නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

Homage to that Blessed One, the Worthy One, the Perfectly Enlightened One.

ඛුද්දකනිකායෙ

The Minor Collection

චරියාපිටක-අට්ඨකථා

The Commentary to the Cariyāpiṭaka

ගන්ථාරම්භකථා

Introduction to the Text

චරියා [Pg.1] සබ්බලොකස්ස, හිතා යස්ස මහෙසිනො;

අචින්තෙය්‍යානුභාවං තං, වන්දෙ ලොකග්ගනායකං.

I venerate that Leader of the World, the Great Sage, whose conduct is for the welfare of all the world and whose power is inconceivable.

විජ්ජාචරණසම්පන්නා, යෙන නීයන්ති ලොකතො;

වන්දෙ තමුත්තමං ධම්මං, සම්මාසම්බුද්ධපූජිතං.

I venerate that supreme Dhamma, revered by the Perfectly Enlightened Ones, by which those endowed with knowledge and conduct are led out from the world.

සීලාදිගුණසම්පන්නො, ඨිතො මග්ගඵලෙසු යො;

වන්දෙ අරියසඞ්ඝං තං, පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං අනුත්තරං.

Endowed with virtues such as morality, established in the paths and fruits, I venerate that Noble Sangha, the unsurpassed field of merit.

වන්දනාජනිතං පුඤ්ඤං, ඉති යං රතනත්තයෙ;

හතන්තරායො සබ්බත්ථ, හුත්වාහං තස්ස තෙජසා.

By the power of that merit generated by homage to the Triple Gem, may I be without obstacles everywhere.

ඉමස්මිං භද්දකප්පස්මිං, සම්භතා යා සුදුක්කරා;

උක්කංසපාරමිප්පත්තා, දානපාරමිතාදයො.

In this auspicious aeon, those extremely difficult perfections, such as the perfection of generosity, were accumulated and brought to their highest culmination.

තාසං සම්බොධිචරියානං, ආනුභාවවිභාවනං;

සක්කෙසු නිග්‍රොධාරාමෙ, වසන්තෙන මහෙසිනා.

A manifestation of the power of those practices for enlightenment, [was taught] by the Great Sage while dwelling in the Nigrodha Grove among the Sakyans,

යං ධම්මසෙනාපතිනො, සබ්බසාවකකෙතුනො;

ලොකනාථෙන චරියා-පිටකං නාම දෙසිතං.

the Cariyāpiṭaka by name, which was expounded by the Leader of the World to the Commander of the Dhamma, the standard-bearer of all disciples.

යං ඛුද්දකනිකායස්මිං, සඞ්ගායිංසු මහෙසයො;

ධම්මසඞ්ගාහකා සත්ථු, හෙතුසම්පත්තිදීපනං.

Which the great sages, the compilers of the Dhamma, compiled in the Minor Collection, as an exposition of the Teacher's accomplishment of causes.

තස්ස [Pg.2] සම්බොධිසම්භාර-විභාගනයයොගතො;

කිඤ්චාපි දුක්කරා කාතුං, අත්ථසංවණ්ණනා මයා.

Though an exposition of its meaning is difficult for me to compose, in accordance with the method of analyzing the requisites for enlightenment,

සහ සංවණ්ණනං යස්මා, ධරතෙ සත්ථු සාසනං;

පුබ්බාචරියසීහානං, තිට්ඨතෙව විනිච්ඡයො.

since the Teacher’s dispensation endures together with its commentary, and the judgment of the former lion-like teachers stands firm,

තස්මා තං අවලම්බිත්වා, ඔගාහිත්වා ච සබ්බසො;

ජාතකානුපනිස්සාය, පොරාණට්ඨකථානයං.

therefore, relying on that and plunging completely into it, and depending on the Jātakas according to the method of the ancient commentaries,

නිස්සිතං වාචනාමග්ගං, සුවිසුද්ධමනාකුලං;

මහාවිහාරවාසීනං, නිපුණත්ථවිනිච්ඡයං.

the well-established path of expression of the residents of the Mahāvihāra, which is very pure and unconfused, and their skillful ascertainment of meaning,

නීතනෙය්‍යත්ථභෙදා ච, පාරමී පරිදීපයං;

කරිස්සාමි තං චරියා-පිටකස්සත්ථවණ්ණනං.

and illuminating the perfections and the distinctions between explicit and implicit meanings, I shall compose that commentary on the Cariyāpiṭaka.

ඉති ආකඞ්ඛමානස්ස, සද්ධම්මස්ස චිරට්ඨිතිං;

විභජන්තස්ස තස්සත්ථං, නිසාමයථ සාධවොති.

Thus, from me, who desires the long-standing of the true Dhamma and is analyzing its meaning, listen, O virtuous ones.

තත්ථ චරියාපිටකන්ති කෙනට්ඨෙන චරියාපිටකං? අතීතාසු ජාතීසු සත්ථු චරියානුභාවප්පකාසිනී පරියත්තීති කත්වා, පරියත්තිඅත්ථො හි අයං පිටකසද්දො, ‘‘මා පිටකසම්පදානෙනා’’තිආදීසු (අ. නි. 3.66) විය. අථ වා යස්මා සා පරියත්ති තස්සෙව සත්ථු පුරිමජාතීසු චරියානං ආනුභාවප්පකාසනෙන භාජනභූතා, තස්මාපි ‘‘චරියාපිටක’’න්ති වුච්චති, භාජනත්ථොපි හි පිටකසද්දො නිද්දිට්ඨො ‘‘අථ පුරිසො ආගච්ඡෙය්‍ය, කුදාලපිටකං ආදායා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.228; අ. නි. 3.70) විය. තං පනෙතං චරියාපිටකං විනයපිටකං, සුත්තන්තපිටකං, අභිධම්මපිටකන්ති තීසු පිටකෙසු සුත්තන්තපිටකපරියාපන්නං. දීඝනිකායො, මජ්ඣිමනිකායො, සංයුත්තනිකායො, අඞ්ගුත්තරනිකායො, ඛුද්දකනිකායොති පඤ්චසු නිකායෙසු ඛුද්දකනිකායපරියාපන්නං. සුත්තං, ගෙය්‍යං, වෙය්‍යාකරණං, ගාථා, උදානං, ඉතිවුත්තකං, ජාතකං, අබ්භුතධම්මං, වෙදල්ලන්ති නවසු සාසනඞ්ගෙසු ගාථාසඞ්ගහං.

Herein, in what sense is it the 'Cariyāpiṭaka'? Because it is the teaching that makes manifest the power of the Teacher's conduct in past lives, it is called 'Cariyāpiṭaka'. For this word 'piṭaka' has the meaning of 'teaching', as in such passages as 'not by mastering the teachings...' Or, because that teaching serves as a container for making manifest the power of the Teacher's conduct in former lives, it is therefore called 'Cariyāpiṭaka'. For the word 'piṭaka' is also shown to have the meaning of 'container', as in such passages as 'then a man might come, bringing a spade and a basket...'. This Cariyāpiṭaka, among the three Piṭakas—the Vinaya Piṭaka, the Suttanta Piṭaka, and the Abhidhamma Piṭaka—is included in the Suttanta Piṭaka. Among the five Nikāyas—the Dīgha Nikāya, Majjhima Nikāya, Saṃyutta Nikāya, Aṅguttara Nikāya, and Khuddaka Nikāya—it is included in the Khuddaka Nikāya. Among the nine limbs of the dispensation—Sutta, Geyya, Veyyākaraṇa, Gāthā, Udāna, Itivuttaka, Jātaka, Abbhutadhamma, and Vedalla—it is a collection of verses.

‘‘ද්වාසීති බුද්ධතො ගණ්හිං, ද්වෙසහස්සානි භික්ඛුතො;

චතුරාසීති සහස්සානි, යෙ මෙ ධම්මා පවත්තිනො’’ති. (ථෙරගා. 1027) –

Eighty-two thousand I received from the Buddha, two thousand from the monk; these eighty-four thousand teachings are those that are current for me.

එවං [Pg.3] ධම්මභණ්ඩාගාරිකෙන පටිඤ්ඤාතෙසු චතුරාසීතියා ධම්මක්ඛන්ධසහස්සෙසු කතිපයධම්මක්ඛන්ධසඞ්ගහං. වග්ගතො අකිත්තිවග්ගො, හත්ථිනාගවග්ගො, යුධඤ්ජයවග්ගොති වග්ගත්තයසඞ්ගහං. චරියතො අකිත්තිවග්ගෙ දස, හත්ථිනාගවග්ගෙ දස, යුධඤ්ජයවග්ගෙ පඤ්චදසාති පඤ්චතිංසචරියාසඞ්ගහං. තීසු වග්ගෙසු අකිත්තිවග්ගො ආදි, චරියාසු අකිත්තිචරියා. තස්සාපි –

Thus, among the eighty-four thousand Dhamma-sections acknowledged by the Treasurer of the Dhamma, this is a collection of a few Dhamma-sections. By way of sections, it is a collection of three sections: the Akitti section, the Hatthināga section, and the Yudhañjaya section. By way of conducts, it is a collection of thirty-five conducts: ten in the Akitti section, ten in the Hatthināga section, and fifteen in the Yudhañjaya section. Among the three sections, the Akitti section is the first; among the conducts, the Akitti conduct is the first. And of that too—

‘‘කප්පෙ ච සතසහස්සෙ, චතුරො ච අසඞ්ඛියෙ;

එත්ථන්තරෙ යං චරිතං, සබ්බං තං බොධිපාචන’’න්ති. –

For one hundred thousand aeons and four incalculable periods, whatever conduct was practiced in that interval, all of that was for the maturing of enlightenment.

අයං ගාථා ආදි. තස්ස ඉතො පභුති අනුක්කමෙන අත්ථසංවණ්ණනා හොති.

This verse is the beginning. From this point onwards, the exposition of its meaning proceeds in sequence.

ගන්ථාරම්භකථා නිට්ඨිතා.

The discourse on the commencement of the treatise is concluded.

නිදානකථා

The Discourse on the Origins

සා පනායං අත්ථසංවණ්ණනා යස්මා දූරෙනිදානං, අවිදූරෙනිදානං, සන්තිකෙනිදානන්ති ඉමානි තීණි නිදානානි දස්සෙත්වා වුච්චමානා සුණන්තෙහි සමුදාගමතො පට්ඨාය සුට්ඨු විඤ්ඤාතා නාම හොති. තස්මා තෙසං නිදානානං අයං විභාගො වෙදිතබ්බො.

Now, since this exposition of the meaning is well understood by its hearers from the outset when it is related after first showing these three origins—the distant origin, the not-so-distant origin, and the near origin—therefore, this division of those origins should be understood.

දීපඞ්කරදසබලස්ස පාදමූලස්මිඤ්හි කතාභිනීහාරස්ස මහාබොධිසත්තස්ස යාව තුසිතභවනෙ නිබ්බත්ති, තාව පවත්තො කථාමග්ගො දූරෙනිදානං නාම. තුසිතභවනතො පට්ඨාය යාව බොධිමණ්ඩෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණප්පත්ති, තාව පවත්තො කථාමග්ගො අවිදූරෙනිදානං නාම. මහාබොධිමණ්ඩතො පන පට්ඨාය යාව පච්චුප්පන්නවත්ථු, තාව පවත්තො කථාමග්ගො සන්තිකෙනිදානං නාම. ඉමෙසු තීසු නිදානෙසු යස්මා දූරෙනිදානඅවිදූරෙනිදානානි සබ්බසාධාරණානි, තස්මා තානි ජාතකට්ඨකථායං (ජා. අට්ඨ. 1.දූරෙනිදානකථා) විත්ථාරිතනයෙනෙව විත්ථාරතො වෙදිතබ්බානි. සන්තිකෙනිදානෙ පන අත්ථි විසෙසොති තිණ්ණම්පි නිදානානං අයමාදිතො පට්ඨාය සඞ්ඛෙපකථා.

Indeed, the narrative course that proceeded from the Great Bodhisatta's making of his aspiration at the feet of the Ten-Powered Buddha Dīpaṅkara up to his rebirth in the Tusita realm is called the Distant Origin. The narrative course that proceeded from the Tusita realm up to the attainment of omniscient knowledge at the Bodhimaṇḍa is called the Not-so-Distant Origin. The narrative course that proceeded from the Great Bodhimaṇḍa up to the present occasion is called the Proximate Origin. Among these three origins, since the Distant and Not-so-Distant Origins are common to all, they should be understood in detail according to the method by which they are elaborated in the Jātaka commentary. In the Proximate Origin, however, there is a distinction; therefore, this is the concise account of all three origins from the beginning.

දීපඞ්කරස්ස [Pg.4] භගවතො පාදමූලෙ කතාභිනීහාරො බොධිසත්තභූතො ලොකනාථො අත්තනො අභිනීහාරානුරූපං සමත්තිංසපාරමියො පූරෙත්වා, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණසම්භාරං මත්ථකං පාපෙත්වා, තුසිතභවනෙ නිබ්බත්තො බුද්ධභාවාය උප්පත්තිකාලං ආගමයමානො, තත්ථ යාවතායුකං ඨත්වා තතො චුතො සක්‍යරාජකුලෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා අනන්තෙන පරිහාරෙන මහන්තෙන සිරිසොභග්ගෙන වඩ්ඪමානො අනුක්කමෙන යොබ්බනං පත්වා එකූනතිංසෙ වයස්මිං කතමහාභිනික්ඛමනො, ඡබ්බස්සානි මහාපධානං පදහිත්වා, වෙසාඛපුණ්ණමායං බොධිරුක්ඛමූලෙ නිසින්නො සූරියෙ අනත්ථඞ්ගමිතෙයෙව මාරබලං විධමිත්වා පුරිමයාමෙ පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරිත්වා, මජ්ඣිමයාමෙ දිබ්බචක්ඛුං විසොධෙත්වා, පච්ඡිමයාමෙ දියඩ්ඪකිලෙසසහස්සං ඛෙපෙත්වා, අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිමභිසම්බුජ්ඣි.

The Lord of the World, who, having become a Bodhisatta and made his aspiration at the feet of the Blessed One Dīpaṅkara, fulfilled the thirty perfections in accordance with his aspiration and brought the accumulation for omniscient knowledge to its peak. Reborn in the Tusita realm, he awaited the time for his arising as a Buddha. Having dwelt there for the full lifespan, he passed away and took rebirth in the Sakyan royal family. Growing with boundless honor and great glory and beauty, he gradually reached youth. At the age of twenty-nine, he made the Great Renunciation. Practicing great striving for six years, on the full moon day of Vesākha, he sat at the foot of the Bodhi tree. Before the sun had set, he shattered the forces of Māra; in the first watch of the night, he recollected his past lives; in the middle watch, he purified the divine eye; and in the last watch, having destroyed the one and a half thousand defilements, he awakened to unsurpassable perfect enlightenment.

තතො තත්ථෙව සත්තසත්තාහෙ වීතිනාමෙත්වා, ආසාළ්හිපුණ්ණමායං බාරාණසිං ගන්ත්වා ඉසිපතනෙ මිගදායෙ අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤප්පමුඛා අට්ඨාරස බ්‍රහ්මකොටියො ධම්මාමතං පායෙන්තො, ධම්මචක්කං (සං. නි. 5.1081; මහාව. 13 ආදයො; පටි. ම. 2.30) පවත්තෙත්වා, යසාදිකෙ වෙනෙය්‍යෙ අරහත්තෙ පතිට්ඨාපෙත්වා, තෙ සබ්බෙව සට්ඨි අරහන්තෙ ලොකානුග්ගහාය විස්සජ්ජෙත්වා, උරුවෙලං ගච්ඡන්තො කප්පාසිකවනසණ්ඩෙ තිංස භද්දවග්ගියෙ සොතාපත්තිඵලාදීසු පතිට්ඨාපෙත්වා, උරුවෙලං ගන්ත්වා අඩ්ඪුඩ්ඪානි පාටිහාරියසහස්සානි දස්සෙත්වා උරුවෙලකස්සපාදයො සහස්සජටිලපරිවාරෙ තෙභාතිකජටිලෙ විනෙත්වා, තෙහි පරිවුතො රාජගහනගරූපචාරෙ ලට්ඨිවනුය්‍යානෙ නිසින්නො බිම්බිසාරප්පමුඛෙ ද්වාදසනහුතෙ බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙ සාසනෙ ඔතාරෙත්වා, මගධරාජෙන කාරිතෙ වෙළුවනවිහාරෙ විහරති.

Having spent seven weeks there, he went to Bārāṇasī, to the Deer Park at Isipatana, on the full-moon day of Āsāḷhī. There, causing the eighteen crores of Brahmās led by Aññāsi Koṇḍañña to drink the nectar of the Dhamma, he turned the Wheel of Dhamma. Having established the trainees headed by Yasa in arahantship, he sent all those sixty arahants out for the welfare of the world. While traveling to Uruvelā, he established the thirty Bhaddavaggiyas in the fruits beginning with stream-entry at the Kappāsika forest grove. Upon reaching Uruvelā, he displayed three thousand five hundred miracles and tamed Uruvela Kassapa and his brothers, the three matted-hair ascetics with their thousand followers. Surrounded by them, he went to the vicinity of Rājagaha and, seated in the Laṭṭhivana grove, he brought twelve nahutas of brahmins and householders, led by King Bimbisāra, into the teaching. He then dwelled in the Veḷuvana Monastery, built by the King of Magadha.

අථෙවං භගවති වෙළුවනෙ විහරන්තෙ සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානෙසු අග්ගසාවකට්ඨානෙ ඨපිතෙසු සාවකසන්නිපාතෙ ජාතෙ, සුද්ධොදනමහාරාජා ‘‘පුත්තො කිර මෙ ඡබ්බස්සානි දුක්කරකාරිකං චරිත්වා පරමාභිසම්බොධිං පත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො රාජගහං නිස්සාය වෙළුවනෙ විහරතී’’ති සුත්වා දසපුරිසසහස්සපරිවාරෙ, අනුක්කමෙන දස අමච්චෙ පෙසෙසි ‘‘පුත්තං මෙ ඉධානෙත්වා දස්සෙථා’’ති. තෙසු රාජගහං ගන්ත්වා සත්ථු ධම්මදෙසනාය අරහත්තෙ පතිට්ඨිතෙසු කාළුදායිත්ථෙරෙන රඤ්ඤො අධිප්පායෙ ආරොචිතෙ භගවා වීසතිසහස්සඛීණාසවපරිවුතො රාජගහතො නික්ඛමිත්වා සට්ඨියොජනං [Pg.5] කපිලවත්ථුං ද්වීහි මාසෙහි සම්පාපුණි. සක්‍යරාජානො ‘‘අම්හාකං ඤාතිසෙට්ඨං පස්සිස්සාමා’’ති සන්නිපතිත්වා නිග්‍රොධාරාමං භගවතො ච භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච වසනයොග්ගං කාරෙත්වා, ගන්ධපුප්ඵාදිහත්ථා පච්චුග්ගමනං කත්වා, සත්ථාරං නිග්‍රොධාරාමං පවෙසෙසුං. තත්‍ර භගවා වීසතිසහස්සඛීණාසවපරිවුතො පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසීදි. සාකියා මානත්ථද්ධා සත්ථු පණිපාතං නාකංසු. භගවා තෙසං අජ්ඣාසයං ඔලොකෙත්වා මානං භඤ්ජිත්වා තෙ ධම්මදෙසනාය භාජනෙ කාතුං අභිඤ්ඤාපාදකං චතුත්ථජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ආකාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා තෙසං සීසෙ පාදපංසුං ඔකිරමානො විය, කණ්ඩම්බරුක්ඛමූලෙ කතපාටිහාරියසදිසං යමකපාටිහාරියං අකාසි. රාජා තං අච්ඡරියං දිස්වා ‘‘අයං ලොකෙ අග්ගපුග්ගලො’’ති වන්දි. රඤ්ඤා පන වන්දිතෙ තෙ ඨාතුං නාම න සක්කොන්ති, සබ්බෙපි සාකියා වන්දිංසු.

At that time, while the Blessed One was dwelling in the Veḷuvana, Sāriputta and Moggallāna having been established in the position of chief disciples, and an assembly of disciples having gathered, King Suddhodana heard: "My son, it is said, after practicing severe austerities for six years, attained supreme enlightenment, set in motion the excellent Wheel of the Dhamma, and now dwells near Rājagaha in the Veḷuvana." Hearing this, he gradually sent ten ministers, each with a retinue of a thousand men, saying, "Bring my son here and show him to me." When they went to Rājagaha and, upon hearing the Teacher’s Dhamma discourse, were established in arahantship, the venerable Kāḷudāyi informed the Blessed One of the king's wish. The Blessed One, surrounded by twenty thousand who had destroyed the cankers, left Rājagaha and reached Kapilavatthu, a distance of sixty yojanas, in two months. The Sākyan kings, thinking, "We shall see our noblest relative," gathered and had the Nigrodhārāma prepared as a suitable dwelling for the Blessed One and the community of monks. Holding perfumes, flowers, and so on, they went forth to welcome him and led the Teacher into the Nigrodhārāma. There, the Blessed One, surrounded by twenty thousand who had destroyed the cankers, sat on the excellent, prepared Buddha-seat. The Sākyans, stiff with pride, did not pay homage to the Teacher. Perceiving their disposition, the Blessed One, in order to break their pride and make them vessels for the Dhamma, attained the fourth jhāna that is the basis for supernormal powers. Emerging from it, he rose into the air and, as if scattering the dust from his feet on their heads, he performed the Twin Miracle, similar to the miracle performed at the foot of the Kaṇḍamba tree. Seeing this marvel, the king bowed, saying, "This is the foremost person in the world!" When the king had bowed, the others could not remain standing—all the Sākyans bowed.

තදා කිර භගවා යමකපාටිහාරියං කරොන්තො ලොකවිවරණපාටිහාරියම්පි අකාසි – යස්මිං වත්තමානෙ මනුස්සා මනුස්සලොකෙ යථාඨිතා යථානිසින්නාව චාතුමහාරාජිකතො පට්ඨාය යාව අකනිට්ඨභවනා සබ්බෙ දෙවෙ තත්ථ තත්ථ අත්තනො භවනෙ කීළන්තෙ දිබ්බානුභාවෙන ජොතන්තෙ මහතිං දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවන්තෙ සන්තානි සමාපත්තිසුඛානි අනුභවන්තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං ධම්මං සාකච්ඡන්තෙ ච බුද්ධානුභාවෙන අත්තනො මංසචක්ඛුනාව පස්සන්ති. තථා හෙට්ඨාපථවියං අට්ඨසු මහානිරයෙසු, සොළසසු ච උස්සදනිරයෙසු, ලොකන්තරනිරයෙ චාති තත්ථ තත්ථ මහාදුක්ඛං අනුභවමානෙ සත්තෙ පස්සන්ති. දසසහස්සිලොකධාතුයං දෙවා මහච්චදෙවානුභාවෙන තථාගතං උපසඞ්කමිත්වා අච්ඡරියබ්භුතචිත්තජාතා පඤ්ජලිකා නමස්සමානා පයිරුපාසන්ති, බුද්ධගුණපටිසංයුත්තා ගාථායො උදාහරන්තා ථොමෙන්ති අප්ඵොටෙන්ති හසන්ති පීතිසොමනස්සං පවෙදෙන්ති. යං සන්ධාය වුත්තං –

At that time, it is said, the Blessed One, while performing the Twin Miracle, also performed the Miracle of Revealing the World. While this was happening, humans in the human world, just as they were standing or seated, could see with their own physical eyes, by the Buddha’s power, all the devas from the realm of the Four Great Kings up to the Akaniṭṭha realm, in their respective abodes—playing, shining with divine power, enjoying great divine prosperity, experiencing the tranquil bliss of meditative attainments, and discussing the Dhamma with one another. Likewise, below the earth, in the eight great hells, the sixteen subsidiary hells, and the Lokantara hell, they saw beings experiencing immense suffering. Throughout the ten-thousandfold world-system, devas of great divine power approached the Tathāgata, their minds filled with astonishment and wonder. With hands clasped in reverence, they paid homage and attended upon him. Reciting verses connected with the Buddha’s virtues, they praised him, applauded, laughed, and expressed their joy and gladness. This is what was meant by what was said:

‘‘භුම්මා මහාරාජිකා තාවතිංසා, යාමා ච දෙවා තුසිතා ච නිම්මිතා;

පරනිම්මිතා යෙපි ච බ්‍රහ්මකායිකා, ආනන්දිතා විපුලමකංසු ඝොස’’න්ති. (බු. වං. 1.6)

The earth-dwelling devas, the Mahārājikas, the Tāvatiṃsas, the Yāma devas, the Tusitas, and the Nimmitas; the Paranimmitas, and also those of the Brahmā group—rejoicing, they made a mighty sound.

තදා [Pg.6] හි දසබලො ‘‘අතුලං අත්තනො බුද්ධබලං දස්සෙස්සාමී’’ති මහාකරුණාය සමුස්සාහිතො ආකාසෙ දසසහස්සචක්කවාළසමාගමෙ චඞ්කමං මාපෙත්වා, ද්වාදසයොජනවිත්ථතෙ සබ්බරතනමයෙ චඞ්කමෙ ඨිතො යථාවුත්තං දෙවමනුස්සනයනවිහඞ්ගානං එකනිපාතභූතමච්ඡරියං අනඤ්ඤසාධාරණං බුද්ධානං සමාධිඤාණානුභාවදීපනං පාටිහාරියං දස්සෙත්වා, පුන තස්මිං චඞ්කමෙ චඞ්කමන්තො වෙනෙය්‍යානං අජ්ඣාසයානුරූපං අචින්තෙය්‍යානුභාවාය අනොපමාය බුද්ධලීළාය ධම්මං දෙසෙසි. තෙන වුත්තං –

Then the Ten-Powered One, roused by great compassion with the thought, 'I will display my incomparable Buddha-power,' manifested a walking path in the sky spanning ten thousand world-systems. Standing on this twelve-yojana-wide walking path made entirely of precious gems, he displayed a miracle that was a wondrous, single focal point for the eyes of devas and humans, unshared by others, and a manifestation of the Buddhas’ power of concentration and knowledge. Then, while walking back and forth on that path, he taught the Dhamma in accordance with the inclinations of those to be trained, with the inconceivable power and unparalleled grace of a Buddha. Therefore it is said:

‘‘න හෙතෙ ජානන්ති සදෙවමානුසා, බුද්ධො අයං කීදිසකො නරුත්තමො;

ඉද්ධිබලං පඤ්ඤාබලඤ්ච කීදිසං, බුද්ධබලං ලොකහිතස්ස කීදිසං.

For they do not know, humans together with devas, what kind of supreme person this Buddha is; of what sort is his psychic power and power of wisdom, of what sort is the Buddha's power for the welfare of the world.

‘‘න හෙතෙ ජානන්ති සදෙවමානුසා, බුද්ධො අයං එදිසකො නරුත්තමො;

ඉද්ධිබලං පඤ්ඤාබලඤ්ච එදිසං, බුද්ධබලං ලොකහිතස්ස එදිසං.

For they do not know, humans together with devas, that this Buddha, the supreme person, is of such a kind; that his psychic power and power of wisdom are of such a kind; that the Buddha's power for the welfare of the world is of such a kind.

‘‘හන්දාහං දස්සයිස්සාමි, බුද්ධබලමනුත්තරං;

චඞ්කමං මාපයිස්සාමි, නභෙ රතනමණ්ඩිත’’න්ති. (බු. වං. 1.3-5);

“Come now, I shall display the unsurpassed power of a Buddha; I shall manifest a jewel-adorned walking path in the sky.”

එවං තථාගතෙ අත්තනො බුද්ධානුභාවදීපනං පාටිහාරියං දස්සෙත්වා ධම්මං දෙසෙන්තෙ ආයස්මා ධම්මසෙනාපති සාරිපුත්තො රාජගහෙ ගිජ්ඣකූටපබ්බතෙ ඨිතො දිබ්බචක්ඛුනා පස්සිත්වා, තෙන බුද්ධානුභාවසන්දස්සනෙන අච්ඡරියබ්භුතචිත්තජාතො ‘‘හන්දාහං භිය්‍යොසොමත්තාය බුද්ධානුභාවං ලොකස්ස පාකටං කරිස්සාමී’’ති සඤ්ජාතපරිවිතක්කො අත්තනො පරිවාරභූතානං පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං තමත්ථං ආරොචෙත්වා ඉද්ධියා ආකාසෙන තාවදෙව ආගන්ත්වා සපරිවාරො භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා දසනඛසමොධානසමුජ්ජලමඤ්ජලිං සිරසි පග්ගය්හ තථාගතස්ස මහාභිනීහාරං පාරමිපරිපූරණඤ්ච පුච්ඡි. භගවා තං කායසක්ඛිං කත්වා තත්ථ සන්නිපතිතමනුස්සානඤ්චෙව දසසහස්සචක්කවාළදෙවබ්‍රහ්මානඤ්ච අත්තනො බුද්ධානුභාවං පරිදීපයන්තො බුද්ධවංසං දෙසෙසි. තෙන වුත්තං –

Thus, while the Tathāgata was teaching the Dhamma after displaying the miracle that manifests his own Buddha-power, the Venerable Sāriputta, the General of the Dhamma, standing on the Gijjhakūṭa mountain in Rājagaha, saw this with his divine eye. With a mind struck by wonder and astonishment at this display of the Buddha's power, he informed his retinue of five hundred bhikkhus of the matter. Then, by means of psychic power, he instantly came through the sky with his retinue, approached the Blessed One, and paid homage with the five-point prostration. Raising to his head the añjali gesture, made radiant by the joining of his ten fingernails, he inquired about the Tathāgata’s great aspiration and the fulfillment of the perfections. The Blessed One, making him a direct witness, and illuminating his own Buddha-power for the humans who had assembled there and for the devas and brahmās of the ten thousand world-systems, taught the Buddhavaṃsa. Therefore it is said:

‘‘සාරිපුත්තො [Pg.7] මහාපඤ්ඤො, සමාධිජ්ඣානකොවිදො;

පඤ්ඤාය පාරමිප්පත්තො, පුච්ඡති ලොකනායකං.

Sāriputta, of great wisdom, skilled in concentration and jhāna, having reached the perfection of wisdom, asks the Leader of the World:

‘‘කීදිසො තෙ මහාවීර, අභිනීහාරො නරුත්තම;

කම්හි කාලෙ තයා ධීර, පත්ථිතා බොධිමුත්තමා.

“O Great Hero, supreme among men, what was your aspiration like? At what time, O steadfast one, did you aspire to the highest enlightenment?

‘‘දානං සීලඤ්ච නෙක්ඛම්මං, පඤ්ඤා වීරියඤ්ච කීදිසං;

ඛන්ති සච්චමධිට්ඨානං, මෙත්තුපෙක්ඛා ච කීදිසා.

“What were your generosity, virtue, and renunciation like? Your wisdom and energy? What were your patience, truthfulness, and resolve like? Your loving-kindness and equanimity?

‘‘දස පාරමී තයා ධීර, කීදිසී ලොකනායක;

කථං උපපාරමී පුණ්ණා, පරමත්ථපාරමී කථං.

“O steadfast one, leader of the world, what were your ten perfections like? How were the intermediate perfections fulfilled, and how the ultimate perfections?”

‘‘තස්ස පුට්ඨො වියාකාසි, කරවීකමධුරගිරො;

නිබ්බාපයන්තො හදයං, හාසයන්තො සදෙවක’’න්ති. (බු. වං. 1.74-78);

Being asked, he with a voice as sweet as the karavīka bird's explained, calming the heart and gladdening the world with its devas.

එවං භගවතා බුද්ධවංසෙ දෙසිතෙ ආයස්මා ධම්මසෙනාපති ‘‘අහො බුද්ධානං හෙතුසම්පදා, අහො සමුදාගමසම්පත්ති, අහො මහාභිනීහාරසමිජ්ඣනා, දුක්කරං වත භගවතා කතං එත්තකං කාලං එවං පාරමියො පූරෙන්තෙන, එවංවිධස්ස බොධිසම්භාරසම්භරණස්ස අනුච්ඡවිකමෙව චෙතං ඵලං, යදිදං සබ්බඤ්ඤුතා බලෙසු ච වසීභාවො එවංමහිද්ධිකතා එවංමහානුභාවතා’’ති බුද්ධගුණාරම්මණං ඤාණං පෙසෙසි. සො අනඤ්ඤසාධාරණං භගවතො සීලං සමාධි පඤ්ඤා විමුත්ති විමුත්තිඤාණදස්සනං හිරිඔත්තප්පං සද්ධාවීරියං සතිසම්පජඤ්ඤං සීලවිසුද්ධි දිට්ඨිවිසුද්ධි සමථවිපස්සනා තීණි කුසලමූලානි තීණි සුචරිතානි තයො සම්මාවිතක්කා තිස්සො අනවජ්ජසඤ්ඤායො තිස්සො ධාතුයො චත්තාරො සතිපට්ඨානා චත්තාරො සම්මප්පධානා චත්තාරො ඉද්ධිපාදා චත්තාරො අරියමග්ගා චත්තාරි අරියඵලානි චතස්සො පටිසම්භිදා චතුයොනිපරිච්ඡෙදකඤාණානි චත්තාරො අරියවංසා චත්තාරි වෙසාරජ්ජඤාණානි පඤ්ච පධානියඞ්ගානි පඤ්චඞ්ගිකො සම්මාසමාධි පඤ්චින්ද්‍රියානි පඤ්ච බලානි පඤ්ච නිස්සරණියා ධාතුයො පඤ්ච විමුත්තායතනඤාණානි පඤ්ච විමුත්තිපරිපාචනීයා ධම්මා ඡ සාරණීයා ධම්මා ඡ අනුස්සතිට්ඨානානි ඡ ගාරවා ඡ නිස්සරණියා ධාතුයො ඡ සතතවිහාරා ඡ අනුත්තරියානි ඡ නිබ්බෙධභාගියා සඤ්ඤා ඡ අභිඤ්ඤා [Pg.8] ඡ අසාධාරණඤාණානි සත්ත අපරිහානියා ධම්මා සත්ත අරියධනානි සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා සත්ත සප්පුරිසධම්මා සත්ත නිද්දසවත්ථූනි සත්ත සඤ්ඤා සත්ත දක්ඛිණෙය්‍යපුග්ගලදෙසනා සත්ත ඛීණාසවබලදෙසනා අට්ඨ පඤ්ඤාපටිලාභහෙතුදෙසනා අට්ඨ සම්මත්තානි අට්ඨ ලොකධම්මාතික්කමා අට්ඨ ආරම්භවත්ථූනි අට්ඨ අක්ඛණදෙසනා අට්ඨ මහාපුරිසවිතක්කා අට්ඨ අභිභායතනදෙසනා අට්ඨ විමොක්ඛා නව යොනිසොමනසිකාරමූලකා ධම්මා නව පාරිසුද්ධිපධානියඞ්ගානි නව සත්තාවාසදෙසනා නව ආඝාතප්පටිවිනයා නව පඤ්ඤා නව නානත්තදෙසනා නව අනුපුබ්බවිහාරා දස නාථකරණා ධම්මා දස කසිණායතනානි දස කුසලකම්මපථා දස සම්මත්තානි දස අරියවාසා දස අසෙක්ඛා ධම්මා දස රතනානි දස තථාගතබලානි එකාදස මෙත්තානිසංසා ද්වාදස ධම්මචක්කාකාරා තෙරස ධුතඞ්ගගුණා චුද්දස බුද්ධඤාණානි පඤ්චදස විමුත්තිපරිපාචනීයා ධම්මා සොළසවිධා ආනාපානස්සතී සොළස අපරම්පරියා ධම්මා අට්ඨාරස බුද්ධධම්මා එකූනවීසති පච්චවෙක්ඛණඤාණානි චතුචත්තාලීස ඤාණවත්ථූනි පඤ්ඤාස උදයබ්බයඤාණානි පරොපණ්ණාස කුසලධම්මා සත්තසත්තති ඤාණවත්ථූනි චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසමාපත්තිසඤ්චාරිතමහාවජිරඤාණං අනන්තනයසමන්තපට්ඨානපවිචයපච්චවෙක්ඛණදෙසනාඤාණානි තථා අනන්තාසු ලොකධාතූසු අනන්තානං සත්තානං ආසයාදිවිභාවනඤාණානි චාති එවමාදිකෙ අචින්තෙය්‍යානුභාවෙ බුද්ධගුණෙ ධම්මන්වයතො අනුගච්ඡන්තො අනුස්සරන්තො නෙව අන්තං, න පමාණං පස්සි. ථෙරො හි අත්තනොපි නාම ගුණානං අන්තං වා පමාණං වා ආවජ්ජෙන්තො න පස්සති, සො භගවතො ගුණානං පමාණං කිං පස්සිස්සති? යස්ස යස්ස හි පඤ්ඤා මහතී ඤාණං විසදං, සො සො බුද්ධගුණෙ මහන්තතො සද්දහති, ඉති ථෙරො භගවතො ගුණානං පමාණං වා පරිච්ඡෙදං වා අපස්සන්තො ‘‘මාදිසස්ස නාම සාවකපාරමිඤාණෙ ඨිතස්ස බුද්ධගුණා ඤාණෙන පරිච්ඡින්දිතුං න සක්කා, පගෙව ඉතරෙසං. අහො අචින්තෙය්‍යා අපරිමෙය්‍යභෙදා මහානුභාවා සබ්බඤ්ඤුගුණා, කෙවලං පනෙතෙ එකස්ස බුද්ධඤාණස්සෙව සබ්බසො ගොචරා, නාඤ්ඤෙසං. කථෙතුං පන සම්මාසම්බුද්ධෙහිපි විත්ථාරතො න සක්කායෙවා’’ති නිට්ඨමගමාසි. වුත්තඤ්හෙතං –

Thus, when the Blessed One had taught the Buddhavaṃsa, the Venerable Dhammasenāpati reflected: "Ah, the perfection of causes for the Buddhas! Ah, the perfection of accumulation! Ah, the fulfillment of the great aspiration! Truly, the Blessed One has done what is difficult, fulfilling the perfections for such a long time. It is only fitting that such an accumulation of the requisites for enlightenment bears such fruit—namely, omniscience, mastery over the powers, such great might, and such great majesty!" He directed his knowledge toward the qualities of the Buddha. He reflected on the Blessed One’s unparalleled virtues: his virtue, concentration, wisdom, liberation, and the knowledge and vision of liberation; his conscience and moral dread; his faith, energy, mindfulness, and clear comprehension; his purity of virtue and view; his serenity and insight; the three wholesome roots, the three good conducts, the three right thoughts, the three blameless perceptions, the three elements, the four foundations of mindfulness, the four right efforts, the four bases of spiritual power, the four noble paths, the four noble fruits, the four kinds of discrimination, the knowledges discerning the four modes of generation, the four noble lineages, the four kinds of confidence, the five factors for exertion, the five-factored right concentration, the five faculties, the five powers, the five elements of escape, the five spheres of liberation, the five factors for the maturation of liberation, the six principles of cordiality, the six recollections, the six grounds for respect, the six elements of escape, the six constant abodes, the six unsurpassed things, the six perceptions pertaining to penetration, the six super-knowledges, the six kinds of uncommon knowledge, the seven factors of non-decline, the seven noble treasures, the seven factors of enlightenment, the seven qualities of a good person, the seven bases for description, the seven perceptions, the teaching on seven persons worthy of gifts, the teaching on the seven powers of one with taints destroyed, the teaching on the eight causes for gaining wisdom, the eight rightnesses, the eight transcendences of worldly conditions, the eight bases for effort, the teaching on the eight inopportune times, the eight thoughts of a great man, the teaching on the eight spheres of mastery, the eight liberations, the nine dhammas rooted in wise attention, the nine factors of exertion for purification, the teaching on the nine abodes of beings, the nine methods for dispelling resentment, the nine kinds of wisdom, the ninefold teaching of diversity, the nine progressive abidings, the ten acts that create protection, the ten kasiṇa spheres, the ten wholesome courses of action, the ten rightnesses, the ten noble abodes, the ten qualities of one beyond training, the ten jewel-like qualities, the ten powers of the Tathāgata, the eleven benefits of loving-kindness, the twelve aspects of the Dhamma-wheel, the thirteen ascetic practices, the fourteen kinds of Buddha-knowledge, the fifteen factors for the maturation of liberation, the sixteenfold mindfulness of breathing, the sixteen successive dhammas, the eighteen exclusive qualities of the Buddha, the nineteen knowledges of reviewing, the forty-four bases of knowledge, the fifty knowledges of arising and passing away, the fifty-nine wholesome dhammas, the seventy-seven bases of knowledge, the great diamond-like knowledge pervading twenty-four trillion attainments, the knowledges for teaching, investigating, and reviewing the all-pervading conditional relations with its infinite methods, and the knowledge discerning the inclinations and so forth of infinite beings in infinite world-systems—and so forth. Tracing and recollecting such Buddha-qualities of inconceivable might in accordance with the Dhamma, he saw no end or measure to them. For even the elder himself, reflecting on his own virtues, could not perceive their limit or measure—how much less could he perceive the measure of the Blessed One’s virtues? Whoever possesses great wisdom and clear knowledge, they believe in the greatness of the Buddha’s qualities. Thus, the elder, seeing no measure or limit to the Blessed One’s virtues, concluded: "For one like me, whose knowledge is established in the perfection of a disciple, it is impossible to delimit the Buddha’s virtues by knowledge—how much more so for others? Ah, the inconceivable, immeasurable in their diversity, and majestic qualities of the Omniscient One! Indeed, these are entirely within the scope of a Buddha’s knowledge alone, not others’. Even the perfectly enlightened Buddhas cannot fully describe them in detail." For it has been said:

‘‘බුද්ධොපි [Pg.9] බුද්ධස්ස භණෙය්‍ය වණ්ණං, කප්පම්පි චෙ අඤ්ඤමභාසමානො;

ඛීයෙථ කප්පො චිරදීඝමන්තරෙ, වණ්ණො න ඛීයෙථ තථාගතස්සා’’ති. (දී. නි. අට්ඨ. 1.304;

3.141;

උදා. අට්ඨ. 53);

Even a Buddha, praising another Buddha, speaking of nothing else for an entire eon, that eon, in the long, long interval, might come to an end, but the praise of the Tathāgata would never be exhausted.

එවං බුද්ධානං ගුණමහන්තතං නිස්සාය උප්පන්නබලවපීතිසොමනස්සො පුන චින්තෙසි – ‘‘එවරූපානං නාම බුද්ධගුණානං හෙතුභූතා බුද්ධකාරකා ධම්මා පාරමියො අහො මහානුභාවා. කතමාසු නු ඛො ජාතීසු පාරමිතා පරිපාචිතා, කථං වා පරිපාකං ගතා, හන්දාහං ඉමමත්ථං පුච්ඡන්තො එවම්පි සමුදාගමතො පට්ඨාය බුද්ධානුභාවං ඉමස්ස සදෙවකස්ස ලොකස්ස පාකටතරං කරිස්සාමී’’ති. සො එවං චින්තෙත්වා භගවන්තං ඉමං පඤ්හං අපුච්ඡි – ‘‘කතමාසු නු ඛො, භන්තෙ, ජාතීසු ඉමෙ බුද්ධකාරකා ධම්මා පරිපාචිතා, කථං වා පරිපාකං ගතා’’ති? අථස්ස භගවා තස්මිං රතනචඞ්කමෙ තිසන්ධිපල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා යුගන්ධරපබ්බතෙ බාලසූරියො විය විරොචමානො නිසින්නො ‘‘සාරිපුත්ත, මය්හං බුද්ධකාරකා ධම්මා සමාදානතො පට්ඨාය නිරන්තරං සක්කච්චකාරිතාය වීරියූපත්ථම්භෙන ච සබ්බෙසු කප්පෙසු භවතො භවං ජාතිතො ජාතිං පරිපච්චන්තායෙව අහෙසුං, ඉමස්මිං පන භද්දකප්පෙ ඉමාසු ජාතීසු තෙ පරිපක්කා ජාතා’’ති දස්සෙන්තො ‘‘කප්පෙ ච සතසහස්සෙ’’තිආදිනා චරියාපිටකං බුද්ධාපදානියන්ති දුතියාභිධානං ධම්මපරියායං අභාසි. අපරෙ පන ‘‘රතනචඞ්කමෙ චඞ්කමන්තො දෙවාතිදෙවො දෙවබ්‍රහ්මාදීහි පූජියමානො නිග්‍රොධාරාමෙ ඔතරිත්වා වීසතිසහස්සඛීණාසවපරිවුතො පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසින්නො භගවා වුත්තනයෙනෙව ආයස්මතා සාරිපුත්තෙන පුච්ඡිතො චරියාපිටකං දෙසෙසී’’ති වදන්ති. එත්තාවතා දූරෙනිදානඅවිදූරෙනිදානානි සඞ්ඛෙපතො දස්සෙත්වා චරියාපිටකස්ස සන්තිකෙනිදානං විත්ථාරතො නිද්දිට්ඨන්ති වෙදිතබ්බං. දූරෙනිදානං පන අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යවිභාවනායං ආවි භවිස්සතීති.

Thus, on account of the greatness of the Buddha’s virtues, with powerful joy and gladness having arisen, he thought further: “Indeed, the perfections—the qualities that make a Buddha, which are the cause of such Buddha-virtues—are of great power! In which births, pray, were the perfections matured, and how did they reach maturity? Come, I shall ask about this matter, and in this way, starting from this opportune occasion, I will make the Buddha’s power even more manifest to this world with its devas.” Having thought thus, he asked the Blessed One this question: “Venerable sir, in which births, pray, were these Buddha-making qualities matured, and how did they reach maturity?” Then, on that jeweled promenade, the Blessed One, having folded his legs into the three-sectioned posture, sat down, shining like the morning sun on Mount Yugandhara, and said: “Sāriputta, from the time of my undertaking, my Buddha-making qualities—through continuous and respectful practice, and with the support of energy—were ever ripening through all the aeons, from one existence to the next, from one birth to the next. In this fortunate aeon, however, they became mature in these births.” To show this, he delivered the discourse on conduct, the Cariyāpiṭaka, which has the second name Buddhāpadāniya, beginning with the words, “One hundred thousand aeons and…” Others, however, say: “While pacing on the jeweled promenade, the Blessed One, a deva surpassing devas, being worshipped by devas, Brahmās, and others, descended to the Nigrodhārāma, and surrounded by twenty thousand destroyers of the corruptions, sat down on the excellent, prepared Buddha-seat. Being asked by the Venerable Sāriputta in the aforementioned way, he taught the Cariyāpiṭaka.” Thus it should be understood that, having shown the distant and non-distant origins in brief, the near origin of the Cariyāpiṭaka is set forth in detail. The distant origin, however, will become manifest in the exposition of the incalculable aeons.

1. ඉදානි ‘‘කප්පෙ ච සතසහස්සෙ’’තිආදිනයප්පවත්තාය චරියාපිටකපාළියා අත්ථසංවණ්ණනා හොති. තත්‍රායං කප්ප-සද්දො සඋපසග්ගො අනුපසග්ගො [Pg.10] ච විතක්කවිධානපටිභාගපඤ්ඤත්තිකාලපරමායුසමණවොහාරසමන්තභාවාභිසද්දහන- ඡෙදනවිනියොගවිනයකිරියාලෙසන්තරකප්පතණ්හාදිට්ඨිඅසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පමහාකප්පාදීසු දිස්සති. තථා හෙස ‘‘නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පො අබ්‍යාපාදසඞ්කප්පො’’තිආදීසු (ම. නි. 3.137) විතක්කෙ ආගතො. ‘‘චීවරෙ විකප්පං ආපජ්ජෙය්‍යා’’තිආදීසු (පාරා. 642) විධානෙ, අධිකවිධානං ආපජ්ජෙය්‍යාති අත්ථො. ‘‘සත්ථුකප්පෙන වත කිර, භො, සාවකෙන සද්ධිං මන්තයමානා න ජානිම්හා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.260) පටිභාගෙ. සත්ථුසදිසෙනාති අයඤ්හි තත්ථ අත්ථො. ‘‘ඉධායස්මා, කප්පො’’තිආදීසු (සු. නි. 1098) පඤ්ඤත්තියං. ‘‘යෙන සුදං නිච්චකප්පං විහරාමී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.387) කාලෙ. ‘‘ආකඞ්ඛමානො, ආනන්ද, තථාගතො කප්පං වා තිට්ඨෙය්‍ය කප්පාවසෙසං වා’’තිආදීසු (දී. නි. 2.178; උදා. 51) පරමායුම්හි. ආයුකප්පො හි ඉධ කප්පොති අධිප්පෙතො. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පඤ්චහි සමණකප්පෙහි ඵලං පරිභුඤ්ජිතු’’න්තිආදීසු (චූළව. 250) සමණවොහාරෙ. ‘‘කෙවලකප්පං ජෙතවනං ඔභාසෙත්වා’’තිආදීසු (ඛු. පා. 5.1; සු. නි. මඞ්ගලසුත්ත) සමන්තභාවෙ. ‘‘සද්ධා සද්දහනා ඔකප්පනා අභිප්පසාදො’’තිආදීසු (ධ. ස. 12) අභිසද්දහනෙ, සද්ධායන්ති අත්ථො. ‘‘අලඞ්කතො කප්පිතකෙසමස්සූ’’තිආදීසු (වි. ව. 1094; ජා. 2.22.1368) ඡෙදනෙ. ‘‘එවමෙව ඉතො දින්නං, පෙතානං උපකප්පතී’’තිආදීසු (ඛු. පා. 7.7; පෙ. ව. 20) විනියොගෙ. ‘‘කප්පකතෙන අකප්පකතං සංසිබ්බිතං හොතී’’තිආදීසු (පාචි. 371) විනයකිරියායං. ‘‘අත්ථි කප්පො නිපජ්ජිතුං, හන්දාහං නිපජ්ජාමී’’තිආදීසු ලෙසෙ. ‘‘ආපායිකො නෙරයිකො කප්පට්ඨො සඞ්ඝභෙදකො…පෙ… කප්පං නිරයම්හි පච්චතී’’ති (ඉතිවු. 18; චූළව. 354; කථා. 657, 862) ච ආදීසු අන්තරකප්පෙ.

1. Now begins the commentary on the meaning of the Cariyāpiṭaka Pāḷi, which proceeds according to the method beginning, “And in a hundred thousand aeons…” Therein, this word “kappa,” both with and without a prefix, is seen in various senses, such as: thought, arrangement, likeness, designation, time, life-span, monastic usage, entirety, conviction, cutting, application, a Vinaya procedure, pretext, intermediate aeon, craving, views, incalculable aeon, and great aeon. For instance, it appears in the sense of thought in passages such as: “the thought of renunciation, the thought of non-ill will.” It appears in the sense of arrangement in passages such as: “He should make a determination (vikappa) regarding a robe,” the meaning being that he should make a special arrangement. It appears in the sense of likeness in passages such as: “Sirs, it seems that while conversing with a disciple who is like the Teacher, we did not know.” For the meaning there is “similar to the Teacher.” It appears in the sense of designation in passages such as: “Here, Venerable Kappa.” It appears in the sense of time in passages such as: “where I constantly dwell.” It appears in the sense of life-span in passages such as: “Ānanda, if he so wished, the Tathāgata could remain for an aeon or for the remainder of an aeon.” For here “kappa” is intended to mean the life-aeon. It appears in the sense of monastic usage in passages such as: “Monks, I allow you to partake of fruit according to the five monastic proprieties.” It appears in the sense of entirety in passages such as: “illuminating the entire Jetavana.” It appears in the sense of conviction in passages such as: “faith, believing, commitment, confidence,” the meaning being “by faith.” It appears in the sense of cutting in passages such as: “adorned, with hair and beard cut.” It appears in the sense of application in passages such as: “In the same way, what is given from here is of benefit to the departed.” It appears in the sense of a Vinaya procedure in passages such as: “An unallowable cloth is sewn together with an allowable one.” It appears in the sense of pretext in passages such as: “There is a pretext for lying down; come, I shall lie down.” And it appears in the sense of intermediate aeon in passages such as: “A schismatic goes to the plane of misery, to hell, for an aeon… he is tormented in hell for an aeon.”

‘‘න කප්පයන්ති න පුරෙක්ඛරොන්ති, ධම්මාපි තෙසං න පටිච්ඡිතාසෙ;

න බ්‍රාහ්මණො සීලවතෙන නෙය්‍යො, පාරඞ්ගතො න පච්චෙති තාදී’’ති. –

“They form no concepts, they put nothing forward; no doctrines are adopted by them. A brahmin is not led by virtue and observances; such a one, having gone to the far shore, does not return.”

ආදීසු (සු. නි. 809) තණ්හාදිට්ඨීසු. තථා හි වුත්තං නිද්දෙසෙ ‘‘කප්පාති උද්දානතො ද්වෙ කප්පා තණ්හාකප්පො දිට්ඨිකප්පො’’ති (මහානි. 28). ‘‘අනෙකෙපි සංවට්ටකප්පෙ අනෙකෙපි විවට්ටකප්පෙ’’තිආදීසු [Pg.11] (දී. නි. 1.244; ම. නි. 1.68) අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පෙ. ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, කප්පස්ස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානී’’තිආදීසු (අ. නි. 4.156) මහාකප්පෙ. ඉධාපි මහාකප්පෙයෙව දට්ඨබ්බො (දී. නි. අට්ඨ. 1.29; 3.275; සං. නි. අට්ඨ. 1.1.1; අ. නි. අට්ඨ. 2.3.128; ඛු. පා. අට්ඨ. 5.එවමිච්චාදිපාඨවණ්ණනා).

It appears in the sense of craving and views in passages such as the preceding one. For thus it is said in the Niddesa: “‘Kappa,’ in summary, is of two kinds: the kappa of craving and the kappa of views.” It appears in the sense of an incalculable aeon in passages such as: “in many an aeon of contraction, in many an aeon of expansion.” It appears in the sense of a great aeon in passages such as: “Monks, there are these four incalculable periods of an aeon.” Here too, in the present context, it should be understood as a great aeon.

තත්‍රායං පදසිද්ධි – කප්පීයතීති කප්පො, එත්තකානි වස්සානීති වා එත්තකානි වස්සසතානීති වා එත්තකානි වස්සසහස්සානීති වා එත්තකානි වස්සසතසහස්සානීති වා සංවච්ඡරවසෙන ගණෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා කෙවලං සාසපරාසිඋපමාදීහි කප්පෙතබ්බො පරිකප්පෙතබ්බපරිමාණොති අත්ථො. වුත්තඤ්හෙතං –

The derivation of the word is as follows: it is called a ‘kappa’ because it is reckoned (kappīyati). The meaning is that, because it is impossible to count in terms of years—as so many years, so many hundreds of years, so many thousands of years, or so many hundreds of thousands of years—it is a measure that can only be reckoned or calculated by means of similes, such as that of the heap of mustard seeds. For it has been said:

‘‘කීව දීඝො නු ඛො, භන්තෙ, කප්පොති? දීඝො ඛො, භික්ඛු, කප්පො, සො න සුකරො සඞ්ඛාතුං ‘එත්තකානි වස්සානී’ති වා ‘එත්තකානි වස්සසතානී’ති වා ‘එත්තකානි වස්සසහස්සානී’ති වා ‘එත්තකානි වස්සසතසහස්සානී’ති වා. සක්කා පන, භන්තෙ, උපමං කාතුන්ති? ‘සක්කා, භික්ඛූ’ති භගවා අවොච. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛු, යොජනං ආයාමෙන යොජනං විත්ථාරෙන යොජනං උබ්බෙධෙන මහාසාසපරාසි. තතො වස්සසතස්ස වස්සසහස්සස්ස අච්චයෙන එකමෙකං සාසපං උද්ධරෙය්‍ය, ඛිප්පතරං ඛො සො, භික්ඛු, මහාසාසපරාසි ඉමිනා උපක්කමෙන පරික්ඛයං පරියාදානං ගච්ඡෙය්‍ය, න ත්වෙව කප්පො, එවං දීඝො ඛො, භික්ඛු, කප්පො’’ති (සං. නි. 2.128).

'How long, venerable sir, is an aeon?' 'Long, monk, is an aeon. It is not easy to calculate it as “so many years,” or “so many hundreds of years,” or “so many thousands of years,” or “so many hundreds of thousands of years.” But, venerable sir, is it possible to make a simile?' 'It is possible, monk,' the Blessed One said. 'Suppose, monk, there were a great heap of mustard seeds, one yojana in length, one yojana in width, and one yojana in height. From there, at the passing of every hundred years, one were to remove a single mustard seed. That great heap of mustard seeds, monk, would more quickly be exhausted and consumed by this endeavor, but not so the aeon. So long, monk, is an aeon'" (Saṃ. Ni. 2.128).

ස්වායං මහාකප්පො සංවට්ටාදිවසෙන චතුඅසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පසඞ්ගහො. වුත්තම්පි චෙතං –

This great aeon is a collection of four incalculable aeons, by way of contraction and so forth. And this has been said:

‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, කප්පස්ස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි. කතමානි චත්තාරි? සංවට්ටො, සංවට්ටට්ඨායී, විවට්ටො, විවට්ටට්ඨායී’’ති (අ. නි. 4.156).

"Monks, there are these four incalculable periods of an aeon. Which four? The contraction, the remaining contracted, the expansion, the remaining expanded" (A. Ni. 4.156).

තත්ථ තයො සංවට්ටා – තෙජොසංවට්ටො, ආපොසංවට්ටො, වායොසංවට්ටොති. තිස්සො සංවට්ටසීමා – ආභස්සරා, සුභකිණ්හා, වෙහප්ඵලාති. යදා හි කප්පො තෙජෙන සංවට්ටති, ආභස්සරතො හෙට්ඨා අග්ගිනා ඩය්හති. යදා ආපෙන සංවට්ටති, සුභකිණ්හතො හෙට්ඨා උදකෙන විලීයති. යදා වායුනා සංවට්ටති, වෙහප්ඵලතො හෙට්ඨා වාතෙන විද්ධංසති. විත්ථාරතො පන කොටිසතසහස්සචක්කවාළං විනස්සති, යං බුද්ධානං [Pg.12] ආණාක්ඛෙත්තන්ති වුච්චති. තෙසු තීසු සංවට්ටෙසු යථාක්කමං කප්පවිනාසකමහාමෙඝතො යාව ජාලාය වා උදකස්ස වා වාතස්ස වා උපච්ඡෙදො ඉදං එකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං සංවට්ටො නාම. කප්පවිනාසකජාලාදිපච්ඡෙදතො යාව කොටිසතසහස්සචක්කවාළපරිපූරකො සම්පත්තිමහාමෙඝො උට්ඨහති, ඉදං දුතියං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං සංවට්ටට්ඨායී නාම.

Herein, there are three kinds of contraction: contraction by fire, contraction by water, and contraction by wind. There are three limits of contraction: the Ābhassara realm, the Subhakiṇha realm, and the Vehapphala realm. For when the aeon contracts by fire, everything below the Ābhassara realm is burned by fire. When it contracts by water, everything below the Subhakiṇha realm is dissolved by water. When it contracts by wind, everything below the Vehapphala realm is destroyed by wind. In detail, a hundred thousand koṭis of world-systems are destroyed, which is called the sphere of authority of the Buddhas. Among these three contractions, in sequence: from the great cloud that destroys the aeon up to the cessation of the flame, or the water, or the wind—this is one incalculable period, named 'contraction' (saṃvaṭṭa). From the cessation of the aeon-destroying flame and so forth up to the arising of the great cloud of accomplishment that fills a hundred thousand koṭis of world-systems—this is the second incalculable period, named 'remaining contracted' (saṃvaṭṭaṭṭhāyī).

සම්පත්තිමහාමෙඝතො යාව චන්දිමසූරියපාතුභාවො, ඉදං තතියං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං විවට්ටො නාම. චන්දිමසූරියපාතුභාවතො යාව පුන කප්පවිනාසකමහාමෙඝො, ඉදං චතුත්ථං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං විවට්ටට්ඨායී නාම. ඉමෙසු චතුසට්ඨිඅන්තරකප්පසඞ්ගහං විවට්ටට්ඨායී. තෙන සමානකාලපරිච්ඡෙදා විවට්ටාදයො වෙදිතබ්බා. ‘‘වීසතිඅන්තරකප්පසඞ්ගහ’’න්ති එකෙ. ඉති ඉමානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි එකො මහාකප්පො හොති. තෙන වුත්තං ‘‘ස්වායං මහාකප්පො සංවට්ටාදිවසෙන චතුඅසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පසඞ්ගහො’’ති.

From the great cloud of accomplishment up to the appearance of the moon and sun, this is the third incalculable period, named 'expansion' (vivaṭṭa). From the appearance of the moon and sun up to when the great cloud that destroys the aeon arises again, this is the fourth incalculable period, named 'remaining expanded' (vivaṭṭaṭṭhāyī). The period of remaining expanded comprises sixty-four intermediate aeons. The expansion period and the others should be understood to have a duration equal to that. Some say, 'It is a collection of twenty intermediate aeons.' Thus, these four incalculable periods constitute one great aeon. Therefore it was said: 'This great aeon, by way of contraction and so forth, is a collection of four incalculable aeons.'

කප්පෙති ච අච්චන්තසංයොගවසෙන උපයොගබහුවචනං. සතසහස්සෙති කප්පසද්දසම්බන්ධෙන චායං පුල්ලිඞ්ගනිද්දෙසො, ඉධාපි අච්චන්තසංයොගවසෙනෙව බහුවචනං. සමානාධිකරණඤ්හෙතං පදද්වයං. චතුරො ච අසඞ්ඛියෙති එත්ථාපි එසෙව නයො. කස්ස පන අසඞ්ඛියෙති අඤ්ඤස්ස අවුත්තත්තා කප්පස්ස ච වුත්තත්තා පකරණතො කප්පානන්ති අයමත්ථො විඤ්ඤායතෙව. න හි වුත්තං වජ්ජෙත්වා අවුත්තස්ස කස්සචි ගහණං යුත්තන්ති. ච-සද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො, මහාකප්පානං චතුරො අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙ සතසහස්සෙ ච මහාකප්පෙති අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො. අසඞ්ඛියෙති එත්ථ සඞ්ඛාතුං න සක්කාති අසඞ්ඛියා, ගණනං අතික්කන්තාති අත්ථො. ‘‘අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යන්ති එකො ගණනවිසෙසො’’ති එකෙ. තෙ හි එකතො පට්ඨාය මහාබලක්ඛපරියොසානානි එකූනසට්ඨිට්ඨානානි වජ්ජෙත්වා දසමහාබලක්ඛානි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං නාම, සට්ඨිමට්ඨානන්තරන්ති වදන්ති. තං න යුජ්ජති, සඞ්ඛ්‍යාඨානන්තරං නාම ගණනවිසෙසො, තස්ස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යභාවාභාවතො එකං ඨානන්තරං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යඤ්චාති විරුද්ධමෙතං. නනු ච අසඞ්ඛ්‍යභාවෙන අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යත්තෙපි තස්ස චතුබ්බිධභාවො න යුජ්ජතීති? නො න යුජ්ජති. චතූසු ඨානෙසු අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යභාවස්ස ඉච්ඡිතත්තා. තත්‍රායමාදිතො පට්ඨාය විභාවනා –

And in the word `kappe`, the plural is a plural of usage in the sense of continuous connection. In `satasahasse`, this is a masculine designation due to its connection with the word `kappa`, and here too the plural is used in the sense of continuous connection. These two words are in apposition. In `caturo ca asaṅkhiye`, the same method applies. But whose incalculables? Since nothing else is mentioned, and 'aeon' is mentioned, from the context the meaning 'of the aeons' is indeed understood. For it is not proper to take what is unstated while rejecting what is stated. The word `ca` has the meaning of combination: 'four incalculables of great aeons and a hundred thousand great aeons'—this is the meaning here. In `asaṅkhiya`, it means 'what cannot be counted'; the meaning is 'gone beyond calculation.' Some say: '“Incalculable” is a specific number.' They hold that starting from one, having excluded the fifty-nine places ending with the great balakkha, the ten great balakkhas are called 'incalculable,' and they call this the sixtieth place-interval. This is not correct. A numerical place-interval is a specific number; since it lacks the state of being incalculable, it is a contradiction for one place-interval to be a specific number and also incalculable. But surely, even if it is incalculable due to its uncountability, is its fourfold nature not unfitting? No, it is not unfitting. This is because the state of being incalculable is intended in four instances. Herein, this is the detailed explanation from the beginning:

අතීතෙ කිර එකස්මිං කප්පෙ තණ්හඞ්කරො මෙධඞ්කරො සරණඞ්කරො දීපඞ්කරොති චත්තාරො සම්මාසම්බුද්ධා අනුක්කමෙන ලොකෙ උප්පජ්ජිංසු. තෙසු දීපඞ්කරස්ස භගවතො කාලෙ අමරවතී නාම නගරං අහොසි. තත්ථ [Pg.13] සුමෙධො නාම බ්‍රාහ්මණො පටිවසති උභතො සුජාතො මාතිතො ච පිතිතො ච, සංසුද්ධගහණිකො යාව සත්තමා කුලපරිවට්ටා අක්ඛිත්තො අනුපක්කුට්ඨො ජාතිවාදෙන, අභිරූපො දස්සනීයො පාසාදිකො පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතාය සමන්නාගතො. සො අඤ්ඤං කම්මං අකත්වා බ්‍රාහ්මණසිප්පමෙව උග්ගණ්හි. තස්ස දහරකාලෙයෙව මාතාපිතරො කාලමකංසු. අථස්ස රාසිවඩ්ඪකො අමච්චො ආයපොත්ථකං ආහරිත්වා සුවණ්ණරජතමණිමුත්තාදිභරිතෙ සාරගබ්භෙ විවරිත්වා ‘‘එත්තකං තෙ, කුමාර, මාතුසන්තකං, එත්තකං තෙ පිතුසන්තකං, එත්තකං තෙ අය්‍යකපය්‍යකාන’’න්ති යාව සත්තමා කුලපරිවට්ටා ධනං ආචික්ඛිත්වා ‘‘එතං ධනං පටිපජ්ජාහී’’ති ආහ. සුමෙධපණ්ඩිතො චින්තෙසි – ‘‘ඉමං එවං බහුං ධනං සංහරිත්වා මය්හං මාතාපිතාදයො පරලොකං ගච්ඡන්තා එකකහාපණම්පි ගහෙත්වා න ගතා, මයා පන ගහෙත්වා ගමනකාරණං කාතුං වට්ටතී’’ති. සො රඤ්ඤො ආරොචෙත්වා නගරෙ භෙරිං චරාපෙත්වා මහාජනස්ස දානං දත්වා හිමවන්තප්පදෙසං ගන්ත්වා තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා සත්තාහෙනෙව අට්ඨ සමාපත්තියො පඤ්ච ච අභිඤ්ඤායො නිබ්බත්තෙත්වා සමාපත්තිවිහාරෙහි විහරති.

In a past aeon, it is said that four Perfectly Enlightened Buddhas arose in the world in succession: Taṇhaṅkara, Medhaṅkara, Saraṇaṅkara, and Dīpaṅkara. Among them, during the time of the Blessed One Dīpaṅkara, there was a city named Amaravatī. There lived a brahmin named Sumedha, well-born on both his mother’s and father’s sides, of pure descent, unbroken and unblemished in lineage up to the seventh generation, handsome, pleasing to behold, gracious, and endowed with the highest perfection of beauty. Without engaging in any other work, he mastered only the brahminical arts. While he was still young, his parents passed away. Then, his steward brought the account book and, opening the treasury filled with gold, silver, gems, pearls, and other valuables, declared, “Young man, this much is your mother’s inheritance, this much your father’s, and this much belongs to your ancestors,” revealing wealth up to the seventh generation. He then instructed, “Manage this wealth.” The wise Sumedha reflected, “Though my parents and ancestors accumulated so much wealth, they departed for the next world without taking even a single coin. It is fitting, however, that I should find a way to take it with me when I go.” Having informed the king, he had a drum proclaimed throughout the city, gave his great wealth in alms to the people, and then went to the Himalayan region. There, he embraced the ascetic life and, within seven days, attained the eight meditative absorptions and the five higher knowledges. He dwelt there, abiding in the meditative attainments.

තස්මිඤ්ච කාලෙ දීපඞ්කරදසබලො පරමාභිසම්බොධිං පත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො චතූහි ඛීණාසවසතසහස්සෙහි පරිවුතො අනුපුබ්බෙන චාරිකං චරමානො රම්මවතීනගරං නාම පත්වා තස්ස අවිදූරෙ සුදස්සනමහාවිහාරෙ පටිවසති. රම්මවතීනගරවාසිනො ‘‘සත්ථා කිර අම්හාකං නගරං පත්වා සුදස්සනමහාවිහාරෙ පටිවසතී’’ති සුත්වා ගන්ධමාලාදිහත්ථා සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා ගන්ධමාලාදීහි පූජෙත්වා එකමන්තං නිසින්නා ධම්මදෙසනං සුත්වා ස්වාතනාය නිමන්තෙත්වා උට්ඨායාසනා පක්කමිංසු. තෙ පුනදිවසෙ මහාදානං සජ්ජෙත්වා නගරං අලඞ්කරිත්වා දසබලස්ස ආගමනමග්ගං හට්ඨතුට්ඨා සොධෙන්ති.

At that time, the Buddha Dīpaṅkara, the Ten-Powered One, having attained supreme complete enlightenment and set in motion the excellent Wheel of the Dhamma, was surrounded by four hundred thousand destroyers of the taints. Traveling gradually, he arrived at the city named Rammavatī and dwelled in the Sudassana Great Monastery not far from it. The citizens of Rammavatī, having heard, "The Teacher, it is said, has arrived in our city and is staying at the Sudassana Great Monastery," taking perfumes, garlands, and other offerings in their hands, approached the Teacher, paid homage, and honored him with perfumes, garlands, and the like. Sitting to one side, they listened to the Dhamma discourse, and inviting him for the next day's meal, they rose from their seats and departed. The next day, they prepared a great offering, adorned the city, and with joy and delight, cleared the path for the arrival of the Ten-Powered One.

තස්මිඤ්ච කාලෙ සුමෙධතාපසො ආකාසෙන ගච්ඡන්තො තෙ හට්ඨතුට්ඨෙ මනුස්සෙ දිස්වා ‘‘අම්භො, කස්ස තුම්හෙ ඉමං මග්ගං සොධෙථා’’ති පුච්ඡි? තෙහි ‘‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස ආගමනමග්ගං සොධෙමා’’ති වුත්තෙ අතීතෙසු බුද්ධෙසු කතාධිකාරත්තා ‘‘බුද්ධො’’ති වචනං සුත්වා උප්පන්නපීතිසොමනස්සො තාවදෙව ආකාසතො ඔරුය්හ ‘‘මය්හම්පි ඔකාසං දෙථ, අහම්පි සොධෙස්සාමී’’ති [Pg.14] තෙහි දස්සිතං ඔකාසං ‘‘කිඤ්චාපි අහං ඉමං ඉද්ධියා සත්තරතනවිචිත්තං කත්වා අලඞ්කරිතුං පහොමි, අජ්ජ පන මයා කායවෙය්‍යාවච්චං කාතුං වට්ටති, කායාරහං පුඤ්ඤං ගණ්හිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා තිණකචවරාදයො නීහරිත්වා පංසුං ආහරිත්වා සමං කරොන්තො සොධෙති. අනිට්ඨිතෙයෙව පන තස්ස පදෙසස්ස සොධනෙ දීපඞ්කරො භගවා මහානුභාවානං ඡළභිඤ්ඤානං ඛීණාසවානං චතූහි සතසහස්සෙහි පරිවුතො තං මග්ගං පටිපජ්ජි. සුමෙධපණ්ඩිතො ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො බුද්ධසාවකා ච මා චික්ඛල්ලං අක්කමන්තූ’’ති අත්තනො වාකචීරඤ්ච චම්මඛණ්ඩඤ්ච ජටාකලාපඤ්ච පසාරෙත්වා සයඤ්ච යෙන භගවා තෙන සීසං කත්වා අවකුජ්ජො නිපජ්ජි. එවඤ්ච චින්තෙසි – ‘‘සචාහං ඉච්ඡිස්සාමි, ඉමස්ස භගවතො සාවකො හුත්වා අජ්ජෙව කිලෙසෙ ඝාතෙස්සාමි. කිං මය්හං එකකෙනෙව සංසාරමහොඝතො නිත්ථරණෙන? යංනූනාහම්පි එවරූපො සම්මාසම්බුද්ධො හුත්වා සදෙවකං ලොකං සංසාරමහණ්ණවතො තාරෙය්‍ය’’න්ති. ඉති සො අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතමහාභිනීහාරවසෙන චිත්තං පණිධෙසි. අථ භගවා ආගන්ත්වා තස්ස උස්සීසකෙ ඨත්වා චිත්තාචාරං සමිජ්ඣනභාවඤ්චස්ස ඤත්වා ‘‘අයං ඉතො කප්පසතසහස්සාධිකානං චතුන්නං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානං මත්ථකෙ ගොතමො නාම සම්මාසම්බුද්ධො භවිස්සතී’’ති සබ්බං ඉමං භගවතො පවත්තිං බ්‍යාකරිත්වා පක්කාමි.

At that time, the ascetic Sumedha, traveling through the sky, saw those joyful and delighted people and asked, “Sirs, for whom are you clearing this path?” When they replied, “We are clearing the path for the arrival of the Perfectly Enlightened One,” he—due to his aspirations made under previous Buddhas—felt a surge of joy and happiness upon hearing the word “Buddha.” Immediately descending from the sky, he said, “Grant me a section too; I also will help clear the path.” When they had shown him a section, he thought, “Though I could use my psychic powers to adorn this place, making it resplendent with the seven kinds of jewels, today it is fitting for me to perform this service with my own body and earn merit thereby.” So, he removed grass, trash, and debris, brought soil, leveled the ground, and began clearing the path. While the clearing of his section was still unfinished, the Blessed One Dīpaṅkara approached that path, surrounded by four hundred thousand destroyers of the taints, who were of great power and possessors of the six higher knowledges. The wise Sumedha thought, “Let not the Perfectly Enlightened One and his disciples tread on the mud,” and so he spread out his bark garment, his deerskin hide, and his matted locks, then lay face-down with his head toward the Blessed One, making a bridge of his body. He reflected thus: “If I wished, I could become a disciple of this Blessed One and destroy my defilements this very day. But what use is it for me alone to cross the great flood of saṃsāra? Surely, I should become a Perfectly Enlightened One just like him and ferry the world with its devas across the great ocean of saṃsāra.” Thus, by means of the great aspiration endowed with eight factors, he made his resolve. Then the Blessed One, arriving, stood at his head and, knowing the state of his mind and the certainty of his aspiration's fulfillment, declared, “This one, after four incalculable ages and a hundred thousand aeons from now, will become a Perfectly Enlightened One by the name of Gotama.” Having made this full prediction concerning the future Blessed One, he departed.

තතො අපරෙපි කොණ්ඩඤ්ඤභගවන්තං ආදිං කත්වා අනුක්කමෙන උප්පන්නා යාව කස්සපදසබලපරියොසානා සම්මාසම්බුද්ධා මහාසත්තං ‘‘බුද්ධො භවිස්සතී’’ති බ්‍යාකරිංසු. ඉති අම්හාකං බොධිසත්තස්ස පාරමියො පූරෙන්තස්සෙව චතුවීසති සම්මාසම්බුද්ධා උප්පන්නා. යස්මිං පන කප්පෙ දීපඞ්කරදසබලො උදපාදි, තස්මිං අඤ්ඤෙපි තයො බුද්ධා අහෙසුං. තෙසං සන්තිකෙ බොධිසත්තස්ස බ්‍යාකරණං නාහොසි, තස්මා තෙ ඉධ න ගහිතා. පොරාණට්ඨකථායං පන තම්හා කප්පා පට්ඨාය සබ්බබුද්ධෙ දස්සෙතුං ඉදං වුත්තං –

Thereafter, other Perfectly Enlightened Ones who arose in succession, beginning with the Blessed One Koṇḍañña and ending with Kassapa, the Ten-Powered One, also prophesied to the Great Being, 'He will become a Buddha.' Thus, while our Bodhisatta was fulfilling his perfections, twenty-four Perfectly Enlightened Ones arose. Now, in the aeon in which Dīpaṅkara, the Ten-Powered One, arose, there were also three other Buddhas. From them, the Bodhisatta did not receive a prophecy; therefore, they are not included here. However, in the ancient commentary, in order to show all the Buddhas from that aeon onwards, the following was said:

‘‘තණ්හඞ්කරො මෙධඞ්කරො, අථොපි සරණඞ්කරො;

දීපඞ්කරො ච සම්බුද්ධො, කොණ්ඩඤ්ඤො ද්විපදුත්තමො.

Taṇhaṅkara, Medhaṅkara, and also Saraṇaṅkara; Dīpaṅkara, the Enlightened One, and Koṇḍañña, the foremost of bipeds.

‘‘මඞ්ගලො ච සුමනො ච, රෙවතො සොභිතො මුනි;

අනොමදස්සී පදුමො, නාරදො පදුමුත්තරො.

Maṅgala and Sumana, Revata and Sobhita the Sage; Anomadassī, Paduma, Nārada, and Padumuttara.

‘‘සුමෙධො [Pg.15] ච සුජාතො ච, පියදස්සී මහායසො;

අත්ථදස්සී ධම්මදස්සී, සිද්ධත්ථො ලොකනායකො.

Sumedha and Sujāta, Piyadassī of great renown; Atthadassī, Dhammadassī, and Siddhattha, the leader of the world.

‘‘තිස්සො ඵුස්සො ච සම්බුද්ධො, විපස්සී සිඛි වෙස්සභූ;

කකුසන්ධො කොණාගමනො, කස්සපො චාපි නායකො.

Tissa and Phussa, the Perfectly Self-Enlightened Ones; Vipassī, Sikhī, and Vessabhū; Kakusandha, Koṇāgamana, and also Kassapa, the Leader.

‘‘එතෙ අහෙසුං සම්බුද්ධා, වීතරාගා සමාහිතා;

සතරංසීව උප්පන්නා, මහාතමවිනොදනා;

ජලිත්වා අග්ගික්ඛන්ධාව, නිබ්බුතා තෙ සසාවකා’’ති. (ජා. අට්ඨ. 1.දූරෙනිදානකථා;

අප. අට්ඨ. 1.දූරෙනිදානකථා);

These were Perfectly Self-Enlightened Ones, free from passion and well-concentrated; arisen like the sun, they dispelled great darkness; having blazed like a mass of fire, they, with their disciples, attained final Nibbāna.

තත්ථ දීපඞ්කරදසබලස්ස ච කොණ්ඩඤ්ඤදසබලස්ස ච අන්තරෙ මහාකප්පානං එකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං බුද්ධසුඤ්ඤො ලොකො අහොසි, තථා භගවතො කොණ්ඩඤ්ඤස්ස ච භගවතො මඞ්ගලස්ස ච අන්තරෙ, තථා භගවතො සොභිතස්ස ච භගවතො අනොමදස්සිස්ස ච අන්තරෙ, තථා භගවතො නාරදස්ස ච භගවතො පදුමුත්තරස්ස ච අන්තරෙ. වුත්තඤ්හෙතං බුද්ධවංසෙ (බු. වං. 28.3, 4, 6, 9) –

Therein, in the interval between Dīpaṅkara, the Ten-Powered One, and Koṇḍañña, the Ten-Powered One, the world was void of Buddhas for one incalculable great aeon. Likewise, in the interval between the Blessed One Koṇḍañña and the Blessed One Maṅgala; likewise, in the interval between the Blessed One Sobhita and the Blessed One Anomadassī; and likewise, in the interval between the Blessed One Nārada and the Blessed One Padumuttara. For this has been stated in the Buddhavaṃsa:

‘‘දීපඞ්කරස්ස භගවතො, කොණ්ඩඤ්ඤස්ස ච සත්ථුනො;

එතෙසං අන්තරා කප්පා, ගණනාතො අසඞ්ඛියා.

Between the Blessed One Dīpaṅkara and the Teacher Koṇḍañña, the intervening aeons are incalculable by counting.

‘‘කොණ්ඩඤ්ඤස්ස අපරෙන, මඞ්ගලො නාම නායකො;

තෙසම්පි අන්තරා කප්පා, ගණනාතො අසඞ්ඛියා.

After Koṇḍañña, there was a leader named Maṅgala; the aeons between them too were incalculable by counting.

‘‘සොභිතස්ස අපරෙන, අනොමදස්සී මහායසො;

තෙසම්පි අන්තරා කප්පා, ගණනාතො අසඞ්ඛියා.

After Sobhita, there was Anomadassī of great renown; the aeons between them too were incalculable by counting.

‘‘නාරදස්ස භගවතො, පදුමුත්තරස්ස සත්ථුනො;

තෙසම්පි අන්තරා කප්පා, ගණනාතො අසඞ්ඛියා’’ති.

Between the Blessed One Nārada and the Teacher Padumuttara, the intervening aeons are incalculable by counting.

එවං ගණනාතීතතාය අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යත්තෙපි චතූසු ඨානෙසු මහාකප්පානං ගණනාතික්කමෙන ‘‘චතුරො ච අසඞ්ඛියෙ’’ති වුත්තං, න සඞ්ඛ්‍යාවිසෙසෙනාති වෙදිතබ්බං. යස්මා පන පදුමුත්තරදසබලස්ස ච සුමෙධදසබලස්ස ච අන්තරෙ තිංසකප්පසහස්සානි, සුජාතදසබලස්ස ච පියදස්සීදසබලස්ස ච අන්තරෙ නවසහස්සාධිකානං කප්පානං සට්ඨිසහස්සානි ද්වාසීතුත්තරානි අට්ඨ ච සතානි, ධම්මදස්සීදසබලස්ස ච සිද්ධත්ථදසබලස්ස ච අන්තරෙ වීසති කප්පා, සිද්ධත්ථදසබලස්ස ච තිස්සදසබලස්ස ච අන්තරෙ එකො කප්පො[Pg.16], භගවතො විපස්සිස්ස ච භගවතො සිඛිස්ස ච අන්තරෙ සට්ඨි කප්පා, භගවතො ච වෙස්සභුස්ස භගවතො ච කකුසන්ධස්ස අන්තරෙ තිංස කප්පා, ඉති පදුමුත්තරදසබලස්ස උප්පන්නකප්පතො පට්ඨාය හෙට්ඨා තෙසං තෙසං බුද්ධානං උප්පන්නකප්පෙහි ඉමිනා ච භද්දකප්පෙන සද්ධිං සතසහස්සමහාකප්පා. තෙ සන්ධාය වුත්තං ‘‘කප්පෙ ච සතසහස්සෙ’’ති. ඉමස්මිං පනත්ථෙ විත්ථාරියමානෙ සබ්බං බුද්ධවංසපාළිං ආහරිත්වා සංවණ්ණෙතබ්බං හොතීති අතිවිත්ථාරභීරුකස්ස මහාජනස්ස චිත්තං අනුරක්ඛන්තා න විත්ථාරයිම්හ. අත්ථිකෙහි බුද්ධවංසතො (බු. වං. 1.1 ආදයො) ගහෙතබ්බො. යොපි චෙත්ථ වත්තබ්බො කථාමග්ගො, සොපි අට්ඨසාලිනියා (ධ. ස. අට්ඨ. සුමෙධකථා) ධම්මසඞ්ගහවණ්ණනාය ජාතකට්ඨකථාය (ජා. අට්ඨ. 1.දූරෙනිදානකථා) ච වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

Thus, although they are incalculable because they are beyond counting, in four instances it is said 'four incalculables' due to the exceeding of the count of great aeons, and not as a specific number—this should be understood. Moreover, between the Ten-Powered One Padumuttara and the Ten-Powered One Sumedha, there were thirty thousand aeons. Between the Ten-Powered One Sujāta and the Ten-Powered One Piyadassī, there were sixty-nine thousand, eight hundred and eighty-two aeons. Between the Ten-Powered One Dhammadassī and the Ten-Powered One Siddhattha, there were twenty aeons. Between the Ten-Powered One Siddhattha and the Ten-Powered One Tissa, there was one aeon. Between the Blessed One Vipassī and the Blessed One Sikhī, there were sixty aeons. Between the Blessed One Vessabhū and the Blessed One Kakusandha, there were thirty aeons. Thus, from the aeon in which the Ten-Powered One Padumuttara arose, downwards, together with the aeons in which each of those Buddhas arose and with this Fortunate Aeon, there are one hundred thousand great aeons. It is in reference to these that it was said, 'and in one hundred thousand aeons.' If this matter were to be elaborated, the entire Buddhavaṃsa text would have to be brought forth and explained; but, out of concern for the minds of the great multitude who fear excessive detail, we have not elaborated. Those who are interested should ascertain this from the Buddhavaṃsa. Whatever expositional approach is stated herein should also be understood according to the method described in the Aṭṭhasālinī, the commentary on the Dhammasaṅgaṇī, and in the Jātaka Commentary.

එත්ථන්තරෙති එත්ථ අන්තරසද්දො –

Herein, regarding the phrase `etthantare`, the word `antara` is used as follows:

‘‘නදීතීරෙසු සණ්ඨානෙ, සභාසු රථියාසු ච;

ජනා සඞ්ගම්ම මන්තෙන්ති, මඤ්ච තඤ්ච කිමන්තර’’න්ති. (සං. නි. 1.228) –

On riverbanks, in public places, in assemblies, and on streets, people gather and discuss, 'What is this matter concerning me and you?'

ආදීසු කාරණෙ ආගතො. ‘‘අද්දසා ඛො මං, භන්තෙ, අඤ්ඤතරා ඉත්ථී විජ්ජන්තරිකාය භාජනං ධොවන්තී’’තිආදීසු (ම. නි. 2.149) ඛණෙ, විජ්ජුනිච්ඡරණක්ඛණෙති අත්ථො. ‘‘යස්සන්තරතො න සන්ති කොපා’’තිආදීසු (උදා. 20) චිත්තෙ. ‘‘අන්තරා ච ගයං අන්තරා ච බොධි’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.285; මහාව. 11) විවරෙ. ‘‘න උපජ්ඣායස්ස භණමානස්ස අන්තරන්තරා කථා ඔපාතෙතබ්බා’’තිආදීසු (මහාව. 66) වෙමජ්ඣෙ. ඉධාපි වෙමජ්ඣෙයෙව දට්ඨබ්බො (දී. නි. අට්ඨ. 1.1; අ. නි. අට්ඨ. 2.4.36), තස්මා එතස්මිං අන්තරෙ වෙමජ්ඣෙති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – යස්මිං මහාකප්පෙ අම්හාකං භගවා සුමෙධපණ්ඩිතො හුත්වා දීපඞ්කරස්ස භගවතො පාදමූලෙ –

In the preceding example and others, it appears in the sense of 'cause'. In such cases as, 'Indeed, venerable sir, a certain woman saw me washing a vessel during a flash of lightning' (Majjhima Nikāya 2.149), it appears in the sense of 'moment'; the meaning is 'the moment of the lightning flash'. In such cases as, 'For whom there are no angers from within' (Udāna 20), it appears in the sense of 'mind'. In such cases as, 'Between Gayā and the Bodhi tree' (Vinaya Mahāvagga 1.21.1), it appears in the sense of 'interval'. In such cases as, 'While the preceptor is speaking, one should not interject with speech in between' (Vinaya Mahāvagga 1.25.16), it appears in the sense of 'in the middle'. Here too, in the present context, it should be understood as 'in the middle'. Therefore, the meaning of `etasmiṃ antare` is 'in this interval'. This is what is meant: In that great aeon when our Blessed One, having become the wise Sumedha, at the feet of the Blessed One Dīpaṅkara—

‘‘මනුස්සත්තං ලිඞ්ගසම්පත්ති, හෙතු සත්ථාරදස්සනං;

පබ්බජ්ජා ගුණසම්පත්ති, අධිකාරො ච ඡන්දතා’’ති. (බු. වං. 2.59) –

Human existence, perfection of gender, the cause, seeing the Teacher; the going forth, accomplishment in special qualities, a sufficient foundation, and strong desire.

එවං වුත්තෙහි අට්ඨහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතං මහාභිනීහාරං අකාසි, සමත්තිංස පාරමියො පවිචිනි සමාදියි, සබ්බෙපි බුද්ධකාරකෙ ධම්මෙ සම්පාදෙතුං [Pg.17] ආරභි, යම්හි චෙතස්මිං භද්දකප්පෙ සබ්බසො පූරිතපාරමී හුත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣි. ඉමෙසං ද්වින්නං මහාකප්පානං අන්තරෙ යථාවුත්තපරිච්ඡෙදෙ කාලවිසෙසෙති. කථං පනෙතං විඤ්ඤායතීති? ‘‘කප්පෙ ච සතසහස්සෙ, චතුරො ච අසඞ්ඛියෙ’’ති ඉදඤ්හි මහාකප්පානං පරිච්ඡෙදතො අපරිච්ඡෙදතො ච සඞ්ඛ්‍යාදස්සනං. සා ඛො පනායං සඞ්ඛ්‍යා සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යස්ස ආදිපරියොසානග්ගහණං විනා න සම්භවතීති යත්ථ බොධිසම්භාරානමාරම්භො යත්ථ ච තෙ පරියොසිතා තදුභයම්පි අවධිභාවෙන ‘‘එත්ථන්තරෙ’’ති එත්ථ අත්ථතො දස්සිතන්ති විඤ්ඤායති. අවධි ච පනායං අභිවිධිවසෙන වෙදිතබ්බො, න මරියාදාවසෙන, ආරම්භොසානකප්පානං එකදෙසෙන අන්තොගධත්තා. නනු ච නිප්පදෙසෙන තෙසං අපරියාදානතො අභිවිධි ච ඉධ න සම්භවතීති? න ඉදමෙවං තදෙකදෙසෙපි තබ්බොහාරතො. යො හි තදෙකදෙසභූතො කප්පො, සො නිප්පදෙසතො පරියාදින්නොති.

Thus endowed with the eight qualities spoken of, he made the great aspiration, discerned and undertook the thirty perfections, and began to accomplish all the qualities that make one a Buddha. In that auspicious aeon, having completely fulfilled the perfections, he awakened to unsurpassed, perfect enlightenment. This specifies the particular time within the interval of these two great aeons, according to the aforesaid definition. But how is this to be understood? It is understood by the passage: 'A hundred thousand aeons and four incalculables.' This indeed shows the calculation of the great aeons both as defined and undefined. This calculation, however, is not possible without grasping the beginning and end of what is to be counted. Thus it is understood that both the commencement of the requisites for enlightenment and their completion are shown in meaning here as boundaries by the phrase 'within this interval.' Moreover, this boundary should be understood as an inclusive limit, not an exclusive one, because the aeons of the beginning and the end are included by a portion. But surely, since they are not completely encompassed, an inclusive limit is not possible here? It is not so, because that designation is applied even to a part of one of them. For that aeon which constitutes a part of one of them is completely encompassed.

යං චරිතං, සබ්බං තං බොධිපාචනන්ති එත්ථ චරිතන්ති චරියා, සමත්තිංසපාරමිසඞ්ගහා දානසීලාදිපටිපත්ති, ඤාතත්ථචරියාලොකත්ථචරියාබුද්ධත්ථචරියානං තදන්තොගධත්තා. තථා යා චිමා අට්ඨ චරියා, සෙය්‍යථිදං – පණිධිසම්පන්නානං චතූසු ඉරියාපථෙසු ඉරියාපථචරියා, ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරානං අජ්ඣත්තිකායතනෙසු ආයතනචරියා, අප්පමාදවිහාරීනං චතූසු සතිපට්ඨානෙසු සතිචරියා, අධිචිත්තමනුයුත්තානං චතූසු ඣානෙසු සමාධිචරියා, බුද්ධිසම්පන්නානං චතූසු අරියසච්චෙසු ඤාණචරියා, සම්මා පටිපන්නානං චතූසු අරියමග්ගෙසු මග්ගචරියා, අධිගතඵලානං චතූසු සාමඤ්ඤඵලෙසු පත්තිචරියා, තිණ්ණං බුද්ධානං සබ්බසත්තෙසු ලොකත්ථචරියාති. තත්ථ පදෙසතො ද්වින්නං බොධිසත්තානං පච්චෙකබුද්ධබුද්ධසාවකානඤ්ච ලොකත්ථචරියා, මහාබොධිසත්තානං පන සම්මාසම්බුද්ධානඤ්ච නිප්පදෙසතො. වුත්තඤ්හෙතං නිද්දෙසෙ (චූළනි. ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙස 121; පටි. ම. 1.197) ‘‘චරියාති අට්ඨ චරියායො ඉරියාපථචරියා ආයතනචරියා’’ති විත්ථාරො. ‘‘අධිමුච්චන්තො සද්ධාය චරති, පග්ගණ්හන්තො වීරියෙන චරති, උපට්ඨහන්තො සතියා චරති, අවික්ඛිපන්තො සමාධිනා චරති, පජානන්තො පඤ්ඤාය චරති, විජානන්තො විඤ්ඤාණෙන චරති, එවම්පි පටිපන්නස්ස කුසලා ධම්මා ආයතන්තීති ආයතනචරියාය චරති, එවම්පි පටිපන්නො විසෙසමධිගච්ඡතීති විසෙසචරියාය චරතී’’ති යා [Pg.18] ඉමා අපරාපි අට්ඨ චරියා වුත්තා, තාසං සබ්බාසං පාරමිතාස්වෙව සමොරොධො වෙදිතබ්බො. තෙන වුත්තං ‘‘චරිතන්ති චරියා, සමත්තිංසපාරමිසඞ්ගහා දානසීලාදිපටිපත්තී’’ති. හෙතුචරියාය එව පන ඉධාධිප්පෙතත්තා මග්ගචරියාපත්තිචරියානං ඉධ අනවරොධො වෙදිතබ්බො. තෙන වුත්තං ‘‘සබ්බං තං බොධිපාචන’’න්ති.

Whatever the conduct, all of it is conducive to enlightenment. Here, 'conduct' means practice, which is the practice of giving, virtue, and so on, as included in the thirty perfections, because the conduct for the welfare of kinsmen, the conduct for the welfare of the world, and the conduct for the welfare of Buddhahood are included therein. Likewise, there are these eight kinds of conduct. That is to say: for those accomplished in aspiration, the conduct of deportment in the four postures; for those with guarded doors in the internal sense bases, the conduct of the sense bases; for those dwelling in heedfulness, the conduct of mindfulness in the four foundations of mindfulness; for those devoted to the higher mind, the conduct of concentration in the four jhānas; for those endowed with wisdom, the conduct of knowledge in the four noble truths; for those practicing rightly, the conduct of the path in the four noble paths; for those who have attained the fruit, the conduct of attainment in the four fruits of recluseship; for the three types of Buddhas, the conduct for the welfare of the world towards all beings. Among these, the conduct for the welfare of the world is partial for the two kinds of bodhisattas—paccekabuddhas and disciples of a Buddha—but it is complete for great bodhisattas and perfectly self-enlightened Buddhas. This is stated in the Niddesa: '“Practice” means the eight practices: the conduct of deportment, the conduct of the sense bases…'—the full detail is given there. 'One who is resolved practices with faith; one who is energetic practices with energy; one who is mindful practices with mindfulness; one who is undistracted practices with concentration; one who understands practices with wisdom; one who discerns practices with consciousness. For one so practicing, wholesome qualities extend; thus one practices with the conduct of the sense bases. One so practicing attains distinction; thus one practices with the conduct of distinction.' These other eight kinds of conduct that are mentioned should all be understood as being included within the perfections themselves. Therefore it was said: '“Conduct” means practice, which is the practice of giving, virtue, and so on, as included in the thirty perfections.' However, since only causal conduct is intended here, it should be understood that the conduct of the path and the conduct of attainment are not included. Therefore it was said: 'All of it is conducive to enlightenment.'

තත්ථ සබ්බ-සද්දො සබ්බසබ්බං ආයතනසබ්බං සක්කායසබ්බං පදෙසසබ්බන්ති චතූසු අත්ථෙසු දිස්සති. තථා හි ‘‘සබ්බෙ ධම්මා සබ්බාකාරෙන බුද්ධස්ස භගවතො ඤාණමුඛෙ ආපාථමාගච්ඡන්තී’’තිආදීසු (මහානි. 156; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 85) සබ්බසබ්බස්මිං. ‘‘සබ්බං වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි තං සුණාථ, කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, සබ්බං චක්ඛුඤ්චෙව රූපා ච…පෙ… මනො චෙව ධම්මා චා’’ති (සං. නි. 4.23) එත්ථ ආයතනසබ්බස්මිං. ‘‘සබ්බං සබ්බතො සඤ්ජානාතී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.6) සක්කායසබ්බස්මිං. ‘‘සබ්බෙසම්පි වො, සාරිපුත්ත, සුභාසිතං පරියායෙනා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.345) පදෙසසබ්බස්මිං. ඉධාපි පදෙසසබ්බස්මිං එව වෙදිතබ්බො, බොධිසම්භාරභූතස්ස චරිතස්ස අධිප්පෙතත්තා.

Here, the word 'all' is seen in four senses: the universal all, the all of the sense bases, the all of personality, and the partial all. For example, in passages such as, 'All phenomena in every way come into the range of the Blessed One, the Buddha’s, knowledge,' it is seen in the sense of the universal all. In, 'Bhikkhus, I will teach you the all. Listen to it. And what, bhikkhus, is the all? It is the eye and forms… the mind and mental objects,' it is in the sense of the all of the sense bases. In passages such as, 'One directly knows the all in every way,' it is in the sense of the all of personality. In passages such as, 'Sāriputta, what was well-spoken by all of you was so from a certain perspective,' it is in the sense of the partial all. Here too, it should be understood in the sense of the partial all, because what is intended is the conduct that constitutes the requisites for enlightenment.

බොධීති රුක්ඛොපි අරියමග්ගොපි නිබ්බානම්පි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණම්පි. ‘‘බොධිරුක්ඛමූලෙ පඨමාභිසම්බුද්ධො’’ති (මහාව. 1; උදා. 1) ච ‘‘අන්තරා ච ගයං අන්තරා ච බොධි’’න්ති (ම. නි. 1.285; මහාව. 11) ච ආගතට්ඨානෙ බුජ්ඣති එත්ථාති රුක්ඛො බොධි. ‘‘බොධි වුච්චති චතූසු මග්ගෙසු ඤාණ’’න්ති (චූළනි. ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙස 121) ආගතට්ඨානෙ චත්තාරි අරියසච්චානි බුජ්ඣති එතෙනාති අරියමග්ගො බොධි. ‘‘පත්වාන බොධිං අමතං අසඞ්ඛත’’න්ති ආගතට්ඨානෙ බුජ්ඣති එතස්මිං නිමිත්තභූතෙති නිබ්බානං බොධි. ‘‘පප්පොති බොධිං වරභූරිමෙධසො’’ති (දී. නි. 3.217) ආගතට්ඨානෙ සබ්බෙ ධම්මෙ සබ්බාකාරෙන බුජ්ඣති එතෙනාති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං බොධි. ඉධාපි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං අධිප්පෙතං. අරහත්තමග්ගසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණානි වා ඉධ බොධීති වෙදිතබ්බානි (පාරා. අට්ඨ. 1.11), මහාබොධියා අධිප්පෙතත්තා භගවතො. ආසවක්ඛයඤාණපදට්ඨානඤ්හි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානඤ්ච ආසවක්ඛයඤාණං ‘‘මහාබොධී’’ති වුච්චති. එත්ථායං සඞ්ඛෙපත්ථො – යථාවුත්තකාලපරිච්ඡෙදෙ යං මම දානාසීලාදිපටිපත්තිසඞ්ඛාතං චරිතං, තං සබ්බං අනවසෙසං මහාබොධියා පාචනං සාධකං නිබ්බත්තකන්ති. එතෙන බොධිසම්භාරානං නිරන්තරභාවනං දස්සෙති. අථ වා [Pg.19] සබ්බන්ති එත්ථන්තරෙ යථාවුත්තකාලපරිච්ඡෙදෙ යං චරිතං, තං සබ්බං සකලමෙව අනවසෙසං බොධිසම්භාරභූතමෙව. එතෙන සබ්බසම්භාරභාවනං දස්සෙති.

The term 'Bodhi' refers to the tree, the noble path, Nibbāna, and the knowledge of omniscience. In passages such as, 'He first attained supreme enlightenment at the foot of the Bodhi tree,' and, 'between Gayā and the Bodhi tree,' the tree is called 'Bodhi' because 'one awakens there.' In the passage, 'Bodhi is said to be the knowledge in the four paths,' the noble path is called 'Bodhi' because 'one awakens to the four noble truths by means of it.' In, 'having attained Bodhi, the deathless, the unconditioned,' Nibbāna is called 'Bodhi' because 'one awakens in relation to it as the object.' In, 'the one of excellent and vast wisdom attains Bodhi,' the knowledge of omniscience is called 'Bodhi' because 'one awakens to all phenomena in all their aspects by means of it.' Here, too, the knowledge of omniscience is intended. Alternatively, the path of Arahantship and the knowledge of omniscience are to be understood as 'Bodhi' here, since the great enlightenment of the Blessed One is intended. For the knowledge of omniscience is the proximate cause of the knowledge of the destruction of the taints, and the knowledge of the destruction of the taints is the proximate cause of the knowledge of omniscience—this is called 'great enlightenment.' The concise meaning here is this: within the aforementioned period of time, all my conduct, consisting of practices such as giving and virtue, was entirely, without remainder, for the ripening, accomplishment, and production of great enlightenment. This indicates the uninterrupted cultivation of the requisites for enlightenment. Alternatively, regarding the word 'all' here: within the aforementioned period, all conduct that was practiced is entirely, completely, and without remainder, indeed the requisites for enlightenment. This indicates the cultivation of all the requisites.

තස්සො හි බොධිසම්භාරෙසු භාවනා සබ්බසම්භාරභාවනා නිරන්තරභාවනා චිරකාලභාවනා සක්කච්චභාවනා චාති. තාසු ‘‘කප්පෙ ච සතසහස්සෙ, චතුරො ච අසඞ්ඛියෙ’’ති ඉමිනා චිරකාලභාවනා වුත්තා. යො චෙත්ථ අච්චන්තසංයොගො, තෙන පඨමෙ අත්ථවිකප්පෙ සබ්බග්ගහණෙන ච නිරන්තරභාවනා, දුතියෙ අත්ථවිකප්පෙ සබ්බං චරිත’’න්ති ඉමිනා සබ්බසම්භාරභාවනා, බොධිපාචන’’න්ති ඉමිනා සක්කච්චභාවනා වුත්තා හොති, යථා තං චරිතං සම්මාසම්බොධිං පාචෙති එවංභූතභාවදීපනතො. තථා හි තං ‘‘බොධිපාචන’’න්ති වත්තබ්බතං අරහති, න අඤ්ඤථාති. කථං පනෙත්ථ බොධිචරියාය නිරන්තරභාවො වෙදිතබ්බො? යදි චිත්තනිරන්තරතාය තං න යුජ්ජති, න හි මහාබොධිසත්තානං මහාභිනීහාරතො උද්ධං බොධිසම්භාරසම්භරණචිත්තතො අඤ්ඤං චිත්තං නප්පවත්තතීති සක්කා වත්තුං. අථ කිරියමයචිත්තප්පවත්තිං සන්ධාය වුච්චෙය්‍ය, එවම්පි න යුජ්ජති, න හි සබ්බානි තෙසං කිරියමයචිත්තානි බොධිසම්භාරසම්භරණවසෙනෙව පවත්තන්ති. එතෙනෙව පයොගනිරන්තරතාපි පටික්ඛිත්තාති දට්ඨබ්බා. ජාතිනිරන්තරතාය පන නිරන්තරභාවනා වෙදිතබ්බා. යස්සඤ්හි ජාතියං මහාබොධිසත්තෙන මහාපණිධානං නිබ්බත්තිතං, තතො පට්ඨාය යාව චරිමත්තභාවා න සා නාම ජාති උපලබ්භති, යා සබ්බෙන සබ්බං බොධිසම්භාරසම්භතා න සියා අන්තමසො දානපාරමිමත්තං උපාදාය. අයඤ්හි නියතිපත්ථිතානං බොධිසත්තානං ධම්මතා. යාව ච තෙ කම්මාදීසු වසීභාවං න පාපුණන්ති, තාව සප්පදෙසම්පි සම්භාරෙසු පයොගමාපජ්ජන්ති. යදා පන සබ්බසො කම්මාදීසු වසීභාවප්පත්තා හොන්ති, අථ තතො පට්ඨාය නිප්පදෙසතො එව බොධිසම්භාරෙසු සමීහනං සාතච්චකිරියා ච සම්පජ්ජති. සක්කච්චකාරිතා පන සබ්බකාලං හොති, එවං යෙන යෙන බොධිසත්තානං තත්ථ තත්ථ යථාධිප්පායං සමිජ්ඣනං සම්පජ්ජතීති. එවමෙතාය ගාථාය බොධිසම්භාරෙසු සබ්බසම්භාරභාවනා චිරකාලභාවනා නිරන්තරභාවනා සක්කච්චභාවනා චාති චතස්සොපි භාවනා පකාසිතාති වෙදිතබ්බා.

For him, the cultivation of the requisites for enlightenment is fourfold: the cultivation of all requisites, uninterrupted cultivation, long-term cultivation, and respectful cultivation. Among these, by the words, 'for a hundred thousand eons and four incalculable aeons,' long-term cultivation is stated. And by the continuous connection implied herein, and by the inclusion of 'all' in the first interpretation of the meaning, uninterrupted cultivation is stated. In the second interpretation of the meaning, by 'all conduct was practiced,' the cultivation of all requisites is stated. By 'a ripening for enlightenment,' respectful cultivation is stated, because it reveals the state of being such that that conduct ripens perfect self-enlightenment. For thus it deserves to be called 'a ripening for enlightenment,' and not otherwise. How, here, is the uninterrupted nature of the Bodhisatta’s practice to be understood? If by uninterruptedness of mind, that is not suitable; for it cannot be said that for the Great Bodhisattas, after their great aspiration, no other thought arises apart from the thought of accumulating the requisites for enlightenment. If it were said with reference to the arising of functional consciousness, that too is not suitable; for not all their functional consciousnesses arise for the purpose of accumulating the requisites for enlightenment. By this reasoning, uninterruptedness of effort should also be understood as rejected. Rather, uninterrupted cultivation is to be understood as uninterruptedness of births. For from the birth in which the Great Bodhisatta made his great resolution, up to his final existence, no birth is found that is not in every way endowed with the requisites for enlightenment, at least to the extent of the perfection of giving. This, indeed, is the nature of Bodhisattas who aspire for the fixed course. And as long as they do not attain mastery over kamma and so on, they apply themselves to the requisites, even if only partially. But when they have in every way attained mastery over kamma and so on, then from that time onwards, their striving and constant action in the requisites for enlightenment are accomplished completely. Respectful action, however, occurs at all times; thus, for the Bodhisattas, in every case, success is achieved according to their wish. In this way, it should be understood that by this verse, all four kinds of cultivation regarding the requisites for enlightenment are shown: the cultivation of all requisites, long-term cultivation, uninterrupted cultivation, and respectful cultivation.

තත්‍ර යස්මා බොධිසත්තචරිතං බොධිසම්භාරා බොධිචරියා අග්ගයානං පාරමියොති අත්ථතො එකං, බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං, යස්මා ච පරතො විභාගෙන [Pg.20] වක්ඛමානානං දානපාරමිආදීනං චරිතන්ති ඉදං අවිසෙසවචනං, තස්මා සබ්බබොධිසම්භාරෙසු කොසල්ලජනනත්ථං පාරමියො ඉධ සංවණ්ණෙතබ්බා. තා පරතො පකිණ්ණකකථායං සබ්බාකාරෙන සංවණ්ණයිස්සාම.

In this context, because 'the conduct of a Bodhisatta,' 'the requisites for enlightenment,' 'the practice for enlightenment,' and 'the perfections of the foremost ones' are one in meaning, with only the expressions differing; and because 'conduct' is a general term for the perfections of giving and so on, which will be spoken of in detail later; therefore, to generate skill in all the requisites for enlightenment, the perfections should be described here. We will describe them in all their aspects later in the miscellaneous section.

2. ඉති භගවා අත්තනො බොධිසත්තභූමියං චරිතං ආරම්භතො පට්ඨාය යාව පරියොසානා මහාබොධියා පරිපාචනමෙවාති අවිසෙසතො දස්සෙත්වා ඉදානි තස්ස පරමුක්කංසගමනෙන අතිසයතො බොධිපරිපාචනභාවං දස්සෙතුං ඉමස්මිං භද්දකප්පෙ කතිපයා පුබ්බචරියා විභාගතො විභාවෙන්තො ‘‘අතීතකප්පෙ’’තිආදිමාහ.

2. Thus, the Blessed One, having first shown in a general way that his conduct in the Bodhisatta stage—from its beginning up to the very end—was entirely the ripening for great enlightenment, now, in order to show pre-eminently the state of the ripening for enlightenment through its attainment of the highest excellence, he spoke the verses beginning with, 'In a past eon,' clarifying in detail some of his former practices in this fortunate eon.

තත්ථ අතීතකප්පෙති ඉතො පුරිමෙ පුරිමතරෙ වා සබ්බස්මිං අතික්කන්තෙ යථාවුත්තපරිච්ඡෙදෙ මහාකප්පෙ, කප්පානං සතසහස්සාධිකෙසු චතූසු අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙසූති අත්ථො. චරිතන්ති චිණ්ණං දානාදිපටිපත්තිං. ඨපයිත්වාති මුඤ්චිත්වා අග්ගහෙත්වා, අවත්වාති අත්ථො. භවාභවෙති භවෙ ච අභවෙ ච, ‘‘ඉතිභවාභවකථ’’න්ති (දී. නි. 1.17) එත්ථ හි වුද්ධිහානියො භවාභවාති වුත්තා. ‘‘ඉතිභවාභවතඤ්ච වීතිවත්තො’’ති (උදා. 20) එත්ථ සම්පත්තිවිපත්තිවුද්ධිහානිසස්සතුච්ඡෙදපුඤ්ඤපාපානිභවාභවාති අධිප්පෙතානි. ‘‘ඉතිභවාභවහෙතු වා, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජතී’’ති (අ. නි. 4.9; ඉතිවු. 105) එත්ථ පන පණීතපණීතතරානි සප්පිනවනීතාදිභෙසජ්ජානි භවාභවාති අධිප්පෙතානි. සම්පත්තිභවෙසු පණීතතරා පණීතතමා භවාභවාතිපි වදන්ති එව, තස්මා ඉධාපි සො එව අත්ථො වෙදිතබ්බො, ඛුද්දකෙ චෙව මහන්තෙ ච භවස්මින්ති වුත්තං හොති. ඉමම්හි කප්පෙති ඉමස්මිං භද්දකප්පෙ. පවක්ඛිස්සන්ති කථයිස්සං. සුණොහීති ධම්මසෙනාපතිං සවනෙ නියොජෙති. මෙති මම සන්තිකෙ, මම භාසතොති අත්ථො.

Therein, atītakappe means: in a past eon, that is, in a former or even more former eon, in all that has passed, in a great eon with the aforementioned division, in the four incalculable eons plus one hundred thousand eons—this is the meaning. Caritaṃ means: the practiced conduct of giving and so forth. Ṭhapayitvā means: having set aside, having released, not having taken; or, not having spoken of—this is the meaning. Bhavābhave means: in existence and non-existence. For in the phrase itibhavābhavakathā (Dī. Ni. 1.17), growth and decline are called bhavābhava. In Itibhavābhavatañca vītivatto (Udā. 20), prosperity and decline, growth and decline, eternalism and annihilationism, and merit and demerit are intended as bhavābhava. And in Itibhavābhavahetu vā, bhikkhave, bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati (A. Ni. 4.9; Itivu. 105), fine and finer medicines such as ghee and fresh butter are intended as bhavābhava. In prosperous existences, they indeed also speak of finer and finest things as bhavābhava. Therefore, here too, that same meaning should be understood; it is said to mean in both small and great existences. Imamhi kappe means: in this Bhadda-kappa. Pavakkhissanti means: I will declare. Suṇohi means: He enjoins the General of the Dhamma to listen. Me means: in my presence, from me who is speaking—this is the meaning.

නිදානකථා නිට්ඨිතා.

The Introductory Discourse is concluded.

1. අකිත්තිවග්ගො

1. The Chapter on Akitti

1. අකිත්තිචරියාවණ්ණනා

1. The Exposition on the Conduct of Akitti

3. එවං [Pg.21] භගවා ආයස්මතො සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස සදෙවමනුස්සාය ච පරිසාය අත්තනො පුබ්බචරියාය සවනෙ උස්සාහං ජනෙත්වා ඉදානි තං පුබ්බචරිතං භවන්තරපටිච්ඡන්නං හත්ථතලෙ ආමලකං විය පච්චක්ඛං කරොන්තො ‘‘යදා අහං බ්‍රහාරඤ්ඤෙ’’තිආදිමාහ.

3. Thus the Blessed One, having generated enthusiasm in the Venerable Elder Sāriputta and in the assembly with its devas and humans for listening to His former conduct, now making that former conduct—which was concealed by intervening existences—as directly visible as an āmalaka fruit on the palm of the hand, spoke the verse beginning: “When I was in the great forest…”

තත්ථ යදාති යස්මිං කාලෙ. බ්‍රහාරඤ්ඤෙති මහාඅරඤ්ඤෙ, අරඤ්ඤානියං, මහන්තෙ වනෙති අත්ථො. සුඤ්ඤෙති ජනවිවිත්තෙ. විපිනකානනෙති විපිනභූතෙ කානනෙ, පදද්වයෙනාපි තස්ස අරඤ්ඤස්ස ගහනභාවමෙව දීපෙති, සබ්බමෙතං කාරදීපං සන්ධාය වුත්තං. අජ්ඣොගාහෙත්වාති අනුපවිසිත්වා. විහරාමීති දිබ්බබ්‍රහ්මඅරියආනෙඤ්ජවිහාරෙහි සමුප්පාදිතසුඛවිසෙසෙන ඉරියාපථවිහාරෙන සරීරදුක්ඛං විච්ඡින්දිත්වා හරාමි අත්තභාවං පවත්තෙමි. අකිත්ති නාම තාපසොති එවංනාමකො තාපසො හුත්වා යදා අහං තස්මිං අරඤ්ඤෙ විහරාමීති අත්ථො. සත්ථා තදා අත්තනො අකිත්තිතාපසභාවං ධම්මසෙනාපතිස්ස වදති. තත්‍රායං අනුපුබ්බිකථා –

Therein, yadā means: at which time. Brahāraññe means: in a great forest, in a wilderness, that is, in a great wood. Suññe means: secluded from people. Vipinakānane means: in a forest that is a thicket; by this pair of words, the dense nature of that forest is shown. All this was said with reference to the island of Kāradīpa. Ajjhogāhetvā means: having entered into. Viharāmi means: having cut off bodily suffering by means of the abiding in the postures, with the special happiness produced by the divine, brahma, noble, and imperturbable abidings, I carry on, I maintain my individual existence. Akitti nāma tāpaso means: when I, having become an ascetic with this name, dwelt in that forest. The Teacher then tells the General of the Dhamma of His state as the ascetic Akitti. Herein, this is the sequential narrative:

අතීතෙ කිර ඉමස්මිංයෙව භද්දකප්පෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ නාම රාජිනි රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො අසීතිකොටිවිභවස්ස බ්‍රාහ්මණමහාසාලස්ස කුලෙ නිබ්බත්ති, ‘‘අකිත්තී’’තිස්ස නාමං කරිංසු. තස්ස පදසා ගමනකාලෙ භගිනීපි ජායි. ‘‘යසවතී’’තිස්සා නාමං කරිංසු. සො සොළසවස්සකාලෙ තක්කසිලං ගන්ත්වා සබ්බසිප්පානි උග්ගහෙත්වා පච්චාගමාසි. අථස්ස මාතාපිතරො කාලමකංසු. සො තෙසං පෙතකිච්චානි කාරෙත්වා කතිපයදිවසාතික්කමෙන රතනාවලොකනං ආයුත්තකපුරිසෙහි කාරයමානො ‘‘එත්තකං මත්තිකං, එත්තකං පෙත්තිකං, එත්තකං පිතාමහ’’න්ති සුත්වා සංවිග්ගමානසො හුත්වා ‘‘ඉදං ධනමෙව පඤ්ඤායති, න ධනස්ස සංහාරකා, සබ්බෙ ඉමං ධනං පහායෙව ගතා, අහං පන නං ආදාය ගමිස්සාමී’’ති රාජානං ආපුච්ඡිත්වා භෙරිං චරාපෙසි – ‘‘ධනෙන අත්ථිකා අකිත්තිපණ්ඩිතස්ස ගෙහං ආගච්ඡන්තූ’’ති.

In the past, it is said, in this very Bhadda-kappa, while a king named Brahmadatta was reigning in Bārāṇasī, the Bodhisatta was born in the family of a brahmin of great wealth who possessed eighty crores. They gave him the name 'Akitti.' At the time when he could walk, a sister was also born. They gave her the name 'Yasavatī.' At the age of sixteen, he went to Takkasilā, learned all the sciences, and returned. Then his parents passed away. Having had their funeral rites performed, after a few days had passed, while having the treasures inspected by his appointed men, he heard it said: 'This much is the maternal inheritance, this much is the paternal, and this much is from the grandfather.' Hearing this, his mind was stirred with spiritual urgency, and he thought: 'Only this wealth is seen, not the accumulators of the wealth. All have departed, leaving this wealth behind. As for me, I shall take this and depart.' Having asked permission of the king, he had a drum beaten, proclaiming: 'Let those who have need of wealth come to the house of Akitti the wise!'

සො [Pg.22] සත්තාහං මහාදානං පවත්තෙත්වා ධනෙ අඛීයමානෙ ‘‘කිං මෙ ඉමාය ධනකීළාය, අත්ථිකා ගණ්හිස්සන්තී’’ති නිවෙසනද්වාරං විවරිත්වා හිරඤ්ඤසුවණ්ණාදිභරිතෙ සාරගබ්භෙ විවරාපෙත්වා ‘‘දින්නංයෙව හරන්තූ’’ති ගෙහං පහාය ඤාතිපරිවට්ටස්ස පරිදෙවන්තස්ස භගිනිං ගහෙත්වා බාරාණසිතො නික්ඛමිත්වා නදිං උත්තරිත්වා ද්වෙ තීණි යොජනානි ගන්ත්වා පබ්බජිත්වා රමණීයෙ භූමිභාගෙ පණ්ණසාලං කරිත්වා වසති. යෙන පන ද්වාරෙන තදා නික්ඛමි, තං අකිත්තිද්වාරං නාම ජාතං. යෙන තිත්ථෙන නදිං ඔතිණ්ණො, තං අකිත්තිතිත්ථං නාම ජාතං. තස්ස පබ්බජිතභාවං සුත්වා බහූ මනුස්සා ගාමනිගමරාජධානිවාසිනො තස්ස ගුණෙහි ආකඩ්ඪියමානහදයා අනුපබ්බජිංසු. මහාපරිවාරො අහොසි, මහාලාභසක්කාරො නිබ්බත්ති, බුද්ධුප්පාදො විය අහොසි. අථ මහාසත්තො ‘‘අයං ලාභසක්කාරො මහා, පරිවාරොපි මහන්තො, කායවිවෙකමත්තම්පි ඉධ න ලභති, මයා එකාකිනා විහරිතුං වට්ටතී’’ති චින්තෙත්වා පරමප්පිච්ඡභාවතො විවෙකනින්නතාය ච කස්සචි අජානාපෙත්වා එකකොව නික්ඛමිත්වා අනුපුබ්බෙන දමිළරට්ඨං පත්වා කාවීරපට්ටනසමීපෙ උය්‍යානෙ විහරන්තො ඣානාභිඤ්ඤායො නිබ්බත්තෙසි. තත්‍රාපිස්ස මහාලාභසක්කාරො උප්පජ්ජි. සො තං ජිගුච්ඡන්තො ඡඩ්ඩෙත්වා ආකාසෙන ගන්ත්වා කාරදීපෙ ඔතරි. තදා කාරදීපො අහිදීපො නාම. සො තත්ථ මහන්තං කාරරුක්ඛං උපනිස්සාය පණ්ණසාලං මාපෙත්වා වාසං කප්පෙසි. අප්පිච්ඡතාය පන කත්ථචි අගන්ත්වා තස්ස රුක්ඛස්ස ඵලකාලෙ ඵලානි ඛාදන්තො ඵලෙ අසති පත්තානි උදකසිත්තානි ඛාදන්තො ඣානසමාපත්තීහි වීතිනාමෙසි.

He, having conducted a great giving for seven days, and with the wealth still unexhausted, thought: 'What use to me is this sport with wealth? Let those in need take it.' Opening the door of his residence and having the treasure chambers filled with gold, silver, and so forth, opened up, he declared: 'Let them carry away what has been given.' Abandoning his home while his circle of relatives lamented, he took his sister, departed from Bārāṇasī, crossed the river, and having gone two or three yojanas, he went forth. He made a leaf-hut in a delightful region and dwelt there. The gate by which he departed at that time came to be known as the Akitti Gate, and the ford by which he crossed the river came to be known as the Akitti Ford. Hearing of his going forth, many people dwelling in villages, towns, and the royal city, their hearts drawn by his virtues, went forth after him. A great retinue formed, and great gain and honor arose; it was like the arising of a Buddha. Then the Great Being thought: 'This gain and honor is great, and the retinue is also large. Not even mere bodily seclusion can be found here. It is right for me to dwell alone.' Having thus reflected, on account of his state of extreme contentment and his inclination to seclusion, without informing anyone, he departed all alone. Proceeding in due course, he reached the Damila country, and while dwelling in a park near Kāvīrapaṭṭana, he produced the meditative absorptions and the higher knowledges. There too, great gain and honor arose for him. Feeling revulsion for it, he abandoned it and, going through the air, he descended on the island of Kāradīpa. At that time, Kāradīpa was called Ahidīpa. There, relying on a large Kāra tree, he had a leaf-hut built and took up residence. Then, due to his contentment, without going anywhere, at the time when that tree was in fruit, he ate the fruits; when there were no fruits, eating leaves that had been boiled in water, he passed his time with the attainments of jhāna.

තස්ස සීලතෙජෙන සක්කස්ස පණ්ඩුකම්බලසිලාසනං උණ්හාකාරං දස්සෙසි. සක්කො ‘‘කො නු ඛො මං ඉමම්හා ඨානා චාවෙතුකාමො’’ති ආවජ්ජෙන්තො පණ්ඩිතං දිස්වා ‘‘කිමත්ථං නු ඛො අයං තාපසො එවං දුක්කරං තපං චරති, සක්කත්තං නු ඛො පත්ථෙති, උදාහු අඤ්ඤං, වීමංසිස්සාමි නං. අයඤ්හි සුවිසුද්ධකායවචීමනොසමාචාරො ජීවිතෙ නිරපෙක්ඛො උදකසිත්තානි කාරපත්තානි ඛාදති, සචෙ සක්කත්තං පත්ථෙති අත්තනො සිත්තානි කාරපත්තානි මය්හං දස්සති, නො චෙ, න දස්සතී’’ති බ්‍රාහ්මණවණ්ණෙන තස්ස සන්තිකං අගමාසි. බොධිසත්තොපි කාරපත්තානි සෙදෙත්වා ‘‘සීතලීභූතානි ඛාදිස්සාමී’’ති පණ්ණසාලද්වාරෙ නිසීදි. අථස්ස පුරතො සක්කො බ්‍රාහ්මණරූපෙන [Pg.23] භික්ඛාය අත්ථිකො හුත්වා අට්ඨාසි. මහාසත්තො තං දිස්වා ‘‘ලාභා වත මෙ, සුලද්ධං වත මෙ, චිරස්සං වත මෙ යාචකො දිට්ඨො’’ති සොමනස්සප්පත්තො හුත්වා ‘‘අජ්ජ මම මනොරථං මත්ථකං පාපෙත්වා දානං දස්සාමී’’ති පක්කභාජනෙනෙව ආදාය ගන්ත්වා දානපාරමිං ආවජ්ජෙත්වා අත්තනො අසෙසෙත්වාව තස්ස භික්ඛාභාජනෙ පක්ඛිපි. සක්කො තං ගහෙත්වා ථොකං ගන්ත්වා අන්තරධායි. මහාසත්තොපි තස්ස දත්වා පුන පරියෙට්ඨිං අනාපජ්ජිත්වා තෙනෙව පීතිසුඛෙන වීතිනාමෙසි.

By the power of his virtue, Sakka's Paṇḍukambala stone throne showed signs of heat. Sakka, reflecting, 'Who now wishes to dislodge me from this position?' saw the wise one and thought, 'For what purpose does this ascetic practice such severe austerity? Does he aspire to the state of Sakka, or to something else? I shall test him. For he is of utterly pure conduct in body, speech, and mind, indifferent to life, eating boiled Kāra leaves. If he aspires to the state of Sakka, he will not give me his boiled Kāra leaves; if not, he will give them.' Thus, in the guise of a brahmin, he approached him. The Bodhisatta, having boiled the Kāra leaves, sat at the door of his leaf-hut, thinking, 'I will eat them when they have cooled.' Then Sakka, in the form of a brahmin, stood before him as one in need of alms. The Great Being, seeing him, became filled with joy and thought, 'Ah, what a gain for me! What a great gain for me! After so long, I have seen a supplicant!' He resolved, 'Today, I will bring my heart's desire to fulfillment and give a gift.' Taking the leaves in the cooking pot itself and reflecting on the perfection of giving, he placed them all, leaving none for himself, into the brahmin's alms bowl. Sakka took them, went a short distance, and vanished. The Great Being, having given to him, did not go on a further search for food but passed the time with that very joy and happiness.

දුතියදිවසෙ පන කාරපත්තානි පචිත්වා ‘‘හිය්‍යො දක්ඛිණෙය්‍යං අලභිං, අජ්ජ නු ඛො කථ’’න්ති පණ්ණසාලද්වාරෙ නිසීදි. සක්කොපි තථෙව ආගමි. මහාසත්තො පුනපි තථෙව දත්වා වීතිනාමෙසි. තතියදිවසෙ ච තථෙව දත්වා ‘‘අහො වත මෙ ලාභා, බහුං වත පුඤ්ඤං පසවාමි, සචාහං දක්ඛිණෙය්‍යං ලභෙය්‍යං, එවමෙව මාසම්පි ද්වෙමාසම්පි දානං දදෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙසි. තීසුපි දිවසෙසු ‘‘තෙන දානෙන න ලාභසක්කාරසිලොකං න චක්කවත්තිසම්පත්තිං න සක්කසම්පත්තිං න බ්‍රහ්මසම්පත්තිං න සාවකබොධිං න පච්චෙකබොධිං පත්ථෙමි, අපි ච ඉදං මෙ දානං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස පච්චයො හොතූ’’ති යථාධිකාරං චිත්තං ඨපෙසි. තෙන වුත්තං –

On the second day, having cooked the Kāra leaves, he sat at the door of his leaf-hut, thinking, 'Yesterday I found a worthy recipient; I wonder how it will be today?' Sakka came in the very same way. The Great Being again gave in the same manner and passed the time. And on the third day, having given likewise, he thought, 'Ah, what a gain for me! I am generating so much merit! If I could find a worthy recipient, I would give alms in this way for a month, or even two.' On all three days, he established his mind according to his aspiration, thinking, 'By this gift, I do not aspire to gain, honor, or fame, nor to the attainment of a universal monarch, nor to the state of Sakka, nor to the state of Brahmā, nor to the enlightenment of a disciple, nor to the enlightenment of a Paccekabuddha. Rather, may this gift of mine be a condition for the knowledge of omniscience!' Therefore, it was said:

4.

4.

‘‘තදා මං තපතෙජෙන, සන්තත්තො තිදිවාභිභූ;

ධාරෙන්තො බ්‍රාහ්මණවණ්ණං, භික්ඛාය මං උපාගමි.

Then, afflicted by the power of my austerity, the overlord of the celestial realm, assuming the guise of a brahmin, approached me for alms.

5.

5.

‘‘පවනා ආභතං පණ්ණං, අතෙලඤ්ච අලොණිකං;

මම ද්වාරෙ ඨිතං දිස්වා, සකටාහෙන ආකිරිං.

The leaves brought from the forest, without oil and without salt; seeing him standing at my door, I poured them out, pot and all.

6.

6.

‘‘තස්ස දත්වානහං පණ්ණං, නිකුජ්ජිත්වාන භාජනං;

පුනෙසනං ජහිත්වාන, පාවිසිං පණ්ණසාලකං.

Having given him the leaves, I overturned my pot, and abandoning any further search, I entered my leaf-hut.

7.

7.

‘‘දුතියම්පි තතියම්පි, උපගඤ්ඡි මමන්තිකං;

අකම්පිතො අනොලග්ගො, එවමෙවමදාසහං.

A second time and a third, he approached me; unshaken and unattached, I gave in the very same way.

8.

8.

‘‘න මෙ තප්පච්චයා අත්ථි, සරීරස්මිං විවණ්ණියං;

පීතිසුඛෙන රතියා, වීතිනාමෙමි තං දිවං.

On account of that, there was no fading of my complexion; with joy, happiness, and delight, I passed that day.

9.

9.

‘‘යදි මාසම්පි ද්වෙමාසං, දක්ඛිණෙය්‍යං වරං ලභෙ;

අකම්පිතො අනොලීනො, දදෙය්‍යං දානමුත්තමං.

If for a month, or even two, I were to find an excellent recipient, unshaken and unhesitating, I would give the supreme gift.

10.

10.

‘‘න [Pg.24] තස්ස දානං දදමානො, යසං ලාභඤ්ච පත්ථයිං;

සබ්බඤ්ඤුතං පත්ථයානො, තානි කම්මානි ආචරි’’න්ති.

In giving that gift, I did not aspire for fame or gain; aspiring for omniscience, I performed those deeds.

තත්ථ තදාති යදා අහං අකිත්තිනාමකො තාපසො හුත්වා තස්මිං දීපෙ කාරාරඤ්ඤෙ විහරාමි, තදා. මන්ති මම. තපතෙජෙනාති සීලපාරමිතානුභාවෙන. සීලඤ්හි දුච්චරිතසංකිලෙසස්ස තපනතො ‘‘තපො’’ති වුච්චති, නෙක්ඛම්මවීරියපාරමිතානුභාවෙන වා. තාපි හි තණ්හාසංකිලෙසස්ස කොසජ්ජස්ස ච තපනතො ‘‘තපො’’ති වුච්චති, උක්කංසගතා ච තා බොධිසත්තස්ස ඉමස්මිං අත්තභාවෙති. ඛන්තිසංවරස්ස චාපි පරමුක්කංසගමනතො ‘‘ඛන්තිපාරමිතානුභාවෙනා’’තිපි වත්තුං වට්ටතෙව. ‘‘ඛන්තී පරමං තපො’’ති (දී. නි. 2.90; ධ. ප. 184) හි වුත්තං. සන්තත්තොති යථාවුත්තගුණානුභාවජනිතෙන ධම්මතාසිද්ධෙන පණ්ඩුකම්බලසිලාසනස්ස උණ්හාකාරෙන සන්තාපිතො. තිදිවාභිභූති දෙවලොකාධිපති, සක්කොති අත්ථො. පණ්ණසාලාය සමීපෙ ගහිතම්පි කාරපණ්ණං පණ්ණසාලාය අරඤ්ඤමජ්ඣගතත්තා ‘‘පවනා ආභත’’න්ති වුත්තං.

Therein, tadā ('at that time') means: at the time when I was dwelling as an ascetic named Akitti in the Kāra forest on that island. Maṃ ('me') is used in the sense of mama ('of me'). Tapatejena ('by the power of austerity') means by the power of the perfection of virtue. For virtue, because it burns up the defilement of misconduct, is called tapa ('austerity'); or it means by the power of the perfections of renunciation and energy. For these too, because they burn up the defilement of craving and laziness, are called tapa. And these were brought to excellence by the Bodhisatta in this existence. And because of reaching the supreme excellence of patience and restraint, it is also correct to say 'by the power of the perfection of patience.' For it is said: 'Forbearance is the supreme austerity.' Santatto ('afflicted') means afflicted by the heat of the Paṇḍukambala stone seat, a heat which was produced by the power of the aforementioned qualities and established by natural law. Tidivābhibhū ('overlord of the celestial realm') means the lord of the deva world, that is, Sakka. Even though the Kāra leaves were gathered near the leaf-hut, because the leaf-hut was situated in the middle of the forest, they are said to be 'brought from the forest' (pavanā ābhataṃ).

අතෙලඤ්ච අලොණිකන්ති දෙය්‍යධම්මස්ස අනුළාරභාවෙපි අජ්ඣාසයසම්පත්තියා දානධම්මස්ස මහාජුතිකභාවං දස්සෙතුං වුත්තං. මම ද්වාරෙති මය්හං පණ්ණසාලාය ද්වාරෙ. සකටාහෙන ආකිරින්ති ඉමිනා අත්තනො කිඤ්චිපි අසෙසෙත්වා දින්නභාවං දස්සෙති.

Atelañca aloṇikaṃ ('without oil and without salt') is said to show the great splendor of the act of giving, which is due to the perfection of his intention, even though the object given was humble. Mama dvāre ('at my door') means at the door of my leaf-hut. By the phrase sakaṭāhena ākiriṃ ('I poured it out, pot and all'), he shows the fact that he gave without leaving anything at all for himself.

පුනෙසනං ජහිත්වානාති ‘‘එකදිවසං ද්වික්ඛත්තුං ඝාසෙසනං න සල්ලෙඛ’’න්ති චින්තෙත්වා දානපීතියා තිත්තො විය හුත්වා තස්මිං දිවසෙ පුන ආහාරපරියෙට්ඨිං අකත්වා.

Punesanaṃ jahitvāna ('having abandoned any further search') means: having reflected, 'To search for food twice in one day is not in keeping with ascetic practice,' and being as if satiated by the joy of giving, he did not undertake a search for food again on that day.

අකම්පිතොති සුදූරවික්ඛම්භිතත්තා මච්ඡරියෙන අචලිතො දානජ්ඣාසයතො චලනමත්තම්පි අකාරිතො. අනොලග්ගොති ලොභවසෙන ඊසකම්පි අලග්ගො. තතියම්පීති පි-සද්දෙන දුතියම්පීති ඉමං සම්පිණ්ඩෙති. එවමෙවමදාසහන්ති යථා පඨමං, එවමෙවං දුතියම්පි, තතියම්පි අදාසිං අහං.

Akampito ('unshaken') means: unmoved by stinginess, as it was thoroughly suppressed, and not caused to waver even slightly from the intention to give. Anolaggo ('unattached') means: not clinging in the slightest way out of greed. In tatiyampi ('a third time also'), the particle pi ('also') includes dutiyampi ('a second time also'). Evamevamadāsahaṃ ('I gave in the very same way') means: just as on the first day, so too on the second and on the third day, I gave.

න මෙ තප්පච්චයාති ගාථාය වුත්තමෙවත්ථං පාකටං කරොති. තත්ථ තප්පච්චයාති දානපච්චයා තීසු දිවසෙසු ඡින්නාහාරතාය සරීරස්මිං යෙන වෙවණ්ණියෙන භවිතබ්බං, තම්පි මෙ සරීරස්මිං විවණ්ණියං දානපච්චයායෙව නත්ථි[Pg.25]. කස්මා? දානවිසයෙන පීතිසුඛෙන දානවිසයාය එව ච රතියා. වීතිනාමෙමි තං දිවන්ති තං සකලං තිමත්තදිවසං වීතිනාමෙමි, න කෙවලඤ්ච තීණි එව දිවසානි, අථ ඛො මාසද්විමාසමත්තම්පි කාලං, එවමෙව දාතුං පහොමීති දස්සෙතුං ‘‘යදි මාසම්පී’’තිආදි වුත්තං. අනොලීනොති අලීනචිත්තො, දානෙ අසඞ්කුචිතචිත්තොති අත්ථො.

By the phrase 'Na me tappaccayā,' he clarifies the meaning already stated in the verse. Therein, 'tappaccayā' means: on account of giving. That discoloration which should have occurred in my body from having no food for three days—even that discoloration is not present in my body precisely because of giving. This is due to the joy and happiness with giving as its object, and indeed due to the delight in giving. 'Vītināmemi taṃ divaṃ' means: I pass that entire three-day period. And not only just three days, but rather, to show that 'I am able to give in this same way for a period of one or two months,' the words 'yadi māsampi,' etc., were spoken. 'Anolīno' means with an unsluggish mind; the meaning is with a mind unshrinking in giving.

තස්සාති බ්‍රාහ්මණරූපෙන ආගතස්ස සක්කස්ස. යසන්ති කිත්තිං, පරිවාරසම්පත්තිං වා. ලාභඤ්චාති දෙවමනුස්සෙසු චක්කවත්තිආදිභාවෙන ලද්ධබ්බං ලාභං වා න පත්ථයිං. අථ ඛො සබ්බඤ්ඤුතං සම්මාසම්බොධිං පත්ථයානො ආකඞ්ඛමානො තානි තීසු දිවසෙසු අනෙකවාරං උප්පන්නානි දානමයානි පුඤ්ඤකම්මානි දානස්ස වා පරිවාරභූතානි කායසුචරිතාදීනි පුඤ්ඤකම්මානි ආචරිං අකාසින්ති.

'His' (tassa) refers to Sakka, who had come in the form of a brahmin. 'Fame' (yasaṃ) means renown or the attainment of a retinue. 'And gain' (lābhañca) refers to the gain obtainable among gods and humans, such as becoming a wheel-turning monarch; I did not desire that gain. Rather, desiring and aspiring for omniscience and perfect enlightenment, I performed and practiced those meritorious deeds—acts of giving and other meritorious deeds such as good bodily conduct, which are ancillary to giving—that arose many times over those three days.

ඉති භගවා තස්මිං අත්තභාවෙ අත්තනො සුදුක්කරං පුඤ්ඤචරිතමත්තමෙව ඉධ මහාථෙරස්ස පකාසෙසි. ජාතකදෙසනායං පන චතුත්ථදිවසෙ සක්කස්ස උපසඞ්කමිත්වා බොධිසත්තස්ස අජ්ඣාසයජානනං වරෙන උපනිමන්තනා බොධිසත්තස්ස වරසම්පටිච්ඡනසීසෙන ධම්මදෙසනා දෙය්‍යධම්මදක්ඛිණෙය්‍යානං පුන සක්කස්ස අනාගමනස්ස ච ආකඞ්ඛමානතා ච පකාසිතා. වුත්තඤ්හෙතං –

Thus the Blessed One, in that existence, revealed to the great elder here only the matter of his own meritorious conduct, which was most difficult to perform. In the Jātaka discourse, however, the following are revealed: on the fourth day, Sakka's approach and his discernment of the Bodhisatta's intention; his invitation with a boon; the Dhamma discourse, headed by the Bodhisatta's acceptance of the boon, concerning things to be given and those worthy of receiving them; and also the aspiration for Sakka not to return. For it is said:

‘‘අකිත්තිං දිස්වාන සම්මන්තං, සක්කො භූතපතී බ්‍රවි;

කිං පත්ථයං මහාබ්‍රහ්මෙ, එකො සම්මසි ඝම්මනි.

Having seen Akitti, who was calm, Sakka, the lord of beings, spoke: 'What do you desire, great Brahma, that you strive alone in this hot, desolate place?'

‘‘දුක්ඛො පුනබ්භවො සක්ක, සරීරස්ස ච භෙදනං;

සම්මොහමරණං දුක්ඛං, තස්මා සම්මාමි, වාසව.

Painful is rebirth, O Sakka, and the breaking up of the body; painful is death with bewilderment; therefore, O Vāsava, I strive.

‘‘එතස්මිං තෙ සුලපිතෙ, පතිරූපෙ සුභාසිතෙ;

වරං කස්සප තෙ දම්මි, යං කිඤ්චි මනසිච්ඡසි.

For this well-spoken, fitting, and excellent statement of yours, Kassapa, I grant you a boon, whatever you may wish for in your mind.

‘‘වරඤ්චෙ මෙ අදො සක්ක, සබ්බභූතානමිස්සර;

යෙන පුත්තෙ ච දාරෙ ච, ධනධඤ්ඤං පියානි ච;

ලද්ධා නරා න තප්පන්ති, සො ලොභො න මයී වසෙ.

If you grant me a boon, O Sakka, lord of all beings, may that greed not dwell in me, by which men, having obtained sons and wives, wealth and grain, and beloved things, are not satisfied.

එතස්මිං තෙ සුලපිතෙ…පෙ… මනසිච්ඡසි.

For this well-spoken, fitting, and excellent statement of yours... whatever you may wish for in your mind.

‘‘වරඤ්චෙ [Pg.26] මෙ අදො සක්ක, සබ්බභූතානමිස්සර;

ඛෙත්තං වත්ථුං හිරඤ්ඤඤ්ච, ගවාස්සං දාසපොරිසං;

යෙන ජාතෙන ජීයන්ති, සො දොසො න මයී වසෙ.

If you grant me a boon, O Sakka, lord of all beings, may that ill-will not dwell in me, by which, once it has arisen, one's fields, property, gold, cattle, horses, and servants are ruined.

‘‘එතස්මිං තෙ සුලපිතෙ…පෙ… මනසිච්ඡසි.

For this well-spoken, fitting, and excellent statement of yours... whatever you may wish for in your mind.

‘‘වරඤ්චෙ මෙ අදො සක්ක, සබ්බභූතානමිස්සර;

බාලං න පස්සෙ න සුණෙ, න ච බාලෙන සංවසෙ;

බාලෙනල්ලාපසල්ලාපං, න කරෙ න ච රොචයෙ.

If you grant me a boon, O Sakka, lord of all beings: may I not see a fool, nor hear one, nor associate with a fool; may I not engage in conversation with a fool, nor delight in it.

‘‘කිං නු තෙ අකරං බාලො, වද කස්සප කාරණං;

කෙන කස්සප බාලස්ස, දස්සනං නාභිකඞ්ඛසි.

What has the fool done to you? Tell me the reason, Kassapa. Why, Kassapa, do you not desire to see a fool?

‘‘අනයං නයති දුම්මෙධො, අධුරායං නියුඤ්ජති;

දුන්නයො සෙය්‍යසො හොති, සම්මා වුත්තො පකුප්පති;

විනයං සො න ජානාති, සාධු තස්ස අදස්සනං.

The unwise one leads to ruin; he engages in what is not his burden. He is difficult to guide and given to sloth; when rightly spoken to, he becomes angry. He does not know discipline; not seeing him is good.

‘‘එතස්මිං තෙ සුලපිතෙ…පෙ… මනසිච්ඡසි.

For this well-spoken, fitting, and excellent statement of yours... whatever you may wish for in your mind.

‘‘වරඤ්චෙ මෙ අදො සක්ක, සබ්බභූතානමිස්සර;

ධීරං පස්සෙ සුණෙ ධීරං, ධීරෙන සහ සංවසෙ;

ධීරෙනල්ලාපසල්ලාපං, තං කරෙ තඤ්ච රොචයෙ.

If you grant me a boon, O Sakka, lord of all beings: may I see the wise, hear the wise, and dwell with the wise; may I engage in conversation with the wise, and delight in it.

‘‘කිං නු තෙ අකරං ධීරො, වද කස්සප කාරණං;

කෙන කස්සප ධීරස්ස, දස්සනං අභිකඞ්ඛසි.

What has the wise one done for you? Tell me the reason, Kassapa. Why, Kassapa, do you yearn to see the wise?

‘‘නයං නයති මෙධාවී, අධුරායං න යුඤ්ජති;

සුනයො සෙය්‍යසො හොති, සම්මා වුත්තො න කුප්පති;

විනයං සො පජානාති, සාධු තෙන සමාගමො.

The intelligent one leads along the right path; he does not engage in what is not his burden. He is easy to guide and is excellent; when rightly spoken to, he does not become angry. He understands discipline; association with him is good.

‘‘එතස්මිං තෙ සුලපිතෙ…පෙ… මනසිච්ඡසි.

For this well-spoken, fitting, and excellent statement of yours... whatever you may wish for in your mind.

‘‘වරඤ්චෙ මෙ අදො සක්ක, සබ්බභූතානමිස්සර;

තතො රත්‍යා විවසානෙ, සූරියුග්ගමනං පති;

දිබ්බා භක්ඛා පාතුභවෙය්‍යුං, සීලවන්තො ච යාචකා.

If you grant me a boon, O Sakka, lord of all beings: then at the end of the night, toward the rising of the sun, may divine food appear, and virtuous supplicants as well.

‘‘දදතො මෙ න ඛීයෙථ, දත්වා නානුතපෙය්‍යහං;

දදං චිත්තං පසාදෙය්‍යං, එතං සක්ක වරං වරෙ.

May what I have to give not be exhausted; having given, may I feel no regret; while giving, may I clarify my mind. This, O Sakka, is the boon I choose.

‘‘එතස්මිං තෙ සුලපිතෙ…පෙ… මනසිච්ඡසි.‘‘වරඤ්චෙ [Pg.27] මෙ අදො සක්ක, සබ්බභූතානමිස්සර;

න මං පුන උපෙය්‍යාසි, එතං සක්ක වරං වරෙ.

For this well-spoken, fitting, and excellent statement of yours... whatever you may wish for in your mind. If you grant me a boon, O Sakka, lord of all beings: may you not approach me again—this, O Sakka, is the boon I choose.

‘‘බහූහි වතචරියාහි, නරා ච අථ නාරියො;

දස්සනං අභිකඞ්ඛන්ති, කිං නු මෙ දස්සනෙ භයං.

Indeed, because of your many ascetic practices, men and also women desire to see you. What fear, then, is there for you in seeing me?

‘‘තං තාදිසං දෙවවණ්ණං, සබ්බකාමසමිද්ධිනං;

දිස්වා තපො පමජ්ජෙය්‍යං, එතං තෙ දස්සනෙ භය’’න්ති. (ජා. 1.13.83-103);

Seeing such a divine form as yours, endowed with all sensual pleasures, I might neglect my ascetic practice; this is the fear in seeing you.

අථ සක්කො ‘‘සාධු, භන්තෙ, න තෙ ඉතො පට්ඨාය සන්තිකං ආගමිස්සාමී’’ති තං අභිවාදෙත්වා පක්කාමි. මහාසත්තො යාවජීවං තත්ථෙව වසන්තො ආයුපරියොසානෙ බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්ති.

Then Sakka said, 'Very well, venerable sir, from now on I shall not come into your presence,' and after paying homage to him, he departed. The Great Being, dwelling there for as long as he lived, was reborn in the Brahma world at the end of his life.

අනුරුද්ධත්ථෙරො තදා සක්කො අහොසි, ලොකනාථො අකිත්තිපණ්ඩිතො.

The Elder Anuruddha was Sakka at that time, and the Lord of the World was Akitti the Wise.

තස්ස මහාභිනික්ඛමනසදිසං නික්ඛන්තත්තා නෙක්ඛම්මපාරමී. සුවිසුද්ධසීලාචාරතාය සීලපාරමී. කාමවිතක්කාදීනං සුට්ඨු වික්ඛම්භිතත්තා වීරියපාරමී. ඛන්තිසංවරස්ස පරමුක්කංසගමනතො ඛන්තිපාරමී. පටිඤ්ඤානුරූපං පටිපත්තියා සච්චපාරමී. සබ්බත්ථ අචලසමාදානාධිට්ඨානෙන අධිට්ඨානපාරමී. සබ්බසත්තෙසු හිතජ්ඣාසයෙන මෙත්තාපාරමී. සත්තසඞ්ඛාරකතවිප්පකාරෙසු මජ්ඣත්තභාවප්පත්තියා උපෙක්ඛාපාරමී. තාසං උපකාරානුපකාරෙ ධම්මෙ ජානිත්වා අනුපකාරෙ ධම්මෙ පහාය උපකාරධම්මෙසු පවත්තාපනපුරෙචරා සහජාතා ච උපායකොසල්ලභූතා අතිසල්ලෙඛවුත්තිසාධනී ච පඤ්ඤා පඤ්ඤාපාරමීති ඉමාපි දස පාරමියො ලබ්භන්ති.

Because his going forth was like the Great Renunciation, the perfection of renunciation is obtained. Through perfectly pure conduct in virtue, the perfection of virtue. By thoroughly suppressing sensual thoughts and the like, the perfection of energy. Because forbearance and restraint reached the highest excellence, the perfection of patience. By practicing in accordance with his promise, the perfection of truthfulness. Through unwavering undertaking and resolution in all things, the perfection of determination. With a disposition for the welfare of all beings, the perfection of loving-kindness. By attaining a state of neutrality towards the actions and alterations concerning beings and formations, the perfection of equanimity. Having known the helpful and unhelpful qualities among them, abandoning the unhelpful qualities, and being foremost in establishing the helpful qualities, wisdom—which is innate, endowed with skillful means, and conducive to an extremely austere life—is the perfection of wisdom. Thus, these ten perfections are also obtained.

දානජ්ඣාසයස්ස පන අතිඋළාරභාවෙන දානමුඛෙන දෙසනා පවත්තා. තස්මා සබ්බත්ථ සමකා මහාකරුණා, ද්වෙපි පුඤ්ඤඤාණසම්භාරා, කායසුචරිතාදීනි තීණි බොධිසත්තසුචරිතානි, සච්චාධිට්ඨානාදීනි චත්තාරි අධිට්ඨානානි, උස්සාහාදයො චතස්සො බුද්ධභූමියො, සද්ධාදයො පඤ්ච මහාබොධිපරිපාචනීයා ධම්මා, අලොභජ්ඣාසයාදයො ඡ බොධිසත්තානං අජ්ඣාසයා, තිණ්ණො තාරෙස්සාමීතිආදයො සත්ත පටිඤ්ඤා ධම්මා, අප්පිච්ඡස්සායං ධම්මො, නායං ධම්මො මහිච්ඡස්සාතිආදයො (දී. නි. 3.358; අ. නි. 8.30) අට්ඨ මහාපුරිසවිතක්කා (දී. නි. 3.358), නව යොනිසොමනසිකාරමූලකා ධම්මා, දානජ්ඣාසයාදයො දස මහාපුරිසජ්ඣාසයා, දානසීලාදයො දස පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනීති එවමාදයො යෙ අනෙකසතඅනෙකසහස්සප්පභෙදා බොධිසම්භාරභූතා [Pg.28] මහාබොධිසත්තගුණා. තෙ සබ්බෙපි යථාරහං ඉධ නිද්ධාරෙත්වා වත්තබ්බා.

Moreover, due to the exceedingly sublime disposition for generosity, the teaching proceeds with giving as its chief theme. Therefore, there are: great compassion that is impartial everywhere; the two accumulations of merit and wisdom; the three good conducts of a Bodhisatta, beginning with good bodily conduct; the four resolutions, beginning with the resolution of truth; the four grounds for Buddhahood, beginning with effort; the five qualities that ripen towards great enlightenment, beginning with faith; the six dispositions of Bodhisattas, beginning with the disposition of non-greed; the seven declarations, beginning with 'Having crossed over, I shall lead others across'; the eight thoughts of a great man, such as 'This Dhamma is for one with few wishes, not for one with many wishes'; the nine qualities rooted in wise consideration; the ten dispositions of a great man, beginning with the disposition for generosity; and the ten bases of meritorious action, beginning with giving and morality—these and other qualities of a great Bodhisatta, of many hundreds and thousands of kinds, which constitute the requisites for enlightenment. All of them should be specified and stated here as is appropriate.

අපි චෙත්ථ මහන්තං භොගක්ඛන්ධං මහන්තඤ්ච ඤාතිපරිවට්ටං පහාය මහාභිනික්ඛමනසදිසං ගෙහතො නික්ඛමනං, නික්ඛමිත්වා පබ්බජිතස්ස බහුජනසම්මතස්ස සතො පරමප්පිච්ඡභාවෙන කුලෙසු ගණෙසු ච අලග්ගතා, අච්චන්තමෙව ලාභසක්කාරසිලොකජිගුච්ඡා, පවිවෙකාභිරති, කායජීවිතනිරපෙක්ඛො පරිච්චාගො, අනාහාරස්සෙව සතො දිවසත්තයම්පි දානපීතියා පරිතුට්ඨස්ස නිබ්බිකාරසරීරයාපනං, මාසද්විමාසමත්තම්පි කාලං යාචකෙ සති ආහාරං තථෙව දත්වා ‘‘දානගතෙනෙව පීතිසුඛෙන සරීරං යාපෙස්සාමී’’ති පරිච්චාගෙ අනොලීනවුත්තිසාධකො උළාරො දානජ්ඣාසයො, දානං දත්වා පුන ආහාරපරියෙට්ඨියා අකරණහෙතුභූතා පරමසල්ලෙඛවුත්තීති එවමාදයො මහාසත්තස්ස ගුණානුභාවා වෙදිතබ්බා. තෙනෙතං වුච්චති –

Furthermore, herein should be understood these and other qualities and powers of the great being: abandoning a great mass of wealth and a large circle of relatives, his departure from home was like the Great Renunciation; having gone forth and become an ascetic, though esteemed by many people, he remained unattached to families and groups due to his supreme contentment; he was utterly disgusted with gain, honor, and fame; he delighted in seclusion; his renunciation was without regard for body or life; though without food, he sustained his body for three days without alteration, being perfectly satisfied by the joy of giving; even for a period of one or two months, if a beggar were present, he would give food in the same way, possessing a sublime disposition for giving that accomplishes an unwavering practice in renunciation, thinking, 'I will sustain my body with the joy and happiness that comes from giving'; and after giving a gift, his life of supreme austerity was the cause for not seeking food again. Therefore it is said:

‘‘එවං අච්ඡරියා හෙතෙ, අබ්භුතා ච මහෙසිනො;

මහාකාරුණිකා ධීරා, සබ්බලොකෙකබන්ධවා.

“Thus, wonderful are these great seers, and marvelous; greatly compassionate, wise, the sole kinsmen of the entire world.

‘‘අචින්තෙය්‍යානුභාවා ච, සදා සද්ධම්මගොචරා;

බොධිසත්තා මහාසත්තා, සුචිසල්ලෙඛවුත්තිනො.

“They are of inconceivable power, always resorting to the true Dhamma; Bodhisattas, great beings, of pure and austere conduct.

‘‘මහාවාතසමුද්ධත-වීචිමාලො මහොදධි;

අපි ලඞ්ඝෙය්‍ය වෙලන්තං, බොධිසත්තා න ධම්මතං.

“The great ocean, with its garland of waves stirred up by a mighty wind, might even overstep its shore, but Bodhisattas never transgress the natural law of the Dhamma.

‘‘ලොකෙ සඤ්ජාතවද්ධාපි, න තෙ භාවිතභාවිනො;

ලිම්පන්ති ලොකධම්මෙහි, තොයෙන පදුමං යථා.

“Though born and grown in the world, they, being of developed mind, are not stained by worldly conditions, just as a lotus is not by water.

‘‘යෙසං වෙ අත්තනි ස්නෙහො, නිහීයති යථා යථා;

සත්තෙසු කරුණාස්නෙහො, වඩ්ඪතෙව තථා තථා.

“Indeed, as their affection for themselves diminishes, so their compassionate affection for beings grows ever more.

‘‘යථා චිත්තං වසෙ හොති, න ච චිත්තවසානුගා;

තථා කම්මං වසෙ හොති, න ච කම්මවසානුගා.

“Just as their mind is under their control, and they do not follow the sway of the mind, so their action is under their control, and they do not follow the sway of action.

‘‘දොසෙහි නාභිභූයන්ති, සමුග්ඝාතෙන්ති වා න තෙ;

චරන්තා බොධිපරියෙට්ඨිං, පුරිසාජානියා බුධා.

“They are not overcome by defilements, nor do they eradicate them, as they, wise thoroughbreds among men, wander in quest of enlightenment.

‘‘තෙසු [Pg.29] චිත්තප්පසාදොපි, දුක්ඛතො පරිමොචයෙ;

පගෙවානුකිරියා තෙසං, ධම්මස්ස අනුධම්මතො’’ති.

“Even serene confidence in them can free one from suffering; how much more so their practice in accordance with the Dhamma!”

පරමත්ථදීපනියා චරියාපිටකසංවණ්ණනාය

In the Paramatthadīpanī, the Commentary on the Cariyāpiṭaka.

අකිත්තිචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Cariyā of the Sage Akitti is concluded.

2. සඞ්ඛබ්‍රාහ්මණචරියාවණ්ණනා

2. The Commentary on the Cariyā of Saṅkha the Brahmin

11-12. දුතියස්මිං පුනාපරන්ති පුන අපරං, න කෙවලමිදං අකිත්තිචරියමෙව, අථ ඛො පුන අපරං අඤ්ඤං සඞ්ඛචරියම්පි පවක්ඛිස්සං, සුණොහීති අධිප්පායො. ඉතො පරෙසුපි එසෙව නයො. සඞ්ඛසව්හයොති සඞ්ඛනාමො. මහාසමුද්දං තරිතුකාමොති සුවණ්ණභූමිං ගන්තුං නාවාය මහාසමුද්දං තරිතුකාමො. උපගච්ඡාමි පට්ටනන්ති තාමලිත්තිපට්ටනං උද්දිස්ස ගච්ඡාමි. සයම්භුඤාණෙන පච්චෙකබොධියා අධිගතත්තා සයමෙව භූතන්ති සයම්භුං. කිලෙසමාරාදීසු කෙනචිපි න පරාජිතන්ති අපරාජිතං, තිණ්ණං මාරානං මත්ථකං මද්දිත්වා ඨිතන්ති අත්ථො. තත්තාය කඨිනභූමියාති ඝම්මසන්තාපෙන සන්තත්තාය සක්ඛරවාලුකානිචිතත්තා ඛරාය කක්ඛළාය භූමියා.

11–12. In the second Cariyā, ‘punāparaṃ’ means ‘puna aparaṃ’ (again, another). The intention is: ‘It is not only this Cariyā of Akitti, but I will also explain another, different Cariyā, that of Saṅkha. Listen.’ This same method applies in the subsequent accounts as well. ‘Saṅkhasavhayo’ means named Saṅkha. ‘Mahāsamuddaṃ taritukāmo’ means desiring to cross the great ocean by boat to go to Suvaṇṇabhūmi. ‘Upagacchāmi paṭṭanaṃ’ means ‘I go, aiming for the port of Tāmalitti.’ ‘Sayambhuṃ’ means one who has become so by oneself, because of having attained the enlightenment of a Paccekabuddha through self-existent knowledge. ‘Aparājitaṃ’ means not conquered by anything, such as the Māra of defilements; the meaning is ‘standing firm, having crushed the heads of the three Māras.’ ‘Tattāya kaṭhinabhūmiyā’ means on ground that is scorched by the heat of the sun, and is rough and hard because it is covered with gravel and sand.

13. තන්ති තං පච්චෙකබුද්ධං. ඉමමත්ථන්ති ඉමං ඉදානි වක්ඛමානං ‘‘ඉදං ඛෙත්ත’’න්තිආදිකං අත්ථං. විචින්තයින්ති තදා සඞ්ඛබ්‍රාහ්මණභූතො චින්තෙසින්ති සත්ථා වදති. තත්‍රායං අනුපුබ්බිකථා –

13. ‘Taṃ’ means that Paccekabuddha. ‘Imam atthaṃ’ means this meaning, about to be spoken now, beginning with ‘this is the field.’ ‘Vicintayi’ (he reflected): the Teacher says, ‘At that time, being the brahmin Saṅkha, I reflected (cintesiṃ).’ Herein, this is the sequential narrative:

අතීතෙ අයං බාරාණසී මොළිනී නාම අහොසි. මොළිනීනගරෙ බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො සඞ්ඛො නාම බ්‍රාහ්මණො හුත්වා අඩ්ඪො මහද්ධනො චතූසු නගරද්වාරෙසු නගරමජ්ඣෙ අත්තනො නිවෙසනද්වාරෙති ඡසු ඨානෙසු ඡ දානසාලායො කාරෙත්වා දෙවසිකං ඡසතසහස්සානි විස්සජ්ජෙන්තො කපණද්ධිකාදීනං මහාදානං පවත්තෙසි. සො එකදිවසං චින්තෙසි – ‘‘අහං ගෙහෙ ධනෙ ඛීණෙ දානං දාතුං න සක්ඛිස්සාමි, අපරික්ඛීණෙයෙව ධනෙ නාවාය සුවණ්ණභූමිං ගන්ත්වා ධනං ආහරිස්සාමී’’ති. සො නාවං භණ්ඩස්ස පූරාපෙත්වා පුත්තදාරං ආමන්තෙත්වා ‘‘යාවාහං ආගච්ඡිස්සාමි, තාව මෙ දානං අනුපච්ඡින්දන්තා පවත්තෙය්‍යාථා’’ති වත්වා දාසකම්මකරපරිවුතො උපාහනං ආරුය්හ ඡත්තෙන ධාරියමානෙන පට්ටනගාමාභිමුඛො පායාසි.

In the past, this Bārāṇasī was named Moḷinī. While Brahmadatta was ruling in the city of Moḷinī, the Bodhisatta, having become a brahmin named Saṅkha, was rich and very wealthy. Having had six alms-halls built in six places—at the four city gates, in the city center, and at the entrance to his own residence—he daily dispensed great alms to the destitute, wayfarers, and others, giving away six hundred thousand. One day, he thought: 'When the wealth in my house is depleted, I will not be able to give alms. While the wealth is not yet depleted, I will go by ship to Suvaṇṇabhūmi and bring back wealth.' He had a ship filled with goods, summoned his wife and children, and said: 'Until I return, you should continue my alms-giving without interruption.' Then, surrounded by servants and workers, having put on his sandals and with a parasol being held over him, he set out toward the port-town.

තස්මිං [Pg.30] ඛණෙ ගන්ධමාදනෙ එකො පච්චෙකබුද්ධො සත්තාහං නිරොධසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා නිරොධසමාපත්තිතො වුට්ඨාය ලොකං වොලොකෙන්තො තං ධනාහරණත්ථං ගච්ඡන්තං දිස්වා ‘‘මහාපුරිසො ධනං ආහරිතුං ගච්ඡති, භවිස්සති නු ඛො අස්ස මහාසමුද්දෙ අන්තරායො, නො’’ති ආවජ්ජෙත්වා ‘‘භවිස්සතී’’ති ඤත්වා ‘‘එස මං දිස්වා ඡත්තඤ්ච උපාහනඤ්ච මය්හං දත්වා උපාහනදානනිස්සන්දෙන සමුද්දෙ භින්නාය නාවාය පතිට්ඨං ලභිස්සති, කරිස්සාමිස්ස අනුග්ගහ’’න්ති ආකාසෙන ගන්ත්වා තස්ස අවිදූරෙ ඔතරිත්වා මජ්ඣන්හිකසමයෙ චණ්ඩවාතාතපෙන අඞ්ගාරසන්ථතසදිසං උණ්හවාලුකං මද්දන්තො තස්ස අභිමුඛං ආගඤ්ඡි. සො තං දිස්වාව හට්ඨතුට්ඨො ‘‘පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං මෙ ආගතං, අජ්ජ මයා එත්ථ බීජං රොපෙතුං වට්ටතී’’ති චින්තෙසි. තෙන වුත්තං ‘‘තමහං පටිපථෙ දිස්වා, ඉමමත්ථං විචින්තයි’’න්තිආදි.

At that moment, on Mount Gandhamādana, a certain Paccekabuddha, having entered the attainment of cessation for seven days and having arisen from it, was surveying the world. Seeing that man going to bring back wealth, he reflected, 'This great man is going to bring back wealth. Will there be danger for him in the great ocean, or not?' Knowing that there would be, he thought, 'This man, upon seeing me, will give me his parasol and sandals. Through the result of the gift of sandals, when his ship is wrecked in the ocean, he will obtain a refuge. I shall render him assistance.' Having come through the sky, he descended not far from him. At midday, treading on the hot sand, which was like a layer of embers under a fierce wind and sun, he approached him. As soon as he saw him, the Bodhisatta was joyful and delighted, and thought, 'A field of merit has come to me. Today it is fitting for me to sow a seed herein.' Therefore it was said: 'Seeing him on the path, I reflected on this matter,' and so forth.

තත්ථ ඉදං ඛෙත්තන්තිආදි චින්තිතාකාරදස්සනං. ඛෙත්තන්ති ඛිත්තං බීජං මහප්ඵලභාවකරණෙන තායතීති ඛෙත්තං, පුබ්බණ්ණාපරණ්ණවිරුහනභූමි. ඉධ පන ඛෙත්තං වියාති ඛෙත්තං, අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යො පච්චෙකබුද්ධො. තෙනෙවාහ ‘‘පුඤ්ඤකාමස්ස ජන්තුනො’’ති.

Therein, the phrase beginning with 'this is a field' shows the manner of his thought. 'Field' (khettaṃ) is so called because it protects (tāyati) the sown (khittaṃ) seed by causing it to have great fruit; it is the ground where early and late crops grow. Here, however, it is a 'field' because it is like a field; it refers to the Paccekabuddha, the foremost one worthy of offerings. Therefore He said: 'for a being who desires merit.'

14. මහාගමන්ති විපුලඵලාගමං, සස්සසම්පත්තිදායකන්ති අත්ථො. බීජං න රොපෙතීති බීජං න වපති.

14. 'Of great result' (mahāgamaṃ) means the source of abundant fruit; the meaning is 'giver of prosperity in crops'. 'Does not sow the seed' (bījaṃ na ropeti) means 'he does not plant the seed'.

15.

15.

ඛෙත්තවරුත්තමන්ති ඛෙත්තවරෙසුපි උත්තමං. සීලාදිගුණසම්පන්නා හි විසෙසතො අරියසාවකා ඛෙත්තවරා, තතොපි අග්ගභූතො පච්චෙකබුද්ධො ඛෙත්තවරුත්තමො. කාරන්ති සක්කාරං. යදි න කරොමීති සම්බන්ධො. ඉදං වුත්තං හොති – ඉදමීදිසං අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ලභිත්වා තත්ථ පූජාසක්කාරං යදි න කරොමි, පුඤ්ඤෙන අත්ථිකො නාමාහං න භවෙය්‍යන්ති.

'The best of excellent fields' (khettavaruttamaṃ) means supreme even among excellent fields. For noble disciples endowed with virtues such as morality are especially excellent fields, but the Paccekabuddha, being foremost even among them, is the best of excellent fields. 'An act of reverence' (kāraṃ) means respect. The connection is: 'If I do not perform'. This is what is meant: 'Having obtained such an unsurpassed field of merit as this, if I do not pay homage and respect to him, then I would not be one who has need of merit.'

16-17. යථා අමච්චොතිආදීනං ද්වින්නං ගාථානං අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – යථා නාම යො කොචි රඤ්ඤා මුද්දාධිකාරෙ ඨපිතො ලඤ්ඡනධරො අමච්චපුරිසො සෙනාපති වා සො අන්තෙපුරෙ ජනෙ බහිද්ධා ච බලකායාදීසු රඤ්ඤො යථානුසිට්ඨං න පටිපජ්ජති න තෙසං ධනධඤ්ඤං දෙති, තං තං කත්තබ්බං වත්තං පරිහාපෙති. සො මුද්දිතො පරිහායති මුද්දාධිකාරලද්ධවිභවතො [Pg.31] පරිධංසති, එවමෙව අහම්පි පුඤ්ඤකම්මස්ස රතො ලද්ධබ්බපුඤ්ඤඵලසඞ්ඛාතං පුඤ්ඤකාමො දක්ඛිණාය විපුලඵලභාවකරණෙන විපුලං දිස්වාන තං දක්ඛිණං උළාරං දක්ඛිණෙය්‍යං ලභිත්වා තස්ස දානං යදි න දදාමි පුඤ්ඤතො ආයතිං පුඤ්ඤඵලතො ච පරිධංසාමි. තස්මා ඉධ මයා පුඤ්ඤං කාතබ්බමෙවාති.

16-17. This is the summary meaning of the two verses beginning with 'Just as an official': Just as any seal-bearing minister or general appointed by the king to the office of the seal, if he does not act according to the king's instructions with regard to the people in the inner palace and those outside, the troops and so forth, does not give them wealth and grain, and neglects his various duties, he falls from his office of the seal and is ruined, losing the prosperity gained from it. Even so, I too, who delight in meritorious deeds and desire merit—which is designated as the fruit of merit to be obtained—having seen the vastness of this offering which brings an abundant result, and having obtained such a sublime recipient for that offering, if I do not give a gift to him, I will fall away from merit and from the future fruit of merit. Therefore, a meritorious deed must certainly be done by me in this case.

එවං පන චින්තෙත්වා මහාපුරිසො දූරතොව උපාහනා ඔරොහිත්වා වෙගෙන උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා ‘‘භන්තෙ, මය්හං අනුග්ගහත්ථාය ඉමං රුක්ඛමූලං උපගච්ඡථා’’ති වත්වා තස්මිං රුක්ඛමූලං උපසඞ්කමන්තෙ තත්ථ වාලුකං උස්සාපෙත්වා උත්තරාසඞ්ගං පඤ්ඤාපෙත්වා පච්චෙකබුද්ධෙ තත්ථ නිසින්නෙ වන්දිත්වා වාසිතපරිස්සාවිතෙන උදකෙන තස්ස පාදෙ ධොවිත්වා, ගන්ධතෙලෙන මක්ඛෙත්වා, අත්තනො උපාහනං පුඤ්ඡිත්වා, ගන්ධතෙලෙන මක්ඛෙත්වා, තස්ස පාදෙ පටිමුඤ්චිත්වා ‘‘භන්තෙ, ඉමං උපාහනං ආරුය්හ, ඉමං ඡත්තං මත්ථකෙ කත්වා ගච්ඡථා’’ති ඡත්තුපාහනං අදාසි. සොපිස්ස අනුග්ගහත්ථාය තං ගහෙත්වා පසාදසංවඩ්ඪනත්ථං පස්සන්තස්සෙව වෙහාසං උප්පතිත්වා ගන්ධමාදනං අගමාසි. තෙන වුත්තං –

Having reflected thus, the great man, taking off his sandals from afar, quickly approached, paid homage, and said, 'Venerable sir, for my benefit, please approach the foot of this tree.' When the Paccekabuddha approached the foot of the tree, he prepared a seat of sand there, spread his upper robe, and when the Paccekabuddha was seated, he paid homage, washed his feet with scented and filtered water, anointed them with perfumed oil, wiped his own sandals, anointed them with perfumed oil, and put them on the Paccekabuddha's feet, saying, 'Venerable sir, please go, wearing these sandals and holding this parasol over your head.' Thus he gave the parasol and sandals. The Paccekabuddha, for his benefit, accepted them and, in order to increase his faith, rose into the air while he was still watching and departed to Mount Gandhamādana. Therefore it was said:

18.

18.

‘‘එවාහං චින්තයිත්වාන, ඔරොහිත්වා උපාහනා;

තස්ස පාදානි වන්දිත්වා, අදාසිං ඡත්තුපාහන’’න්ති.

Thus having reflected, I took off my sandals; having paid homage to his feet, I gave the parasol and sandals.

බොධිසත්තො තං දිස්වා අතිවිය පසන්නචිත්තො පට්ටනං ගන්ත්වා නාවං අභිරුහි. අථස්ස මහාසමුද්දං තරන්තස්ස සත්තමෙ දිවසෙ නාවා විවරමදාසි. උදකං උස්සිඤ්චිතුං නාසක්ඛිංසු. මහාජනො මරණභයභීතො අත්තනො අත්තනො දෙවතා නමස්සිත්වා මහාවිරවං විරවි. බොධිසත්තො එකං උපට්ඨාකං ගහෙත්වා සකලසරීරං තෙලෙන මක්ඛෙත්වා සප්පිනා සද්ධිං සක්ඛරචුණ්ණානි යාවදත්ථං ඛාදිත්වා තම්පි ඛාදාපෙත්වා තෙන සද්ධිං කූපකයට්ඨිමත්ථකං ආරුය්හ ‘‘ඉමාය දිසාය අම්හාකං නගර’’න්ති දිසං වවත්ථපෙත්වා මච්ඡකච්ඡපපරිපන්ථතො අත්තානං සච්චාධිට්ඨානෙන පමොචෙන්තො තෙන සද්ධිං උසභමත්තට්ඨානං අතික්කමිත්වා පතිත්වා සමුද්දං තරිතුං ආරභි. මහාජනො පන තත්ථෙව විනාසං පාපුණි. තස්ස තරන්තස්සෙව සත්ත දිවසා ගතා. සො තස්මිම්පි කාලෙ ලොණොදකෙන මුඛං වික්ඛාලෙත්වා උපොසථිකො අහොසියෙව.

Seeing him, the Bodhisatta, with an exceedingly delighted mind, went to the port and boarded a ship. Then, as he was crossing the great ocean, on the seventh day the ship sprung a leak. The people were unable to bail out the water. The great crowd, terrified by the fear of death, worshiped their respective deities and raised a great outcry. The Bodhisatta, taking one attendant, smeared his entire body with oil, ate as much as he desired of sugar powder together with ghee, and had the attendant eat as well. Together with him, he climbed to the top of the mast, determined the direction, thinking, 'Our city is in this direction,' and, intending to free himself from the danger of fish and turtles by an act of truth, he jumped with his companion, having gone beyond a distance of an usabha, and began to cross the ocean. The great crowd, however, perished right there. While he was crossing, seven days passed. Even at that time, rinsing his mouth with saltwater, he was indeed observing the Uposatha.

තදා [Pg.32] පන ඊදිසානං පුරිසවිසෙසානං රක්ඛණත්ථාය චතූහි ලොකපාලෙහි ඨපිතා මණිමෙඛලා නාම දෙවධීතා අත්තනො ඉස්සරියෙන සත්තාහං පමජ්ජිත්වා සත්තමෙ දිවසෙ තං දිස්වා ‘‘සචායං ඉධ මරිස්ස, අතිවිය ගාරය්හා අභවිස්ස’’න්ති සංවිග්ගහදයා සුවණ්ණපාතියා දිබ්බභොජනස්ස පූරෙත්වා වෙගෙනාගන්ත්වා ‘‘බ්‍රාහ්මණ, ඉදං දිබ්බභොජනං භුඤ්ජා’’ති ආහ. සො තං උල්ලොකෙත්වා ‘‘නාහං භුඤ්ජාමි, උපොසථිකොම්හී’’ති පටික්ඛිපිත්වා තං පුච්ඡන්තො –

At that time, a goddess named Maṇimekhalā, appointed by the four Lokapālas for the protection of such exceptional men, having been negligent in her sovereignty for seven days, on the seventh day saw him. With a heart struck with alarm, thinking, 'If this man were to die here, I would be greatly reproached,' she filled a golden bowl with divine food, came swiftly, and said, 'Brahmin, eat this divine food.' He, looking at her, refused, saying, 'I will not eat; I am observing the Uposatha,' and, wishing to question her, said:

‘‘යං ත්වං සුඛෙනාභිසමෙක්ඛසෙ මං, භුඤ්ජස්සු භත්තං ඉති මං වදෙසි;

පුච්ඡාමි තං නාරි මහානුභාවෙ, දෙවී නුසි ත්වං උද මානුසී නූ’’ති. (ජා. 1.10.42) –

You who look upon me with kindness, telling me, 'Partake of this food!' I ask you, O lady of great power, are you a goddess, or are you a human woman?

ආහ. සා තස්ස පටිවචනං දෙන්තී –

She, giving a reply to him, said:

‘‘දෙවී අහං සඞ්ඛ මහානුභාවා, ඉධාගතා සාගරවාරිමජ්ඣෙ;

අනුකම්පිකා නො ච පදුට්ඨචිත්තා, තවෙව අත්ථාය ඉධාගතාස්මි.

I am a goddess, O Saṅkha, of great power, come here to the midst of the ocean's waters; compassionate and not of malevolent mind, I have come here for your benefit alone.

‘‘ඉධන්නපානං සයනාසනඤ්ච, යානානි නානාවිවිධානි සඞ්ඛ;

සබ්බස්ස ත්‍යාහං පටිපාදයාමි, යං කිඤ්චි තුය්හං මනසාභිපත්ථිත’’න්ති. (ජා. 1.10.43-44) –

Here, O Saṅkha, are food and drink, beds and seats, and various kinds of vehicles; I shall provide for you all that, whatever is wished for by your mind.

ඉමා ගාථා අභාසි. තං සුත්වා මහාසත්තො ‘‘අයං දෙවධීතා සමුද්දපිට්ඨෙ මය්හං ‘ඉදඤ්චිදඤ්ච දම්මී’ති වදති, යඤ්චෙසා මය්හං දෙති, තම්පි මම පුඤ්ඤෙනෙව, තං පන පුඤ්ඤං අයං දෙවධීතා ජානාති නු ඛො, උදාහු න ජානාති, පුච්ඡිස්සාමි තාව න’’න්ති චින්තෙත්වා පුච්ඡන්තො ඉමං ගාථමාහ –

She spoke these verses. Hearing this, the Great Being thought: 'This goddess, on the surface of the ocean, tells me, "I will give this and that." And whatever she gives me, she gives only because of my own merit. But does this goddess know of that merit, or does she not? First, I shall ask her.' Thinking thus, and wishing to ask, he spoke this verse:

‘‘යං කිඤ්චි යිට්ඨඤ්ච හුතඤ්ච මය්හං, සබ්බස්ස නො ඉස්සරා ත්වං සුගත්තෙ;

සුස්සොණි සුබ්භූරු විලග්ගමජ්ඣෙ, කිස්ස මෙ කම්මස්ස අයං විපාකො’’ති. (ජා. 1.10.45);

Whatever has been sacrificed and offered by me, O you of beautiful form, you are sovereign over it all. O you of beautiful hips, of lovely brows and thighs, and of slender waist, of what deed of mine is this the result?

තත්ථ [Pg.33] යිට්ඨන්ති දානවසෙන යජිතං. හුතන්ති ආහුනපාහුනවසෙන දින්නං. සබ්බස්ස නො ඉස්සරා ත්වන්ති අම්හාකං පුඤ්ඤකම්මස්ස සබ්බස්ස ත්වං ඉස්සරා, ‘‘අයං ඉමස්ස විපාකො, අයං ඉමස්සා’’ති බ්‍යාකරිතුං සමත්ථා. සුස්සොණීති සුන්දරජඝනෙ. සුබ්භූරූති සුන්දරෙහි භමුකෙහි ඌරූහි ච සමන්නාගතෙ. විලග්ගමජ්ඣෙති විලග්ගතනුමජ්ඣෙ. කිස්ස මෙති මයා කතකම්මෙසු කතරකම්මස්ස අයං විපාකො, යෙනාහං අප්පතිට්ඨෙ මහාසමුද්දෙ අජ්ජ පතිට්ඨං ලභාමීති.

Therein, 'yiṭṭhaṃ' means sacrificed by way of giving. 'Hutaṃ' means given by way of offerings to guests. 'Sabbassa no issarā tvaṃ' means: you are sovereign over all our meritorious deeds, capable of explaining, 'This is the result of this deed, and this is the result of that.' 'Sussoṇī' means with beautiful hips. 'Subbhūrū' means endowed with beautiful eyebrows and thighs. 'Vilaggamajjhe' means with a slender waist. 'Kissa me...' means: 'Among the deeds done by me, of which deed is this the result, whereby I today find a footing in the great ocean where there is no footing?'

තං සුත්වා දෙවධීතා ‘‘අයං බ්‍රාහ්මණො ‘යං අත්තනා කුසලකම්මං කතං, තං කම්මං න ජානාතී’ති සඤ්ඤාය පුච්ඡති මඤ්ඤෙ, කථෙස්සාමි න’’න්ති නාවාභිරුහනදිවසෙ පච්චෙකබුද්ධස්ස ඡත්තුපාහනදානපුඤ්ඤමෙව තස්ස කාරණන්ති කථෙන්තී –

Hearing this, the goddess thought: 'This brahmin asks, I suppose, from the idea that he does not know the wholesome deed he himself has done. I shall tell him.' Then, explaining that the very merit from the gift of an umbrella and sandals to a Paccekabuddha on the day of boarding the ship was the cause, she said:

‘‘ඝම්මෙ පථෙ බ්‍රාහ්මණ එකභික්ඛුං, උග්ඝට්ටපාදං තසිතං කිලන්තං;

පටිපාදයී සඞ්ඛ උපාහනානි, සා දක්ඛිණා කාමදුහා තවජ්ජා’’ති. (ජා. 1.10.46) –

On a hot path in the heat, O brahmin, to a single monk with chafed feet, thirsty and weary, you, O Saṅkha, provided sandals. That offering today yields all your desires.

ගාථමාහ.

She spoke the verse.

තත්ථ එකභික්ඛුන්ති එකං පච්චෙකබුද්ධං සන්ධායාහ. උග්ඝට්ටපාදන්ති උණ්හවාලුකාය ඝට්ටපාදං, විබාධිතපාදන්ති අත්ථො. තසිතන්ති පිපාසිතං. පටිපාදයීති පටිපාදෙසි යොජෙසි. කාමදුහාති සබ්බකාමදායිකා.

Therein, 'ekabhikkhuṃ' is said referring to a Paccekabuddha. 'Ugghaṭṭapādaṃ' means feet chafed by hot sand; the meaning is afflicted feet. 'Tasitaṃ' means thirsty. 'Paṭipādayī' means you provided, you furnished. 'Kāmaduhā' means the giver of all desires.

තං සුත්වා මහාසත්තො ‘‘එවරූපෙපි නාම අප්පතිට්ඨෙ මහාසමුද්දෙ මයා දින්නං ඡත්තුපාහනදානං මම සබ්බකාමදදං ජාතං අහො සුදින්න’’න්ති තුට්ඨචිත්තො –

Hearing this, the Great Being, with a delighted mind, thought: 'Indeed, even in such a great ocean without footing, the gift of an umbrella and sandals given by me has become the giver of all my desires. Ah, how well it was given!'

‘‘සා හොතු නාවා ඵලකූපපන්නා, අනවස්සුතා එරකවාතයුත්තා;

අඤ්ඤස්ස යානස්ස න හෙත්ථ භූමි, අජ්ජෙව මං මොළිනිං පාපයස්සූ’’ති. (ජා. 1.10.47) –

Let there be a ship, endowed with planks and mast, watertight, and moved by a favorable wind. This is no place for any other vehicle. Convey me this very day to Moḷinī!

ගාථමාහ.

He spoke the verse.

තත්ථ [Pg.34] ඵලකූපපන්නාති මහානාවතාය බහූහි ඵලකෙහි උපෙතා. උදකප්පවෙසනාභාවෙන අනවස්සුතා. සම්මා ගහෙත්වා ගමනකවාතෙන එරකවාතයුත්තා.

Therein, 'phalakūpapannā' means: being a great ship, it is endowed with many planks. 'Anavassutā' means not leaking, due to the absence of water entering. 'Erakavātayuttā' means endowed with a favorable wind for travel, having been set on a proper course.

දෙවධීතා තස්ස වචනං සුත්වා තුට්ඨහට්ඨා දීඝතො අට්ඨඋසභං විත්ථාරතො චතුඋසභං ගම්භීරතො වීසතියට්ඨිකං සත්තරතනමයං නාවං මාපෙත්වා කූපඵියාරිත්තයුත්තානි ඉන්දනීලරජතසුවණ්ණමයාදීනි නිම්මිනිත්වා සත්තන්නං රතනානං පූරෙත්වා බ්‍රාහ්මණං ආලිඞ්ගෙත්වා නාවං ආරොපෙසි, උපට්ඨාකං පනස්ස න ඔලොකෙසි. බ්‍රාහ්මණො අත්තනා කතකල්‍යාණතො තස්ස පත්තිං අදාසි, සො අනුමොදි. අථ දෙවධීතා තම්පි ආලිඞ්ගෙත්වා නාවාය පතිට්ඨාපෙත්වා තං නාවං මොළිනීනගරං නෙත්වා බ්‍රාහ්මණස්ස ඝරෙ ධනං පතිට්ඨාපෙත්වා අත්තනො වසනට්ඨානමෙව අගමාසි. තෙනාහ භගවා –

Hearing his words, the celestial maiden, delighted and joyful, created a boat measuring eight usabhas in length, four usabhas in width, and twenty yaṭṭhis in depth, made of the seven kinds of jewels. She fashioned its mast, yard, and oars from sapphire, silver, gold, and the like, filled it with the seven kinds of jewels, embraced the brahmin, and placed him aboard the boat. Yet, she paid no attention to his attendant. The brahmin gave him a share of the merit from the good deed he had done, and the attendant rejoiced. Then, the celestial maiden embraced him too, placed him on the boat, took that boat to the city of Moḷinī, deposited the wealth in the brahmin’s house, and returned to her own dwelling. Therefore, the Blessed One said:

‘‘සා තත්ථ විත්තා සුමනා පතීතා, නාවං සුචිත්තං අභිනිම්මිනිත්වා;

ආදාය සඞ්ඛං පුරිසෙන සද්ධිං, උපානයී නගරං සාධුරම්ම’’න්ති. (ජා. 1.10.48);

There, pleased, joyful, and glad of heart, she, having created a beautifully adorned boat, took Saṅkha together with the man and brought them to the delightful city.

මහාපුරිසස්ස හි චිත්තසම්පත්තියා පච්චෙකබුද්ධස්ස ච නිරොධතො වුට්ඨිතභාවෙන සත්තසු චෙතනාසු ආදිචෙතනා දිට්ඨධම්මවෙදනීයා අතිඋළාරඵලා ච ජාතා. ඉදම්පි තස්ස දානස්ස අප්පමත්තඵලන්ති දට්ඨබ්බං. අපරිමාණඵලඤ්හි තං දානං බොධිසම්භාරභූතං. තෙන වුත්තං –

For the Great Being, due to the accomplishment of his mind and the Paccekabuddha's emergence from the attainment of cessation, the initial volition among the seven volitions became one to be experienced in this very life and of exceedingly great fruit. This too should be seen as a fruit of that gift that is not insignificant. For that gift, being a requisite for enlightenment, is of immeasurable fruit. Therefore, it is said:

19.

19.

‘‘තෙනෙවාහං සතගුණතො, සුඛුමාලො සුඛෙධිතො;

අපි ච දානං පරිපූරෙන්තො, එවං තස්ස අදාසහ’’න්ති.

Because of that, I was a hundredfold more delicate and nurtured in happiness. Moreover, while fulfilling the perfection of giving, thus I gave to him.

තත්ථ තෙනාති තතො පච්චෙකබුද්ධතො, සතගුණතොති සතගුණෙන අහං තදා සඞ්ඛභූතො සුඛුමාලො, තස්මා සුඛෙධිතො සුඛසංවඩ්ඪො, අපි ච එවං සන්තෙපි දානං පරිපූරෙන්තො, එවං මය්හං දානපාරමී පරිපූරෙතූති තස්ස පච්චෙකබුද්ධස්ස අත්තනො සරීරදුක්ඛං අනපෙක්ඛිත්වා ඡත්තුපාහනං අදාසින්ති අත්තනො දානජ්ඣාසයස්ස උළාරභාවං සත්ථා පවෙදෙසි.

Therein, `tena` means 'from that Paccekabuddha.' `sataguṇato` means 'by a hundredfold.' At that time, I, being Saṅkha, was delicate and therefore nurtured in happiness, raised in comfort. Moreover, even while being so, fulfilling the perfection of giving, the Teacher proclaimed the greatness of his own inclination for giving, which was demonstrated by his disregarding his own bodily suffering with the thought, 'May my perfection of giving be fulfilled!'

බොධිසත්තොපි [Pg.35] යාවජීවං අමිතධනගෙහං අජ්ඣාවසන්තො භිය්‍යොසොමත්තාය දානානි දත්වා සීලානි රක්ඛිත්වා ආයුපරියොසානෙ සපරිසො දෙවනගරං පූරෙසි.

The Bodhisatta, too, for as long as he lived, dwelling in a house of immeasurable wealth, gave gifts ever more abundantly, observed the moral precepts, and at the end of his life, together with his retinue, filled the celestial city.

තදා දෙවධීතා උප්පලවණ්ණා අහොසි, පුරිසො ආනන්දත්ථෙරො, ලොකනාථො සඞ්ඛබ්‍රාහ්මණො.

At that time, the celestial maiden was Uppalavaṇṇā, the man was the Elder Ānanda, and the Lord of the World was the brahmin Saṅkha.

තස්ස සුවිසුද්ධනිච්චසීලඋපොසථසීලාදිවසෙන සීලපාරමී දානසීලාදීනං පටිපක්ඛතො නික්ඛන්තත්තා කුසලධම්මවසෙන නෙක්ඛම්මපාරමී, දානාදිනිප්ඵාදනත්ථං අබ්භුස්සහනවසෙන තථා මහාසමුද්දතරණවායාමවසෙන ච වීරියපාරමී, තදත්ථං අධිවාසනඛන්තිවසෙන ඛන්තිපාරමී, පටිඤ්ඤානුරූපප්පටිපත්තියා සච්චපාරමී, සබ්බත්ථ අචලසමාදානාධිට්ඨානවසෙන අධිට්ඨානපාරමී, සබ්බසත්තෙසු හිතජ්ඣාසයවසෙන මෙත්තාපාරමී, සත්තසඞ්ඛාරකතවිප්පකාරෙසු මජ්ඣත්තභාවප්පත්තියා උපෙක්ඛාපාරමී, සබ්බපාරමීනං උපකාරානුපකාරෙ ධම්මෙ ජානිත්වා අනුපකාරෙ ධම්මෙ පහාය උපකාරධම්මෙසු පවත්තාපනපුරෙචරා සහජාතා ච උපායකොසල්ලභූතා පඤ්ඤා පඤ්ඤාපාරමීති ඉමාපි පාරමියො ලබ්භන්ති.

For him, the perfection of virtue is attained by way of thoroughly pure and constant morality, such as the Uposatha precepts. The perfection of renunciation is attained by way of wholesome qualities, due to having departed from what is contrary to giving and virtue. The perfection of energy is attained by way of striving to accomplish giving and the like, and also by way of the effort to cross the great ocean. The perfection of patience is attained by way of endurance and forbearance for that purpose. The perfection of truthfulness is attained by practicing in accordance with his promise. The perfection of determination is attained by way of unshakeable resolve and undertaking in all things. The perfection of loving-kindness is attained by way of an intention for the welfare of all beings. The perfection of equanimity is attained by reaching a state of neutrality towards the actions and alterations of beings and conditioned things. Wisdom—which knows the helpful and unhelpful qualities for all perfections, abandons the unhelpful, and is a forerunner that initiates and is co-nascent with helpful qualities, being skill in means—is the perfection of wisdom. Thus, these perfections are also attained.

දානජ්ඣාසයස්ස පන අතිඋළාරභාවෙන දානපාරමීවසෙන දෙසනා පවත්තා. යස්මා චෙත්ථ දස පාරමියො ලබ්භන්ති, තස්මා හෙට්ඨා වුත්තා මහාකරුණාදයො බොධිසත්තගුණා ඉධාපි යථාරහං නිද්ධාරෙතබ්බා. තථා අත්තනො භොගසුඛං අනපෙක්ඛිත්වා මහාකරුණාය ‘‘දානපාරමිං පූරෙස්සාමී’’ති දානසම්භාරසංහරණත්ථං සමුද්දතරණං, තත්ථ ච සමුද්දපතිතස්සපි උපොසථාධිට්ඨානං, සීලඛණ්ඩභයෙන දෙවධීතායපි උපගතාය ආහාරානාහරණන්ති එවමාදයො මහාසත්තස්ස ගුණා වෙදිතබ්බා. ඉදානි වක්ඛමානෙසු සෙසචරිතෙසු ඉමිනාව නයෙන ගුණනිද්ධාරණං වෙදිතබ්බං. තත්ථ තත්ථ විසෙසමත්තමෙව වක්ඛාම. තෙනෙතං වුච්චති –

Moreover, due to the exceedingly noble inclination for giving, the teaching proceeds by way of the perfection of giving. Since the ten perfections are obtained here, the previously mentioned qualities of the Bodhisatta—such as great compassion—should be determined here as appropriate. Thus, without regard for his own wealth and happiness, out of great compassion, thinking, "I shall fulfill the perfection of giving," the crossing of the ocean to accumulate the requisites for giving; and there, even when fallen into the ocean, his adherence to the Uposatha observance; out of fear of breaking his virtue, his refusal to take food even when a celestial maiden approached: such qualities of the Great Being should be understood. Now, in the remaining accounts of conduct to be discussed, the determination of qualities should be understood in this same way. We will mention only the particular distinctions in each case. Therefore, it is said:

‘‘එවං අච්ඡරියා හෙතෙ, අබ්භුතා ච මහෙසිනො…පෙ…;

පගෙවානුකිරියා තෙසං, ධම්මස්ස අනුධම්මතො’’ති.

Thus, these qualities of the great sage are wonderful and marvelous... What then to say of the practice that emulates them, in accordance with the Dhamma and its ancillary principles!

සඞ්ඛබ්‍රාහ්මණචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the conduct of Saṅkha the brahmin is concluded.

3. කුරුරාජචරියාවණ්ණනා

3. The Commentary on the Conduct of the Kuru King

20.

20.

තතියෙ [Pg.36] ඉන්දපත්ථෙ පුරුත්තමෙති ඉන්දපත්ථනාමකෙ කුරුරට්ඨස්ස පුරවරෙ උත්තමනගරෙ. රාජාති ධම්මෙන සමෙන චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි පරිසං රඤ්ජෙතීති රාජා. කුසලෙ දසහුපාගතොති කුසලෙහි දසහි සමන්නාගතො, දානාදීහි දසහි පුඤ්ඤකිරියවත්ථූහි, දසහි කුසලකම්මපථෙහි වා යුත්තොති අත්ථො.

In the third, `indapatthe puruttame` means in Indapattha, the excellent and foremost city of the Kuru country, named Indapattha. A king (`rājā`) is so called because he delights (`rañjeti`) his retinue with righteousness, impartiality, and the four bases of sympathy. `Kusale dasahupāgato` ('endowed with ten wholesome qualities') means possessed of ten wholesome qualities, that is, endowed with the ten bases for performing meritorious actions, such as generosity, or with the ten wholesome courses of action; this is the meaning.

21. කලිඞ්ගරට්ඨවිසයාති කලිඞ්ගරට්ඨසඞ්ඛාතවිසයා. බ්‍රාහ්මණා උපගඤ්ඡු මන්ති කලිඞ්ගරාජෙන උය්‍යොජිතා අට්ඨ බ්‍රාහ්මණා මං උපසඞ්කමිංසු. උපසඞ්කමිත්වා ච පන ආයාචුං මං හත්ථිනාගන්ති හත්ථිභූතං මහානාගං මං ආයාචිංසු. ධඤ්ඤන්ති ධනායිතබ්බසිරිසොභග්ගප්පත්තං ලක්ඛණසම්පන්නං. මඞ්ගලසම්මතන්ති තායයෙව ලක්ඛණසම්පත්තියා මඞ්ගලං අභිවුඩ්ඪිකාරණන්ති අභිසම්මතං ජනෙහි.

21. `Kaliṅgaraṭṭhavisayā` means from the region known as the Kalinga country. `Brāhmaṇā upagañchu maṃ` ('brahmins approached me') means the eight brahmins sent by the king of Kalinga approached me. And having approached, `āyācuṃ maṃ hatthināgaṃ` ('they requested from me the elephant') means they requested from me the great elephant. `Dhaññaṃ` ('prosperous') means that which has attained the fortune and splendor worthy of being considered wealth, complete with auspicious marks. `Maṅgalasammataṃ` ('considered auspicious') means, due to that very completeness of auspicious marks, it was considered by people to be auspicious and a cause of growth.

22. අවුට්ඨිකොති වස්සරහිතො. දුබ්භික්ඛොති දුල්ලභභොජනො. ඡාතකො මහාති මහතී ජිඝච්ඡාබාධා වත්තතීති අත්ථො. දදාහීති දෙහි. නීලන්ති නීලවණ්ණං. අඤ්ජනසව්හයන්ති අඤ්ජනසද්දෙන අව්හාතබ්බං, අඤ්ජනනාමකන්ති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – අම්හාකං කලිඞ්ගරට්ඨං අවුට්ඨිකං, තෙන ඉදානි මහාදුබ්භික්ඛං තත්ථ මහන්තං ඡාතකභයං උප්පන්නං, තස්ස වූපසමත්ථාය ඉමං අඤ්ජනගිරිසඞ්කාසං තුය්හං අඤ්ජනනාමකං මඞ්ගලහත්ථිං දෙහි, ඉමස්මිඤ්හි තත්ථ නීතෙ දෙවො වස්සිස්සති, තෙන තං සබ්බභයං වූපසම්මිස්සතීති. තත්‍රායං අනුපුබ්බිකථා –

22. 'Rainless' means devoid of rain. 'Famine' means scarcity of food. 'Great hunger' means a great affliction of hunger prevails; this is the meaning. 'Give' means give. 'Dark-hued' means of a dark color. 'Called Añjana' means to be summoned by the word Añjana, meaning named Añjana; this is the meaning. This is what was said: 'Our Kalinga country is rainless, and because of that, a great famine has now arisen there, a great fear of hunger. To pacify that, give this auspicious elephant of yours, named Añjana, resembling the Añjana mountain. For when this one is brought there, the god will send rain, and by that, all that fear will be pacified.' Herein is the sequential account:

අතීතෙ කුරුරට්ඨෙ ඉන්දපත්ථනගරෙ බොධිසත්තො කුරුරාජස්ස අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගහෙත්වා අනුපුබ්බෙන විඤ්ඤුතං පත්තො, තක්කසිලං ගන්ත්වා යොගවිහිතානි සිප්පායතනානි විජ්ජාට්ඨානානි ච උග්ගහෙත්වා පච්චාගතො පිතරා උපරජ්ජෙ ඨපිතො, අපරභාගෙ පිතු අච්චයෙන රජ්ජං පත්වා දස රාජධම්මෙ අකොපෙන්තො ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙසි ධනඤ්ජයො නාම නාමෙන. සො චතූසු නගරද්වාරෙසු නගරමජ්ඣෙ නිවෙසනද්වාරෙති ඡ දානසාලායො කාරෙත්වා දෙවසිකං ඡසතසහස්සං ධනං විස්සජ්ජෙන්තො සකලජම්බුදීපං උන්නඞ්ගලං කත්වා දානං අදාසි. තස්ස දානජ්ඣාසයතා දානාභිරති සකලජම්බුදීපං පත්ථරි.

In the past, in the Kuru country, in the city of Indapatta, the Bodhisatta took conception in the womb of the chief queen of the Kuru king. Gradually attaining discernment, he went to Takkasilā, mastered the various arts and sciences, and upon returning, was appointed viceroy by his father. Later, after his father's passing, he attained kingship. Not violating the ten royal virtues, he ruled righteously, his name being Dhanañjaya. He had six alms-halls established—at the four city gates, in the middle of the city, and at the entrance to his residence—and daily distributing six hundred thousand in wealth, he made the whole of Jambudīpa clamorous with appeals for alms. His disposition for generosity and delight in giving spread throughout the entire Jambudīpa.

තස්මිං [Pg.37] කාලෙ කලිඞ්ගරට්ඨෙ දුබ්භික්ඛභයං ඡාතකභයං රොගභයන්ති තීණි භයානි උප්පජ්ජිංසු. සකලරට්ඨවාසිනො දන්තපුරං ගන්ත්වා රාජභවනද්වාරෙ උක්කුට්ඨිමකංසු ‘‘දෙවං වස්සාපෙහි දෙවා’’ති. රාජා තං සුත්වා ‘‘කිංකාරණා එතෙ විරවන්තී’’ති අමච්චෙ පුච්ඡි. අමච්චා රඤ්ඤො තමත්ථං ආරොචෙසුං. රාජා පොරාණකරාජානො දෙවෙ අවස්සන්තෙ කිං කරොන්තීති. ‘‘දෙවො වස්සතූ’’ති දානං දත්වා උපොසථං අධිට්ඨාය සමාදින්නසීලා සිරිගබ්භං පවිසිත්වා දබ්බසන්ථරෙ සත්තාහං නිපජ්ජන්තීති. තං සුත්වා තථා අකාසි. දෙවො න වස්සි, එවං රාජා අහං මයා කත්තබ්බකිච්චං අකාසිං, දෙවො න වස්සති, කින්ති කරොමාති. දෙව, ඉන්දපත්ථනගරෙ ධනඤ්ජයස්ස නාම කුරුරාජස්ස මඞ්ගලහත්ථිම්හි ආනීතෙ දෙවො වස්සිස්සතීති. සො රාජා බලවාහනසම්පන්නො දුප්පසහො, කථමස්ස හත්ථිං ආනෙස්සාමාති. මහාරාජ, තෙන සද්ධිං යුද්ධකිච්චං නත්ථි, දානජ්ඣාසයො සො රාජා දානාභිරතො යාචිතො සමානො අලඞ්කතසීසම්පි ඡින්දිත්වා පසාදසම්පන්නානි අක්ඛීනිපි උප්පාටෙත්වා සකලරජ්ජම්පි නිය්‍යාතෙත්වා දදෙය්‍ය, හත්ථිම්හි වත්තබ්බමෙව නත්ථි, අවස්සං යාචිතො සමානො දස්සතීති. කෙ පන යාචිතුං සමත්ථාති? බ්‍රාහ්මණා, මහාරාජාති. රාජා අට්ඨ බ්‍රාහ්මණෙ පක්කොසාපෙත්වා සක්කාරසම්මානං කත්වා පරිබ්බයං දත්වා හත්ථියාචනත්ථං පෙසෙසි. තෙ සබ්බත්ථ එකරත්තිවාසෙන තුරිතගමනං ගන්ත්වා කතිපාහං නගරද්වාරෙ දානසාලාසු භුඤ්ජන්තා සරීරං සන්තප්පෙත්වා රඤ්ඤො දානග්ගං ආගමනපථෙ කාලං ආගමයමානා පාචීනද්වාරෙ අට්ඨංසු.

At that time, in the Kalinga country, three fears arose: the fear of famine, the fear of hunger, and the fear of disease. All the inhabitants of the country went to Dantapura and made a clamor at the palace gate, saying, "O king, make the god send rain, O lord!" Hearing this, the king asked his ministers, "For what reason are these people shouting?" The ministers explained the matter to the king. The king then asked what the ancient kings did when the god did not send rain. They replied, "Saying, 'May the god send rain,' they would give alms, observe the Uposatha, undertake the precepts, enter the state chamber, and lie on a grass mat for seven days." Hearing this, the king did likewise. But the god did not send rain. The king thought, "I have done what was to be done by me, yet the god does not send rain. What am I to do?" The ministers said, "O king, in the city of Indapatta, there is a Kuru king named Dhanañjaya. If his auspicious elephant is brought here, the god will send rain." The king said, "But that king is powerful, well-equipped with armies, and hard to subdue. How can we obtain his elephant?" They replied, "Great king, there is no need for battle with him. That king has a disposition for generosity and delights in giving. If asked, he would even cut off his own adorned head, pluck out his splendid eyes, or hand over his entire kingdom and give it away. There is no need to even speak of the elephant—if asked, he will surely give it." "But who is capable of asking for it?" "The brahmins, great king." The king summoned eight brahmins, honored and rewarded them, gave them provisions, and sent them to request the elephant. They traveled swiftly, staying only one night in each place, and after some days, having eaten in the alms-halls at the city gate and refreshed themselves, they stood at the eastern gate, awaiting the time of the king's arrival at the chief place of alms.

බොධිසත්තොපි පාතොව න්හාතානුලිත්තො සබ්බාලඞ්කාරප්පටිමණ්ඩිතො අලඞ්කතවරවාරණඛන්ධගතො මහන්තෙන රාජානුභාවෙන දානසාලං ගන්ත්වා ඔතරිත්වා සත්තට්ඨජනානං සහත්ථෙන දානං දත්වා ‘‘ඉමිනාව නීහාරෙන දෙථා’’ති වත්වා හත්ථිං අභිරුහිත්වා දක්ඛිණද්වාරං අගමාසි. බ්‍රාහ්මණා පාචීනද්වාරෙ ආරක්ඛස්ස බලවතාය ඔකාසං අලභිත්වා දක්ඛිණද්වාරං ගන්ත්වා රාජානං ආගච්ඡන්තං උල්ලොකයමානා ද්වාරතො නාතිදූරෙ උන්නතට්ඨානෙ ඨිතා සම්පත්තං රාජානං හත්ථෙ උක්ඛිපිත්වා ජයාපෙසුං. රාජා වජිරඞ්කුසෙන වාරණං නිවත්තෙත්වා තෙසං සන්තිකං ගන්ත්වා තෙ බ්‍රාහ්මණෙ ‘‘කිං ඉච්ඡථා’’ති පුච්ඡි. බ්‍රාහ්මණා ‘‘කලිඞ්ගරට්ඨං දුබ්භික්ඛභයෙන ඡාතකභයෙන රොගභයෙන ච උපද්දුතං. සො උපද්දවො ඉමස්මිං තව මඞ්ගලහත්ථිම්හි නීතෙ [Pg.38] වූපසම්මිස්සති. තස්මා ඉමං අඤ්ජනවණ්ණං නාගං අම්හාකං දෙහී’’ති ආහංසු. තමත්ථං පකාසෙන්තො සත්ථා ආහ ‘‘කලිඞ්ගරට්ඨවිසයා…පෙ… අඤ්ජනසව්හය’’න්ති. තස්සත්ථො වුත්තො එව.

The Bodhisatta, having bathed and anointed himself early in the morning, adorned with all his ornaments, and mounted on a magnificently decorated, choice elephant, went to the alms-hall with great royal splendor. After descending, he gave alms to seven or eight people with his own hand, saying, "Give in this very manner." Then, he mounted the elephant and proceeded to the southern gate. The brahmins, unable to find an opportunity at the eastern gate due to the strong guard, went to the southern gate. Standing on an elevated spot not far from the gate, watching for the king to approach, they raised their hands and acclaimed him with cries of victory when he arrived. The king, turning the elephant with his diamond goad, went to them and asked, "What do you desire?" The brahmins replied, "The Kalinga country is afflicted by the fear of famine, the fear of hunger, and the fear of disease. That affliction will be pacified when this auspicious elephant of yours is brought there. Therefore, give us this elephant, dark as kohl." Explaining this matter, the Teacher said: "From the Kalinga country..." and so on, up to "...named Añjana." The meaning of this has already been stated.

අථ බොධිසත්තො ‘‘න මෙතං පතිරූපං, යං මෙ යාචකානං මනොරථවිඝාතො සියා, මය්හඤ්ච සමාදානභෙදො සියා’’ති හත්ථික්ඛන්ධතො ඔතරිත්වා ‘‘සචෙ අනලඞ්කතට්ඨානං අත්ථි, අලඞ්කරිත්වා දස්සාමී’’ති සමන්තතො ඔලොකෙත්වා අනලඞ්කතට්ඨානං අදිස්වා සොණ්ඩාය නං ගහෙත්වා බ්‍රාහ්මණානං හත්ථෙසු ඨපෙත්වා රතනභිඞ්ගාරෙන පුප්ඵගන්ධවාසිතං උදකං පාතෙත්වා අදාසි. තෙන වුත්තං –

Then the Bodhisatta, thinking, "It is not proper for me that the wish of a supplicant should be thwarted, nor that my own resolve should be broken," descended from the elephant's back. Looking all around, thinking, "If there is any unadorned spot, I shall adorn it and then give him," and seeing no such spot, he took the elephant by the trunk, placed the trunk in the hands of the brahmins, poured water scented with flowers and perfumes from a jeweled ewer, and gave him. For this reason, it was said:

23.

23.

‘‘න මෙ යාචකමනුප්පත්තෙ, පටික්ඛෙපො අනුච්ඡවො;

මා මෙ භිජ්ජි සමාදානං, දස්සාමි විපුලං ගජං.

"For me, when a supplicant has approached, refusal is not suitable; may my resolve not be broken. I shall give the great elephant."

24.

24.

‘‘නාගං ගහෙත්වා සොණ්ඩාය, භිඞ්ගාරෙ රතනාමයෙ;

ජලං හත්ථෙ ආකිරිත්වා, බ්‍රාහ්මණානං අදං ගජ’’න්ති.

"Taking the great elephant by the trunk, and from a jeweled ewer pouring water upon the hand, I gave the elephant to the brahmins."

තත්ථ යාචකමනුප්පත්තෙති යාචකෙ අනුප්පත්තෙ. අනුච්ඡවොති අනුච්ඡවිකො පතිරූපො. මා මෙ භිජ්ජි සමාදානන්ති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණත්ථාය සබ්බස්ස යාචකස්ස සබ්බං අනවජ්ජං ඉච්ඡිතං දදන්තො දානපාරමිං පූරෙස්සාමීති යං මය්හං සමාදානං, තං මා භිජ්ජි. තස්මා දස්සාමි විපුලං ගජන්ති මහන්තං ඉමං මඞ්ගලහත්ථිං දස්සාමීති. අදන්ති අදාසිං.

Herein, yācakamanuppatte means 'when supplicants have arrived.' Anucchavo means 'fitting, suitable.' Mā me bhijji samādānaṃ refers to the resolve: 'For the sake of the knowledge of omniscience, giving every faultless desired thing to every supplicant, I will fulfill the perfection of giving. May this, my resolve, not be broken.' Therefore, dassāmi vipulaṃ gajaṃ means, 'I shall give this great, auspicious elephant.' Adaṃ means 'I gave.'

25.

25.

තස්මිං පන හත්ථිම්හි දින්නෙ අමච්චා බොධිසත්තං එතදවොචුං – ‘‘කස්මා, මහාරාජ, මඞ්ගලහත්ථිං දදත්ථ, නනු අඤ්ඤො හත්ථී දාතබ්බො, රඤ්ඤා නාම එවරූපො ඔපවය්හො මඞ්ගලහත්ථී ඉස්සරියං අභිවිජයඤ්ච ආකඞ්ඛන්තෙන න දාතබ්බො’’ති. මහාසත්තො යං මං යාචකා යාචන්ති, තදෙව මයා දාතබ්බං, සචෙ පන මං රජ්ජං යාචෙය්‍යුං, රජ්ජම්පි තෙසං දදෙය්‍යං, මය්හං රජ්ජතොපි ජීවිතතොපි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව පියතරං, තස්මා තං හත්ථිං අදාසින්ති ආහ. තෙන වුත්තං ‘‘තස්ස නාගෙ පදින්නම්හී’’තිආදි. තත්ථ තස්සාති තස්ස තෙන, තස්මිං නාගෙ හත්ථිම්හි දින්නෙ.

When that elephant was given, the ministers said this to the Bodhisatta: 'Great King, why did you give the auspicious elephant? Should not another elephant have been given? A king who desires sovereignty and conquest should not give away such a royal mount, an auspicious elephant.' The Great Being said: 'Whatever supplicants ask of me, that very thing must be given by me. If they should ask me for the kingdom, I would give them the kingdom as well. To me, the knowledge of omniscience is dearer than kingship and even life itself. Therefore, I gave that elephant.' Hence it is said: 'When that elephant was given,' and so forth. Herein, tassa means 'by him' (tena); the phrase means 'when that elephant, that bull elephant, was given'.

26. මඞ්ගලසම්පන්නන්ති මඞ්ගලගුණෙහි සමන්නාගතං. සඞ්ගාමවිජයුත්තමන්ති සඞ්ගාමවිජයා උත්තමං, සඞ්ගාමවිජයෙ වා උත්තමං පධානං පවරං නාගං. කිං තෙ රජ්ජං [Pg.39] කරිස්සතීති තස්මිං නාගෙ අපගතෙ තව රජ්ජං කිං කරිස්සති, රජ්ජකිච්චං න කරිස්සති, රජ්ජම්පි අපගතමෙවාති දස්සෙති.

26. Maṅgalasampannaṃ means 'endowed with auspicious qualities.' Saṅgāmavijayuttamaṃ means 'supreme in victory in battle'; or, 'the supreme, chief, and excellent elephant in victory in battle.' Kiṃ te rajjaṃ karissati means: 'When that elephant is gone, what will your kingdom accomplish? It will not perform the functions of a kingdom; the kingdom itself will be lost'—thus it shows.

27. රජ්ජම්පි මෙ දදෙ සබ්බන්ති තිට්ඨතු නාගො තිරච්ඡානගතො, ඉදං මෙ සබ්බං කුරුරට්ඨම්පි යාචකානං දදෙය්‍යං. සරීරං දජ්ජමත්තනොති රජ්ජෙපි වා කිං වත්තබ්බං, අත්තනො සරීරම්පි යාචකානං දදෙය්‍යං, සබ්බොපි හි මෙ අජ්ඣත්තිකබාහිරො පරිග්ගහො ලොකහිතත්ථමෙව මයා පරිච්චත්තො. යස්මා සබ්බඤ්ඤුතං පියං මය්හං සබ්බඤ්ඤුතා ච දානපාරමිං ආදිං කත්වා සබ්බපාරමියො අපූරෙන්තෙන න සක්කා ලද්ධුං, තස්මා නාගං අදාසිං අහන්ති දස්සෙති.

27. Rajjampi me dade sabbaṃ means: 'Let the elephant, a mere animal, be; I would give this entire Kuru kingdom of mine to supplicants.' Sarīraṃ dajjamattano means: 'What need is there to speak of the kingdom? I would give even my own body to supplicants. Indeed, all my possessions, both internal and external, have been relinquished by me solely for the welfare of the world. Because omniscience is dear to me, and omniscience cannot be attained by one who does not fulfill all the perfections, beginning with the perfection of giving, therefore I gave the elephant'—thus he shows.

එවම්පි තස්මිං නාගෙ ආනීතෙ කලිඞ්ගරට්ඨෙ දෙවො න වස්සතෙව. කලිඞ්ගරාජා ‘‘ඉදානිපි න වස්සති, කිං නු ඛො කාරණ’’න්ති පුච්ඡිත්වා ‘‘කුරුරාජා ගරුධම්මෙ රක්ඛති, තෙනස්ස රට්ඨෙ අන්වද්ධමාසං අනුදසාහං දෙවො වස්සති, රඤ්ඤො ගුණානුභාවො එස, න ඉමස්ස තිරච්ඡානගතස්සා’’ති ජානිත්වා ‘‘මයම්පි ගරුධම්මෙ රක්ඛිස්සාම, ගච්ඡථ ධනඤ්චයකොරබ්‍යස්ස සන්තිකෙ තෙ සුවණ්ණපට්ටෙ ලිඛාපෙත්වා ආනෙථා’’ති අමච්චෙ පෙසෙසි. ගරුධම්මා වුච්චන්ති පඤ්ච සීලානි, තානි බොධිසත්තො සුපරිසුද්ධානි කත්වා රක්ඛති, යථා ච බොධිසත්තො. එවමස්ස මාතා අග්ගමහෙසී, කනිට්ඨභාතා උපරාජා, පුරොහිතො බ්‍රාහ්මණො, රජ්ජුග්ගාහකො අමච්චො, සාරථි සෙට්ඨි, දොණමාපකො දොවාරිකො, නගරසොභිනී වණ්ණදාසීති. තෙන වුත්තං –

Even after that elephant was brought to the Kalinga country, the rain still did not fall. The king of Kalinga, wondering, 'Even now it does not rain, what could be the reason?' inquired and learned: 'The king of Kuru protects the weighty principles; hence in his kingdom, it rains every half-month and every ten days. This is the power of the king’s virtue, not of this animal.' Realizing this, he said, 'We too shall protect the weighty principles. Go to Dhanañjayakorabya, have those principles inscribed on a golden plate, and bring it here.' He sent his ministers. The 'weighty principles' are said to be the five precepts. The Bodhisatta protected them, having made them utterly pure. And just as the Bodhisatta did, so did his mother, the chief queen, his younger brother the viceroy, the brahmin priest, the minister who held the measuring rope, the charioteer, the merchant, the grain measurer, the doorkeeper, and the city-beautifying courtesan. Hence it is said:

‘‘රාජා මාතා මහෙසී ච, උපරාජා පුරොහිතො;

රජ්ජුග්ගාහො සාරථී සෙට්ඨි, දොණො දොවාරිකො තථා;

ගණිකා තෙ එකාදස, ගරුධම්මෙ පතිට්ඨිතා’’ති.

"The king, the mother, and the chief queen, the viceroy, the priest, the rope-holder, the charioteer, the merchant, the grain measurer, and the doorkeeper, likewise the courtesan—these eleven were established in the weighty principles."

තෙ අමච්චා බොධිසත්තං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා තමත්ථං ආරොචෙසුං. මහාසත්තො ‘‘මය්හං ගරුධම්මෙ කුක්කුච්චං අත්ථි, මාතා පන මෙ සුරක්ඛිතං රක්ඛති, තස්සා සන්තිකෙ ගණ්හථා’’ති වත්වා තෙහි ‘‘මහාරාජ, කුක්කුච්චං නාම සික්ඛාකාමස්ස සල්ලෙඛවුත්තිනො හොති, දෙථ නො’’ති යාචිතො ‘‘පාණො න හන්තබ්බො, අදින්නං න ආදාතබ්බං, කාමෙසුමිච්ඡාචාරො න චරිතබ්බො, මුසා න භණිතබ්බං, මජ්ජං න පාතබ්බ’’න්ති සුවණ්ණපට්ටෙ ලිඛාපෙත්වා ‘‘එවං සන්තෙපි මාතු සන්තිකෙ ගණ්හථා’’ති ආහ.

Those ministers approached the Bodhisatta, paid homage, and informed him of the matter. The Great Being said: 'I have a scruple concerning the weighty principles, but my mother protects them very well. Take them from her.' When they entreated him, saying, 'Great King, a scruple is something that occurs to one who desires the training and lives an austere life; give them to us,' he had the following written on a golden plate: 'A living being should not be killed; what is not given should not be taken; sexual misconduct should not be practiced; falsehood should not be spoken; intoxicants should not be consumed.' He then said: 'Even so, receive them from my mother.'

දූතා [Pg.40] රාජානං වන්දිත්වා තස්සා සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘දෙවි, තුම්හෙ කිර ගරුධම්මං රක්ඛථ, තං නො දෙථා’’ති වදිංසු. බොධිසත්තස්ස මාතාපි තථෙව අත්තනො කුක්කුච්චස්ස අත්ථිභාවං වත්වාව තෙහි යාචිතා අදාසි. තථා මහෙසිආදයොපි. තෙ සබ්බෙසම්පි සන්තිකෙ සුවණ්ණපට්ටෙ ගරුධම්මෙ ලිඛාපෙත්වා දන්තපුරං ගන්ත්වා කලිඞ්ගරඤ්ඤො දත්වා තං පවත්තිං ආරොචෙසුං. සොපි රාජා තස්මිං ධම්මෙ වත්තමානො පඤ්ච සීලානි පූරෙසි. තතො සකලකලිඞ්ගරට්ඨෙ දෙවො වස්සි. තීණි භයානි වූපසන්තානි. රට්ඨං ඛෙමං සුභික්ඛං අහොසි. බොධිසත්තො යාවජීවං දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා සපරිසො සග්ගපුරං පූරෙසි.

The envoys, having paid homage to the king, went to her and said: 'Your Majesty, it is said that you protect the weighty principles; please give them to us.' The Bodhisatta’s mother, also stating that she had her own scruple, gave them when entreated. Likewise did the chief queen and the others. The envoys had the weighty principles inscribed on a golden plate after receiving them from all of them, and then went to Dantapura. They gave it to the king of Kalinga and reported the events. That king, abiding by that Dhamma, fulfilled the five precepts. Thereafter, rain fell throughout the entire kingdom of Kalinga. The three fears were allayed. The country became secure and prosperous. The Bodhisattva, having performed meritorious deeds such as giving for as long as he lived, filled the heavenly realm, together with his retinue.

තදා ගණිකාදයො උප්පලවණ්ණාදයො අහෙසුං. වුත්තඤ්හෙතං –

At that time, the courtesan and the others became Uppalavaṇṇā and the others. For this has been said:

‘‘ගණිකා උප්පලවණ්ණා, පුණ්ණො දොවාරිකො තදා;

රජ්ජුග්ගාහො ච කච්චානො, දොණමාපකො ච කොලිතො.

"The courtesan was Uppalavaṇṇā; Puṇṇa was the doorkeeper then; the rope-holder was Kaccāna; and the grain measurer was Kolita."

‘‘සාරිපුත්තො තදා සෙට්ඨි, අනුරුද්ධො ච සාරථි;

බ්‍රාහ්මණො කස්සපො ථෙරො, උපරාජානන්දපණ්ඩිතො.

"Sāriputta was the merchant then, and Anuruddha the charioteer; the brahmin was the Elder Kassapa, the viceroy was the wise Ānanda."

‘‘මහෙසී රාහුලමාතා, මායාදෙවී ජනෙත්තිකා;

කුරුරාජා බොධිසත්තො, එවං ධාරෙථ ජාතක’’න්ති. (ධ. ප. අට්ඨ. 2.361 හංසඝාතකභික්ඛුවත්ථු);

"The chief queen was Rāhula’s mother, the birth-mother was Māyādevī; the king of Kuru was the Bodhisatta. Thus should you remember the Jātaka."

ඉධාපි නෙක්ඛම්මපාරමිආදයො සෙසධම්මා ච වුත්තනයෙනෙව නිද්ධාරෙතබ්බාති.

Here too, the perfection of renunciation and the other remaining principles should be determined in the same manner as has been stated.

කුරුරාජචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Conduct of the King of Kuru is concluded.

4. මහාසුදස්සනචරියාවණ්ණනා

4. The Commentary on the Conduct of Mahāsudassana

28. චතුත්ථෙ කුසාවතිම්හි නගරෙති කුසාවතීනාමකෙ නගරෙ, යස්මිං ඨානෙ එතරහි කුසිනාරා නිවිට්ඨා. මහීපතීති ඛත්තියො, නාමෙන මහාසුදස්සනො නාම. චක්කවත්තීති චක්කරතනං වත්තෙති චතූහි වා සම්පත්තිචක්කෙහි වත්තති, තෙහි ච පරං පවත්තෙති, පරහිතාය ච ඉරියාපථචක්කානං වත්තො එතස්මිං අත්ථීතිපි චක්කවත්තී. අථ වා චතූහි අච්ඡරියධම්මෙහි සඞ්ගහවත්ථූහි ච සමන්නාගතෙන, පරෙහි අනභිභවනීයස්ස අනතික්කමනීයස්ස ආණාසඞ්ඛාතස්ස චක්කස්ස වත්තො එතස්මිං අත්ථීතිපි චක්කවත්තී. පරිණායකරතනපුබ්බඞ්ගමෙන [Pg.41] හත්ථිරතනාදිපමුඛෙන මහාබලකායෙන පුඤ්ඤානුභාවනිබ්බත්තෙන කායබලෙන ච සමන්නාගතත්තා මහබ්බලො. යදා ආසින්ති සම්බන්ධො. තත්‍රායං අනුපුබ්බිකථා –

28. In the fourth, in the city of Kusāvatī—that is, in the city named Kusāvatī, in the place where the present-day Kusinārā is situated. A great ruler means a noble warrior; by name, Mahāsudassana. A wheel-turning monarch is one who turns the wheel-treasure, or who functions with the four wheels of success and by these causes others to function, and in whom a cycle of conduct for the benefit of others exists—thus he is a wheel-turning monarch. Alternatively, he is a wheel-turning monarch because in him, who is endowed with the four wonderful qualities and the bases of sympathy, exists the turning of the wheel known as authority, which is unassailable and inviolable by others. He possessed great power because he was endowed with a great and powerful army, preceded by the advisor-treasure and headed by treasures such as the elephant-treasure, and with bodily strength born from the power of merit. 'When I was...'—this is the connection. Herein follows the sequential story:

අතීතෙ කිර මහාපුරිසො සුදස්සනත්තභාවතො තතියෙ අත්තභාවෙ ගහපතිකුලෙ නිබ්බත්තො ධරමානකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ එකං ථෙරං අරඤ්ඤවාසං වසන්තං අත්තනො කම්මෙන අරඤ්ඤං පවිට්ඨො රුක්ඛමූලෙ නිසින්නං දිස්වා ‘‘ඉධ මයා අය්‍යස්ස පණ්ණසාලං කාතුං වට්ටතී’’ති චින්තෙත්වා අත්තනො කම්මං පහාය දබ්බසම්භාරං ඡින්දිත්වා නිවාසයොග්ගං පණ්ණසාලං කත්වා ද්වාරං යොජෙත්වා කට්ඨත්ථරණං කත්වා ‘‘කරිස්සති නු ඛො පරිභොගං, න නු ඛො කරිස්සතී’’ති එකමන්තෙ නිසීදි. ථෙරො අන්තොගාමතො ආගන්ත්වා පණ්ණසාලං පවිසිත්වා කට්ඨත්ථරණෙ නිසීදි. මහාසත්තොපි නං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘ඵාසුකා, භන්තෙ, පණ්ණසාලා’’ති පුච්ඡි. ඵාසුකා, භද්දමුඛ, පබ්බජිතසාරුප්පාති. වසිස්සථ, භන්තෙ, ඉධාති? ආම, උපාසකාති. සො අධිවාසනාකාරෙනෙව ‘‘වසිස්සතී’’ති ඤත්වා ‘‘නිබද්ධං මය්හං ඝරද්වාරං ආගන්තබ්බ’’න්ති පටිජානාපෙත්වා නිච්චං අත්තනො ඝරෙයෙව භත්තවිස්සග්ගං කාරාපෙසි. සො පණ්ණසාලායං කටසාරකං පත්ථරිත්වා මඤ්චපීඨං පඤ්ඤපෙසි, අපස්සෙනං නික්ඛිපි, පාදකඨලිකං ඨපෙසි, පොක්ඛරණිං ඛණි, චඞ්කමං කත්වා වාලුකං ඔකිරි, පරිස්සයවිනොදනත්ථං පණ්ණසාලං කණ්ටකවතියා පරික්ඛිපි, තථා පොක්ඛරණිං චඞ්කමඤ්ච. තෙසං අන්තොවතිපරියන්තෙ තාලපන්තියො රොපෙසි. එවමාදිනා ආවාසං නිට්ඨාපෙත්වා ථෙරස්ස තිචීවරං ආදිං කත්වා සබ්බං සමණපරික්ඛාරං අදාසි. ථෙරස්ස හි තදා බොධිසත්තෙන තිචීවරපිණ්ඩපාතපත්තථාලකපරිස්සාවනධමකරණපරිභොගභාජනඡත්තුපාහනඋදකතුම්බසූචිකත්තර- යට්ඨිආරකණ්ටකපිප්ඵලිනඛච්ඡෙදනපදීපෙය්‍යාදි පබ්බජිතානං පරිභොගජාතං අදින්නං නාම නාහොසි. සො පඤ්ච සීලානි රක්ඛන්තො උපොසථං කරොන්තො යාවජීවං ථෙරං උපට්ඨහි. ථෙරො තත්ථෙව වසන්තො අරහත්තං පත්වා පරිනිබ්බායි.

In the past, it is said, the Great Being, in his third existence prior to his existence as Mahāsudassana, was reborn into a householder’s family during the dispensation of the living Buddha Kassapa. Having entered the forest on his own business, he saw an elder who was a forest-dweller seated at the foot of a tree. Thinking, 'It is fitting that I build a leaf-hut for the venerable one,' he set aside his own work, cut the building materials, and made a leaf-hut suitable for dwelling. He fitted a door, laid a wooden floor, and then, thinking, 'Will he make use of it, or will he not?' he sat to one side. The elder, having returned from the village, entered the leaf-hut and sat upon the wooden floor. The Great Being approached him and asked, 'Venerable sir, is the leaf-hut comfortable?' 'It is comfortable, good sir, and suitable for a renunciate.' 'Venerable sir, will you dwell here?' 'Yes, lay follower.' Understanding from his gesture of consent that he would dwell there, he had him promise, 'You must come regularly to my house door,' and arranged for a constant offering of food at his own house. In the leaf-hut, he spread a reed mat, prepared a bed and a seat, set up a leaning-board, and placed a foot-scraper. He dug a pond, made a walking path and scattered sand upon it. To ward off dangers, he enclosed the leaf-hut with a thorn fence, and likewise the pond and the walking path. At the inner edge of the fence, he planted rows of palm trees. Having thus completed the dwelling, beginning with the three robes, he gave the elder all the requisites of a monk. Indeed, at that time, there was nothing among the things used by renunciates that the Bodhisatta did not give to the elder, such as: the three robes, alms-food, bowl, dish, water-strainer, filtered water-pot, vessels for use, umbrella, sandals, water-gourd, needle, small knife, staff, awl, thorn-remover, long pepper, nail-cutter, and lamp. He, observing the five precepts and undertaking the Uposatha, attended to the elder for as long as he lived. The elder, dwelling there, attained Arahantship and passed into final Nibbāna.

29. බොධිසත්තොපි යාවතායුකං පුඤ්ඤං කත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා තතො චුතො මනුස්සලොකං ආගච්ඡන්තො කුසාවතියා රාජධානියා නිබ්බත්තිත්වා මහාසුදස්සනො නාම රාජා අහොසි චක්කවත්තී. තස්සිස්සරියානුභාවො ‘‘භූතපුබ්බං, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො නාම අහොසි ඛත්තියො [Pg.42] මුද්ධාවසිත්තො’’තිආදිනා (දී. නි. 2.242) නයෙන සුත්තෙ ආගතො එව. තස්ස කිර චතුරාසීති නගරසහස්සානි කුසාවතීරාජධානිප්පමුඛානි, චතුරාසීති පාසාදසහස්සානි ධම්මපාසාදප්පමුඛානි, චතුරාසීති කූටාගාරසහස්සානි මහාබ්‍යූහකූටාගාරප්පමුඛානි, තානි සබ්බානි තස්ස ථෙරස්ස කතාය එකිස්සා පණ්ණසාලාය නිස්සන්දෙන නිබ්බත්තානි, චතුරාසීති පල්ලඞ්කසහස්සානි නාගසහස්සානි අස්සසහස්සානි රථසහස්සානි තස්ස දින්නස්ස මඤ්චපීඨස්ස, චතුරාසීති මණිසහස්සානි තස්ස දින්නස්ස පදීපස්ස, චතුරාසීති පොක්ඛරණිසහස්සානි එකපොක්ඛරණියා, චතුරාසීති ඉත්ථිසහස්සානි පුත්තසහස්සානි ගහපතිසහස්සානි ච පත්තථාලකාදිපරිභොගාරහස්ස පබ්බජිතපරික්ඛාරදානස්ස, චතුරාසීති ධෙනුසහස්සානි පඤ්චගොරසදානස්ස, චතුරාසීති වත්ථකොට්ඨසහස්සානි නිවාසනපාරුපනදානස්ස, චතුරාසීති ථාලිපාකසහස්සානි භොජනදානස්ස නිස්සන්දෙන නිබ්බත්තානි. සො සත්තහි රතනෙහි චතූහි ඉද්ධීහි ච සමන්නාගතො රාජාධිරාජා හුත්වා සකලං සාගරපරියන්තං පථවිමණ්ඩලං ධම්මෙන අභිවිජිය අජ්ඣාවසන්තො අනෙකසතෙසු ඨානෙසු දානසාලායො කාරෙත්වා මහාදානං පට්ඨපෙසි. දිවසස්ස තික්ඛත්තුං නගරෙ භෙරිං චරාපෙසි ‘‘යො යං ඉච්ඡති, සො දානසාලාසු ආගන්ත්වා තං ගණ්හාතූ’’ති. තෙන වුත්තං ‘‘තත්ථාහං දිවසෙ තික්ඛත්තුං, ඝොසාපෙමි තහිං තහි’’න්තිආදි.

29. The Bodhisatta, too, having performed meritorious deeds for as long as he lived, was reborn in a celestial world. Passing away from there and coming to the human world, he was reborn in the royal city of Kusāvatī and became a wheel-turning king named Mahāsudassana. His majesty and power are described in the Sutta in the passage beginning: 'In the past, Ānanda, there was a king named Mahāsudassana, an anointed noble warrior...' (Dī. Ni. 2.242). It is said that he had eighty-four thousand cities with the royal city of Kusāvatī as the foremost; eighty-four thousand palaces with the Dhamma Palace as the foremost; and eighty-four thousand gabled chambers with the Great Array gabled chamber as the foremost—all these arose as the result of the single leaf-hut made for that elder. Eighty-four thousand couches, elephants, horses, and chariots arose as the result of his gift of a bed and seat. Eighty-four thousand jewels arose as the result of his gift of a lamp. Eighty-four thousand ponds arose from the one pond. Eighty-four thousand women, sons, and householders arose as the result of his gift of the requisites of a renunciate, such as bowls, dishes, and other items suitable for use. Eighty-four thousand milk-cows arose as the result of his gift of the five products of the cow. Eighty-four thousand storehouses of cloth arose as the result of his gift of garments for wearing and covering. Eighty-four thousand pots of cooked food arose as the result of his gift of food. Endowed with the seven treasures and the four spiritual powers, he became a king of kings. Having righteously conquered and ruling over the entire earth bounded by the ocean, he had alms-halls built in many hundreds of places and established great giving. Three times a day, he had a drum sounded throughout the city, proclaiming: 'Whoever desires anything, let them come to the alms-halls and receive it!' Therefore it was said: 'There, three times a day, I had the announcement made here and there...' and so on.

තත්ථ තත්ථාති තස්මිං නගරෙ. ‘‘තදාහ’’න්තිපි පාඨො, තස්ස තදා අහං, මහාසුදස්සනකාලෙති අත්ථො. තහිං තහින්ති තස්මිං තස්මිං ඨානෙ, තස්ස තස්ස පාකාරස්ස අන්තො ච බහි චාති අත්ථො. කො කිං ඉච්ඡතීති බ්‍රාහ්මණාදීසු යො කොචි සත්තො අන්නාදීසු දෙය්‍යධම්මෙසු යං කිඤ්චි ඉච්ඡති. පත්ථෙතීති තස්සෙව වෙවචනං. කස්ස කිං දීයතු ධනන්ති අනෙකවාරං පරියායන්තරෙහි ච දානඝොසනාය පවත්තිතභාවදස්සනත්ථං වුත්තං, එතෙන දානපාරමියා සරූපං දස්සෙති. දෙය්‍යධම්මපටිග්ගාහකවිකප්පරහිතා හි බොධිසත්තානං දානපාරමීති.

Herein, `tattha` means 'in that city'. 'Then I' is also a reading; its meaning is: 'at that time, I, during the time of Mahāsudassana'. `Tahiṃ tahiṃ` means 'in this and that place', that is, 'inside and outside of this and that rampart'. 'Who desires what?' means: whatever being among brahmins and others desires whatever gift among food and so on. `Pattheti` is a synonym for that. 'To whom should what wealth be given?' is stated repeatedly and in various ways to show that the proclamation of giving occurred, and by this, it shows the nature of the perfection of giving. For the perfection of giving of Bodhisattas is free from discrimination regarding the gift and the recipient.

30. ඉදානි දානඝොසනාය තස්ස තස්ස දෙය්‍යධම්මස්ස අනුච්ඡවිකපුග්ගලපරිකිත්තනං දස්සෙතුං ‘‘කො ඡාතකො’’තිආදි වුත්තං.

30. Now, to show the announcement of the suitable person for each and every gift by means of the proclamation of giving, the verse beginning 'Who is hungry?' was spoken.

තත්ථ [Pg.43] ඡාතකොති ජිඝච්ඡිතො. තසිතොති පිපාසිතො. කො මාලං කො විලෙපනන්තිපි ‘‘ඉච්ඡතී’’ති පදං ආනෙත්වා යොජෙතබ්බං. නග්ගොති වත්ථවිකලො, වත්ථෙන අත්ථිකොති අධිප්පායො. පරිදහිස්සතීති නිවාසිස්සති.

Herein, `chātako` means one who is hungry. `Tasito` means one who is thirsty. With the phrases 'Who a garland?' and 'Who an ointment?', the word `icchati` should be brought in and connected. `Naggo` means one who is deficient in clothes; the intention is 'one in need of a garment'. `Paridahissati` means 'will wear'.

31. කො පථෙ ඡත්තමාදෙතීති කො පථිකො පථෙ මග්ගෙ අත්තනො වස්සවාතාතපරක්ඛණත්ථං ඡත්තං ගණ්හාති, ඡත්තෙන අත්ථිකොති අත්ථො. කොපාහනා මුදූ සුභාති දස්සනීයතාය සුභා සුඛසම්ඵස්සතාය මුදූ උපාහනා අත්තනො පාදානං චක්ඛූනඤ්ච රක්ඛණත්ථං. කො ආදෙතීති කො තාහි අත්ථිකොති අධිප්පායො. සායඤ්ච පාතො චාති එත්ථ ච-සද්දෙන මජ්ඣන්හිකෙ චාති ආහරිත්වා වත්තබ්බං. ‘‘දිවසෙ තික්ඛත්තුං ඝොසාපෙමී’’ති හි වුත්තං.

31. 'Who on the path takes an umbrella?' means: who, a traveler on the path, on the road, takes an umbrella for the purpose of protecting oneself from rain, wind, and sun? The meaning is: 'one in need of an umbrella'. 'Who soft, beautiful sandals?' means: sandals that are beautiful due to being pleasant to see and soft due to having a pleasant touch, for the protection of one's own feet and eyes. 'Who takes them?' The intention is: 'who is in need of them?'. Here, in 'evening and morning', by the word `ca`, 'and at midday' should be brought in and stated. For it was said: 'I have it proclaimed three times a day'.

32. න තං දසසු ඨානෙසූති තං දානං න දසසු ඨානෙසු පටියත්තන්ති යොජනා. නපි ඨානසතෙසු වා පටියත්තං, අපි ච ඛො අනෙකසතෙසු ඨානෙසු පටියත්තං. යාචකෙ ධනන්ති යාචකෙ උද්දිස්ස ධනං පටියත්තං උපක්ඛටං. ද්වාදසයොජනායාමෙ හි නගරෙ සත්තයොජනවිත්ථතෙ සත්තසු පාකාරන්තරෙසු සත්ත තාලපන්තිපරික්ඛෙපා, තාසු තාලපන්තීසු චතුරාසීති පොක්ඛරණිසහස්සානි පාටියෙක්කං පොක්ඛරණිතීරෙ මහාදානං පට්ඨපිතං. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

32. 'Not that in ten places'—the construction is: 'that gift was not prepared in ten places'. Nor was it prepared in a hundred places, but rather it was prepared in many hundreds of places. 'Wealth for beggars' means: wealth was prepared and set aside, having been designated for beggars. For in a city twelve yojanas in length and seven yojanas in width, in the intervals between the seven ramparts, there were seven enclosures of rows of palm trees. Among those rows of palm trees, there were eighty-four thousand ponds, and at the bank of each and every pond, a great gift was established. For this was said by the Blessed One:

‘‘පට්ඨපෙසි ඛො, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො තාසං පොක්ඛරණීනං තීරෙ එවරූපං දානං අන්නං අන්නත්ථිකස්ස, පානං පානත්ථිකස්ස, වත්ථං වත්ථත්ථිකස්ස, යානං යානත්ථිකස්ස, සයනං සයනත්ථිකස්ස, ඉත්ථිං ඉත්ථිත්ථිකස්ස, හිරඤ්ඤං හිරඤ්ඤත්ථිකස්ස, සුවණ්ණං සුවණ්ණත්ථිකස්සා’’ති (දී. නි. 2.254).

'Indeed, Ānanda, King Mahāsudassana established at the bank of those ponds a gift of this kind: food for one in need of food, drink for one in need of drink, clothing for one in need of clothing, a vehicle for one in need of a vehicle, a bed for one in need of a bed, a woman for one in need of a woman, silver for one in need of silver, and gold for one in need of gold' (DN 2.254).

33. තත්ථායං දානස්ස පවත්තිතාකාරො – මහාපුරිසො හි ඉත්ථීනඤ්ච පුරිසානඤ්ච අනුච්ඡවිකෙ අලඞ්කාරෙ කාරෙත්වා ඉත්ථිමත්තමෙව තත්ථ පරිචාරවසෙන සෙසඤ්ච සබ්බං පරිච්චාගවසෙන ඨපෙත්වා ‘‘රාජා මහාසුදස්සනො දානං දෙති, තං යථාසුඛං පරිභුඤ්ජථා’’ති භෙරිං චරාපෙසි. මහාජනා පොක්ඛරණිතීරං ගන්ත්වා න්හත්වා වත්ථාදීනි නිවාසෙත්වා මහාසම්පත්තිං අනුභවිත්වා යෙසං තාදිසානි අත්ථි, තෙ පහාය ගච්ඡන්ති[Pg.44]. යෙසං නත්ථි, තෙ ගහෙත්වා ගච්ඡන්ති. යෙ හත්ථියානාදීසුපි නිසීදිත්වා යථාසුඛං විචරිත්වා වරසයනෙසුපි සයිත්වා සම්පත්තිං අනුභවිත්වා ඉත්ථීහිපි සද්ධිං සම්පත්තිං අනුභවිත්වා සත්තවිධරතනපසාධනානි පසාධෙත්වා සම්පත්තිං අනුභවිත්වා යං යං අත්ථිකා, තං තං ගහෙත්වා ගච්ඡන්ති, අනත්ථිකා ඔහාය ගච්ඡන්ති. තම්පි දානං උට්ඨාය සමුට්ඨාය දෙවසිකං දීයතෙව. තදා ජම්බුදීපවාසීනං අඤ්ඤං කම්මං නත්ථි, දානං පරිභුඤ්ජන්තා සම්පත්තිං අනුභවන්තා විචරන්ති. න තස්ස දානස්ස කාලපරිච්ඡෙදො අහොසි. රත්තිඤ්චාපි දිවාපි යදා යදා අත්ථිකා ආගච්ඡන්ති, තදා තදා දීයතෙව. එවං මහාපුරිසො යාවජීවං සකලජම්බුදීපං උන්නඞ්ගලං කත්වා මහාදානං පවත්තෙසි. තෙන වුත්තං ‘‘දිවා වා යදි වා රත්තිං, යදි එති වනිබ්බකො’’තිආදි.

33. Herein, this is the manner in which the giving occurred: the Great Being had suitable ornaments made for both women and men, and having established only the women there for the purpose of attendance and all the rest for the purpose of giving away, he had a drum beaten to announce: 'King Mahāsudassana is giving a gift; enjoy it as you please.' The great populace, going to the pond banks, bathed, put on clothing and other things, and experienced great prosperity. Those who had such things would leave them behind and go. Those who did not have them would take them and go. Some, having sat in elephant-carriages and other vehicles, having wandered about as they pleased, having slept on excellent beds, having experienced prosperity, having experienced prosperity together with women, having adorned themselves with the seven kinds of jewel-ornaments, and having experienced prosperity, would take whatever they were in need of and go; those not in need would leave it behind and go. And that gift was given daily, with diligence and effort. At that time, the inhabitants of Jambudīpa had no other work; they went about enjoying the gift and experiencing prosperity. There was no time limit for that gift. Whether by night or by day, whenever those in need came, it was given. Thus the Great Being, for as long as he lived, made the whole of Jambudīpa a place where no plows were needed and carried on this great giving. Therefore it was said: 'By day or by night, if a beggar comes,' and so on.

තත්ථ දිවා වා යදි වා රත්තිං, යදි එතීති එතෙනස්ස යථාකාලං දානං දස්සෙති. යාචකානඤ්හි ලාභාසාය උපසඞ්කමනකාලො එව බොධිසත්තානං දානස්ස කාලො නාම. වනිබ්බකොති යාචකො. ලද්ධා යදිච්ඡකං භොගන්ති එතෙන යථාභිරුචිතං දානං. යො යො හි යාචකො යං යං දෙය්‍යධම්මං ඉච්ඡති, තස්ස තස්ස තංතදෙව බොධිසත්තො දෙති. න තස්ස මහග්ඝදුල්ලභාදිභාවං අත්තනො උපරොධං චින්තෙසි. පූරහත්ථොව ගච්ඡතීති එතෙන යාවදිච්ඡකං දානං දස්සෙති, යත්තකඤ්හි යාචකා ඉච්ඡන්ති, තත්තකං අපරිහාපෙත්වාව මහාසත්තො දෙති උළාරජ්ඣාසයතාය ච මහිද්ධිකතාය ච.

Herein, by 'By day or by night, if one comes', it shows giving at any time. For, with Bodhisattas, the very time that beggars approach with the hope of gain is called the time for giving. `Vanibbako` means a beggar. By 'Having obtained desired possessions', it shows giving according to what is wished for. For whatever gift a beggar desires, the Bodhisatta gives that very thing to him. He does not consider its being costly or difficult to obtain as an obstacle to himself. By 'He departs with full hands', it shows giving as much as is desired. For however much the beggars desire, the Great Being gives that much without diminishing it, due to his noble disposition and great power.

34. ‘‘යාවජීවික’’න්ති එතෙන දානස්ස කාලපරියන්තාභාවං දස්සෙති. සමාදානතො පට්ඨාය හි මහාසත්තා යාවපාරිපූරි වෙමජ්ඣෙ න කාලපරිච්ඡෙදං කරොන්ති, බොධිසම්භාරසම්භරණෙ සඞ්කොචාභාවෙන අන්තරන්තරා අවොසානාපත්තිතො මරණෙනපි අනුපච්ඡෙදො එව, තතො පරම්පි තථෙව පටිපජ්ජනතො, ‘‘යාවජීවික’’න්ති පන මහාසුදස්සනචරිතස්ස වසෙන වුත්තං. නපාහං දෙස්සං ධනං දම්මීති ඉදං ධනං නාම මය්හං න දෙස්සං අමනාපන්ති එවරූපං මහාදානං දෙන්තො ගෙහතො ච ධනං නීහරාපෙමි. නපි නත්ථි නිචයො මයීති මම සමීපෙ ධනනිචයො ධනසඞ්ගහො නාපි නත්ථි, සල්ලෙඛවුත්තිසමණො විය අසඞ්ගහොපි න හොමීති අත්ථො. ඉදං යෙන අජ්ඣාසයෙන තස්සිදං මහාදානං පවත්තිතං, තං දස්සෙතුං වුත්තං.

34. “As long as life lasts”—by this is shown the absence of a time limit for the gift. Indeed, from the moment of their undertaking until its complete fulfillment, Great Beings do not set a time limit in the interim. Due to their lack of hesitation in accumulating the requisites for enlightenment, having attained a state of non-cessation in the intervals, there is no interruption even by death, because they practice in the very same way even after that. The phrase “as long as life lasts,” however, is spoken with reference to the conduct of Mahāsudassana. “I do not give wealth that I dislike” means: “This wealth is not disliked by me, not unpleasing.” While giving such a great gift, I have wealth brought out from the house. “Nor is there any accumulation for me” means: “In my presence there is no accumulation of wealth, no hoarding of wealth, nor does it exist; yet I am not without stores like an ascetic who practices austerity.” This is said to show the intention with which this great gift was set in motion by him.

35. ඉදානි [Pg.45] තං උපමාය විභාවෙතුං ‘‘යථාපි ආතුරො නාමා’’තිආදිමාහ. තත්ථිදං උපමාසංසන්දනෙන සද්ධිං අත්ථදස්සනං – යථා නාම ආතුරො රොගාභිභූතො පුරිසො රොගතො අත්තානං පරිමොචෙතුකාමො ධනෙන හිරඤ්ඤසුවණ්ණාදිනා වෙජ්ජං තිකිච්ඡකං තප්පෙත්වා ආරාධෙත්වා යථාවිධි පටිපජ්ජන්තො තතො රොගතො විමුච්චති.

35. Now, to make this clear by means of a simile, he spoke the verse beginning, “Just as one who is afflicted…”. Therein, this is the explanation of the meaning together with the application of the simile: Just as a man who is afflicted and overcome by disease, wishing to free himself from that disease, having satisfied and pleased a physician, a healer, with wealth such as gold and silver, and practicing according to the prescribed method, is thereby freed from that disease.

36. තථෙව එවමෙව අහම්පි අට්ටභූතං සකලලොකං කිලෙසරොගතො සකලසංසාරදුක්ඛරොගතො ච පරිමොචෙතුකාමො තස්ස තතො පරිමොචනස්ස අයං සබ්බසාපතෙය්‍යපරිච්චාගො දානපාරමිඋපායොති ජානමානො බුජ්ඣමානො අසෙසතො දෙය්‍යධම්මස්ස පටිග්ගාහකානඤ්ච වසෙන අනවසෙසතො මහාදානස්ස වසෙන සත්තානං අජ්ඣාසයං පරිපූරෙතුං අත්තනො ච න මය්හං දානපාරමී පරිපුණ්ණා, තස්මා ඌනමනන්ති පවත්තං ඌනං මනං පූරයිතුං පවත්තයිතුං වනිබ්බකෙ යාචකෙ අදාසිං තං දානං එවරූපං මහාදානං දදාමි, තඤ්ච ඛො තස්මිං දානධම්මෙ තස්ස ච ඵලෙ නිරාලයො අනපෙක්ඛො අපච්චාසො කිඤ්චිපි අපච්චාසීසමානො කෙවලං සම්බොධිමනුපත්තියා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව අධිගන්තුං දෙමීති.

36. Even so, I too, desiring to liberate the entire afflicted world from the disease of defilements and from the disease of the suffering of the entire cycle of existence—knowing and understanding that this relinquishment of all property is the means for the perfection of giving for their liberation from that—gave to mendicants and beggars in order to fulfill the aspirations of beings by means of a great gift, completely and without remainder with respect to both the object to be given and the recipients, and also for my own sake. Thinking, “My perfection of giving is not complete,” and therefore, to fulfill and set in motion a mind that was deficient, I give such a great gift. And I give it without attachment, without expectation, and without longing for that object of giving or for its fruit. Not longing for anything whatsoever, I give solely to attain supreme enlightenment, the knowledge of omniscience.

එවං මහාසත්තො මහාදානං පවත්තෙන්තො අත්තනො පුඤ්ඤානුභාවනිබ්බත්තං ධම්මපාසාදං අභිරුය්හ මහාබ්‍යූහකූටාගාරද්වාරෙ එව කාමවිතක්කාදයො නිවත්තෙත්වා තත්ථ සොවණ්ණමයෙ රාජපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො ඣානාභිඤ්ඤායො නිබ්බත්තෙත්වා තතො නික්ඛමිත්වා සොවණ්ණමයං කූටාගාරං පවිසිත්වා තත්ථ රජතමයෙ පල්ලඞ්කෙ නිසින්නො චත්තාරො බ්‍රහ්මවිහාරෙ භාවෙත්වා චතුරාසීති වස්සසහස්සානි ඣානසමාපත්තීහි වීතිනාමෙත්වා මරණසමයෙ දස්සනාය උපගතානං සුභද්දාදෙවීපමුඛානං චතුරාසීතියා ඉත්ථාගාරසහස්සානං අමච්චපාරිසජ්ජාදීනඤ්ච –

Thus the Great Being, while setting in motion the great giving, ascended the Dhamma Palace that had arisen through the power of his own merit. At the very doorway of the great ornate gabled chamber, having turned back sensual thoughts and the like, and seated there on a golden royal couch, he produced the jhānas and higher knowledges. Then, emerging from there, he entered a golden gabled chamber, and seated there on a silver couch, he developed the four divine abidings. Having passed eighty-four thousand years in the attainments of jhāna, at the time of his death, to Queen Subhaddā and the eighty-four thousand women of the royal chambers, the ministers, attendants, and others who had come to see him, he said:

‘‘අනිච්චා වත සඞ්ඛාරා, උප්පාදවයධම්මිනො;

උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣන්ති, තෙසං වූපසමො සුඛො’’ති. (දී. නි. 2.221, 272;

සං. නි. 1.186;

2.143) –

“Impermanent, alas, are formations, subject to arising and passing away. Having arisen, they cease; their pacification is bliss.”

ඉමාය ගාථාය ඔවදිත්වා ආයුපරියොසානෙ බ්‍රහ්මලොකපරායනො අහොසි.

Having instructed them with this verse, at the end of his life, he became one bound for the Brahma-world.

තදා සුභද්දාදෙවී රාහුලමාතා අහොසි, පරිණායකරතනං රාහුලො, සෙසපරිසා බුද්ධපරිසා, මහාසුදස්සනො පන ලොකනාථො.

At that time, Queen Subhaddā was the mother of Rāhula; the jewel of a counselor was Rāhula; the remaining assembly became the Buddha’s assembly; and Mahāsudassana was the Lord of the World.

ඉධාපි [Pg.46] දස පාරමියො සරූපතො ලබ්භන්ති එව, දානජ්ඣාසයස්ස පන උළාරතාය දානපාරමී එව පාළියං ආගතා. සෙසධම්මා හෙට්ඨා වුත්තනයා එව. තථා උළාරෙ සත්තරතනසමුජ්ජලෙ චතුදීපිස්සරියෙපි ඨිතස්ස තාදිසං භොගසුඛං අනලඞ්කරිත්වා කාමවිතක්කාදයො දූරතො වික්ඛම්භෙත්වා තථාරූපෙ මහාදානෙ පවත්තෙන්තස්සෙව චතුරාසීති වස්සසහස්සානි සමාපත්තීහි වීතිනාමෙත්වා අනිච්චතාදිපටිසංයුත්තං ධම්මකථං කත්වාපි විපස්සනාය අනුස්සුක්කනං සබ්බත්ථ අනිස්සඞ්ගතාති එවමාදයො ගුණානුභාවා නිද්ධාරෙතබ්බාති.

Here too, the ten perfections are indeed found in their own form; however, due to the nobility of his disposition for giving, only the perfection of giving is mentioned in the Pāḷi. The remaining qualities are just as explained before. Furthermore, the following powers of virtue should be discerned: that even while established in noble sovereignty over the four continents, resplendent with the seven treasures, he did not indulge in such enjoyment of wealth; that he suppressed sensual thoughts and the like from afar; that while setting in motion such great giving, he spent eighty-four thousand years in meditative attainments; and that even after giving a Dhamma talk connected with impermanence and so on, there was his not being eager for insight and his non-attachment in all things.

මහාසුදස්සනචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Conduct of Mahāsudassana is concluded.

5. මහාගොවින්දචරියාවණ්ණනා

5. The Commentary on the Conduct of Mahāgovinda

පඤ්චමෙ සත්තරාජපුරොහිතොති සත්තභූආදීනං සත්තන්නං රාජූනං සබ්බකිච්චානුසාසකපුරොහිතො. පූජිතො නරදෙවෙහීති තෙහි එව අඤ්ඤෙහි ච ජම්බුදීපෙ සබ්බෙහෙව ඛත්තියෙහි චතුපච්චයපූජාය සක්කාරසම්මානෙන ච පූජිතො. මහාගොවින්දබ්‍රාහ්මණොති මහානුභාවතාය ගොවින්දස්සාභිසෙකෙන අභිසිත්තතාය ච ‘‘මහාගොවින්දො’’ති සඞ්ඛං ගතො බ්‍රාහ්මණො, අභිසිත්තකාලතො පට්ඨාය හි බොධිසත්තස්ස අයං සමඤ්ඤා ජාතා, නාමෙන පන ජොතිපාලො නාම. තස්ස කිර ජාතදිවසෙ සබ්බාවුධානි ජොතිංසු. රාජාපි පච්චූසසමයෙ අත්තනො මඞ්ගලාවුධං පජ්ජලිතං දිස්වා භීතො අත්තනො පුරොහිතං බොධිසත්තස්ස පිතරං උපට්ඨානං ආගතං පුච්ඡිත්වා ‘‘මා භායි, මහාරාජ, මය්හං පුත්තො ජාතො, තස්සානුභාවෙන න කෙවලං රාජගෙහෙයෙව, සකලනගරෙපි ආවුධානි පජ්ජලිංසු, න තං නිස්සාය තුය්හං අන්තරායො අත්ථි, සකලජම්බුදීපෙ පන පඤ්ඤාය තෙන සමො න භවිස්සති, තස්සෙතං පුබ්බනිමිත්ත’’න්ති පුරොහිතෙන සමස්සාසිතො තුට්ඨචිත්තො ‘‘කුමාරස්ස ඛීරමූලං හොතූ’’ති සහස්සං දත්වා ‘‘වයප්පත්තකාලෙ මය්හං දස්සෙථා’’ති ආහ. සො වුද්ධිප්පත්තො අපරභාගෙ අලමත්ථදස්සො සත්තන්නං රාජූනං සබ්බකිච්චානුසාසකො හුත්වා පබ්බජිත්වා ච සත්තෙ දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකෙහි අනත්ථෙහි පාලෙත්වා අත්ථෙහි නියොජෙසි. ඉති ජොතිතත්තා පාලනසමත්ථතාය [Pg.47] ච ‘‘ජොතිපාලො’’තිස්ස නාමං අකංසු. තෙන වුත්තං ‘‘නාමෙන ජොතිපාලො නාමා’’ති (දී. නි. 2.304).

In the fifth, 'the chaplain of seven kings' means the chaplain who advised all seven kings, beginning with Sattabhū, in all their duties. 'Worshipped by kings' means he was honored by those very kings and all other khattiyas in Jambudīpa with the four requisites and with reverence and respect. 'The great brahmin Govinda' refers to the brahmin who became renowned as 'Mahāgovinda' due to his great majesty and his anointing with the Govinda consecration. From the time of his anointing, this designation was given to the Bodhisatta, though his personal name was Jotipāla. It is said that on the day of his birth, all weapons shone brightly. The king, too, seeing his own auspicious weapons blazing at dawn, became frightened. When the king’s chaplain—the Bodhisatta’s father—arrived for his morning audience, the king asked him about it. The chaplain reassured him, saying, 'Do not fear, great king. My son has been born. By his power, not only in the royal household but throughout the entire city, weapons have blazed. This is not a threat to you. Rather, it is a sign that in all of Jambudīpa, there will be none equal to him in wisdom.' Pleased and comforted, the king gave a thousand coins, saying, 'Let this be for the prince's sustenance. When he comes of age, bring him to me.' As he grew up, in due time, being capable of discerning what was beneficial, he became the advisor of the seven kings, guiding them in all matters. After renouncing the world, he protected the seven kings from harms pertaining to the present life and the life to come, and directed them toward what is beneficial. Thus, because he illumined and was capable of protecting, they gave him the name 'Jotipāla.' Hence it is said, 'by name, he was called Jotipāla' (Dī. Ni. 2.304).

තත්ථ බොධිසත්තො දිසම්පතිස්ස නාම රඤ්ඤො පුරොහිතස්ස ගොවින්දබ්‍රාහ්මණස්ස පුත්තො හුත්වා අත්තනො පිතු තස්ස ච රඤ්ඤො අච්චයෙන තස්ස පුත්තො රෙණු, සහායා චස්ස සත්තභූ, බ්‍රහ්මදත්තො, වෙස්සභූ, භරතො, ද්වෙ ච ධතරට්ඨාති ඉමෙ සත්ත රාජානො යථා අඤ්ඤමඤ්ඤං න විවදන්ති. එවං රජ්ජෙ පතිට්ඨාපෙත්වා තෙසං අත්ථධම්මෙ අනුසාසන්තො ජම්බුදීපතලෙ සබ්බෙසං රාජූනං අඤ්ඤෙසඤ්ච බ්‍රාහ්මණානං දෙවනාගගහපතිකානං සක්කතො ගරුකතො මානිතො පූජිතො අපචිතො උත්තමං ගාරවට්ඨානං පත්තො අහොසි. තස්ස අත්ථධම්මෙසු කුසලතාය ‘‘මහාගොවින්දො’’ත්වෙව සමඤ්ඤා උදපාදි. යථාහ ‘‘ගොවින්දො වත, භො බ්‍රාහ්මණො, මහාගොවින්දො වත, භො බ්‍රාහ්මණො’’ති (දී. නි. 2.305). තෙන වුත්තං –

There, the Bodhisatta was born as the son of Govinda the brahmin, the chaplain of King Disampati. After the passing of his father and that king, he established the king's son Reṇu and his friends—Sattabhū, Brahmadatta, Vessabhū, Bharata, and the two Dhataraṭṭhas—these seven kings in their kingdoms in such a way that they would not quarrel with one another. Advising them in matters of benefit and righteousness, he was honored, respected, esteemed, and revered by all the kings, other brahmins, devas, nāgas, and householders throughout the land of Jambudīpa, attaining the highest position of reverence. Due to his skill in matters of benefit and righteousness, the designation 'Mahāgovinda' arose for him. As it is said: 'Truly, Govinda, O brahmin, is Mahāgovinda, O brahmin!' (Dī. Ni. 2.305). Therefore, it was said:

37.

37.

‘‘පුනාපරං යදා හොමි, සත්තරාජපුරොහිතො;

පූජිතො නරදෙවෙහි, මහාගොවින්දබ්‍රාහ්මණො’’ති.

Furthermore, when I was the brahmin Mahāgovinda, chaplain to seven kings, worshipped by kings,

අථ බොධිසත්තස්ස පුඤ්ඤානුභාවසමුස්සාහිතෙහි රාජූහි තෙසං අනුයුත්තෙහි ඛත්තියෙහි බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙහි නෙගමජානපදෙහි ච උපරූපරි උපනීතො සමන්තතො මහොඝො විය අජ්ඣොත්ථරමානො අපරිමෙය්‍යො උළාරො ලාභසක්කාරො උප්පජ්ජි, යථා තං අපරිමාණාසු ජාතීසු උපචිතවිපුලපුඤ්ඤසඤ්චයස්ස උළාරාභිජාතස්ස පරිසුද්ධසීලාචාරස්ස පෙසලස්ස පරියොදාතසබ්බසිප්පස්ස සබ්බසත්තෙසු පුත්තසදිසමහාකරුණාවිප්ඵාරසිනිද්ධමුදුහදයස්ස. සො චින්තෙසි – ‘‘එතරහි ඛො මය්හං මහාලාභසක්කාරො, යංනූනාහං ඉමිනා සබ්බසත්තෙ සන්තප්පෙත්වා දානපාරමිං පරිපූරෙය්‍ය’’න්ති. සො නගරස්ස මජ්ඣෙ චතූසු ද්වාරෙසු අත්තනො නිවෙසනද්වාරෙති ඡ දානසාලායො කාරෙත්වා දෙවසිකං අපරිමිතධනපරිච්චාගෙන මහාදානං පවත්තෙසි. යං යං උපායනං ආනීයති, යඤ්ච අත්තනො අත්ථාය අභිසඞ්ඛරීයති, සබ්බං තං දානසාලාසු එව පෙසෙසි. එවං දිවසෙ දිවසෙ මහාපරිච්චාගං කරොන්තස්ස චස්ස චිත්තස්ස තිත්ති වා සන්තොසො වා නාහොසි, කුතො පන සඞ්කොචො. දානග්ගඤ්චස්ස ලාභාසාය ආගච්ඡන්තෙහි දෙය්‍යධම්මං ගහෙත්වා ගච්ඡන්තෙහි ච මහාසත්තස්ස ච ගුණවිසෙසෙ කිත්තයන්තෙහි මහාජනකායෙහි අන්තොනගරං බහිනගරඤ්ච [Pg.48] සමන්තතො එකොඝභූතං කප්පවුට්ඨානමහාවායුසඞ්ඝට්ටපරිබ්භමිතං විය මහාසමුද්දං එකකොලාහලං එකනින්නාදං අහොසි. තෙන වුත්තං –

Then, incited by the power of the Bodhisatta’s merit, kings, their attendant khattiyas, brahmins, householders, and people of the towns and countryside from all around brought him offerings in great abundance. An immeasurable and magnificent flood of gain and honor arose for him, overwhelming all, just as one would expect for one who had accumulated vast merit over countless births, was of noble birth, possessed pure conduct and gentle ways, was skilled in all arts, and whose heart was tender and soft, pervaded with great compassion for all beings as if they were his own children. He thought, 'Now I have great gain and honor. Let me satisfy all beings with this and perfect the pāramī of generosity.' So, in the middle of the city, at the four gates, and at the entrance to his own residence, he had six alms-halls built and began giving great gifts daily, offering immeasurable wealth. Whatever gifts were brought to him or prepared for his own use, he sent them all to the alms-halls. Day after day, as he made such great offerings, his mind knew no satiety or contentment—how much less any reluctance. By the great multitude of people who came seeking gifts, departed taking the things to be given, and praised the special virtues of the Great Being, the city, inside and out, became on all sides like a single flood, like the great ocean churned by a mighty wind at the end of the aeon—one great clamor, one great sound. Thus it is said:

38.

38.

‘‘තදාහං සත්තරජ්ජෙසු, යං මෙ ආසි උපායනං;

තෙන දෙමි මහාදානං, අක්ඛොභං සාගරූපම’’න්ති.

Then, from the seven kingdoms, with whatever tribute came to me, I gave a great gift, unshakeable, like the ocean.

තත්ථ තදාහන්ති යදා සත්තරාජපුරොහිතො මහාගොවින්දබ්‍රාහ්මණො හොමි, තදා අහං. සත්තරජ්ජෙසූති රෙණුආදීනං සත්තන්නං රාජූනං රජ්ජෙසු. අක්ඛොභන්ති අබ්භන්තරෙහි ච බාහිරෙහි ච පච්චත්ථිකෙහි අප්පටිසෙධනීයතාය කෙනචි අක්ඛොභනීයං. ‘‘අච්චුබ්භ’’න්තිපි පාඨො. අතිපුණ්ණදානජ්ඣාසයස්ස දෙය්‍යධම්මස්ස ච උළාරභාවෙන විපුලභාවෙන ච අතිවිය පරිපුණ්ණන්ති අත්ථො. සාගරූපමන්ති සාගරසදිසං, යථා සාගරෙ උදකං සකලෙනපි ලොකෙන හරන්තෙන ඛෙපෙතුං න සක්කා, එවං තස්ස දානග්ගෙ දෙය්‍යධම්මන්ති.

There, 'then I' refers to when I was the great brahmin Mahāgovinda, the royal chaplain of seven kings. 'In the seven kingdoms' means in the kingdoms of the seven kings, beginning with Reṇu. 'Unshakeable' means, being impossible to obstruct by any internal or external adversaries, it was unshakeable by anyone. There is also a variant reading: 'Accubbha.' It means 'exceedingly full' due to the intention of exceedingly abundant giving and the magnificence and vastness of the gifts to be given. 'Like the ocean' means like the ocean; just as the water in the ocean cannot be exhausted even if the whole world were to continually draw from it, so too the things to be given at his alms-hall could not be exhausted.

39. ඔසානගාථාය වරං ධනන්ති උත්තමං ඉච්ඡිතං වා ධනං. සෙසං වුත්තනයමෙව.

39. In the concluding verse, 'best wealth' means supreme or desired wealth. The rest is as stated before.

එවං මහාසත්තො පඨමකප්පිකමහාමෙඝො විය මහාවස්සං අවිභාගෙන මහන්තං දානවස්සං වස්සාපෙන්තො දානබ්‍යාවටො හුත්වාපි සෙසං සත්තන්නං රාජූනං අත්ථධම්මෙ අප්පමත්තො අනුසාසති. සත්ත ච බ්‍රාහ්මණමහාසාලෙ විජ්ජාසිප්පං සික්ඛාපෙති, සත්ත ච න්හාතකසතානි මන්තෙ වාචෙති. තස්ස අපරෙන සමයෙන එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො ‘‘සක්ඛි මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො බ්‍රහ්මානං පස්සති, සක්ඛි මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙති සල්ලපති මන්තෙතී’’ති (දී. නි. 2.312). සො චින්තෙසි – ‘‘එතරහි ඛො මය්හං අයං අභූතො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො ‘බ්‍රහ්මානං පස්සති, සක්ඛි මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙති සල්ලපති මන්තෙතී’ති, යංනූනාහං ඉමං භූතං එව කරෙය්‍ය’’න්ති. සො ‘‘තෙ සත්ත රාජානො සත්ත ච බ්‍රාහ්මණමහාසාලෙ සත්ත ච න්හාතකසතානි අත්තනො පුත්තදාරඤ්ච ආපුච්ඡිත්වා බ්‍රහ්මානං පස්සෙය්‍ය’’න්ති චිත්තං පණිධාය වස්සිකෙ චත්තාරො මාසෙ බ්‍රහ්මවිහාරභාවනමනුයුඤ්ජි. තස්ස චෙතසා චෙතොපරිවිතක්කමඤ්ඤාය බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො පුරතො පාතුරහොසි. තං දිස්වා මහාපුරිසො පුච්ඡි –

Thus the great being, like the first great rain cloud of the aeon, causing a great rain of gifts to pour down impartially, though occupied with giving, diligently instructed those seven kings in what is beneficial and righteous. He had the seven great brahmin householders taught the arts and sciences, and he had the seven hundred initiated brahmins recite the sacred verses. After some time, this fair report arose concerning him: 'The great brahmin Mahāgovinda sees Brahmā face to face; the great brahmin Mahāgovinda converses, speaks, and consults with Brahmā.' He thought: 'Now this unfounded report has arisen about me: "He sees Brahmā... he converses, speaks, and consults with Brahmā." What if I were to make this true?' So, having taken leave of those seven kings, the seven great brahmin householders, the seven hundred initiated brahmins, and his own wife and children, he resolved, 'I shall see Brahmā,' and for the four months of the rainy season, he applied himself to the cultivation of the divine abodes. Then Brahmā Sanaṅkumāra, knowing the thought in his mind with his own mind, appeared before him. Seeing him, the great man asked:

‘‘වණ්ණවා [Pg.49] යසවා සිරිමා, කො නු ත්වමසි මාරිස;

අජානන්තා තං පුච්ඡාම, කථං ජානෙමු තං මය’’න්ති. (දී. නි. 2.318);

“Of fair form, glorious, and majestic, who might you be, dear sir? Not knowing you, we ask; how may we know you?”

තස්ස බ්‍රහ්මා අත්තානං ජානාපෙන්තො –

To him Brahmā, making himself known, said:

‘‘මං වෙ කුමාරං ජානන්ති, බ්‍රහ්මලොකෙ සනන්තනං;

සබ්බෙ ජානන්ති මං දෙවා, එවං ගොවින්ද ජානාහී’’ති. (දී. නි. 2.318) –

“They know me as the Youth, the Eternal, in the Brahmā-world. All the gods know me; thus, Govinda, know me.”

වත්වා තෙන –

When this was said, Govinda replied:

‘‘ආසනං උදකං පජ්ජං, මධුසාකඤ්ච බ්‍රහ්මුනො;

අග්ඝෙ භවන්තං පුච්ඡාම, අග්ඝං කුරුතු නො භව’’න්ති. (දී. නි. 2.318) –

“A seat, water for the feet, and choice greens are ready for Brahmā. We invite you, venerable sir, to this offering of hospitality. May your reverence partake of this offering for us.”

උපනීතං අතිථිසක්කාරං අනත්ථිකොපි බ්‍රහ්මා තස්ස චිත්තසම්පහංසනත්ථං විස්සාසකරණත්ථඤ්ච සම්පටිච්ඡන්තො ‘‘පටිග්ගණ්හාම තෙ අග්ඝං, යං, ත්වං ගොවින්ද, භාසසී’’ති. වත්වා ඔකාසදානත්ථං –

Though having no need for it, Brahmā, wishing to accept the hospitality offered to a guest for the sake of gladdening Govinda's mind and inspiring his confidence, said: 'We accept your offering of hospitality, Govinda, of which you speak.' Having said this, and in order to grant him an opportunity, he continued:

‘‘දිට්ඨධම්මහිතත්ථාය, සම්පරායසුඛාය ච;

කතාවකාසො පුච්ඡස්සු, යංකිඤ්චි අභිපත්ථිත’’න්ති. (දී. නි. 2.318) –

“For welfare in this present life, and for happiness in the life to come, an opportunity is made; ask whatever you desire.”

ඔකාසමකාසි.

He made an opportunity.

අථ නං මහාපුරිසො සම්පරායිකං එව අත්ථං –

Then the great man asked him about a matter concerning only the future life:

‘‘පුච්ඡාමි බ්‍රහ්මානං සනඞ්කුමාරං, කඞ්ඛී අකඞ්ඛිං පරවෙදියෙසු;

කත්ථට්ඨිතො කිම්හි ච සික්ඛමානො, පප්පොති මච්චො අමතං බ්‍රහ්මලොක’’න්ති. (දී. නි. 2.319) –

“I ask Brahmā Sanaṅkumāra, I who am doubtful ask the one without doubt about matters to be revealed by another: Established wherein, and training in what, does a mortal attain the deathless Brahmā-world?”

පුච්ඡි.

He asked.

තස්ස බ්‍රහ්මා බ්‍යාකරොන්තො –

To him Brahmā, explaining, said:

‘‘හිත්වා මමත්තං මනුජෙසු බ්‍රහ්මෙ, එකොදිභූතො කරුණෙධිමුත්තො;

නිරාමගන්ධො විරතො මෙථුනස්මා, එත්ථට්ඨිතො එත්ථ ච සික්ඛමානො;

පප්පොති මච්චො අමතං බ්‍රහ්මලොක’’න්ති. (දී. නි. 2.319) –

“Having abandoned the sense of ‘mine’ among humans, O brahmin, having become unified, intent on compassion, free from the stench of defilements, abstaining from sexual intercourse—established in this, and training in this, a mortal attains the deathless Brahmā-world.”

බ්‍රහ්මලොකගාමිමග්ගං කථෙසි.

He spoke of the path leading to the Brahmā-world.

තත්ථ [Pg.50] මං වෙ කුමාරං ජානන්තීති වෙ එකංසෙන මං ‘‘කුමාරො’’ති ජානන්ති. බ්‍රහ්මලොකෙති සෙට්ඨලොකෙ. සනන්තනන්ති චිරතනං පොරාණං. එවං, ගොවින්ද, ජානාහීති, ගොවින්ද, එවං මං ධාරෙහි.

Herein, 'They know me indeed as the Youth' means they know me unequivocally as 'the Youth'. 'In the Brahmā-world' means in the highest world. 'The Eternal' means long-lasting, ancient. 'Thus, Govinda, know me' means, 'Govinda, thus bear me in mind.'

ආසනන්ති ඉදං භොතො බ්‍රහ්මුනො නිසීදනත්ථාය ආසනං පඤ්ඤත්තං. ඉදං උදකං පරිභොජනීයං පාදානං ධොවනත්ථං පානීයං පිපාසහරණත්ථාය. ඉදං පජ්ජං පරිස්සමවිනොදනත්ථං පාදබ්භඤ්ජනතෙලං. ඉදං මධුසාකං අතක්කං අලොණිකං අධූපනං උදකෙන සෙදිතං සාකං සන්ධාය වදති. තදා හි බොධිසත්තස්ස තං චතුමාසං බ්‍රහ්මචරියං අභිසල්ලෙඛවුත්තිපරමුක්කට්ඨං අහොසි. තස්සිමෙ සබ්බෙ අග්ඝෙ කත්වා පුච්ඡාම, තයිදං අග්ඝං කුරුතු පටිග්ගණ්හාතු නො භවං ඉදං අග්ඝන්ති වුත්තං හොති. ඉති මහාපුරිසො බ්‍රහ්මුනො නෙසං අපරිභුඤ්ජනං ජානන්තොපි වත්තසීසෙ ඨත්වා අත්තනො ආචිණ්ණං අතිථිපූජනං දස්සෙන්තො එවමාහ. බ්‍රහ්මාපිස්ස අධිප්පායං ජානන්තො ‘‘පටිග්ගණ්හාම තෙ අග්ඝං, යං ත්වං, ගොවින්ද, භාසසී’’ති ආහ.

'A seat' means: this seat is prepared for the venerable Brahmā to sit upon. This water is for use: for washing the feet, and drinking water to quench thirst. This offering for the feet (`pajja`) is foot-anointing oil for dispelling weariness. He speaks of 'choice greens' (`madhusāka`) in reference to greens boiled in water, being without buttermilk, unsalted, and unspiced. For at that time, the Bodhisatta's four-month holy life was of the utmost supreme austerity. 'We invite you to accept this hospitality' means: 'Having made all these into an offering, we invite you. May the venerable one treat this as a worthy offering; may your reverence accept this from us as a worthy offering.' Thus the great man, though knowing that Brahmā would not partake of these things, stood firm in his duty and, demonstrating his customary veneration of guests, spoke thus. Brahmā too, knowing his intention, said: 'We accept your offering of hospitality, Govinda, of which you speak.'

තත්ථ තස්ස තෙ ආසනෙ මයං නිසින්නා නාම හොම, පාදොදකෙන පාදා ධොතා නාම හොන්තු, පානීයං පීතා නාම හොම, පාදබ්භඤ්ජනෙන පාදා මක්ඛිතා නාම හොන්තු, උදකසාකම්පි පරිභුත්තං නාම හොතූති අත්ථො.

Therein, the meaning is this: 'May we be counted as seated on that seat of yours; may our feet be counted as washed with water for the feet; may we be counted as having drunk the drinking water; may our feet be counted as anointed with foot-anointing oil; and may the greens boiled in water also be counted as consumed.'

කඞ්ඛී අකඞ්ඛිං පරවෙදියෙසූති අහං සවිචිකිච්ඡො පරෙන සයං අභිසඞ්ඛතත්තා පරස්ස පාකටෙසු පරවෙදියෙසු පඤ්හෙසු නිබ්බිචිකිච්ඡං.

The phrase 'A doubter asks one without doubt about matters to be revealed by another' means: I, who am full of doubt, ask one who is without doubt about questions that must be made known by another and are manifest to that other.

හිත්වා මමත්තන්ති ‘‘ඉදං මම, ඉදං මමා’’ති පවත්තනකං උපකරණතණ්හං චජිත්වා. මනුජෙසූති සත්තෙසු. බ්‍රහ්මෙති බොධිසත්තං ආලපති. එකොදිභූතොති එකො උදෙති පවත්තතීති එකොදිභූතො එකීභූතො, එකෙන කායවිවෙකං දස්සෙති. අථ වා එකො උදෙතීති එකොදි, සමාධි. තං භූතො පත්තොති එකොදිභූතො, උපචාරප්පනාසමාධීහි සමාහිතොති අත්ථො. එතං එකොදිභාවං කරුණාබ්‍රහ්මවිහාරවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘කරුණෙධිමුත්තො’’ති ආහ. කරුණජ්ඣානෙ අධිමුත්තො, තං ඣානං නිබ්බත්තෙත්වාති අත්ථො. නිරාමගන්ධොති කිලෙසසඞ්ඛාතවිස්සගන්ධරහිතො. එත්ථට්ඨිතොති එතෙසු ධම්මෙසු ඨිතො, එතෙ ධම්මෙ සම්පාදෙත්වා. එත්ථ ච සික්ඛමානොති එතෙසු ධම්මෙසු සික්ඛමානො[Pg.51], එතං බ්‍රහ්මවිහාරභාවනං භාවෙන්තොති අත්ථො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන පාළියං (දී. නි. 2.293 ආදයො) ආගතොයෙවාති.

“Having abandoned possessiveness” means having given up the craving for possessions that arises as “this is mine, this is my own.” “Among humans” means among beings. By “Brahmā,” he addresses the Bodhisatta. “Become one-pointed” means one arises, one proceeds; thus, one is one-pointed, unified. By this, it shows solitude of body. Alternatively, “one arises” means one-pointed, which is concentration. “Having become that” means having attained it; thus, one is one-pointed, meaning one is concentrated by means of access and absorption concentration. To show this state of one-pointedness by way of the divine abode of compassion, he said, “devoted to compassion.” This means one is devoted to the jhāna of compassion, having produced that jhāna. “Free from the raw smell” means devoid of the foul stench known as the defilements. “Established in this” means established in these states, having accomplished these states. “And training in this” means training in these states, that is, developing this meditation on the divine abodes. This is the summary here; the detailed explanation has come in the Pāli Canon (e.g., Dī. Ni. 2.293 ff.).

අථ මහාපුරිසො තස්ස බ්‍රහ්මුනො වචනං සුත්වා ආමගන්ධෙ ජිගුච්ඡන්තො ‘‘ඉදානෙවාහං පබ්බජිස්සාමී’’ති ආහ. බ්‍රහ්මාපි ‘‘සාධු, මහාපුරිස, පබ්බජස්සු. එවං සති මය්හම්පි තව සන්තිකෙ ආගමනං ස්වාගමනමෙව භවිස්සති, ත්වං, තාත, සකලජම්බුදීපෙ අග්ගපුරිසො පඨමවයෙ ඨිතො, එවං මහන්තං නාම සම්පත්තිං ඉස්සරියඤ්ච පහාය පබ්බජනං නාම ගන්ධහත්ථිනො අයොබන්ධනං ඡින්දිත්වා වනගමනං විය අතිඋළාරං, බුද්ධතන්ති නාමෙසා’’ති මහාබොධිසත්තස්ස දළ්හීකම්මං කත්වා බ්‍රහ්මලොකමෙව ගතො. මහාසත්තොපි ‘‘මම ඉතො නික්ඛමිත්වා පබ්බජනං නාම න යුත්තං, අහං රාජකුලානං අත්ථං අනුසාසාමි, තස්මා තෙසං ආරොචෙත්වා සචෙ තෙපි පබ්බජන්ති සුන්දරමෙව, නො චෙ පුරොහිතට්ඨානං නිය්‍යාතෙත්වා පබ්බජිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා රෙණුස්ස තාව රඤ්ඤො ආරොචෙත්වා තෙන භිය්‍යොසොමත්තාය කාමෙහි නිමන්තියමානො අත්තනො සංවෙගහෙතුං එකන්තෙන පබ්බජිතුකාමතඤ්චස්ස නිවෙදෙත්වා තෙන ‘‘යදි එවං අහම්පි පබ්බජිස්සාමී’’ති වුත්තෙ ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා එතෙනෙව නයෙන සත්තභූආදයො ඡ ඛත්තියෙ, සත්ත ච බ්‍රාහ්මණමහාසාලෙ, සත්ත ච න්හාතකසතානි, අත්තනො භරියායො ච ආපුච්ඡිත්වා සත්තාහමත්තමෙව තෙසං චිත්තානුරක්ඛණත්ථං ඨත්වා මහාභිනික්ඛමනසදිසං නික්ඛමිත්වා පබ්බජි.

Then the great being, hearing the words of that Brahmā and feeling disgust for the raw smells of defilements, said, “Right now I will go forth.” Brahmā also said, “Good, great being, go forth. In that case, my coming to you will be a welcome arrival indeed. You are the foremost person in all of Jambudīpa, established in the prime of youth. To go forth, having abandoned such great prosperity and sovereignty, is exceedingly magnificent, like a royal elephant breaking its iron fetters and going to the forest. This is the tradition of the Buddhas.” Having thus strengthened the Great Bodhisatta’s resolve, he went to the Brahma-world. The great being also thought, “It is not proper for me to go forth after leaving from here. I instruct the royal families for their welfare. Therefore, I will inform them, and if they too go forth, that would be excellent. If not, I will hand over the position of chaplain and then go forth.” Having thought thus, he first informed King Reṇu. While being invited by the king with ever-increasing sensual pleasures, the Bodhisatta informed him of his own reason for spiritual urgency and his definite desire to go forth. When the king said, “If that is so, I too will go forth,” the great being agreed, saying, “Good.” In this same way, he took leave of the six khattiyas, including Sattabhū, the seven great brahmin landholders, the seven hundred brahmin graduates, and his own wives. After staying for just seven days for the sake of protecting their state of mind, he departed in a manner resembling the Great Renunciation and went forth.

තස්ස තෙ සත්තරාජානො ආදිං කත්වා සබ්බෙව අනුපබ්බජිංසු. සා අහොසි මහතී පරිසා. අනෙකයොජනවිත්ථාරාය පරිසාය පරිවුතො මහාපුරිසො ධම්මං දෙසෙන්තො ගාමනිගමජනපදරාජධානීසු චාරිකං චරති, මහාජනං පුඤ්ඤෙ පතිට්ඨාපෙති. ගතගතට්ඨානෙ බුද්ධකොලාහලං විය හොති. මනුස්සා ‘‘ගොවින්දපණ්ඩිතො කිර ආගච්ඡතී’’ති සුත්වා පුරෙතරමෙව මණ්ඩපං කාරෙත්වා තං අලඞ්කාරාපෙත්වා පච්චුග්ගන්ත්වා මණ්ඩපං පවෙසෙත්වා නානග්ගරසභොජනෙන පතිමානෙන්ති. මහාලාභසක්කාරො මහොඝො විය අජ්ඣොත්ථරන්තො උප්පජ්ජි. මහාපුරිසො මහාජනං පුඤ්ඤෙ පතිට්ඨාපෙසි සීලසම්පදාය ඉන්ද්‍රියසංවරෙ භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතාය ජාගරියානුයොගෙ කසිණපරිකම්මෙ ඣානෙසු අභිඤ්ඤාසු අට්ඨසමාපත්තීසු බ්‍රහ්මවිහාරෙසූති. බුද්ධුප්පාදකාලො විය අහොසි.

Those seven kings and all the others went forth after him. It became a great assembly. Surrounded by an assembly that extended for many leagues, the great being wandered on tour through villages, towns, countrysides, and royal cities, teaching the Dhamma and establishing the great multitude in merit. In every place he went, it was like a Buddha-uproar. Hearing, “It is said that Govinda the Wise is coming,” people would prepare a pavilion beforehand, have it decorated, go out to meet him, lead him into the pavilion, and honor him with food of various excellent flavors. Great gain and honor arose, overwhelming him like a great flood. The great being established the great multitude in merit: in the accomplishment of virtue, in restraint of the sense faculties, in moderation in eating, in the practice of wakefulness, in the preliminary work for the kasiṇas, in the jhānas, in the higher knowledges, in the eight attainments, and in the divine abodes. It was as if it were the time of a Buddha’s appearance.

බොධිසත්තො [Pg.52] යාවතායුකං පාරමියො පූරෙන්තො සමාපත්තිසුඛෙන වීතිනාමෙත්වා ආයුපරියොසානෙ බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්ති. තස්ස තං බ්‍රහ්මචරියං ඉද්ධඤ්චෙව ඵීතඤ්ච විත්ථාරිකං බාහුජඤ්ඤං පුථුභූතං යාව දෙවමනුස්සෙහි සුප්පකාසිතං චිරං දීඝමද්ධානං පවත්තිත්ථ. තස්ස යෙ සාසනං සබ්බෙන සබ්බං ආජානිංසු, තෙ කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං බ්‍රහ්මලොකං උපපජ්ජිංසු. යෙ න ආජානිංසු, තෙ අප්පෙකච්චෙ පරනිම්මිතවසවත්තීනං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජිංසු. අප්පෙකච්චෙ නිම්මානරතීනං…පෙ… තුසිතානං යාමානං තාවතිංසානං චාතුමහාරාජිකානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජිංසු. යෙ සබ්බනිහීනා, තෙ ගන්ධබ්බකායං පරිපූරෙසුං. ඉති මහාජනො යෙභුය්‍යෙන බ්‍රහ්මලොකූපගො සග්ගූපගො ච අහොසි. තස්මා දෙවබ්‍රහ්මලොකා පරිපූරිංසු. චත්තාරො අපායා සුඤ්ඤා විය අහෙසුං.

The Bodhisatta, fulfilling the perfections for as long as his life lasted, passed his time in the bliss of meditative attainments and, at the end of his life, arose in the Brahma-world. That holy life of his was successful, prosperous, widespread, known to many, and extensive; it was well-proclaimed among gods and humans and continued for a long, long time. Of those who understood his teaching in its entirety, they, with the breakup of the body, after death, were reborn in a good destination, the Brahma-world. Of those who did not understand it, some were reborn in the company of the Paranimmitavasavattī devas. Some were reborn in the company of the Nimmānaratī devas… and so on… the Tusita devas, the Yāma devas, the Tāvatiṃsa devas, and the Cātumahārājika devas. Those who were the very lowest filled the host of gandhabbas. Thus, the great multitude, for the most part, went to the Brahma-world or to heaven. Therefore, the deva and Brahma worlds became full, while the four states of woe were as if empty.

ඉධාපි අකිත්තිජාතකෙ (ජා. 1.13.83 ආදයො) විය බොධිසම්භාරනිද්ධාරණා වෙදිතබ්බා – තදා සත්ත රාජානො මහාථෙරා අහෙසුං, සෙසපරිසා බුද්ධපරිසා, මහාගොවින්දො ලොකනාථො. තථා රෙණුආදීනං සත්තන්නං රාජූනං අඤ්ඤමඤ්ඤාවිරොධෙන යථා සකරජ්ජෙ පතිට්ඨාපනං, තථා මහති සත්තවිධෙ රජ්ජෙ තෙසං අත්ථධම්මානුසාසනෙ අප්පමාදො, ‘‘බ්‍රහ්මුනාපි සාකච්ඡං සමාපජ්ජතී’’ති පවත්තසම්භාවනං යථාභූතං කාතුං චත්තාරො මාසෙ පරමුක්කංසගතො බ්‍රහ්මචරියවාසො. තෙන බ්‍රහ්මුනො අත්තනි සමාපජ්ජනං, බ්‍රහ්මුනො ඔවාදෙ ඨත්වා සත්තහි රාජූහි සකලෙන ච ලොකෙන උපනීතං ලාභසක්කාරං ඛෙළපිණ්ඩං විය ඡඩ්ඩෙත්වා අපරිමාණාය ඛත්තියබ්‍රාහ්මණාදිපරිසාය අනුපබ්බජ්ජානිමිත්තාය පබ්බජ්ජාය අනුට්ඨානං, බුද්ධානං සාසනස්ස විය අත්තනො සාසනස්ස චිරකාලානුප්පබන්ධොති එවමාදයො ගුණානුභාවා විභාවෙතබ්බාති.

Here too, as in the Akitti Jātaka, the determination of the requisites for enlightenment should be understood. At that time, the seven kings were great elders, the remaining assembly was the Buddha's assembly, and Mahāgovinda was the Protector of the World. Likewise, the establishment of the seven kings, beginning with Reṇu, in their own kingdoms without mutual conflict; their diligence in instructing them in welfare and Dhamma in the great sevenfold kingdom; the holy life, which for four months reached the highest excellence in order to make real the possibility that 'he enters into discussion even with Brahmā'; Brahmā's personal appearance before him; standing firm in Brahmā's instruction, the discarding of the gain and honour brought by the seven kings and the entire world as if it were a lump of spittle; the undertaking of the going forth as a sign for the subsequent going forth of the immeasurable assembly of khattiyas, brahmins, and others; and the long-lasting continuity of his own teaching, like that of the Buddhas' teaching—these and similar virtues and powers should be elucidated.

මහාගොවින්දචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Mahāgovinda Cariya is concluded.

6. නිමිරාජචරියාවණ්ණනා

6. Commentary on the Cariya of King Nimi

40. ඡට්ඨෙ මිථිලායං පුරුත්තමෙති මිථිලානාමකෙ විදෙහානං උත්තමනගරෙ. නිමි නාම මහාරාජාති නෙමිං ඝටෙන්තො විය උප්පන්නො ‘‘නිමී’’ති ලද්ධනාමො, මහන්තෙහි දානසීලාදිගුණවිසෙසෙහි මහතා ච [Pg.53] රාජානුභාවෙන සමන්නාගතත්තා මහන්තො රාජාති මහාරාජා. පණ්ඩිතො කුසලත්ථිකොති අත්තනො ච පරෙසඤ්ච පුඤ්ඤත්ථිකො.

40. In the sixth: 'In Mithilā, the foremost city' means in the excellent city of the Videhas named Mithilā. 'A great king named Nimi' means he received the name 'Nimi' because he was born as if joining a wheel's felly (nemi). He was a great king (mahārājā) because he was a great (mahanto) king (rājā), being endowed with great and special qualities such as generosity and virtue, and with great royal power. 'Wise, a seeker of the wholesome' means one who sought merit for himself and for others.

අතීතෙ කිර විදෙහරට්ඨෙ මිථිලානගරෙ අම්හාකං බොධිසත්තො මඝදෙවො නාම රාජා අහොසි. සො චතුරාසීති වස්සසහස්සානි කුමාරකීළං කීළිත්වා චතුරාසීති වස්සහස්සානි උපරජ්ජං කාරෙත්වා චතුරාසීති වස්සසහස්සානි රජ්ජං කාරෙන්තො ‘‘යදා මෙ සිරස්මිං පලිතානි පස්සෙය්‍යාසි, තදා මෙ ආරොචෙය්‍යාසී’’ති කප්පකස්ස වත්වා අපරභාගෙ තෙන පලිතානි දිස්වා ආරොචිතෙ සුවණ්ණසණ්ඩාසෙන උද්ධරාපෙත්වා හත්ථෙ පතිට්ඨාපෙත්වා පලිතං ඔලොකෙත්වා ‘‘පාතුභූතො ඛො මය්හං දෙවදූතො’’ති සංවෙගජාතො ‘‘ඉදානි මයා පබ්බජිතුං වට්ටතී’’ති චින්තෙත්වා සතසහස්සුට්ඨානකං ගාමවරං කප්පකස්ස දත්වා ජෙට්ඨකුමාරං පක්කොසාපෙත්වා තස්ස –

In the past, it is said, in the kingdom of Videha, in the city of Mithilā, our Bodhisatta was a king named Maghadeva. He spent eighty-four thousand years in the play of a prince, eighty-four thousand years as a viceroy, and eighty-four thousand years ruling the kingdom. He said to his barber, 'When you see grey hairs on my head, you must inform me.' In a later time, when the barber saw grey hairs and informed him, he had them plucked out with golden tweezers and placed in his hand. Gazing at the grey hair, he was overcome with a sense of spiritual urgency, thinking, 'The divine messenger has indeed appeared to me. Now it is right for me to go forth.' He gave the barber a choice village worth a hundred thousand and had his eldest son summoned.

‘‘උත්තමඞ්ගරුහා මය්හං, ඉමෙ ජාතා වයොහරා;

පාතුභූතා දෙවදූතා, පබ්බජ්ජාසමයො මමා’’ති. (ජා. 1.1.9) –

'These hairs growing on my head have appeared, takers-away of youth; the divine messengers have manifested—it is the time for my going forth.'

වත්වා සාධුකං රජ්ජෙ සමනුසාසිත්වා යදිපි අත්තනො අඤ්ඤානිපි චතුරාසීති වස්සසහස්සානි ආයු අත්ථි, එවං සන්තෙපි මච්චුනො සන්තිකෙ ඨිතං විය අත්තානං මඤ්ඤමානො සංවිග්ගහදයො පබ්බජ්ජං රොචෙති. තෙන වුත්තං –

Having spoken thus and instructed him well in the matter of kingship, although he still had another eighty-four thousand years of life remaining, even so, considering himself as if standing in the presence of Death, with a heart stirred by urgency, he took delight in the going forth. Therefore it was said:

‘‘සිරස්මිං පලිතං දිස්වා, මඝදෙවො දිසම්පති;

සංවෙගං අලභී ධීරො, පබ්බජ්ජං සමරොචයී’’ති. (ම. නි. අට්ඨ. 2.309);

"Seeing a grey hair upon his head, Maghadeva, lord of the land, the wise one, felt a sense of urgency, and took great delight in the going forth."

සො පුත්තං ‘‘ඉමිනාව නීහාරෙන වත්තෙය්‍යාසි යථා මයා පටිපන්නං, මා ඛො ත්වං අන්තිමපුරිසො අහොසී’’ති ඔවදිත්වා නගරා නික්ඛම්ම භික්ඛුපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා චතුරාසීති වස්සසහස්සානි ඣානසමාපත්තීහි වීතිනාමෙත්වා ආයුපරියොසානෙ බ්‍රහ්මලොකපරායනො අහොසි. පුත්තොපිස්ස බහූනි වස්සසහස්සානි ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙත්වා තෙනෙව උපායෙන පබ්බජිත්වා බ්‍රහ්මලොකපරායනො අහොසි. තථා තස්ස පුත්තො, තථා තස්ස පුත්තොති එවං ද්වීහි ඌනානි චතුරාසීති ඛත්තියසහස්සානි සීසෙ පලිතං දිස්වාව පබ්බජිතානි. අථ බොධිසත්තො බ්‍රහ්මලොකෙ ඨිතොව ‘‘පවත්තති නු ඛො මයා මනුස්සලොකෙ කතං කල්‍යාණං න පවත්තතී’’ති ආවජ්ජෙන්තො අද්දස [Pg.54] ‘‘එත්තකං අද්ධානං පවත්තං, ඉදානි නප්පවත්තිස්සතී’’ති. සො ‘‘න ඛො පනාහං මය්හං පවෙණියා උච්ඡිජ්ජිතුං දස්සාමී’’ති අත්තනො වංසෙ ජාතරඤ්ඤො එව අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා අත්තනො වංසස්ස නෙමිං ඝටෙන්තො විය නිබ්බත්තො. තෙන වුත්තං ‘‘නෙමිං ඝටෙන්තො විය උප්පන්නොති නිමීති ලද්ධනාමො’’ති.

He advised his son, 'You should conduct yourself in this very manner that I have practiced. Do not be the last man.' Then he departed from the city, went forth into the homeless life of a bhikkhu, and spent eighty-four thousand years passing the time with meditative absorptions and attainments. At the end of his life, he was bound for the Brahma-world. His son too, after ruling righteously for many thousands of years, went forth by that same method and was bound for the Brahma-world. Likewise his son, and his son's son—in this way, eighty-four thousand khattiyas less two went forth upon seeing a grey hair on their heads. Then the Bodhisatta, while abiding in the Brahma-world, reflected, 'Does the wholesome tradition I established in the human world continue or not?' He saw, 'It has continued for this long, but now it will not continue further.' Thinking, 'I will not allow my lineage to be cut off,' he took rebirth in the womb of the chief queen of a king born in his own lineage, being reborn as if joining the felly of his own lineage. Therefore it was said, 'He was born as if joining a felly, thus he received the name Nimi.'

තස්ස හි නාමග්ගහණදිවසෙ පිතරා ආනීතා ලක්ඛණපාඨකා. ලක්ඛණානි ඔලොකෙත්වා ‘‘මහාරාජ, අයං කුමාරො තුම්හාකං වංසං පග්ගණ්හාති, පිතුපිතාමහෙහිපි මහානුභාවො මහාපුඤ්ඤො’’ති බ්‍යාකරිංසු. තං සුත්වා රාජා යථාවුත්තෙනත්ථෙන ‘‘නිමී’’තිස්ස නාමං අකාසි, සො දහරකාලතො පට්ඨාය සීලෙ උපොසථකම්මෙ ච යුත්තප්පයුත්තො අහොසි. අථස්ස පිතා පුරිමනයෙනෙව පලිතං දිස්වා කප්පකස්ස ගාමවරං දත්වා පුත්තං රජ්ජෙ සමනුසාසිත්වා නගරා නික්ඛම්ම පබ්බජිත්වා ඣානානි නිබ්බත්තෙත්වා බ්‍රහ්මලොකපරායනො අහොසි.

Indeed, on the day of his naming ceremony, the interpreters of bodily marks who were brought by his father examined his marks and declared: 'Great King, this prince will uplift your lineage. He is of greater power and greater merit than his father and grandfathers.' Hearing this, the king, in accordance with the meaning of what was said, gave him the name 'Nimi'. From a young age, he was diligently devoted to virtue and the Uposatha observance. Then his father, in the same way as before, upon seeing a grey hair, gave a choice village to the barber, instructed his son in kingship, departed from the city, went forth, developed the meditative absorptions, and was bound for the Brahma-world.

නිමිරාජා පන දානජ්ඣාසයතාය චතූසු නගරද්වාරෙසු නගරමජ්ඣෙ චාති පඤ්ච දානසාලායො කාරෙත්වා මහාදානං පවත්තෙසි. එකෙකාය දානසාලාය සතසහස්සං සතසහස්සං කත්වා දෙවසිකං පඤ්චසතසහස්සානි පරිච්චජි, පඤ්ච සීලානි රක්ඛි, පක්ඛදිවසෙසු උපොසථකම්මං සමාදියි, මහාජනම්පි දානාදීසු පුඤ්ඤෙසු සමාදපෙසි, සග්ගමග්ගං ආචික්ඛි, නිරයභයෙන තජ්ජෙසි, පාපතො නිවාරෙසි. තස්ස ඔවාදෙ ඨත්වා මහාජනො දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා තතො චුතො දෙවලොකෙ නිබ්බත්ති, දෙවලොකො පරිපූරි, නිරයො තුච්ඡො විය අහොසි. තදා පන අත්තනො දානජ්ඣාසයස්ස උළාරභාවං සවිසෙසං දානපාරමියා පූරිතභාවඤ්ච පවෙදෙන්තො සත්ථා –

King Nimi, due to his inclination for generosity, had five alms-halls built—at the four city gates and in the middle of the city—and he established great almsgiving. At each alms-hall, having allocated one hundred thousand, he gave away five hundred thousand daily. He observed the five precepts, undertook the Uposatha observance on the fortnightly days, and also encouraged the great populace in meritorious deeds such as giving. He pointed out the path to heaven, admonished them with the fear of hell, and restrained them from evil. The great populace, abiding by his instruction, performed meritorious deeds such as giving and, after passing away from that state, were reborn in the deva world. The deva world became full, and hell became as if empty. At that time, the Teacher, making known the sublime and special nature of his own inclination for generosity and the fulfillment of the perfection of giving, said:

41.

41.

‘‘තදාහං මාපයිත්වාන, චතුස්සාලං චතුම්මුඛං;

තත්ථ දානං පවත්තෙසිං, මිගපක්ඛිනරාදින’’න්ති. – ආදිමාහ;

“Then I, having caused a four-halled, four-entranced building to be constructed, established giving there for beasts, birds, humans, and others.”

තත්ථ තදාති තස්මිං නිමිරාජකාලෙ. මාපයිත්වානාති කාරාපෙත්වා. චතුස්සාලන්ති චතූසු දිසාසු සම්බන්ධසාලං. චතුම්මුඛන්ති චතූසු දිසාසු චතූහි ද්වාරෙහි යුත්තං. දානසාලාය හි මහන්තභාවතො දෙය්‍යධම්මස්ස යාචකජනස්ස ච බහුභාවතො න සක්කා එකෙනෙව ද්වාරෙන [Pg.55] දානධම්මං පරියන්තං කාතුං දෙය්‍යධම්මඤ්ච පරියොසාපෙතුන්ති සාලාය චතූසු දිසාසු චත්තාරි මහාද්වාරානි කාරාපෙසි. තත්ථ ද්වාරතො පට්ඨාය යාව කොණා දෙය්‍යධම්මො රාසිකතො තිට්ඨති. අරුණුග්ගං ආදිං කත්වා යාව පකතියා සංවෙසනකාලො, තාව දානං පවත්තෙති. ඉතරස්මිම්පි කාලෙ අනෙකසතා පදීපා ඣායන්ති. යදා යදා අත්ථිකා ආගච්ඡන්ති, තදා තදා දීයතෙව. තඤ්ච දානං න කපණද්ධිකවනිබ්බකයාචකානඤ්ඤෙව, අථ ඛො අඩ්ඪානං මහාභොගානම්පි උපකප්පනවසෙන මහාසුදස්සනදානසදිසං උළාරතරපණීතතරානං දෙය්‍යධම්මානං පරිච්චජනතො සබ්බෙපි සකලජම්බුදීපවාසිනො මනුස්සා පටිග්ගහෙසුඤ්චෙව පරිභුඤ්ජිංසු ච. සකලජම්බුදීපඤ්හි උන්නඞ්ගලං කත්වා මහාපුරිසො තදා මහාදානං පවත්තෙසි. යථා ච මනුස්සානං, එවං මිගපක්ඛිකෙ ආදිං කත්වා තිරච්ඡානගතානම්පි දානසාලාය බහි එකමන්තෙ තෙසං උපකප්පනවසෙන දානං පවත්තෙසි. තෙන වුත්තං – ‘‘තත්ථ දානං පවත්තෙසිං, මිගපක්ඛිනරාදින’’න්ති. න කෙවලඤ්ච තිරච්ඡානානමෙව, පෙතානම්පි දිවසෙ දිවසෙ පත්තිං දාපෙසි. යථා ච එකිස්සා දානසාලාය, එවං පඤ්චසුපි දානසාලාසු දානං පවත්තිත්ථ. පාළියං පන ‘‘තදාහං මාපයිත්වාන, චතුස්සාලං චතුම්මුඛ’’න්ති එකං විය වුත්තං, තං නගරමජ්ඣෙ දානසාලං සන්ධාය වුත්තං.

Therein, “tadā” means at that time of King Nimi. “Māpayitvāna” means having caused to be built. “Catussāla” means a hall connected in the four directions. “Catummukha” means endowed with four doors in the four directions. Indeed, due to the great size of the alms-hall and the abundance of both the gifts to be given and the people asking for them, it was not possible to complete the distribution of gifts and to exhaust the offerings through just one door. Therefore, he had four great doors built in the four directions of the hall. There, from the door up to the corner, the gifts to be given stood in heaps. Starting from the rising of the dawn until the usual time for retiring, he continuously gave gifts. Even at other times, many hundreds of lamps were burning. Whenever those in need came, gifts were invariably given. And that giving was not only for the wretched, the poor, beggars, and supplicants, but also for the wealthy and those with great riches, by way of providing for them, involving the relinquishing of excellent and superior gifts similar to the great giving of Mahāsudassana. Indeed, all the human inhabitants of the entire Jambudīpa both received and enjoyed them. The great being then established the great giving, having made the entire Jambudīpa like a house with its door-bolt removed. And just as for humans, so too, beginning with beasts and birds, he established giving outside the alms-hall in a separate area for those of the animal realm, by way of providing for them. Therefore, it is said: “There I established giving, for beasts, birds, humans, and others.” And not only to animals, but also to the departed spirits, he had a share of merit given day by day. Just as in one alms-hall, so too in all five alms-halls was giving established. In the Pāli text, however, when it says, “Then I, having caused a four-halled, four-entranced building to be constructed,” it is spoken of as if it were one, but this was said with reference to the alms-hall in the middle of the city.

42. ඉදානි තත්ථ දෙය්‍යධම්මං එකදෙසෙන දස්සෙන්තො ‘‘අච්ඡාදනඤ්ච සයනං, අන්නං පානඤ්ච භොජන’’න්ති ආහ.

42. Now, indicating a portion of the gifts given there, he said: “Clothing and bedding, food, drink, and nourishment.”

තත්ථ අච්ඡාදනන්ති ඛොමසුඛුමාදිනානාවිධනිවාසනපාරුපනං. සයනන්ති මඤ්චපල්ලඞ්කාදිඤ්චෙව ගොනකචිත්තකාදිඤ්ච අනෙකවිධං සයිතබ්බකං, ආසනම්පි චෙත්ථ සයනග්ගහණෙනෙව ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. අන්නං පානඤ්ච භොජනන්ති තෙසං තෙසං සත්තානං යථාභිරුචිතං නානග්ගරසං අන්නඤ්චෙව පානඤ්ච අවසිට්ඨං නානාවිධභොජනවිකතිඤ්ච. අබ්බොච්ඡින්නං කරිත්වානාති ආරම්භතො පට්ඨාය යාව ආයුපරියොසානා අහොරත්තං අවිච්ඡින්නං කත්වා.

Herein, “clothing” means various kinds of lower and upper garments made of fine linen and so on. “Bedding” means various kinds of things to lie on, such as beds and couches, and also covers like woolen blankets with floral designs; it should be understood that seats are also included here under the term “bedding.” “Food, drink, and nourishment” means food of various excellent flavors, drink, and the remaining various kinds of prepared foods, according to the preference of those various beings. “Having made it uninterrupted” means having made it continuous, day and night, from the beginning right up to the end of life.

43-4. ඉදානි තස්ස දානස්ස සම්මාසම්බොධිං ආරබ්භ දානපාරමිභාවෙන පවත්තිතභාවං දස්සෙන්තො යථා තදා අත්තනො අජ්ඣාසයො පවත්තො, තං උපමාය දස්සෙතුං ‘‘යථාපි සෙවකො’’තිආදිමාහ. තස්සත්ථො – යථා නාම සෙවකපුරිසො අත්තනො සාමිකං කාලානුකාලං සෙවනවසෙන [Pg.56] උපගතො ලද්ධබ්බධනහෙතු කායෙන වාචාය මනසා සබ්බථාපි කායවචීමනොකම්මෙහි යථා සො ආරාධිතො හොති, එවං ආරාධනීයං ආරාධනමෙව එසති ගවෙසති, තථා අහම්පි බොධිසත්තභූතො සදෙවකස්ස ලොකස්ස සාමිභූතං අනුත්තරං බුද්ධභාවං සෙවෙතුකාමො තස්ස ආරාධනත්ථං සබ්බභවෙ සබ්බස්මිං නිබ්බත්තනිබ්බත්තභවෙ දානපාරමිපරිපූරණවසෙන දානෙන සබ්බසත්තෙ සන්තප්පෙත්වා බොධිසඞ්ඛාතතො අරියමග්ගඤාණතො ජාතත්තා ‘‘බොධිජ’’න්ති ලද්ධනාමං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පරතො සබ්බථා නානූපායෙහි එසිස්සාමි ගවෙසිස්සාමි, තං උත්තමං බොධිං සම්මාසම්බොධිං ජීවිතපරිච්චාගාදිං යංකිඤ්චි කත්වා ඉච්ඡාමි අභිපත්ථෙමීති.

Now, to show that this giving occurred as the perfection of giving with perfect enlightenment as its object, and to illustrate with a simile how his own aspiration arose at that time, he spoke the verse beginning, “Just as a servant.” Its meaning is this: Just as a serving man, having approached his master from time to time through service, for the sake of the wages to be received, seeks and searches only for what is pleasing and for the act of pleasing, so that his master is pleased by his bodily, verbal, and mental actions in every way; so too, I, being a bodhisatta, desiring to attend upon the unsurpassed state of Buddhahood, the master of the world with its devas, for the purpose of pleasing the beings of the world, will, in every single birth, having satisfied all beings with gifts by way of fulfilling the perfection of giving, hereafter seek and search by all means and various methods for the all-knowing knowledge, which has obtained the name 'Bodhija' because it is born from the noble path-knowledge designated as 'bodhi.' I desire and intensely aspire for that supreme awakening, perfect enlightenment, having done whatever is necessary, such as sacrificing my life.

එවමිධ දානජ්ඣාසයස්ස උළාරභාවං දස්සෙතුං දානපාරමිවසෙනෙව දෙසනා කතා. ජාතකදෙසනායං පනස්ස සීලපාරමිආදීනම්පි පරිපූරණං විභාවිතමෙව, තථා හිස්ස හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව සීලාදිගුණෙහි අත්තානං අලඞ්කරිත්වා මහාජනං තත්ථ පතිට්ඨපෙන්තස්ස ඔවාදෙ ඨත්වා නිබ්බත්තදෙවතා සුධම්මායං දෙවසභායං සන්නිපතිතා ‘‘අහො අම්හාකං නිමිරාජානං නිස්සාය මයං ඉමං සම්පත්තිං පත්තා, එවරූපාපි නාම අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ මහාජනස්ස බුද්ධකිච්චං සාධයමානා අච්ඡරියමනුස්සා ලොකෙ උප්පජ්ජන්තී’’ති මහාපුරිසස්ස ගුණෙ වණ්ණෙන්තා අභිත්ථවිංසු. තෙන වුත්තං –

Thus, here the teaching is given by way of the perfection of giving alone in order to show the sublime nature of the inclination for giving. In the Jātaka exposition, however, the fulfillment of his perfections of virtue and so on is also clearly explained. For, as was stated previously, while he was adorning himself with qualities such as virtue and establishing the great populace in them, the deities who were reborn after having stood firm in his instruction gathered in the Sudhammā divine assembly and extolled the great being, praising his qualities, saying: “Ah, it is by relying on our King Nimi that we have attained this prosperity! Indeed, even when a Buddha has not arisen, such wonderful humans arise in the world, accomplishing the work of a Buddha for the great populace!” Therefore, it was said:

‘‘අච්ඡෙරං වත ලොකස්මිං, උප්පජ්ජන්ති විචක්ඛණා;

යදා අහු නිමිරාජා, පණ්ඩිතො කුසලත්ථිකො’’ති. (ජා. 2.22.421) –

"Wonderful indeed in the world, the discerning arise; when King Nimi appeared, wise and seeking what is skillful."

ආදි.

Etc.

තං සුත්වා සක්කං දෙවානමින්දං ආදිං කත්වා සබ්බෙ දෙවා බොධිසත්තං දට්ඨුකාමා අහෙසුං. අථෙකදිවසං මහාපුරිසස්ස උපොසථිකස්ස උපරිපාසාදවරගතස්ස පච්ඡිමයාමෙ පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසින්නස්ස එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි ‘‘දානං නු ඛො වරං, උදාහු බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති. සො තං අත්තනො කඞ්ඛං ඡින්දිතුං නාසක්ඛි. තස්මිං ඛණෙ සක්කස්ස භවනං උණ්හාකාරං දස්සෙසි. සක්කො තං කාරණං ආවජ්ජෙන්තො බොධිසත්තං තථා විතක්කෙන්තං දිස්වා ‘‘හන්දස්ස විතක්කං ඡින්දිස්සාමී’’ති ආගන්ත්වා පුරතො ඨිතො තෙන ‘‘කොසි ත්ව’’න්ති පුට්ඨො අත්තනො දෙවරාජභාවං ආරොචෙත්වා [Pg.57] ‘‘කිං, මහාරාජ, චින්තෙසී’’ති වුත්තෙ තමත්ථං ආරොචෙසි. සක්කො බ්‍රහ්මචරියමෙව උත්තමං කත්වා දස්සෙන්තො –

Hearing that, beginning with Sakka, lord of the devas, all the devas desired to see the Bodhisatta. Then one day, as the great being, who was observing the Uposatha, was seated cross-legged in the last watch of the night upon the upper terrace of the excellent palace, a reflection arose in his mind: "Is giving truly better, or is it the holy life?" He was unable to resolve this doubt of his. At that moment, Sakka's celestial abode showed signs of heat. Sakka, reflecting on the cause, saw the Bodhisatta pondering thus and thought, "Come, I shall resolve his doubt." Having approached, he stood before him. When asked by the king, "Who are you?" he revealed his identity as the king of the devas. When he then asked, "Great king, what are you pondering?" the king explained the matter. Sakka, demonstrating that the holy life is indeed supreme, said:

‘‘හීනෙන බ්‍රහ්මචරියෙන, ඛත්තියෙ උපපජ්ජති;

මජ්ඣිමෙන ච දෙවත්තං, උත්තමෙන විසුජ්ඣති.

"By an inferior holy life, one is reborn among the khattiyas; by a middling one, one attains the state of a deva; by the supreme, one is purified."

‘‘න හෙතෙ සුලභා කායා, යාචයොගෙන කෙනචි;

යෙ කායෙ උපපජ්ජන්ති, අනගාරා තපස්සිනො’’ති. (ජා. 2.22.429-430) –

"These bodies are not easily obtained by any means of asking; those who are reborn in these bodies are homeless ascetics."

ආහ.

He said.

තත්ථ පුථුතිත්ථායතනෙසු මෙථුනවිරතිමත්තං හීනං බ්‍රහ්මචරියං නාම, තෙන ඛත්තියකුලෙ උපපජ්ජති. ඣානස්ස උපචාරමත්තං මජ්ඣිමං නාම, තෙන දෙවත්තං උපපජ්ජති. අට්ඨසමාපත්තිනිබ්බත්තනං පන උත්තමං නාම, තෙන බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තති. තඤ්හි බාහිරකා ‘‘නිබ්බාන’’න්ති කථෙන්ති. තෙනාහ ‘‘විසුජ්ඣතී’’ති. සාසනෙ පන පරිසුද්ධසීලස්ස භික්ඛුනො අඤ්ඤතරං දෙවනිකායං පත්ථෙන්තස්ස බ්‍රහ්මචරියචෙතනා හීනතාය හීනං නාම, තෙන යථාපත්ථිතෙ දෙවලොකෙ නිබ්බත්තති. පරිසුද්ධසීලස්ස අට්ඨසමාපත්තිනිබ්බත්තනං මජ්ඣිමං නාම, තෙන බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තති. පරිසුද්ධසීලස්ස පන විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තප්පත්ති උත්තමං නාම, තෙන විසුජ්ඣතීති. ඉති සක්කො ‘‘මහාරාජ, දානතො බ්‍රහ්මචරියවාසොව සතගුණෙන සහස්සගුණෙන සතසහස්සගුණෙන මහප්ඵලො’’ති වණ්ණෙසි. කායාති බ්‍රහ්මගණා. යාචයොගෙනාති යාචනයුත්තෙන. ‘‘යාජයොගෙනා’’තිපි පාළි, යජනයුත්තෙන, දානයුත්තෙනාති අත්ථො. තපස්සිනොති තපනිස්සිතකා. ඉමායපි ගාථාය බ්‍රහ්මචරියවාසස්සෙව මහානුභාවතං දීපෙති. එවඤ්ච පන වත්වා ‘‘කිඤ්චාපි, මහාරාජ, දානතො බ්‍රහ්මචරියමෙව මහප්ඵලං, ද්වෙපි පනෙතෙ මහාපුරිසකත්තබ්බාව. ද්වීසුපි අප්පමත්තො හුත්වා දානඤ්ච දෙහි සීලඤ්ච රක්ඛාහී’’ති වත්වා තං ඔවදිත්වා සකට්ඨානමෙව ගතො.

Therein, among the various external doctrines, the mere abstinence from sexual intercourse is called the inferior holy life; through that, one is reborn in a khattiya family. The mere attainment of access to jhāna is called the middling; through that, one attains the state of a deva. But the generation of the eight meditative attainments is called the supreme; through that, one is reborn in the Brahma-world. Indeed, outsiders declare that to be Nibbāna. Therefore, he said, "one is purified." In the Dispensation, however, for a monk of pure virtue who aspires to a certain class of devas, the intention for the holy life is called inferior due to its lowliness; through that, one is reborn in the desired deva-world. For one of pure virtue, the generation of the eight meditative attainments is called the middling; through that, one is reborn in the Brahma-world. But for one of pure virtue, the attainment of arahantship after developing insight is called the supreme; through that, one is purified. Thus Sakka praised it, saying, "Great king, the observance of the holy life is more fruitful than giving by a hundred times, a thousand times, a hundred thousand times." 'Bodies' means the hosts of Brahma. 'By any means of asking' means connected with asking. There is also the reading 'by means of sacrifice,' which means connected with sacrifice, connected with giving. 'Ascetics' means those who rely on asceticism. By this verse also, he shows the great power of the observance of the holy life itself. And having said this, he advised him, "Although, great king, the holy life is indeed more fruitful than giving, both these things should be done by a great man. Being diligent in both, you should both give gifts and protect your virtue." Having thus admonished him, he went to his own abode.

අථ නං දෙවගණො ‘‘මහාරාජ, කුහිං ගතත්ථා’’ති ආහ. සක්කො ‘‘මිථිලායං නිමිරඤ්ඤො කඞ්ඛ ඡින්දිතු’’න්ති තමත්ථං පකාසෙත්වා බොධිසත්තස්ස ගුණෙ විත්ථාරතො වණ්ණෙසි. තං සුත්වා දෙවා ‘‘මහාරාජ, මය්හං නිමිරාජානං දට්ඨුකාමම්හා, සාධු නං පක්කොසාපෙහී’’ති වදිංසු. සක්කො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා මාතලිං ආමන්තෙසි – ‘‘ගච්ඡ නිමිරාජානං වෙජයන්තං ආරොපෙත්වා ආනෙහී’’ති[Pg.58]. සො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා රථෙන ගන්ත්වා තත්ථ මහාසත්තං ආරොපෙත්වා තෙන යාචිතො යථාකම්මං පාපකම්මීනං පුඤ්ඤකම්මීනඤ්ච ඨානානි ආචික්ඛන්තො අනුක්කමෙන දෙවලොකං නෙසි. දෙවාපි ඛො ‘‘නිමිරාජා ආගතො’’ති සුත්වා දිබ්බගන්ධවාසපුප්ඵහත්ථා යාව චිත්තකූටද්වාරකොට්ඨකා පච්චුග්ගන්ත්වා මහාසත්තං දිබ්බගන්ධාදීහි පූජෙන්තා සුධම්මං දෙවසභං ආනයිංසු. රාජා රථා ඔතරිත්වා දෙවසභං පවිසිත්වා සක්කෙන සද්ධිං එකාසනෙ නිසීදිත්වා තෙන දිබ්බෙහි කාමෙහි නිමන්තියමානො ‘‘අලං, මහාරාජ, මය්හං ඉමෙහි යාචිතකූපමෙහි කාමෙහී’’ති පටික්ඛිපිත්වා අනෙකපරියායෙන ධම්මං දෙසෙත්වා මනුස්සගණනාය සත්තාහමෙව ඨත්වා ‘‘ගච්ඡාමහං මනුස්සලොකං, තත්ථ දානාදීනි පුඤ්ඤානි කරිස්සාමී’’ති ආහ. සක්කො ‘‘නිමිරාජානං මිථිලං නෙහී’’ති මාතලිං ආණාපෙසි. සො තං වෙජයන්තරථං ආරොපෙත්වා පාචීනදිසාභාගෙන මිථිලං පාපුණි. මහාජනො දිබ්බරථං දිස්වා රඤ්ඤො පච්චුග්ගමනං අකාසි. මාතලි සීහපඤ්ජරෙ මහාසත්තං ඔතාරෙත්වා ආපුච්ඡිත්වා සකට්ඨානමෙව ගතො. මහාජනොපි රාජානං පරිවාරෙත්වා ‘‘කීදිසො, දෙව, දෙවලොකො’’ති පුච්ඡි. රාජා දෙවලොකසම්පත්තිං වණ්ණෙත්වා ‘‘තුම්හෙපි දානාදීනි පුඤ්ඤානි කරොථ, එවං තස්මිං දෙවලොකෙ උප්පජ්ජිස්සථා’’ති ධම්මං දෙසෙසි. සො අපරභාගෙ පුබ්බෙ වුත්තනයෙන පලිතං දිස්වා පුත්තස්ස රජ්ජං පටිච්ඡාපෙත්වා කාමෙ පහාය පබ්බජිත්වා චත්තාරො බ්‍රහ්මවිහාරෙ භාවෙත්වා බ්‍රහ්මලොකූපගො අහොසි.

Then the host of devas asked him, "Great king, where have you been?" Sakka, revealing the matter, said, "To resolve King Nimi's doubt in Mithilā," and he praised the Bodhisatta's virtues in detail. Hearing this, the devas said, "Great king, we wish to see King Nimi. It would be good if you would summon him." Sakka, agreeing, "So be it," addressed Mātali: "Go, place King Nimi upon the Vejayanta chariot and bring him here." Mātali, agreeing, "So be it," went by chariot, placed the Great Being upon it, and, being requested by him, explained the abodes of those who had done evil and those who had done merit according to their deeds, and in due course brought him to the deva-world. The devas, too, hearing, "King Nimi has arrived," went out to meet him as far as the gate-tower of Cittakūṭa, holding divine perfumes, scented powders, and flowers. Honoring the Great Being with divine perfumes and so forth, they brought him to Sudhammā, the assembly hall of the devas. The king, descending from the chariot, entered the assembly hall of the devas and sat on the same seat with Sakka. Being invited by him to enjoy divine sensual pleasures, he refused, saying, "Enough, great king, with these sensual pleasures, which are like borrowed goods to me." He then taught the Dhamma in many ways, and after staying for just seven days by human reckoning, he said, "I will go to the human world; there I will perform meritorious deeds such as giving." Sakka commanded Mātali, "Take King Nimi to Mithilā." He placed him upon the Vejayanta chariot and reached Mithilā by way of the eastern quarter. The populace, seeing the divine chariot, went out to meet the king. Mātali, having set the Great Being down at the lion-window, took his leave and went to his own abode. The populace, surrounding the king, asked, "Your Majesty, what is the deva-world like?" The king, praising the splendors of the deva-world, taught the Dhamma, saying, "You too should perform meritorious deeds such as giving; thus you will be reborn in that deva-world." In his later years, seeing a gray hair in the manner previously described, he had his son consecrated as king, forsook sensual pleasures, went forth into homelessness, and having developed the four divine abidings, he was bound for the Brahma-world.

තදා සක්කො අනුරුද්ධො අහොසි. මාතලි ආනන්දො. චතුරාසීති රාජසහස්සානි බුද්ධපරිසා. නිමිරාජා ලොකනාථො.

At that time, Sakka was Anuruddha. Mātali was Ānanda. The eighty-four thousand kings were the Buddha's assembly. King Nimi was the Lord of the World.

තස්ස ඉධාපි හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව බොධිසම්භාරා නිද්ධාරෙතබ්බා. තථා බ්‍රහ්මලොකසම්පත්තිං පහාය පුබ්බෙ අත්තනා පවත්තිතං කල්‍යාණවත්තං අනුප්පබන්ධෙස්සාමීති මහාකරුණාය මනුස්සලොකෙ නිබ්බත්තනං, උළාරො දානජ්ඣාසයො, තදනුරූපා දානාදීසු පටිපත්ති, මහාජනස්ස ච තත්ථ පතිට්ඨාපනං, යාව දෙවමනුස්සානං පත්ථටයසතා, සක්කස්ස දෙවරාජස්ස උපසඞ්කමනෙ අතිවිම්හයතා, තෙන දිබ්බසම්පත්තියා නිමන්තියමානොපි තං අනලඞ්කරිත්වා පුඤ්ඤසම්භාරපරිබ්‍රූහනත්ථං පුන මනුස්සවාසූපගමනං, ලාභසම්පත්තීසු සබ්බත්ථ අලග්ගභාවොති එවමාදයො ගුණානුභාවා නිද්ධාරෙතබ්බාති.

Here too, his requisites for enlightenment should be ascertained in the same way as stated before. Likewise, these manifestations of his virtue should be ascertained: having abandoned the attainment of the Brahma world, his rebirth in the human world out of great compassion with the resolve, 'I will continue the virtuous conduct I previously initiated'; his noble disposition for giving and a corresponding practice in giving and other virtues; his establishing the great populace therein; the fact that he was longed for by gods and humans; the great wonder of his being approached by Sakka, king of the devas; though invited by him with divine prosperity, not indulging in it and returning again to a human dwelling for the sake of increasing his accumulation of merit; and his state of being unattached everywhere to gains and prosperity.

නිමිරාජචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Conduct of King Nimi is concluded.

7. චන්දකුමාරචරියාවණ්ණනා

7. The Commentary on the Conduct of Prince Canda

45. සත්තමෙ [Pg.59] එකරාජස්ස අත්‍රජොති එකරාජස්ස නාම කාසිරඤ්ඤො ඔරසපුත්තො. නගරෙ පුප්ඵවතියාති පුප්ඵවතිනාමකෙ නගරෙ. චන්දසව්හයොති චන්දසද්දෙන අව්හාතබ්බො, චන්දනාමොති අත්ථො.

45. In the seventh [Cariyā]: 'The son of Ekarāja' means he was the legitimate son of the king of Kāsi named Ekarāja. 'In the city of Pupphavatī' means in the city named Pupphavatī. 'Called Canda' means he was to be addressed by the word 'Canda'; the meaning is 'his name was Canda'.

අතීතෙ කිර අයං බාරාණසී පුප්ඵවතී නාම අහොසි. තත්ථ වසවත්තිරඤ්ඤො පුත්තො එකරාජා නාම රජ්ජං කාරෙසි. බොධිසත්තො තස්ස ගොතමියා නාම අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං අග්ගහෙසි. ‘‘චන්දකුමාරො’’තිස්ස නාමමකංසු. තස්ස පදසා ගමනකාලෙ අපරොපි පුත්තො උප්පන්නො, තස්ස ‘‘සූරියකුමාරො’’ති නාමමකංසු. තස්ස පදසා ගමනකාලෙ එකා ධීතා උප්පන්නා, ‘‘සෙලා’’තිස්සා නාමමකංසු. වෙමාතිකා ච නෙසං භද්දසෙනො සූරො චාති ද්වෙ භාතරො අහෙසුං. බොධිසත්තො අනුපුබ්බෙන වුද්ධිප්පත්තො සිප්පෙසු ච විජ්ජාට්ඨානෙසු ච පාරං අගමාසි. තස්ස රාජා අනුච්ඡවිකං චන්දං නාම රාජධීතරං ආනෙත්වා උපරජ්ජං අදාසි. බොධිසත්තස්ස එකො පුත්තො උප්පන්නො, තස්ස ‘‘වාසුලො’’ති නාමමකංසු. තස්ස පන රඤ්ඤො ඛණ්ඩහාලො නාම පුරොහිතො, තං රාජා විනිච්ඡයෙ ඨපෙසි. සො ලඤ්ජවිත්තකො හුත්වා ලඤ්ජං ගහෙත්වා අස්සාමිකෙ සාමිකෙ කරොති, සාමිකෙ ච අස්සාමිකෙ කරොති. අථෙකදිවසං අට්ටපරාජිතො එකො පුරිසො විනිච්ඡයට්ඨානෙ උපක්කොසෙන්තො නික්ඛමිත්වා රාජූපට්ඨානං ගච්ඡන්තං බොධිසත්තං දිස්වා තස්ස පාදෙසු නිපතිත්වා ‘‘සාමි ඛණ්ඩහාලො විනිච්ඡයෙ විලොපං ඛාදති, අහං තෙන ලඤ්ජං ගහෙත්වා පරාජයං පාපිතො’’ති අට්ටස්සරමකාසි. බොධිසත්තො ‘‘මා භායී’’ති තං අස්සාසෙත්වා විනිච්ඡයං නෙත්වා සාමිකමෙව සාමිකං අකාසි. මහාජනො මහාසද්දෙන සාධුකාරමදාසි.

In the past, it is said, this city of Bārāṇasī was named Pupphavatī. There, the son of King Vasavatti, named Ekarājā, ruled the kingdom. The Bodhisatta took conception in the womb of his chief queen, named Gotamī. They named him 'Prince Canda.' When he began to walk, another son was born, and they named him 'Prince Sūriya.' When he, in turn, began to walk, a daughter was born, and they named her 'Selā.' They also had two half-brothers, Bhaddasena and Sūra. The Bodhisatta, growing up in due course, mastered the arts and sciences. The king brought a suitable princess named Candā for him and gave him the viceroyalty. A son was born to the Bodhisatta, and they named him 'Vāsula.' Now, that king had a chaplain named Khaṇḍahāla, whom the king appointed to judge legal cases. He became a taker of bribes and, having accepted them, would make non-owners into owners and owners into non-owners. Then one day, a man who had been defeated in a case came out of the courthouse shouting in protest. Seeing the Bodhisatta on his way to the king’s court, he fell at his feet and made his case, crying, 'My lord, Khaṇḍahāla devours justice in the court! Having taken a bribe, he had me defeated!' The Bodhisatta reassured him, saying, 'Do not be afraid,' took the case to the court, and made the rightful owner the owner once more. The great populace gave a loud shout of approval.

රාජා ‘‘බොධිසත්තෙන කිර අට්ටො සුවිනිච්ඡිතො’’ති සුත්වා තං ආමන්තෙත්වා ‘‘තාත, ඉතො පට්ඨාය ත්වමෙව අට්ටකරණෙ විනිච්ඡයං විනිච්ඡිනාහී’’ති විනිච්ඡයං බොධිසත්තස්ස අදාසි. ඛණ්ඩහාලස්ස ආයො පච්ඡිජ්ජි. සො තතො පට්ඨාය බොධිසත්තෙ ආඝාතං බන්ධිත්වා ඔතාරාපෙක්ඛො විචරි. සො පන රාජා මුධප්පසන්නො. සො එකදිවසං සුපිනන්තෙන දෙවලොකං පස්සිත්වා තත්ථ ගන්තුකාමො හුත්වා ‘‘පුරොහිතං [Pg.60] බ්‍රහ්මලොකගාමිමග්ගං ආචික්ඛා’’ති ආහ. සො ‘‘අතිදානං දදන්තො සබ්බචතුක්කෙන යඤ්ඤං යජස්සූ’’ති වත්වා රඤ්ඤා ‘‘කිං අතිදාන’’න්ති පුට්ඨො ‘‘අත්තනො පියපුත්තා පියභරියා පියධීතරො මහාවිභවසෙට්ඨිනො මඞ්ගලහත්ථිඅස්සාදයොති එතෙ චත්තාරො චත්තාරො කත්වා ද්විපදචතුප්පදෙ යඤ්ඤත්ථාය පරිච්චජිත්වා තෙසං ගලලොහිතෙන යජනං අතිදානං නාමා’’ති සඤ්ඤාපෙසි. ඉති සො ‘‘සග්ගමග්ගං ආචික්ඛිස්සාමී’’ති නිරයමග්ගං ආචික්ඛි.

The king, hearing, 'It seems the Bodhisatta has judged the case well,' summoned him and said, 'Dear son, from this day forward, you alone must pass judgment in legal matters,' and so he handed over the adjudication of cases to the Bodhisatta. Khaṇḍahāla's income was cut off. From that time on, he bore a grudge against the Bodhisatta and went about seeking an opportunity to bring him down. Now, that king was credulous. One day, having seen the world of the devas in a dream and desiring to go there, he said to his chaplain, 'Teach me the path that leads to the Brahma world.' The chaplain said, 'Perform a sacrifice with every set of four while giving the ultimate gift.' When asked by the king, 'What is the ultimate gift?' he explained, 'It is called the ultimate gift to take four of each—your own dear sons, dear wives, dear daughters, and merchants of great wealth, as well as auspicious elephants, horses, and so on—and having given up these two-footed and four-footed beings for the sacrifice, to make an offering with the blood from their throats.' Thus, while claiming, 'I will teach the way to heaven,' he taught the way to hell.

රාජාපි තස්මිං පණ්ඩිතසඤ්ඤී හුත්වා ‘‘තෙන වුත්තවිධි සග්ගමග්ගො’’ති සඤ්ඤාය තං පටිපජ්ජිතුකාමො මහන්තං යඤ්ඤාවාටං කාරාපෙත්වා තත්ථ බොධිසත්තාදිකෙ චත්තාරො රාජකුමාරෙ ආදිං කත්වා ඛණ්ඩහාලෙන වුත්තං සබ්බං ද්විපදචතුප්පදං යඤ්ඤපසුතට්ඨානෙ නෙථාති ආණාපෙසි. සබ්බඤ්ච යඤ්ඤසම්භාරං උපක්ඛටං අහොසි. තං සුත්වා මහාජනො මහන්තං කොලාහලං අකාසි. රාජා විප්පටිසාරී හුත්වා ඛණ්ඩහාලෙන උපත්ථම්භිතො පුනපි තථා තං ආණාපෙසි. බොධිසත්තො ‘‘ඛණ්ඩහාලෙන විනිච්ඡයට්ඨානං අලභන්තෙන මයි ආඝාතං බන්ධිත්වා මමෙව මරණං ඉච්ඡන්තෙන මහාජනස්ස අනයබ්‍යසනං උප්පාදිත’’න්ති ජානිත්වා නානාවිධෙහි උපායෙහි රාජානං තතො දුග්ගහිතග්ගාහතො විවෙචෙතුං වායමිත්වාපි නාසක්ඛි. මහාජනො පරිදෙවි, මහන්තං කාරුඤ්ඤමකාසි. මහාජනස්ස පරිදෙවන්තස්සෙව යඤ්ඤාවාටෙ සබ්බකම්මානි නිට්ඨාපෙසි. රාජපුත්තං නෙත්වා ගීවාය නාමෙත්වා නිසීදාපෙසුං. ඛණ්ඩහාලො සුවණ්ණපාතිං උපනාමෙත්වා ඛග්ගං ආදාය ‘‘තස්ස ගීවං ඡින්දිස්සාමී’’ති අට්ඨාසි. තං දිස්වා චන්දා නාම රාජපුත්තස්ස දෙවී ‘‘අඤ්ඤං මෙ පටිසරණං නත්ථි, අත්තනො සච්චබලෙන සාමිකස්ස සොත්ථිං කරිස්සාමී’’ති අඤ්ජලිං පග්ගය්හ පරිසාය අන්තරෙ විචරන්තී ‘‘ඉදං එකන්තෙනෙව පාපකම්මං, යං ඛණ්ඩහාලො සග්ගමග්ගොති කරොති. ඉමිනා මය්හං සච්චවචනෙන මම සාමිකස්ස සොත්ථි හොතු.

The king, perceiving the chaplain to be a wise man and thinking, 'The method he has described is the path to heaven,' desired to undertake it. He had a great sacrificial pit prepared and commanded, 'Lead the four royal princes, beginning with the Bodhisatta, and all the two-footed and four-footed creatures mentioned by Khaṇḍahāla, to the place of the sacrificial animals.' And all the requisites for the sacrifice were prepared. Hearing this, the great populace raised a mighty uproar. The king became remorseful, but being urged on by Khaṇḍahāla, he again gave the same command. The Bodhisatta, knowing, 'Because Khaṇḍahāla did not get the position of judge, he has conceived a grudge against me, and desiring my death, he has brought about this ruin and disaster for the great populace,' tried through various means to dissuade the king from that wrongly-held view, but he was unable. The great populace lamented, and a great sense of pity arose. Even as the people were lamenting, all the work at the sacrificial pit was completed. They brought the prince, bent his neck, and made him kneel. Khaṇḍahāla brought forth a golden bowl, took up a sword, and stood ready, thinking, 'I will cut off his neck.' Seeing this, the prince's consort, named Candā, thought, 'I have no other refuge. By the power of my own truth, I will bring about safety for my husband.' Raising her joined hands in reverence and moving about within the assembly, she declared: 'This is entirely an evil deed, which Khaṇḍahāla performs calling it the path to heaven. By this true statement of mine, may there be safety for my husband!'

‘‘යා දෙවතා ඉධ ලොකෙ, සබ්බා තා සරණං ගතා;

අනාථං තායථ මමං, යථාහං පතිමා සිය’’න්ති. –

“Whatever deities there are in this world, all have gone for refuge; protect me, who am helpless, so that I may have my husband.”

සච්චකිරියමකාසි. සක්කො දෙවරාජා තස්සා පරිදෙවනසද්දං සුත්වා තං පවත්තිං ඤත්වා ජලිතං අයොකූටං ආදාය ආගන්ත්වා රාජානං තාසෙත්වා [Pg.61] සබ්බෙ විස්සජ්ජාපෙසි. සක්කොපි තදා අත්තනො දිබ්බරූපං දස්සෙත්වා සම්පජ්ජලිතං සජොතිභූතං වජිරං පරිබ්භමන්තො ‘‘අරෙ, පාපරාජ කාළකණ්ණි, කදා තයා පාණාතිපාතෙන සුගතිගමනං දිට්ඨපුබ්බං, චන්දකුමාරං සබ්බඤ්ච ඉමං ජනං බන්ධනතො මොචෙහි, නො චෙ මොචෙස්සසි, එත්ථෙව තෙ ඉමස්ස ච දුට්ඨබ්‍රාහ්මණස්ස සීසං ඵාලෙස්සාමී’’ති ආකාසෙ අට්ඨාසි. තං අච්ඡරියං දිස්වා රාජා බ්‍රාහ්මණො ච සීඝං සබ්බෙ බන්ධනා මොචෙසුං.

She made an asseveration of truth. Sakka, the king of the devas, hearing the sound of her lamentation and understanding the matter, took a blazing iron hammer and came to threaten the king, causing him to release everyone. Then Sakka, revealing his divine form, stood in the sky, whirling a blazing, radiant thunderbolt, and said, “You there, wicked, wretched king! When have you ever seen a happy rebirth attained by taking life? Release Prince Canda and all these people from their bonds. If you do not release them, I will split your head and the head of this wicked brahmin right here!” Seeing this marvel, the king and the brahmin quickly released everyone from their bonds.

අථ මහාජනො එකකොලාහලං කත්වා සහසා යඤ්ඤාවාටං අජ්ඣොත්ථරිත්වා ඛණ්ඩහාලස්ස එකෙකං ලෙඩ්ඩුප්පහාරං දෙන්තො තත්ථෙව නං ජීවිතක්ඛයං පාපෙත්වා රාජානම්පි මාරෙතුං ආරභි. බොධිසත්තො පුරෙතරමෙව පිතරං පලිස්සජිත්වා ඨිතො මාරෙතුං න අදාසි. මහාජනො ‘‘ජීවිතං තාවස්ස පාපරඤ්ඤො දෙම, ඡත්තං පනස්ස න දස්සාම, නගරෙ වාසං වා න දස්සාම, තං චණ්ඩාලං කත්වා බහිනගරෙ වාසාපෙස්සාමා’’ති රාජවෙසං හාරෙත්වා කාසාවං නිවාසාපෙත්වා හලිද්දිපිලොතිකාය සීසං වෙඨෙත්වා චණ්ඩාලං කත්වා චණ්ඩාලගාමං පහිණිංසු. යෙ පන තං පසුඝාතයඤ්ඤං යජිංසු චෙව යජාපෙසුඤ්ච අනුමොදිංසු ච, සබ්බෙ තෙ නිරයපරායනා අහෙසුං. තෙනාහ භගවා –

Then the great crowd, making a single great uproar, suddenly overwhelmed the sacrificial enclosure and, striking Khaṇḍahāla one by one with clods of earth, brought about his death right there. They also began to kill the king. But the Bodhisatta, quickly embracing his father, stood his ground and did not allow him to be killed. The great crowd said, “For now, we will grant this wicked king his life, but we will not give him the royal umbrella, nor will we allow him to live in the city. We will make him an outcaste and have him live outside the city.” They stripped him of his royal attire, made him wear a dyed robe, wrapped his head in a turmeric-stained rag, and having made him an outcaste, sent him to an outcaste village. As for those who performed that animal-slaughtering sacrifice, caused it to be performed, or approved of it, all of them were destined for hell. Therefore, the Blessed One said:

‘‘සබ්බෙ පතිට්ඨා නිරයං, යථා තං පාපකං කරිත්වාන;

න හි පාපකම්මං කත්වා, ලබ්භා සුගතිං ඉතො ගන්තු’’න්ති. (ජා. 2.22.1143);

“All of them were established in hell, as a result of having done that evil deed; for having done an evil deed, it is not possible to go from here to a happy destination.”

අථ සබ්බාපි රාජපරිසා නාගරා චෙව ජානපදා ච සමාගන්ත්වා බොධිසත්තං රජ්ජෙ අභිසිඤ්චිංසු. සො ධම්මෙන රජ්ජං අනුසාසන්තො තං අත්තනො මහාජනස්ස ච අකාරණෙනෙව උප්පන්නං අනයබ්‍යසනං අනුස්සරිත්වා සංවෙගජාතො පුඤ්ඤකිරියාසු භිය්‍යොසොමත්තාය උස්සාහජාතො මහාදානං පවත්තෙසි, සීලානි රක්ඛි, උපොසථකම්මං සමාදියි. තෙන වුත්තං –

Then the entire royal assembly, together with the townspeople and country folk, gathered and consecrated the Bodhisatta in the kingdom. As he was ruling the kingdom righteously, he recollected that misfortune and disaster which had arisen without cause for himself and for the great populace. Filled with spiritual urgency, he became exceedingly diligent in meritorious deeds: he set in motion a great almsgiving, observed the moral precepts, and undertook the Uposatha observance. Therefore it was said:

46.

46.

‘‘තදාහං යජනා මුත්තො, නික්ඛන්තො යඤ්ඤවාටතො;

සංවෙගං ජනයිත්වාන, මහාදානං පවත්තයි’’න්ති. – ආදි;

“Then I, freed from the sacrifice, having emerged from the sacrificial enclosure, generated a sense of spiritual urgency and set in motion a great almsgiving.”

තත්ථ [Pg.62] යජනා මුත්තොති ඛණ්ඩහාලෙන විහිතයඤ්ඤවිධිතො වුත්තනයෙන ඝාතෙතබ්බතො මුත්තො. නික්ඛන්තො යඤ්ඤවාටතොති අභිසෙකකරණත්ථාය උස්සාහජාතෙන මහාජනෙන සද්ධිං තතො යඤ්ඤභූමිතො නිග්ගතො. සංවෙගං ජනයිත්වානාති එවං ‘‘බහුඅන්තරායො ලොකසන්නිවාසො’’ති අතිවිය සංවෙගං උප්පාදෙත්වා. මහාදානං පවත්තයින්ති ඡ දානසාලායො කාරාපෙත්වා මහතා ධනපරිච්චාගෙන වෙස්සන්තරදානසදිසං මහාදානමදාසිං. එතෙන අභිසෙකකරණතො පට්ඨාය තස්ස මහාදානස්ස පවත්තිතභාවං දස්සෙති.

Therein, freed from the sacrifice means freed from being killed according to the sacrificial rite arranged by Khaṇḍahāla, in the manner already described. Departed from the sacrificial enclosure means he went forth from that sacrificial ground together with the great populace, who were filled with enthusiasm for the purpose of performing the consecration. Having generated a sense of spiritual urgency means having aroused an extreme sense of spiritual urgency, thinking thus: “Living together in the world is fraught with many dangers!” I set in motion a great almsgiving means: having had six alms-halls built, with a great expenditure of wealth, I gave a great alms-giving similar to that of Vessantara. By this phrase, it shows that his great almsgiving was set in motion starting from the time of his consecration.

47. දක්ඛිණෙය්‍යෙ අදත්වානාති දක්ඛිණාරහෙ පුග්ගලෙ දෙය්‍යධම්මං අපරිච්චජිත්වා. අපි ඡප්පඤ්ච රත්තියොති අප්පෙකදා ඡපි පඤ්චපි රත්තියො අත්තනො පිවනඛාදනභුඤ්ජනානි න කරොමීති දස්සෙති.

47. Without giving to those worthy of offerings means without having given a suitable gift to a person worthy of offerings. Even for five or six nights shows that: “Sometimes for five or six nights, I do not partake of my own drinking, eating, or consuming.”

තදා කිර බොධිසත්තො සකලජම්බුදීපං උන්නඞ්ගලං කත්වා මහාමෙඝො විය අභිවස්සන්තො මහාදානං පවත්තෙසි. තත්ථ කිඤ්චාපි දානසාලාසු අන්නපානාදිඋළාරුළාරපණීතපණීතමෙව යාචකානං යථාරුචිතං දිවසෙ දිවසෙ දීයති, තථාපි අත්තනො සජ්ජිතං ආහාරං රාජාරහභොජනම්පි යාචකානං අදත්වා න භුඤ්ජති, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘නාහං පිවාමී’’තිආදි.

At that time, it is said, the Bodhisatta made the entire Jambudīpa as if its soil were turned up, and raining down like a great cloud, he set in motion a great almsgiving. There, although in the alms-halls food, drink, and other items of the most magnificent and exquisite kind were given daily to supplicants according to their wishes, nevertheless, he would not eat even the royal food prepared for himself without first giving it to the supplicants. It was with reference to this that it was said: ‘I do not drink,’ and so on.

48. ඉදානි තථා යාචකානං දානෙ කාරණං දස්සෙන්තො උපමං තාව ආහරති ‘‘යථාපි වාණිජො නාමා’’තිආදිනා. තස්සත්ථො – යථා නාම වාණිජො භණ්ඩට්ඨානං ගන්ත්වා අප්පෙන පාභතෙන බහුං භණ්ඩං වික්කිණිත්වා විපුලං භණ්ඩසන්නිචයං කත්වා දෙසකාලං ජානන්තො යත්ථස්ස ලාභො උදයො මහා හොති, තත්ථ දෙසෙ කාලෙ වා තං භණ්ඩං හරති උපනෙති වික්කිණාති.

48. Now, to show the reason for giving to supplicants in that way, he first introduces a simile, beginning with ‘Just as a merchant...’ and so on. Its meaning is this: Just as a merchant, having gone to a place of merchandise, sells much merchandise from a small initial stock, accumulates a vast store of goods, and, knowing the place and time where his profit and gain will be great, conveys, brings, and sells that merchandise in that place or at that time.

49. සකභුත්තාපීති සකභුත්තතොපි අත්තනා පරිභුත්තතොපි. ‘‘සකපරිභුත්තාපී’’තිපි පාඨො. පරෙති පරස්මිං පටිග්ගාහකපුග්ගලෙ. සතභාගොති අනෙකසතභාගො ආයතිං භවිස්සති. ඉදං වුත්තං හොති – යථා වාණිජෙන කීතභණ්ඩං තත්ථෙව අවික්කිණිත්වා තථාරූපෙ දෙසෙ කාලෙ ච වික්කිණියමානං බහුං උදයං විපුලං ඵලං හොති, තථෙව අත්තනො සන්තකං අත්තනා අනුපභුඤ්ජිත්වා පරස්මිං පටිග්ගාහකපුග්ගලෙ දින්නං මහප්ඵලං අනෙකසතභාගො භවිස්සති, තස්මා අත්තනා [Pg.63] අභුඤ්ජිත්වාපි පරස්ස දාතබ්බමෙවාති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘තිරච්ඡානගතෙ දානං දත්වා සතගුණා දක්ඛිණා පාටිකඞ්ඛිතබ්බා. පුථුජ්ජනදුස්සීලෙ දානං දත්වා සහස්සගුණා’’ති (ම. නි. 3.379) විත්ථාරො. අපරම්පි වුත්තං ‘‘එවං චෙ, භික්ඛවෙ, සත්තා ජානෙය්‍යුං දානසංවිභාගස්ස විපාකං, යථාහං ජානාමි, න අදත්වා භුඤ්ජෙය්‍යුං, න ච නෙසං මච්ඡෙරමලං චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨෙය්‍ය. යොපි නෙසං අස්ස චරිමො ආලොපො චරිමං කබළං, තතොපි න අසංවිභජිත්වා භුඤ්ජෙය්‍යු’’න්තිආදි (ඉතිවු. 26).

49. Than what is consumed by oneself means: than what is eaten by oneself, than what is enjoyed by oneself. There is also the reading sakaparibhuttāpi. To others means to another person who is a recipient. A hundredfold means it will become many hundredfold in the future. This is what is meant: Just as goods bought by a merchant, if not sold on the spot but sold at the right place and time, yield great profit and abundant fruit, so too, what belongs to oneself, if not enjoyed by oneself but given to a recipient, will become greatly fruitful, many hundredfold. Therefore, even if not consumed by oneself, it should indeed be given to others. For this was said by the Blessed One: ‘Having given a gift to an animal, a hundredfold offering may be expected. Having given a gift to an immoral ordinary person, a thousandfold...’ (MN 3.379), and so on in detail. Furthermore, it was said: ‘If, monks, beings knew the result of giving and sharing as I know it, they would not eat without having given, nor would the stain of stinginess overcome and pervade their minds. Even if it were their last morsel, their last mouthful, they would not eat it without having shared it...’ and so on (Itiv. 26).

50. එතමත්ථවසං ඤත්වාති එතං දානස්ස මහප්ඵලභාවසඞ්ඛාතඤ්චෙව සම්මාසම්බොධියා පච්චයභාවසඞ්ඛාතඤ්ච අත්ථවසං කාරණං ජානිත්වා. න පටික්කමාමි දානතොති දානපාරමිතො ඊසකම්පි න නිවත්තාමි අභික්කමාමි එව. කිමත්ථං? සම්බොධිමනුපත්තියාති සම්බොධිං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං අනුප්පත්තියා අනුප්පත්තියත්ථං, අධිගන්තුන්ති අත්ථො.

50. 'Having known this significance' means: having known this reason, this significance, designated both as the state of great fruitfulness of giving and as the state of being a condition for perfect enlightenment. 'I do not turn back from giving' means: I do not retreat even slightly from the perfection of giving; I only go forward. For what purpose? 'For the attainment of enlightenment' means: for the attainment of enlightenment, the knowledge of omniscience; that is, for attaining it.

තදා බොධිසත්තො මහාජනෙන පිතරි චණ්ඩාලගාමං පවෙසිතෙ දාතබ්බයුත්තකං පරිබ්බයං දාපෙසි නිවාසනානි පාරුපනානි ච. සොපි නගරං පවිසිතුං අලභන්තො බොධිසත්තෙ උය්‍යානකීළාදිඅත්ථං බහිගතෙ උපසඞ්කමති, පුත්තසඤ්ඤාය පන න වන්දති, න අඤ්ජලිකම්මං කරොති, ‘‘චිරං ජීව, සාමී’’ති වදති. බොධිසත්තොපි දිට්ඨදිවසෙ අතිරෙකසම්මානං කරොති. සො එවං ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙත්වා ආයුපරියොසානෙ සපරිසො දෙවලොකං පූරෙසි.

At that time, when his father was made to enter the outcaste village by the great multitude, the Bodhisatta had suitable provisions given, as well as undergarments and outer garments. And he, unable to enter the city, approached the Bodhisatta when he had gone out for garden sports and the like. He did not, however, pay homage or make the gesture of reverence as to a son, but said, 'Long live, lord.' The Bodhisatta also showed him exceeding respect on the day he saw him. Thus, having ruled righteously, at the end of his life, he and his retinue filled the world of the devas.

තදා ඛණ්ඩහාලො දෙවදත්තො අහොසි, ගොතමී දෙවී මහාමායා, චන්දා රාජධීතා රාහුලමාතා, වාසුලො රාහුලො, සෙලා උප්පලවණ්ණා, සූරො මහාකස්සපො, භද්දසෙනො මහාමොග්ගල්ලානො, සූරියකුමාරො සාරිපුත්තො, චන්දරාජා ලොකනාථො.

At that time, Khaṇḍahāla was Devadatta, Queen Gotamī was Mahāmāyā, the princess Candā was Rāhula's mother, Vāsula was Rāhula, Selā was Uppalavaṇṇā, Sūra was Mahākassapa, Bhaddasena was Mahāmoggallāna, Prince Sūriya was Sāriputta, and King Canda was the Lord of the World.

තස්ස ඉධාපි පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව යථාරහං සෙසපාරමියො නිද්ධාරෙතබ්බා. තදා ඛණ්ඩහාලස්ස කක්ඛළඵරුසභාවං ජානන්තොපි අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා ධම්මෙන සමෙන අට්ටස්ස විනිච්ඡයො, අත්තානං මාරෙතුකාමස්සෙව ඛණ්ඩහාලස්ස තථා යඤ්ඤවිධානං ජානිත්වාපි තස්ස උපරි චිත්තප්පකොපාභාවො, අත්තනො පරිසං ගහෙත්වා පිතු සත්තු භවිතුං සමත්ථොපි ‘‘මාදිසස්ස නාම ගරූහි විරොධො න යුත්තො’’ති අත්තානං පුරිසපසුං කත්වා ඝාතාපෙතුකාමස්ස පිතු ආණායං අවට්ඨානං, කොසියා අසිං ගහෙත්වා සීසං [Pg.64] ඡින්දිතුං උපක්කමන්තෙ පුරොහිතෙ අත්තනො පිතරි පුත්තෙ සබ්බසත්තෙසු ච මෙත්තාඵරණෙන සමචිත්තතා, මහාජනෙ පිතරං මාරෙතුං උපක්කමන්තෙ සයං පලිස්සජිත්වා තස්ස ජීවිතදානඤ්ච, දිවසෙ දිවසෙ වෙස්සන්තරදානසදිසං මහාදානං දදතොපි දානෙන අතිත්තභාවො, මහාජනෙන චණ්ඩාලෙසු වාසාපිතස්ස පිතු දාතබ්බයුත්තකං දත්වා පොසනං, මහාජනං පුඤ්ඤකිරියාසු පතිට්ඨාපනන්ති එවමාදයො ගුණානුභාවා නිද්ධාරෙතබ්බාති.

Here too, his remaining perfections should be determined as is appropriate, in the same way as previously described. That is: the determination of the case with law and impartiality, disregarding it though knowing the harsh and cruel nature of Khaṇḍahāla; the absence of mental agitation towards Khaṇḍahāla, even after knowing his sacrificial plan which was intended to kill him; though capable of becoming an enemy to his father by taking his own retinue, his standing firm in the command of his father who wished to have him killed, having made himself a human sacrificial animal, thinking, 'Opposition to elders is not fitting for one like me'; his equanimity through the pervasion of loving-kindness towards the chaplain who was endeavoring to cut off his head after taking a sword from its sheath, as well as towards his own father, his son, and all beings; and when the great multitude was endeavoring to kill his father, his protecting him and giving him the gift of life; his state of being insatiate with giving, even while giving great gifts daily like the gifts of Vessantara; his nourishing his father—who had been made to dwell among the outcastes by the great multitude—by giving him what was suitable to be given; and his establishing the great multitude in meritorious actions—these and other powerful virtues should be determined.

චන්දකුමාරචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Conduct of Prince Canda is concluded.

8. සිවිරාජචරියාවණ්ණනා

8. The Exposition of the Conduct of King Sivi

51. අට්ඨමෙ අරිට්ඨසව්හයෙ නගරෙති අරිට්ඨපුරනාමකෙ නගරෙ. සිවි නාමාසි ඛත්තියොති සිවීති ගොත්තතො එවංනාමකො රාජා අහොසි.

51. In the eighth story: 'In the city named Ariṭṭha' means in the city named Ariṭṭhapura. 'There was a khattiya named Sivi' means there was a king so-named from the Sivi clan.

අතීතෙ කිර සිවිරට්ඨෙ අරිට්ඨපුරනගරෙ සිවිරාජෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ මහාසත්තො තස්ස පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති. ‘‘සිවිකුමාරො’’තිස්ස නාමමකංසු. සො වයප්පත්තො තක්කසිලං ගන්ත්වා උග්ගහිතසිප්පො ආගන්ත්වා පිතු සිප්පං දස්සෙත්වා උපරජ්ජං ලභිත්වා අපරභාගෙ පිතු අච්චයෙන රාජා හුත්වා අගතිගමනං පහාය දස රාජධම්මෙ අකොපෙත්වා රජ්ජං කාරෙන්තො නගරස්ස චතූසු ද්වාරෙසු නගරමජ්ඣෙ නිවෙසනද්වාරෙති ඡ දානසාලායො කාරෙත්වා දෙවසිකං ඡසතසහස්සපරිච්චාගෙන මහාදානං පවත්තෙසි. අට්ඨමීචාතුද්දසීපන්නරසීසු සයං දානසාලං ගන්ත්වා දානග්ගං ඔලොකෙති.

In the past, it is said, when King Sivi was ruling in the city of Ariṭṭhapura in the Sivi kingdom, the Great Being was reborn as his son. They named him Prince Sivi. When he came of age, he went to Takkasilā, and having mastered the arts, he returned, displayed his skills to his father, obtained the viceroyalty, and in a later time, at his father’s passing, became king. Abandoning the paths of wrong conduct, he ruled without violating the ten royal virtues. He had six alms-halls established—at the four city gates, in the middle of the city, and at his palace gate—and daily he set in motion great giving with an expenditure of six hundred thousand. On the eighth, fourteenth, and fifteenth days of the lunar fortnight, he would himself go to the alms-hall to inspect the distribution of gifts.

සො එකදා පුණ්ණමදිවසෙ පාතොව සමුස්සිතසෙතච්ඡත්තෙ රාජපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො අත්තනා දින්නදානං ආවජ්ජෙන්තො බාහිරවත්ථුං අත්තනා අදින්නං නාම අදිස්වා ‘‘න මෙ බාහිරකදානං තථා චිත්තං තොසෙති, යථා අජ්ඣත්තිකදානං, අහො වත මම දානසාලං ගතකාලෙ කොචි යාචකො බාහිරවත්ථුං අයාචිත්වා අජ්ඣත්තිකමෙව යාචෙය්‍ය, සචෙ හි මෙ කොචි සරීරෙ මංසං වා ලොහිතං වා සීසං වා හදයමංසං වා අක්ඛීනි වා උපඩ්ඪසරීරං වා සකලමෙව වා අත්තභාවං දාසභාවෙන යාචෙය්‍ය, තංතදෙවස්ස [Pg.65] අධිප්පායං පූරෙන්තො දාතුං සක්කොමී’’ති චින්තෙසි. පාළියං පන අක්ඛීනං එව වසෙන ආගතා. තෙන වුත්තං –

One day, on the full-moon day, early in the morning, while seated on the royal throne under a raised white parasol, he was reflecting on the gifts he had given. Not seeing any external object that he had not given, he thought: 'An external gift does not please my mind as much as an internal gift. Oh, that when I go to the alms-hall some mendicant might not ask for an external object but would ask for something internal! For if someone were to ask me for the flesh of my body, or my blood, or my head, or the flesh of my heart, or my eyes, or half my body, or even my entire personal existence in servitude, I would be able to give it, fulfilling that very wish of his.' In the Pāḷi canon, however, the account is given only in terms of the eyes. Therefore, it was said:

‘‘නිසජ්ජ පාසාදවරෙ, එවං චින්තෙසහං තදා’’.

Seated in the excellent palace, thus did I reflect at that time:

52.

52.

‘‘යංකිඤ්චි මානුසං දානං, අදින්නං මෙ න විජ්ජති;

යොපි යාචෙය්‍ය මං චක්ඛුං, දදෙය්‍යං අවිකම්පිතො’’ති.

Whatever human gift there is, none remains ungiven by me; should anyone ask me for my eye, I would give it, unwavering.

තත්ථ මානුසං දානන්ති පකතිමනුස්සෙහි දාතබ්බදානං අන්නපානාදි. එවං පන මහාසත්තස්ස උළාරෙ දානජ්ඣාසයෙ උප්පන්නෙ සක්කස්ස පණ්ඩුකම්බලසිලාසනං උණ්හාකාරං දස්සෙසි. සො තස්ස කාරණං ආවජ්ජෙන්තො බොධිසත්තස්ස අජ්ඣාසයං දිස්වා ‘‘සිවිරාජා අජ්ජ සම්පත්තයාචකා චක්ඛූනි චෙ යාචන්ති, චක්ඛූනි උප්පාටෙත්වා නෙසං දස්සාමීති චින්තෙසී’’ති සක්කො දෙවපරිසාය වත්වා ‘‘සො සක්ඛිස්සති නු ඛො තං දාතුං, උදාහු නොති වීමංසිස්සාමි තාව න’’න්ති බොධිසත්තෙ සොළසහි ගන්ධොදකඝටෙහි න්හත්වා සබ්බාලඞ්කාරෙහි පටිමණ්ඩිතෙ අලඞ්කතහත්ථික්ඛන්ධවරගතෙ දානග්ගං ගච්ඡන්තෙ ජරාජිණ්ණො අන්ධබ්‍රාහ්මණො විය හුත්වා තස්ස චක්ඛුපථෙ එකස්මිං උන්නතප්පදෙසෙ උභො හත්ථෙ පසාරෙත්වා රාජානං ජයාපෙත්වා ඨිතො බොධිසත්තෙන තදභිමුඛං වාරණං පෙසෙත්වා ‘‘බ්‍රාහ්මණ, කිං ඉච්ඡසී’’ති පුච්ඡිතො ‘‘තව දානජ්ඣාසයං නිස්සාය සමුග්ගතෙන කිත්තිඝොසෙන සකලලොකසන්නිවාසො නිරන්තරං ඵුටො, අහඤ්ච අන්ධො, තස්මා තං යාචාමී’’ති උපචාරවසෙන එකං චක්ඛුං යාචි. තෙන වුත්තං –

Therein, 'human giving' refers to the gift of food, drink, and the like, which is to be given by ordinary humans. However, when such a sublime inclination for generosity arose in the Great Being, Sakka’s Paṇḍukambala stone seat showed a sign of heat. Reflecting on the reason for this, Sakka saw the Bodhisatta’s resolve and said to the assembly of gods, 'King Sivi has thought, "Today, if beggars who have arrived should ask for my eyes, I will pluck out my eyes and give them to them."' To test whether he would indeed be capable of giving that, Sakka appeared as an old, decrepit, and blind brahmin while the Bodhisatta—having bathed with sixteen pots of fragrant water and been adorned with all ornaments—was proceeding to the alms hall, seated upon a magnificent adorned elephant. He stood on an elevated spot in the Bodhisatta’s line of sight, stretching out both hands and hailing the king. The Bodhisatta, having directed his elephant toward him, asked, 'Brahmin, what do you desire?' The brahmin replied, 'On account of your inclination for giving, the sound of your fame has arisen and continuously pervades the entire populace of the world. I am blind, and therefore I beg of you.' By way of polite speech, he requested one eye. Thus it was said—

53.

53.

‘‘මම සඞ්කප්පමඤ්ඤාය, සක්කො දෙවානමිස්සරො;

නිසින්නො දෙවපරිසාය, ඉදං වචනමබ්‍රවි.

“Knowing my resolve, Sakka, the lord of the gods, seated in the assembly of gods, spoke these words:”

54.

54.

‘‘නිසජ්ජ පාසාදවරෙ, සිවිරාජා මහිද්ධිකො;

චින්තෙන්තො විවිධං දානං, අදෙය්‍යං සො න පස්සති.

“Seated in the excellent palace, King Sivi, greatly powerful, pondering various gifts, saw nothing that could not be given.”

55.

55.

‘‘තථං නු විතථං නෙතං, හන්ද වීමංසයාමි තං;

මුහුත්තං ආගමෙය්‍යාථ, යාව ජානාමි තං මනං.

“Is this true or false? Come, I shall test him; wait a moment, until I know his mind.”

56.

56.

‘‘පවෙධමානො පලිතසිරො, වලිගත්තො ජරාතුරො;

අන්ධවණ්ණොව හුත්වාන, රාජානං උපසඞ්කමි.

“Trembling, with gray hair, with a wrinkled body, afflicted by old age; having become like a blind person, he approached the king.”

57.

57.

‘‘සො [Pg.66] තදා පග්ගහෙත්වාන, වාමං දක්ඛිණබාහු ච;

සිරස්මිං අඤ්ජලිං කත්වා, ඉදං වචනමබ්‍රවි.

“Then, raising up his left and right arms, making a reverential salutation above his head, he spoke these words:”

58.

58.

‘‘‘යාචාමි තං මහාරාජ, ධම්මික රට්ඨවඩ්ඪන;

තව දානරතා කිත්ති, උග්ගතා දෙවමානුසෙ.

“‘I beg of you, great king, righteous promoter of the realm; your fame for delighting in giving has arisen among gods and humans.”

59.

59.

‘‘‘උභොපි නෙත්තා නයනා, අන්ධා උපහතා මම;

එකං මෙ නයනං දෙහි, ත්වම්පි එකෙන යාපයා’’’ති.

“‘Both my eyes, my organs of sight, are blind and damaged; give me one eye, and you too can sustain yourself with one.’”

තත්ථ චින්තෙන්තො විවිධං දානන්ති අත්තනා දින්නං විවිධං දානං චින්තෙන්තො, ආවජ්ජෙන්තො දානං වා අත්තනා දින්නං විවිධං බාහිරං දෙය්‍යධම්මං චින්තෙන්තො. අදෙය්‍යං සො න පස්සතීති බාහිරං විය අජ්ඣත්තිකවත්ථුම්පි අදෙය්‍යං දාතුං අසක්කුණෙය්‍යං න පස්සති, ‘‘චක්ඛූනිපි උප්පාටෙත්වා දස්සාමී’’ති චින්තෙසීති අධිප්පායො. තථං නු විතථං නෙතන්ති එතං අජ්ඣත්තිකවත්ථුනොපි අදෙය්‍යස්ස අදස්සනං දෙය්‍යභාවෙනෙව දස්සනං චින්තනං සච්චං නු ඛො, උදාහු, අසච්චන්ති අත්ථො. සො තදා පග්ගහෙත්වාන, වාමං දක්ඛිණබාහු චාති වාමබාහුං දක්ඛිණබාහුඤ්ච තදා පග්ගහෙත්වා, උභො බාහූ උක්ඛිපිත්වාති අත්ථො. රට්ඨවඩ්ඪනාති රට්ඨවඩ්ඪීකර. ත්වම්පි එකෙන යාපයාති එකෙන චක්ඛුනා සමවිසමං පස්සන්තො සකං අත්තභාවං ත්වං යාපෙහි, අහම්පි භවතො ලද්ධෙන එකෙන යාපෙමීති දස්සෙති.

Therein, ‘pondering various gifts’ means pondering the various gifts he had given, or reflecting on the various external objects worthy of giving that he had bestowed. ‘He saw nothing that could not be given’ means that, just as with external things, he did not see even an internal object as unable to be given or impossible to give; the intention was, ‘I will even pluck out my eyes and give them.’ ‘Is this true or false?’ means whether this thought—this seeing of even internal objects not as unable to be given, but rather as fit to be given—is true or false. ‘Then, raising up his left and right arms’ means raising up his left arm and right arm at that time, that is, lifting both arms. ‘Promoter of the realm’ means one who causes the realm to prosper. ‘You too can sustain yourself with one’ indicates, ‘You sustain your own being, seeing both the even and uneven with one eye, and I too will sustain myself with the one received from you.’

තං සුත්වා මහාසත්තො තුට්ඨමානසො ‘‘ඉදානෙවාහං පාසාදෙ නිසින්නො එවං චින්තෙත්වා ආගතො, අයඤ්ච මෙ චිත්තං ඤත්වා විය චක්ඛුං යාචති, අහො වත මෙ ලාභා, අජ්ජ මෙ මනොරථො මත්ථකං පාපුණිස්සති, අදින්නපුබ්බං වත දානං දස්සාමී’’ති උස්සාහජාතො අහොසි. තමත්ථං පකාසෙන්තො සත්ථා ආහ –

Hearing this, the Great Being, with a joyful mind, thought: “Just now, seated in the palace, I came here reflecting thus, and this man, as if knowing my mind, asks for an eye. Oh, what a gain for me! Today my heart's desire will reach its culmination; I will give a gift never given before!” Thus he was filled with enthusiasm. To reveal this meaning, the Teacher said—

60.

60.

‘‘තස්සාහං වචනං සුත්වා, හට්ඨො සංවිග්ගමානසො;

කතඤ්ජලී වෙදජාතො, ඉදං වචනමබ්‍රවිං.

“Hearing his words, delighted and with a mind stirred by spiritual emotion, with hands raised in reverence, and with rapture arisen, I spoke these words:”

61.

61.

‘‘‘ඉදානාහං චින්තයිත්වාන, පාසාදතො ඉධාගතො;

ත්වං මම චිත්තමඤ්ඤාය, නෙත්තං යාචිතුමාගතො.

“‘Just now, having reflected, I came here from the palace; you, understanding my mind, have come to ask for an eye.”

62.

62.

‘‘‘අහො [Pg.67] මෙ මානසං සිද්ධං, සඞ්කප්පො පරිපූරිතො;

අදින්නපුබ්බං දානවරං, අජ්ජ දස්සාමි යාචකෙ’’’ති.

“‘Ah, my mind’s resolve is accomplished, my intention is fulfilled; today I will give the supreme gift, never given before, to the beggar.’”

තත්ථ තස්සාති තස්ස බ්‍රාහ්මණරූපධරස්ස සක්කස්ස. හට්ඨොති තුට්ඨො. සංවිග්ගමානසොති මම චිත්තං ජානිත්වා විය ඉමිනා බ්‍රාහ්මණෙන චක්ඛු යාචිතං, එත්තකං කාලං එවං අචින්තෙත්වා පමජ්ජිතො වතම්හීති සංවිග්ගචිත්තො. වෙදජාතොති ජාතපීතිපාමොජ්ජො. අබ්‍රවින්ති අභාසිං. මානසන්ති මනසි භවං මානසං, දානජ්ඣාසයො, ‘‘චක්ඛුං දස්සාමී’’ති උප්පන්නදානජ්ඣාසයොති අත්ථො. සඞ්කප්පොති මනොරථො. පරිපූරිතොති පරිපුණ්ණො.

Therein, ‘his’ means of that Sakka in the guise of a brahmin. ‘Delighted’ means joyful. ‘With a mind stirred by spiritual emotion’ means his mind was stirred with the thought, ‘This brahmin, as if knowing my mind, has asked for an eye. For so long, I have indeed been heedless, not having thought thus!’ ‘With rapture arisen’ means with joy and delight arisen. ‘I spoke’ means I said. ‘Mind’s resolve’ means that which is in the mind, the inclination for giving; the meaning is the inclination to give that arose with the thought, ‘I will give my eye.’ ‘Intention’ means the heart’s desire. ‘Fulfilled’ means complete.

අථ බොධිසත්තො චින්තෙසි – ‘‘අයං බ්‍රාහ්මණො මම චිත්තාචාරං ඤත්වා විය දුච්චජම්පි චක්ඛුං මං යාචති, සියා නු ඛො කායචි දෙවතාය අනුසිට්ඨො භවිස්සති, පුච්ඡිස්සාමි තාව න’’න්ති චින්තෙත්වා තං බ්‍රාහ්මණං පුච්ඡි. තෙනාහ භගවා ජාතකදෙසනායං –

Then the Bodhisatta thought: “This brahmin asks me for an eye, even though it is difficult to give, as if knowing my mind’s conduct. Could he have been instructed by some deity? I will first ask him.” Having reflected thus, he questioned the brahmin. Therefore, the Blessed One said in the Jātaka exposition—

‘‘කෙනානුසිට්ඨො ඉධමාගතොසි, වනිබ්බක චක්ඛුපථානි යාචිතුං;

සුදුච්චජං යාචසි උත්තමඞ්ගං, යමාහු නෙත්තං පුරිසෙන දුච්චජ’’න්ති.(ජා. 1.15.53);

“‘By whom instructed have you come here, O beggar, to ask for the paths of sight? You ask for a most excellent limb, very difficult to give up, which they say—the eye—is difficult for a man to give up.’”

තං සුත්වා බ්‍රාහ්මණරූපධරො සක්කො ආහ –

Hearing that, Sakka in the guise of a brahmin said:

‘‘යමාහු දෙවෙසු සුජම්පතීති, මඝවාති නං ආහු මනුස්සලොකෙ;

තෙනානුසිට්ඨො ඉධමාගතොස්මි, වනිබ්බකො චක්ඛුපථානි යාචිතුං.

“‘Whom they call Sujampati among the gods, and Maghavā in the human world; instructed by him, I have come here, a beggar, to ask for the paths of sight.”

‘‘වනිබ්බතො මය්හං වනිං අනුත්තරං, දදාහි තෙ චක්ඛුපථානි යාචිතො;

දදාහි මෙ චක්ඛුපථං අනුත්තරං, යමාහු නෙත්තං පුරිසෙන දුච්චජ’’න්ති. (ජා. 1.15.54-55);

“‘Of me, a beggar, this is the supreme request; being asked, give your eyes. Give me the supreme path of sight, which they say—the eye—is difficult for a man to give up.’”

මහාසත්තො ආහ –

The Great Being said:

‘‘යෙන අත්ථෙන ආගච්ඡි, යමත්ථමභිපත්ථයං;

තෙ තෙ ඉජ්ඣන්තු සඞ්කප්පා, ලභ චක්ඛූනි බ්‍රාහ්මණ.

For whatever purpose you have come, whatever goal you aspire to, may those intentions of yours be fulfilled. Receive the eyes, O brahmin.

‘‘එකං [Pg.68] තෙ යාචමානස්ස, උභයානි දදාමහං;

ස චක්ඛුමා ගච්ඡ ජනස්ස පෙක්ඛතො,යදිච්ඡසෙ ත්වං තද තෙ සමිජ්ඣතූ’’ති. (ජා. 1.15.56-57);

Though you ask for one, I give you both. Go, possessed of sight, as the people look on. Whatever you wish, may that be fulfilled for you.

තත්ථ වනිබ්බකාති තං ආලපති. චක්ඛුපථානීති දස්සනස්ස පථභාවතො චක්ඛූනමෙවෙතං නාමං. යමාහූති යං ලොකෙ ‘‘දුච්චජ’’න්ති කථෙන්ති. වනිබ්බතොති යාචන්තස්ස. වනින්ති යාචනං. තෙ තෙති තෙ තව තස්ස අන්ධස්ස සඞ්කප්පා. ස චක්ඛුමාති සො ත්වං මම චක්ඛූහි චක්ඛුමා හුත්වා. තද තෙ සමිජ්ඣතූති යං ත්වං මම සන්තිකා ඉච්ඡසි, තං තෙ සමිජ්ඣතූති.

Therein, 'vanibbaka' is to address him. 'Cakkhupathāni' is a name for the eyes themselves, because they are the path of seeing. 'Yamāhu' refers to that which people in the world call 'difficult to give up'. 'Vanibbato' means 'of one who begs'. 'Vani' means 'begging'. 'Te te' means 'those intentions of yours, of that blind man'. 'Sa cakkhumā' means 'you, having become possessed of sight by my eyes'. 'Tada te samijjhatu' means 'whatever you desire from me, may that be fulfilled for you'.

රාජා එත්තකං කථෙත්වා ‘‘අයං බ්‍රාහ්මණො සක්කෙන අනුසිට්ඨො ඉධාගතොස්මීති භණති, නූන ඉමස්ස ඉමිනා උපායෙන චක්ඛු සම්පජ්ජිස්සතී’’ති ඤත්වා ‘‘ඉධෙව මයා චක්ඛූනි උප්පාටෙත්වා දාතුං අසාරුප්ප’’න්ති චින්තෙත්වා බ්‍රාහ්මණං ආදාය අන්තෙපුරං ගන්ත්වා රාජාසනෙ නිසීදිත්වා සිවකං නාම වෙජ්ජං පක්කොසාපෙසි. අථ ‘‘අම්හාකං කිර රාජා අක්ඛීනි උප්පාටෙත්වා බ්‍රාහ්මණස්ස දාතුකාමො’’ති සකලනගරෙ එකකොලාහලං අහොසි. අථ නං රඤ්ඤො ඤාතිසෙනාපතිආදයො රාජවල්ලභා අමච්චා පාරිසජ්ජා නාගරා ඔරොධා ච සබ්බෙ සන්නිපතිත්වා නානාඋපායෙහි නිවාරෙසුං. රාජාපි නෙ අනුවාරෙසි තෙනාහ –

Having spoken thus, the king, knowing, 'This brahmin says he has come here instructed by Sakka; surely by this means his eyes will be restored,' reflected, 'It would not be fitting for me to pluck out my eyes and give them right here.' So, taking the brahmin, he went to the inner palace, sat on the royal throne, and had a physician named Sivaka summoned. Then, a great uproar arose throughout the city: 'Our king, it seems, desires to pluck out his eyes and give them to the brahmin!' At this, the king's relatives, generals, ministers, courtiers, citizens, and the women of the inner palace all gathered and tried to prevent him by various means. But the king did not heed them. Therefore, it was said:

‘‘මා නො දෙව අදා චක්ඛුං, මා නො සබ්බෙ පරාකරි;

ධනං දෙහි මහාරාජ, මුත්තා වෙළුරියා බහූ.

O lord, do not give your eye! Do not cast all of us aside! Give wealth, O great king; there are many pearls and beryls.

‘‘යුත්තෙ දෙව රථෙ දෙහි, ආජානීයෙ චලඞ්කතෙ;

නාගෙ දෙහි මහාරාජ, හෙමකප්පනවාසසෙ.

O lord, give yoked chariots; give adorned thoroughbreds. Give elephants, O great king, with golden coverings and apparel.

‘‘යථා තං සිවයො සබ්බෙ, සයොග්ගා සරථා සදා;

සමන්තා පරිකිරෙය්‍යුං, එවං දෙහි රථෙසභා’’ති. (ජා. 1.15.58-60);

So that all the Sivis, with their conveyances and chariots, may ever surround you on all sides, give in such a way, O chief of charioteers.

අථ රාජා තිස්සො ගාථා අභාසි –

Then the king spoke three verses:

‘‘යො වෙ දස්සන්ති වත්වාන, අදානෙ කුරුතෙ මනො;

භූම්‍යං සො පතිතං පාසං, ගීවායං පටිමුඤ්චති.

Whoever, having said, 'I will give,' then sets his mind on not giving, fastens upon his own neck a noose fallen on the ground.

‘‘යො [Pg.69] වෙ දස්සන්ති වත්වාන, අදානෙ කුරුතෙ මනො;

පාපා පාපතරො හොති, සම්පත්තො යමසාධනං.

Whoever, having said, 'I will give,' then sets his mind on not giving, becomes more evil than the evil, having reached the domain of Yama.

‘‘යඤ්හි යාචෙ තඤ්හි දදෙ, යං න යාචෙ න තං දදෙ;

ස්වාහං තමෙව දස්සාමි, යං මං යාචති බ්‍රාහ්මණො’’ති. (ජා. 1.15.61-63);

Indeed, what one is asked for, that one should give; what one is not asked for, that one should not give. I shall give that very thing which the brahmin asks of me.

තත්ථ මා නො, දෙවාති නොති නිපාතමත්තං. දෙව, මා චක්ඛුං අදාසි. මා නො සබ්බෙ පරාකරීති අම්හෙ සබ්බෙ මා පරිච්චජි. අක්ඛීසු හි දින්නෙසු ත්වං රජ්ජං න කරිස්සසි, එවං තයා මයං පරිච්චත්තා නාම භවිස්සාමාති අධිප්පායෙන එවමාහංසු. පරිකිරෙය්‍යුන්ති පරිවාරෙය්‍යුං. එවං දෙහීති යථා තං අවිකලචක්ඛුං සිවයො චිරං පරිවාරෙය්‍යුං, එවං දෙහි ධනමෙවස්ස දෙහි, මා අක්ඛීනි, අක්ඛීසු හි දින්නෙසු න තං සිවයො පරිවාරෙස්සන්තීති දස්සෙති.

Therein, in 'mā no, deva,' 'no' is merely a particle. 'Deva, mā cakkhuṃ adāsi' means 'O lord, do not give the eye.' 'Mā no sabbe parākari' means 'do not abandon all of us.' They spoke with this intention: 'For if the eyes are given, you will not rule the kingdom, and thus we shall be as those abandoned by you.' 'Parikireyyuṃ' means 'they would surround.' 'Evaṃ dehi' shows: 'Give in such a way that the Sivis might long surround you, possessed of unimpaired eyes. Give him only wealth, not the eyes; for if the eyes are given, the Sivis will not surround you.'

පටිමුඤ්චතීති පටිපවෙසෙති. පාපා පාපතරො හොතීති ලාමකා ලාමකතරො නාම හොති. සම්පත්තො යමසාධනන්ති යමස්ස ආණාපවත්තිට්ඨානං උස්සදනිරයං එස පත්තො නාම හොති. යඤ්හි යාචෙති යං වත්ථුං යාචකො යාචති, දායකොපි තදෙව දදෙය්‍ය, න අයාචිතං, අයඤ්ච බ්‍රාහ්මණො චක්ඛුං මං යාචති, න මුත්තාදිකං ධනං, තං දස්සාමීති වදති.

'Paṭimuñcati' means he goes back on his word. 'Pāpā pāpataro hoti' means he becomes more evil than the evil. 'Sampatto yamasādhanaṃ' means he is one who has reached the Ussada hell, the place where Yama's authority prevails. 'Yañhi yāce' means: 'Whatever thing a petitioner asks for, the giver should give that very thing, not what is unasked. And this brahmin asks me for my eyes, not for wealth such as pearls; that I will give,' he says.

අථ නං ‘‘ආයුආදීසු කිං පත්ථෙත්වා චක්ඛූනි දෙසි දෙවා’’ති පුච්ඡිංසු. මහාපුරිසො ‘‘නාහං දිට්ඨධම්මිකං සම්පරායිකං වා සම්පත්තිං පත්ථෙත්වා දෙමි, අපි ච බොධිසත්තානං ආචිණ්ණසමාචිණ්ණො පොරාණකමග්ගො එස, යදිදං දානපාරමිපූරණං නාමා’’ති ආහ. තෙන වුත්තං –

Then they asked him: 'O lord, desiring what among things such as long life do you give your eyes?' The Great Being replied: 'I do not give desiring any attainment in this life or the next. Rather, this is the ancient path, repeatedly practiced by the Bodhisattas, namely, the fulfillment of the perfection of giving.' Therefore, it was said:

‘‘ආයුං නු වණ්ණං නු සුඛං බලං නු, කිං පත්ථයානො නු ජනින්ද දෙසි;

කථඤ්හි රාජා සිවිනං අනුත්තරො, චක්ඛූනි දජ්ජා පරලොකහෙතු.

Is it long life, or beauty, or happiness, or strength—desiring what, O lord of men, do you give? How indeed could the king, unsurpassed among the Sivis, give his eyes for the sake of the next world?

‘‘න වාහමෙතං යසසා දදාමි, න පුත්තමිච්ඡෙ න ධනං න රට්ඨං;

සතඤ්ච ධම්මො චරිතො පුරාණො, ඉච්චෙව දානෙ රමතෙ මනො මමා’’ති. (ජා. 1.15.64-65);

I do not give this for the sake of fame, nor do I desire a son, nor wealth, nor a kingdom. But this is the ancient Dhamma practiced by the good, and for this very reason my mind delights in giving.

තත්ථ [Pg.70] පරලොකහෙතූති, මහාරාජ, කථං නාම තුම්හාදිසො පණ්ඩිතපුරිසො සක්කසම්පත්තිසදිසං සන්දිට්ඨිකං ඉස්සරියං පහාය පරලොකහෙතු චක්ඛූනි දදෙය්‍යාති.

Therein, 'paralokahetu' means: O great king, how could a wise man such as you, having abandoned a visible sovereignty comparable to the fortune of Sakka, give his eyes for the sake of the next world?

න වාහන්ති න වෙ අහං. යසසාති දිබ්බස්ස වා මානුසස්ස වා ඉස්සරියස්ස කාරණා, අපිච සතං බොධිසත්තානං ධම්මො බුද්ධකාරකො චරිතො ආචරිතො ආචිණ්ණො පුරාතනො ඉච්චෙව ඉමිනා කාරණෙන දානෙයෙව ඊදිසො මම මනො නිරතොති.

'Na vāhaṃ' means 'not indeed I.' 'Yasasā' means for the sake of divine or human sovereignty. Rather, it is the ancient Dhamma of the good Bodhisattas, the practice that leads to Buddhahood, which has been walked, followed, and repeatedly practiced. For this very reason, my mind is devoted to giving of this kind.

එවඤ්ච පන වත්වා රාජා අමච්චෙ සඤ්ඤාපෙත්වා සිවකං වෙජ්ජං ආණාපෙසි – ‘‘එහි, සිවක, මම උභොපි අක්ඛීනි ඉමස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස දාතුං සීඝං උප්පාටෙත්වා හත්ථෙ පතිට්ඨපෙහී’’ති. තෙන වුත්තං –

And having spoken thus, the king, having convinced his ministers, commanded the physician Sivaka: 'Come, Sivaka! So that I may give them to this brahmin, quickly pluck out both my eyes and place them in my hand.' Therefore, it was said:

63.

63.

‘‘එහි සිවක උට්ඨෙහි, මා දන්ධයි මා පවෙධයි;

උභොපි නයනං දෙහි, උප්පාටෙත්වා වනිබ්බකෙ.

Come, Sivaka, arise! Do not delay, do not tremble. Having plucked out both eyes, give them to the beggar.

64.

64.

‘‘තතො සො චොදිතො මය්හං, සිවකො වචනංකරො;

උද්ධරිත්වාන පාදාසි, තාලමිඤ්ජංව යාචකෙ’’ති.

Then Sivaka, urged by me and obedient to my word, having extracted them, gave them, as one would give a palm-fruit kernel to a petitioner.

තත්ථ උට්ඨෙහීති උට්ඨානවීරියං කරොහි. ඉමස්මිං මම චක්ඛුදානෙ සහායකිච්චං කරොහීති දස්සෙති. මා දන්තයීති මා චිරායි. අයඤ්හි අතිදුල්ලභො චිරකාලං පත්ථිතො මයා උත්තමො දානක්ඛණො පටිලද්ධො, සො මා විරජ්ඣීති අධිප්පායො. මා පවෙධයීති ‘‘අම්හාකං රඤ්ඤො චක්ඛූනි උප්පාටෙමී’’ති චිත්තුත්‍රාසවසෙන මා වෙධයි සරීරකම්පං මා ආපජ්ජි. උභොපි නයනන්ති උභොපි නයනෙ. වනිබ්බකෙති යාචකස්ස මය්හන්ති මයා. උද්ධරිත්වාන පාදාසීති සො වෙජ්ජො රඤ්ඤො අක්ඛිකූපතො උභොපි අක්ඛීනි උප්පාටෙත්වා රඤ්ඤො හත්ථෙ අදාසි.

Here, 'uṭṭhehi' means 'arouse energetic effort.' This shows, 'Perform the duty of an assistant in this gift of my eyes.' 'Mā dandhayi' means 'do not delay.' For this is an extremely rare and long-awaited supreme moment of giving that I have obtained; may it not be lost—this is the intention. 'Mā pavedhayi' means 'do not tremble,' meaning, 'do not be frightened by the thought, "I am plucking out the king's eyes," nor let your body shake.' 'Ubhopi nayanaṃ' refers to both eyes. 'Vanibbake' means 'to the beggar,' (given) by me. 'Uddharitvāna pādāsi' means that the physician, having plucked out both eyes from the king's eye sockets, gave them into the king's hands.

දෙන්තො ච න සත්ථකෙන උද්ධරිත්වා අදාසි. සො හි චින්තෙසි – ‘‘අයුත්තං මාදිසස්ස සුසික්ඛිතවෙජ්ජස්ස රඤ්ඤො අක්ඛීසු සත්ථපාතන’’න්ති භෙසජ්ජානි ඝංසෙත්වා භෙසජ්ජචුණ්ණෙන නීලුප්පලං පරිභාවෙත්වා දක්ඛිණක්ඛිං උපසිඞ්ඝාපෙසි, අක්ඛි පරිවත්ති, දුක්ඛා වෙදනා උප්පජ්ජි. සො පරිභාවෙත්වා පුනපි උපසිඞ්ඝාපෙසි, අක්ඛි අක්ඛිකූපතො මුච්චි, බලවතරා වෙදනා උදපාදි, තතියවාරෙ ඛරතරං පරිභාවෙත්වා උපනාමෙසි, අක්ඛි ඔසධබලෙන පරිබ්භමිත්වා අක්ඛිකූපතො නික්ඛමිත්වා න්හාරුසුත්තකෙන ඔලම්බමානං අට්ඨාසි, අධිමත්තා [Pg.71] වෙදනා උදපාදි, ලොහිතං පග්ඝරි, නිවත්ථසාටකාපි ලොහිතෙන තෙමිංසු. ඔරොධා ච අමච්චා ච රඤ්ඤො පාදමූලෙ පතිත්වා ‘‘දෙව, අක්ඛීනි මා දෙහි, දෙව, අක්ඛීනි මා දෙහී’’ති මහාපරිදෙවං පරිදෙවිංසු.

And in giving, he did not extract them with a small knife. For he thought, 'It is not fitting for a well-trained physician like me to make an incision in the king's eyes.' Having ground medicines, he saturated a blue lotus with the medicinal powder and applied it to the right eye. The eye turned, and a painful sensation arose. He saturated it again and applied it once more; the eye came out of the eye socket, and a more intense pain arose. The third time, having saturated it more harshly, he brought it near; the eye, propelled by the power of the medicine, spun around, came out of the eye socket, and stood hanging by the nerve thread. Extremely intense pain arose, blood flowed, and even the garments worn were soaked with blood. The women of the inner palace and the ministers fell at the king's feet, wailing loudly, 'Your Majesty, do not give your eyes! Your Majesty, do not give your eyes!'

රාජා වෙදනං අධිවාසෙත්වා ‘‘තාත, මා පපඤ්චං කරී’’ති ආහ. සො ‘‘සාධු, දෙවා’’ති වාමහත්ථෙන අක්ඛිං ධාරෙත්වා දක්ඛිණහත්ථෙන සත්ථකං ආදාය අක්ඛිසුත්තකං ඡින්දිත්වා අක්ඛිං ගහෙත්වා මහාසත්තස්ස හත්ථෙ ඨපෙසි. සො වාමක්ඛිනා දක්ඛිණක්ඛිං ඔලොකෙත්වා පරිච්චාගපීතියා අභිභුය්‍යමානං දුක්ඛවෙදනං වෙදෙන්තො ‘‘එහි, බ්‍රාහ්මණා’’ති බ්‍රාහ්මණං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘මම ඉතො චක්ඛුතො සතගුණෙන සහස්සගුණෙන සතසහස්සගුණෙන සමන්තචක්ඛුමෙව පියතරං, තස්ස මෙ ඉදං අක්ඛිදානං පච්චයො හොතූ’’ති බ්‍රාහ්මණස්ස අක්ඛිං අදාසි. සො තං උක්ඛිපිත්වා අත්තනො අක්ඛිම්හි ඨපෙසි, තං තස්සානුභාවෙන විකසිතනීලුප්පලං විය හුත්වා උපට්ඨාසි. මහාසත්තො වාමක්ඛිනා තස්ස තං අක්ඛිං දිස්වා ‘‘අහො සුදින්නං මයා අක්ඛී’’ති අන්තොසමුග්ගතාය පීතියා නිරන්තරං ඵුටසරීරො හුත්වා අපරම්පි අදාසි. සක්කොපි තං තථෙව කත්වා රාජනිවෙසනා නික්ඛමිත්වා මහාජනස්ස ඔලොකෙන්තස්සෙව නගරා නික්ඛමිත්වා දෙවලොකමෙව ගතො.

The king, enduring the pain, said, 'Dear one, do not delay.' Saying, 'Very well, Your Majesty,' he (the physician) held the eye with his left hand, took a small knife with his right hand, cut the optic nerve, took the eye, and placed it in the Great Being's hand. He (the Great Being) looked at his right eye with his left eye and, enduring the painful sensation which was being overcome by the joy of giving, he had the brahmin summoned and said, 'Come, brahmin. To me, the all-seeing eye is a hundredfold, a thousandfold, a hundred-thousandfold dearer than this eye. May this gift of my eye be a condition for that.' He gave the eye to the brahmin. He (the brahmin) lifted it and placed it in his own eye socket. By his (Sakka's) power, it was established there like a fully blossomed blue lotus. The Great Being, seeing that eye with his left eye, thought, 'Ah, how well have I given the eye!' With his body continuously pervaded by the joy that arose from within, he gave the other one as well. Sakka, having done the same with that one, departed from the royal palace and, as the great assembly watched, left the city and went to the world of the devas.

රඤ්ඤො නචිරස්සෙව අක්ඛීනි ආවාටභාවං අප්පත්තානි කම්බලගෙණ්ඩුකං විය උග්ගතෙන මංසපිණ්ඩෙන පූරෙත්වා චිත්තකම්මරූපස්ස විය රුහිංසු, වෙදනා පච්ඡිජ්ජි. අථ මහාසත්තො කතිපාහං පාසාදෙ වසිත්වා ‘‘කිං අන්ධස්ස රජ්ජෙනාති අමච්චානං රජ්ජං නිය්‍යාතෙත්වා උය්‍යානං ගන්ත්වා පබ්බජිත්වා සමණධම්මං කරිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා අමච්චානං තමත්ථං ආරොචෙත්වා ‘‘මුඛධොවනාදිදායකො එකො පුරිසො මය්හං සන්තිකෙ හොතු, සරීරකිච්චට්ඨානෙසුපි මෙ රජ්ජුකං බන්ධථා’’ති වත්වා සිවිකාය ගන්ත්වා පොක්ඛරණිතීරෙ රාජපල්ලඞ්කෙ නිසීදි. අමච්චාපි වන්දිත්වා පටික්කමිංසු. බොධිසත්තොපි අත්තනො දානං ආවජ්ජෙසි. තස්මිං ඛණෙ සක්කස්ස ආසනං උණ්හාකාරං දස්සෙසි. සක්කො තං දිස්වා ‘‘මහාරාජස්ස වරං දත්වා චක්ඛුං පටිපාකතිකං කරිස්සාමී’’ති බොධිසත්තස්ස සමීපං ගන්ත්වා පදසද්දමකාසි. මහාසත්තෙන ච ‘‘කො එසො’’ති වුත්තෙ –

Before long, the king's eye sockets, without becoming hollow, filled with lumps of flesh that grew like woolen balls and healed over to look like the eyes of a painted image; the pain subsided. Then the Great Being, having stayed in the palace for a few days, thought, "What use is a kingdom to a blind man? I will entrust the kingdom to my ministers, go to the park, go forth into homelessness, and practice the ascetic life." He informed the ministers of this matter and said, "Let one man who attends to my face-washing and such remain by my side, and tie a rope for me even in places for attending to bodily functions." Then he went in a palanquin and sat on the royal couch by the lotus pond. The ministers, having paid their respects, departed. The Bodhisatta reflected on his own act of giving. At that moment, Sakka's throne showed signs of heat. Seeing this, Sakka thought, "I will grant the great king a boon and restore his vision to its natural state," and approached the Bodhisatta, making a sound with his foot. When the Great Being asked, "Who is that?"—

‘‘සක්කොහමස්මි [Pg.72] දෙවින්දො, ආගතොස්මි තවන්තිකෙ;

වරං වරස්සු රාජීසි, යං කිඤ්චි මනසිච්ඡසී’’ති. (ජා. 1.15.71) –

"I am Sakka, lord of the devas, I have come into your presence. Choose a boon, O royal sage, whatever you wish for in your mind."

වත්වා තෙන –

When he had said this—

‘‘පහූතං මෙ ධනං සක්ක, බලං කොසො චනප්පකො;

අන්ධස්ස මෙ සතො දානි, මරණඤ්ඤෙව රුච්චතී’’ති. (ජා. 1.15.72) –

"Abundant is my wealth, O Sakka, my army and treasury are not small; but now that I am blind, only death is pleasing to me."

වුත්තෙ අථ නං සක්කො ආහ – ‘‘සිවිරාජ, කිං පන ත්වං මරිතුකාමො හුත්වා මරණං රොචෙසි, උදාහු අන්ධභාවෙනා’’ති. අන්ධභාවෙන, දෙවාති. ‘‘මහාරාජ, දානං නාම න කෙවලං සම්පරායත්ථමෙව දිය්‍යති, දිට්ඨධම්මත්ථායපි පච්චයො හොති, තස්මා තව දානපුඤ්ඤමෙව නිස්සාය සච්චකිරියං කරොහි, තස්ස බලෙනෙව තෙ චක්ඛු උප්පජ්ජිස්සතී’’ති වුත්තෙ ‘‘තෙන හි මයා මහාදානං සුදින්න’’න්ති වත්වා සච්චකිරියං කරොන්තො –

When this was said, Sakka then asked him, "King of Sivi, do you desire death because you wish to die, or is it because of your blindness?" "Because of blindness, deva." "Great king, a gift is not given for the sake of the next life alone; it is also a condition for benefit in this very life. Therefore, relying on the merit of your gift, make a solemn declaration of truth. By its power, your eye will arise." When this was said, he replied, "In that case, a great gift has been well given by me," and making a solemn declaration of truth, he said—

‘‘යෙ මං යාචිතුමායන්ති, නානාගොත්තා වනිබ්බකා;

යොපි මං යාචතෙ තත්ථ, සොපි මෙ මනසො පියො;

එතෙන සච්චවජ්ජෙන, චක්ඛු මෙ උපපජ්ජථා’’ති. (ජා. 1.15.74) –

"The mendicants of various clans who come to beg from me; whoever begs from me there, he too is dear to my mind. By this utterance of truth, may my eye arise."

ආහ.

He spoke.

තත්ථ යෙ මන්ති යෙ මං යාචිතුමාගච්ඡන්ති, තෙසුපි ආගතෙසු යො ඉමං නාම දෙහීති වාචං නිච්ඡාරෙන්තො මං යාචතෙ, සොපි මෙ මනසො පියො. එතෙනාති සචෙ මය්හං සබ්බෙපි යාචකා පියා, සච්චමෙවෙතං මයා වුත්තං, එතෙන මෙ සච්චවචනෙන එකං චක්ඛු උපපජ්ජථ උප්පජ්ජතූති.

Therein, 'ye maṃ' means 'those who come to beg from me.' Among those who have come, whoever begs from me, uttering the words, 'Give me this thing,' he too is dear to my mind. 'Etena' means: 'If all beggars are dear to me, and this has truly been spoken by me, then by this utterance of truth of mine, may one eye arise, may it be restored!'

අථස්ස වචනසමනන්තරමෙව පඨමං චක්ඛු උදපාදි. තතො දුතියස්ස උප්පජ්ජනත්ථාය –

Then, immediately after his words, the first eye arose. Then, for the purpose of the second arising—

‘‘යං මං සො යාචිතුං ආගා, දෙහි චක්ඛුන්ති බ්‍රාහ්මණො;

තස්ස චක්ඛූනි පාදාසිං, බ්‍රාහ්මණස්ස වනිබ්බතො.

“That brahmin, a mendicant, came to me to beg, saying, ‘Give me your eye.’ I gave my eyes to that brahmin, the mendicant.”

‘‘භිය්‍යො මං ආවිසී පීති, සොමනස්සඤ්චනප්පකං;

එතෙන සච්චවජ්ජෙන, දුතියං මෙ උපපජ්ජථා’’ති. (ජා. 1.15.75-76) –

“Greater still, joy pervaded me, and immeasurable happiness arose; by this utterance of truth, may my second eye arise.”

ආහ.

He said.

තත්ථ යං මන්ති යො මං. සොති සො චක්ඛුයාචකො බ්‍රාහ්මණො. ආගාති ආගතො. වනිබ්බතොති යාචන්තස්ස. මං ආවිසීති බ්‍රාහ්මණස්ස [Pg.73] චක්ඛූනි දත්වා අන්ධකාලෙපි තථාරූපං වෙදනං අගණෙත්වා ‘‘අහො සුදින්නං මෙ දාන’’න්ති පච්චවෙක්ඛන්තං මං භිය්‍යො අතිරෙකතරා පීති ආවිසි. සොමනස්සඤ්චනප්පකන්ති අපරිමාණං සොමනස්සං උප්පජ්ජි. එතෙනාති සචෙ තදා මම අනප්පකං පීතිසොමනස්සං උප්පන්නං, සච්චමෙවෙතං මයා වුත්තං, එතෙන මෙ සච්චවචනෙන දුතියම්පි චක්ඛු උපපජ්ජතූති.

Therein, ‘yaṃ maṃ’ means ‘who… me.’ ‘So’ means that brahmin who was a beggar for an eye. ‘Āgā’ means ‘he came.’ ‘Vanibbato’ means ‘of the one begging.’ ‘Maṃ āvisī’ means: after giving my eyes to the brahmin, even in the time of blindness, not taking into account such a feeling, as I reflected, ‘Ah, my gift was well given,’ an even greater joy pervaded me. ‘Somanassañcanappakaṃ’ means immeasurable happiness arose. ‘Etena’ means: ‘If at that time immeasurable joy and happiness arose in me, and this has truly been spoken by me, then by this utterance of truth, may a second eye also arise for me!’

තංඛණඤ්ඤෙව දුතියම්පි චක්ඛු උදපාදි. තානි පනස්ස චක්ඛූනි නෙව පාකතිකානි, න දිබ්බානි. සක්කබ්‍රාහ්මණස්ස හි දින්නං චක්ඛුං පුන පාකතිකං කාතුං න සක්කා, උපහතචක්ඛුනො ච දිබ්බචක්ඛු නාම නුප්පජ්ජති, වුත්තනයෙන පනස්ස ආදිමජ්ඣපරියොසානෙසු අවිපරීතං අත්තනො දානපීතිං උපාදාය පීතිඵරණවසෙන නිබ්බත්තානි ‘‘සච්චපාරමිතාචක්ඛූනී’’ති වුත්තානි. තෙන වුත්තං –

At that very moment, a second eye also arose. But those eyes of his were neither natural nor divine. For it is not possible to make natural again the eye given to the Sakka-brahmin, and a divine eye does not arise for one whose eye has been destroyed. However, in accordance with the method described, they were produced by means of the suffusion of joy, on account of his joy in giving being undiminished in the beginning, middle, and end, and are called the ‘eyes of the perfection of truth.’ Thus it is said:

65.

65.

‘‘දදමානස්ස දෙන්තස්ස, දින්නදානස්ස මෙ සතො;

චිත්තස්ස අඤ්ඤථා නත්ථි, බොධියායෙව කාරණා’’ති.

“For me, while preparing to give, while in the act of giving, and after having given the gift, there was no alteration of mind; it was for the sake of enlightenment alone.”

තත්ථ දදමානස්සාති චක්ඛූනි දාතුං වෙජ්ජෙන උප්පාටෙන්තස්ස. දෙන්තස්සාති උප්පාටිතානි තානි සක්කබ්‍රාහ්මණස්ස හත්ථෙ ඨපෙන්තස්ස. දින්නදානස්සාති චක්ඛුදානං දින්නවතො. චිත්තස්ස අඤ්ඤථාති දානජ්ඣාසයස්ස අඤ්ඤථාභාවො. බොධියායෙව කාරණාති තඤ්ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සෙව හෙතූති අත්ථො.

Therein, ‘dadamānassa’ means of him who was having the eyes extracted by the physician in order to give them. ‘Dentassa’ means of him who was placing those extracted eyes in the hand of the Sakka-brahmin. ‘Dinnadānassa’ means of him who had given the gift of his eyes. ‘Cittassa aññathā’ means the mind’s being otherwise, that is, a change in the intention to give. ‘Bodhiyāyeva kāraṇā’ means that it is a cause for omniscience itself; this is the meaning.

66. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස සුදුල්ලභතාය එවං සුදුක්කරං මයා කතන්ති න චක්ඛූනං න අත්තභාවස්සපි අප්පියතායාති දස්සෙන්තො ‘‘න මෙ දෙස්සා’’ති ඔසානගාථමාහ. තත්ථ අත්තා න මෙ න දෙස්සියොති පඨමො න-කාරො නිපාතමත්තො. අත්තා න මෙ කුජ්ඣිතබ්බො, න අප්පියොති අත්ථො. ‘‘අත්තානං මෙ න දෙස්සිය’’න්තිපි පාඨො. තස්සත්ථො – මෙ අත්තානං අහං න දෙස්සියං න කුජ්ඣෙය්‍යං න කුජ්ඣිතුං අරහාමි න සො මයා කුජ්ඣිතබ්බොති. ‘‘අත්තාපි මෙ න දෙස්සියො’’තිපි පඨන්ති. අදාසහන්ති අදාසිං අහං. ‘‘අදාසිහ’’න්තිපි පාඨො.

66. To show that he performed such a difficult act because omniscience is so very difficult to obtain, and not out of any dislike for his eyes or his own being, he spoke the concluding verse, “They are not hateful to me.” Therein, in the phrase ‘attā na me na dessiyo,’ the first ‘na’ is a mere particle. The meaning is: ‘The self is not to be resented by me; it is not unloved.’ There is also the reading ‘Attānaṃ me na dessiyaṃ.’ Its meaning is: ‘I should not resent my self; I should not be angry; I am not fit to be angry; it should not be resented by me.’ They also recite ‘Attāpi me na dessiyo.’ ‘Adāsahaṃ’ means ‘I gave.’ There is also the reading ‘Adāsihaṃ.’

තදා පන බොධිසත්තස්ස සච්චකිරියාය චක්ඛූසු උප්පන්නෙසු සක්කානුභාවෙන සබ්බා රාජපරිසා සන්නිපතිතාව අහොසි. අථස්ස සක්කො මහාජනමජ්ඣෙ ආකාසෙ ඨත්වා –

Then, when the eyes had arisen for the Bodhisatta through his act of truth, the entire royal assembly was gathered by the power of Sakka. Then Sakka, standing in the sky in the midst of the great crowd, said to him:

‘‘ධම්මෙන [Pg.74] භාසිතා ගාථා, සිවීනං රට්ඨවඩ්ඪන;

එතානි තව නෙත්තානි, දිබ්බානි පටිදිස්සරෙ.

“Righteously were the verses spoken, O increaser of the Sivi realm; these divine eyes of yours now reappear.”

‘‘තිරොකුට්ටං තිරොසෙලං, සමතිග්ගය්හ පබ්බතං;

සමන්තා යොජනසතං, දස්සනං අනුභොන්තු තෙ’’ති. (ජා. 1.15.77-78) –

“Beyond wall, beyond rock, surpassing the mountain, may your eyes experience sight for a hundred yojanas all around.”

ඉමාහි ගාථාහි ථුතිං කත්වා දෙවලොකමෙව ගතො. බොධිසත්තොපි මහාජනපරිවුතො මහන්තෙන සක්කාරෙන නගරං පවිසිත්වා රාජගෙහද්වාරෙ සුසජ්ජිතෙ මහාමණ්ඩපෙ සමුස්සිතසෙතච්ඡත්තෙ රාජපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො චක්ඛුපටිලාභෙන තුට්ඨහට්ඨපමුදිතානං දට්ඨුං ආගතානං නාගරානං ජානපදානං රාජපරිසාය ච ධම්මං දෙසෙන්තො –

Having praised him with these verses, he went to the world of the devas. The Bodhisatta, surrounded by a great crowd, entered the city with great honor and, seated on the royal throne under a lofty white parasol in the well-adorned great pavilion at the royal palace gate, he taught the Dhamma to the citizens, countryfolk, and the royal assembly who had come to see him, joyful, elated, and delighted at the recovery of his sight:

‘‘කො නීධ විත්තං න දදෙය්‍ය යාචිතො, අපි විසිට්ඨං සුපියම්පි අත්තනො;

තදිඞ්ඝ සබ්බෙ සිවයො සමාගතා, දිබ්බානි නෙත්තානි මමජ්ජ පස්සථ.

“Who here, when asked, would not give wealth, even a most excellent and beloved possession of one’s own? Come now, all you Sivis who are assembled, behold my divine eyes today!”

‘‘තිරොකුට්ටං තිරොසෙලං, සමතිග්ගය්හ පබ්බතං;

සමන්තා යොජනසතං, දස්සනං අනුභොන්ති මෙ.

“Beyond wall, beyond rock, surpassing the mountain, my eyes experience sight for a hundred yojanas all around.”

‘‘න චාගමත්තා පරමත්ථි කිඤ්චි, මච්චානං ඉධ ජීවිතෙ;

දත්වාන මානුසං චක්ඛුං, ලද්ධං මෙ චක්ඛු අමානුසං.

“There is nothing whatsoever higher than giving for mortals here in this life; having given a human eye, I have received a non-human eye.”

‘‘එතම්පි දිස්වා සිවයො, දෙථ දානානි භුඤ්ජථ;

දත්වා ච භුත්වා ච යථානුභාවං, අනින්දිතා සග්ගමුපෙථ ඨාන’’න්ති. (ජා. 1.15.79-82) –

“Seeing this, O Sivis, give gifts and enjoy them. Having given and enjoyed according to your means, blameless, approach the heavenly state.”

ඉමා ගාථා අභාසි. තත්ථ ධම්මෙන භාසිතාති, මහාරාජ, ඉමා තෙ ගාථා ධම්මෙන සභාවෙනෙව භාසිතා. දිබ්බානීති දිබ්බානුභාවයුත්තානි. පටිදිස්සරෙති පටිදිස්සන්ති. තිරොකුට්ටන්ති පරකුට්ටං. තිරොසෙලන්ති පරසෙලං. සමතිග්ගය්හාති අතික්කමිත්වා. සමන්තා දසදිසා යොජනසතං රූපදස්සනං අනුභොන්තු සාධෙන්තු.

He spoke these verses. Therein, ‘dhammena bhāsitā’ means, ‘O great king, these verses of yours were spoken righteously, that is, by their very nature.’ ‘Dibbāni’ means ‘endowed with divine power.’ ‘Paṭidissare’ means ‘they are seen again.’ ‘Tirokuṭṭaṃ’ means ‘beyond the wall.’ ‘Tiroselaṃ’ means ‘beyond the rock.’ ‘Samatiggayha’ means ‘having surpassed.’ ‘Samantā… anubhontu’ means ‘may they experience and accomplish the seeing of forms in the ten directions for a hundred yojanas all around.’

කො නීධාති කො නු ඉධ. අපි විසිට්ඨන්ති උත්තමම්පි සමානං. න චාගමත්තාති චාගප්පමාණතො අඤ්ඤං වරං නාම නත්ථි. ඉධ ජීවිතෙති ඉමස්මිං [Pg.75] ජීවලොකෙ. ‘‘ඉධ ජීවත’’න්තිපි පඨන්ති. ඉමස්මිං ලොකෙ ජීවමානානන්ති අත්ථො. අමානුසන්ති දිබ්බචක්ඛු මයා ලද්ධං, ඉමිනා කාරණෙන වෙදිතබ්බමෙතං ‘‘චාගතො උත්තමං නාම නත්ථී’’ති. එතම්පි දිස්වාති එතං මයා ලද්ධං දිබ්බචක්ඛුං දිස්වාපි.

‘Ko nīdha’ means ‘who indeed here?’ ‘Api visiṭṭhaṃ’ means ‘even being excellent.’ ‘Na cāgamattā’ means ‘there is nothing superior to the measure of giving.’ ‘Idha jīvite’ means ‘in this living world.’ They also read ‘idha jīvataṃ.’ The meaning is ‘for those living in this world.’ ‘Amānusaṃ’ means ‘a non-human eye was received by me; for this reason it should be understood that there is nothing superior to giving.’ ‘Etampi disvā’ means ‘having seen this divine eye received by me.’

ඉති ඉමාහි චතූහි ගාථාහි න කෙවලං තස්මිංයෙව ඛණෙ, අථ ඛො අන්වද්ධමාසම්පි උපොසථෙ මහාජනං සන්නිපාතෙත්වා ධම්මං දෙසෙසි. තං සුත්වා මහාජනො දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා දෙවලොකපරායනො අහොසි.

Thus, with these four verses, he taught the Dhamma not only at that very moment, but also every fortnight on the Uposatha day, having gathered a great assembly. Having heard that, the great multitude performed meritorious deeds such as giving and became destined for the world of the devas.

තදා වෙජ්ජො ආනන්දත්ථෙරො අහොසි, සක්කො අනුරුද්ධත්ථෙරො, සෙසපරිසා බුද්ධපරිසා, සිවිරාජා ලොකනාථො.

At that time, Sakka was the Elder Anuruddha, the remaining assembly was the Buddha's assembly, and King Sivi was the Lord of the World.

තස්ස ඉධාපි වුත්තනයෙනෙව යථාරහං පාරමියො නිද්ධාරෙතබ්බා. තථා දිවසෙ දිවසෙ යථා අදින්නපුබ්බං බාහිරදෙය්‍යධම්මවත්ථු න හොති, එවං අපරිමිතං මහාදානං පවත්තෙන්තස්ස තෙන අපරිතුට්ඨස්ස කථං නු ඛො අහං අජ්ඣත්තිකවත්ථුකං දානං දදෙය්‍යං, කදා නු ඛො මං කොචි ආගන්ත්වා අජ්ඣත්තිකං දෙය්‍යධම්මං යාචෙය්‍ය, සචෙ හි කොචි යාචකො මෙ හදයමංසස්ස නාමං ගණ්හෙය්‍ය, කණයෙන නං නීහරිත්වා පසන්නඋදකතො සනාළං පදුමං උද්ධරන්තො විය ලොහිතබින්දුං පග්ඝරන්තං හදයං නීහරිත්වා දස්සාමි. සචෙ සරීරමංසස්ස නාමං ගණ්හෙය්‍ය, අවලෙඛනෙන තාලගුළපටලං උප්පාටෙන්තො විය සරීරමංසං උප්පාටෙත්වා දස්සාමි. සචෙ ලොහිතස්ස නාමං ගණ්හෙය්‍ය, අසිනා විජ්ඣිත්වා යන්තමුඛෙ වා පතිත්වා උපනීතං භාජනං පූරෙත්වා ලොහිතං දස්සාමි. සචෙ පන කොචි ‘‘ගෙහෙ මෙ කම්මං නප්පවත්තති, තත්ථ මෙ දාසකම්මං කරොහී’’ති වදෙය්‍ය, රාජවෙසං අපනෙත්වා තස්ස අත්තානං සාවෙත්වා දාසකම්මං කරිස්සාමි. සචෙ වා පන කොචි අක්ඛීනං නාමං ගණ්හෙය්‍ය, තාලමිඤ්ජං නීහරන්තො විය අක්ඛීනි උප්පාටෙත්වා තස්ස දස්සාමීති එවං අනඤ්ඤසාධාරණවසීභාවප්පත්තානං මහාබොධිසත්තානංයෙව ආවෙණිකා උළාරතරා පරිවිතක්කුප්පත්ති, චක්ඛුයාචකං ලභිත්වා අමච්චපාරිසජ්ජාදීහි නිවාරියමානස්සාපි තෙසං වචනං අනාදියිත්වා අත්තනො පරිවිතක්කානුරූපං පටිපත්තියා ච පරමා පීතිපටිසංවෙදනා, තස්සා පීතිමනතාය අවිතථභාවං නිස්සාය සක්කස්ස පුරතො සච්චකිරියාකරණං, තෙන ච අත්තනො චක්ඛූනං පටිපාකතිකභාවො, තෙසඤ්ච දිබ්බානුභාවතාති එවමාදයො මහාසත්තස්ස ගුණානුභාවා වෙදිතබ්බාති.

Here too, his perfections should be determined in the appropriate manner as previously described. Thus, day after day, as there was no external object of giving that had not been given before, while he was giving immeasurable great gifts, being dissatisfied with that, he thought: 'How might I give an internal gift? When will someone come to me to ask for an internal gift? If indeed any beggar were to ask for the flesh of my heart, I would take it out with a knife and give it, like drawing a lotus with its stalk from clear water, even as drops of blood trickle from it. If they were to ask for the flesh of my body, I would scrape off the flesh with a blade and give it, like peeling off a layer of palm fruit. If they were to ask for blood, I would pierce myself with a sword and, filling a vessel brought near with blood, I would give it. Or if someone were to say, “My work at home does not proceed, so do the work of a slave for me,” I would set aside my royal attire, announce myself to them, and perform the work of a slave. Or if someone were to ask for my eyes, I would pluck out my eyes and give them, like extracting the kernel of a palm fruit.' Thus, the arising of such an extraordinary and exceedingly lofty reflection is unique to the great bodhisattvas who have attained mastery. Upon finding a beggar asking for his eyes, even though being restrained by ministers and courtiers, he disregarded their words and acted in accordance with his own reflection, and through that practice experienced supreme joy. Relying on the unfailing nature of that joyful mind, he made a declaration of truth before Sakka. Thereby, his eyes were restored to their natural state, and they gained divine power. In this way, these and other virtues and powers of the great being are to be understood.

සිවිරාජචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Conduct of King Sivi is concluded.

9. වෙස්සන්තරචරියාවණ්ණනා

9. The Commentary on the Conduct of Vessantara

67. නවමෙ [Pg.76] යා මෙ අහොසි ජනිකාති එත්ථ මෙති වෙස්සන්තරභූතං අත්තානං සන්ධාය සත්ථා වදති. තෙනෙවාහ – ‘‘ඵුස්සතී නාම ඛත්තියා’’ති. තදා හිස්ස මාතා ‘‘ඵුස්සතී’’ති එවංනාමිකා ඛත්තියානී අහොසි. සා අතීතාසු ජාතීසූති සා තතො අනන්තරාතීතජාතියං. එකත්ථෙ හි එතං බහුවචනං. සක්කස්ස මහෙසී පියා අහොසීති සම්බන්ධො. අථ වා යා මෙ අහොසි ජනිකා ඉමස්මිං චරිමත්තභාවෙ, සා අතීතාසු ජාතීසු ඵුස්සතී නාම, තත්ථ අතීතාය ජාතියා ඛත්තියා, යත්ථාහං තස්සා කුච්ඡිම්හි වෙස්සන්තරො හුත්වා නිබ්බත්තිං, තතො අනන්තරාතීතාය සක්කස්ස මහෙසී පියා අහොසීති. තත්‍රායං අනුපුබ්බිකථා –

67. In the ninth account, regarding the phrase 'She who was my mother,' the Teacher speaks referring to himself as having been Vessantara. Therefore, he said: 'A Khattiya named Phussatī.' At that time, his mother was a Khattiya lady named Phussatī. As for 'in past births,' this means in the immediately preceding past birth. Here, the plural is used in the sense of the singular. The connection is: 'She was the beloved chief queen of Sakka.' Alternatively: 'She who was my mother in this final existence, she in past births was named Phussatī, a Khattiya in that past birth where I, as Vessantara, was born in her womb; and in the birth immediately preceding that, she was the beloved chief queen of Sakka.' Here is the sequential account:

ඉතො හි එකනවුතෙ කප්පෙ විපස්සී නාම සත්ථා ලොකෙ උදපාදි. තස්මිං බන්ධුමතීනගරං උපනිස්සාය ඛෙමෙ මිගදායෙ විහරන්තෙ බන්ධුමා රාජා කෙනචි රඤ්ඤා පෙසිතං මහග්ඝං චන්දනසාරං අත්තනො ජෙට්ඨධීතාය අදාසි. සා තෙන සුඛුමං චන්දනචුණ්ණං කාරෙත්වා සමුග්ගං පූරෙත්වා විහාරං ගන්ත්වා සත්ථු සුවණ්ණවණ්ණං සරීරං පූජෙත්වා සෙසචුණ්ණානි ගන්ධකුටියං විකිරිත්වා ‘‘භන්තෙ, අනාගතෙ තුම්හාදිසස්ස බුද්ධස්ස මාතා භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං අකාසි. සා තතො චුතා තස්සා චන්දනචුණ්ණපූජාය ඵලෙන රත්තචන්දනපරිප්ඵොසිතෙන විය සරීරෙන දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච සංසරන්තී තාවතිංසභවනෙ සක්කස්ස දෙවරඤ්ඤො අග්ගමහෙසී හුත්වා නිබ්බත්ති. අථස්සා ආයුපරියොසානෙ පුබ්බනිමිත්තෙසු උප්පන්නෙසු සක්කො දෙවරාජා තස්සා පරික්ඛීණායුකතං ඤත්වා තස්සා අනුකම්පාය ‘‘භද්දෙ, ඵුස්සති දස තෙ වරෙ දම්මි, තෙ ගණ්හස්සූ’’ති ආහ. තෙන වුත්තං –

For ninety-one aeons ago from this one, the Teacher named Vipassī arose in the world. While he was dwelling near the city of Bandhumatī in the Khema Deer Park, King Bandhumā gave a very precious piece of sandalwood, sent by another king, to his eldest daughter. She had it ground into fine sandalwood powder, filled a casket with it, went to the monastery, honored the Teacher’s golden-hued body, and scattered the remaining powder in the perfumed chamber. Then she made the aspiration: 'Venerable sir, in the future may I become the mother of a Buddha like you.' After passing away from that existence, as a result of her offering of sandalwood powder, she wandered among devas and humans with a body as if sprinkled with red sandalwood, until she was reborn in the Tāvatiṃsa heaven as the chief queen of Sakka, king of the devas. Then, at the end of her lifespan, when the preliminary signs appeared, Sakka, king of the devas, knowing that her life was exhausted, said to her out of compassion: 'Good lady, Phussatī, I give you ten boons. Accept them.' Therefore it was said:

68.

68.

‘‘තස්සා ආයුක්ඛයං ඤත්වා, දෙවින්දො එතදබ්‍රවි;

‘දදාමි තෙ දස වරෙ, වර භද්දෙ යදිච්ඡසී’’’ති.

Knowing her lifespan was ending, the lord of devas said this: 'I give you ten boons; choose, good lady, whatever you wish.'

තත්ථ වරාති වරස්සු වරං ගණ්හ. භද්දෙ, යදිච්ඡසීති, භද්දෙ, ඵුස්සති යං ඉච්ඡසි යං තව පියං, තං දසහි කොට්ඨාසෙහි ‘‘වරං වරස්සු පටිග්ගණ්හාහී’’ති වදති.

Therein, `vara` means 'choose' or 'take a boon.' As for 'Good lady, whatever you wish,' it means he says: 'Good lady Phussatī, whatever you desire, whatever is dear to you, that boon from among the ten portions, choose and accept.'

69. පුනිදමබ්‍රවීති පුන ඉදං සා අත්තනො චවනධම්මතං අජානන්තී ‘‘කිං නු මෙ අපරාධත්ථී’’තිආදිකං අභාසි. සා හි පමත්තා හුත්වා අත්තනො ආයුක්ඛයං [Pg.77] අජානන්තී අයං ‘‘වරං ගණ්හා’’ති වදන්තො ‘‘කත්ථචි මම උප්පජ්ජනං ඉච්ඡතී’’ති ඤත්වා එවමාහ. තත්ථ අපරාධත්ථීති අපරාධො අත්ථි. කිං නු දෙස්සා අහං තවාති කිං කාරණං අහං තව දෙස්සා කුජ්ඣිතබ්බා අප්පියා ජාතා. රම්මා චාවෙසි මං ඨානාති රමණීයා ඉමස්මා ඨානා චාවෙසි. වාතොව ධරණීරුහන්ති යෙන බලවා මාලුතො විය රුක්ඛං උම්මූලෙන්තො ඉමම්හා දෙවලොකා චාවෙතුකාමොසි කිං නු කාරණන්ති තං පුච්ඡති.

69. Then she spoke again: not knowing her own nature of passing away, she said, 'What wrong is there on my part?' and so on. For she, being heedless and unaware that her lifespan was ending, and understanding that when he said, 'Accept a boon,' he wished for her to be reborn somewhere, spoke thus. Therein, 'What wrong is there on my part?' means 'Is there a fault?' 'Why am I hateful to you?' means 'For what reason have I become hateful, deserving of your anger, and unloved?' 'You make me fall from a delightful place' means 'You make me fall from this delightful place.' 'Like the wind, a tree' means she asks him: 'For what reason do you wish to make me fall from this deva world, just as a strong wind uproots a tree?'

70. තස්සිදන්ති තස්සා ඉදං. න චෙව තෙ කතං පාපන්ති න චෙව තයා කිඤ්චි පාපං කතං යෙන තෙ අපරාධො සියා. න ච මෙ ත්වංසි අප්පියාති මම ත්වං න චාපි අප්පියා, යෙන දෙස්සා නාම මම අප්පියාති අධිප්පායො.

70. As for 'To her, this,' it means this was said to her. 'And you have done no evil' means 'No evil whatsoever has been done by you for which there might be a fault on your part.' 'Nor are you unloved by me' means 'You are not unloved by me either; the meaning is that you are not hateful to me.'

71. ඉදානි යෙන අධිප්පායෙන වරෙ දාතුකාමො, තං දස්සෙන්තො ‘‘එත්තකංයෙව තෙ ආයු, චවනකාලො භවිස්සතී’’ති වත්වා වරෙ ගණ්හාපෙන්තො ‘‘පටිග්ගණ්හ මයා දින්නෙ, වරෙ දස වරුත්තමෙ’’ති ආහ.

71. Now, revealing the intention with which he wished to give the boons, he said, 'Your life is only this long; the time for your passing will come,' and, causing her to accept the boons, he said, 'Accept the ten supreme boons given by me.'

තත්ථ වරුත්තමෙති වරෙසු උත්තමෙ අග්ගවරෙ.

Here, "supreme boon" means the highest and best of boons.

72. දින්නවරාති ‘‘වරෙ දස්සාමී’’ති පටිඤ්ඤාදානවසෙන දින්නවරා. තුට්ඨහට්ඨාති ඉච්ඡිතලාභපරිතොසෙන තුට්ඨා චෙව තස්ස ච සිඛාප්පත්තිදස්සනෙන හාසවසෙන හට්ඨා ච. පමොදිතාති බලවපාමොජ්ජෙන පමුදිතා. මමං අබ්භන්තරං කත්වාති තෙසු වරෙසු මං අබ්භන්තරං කරිත්වා. දස වරෙ වරීති සා අත්තනො ඛීණායුකභාවං ඤත්වා සක්කෙන වරදානත්ථං කතොකාසා සකලජම්බුදීපතලං ඔලොකෙන්තී අත්තනො අනුච්ඡවිකං සිවිරඤ්ඤො නිවෙසනං දිස්වා තත්ථ තස්ස අග්ගමහෙසිභාවො නීලනෙත්තතා නීලභමුකතා ඵුස්සතීතිනාමං ගුණවිසෙසයුත්තපුත්තපටිලාභො අනුන්නතකුච්ඡිභාවො අලම්බත්ථනතා අපලිතභාවො සුඛුමච්ඡවිතා වජ්ඣජනානං මොචනසමත්ථතා චාති ඉමෙ දස වරෙ ගණ්හි.

72. "One to whom boons were given": by virtue of the promise "I will give boons," she was one to whom boons were given. "Delighted and joyful": pleased by gaining what she desired and joyful with laughter upon seeing his crest. "Overjoyed": overjoyed with great delight. "Making me internal": making me central regarding those boons. Knowing that her lifespan was exhausted and having been given the opportunity by Sakka to be granted boons, she, surveying the entire surface of Jambudīpa and seeing the residence of King Sivi as suitable for her, chose these ten boons: becoming his chief queen, having dark eyes, dark eyebrows, the name Phussatī, obtaining a son endowed with special qualities, a non-protruding belly, non-sagging breasts, no gray hair, delicate skin, and the ability to free those condemned to death.

ඉති සා දස වරෙ ගහෙත්වා තතො චුතා මද්දරඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්ති. ජායමානා ච සා චන්දනචුණ්ණපරිප්ඵොසිතෙන විය සරීරෙන ජාතා. තෙනස්සා නාමග්ගහණදිවසෙ ‘‘ඵුස්සතී’’ ත්වෙව නාමං කරිංසු. සා මහන්තෙන පරිවාරෙන වඩ්ඪිත්වා සොළසවස්සකාලෙ උත්තමරූපධරා [Pg.78] අහොසි. අථ නං ජෙතුත්තරනගරෙ සිවිමහාරාජා පුත්තස්ස සඤ්ජයකුමාරස්සත්ථාය ආනෙත්වා සෙතච්ඡත්තං උස්සාපෙත්වා තං සොළසන්නං ඉත්ථිසහස්සානං ජෙට්ඨකං කත්වා අග්ගමහෙසිට්ඨානෙ ඨපෙසි. තෙන වුත්තං –

Thus, having taken those ten boons, she passed away from there and was reborn in the womb of the chief queen of King Madda. At birth, her body appeared as if sprinkled with sandalwood powder. Therefore, on the day of her naming ceremony, they gave her the name "Phussatī." She grew up surrounded by a great retinue and by the age of sixteen, she possessed supreme beauty. Then, King Sivi of Jetuttara city brought her for the sake of his son, Prince Sañjaya, raised a white parasol over her, made her the foremost among sixteen thousand women, and placed her in the position of chief queen. Hence it is said:

73.

73.

‘‘තතො චුතා සා ඵුස්සතී, ඛත්තියෙ උපපජ්ජථ;

ජෙතුත්තරම්හි නගරෙ, සඤ්ජයෙන සමාගමී’’ති.

"Then, passing away from there, that Phussatī was reborn among the Khattiyas; in the city of Jetuttara, she was united with Sañjaya."

සා සඤ්ජයරඤ්ඤො පියා අහොසි මනාපා. අථ සක්කො ආවජ්ජෙන්තො ‘‘මයා ඵුස්සතියා දින්නවරෙසු නව වරා සමිද්ධා’’ති දිස්වා ‘‘පුත්තවරො න සමිද්ධො, තම්පිස්සා සමිජ්ඣාපෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා බොධිසත්තං තදා තාවතිංසදෙවලොකෙ ඛීණායුකං දිස්වා තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘මාරිස, තයා මනුස්සලොකෙ සිවිසඤ්ජයරඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හිතුං වට්ටතී’’ති තස්ස චෙව අඤ්ඤෙසඤ්ච චවනධම්මානං සට්ඨිසහස්සානං දෙවපුත්තානං පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා සකට්ඨානමෙව ගතො. මහාසත්තොපි තතො චවිත්වා තත්ථුප්පන්නො. සෙසා දෙවපුත්තාපි සට්ඨිසහස්සානං අමච්චානං ගෙහෙසු නිබ්බත්තිංසු. මහාසත්තෙ කුච්ඡිගතෙ ඵුස්සතිදෙවී චතූසු නගරද්වාරෙසු නගරමජ්ඣෙ නිවෙසනද්වාරෙති ඡ දානසාලායො කාරෙත්වා දෙවසිකං ඡසතසහස්සානි විස්සජ්ජෙත්වා දානං දාතුං දොහළිනී අහොසි. රාජා තස්සා දොහළං සුත්වා නෙමිත්තකෙ බ්‍රාහ්මණෙ පක්කොසාපෙත්වා පුච්ඡිත්වා ‘‘මහාරාජ, දෙවියා කුච්ඡිම්හි දානාභිරතො උළාරො සත්තො උප්පන්නො, දානෙන තිත්තිං න පාපුණිස්සතී’’ති සුත්වා තුට්ඨමානසො වුත්තප්පකාරං දානං පට්ඨපෙසි. සමණබ්‍රාහ්මණජිණ්ණාතුරකපණද්ධිකවනිබ්බකයාචකෙ සන්තප්පෙසි. බොධිසත්තස්ස පටිසන්ධිග්ගහණතො පට්ඨාය රඤ්ඤො ආයස්ස පමාණං නාහොසි. තස්ස පුඤ්ඤානුභාවෙන සකලජම්බුදීපෙ රාජානො පණ්ණාකාරං පහිණන්ති. තෙන වුත්තං –

She was dear and beloved to King Sañjaya. Then, Sakka, reflecting, saw, “Of the boons I gave to Phussatī, nine have been fulfilled,” and thought, “The boon of a son is not yet fulfilled; I shall cause that one to be fulfilled for her as well.” Having considered this, he saw the Bodhisatta in the Tāvatiṃsa heaven nearing the end of his life. Approaching him, he said, “Venerable sir, it is fitting for you to take rebirth in the human world, in the womb of the chief queen of King Sañjaya of the Sivis.” Having obtained the consent of the Bodhisatta and of sixty thousand other devas who were destined to pass away, Sakka returned to his own abode. The Great Being then passed away from there and was reborn in her womb. The remaining sixty thousand devas were also reborn in the households of sixty thousand ministers. When the Great Being was in her womb, Queen Phussatī developed a pregnancy craving to give alms. She had six alms-halls built—at the four city gates, in the middle of the city, and at the palace gate—and, distributing six hundred thousand daily, she had a craving to give gifts. When the king heard of her craving, he had soothsaying brahmins summoned and questioned them. Hearing them say, “Great king, a great being who delights in giving has been conceived in the queen’s womb; he will not attain satisfaction through giving,” he was pleased at heart and established the giving of gifts in the manner described. He satisfied ascetics, brahmins, the aged, the sick, the destitute, travellers, and beggars. From the time the Bodhisatta was conceived, there was no limit to the king’s revenue. Through the power of his merit, kings throughout all of Jambudīpa sent tribute. Therefore, it was said:

74.

74.

‘‘යදාහං ඵුස්සතියා කුච්ඡිං, ඔක්කන්තො පියමාතුයා;

මම තෙජෙන මෙ මාතා, තදා දානරතා අහු.

“When I entered the womb of my dear mother Phussatī, then, by my power, my mother became devoted to giving.

75.

75.

‘‘අධනෙ [Pg.79] ආතුරෙ ජිණ්ණෙ, යාචකෙ අද්ධිකෙ ජනෙ;

සමණෙ බ්‍රාහ්මණෙ ඛීණෙ, දෙති දානං අකිඤ්චනෙ’’ති;

“To the poor, the sick, and the aged, to beggars and wayfaring folk; to ascetics, brahmins, the depleted, and those with nothing, she gives gifts.”

තත්ථ මම තෙජෙනාති මම දානජ්ඣාසයානුභාවෙන. ඛීණෙති භොගාදීහි පරික්ඛීණෙ පාරිජුඤ්ඤප්පත්තෙ. අකිඤ්චනෙති අපරිග්ගහෙ. සබ්බත්ථ විසයෙ භුම්මං. අධනාදයො හි දානධම්මස්ස පවත්තියා විසයො.

Here, 'by my power' means by the power of my disposition for giving. 'Depleted' means exhausted of possessions and the like, having reached a state of utter ruin. 'Possessing nothing' means without any property. In all these terms, the locative case denotes the sphere of action, for the poor and the like are indeed the sphere for the practice of the virtue of giving.

දෙවී මහන්තෙන පරිහාරෙන ගබ්භං ධාරෙන්තී දසමාසෙ පරිපුණ්ණෙ නගරං දට්ඨුකාමා හුත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා දෙවනගරං විය නගරං අලඞ්කාරාපෙත්වා දෙවිං රථවරං ආරොපෙත්වා නගරං පදක්ඛිණං කාරෙසි. තස්සා වෙස්සවීථියා මජ්ඣප්පත්තකාලෙ කම්මජවාතා චලිංසු. අමච්චා රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. සො වෙස්සවීථියංයෙවස්සා සූතිඝරං කාරෙත්වා ආරක්ඛං ගණ්හාපෙසි. සා තත්ථ පුත්තං විජායි. තෙනාහ –

The queen, bearing the child with great care, when the ten months were complete, desiring to see the city, informed the king. The king, having adorned the city like a celestial city, placed the queen on a splendid chariot and had her circumambulate the city. When she had reached the middle of the merchants' street, labor pains arose. The ministers informed the king. He had a birthing house built right there in the merchants' street and arranged for protection. There, she gave birth to a son. Hence he said:

76.

76.

‘‘දසමාසෙ ධාරයිත්වාන, කරොන්තෙ පුරං පදක්ඛිණං;

වෙස්සානං වීථියා මජ්ඣෙ, ජනෙසි ඵුස්සතී මමං.

“Having carried me for ten months, while they were circumambulating the city, in the middle of the merchants' street, Phussatī gave birth to me.

77. ‘‘න මය්හං මත්තිකං නාමං, නාපි පෙත්තිකසම්භවං.

77. “My name is not one from my mother, nor is it one of paternal origin.

ජාතෙත්ථ වෙස්සවීථියං, තස්මා වෙස්සන්තරො අහූ’’ති.

“I was born here in the merchants' street; therefore, I became Vessantara.”

තත්ථ කරොන්තෙ පුරං පදක්ඛිණන්ති දෙවිං ගහෙත්වා සඤ්ජයමහාරාජෙ නගරං පදක්ඛිණං කුරුමානෙ. වෙස්සානන්ති වාණිජානං.

Here, 'while they were circumambulating the city' means while the great King Sañjaya, taking the queen with him, was circumambulating the city. 'Vessānaṃ' means 'of merchants'.

න මත්තිකං නාමන්ති න මාතුආගතං මාතාමහාදීනං නාමං. පෙත්තිකසම්භවන්ති පිතු ඉදන්ති පෙත්තිකං, සම්භවති එතස්මාති සම්භවො, තං පෙත්තිකං සම්භවො එතස්සාති පෙත්තිකසම්භවං, නාමං. මාතාපිතුසම්බන්ධවසෙන න කතන්ති දස්සෙති. ජාතෙත්ථාති ජාතො එත්ථ. ‘‘ජාතොම්හී’’තිපි පාඨො. තස්මා වෙස්සන්තරො අහූති යස්මා තදා වෙස්සවීථියං ජාතො, තස්මා වෙස්සන්තරො නාම අහොසි, වෙස්සන්තරොති නාමං අකංසූති අත්ථො.

'Not a maternal name' means not a name coming from the mother, such as from the maternal grandmother and so on. 'Of paternal origin' (pettikasambhavaṃ) is explained thus: 'of the father' (pitu) 'is this' (idaṃ), hence 'paternal' (pettikaṃ); 'it originates' (sambhavati) 'from this' (etasmā), hence 'origin' (sambhavo); 'for whom there is this paternal origin' is 'of paternal origin' (pettikasambhavaṃ). This shows that the name was not created based on a connection to his mother or father. 'Jātettha' means 'born here.' There is also the reading 'jātomhi' ('I was born'). 'Therefore, I became Vessantara' means: because he was born at that time in the merchants' street, therefore his name was Vessantara; the meaning is that they gave him the name Vessantara.

මහාසත්තො මාතු කුච්ඡිතො නික්ඛමන්තො විසදො හුත්වා අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වාව නික්ඛමි. නික්ඛන්තමත්තෙ එව මාතු හත්ථං පසාරෙත්වා ‘‘අම්ම, දානං දස්සාමි, අත්ථි කිඤ්චී’’ති ආහ. අථස්ස මාතා ‘‘තාත, යථාජ්ඣාසයං දානං දෙහී’’ති හත්ථසමීපෙ සහස්සත්ථවිකං ඨපෙසි. බොධිසත්තො හි උම්මඞ්ගජාතකෙ [Pg.80] (ජා. 2.22.590 ආදයො) ඉමස්මිං ජාතකෙ පච්ඡිමත්තභාවෙති තීසු ඨානෙසු ජාතමත්තොව කථෙසි. රාජා මහාසත්තස්ස අතිදීඝාදිදොසවිවජ්ජිතා මධුරඛීරා චතුසට්ඨිධාතියො උපට්ඨාපෙසි. තෙන සද්ධිං ජාතානං සට්ඨියා දාරකසහස්සානම්පි ධාතියො දාපෙසි. සො සට්ඨිදාරකසහස්සෙහි සද්ධිං මහන්තෙන පරිවාරෙන වඩ්ඪති. තස්ස රාජා සතසහස්සග්ඝනකං කුමාරපිළන්ධනං කාරාපෙත්වා අදාසි. සො චතුපඤ්චවස්සිකකාලෙ තං ඔමුඤ්චිත්වා ධාතීනං දත්වා පුන තාහි දීයමානං න ගණ්හාති. තං සුත්වා රාජා ‘‘මම පුත්තෙන දින්නං සුදින්න’’න්ති වත්වා අපරම්පි කාරෙසි. තම්පි දෙති. දාරකකාලෙයෙව ධාතීනං නවවාරෙ පිළන්ධනං අදාසි.

The Great Being, emerging from his mother's womb, came forth unsullied, with his eyes already open. The very moment he emerged, he stretched out his hand toward his mother and said, “Mother, I wish to give alms; is there anything?” Then his mother, saying, “Dear one, give alms according to your inclination,” placed a purse containing a thousand coins near his hand. Indeed, the Bodhisatta spoke as soon as he was born in three instances: in the Ummaṅga Jātaka (Jā. 2.22.590 and others), in this Jātaka, and in his final existence. The king provided the Great Being with sixty-four wet nurses who were free from defects such as being too tall, and who had sweet milk. Nurses were also provided for the sixty thousand boys who were born at the same time as him. Thus, he grew up with a large retinue of sixty thousand boys. The king had a princely ornament made worth a hundred thousand and gave it to him. At the age of four or five years, he took it off and gave it to the wet nurses, and when they offered it back, he would not accept it. Hearing this, the king said, “What my son has given is well given,” and had another made. That too he gave away. Even in his childhood, he gave his ornaments to the wet nurses nine times.

අට්ඨවස්සිකකාලෙ පන සයනපීඨෙ නිසින්නො චින්තෙසි – ‘‘අහං බාහිරකදානං දෙමි, න තං මං පරිතොසෙති, අජ්ඣත්තිකදානං දාතුකාමොම්හි. සචෙ හි මං කොචි හදයං යාචෙය්‍ය, හදයං නීහරිත්වා දදෙය්‍යං. සචෙ අක්ඛීනි යාචෙය්‍ය, අක්ඛීනි උප්පාටෙත්වා දදෙය්‍යං. සචෙ සකලසරීරෙ මංසං රුධිරම්පි වා යාචෙය්‍ය, සකලසරීරතො මංසං ඡින්දිත්වා රුධිරම්පි අසිනා විජ්ඣිත්වා දදෙය්‍යං. අථාපි කොචි ‘දාසො මෙ හොහී’ති වදෙය්‍ය, අත්තානං තස්ස සාවෙත්වා දදෙය්‍ය’’න්ති. තස්සෙවං සභාවං සරසං චින්තෙන්තස්ස චතුනහුතාධිකද්වියොජනසතසහස්සබහලා අයං මහාපථවී උදකපරියන්තං කත්වා කම්පි. සිනෙරුපබ්බතරාජා ඔනමිත්වා ජෙතුත්තරනගරාභිමුඛො අට්ඨාසි. තෙන වුත්තං –

Then, at the age of eight, while sitting on his bed, he reflected: “I give external gifts, but that does not satisfy me; I wish to give internal gifts. If someone were to ask for my heart, I would take it out and give it. If someone asked for my eyes, I would pluck them out and give them. If someone asked for the flesh and blood of my entire body, I would cut the flesh from my whole body and give it, and piercing myself with a sword, I would give my blood. And if someone were to say, ‘Be my slave,’ I would declare myself his slave and give myself to him.” As he thus pondered his innate nature with such fervor, this great earth, two hundred and forty thousand yojanas in thickness, trembled up to its watery boundaries. Mount Sineru, the king of mountains, bent down and stood facing the city of Jetuttara. Therefore it was said:

78.

78.

‘‘යදාහං දාරකො හොමි, ජාතියා අට්ඨවස්සිකො;

තදා නිසජ්ජ පාසාදෙ, දානං දාතුං විචින්තයිං.

“When I was a boy, eight years of age, seated in the palace, I reflected on the giving of gifts.

79.

79.

‘‘හදයං දදෙය්‍යං චක්ඛුං, මංසම්පි රුධිරම්පි ච;

දදෙය්‍යං කායං සාවෙත්වා, යදි කොචි යාචයෙ මමං.

“I would give my heart and my eyes, my flesh and also my blood; I would give my body, having declared my servitude, if anyone were to ask it of me.

80.

80.

‘‘සභාවං චින්තයන්තස්ස, අකම්පිතමසණ්ඨිතං;

අකම්පි තත්ථ පථවී, සිනෙරුවනවටංසකා’’ති.

“As I contemplated my own nature, unshaken and unhesitating, the earth trembled there, and the mountains of Sineru with their forest garlands.”

තත්ථ සාවෙත්වාති ‘‘අජ්ජ පට්ඨාය අහං ඉමස්ස දාසො’’ති දාසභාවං සාවෙත්වා. යදි කොචි යාචයෙ මමන්ති කොචි මං යදි යාචෙය්‍ය. සභාවං චින්තයන්තස්සාති අවිපරීතං අත්තනො යථාභූතං සභාවං අතිත්තිමං [Pg.81] යථාජ්ඣාසයං චින්තෙන්තස්ස මම, මයි චින්තෙන්තෙති අත්ථො. අකම්පිතන්ති කම්පිතරහිතං. අසණ්ඨිතන්ති සඞ්කොචරහිතං. යෙන හි ලොභාදිනා අබොධිසත්තානං චක්ඛාදිදානෙ චිත්තුත්‍රාසසඞ්ඛාතං කම්පිතං සඞ්කොචසඞ්ඛාතං සණ්ඨිතඤ්ච සියා, තෙන විනාති අත්ථො. අකම්පීති අචලි. සිනෙරුවනවටංසකාති සිනෙරුම්හි උට්ඨිතනන්දනවනඵාරුසකවනමිස්සකවනචිත්තලතාවනාදිකප්පකතරුවනං සිනෙරුවනං. අථ වා සිනෙරු ච ජම්බුදීපාදීසු රමණීයවනඤ්ච සිනෙරුවනං, තං වනං වටංසකං එතිස්සාති සිනෙරුවනවටංසකා.

Herein, sāvetvā means having declared one's state of servitude, saying, “From this day forward, I am this person’s slave.” Yadi koci yācaye mamaṃ means if anyone should ask me. Sabhāvaṃ cintayantassa means while I was contemplating my own true, undistorted nature, my insatiable disposition, according to my inclination; this is the meaning. Akampitaṃ means free from trembling. Asaṇṭhitaṃ means free from shrinking. For, due to greed and the like, when non-Bodhisattas give gifts such as their eyes, there may be trembling, known as mental terror, and shrinking, known as contraction; the meaning is ‘without that.’ Akampi means it trembled. Sineruvanavaṭaṃsakā refers to the Sineru forest, which is the forest of celestial wishing-trees on Sineru, such as the Nandana, Phārusaka, Missaka, and Cittalatā forests. Alternatively, Sineru and the delightful forests in Jambudīpa and other places are the ‘Sineru forest’; that forest is a garland for her (i.e., for the perfection of giving), thus she is sineruvanavaṭaṃsakā.

එවඤ්ච පථවිකම්පනෙ වත්තමානෙ මධුරගම්භීරදෙවො ගජ්ජන්තො ඛණිකවස්සං වස්සි, විජ්ජුලතා නිච්ඡරිංසු, මහාසමුද්දො උබ්භිජ්ජි, සක්කො දෙවරාජා අප්ඵොටෙසි, මහාබ්‍රහ්මා සාධුකාරමදාසි, යාව බ්‍රහ්මලොකා එකකොලාහලං අහොසි. මහාසත්තො සොළසවස්සකාලෙයෙව සබ්බසිප්පානං නිප්ඵත්තිං පාපුණි. තස්ස පිතා රජ්ජං දාතුකාමො මාතරා සද්ධිං මන්තෙත්වා මද්දරාජකුලතො මාතුලධීතරං මද්දිං නාම රාජකඤ්ඤං ආනෙත්වා සොළසන්නං ඉත්ථිසහස්සානං ජෙට්ඨකං අග්ගමහෙසිං කත්වා මහාසත්තං රජ්ජෙ අභිසිඤ්චි. මහාසත්තො රජ්ජෙ පතිට්ඨිතකාලතො පට්ඨාය දෙවසිකං ඡසතසහස්සානි විස්සජ්ජෙත්වා මහාදානං පවත්තෙන්තො අන්වද්ධමාසං දානං ඔලොකෙතුං උපසඞ්කමති. අපරභාගෙ මද්දිදෙවී පුත්තං විජායි. තං කඤ්චනජාලෙන සම්පටිච්ඡිංසු, තෙනස්ස ‘‘ජාලිකුමාරො’’ත්වෙව නාමං කරිංසු. තස්ස පදසා ගමනකාලෙ සා ධීතරං විජායි. තං කණ්හාජිනෙන සම්පටිච්ඡිංසු, තෙනස්සා ‘‘කණ්හාජිනා’’ත්වෙව නාමං කරිංසු. තෙන වුත්තං –

And so, while the earth was trembling, the storm god, thundering with a sweet and deep sound, sent down a momentary shower; flashes of lightning shot forth; the great ocean swelled up; Sakka, king of the gods, snapped his fingers in applause; Mahābrahmā gave a cry of approval; and a single great acclamation arose, reaching as far as the Brahma-world. The Great Being attained mastery in all the arts at the age of sixteen. His father, wishing to give him the kingdom, consulted with his mother, and brought the princess named Maddī, his maternal uncle’s daughter from the royal family of Madda. He made her the chief queen among sixteen thousand women and anointed the Great Being to the kingship. From the time he was established in the kingdom, the Great Being, dispensing six hundred thousand daily, maintained a great distribution of alms, and every half-month he would go to inspect the almsgiving. Later, Queen Maddī gave birth to a son. They received him in a golden net, for which reason they named him Jālikumāra. When he was old enough to walk on his own feet, she gave birth to a daughter. They received her in a black deerskin, for which reason they named her Kaṇhājinā. Therefore it was said:

81.

81.

‘‘අන්වද්ධමාසෙ පන්නරසෙ, පුණ්ණමාසෙ උපොසථෙ;

පච්චයං නාගමාරුය්හ, දානං දාතුං උපාගමි’’න්ති.

“Every half-month, on the fifteenth day, the full-moon Uposatha, mounting the elephant Paccaya, I went forth to give alms.”

තත්ථ අන්වද්ධමාසෙති අනුඅද්ධමාසෙ, අද්ධමාසෙ අද්ධමාසෙති අත්ථො. පුණ්ණමාසෙති පුණ්ණමාසියං, මාසපරිපූරියා චන්දපරිපූරියා ච සමන්නාගතෙ පන්නරසෙ දානං දාතුං උපාගමින්ති සම්බන්ධො. තත්‍රායං යොජනා – පච්චයං නාගමාරුය්හ අද්ධමාසෙ අද්ධමාසෙ දානං දාතුං දානසාලං උපාගමිං, එවං උපගච්ඡන්තො ච යදා එකස්මිං පන්නරසෙ පුණ්ණමාසිඋපොසථෙ දානං දාතුං උපාගමිං, තදා කලිඞ්ගරට්ඨවිසයා බ්‍රාහ්මණා උපගඤ්ඡු [Pg.82] මන්ති තත්ථ පච්චයං නාගන්ති පච්චයනාමකං මඞ්ගලහත්ථිං. බොධිසත්තස්ස හි ජාතදිවසෙ එකා ආකාසචාරිනී කරෙණුකා අභිමඞ්ගලසම්මතං සබ්බසෙතහත්ථිපොතකං ආනෙත්වා මඞ්ගලහත්ථිට්ඨානෙ ඨපෙත්වා පක්කාමි. තස්ස මහාසත්තං පච්චයං කත්වා ලද්ධත්තා ‘‘පච්චයො’’ත්වෙව නාමං කරිංසු. තං පච්චයනාමකං ඔපවය්හං හත්ථිනාගං ආරුය්හ දානං දාතුං උපාගමින්ති. තෙන වුත්තං –

Herein, ‘anvaddhamāse’ means ‘anuaddhamāse,’ that is, ‘every half-month.’ ‘Puṇṇamāse’ means ‘on the full moon day’; the connection is: ‘I went to give alms on the fifteenth day, endowed with the completion of the month and the completion of the moon.’ Herein, this is the construction: ‘Riding the elephant Paccaya, I went to the alms-hall to give alms every half-month. And as I was thus going, when I went to give alms on a certain fifteenth day, a full moon Uposatha day, then brahmins from the Kalinga country approached me.’ Herein, ‘paccayaṃ nāgaṃ’ refers to the auspicious elephant named Paccaya. For on the Bodhisatta’s day of birth, a sky-faring female elephant brought a completely white young elephant, considered highly auspicious, and having placed it in the station of the auspicious elephant, departed. Because it was obtained as a support (paccaya) for the Great Being, they gave it the name ‘Paccaya.’ Riding that lordly elephant named Paccaya, which was fit for riding, I went to give alms. Therefore, it was said:

82.

82.

‘‘කලිඞ්ගරට්ඨවිසයා, බ්‍රාහ්මණා උපගඤ්ඡු මං;

අයාචුං මං හත්ථිනාගං, ධඤ්ඤං මඞ්ගලසම්මතං.

“From the Kalinga country, brahmins approached me; They begged me for a lordly elephant, the auspiciously esteemed, prosperous one.

83.

83.

‘‘අවුට්ඨිකො ජනපදො, දුබ්භික්ඛො ඡාතකො මහා;

දදාහි පවරං නාගං, සබ්බසෙතං ගජුත්තම’’න්ති.

“The land is without rain, afflicted by famine, a great hunger. Give the excellent lordly elephant, the supreme elephant, all-white.”

තත්ථ ‘‘කලිඞ්ගරට්ඨවිසයා’’තිආදිගාථා හෙට්ඨා කුරුරාජචරිතෙපි (චරියා. 1.21-22) ආගතා එව, තස්මා තාසං අත්ථො කථාමග්ගො ච තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉධ පන මඞ්ගලහත්ථිනො සෙතත්තා ‘‘සබ්බසෙතං ගජුත්තම’’න්ති වුත්තං. බොධිසත්තො හත්ථික්ඛන්ධවරගතො –

Herein, the verses beginning with ‘From the Kalinga country’ have already appeared below in the Kururāja-cariya (Cariyā. 1.21–22). Therefore, their meaning and the narrative path should be understood in the same way as stated there. Here, however, because the auspicious elephant is white, it is said, ‘the supreme all-white elephant.’ The Bodhisatta, being upon the excellent elephant's back—

84.

84.

‘‘දදාමි න විකම්පාමි, යං මං යාචන්ති බ්‍රාහ්මණා;

සන්තං නප්පටිගූහාමි, දානෙ මෙ රමතෙ මනො’’ති. –

“I give and do not waver, whatever the brahmins ask of me; I do not conceal what exists, my mind delights in giving.”

අත්තනො දානාභිරතිං පවෙදෙන්තො –

Making known his own delight in giving—

85.

85.

‘‘න මෙ යාචකමනුප්පත්තෙ, පටික්ඛෙපො අනුච්ඡවො;

මා මෙ භිජ්ජි සමාදානං, දස්සාමි විපුලං ගජ’’න්ති. (චරියා. 1.23) –

“For me, when a petitioner has arrived, refusal is unseemly; Let not my resolve be broken, I shall give the great elephant.” (Cariyā. 1.23)

පටිජානිත්වා හත්ථික්ඛන්ධතො ඔරුය්හ අනලඞ්කතට්ඨානං ඔලොකනත්ථං අනුපරියායිත්වා අනලඞ්කතට්ඨානං අදිස්වා කුසුමමිස්සගන්ධොදකභරිතං සුවණ්ණභිඞ්ගාරං ගහෙත්වා ‘‘භොන්තො ඉතො එථා’’ති අලඞ්කතරජතදාමසදිසං හත්ථිසොණ්ඩං තෙසං හත්ථෙ ඨපෙත්වා උදකං පාතෙත්වා අලඞ්කතවාරණං අදාසි. තෙන වුත්තං –

Having made his promise, he descended from the elephant's back and circled around it to look for an unadorned spot. Seeing no unadorned spot, he took a golden pitcher filled with fragrant water mixed with flowers and saying, ‘Sirs, come here,’ he placed the elephant's trunk, which resembled an adorned silver chain, into their hands, poured the water, and gave the adorned elephant. Therefore, it was said:

86.

86.

‘‘නාගං ගහෙත්වා සොණ්ඩාය, භිඞ්ගාරෙ රතනාමයෙ;

ජලං හත්ථෙ ආකිරිත්වා, බ්‍රාහ්මණානං අදං ගජ’’න්ති. (චරියා. 1.24);

“Having taken the elephant by its trunk, with a jeweled pitcher, I sprinkled water on the brahmins' hands and gave the elephant.” (Cariyā. 1.24)

තත්ථ [Pg.83] සන්තන්ති විජ්ජමානං දෙය්‍යධම්මං. නප්පටිගූහාමීති න පටිච්ඡාදෙමි. යො හි අත්තනො සන්තකං ‘‘මය්හමෙව හොතූ’’ති චින්තෙති, යාචිතො වා පටික්ඛිපති, සො යාචකානං අභිමුඛෙ ඨිතම්පි අත්ථතො පටිච්ඡාදෙති නාම. මහාසත්තො පන අත්තනො සීසං ආදිං කත්වා අජ්ඣත්තිකදානං දාතුකාමොව, කථං බාහිරං පටික්ඛිපති, තස්මා ආහ ‘‘සන්තං නප්පටිගූහාමී’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘දානෙ මෙ රමතෙ මනො’’ති. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තත්ථමෙව.

Herein, ‘santaṃ’ means an existing giftable item. ‘Nappaṭigūhāmi’ means ‘I do not conceal.’ For whoever thinks of their own possession, ‘May it be mine alone,’ or refuses when asked, is said to conceal it in effect, even while standing face-to-face with the petitioners. The Great Being, however, was desirous of giving even internal gifts, beginning with his own head—how could he refuse external ones? Therefore, he said, ‘I do not conceal what exists.’ For that very reason, he said, ‘My mind delights in giving.’ The rest has the meaning already stated below.

තස්ස පන හත්ථිනො චතූසු පාදෙසු අලඞ්කාරා චත්තාරි සතසහස්සානි අග්ඝන්ති, උභොසු පස්සෙසු අලඞ්කාරා ද්වෙ සතසහස්සානි, හෙට්ඨා උදරෙ කම්බලං සතසහස්සං, පිට්ඨියං මුත්තාජාලං මණිජාලං කඤ්චනජාලන්ති තීණි ජාලානි තීණි සතසහස්සානි, උභො කණ්ණාලඞ්කාරා ද්වෙ සතසහස්සානි, පිට්ඨියං අත්ථතකම්බලං සතසහස්සං, කුම්භාලඞ්කාරො සතසහස්සං, තයො වටංසකා තීණි සතසහස්සානි, කණ්ණචූළාලඞ්කාරො සතසහස්සං, ද්වින්නං දන්තානං අලඞ්කාරා ද්වෙ සතසහස්සානි, සොණ්ඩාය සොවත්ථිකාලඞ්කාරො සතසහස්සං, නඞ්ගුට්ඨාලඞ්කාරො සතසහස්සං, ආරොහණනිස්සෙණි සතසහස්සං, භුඤ්ජනකටාහං සතසහස්සං, ඨපෙත්වා අනග්ඝභණ්ඩං ඉදං තාව එත්තකං චතුවීසති සතසහස්සානි අග්ඝති. ඡත්තපිණ්ඩියං පන මණි, චූළාමණි, මුත්තාහාරෙ මණි, අඞ්කුසෙ මණි, හත්ථිකණ්ඨවෙඨනමුත්තාහාරෙ මණි, හත්ථිකුම්භෙ මණීති ඉමානි ඡ අනග්ඝානි, හත්ථීපි අනග්ඝො එවාති හත්ථිනා සද්ධිං සත්ත අනග්ඝානි, තානි සබ්බානි බ්‍රාහ්මණානං අදාසි. තථා හත්ථිනො පරිචාරකානි පඤ්ච කුලසතානි හත්ථිමෙණ්ඩහත්ථිගොපකෙහි සද්ධිං අදාසි. සහ දානෙන පනස්ස හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව භූමිකම්පාදයො අහෙසුං. තෙන වුත්තං –

Now, regarding that elephant: the ornaments on its four feet were worth four hundred thousand, the ornaments on both sides two hundred thousand, the blanket beneath its belly one hundred thousand, on its back a net of pearls, a net of jewels, and a net of gold—these three nets were worth three hundred thousand, the ornaments on both ears two hundred thousand, the blanket spread on its back one hundred thousand, the ornament on its frontal globes one hundred thousand, the three crest ornaments three hundred thousand, the ear-pendant ornament one hundred thousand, the ornaments on its two tusks two hundred thousand, the svastika ornament on its trunk one hundred thousand, the ornament on its tail one hundred thousand, the mounting ladder one hundred thousand, and the feeding trough one hundred thousand. Excluding the priceless items, this much was worth twenty-four hundred thousand. However, the jewel on the parasol's knob, the crest-jewel, the jewel on the pearl necklace, the jewel on the goad, the jewel on the pearl necklace encircling its neck, and the jewel on its frontal globes—these six were priceless. The elephant, too, was priceless. Thus, together with the elephant, there were seven priceless things, all of which he gave to the brahmins. Likewise, he gave the five hundred families of the elephant’s attendants, together with the elephant trainers and elephant keepers. And with the giving of the gift, there occurred earthquakes and so forth, in the manner stated below. Therefore, it was said:

87.

87.

‘‘පුනාපරං දදන්තස්ස, සබ්බසෙතං ගජුත්තමං;

තදාපි පථවී කම්පි, සිනෙරුවනවටංසකා’’ති.

“Furthermore, as I was giving the supreme, all-white elephant, then, too, the earth shook, along with Sineru and its forested crests.”

ජාතකෙපි (ජා. 2.22.1673) වුත්තං –

And in the Jātaka (Jā. 2.22.1673) it was said:

‘‘තදාසි යං භිංසනකං, තදාසි ලොමහංසනං;

හත්ථිනාගෙ පදින්නම්හි, මෙදනී සම්පකම්පථා’’ති.

“Then there was terror, then there was the raising of the hairs; when the lordly elephant was given, the earth trembled violently.”

88. තස්ස [Pg.84] නාගස්ස දානෙනාති ඡහි අනග්ඝෙහි සද්ධිං චතුවීසතිසතසහස්සග්ඝනිකඅලඞ්කාරභණ්ඩසහිතස්ස තස්ස මඞ්ගලහත්ථිස්ස පරිච්චාගෙන. සිවයොති සිවිරාජකුමාරා චෙව සිවිරට්ඨවාසිනො ච. ‘‘සිවයො’’ති ච දෙසනාසීසමෙතං. තත්ථ හි අමච්චා පාරිසජ්ජා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා නෙගමජානපදා නාගරා සකලරට්ඨවාසිනො ච සඤ්ජයමහාරාජං ඵුස්සතිදෙවිං මද්දිදෙවිඤ්ච ඨපෙත්වා සබ්බෙ එව. කුද්ධාති දෙවතාවත්තනෙන බොධිසත්තස්ස කුද්ධා. සමාගතාති සන්නිපතිතා. තෙ කිර බ්‍රාහ්මණා හත්ථිං ලභිත්වා තං අභිරුහිත්වා මහාද්වාරෙන පවිසිත්වා නගරමජ්ඣෙන පායිංසු. මහාජනෙන ච ‘‘අම්භො බ්‍රාහ්මණා, අම්හාකං හත්ථී කුතො අභිරුළ්හො’’ති වුත්තෙ ‘‘වෙස්සන්තරමහාරාජෙන නො හත්ථී දින්නො, කෙ තුම්හෙ’’ති හත්ථවිකාරාදීහි ඝට්ටෙන්තා අගමංසු. අථ අමච්චෙ ආදිං කත්වා මහාජනා රාජද්වාරෙ සන්නිපතිත්වා ‘‘රඤ්ඤා නාම බ්‍රාහ්මණානං ධනං වා ධඤ්ඤං වා ඛෙත්තං වා වත්ථු වා දාසිදාසපරිචාරිකා වා දාතබ්බා සියා, කථඤ්හි නාමායං වෙස්සන්තරමහාරාජා රාජාරහං මඞ්ගලහත්ථිං දස්සති, න ඉදානි එවං රජ්ජං විනාසෙතුං දස්සාමා’’ති උජ්ඣායිත්වා සඤ්ජයමහාරාජස්ස තමත්ථං ආරොචෙත්වා තෙන අනුනීයමානා අනනුයන්තා අගමංසු. කෙවලං පන –

88. ‘By the gift of that elephant’ means by the donation of that auspicious elephant, together with six priceless items and ornamental goods worth two million four hundred thousand. ‘Sivayo’ means both the Sivi princes and the inhabitants of the Sivi kingdom. And ‘Sivayo’ is the heading of the discourse. There, indeed, all the ministers, courtiers, brahmins, householders, townspeople, country folk, citizens, and all the inhabitants of the entire kingdom, except for King Sañjaya, Queen Phussatī, and Queen Maddī, were gathered. ‘Angry’ means angry with the Bodhisatta due to the deception of the deities. ‘Gathered’ means assembled. It is said that those brahmins, having obtained the elephant, mounted it, and entering through the great gate, proceeded through the middle of the city. And when the great multitude asked, “Sirs, brahmins, how did you come to ride our elephant?” they replied, “King Vessantara gave us the elephant. Who are you?” and, pushing them aside with gestures of the elephant’s trunk and so forth, they went on. Then the great multitude, headed by the ministers, gathered at the king’s gate and complained, “A king should give wealth, grain, fields, property, male and female servants, or attendants to brahmins. But how could this King Vessantara give away the royal auspicious elephant? We will certainly not allow him to ruin the kingdom in this way now!” Having protested, they reported the matter to King Sañjaya, but though he tried to appease them, they would not be appeased and departed. However, only this was said:

‘‘මා නං දණ්ඩෙන සත්ථෙන, න හි සො බන්ධනාරහො;

පබ්බාජෙහි ච නං රට්ඨා, වඞ්කෙ වසතු පබ්බතෙ’’ති. (ජා. 2.22.1687) –

“Do not strike him with rod or sword, for he is not worthy of bonds; but expel him from the realm, let him dwell on Mount Vaṅka.”

වදිංසු. තෙන වුත්තං –

They spoke. Hence it was said:

‘‘පබ්බාජෙසුං සකා රට්ඨා, වඞ්කං ගච්ඡතු පබ්බත’’න්ති.

“They banished him from their own kingdom, saying: ‘Let him go to Mount Vaṅka.’”

තත්ථ පබ්බාජෙසුන්ති රජ්ජතො බහි වාසත්ථාය උස්සුක්කමකංසු;

–

Herein, ‘they banished’ means they strove for him to live outside the kingdom.

රාජාපි ‘‘මහා ඛො අයං පටිපක්ඛො, හන්ද මම පුත්තො කතිපාහං රජ්ජතො බහි වසතූ’’ති චින්තෙත්වා –

The king, too, thinking: “This is indeed a great opposition; come, let my son dwell outside the kingdom for a few days,”—

‘‘එසො චෙ සිවීනං ඡන්දො, ඡන්දං නප්පනුදාමසෙ;

ඉමං සො වසතු රත්තිං, කාමෙ ච පරිභුඤ්ජතු.

“If this is the wish of the Sivis, we shall not reject their wish. Let him dwell this night and enjoy sensual pleasures.

‘‘තතො රත්‍යා විවසානෙ, සූරියුග්ගමනං පති;

සමග්ගා සිවයො හුත්වා, රට්ඨා පබ්බාජයන්තු න’’න්ති. (ජා. 2.22.1688-1689) –

“Then, at the end of the night, at sunrise, let the Sivis, being united, banish him from the realm.”

වත්වා [Pg.85] පුත්තස්ස සන්තිකෙ කත්තාරං පෙසෙසි ‘‘ඉමං පවත්තිං මම පුත්තස්ස ආරොචෙහී’’ති. සො තථා අකාසි.

Having spoken thus, he sent a messenger to his son, saying: “Report this matter to my son.” He did so.

මහාසත්තොපි තං සුත්වා –

The Great Being, too, hearing that,

‘‘කිස්මිං මෙ සිවයො කුද්ධා, නාහං පස්සාමි දුක්කටං;

තං මෙ කත්තෙ වියාචික්ඛ, කස්මා පබ්බාජයන්ති ම’’න්ති. (ජා. 2.22.1701) –

“For what reason are the Sivis angry with me? I see no wrongdoing. Explain that to me, O messenger, why do they banish me?”

කාරණං පුච්ඡි. තෙන ‘‘තුම්හාකං හත්ථිදානෙනා’’ති වුත්තෙ සොමනස්සප්පත්තො හුත්වා –

He asked the reason. When he was told, “Because of your gift of the elephant,” he became filled with joy and—

‘‘හදයං චක්ඛුම්පහං දජ්ජං, කිං මෙ බාහිරකං ධනං;

හිරඤ්ඤං වා සුවණ්ණං වා, මුත්තා වෙළුරියා මණි.

“I would give my heart, my very eye; what is external wealth to me—gold or silver, pearls, beryl, or gems?

‘‘දක්ඛිණං වාපහං බාහුං, දිස්වා යාචකමාගතෙ;

දදෙය්‍යං න විකම්පෙය්‍යං, දානෙ මෙ රමතෙ මනො.

“Seeing a beggar come, I would give my right arm without wavering; my mind delights in giving.

‘‘කාමං මං සිවයො සබ්බෙ, පබ්බාජෙන්තු හනන්තු වා;

නෙව දානා විරමිස්සං, කාමං ඡින්දන්තු සත්තධා’’ති. (ජා. 2.22.1703-1705) –

“Let all the Sivis banish me or kill me as they wish; I will never desist from giving. Let them cut me into seven pieces if they wish.”

වත්වා ‘‘නාගරා මෙ එකදිවසං දානං දාතුං ඔකාසං දෙන්තු, ස්වෙ දානං දත්වා තතියදිවසෙ ගමිස්සාමී’’ති වත්වා කත්තාරං තෙසං සන්තිකෙ පෙසෙත්වා ‘‘අහං ස්වෙ සත්තසතකං නාම මහාදානං දස්සාමි, සත්තහත්ථිසතානි සත්තඅස්සසතානි සත්තරථසතානි සත්තඉත්ථිසතානි සත්තදාසසතානි සත්තදාසිසතානි සත්තධෙනුසතානි පටියාදෙහි, නානප්පකාරඤ්ච අන්නපානාදිං සබ්බං දාතබ්බයුත්තකං උපට්ඨපෙහී’’ති සබ්බකම්මිකං අමච්චං ආණාපෙත්වා එකකොව මද්දිදෙවියා වසනට්ඨානං ගන්ත්වා ‘‘භද්දෙ මද්දි, අනුගාමිකනිධිං නිදහමානා, සීලවන්තෙසු දදෙය්‍යාසී’’ති තම්පි දානෙ නියොජෙත්වා තස්සා අත්තනො ගමනකාරණං ආචික්ඛිත්වා ‘‘අහං වනං වසනත්ථාය ගමිස්සාමි, ත්වං ඉධෙව අනුක්කණ්ඨිතා වසාහී’’ති ආහ. සා ‘‘නාහං, මහාරාජ, තුම්හෙහි විනා එකදිවසම්පි වසිස්සාමී’’ති ආහ.

Having said, “Let the townspeople grant me one day to give alms; having given alms tomorrow, I shall depart on the third day,” he sent a messenger to them. Then, having commanded his minister in charge of all works, “Tomorrow, I shall give the great donation called the Seven Hundreds. Prepare seven hundred elephants, seven hundred horses, seven hundred chariots, seven hundred women, seven hundred male servants, seven hundred female servants, and seven hundred milch cows. And prepare all kinds of food and drink, everything suitable for giving,” he went alone to Queen Maddī’s dwelling and said: “Fair Maddī, as you store up the treasure that will follow you, you should give to those of virtuous conduct.” Having thus encouraged her also in giving, he explained to her his reason for leaving, saying: “I am going to the forest to live; you must stay here without discontent.” She said: “Great king, I will not stay even a single day without you.”

දුතියදිවසෙ සත්තසතකං මහාදානං පවත්තෙසි. තස්ස සත්තසතකං දානං දෙන්තස්සෙව සායං අහොසි. අලඞ්කතරථෙන මාතාපිතූනං වසනට්ඨානං ගන්ත්වා ‘‘අහං ස්වෙ ගමිස්සාමී’’ති තෙ ආපුච්ඡිත්වා අකාමකානං තෙසං අස්සුමුඛානං රොදන්තානංයෙව වන්දිත්වා පදක්ඛිණං කත්වා තතො නික්ඛමිත්වා [Pg.86] තං දිවසං අත්තනො නිවෙසනෙ වසිත්වා පුනදිවසෙ ‘‘ගමිස්සාමී’’ති පාසාදතො ඔතරි. මද්දිදෙවී සස්සුසසුරෙහි නානානයෙහි යාචිත්වා නිවත්තියමානාපි තෙසං වචනං අනාදියිත්වා තෙ වන්දිත්වා පදක්ඛිණං කත්වා සෙසිත්ථියො අපලොකෙත්වා ද්වෙ පුත්තෙ ආදාය වෙස්සන්තරස්ස පඨමතරං ගන්ත්වා රථෙ අට්ඨාසි.

On the second day, he initiated the great donation of the Seven Hundreds. While he was giving the donation of the Seven Hundreds, it became evening. Having gone to the dwelling place of his parents in a decorated chariot, he took leave of them, saying: “I will go tomorrow.” Though they were unwilling, with tearful faces, and weeping, he paid homage to them, circumambulated them, and departed from there. That day, he stayed in his own residence. On the next day, thinking, “I will go,” he descended from the palace. Queen Maddī, though begged in various ways by her father-in-law and mother-in-law to turn back, disregarded their words, paid homage to them, circumambulated them, and after taking leave of the other women, took her two sons and, going ahead of Vessantara, stood in the chariot.

මහාපුරිසො රථං අභිරුහිත්වා රථෙ ඨිතො මහාජනං ආපුච්ඡිත්වා ‘‘අප්පමත්තා දානාදීනි පුඤ්ඤානි කරොථා’’ති ඔවාදමස්ස දත්වා නගරතො නික්ඛමි. බොධිසත්තස්ස මාතා ‘‘පුත්තො මෙ දානවිත්තකො දානං දෙතූ’’ති ආභරණෙහි සද්ධිං සත්තරතනපූරානි සකටානි උභොසු පස්සෙසු පෙසෙසි. සොපි අත්තනො කායාරුළ්හමෙව ආභරණභණ්ඩං සම්පත්තයාචකානං අට්ඨාරස වාරෙ දත්වා සෙසං සබ්බමදාසි. නගරා නික්ඛමිත්වාව නිවත්තිත්වා ඔලොකෙතුකාමො අහොසි. අථස්ස පුඤ්ඤානුභාවෙන රථප්පමාණෙ ඨානෙ මහාපථවී භිජ්ජිත්වා පරිවත්තිත්වා රථං නගරාභිමුඛං අකාසි. සො මාතාපිතූනං වසනට්ඨානං ඔලොකෙසි. තෙන කාරුඤ්ඤෙන පථවිකම්පො අහොසි. තෙන වුත්තං ‘‘තෙසං නිච්ඡුභමානාන’’න්තිආදි.

The great man, having mounted the chariot and stood upon it, took leave of the great multitude, advising them: 'Be diligent in performing meritorious deeds such as giving,' and then departed from the city. The Bodhisatta's mother, thinking: 'Let my son, who is intent on giving, give alms,' sent carts filled with the seven treasures along with ornaments on both sides. He, too, gave the very ornaments worn on his person to the supplicants who had arrived eighteen times, and gave away all the rest. Just as he was leaving the city, he wished to turn back and look. Then, by the power of his merit, in a space the size of the chariot, the great earth split open, revolved, and turned the chariot to face the city. He gazed upon the dwelling place of his parents. Due to that compassion, an earthquake occurred. Therefore, it was said: 'Of them being driven out,' and so on.

89-90. තත්ථ නිච්ඡුභමානානන්ති තෙසු සිවීසු නික්කඩ්ඪන්තෙසු, පබ්බාජෙන්තෙසූති අත්ථො. තෙසං වා නික්ඛමන්තානං. මහාදානං පවත්තෙතුන්ති සත්තසතකමහාදානං දාතුං. ආයාචිස්සන්ති යාචිං. සාවයිත්වාති ඝොසාපෙත්වා. කණ්ණභෙරින්ති යුගලමහාභෙරිං. දදාමහන්ති දදාමි අහං.

89-90. Herein, nicchubhamānānanti means: while the Sivis were dragging them out, while they were banishing them—this is the meaning. Or, of them departing. Mahādānaṃ pavattetunti means: to give the great gift of seven hundred. Āyācissanti means: I asked. Sāvayitvāti means: having had it announced. Kaṇṇabherinti means: the pair of great drums. Dadāmahanti means: I give.

91. අථෙත්ථාති අථෙවං දානෙ දීයමානෙ එතස්මිං දානග්ගෙ. තුමූලොති එකකොලාහලීභූතො. භෙරවොති භයාවහො. මහාසත්තඤ්හි ඨපෙත්වා අඤ්ඤෙසං සො භයං ජනෙති, තස්ස භයජනනාකාරං දස්සෙතුං. ‘‘දානෙනිම’’න්තිආදි වුත්තං. ඉමං වෙස්සන්තරමහාරාජානං දානෙන හෙතුනා සිවයො රට්ඨතො නීහරන්ති පබ්බාජෙන්ති, තථාපි පුන ච එවරූපං දානං දෙති අයන්ති.

91. Herein, athetthāti means: then, while this gift was being given, at this gift-pavilion. Tumūloti means: having become a single great commotion. Bheravoti means: fear-inspiring. For, excepting the Great Being, it generated fear in others. To show the manner in which it generated fear, it was said: 'Dānenimaṃ', and so on. 'Because of giving as the reason, the Sivis expel and banish this great king Vessantara from the kingdom; nevertheless, this one gives such a gift again'—thus.

92-94. ඉදානි තං දානං දස්සෙතුං ‘‘හත්ථි’’න්ති ගාථමාහ. තත්ථ ගවන්ති ධෙනුං. චතුවාහිං රථං දත්වාති වහන්තීති වාහිනො, අස්සා, චතුරො ආජඤ්ඤසින්ධවෙ [Pg.87] රථඤ්ච බ්‍රාහ්මණානං දත්වාති අත්ථො. මහාසත්තො හි තථා නගරතො නික්ඛමන්තො සහජාතෙ සට්ඨිසහස්සෙ අමච්චෙ සෙසජනඤ්ච අස්සුපුණ්ණමුඛං අනුබද්ධන්තං නිවත්තෙත්වා රථං පාජෙන්තො මද්දිං ආහ – ‘‘සචෙ, භද්දෙ, පච්ඡතො යාචකා ආගච්ඡන්ති, උපධාරෙය්‍යාසී’’ති. සා ඔලොකෙන්තී නිසීදි. අථස්ස සත්තසතකමහාදානං ගමනකාලෙ කතදානඤ්ච සම්පාපුණිතුං අසක්කොන්තා චත්තාරො බ්‍රාහ්මණා ආගන්ත්වා ‘‘වෙස්සන්තරො කුහි’’න්ති පුච්ඡිත්වා ‘‘දානං දත්වා රථෙන ගතො’’ති වුත්තෙ ‘‘අස්සෙ යාචිස්සාමා’’ති අනුබන්ධිංසු. මද්දී තෙ ආගච්ඡන්තෙ දිස්වා ‘‘යාචකා, දෙවා’’ති ආරොචෙසි. මහාසත්තො රථං ඨපෙසි. තෙ ආගන්ත්වා අස්සෙ යාචිංසු. මහාසත්තො අස්සෙ අදාසි. තෙ තෙ ගහෙත්වා ගතා. අස්සෙසු පන දින්නෙසු රථධුරං ආකාසෙයෙව අට්ඨාසි. අථ චත්තාරො දෙවපුත්තා රොහිතමිගවණ්ණෙනාගන්ත්වා රථධුරං සම්පටිච්ඡිත්වා අගමංසු. මහාසත්තො තෙසං දෙවපුත්තභාවං ඤත්වා –

92-94. Now, to show that gift, he speaks the verse beginning with hatthi. Therein, gavanti means a milch-cow. Catuvāhiṃ rathaṃ datvāti means: having given a chariot and four excellent thoroughbred Sindhu horses, which are called vāhino because they pull (vahanti), to the brahmins. For when the Great Being was thus leaving the city, he turned back the sixty thousand ministers born with him and the remaining people who were following with tear-filled faces, and while driving the chariot, he said to Maddī: 'My dear, if any supplicants should come from behind, please take note.' She sat watching. Then, four brahmins who had been unable to obtain a share in the gifts given at the time of the great gift of seven hundred, came and asked, 'Where is Vessantara?' When told, 'Having given his gifts, he has departed by chariot,' they followed, thinking, 'We will ask for the horses.' Maddī, seeing them approaching, announced, 'Your Majesty, supplicants have come.' The Great Being stopped the chariot. They came and asked for the horses. The Great Being gave the horses. They took them and departed. When the horses were given, however, the chariot's yoke remained suspended in the air. Then four divine beings, having come in the guise of red deer, received the chariot's yoke and proceeded. The Great Being, knowing them to be divine beings—

‘‘ඉඞ්ඝ මද්දි නිසාමෙහි, චිත්තරූපංව දිස්සති;

මිගරොහිච්චවණ්ණෙන, දක්ඛිණස්සා වහන්ති ම’’න්ති. (ජා. 2.22.1864) –

Come, Maddī, behold! It appears like a wondrous form; in the guise of red deer, they pull me like well-trained horses.

මද්දියා ආහ.

He said to Maddī.

තත්ථ චිත්තරූපංවාති අච්ඡරියරූපං විය. දක්ඛිණස්සාති සුසික්ඛිතඅස්සා විය මං වහන්ති.

Herein, cittarūpaṃvāti means: like a wondrous form. Dakkhiṇassāti means: they carry me like well-trained horses.

අථ නං එවං ගච්ඡන්තං අපරො බ්‍රාහ්මණො ආගන්ත්වා රථං යාචි. මහාසත්තො පුත්තදාරං ඔතාරෙත්වා රථං අදාසි. රථෙ පන දින්නෙ දෙවපුත්තා අන්තරධායිංසු. තතො පට්ඨාය පන සබ්බෙපි පත්තිකාව අහෙසුං. අථ මහාසත්තො ‘‘මද්දි, ත්වං කණ්හාජිනං ගණ්හාහි, අහං ජාලිකුමාරං ගණ්හාමී’’ති උභොපි ද්වෙ දාරකෙ අඞ්කෙනාදාය අඤ්ඤමඤ්ඤං පියසල්ලාපා පටිපථං ආගච්ඡන්තෙ මනුස්සෙ වඞ්කපබ්බතස්ස මග්ගං පුච්ඡන්තා සයමෙව ඔනතෙසු ඵලරුක්ඛෙසු ඵලානි දාරකානං දදන්තා අත්ථකාමාහි දෙවතාහි මග්ගස්ස සඞ්ඛිපිතත්තා තදහෙව චෙතරට්ඨං සම්පාපුණිංසු. තෙන වුත්තං ‘‘චතුවාහිං රථං දත්වා’’තිආදි.

Then, as he was thus proceeding, another brahmin came and asked for the chariot. The Great Being, having had his wife and children dismount, gave away the chariot. When the chariot was given, however, the divine beings vanished. From then on, they all went on foot. Then the Great Being said: 'Maddī, you take Kaṇhājinā, and I will take Prince Jāli.' Both of them, taking the two children onto their hips and engaging in pleasant conversation with one another, asking the people they met on the path the way to Mount Vaṅka, giving the children fruits from the fruit-bearing trees that bent down of their own accord, reached the Ceta kingdom that very day, as the path was shortened by deities who wished for their welfare. Therefore, it was said: 'Having given the four-horse chariot,' and so on.

තත්ථ ඨත්වා චාතුම්මහාපථෙති අත්තනො ගමනමග්ගෙන පස්සතො ආගතෙන තෙන බ්‍රාහ්මණෙන ආගතමග්ගෙන ච විනිවිජ්ඣිත්වා ගතට්ඨානත්තා චතුක්කසඞ්ඛාතෙ [Pg.88] චතුමහාපථෙ ඨත්වා තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස රථං දත්වා. එකාකියොති අමච්චසෙවකාදිසහායාභාවෙන එකකො. තෙනෙවාහ ‘‘අදුතියො’’ති. මද්දිදෙවිං ඉදමබ්‍රවීති මද්දිදෙවිං ඉදං අභාසි.

Therein, ṭhatvā cātummahāpathe means: because his own path of travel and the path by which that brahmin had come from the side intersected, he stood at the crossroads, so-called because of the fourfold intersection, and gave the chariot to that brahmin. Ekākiyoti means: alone, due to the absence of companions such as ministers and servants. For that reason, he said adutiyo ('without a second'). Maddideviṃ idamabravīti means: he spoke this to Queen Maddī.

96-99. පදුමං පුණ්ඩරීකංවාති පදුමං විය, පුණ්ඩරීකං විය ච. කණ්හාජිනග්ගහීති කණ්හාජිනං අග්ගහෙසි. අභිජාතාති ජාතිසම්පන්නා. විසමං සමන්ති විසමං සමඤ්ච භූමිප්පදෙසං. එන්තීති ආගච්ඡන්ති. අනුමග්ගෙ පටිප්පථෙති අනුමග්ගෙ වා පටිපථෙ වාති වා-සද්දස්ස ලොපො දට්ඨබ්බො. කරුණන්ති භාවනපුංසකනිද්දෙසො, කරුණායිතත්තන්ති අත්ථො. දුක්ඛං තෙ පටිවෙදෙන්තීති ඉමෙ එවං සුඛුමාලා පදසා ගච්ඡන්ති, දූරෙව ඉතො වඞ්කපබ්බතොති තෙ තදා අම්හෙසු කාරුඤ්ඤවසෙන අත්තනා දුක්ඛං පටිලභන්ති, තථා අත්තනො උප්පන්නදුක්ඛං පටිවෙදෙන්ති වාති අත්ථො.

96-99. Padumaṃ puṇḍarīkaṃvāti means: like a lotus, and like a white lotus. Kaṇhājinaggahīti means: he took Kaṇhājinā. Abhijātāti means: of noble birth. Visamaṃ samanti means: an uneven and even region of ground. Entīti means: they come. Anumagge paṭippatheti means: along the path or on the path ahead; the elision of the particle vā should be understood. Karuṇanti is a neuter noun indicating a state; the meaning is a piteous utterance. Dukkhaṃ te paṭivedentīti means: 'These delicate ones are going on foot, and Mount Vaṅka is far from here'; thus, out of compassion for us, they themselves incur suffering, or they experience the suffering that has arisen for them—this is the meaning.

100-1. පවනෙති මහාවනෙ. ඵලිනෙති ඵලවන්තෙ. උබ්බිද්ධාති උද්ධං උග්ගතා උච්චා. උපගච්ඡන්ති දාරකෙති යථා ඵලානි දාරකානං හත්ථූපගය්හකානි හොන්ති, එවං රුක්ඛා සයමෙව සාඛාහි ඔනමිත්වා දාරකෙ උපෙන්ති.

100-1. Pavaneti means: in the great forest. Phalineti means: fruit-bearing. Ubbiddhāti means: risen up high, lofty. Upagacchanti dāraketi means: just as fruits become graspable by the children's hands, so the trees, bending down their branches of their own accord, approach the children.

102. අච්ඡරියන්ති අච්ඡරායොග්ගං, අච්ඡරං පහරිතුං යුත්තං. අභූතපුබ්බං භූතන්ති අබ්භුතං. ලොමානං හංසනසමත්ථතාය ලොමහංසනං. සාහුකාරන්ති සාධුකාරං, අයමෙව වා පාඨො. ඉත්ථිරතනභාවෙන සබ්බෙහි අඞ්ගෙහි අවයවෙහි සොභතීති සබ්බඞ්ගසොභනා.

102. Regarding 'astonishing' (`acchariya`): it is fit for a finger-snap, fit to be marked by the snapping of a finger. Regarding 'unprecedentedly become' (`abhūtapubbaṃ bhūtaṃ`): it means marvelous (`abbhutaṃ`). It is 'hair-raising' (`lomahaṃsanaṃ`) because of its capacity to cause the hairs of the body to stand on end. Regarding 'acclamation' (`sāhukāra`): it means an utterance of 'well done' (`sādhukāra`), or this itself is the reading. She is 'radiant in every part' (`sabbaṅgasobhanā`) because, being a jewel among women, she is radiant with all her major and minor limbs.

103-4. අච්ඡෙරං වතාති අච්ඡරියං වත. වෙස්සන්තරස්ස තෙජෙනාති වෙස්සන්තරස්ස පුඤ්ඤානුභාවෙන. සඞ්ඛිපිංසු පථං යක්ඛාති දෙවතා මහාසත්තස්ස පුඤ්ඤතෙජෙන චොදිතා තං මග්ගං පරික්ඛයං පාපෙසුං, අප්පකං අකංසු, තං පන දාරකෙසු කරුණාය කතං විය කත්වා වුත්තං ‘‘අනුකම්පාය දාරකෙ’’ති. ජෙතුත්තරනගරතො හි සුවණ්ණගිරිතාලො නාම පබ්බතො පඤ්ච යොජනානි, තතො කොන්තිමාරා නාම නදී පඤ්ච යොජනානි, තතො මාරඤ්ජනාගිරි නාම පබ්බතො පඤ්ච යොජනානි, තතො දණ්ඩබ්‍රාහ්මණගාමො නාම පඤ්ච යොජනානි, තතො මාතුලනගරං දස යොජනානි, ඉති තං රට්ඨං ජෙතුත්තරනගරතො තිංස යොජනානි හොති. දෙවතා [Pg.89] බොධිසත්තස්ස පුඤ්ඤතෙජෙන චොදිතා මග්ගං පරික්ඛයං පාපෙසුං. තං සබ්බං එකාහෙනෙව අතික්කමිංසු. තෙන වුත්තං ‘‘නික්ඛන්තදිවසෙනෙව, චෙතරට්ඨමුපාගමු’’න්ති.

103-4. Regarding 'How marvelous indeed!' (`accheraṃ vata`): it means 'How wonderful indeed!' (`acchariyaṃ vata`). Regarding 'by the power of Vessantara' (`vessantarassa tejena`): it means by the majestic power of Vessantara's merit. Regarding 'the spirits shortened the path' (`saṅkhipiṃsu pathaṃ yakkhā`): the deities, urged on by the power of the Great Being's merit, brought that path to an end, that is, they made it short. This, however, was said as if it were done out of compassion for the children, hence the words 'out of compassion for the children.' Indeed, from the city of Jetuttara, the mountain named Suvaṇṇagiritāla is five yojanas away; from there, the river named Kontimārā is five yojanas; from there, the mountain named Mārañjanāgiri is five yojanas; from there, the brahmin village of Daṇḍa is five yojanas; and from there, the city of Mātula is ten yojanas. Thus, that country is thirty yojanas from the city of Jetuttara. The deities, urged on by the power of the Bodhisatta's merit, brought the road to an end. They traversed it all in a single day. Therefore it was said: 'On the very day they departed, they reached the Ceta country.'

එවං මහාසත්තො සායන්හසමයං චෙතරට්ඨෙ මාතුලනගරං පත්වා තස්ස නගරස්ස ද්වාරසමීපෙ සාලායං නිසීදි. අථස්ස මද්දිදෙවී පාදෙසු රජං පුඤ්ඡිත්වා පාදෙ සම්බාහිත්වා ‘‘වෙස්සන්තරස්ස ආගතභාවං ජානාපෙස්සාමී’’ති සාලතො නික්ඛමිත්වා තස්ස චක්ඛුපථෙ සාලද්වාරෙ අට්ඨාසි. නගරං පවිසන්තියො ච නික්ඛමන්තියො ච ඉත්ථියො තං දිස්වා පරිවාරෙසුං. මහාජනො තඤ්ච වෙස්සන්තරඤ්ච පුත්තෙ චස්ස තථා ආගතෙ දිස්වා රාජූනං ආචික්ඛි. සට්ඨිසහස්සා රාජානො රොදන්තා පරිදෙවන්තා තස්ස සන්තිකං ආගන්ත්වා මග්ගපරිස්සමං විනොදෙත්වා තථා ආගමනකාරණං පුච්ඡිංසු.

Thus, the Great Being, arriving at the city of Mātula in the Ceta country in the evening, sat down in a hall near the city gate. Then Queen Maddī, having wiped the dust from his feet and massaged them, thought, 'I will make known Vessantara's arrival.' She stepped out of the hall and stood in the hall's doorway, within his line of sight. Women who were entering and leaving the city saw her and gathered around. The great crowd, seeing her, Vessantara, and his children arriving in such a state, informed the kings. Sixty thousand kings, weeping and lamenting, came into his presence, dispelled his fatigue from the journey, and asked the reason for his arrival.

මහාසත්තො හත්ථිදානං ආදිං කත්වා සබ්බං කථෙසි. තං සුත්වා තෙ අත්තනො රජ්ජෙන නිමන්තයිංසු. මහාපුරිසො ‘‘මයා තුම්හාකං රජ්ජං පටිග්ගහිතමෙව හොතු, රාජා පන මං රට්ඨා පබ්බාජෙති, තස්මා වඞ්කපබ්බතමෙව ගමිස්සාමී’’ති වත්වා තෙහි නානප්පකාරං තත්ථ වාසං යාචියමානොපි තං අනලඞ්කරිත්වා තෙහි ගහිතාරක්ඛො තං රත්තිං සාලායමෙව වසිත්වා පුනදිවසෙ පාතොව නානග්ගරසභොජනං භුඤ්ජිත්වා තෙහි පරිවුතො නික්ඛමිත්වා පන්නරසයොජනමග්ගං ගන්ත්වා වනද්වාරෙ ඨත්වා තෙ නිවත්තෙත්වා පුරතො පන්නරසයොජනමග්ගං තෙහි ආචික්ඛිතනියාමෙනෙව අගමාසි. තෙන වුත්තං –

The Great Being, beginning with the gift of the elephant, recounted everything. Hearing this, they offered him their own kingdom. The Great Man said, 'Let it be that I have accepted your kingdom, but the king has banished me from the country. Therefore, I will go to Vaṅka Mountain only.' And so, although they pleaded with him in various ways to stay there, he did not consent. With the protection they provided, he spent that night in the hall itself. The next day, early in the morning, after eating a meal of various supreme flavors, he departed, surrounded by them. He went for fifteen yojanas, stopped at the entrance to the forest, sent them back, and then proceeded for another fifteen yojanas along the very route they had indicated. Therefore it was said:

105.

105.

‘‘සට්ඨිරාජසහස්සානි, තදා වසන්ති මාතුලෙ;

සබ්බෙ පඤ්ජලිකා හුත්වා, රොදමානා උපාගමුං.

"Sixty thousand kings dwelt at that time in Mātula; all, with hands clasped in reverence, approached him, weeping."

106.

106.

‘‘තත්ථ වත්තෙත්වා සල්ලාපං, චෙතෙහි චෙතපුත්තෙහි;

තෙ තතො නික්ඛමිත්වාන, වඞ්කං අගමු පබ්බත’’න්ති.

"Having engaged in conversation there with the Cetas and the Ceta princes, the four of them departed from that place and went to the Vaṅka mountain."

තත්ථ තත්ථ වත්තෙත්වා සල්ලාපන්ති තත්ථ තෙහි රාජූහි සමාගමෙහි සද්ධිං පටිසම්මොදමානා කථං පවත්තෙත්වා. චෙතපුත්තෙහීති චෙතරාජපුත්තෙහි. තෙ තතො නික්ඛමිත්වානාති තෙ රාජානො තතො වනද්වාරට්ඨානෙ නිවත්තෙත්වා. වඞ්කං අගමු පබ්බතන්ති අම්හෙ චත්තාරො ජනා වඞ්කපබ්බතං උද්දිස්ස අගමම්හා.

Regarding 'having engaged in conversation there' (`tattha vattetvā sallāpaṃ`): it means having exchanged pleasantries and held a conversation with those kings and their assembly. Regarding 'with the Ceta princes' (`cetaputtehi`): it means with the sons of the Ceta kings. Regarding 'they, having departed from that place' (`te tato nikkhamitvāna`): it means having sent those kings back from that place, the entrance to the forest. Regarding 'they went to the Vaṅka mountain' (`vaṅkaṃ agamu pabbataṃ`): this means, 'we four people went, heading for the Vaṅka mountain.'

අථ [Pg.90] මහාසත්තො තෙහි ආචික්ඛිතමග්ගෙන ගච්ඡන්තො ගන්ධමාදනපබ්බතං පත්වා තං දිවසං තත්ථ වසිත්වා තතො උත්තරදිසාභිමුඛො වෙපුල්ලපබ්බතපාදෙන ගන්ත්වා කෙතුමතීනදීතීරෙ නිසීදිත්වා වනචරකෙන දින්නං මධුමංසං ඛාදිත්වා තස්ස සුවණ්ණසූචිං දත්වා න්හත්වා පිවිත්වා පටිප්පස්සද්ධදරථො නදිං උත්තරිත්වා සානුපබ්බතසිඛරෙ ඨිතස්ස නිග්‍රොධස්ස මූලෙ ථොකං නිසීදිත්වා උට්ඨාය ගච්ඡන්තො නාලිකපබ්බතං පරිහරන්තො මුචලින්දසරං ගන්ත්වා සරතීරෙන පුබ්බුත්තරකණ්ණං පත්වා එකපදිකමග්ගෙනෙව වනඝටං පවිසිත්වා තං අතික්කම්ම ගිරිවිදුග්ගානං නදීපභවානං පුරතො චතුරස්සපොක්ඛරණිං පාපුණි.

Then the Great Being, proceeding along the path indicated by them, reached the Gandhamādana mountain. Having stayed there for that day, he went from there facing north along the foot of the Vepulla mountain and sat on the bank of the Ketumatī river. He ate the honey and meat given by a forest-dweller, and giving him a golden pin, he bathed and drank. With his weariness allayed, he crossed the river. After sitting for a short while at the foot of a banyan tree standing on a mountain plateau's peak, he rose and, while journeying on, skirted the Nālika mountain and went to the Mucalinda lake. Reaching the northeastern corner by way of the lake shore, he entered a dense part of the forest by a single-file path. Having passed through it, he arrived at a square lotus pond in front of the inaccessible mountain regions from which rivers originate.

107. තස්මිං ඛණෙ සක්කො ආවජ්ජෙන්තො ‘‘මහාසත්තො හිමවන්තං පවිට්ඨො, වසනට්ඨානං ලද්ධුං වට්ටතී’’ති චින්තෙත්වා විස්සකම්මං පෙසෙසි – ‘‘ගච්ඡ වඞ්කපබ්බතකුච්ඡිම්හි රමණීයෙ ඨානෙ අස්සමපදං මාපෙහී’’ති. සො තත්ථ ද්වෙ පණ්ණසාලායො ද්වෙ චඞ්කමෙ ද්වෙ ච රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානානි මාපෙත්වා තෙසු තෙසු ඨානෙසු නානාපුප්ඵවිචිත්තෙ රුක්ඛෙ ඵලිතෙ රුක්ඛෙ පුප්ඵගච්ඡෙ කදලිවනාදීනි ච දස්සෙත්වා සබ්බෙ පබ්බජිතපරික්ඛාරෙ පටියාදෙත්වා ‘‘යෙකෙචි පබ්බජිතුකාමා, තෙ ගණ්හන්තූ’’ති අක්ඛරානි ලිඛිත්වා අමනුස්සෙ ච භෙරවසද්දෙ මිගපක්ඛිනො ච පටික්කමාපෙත්වා සකට්ඨානමෙව ගතො.

107. At that moment, Sakka, reflecting, thought, 'The Great Being has entered the Himālaya; it is fitting that he should obtain a dwelling place.' He sent Vissakamma, saying, 'Go and create a hermitage in a delightful spot in the hollow of the Vaṅka mountain.' So Vissakamma created there two leaf-huts, two walking paths, and two places for use by night and by day. In those various spots, he also manifested trees variegated with diverse flowers, fruit-bearing trees, flowering shrubs, groves of plantains, and so on. He prepared all the requisites of a renunciant and inscribed the words: 'Let whoever wishes to go forth take these.' Then, having caused the non-humans and the beasts and birds with terrifying cries to withdraw, he returned to his own abode.

මහාසත්තො එකපදිකමග්ගං දිස්වා ‘‘පබ්බජිතානං වසනට්ඨානං භවිස්සතී’’ති මද්දිඤ්ච පුත්තෙ ච තත්ථෙව ඨපෙත්වා අස්සමපදං පවිසිත්වා අක්ඛරානි ඔලොකෙත්වා ‘‘සක්කෙන දින්නොස්මී’’ති පණ්ණසාලද්වාරං විවරිත්වා පවිට්ඨො ඛග්ගඤ්ච ධනුඤ්ච අපනෙත්වා සාටකෙ ඔමුඤ්චිත්වා ඉසිවෙසං ගහෙත්වා කත්තරදණ්ඩං ආදාය නික්ඛමිත්වා පච්චෙකබුද්ධසදිසෙන උපසමෙන දාරකානං සන්තිකං අගමාසි. මද්දිදෙවීපි මහාසත්තං දිස්වා පාදෙසු පතිත්වා රොදිත්වා තෙනෙව සද්ධිං අස්සමං පවිසිත්වා අත්තනො පණ්ණසාලං ගන්ත්වා ඉසිවෙසං ගණ්හි. පච්ඡා පුත්තෙපි තාපසකුමාරකෙ කරිංසු. බොධිසත්තො මද්දිං වරං යාචි ‘‘මයං ඉතො පට්ඨාය පබ්බජිතා නාම, ඉත්ථී ච නාම බ්‍රහ්මචරියස්ස මලං, මා දානි අකාලෙ මම සන්තිකං ආගච්ඡා’’ති. සා ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා මහාසත්තම්පි වරං යාචි ‘‘දෙව, තුම්හෙ පුත්තෙ ගහෙත්වා ඉධෙව හොථ, අහං ඵලාඵලං ආහරිස්සාමී’’ති. සා තතො පට්ඨාය අරඤ්ඤතො ඵලාඵලානි ආහරිත්වා තයො ජනෙ පටිජග්ගි. ඉති චත්තාරො ඛත්තියා වඞ්කපබ්බතකුච්ඡියං සත්තමාසමත්තං වසිංසු. තෙන වුත්තං ‘‘ආමන්තයිත්වා දෙවින්දො, විස්සකම්මං මහිද්ධික’’න්තිආදි.

The Great Being, seeing a single-footpath, thought, 'This will be a dwelling place for renunciants.' Leaving Maddī and the children there, he entered the hermitage grounds. Examining the letters, he realized, 'This has been given by Sakka,' and opened the door of the leaf hut. Entering, he removed his sword and bow, took off his garments, donned the attire of a hermit, took up a staff, and went out. With the calm demeanor of a Paccekabuddha, he approached the children. Maddīdevī, upon seeing the Great Being, fell at his feet and wept; then, entering the hermitage with him, she went to her own leaf hut and assumed the guise of a hermit. Later, they also made the children into young ascetics. The Bodhisatta asked Maddī for a boon: 'From now on, we are renunciates, and a woman is a defilement to the holy life. Do not come to me at an unseemly time.' She agreed, saying, 'Very well,' and in turn requested a boon from the Great Being: 'Lord, may you stay here with the children, and I will bring fruits.' From then on, she gathered fruits from the forest and looked after the three of them. Thus, the four Khattiyas lived in the Vaṅka mountain valley for about seven months. Hence it is said: 'Having summoned the lord of gods, the mighty Vissakamma,' and so on.

තත්ථ [Pg.91] ආමන්තයිත්වාති පක්කොසාපෙත්වා. මහිද්ධිකන්ති මහතියා දෙවිද්ධියා සමන්නාගතං. අස්සමං සුකතන්ති අස්සමපදං සුකතං කත්වා. රම්මං වෙස්සන්තරස්ස වසනානුච්ඡවිකං පණ්ණසාලං. සුමාපයාති සුට්ඨු මාපය. ආණාපෙසීති වචනසෙසො. සුමාපයීති සම්මා මාපෙසි.

Therein, `āmantayitvā` means 'having caused to be called.' `Mahiddhikaṃ` means 'endowed with great divine power.' `Assamaṃ sukataṃ` means 'having made the hermitage grounds well-prepared.' `Rammaṃ` refers to 'a delightful leaf hut suitable for Vessantara's dwelling.' `Sumāpaya` means 'make thoroughly.' `Āṇāpesi` is the remainder of the phrase. `Sumāpayī` means 'he made properly.'

111. අසුඤ්ඤොති යථා සො අස්සමො අසුඤ්ඤො හොති, එවං තස්ස අසුඤ්ඤභාවකරණෙන අසුඤ්ඤො හොමි. ‘‘අසුඤ්ඤෙ’’ති වා පාඨො, මම වසනෙනෙව අසුඤ්ඤෙ අස්සමෙ දාරකෙ අනුරක්ඛන්තො වසාමි තත්ථ තිට්ඨාමි. බොධිසත්තස්ස මෙත්තානුභාවෙන සමන්තා තියොජනෙ සබ්බෙ තිරච්ඡානාපි මෙත්තං පටිලභිංසු.

111. Therein, `asuñño` (not empty) means that just as that hermitage is not empty, so by making it not empty, I become not empty. Alternatively, the reading is `asuññe` (in the not empty), meaning by my dwelling alone in the not empty hermitage, I dwell and remain there, protecting the children. By the power of the Bodhisatta's loving-kindness, all animals within three yojanas around also received loving-kindness.

එවං තෙසු තත්ථ වසන්තෙසු කලිඞ්ගරට්ඨවාසී ජූජකො නාම බ්‍රාහ්මණො අමිත්තතාපනාය නාම භරියාය ‘‘නාහං තෙ නිච්චං ධඤ්ඤකොට්ටනඋදකාහරණයාගුභත්තපචනාදීනි කාතුං සක්කොමි, පරිචාරකං මෙ දාසං වා දාසිං වා ආනෙහී’’ති වුත්තෙ ‘‘කුතොහං තෙ භොති දුග්ගතො දාසං වා දාසිං වා ලභිස්සාමී’’ති වත්වා තාය ‘‘එස වෙස්සන්තරො රාජා වඞ්කපබ්බතෙ වසති. තස්ස පුත්තෙ මය්හං පරිචාරකෙ යාචිත්වා ආනෙහී’’ති වුත්තෙ කිලෙසවසෙන තස්සා පටිබද්ධචිත්තතාය තස්සා වචනං අතික්කමිතුං අසක්කොන්තො පාථෙය්‍යං පටියාදාපෙත්වා අනුක්කමෙන ජෙතුත්තරනගරං පත්වා ‘‘කුහිං වෙස්සන්තරමහාරාජා’’ති පුච්ඡි.

While they were living there, a brahmin named Jūjaka, a resident of the Kaliṅga country, was told by his wife, named Amittatāpanā: 'I cannot always perform for you the tasks of pounding grain, fetching water, cooking gruel and meals, and so on. Bring me a male or female servant to attend to me.' He replied, 'Where would I, a poor man, get a male or female servant for you, my dear?' She then said, 'That King Vessantara is living on Mount Vaṅka. Go and ask him for his children to be my attendants.' Unable to disregard her words, as his mind was bound to her by defilement, he had provisions prepared for the journey and gradually reached the city of Jetuttara. There he asked, 'Where is the great King Vessantara?'

මහාජනො ‘‘ඉමෙසං යාචකානං අතිදානෙන අම්හාකං රාජා රට්ඨා පබ්බාජිතො, එවං අම්හාකං රාජානං නාසෙත්වා පුනපි ඉධෙව ආගච්ඡතී’’ති ලෙඩ්ඩුදණ්ඩාදිහත්ථො උපක්කොසන්තො බ්‍රාහ්මණං අනුබන්ධි. සො දෙවතාවිග්ගහිතො හුත්වා තතො නික්ඛමිත්වා වඞ්කපබ්බතගාමිමග්ගං අභිරුළ්හො අනුක්කමෙන වනද්වාරං පත්වා මහාවනං අජ්ඣොගාහෙත්වා මග්ගමූළ්හො හුත්වා විචරන්තො තෙහි රාජූහි බොධිසත්තස්ස ආරක්ඛණත්ථාය ඨපිතෙන චෙතපුත්තෙන සමාගඤ්ඡි. තෙන ‘‘කහං, භො බ්‍රාහ්මණ, ගච්ඡසී’’ති පුට්ඨො ‘‘වෙස්සන්තරමහාරාජස්ස සන්තික’’න්ති වුත්තෙ ‘‘අද්ධා අයං බ්‍රාහ්මණො තස්ස පුත්තෙ වා දෙවිං වා යාචිතුං ගච්ඡතී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘මා ඛො, ත්වං බ්‍රාහ්මණ, තත්ථ ගඤ්ඡි, සචෙ ගච්ඡසි, එත්ථෙව තෙ සීසං ඡින්දිත්වා මය්හං සුනඛානං ඝාසං කරිස්සාමී’’ති තෙන සන්තජ්ජිතො මරණභයභීතො ‘‘අහමස්ස පිතරා පෙසිතො දූතො, ‘තං ආනෙස්සාමී’ති ආගතො’’ති මුසාවාදං අභාසි. තං සුත්වා චෙතපුත්තො තුට්ඨහට්ඨො බ්‍රාහ්මණස්ස [Pg.92] සක්කාරසම්මානං කත්වා වඞ්කපබ්බතගාමිමග්ගං ආචික්ඛි. සො තතො පරං ගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ අච්චුතෙන නාම තාපසෙන සද්ධිං සමාගන්ත්වා තම්පි මග්ගං පුච්ඡිත්වා තෙනාපි මග්ගෙ ආචික්ඛිතෙ තෙන ආචික්ඛිතසඤ්ඤාය මග්ගං ගච්ඡන්තො අනුක්කමෙන බොධිසත්තස්ස අස්සමපදට්ඨානසමීපං ගන්ත්වා මද්දිදෙවියා ඵලාඵලත්ථං ගතකාලෙ බොධිසත්තං උපසඞ්කමිත්වා උභො දාරකෙ යාචි. තෙන වුත්තං –

The people, holding clods and sticks, chased after the brahmin, shouting, 'It was because of excessive giving to beggars like this that our king was banished from the kingdom. After ruining our king, he now comes back here again!' But the brahmin, being misled by the devas, escaped from there and took the path leading to Mount Vaṅka. Gradually, he reached the edge of the forest and entered the great forest. Wandering lost, he encountered Cetaputta, who had been placed there by those kings to guard the Bodhisatta. When asked, 'Where are you going, brahmin?' he replied, 'To the presence of the great King Vessantara.' Cetaputta thought, 'Surely this brahmin is going to ask for his children or the queen.' He then threatened him, 'Do not go there, brahmin. If you do, I will cut off your head right here and feed it to my dogs!' Terrified by the fear of death, the brahmin lied, 'I am a messenger sent by his father; I have come to bring him back.' Hearing this, Cetaputta was delighted and pleased; he honored the brahmin and showed him the path leading to Mount Vaṅka. Going further from there, he met a hermit named Accuta on the way and also asked him for the path. Following the directions given by him, he gradually reached the vicinity of the Bodhisatta's hermitage. When Queen Maddī had gone to gather fruits, he approached the Bodhisatta and begged for both children. Thus it was said:

112.

112.

‘‘පවනෙ වසමානස්ස, අද්ධිකො මං උපාගමි;

අයාචි පුත්තකෙ මය්හං, ජාලිං කණ්හාජිනං චුභො’’ති.

While I was dwelling in the wilderness, a traveler approached me; he begged for my children, both Jāli and Kaṇhājinā.

එවං බ්‍රාහ්මණෙන දාරකෙසු යාචිතෙසු මහාසත්තො ‘‘චිරස්සං වත මෙ යාචකො අධිගතො, අජ්ජාහං අනවසෙසතො දානපාරමිං පූරෙස්සාමී’’ති අධිප්පායෙන සොමනස්සජාතො පසාරිතහත්ථෙ සහස්සත්ථවිකං ඨපෙන්තො විය බ්‍රාහ්මණස්ස චිත්තං පරිතොසෙන්තො සකලඤ්ච තං පබ්බතකුච්ඡිං උන්නාදෙන්තො ‘‘දදාමි තව මය්හං පුත්තකෙ, අපි ච මද්දිදෙවී පන පාතොව ඵලාඵලත්ථාය වනං ගන්ත්වා සායං ආගමිස්සති, තාය ආගතාය තෙ පුත්තකෙ දස්සෙත්වා ත්වඤ්ච මූලඵලාඵලං ඛාදිත්වා එකරත්තිං වසිත්වා විගතපරිස්සමො පාතොව ගමිස්සසී’’ති ආහ. බ්‍රාහ්මණො ‘‘කාමඤ්චෙස උළාරජ්ඣාසයතාය පුත්තකෙ දදාති, මාතා පන වච්ඡගිද්ධා ආගන්ත්වා දානස්ස අන්තරායම්පි කරෙය්‍ය, යංනූනාහං ඉමං නිප්පීළෙත්වා දාරකෙ ගහෙත්වා අජ්ජෙව ගච්ඡෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙත්වා ‘‘පුත්තා චෙ තෙ මය්හං දින්නා, කිං දානි මාතරං දස්සෙත්වා පෙසිතෙහි, දාරකෙ ගහෙත්වා අජ්ජෙව ගමිස්සාමී’’ති ආහ. ‘‘සචෙ, ත්වං බ්‍රාහ්මණ, රාජපුත්තිං මාතරං දට්ඨුං න ඉච්ඡසි, ඉමෙ දාරකෙ ගහෙත්වා ජෙතුත්තරනගරං ගච්ඡ, තත්ථ සඤ්ජයමහාරාජා දාරකෙ ගහෙත්වා මහන්තං තෙ ධනං දස්සති, තෙන දාසදාසියො ගණ්හිස්සසි, සුඛඤ්ච ජීවිස්සසි, අඤ්ඤථා ඉමෙ සුඛුමාලා රාජදාරකා, කිං තෙ වෙය්‍යාවච්චං කරිස්සන්තී’’ති ආහ.

Thus, when the brahmin begged for the children, the Great Being, with the intention, 'After a long time, indeed, a petitioner has come to me; today I shall fulfill the perfection of giving without remainder,' became filled with joy. As if placing a bag of a thousand coins in the brahmin's outstretched hand, gladdening his heart and making the entire mountain hollow resound, he said: 'I give you my children. However, Queen Maddī has gone to the forest early in the morning for fruits and roots and will return in the evening. When she has returned, you may show her the children, and after you have eaten roots and fruits, you may stay for one night and depart early in the morning, free from fatigue.' The brahmin thought: 'Although he gives the children due to his noble disposition, their mother, being attached to her offspring, might return and obstruct the gift. What if I were to press him, take the children, and leave today itself?' Reflecting thus, he said: 'If the children have been given to me, what is the use of showing them to their mother now? I shall take the children and leave today.' 'If, O brahmin, you do not wish to see the princess their mother, then take these children and go to the city of Jetuttara. There, King Sañjaya will take the children and give you great wealth. With it, you may acquire male and female slaves and live happily. Otherwise, these are delicate royal children—what service can they render you?' he said.

බ්‍රාහ්මණො ‘‘එවම්පි මයා න සක්කා කාතුං, රාජදණ්ඩතො භායාමි, මය්හමෙව ගාමං නෙස්සාමී’’ති ආහ. ඉමං තෙසං කථාසල්ලාපං සුත්වා දාරකා ‘‘පිතා නො ඛො අම්හෙ බ්‍රාහ්මණස්ස දාතුකාමො’’ති පක්කමිත්වා පොක්ඛරණිං ගන්ත්වා පදුමිනිගච්ඡෙ නිලීයිංසු. බ්‍රාහ්මණො තෙ අදිස්වාව ‘‘ත්වං [Pg.93] ‘දාරකෙ දදාමී’ති වත්වා තෙ අපක්කමාපෙසි, එසො තෙ සාධුභාවො’’ති ආහ. අථ මහාසත්තො සහසාව උට්ඨහිත්වා දාරකෙ ගවෙසන්තො පදුමිනිගච්ඡෙ නිලීනෙ දිස්වා ‘‘එථ, තාතා, මා මය්හං දානපාරමියා අන්තරායං අකත්ථ, මම දානජ්ඣාසයං මත්ථකං පාපෙථ, අයඤ්ච බ්‍රාහ්මණො තුම්හෙ ගහෙත්වා තුම්හාකං අය්‍යකස්ස සඤ්ජයමහාරාජස්ස සන්තිකං ගමිස්සති, තාත ජාලි, ත්වං භුජිස්සො හොතුකාමො බ්‍රාහ්මණස්ස නික්ඛසහස්සං දත්වා භුජිස්සො භවෙය්‍යාසි, කණ්හාජිනෙ ත්වං දාසසතං දාසිසතං හත්ථිසතං අස්සසතං උසභසතං නික්ඛසතන්ති සබ්බසතං දත්වා භුජිස්සා භවෙය්‍යාසී’’ති කුමාරෙ අග්ඝාපෙත්වා සමස්සාසෙත්වා ගහෙත්වා අස්සමපදං ගන්ත්වා කමණ්ඩලුනා උදකං ගහෙත්වා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස පච්චයං කත්වා බ්‍රාහ්මණස්ස හත්ථෙ උදකං පාතෙත්වා අතිවිය පීතිසොමනස්සජාතො හුත්වා පථවිං උන්නාදෙන්තො පියපුත්තදානං අදාසි. ඉධාපි පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව පථවිකම්පාදයො අහෙසුං. තෙන වුත්තං –

The brahmin said, 'Even so, I cannot do it. I fear punishment from the king. I will take them to my own village.' Hearing this conversation, the children thought, 'Our father indeed intends to give us to the brahmin.' They ran away and went to the lotus pond, hiding in a lotus thicket. Not seeing them, the brahmin said, 'You said, "I give the children," but you made them run away. Is this your integrity?' Then the Great Being rose quickly and searched for the children. Seeing them hidden in the lotus thicket, he said, 'Come, my dears. Do not hinder my perfection of giving. Bring my aspiration for generosity to its culmination. This brahmin will take you to your grandfather, King Sañjaya. Dear Jāli, if you wish to be free, give the brahmin a thousand nikkhas and you shall be free. Dear Kaṇhājinā, if you wish to be free, give a hundred male slaves, a hundred female slaves, a hundred elephants, a hundred horses, a hundred bulls, and a hundred nikkhas—give a hundred of everything—and you shall be free.' Having thus set a price for the children and consoling them, he took them back to the hermitage. Taking water in his water pot, he made it a condition for omniscient knowledge and poured the water into the brahmin’s hands. Filled with immense joy and delight, he gave away his beloved children, making the earth resound. Here too, as previously described, earthquakes and other marvels occurred. Thus it is said—

113.

113.

‘‘යාචකං උපගතං දිස්වා, හාසො මෙ උපපජ්ජථ;

උභො පුත්තෙ ගහෙත්වාන, අදාසිං බ්‍රාහ්මණෙ තදා.

Seeing a petitioner approaching, joy arose in me; taking both my children, I gave them to the brahmin then.

114.

114.

‘‘සකෙ පුත්තෙ චජන්තස්ස, ජූජකෙ බ්‍රාහ්මණෙ යදා;

තදාපි පථවී කම්පි, සිනෙරුවනවටංසකා’’ති.

When he was giving up his own children to the brahmin Jūjaka, even then the earth trembled, crowned with Sineru and its forests.

අථ බ්‍රාහ්මණො දාරකෙ අගන්තුකාමෙ ලතාය හත්ථෙසු බන්ධිත්වා ආකඩ්ඪි. තෙසං බන්ධට්ඨානෙ ඡවිං ඡින්දිත්වා ලොහිතං පග්ඝරි. සො ලතාදණ්ඩෙන පහරන්තො ආකඩ්ඪි. තෙ පිතරං ඔලොකෙත්වා.

Then the brahmin, as the children were unwilling to go, tied their hands with a creeper and dragged them. At the places where they were tied, their skin was cut and blood flowed. Striking them with the stalk of the creeper, he dragged them. They looked at their father.

‘‘අම්මා ච තාත නික්ඛන්තා, ත්වඤ්ච නො තාත දස්සසි;

මා නො ත්වං තාත අදදා, යාව අම්මාපි එතු නො;

තදායං බ්‍රාහ්මණො කාමං, වික්කිණාතු හනාතු වා’’ති. (ජා. 2.22.2126) –

"Mother, O father, has gone out, and you too, father, will give us away; do not give us away, father, until mother also comes to us; then this brahmin may do as he wishes, sell us or kill us."

වත්වා පුනපි අයං එවරූපො ඝොරදස්සනො කුරූරකම්මන්තො –

Having spoken, again this one, of such dreadful appearance and cruel deeds—

‘‘මනුස්සො උදාහු යක්ඛො, මංසලොහිතභොජනො;

ගාමා අරඤ්ඤමාගම්ම, ධනං තං තාත යාචති;

නීයමානෙ පිසාචෙන, කිං නු තාත උදික්ඛසී’’ති. (ජා. 2.22.2130-2131) –

"Is he a human or a yakkha, a devourer of flesh and blood? Having come from a village to the forest, O father, he begs for that wealth. While we are being led away by a goblin, why, father, do you look on?"

ආදීනි වදන්තා පරිදෙවිංසු. තත්ථ ධනන්ති පුත්තධනං.

Saying such things, they lamented. Therein, 'wealth' means the wealth that is one's children.

ජූජකො [Pg.94] දාරකෙ තථා පරිදෙවන්තෙයෙව පොථෙන්තොව ගහෙත්වා පක්කාමි. මහාසත්තස්ස දාරකානං කරුණං පරිදෙවිතෙන තස්ස ච බ්‍රාහ්මණස්ස අකාරුඤ්ඤභාවෙන බලවසොකො උප්පජ්ජි, විප්පටිසාරො ච උදපාදි. සො තඞ්ඛණඤ්ඤෙව බොධිසත්තානං පවෙණිං අනුස්සරි. ‘‘සබ්බෙව හි බොධිසත්තා පඤ්ච මහාපරිච්චාගෙ පරිච්චජිත්වා බුද්ධා භවිස්සන්ති, අහම්පි තෙසං අබ්භන්තරො, පුත්තදානඤ්ච මහාපරිච්චාගානං අඤ්ඤතරං, තස්මා වෙස්සන්තර දානං දත්වා පච්ඡානුතාපො න තෙ අනුච්ඡවිකො’’ති අත්තානං පරිභාසෙත්වා ‘‘දින්නකාලතො පට්ඨාය මම තෙ න කිඤ්චි හොන්තී’’ති අත්තානං උපත්ථම්භෙත්වා දළ්හසමාදානං අධිට්ඨාය පණ්ණසාලද්වාරෙ පාසාණඵලකෙ කඤ්චනපටිමා විය නිසීදි.

Jūjaka took the children, who were still crying and lamenting, beating them as he departed. Great sorrow arose in the Great Being because of the children's pitiable lamentation and the brahmin's lack of compassion, and remorse also arose. At that very moment, he recalled the tradition of the Bodhisattas. 'All Bodhisattas, having relinquished the five great relinquishments, will become Buddhas; I too am among them, and the gift of children is one of the great relinquishments. Therefore, Vessantara, regret after giving a gift is not appropriate for you.' Thus admonishing himself and supporting himself with the thought, 'From the moment of giving, they are nothing to me,' he sat firmly resolved on the stone slab at the door of the leaf hut, like a golden statue.

අථ මද්දිදෙවී අරඤ්ඤතො ඵලාඵලං ගහෙත්වා නිවත්තන්තී ‘‘මා මහාසත්තස්ස දානන්තරායො හොතූ’’ති වාළමිගරූපධරාහි දෙවතාහි උපරුද්ධමග්ගා තෙසු අපගතෙසු චිරෙන අස්සමං පත්වා ‘‘අජ්ජ මෙ දුස්සුපිනං දිට්ඨං, දුන්නිමිත්තානි ච උප්පන්නානි, කිං නු ඛො භවිස්සතී’’ති චින්තෙන්තී අස්සමං පවිසිත්වා පුත්තකෙ අපස්සන්තී බොධිසත්තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘දෙව, න ඛො අම්හාකං පුත්තකෙ පස්සාමි, කුහිං තෙ ගතා’’ති ආහ. සො තුණ්හී අහොසි. සා පුත්තකෙ උපධාරෙන්තී තහිං තහිං උපධාවිත්වා ගවෙසන්තී අදිස්වා පුනපි ගන්ත්වා පුච්ඡි. බොධිසත්තො ‘‘කක්ඛළකථාය නං පුත්තසොකං ජහාපෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා –

Then Queen Maddī, having gathered fruits from the forest, was returning. So that no obstacle might arise to the Great Being's gift, deities in the form of wild beasts blocked her path. When they had departed, she reached the hermitage after a long delay. Pondering, "Today I have seen a bad dream, and ill omens have appeared; what can be happening?" she entered the hermitage. Not seeing her children, she went to the Bodhisatta and said, "Your Majesty, I do not see our children. Where have they gone?" He remained silent. She, searching for her children, ran here and there seeking them, and not finding them, went and asked again. The Bodhisatta thought, "I shall make her abandon her grief for the children with harsh words," and said:

‘‘නූන මද්දී වරාරොහා, රාජපුත්තී යසස්සිනී;

පාතො ගතාසි උඤ්ඡාය, කිමිදං සායමාගතා’’ති. (ජා. 2.22.2225) –

"Surely, Maddī, of noble form, a renowned princess; you went out at dawn for gleaning—why have you returned this evening?"

වත්වා තාය චිරායනකාරණෙ කථිතෙ පුනපි දාරකෙ සන්ධාය න කිඤ්චි ආහ. සා පුත්තසොකෙන තෙ උපධාරෙන්තී පුනපි වාතවෙගෙන වනානි විචරි. තාය එකරත්තියං විචරිතට්ඨානං පරිග්ගණ්හන්තං පන්නරසයොජනමත්තං අහොසි. අථ විභාතාය රත්තියා මහාසත්තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ඨිතා දාරකානං අදස්සනෙන බලවසොකාභිභූතා තස්ස පාදමූලෙ ඡින්නකදලී විය භූමියං විසඤ්ඤී හුත්වා පති. සො ‘‘මතා’’ති සඤ්ඤාය කම්පමානො උප්පන්නබලවසොකොපි සතිං පච්චුපට්ඨපෙත්වා ‘‘ජානිස්සාමි තාව ජීවති, න ජීවතී’’ති සත්තමාසෙ කායසංසග්ගං අනාපන්නපුබ්බොපි [Pg.95] අඤ්ඤස්ස අභාවෙන තස්සා සීසං උක්ඛිපිත්වා ඌරූසු ඨපෙත්වා උදකෙන පරිප්ඵොසිත්වා උරඤ්ච මුඛඤ්ච හදයඤ්ච පරිමජ්ජි. මද්දීපි ඛො ථොකං වීතිනාමෙත්වා සතිං පටිලභිත්වා හිරොත්තප්පං පච්චුපට්ඨපෙත්වා ‘‘දෙව, දාරකා තෙ කුහිං ගතා’’ති පුච්ඡි. සො ආහ – ‘‘දෙවි, එකස්ස මෙ බ්‍රාහ්මණස්ස මං යාචිත්වා ආගතස්ස දාසත්ථාය දින්නා’’ති වත්වා තාය ‘‘කස්මා, දෙව, පුත්තෙ බ්‍රාහ්මණස්ස දත්වා මම සබ්බරත්තිං පරිදෙවිත්වා විචරන්තියා නාචික්ඛී’’ති වුත්තෙ ‘‘පඨමමෙව වුත්තෙ තව චිත්තදුක්ඛං බහු භවිස්සති, ඉදානි පන සරීරදුක්ඛෙන තනුකං භවිස්සතී’’ති වත්වා –

After he had spoken, and she had told him the reason for her delay, he again said nothing concerning the children. She, with grief for her children, seeking them, again roamed the forests with the speed of the wind. The distance she traversed in a single night amounted to fifteen yojanas. Then, as the night gave way to dawn, she went to the Great Being and stood there. Overwhelmed by intense sorrow at not seeing the children, she fell unconscious at his feet, like a felled banana tree. Thinking, "She is dead," he trembled, and though intense sorrow arose in him, he re-established mindfulness, thinking, "Let me first find out whether she lives or not." Though for seven months he had not had any bodily contact with her, in the absence of anyone else he lifted her head, placed it on his lap, sprinkled her with water, and wiped her face, chest, and heart. After a short while, Maddī regained consciousness, and re-establishing her sense of shame and fear of wrongdoing, she asked, "Your Majesty, where have the children gone?" He replied, "Queen, I have given them to a brahmin who came and begged me for them, to be his servants." When she said, "Your Majesty, why, having given the children to a brahmin, did you not tell me while I was lamenting and wandering the whole night?" he replied, "If I had told you at first, your mental suffering would have been great; but now, because of your physical suffering, it will be lessened."

‘‘මං පස්ස මද්දි මා පුත්තෙ, මා බාළ්හං පරිදෙවසි;

ලච්ඡාම පුත්තෙ ජීවන්තා, අරොගා ච භවාමසෙ’’ති. (ජා. 2.22.2260) –

"Look at me, Maddī, do not grieve for the children, do not lament so intensely; we shall get our children back alive, and we shall be free from illness."

සො සමස්සාසෙත්වා පුන –

Having thus consoled her, he said again:

‘‘පුත්තෙ පසුඤ්ච ධඤ්ඤඤ්ච, යඤ්ච අඤ්ඤං ඝරෙ ධනං;

දජ්ජා සප්පුරිසො දානං, දිස්වා යාචකමාගතං;

අනුමොදාහි මෙ මද්දි, පුත්තකෙ දානමුත්තම’’න්ති. (ජා. 2.22.2261) –

"A virtuous person, seeing a supplicant who has come, would give away children, cattle, grain, and whatever other wealth is in the home. Rejoice with me, Maddī, in this supreme gift of our children."

වත්වා අත්තනො පුත්තදානං තං අනුමොදාපෙසි.

Having spoken thus, he caused her to rejoice in his gift of the children.

සාපි –

And she:

‘‘අනුමොදාමි තෙ දෙව, පුත්තකෙ දානමුත්තමං;

දත්වා චිත්තං පසාදෙහි, භිය්‍යො දානං දදො භවා’’ති. (ජා. 2.22.2262) –

"I rejoice in your gift, O lord, the supreme offering of children. Having given, gladden your mind; may you be ever a giver of alms."

වත්වා අනුමොදි.

Having spoken thus, she rejoiced.

එවං තෙසු අඤ්ඤමඤ්ඤං සම්මොදනීයං කථං කථෙන්තෙසු සක්කො චින්තෙසි – ‘‘මහාපුරිසො හිය්‍යො ජූජකස්ස පථවිං උන්නාදෙත්වා දාරකෙ අදාසි. ඉදානි නං කොචි හීනපුරිසො උපසඞ්කමිත්වා මද්දිදෙවිං යාචිත්වා ගහෙත්වා ගච්ඡෙය්‍ය, තතො රාජා නිප්පච්චයො භවෙය්‍ය, හන්දාහං බ්‍රාහ්මණවණ්ණෙන නං උපසඞ්කමිත්වා මද්දිං යාචිත්වා පාරමිකූටං ගාහාපෙත්වා කස්සචි අවිස්සජ්ජියං කත්වා පුන නං තස්සෙව දත්වා ආගමිස්සාමී’’ති. සො සූරියුග්ගමනවෙලායං බ්‍රාහ්මණවණ්ණෙන තස්ස සන්තිකං අගමාසි. තං දිස්වා මහාපුරිසො ‘‘අතිථි නො ආගතො’’ති පීතිසොමනස්සජාතො තෙන සද්ධිං මධුරපටිසන්ථාරං කත්වා ‘‘බ්‍රාහ්මණ, කෙනත්ථෙන ඉධාගතොසී’’ති [Pg.96] පුච්ඡි. අථ නං සක්කො මද්දිදෙවිං යාචි. තෙන වුත්තං –

While they were thus speaking words of mutual rejoicing, Sakka thought: "Yesterday the Great Being gave the children to Jūjaka, making the earth resound. Now some base person might approach him, ask for Queen Maddī, and take her away; then the king would be without support. Well then, I shall approach him in the guise of a brahmin, ask for Maddī, cause him to attain the pinnacle of the perfections, make her one who cannot be given to anyone else, and then, returning her to him, I shall depart." So, at sunrise, he went to him in the guise of a brahmin. Seeing him, the Great Being was filled with joy and gladness, thinking, "A guest has come to us." He exchanged pleasant greetings with him and asked, "Brahmin, for what purpose have you come here?" Then Sakka asked for Queen Maddī. Therefore it was said:

115.

115.

‘‘පුනදෙව සක්කො ඔරුය්හ, හුත්වා බ්‍රාහ්මණසන්නිභො;

අයාචි මං මද්දිදෙවිං, සීලවන්තිං පතිබ්බත’’න්ති.

"Again Sakka descended and, having assumed the likeness of a brahmin, asked me for Queen Maddī, virtuous and devoted to her husband."

තත්ථ පුනදෙවාති දාරකෙ දින්නදිවසතො පච්ඡා එව. තදනන්තරමෙවාති අත්ථො. ඔරුය්හාති දෙවලොකතො ඔතරිත්වා. බ්‍රාහ්මණසන්නිභොති බ්‍රාහ්මණසමානවණ්ණො.

Therein, "again" means it was just after the day the children were given; that is, immediately following. "Descended" means having come down from the world of the devas. "In the likeness of a brahmin" means having an appearance like a brahmin.

අථ මහාසත්තො ‘‘හිය්‍යො මෙ ද්වෙපි දාරකෙ බ්‍රාහ්මණස්ස දින්නා, අහම්පි අරඤ්ඤෙ එකකොව, කථං තෙ මද්දිං සීලවන්තිං පතිබ්බතං දස්සාමී’’ති අවත්වාව පසාරිතහත්ථෙ අනග්ඝරතනං ඨපෙන්තො විය අසජ්ජිත්වා අබජ්ඣිත්වා අනොලීනමානසො ‘‘අජ්ජ මෙ දානපාරමී මත්ථකං පාපුණිස්සතී’’ති හට්ඨතුට්ඨො ගිරිං උන්නාදෙන්තො විය –

Then the Great Being, without saying, "Yesterday I gave both my children to a brahmin, and I am alone in the forest; how can I give you Maddī, who is virtuous and devoted to her husband?", but rather, like one placing a priceless jewel into an outstretched hand, without attachment, without clinging, with an unhesitating mind, he rejoiced, thinking, "Today my perfection of giving will reach its summit!" and, as if making the mountain resound, he said:

‘‘දදාමි න විකම්පාමි, යං මං යාචසි බ්‍රාහ්මණ;

සන්තං නප්පටිගූහාමි, දානෙ මෙ රමතී මනො’’ති. (ජා. 2.22.2278) –

"I give and do not waver, O brahmin, in what you ask of me; I do not conceal what I possess, for my mind delights in giving."

වත්වා සීඝමෙව කමණ්ඩලුනා උදකං ආහරිත්වා බ්‍රාහ්මණස්ස හත්ථෙ උදකං පාතෙත්වා භරියමදාසි. තෙන වුත්තං –

Having said this, he quickly brought water in a water-pot, poured the water into the brahmin's hands, and gave his wife to him. Thus it was said:

116.

116.

‘‘මද්දිං හත්ථෙ ගහෙත්වාන, උදකඤ්ජලි පූරිය;

පසන්නමනසඞ්කප්පො, තස්ස මද්දිං අදාසහ’’න්ති.

"Taking Maddī by the hand and filling the brahmin's cupped hands with water, with a mind of serene resolve, I gave Maddī to him."

තත්ථ උදකඤ්ජලීති උදකං අඤ්ජලිං, ‘‘උදක’’න්ති ච කරණත්ථෙ පච්චත්තවචනං, උදකෙන තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස අඤ්ජලිං පසාරිතහත්ථතලං පූරෙත්වාති අත්ථො. පසන්නමනසඞ්කප්පොති ‘‘අද්ධා ඉමිනා පරිච්චාගෙන දානපාරමිං මත්ථකං පාපෙත්වා සම්මාසම්බොධිං අධිගමිස්සාමී’’ති උපන්නසද්ධාපසාදෙන පසන්නචිත්තසඞ්කප්පො. තඞ්ඛණඤ්ඤෙව හෙට්ඨා වුත්තප්පකාරානි සබ්බපාටිහාරියානි පාතුරහෙසුං. ‘‘ඉදානිස්ස න දූරෙ සම්මාසම්බොධී’’ති දෙවගණා බ්‍රහ්මගණා අතිවිය පීතිසොමනස්සජාතා අහෙසුං. තෙන වුත්තං –

Therein, `udakañjali` means water in the cupped hands. The word `udaka` is a nominative noun used in the instrumental sense; the meaning is: 'having filled the outstretched palm of that brahmin with water.' As for 'with a serene mental resolve,' it means his mental resolve was serene due to the faith and confidence that had arisen from the thought: 'Surely, by this act of relinquishment, having brought the perfection of giving to its pinnacle, I shall attain perfect supreme enlightenment.' At that very moment, all the portents of the kind previously described appeared. The hosts of devas and brahmās became exceedingly joyful and glad, thinking, 'Now, perfect supreme enlightenment is not far off for him.' Therefore, it was said:

117.

117.

‘‘මද්දියා දීයමානාය, ගගනෙ දෙවා පමොදිතා;

තදාපි පථවී කම්පි, සිනෙරුවනවටංසකා’’ති.

When Maddī was being given away, the devas in the sky rejoiced; then the earth trembled, with Sineru and its forest groves bowing down.

තතො [Pg.97] පන දීයමානාය මද්දියා දෙවියා රුණ්ණං වා දුම්මුඛං වා භාකුටිමත්තං වා නාහොසි, එවං චස්සා අහොසි ‘‘යං දෙවො ඉච්ඡති, තං කරොතූ’’ති.

Yet, as Queen Maddī was being given away, there was no weeping, nor a sad face, nor even a frown. Instead, this was her thought: 'Let my lord do as he wishes.'

‘‘කොමාරී යස්සාහං භරියා, සාමිකො මම ඉස්සරො;

යස්සිච්ඡෙ තස්ස මං දජ්ජා, වික්කිණෙය්‍ය හනෙය්‍ය වා’’ති. (ජා. 2.22.2282) –

I am his wife from my youth; he is my husband, my master. To whomever he wishes, let him give me; let him sell me or even slay me.

ආහ.

She said.

මහාපුරිසොපි ‘‘අම්භො, බ්‍රාහ්මණ, මද්දිතො මෙ සතගුණෙන සහස්සගුණෙන සතසහස්සගුණෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව පියතරං, ඉදං මෙ දානං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණප්පටිවෙධස්ස පච්චයො හොතූ’’ති වත්වා අදාසි. තෙන වුත්තං –

The Great Being also said, 'O brahmin, to me, the knowledge of omniscience is dearer by a hundredfold, a thousandfold, a hundred-thousandfold than Maddī. May this gift of mine be a condition for the realization of the knowledge of omniscience.' Having said this, he gave her away. Therefore, it is said:

118.

118.

‘‘ජාලිං කණ්හාජිනං ධීතං, මද්දිදෙවිං පතිබ්බතං;

චජමානො න චින්තෙසිං, බොධියායෙව කාරණා.

Jāli, my daughter Kaṇhājinā, and Queen Maddī, the devoted wife—giving them away, I did not hesitate, for the sake of enlightenment alone.

119.

119.

න මෙ දෙස්සා උභො පුත්තා, මද්දිදෙවී න දෙස්සියා;

සබ්බඤ්ඤුතං පියං මය්හං, තස්මා පියෙ අදාසහ’’න්ති.

My two children were not hateful to me, nor was Queen Maddī hateful. Omniscience was dear to me; therefore, I gave away my dear ones.

තත්ථ චජමානො න චින්තෙසින්ති පරිච්චජන්තො සන්තාපවසෙන න චින්තෙසිං, විස්සට්ඨො හුත්වා පරිච්චජින්ති අත්ථො.

Therein, 'giving them away, I did not hesitate' means: while relinquishing them, I did not hesitate out of distress. The meaning is that I relinquished them with a mind that had let go.

එත්ථාහ – කස්මා පනායං මහාපුරිසො අත්තනො පුත්තදාරෙ ජාතිසම්පන්නෙ ඛත්තියෙ පරස්ස දාසභාවෙන පරිච්චජි, න හි යෙසං කෙසඤ්චිපි භුජිස්සානං අභුජිස්සභාවකරණං සාධුධම්මොති? වුච්චතෙ – අනුධම්මභාවතො. අයඤ්හි බුද්ධකාරකෙ ධම්මෙ අනුගතධම්මතා, යදිදං සබ්බස්ස අත්තනියස්ස මමන්ති පරිග්ගහිතවත්ථුනො අනවසෙසපරිච්චාගො, න හි දෙය්‍යධම්මපටිග්ගාහකවිකප්පරහිතං දානපාරමිං පරිපූරෙතුං උස්සුක්කමාපන්නානං බොධිසත්තානං මමන්ති පරිග්ගහිතවත්ථුං යාචන්තස්ස යාචකස්ස න පරිච්චජිතුං යුත්තං, පොරාණොපි චායමනුධම්මො. සබ්බෙසඤ්හි බොධිසත්තානං අයං ආචිණ්ණසමාචිණ්ණධම්මො කුලවංසො කුලප්පවෙණී, යදිදං සබ්බස්ස පරිච්චාගො. තත්ථ ච විසෙසතො පියතරවත්ථුපරිච්චාගො, න හි කෙචි බොධිසත්තා වංසානුගතං රජ්ජිස්සරියාදිධනපරිච්චාගං, අත්තනො සීසනයනාදිඅඞ්ගපරිච්චාගං, පියජීවිතපරිච්චාගං, කුලවංසපතිට්ඨාපකපියපුත්තපරිච්චාගං, මනාපචාරිනීපියභරියාපරිච්චාගන්ති [Pg.98] ඉමෙ පඤ්ච මහාපරිච්චාගෙ අපරිච්චජිත්වා බුද්ධා නාම භූතපුබ්බා අත්ථි. තථා හි මඞ්ගලෙ භගවති බොධිසත්තභූතෙ බොධිපරියෙසනං චරමානෙ ච චරිමත්තභාවතො තතියෙ අත්තභාවෙ සපුත්තදාරෙ එකස්මිං පබ්බතෙ වසන්තෙ ඛරදාඨිකො නාම යක්ඛො මහාපුරිසස්ස දානජ්ඣාසයතං සුත්වා බ්‍රාහ්මණවණ්ණෙන උපසඞ්කමිත්වා මහාසත්තං ද්වෙ දාරකෙ යාචි.

Here an objection is raised: Why did this Great Being give away his own wife and children—khattiyas of noble birth—to become the slaves of another? For surely, making free persons unfree is not the practice of the virtuous. The reply is: Because it is in accordance with the nature of the Dhamma. For this is the inherent nature that accords with the qualities that make a Buddha: namely, the complete relinquishment of all that is held as 'mine.' Indeed, for bodhisattas striving to fulfill the perfection of giving without making distinctions regarding the gift or the recipient, it is not proper to refuse a petitioner who asks for something held as one's own. This, moreover, is the ancient and concordant practice. For all bodhisattas, this is their habitual and well-practiced way, their lineage, their family tradition—that is, the relinquishment of everything. And within that, the relinquishment of what is most dear is especially significant. For no bodhisattas have ever become Buddhas without first making these five great relinquishments: the relinquishment of kingdom, sovereignty, and other wealth in accordance with their lineage; the relinquishment of their own limbs, such as their head and eyes; the relinquishment of their dear life; the relinquishment of a dear son who establishes the family lineage; and the relinquishment of a dear and pleasing wife. Thus, when the Blessed One Maṅgala was a bodhisatta practicing for the sake of enlightenment, in his third existence from his final one, while he was living on a mountain with his wife and children, a yakkha named Kharadāṭhika, having heard of the Great Being’s disposition for giving, approached the great bodhisatta in the guise of a brahmin and asked for his two children.

මහාසත්තො ‘‘දදාමි බ්‍රාහ්මණස්ස පුත්තකෙ’’ති හට්ඨපහට්ඨො උදකපරියන්තං පථවිං කම්පෙන්තො ද්වෙපි දාරකෙ අදාසි. යක්ඛො චඞ්කමනකොටියං ආලම්බනඵලකං නිස්සාය ඨිතො මහාසත්තස්ස පස්සන්තස්සෙව මුළාලකලාපං විය ද්වෙ දාරකෙ ඛාදි. අග්ගිජාලං විය ලොහිතධාරං උග්ගිරමානං යක්ඛස්ස මුඛං ඔලොකෙන්තස්ස මහාපුරිසස්ස ‘‘වඤ්චෙසි වත මං යක්ඛො’’ති උප්පජ්ජනකචිත්තුප්පාදස්ස ඔකාසං අදෙන්තස්ස උපායකොසල්ලස්ස සුභාවිතත්තා අතීතධම්මානං අප්පටිසන්ධිසභාවතො අනිච්චාදිවසෙන සඞ්ඛාරානං සුපරිමද්දිතභාවතො ච එවං ඉත්තරට්ඨිතිකෙන පභඞ්ගුනා අසාරෙන සඞ්ඛාරකලාපෙන ‘‘පූරිතා වත මෙ දානපාරමී, මහන්තං වත මෙ අත්ථං සාධෙත්වා ඉදං අධිගත’’න්ති සොමනස්සමෙව උප්පජ්ජි. සො ඉදං අනඤ්ඤසාධාරණං තස්මිං ඛණෙ අත්තනො චිත්තාචාරං ඤත්වා ‘‘ඉමස්ස නිස්සන්දෙන අනාගතෙ ඉමිනාව නීහාරෙන සරීරතො රස්මියො නික්ඛමන්තූ’’ති පත්ථනමකාසි. තස්ස තං පත්ථනං නිස්සාය බුද්ධභූතස්ස සරීරප්පභා නිච්චමෙව දසසහස්සිලොකධාතුං ඵරිත්වා අට්ඨාසි (ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා). එවං අඤ්ඤෙපි බොධිසත්තා අත්තනො පියතරං පුත්තදාරං පරිච්චජිත්වා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පටිවිජ්ඣිංසු.

The great bodhisatta, exceedingly joyful, declared, 'I give the children to the brahmin,' and making the earth tremble to its watery boundaries, he gave away both children. The yakkha, standing at the end of the walking path and leaning on a support plank, devoured the two children in the great bodhisatta's very sight as if they were a bundle of lotus roots. As the great bodhisatta looked at the yakkha's mouth spewing a stream of blood like a mass of flames, he gave no opportunity for a thought to arise such as, 'Alas, the yakkha has deceived me.' Due to his well-developed skill in means, the non-reconnecting nature of past phenomena, and his thorough mastery of conditioned phenomena in terms of impermanence and so forth, only gladness arose in him regarding this aggregate of formations that is so short-lived, fragile, and without substance, and he thought: 'Indeed, my perfection of giving has been fulfilled! Indeed, having accomplished a great purpose for me, this has been attained!' Recognizing this unique conduct of his own mind at that moment, he made an aspiration: 'As a result of this, in the future, may rays of light emanate from my body in this very same way.' On account of that aspiration, when he became a Buddha, the radiance from his body constantly pervaded the ten-thousand-world-system. In this way, other bodhisattas also, having relinquished their dearest children and wives, penetrated the knowledge of omniscience.

අපි ච යථා නාම කොචි පුරිසො කස්සචි සන්තිකෙ ගාමං වා ජනපදං වා කෙණියා ගහෙත්වා කම්මං කරොන්තො අත්තනො අන්තෙවාසිකානං වා පමාදෙන පූතිභූතං ධනං ධාරෙය්‍ය, තමෙනං සො ගාහාපෙත්වා බන්ධනාගාරං පවෙසෙය්‍ය. තස්ස එවමස්ස ‘‘අහං ඛො ඉමස්ස රඤ්ඤො කම්මං කරොන්තො එත්තකං නාම ධනං ධාරෙමි, තෙනාහං රඤ්ඤා බන්ධනාගාරෙ පවෙසිතො, සචාහං ඉධෙව හොමි, අත්තානඤ්ච ජීයෙය්‍ය, පුත්තදාරකම්මකරපොරිසා ච මෙ ජීවිකාපගතා මහන්තං අනයබ්‍යසනං ආපජ්ජෙය්‍යුං. යංනූනාහං රඤ්ඤො ආරොචෙත්වා අත්තනො පුත්තං වා කනිට්ඨභාතරං වා ඉධ ඨපෙත්වා නික්ඛමෙය්‍යං[Pg.99]. එවාහං ඉතො බන්ධනතො මුත්තො නචිරස්සෙව යථාමිත්තං යථාසන්දිට්ඨං ධනං සංහරිත්වා රඤ්ඤො දත්වා තම්පි බන්ධනතො මොචෙමි, අප්පමත්තොව හුත්වා උට්ඨානබලෙන අත්තනො සම්පත්තිං පටිපාකතිකං කරිස්සාමී’’ති. සො තථා කරෙය්‍ය. එවං සම්පදමිදං දට්ඨබ්බං.

Furthermore, it is as if some man, having taken a village or a district on lease from a certain king, while carrying out his work, were to misappropriate, through his own or his apprentices' negligence, a certain amount of the king's revenue. That king would have him seized and put into prison. To him, this thought might occur: 'Indeed, while working for this king, I have misappropriated such-and-such an amount of wealth, and for that, I have been put in prison by the king. If I remain here, I myself shall perish, and my sons, wife, workers, and servants will be deprived of their livelihood and fall into great misfortune and ruin. What if I were to inform the king, place my own son or younger brother here as a surety, and depart? Thus freed from this bondage, I would, without delay, collect wealth from friends and acquaintances, give it to the king, and free him also from bondage. Then, being diligent, by the power of my effort, I shall restore my own prosperity to its original state.' And he would act accordingly. In this way is this illustration to be understood.

තත්‍රිදං ඔපම්මසංසන්දනං – රාජා විය කම්මං, බන්ධනාගාරො විය සංසාරො, රඤ්ඤා බන්ධනාගාරෙ ඨපිතපුරිසො විය කම්මවසෙන සංසාරචාරකෙ ඨිතො මහාපුරිසො, තස්ස බන්ධනාගාරෙ ඨිතපුරිසස්ස තත්ථ පුත්තස්ස වා භාතුනො වා පරාධීනභාවකරණෙන තෙසං අත්තනො ච දුක්ඛප්පමොචනං විය මහාපුරිසස්ස අත්තනො පුත්තාදිකෙ පරෙසං දත්වා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණප්පටිලාභෙන සබ්බසත්තානං වට්ටදුක්ඛප්පමොචනං, තස්ස විගතදුක්ඛස්ස තෙහි සද්ධිං යථාධිප්පෙතසම්පත්තියං පතිට්ඨානං විය මහාපුරිසස්ස අරහත්තමග්ගෙන අපගතවට්ටදුක්ඛස්ස බුද්ධභාවෙන දසබලාදිසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණසම්පත්තිසමන්නාගමො අත්තනො වචනකාරකානං විජ්ජත්තයාදිසම්පත්තිසමන්නාගමො චාති එවං අනවජ්ජසභාවො එව මහාපුරිසානං පුත්තදාරපරිච්චාගො. එතෙනෙව නයෙන නෙසං අඞ්ගජීවිතපරිච්චාගෙ යා චොදනා, සාපි විසොධිතාති වෙදිතබ්බාති.

Herein, this is the application of the simile: Kamma is like the king; saṃsāra is like the prison; the great being, established in the course of saṃsāra by the power of kamma, is like the man placed in the prison by the king. Just as that man in prison, by placing his son or brother under another's authority, brings about liberation from suffering for them and for himself, so too is the great being's liberation of all beings from the suffering of the cycle of existence by giving away his own children and others and attaining omniscient knowledge. Just as that man, freed from suffering, is established together with them in his desired prosperity, so too is the attainment of the state of a Buddha for the great being, for whom the suffering of the cycle has been removed by the path of Arahantship, endowed with the accomplishment of omniscient knowledge including the ten powers, and for those who follow his word, the endowment with accomplishments such as the three knowledges. Thus, the giving away of wife and children by great beings is indeed of a blameless nature. By this same method, it should be understood that any objection concerning their giving away of limbs and life is also cleared.

එවං පන මහාසත්තෙන මද්දිදෙවියා දින්නාය සක්කො අච්ඡරියබ්භුතචිත්තජාතො හුත්වා –

Thus, when the Great Being had given Queen Maddī, Sakka, with a mind arisen of wonder and amazement, said:

‘‘සබ්බෙ ජිතා තෙ පච්චූහා, යෙ දිබ්බා යෙ ච මානුසා;

නින්නාදිතා තෙ පථවී, සද්දො තෙ තිදිවං ගතො. (ජා. 2.22.2283-2284);

All obstacles have been conquered by you, both the divine and the human; the earth has been made to resound by you, your fame has gone to the triple heaven.

‘‘දුද්දදං දදමානානං, දුක්කරං කම්ම කුබ්බතං;

අසන්තො නානුකුබ්බන්ති, සතං ධම්මො දුරන්නයො.

Giving what is difficult to give, doing a deed that is difficult to do—the unrighteous do not emulate this; the way of the good is difficult to follow.

‘‘තස්මා සතඤ්ච අසතං, නානා හොති ඉතො ගති;

අසන්තො නිරයං යන්ති, සන්තො සග්ගපරායනා’’ති. (ජා. 2.22.2286-2287) –

Therefore, from this world, the destinations of the good and the unrighteous are different; the unrighteous go to hell, while the good have heaven as their final resort.

ආදිනා නයෙන මහාපුරිසස්ස දානානුමොදනවසෙන ථුතිං අකාසි.

With such verses, he offered praise to the Great Being by way of rejoicing in his gift.

තත්ථ පච්චූහාති පච්චත්ථිකා. දිබ්බාති දිබ්බයසපටිබාහකා. මානුසාති මනුස්සයසපටිබාහකා. කෙ පන තෙති? මච්ඡරියධම්මා, තෙ සබ්බෙ පුත්තදාරං දෙන්තෙන මහාසත්තෙන ජිතාති දස්සෙති. දුද්දදන්ති පුත්තදාරාදිදුද්දදං දදමානානං [Pg.100] තමෙව දුක්කරං කුබ්බතං තුම්හාදිසානං කම්මං අඤ්ඤෙ සාවකපච්චෙකබොධිසත්තා නානුකුබ්බන්ති, පගෙව අසන්තො මච්ඡරිනො. තස්මා සතං ධම්මො දුරන්නයො සාධූනං මහාබොධිසත්තානං පටිපත්තිධම්මො අඤ්ඤෙහි දුරනුගමො.

Therein, 'obstacles' means adversaries. 'Divine' refers to those that obstruct divine glory. 'Human' refers to those that obstruct human glory. And what are these? They are the qualities of stinginess. It is shown that all of them are conquered by the Great Being who gives away his wife and children. 'Difficult to give' refers to giving what is difficult to give, such as children and wife. Regarding the deed of those like you who do what is difficult, other disciple-bodhisattas and paccekabodhisattas do not emulate it, how much less the unrighteous and stingy. Therefore, 'the way of the good is difficult to follow' means that the practice of the good, of the great Bodhisattas, is difficult for others to follow.

එවං සක්කො මහාපුරිසස්ස අනුමොදනවසෙන ථුතිං කත්වා මද්දිදෙවිං නිය්‍යාතෙන්තො –

Thus Sakka, having praised the Great Being by way of rejoicing, while restoring Queen Maddī, said:

‘‘දදාමි භොතො භරියං, මද්දිං සබ්බඞ්ගසොභනං;

ත්වඤ්චෙව මද්දියා ඡන්නො, මද්දී ච පතිනො තවා’’ති. (ජා. 2.22.2289) –

I give back to you, good sir, your wife, Maddī, beautiful in all her limbs. You are a fitting match for Maddī, and Maddī for you, her husband.

වත්වා තං මද්දිං පටිදත්වා දිබ්බත්තභාවෙන ජලන්තො තරුණසූරියො විය ආකාසෙ ඨත්වා අත්තානං ආචික්ඛන්තො –

Having spoken thus and returned Maddī, shining in his divine form like the morning sun, he stood in the sky and, revealing himself, said:

‘‘සක්කොහමස්මි දෙවින්දො, ආගතොස්මි තවන්තිකෙ;

වරං වරස්සු රාජිසි, වරෙ අට්ඨ දදාමි තෙ’’ති. (ජා. 2.22.2292) –

I am Sakka, the lord of the devas; I have come into your presence. Choose your boons, O royal sage; eight boons I shall grant to you.

වත්වා වරෙහි නිමන්තෙසි. මහාසත්තොපි ‘‘පිතා මං පුනදෙව රජ්ජෙ පතිට්ඨාපෙතු, වජ්ඣප්පත්තං වධතො මොචෙය්‍යං, සබ්බසත්තානං අවස්සයො භවෙය්‍යං, පරදාරං න ගච්ඡෙය්‍යං, ඉත්ථීනං වසං න ගච්ඡෙය්‍යං, පුත්තො මෙ දීඝායුකො සියා, අන්නපානාදිදෙය්‍යධම්මො බහුකො සියා, තඤ්ච අපරික්ඛයං පසන්නචිත්තො දදෙය්‍යං, එවං මහාදානානි පවත්තෙත්වා දෙවලොකං ගන්ත්වා තතො ඉධාගතො සබ්බඤ්ඤුතං පාපුණෙය්‍ය’’න්ති ඉමෙ අට්ඨ වරෙ යාචි. සක්කො ‘‘නචිරස්සෙව පිතා සඤ්ජයමහාරාජා ඉධෙව ආගන්ත්වා තං ගහෙත්වා රජ්ජෙ පතිට්ඨාපෙස්සති, ඉතරො ච සබ්බො තෙ මනොරථො මත්ථකං පාපුණිස්සති, මා චින්තයි, අප්පමත්තො හොහී’’ති ඔවදිත්වා සකට්ඨානමෙව ගතො. බොධිසත්තො ච මද්දිදෙවී ච සම්මොදමානා සක්කදත්තියෙ අස්සමෙ වසිංසු.

The Great Being then requested these eight boons: 'May my father establish me in the kingdom once more; may I be able to free from execution one who is condemned to death; may I be a reliable refuge for all beings; may I not approach another's wife; may my son be long-lived; may there be abundant items for giving, such as food and drink; may I give them with a serene mind, and may they be inexhaustible; and having performed great acts of giving, may I go to the deva world, and having passed from there and returned to this world, may I attain omniscience.' Sakka replied, 'Before long, your father, the great king Sañjaya, will come right here, take you, and establish you in the kingdom. And all your other wishes will reach their fulfillment. Do not be anxious; be diligent.' Having given this advice, he departed to his own abode. The Bodhisatta and Maddī-devī, rejoicing together, dwelt in the hermitage given by Sakka.

ජූජකෙපි කුමාරෙ ගහෙත්වා ගච්ඡන්තෙ දෙවතා ආරක්ඛමකංසු. දිවසෙ දිවසෙ එකා දෙවධීතා රත්තිභාගෙ ආගන්ත්වා මද්දිවණ්ණෙන කුමාරෙ පටිජග්ගි. සො දෙවතාවිග්ගහිතො හුත්වා ‘‘කලිඞ්ගරට්ඨං ගමිස්සාමී’’ති අඩ්ඪමාසෙන ජෙතුත්තරනගරමෙව සම්පාපුණි. රාජා විනිච්ඡයෙ නිසින්නො බ්‍රාහ්මණෙන සද්ධිං දාරකෙ රාජඞ්ගණෙන ගච්ඡන්තෙ දිස්වා සඤ්ජානිත්වා බ්‍රාහ්මණෙන [Pg.101] සද්ධිං තෙ පක්කොසාපෙත්වා තං පවත්තිං සුත්වා බොධිසත්තෙන කථිතනියාමෙනෙව ධනං දත්වා කුමාරෙ කිණිත්වා න්හාපෙත්වා භොජෙත්වා සබ්බාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතෙ කත්වා රාජා දාරකං ඵුස්සතිදෙවී දාරිකං උච්ඡඞ්ගෙ කත්වා බොධිසත්තස්ස රාජපුත්තියා ච පවත්තිං සුණිංසු.

Even as Jūjaka was taking the children, the deities protected them. Each day, a celestial maiden would come at night and, in the guise of Maddī, care for the children. Though he, being led astray by the deities, intended, 'I will go to the kingdom of Kaliṅga,' within half a month he reached the city of Jetuttara itself. The king, seated in judgment, saw the children passing through the royal courtyard with the brahmin and, recognizing them, had them summoned along with the brahmin. Having heard the account, and following the very method spoken of by the Bodhisatta, he gave wealth and purchased the children. After having them bathed, fed, and adorned with all ornaments, the king placed the boy on his lap, and Queen Phussatī placed the girl on her lap, and they listened to the account of the Bodhisatta and the princess.

තං සුත්වා රාජා ‘‘භූනහච්චං වත මයා කත’’න්ති සංවිග්ගමානසො තාවදෙව ද්වාදසඅක්ඛොභනීපරිමාණං සෙනං සන්නය්හිත්වා වඞ්කපබ්බතාභිමුඛො පායාසි සද්ධිං ඵුස්සතිදෙවියා චෙව දාරකෙහි ච. අනුක්කමෙන ගන්ත්වා පුත්තෙන ච සුණිසාය ච සමාගඤ්ඡි. වෙස්සන්තරො පියපුත්තෙ දිස්වා සොකං සන්ධාරෙතුං අසක්කොන්තො විසඤ්ඤී හුත්වා තත්ථෙව පති, තථා මද්දී මාතාපිතරො සහජාතා සට්ඨිසහස්සා ච අමච්චා. තං කාරුඤ්ඤං පස්සන්තෙසු එකොපි සකභාවෙන සන්ධාරෙතුං නාසක්ඛි, සකලං අස්සමපදං යුගන්ධරවාතපමද්දිතං විය සාලවනං අහොසි. සක්කො දෙවරාජා තෙසං විසඤ්ඤිභාවවිනොදනත්ථං පොක්ඛරවස්සං වස්සාපෙසි, තෙමෙතුකාමා තෙමෙන්ති, පොක්ඛරෙ පතිතවස්සං විය විනිවත්තිත්වා උදකං ගච්ඡති. සබ්බෙ සඤ්ඤං පටිලභිංසු. තදාපි පථවිකම්පාදයො හෙට්ඨා වුත්තප්පකාරා අච්ඡරියා පාතුරහෙසුං. තෙන වුත්තං –

Hearing this, the king, his heart struck with remorse, thought, 'Indeed, a great cruelty has been done by me!' At that very moment, he assembled an army of twelve akkhobhinīs and set out towards Vaṅka Mountain, together with Queen Phussatī and the children. Proceeding in due course, he was reunited with his son and daughter-in-law. Vessantara, upon seeing his beloved children, was unable to contain his grief and, becoming unconscious, fell right there. Likewise did Maddī, his mother and father, and the sixty thousand ministers. Among those witnessing such a pitiable scene, not even one was able to maintain composure. The entire hermitage became like a sāl forest crushed by a Yugandhara wind. Sakka, king of the gods, to dispel their state of unconsciousness, caused the lotus rain to fall. Those who wished to be wet were drenched, but for others, the water rolled off as it does from a lotus leaf. All regained consciousness. At that time also, the wonders described before, beginning with the trembling of the earth, appeared. Therefore it was said:

120.

120.

‘‘පුනාපරං බ්‍රහාරඤ්ඤෙ, මාතාපිතුසමාගමෙ;

කරුණං පරිදෙවන්තෙ, සල්ලපන්තෙ සුඛං දුඛං.

"Furthermore, in the great forest, at the reunion with his mother and father, they lamented piteously, conversing of their happiness and sorrow.

121.

121.

‘‘හිරොත්තප්පෙන ගරුනා, උභින්නං උපසඞ්කමි;

තදාපි පථවී කම්පි, සිනෙරුවනවටංසකා’’ති.

"With solemn shame and moral dread, he approached them both; at that time also the earth trembled, and Sineru with its forests bowed down."

තත්ථ කරුණං පරිදෙවන්තෙති මාතාපිතරො ආදිං කත්වා සබ්බස්මිං ආගතජනෙ කරුණං පරිදෙවමානෙ. සල්ලපන්තෙ සුඛං දුඛන්ති සුඛදුක්ඛං පුච්ඡිත්වා පටිසන්ථාරවසෙන ආලාපසල්ලාපං කරොන්තෙ. හිරොත්තප්පෙන ගරුනා උභින්නන්ති ඉමෙ සිවීනං වචනං ගහෙත්වා අදූසකං ධම්මෙ ඨිතං මං පබ්බාජයිංසූති චිත්තප්පකොපං අකත්වා උභොසු එතෙසු මාතාපිතූසු ධම්මගාරවසමුස්සිතෙන හිරොත්තප්පෙනෙව යථාරූපෙ උපසඞ්කමි. තෙන මෙ ධම්මතෙජෙන තදාපි පථවී කම්පි.

Therein, 'lamenting piteously' means that, beginning with his mother and father, all the people who had come were lamenting piteously. 'Conversing of happiness and sorrow' means that they were engaging in conversation, asking about each other's well-being and sorrow by way of friendly inquiry. 'With solemn shame and moral dread, he approached them both' means that, without giving rise to anger at the thought, 'These parents of mine, heeding the words of the Sivi people, banished me, though I was blameless and established in the Dhamma,' he approached both these parents just as before, with shame and moral dread born of his reverence for the Dhamma. By that righteous power of mine, the earth trembled at that time also.

අථ [Pg.102] සඤ්ජයමහාරාජා බොධිසත්තං ඛමාපෙත්වා රජ්ජං පටිච්ඡාපෙත්වා තඞ්ඛණඤ්ඤෙව කෙසමස්සුකම්මාදීනි කාරාපෙත්වා න්හාපෙත්වා සබ්බාභරණවිභූසිතං දෙවරාජානමිව විරොචමානං සහ මද්දිදෙවියා රජ්ජෙ අභිසිඤ්චිත්වා තාවදෙව ච තතො පට්ඨාය ද්වාදසඅක්ඛොභනීපරිමාණාය චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය ච පුත්තං පරිවාරයිත්වා වඞ්කපබ්බතතො යාව ජෙතුත්තරනගරා සට්ඨියොජනමග්ගං අලඞ්කාරාපෙත්වා ද්වීහි මාසෙහි සුඛෙනෙව නගරං පවෙසෙසි. මහාජනො උළාරං පීතිසොමනස්සං පටිසංවෙදෙසි. චෙලුක්ඛෙපාදයො පවත්තිංසු. නගරෙ ච නන්දිභෙරිං චරාපෙසුං. අන්තමසො බිළාරෙ උපාදාය සබ්බෙසං බන්ධනෙ ඨිතානං බන්ධනමොක්ඛො අහොසි. සො නගරං පවිට්ඨදිවසෙයෙව පච්චූසකාලෙ චින්තෙසි – ‘‘ස්වෙ විභාතාය රත්තියා මමාගතභාවං සුත්වා යාචකා ආගමිස්සන්ති, තෙසාහං කිං දස්සාමී’’ති. තස්මිං ඛණෙ සක්කස්ස ආසනං උණ්හාකාරං දස්සෙසි. සො ආවජ්ජෙන්තො තං කාරණං ඤත්වා තාවදෙව රාජනිවෙසනස්ස පුරිමවත්ථුං පච්ඡිමවත්ථුඤ්ච කටිප්පමාණං පූරෙන්තො ඝනමෙඝො විය සත්තරතනවස්සං වස්සාපෙසි. සකලනගරෙ ජණ්ණුප්පමාණං වස්සාපෙසීති. තෙන වුත්තං –

Then the great king Sañjaya, having asked forgiveness of the Bodhisatta and handed over the kingdom to him, at that very moment had his hair and beard attended to. Having had him bathed and adorned with all ornaments so that he shone like the king of the gods, he anointed him to the kingship together with Queen Maddī. And right then, from that time onwards, surrounding his son with a fourfold army of twelve akkhobhinīs, and having the sixty-yojana road from Vaṅka Mountain to the city of Jetuttara decorated, he had him enter the city in great comfort over two months. The populace experienced immense joy and gladness. The tossing of cloths and other celebrations took place. They had the drum of rejoicing sounded throughout the city. All those in bondage were released, down to the very cats in their cages. On the very day he entered the city, at dawn, he thought: 'Tomorrow, when the night has brightened, mendicants will come, having heard of my return. What shall I give them?' At that moment, Sakka's throne showed signs of heat. He, reflecting, understood the reason and at once caused a rain of the seven treasures to fall like a dense cloud, filling the front and back grounds of the royal palace to the height of a man's waist. Throughout the entire city, he caused it to rain to the height of a man's knee. Therefore it was said:

122.

122.

‘‘පුනාපරං බ්‍රහාරඤ්ඤා, නික්ඛමිත්වා සඤාතිභි;

පවිසාමි පුරං රම්මං, ජෙතුත්තරං පුරුත්තමං.

"Furthermore, having departed from the great forest with my kinsmen, I enter the delightful city, Jetuttara, the best of cities.

123.

123.

‘‘රතනානි සත්ත වස්සිංසු, මහාමෙඝො පවස්සථ;

තදාපි පථවී කම්පි, සිනෙරුවනවටංසකා.

"The seven treasures rained down, a great cloud poured forth; at that time also the earth trembled, and Sineru with its forests bowed down.

124.

124.

‘‘අචෙතනායං පථවී, අවිඤ්ඤාය සුඛං දුඛං;

සාපි දානබලා මය්හං, සත්තක්ඛත්තුං පකම්පථා’’ති.

"This earth is without consciousness, not knowing pleasure or pain; yet even so, by the power of my giving, it trembled seven times."

එවං සත්තරතනවස්සෙ වුට්ඨෙ පුනදිවසෙ මහාසත්තො ‘‘යෙසං කුලානං පුරිමපච්ඡිමවත්ථූසු වුට්ඨධනං, තෙසඤ්ඤෙව හොතූ’’ති දාපෙත්වා අවසෙසං ආහරාපෙත්වා අත්තනො ගෙහවත්ථුස්මිං ධනෙන සද්ධිං කොට්ඨාගාරෙසු ඔකිරාපෙත්වා මහාදානං පවත්තෙසි. අචෙතනායං පථවීති චෙතනාරහිතා අයං මහාභූතා පථවී, දෙවතා පන චෙතනාසහිතා. අවිඤ්ඤාය සුඛං දුඛන්ති අචෙතනත්තා එව සුඛං දුක්ඛං අජානිත්වා. සතිපි සුඛදුක්ඛපච්චයසංයොගෙ [Pg.103] තං නානුභවන්තී. සාපි දානබලා මය්හන්ති එවංභූතාපි සා මහාපථවී මම දානපුඤ්ඤානුභාවහෙතු. සත්තක්ඛත්තුං පකම්පථාති අට්ඨවස්සිකකාලෙ හදයමංසාදීනිපි යාචකානං දදෙය්‍යන්ති දානජ්ඣාසයුප්පාදෙ මඞ්ගලහත්ථිදානෙ පබ්බාජනකාලෙ පවත්තිතමහාදානෙ පුත්තදානෙ භරියාදානෙ වඞ්කපබ්බතෙ ඤාතිසමාගමෙ නගරං පවිට්ඨදිවසෙ රතනවස්සකාලෙති ඉමෙසු ඨානෙසු සත්තවාරං අකම්පිත්ථ. එවං එකස්මිංයෙව අත්තභාවෙ සත්තක්ඛත්තුං මහාපථවිකම්පනාදිඅච්ඡරියපාතුභාවහෙතුභූතානි යාවතායුකං මහාදානානි පවත්තෙත්වා මහාසත්තො ආයුපරියොසානෙ තුසිතපුරෙ උප්පජ්ජි. තෙනාහ භගවා –

Thus, when the rain of seven jewels had fallen, on the following day, the Great Being, having decreed, 'May the wealth that has rained down upon the front and back grounds of these families belong to them alone,' had the remainder brought and scattered in his own palace grounds and storehouses along with his wealth, and then he held a great almsgiving. The phrase 'this earth is without consciousness' means this great element, the earth, is devoid of volition, whereas deities possess volition. The phrase 'not knowing pleasure and pain' means that due to being without consciousness, it does not know pleasure and pain. Even when conditions for pleasure and pain are present, it does not experience them. The phrase 'yet by the power of my giving' means that even such a great earth as this quaked on account of the power of my merit from giving. The phrase 'it trembled seven times' refers to the following: it quaked seven times across these nine occasions—when the aspiration to give arose, thinking, 'I shall give even my heart-flesh and so on to supplicants' when he was eight years old; at the giving of the state elephant; at the time of his banishment; at the great almsgiving he held; at the giving of his children; at the giving of his wife; at the reunion with his relatives on Mount Vaṅka; on the day he entered the city; and at the time of the rain of jewels. Thus, in that very same lifetime, having performed great acts of giving throughout his life—which were the cause for the manifestation of miracles such as the great earth trembling seven times—the Great Being, at the end of his lifespan, was reborn in the Tusita celestial realm. Therefore, the Blessed One said:

‘‘තතො වෙස්සන්තරො රාජා, දානං දත්වාන ඛත්තියො;

කායස්ස භෙදා සප්පඤ්ඤො, සග්ගං සො උපපජ්ජථා’’ති. (ජා. 2.22.2440);

"Then that wise King Vessantara, the Khattiya, having given gifts, upon the breaking up of the body, was reborn in heaven."

තදා ජූජකො දෙවදත්තො අහොසි, අමිත්තතාපනා චිඤ්චමාණවිකා, චෙතපුත්තො ඡන්නො, අච්චුතතාපසො සාරිපුත්තො, සක්කො අනුරුද්ධො, මද්දී රාහුලමාතා, ජාලිකුමාරො රාහුලො, කණ්හාජිනා උප්පලවණ්ණා, මාතාපිතරො මහාරාජකුලානි, සෙසපරිසා බුද්ධපරිසා, වෙස්සන්තරො රාජා ලොකනාථො.

At that time, Jūjaka was Devadatta; Amittatāpanā was Ciñcamāṇavikā; Cetaputta was Channa; the ascetic Accuta was Sāriputta; Sakka was Anuruddha; Maddī was Rāhula’s mother; Prince Jāli was Rāhula; Kaṇhājinā was Uppalavaṇṇā; the parents were the great royal family; the remaining assembly was the Buddha’s assembly; and King Vessantara was myself, the Lord of the World.

ඉධාපි හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව යථාරහං සෙසපාරමියො නිද්ධාරෙතබ්බා. තථා මහාසත්තෙ කුච්ඡිගතෙ මාතු දෙවසිකං ඡසතසහස්සානි විස්සජ්ජෙත්වා දානං දාතුකාමතාදොහළො, තථා දීයමානෙපි ධනස්ස පරික්ඛයාභාවො, ජාතක්ඛණෙ එව හත්ථං පසාරෙත්වා ‘‘දානං දස්සාමි, අත්ථි කිඤ්චී’’ති වාචානිච්ඡාරණං, චතුපඤ්චවස්සිකකාලෙ අත්තනො අලඞ්කාරස්ස ධාතීනං හත්ථගතස්ස පුන අග්ගහෙතුකාමතා, අට්ඨවස්සිකකාලෙ හදයමංසාදිකස්ස අත්තනො සරීරාවයවස්ස දාතුකාමතාති එවමාදිකා සත්තක්ඛත්තුං මහාපථවිකම්පනාදිඅනෙකච්ඡරියපාතුභාවහෙතුභූතා ඉධ මහාපුරිසස්ස ගුණානුභාවා විභාවෙතබ්බා. තෙනෙතං වුච්චති –

Here too, the remaining perfections should be determined in the same manner as stated before, as is appropriate. For instance: when the Great Being was in his mother’s womb, she had a pregnancy craving to give away six hundred thousand daily; even when so much was being given, there was no depletion of wealth; at the very moment of his birth, he stretched out his hand and uttered the words, 'I shall give a gift, is there anything?'; at the age of four or five, he had no desire to take back his ornaments once they were in the hands of his nurses; at the age of eight, he desired to give away parts of his own body, such as his heart-flesh. In this way, the virtues and power of the Great Being, which were the cause for the manifestation of many miracles such as the great earth trembling seven times, should be elucidated here. Therefore it is said:

‘‘එවං අච්ඡරියා හෙතෙ, අබ්භුතා ච මහෙසිනො…පෙ…;

තෙසු චිත්තප්පසාදොපි, දුක්ඛතො පරිමොචයෙ;

පගෙවානුකිරියා තෙසං, ධම්මස්ස අනුධම්මතො’’ති.

"Thus, wondrous and marvelous are these great seers...; Even serene confidence in them liberates one from suffering; How much more so the practice of acting in imitation of them, in conformity with the Dhamma."

වෙස්සන්තරචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Conduct of Vessantara is concluded.

10. සසපණ්ඩිතචරියාවණ්ණනා

10. The Commentary on the Conduct of the Wise Hare

125-6. දසමෙ [Pg.104] යදා හොමි, සසකොති අහං, සාරිපුත්ත, බොධිපරියෙසනං චරමානො යදා සසපණ්ඩිතො හොමි. බොධිසත්තා හි කම්මවසිප්පත්තාපි තාදිසානං තිරච්ඡානානං අනුග්ගණ්හනත්ථං තිරච්ඡානයොනියං නිබ්බත්තන්ති. පවනචාරකොති මහාවනචාරී. දබ්බාදිතිණානි රුක්ඛගච්ඡෙසු පණ්ණානි යංකිඤ්චි සාකං රුක්ඛතො පතිතඵලානි ච භක්ඛො එතස්සාති තිණපණ්ණසාකඵලභක්ඛො. පරහෙඨනවිවජ්ජිතොති පරපීළාවිරහිතො. සුත්තපොතො චාති උද්දපොතො ච. අහං තදාති යදාහං සසකො හොමි, තදා එතෙ මක්කටාදයො තයො සහායෙ ඔවදාමි.

In the tenth story, the phrase 'When I was a hare' means: when I, Sāriputta, was the Wise Hare while practicing for the sake of seeking enlightenment. For Bodhisattas, even when they have come under the sway of kamma, are reborn in the animal realm for the purpose of assisting such beings. 'A wanderer in the woods' means one who roams the great forest. 'One who eats grass, leaves, greens, and fruit' means one whose food is grass such as dabba grass, leaves from trees and bushes, any kind of greens, and fruit fallen from trees. 'Avoiding harm to others' means being free from afflicting others. 'And a young otter' refers to an otter. 'I then' means when I was the hare, I would advise those three companions, the monkey and the others.

127. කිරියෙ කල්‍යාණපාපකෙති කුසලෙ චෙව අකුසලෙ ච කම්මෙ. පාපානීති අනුසාසනාකාරදස්සනං. තත්ථ පාපානි පරිවජ්ජෙථාති පාණාතිපාතො…පෙ… මිච්ඡාදිට්ඨීති ඉමානි පාපානි පරිවජ්ජෙථ. කල්‍යාණෙ අභිනිවිස්සථාති දානං සීලං…පෙ… දිට්ඨුජුකම්මන්ති ඉදං කල්‍යාණං, ඉමස්මිං කල්‍යාණෙ අත්තනො කායවාචාචිත්තානි අභිමුඛභාවෙන නිවිස්සථ, ඉමං කල්‍යාණපටිපත්තිං පටිපජ්ජථාති අත්ථො.

127. The phrase 'in action, good and evil' refers to skillful and unskillful deeds. The word 'evils' indicates the manner of instruction. Therein, 'you should avoid evils' means you should avoid these evils: killing living beings... and so on... up to wrong view. The phrase 'you should be devoted to the good' means: this is the good, namely, giving, virtue... and so on... up to the straightening of one's view. You should settle your body, speech, and mind upon this good with a direct inclination; you should undertake this good practice. This is the meaning.

එවං මහාසත්තො තිරච්ඡානයොනියං නිබ්බත්තොපි ඤාණසම්පන්නතාය කල්‍යාණමිත්තො හුත්වා තෙසං තිණ්ණං ජනානං කාලෙන කාලං උපගතානං ඔවාදවසෙන ධම්මං දෙසෙසි. තෙ තස්ස ඔවාදං සම්පටිච්ඡිත්වා අත්තනො වසනට්ඨානං පවිසිත්වා වසන්ති. එවං කාලෙ ගච්ඡන්තෙ බොධිසත්තො ආකාසං ඔලොකෙත්වා චන්දපාරිපූරිං දිස්වා ‘‘උපොසථකම්මං කරොථා’’ති ඔවදි. තෙනාහ –

Thus the Great Being, though reborn in the animal realm, on account of being endowed with wisdom, became a good friend and taught the Dhamma by way of instruction to those three beings who approached him from time to time. They, having accepted his instruction, entered their own dwelling places and resided there. As time was passing, the Bodhisatta, looking at the sky and seeing the fullness of the moon, advised them, 'You should perform the Uposatha observance.' Therefore, he said:

128.

128.

‘‘උපොසථම්හි දිවසෙ, චන්දං දිස්වාන පූරිතං;

එතෙසං තත්ථ ආචික්ඛිං, දිවසො අජ්ජුපොසථො.

On the Uposatha day, having seen the full moon, I announced to them then, 'Today is the Uposatha day.'

129.

129.

‘‘දානානි පටියාදෙථ, දක්ඛිණෙය්‍යස්ස දාතවෙ;

දත්වා දානං දක්ඛිණෙය්‍යෙ, උපවස්සථුපොසථ’’න්ති.

'Prepare gifts to be given to one worthy of offerings; having given a gift to one worthy of offerings, you should observe the Uposatha.'

තත්ථ චන්දං දිස්වා න පූරිතන්ති ජුණ්හපක්ඛචාතුද්දසියං ඊසකං අපරිපුණ්ණභාවෙන චන්දං න පරිපූරිතං දිස්වා තතො විභාතාය රත්තියා අරුණුග්ගමනවෙලායමෙව උපොසථම්හි දිවසෙ පන්නරසෙ එතෙසං මක්කටාදීනං මය්හං [Pg.105] සහායානං දිවසො අජ්ජුපොසථො. තස්මා ‘‘දානානි පටියාදෙථා’’තිආදිනා තත්ථ උපොසථදිවසෙ පටිපත්තිවිධානං ආචික්ඛින්ති යොජෙතබ්බං. තත්ථ දානානීති දෙය්‍යධම්මෙ. පටියාදෙථාති යථාසත්ති යථාබලං සජ්ජෙථ. දාතවෙති දාතුං. උපවස්සථාති උපොසථකම්මං කරොථ, උපොසථසීලානි රක්ඛථ, සීලෙ පතිට්ඨාය දින්නදානං මහප්ඵලං හොති, තස්මා යාචකෙ සම්පත්තෙ තුම්හෙහි ඛාදිතබ්බාහාරතො දත්වා ඛාදෙය්‍යාථාති දස්සෙති.

Therein, 'having seen the moon not full' means: on the fourteenth day of the waxing fortnight, having seen the moon not completely full due to its slight incompleteness, then, when the night had dawned, at the very time of sunrise on the fifteenth, the Uposatha day, he thought: 'For these, the monkey and others, my companions, today is the Uposatha day. Therefore, prepare gifts.' By these and other words, the method of practice on the Uposatha day is explained therein and should be connected. Therein, 'gifts' means things to be given. 'Prepare' means to make ready according to one's ability and strength. 'To be given' means to give. 'Observe' means to perform the Uposatha act and keep the Uposatha precepts; a gift given while established in virtue is of great fruit. Therefore, it is shown that when supplicants arrive, you should give from the food that is to be eaten by you, and then you may eat.

තෙ ‘‘සාධූ’’ති බොධිසත්තස්ස ඔවාදං සිරසා සම්පටිච්ඡිත්වා උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨහිංසු. තෙසු උද්දපොතො පාතොව ‘‘ගොචරං පරියෙසිස්සාමී’’ති නදීතීරං ගතො. අථෙකො බාළිසිකො සත්ත රොහිතමච්ඡෙ උද්ධරිත්වා වල්ලියා ආවුණිත්වා නදීතීරෙ වාලුකාය පටිච්ඡාදෙත්වා මච්ඡෙ ගණ්හන්තො නදියා අධො සොතං භස්සි. උද්දො මච්ඡගන්ධං ඝායිත්වා වාලුකං වියූහිත්වා මච්ඡෙ දිස්වා නීහරිත්වා ‘‘අත්ථි නු ඛො එතෙසං සාමිකො’’ති තික්ඛත්තුං ඝොසෙත්වා සාමිකං අපස්සන්තො වල්ලියං ඩංසිත්වා අත්තනො වසනගුම්බෙ ඨපෙත්වා ‘‘වෙලායමෙව ඛාදිස්සාමී’’ති අත්තනො සීලං ආවජ්ජෙන්තො නිපජ්ජි. සිඞ්ගාලොපි ගොචරං පරියෙසන්තො එකස්ස ඛෙත්තගොපකස්ස කුටියං ද්වෙ මංසසූලානි එකං ගොධං එකඤ්ච දධිවාරකං දිස්වා ‘‘අත්ථි නු ඛො එතෙසං සාමිකො’’ති තික්ඛත්තුං ඝොසෙත්වා සාමිකං අදිස්වා දධිවාරකස්ස උග්ගහණරජ්ජුකං ගීවායං පවෙසෙත්වා මංසසූලෙ ච ගොධඤ්ච මුඛෙන ඩංසිත්වා අත්තනො වසනගුම්බෙ ඨපෙත්වා ‘‘වෙලායමෙව ඛාදිස්සාමී’’ති අත්තනො සීලං ආවජ්ජෙන්තො නිපජ්ජි. මක්කටොපි වනසණ්ඩං පවිසිත්වා අම්බපිණ්ඩං ආහරිත්වා අත්තනො වසනගුම්බෙ ඨපෙත්වා ‘‘වෙලායමෙව ඛාදිස්සාමී’’ති අත්තනො සීලං ආවජ්ජෙන්තො නිපජ්ජි. තිණ්ණම්පි ‘‘අහො ඉධ නූන යාචකො ආගච්ඡෙය්‍යා’’ති චිත්තං උප්පජ්ජි. තෙන වුත්තං –

They said, 'Excellent,' and, accepting the Bodhisatta's advice with their heads, undertook the precepts of the Uposatha. Among them, the young otter went out early in the morning, thinking, 'I will search for food,' and went to the riverbank. Now, a certain fisherman had caught seven rohita fish, strung them on a vine, covered them with sand on the riverbank, and gone downstream. The otter, smelling the fish, cleared away the sand, saw the fish, and took them out. He called out three times, 'Is there an owner for these?' Seeing no owner, he bit the vine and placed the fish in his own dwelling-thicket, thinking, 'I will eat them at the proper time,' and lay down, reflecting on his virtue. The jackal, too, while searching for food, found in a field-watchman's hut two skewers of meat, one monitor lizard, and a pot of curd. He called out three times, 'Is there an owner for these?' Seeing no owner, he put the carrying-rope of the curd pot around his neck, took the skewers of meat and the monitor lizard in his mouth, placed them in his own dwelling-thicket, and lay down, thinking, 'I will eat them at the proper time,' reflecting on his virtue. The monkey, too, entered a forest grove, brought back a cluster of mangoes, placed it in his own dwelling-thicket, and lay down, thinking, 'I will eat it at the proper time,' reflecting on his virtue. In all three of them, the thought arose: 'Oh, if only a supplicant would come here!' Therefore, it was said:

130.

130.

‘‘තෙ මෙ සාධූති වත්වාන, යථාසත්ති යථාබලං;

දානානි පටියාදෙත්වා, දක්ඛිණෙය්‍යං ගවෙසිසු’’න්ති.

Having said to me, 'Excellent!', according to their ability and strength, they prepared gifts and sought one worthy of offerings.

බොධිසත්තො පන ‘‘වෙලායමෙව නික්ඛමිත්වා දබ්බාදිතිණානි ඛාදිස්සාමී’’ති අත්තනො වසනගුම්බෙයෙව නිසින්නො චින්තෙසි – ‘‘මම සන්තිකං ආගතානං යාචකානං තිණානි ඛාදිතුං න සක්කා, තිලතණ්ඩුලාදයොපි මය්හං [Pg.106] නත්ථි, සචෙ මෙ සන්තිකං යාචකො ආගමිස්සති, අහං තිණෙන යාපෙමි, අත්තනො සරීරමංසං දස්සාමී’’ති. තෙනාහ භගවා –

The Bodhisatta, however, thinking, 'I will go out at the proper time and eat Dabba grass and other grasses,' sat in his own dwelling-thicket and reflected: 'Supplicants who come to me cannot eat grass. I have no sesame, rice, or the like. If a supplicant should come to me, I who sustain myself with grass shall give my own body's flesh.' Therefore, the Blessed One said:

131.

131.

‘‘අහං නිසජ්ජ චින්තෙසිං, දානං දක්ඛිණනුච්ඡවං;

යදිහං ලභෙ දක්ඛිණෙය්‍යං, කිං මෙ දානං භවිස්සති.

Sitting, I pondered on a gift suitable for one worthy of offerings; if I should find one worthy of offerings, what gift would be mine?

132.

132.

‘‘න මෙ අත්ථි තිලා මුග්ගා, මාසා වා තණ්ඩුලා ඝතං;

අහං තිණෙන යාපෙමි, න සක්කා තිණ දාතවෙ.

I have no sesame, beans, or other grains, nor rice, nor ghee. I sustain myself with grass; it is not possible to give grass as a gift.

133.

133.

‘‘යදි කොචි එති දක්ඛිණෙය්‍යො, භික්ඛාය මම සන්තිකෙ;

දජ්ජාහං සකමත්තානං, න සො තුච්ඡො ගමිස්සතී’’ති.

If any worthy one comes to me for alms, I would give my own self; he shall not depart empty-handed.

තත්ථ දානං දක්ඛිණනුච්ඡවන්ති දක්ඛිණාභාවෙන අනුච්ඡවිකං දානං දක්ඛිණෙය්‍යස්ස දාතබ්බං දෙය්‍යධම්මං චින්තෙසිං. යදිහං ලභෙති යදි අහං කිඤ්චි දක්ඛිණෙය්‍යං අජ්ජ ලභෙය්‍යං. කිං මෙ දානං භවිස්සතීති කිං මම දාතබ්බං භවිස්සති. න සක්කා තිණ දාතවෙති යදි දක්ඛිණෙය්‍යස්ස දාතුං තිලමුග්ගාදිකං මය්හං නත්ථි, යං පන මම ආහාරභූතං, තං න සක්කා තිණං දක්ඛිණෙය්‍යස්ස දාතුං. දජ්ජාහං සකමත්තානන්ති කිං වා මය්හං එතාය දෙය්‍යධම්මචින්තාය, නනු ඉදමෙව මය්හං අනවජ්ජං අපරාධීනතාය සුලභං පරෙසඤ්ච පරිභොගාරහං සරීරං සචෙ කොචි දක්ඛිණෙය්‍යො මම සන්තිකං ආගච්ඡති, තයිදං සකමත්තානං තස්ස දජ්ජාමහං. එවං සන්තෙ න සො තුච්ඡො මම සන්තිකං ආගතො අරිත්තහත්ථො හුත්වා ගමිස්සතීති.

Therein, 'a gift suitable for one worthy of offerings' means: I pondered a gift, a thing to be given, suitable for one worthy of offerings. 'If I should find' means: if today I should find some worthy recipient. 'What would my gift be?' means: what would be the thing to be given by me? 'It is not possible to give grass' means: I have no sesame, beans, or the like to give to a worthy recipient; as for the grass that is my food, it is not possible to give that to a worthy recipient. 'I would give my own self' means: what is the use of this thought about a thing to be given? Surely, this very body of mine is blameless, easily obtained without harming others, and fit for others' use. If some worthy one comes to me, I would give this very self of mine to him. This being so, he who has come to my presence will not depart empty, with unfilled hands.

එවං මහාපුරිසස්ස යථාභූතසභාවං පරිවිතක්කෙන්තස්ස පරිවිතක්කානුභාවෙන සක්කස්ස පණ්ඩුකම්බලසිලාසනං උණ්හාකාරං දස්සෙසි. සො ආවජ්ජෙන්තො ඉමං කාරණං දිස්වා ‘‘සසරාජං වීමංසිස්සාමී’’ති පඨමං උද්දස්ස වසනට්ඨානං ගන්ත්වා බ්‍රාහ්මණවෙසෙන අට්ඨාසි. තෙන ‘‘කිමත්ථං, බ්‍රාහ්මණ, ඨිතොසී’’ති ච වුත්තෙ සචෙ කඤ්චි ආහාරං ලභෙය්‍යං, උපොසථිකො හුත්වා සමණධම්මං කරෙය්‍යන්ති. සො ‘‘සාධූති තෙ ආහාරං දස්සාමී’’ති ආහ. තෙන වුත්තං –

As the great being was thus reflecting on his true nature, through the power of his reflection, Sakka's Paṇḍukambala stone seat showed signs of heat. Sakka, reflecting and seeing this cause, thought, 'I will test the hare-king.' First, he went to the otter's dwelling place and stood there in the guise of a brahmin. When the otter asked, 'For what reason do you stand here, brahmin?', he replied, 'If I could obtain some food, I would observe the Uposatha and perform the duties of a recluse.' The otter said, 'Good, I will give you food.' Therefore, it was said:

‘‘සත්ත මෙ රොහිතා මච්ඡා, උදකා ථලමුබ්භතා;

ඉදං බ්‍රාහ්මණ මෙ අත්ථි, එතං භුත්වා වනෙ වසා’’ති. (ජා. 1.4.61);

Seven rohita fish are mine, brought up from the water to the land. This I have, O brahmin; having eaten this, dwell in the forest.

බ්‍රාහ්මණො [Pg.107] ‘‘පගෙව තාව හොතු, පච්ඡා ජානිස්සාමී’’ති තථෙව සිඞ්ගාලස්ස මක්කටස්ස ච සන්තිකං ගන්ත්වා තෙහිපි අත්තනො විජ්ජමානෙහි දෙය්‍යධම්මෙහි නිමන්තිතො ‘‘පගෙව තාව හොතු, පච්ඡා ජානිස්සාමී’’ති ආහ. තෙන වුත්තං –

The brahmin said, 'Let it be for now; I will know later.' Then he went to the jackal and the monkey, and when he was invited by them also with the gifts they had available, he said, 'Let it be for now; I will know later.' Therefore, it was said:

‘‘දුස්ස මෙ ඛෙත්තපාලස්ස, රත්තිභත්තං අපාභතං;

මංසසූලා ච ද්වෙ ගොධා, එකඤ්ච දධිවාරකං;

ඉදං බ්‍රාහ්මණ මෙ අත්ථි, එතං භුත්වා වනෙ වසා’’ති.

A field-guard forgot his evening meal which had been brought: two skewers of meat, a monitor lizard, and one pot of curd. This I have, O brahmin; eat this and dwell in the forest.

‘‘අම්බපක්කං දකං සීතං, සීතච්ඡායා මනොරමා;

ඉදං බ්‍රාහ්මණ මෙ අත්ථි, එතං භුත්වා වනෙ වසා’’ති. (ජා. 1.4.62-63);

“Ripe mangoes, cool water, a delightful cool shade; this I have, brahmin. Having eaten this, dwell in the forest.”

තත්ථ දුස්සාති අමුස්ස. රත්තිභත්තං අපාභතන්ති රත්තිභොජනතො අපනීතං. මංසසූලා ච ද්වෙ ගොධාති අඞ්ගාරපක්කානි ද්වෙ මංසසූලානි එකා ච ගොධා. දධිවාරකන්ති දධිවාරකො.

Here, dussa means 'forgotten'. Rattibhattaṃ apābhataṃ means removed from the night meal. Maṃsasūlā ca dve godhā refers to two meat skewers roasted on coals and one monitor lizard. Dadhivārakaṃ means a curd container.

134. අථ බ්‍රාහ්මණො සසපණ්ඩිතස්ස සන්තිකං ගතො. තෙනාපි ‘‘කිමත්ථමාගතොසී’’ති වුත්තෙ තථෙවාහ. තෙන වුත්තං ‘‘මම සඞ්කප්පමඤ්ඤායා’’තිආදි.

134. Then the brahmin went to the wise hare. When asked by him, “For what reason have you come?” he replied as before. Therefore it was said: “Having understood my intention,” and so on.

තත්ථ මම සඞ්කප්පමඤ්ඤායාති පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරං පරිවිතක්කං ජානිත්වා. බ්‍රාහ්මණවණ්ණිනාති බ්‍රාහ්මණරූපවතා අත්තභාවෙන. ආසයන්ති වසනගුම්බං.

Here, mama saṅkappamaññāya means knowing the kind of thinking previously mentioned. Brāhmaṇavaṇṇinā means with a body in the form of a brahmin. Āsayaṃ refers to a dwelling-thicket.

135-7. සන්තුට්ඨොති සමං සබ්බභාගෙනෙව තුට්ඨො. ඝාසහෙතූති ආහාරහෙතු. අදින්නපුබ්බන්ති යෙහි කෙහිචි අබොධිසත්තෙහි අදින්නපුබ්බං. දානවරන්ති උත්තමදානං. ‘‘අජ්ජ දස්සාමි තෙ අහ’’න්ති වත්වා තුවං සීලගුණූපෙතො, අයුත්තං තෙ පරහෙඨනන්ති තං පාණාතිපාතතො අපනෙත්වා ඉදානි තස්ස පරිභොගයොග්ගං අත්තානං කත්වා දාතුං ‘‘එහි අග්ගිං පදීපෙහී’’තිආදිමාහ.

135–7. Santuṭṭho means satisfied equally with every share. Ghāsahetu means for the sake of nourishment. Adinnapubbaṃ means never given before by any non-Bodhisattas. Dānavaraṃ means the supreme gift. Having said, “Today I will give to you,” and thinking, “You are endowed with virtuous qualities; it is not fitting for you to harm another,” thus preventing him from taking life, and now making himself fit to be consumed, the Great Being said, “Come, light the fire,” and so on.

තත්ථ අහං පචිස්සමත්තානන්ති තයා කතෙ අඞ්ගාරගබ්භෙ අහමෙව පතිත්වා අත්තානං පචිස්සං. පක්කං ත්වං භක්ඛයිස්සසීති තථා පන පක්කං ත්වං ඛාදිස්සසි.

Here, ahaṃ pacissamattānaṃ means that in the charcoal pit you have made, I myself will fall and cook myself. Pakkaṃ tvaṃ bhakkhayissasi means just so, you will eat me when I am cooked.

138-9. නානාකට්ඨෙ [Pg.108] සමානයීති සො බ්‍රාහ්මණවෙසධාරී සක්කො නානාදාරූනි සමානෙන්තො විය අහොසි. මහන්තං අකාසි චිතකං, කත්වා අඞ්ගාරගබ්භකන්ති වීතච්චිකං විගතධූමං අඞ්ගාරභරිතබ්භන්තරං සමන්තතො ජලමානං මම සරීරස්ස නිමුජ්ජනප්පහොනකං තඞ්ඛණඤ්ඤෙව මහන්තං චිතකං අකාසි, සහසා ඉද්ධියා අභිනිම්මිනීති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘අග්ගිං තත්ථ පදීපෙසි, යථා සො ඛිප්පං මහාභවෙ’’ති.

138–9. Nānākaṭṭhe samānayī means that Sakka, wearing the guise of a brahmin, acted as if gathering various kinds of wood. Mahantaṃ akāsi citakaṃ, katvā aṅgāragabbhakaṃ means that through his psychic power, he instantly created a great pyre, a pit filled with glowing coals, without flame and smoke, burning fiercely all around, large enough to submerge my body. This is the meaning. Therefore, he said: “He lit the fire there, so that it would quickly become great.”

තත්ථ සොති සො අග්ගික්ඛන්ධො සීඝං මහන්තො යථා භවෙය්‍ය, තථා පදීපෙසි. ඵොටෙත්වා රජගතෙ ගත්තෙති ‘‘සචෙ ලොමන්තරෙසු පාණකා අත්ථි, තෙ මා මරිංසූ’’ති පංසුගතෙ මම ගත්තෙ තික්ඛත්තුං විධුනිත්වා. එකමන්තං උපාවිසින්ති න තාව කට්ඨානි ආදිත්තානීති තෙසං ආදීපනං උදික්ඛන්තො ථොකං එකමන්තං නිසීදිං.

Here, so means that he lit it so that that mass of fire would quickly become great. Phoṭetvā rajagate gatte means having shaken my dust-covered body three times, thinking, “If there are any small creatures among my hairs, may they not die.” Ekamantaṃ upāvisiṃ means I sat for a short while to one side, observing the kindling of the firewood, thinking, “The firewood has not yet fully caught fire.”

140. යදා මහාකට්ඨපුඤ්ජො, ආදිත්තො ධමධමායතීති යදා පන සො දාරුරාසි සමන්තතො ආදිත්තො වායුවෙගසමුද්ධටානං ජාලසිඛානං වසෙන ‘‘ධමධමා’’ති එවං කරොති. තදුප්පතිත්වා පතති, මජ්ඣෙ ජාලසිඛන්තරෙති තදා තස්මිං කාලෙ ‘‘මම සරීරස්ස ඣාපනසමත්ථො අයං අඞ්ගාරරාසී’’ති චින්තෙත්වා උප්පතිත්වා උල්ලඞ්ඝිත්වා ජාලසිඛානං අබ්භන්තරභූතෙ තස්ස අඞ්ගාරරාසිස්ස මජ්ඣෙ පදුමපුඤ්ජෙ රාජහංසො විය පමුදිතචිත්තො සකලසරීරං දානමුඛෙ දත්වා පතති.

140. “When the great pile of firewood, blazing, roared ‘dhamadhamā’” means when that heap of wood, fully ablaze all around, made such a sound due to the flames fanned by the force of the wind. “Then leaping up, he falls into the midst of the flames” means then at that time, thinking, “This heap of embers is capable of burning my body,” he leapt up and plunged into the midst of that heap of embers, within the flames, like a royal swan joyfully entering a cluster of lotuses, offering his entire body in the act of giving.

141-2. පවිට්ඨං යස්ස කස්සචීති යථා ඝම්මකාලෙ සීතලං උදකං යෙන කෙනචි පවිට්ඨං තස්ස දරථපරිළාහං වූපසමෙති, අස්සාදං පීතිඤ්ච උප්පාදෙති. තථෙව ජලිතං අග්ගින්ති එවං තථා පජ්ජලිතං අඞ්ගාරරාසි තදා මම පවිට්ඨස්ස උසුමමත්තම්පි නාහොසි. අඤ්ඤදත්ථු දානපීතියා සබ්බදරථපරිළාහවූපසමො එව අහොසි. චිරස්සං වත මෙ ඡවිචම්මාදිකො සබ්බො සරීරාවයවො දානමුඛෙ ජුහිතබ්බතං උපගතො අභිපත්ථිතො මනොරථො මත්ථකං පත්තොති. තෙන වුත්තං –

141–2. At that time, for me who had entered that blazing mass of embers, there was not even a particle of heat. On the contrary, through the joy of giving, there was only the complete pacification of all distress and burning. My longed-for aspiration—that after a long time, indeed, every part of my body, including my outer skin and inner skin, should become fit to be offered in the act of giving—has reached its culmination. Therefore it was said:

143.

143.

‘‘ඡවිං චම්මං මංසං න්හාරුං, අට්ඨිං හදයබන්ධනං;

කෙවලං සකලං කායං, බ්‍රාහ්මණස්ස අදාසහ’’න්ති.

“Outer skin, inner skin, flesh, sinews, bones, and the heart’s binding—the entire, whole body—I gave to the brahmin.”

තත්ථ හදයබන්ධනන්ති හදයමංසපෙසි. තඤ්හි හදයවත්ථුං බන්ධිත්වා විය ඨිතත්තා ‘‘හදයබන්ධන’’න්ති වුත්තං. අථ වා හදයබන්ධනන්ති හදයඤ්ච බන්ධනඤ්ච, හදයමංසඤ්චෙව [Pg.109] තං බන්ධිත්වා විය ඨිතයකනමංසඤ්චාති අත්ථො. කෙවලං සකලං කායන්ති අනවසෙසං සබ්බං සරීරං.

Here, hadayabandhana refers to the mass of heart-flesh. Because it stands as if binding the heart-base, it is called ‘the heart’s binding.’ Alternatively, hadayabandhana means the heart and the binding; that is, the heart-flesh and the liver-flesh which stands as if binding it. Kevalaṃ sakalaṃ kāyaṃ means the entire body without remainder.

එවං තස්මිං අග්ගිම්හි අත්තනො සරීරෙ ලොමකූපමත්තම්පි උණ්හං කාතුං අසක්කොන්තො බොධිසත්තොපි හිමගබ්භං පවිට්ඨො විය හුත්වා බ්‍රාහ්මණරූපධරං සක්කං එවමාහ – ‘‘බ්‍රාහ්මණ, තයා කතො අග්ගි අතිසීතලො, කිං නාමෙත’’න්ති? පණ්ඩිත, නාහං බ්‍රාහ්මණො, සක්කොහමස්මි, තව වීමංසනත්ථං ආගතො එවමකාසින්ති. ‘‘සක්ක, ත්වං තාව තිට්ඨතු, සකලොපි චෙ ලොකො මං දානෙන වීමංසෙය්‍ය, නෙව මෙ අදාතුකාමතං කථඤ්චිපි උප්පාදෙය්‍ය පස්සෙථ න’’න්ති බොධිසත්තො සීහනාදං නදි.

Thus, when the fire was unable to produce even the warmth of a hair-pore on his body, the Bodhisatta, as if he had entered a chamber of snow, spoke to Sakka, who was disguised as a brahmin, saying: “Brahmin, the fire you have made is exceedingly cold; what is the reason for this?” Sakka replied: “Wise one, I am not a brahmin—I am Sakka. I came to test you and have acted thus.” The Bodhisatta roared a lion’s roar: “Sakka, you may stand aside. Even if the whole world were to test me in regard to giving, it could not in any way produce in me an unwillingness to give. Behold!”

අථ නං සක්කො ‘‘සසපණ්ඩිත, තව ගුණා සකලකප්පම්පි පාකටා හොන්තූ’’ති පබ්බතං පීළෙත්වා පබ්බතරසං ආදාය චන්දමණ්ඩලෙ සසලක්ඛණං ආලිඛිත්වා බොධිසත්තං තස්මිං වනසණ්ඩෙ තත්ථෙව වනගුම්බෙ තරුණදබ්බතිණපීඨෙ නිපජ්ජාපෙත්වා අත්තනො දෙවලොකමෙව ගතො. තෙපි චත්තාරො පණ්ඩිතා සමග්ගා සම්මොදමානා නිච්චසීලං උපොසථසීලඤ්ච පූරෙත්වා යථාරහං පුඤ්ඤානි කත්වා යථාකම්මං ගතා.

Then Sakka, thinking, “May your virtues, wise hare, be evident throughout the entire eon,” pressed the mountain, took the mountain’s essence, and drew the mark of the hare on the disk of the moon. He then caused the Bodhisatta to lie down there in that very grove, on a seat of young dabba grass in the forest thicket, and returned to his own celestial realm. Those four wise beings, united and rejoicing, fulfilled their constant morality and Uposatha precepts, performed meritorious deeds as they were able, and departed according to their kamma.

තදා උද්දො ආයස්මා ආනන්දො අහොසි, සිඞ්ගාලො මහාමොග්ගල්ලානො, මක්කටො සාරිපුත්තො, සසපණ්ඩිතො පන ලොකනාථො.

At that time, the otter was the Venerable Ānanda, the jackal was Mahāmoggallāna, the monkey was Sāriputta, and the wise hare was myself, the Protector of the World.

තස්ස ඉධාපි සීලාදිපාරමියො හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව යථාරහං නිද්ධාරෙතබ්බා. තථා සතිපි තිරච්ඡානුපපත්තියං කුසලාදිධම්මෙ කුසලාදිතො යථාභූතාවබොධො, තෙසු අණුමත්තම්පි වජ්ජං භයතො දිස්වා සුට්ඨු අකුසලතො ඔරමණං, සම්මදෙව ච කුසලධම්මෙසු අත්තනො පතිට්ඨාපනං, පරෙසඤ්ච ‘‘ඉමෙ නාම පාපධම්මා තෙ එවං ගහිතා එවං පරාමට්ඨා එවංගතිකා භවන්ති එවංඅභිසම්පරායා’’ති ආදීනවං දස්සෙත්වා තතො විරමණෙ නියොජනං, ඉදං දානං නාම, ඉදං සීලං නාම, ඉදං උපොසථකම්මං නාම, එත්ථ පතිට්ඨිතානං දෙවමනුස්සසම්පත්තියො හත්ථගතා එවාතිආදිනා පුඤ්ඤකම්මෙසු ආනිසංසං දස්සෙත්වා පතිට්ඨාපනං, අත්තනො සරීරජීවිතනිරපෙක්ඛං, පරෙසං සත්තානං අනුග්ගණ්හනං, උළාරො ච දානජ්ඣාසයොති එවමාදයො ඉධ බොධිසත්තස්ස ගුණානුභාවා විභාවෙතබ්බා. තෙනෙතං වුච්චති – ‘‘එවං අච්ඡරියා හෙතෙ…පෙ… ධම්මස්ස අනුධම්මතො’’ති.

Here too, his perfections of virtue and so forth should be determined as is appropriate, following the method previously stated. Likewise, even when reborn in the animal realm, there is knowledge of wholesome states and so forth as they truly are; seeing even an atom's worth of fault in them as a danger, one thoroughly refrains from the unwholesome; one rightly establishes oneself in wholesome states; and for others, one shows the danger, saying, “These are called evil qualities; those who grasp and cling to them in such a way will have such a destination and such a future existence,” and engages them in refraining from those qualities. By showing the benefits in meritorious deeds, saying, “This is called giving, this is called virtue, this is called the Uposatha observance; for those established in these, the prosperities of gods and humans are as if in their hands,” and so on, one establishes them therein. Disregard for one's own body and life, assisting other beings, and a sublime inclination for giving—such virtues and powers of the Bodhisatta should be made manifest here. Therefore it is said: “Thus, how wonderful are these…pe… in accordance with the Dhamma.”

සසපණ්ඩිතචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the conduct of the Wise Hare is concluded.

ඉදානි [Pg.110] ‘‘අකිත්තිබ්‍රාහ්මණො’’තිආදිනා යථාවුත්තෙ දසපි චරියාවිසෙසෙ උදානෙත්වා නිගමෙති. තත්ථ අහමෙව තදා ආසිං, යො තෙ දානවරෙ අදාති යො තානි උත්තමදානානි අදාසි, සො අකිත්තිබ්‍රාහණාදිකො අහමෙව තදා තස්මිං කාලෙ අහොසිං, න අඤ්ඤොති. ඉති තෙසු අත්තභාවෙසු සතිපි සීලාදිපාරමීනං යථාරහං පූරිතභාවෙ අත්තනො පන තදා දානජ්ඣාසයස්ස අතිවිය උළාරභාවං සන්ධාය දානපාරමිවසෙනෙව දෙසනං ආරොපෙසි. එතෙ දානපරික්ඛාරා, එතෙ දානස්ස පාරමීති යෙ ඉමෙ අකිත්තිජාතකාදීසු (ජා. 1.13.83 ආදයො) අනෙකාකාරවොකාරා මයා පවත්තිතා දෙය්‍යධම්මපරිච්චාගා මම සරීරාවයවපුත්තදාරපරිච්චාගා පරමකොටිකා, කිඤ්චාපි තෙ කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතත්තා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව උද්දිස්ස පවත්තිතත්තා දානස්ස පරමුක්කංසගමනෙන දානපාරමී එව, තථාපි මම දානස්ස පරමත්ථපාරමිභූතස්ස පරික්ඛරණතොසන්තානස්ස පරිභාවනාවසෙන අභිසඞ්ඛරණතො එතෙ දානපරික්ඛාරා නාම. යස්ස පනෙතෙ පරික්ඛාරා, තං දස්සෙතුං ‘‘ජීවිතං යාචකෙ දත්වා, ඉමං පාරමි පූරයි’’න්ති වුත්තං. එත්ථ හි ඨපෙත්වා සසපණ්ඩිතචරියං සෙසාසු නවසු චරියාසු යථාරහං දානපාරමිදානඋපපාරමියො වෙදිතබ්බා, සසපණ්ඩිතචරියෙ (චරියා. 1.125 ආදයො) පන දානපරමත්ථපාරමී. තෙන වුත්තං –

Now, having brought forward the ten special conducts as previously stated, beginning with 'the Brahmin Akitti,' he concludes. Therein, 'I myself was he at that time, who gave those excellent gifts' means: he who gave those supreme gifts, that Brahmin Akitti and so on, was I myself at that time; it was not another. Thus, although in those existences the perfections of virtue and so forth were fulfilled as was appropriate, with reference to the exceedingly sublime nature of his own inclination for giving at that time, he presented the teaching solely in terms of the perfection of giving. 'These are the requisites of giving, these are the perfections of giving' means: those various kinds of relinquishments of possessions that I undertook in the Akitti Jātaka and others, and those supreme relinquishments of my own limbs, children, and wife—although these, being embraced by compassion and skill in means and having been undertaken with the sole aim of the knowledge of omniscience, are indeed the perfection of giving through having reached the highest excellence of giving, nevertheless, because they serve as requisites for my giving which has become the ultimate perfection, and because they are preparations by way of developing the continuity of perfections, they are called 'the requisites of giving.' And to show that for which these are the requisites, it was said: 'Having given my life to a petitioner, I fulfilled this perfection.' Here, setting aside the conduct of the Wise Hare, in the remaining nine conducts the perfection of giving and the secondary perfection of giving should be understood as is appropriate; but in the conduct of the Wise Hare, the giving is the ultimate perfection of giving. Therefore it is said:

‘‘භික්ඛාය උපගතං දිස්වා, සකත්තානං පරිච්චජිං;

දානෙන මෙ සමො නත්ථි, එසා මෙ දානපාරමී’’ති. (චරියා. 1.තස්සුද්දාන);

“Having seen one who had come for alms, I sacrificed my own self; in giving, there is none equal to me—this is my perfection of giving.”

කිඤ්චාපි හි මහාපුරිසස්ස යථාවුත්තෙ අකිත්තිබ්‍රාහ්මණාදිකාලෙ අඤ්ඤස්මිඤ්ච මහාජනකමහාසුතසොමාදිකාලෙ දානපාරමියා පූරිතත්තභාවානං පරිමාණං නාම නත්ථි, තථාපි එකන්තෙනෙව සසපණ්ඩිතකාලෙ දානපාරමියා පරමත්ථපාරමිභාවො විභාවෙතබ්බොති.

Although there is indeed no measure for the Great Being's states of having fulfilled the perfection of giving during the time of the Brahmin Akitti and others, as stated, and at other times such as those of Mahājanaka and Mahāsutasoma, nevertheless, it should be made manifest that at the time of the Wise Hare, the perfection of giving was exclusively the ultimate perfection.

පරමත්ථදීපනියා චරියාපිටකසංවණ්ණනාය

In the Paramatthadīpanī, the commentary on the Cariyāpiṭaka,

දසවිධචරියාසඞ්ගහස්ස විසෙසතො

especially of the compendium of the ten kinds of conduct,

දානපාරමිවිභාවනස්ස

of the exposition of the perfection of giving,

පඨමවග්ගස්ස අත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

the explanation of the meaning of the first chapter is concluded.

2. හත්ථිනාගවග්ගො

2. The Chapter of the Noble Elephant

1. මාතුපොසකචරියාවණ්ණනා

1. The Commentary on the Conduct of Nourishing One's Mother

1. දුතියවග්ගස්ස [Pg.111] පඨමෙ කුඤ්ජරොති හත්ථී. මාතුපොසකොති අන්ධාය ජරාජිණ්ණාය මාතුයා පටිජග්ගනකො. මහියාති භූමියං. ගුණෙනාති සීලගුණෙන, තදා මම සදිසො නත්ථි.

1. In the first [conduct] of the second chapter, 'kuñjaro' means elephant. 'Mātuposako' means one who attends to his blind and decrepit mother. 'Mahiyā' means on the earth. 'Guṇena' means by the virtue of morality; at that time, there was none equal to me.

බොධිසත්තො හි තදා හිමවන්තප්පදෙසෙ හත්ථියොනියං නිබ්බත්ති. සො සබ්බසෙතො අභිරූපො ලක්ඛණසම්පන්නො මහාහත්ථී අනෙකහත්ථිසතසහස්සපරිවාරො අහොසි. මාතා පනස්ස අන්ධා. සො මධුරඵලාඵලානි හත්ථීනං හත්ථෙසු දත්වා මාතු පෙසෙති. හත්ථිනො තස්සා අදත්වා සයං ඛාදන්ති. සො පරිග්ගණ්හන්තො තං පවත්තිං ඤත්වා ‘‘යූථං පහාය මාතරමෙව පොසෙස්සාමී’’ති රත්තිභාගෙ අඤ්ඤෙසං හත්ථීනං අජානන්තානං මාතරං ගහෙත්වා චණ්ඩොරණපබ්බතපාදං ගන්ත්වා එකං නළිනිං උපනිස්සාය ඨිතාය පබ්බතගුහාය මාතරං ඨපෙත්වා පොසෙසි.

Indeed, at that time the Bodhisatta was reborn in the elephant womb in the region of the Himālaya. He was an all-white, beautiful, great elephant, endowed with the auspicious marks, and attended by many hundreds of thousands of elephants. His mother, however, was blind. He would place sweet fruits, both large and small, in the trunks of the elephants and send them to his mother. The elephants, however, would not give them to her but would eat them themselves. He, investigating the matter and understanding that situation, thought, 'Having abandoned the herd, I will nourish my mother alone.' So, in the night, unknown to the other elephants, he took his mother, went to the foot of Mount Caṇḍoraṇa, and placing his mother in a mountain cave situated near a lotus pond, he nourished her.

2-3. පවනෙ දිස්වා වනචරොති එකො වනචරකො පුරිසො තස්මිං මහාවනෙ විචරන්තො මං දිස්වා. රඤ්ඤො මං පටිවෙදයීති බාරාණසිරඤ්ඤො මං ආරොචෙසි.

2-3. 'A forester having seen [me] in the wood' means: a certain man, a forest-dweller, saw me while wandering in that great forest. 'He informed the king about me' means: he informed the king of Bārāṇasī about me.

සො හි මග්ගමූළ්හො දිසං වවත්ථපෙතුං අසක්කොන්තො මහන්තෙන සද්දෙන පරිදෙවි. බොධිසත්තොපි තස්ස සද්දං සුත්වා ‘‘අයං පුරිසො අනාථො, න ඛො පනෙතං පතිරූපං, යං එස මයි ඨිතෙ ඉධ විනස්සෙය්‍යා’’ති තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා තං භයෙන පලායන්තං දිස්වා ‘‘අම්භො පුරිස, නත්ථි තෙ මං නිස්සාය භයං, මා පලායි, කස්මා ත්වං පරිදෙවන්තො විචරසී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘සාමි, අහං මග්ගමූළ්හො අජ්ජ මෙ සත්තමො දිවසො’’ති වුත්තෙ ‘‘භො පුරිස, මා භායි, අහං තං මනුස්සපථෙ ඨපෙස්සාමී’’ති තං අත්තනො පිට්ඨියං නිසීදාපෙත්වා අරඤ්ඤතො නීහරිත්වා නිවත්ති. සොපි පාපො ‘‘නගරං ගන්ත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙස්සාමී’’ති රුක්ඛසඤ්ඤං පබ්බතසඤ්ඤඤ්ච කරොන්තොව නික්ඛමිත්වා බාරාණසිං අගමාසි. තස්මිං කාලෙ රඤ්ඤො මඞ්ගලහත්ථී මතො. සො පුරිසො රාජානං උපසඞ්කමිත්වා මහාපුරිසස්ස අත්තනො දිට්ඨභාවං ආරොචෙසි. තෙන වුත්තං ‘‘තවානුච්ඡවො, මහාරාජ, ගජො වසති කානනෙ’’තිආදි.

Lost on the path and unable to determine the directions, he lamented with a great cry. Hearing his cry, the Bodhisatta thought, “This man is helpless. It is not fitting that he should perish here while I am present.” Approaching him, he saw the man fleeing in fear and asked, “Sir, you have nothing to fear from me. Do not flee. Why do you wander about lamenting?” When the man replied, “Lord, I am lost on the path; today is my seventh day,” the Bodhisatta said, “Do not fear, good man. I will place you on the path of men.” Seating him on his back, he led him out of the forest and turned back. But that wicked man, thinking, “I will go to the city and inform the king,” went out making note of trees and mountains, and came to Bārāṇasī. At that time, the king’s state elephant had died. The man approached the king and reported that he had seen the great being. Thus it was said: “O great king, an elephant worthy of you lives in the forest,” and so on.

තත්ථ [Pg.112] තවානුච්ඡවොති තව ඔපවය්හං කාතුං අනුච්ඡවිකො යුත්තො. න තස්ස පරික්ඛායත්ථොති තස්ස ගහණෙ ගමනුපච්ඡෙදනත්ථං සමන්තතො ඛණිතබ්බපරික්ඛාය වා කරෙණුයා කණ්ණපුටෙන අත්තානං පටිච්ඡාදෙත්වා ඛිත්තපාසරජ්ජුයා බන්ධිතබ්බආළකසඞ්ඛාතආලානෙන වා යත්ථ පවිට්ඨො කත්ථචි ගන්තුං න සක්කොති, තාදිසවඤ්චනකාසුයා වා අත්ථො පයොජනං නත්ථි. සහගහිතෙති ගහණසමකාලං එව. එහිතීති ආගමිස්සති.

Herein, ‘worthy of you’ means suitable and fit to be your royal mount. ‘There is no need for any stratagem for him’ means that for his capture, there is no use or purpose for any stratagem to obstruct his movement, such as a trench dug all around, or a female elephant, or covering oneself with an ear-flap and throwing a rope-snare, or a tying-post known as an ‘āḷaka’, or a deceptive pit into which, having entered, he cannot go anywhere. ‘With the capture’ means at the very same time as the capture. ‘Come’ means he will come.

රාජා ඉමං මග්ගදෙසකං කත්වා අරඤ්ඤං ගන්ත්වා ‘‘ඉමිනා වුත්තං හත්ථිනාගං ආනෙහී’’ති හත්ථාචරියං සහ පරිවාරෙන පෙසෙසි. සො තෙන සද්ධිං ගන්ත්වා බොධිසත්තං නළිනිං පවිසිත්වා ගොචරං ගණ්හන්තං පස්සි. තෙන වුත්තං –

The king, making this man his guide, sent an elephant trainer with his retinue into the forest, saying, “Go and bring the great elephant spoken of by this man.” He went with them and saw the Bodhisatta entering a lotus pond and gathering food. Therefore, it was said:

4.

4.

‘‘තස්ස තං වචනං සුත්වා, රාජාපි තුට්ඨමානසො;

පෙසෙසි හත්ථිදමකං, ඡෙකාචරියං සුසික්ඛිතං.

“Hearing those words of his, the king, with a delighted mind, sent the elephant tamer, a skilled and well-trained master.”

5.

5.

‘‘ගන්ත්වා සො හත්ථිදමකො, අද්දස පදුමස්සරෙ;

භිසමුළාලං උද්ධරන්තං, යාපනත්ථාය මාතුයා’’ති.

“Going there, that elephant tamer saw him in a lotus lake, pulling up lotus stalks and roots for the sustenance of his mother.”

තත්ථ ඡෙකාචරියන්ති හත්ථිබන්ධනාදිවිධිම්හි කුසලං හත්ථාචරියං. සුසික්ඛිතන්ති හත්ථීනං සික්ඛාපනවිජ්ජාය නිට්ඨඞ්ගමනෙන සුට්ඨු සික්ඛිතං.

Herein, ‘a skilled master’ means an elephant master skilled in the methods of capturing elephants and so forth. ‘Well-trained’ means thoroughly trained by having reached the culmination of the science of training elephants.

6. විඤ්ඤාය මෙ සීලගුණන්ති ‘‘භද්දො අයං හත්ථාජානීයො න මන්දො, න චණ්ඩො, න වොමිස්සසීලො වා’’ති මම සීලගුණං ජානිත්වා. කථං? ලක්ඛණං උපධාරයීති සුසික්ඛිතහත්ථිසිප්පත්තා මම ලක්ඛණං සමන්තතො උපධාරෙසි. තෙන සො එහි පුත්තාති වත්වාන, මම සොණ්ඩාය අග්ගහි.

6. ‘Having recognized my quality of virtue’ means having known my quality of virtue, thinking, “This thoroughbred elephant is excellent, not dull, not fierce, and not of a mixed disposition.” How so? ‘He observed the characteristics’ means that, due to his skill in the elephant craft, he thoroughly observed my characteristics from all sides. Therefore, saying, “Come, son,” he took hold of my trunk.

7. බොධිසත්තො හත්ථාචරියං දිස්වා – ‘‘ඉදං භයං මය්හං එතස්ස පුරිසස්ස සන්තිකා උප්පන්නං, අහං ඛො පන මහාබලො හත්ථිසහස්සම්පි විද්ධංසෙතුං සමත්ථො, පහොමි කුජ්ඣිත්වා සරට්ඨකං සෙනාවාහනං නාසෙතුං, සචෙ පන කුජ්ඣිස්සාමි, සීලං මෙ භිජ්ජිස්සති, තස්මා සත්තීහි කොට්ටියමානොපි න කුජ්ඣිස්සාමී’’ති චිත්තං අධිට්ඨාය සීසං ඔනාමෙත්වා නිච්චලොව අට්ඨාසි. තෙනාහ භගවා ‘‘යං මෙ තදා පාකතිකං, සරීරානුගතං බල’’න්තිආදි.

7. The Bodhisatta, seeing the elephant trainer, thought: “This danger has arisen for me from that man. I am of great strength, capable of destroying even a thousand elephants. If angered, I am able to destroy an army along with its kingdom. But if I were to become angry, my virtue would be broken. Therefore, even if I am pounded with spears, I will not become angry.” Having made this resolution, he lowered his head and stood perfectly still. Therefore, the Blessed One said: “That strength which was then my natural, bodily strength,” and so on.

තත්ථ [Pg.113] පාකතිකන්ති සභාවසිද්ධං. සරීරානුගතන්ති සරීරමෙව අනුගතං කායබලං, න උපායකුසලතාසඞ්ඛාතඤාණානුගතන්ති අධිප්පායො. අජ්ජ නාගසහස්සානන්ති අජ්ජකාලෙ අනෙකෙසං හත්ථිසහස්සානං සමුදිතානං. බලෙන සමසාදිසන්ති තෙසං සරීරබලෙන සමසමමෙව හුත්වා සදිසං, න උපමාමත්තෙන. මඞ්ගලහත්ථිකුලෙ හි තදා බොධිසත්තො උප්පන්නොති.

Herein, ‘natural’ means established by its own nature. ‘Bodily’ means the physical strength that accompanies the body itself; the intention is that it is not the strength of wisdom, known as skill in means. ‘Of a thousand elephants today’ means of many thousands of elephants gathered at the present time. ‘Equal in strength’ means being exactly equal to their physical strength, not merely similar by way of comparison. For at that time, the Bodhisatta was born into the lineage of state elephants.

8. යදිහං තෙසං පකුප්පෙය්‍යන්ති මං ගහණාය උපගතානං තෙසං අහං යදි කුජ්ඣෙය්‍යං, තෙසං ජීවිතමද්දනෙ පටිබලො භවෙය්‍යං. න කෙවලං තෙසඤ්ඤෙව, අථ ඛො යාව රජ්ජම්පි මානුසන්ති යතො රජ්ජතො තෙසං ආගතානං මනුස්සානං සබ්බම්පි රජ්ජං පොථෙත්වා චුණ්ණවිචුණ්ණං කරෙය්‍යං.

8. ‘If I were to become angry at them’ means: if I were to become angry at those who have come to capture me, I would be capable of crushing their lives. Not only theirs, but also ‘even the human kingdom’ means I could smash and pulverize the entire kingdom from which those humans came.

9. අපි චාහං සීලරක්ඛායාති එවං සමත්ථොපි ච අහං අත්තනි පතිට්ඨිතාය සීලරක්ඛාය සීලගුත්තියා ගුත්තො බන්ධො විය. න කරොමි චිත්තෙ අඤ්ඤථත්තන්ති තස්ස සීලස්ස අඤ්ඤථත්තභූතං තෙසං සත්තානං පොථනාදිවිධිං මය්හං චිත්තෙ න කරොමි, තත්ථ චිත්තම්පි න උප්පාදෙමි. පක්ඛිපන්තං මමාළකෙති ආලානත්ථම්භෙ පක්ඛිපන්තං, ‘‘දිස්වාපී’’ති වචනසෙසො. කස්මාති චෙ, සීලපාරමිපූරියා ඊදිසෙසු ඨානෙසු සීලං අඛණ්ඩෙන්තස්ස මෙ නචිරස්සෙව සීලපාරමී පරිපූරෙස්සතීති සීලපාරමිපරිපූරණත්ථං තස්ස අඤ්ඤථත්තං චිත්තෙ න කරොමීති යොජනා.

9. ‘And I, for the sake of protecting my virtue’: though I am so capable, being established in the protection of virtue and guarded by my virtue, I am as if bound. ‘I do not create otherness in my mind’ means I do not create in my mind an act of striking those beings or the like, which would be a deviation from that virtue, nor do I even give rise to such a thought. ‘As they are putting me to the tying-post’ has the remainder of the phrase ‘even seeing them’ to be understood. If it is asked why, the connection is as follows: for the sake of fulfilling the perfection of virtue—since for me, who does not break my virtue in such situations, the perfection of virtue will be fulfilled before long—I do not create in my mind any deviation concerning that person.

10. ‘‘යදි තෙ ම’’න්ති ගාථායපි සීලරක්ඛාය දළ්හං කත්වා සීලස්ස අධිට්ඨිතභාවමෙව දස්සෙති. තත්ථ කොට්ටෙය්‍යුන්ති භින්දෙය්‍යුං. සීලඛණ්ඩභයා මමාති මම සීලස්ස ඛණ්ඩනභයෙන.

10. In the verse beginning ‘If they were to... me,’ it shows the very state of resolve in virtue, having made the protection of virtue firm. Therein, ‘they might pound’ means they might destroy. ‘Out of fear of my virtue being broken’ means: out of fear of the breaking of my virtue, I would not become angry.

එවං පන චින්තෙත්වා බොධිසත්තෙ නිච්චලෙ ඨිතෙ හත්ථාචරියො පදුමසරං ඔතරිත්වා තස්ස ලක්ඛණසම්පත්තිං දිස්වා ‘‘එහි පුත්තා’’ති රජතදාමසදිසාය සොණ්ඩාය ගහෙත්වා සත්තමෙ දිවසෙ බාරාණසිං පාපුණි. සො අන්තරාමග්ගෙ වත්තමානොව රඤ්ඤො සාසනං පෙසෙසි. රාජා නගරං අලඞ්කාරාපෙසි. හත්ථාචරියො බොධිසත්තං කතගන්ධපරිභණ්ඩං අලඞ්කතපටියත්තං හත්ථිසාලං නෙත්වා විචිත්‍රසාණියා පරික්ඛිපාපෙත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා නානග්ගරසභොජනං ආදාය ගන්ත්වා බොධිසත්තස්ස දාපෙසි. සො ‘‘මාතරං විනා ගොචරං න ගණ්හිස්සාමී’’ති පිණ්ඩං න ගණ්හි. යාචිතොපි අග්ගහෙත්වා –

Having thus reflected, while the Bodhisatta stood motionless, the elephant trainer descended into the lotus lake. Seeing the perfection of his marks, he said, 'Come, my son!' and taking him by his trunk, which was like a silver chain, he reached Bārāṇasī on the seventh day. While still on the way, he sent a message to the king. The king had the city adorned. The elephant trainer led the Bodhisatta, who had been anointed with perfumes and was well-adorned, to the elephant stable, had him surrounded with a colorful curtain, and informed the king. The king, taking food of various excellent flavors, went and had it offered to the Bodhisatta. But he did not take the lump of food, thinking, 'I will not take food without my mother.' Even when entreated, he did not accept it—

‘‘සා [Pg.114] නූනසා කපණිකා, අන්ධා අපරිණායිකා;

ඛාණුං පාදෙන ඝට්ටෙති, ගිරිං චණ්ඩොරණං පතී’’ති. –

"Surely she, wretched, blind, and without a guide, now strikes her foot against a stump; she falls towards the rugged Caṇḍoraṇa mountain."

ආහ. තං සුත්වා රාජා –

He spoke thus. Hearing that, the king said:

‘‘කා නු තෙ සා මහානාග, අන්ධා අපරිණායිකා;

ඛාණුං පාදෙන ඝට්ටෙති, ගිරිං චණ්ඩොරණං පතී’’ති. – පුච්ඡිත්වා –

"Who, pray, is she of yours, O great elephant, blind and without a guide, who strikes her foot against a stump and falls towards the rugged Caṇḍoraṇa mountain?" Having asked thus—

‘‘මාතා මෙ සා මහාරාජ, අන්ධා අපරිණායිකා;

ඛාණුං පාදෙන ඝට්ටෙති, ගිරිං චණ්ඩොරණං පතී’’ති. –

"She is my mother, O great king, blind and without a guide; she strikes her foot against a stump and falls towards the rugged Caṇḍoraṇa mountain."

වුත්තෙ අජ්ජ සත්තමො දිවසො ‘‘මාතා මෙ ගොචරං න ලභිත්ථා’’ති වදතො ඉමස්ස ගොචරං අගණ්හන්තස්ස. තස්මා –

When this one, who was not taking food, said, 'Today is the seventh day; my mother will not have obtained food.' Therefore—

‘‘මුඤ්චථෙතං මහානාගං, යොයං භරති මාතරං;

සමෙතු මාතරා නාගො, සහ සබ්බෙහි ඤාතිභී’’ති. – වත්වා මුඤ්චාපෙසි –

"Release this great elephant, who supports his mother; let the elephant be reunited with his mother, together with all his kinsmen." Having spoken thus, he had him released.

‘‘මුත්තො ච බන්ධනා නාගො, මුත්තදාමාය කුඤ්ජරො;

මුහුත්තං අස්සාසයිත්වා, අගමා යෙන පබ්බතො’’ති.

Freed from bondage was the elephant, released from its tether was the great beast. Having rested for a moment, he went to where the mountain was.

තත්ථ කපණිකාති වරාකා. ඛාණුං පාදෙන ඝට්ටෙතීති අන්ධතාය පුත්තවියොගදුක්ඛෙන ච පරිදෙවමානා තත්ථ තත්ථ රුක්ඛකළිඞ්ගරෙ පාදෙන ඝට්ටෙති. චණ්ඩොරණං පතීති චණ්ඩොරණපබ්බතාභිමුඛී, තස්මිං පබ්බතපාදෙ පරිබ්භමමානාති අත්ථො. අගමා යෙන පබ්බතොති සො හත්ථිනාගො බන්ධනා මුත්තො ථොකං විස්සමිත්වා රඤ්ඤො දසරාජධම්මගාථාහි ධම්මං දෙසෙත්වා ‘‘අප්පමත්තො හොහි, මහාරාජා’’ති ඔවාදං දත්වා මහාජනෙන ගන්ධමාලාදීහි පූජියමානො නගරා නික්ඛමිත්වා තදහෙව මාතරා සමාගන්ත්වා සබ්බං පවත්තිං ආචික්ඛි. සා තුට්ඨමානසා –

Therein, kapaṇikā means wretched. 'She strikes a stump with her foot' means: because of her blindness and the sorrow of separation from her son, lamenting, she strikes her foot against tree stumps here and there. 'She falls towards Caṇḍoraṇa' means: facing the Caṇḍoraṇa mountain, she wanders at the foot of that mountain. 'He went to where the mountain was' means: that great elephant, freed from bondage, rested for a short while and taught the Dhamma to the king with verses on the ten royal virtues. Having given the advice, 'Be diligent, O great king,' and being honored by the great multitude with perfumes, garlands, and so on, he departed from the city. That very day he was reunited with his mother and told her all that had occurred. She, with a joyful mind—

‘‘චිරං ජීවතු සො රාජා, කාසීනං රට්ඨවඩ්ඪනො;

යො මෙ පුත්තං පමොචෙසි, සදා වුද්ධාපචායික’’න්ති. (ජා. 1.11.12) –

"Long live that king, the prosperer of the Kāsī realm, who freed my son, he who is ever respectful to his elders."

රඤ්ඤො අනුමොදනං අකාසි. රාජා බොධිසත්තස්ස ගුණෙ පසීදිත්වා නළිනියා අවිදූරෙ ගාමං මාපෙත්වා බොධිසත්තස්ස මාතු චස්ස නිබද්ධං වත්තං පට්ඨපෙසි[Pg.115]. අපරභාගෙ බොධිසත්තො මාතරි මතාය තස්සා සරීරපරිහාරං කත්වා කුරණ්ඩකඅස්සමපදං නාම ගතො. තස්මිං පන ඨානෙ හිමවන්තතො ඔතරිත්වා පඤ්චසතා ඉසයො වසිංසු. තං වත්තං තෙසං දත්වා රාජා බොධිසත්තස්ස සමානරූපං සිලාපටිමං කාරෙත්වා මහාසක්කාරං පවත්තෙසි. ජම්බුදීපවාසිනො අනුසංවච්ඡරං සන්නිපතිත්වා හත්ථිමහං නාම කරිංසු.

The king, pleased with the Bodhisatta's virtues, had a village established not far from the lotus pond and set up a regular provision for the Bodhisatta's mother. In later times, when the Bodhisatta's mother died, he performed the funeral rites for her body and went to the hermitage named Kuraṇḍaka. Now, in that place dwelt five hundred seers who had descended from the Himālaya. The king, having given that provision to them, had a stone image of a similar form made and instituted a great festival of honor. The inhabitants of Jambudīpa, gathering annually, performed what was known as the Elephant Festival.

තදා රාජා ආනන්දො අහොසි, හත්ථිනී මහාමායා, වනචරකො දෙවදත්තො, මාතුපොසකහත්ථිනාගො ලොකනාථො.

At that time, the king was Ānanda, the she-elephant was Mahāmāyā, the forester was Devadatta, and the great elephant who nourished his mother was the Lord of the World.

ඉධාපි දානපාරමිආදයො යථාරහං නිද්ධාරෙතබ්බා. සීලපාරමී පන අතිසයවතීති සා එව දෙසනං ආරුළ්හා. තථා තිරච්ඡානයොනියං උප්පන්නොපි බ්‍රහ්මපුබ්බදෙවපුබ්බාචරියආහුනෙය්‍යාදිභාවෙන සබ්බඤ්ඤුබුද්ධෙනපි පසත්ථභාවානුරූපං මාතුයා ගරුචිත්තං උපට්ඨපෙත්වා ‘‘මාතා නාමෙසා පුත්තස්ස බහූපකාරා, තස්මා මාතුපට්ඨානං නාම පණ්ඩිතෙන පඤ්ඤත්ත’’න්ති මනසි කත්වා අනෙකෙසං හත්ථිසහස්සානං ඉස්සරාධිපති මහානුභාවො යූථපති හුත්වා තෙහි අනුවත්තියමානො එකකවිහාරෙ අන්තරායං අගණෙත්වා යූථං පහාය එකකො හුත්වා උපකාරිඛෙත්තං පූජෙස්සාමීති මාතුපොසනං, මග්ගමූළ්හපුරිසං දිස්වා අනුකම්පාය තං ගහෙත්වා මනුස්සගොචරසම්පාපනං, තෙන ච කතාපරාධසහනං, හත්ථාචරියප්පමුඛානං අත්තානං බන්ධිතුං ආගතපුරිසානං සමත්ථොපි සමානො සන්තාසනමත්තෙනපි තෙසං පීළනා භවිස්සති, මය්හඤ්ච සීලස්ස ඛණ්ඩාදිභාවොති තථා අකත්වා සුදන්තෙන ඔපවය්හො විය සුඛෙනෙව ගහණූපගමනං, මාතරං විනා න කඤ්චි අජ්ඣොහරිස්සාමීති සත්තාහම්පි අනාහාරතා, ඉමිනාපාහං බන්ධාපිතොති චිත්තං අනුප්පාදෙත්වා රාජානං මෙත්තාය ඵරණං, තස්ස ච නානානයෙහි ධම්මදෙසනාති එවමාදයො ඉධ මහාපුරිසස්ස ගුණානුභාවා විභාවෙතබ්බා. තෙන වුත්තං – ‘‘එවං අච්ඡරියා එතෙ, අබ්භුතා ච මහෙසිනො…පෙ… ධම්මස්ස අනුධම්මතො’’ති.

Here too, the perfections of giving and so on should be discerned as is appropriate. The perfection of virtue, however, is pre-eminent, and so it alone has been taken up in this discourse. Likewise, the following virtues and powers of the Great Being should be made manifest here: though born in the animal realm, he established a reverential mind towards his mother—in a manner befitting her praiseworthy state as acclaimed even by the All-Knowing Buddha, on account of her being like a former Brahmā, a former household deity, a former teacher, one worthy of offerings, and so on—and reflected, 'A mother is of great help to her son; therefore, the support of one's mother is prescribed by the wise.' Then, though he was the mighty and powerful lord and leader of a herd of many thousands of elephants and was followed by them, he disregarded the danger to his solitary life, forsook the herd, and became alone, thinking, 'I will honor this field of great benefit,' thus undertaking the nourishment of his mother. Seeing a man who had lost his way, out of compassion he took him and brought him to a region frequented by humans. He endured the offense committed against him by that man. Though he was capable of overpowering the men led by the elephant trainer who came to bind him, he did not do so, thinking, 'Even by merely threatening them, there would be affliction for them, and for me, a breaking of my virtue.' Instead, like a well-tamed royal elephant, he submitted to capture with ease. Resolving, 'Without my mother, I will not consume anything,' he remained without food for seven days. Without giving rise to the thought, 'I have been caused to be bound by this king,' he pervaded the king with loving-kindness. And he taught the Dhamma to him in various ways. Thus it is said: 'So wonderful are these, so marvelous are the qualities of the Great Sage... in accordance with the Dhamma and what follows from it.'

මාතුපොසකචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition on the Conduct of Nourishing One's Mother is concluded.

2. භූරිදත්තචරියාවණ්ණනා

2. The Exposition on the Conduct of Bhūridatta

11. දුතියෙ [Pg.116] භූරිදත්තොති භූරිසමදත්තො. දත්තොති හි තදා බොධිසත්තස්ස මාතාපිතූහි කතං නාමං. යස්මා පනෙසො නාගභවනෙ විරූපක්ඛමහාරාජභවනෙ තාවතිංසභවනෙ ච උප්පන්නෙ පඤ්හෙ සම්මදෙව විනිච්ඡිනාති, එකදිවසඤ්ච විරූපක්ඛමහාරාජෙ නාගපරිසාය සද්ධිං තිදසපුරං ගන්ත්වා සක්කං පරිවාරෙත්වා නිසින්නෙ දෙවානමන්තරෙ පඤ්හො සමුට්ඨාසි. තං කොචි කථෙතුං නාසක්ඛි. සක්කෙන පන අනුඤ්ඤාතො පල්ලඞ්කවරගතො හුත්වා මහාසත්තොව කථෙසි. අථ නං දෙවරාජා දිබ්බගන්ධපුප්ඵෙහි පූජෙත්වා ‘‘දත්ත, ත්වං පථවිසමාය විපුලාය පඤ්ඤාය සමන්නාගතො ඉතො පට්ඨාය භූරිදත්තො නාමා’’ති ආහ. භූරීති හි පථවියා නාමං, තස්මා භූරිසමතාය භූතෙ අත්ථෙ රමතීති ච භූරිසඞ්ඛාතාය මහතියා පඤ්ඤාය සමන්නාගතත්තා මහාසත්තො ‘‘භූරිදත්තො’’ති පඤ්ඤායිත්ථ. මහතියා පන නාගිද්ධියා සමන්නාගතත්තා මහිද්ධිකො චාති.

11. In the second Jātaka, 'Bhūridatta' means 'one who is given wisdom like the earth.' For 'Datta' was the name given to the Bodhisatta by his parents. Because he correctly resolved questions that arose in the Nāga realm, in the realm of Virūpakkha the great king, and in the Tāvatiṃsa realm, and one day, when Virūpakkha the great king, together with the assembly of Nāgas, had gone to the city of the thirty-three gods and was seated surrounding Sakka, a question arose among the gods, which no one could answer. But with Sakka’s permission, having taken a seat on a splendid couch, the Great Being himself explained it. Then the king of the gods honored him with divine fragrant flowers and said, 'Datta, you are endowed with wisdom as vast as the earth. Henceforth, you shall be called Bhūridatta.' For 'bhūrī' is a name for the earth; therefore, because his wisdom was like the earth, and because he delighted in the true meaning, and because he was endowed with great wisdom called 'bhūrī,' the Great Being became known as 'Bhūridatta.' Moreover, because he was endowed with great Nāga power, he was also called 'Mahiddhika' (the mighty one).

අතීතෙ හි ඉමස්මිංයෙව කප්පෙ බාරාණසිරඤ්ඤො පුත්තො පිතරා රට්ඨතො පබ්බාජිතො වනෙ වසන්තො අඤ්ඤතරාය නාගමාණවිකාය සංවාසං කප්පෙසි. තෙසං සංවාසමන්වාය ද්වෙ දාරකා ජායිංසු – පුත්තො ච ධීතා ච. පුත්තස්ස ‘‘සාගරබ්‍රහ්මදත්තො’’ති නාමං කරිංසු ධීතාය ‘‘සමුද්දජා’’ති. සො අපරභාගෙ පිතු අච්චයෙන බාරාණසිං ගන්ත්වා රජ්ජං කාරෙසි. අථ ධතරට්ඨො නාම නාගරාජා පඤ්චයොජනසතිකෙ නාගභවනෙ නාගරජ්ජං කාරෙන්තො තං අභූතවාදිකෙන චිත්තචූළෙන නාම කච්ඡපෙන ‘‘බාරාණසිරාජා අත්තනො ධීතරං තුය්හං දාතුකාමො, සා ඛො පන රාජධීතා සමුද්දජා නාම අභිරූපා දස්සනීයා පාසාදිකා චා’’ති කථිතං සුත්වා ධතරට්ඨො චත්තාරො නාගමාණවකෙ පෙසෙත්වා තං දාතුං අනිච්ඡන්තං නාගවිභිංසිකාය භිංසාපෙත්වා ‘‘දම්මී’’ති වුත්තෙ මහන්තං පණ්ණාකාරං පෙසෙත්වා මහතියා නාගිද්ධියා මහන්තෙන පරිවාරෙන තස්ස ධීතරං නාගභවනං නෙත්වා අග්ගමහෙසිට්ඨානෙ ඨපෙසි.

In the past, in this very eon, the son of the king of Bārāṇasī, banished from the kingdom by his father, was living in the forest, where he cohabited with a certain Nāga maiden. As a result of their cohabitation, two children were born—a son and a daughter. They named the son 'Sāgarabrahmadatta' and the daughter 'Samuddajā.' Later, after his father’s death, he went to Bārāṇasī and ruled the kingdom. Then the Nāga king named Dhataraṭṭha, who was ruling over a Nāga realm five hundred yojanas in extent, heard from a deceitful turtle named Cittacūḷa: 'The king of Bārāṇasī wishes to give his daughter to you; that princess, named Samuddajā, is beautiful, lovely, and pleasing.' Upon hearing this, Dhataraṭṭha sent four Nāga youths. When the king was unwilling to give her, they terrified him with Nāga apparitions until he said, 'I will give her.' Then, sending a great tribute, Dhataraṭṭha, with great Nāga power and a large retinue, brought the king's daughter to the Nāga realm and established her in the position of chief queen.

සා අපරභාගෙ ධතරට්ඨං පටිච්ච සුදස්සනො, දත්තො, සුභොගො, අරිට්ඨොති චත්තාරො පුත්තෙ පටිලභි. තෙසු දත්තො බොධිසත්තො, සො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව සක්කෙන තුට්ඨචිත්තෙන ‘‘භූරිදත්තො’’ති ගහිතනාමත්තා ‘‘භූරිදත්තො’’ත්වෙව [Pg.117] පඤ්ඤායිත්ථ. අථ නෙසං පිතා යොජනසතිකං යොජනසතිකං රජ්ජං භාජෙත්වා අදාසි. මහන්තො යසො අහොසි. සොළසසොළසනාගකඤ්ඤාසහස්සානි පරිවාරයිංසු. පිතුපි එකයොජනසතමෙව රජ්ජං අහොසි. තයො පුත්තා මාසෙ මාසෙ මාතාපිතරො පස්සිතුං ආගච්ඡන්ති, බොධිසත්තො පන අන්වද්ධමාසං ආගච්ඡති.

Later, by Dhataraṭṭha, she had four sons: Sudassana, Datta, Subhoga, and Ariṭṭha. Among them, Datta was the Bodhisatta. As previously mentioned, because the name 'Bhūridatta' had been given to him by Sakka, who was pleased in mind, he became known simply as 'Bhūridatta.' Then their father divided the kingdom, giving each a portion of one hundred yojanas. Their renown was great. Sixteen thousand Nāga maidens attended upon each of them. Their father's kingdom was also only one hundred yojanas. The three sons would come to see their parents every month, but the Bodhisatta came every half-month.

සො එකදිවසං විරූපක්ඛමහාරාජෙන සද්ධිං සක්කස්ස උපට්ඨානං ගතො වෙජයන්තපාසාදං සුධම්මදෙවසභං පාරිච්ඡත්තකකොවිළාරං පණ්ඩුකම්බලසිලාසනං දෙවච්ඡරාපරිවාරං අතිමනොහරං සක්කසම්පත්තිං දිස්වා ‘‘එත්තකමත්තම්පි නාගත්තභාවෙ ඨිතස්ස දුල්ලභං, කුතො සම්මාසම්බොධී’’ති නාගත්තභාවං ජිගුච්ඡිත්වා ‘‘නාගභවනං ගන්ත්වා උපොසථවාසං වසිත්වා සීලමෙව පග්ගණ්හිස්සාමි, තං බොධිපරිපාචනං හොති, ඉමස්මිං දෙවලොකෙ උප්පත්තිකාරණං භවිස්සතී’’ති චින්තෙත්වා නාගභවනං ගන්ත්වා මාතාපිතරො ආහ – ‘‘අම්මතාතා, අහං උපොසථකම්මං කරිස්සාමී’’ති. තෙහි ‘‘ඉධෙව උපොසථං උපවසාහි, බහිගතානං නාගානං මහන්තං භය’’න්ති වුත්තෙ එකවාරං තථා කත්වා නාගකඤ්ඤාහි උපද්දුතො පුනවාරෙ මාතාපිතූනං අනාරොචෙත්වා අත්තනො භරියං ආමන්තෙත්වා ‘‘භද්දෙ, අහං මනුස්සලොකං ගන්ත්වා යමුනාතීරෙ මහානිග්‍රොධරුක්ඛො අත්ථි තස්ස අවිදූරෙ වම්මිකමත්ථකෙ භොගෙ ආභුජිත්වා චතුරඞ්ගසමන්නාගතං උපොසථං අධිට්ඨාය නිපජ්ජිත්වා ‘‘උපොසථකම්මං කරිස්සාමී’’ති නාගභවනතො නික්ඛමිත්වා තථා කරොති. තෙන වුත්තං ‘‘විරූපක්ඛෙන මහාරඤ්ඤා, දෙවලොකමගඤ්ඡහ’’න්තිආදි.

One day, he went with Virūpakkha, the great king, to attend upon Sakka. Seeing the exceedingly delightful splendor of Sakka—the Vejayanta Palace, the Sudhammā assembly hall of the gods, the Pāricchattaka coral tree, the Paṇḍukambala stone seat, and the retinue of celestial nymphs—he thought, 'Even this much is difficult to obtain for one existing in the state of a Nāga, so how could I attain perfect supreme enlightenment?' Disgusted with his Nāga existence, he thought, 'I will go to the Nāga realm, undertake the Uposatha observance, and cultivate virtue itself. That will lead to the ripening of enlightenment and will be a cause for rebirth in this celestial world.' Having thus reflected, he went to the Nāga realm and said to his parents, 'Mother and father, I will perform the Uposatha observance.' When they said, 'Observe the Uposatha right here; there is great danger for Nāgas who go outside,' he did so once. But being disturbed by the Nāga maidens, the next time, without informing his parents, he addressed his wife, 'My dear, I will go to the human world. On the bank of the Yamunā river, there is a great banyan tree. Not far from it, on top of an anthill, I will coil my body, undertake the four-factored Uposatha, and lie down to perform the Uposatha observance.' Having left the Nāga realm, he did so. Therefore it was said: 'With Virūpakkha, the great king, I went to the celestial world,' and so on.

තත්ථ විරූපක්ඛෙන මහාරඤ්ඤාති විරූපක්ඛෙන නාම නාගාධිපතිමහාරාජෙන. දෙවලොකන්ති තාවතිංසදෙවලොකං. අගඤ්ඡහන්ති අගඤ්ඡිං, උපසඞ්කමිං අහං.

Therein, 'with Virūpakkha, the great king' means with the great king, the sovereign of the Nāgas, named Virūpakkha. 'The celestial world' means the Tāvatiṃsa celestial world. 'I went' means 'I went, I approached.'

12. තත්ථාති තස්මිං දෙවලොකෙ. පස්සිං ත්වාහන්ති අද්දක්ඛිං අහං තු-සද්දො නිපාතමත්තො. එකන්තං සුඛසමප්පිතෙති එකන්තං අච්චන්තමෙව සුඛෙන සමඞ්ගීභූතෙ. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, ඡ ඵස්සායතනිකා නාම සග්ගා. යාවඤ්චිදං, භික්ඛවෙ, න සුකරං අක්ඛානෙන පාපුණිතුං යාව සුඛා සග්ගා’’ති [Pg.118] (ම. නි. 3.255) ච. තංසග්ගගමනත්ථායාති තස්මිං සග්ගස්මිං උප්පත්තිවසෙන ගමනත්ථාය. සීලබ්බතන්ති සීලසඞ්ඛාතං වතං. අථ වා සීලබ්බතන්ති උපොසථසීලඤ්චෙව ‘‘මම චම්මං චම්මත්ථිකා හරන්තූ’’තිආදිනා අත්තනො සරීරාවයවපරිච්චාගසමාදියනසඞ්ඛාතං වතඤ්ච.

12. 'Therein' means in that celestial world. 'I saw' means 'I beheld'; the word 'tu' is merely a particle. 'Completely endowed with happiness' means entirely and absolutely possessed of bliss. For this was said by the Blessed One: 'Monks, there are celestial realms known as the six spheres of contact. And, monks, it is not easy to convey by description how blissful those celestial realms are' (MN 149). 'For the purpose of going to that heaven' means for the sake of going to that heaven by way of rebirth. 'The vow of moral conduct' means the observance known as virtue. Alternatively, 'the vow of moral conduct' means both the Uposatha virtue and the vow known as the undertaking to relinquish one's own bodily parts, as in the saying, 'Let those who need my skin take it,' and so on.

13. සරීරකිච්චන්ති මුඛධොවනාදිසරීරපටිජග්ගනං. භුත්වා යාපනමත්තකන්ති ඉන්ද්‍රියානි නිබ්බිසෙවනානි කාතුං සරීරට්ඨිතිමත්තකං ආහාරං ආහරිත්වා. චතුරො අඞ්ගෙති චත්තාරි අඞ්ගානි. අධිට්ඨායාති අධිට්ඨහිත්වා. සෙමීති සයාමි.

13. 'Bodily duties' refers to attending to the body, such as washing the face and so forth. 'Having eaten just enough to sustain oneself' means having taken food only to the extent necessary for the body's maintenance, in order to make the senses tranquil. 'The four factors' means the four factors. 'Having resolved' means having resolved. 'I lie down' means I lie down.

14. ඡවියාතිආදි තෙසං චතුන්නං අඞ්ගානං දස්සනං. තත්ථ ච ඡවිචම්මානං විස්සජ්ජනං එකං අඞ්ගං, සෙසානි එකෙකමෙව, මංසග්ගහණෙනෙව චෙත්ථ රුධිරම්පි සඞ්ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. එතෙනාති එතෙහි. හරාතු සොති යස්ස එතෙහි ඡවිආදීහි කරණීයං අත්ථි, තස්ස මයා දින්නමෙවෙතං. සබ්බං සො හරතූති අත්තනො අත්තභාවෙ අනපෙක්ඛපවාරණං පවාරෙති.

14. 'Skin and so forth' indicates those four factors. Therein, the relinquishing of the outer and inner skin is one factor; the remaining are each one. And it should be understood that here, by the inclusion of 'flesh', blood is also included. 'By these' means by these. 'Let him take' means: 'For whomever there is a need for these—skin and so forth—it is already given by me to him.' 'Let him take it all' is how he makes an invitation without regard for his own being.

එවං මහාසත්තස්ස ඉමිනා නියාමෙනෙව අන්වද්ධමාසං උපොසථකම්මං කරොන්තස්ස දීඝො අද්ධා වීතිවත්තො. එවං ගච්ඡන්තෙ කාලෙ එකදිවසං අඤ්ඤතරො නෙසාදබ්‍රාහ්මණො සොමදත්තෙන නාම අත්තනො පුත්තෙන සහ තං ඨානං පත්වා අරුණුග්ගමනසමයෙ නාගකඤ්ඤාහි පරිවාරියමානං මහාසත්තං දිස්වා තස්ස සන්තිකං අගමාසි. තාවදෙව නාගකඤ්ඤායො පථවියං නිමුජ්ජිත්වා නාගභවනමෙව ගතා. බ්‍රාහ්මණො මහාසත්තං පුච්ඡි – ‘‘කො නු ඛො ත්වං, මාරිස, දෙවො වා යක්ඛො වා නාගො වා’’ති? බොධිසත්තො යථාභූතං අත්තානං ආවි කත්වා සචායං ඉතො ගච්ඡෙය්‍ය, ඉධ මෙ වාසං මහාජනස්ස පාකටං කරෙය්‍ය, තෙන මෙ උපොසථවාසස්ස අන්තරායොපි සියා. යංනූනාහං ඉතො ඉමං නාගභවනං නෙත්වා මහතියා සම්පත්තියා යොජෙය්‍යං. එවායං තත්ථෙව අභිරමිස්සති, තෙන මෙ උපොසථකම්මං අද්ධනියං සියාති. අථ නං ආහ – ‘‘බ්‍රාහ්මණ, මහන්තං තෙ යසං දස්සාමි, රමණීයං නාගභවනං, එහි තත්ථ ගච්ඡාමා’’ති. සාමි, පුත්තො මෙ අත්ථි, තස්මිං ආගච්ඡන්තෙ ආගමිස්සාමීති. ගච්ඡ, බ්‍රාහ්මණ, පුත්තං ආනෙහීති. බ්‍රාහ්මණො ගන්ත්වා පුත්තස්ස තමත්ථං ආරොචෙත්වා තං ආනෙසි. මහාසත්තො තෙ උභොපි ආදාය අත්තනො ආනුභාවෙන නාගභවනං [Pg.119] ආනෙසි. තෙසං තත්ථ දිබ්බො අත්තභාවො පාතුභවි. අථ තෙසං මහාසත්තො දිබ්බසම්පත්තිං දත්වා චත්තාරි චත්තාරි නාගකඤ්ඤාසතානි අදාසි. තෙ මහතිං සම්පත්තිං අනුභවිංසු.

Thus, for the Great Being who was performing the fortnightly Uposatha observance according to this very method, a long time passed. As time was going by, one day a certain hunter-brahmin, together with his son named Somadatta, arrived at that place. At the time of sunrise, seeing the Great Being surrounded by Nāga maidens, he approached him. At that very moment, the Nāga maidens plunged into the earth and went to the Nāga realm. The brahmin asked the Great Being: 'Who are you, sir? Are you a deva, a yakkha, or a Nāga?' The Bodhisatta, revealing himself as he truly was, thought: 'If this man should go from here, he would make my dwelling here known to the public. Because of that, there might be an obstacle to my Uposatha observance. What if I were to lead this man from here to the Nāga realm and establish him in great prosperity? Thus he would delight in that very place, and my Uposatha practice would be long-lasting.' Then he said to him: 'Brahmin, I will give you great renown. The Nāga realm is delightful; come, let us go there.' 'Sir, I have a son; when he comes, I will come.' 'Go, brahmin, bring your son.' The brahmin went, told his son of the matter, and brought him. The Great Being, taking them both, brought them to the Nāga realm by his own power. For them, a divine state of being appeared there. Then the Great Being, having given them divine prosperity, gave them four hundred Nāga maidens each. They experienced great prosperity.

බොධිසත්තොපි අප්පමත්තො උපොසථකම්මං කරොති. අන්වද්ධමාසං මාතාපිතූනං උපට්ඨානං ගන්ත්වා ධම්මකථං කථෙත්වා තතො ච බ්‍රාහ්මණස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ආරොග්‍යං පුච්ඡිත්වා ‘‘යෙන තෙ අත්ථො, තං වදෙය්‍යාසී’’ති ආපුච්ඡිත්වා ‘‘අනුක්කණ්ඨමානො අභිරමා’’ති වත්වා සොමදත්තෙනපි සද්ධිං පටිසන්ථාරං කත්වා අත්තනො නිවෙසනං ගච්ඡති. බ්‍රාහ්මණො සංවච්ඡරං තත්ථ වසිත්වා මන්දපුඤ්ඤතාය උක්කණ්ඨිත්වා අනිච්ඡමානම්පි පුත්තං ගහෙත්වා බොධිසත්තං ආපුච්ඡිත්වා තෙන දීයමානං බහුං ධනං සබ්බකාමදදං මණිරතනම්පි අලක්ඛිකතාය අග්ගහෙත්වා ‘‘මනුස්සලොකං ගන්ත්වා පබ්බජිස්සාමී’’ති ආහ. මහාසත්තො නාගමාණවකෙ ආණාපෙත්වා තං සපුත්තකං මනුස්සලොකං පාපෙසි. තෙ උභොපි දිබ්බාභරණානි දිබ්බවත්ථානි ච ඔමුඤ්චිත්වා න්හායිතුං එකං පොක්ඛරණිං ඔතරිංසු, තස්මිං ඛණෙ තානි අන්තරධායිත්වා නාගභවනමෙව අගමංසු. අථ පඨමනිවත්ථකාසාවපිලොතිකාව සරීරෙ පටිමුඤ්චි, ධනුසරසත්තියො ගහෙත්වා අරඤ්ඤං ගන්ත්වා මිගෙ වධිත්වා පුරිමනියාමෙනෙව ජීවිකං කප්පෙසුං.

The Bodhisatta, being diligent, performed the Uposatha observance. Every fortnight, he would go to attend upon his parents, give a Dhamma talk, and from there go to the brahmin to inquire about his well-being. Taking his leave by saying, 'You should speak of whatever you need,' and adding, 'Do not be discontented; take delight,' he would also exchange friendly greetings with Somadatta and then go to his own residence. The brahmin, having lived there for a year, grew discontented due to his lack of merit. Taking his son, who was unwilling, he took leave of the Bodhisatta. Due to his unworthiness, he did not accept the abundant wealth and the wish-fulfilling jewel that were being given, and said, 'I will go to the human world and go forth into homelessness.' The Great Being commanded the young Nāgas and had him sent to the human world with his son. Both of them took off their divine ornaments and garments and descended into a pond to bathe. At that moment, those things vanished and went back to the Nāga realm. Then, only the soiled bark-cloth garments they had first worn were fastened on their bodies. Taking up their bows, arrows, and spears, they went into the forest, killed deer, and made their living in the same way as before.

තෙන ච සමයෙන අඤ්ඤතරො තාපසො සුපණ්ණරාජතො ලද්ධං අලම්පායනමන්තං තස්ස අනුච්ඡවිකානි ඔසධානි මන්තූපචාරඤ්ච අත්තානං උපට්ඨහන්තස්ස අඤ්ඤතරස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස අදාසි. සො ‘‘ලද්ධො මෙ ජීවිකූපායො’’ති කතිපාහං වසිත්වා තාපසං ආපුච්ඡිත්වා පක්කමන්තො අනුපුබ්බෙන යමුනාතීරං පත්වා තං මන්තං සජ්ඣායන්තො මහාමග්ගෙන ගච්ඡති. තදා බොධිසත්තස්ස භවනතො තස්ස පරිචාරිකා නාගමාණවිකා තං සබ්බකාමදදං මණිරතනං ආදාය යමුනාතීරෙ වාලුකාරාසිමත්ථකෙ ඨපෙත්වා තස්සොභාසෙන රත්තියං කීළිත්වා අරුණුග්ගමනෙ තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස මන්තසද්දං සුත්වා ‘‘සුපණ්ණො’’ති සඤ්ඤාය භයතජ්ජිතා මණිරතනං අග්ගහෙත්වා පථවියං නිමුජ්ජිත්වා නාගභවනං අගමංසු.

At that time, a certain ascetic gave the Alampāyana spell, which he had received from the Supaṇṇa king, along with the appropriate herbs and ritual procedure, to a certain brahmin who was attending upon him. Thinking, “I have obtained a means of livelihood,” the brahmin stayed for a few days, then took leave of the ascetic and departed. Gradually reaching the bank of the Yamunā, he recited the spell while traveling along the main road. Just then, the young Nāga maidens who were attendants from the Bodhisatta’s abode took the all-wish-fulfilling jewel and placed it atop a heap of sand on the Yamunā’s shore. After playing in its radiance throughout the night, at the rising of the sun they heard the sound of the brahmin's spell. Mistaking it for a Supaṇṇa, and terrified, they plunged into the earth without taking the jewel and returned to the Nāga abode.

බ්‍රාහ්මණො තං මණිරතනං ආදාය පායාසි. තස්මිං ඛණෙ සො නෙසාදබ්‍රාහ්මණො පුත්තෙන සද්ධිං මිගවධාය අරඤ්ඤං ගච්ඡන්තො තස්ස හත්ථෙ [Pg.120] තං මණිරතනං දිස්වා ‘‘ඉදං භූරිදත්තස්ස සබ්බකාමදදං මණිරතන’’න්ති සඤ්ජානිත්වා තං ගණ්හිතුකාමො තෙන සද්ධිං අල්ලාපසල්ලාපං කත්වා මන්තවාදිභාවං ජානිත්වා එවමාහ – ‘‘සචෙ මෙ ත්වං ඉමං මණිරතනං දස්සසි, එවාහං තෙ මහානුභාවං නාගං දස්සෙස්සාමි, යං ත්වං ගහෙත්වා ගාමනිගමරාජධානියො චරන්තො බහුධනං ලච්ඡසී’’ති. ‘‘තෙන හි දස්සෙත්වා ගණ්හාහී’’ති වුත්තෙ තං ආදාය බොධිසත්තං උපොසථකරණට්ඨානෙ වම්මිකමත්ථකෙ භොගෙ ආභුජිත්වා නිපන්නං අවිදූරෙ ඨිතො හත්ථං පසාරෙත්වා දස්සෙසි.

The brahmin took that precious jewel and departed. At that moment, the hunter-brahmin, while going to the forest with his son to hunt deer, saw that jewel in his hand. Recognizing it as 'Bhūridatta’s all-wish-fulfilling jewel,' and desiring to take it, he engaged in conversation with him. Having learned that he was a spell-chanter, he said this: 'If you give me this jewel, I will show you a Nāga of great power. Capturing him and traveling through villages, towns, and royal cities, you will obtain great wealth.' When the other replied, 'In that case, show him and take it,' the hunter-brahmin took him and, standing not far away, stretched out his hand and showed him the Bodhisatta, who lay coiled up on top of an anthill in the place where he observed the Uposatha.

මහාසත්තො තං නෙසාදං දිස්වා ‘‘අයං උපොසථස්ස මෙ අන්තරායං කරෙය්‍යාති නාගභවනං නෙත්වා මහාසම්පත්තියං පතිට්ඨාපිතොපි න ඉච්ඡි. තතො අපක්කමිත්වා සයං ගන්තුකාමො මයා දීයමානම්පි මණිරතනං ගණ්හිතුං න ඉච්ඡි. ඉදානි පන අහිගුණ්ඩිකං ගහෙත්වා ආගච්ඡති. සචාහං ඉමස්ස මිත්තදුබ්භිනො කුජ්ඣෙය්‍යං, සීලං මෙ ඛණ්ඩං භවිස්සති. මයා ඛො පන පඨමංයෙව චතුරඞ්ගසමන්නාගතො උපොසථො අධිට්ඨිතො, සො යථාධිට්ඨිතොව හොතු. අලම්පායනො මං ඡින්දතු වා මා වා, නෙවස්ස කුජ්ඣිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා අක්ඛීනි නිම්මීලෙත්වා අධිට්ඨානපාරමිං පුරෙචාරිකං කත්වා භොගන්තරෙ සීසං පක්ඛිපිත්වා නිච්චලොව හුත්වා නිපජ්ජි. නෙසාදබ්‍රාහ්මණොපි ‘‘භො අලම්පායන, ඉමං නාගං ගණ්හ, මණිං මෙ දෙහී’’ති ආහ. අලම්පායනො නාගං දිස්වා තුට්ඨො මණිං කිස්මිඤ්චි අගණෙත්වා ‘‘ගණ්හ, බ්‍රාහ්මණා’’ති හත්ථෙ ඛිපි. සො තස්ස හත්ථතො භස්සිත්වා පථවියං පතිතමත්තොව පථවිං පවිසිත්වා නාගභවනමෙව ගතො. නෙසාදබ්‍රාහ්මණො මණිරතනතො භූරිදත්තෙන සද්ධිං මිත්තභාවතො ච පරිහායිත්වා නිප්පච්චයොව පක්කන්තො.

The Great Being, seeing that hunter, thought: “This man might create an obstacle to my observance of the Uposatha. Even when taken to the nāga realm and established in great prosperity, he did not desire it. Then, departing from there, he himself desired to go, and did not wish to take even the jewel-gem being given by me. Now, however, he comes, having brought a snake-charmer. If I were to become angry at this betrayer of friendship, my virtue would be broken. But I have already undertaken the Uposatha endowed with the four factors, so let it remain as I have resolved. Whether Alampāyana cuts me or not, I will not be angry at him.” Having reflected thus, he closed his eyes, made his perfection of resolve foremost, placed his head between his coils, and lay down, completely still. The hunter-brahmin then said: “O Alampāyana, take this nāga and give me the gem!” Alampāyana, delighted upon seeing the nāga, did not value the gem at all and threw it into the brahmin's hand, saying: “Take it, brahmin!” The gem slipped from his hand and, as soon as it touched the ground, entered the earth and returned to the nāga realm. The hunter-brahmin, having lost both the jewel-gem and his friendship with Bhūridatta, departed with nothing.

15. අලම්පායනොපි මහානුභාවෙහි ඔසධෙහි අත්තනො සරීරං මක්ඛෙත්වා ථොකං ඛාදිත්වා ඛෙළං අත්තනො කායස්මිං පරිභාවෙත්වා දිබ්බමන්තං ජප්පන්තො බොධිසත්තං උපසඞ්කමිත්වා නඞ්ගුට්ඨෙ ගහෙත්වා ආකඩ්ඪිත්වා සීසෙ දළ්හං ගණ්හන්තො මුඛමස්ස විවරිත්වා ඔසධං ඛාදිත්වා මුඛෙ සහඛෙළං ඔසිඤ්චි. සුචිජාතිකො මහාසත්තො සීලභෙදභයෙන අකුජ්ඣිත්වා අක්ඛීනි න උම්මීලෙසි. අථ නං ඔසධමන්තබලෙන නඞ්ගුට්ඨෙ ගහෙත්වා හෙට්ඨා සීසං කත්වා සඤ්චාලෙත්වා ගහිතගොචරං ඡඩ්ඩාපෙත්වා භූමියං දීඝසො නිපජ්ජාපෙත්වා [Pg.121] මසූරකං මද්දන්තො විය හත්ථෙහි පරිමද්දි. අට්ඨීනි චුණ්ණියමානානි විය අහෙසුං.

15. Alampāyana, having anointed his own body with herbs of great power, chewed a little, recited over the saliva on his body, and, chanting a divine mantra, approached the Bodhisatta. He grabbed him by the tail, dragged him, and, holding his head firmly, forced open his mouth, chewed an herb, and poured it, together with saliva, into his mouth. The Great Being, who was of pure birth, out of fear that his virtue would be broken, did not become angry and did not open his eyes. Then, by the power of the herbs and the mantra, Alampāyana grabbed him by the tail, held him with his head hanging down, shook him, made him vomit the food he had taken, and laid him stretched out on the ground. He kneaded him with his hands as if crushing lentils. His bones were as if being ground to powder.

පුන නඞ්ගුට්ඨෙ ගහෙත්වා දුස්සං පොථෙන්තො විය පොථෙසි. මහාසත්තො එවරූපං දුක්ඛං අනුභොන්තොපි නෙව කුජ්ඣිත්ථ. අඤ්ඤදත්ථු අත්තනො සීලමෙව ආවජ්ජෙසි. ඉති සො මහාසත්තං දුබ්බලං කත්වා වල්ලීහි පෙළං සජ්ජෙත්වා මහාසත්තං තත්ථ පක්ඛිපි. සරීරං පනස්ස මහන්තං තත්ථ න පවිසති. අථ නං පණ්හියා කොට්ටෙන්තො පවෙසෙත්වා පෙළං ආදාය එකං ගාමං ගන්ත්වා ගාමමජ්ඣෙ ඔතාරෙත්වා ‘‘නාගස්ස නච්චං දට්ඨුකාමා ආගච්ඡන්තූ’’ති සද්දමකාසි. සකලගාමවාසිනො සන්නිපතිංසු. තස්මිං ඛණෙ අලම්පායනො ‘‘නික්ඛම මහානාගා’’ති ආහ. මහාසත්තො චින්තෙසි – ‘‘අජ්ජ මයා පරිසං තොසෙන්තෙන කීළිතුං වට්ටති, එවං අලම්පායනො බහුධනං ලභිත්වා තුට්ඨො මං විස්සජ්ජෙස්සති, යං යං එස මං කාරෙති, තං තං කරිස්සාමී’’ති.

Again, grabbing him by the tail, he beat him as if beating a cloth. Though experiencing such suffering, the Great Being did not become angry at all. Instead, he only reflected on his own virtue. Thus, having weakened the Great Being, he prepared a basket with vines and put the Great Being in it. But his body was large and did not fit inside. Then, striking him with his heel, he forced him in, took the basket, and went to a village. Setting it down in the middle of the village, he made an announcement: “Let those who wish to see the nāga’s dance come!” All the villagers gathered. At that moment, Alampāyana said, “Come out, great nāga!” The Great Being thought: “Today it is fitting for me to perform, pleasing the assembly. In this way, Alampāyana will gain much wealth, be pleased, and will release me. Whatever he makes me do, that I shall do.”

අථ නං සො පෙළතො නික්ඛමන්තං ‘‘මහා හොහී’’ති ආහ, සො මහා අහොසි. ‘‘ඛුද්දකො වට්ටො විඵණො එකඵණො ද්විඵණො යාව සහස්සඵණො උච්චො නීචො දිස්සමානකායො අදිස්සමානකායො දිස්සමානඋපඩ්ඪකායො නීලො පීතො ලොහිතො ඔදාතො මඤ්ජිට්ඨො හොහි, ධූමං විස්සජ්ජෙහි, ජාලසිඛං උදකඤ්ච විස්සජ්ජෙහී’’ති වුත්තෙ තෙන වුත්තං තං තං ආකාරං නිම්මිනිත්වා නච්චං දස්සෙසි. තං දිස්වා මනුස්සා අච්ඡරියබ්භුතචිත්තජාතා බහුං හිරඤ්ඤසුවණ්ණවත්ථාලඞ්කාරාදිං අදංසු. ඉති තස්මිං ගාමෙ සතසහස්සමත්තං ලභි. සො කිඤ්චාපි මහාසත්තං ගණ්හන්තො ‘‘සහස්සං ලභිත්වා තං විස්සජ්ජෙස්සාමී’’ති ආහ. තං පන ධනං ලභිත්වා ‘‘ගාමකෙපි තාව මයා එත්තකං ධනං ලද්ධං, නගරෙ කිර බහුධනං ලභිස්සාමී’’ති ධනලොභෙන න මුඤ්චි.

Then, as he was coming out of the basket, Alampāyana said, “Become large!” and he became large. “Become small, round, with expanded hood, with one hood, with two hoods, up to a thousand hoods! Become tall, short, with a visible body, with an invisible body, with a half-visible body! Become blue, yellow, red, white, crimson! Release smoke, release a tongue of flame, and release water!” When this was said, he created each and every form as commanded and performed a dance. Seeing this, the people, their minds filled with wonder and amazement, gave much gold, silver, cloth, ornaments, and so on. Thus, in that village, he received about one hundred thousand. Although, when capturing the Great Being, he had said, “Having received a thousand, I will release you,” yet, having obtained that wealth, he thought, “If even in a small village I have received this much wealth, surely in the city I will receive much more!” Out of greed for wealth, he did not release him.

සො තස්මිං ගාමෙ කුටුම්බං සණ්ඨපෙත්වා රතනමයං පෙළං කාරෙත්වා තත්ථ මහාසත්තං පක්ඛිපිත්වා සුඛයානකං ආරුය්හ මහන්තෙන පරිවාරෙන ගාමනිගමරාජධානීසු තං කීළාපෙත්වා බාරාණසිං පාපුණි, නාගරාජස්ස මධුලාජං දෙති, අබද්ධසත්තුඤ්ච දෙති. සො ගොචරං න ගණ්හි අවිස්සජ්ජනභයෙන. ගොචරං අගණ්හන්තම්පි ච නං චත්තාරො නගරද්වාරෙ ආදිං කත්වා තත්ථ තත්ථ මාසමත්තං කීළාපෙසි. තෙන වුත්තං ‘‘සංසිතො අකතඤ්ඤුනා’’තිආදි.

He established a household in that village, had a jewelled basket made, placed the Great Being inside it, mounted a comfortable vehicle, and with a large retinue, after making him perform in villages, market towns, and royal cities, he arrived at Bārāṇasī. He gave the nāga king sweet fried grain and also gave him flour cakes. But the nāga king did not take the food, out of fear of not being released. Even though he did not take the food, Alampāyana made him perform for about a month, starting at the four city gates and in various other places. Therefore it was said: “Bound by the ungrateful one,” and so on.

තත්ථ [Pg.122] සංසිතොති එසො නාගො අමුකස්ස නිග්‍රොධරුක්ඛස්ස සමීපෙ වම්මිකමත්ථකෙ සයිතොති එවං ඨානං දස්සෙත්වා කථිතො. අකතඤ්ඤුනාති අත්තනා කතං උපකාරං අජානන්තෙන මිත්තදුබ්භිනා නෙසාදබ්‍රාහ්මණෙනාති අධිප්පායො. අලම්පායනොති අලම්පායනවිජ්ජාපරිජප්පනෙන ‘‘අලම්පායනො’’ති එවං ලද්ධනාමො අහිතුණ්ඩිකබ්‍රාහ්මණො. මමග්ගහීති මං අග්ගහෙසි. කීළෙති මං තහිං තහින්ති තත්ථ තත්ථ ගාමනිගමරාජධානීසු අත්තනො ජීවිකත්ථං මං කීළාපෙති.

Therein, `saṃsito` means he was pointed out by indicating his location, thus: “This nāga was lying on top of an anthill near such-and-such a banyan tree.” `Akataññunā` means by the hunter-brahmin, a betrayer of friendship, who does not recognize the help done by oneself—this is the meaning. `Alampāyano` means the snake-charmer brahmin who received the name “Alampāyana” by muttering the Alampāyana spell. `Mamaggahī` means “he seized me.” `Kīḷeti maṃ tahiṃ tahiṃ` means “he makes me perform in various villages, market towns, and royal cities for his own livelihood.”

17. තිණතොපි ලහුකො මමාති අත්තනො ජීවිතපරිච්චාගො තිණසලාකපරිච්චාගතොපි ලහුකො හුත්වා මම උපට්ඨාතීති අත්ථො. පථවීඋප්පතනං වියාති සීලවීතික්කමො පන චතුනහුතාධිකද්වියොජනසතසහස්සබහලාය මහාපථවියා පරිවත්තනං විය තතොපි තං භාරියතරං හුත්වා මය්හං උපට්ඨාතීති දස්සෙති.

17. “Lighter than grass to me”: the meaning is that giving up my own life appears to me as being lighter even than giving up a blade of grass. “Like the upheaval of the earth”: this shows that a transgression of virtue, however, appears to me as being even heavier than the overturning of the great earth, which is two hundred and forty thousand yojanas thick.

18. නිරන්තරං ජාතිසතන්ති මම ජාතීනං අනෙකසතම්පි අනෙකසතාසුපි ජාතීසු නිරන්තරමෙව සීලස්ස අවීතික්කමනහෙතු. මම ජීවිතං චජෙය්‍යං චජිතුං සක්කොමි. නෙව සීලං පභින්දෙය්‍යන්ති සීලං පන සමාදින්නං එකම්පි නෙව භින්දෙය්‍යං න විනාසෙය්‍යං. චතුද්දීපාන හෙතූති චක්කවත්තිරජ්ජසිරියාපි කාරණාති දස්සෙති.

18. "An unbroken succession of births" means that even in hundreds upon hundreds of my births, I never transgressed virtue. "I could give up my life" means I am capable of sacrificing it. "But never break my virtue" means that not even a single precept that I have undertaken would I violate or destroy. "For the sake of the four continents" shows that this is so even for the glory of a universal monarch.

19. ඉදානි යදත්ථං අත්තනො ජීවිතම්පි පරිච්චජිත්වා තදා සීලමෙව රක්ඛිතං, තාය ච සීලරක්ඛාය තථා අනත්ථකාරකෙසු නෙසාදඅලම්පායනබ්‍රාහ්මණෙසු චිත්තස්ස අඤ්ඤථත්තං න කතං, තං දස්සෙතුං ‘‘අපි චා’’ති ඔසානගාථමාහ. තං හෙට්ඨා වුත්තත්ථමෙව.

19. Now, to show that for the sake of which he protected virtue, even sacrificing his own life, and that by that protection of virtue, no alteration of mind occurred towards the harmful Nesāda and Āḷampāyana brahmins, he spoke the concluding verse beginning, "Api ca." Its meaning is as stated previously.

එවං පන මහාසත්තෙ අහිතුණ්ඩිකහත්ථගතෙ තස්ස මාතා දුස්සුපිනං දිස්වා පුත්තඤ්ච තත්ථ අපස්සන්තී සොකාභිභූතා අහොසි. අථස්සා ජෙට්ඨපුත්තො සුදස්සනො තං පවත්තිං සුත්වා සුභොගං ‘‘හිමවන්තං ගන්ත්වා පඤ්චසු මහානදීසු සත්තසු මහාසරෙසු භූරිදත්තං උපධාරෙත්වා එහී’’ති පහිණි. කාණාරිට්ඨං ‘‘දෙවලොකං ගන්ත්වා සචෙ දෙවතාහි ධම්මං සොතුකාමාහි භූරිදත්තො තත්ථ නීතො, තතො නං ආනෙහී’’ති පහිණි. සයං පන ‘‘මනුස්සලොකෙ ගවෙසිස්සාමී’’ති තාපසවෙසෙන නාගභවනතො [Pg.123] නික්ඛමි. අච්චිමුඛී නාමස්ස වෙමාතිකා භගිනී බොධිසත්තෙ අධිමත්තසිනෙහා තං අනුබන්ධි. තං මණ්ඩූකච්ඡාපිං කත්වා ජටන්තරෙ පක්ඛිපිත්වා මහාසත්තස්ස උපොසථකරණට්ඨානං ආදිං කත්වා සබ්බත්ථ ගවෙසන්තො අනුක්කමෙන බාරාණසිං පත්වා රාජද්වාරං අගමාසි. තදා අලම්පායනො රාජඞ්ගණෙ මහාජනස්ස මජ්ඣෙ රඤ්ඤො භූරිදත්තස්ස කීළං දස්සෙතුං පෙළං විවරිත්වා ‘‘එහි මහානාගා’’ති සඤ්ඤමදාසි.

Then, when the great being was in the snake charmer’s hand, his mother, having seen a bad dream and not seeing her son there, was overcome with grief. Hearing of this event, his eldest brother Sudassana sent Subhoga, saying: "Go to the Himalayas, investigate Bhūridatta in the five great rivers and seven great lakes, and return." He sent Kāṇāriṭṭha with the instruction: "Go to the deva world. If Bhūridatta has been taken there by devas who wish to hear the Dhamma, then bring him back." He himself, however, thinking, "I will search in the human world," left the nāga abode disguised as an ascetic. His half-sister, named Accimukhī, who had excessive affection for the Bodhisatta, followed him. Having transformed her into a small frog and placed her inside his matted hair, he began searching everywhere, starting from the place where the great being observed the Uposatha. In due course, he reached Bārāṇasī and went to the royal gate. At that time, in the royal courtyard amidst a large crowd, Āḷampāyana, to show Bhūridatta's performance to the king, opened the basket and gave the signal, saying, "Come forth, great nāga!"

මහාසත්තො සීසං නීහරිත්වා ඔලොකෙන්තො ජෙට්ඨභාතිකං දිස්වා පෙළතො නික්ඛම්ම තදභිමුඛො පායාසි. මහාජනො භීතො පටික්කමි. සො ගන්ත්වා තං අභිවාදෙත්වා නිවත්තිත්වා පෙළමෙව පාවිසි. අලම්පායනො ‘‘ඉමිනා අයං තාපසො දට්ඨො’’ති සඤ්ඤාය ‘‘මා භායි, මා භායී’’ති ආහ. සුදස්සනො ‘‘අයං නාගො මය්හං කිං කරිස්සති, මයා සදිසො අහිතුණ්ඩිකො නාම නත්ථී’’ති තෙන වාදප්පටිවාදං සමුට්ඨාපෙත්වා ‘‘ත්වං ඉමං නාගං ගහෙත්වා ගජ්ජසි, අහං තං ඉමාය මණ්ඩූකච්ඡාපියා ඉච්ඡන්තො නාසයිස්සාමී’’ති භගිනිං පක්කොසිත්වා හත්ථං පසාරෙසි. සා තස්ස සද්දං සුත්වා ජටන්තරෙ නිපන්නා තික්ඛත්තුං මණ්ඩූකවස්සිතං වස්සිත්වා නික්ඛමිත්වා අංසකූටෙ නිසීදිත්වා උප්පතිත්වා තස්ස හත්ථතලෙ තීණි විසබින්දූනි පාතෙත්වා පුන තස්ස ජටන්තරමෙව පාවිසි.

The great being, putting forth his head and looking around, saw his eldest brother. Emerging from the basket, he went towards him. The great crowd, frightened, retreated. He went, paid respects to him, and turning back, re-entered the basket. Āḷampāyana, thinking, "This ascetic has been bitten by this nāga," said to him, "Do not fear, do not fear!" Sudassana, instigating an argument with him, said, "What can this nāga do to me? There is no snake charmer equal to me. You boast, having captured this nāga, but I, if I wish, will destroy it with this small frog!" Calling his sister, he stretched out his hand. She, hearing his voice while lying in his matted hair, croaked three times like a frog, came out, sat on the tip of his shoulder, leapt up, and having dropped three drops of venom on the palm of his hand, re-entered his matted hair.

සුදස්සනො විසබින්දුං දස්සෙත්වා ‘‘ඉදං බින්දුං සචෙ පථවියං පාතෙස්සති, ඔසධිතිණවනප්පතයො සබ්බෙ නස්සිස්සන්ති. සචෙ ආකාසෙ ඛිපිස්සති, සත්තවස්සානි දෙවො න වස්සිස්සති. සචෙ උදකෙ පාතෙස්සති, යාවතා තත්ථ උදකජාතා පාණා සබ්බෙ මරෙය්‍යු’’න්ති වත්වා රාජානං සද්දහාපෙතුං තයො ආවාටෙ ඛණාපෙත්වා එකං නානාභෙසජ්ජානං පූරෙසි, දුතියං ගොමයස්ස, තතියං දිබ්බොසධානඤ්චෙව පූරෙත්වා මජ්ඣෙ ආවාටෙ විසබින්දුං පක්ඛිපි. තඞ්ඛණඤ්ඤෙව ධූමායිත්වා ජාලා උට්ඨහි. සා ගන්ත්වා ගොමයාවාටං ගණ්හි. තතොපි ජාලා උට්ඨාය දිබ්බොසධපුණ්ණං ගහෙත්වා දිබ්බොසධානි ඣාපෙත්වා නිබ්බායි. අලම්පායනං තත්ථ ආවාටස්ස අවිදූරෙ ඨිතං උසුමා ඵරිත්වා සරීරච්ඡවිං උප්පාටෙත්වා ගතා. සෙතකුට්ඨී අහොසි. සො භයතජ්ජිතො ‘‘නාගරාජානං විස්සජ්ජෙමී’’ති තික්ඛත්තුං වාචං නිච්ඡාරෙසි. තං සුත්වා බොධිසත්තො රතනපෙළාය නික්ඛමිත්වා සබ්බාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතං [Pg.124] අත්තභාවං මාපෙත්වා දෙවලීළාය ඨිතො. සුදස්සනො ච අච්චිමුඛී ච තථෙව අට්ඨංසු.

Sudassana showed the drop of poison and said, "If this drop is dropped on the earth, all medicinal herbs, grass, and trees will perish. If it is thrown into the sky, rain will not fall for seven years. If it is dropped into the water, all water-born creatures there will die." To convince the king, he had three pits dug. One he filled with various medicines, the second with cow dung, and the third with divine medicinal herbs. Then, he dropped the poison into the middle pit. Instantly, it smoked and flames arose. The flames went and caught the pit of cow dung. From there too, flames arose, caught the pit full of divine herbs, and after burning the divine herbs, were extinguished. The heat spread to Āḷampāyana, who was standing not far from the pit, and peeling off his skin, it departed. He became a white leper. Terrified by fear, he uttered three times the words, "I release the Nāga king!" Hearing this, the Bodhisatta emerged from the jeweled basket, created a form adorned with all ornaments, and stood with divine splendor. Sudassana and Accimukhī also stood in like manner.

තතො සුදස්සනො අත්තනො භාගිනෙය්‍යභාවං රඤ්ඤො ආරොචෙසි. තං සුත්වා රාජා තෙ ආලිඞ්ගිත්වා සීසෙ චුම්බිත්වා අන්තෙපුරං නෙත්වා මහන්තං සක්කාරසම්මානං කත්වා භූරිදත්තෙන සද්ධිං පටිසන්ථාරං කරොන්තො ‘‘තාත, එවං මහානුභාවං තං අලම්පායනො කථං ගණ්හී’’ති පුච්ඡි. සො සබ්බං විත්ථාරෙන කථෙත්වා ‘‘මහාරාජ, රඤ්ඤා නාම ඉමිනා නියාමෙන රජ්ජං කාරෙතුං වට්ටතී’’ති මාතුලස්ස ධම්මං දෙසෙසි. අථ සුදස්සනො ‘‘මාතුල, මම මාතා භූරිදත්තං අපස්සන්තී කිලමති, න සක්කා අම්හෙහි ඉධ පපඤ්චං කාතු’’න්ති මාතුලං ආපුච්ඡිත්වා භූරිදත්තඅච්චිමුඛීහි සද්ධිං නාගභවනමෙව ගතො.

Then Sudassana informed the king that he was his nephew. Hearing this, the king embraced them, kissed their heads, led them into the inner palace, and paid them great honor and respect. While exchanging friendly greetings with Bhūridatta, he asked, "Dear one, how did Āḷampāyana capture one so mighty as you?" He explained everything in detail and then taught the Dhamma to his uncle, saying, "Great king, it is fitting for a king to rule according to this principle." Then Sudassana said, "Uncle, my mother is languishing from not seeing Bhūridatta. We cannot delay here." Taking leave of his uncle, he went with Bhūridatta and Accimukhī back to the nāga abode.

අථ තත්ථ මහාපුරිසො ගිලානසෙය්‍යාය නිපන්නො ගිලානපුච්ඡනත්ථං ආගතාය මහතියා නාගපරිසාය වෙදෙ ච යඤ්ඤෙ ච බ්‍රාහ්මණෙ ච සම්භාවෙත්වා කාණාරිට්ඨෙ කථෙන්තෙ තං වාදං භින්දිත්වා නානානයෙහි ධම්මං දෙසෙත්වා සීලසම්පදාය දිට්ඨිසම්පදාය ච පතිට්ඨාපෙත්වා යාවජීවං සීලානි රක්ඛිත්වා උපොසථකම්මං කත්වා ආයුපරියොසානෙ සග්ගපුරං පූරෙසි.

Thereafter, the great being lay on his sickbed. When a great assembly of nāgas came to inquire about his illness, and while Kāṇāriṭṭha was speaking in praise of the Vedas, sacrifices, and brahmins, the great being refuted that doctrine. Having taught the Dhamma in various ways and established them in the accomplishment of virtue and the accomplishment of right view, he protected the precepts and performed the Uposatha observance for as long as he lived, and at the end of his life, he went to fill the city of heaven.

තදා මාතාපිතරො මහාරාජකුලානි අහෙසුං. නෙසාදබ්‍රාහ්මණො දෙවදත්තො, සොමදත්තො ආනන්දො, අච්චිමුඛී උප්පලවණ්ණා, සුදස්සනො සාරිපුත්තො, සුභොගො මහාමොග්ගල්ලානො, කාණාරිට්ඨො සුනක්ඛත්තො, භූරිදත්තො ලොකනාථො.

At that time, the parents were of great royal families. The hunter-brahmin was Devadatta, Somadatta was Ānanda, Accimukhī was Uppalavaṇṇā, Sudassana was Sāriputta, Subhoga was Mahāmoggallāna, Kāṇāriṭṭha was Sunakkhatta, and Bhūridatta was the Lord of the World.

තස්ස ඉධාපි සෙසපාරමියො හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව නිද්ධාරෙතබ්බා. ඉධාපි යොජනසතිකෙ අත්තනො නාගභවනට්ඨානෙ සොළසහි නාගකඤ්ඤාසහස්සෙහි චිත්තරූපං විය පරිචාරියමානො දෙවලොකසම්පත්තිසදිසෙ නාගලොකිස්සරියෙ ඨිතොපි ඉස්සරියමදං අකත්වා අන්වද්ධමාසං මාතාපිතුඋපට්ඨානං, කුලෙ ජෙට්ඨාපචායනං, සකලාය නාගපරිසාය චාතුමහාරාජිකපරිසාය තාවතිංසපරිසාය ච සමුට්ඨිතපඤ්හානං තංතංපරිසමජ්ඣෙ කුමුදනාලකලාපං විය සුනිසිතසත්ථෙන අත්තනො පඤ්ඤාසත්ථෙන තාවදෙව පච්ඡින්දිත්වා තෙසං චිත්තානුකූලධම්මදෙසනා, වුත්තප්පකාරං භොගසම්පත්තිං පහාය අත්තනො සරීරජීවිතනිරපෙක්ඛං චතුරඞ්ගසමන්නාගතං උපොසථාධිට්ඨානං, තත්ථ ච පටිඤ්ඤාය විසංවාදනභයෙන [Pg.125] අහිතුණ්ඩිකහත්ථගමනං, තස්මිඤ්ච මුඛෙ විසමිස්සඛෙළපාතනං නඞ්ගුට්ඨෙ ගහෙත්වා ආවිඤ්ඡනං කඩ්ඪනං භූමියං ඝංසනං මද්දනං පොථනන්ති එවමාදිං නානප්පකාරවිප්පකාරං කරොන්තෙපි එවරූපං මහාදුක්ඛං අනුභවතොපි කුජ්ඣිත්වා ඔලොකනමත්තෙන තං ඡාරිකං කාතුං සමත්ථස්සාපි සීලපාරමිං ආවජ්ජිත්වා සීලඛණ්ඩනභයෙන ඊසකම්පි චිත්තස්ස විකාරාභාවො, ධනං ලභාපෙමීති වා තස්ස චිත්තානුවත්තනං, සුභොගෙන පුනානීතස්ස අකතඤ්ඤුනො මිත්තදුබ්භිස්ස නෙසාදබ්‍රාහ්මණස්ස සීලං අනධිට්ඨහිත්වාපි අකුජ්ඣනං, කාණාරිට්ඨෙන කථිතං මිච්ඡාවාදං භින්දිත්වා අනෙකපරියායෙන ධම්මං භාසිත්වා නාගපරිසාය සීලෙසු සම්මාදිට්ඨියඤ්ච පතිට්ඨාපනන්ති එවමාදයො බොධිසත්තස්ස ගුණානුභාවා විභාවෙතබ්බා. තෙනෙතං වුච්චති – ‘‘එවං අච්ඡරියා හෙතෙ…පෙ… ධම්මස්ස අනුධම්මතො’’ති.

Here too, his remaining perfections are to be determined in the same way as explained previously. Here also, though dwelling in a state of Nāga kingship similar to the splendor of the deva realm—being attended like a painting by sixteen thousand Nāga maidens in his own Nāga palace a hundred leagues wide—he did not become intoxicated with sovereignty. Every half-month, he attended upon his parents and honored the elders in his family. In the midst of the entire Nāga assembly, as well as the assemblies of the Four Great Kings and the Tāvatiṃsa devas, he would instantly cut through the questions that arose with his sword of wisdom, just as one might sever a cluster of water-lily stalks with a well-sharpened sword, and he taught the Dhamma in a way agreeable to their minds. Renouncing the described wealth and luxury, indifferent to his own body and life, he undertook the observance of the Uposatha with its four factors. Then, fearing to break his promise, he fell into the hands of a snake-charmer. During this, venom-mixed spittle was spat into his mouth, he was seized by the tail, pulled and dragged, scraped on the ground, and crushed. Even while enduring such great suffering brought about by various kinds of abuse, he did not become angry. Though capable of reducing the offender to ashes with just a glance, he reflected on the Perfection of Virtue and, fearing the destruction of his virtue, did not allow the slightest disturbance in his mind. He complied with the charmer's wishes, thinking, 'I will let him gain wealth.' When the ungrateful, treacherous hunter-brahmin was brought back by Subhoga, he did not grow angry, even though he was not under the vow of virtue at that time. He refuted the false views spoken by Kāṇāriṭṭha, taught the Dhamma in many ways, and established the Nāga assembly in the moral precepts and in right view. These and other such demonstrations of the Bodhisatta's virtuous power are to be understood. Therefore, it is said: 'Thus, these are wonderful… and so on… in accordance with the Dhamma.'

භූරිදත්තචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Description of the Conduct of Bhūridatta is concluded.

3. චම්පෙය්‍යනාගචරියාවණ්ණනා

3. The Description of the Conduct of the Nāga King Campeyya.

20. තතියෙ චම්පෙය්‍යකොති අඞ්ගමගධරට්ඨානං අන්තරෙ චම්පා නාම නදී, තස්සා හෙට්ඨා නාගභවනම්පි අවිදූරභවත්තා චම්පා නාම, තත්ථ ජාතො නාගරාජා චම්පෙය්‍යකො. තදාපි ධම්මිකො ආසින්ති තස්මිං චම්පෙය්‍යනාගරාජකාලෙපි අහං ධම්මචාරී අහොසිං.

20. In the third story, regarding 'Campeyya': between the realms of Aṅga and Magadha there is a river named Campā. Beneath it, the Nāga abode, being not far away, is also named Campā. The Nāga king born there is Campeyyaka. The line 'Even then, I was righteous' means: 'Even at that time when I was the Nāga king Campeyyaka, I was a practitioner of the Dhamma.'

බොධිසත්තො හි තදා චම්පානාගභවනෙ නිබ්බත්තිත්වා චම්පෙය්‍යො නාම නාගරාජා අහොසි, මහිද්ධිකො මහානුභාවො. සො තත්ථ නාගරජ්ජං කාරෙන්තො දෙවරාජභොගසම්පත්තිසදිසඉස්සරියසම්පත්තිං අනුභවන්තො පාරමිපූරණස්ස අනොකාසභාවතො ‘‘කිං මෙ ඉමාය තිරච්ඡානයොනියා, උපොසථවාසං වසිත්වා ඉතො මුච්චිත්වා සම්මදෙව පාරමියො පූරෙස්සාමී’’ති තතො පට්ඨාය අත්තනො පාසාදෙයෙව උපොසථකම්මං කරොති. අලඞ්කතනාගමාණවිකා තස්ස සන්තිකං ආගච්ඡන්ති. සො ‘‘ඉධ මෙ සීලස්ස අන්තරායො භවිස්සතී’’ති පාසාදතො නික්ඛමිත්වා උය්‍යානෙ නිසීදති. තත්‍රාපි තා ආගච්ඡන්ති. සො චින්තෙසි – ‘‘ඉධ මෙ සීලස්ස සංකිලෙසො භවිස්සති, ඉතො නාගභවනතො නික්ඛමිත්වා මනුස්සලොකං [Pg.126] ගන්ත්වා උපොසථවාසං වසිස්සාමී’’ති. සො තතො පට්ඨාය උපොසථදිවසෙසු නාගභවනා නික්ඛමිත්වා එකස්ස පච්චන්තගාමස්ස අවිදූරෙ මග්ගසමීපෙ වම්මිකමත්ථකෙ ‘‘මම චම්මාදීහි අත්ථිකා චම්මාදීනි ගණ්හන්තු, කීළාසප්පං වා කාතුකාමා කීළාසප්පං කරොන්තූ’’ති සරීරං දානමුඛෙ විස්සජ්ජෙත්වා භොගෙ ආභුජිත්වා නිපන්නො උපොසථවාසං වසති චාතුද්දසියං පඤ්චදසියඤ්ච, පාටිපදෙ නාගභවනං ගච්ඡති. තස්සෙවං උපොසථං කරොන්තස්ස දීඝො අද්ධා වීතිවත්තො.

Indeed, at that time, the Bodhisatta, having been reborn in the Nāga abode of Campā, became a Nāga king named Campeyya, of great power and majesty. While ruling the Nāga kingdom there and enjoying a sovereign splendor like that of the king of the devas, he reflected that it was not a suitable state for the fulfillment of the perfections, thinking: 'What use is this animal birth to me? By observing the Uposatha, I will free myself from this state and rightly fulfill the perfections.' From then on, he began to perform the Uposatha observance in his own palace. Adorned Nāga maidens would come to him. Thinking, 'Here, there will be an obstruction to my virtue,' he left the palace and sat in the garden. But they came there too. He thought, 'Here, my virtue will be defiled. I must leave this Nāga abode and go to the human world to observe the Uposatha.' From that day onward, on Uposatha days, he would leave the Nāga abode and go to the top of an anthill near a road, not far from a border village. Surrendering his body in an act of giving, he would lie down in coils and observe the Uposatha on the fourteenth and fifteenth days of the lunar fortnight, thinking: 'Let those who need my skin and so on take my skin and so on. Or let those who wish to make me a play-snake do so.' On the first day of the next fortnight, he would return to the Nāga abode. A long time passed as he observed the Uposatha in this way.

අථ බොධිසත්තො සුමනාය නාම අත්තනො අග්ගමහෙසියා ‘‘දෙව, ත්වං මනුස්සලොකං ගන්ත්වා උපොසථං උපවසසි, සො ච සාසඞ්කො සප්පටිභයො’’ති වුත්තො මඞ්ගලපොක්ඛරණිතීරෙ ඨත්වා ‘‘සචෙ මං, භද්දෙ, කොචි පහරිත්වා කිලමෙස්සති, ඉමිස්සා පොක්ඛරණියා උදකං ආවිලං භවිස්සති. සචෙ සුපණ්ණො ගණ්හිස්සති, උදකං පක්කුථිස්සති. සචෙ අහිතුණ්ඩිකො ගණ්හිස්සති, උදකං ලොහිතවණ්ණං භවිස්සතී’’ති තීණි නිමිත්තානි තස්සා ආචික්ඛිත්වා චාතුද්දසීඋපොසථං අධිට්ඨාය නාගභවනා නික්ඛමිත්වා තත්ථ ගන්ත්වා වම්මිකමත්ථකෙ නිපජ්ජි සරීරසොභාය වම්මිකං සොභයමානො. සරීරඤ්හිස්ස රජතදාමං විය සෙතං අහොසි, මත්ථකො රත්තකම්බලගෙණ්ඩුකො විය, සරීරං නඞ්ගලසීසප්පමාණං භූරිදත්තකාලෙ (ජා. 2.22.784 ආදයො) පන ඌරුප්පමාණං, සඞ්ඛපාලකාලෙ (ජා. 2.17.143 ආදයො) එකදොණිකනාවප්පමාණං.

Then the Bodhisatta was addressed by his chief queen, named Sumanā: 'Your Majesty, you go to the human world to observe the Uposatha, but that world is perilous and fraught with danger.' Having been told this, he stood on the bank of the auspicious lotus pond and declared three signs to her: 'If, good lady, someone should strike and torment me, the water of this pond will become turbid. If a supaṇṇa should seize me, the water will boil. If a snake-charmer should capture me, the water will turn the color of blood.' Having explained these three signs to her, he undertook the fourteenth-day Uposatha, left the Nāga abode, and went there. He lay down on the top of the anthill, adorning the anthill with the splendor of his body. For his body was white like a silver chain, and his head was like a ball of red wool. His body was the size of a ploughshare. (In the time of Bhūridatta, however, it was the size of a thigh, and in the time of Saṅkhapāla, it was the size of a one-doṇa boat.)

තදා එකො බාරාණසිමාණවො තක්කසිලං ගන්ත්වා අලම්පායනමන්තං උග්ගණ්හිත්වා තෙන මග්ගෙන අත්තනො ගාමං ගච්ඡන්තො මහාසත්තං දිස්වා ‘‘කිං මෙ තුච්ඡහත්ථෙන ගාමං ගන්තුං, ඉමං නාගං ගහෙත්වා ගාමනිගමරාජධානීසු කීළාපෙන්තො ධනං උප්පාදෙත්වාව ගමිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා දිබ්බොසධානි ගහෙත්වා දිබ්බමන්තං පරිවත්තෙත්වා තස්ස සන්තිකං අගමාසි. දිබ්බමන්තං සුතකාලතො පට්ඨාය මහාසත්තස්ස කණ්ණෙසු තත්තසලාකාපවෙසනකාලො විය අහොසි, මත්ථකෙ සිඛරෙන අභිමන්ථියමානො විය. සො ‘‘කො නු ඛො එසො’’ති භොගන්තරතො සීසං උක්ඛිපිත්වා ඔලොකෙන්තො අහිතුණ්ඩිකං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘මම විසං උග්ගතෙජං, සචාහං කුජ්ඣිත්වා නාසාවාතං විස්සජ්ජෙස්සාමි, එතස්ස සරීරං භුසමුට්ඨි විය විප්පකිරිස්සති, අථ මෙ සීලං ඛණ්ඩං භවිස්සති, න නං ඔලොකෙස්සාමී’’ති. සො අක්ඛීනි නිම්මීලෙත්වා සීසං භොගන්තරෙ ඨපෙසි. අහිතුණ්ඩිකබ්‍රාහ්මණො [Pg.127] ඔසධං ඛාදිත්වා මන්තං පරිවත්තෙත්වා ඛෙළං මහාසත්තස්ස සරීරෙ ඔසිඤ්චි. ඔසධානඤ්ච මන්තස්ස ච ආනුභාවෙන ඛෙළෙන ඵුට්ඨඵුට්ඨට්ඨානෙ ඵොටානං උට්ඨානකාලො විය අහොසි.

At that time, a certain young man from Bārāṇasī, having gone to Takkasilā and learned the Alampāyana spell, was returning to his own village by that road when he saw the Great Being. He thought, 'What use is it for me to go to the village empty-handed? I will capture this nāga, make him perform in villages, market towns, and royal cities, generate wealth, and only then will I go.' Thinking thus, he took divine herbs, recited a divine spell, and approached him. From the moment he heard the divine spell, it was as if a hot iron spike were being driven into the Great Being’s ears, and as if his head were being churned with a sharp point. He wondered, 'Who can this be?' Raising his head from within his coils and looking about, he saw the snake-charmer and reflected, 'My venom is of fierce power. If I become angry and release the breath from my nostrils, his body will be scattered like chaff-dust. But then my observance of virtue would be broken. I will not look at him.' Closing his eyes, he placed his head within his coils. The snake-charmer brahmin chewed an herb, recited the spell, and sprinkled his saliva on the Great Being’s body. Through the power of the herbs and the spell, wherever the saliva touched, it was as if blisters were rising.

අථ සො නඞ්ගුට්ඨෙ ගහෙත්වා ආකඩ්ඪිත්වා දීඝසො නිපජ්ජාපෙත්වා අජපදෙන දණ්ඩෙන උප්පීළෙත්වා දුබ්බලං කත්වා සීසං දළ්හං ගහෙත්වා නිප්පීළෙසි. මහාසත්තො මුඛං විවරි. අථස්ස මුඛෙ ඛෙළං ඔසිඤ්චිත්වා ඔසධමන්තබලෙන දන්තෙ භින්දි. මුඛං ලොහිතස්ස පූරි. මහාසත්තො අත්තනො සීලභෙදභයෙන එවරූපං දුක්ඛං අධිවාසෙන්තො අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා ඔලොකනමත්තම්පි නාකාසි. සොපි ‘‘නාගරාජානං දුබ්බලං කරිස්සාමී’’ති නඞ්ගුට්ඨතො පට්ඨාය අට්ඨීනි සංචුණ්ණයමානො විය සකලසරීරං මද්දිත්වා පට්ටකවෙඨනං නාම වෙඨෙසි, තන්තමජ්ජිතං නාම මජ්ජි, නඞ්ගුට්ඨෙ ගහෙත්වා දුස්සපොථනං නාම පොථෙසි. මහාසත්තස්ස සකලසරීරං ලොහිතමක්ඛිතං අහොසි, සො මහාවෙදනං අධිවාසෙසි.

Then, seizing him by the tail, he dragged him out, made him lie down at full length, pressed down on him with a goat-foot-like stick, and having weakened him, he seized his head firmly and pressed down hard. The Great Being opened his mouth. Then, the man poured saliva into his mouth and, by the power of the herb and the spell, broke his fangs. His mouth filled with blood. The Great Being, enduring such suffering out of fear that his virtue would be broken, did not so much as open his eyes to look. That man, thinking, 'I will weaken the Nāga king,' massaged his entire body, starting from the tail, as if grinding his bones to powder. He coiled him in the manner called the 'cloth-wrap,' rubbed him in the manner called the 'sequential rub,' and, seizing him by the tail, beat him in the manner called the 'cloth-beating.' The Great Being's entire body became smeared with blood, yet he endured the great pain.

අථස්ස දුබ්බලභාවං ඤත්වා වල්ලීහි පෙළං කරිත්වා තත්ථ නං පක්ඛිපිත්වා පච්චන්තගාමං නෙත්වා මහාජනස්ස මජ්ඣෙ කීළාපෙසි. නීලාදීසු වණ්ණෙසු වට්ටචතුරස්සාදීසු සණ්ඨානෙසු අණුංථූලාදීසු පමාණෙසු යං යං බ්‍රාහ්මණො ඉච්ඡති, මහාසත්තො තං තදෙව කත්වා නච්චති, ඵණසතම්පි ඵණසහස්සම්පි කරොතියෙව. මහාජනො පසීදිත්වා බහුධනමදාසි. එකදිවසමෙව කහාපණසහස්සඤ්චෙව සහස්සග්ඝනිකෙ ච පරික්ඛාරෙ ලභි. බ්‍රාහ්මණො ආදිතොව ‘‘සහස්සං ලභිත්වා විස්සජ්ජෙස්සාමී’’ති චින්තෙසි. තං පන ධනං ලභිත්වා ‘‘පච්චන්තගාමෙයෙව තාව මෙ එත්තකං ධනං ලද්ධං, රාජරාජමහාමත්තානං දස්සිතෙ කීව බහුං ධනං ලභිස්සාමී’’ති සකටඤ්ච සුඛයානකඤ්ච ගහෙත්වා සකටෙ පරික්ඛාරෙ ඨපෙත්වා සුඛයානකෙ නිසින්නො ‘‘මහන්තෙන පරිවාරෙන මහාසත්තං ගාමනිගමරාජධානීසු කීළාපෙන්තො බාරාණසියං උග්ගසෙනරඤ්ඤො සන්තිකෙ කීළාපෙත්වා විස්සජ්ජෙස්සාමී’’ති අගමාසි. සො මණ්ඩූකෙ මාරෙත්වා නාගරඤ්ඤො දෙති. නාගරාජා ‘‘පුනප්පුනං මං නිස්සාය මාරෙස්සතී’’ති න ඛාදති. අථස්ස මධුලාජෙ අදාසි. තෙපි ‘‘සචාහං ගොචරං ගණ්හිස්සාමි, අන්තොපෙළායමෙව මරණං භවිස්සතී’’ති න ඛාදති.

Then, knowing his weakened state, he made a basket with vines, placed him inside it, and took him to a border village, where he made him perform in the midst of a great crowd. Whatever color—such as blue—whatever shape—such as round or square—whatever size—such as small or large—the brahmin desired, the Great Being would assume that very form and dance, even creating a hundred or a thousand hoods. The great crowd, being pleased, gave much wealth. In a single day, he received a thousand kahāpaṇas and requisites worth a thousand. From the very beginning, the brahmin had thought, 'Having received a thousand, I will release him.' But upon obtaining that wealth, he reflected, 'In a border village alone I have gained this much wealth; how much more will I obtain if I show him to kings and great ministers?' So he procured a cart and a comfortable vehicle, placed all the requisites in the cart, and, seated in the comfortable vehicle, he traveled with a great retinue, thinking, 'After making the Great Being perform in villages, market towns, and royal capitals, I will have him perform in the presence of King Uggasena of Bārāṇasī and then release him.' He would kill frogs and give them to the Nāga king. But the Nāga king, thinking, 'On my account, he will kill again and again,' did not eat. Then the man gave him sweet puffed rice. But he, thinking, 'If I take this food, I will die right here inside the basket,' did not eat that either.

21. බ්‍රාහ්මණො [Pg.128] මාසමත්තෙන බාරාණසිං පත්වා ද්වාරගාමකෙ තං කීළාපෙන්තො බහුධනං ලභි. රාජාපි නං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘අම්හාකම්පි කීළාපෙහී’’ති ආහ. ‘‘සාධු, දෙව, ස්වෙ පන්නරසෙ තුම්හාකං කීළාපෙස්සාමී’’ති ආහ. රාජා ‘‘ස්වෙ නාගරාජා රාජඞ්ගණෙ නච්චිස්සති, මහාජනො සන්නිපතිත්වා පස්සතූ’’ති භෙරිං චරාපෙත්වා පුනදිවසෙ රාජඞ්ගණං අලඞ්කාරාපෙත්වා බ්‍රාහ්මණං පක්කොසාපෙසි. සො රතනපෙළාය මහාසත්තං නෙත්වා විචිත්තත්ථරෙ පෙළං ඨපෙත්වා නිසීදි. රාජාපි පාසාදා ඔරුය්හ මහාජනපරිවුතො රාජාසනෙ නිසීදි. බ්‍රාහ්මණො මහාසත්තං නීහරිත්වා නච්චාපෙසි. මහාසත්තො තෙන චින්තිතචින්තිතාකාරං දස්සෙසි. මහාජනො සකභාවෙන සන්ධාරෙතුං න සක්කොති. චෙලුක්ඛෙපසහස්සානි පවත්තන්ති. බොධිසත්තස්ස උපරි රතනවස්සං වස්සි. තෙන වුත්තං ‘‘තදාපි මං ධම්මචාරි’’න්තිආදි.

21. The brahmin reached Bārāṇasī in about a month and, making him perform in a gate-village, he received much wealth. The king had him summoned and said, 'Make him perform for us as well.' The brahmin replied, 'Very well, Your Majesty. Tomorrow, on the fifteenth day, I will make him perform for you.' The king had a drum beaten to announce, 'Tomorrow the Nāga king will dance in the royal courtyard; let the great populace assemble and watch.' The next day, he had the royal courtyard decorated and summoned the brahmin. The brahmin brought the Great Being in a jeweled basket, placed the basket on a splendid carpet, and sat down. The king, too, descended from his palace and, surrounded by a great crowd, sat on the royal throne. The brahmin took out the Great Being and made him dance. The Great Being displayed every form the brahmin thought of. The great crowd could not contain themselves. Thousands of cloths were thrown up in the air. A rain of jewels fell upon the Bodhisatta. For that reason, it was said: 'Even then, me, a practitioner of Dhamma...' and so on.

තත්ථ තදාපීති යදාහං චම්පෙය්‍යකො නාගරාජා හොමි, තදාපි. ධම්මචාරින්ති දසකුසලකම්මපථධම්මං එව චරති, න අණුමත්තම්පි අධම්මන්ති ධම්මචාරී. උපවුට්ඨඋපොසථන්ති අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතස්ස අරියුපොසථසීලස්ස රක්ඛණවසෙන උපවසිතඋපොසථං. රාජද්වාරම්හි කීළතීති බාරාණසියං උග්ගසෙනරඤ්ඤො ගෙහද්වාරෙ කීළාපෙති.

Therein, 'even then' refers to: 'even at the time when I was the Nāga king Campeyya.' 'A practitioner of Dhamma' means: he practices only the Dhamma of the ten wholesome courses of action and does not practice even a particle of what is not Dhamma; therefore, he is a practitioner of Dhamma. 'Having observed the Uposatha' refers to: the Uposatha observed by way of protecting the noble Uposatha virtue endowed with eight factors. 'He plays at the king’s gate' means: he makes him perform at the palace gate of King Uggasena in Bārāṇasī.

22. යං යං සො වණ්ණං චින්තයීති සො අහිතුණ්ඩිකබ්‍රාහ්මණො ‘‘යං යං නීලාදිවණ්ණං හොතූ’’ති චින්තෙසි. තෙන වුත්තං ‘‘නීලං ව පීතලොහිත’’න්ති. තත්ථ නීලං වාති වා-සද්දො අනියමත්ථො, ගාථාසුඛත්ථං රස්සං කත්වා වුත්තො, තෙන වාසද්දෙන වුත්තාවසිට්ඨං ඔදාතාදිවණ්ණවිසෙසඤ්චෙව වට්ටාදිසණ්ඨානවිසෙසඤ්ච අණුංථූලාදිපමාණවිසෙසඤ්ච සඞ්ගණ්හාති. තස්ස චිත්තානුවත්තන්තොති තස්ස අහිතුණ්ඩිකස්ස චිත්තං අනුවත්තන්තො. චින්තිතසන්නිභොති තෙන චින්තිතචින්තිතාකාරෙන පෙක්ඛජනස්ස උපට්ඨහාමීති දස්සෙති.

22. 'Whatever color he thought of' means that the snake-charmer brahmin thought, 'Let it be whatever color, such as blue.' Therefore, it was said, 'blue, or yellow, or red.' Therein, in the phrase 'nīlaṃ vā,' the word 'vā' has an indefinite meaning; for the sake of ease in reciting the verse, it is spoken with a short vowel. By that word 'vā,' it includes the remaining special colors such as white, special shapes such as round, and special sizes such as small and large. 'Conforming to his mind' means conforming to the mind of that snake-charmer. 'Appearing as imagined' means he shows, 'I appear to the onlookers in the very form imagined by him.'

23. න කෙවලඤ්ච තෙන චින්තිතාකාරදස්සනං එව මය්හං ආනුභාවො. අපි ච ථලං කරෙය්‍යමුදකං, උදකම්පි ථලං කරෙති ථලං මහාපථවිං ගහෙත්වා උදකං, උදකම්පි ගහෙත්වා පථවිං කාතුං සක්කුණෙය්‍යං එවං මහානුභාවො ච. යදිහං තස්ස කුප්පෙය්‍යන්ති තස්ස අහිතුණ්ඩිකස්ස අහං යදි කුජ්ඣෙය්‍යං. ඛණෙන ඡාරිකං කරෙති කොධුප්පාදක්ඛණෙ එව භස්මං කරෙය්‍යං.

23. And my power is not merely the display of imagined forms. Moreover, I could make land into water, and water into land—taking the great earth and making it water, or taking water and making it earth—such is my great power. 'If I were to be angered at him' means if I were to become angry at that snake-charmer. 'In an instant, I could reduce him to ashes' means at the very moment anger arose, I could turn him to ashes.

24. එවං [Pg.129] භගවා තදා අත්තනො උප්පජ්ජනකානත්ථපටිබාහනෙ සමත්ථතං දස්සෙත්වා ඉදානි යෙන අධිප්පායෙන තං පටිබාහනං න කතං, තං දස්සෙතුං ‘‘යදි චිත්තවසී හෙස්ස’’න්තිආදිමාහ.

24. Thus, the Blessed One, having shown his ability at that time to ward off the arising of his own disadvantage, now, to show the intention by which that warding off was not done, said, 'If I were a master of my mind,' and so on.

තස්සත්ථො – ‘‘අයං අහිතුණ්ඩිකො මං අතිවිය බාධති, න මෙ ආනුභාවං ජානාති, හන්දස්ස මෙ ආනුභාවං දස්සෙස්සාමී’’ති කුජ්ඣිත්වා ඔලොකනමත්තෙනාපි යදි චිත්තවසී අභවිස්සං, අථ සො භුසමුට්ඨි විය විප්පකිරිස්සති. අහං යථාසමාදින්නතො පරිහායිස්සාමි සීලතො. තථා ච සති සීලෙන පරිහීනස්ස ඛණ්ඩිතසීලස්ස ය්වායං මයා දීපඞ්කරදසබලස්ස පාදමූලතො පට්ඨාය අභිපත්ථිතො, උත්තමත්ථො බුද්ධභාවො සො න සිජ්ඣති.

Its meaning is: 'This snake-charmer greatly harasses me, not knowing my power. Come, I shall show him my power.' If, having become angry, by a mere glance I had yielded to the will of my mind, then he would have been scattered like a fistful of chaff. I would have fallen away from the virtue I had undertaken. And that being so, for me, being deficient in virtue, with virtue broken, that supreme goal of Buddhahood—which I have aspired to since the time of Dīpaṅkara, the Ten-Powered One—would not be achieved.

25. කාමං භිජ්ජතුයං කායොති අයං චාතුමහාභූතිකො ඔදනකුම්මාසූපචයො අනිච්චුච්ඡාදනපරිමද්දනභෙදනවිද්ධංසනධම්මො කායො කිඤ්චාපි භිජ්ජතු විනස්සතු, ඉධෙව ඉමස්මිං එව ඨානෙ මහාවාතෙ ඛිත්තභුසමුට්ඨි විය විප්පකිරීයතු, නෙව සීලං පභින්දෙය්‍යං, විකිරන්තෙ භුසං වියාති සීලං පන උත්තමත්ථසිද්ධියා හෙතුභූතං ඉමස්මිං කළෙවරෙ භුසමුට්ඨි විය විප්පකිරන්තෙපි නෙව භින්දෙය්‍යං, කායජීවිතෙසු නිරපෙක්ඛො හුත්වා සීලපාරමිංයෙව පූරෙමීති චින්තෙත්වා තං තාදිසං දුක්ඛං තදා අධිවාසෙසින්ති දස්සෙති.

25. 'Let this body break apart' means: this body, composed of the four great elements, sustained by rice and gruel, and subject to impermanence, rubbing, crushing, breaking, and destruction—even if it should break apart and perish, even if it should be scattered right here in this very place like a handful of chaff thrown by a great wind, I will not break my virtue. 'Even as it is scattered like chaff' means: but virtue is the cause for achieving the highest goal; even if this body is scattered like a fistful of chaff, I will not break my virtue. Reflecting, 'Being indifferent to body and life, I will fulfill only the perfection of virtue,' he shows, 'I endured such suffering at that time.'

අථ මහාසත්තස්ස පන අහිතුණ්ඩිකහත්ථගතස්ස මාසො පරිපූරි, එත්තකං කාලං නිරාහාරොව අහොසි. සුමනා ‘‘අතිචිරායති මෙ සාමිකො, කො නු ඛො පවත්තී’’ති පොක්ඛරණිං ඔලොකෙන්තී ලොහිතවණ්ණං උදකං දිස්වා ‘‘අහිතුණ්ඩිකෙන ගහිතො භවිස්සතී’’ති ඤත්වා නාගභවනා නික්ඛමිත්වා වම්මිකසන්තිකං ගන්ත්වා මහාසත්තස්ස ගහිතට්ඨානං කිලමිතට්ඨානඤ්ච දිස්වා රොදිත්වා කන්දිත්වා පච්චන්තගාමං ගන්ත්වා පුච්ඡිත්වා තං පවත්තිං සුත්වා බාරාණසිං ගන්ත්වා රාජද්වාරෙ ආකාසෙ රොදමානා අට්ඨාසි. මහාසත්තො නච්චන්තොව ආකාසං උල්ලොකෙන්තො තං දිස්වා ලජ්ජිතො පෙළං පවිසිත්වා නිපජ්ජි.

Then a full month was completed for the Great Being while in the hands of the snake-charmer, and for that long he had been without food. Sumanā, thinking, 'My lord is taking too long, what can be the news?' looked at the pond. Seeing the water was the color of blood and realizing, 'He must have been captured by a snake-charmer,' she departed from the Nāga realm and went to the anthill. Seeing the place where the Great Being was captured and the place where he was tormented, she wept and lamented. Going to a border village, she inquired and heard that news. Then she went to Bārāṇasī and stood weeping in the sky at the king’s gate. The Great Being, while dancing, looked up at the sky, saw her, and, ashamed, entered the basket and lay down.

රාජා තස්ස පෙළං පවිට්ඨකාලෙ ‘‘කිං නු ඛො කාරණ’’න්ති ඉතො චිතො ච ඔලොකෙන්තො තං ආකාසෙ ඨිතං දිස්වා ‘‘කා නු ත්ව’’න්ති පුච්ඡිත්වා තස්සා නාගකඤ්ඤාභාවං සුත්වා ‘‘නිස්සංසයං ඛො නාගරාජා ඉමං දිස්වා [Pg.130] ලජ්ජිතො පෙළං පවිට්ඨො, අයඤ්ච යථාදස්සිතො ඉද්ධානුභාවො නාගරාජස්සෙව, න අහිතුණ්ඩිකස්සා’’ති නිට්ඨං ගන්ත්වා ‘‘එවං මහානුභාවො අයං නාගරාජා, කථං නාම ඉමස්ස හත්ථං ගතො’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘අයං ධම්මචාරී සීලවා නාගරාජා, චාතුද්දසීපන්නරසීසු උපොසථං උපවසන්තො අත්තනො සරීරං දානමුඛෙ නිය්‍යාතෙත්වා මහාමග්ගසමීපෙ වම්මිකමත්ථකෙ නිපජ්ජති, තත්ථායමෙතෙන ගහිතො, ඉමස්ස දෙවච්ඡරාපටිභාගා අනෙකසහස්සා ඉත්ථියො, දෙවලොකසම්පත්තිසදිසා නාගභවනසම්පත්ති, අයං මහිද්ධිකො මහානුභාවො සකලපථවිං පරිවත්තෙතුං සමත්ථො, කෙවලං ‘සීලං මෙ භිජ්ජිස්සතී’ති එවරූපං විප්පකාරං දුක්ඛඤ්ච අනුභොතී’’ති ච සුත්වා සංවෙගප්පත්තො තාවදෙව තස්ස අහිතුණ්ඩිකස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස බහුං ධනං මහන්තඤ්ච යසං ඉස්සරියඤ්ච දත්වා – ‘‘හන්ද, භො, ඉමං නාගරාජානං විස්සජ්ජෙහී’’ති විස්සජ්ජාපෙසි.

When the king saw him enter the basket, he wondered, 'What could be the reason?' Looking here and there, he saw her standing in the sky and asked, 'Who are you?' Hearing that she was a Nāga maiden, he concluded, 'Without doubt, the Nāga king saw her and, feeling ashamed, entered the basket. And this supernatural power that has been displayed belongs to the Nāga king himself, not to the snake-charmer.' Having come to this conclusion, he asked, 'How did such a mighty Nāga king fall into this man's hands?' He was told: 'This Nāga king is righteous in conduct and virtuous. On the fourteenth and fifteenth days, observing the Uposatha, he dedicates his body as a gift and lies atop an anthill near the main road. It was there that he was captured by this man. He has many thousands of wives comparable to celestial nymphs and a Nāga realm like the bliss of a deva world. He is of great psychic power and might, capable of overturning the entire earth. He endures such ill-treatment and suffering solely out of fear that "my virtue will be broken."' Hearing this, the king was struck with urgency and at that very moment gave that snake-charmer brahmin much wealth, great renown, and authority, saying, 'Come, sir, release this Nāga king,' and thus had him released.

මහාසත්තො නාගවණ්ණං අන්තරධාපෙත්වා මාණවකවණ්ණෙන දෙවකුමාරො විය අට්ඨාසි. සුමනාපි ආකාසතො ඔතරිත්වා තස්ස සන්තිකෙ අට්ඨාසි. නාගරාජා රඤ්ඤො අඤ්ජලිං කත්වා ‘‘එහි, මහාරාජ, මය්හං නිවෙසනං පස්සිතුං ආගච්ඡාහී’’ති යාචි. තෙනාහ භගවා –

The Great Being, causing his Nāga form to disappear, stood in the form of a young man, like a divine youth. Sumanā also descended from the sky and stood near him. The Nāga king, making a reverential salutation to the king, entreated, 'Come, great king, please come to see my dwelling.' Therefore, the Blessed One said:

‘‘මුත්තො චම්පෙය්‍යකො නාගො, රාජානං එතදබ්‍රවි;

‘නමො තෙ කාසිරාජත්ථු, නමො තෙ කාසිවඩ්ඪන;

අඤ්ජලිං තෙ පග්ගණ්හාමි, පස්සෙය්‍යං මෙ නිවෙසන’’න්ති.

'Freed, the Campeyya Nāga addressed the king thus: 'Homage to you, O king of Kāsī; homage to you, O increaser of Kāsī. I raise my joined hands to you in reverence; pray, behold my dwelling.''

අථ රාජා තස්ස නාගභවනගමනං අනුජානි. මහාසත්තො තං සපරිසං ගහෙත්වා නාගභවනං නෙත්වා අත්තනො ඉස්සරියසම්පත්තිං දස්සෙත්වා කතිපාහං තත්ථ වසාපෙත්වා භෙරිං චරාපෙසි – ‘‘සබ්බා රාජපරිසා යාවදිච්ඡකං හිරඤ්ඤසුවණ්ණාදිකං ධනං ගණ්හතූ’’ති. රඤ්ඤො ච අනෙකෙහි සකටසතෙහි ධනං පෙසෙසි. ‘‘මහාරාජ, රඤ්ඤා නාම දානං දාතබ්බං, සීලං රක්ඛිතබ්බං, ධම්මිකා රක්ඛාවරණගුත්ති සබ්බත්ථ සංවිදහිතබ්බා’’ති දසහි රාජධම්මකථාහි ඔවදිත්වා විස්සජ්ජෙසි. රාජා මහන්තෙන යසෙන නාගභවනා නික්ඛමිත්වා බාරාණසිමෙව ගතො. තතො පට්ඨාය කිර ජම්බුදීපතලෙ හිරඤ්ඤසුවණ්ණං ජාතං. මහාසත්තො සීලානි රක්ඛිත්වා අන්වද්ධමාසං උපොසථකම්මං කත්වා සපරිසො සග්ගපුරං පූරෙසි.

Then the king gave him leave to go to the nāga realm. The Bodhisatta took him and his retinue, led them to the nāga realm, showed them his own sovereign wealth, and after having them stay there for some days, had a drum beaten to proclaim: “Let all the royal retinue take as much wealth as they desire, such as gold and silver.” He also sent wealth to the king by many hundreds of carts. Having advised him with the ten discourses on royal duties, saying, “Great king, a king should give gifts, guard virtue, and ensure that righteous protection, security, and guardianship are arranged everywhere,” he dismissed him. The king, with a great retinue, departed from the nāga realm and went to Bārāṇasī itself. From that time onward, it is said, gold and silver arose on the surface of Jambudīpa. The Bodhisatta, guarding his virtues and performing the Uposatha observance every fortnight, filled the celestial city along with his retinue.

තදා අහිතුණ්ඩිකො [Pg.131] දෙවදත්තො අහොසි, සුමනා රාහුලමාතා, උග්ගසෙනො සාරිපුත්තත්ථෙරො, චම්පෙය්‍යකො නාගරාජා ලොකනාථො.

At that time, the snake-charmer was Devadatta, Sumanā was Rāhulamātā, Uggasena was the Elder Sāriputta, and the Nāga king Campeyyaka was the Lord of the World.

තස්ස ඉධාපි යථාරහං සෙසපාරමියො නිද්ධාරෙතබ්බා. ඉධ බොධිසත්තස්ස අච්ඡරියානුභාවා හෙට්ඨා වුත්තනයා එවාති.

In this case also, his remaining perfections should be determined as is appropriate. Here, the wondrous powers of the Bodhisatta are just in the manner spoken of below.

චම්පෙය්‍යනාගචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Conduct of the Nāga King Campeyya is concluded.

4. චූළබොධිචරියාවණ්ණනා

4. Commentary on the Conduct of Cūḷabodhi

26. චතුත්ථෙ චූළබොධීති මහාබොධිපරිබ්බාජකත්තභාවං උපාදාය ඉධ ‘‘චූළබොධී’’ති සමඤ්ඤා ආරොපිතා, න පන ඉමස්මිං එව ජාතකෙ (ජා. 1.10.49 ආදයො) අත්තනො ජෙට්ඨභාතිකාදිනො මහාබොධිස්ස සම්භවතොති දට්ඨබ්බං. සුසීලවාති සුට්ඨු සීලවා, සම්පන්නසීලොති අත්ථො. භවං දිස්වාන භයතොති කාමාදිභවං භායිතබ්බභාවෙන පස්සිත්වා. නෙක්ඛම්මන්ති එත්ථ ච-සද්දස්ස ලොපො දට්ඨබ්බො, තෙන ‘‘දිස්වානා’’ති පදං ආකඩ්ඪීයති. ඉදං වුත්තං හොති – ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණං අපායදුක්ඛං අතීතෙ වට්ටමූලකං දුක්ඛං, අනාගතෙ වට්ටමූලකං දුක්ඛං, පච්චුප්පන්නෙ ආහාරපරියෙට්ඨිමූලකං දුක්ඛන්ති ඉමෙසං අට්ඨන්නං සංවෙගවත්ථූනං පච්චවෙක්ඛණෙන සබ්බම්පි කාමාදිභෙදං භවං සංසාරභයතො උපට්ඨහමානං දිස්වා නිබ්බානං තස්ස උපායභූතා සමථවිපස්සනා තදුපායභූතා ච පබ්බජ්ජාති ඉදං තිවිධම්පි නෙක්ඛම්මං අනුස්සවාදිසිද්ධෙන ඤාණචක්ඛුනා තප්පටිපක්ඛතො දිස්වා තාපසපබ්බජ්ජූපගමනෙන අනෙකාදීනවාකුලා ගහට්ඨභාවා අභිනික්ඛමිත්වා ගතොති.

26. In the fourth story, regarding 'Cūḷabodhi': the designation 'Cūḷabodhi' is applied here by reason of the state of being the Mahābodhi ascetic; it should be understood that this is not because, in this very Jātaka, he was the elder brother or the like of Mahābodhi. 'Susīlavā' means very virtuous, that is, endowed with perfect virtue. 'Bhavaṃ disvāna bhayato' means having seen existence, such as sensual existence, as something to be feared. Regarding 'nekkhammaṃ', the elision of the particle 'ca' should be noted here; by it, the word 'disvāna' is drawn in. This is what is meant: By reflecting on these eight grounds for spiritual urgency—namely, birth, aging, sickness, death, the suffering of the plane of misery, suffering in the past rooted in the cycle of existence, suffering in the future rooted in the cycle of existence, and suffering in the present rooted in the search for food—and having seen every kind of existence, such as sensual existence, presenting itself as the fear of saṃsāra; and having seen with the eye of wisdom, established through hearing and so forth, this threefold renunciation—namely, Nibbāna, serenity and insight meditation which are the means to it, and the going forth which is the means to them—as the opposite of that existence, he went forth from the household state, which is beset with many dangers, by undertaking the ascetic's going-forth.

27. දුතියිකාති පොරාණදුතියිකා, ගිහිකාලෙ පජාපතිභූතා. කනකසන්නිභාති කඤ්චනසන්නිභත්තචා. වට්ටෙ අනපෙක්ඛාති සංසාරෙ නිරාලයා. නෙක්ඛම්මං අභිනික්ඛමීති නෙක්ඛම්මත්ථාය ගෙහතො නික්ඛමි, පබ්බජීති අත්ථො.

27. 'Dutiyikā' means the former companion, who was his wife in his lay life. 'Kanakasannibhā' means having skin like gold. 'Vaṭṭe anapekkhā' means without attachment to the cycle of existence, to saṃsāra. 'Nekkhammaṃ abhinikkhamī' means: for the sake of renunciation she went forth from home, that is, she renounced the world.

28. ආලයන්ති සත්තා එතෙනාති ආලයො, තණ්හා, තදභාවෙන නිරාලයා. තතො එව ඤාතීසු තණ්හාබන්ධනස්ස ඡින්නත්තා ඡින්නබන්ධු. එවං ගිහිබන්ධනාභාවං දස්සෙත්වා ඉදානි පබ්බජිතානම්පි කෙසඤ්චි යං හොති බන්ධනං[Pg.132], තස්සාපි අභාවං දස්සෙතුං ‘‘අනපෙක්ඛා කුලෙ ගණෙ’’ති වුත්තං. තත්ථ කුලෙති උපට්ඨාකකුලෙ. ගණෙති තාපසගණෙ, සෙසා බ්‍රහ්මචාරිනොති වුච්චන්ති. උපාගමුන්ති උභොපි මයං උපාගමිම්හා.

28. 'Ālaya' is that to which beings cling, thus it is craving (taṇhā). Through its absence, one is 'nirālayā' (without attachment). For that very reason, because the bond of craving towards relatives is severed, one is 'chinnabandhu' (one with severed ties). Having thus shown the absence of household bonds, now, to show the absence of that bond which exists even for some who have gone forth, it is said: “unconcerned with family or group.” Therein, 'kule' refers to supporting families. 'Gaṇe' refers to the group of ascetics; the others are called fellow practitioners of the holy life. 'Upāgamun' means 'we both approached'.

29. තත්ථාති බාරාණසිසාමන්තෙ. නිපකාති පඤ්ඤවන්තො. නිරාකුලෙති ජනසඤ්චාරරහිතත්තා ජනෙහි අනාකුලෙ, අප්පසද්දෙති මිගපක්ඛීනං උට්ඨාපනතො තෙසං වස්සිතසද්දෙනාපි විරහිතත්තා අප්පසද්දෙ. රාජුය්‍යානෙ වසාමුභොති බාරාණසිරඤ්ඤො උය්‍යානෙ මයං උභො ජනා තදා වසාම.

29. 'Tattha' means in the vicinity of Bārāṇasī. 'Nipakā' means wise. 'Nirākule' means undisturbed by people, as it was free from the movement of people. 'Appasadde' means with little sound, as it was free from the stirring of beasts and birds and even from the sound of their calls. 'Rājuyyāne vasāmubho' means: we two persons then dwelt in the royal park of the king of Bārāṇasī.

තත්‍රායං අනුපුබ්බිකථා – අතීතෙ ඉමස්මිං එව භද්දකප්පෙ බොධිසත්තො බ්‍රහ්මලොකතො චවිත්වා අඤ්ඤතරස්මිං කාසිගාමෙ එකස්ස මහාවිභවස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති. තස්ස නාමග්ගහණසමයෙ ‘‘බොධිකුමාරො’’ති නාමං කරිංසු. වයප්පත්තකාලෙ පනස්ස තක්කසිලං ගන්ත්වා සබ්බසිප්පානි උග්ගණ්හිත්වා පච්චාගතස්ස අනිච්ඡමානකස්සෙව මාතාපිතරො සමජාතිකං කුලකුමාරිකං ආනෙසුං. සාපි බ්‍රහ්මලොකචුතාව උත්තමරූපධරා දෙවච්ඡරාපටිභාගා. තෙසං අනිච්ඡමානානං එව අඤ්ඤමඤ්ඤං ආවාහවිවාහං කරිංසු. උභින්නම්පි පන නෙසං කිලෙසමුදාචාරො න භූතපුබ්බො, සාරාගවසෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං ඔලොකනම්පි නාහොසි, කා පන කථා ඉතරසංසග්ගෙ. එවං පරිසුද්ධසීලා අහෙසුං.

Herein, this is the sequential narrative: In the past, during this very fortunate aeon, the Bodhisatta passed away from the Brahma-world and was reborn as the son of a brahmin of great wealth in a certain village in Kāsi. At the time of his naming, they gave him the name ‘Bodhikumāra’. When he came of age, he went to Takkasilā, learned all the sciences, and returned. Although he was unwilling, his parents brought him a maiden from a family of equal birth. She too had passed away from the Brahma-world, was a bearer of supreme beauty, and was like a celestial nymph. Though both were unwilling, their parents performed the marriage ceremony for them. But for both of them, there was never any defiled conduct; they never even looked at one another with lust—what then to say of other contact? Thus they were of perfectly pure virtue.

අපරභාගෙ මහාසත්තො මාතාපිතූසු කාලංකතෙසු තෙසං සරීරකිච්චං කත්වා තං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘භද්දෙ, ත්වං ඉමං අසීතිකොටිධනං ගහෙත්වා සුඛෙන ජීවාහී’’ති ආහ. ‘‘ත්වං පන අය්‍යපුත්තා’’ති? ‘‘මය්හං ධනෙන කිච්චං නත්ථි, පබ්බජිස්සාමී’’ති. ‘‘කිං පන පබ්බජ්ජා ඉත්ථීනම්පි න වට්ටතී’’ති? ‘‘වට්ටති, භද්දෙ’’ති. ‘‘තෙන හි මය්හම්පි ධනෙන කිච්චං නත්ථි, අහම්පි පබ්බජිස්සාමී’’ති. තෙ උභොපි සබ්බං විභවං පරිච්චජිත්වා මහාදානං දත්වා නික්ඛමිත්වා අරඤ්ඤං පවිසිත්වා පබ්බජිත්වා උඤ්ඡාචරියාය ඵලාඵලෙහි යාපෙන්තා පබ්බජ්ජාසුඛෙනෙව දස සංවච්ඡරානි වසිත්වා ලොණම්බිලසෙවනත්ථාය ජනපදචාරිකං චරන්තා අනුපුබ්බෙන බාරාණසිං පත්වා රාජුය්‍යානෙ වසිංසු. තෙන වුත්තං ‘‘රාජුය්‍යානෙ වසාමුභො’’ති.

Later, when his parents passed away, the Bodhisatta performed their funeral rites. Then, having summoned her, he said, “Good lady, take these eighty crores of wealth and live happily.” “But what of you, noble sir?” she asked. “I have no need for wealth; I shall go forth.” “But is the going-forth not fitting for women also?” “It is fitting, good lady.” “In that case, I too have no need for wealth; I also shall go forth.” Both of them, having given up all their wealth and given a great gift, departed and entered the forest. Having gone forth, they subsisted on gleanings and various fruits, dwelling for ten years in the happiness of the renunciate life. Then, for the purpose of partaking of salt and sour flavours, they wandered through the country and in due course reached Bārāṇasī, where they dwelt in the royal park. Therefore it was said: “we both dwelt in the royal park.”

30. අථෙකදිවසං රාජා උය්‍යානකීළං ගතො. උය්‍යානස්ස එකපස්සෙ පබ්බජ්ජාසුඛෙන වීතිනාමෙන්තානං තෙසං සමීපට්ඨානං ගන්ත්වා පරමපාසාදිකං උත්තමරූපධරං [Pg.133] පරිබ්බාජිකං ඔලොකෙන්තො කිලෙසවසෙන පටිබද්ධචිත්තො හුත්වා බොධිසත්තං ‘‘අයං තෙ පරිබ්බාජිකා කිං හොතී’’ති පුච්ඡි. තෙන ‘‘න ච කිඤ්චි හොති, කෙවලං එකපබ්බජ්ජාය පබ්බජිතා, අපි ච ඛො පන ගිහිකාලෙ පාදපරිචාරිකා අහොසී’’ති වුත්තෙ රාජා ‘‘අයං කිරෙතස්ස න කිඤ්චි හොති, අපි ච ඛො පනස්ස ගිහිකාලෙ පාදපරිචාරිකා අහොසි, යංනූනාහං ඉමං අන්තෙපුරං පවෙසෙය්‍යං, තෙනෙවස්ස ඉමිස්සා පටිපත්තිං ජානිස්සාමී’’ති අන්ධබාලො තත්ථ අත්තනො පටිබද්ධචිත්තං නිවාරෙතුං අසක්කොන්තො අඤ්ඤතරං පුරිසං ආණාපෙසි ‘‘ඉමං පරිබ්බාජිකං රාජනිවෙසනං නෙහී’’ති.

30. Then one day, the king went to the park for pleasure. Having gone to the vicinity of those who were passing their time in the happiness of renunciation on one side of the park, he beheld the female ascetic, who was exceedingly pleasing and possessed of supreme beauty. His mind becoming attached through the power of defilements, he asked the Bodhisatta, 'What is this female ascetic to you?' When he replied, 'She is nothing to me; she has merely gone forth into the same renunciation. However, in lay life, she was my foot attendant,' the king thought, 'It seems she is nothing to him, yet in lay life she was his foot attendant. What if I were to have her enter the inner palace? In that way, I will know his conduct towards her.' The utterly foolish one, unable to restrain his attached mind towards her, ordered a certain man, 'Take this female ascetic to the royal residence.'

සො තස්ස පටිස්සුණිත්වා ‘‘අධම්මො ලොකෙ වත්තතී’’තිආදීනි වත්වා පරිදෙවමානං එව තං ආදාය පායාසි. බොධිසත්තො තස්සා පරිදෙවනසද්දං සුත්වා එකවාරං ඔලොකෙත්වා පුන න ඔලොකෙසි. ‘‘සචෙ පනාහං වාරෙස්සාමි, තෙසු චිත්තං පදොසෙත්වා මය්හං සීලස්ස අන්තරායො භවිස්සතී’’ති සීලපාරමිංයෙව ආවජ්ජෙන්තො නිසීදි. තෙන වුත්තං ‘‘උය්‍යානදස්සනං ගන්ත්වා, රාජා අද්දස බ්‍රාහ්මණි’’න්තිආදි.

That man, having assented, said, 'Unrighteousness prevails in the world,' and so forth, and taking her even while she was lamenting, he departed. The Bodhisatta, hearing the sound of her lamentation, looked once and did not look again. Thinking, 'If I were to prevent this, my mind would become corrupted towards them, and there would be an obstacle to my virtue,' he remained seated, reflecting only on the perfection of virtue. Therefore it was said: 'Having gone to see the garden, the king saw the brahmin woman,' and so on.

තත්ථ තුය්හෙසා කා කස්ස භරියාති තුය්හං තව එසා කා, කිං භරියා, උදාහු භගිනී වා සමානා කස්ස අඤ්ඤස්ස භරියා.

Herein, the phrase 'What is she to you? Whose wife is she?' means: What is she to you? Is she your wife, or perhaps your sister, or the wife of some other kinsman?

31. න මය්හං භරියා එසාති කාමඤ්චෙසා මය්හං ගිහිකාලෙ භරියා අහොසි, පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය න මය්හං භරියා එසා, නාපි අහං එතිස්සා සාමිකො, කෙවලං පන සහධම්මා එකසාසනී, අහම්පි පරිබ්බාජකො අයම්පි පරිබ්බාජිකාති සමානධම්මා පරිබ්බාජකසාසනෙන එකසාසනී, සබ්‍රහ්මචාරිනීති අත්ථො.

31. As to 'She is not my wife': Though it is true she was my wife during my lay life, from the time of going forth, she is not my wife, nor am I her husband. We are merely companions in the Dhamma, under one teaching. I am a male ascetic and she is a female ascetic; thus, having a similar way of life under the teaching of the ascetics, we are under one teaching, fellow practitioners of the holy life. This is the meaning.

32. තිස්සා සාරත්තගධිතොති කාමරාගෙන සාරත්තො හුත්වා පටිබද්ධො. ගාහාපෙත්වාන චෙටකෙති චෙටකෙහි ගණ්හාපෙත්වා චෙටකෙ වා අත්තනො රාජපුරිසෙ ආණාපෙත්වා තං පරිබ්බාජිකං ගණ්හාපෙත්වා. නිප්පීළයන්තො බලසාති තං අනිච්ඡමානං එව ආකඩ්ඪනපරිකඩ්ඪනාදිනා නිප්පීළයන්තො බාධෙන්තො, තථාපි අගච්ඡන්තිං බලසා බලක්කාරෙන රාජපුරිසෙහි ගණ්හාපෙත්වා අත්තනො අන්තෙපුරං පවෙසෙසි.

32. As to 'Infatuated and greedy for her': this means being infatuated and attached through sensual passion. As to 'Having had the servants seize her': this means having her seized by servants, or, having ordered his own servants, the royal men, he had that female ascetic seized. As to 'Oppressing her by force': this means oppressing and harassing her, though she was unwilling, by means of pulling her back and forth; and as she would not come, he had her seized by his royal men through force and violence and made her enter his inner palace.

33. ඔදපත්තකියාති උදකපත්තං ආමසිත්වා ගහිතභරියා ඔදපත්තිකා නාම, ඉදං වචනං පුරාණදුතියිකාභාවෙන උපලක්ඛණමත්තං දට්ඨබ්බං[Pg.134], සා පනස්ස බ්‍රාහ්මණවිවාහවසෙන මාතාපිතූහි සම්පටිපාදිතා, ‘‘ඔදපත්තකියා’’ති ච භාවෙනභාවලක්ඛණෙ භුම්මං. සහජාති පබ්බජ්ජාජාතිවසෙන සහජාතා, තෙනෙවාහ ‘‘එකසාසනී’’ති. ‘‘එකසාසනී’’ති ච ඉදං භුම්මත්ථෙ පච්චත්තං, එකසාසනියාති අත්ථො. නයන්තියාති නීයන්තියා. කොපො මෙ උපපජ්ජථාති අයං තෙ ගිහිකාලෙ භරියා බ්‍රාහ්මණී සීලවතී, පබ්බජිතකාලෙ ච සබ්‍රහ්මචාරිනීභාවතො සහජාතා භගිනී, සා තුය්හං පුරතො බලක්කාරෙන ආකඩ්ඪිත්වා නීයති. ‘‘බොධිබ්‍රාහ්මණ, කිං තෙ පුරිසභාව’’න්ති පුරිසමානෙන උස්සාහිතො චිරකාලසයිතො වම්මිකබිලතො කෙනචි පුරිසෙන ඝට්ටිතො ‘‘සුසූ’’ති ඵණං කරොන්තො ආසිවිසො විය මෙ චිත්තතො කොපො සහසා වුට්ඨාසි.

33. As to `odapattakiyā`: a wife taken by touching a water vessel is called an `odapattikā`. This word should be understood as a mere designation for her status as his former wife. She had been given to him by her parents according to the Brahmin marriage custom. The word `odapattakiyā` is in the locative case in the sense of a locative absolute. As to `sahajātā`: born together in the sense of being born into the renunciate life. Therefore he said `ekasāsanī`. And this word `ekasāsanī` is in the nominative case with a locative sense, meaning `ekasāsaniyā` (while she was under the same teaching). As to `nayantiyā`: it means `nīyantiyā` (while she was being led away). As to 'Anger arose in me': 'This virtuous brahmin woman was your wife in lay life, and in the renunciate life, from being a fellow practitioner of the holy life, she is a sister born together with you. She is being dragged away by force from before you.' Roused by manly pride, as if being told, 'O Bodhi-brahmin, what of your manhood?', like a venomous serpent that has lain for a long time in an anthill hole, when struck by some man, makes its hood while hissing, so anger suddenly arose from my mind.

34-5. සහකොපෙ සමුප්පන්නෙති කොපුප්පත්තියා සහ, තස්ස උප්පත්තිසමනන්තරමෙවාති අත්ථො. සීලබ්බතමනුස්සරින්ති අත්තනො සීලපාරමිං ආවජ්ජෙසිං. තත්ථෙව කොපං නිග්ගණ්හින්ති තස්මිං එව ආසනෙ යථානිසින්නොව තං කොපං නිවාරෙසිං. නාදාසිං වඩ්ඪිතූපරීති තතො එකවාරුප්පත්තිතො උපරි උද්ධං වඩ්ඪිතුං න අදාසිං. ඉදං වුත්තං හොති – කොපෙ උප්පන්නමත්තෙ එව ‘‘නනු ත්වං, බොධිපරිබ්බාජක, සබ්බපාරමියො පූරෙත්වා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පටිවිජ්ඣිතුකාමො, තස්ස තෙ කිමිදං සීලමත්තෙපි උපක්ඛලනං, තයිදං ගුන්නං ඛුරමත්තොදකෙ ඔසීදන්තස්ස මහාසමුද්දස්ස පරතීරං ගණ්හිතුකාමතා විය හොතී’’ති අත්තානං පරිභාසිත්වා පටිසඞ්ඛානබලෙන තස්මිං එව ඛණෙ කොපං නිග්ගහෙත්වා පුන උප්පජ්ජනවසෙනස්ස වඩ්ඪිතුං න අදාසින්ති. තෙනෙවාහ ‘‘යදි නං බ්‍රාහ්මණි’’න්තිආදි.

As to 'As soon as anger arose': this means together with the arising of anger, that is, immediately after its arising. As to 'I remembered my vow of virtue': I reflected on my own perfection of virtue. As to 'I suppressed the anger right there': I restrained that anger in that very seat, just as I was sitting. As to 'I did not let it grow further': I did not allow it to grow further, upwards from that single arising. This is what is meant: as soon as anger had arisen, I admonished myself, saying: 'O Bodhi the ascetic, are you not one who wishes to penetrate to omniscient knowledge after fulfilling all the perfections? For you, what is this stumbling even in the matter of mere virtue? This is like the desire of one who is sinking in water only as deep as a cow's hoof to grasp the further shore of the great ocean.' Having admonished myself thus, through the power of reflective understanding, I suppressed the anger in that very moment and did not allow it to grow by way of arising again. Therefore he said, 'If that brahmin woman...' and so on.

තස්සත්ථො – තං පරිබ්බාජිකං බ්‍රාහ්මණිං සො රාජා වා අඤ්ඤො වා කොචි තිණ්හායපි නිසිතාය සත්තියා කොට්ටෙය්‍ය, ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං යදි ඡින්දෙය්‍ය, එවං සන්තෙපි සීලං අත්තනො සීලපාරමිං නෙව භින්දෙය්‍යං. කස්මා? බොධියා එව කාරණා, සබ්බත්ථ අඛණ්ඩිතසීලෙනෙව සක්කා සම්මාසම්බොධිං පාපුණිතුං, න ඉතරෙනාති.

Its meaning is this: If that king or some other person were to strike that female ascetic, the brahmin woman, with a sharp, whetted spear, or if they were to cut her into pieces, even so, I would not break my virtue, my perfection of virtue. Why? For the sake of enlightenment itself. It is only with virtue that is unbroken in every respect that one can attain perfect enlightenment; it cannot be attained otherwise.

36. න [Pg.135] මෙ සා බ්‍රාහ්මණී දෙස්සාති සා බ්‍රාහ්මණී ජාතියා ගොත්තෙන කුලප්පදෙසෙන ආචාරසම්පත්තියා චිරපරිචයෙන පබ්බජ්ජාදිගුණසම්පත්තියා චාති සබ්බප්පකාරෙන න මෙ දෙස්සා න අප්පියා, එතිස්සා මම අප්පියභාවො කොචි නත්ථි. නපි මෙ බලං න විජ්ජතීති මය්හම්පි බලං න න විජ්ජති, අත්ථි එව. අහං නාගබලො ථාමසම්පන්නො, ඉච්ඡමානො සහසා වුට්ඨහිත්වා තං ආකඩ්ඪන්තෙ පුරිසෙ නිප්පොථෙත්වා තං ගහෙත්වා යථිච්ඡිතට්ඨානං ගන්තුං සමත්ථොති දස්සෙති. සබ්බඤ්ඤුතං පියං මය්හන්ති තතො පරිබ්බාජිකතො සතගුණෙන සහස්සගුණෙන සතසහස්සගුණෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව මය්හං පියං. තස්මා සීලානුරක්ඛිස්සන්ති තෙන කාරණෙන සීලමෙව අනුරක්ඛිස්සං.

36. 'She, the brahman woman, is not hateful to me' means: that brahman woman was not hateful or unpleasing to me in any way—by birth, clan, family lineage, accomplishment in conduct, long acquaintance, or accomplishment in the virtues of renunciation. I had no dislike for her whatsoever. 'Nor is it that I have no strength' means: it is not that I lack strength; I have it indeed. I possess the strength of an elephant, am endowed with might, and am capable, if I so wished, of rising up suddenly, striking down the men dragging her, seizing her, and going to whatever place I desire. 'Omniscience is dear to me' means: a hundred times, a thousand times, a hundred thousand times dearer to me than that female wanderer is omniscient knowledge itself. Therefore, 'I will guard virtue': for that reason, I will guard virtue itself.

අථ සො රාජා උය්‍යානෙ පපඤ්චං අකත්වාව සීඝතරං ගන්ත්වා තං පරිබ්බාජිකං පක්කොසාපෙත්වා මහන්තෙන යසෙන නිමන්තෙසි. සා යසස්ස අගුණං පබ්බජ්ජාය ගුණං අත්තනො බොධිසත්තස්ස ච මහන්තං භොගක්ඛන්ධං පහාය සංවෙගෙන පබ්බජිතභාවඤ්ච කථෙසි. රාජා කෙනචි පරියායෙන තස්සා මනං අලභන්තො චින්තෙසි – ‘‘අයං පරිබ්බාජිකා සීලවතී කල්‍යාණධම්මා, සොපි පරිබ්බාජකො ඉමාය ආකඩ්ඪිත්වා නීයමානාය න කිඤ්චි විප්පකාරං දස්සෙසි, සබ්බත්ථ නිරපෙක්ඛචිත්තො, න ඛො පන මෙතං පතිරූපං, යං එවරූපෙසු ගුණවන්තෙසු විප්පකාරො, යංනූනාහං ඉමං පරිබ්බාජිකං ගහෙත්වා උය්‍යානං ගන්ත්වා ඉමං, තඤ්ච පරිබ්බාජකං ඛමාපෙය්‍ය’’න්ති? එවං පන චින්තෙත්වා ‘‘පරිබ්බාජිකං උය්‍යානං ආනෙථා’’ති පුරිසෙ ආණාපෙත්වා සයං පඨමතරං ගන්ත්වා බොධිසත්තං උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡි – ‘‘භො පබ්බජිත, කිං මයා තාය පරිබ්බාජිකාය නීයමානාය කොපො තෙ උප්පජ්ජිත්ථා’’ති. මහාසත්තො ආහ –

Then the king, without delay in the garden, returned very quickly, had that female wanderer summoned, and invited her with great honor. She spoke of the fault in honor and the virtue of renunciation, and of how she and the Bodhisatta had gone forth out of spiritual urgency, having abandoned a great mass of wealth. The king, being unable to win her heart by any means, thought: 'This female wanderer is virtuous and of noble character. That male wanderer, too, when she was being dragged away, showed no sign of agitation; his mind was unconcerned in all circumstances. It is indeed not proper for me to have committed this offense against such virtuous ones. What if I were to take this female wanderer to the garden and ask forgiveness of her and that male wanderer?' Having thought thus, he ordered his men, 'Bring the female wanderer to the garden,' and went ahead himself. Approaching the Bodhisatta, he asked, 'Venerable ascetic, did anger arise in you when that female wanderer was being led away by me?' The Great Being replied:

‘‘උප්පජ්ජි මෙ න මුච්චිත්ථ, න මෙ මුච්චිත්ථ ජීවතො;

රජංව විපුලා වුට්ඨි, ඛිප්පමෙව නිවාරයි’’න්ති. (ජා. 1.10.52);

“It arose in me, but was not released; it was not released from me while I lived. Just as an abundant rain shower quickly settles the dust, so I restrained it.”

තං සුත්වා රාජා ‘‘කිං නු ඛො එස කොපමෙව සන්ධාය වදති, උදාහු අඤ්ඤං කිඤ්චි සිප්පාදික’’න්ති චින්තෙත්වා පුන පුච්ඡි –

Hearing this, the king thought, "Is he speaking with reference only to anger, or is there something else, such as a skill?" and asked again:

‘‘කිං තෙ උප්පජ්ජි නො මුච්චි, කිං තෙ නො මුච්චි ජීවතො;

රජංව විපුලා වුට්ඨි, කතමං තං නිවාරයී’’ති. (ජා. 1.10.53);

"What arose in you that was not released? What was not released from you while you lived? Like an abundant rain upon the dust, what was it that you restrained?"

තත්ථ [Pg.136] උප්පජ්ජීති එකවාරං උප්පජ්ජි, න පුන උප්පජ්ජි. න මුච්චිත්ථාති කායවචීවිකාරුප්පාදනවසෙන පන න මුච්චිත්ථ, න නං බහි පවත්තිතුං විස්සජ්ජෙසින්ති අත්ථො. රජංව විපුලා වුට්ඨීති යථා නාම ගිම්හානං පච්ඡිමෙ මාසෙ උප්පන්නං රජං විපුලා අකාලවුට්ඨිධාරා ඨානසො නිවාරෙති, එවං තං වූපසමෙන්තො නිවාරයිං, නිවාරෙසින්ති අත්ථො.

Therein, 'it arose' means it arose once; it did not arise again. 'It was not released' means it was not released by way of giving rise to bodily or verbal misconduct; the meaning is, 'I did not let it manifest outwardly.' 'Like an abundant rain upon the dust' means: just as a great, untimely downpour instantly suppresses the dust that has arisen in the last month of the hot season, even so, while pacifying it, I restrained it. This is the meaning.

අථස්ස මහාපුරිසො නානප්පකාරෙන කොධෙ ආදීනවං පකාසෙන්තො –

Then the Great Being, explaining in various ways the dangers of anger, said:

‘‘යම්හි ජාතෙ න පස්සති, අජාතෙ සාධු පස්සති;

සො මෙ උප්පජ්ජි නො මුච්චි, කොධො දුම්මෙධගොචරො.

“That in the arising of which one does not see, but in the non-arising of which one sees well—that anger, the resort of the unwise, arose in me but was not released.

‘‘යෙන ජාතෙන නන්දන්ති, අමිත්තා දුක්ඛමෙසිනො;

සො මෙ උප්පජ්ජි නො මුච්චි, කොධො දුම්මෙධගොචරො.

“That by the arising of which enemies who wish for suffering rejoice—that anger, the resort of the unwise, arose in me but was not released.

‘‘යස්මිඤ්ච ජායමානම්හි, සදත්ථං නාවබුජ්ඣති;

සො මෙ උප්පජ්ජි නො මුච්චි, කොධො දුම්මෙධගොචරො.

“And that in the arising of which one does not comprehend one's own welfare—that anger, the resort of the unwise, arose in me but was not released.

‘‘යෙනාභිභූතො කුසලං ජහාති, පරක්කරෙ විපුලඤ්චාපි අත්ථං;

ස භීමසෙනො බලවා පමද්දී, කොධො මහාරාජා න මෙ අමුච්චථ.

“That by which one, being overcome, abandons the wholesome and destroys even great welfare; that anger, with its terrifying army, powerful and crushing—O great king, was not released from me.

‘‘කට්ඨස්මිං මන්ථමානස්මිං, පාවකො නාම ජායති;

තමෙව කට්ඨං ඩහති, යස්මා සො ජායතෙ ගිනි.

“From the rubbing of a fire-stick, fire is born; that very fire then burns the stick from which it was born.

‘‘එවං මන්දස්ස පොසස්ස, බාලස්ස අවිජානතො;

සාරම්භා ජායතෙ කොධො, සපි තෙනෙව ඩය්හති.

“Even so, from agitation in a dull, foolish, and ignorant person, anger is born, and by that very anger is he burned.

‘‘අග්ගීව තිණකට්ඨස්මිං, කොධො යස්ස පවඩ්ඪති;

නිහීයති තස්ස යසො, කාළපක්ඛෙව චන්දිමා.

“For whomsoever anger increases, like fire in grass and sticks, his glory diminishes, like the moon in the dark fortnight.

‘‘අනින්ධො ධූමකෙතූව, කොධො යස්සූපසම්මති;

ආපූරති තස්ස යසො, සුක්කපක්ඛෙව චන්දිමා’’ති. (ජා. 1.10.54-61) –

“For whomsoever anger is pacified, like a fire without fuel, his glory increases, like the moon in the bright fortnight.”

ඉමාහි ගාථාහි ධම්මං දෙසෙසි.

With these verses, he taught the Dhamma.

තත්ථ [Pg.137] න පස්සතීති අත්තත්ථම්පි න පස්සති, පගෙව පරත්ථං. සාධු පස්සතීති අත්තත්ථං පරත්ථං උභයත්ථඤ්ච සම්මදෙව පස්සති. දුම්මෙධගොචරොති නිප්පඤ්ඤානං විසයභූතො, නිප්පඤ්ඤො වා ගොචරො ආහාරො ඉන්ධනං එතස්සාති දුම්මෙධගොචරො. දුක්ඛමෙසිනොති දුක්ඛං ඉච්ඡන්තා. සදත්ථන්ති අත්තනො අත්ථං වුඩ්ඪිං. පරක්කරෙති අපනෙය්‍ය විනාසෙය්‍ය. සභීමසෙනොති සො භීමාය භයජනනියා මහතියා කිලෙසසෙනාය සමන්නාගතො. පමද්දීති බලවභාවෙන සත්තෙ පමද්දනසීලො. න මෙ අමුච්චථාති මම සන්තිකා මොක්ඛං න ලභි, අබ්භන්තරෙ එව දමිතො, නිබ්බිසෙවනො කතොති අත්ථො. ඛීරං විය වා මුහුත්තං දධිභාවෙන චිත්තෙන පතිට්ඨහිත්ථාතිපි අත්ථො.

Therein, 'one does not see' means one does not see one's own welfare, let alone another's. 'Sees well' means one sees one's own welfare, another's welfare, and the welfare of both, correctly. 'The resort of the unwise' means it is the domain of the unwise; or, it is that for which the unwise is the resort, the food, and the fuel. 'Seeking suffering' means desiring misery. 'One's own welfare' means one's own benefit and growth. 'Destroys' means one would remove or destroy. 'With its terrifying army' means it is endowed with a great, terrifying, fear-generating army of defilements. 'A crusher' means it has the nature of crushing beings by its power. 'Was not released from me' means it did not obtain release from me; the meaning is that it was subdued within, tamed, and rendered non-venomous. Or, as another meaning: just as milk does not for a moment become established as curd, so anger was not established in the mind.

මන්ථමානස්මින්ති අරණිසහිතෙ මථියමානෙ. ‘‘මථමානස්මි’’න්තිපි පාඨො. යස්මාති යතො කට්ඨා. ගිනීති අග්ගි. බාලස්ස අවිජානතොති බාලස්ස අජානන්තස්ස. සාරම්භා ජායතෙති කරණුත්තරියකරණලක්ඛණා සාරම්භා අරණිමන්ථනතො විය පාවකො කොධො ජායතෙ. සපි තෙනෙවාති සොපි බාලො තෙනෙව කොධෙන කට්ඨං විය අග්ගිනා ඩය්හති. අනින්ධො ධූමකෙතූවාති අනින්ධනො අග්ගි විය. තස්සාති තස්ස අධිවාසනඛන්තියා සමන්නාගතස්ස පුග්ගලස්ස සුක්කපක්ඛෙ චන්දො විය ලද්ධො, යසො අපරාපරං ආපූරතීති.

“Manthamānasminti” means, “when being churned with a fire-drill.” There is also the reading “mathamānasmiṃ.” “Yasmāti” means “from which wood.” “Ginīti” means fire. “Bālassa avijānato” means “of a fool, of one who does not know.” “Sārambhā jāyate” means: contention, which is characterized by acting excessively, arises; just as fire arises from churning the fire-sticks, so anger arises. “Sapi tenevāti” means: that fool is burned by that very anger, just as wood is burned by fire. “Anindho dhūmaketūvāti” means “like a fire without fuel.” “Tassāti” means: for that person endowed with patient forbearance, the fame that has been obtained increases successively, like the moon in the waxing fortnight.

රාජා මහාසත්තස්ස ධම්මකථං සුත්වා මහාපුරිසං පරිබ්බාජිකම්පි රාජගෙහතො ආගතං ඛමාපෙත්වා ‘‘තුම්හෙ පබ්බජ්ජාසුඛං අනුභවන්තා ඉධෙව උය්‍යානෙ වසථ, අහං වො ධම්මිකං රක්ඛාවරණගුත්තිං කරිස්සාමී’’ති වත්වා වන්දිත්වා පක්කාමි. තෙ උභොපි තත්ථෙව වසිංසු. අපරභාගෙ පරිබ්බාජිකා කාලමකාසි. බොධිසත්තො හිමවන්තං පවිසිත්වා ඣානාභිඤ්ඤායො නිබ්බත්තෙත්වා ආයුපරියොසානෙ බ්‍රහ්මලොකපරායනො අහොසි.

Having heard the Great Being’s discourse on the Dhamma, the king asked for forgiveness from the great man and the female wanderer who had come from the royal household, and said, “You who are experiencing the bliss of the renunciate life, should dwell right here in this park. I will provide you with righteous protection, guarding, and security.” Having said this, he paid homage and departed. Both of them dwelled right there. In a later period, the female wanderer passed away. The Bodhisatta entered the Himālaya, brought forth the meditative absorptions and the higher knowledges, and at the end of his life, he was bound for the Brahma-world.

තදා පරිබ්බාජිකා රාහුලමාතා අහොසි, රාජා ආනන්දත්ථෙරො, බොධිපරිබ්බාජකො ලොකනාථො.

At that time, the female wanderer became Rāhula’s mother, the king became the Elder Ānanda, and the wandering ascetic Bodhi became the Lord of the World.

තස්ස ඉධාපි යථාරහං සෙසපාරමියො නිද්ධාරෙතබ්බා. තථා මහන්තං භොගක්ඛන්ධං මහන්තඤ්ච ඤාතිපරිවට්ටං පහාය මහාභිනික්ඛමනසදිසං ගෙහතො නික්ඛමනං, තථා නික්ඛමිත්වා පබ්බජිතස්ස බහුජනසම්මතස්ස සතො පරමප්පිච්ඡතාය කුලෙසු ච ගණෙසු ච අලග්ගතා, අච්චන්තමෙව ලාභසක්කාරජිගුච්ඡාය [Pg.138] පවිවෙකාභිරති, අතිසයවතී ච අභිසල්ලෙඛවුත්ති, තථාරූපාය සීලවතියා කල්‍යාණධම්මාය පරිබ්බාජිකාය අනනුඤ්ඤාතා අත්තනො පුරතො බලක්කාරෙන පරාමසියමානාය සීලපාරමිං ආවජ්ජෙත්වා විකාරානාපත්ති, කතාපරාධෙ ච තස්මිං රාජිනි උපගතෙ හිතචිත්තතං මෙත්තචිත්තතං උපට්ඨපෙත්වා දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකෙහි සමනුසාසනන්ති එවමාදයො ඉධ මහාපුරිසස්ස ගුණානුභාවා විභාවෙතබ්බා. තෙනෙතං වුච්චති ‘‘එවං අච්ඡරියා හෙතෙ…පෙ… ධම්මස්ස අනුධම්මතො’’ති.

Here too, his remaining perfections should be determined as is appropriate. Likewise, there is his departure from home, similar to the Great Renunciation, having abandoned a great mass of wealth and a large retinue of relatives. Also, having gone forth and become an ascetic esteemed by many people, there is his non-attachment to families and groups due to his having extremely few wishes; his delight in seclusion due to his utter disgust for gain and honor; and his exceedingly austere way of life. Also, when a virtuous female wanderer of good character was, without her consent, being forcibly handled in front of him, there is his not falling into a mental corruption, having reflected on the perfection of virtue. And when that king who had committed the offense approached, there is his instruction with teachings concerning the present life and the future, having established a mind of welfare and a mind of loving-kindness. These and other powerful virtues of the Great Being should be made manifest here. Therefore it is said: “Thus, wonderful are these… in accordance with the Dhamma.”

චූළබොධිචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Cūḷabodhi Cariyā is concluded.

5. මහිංසරාජචරියාවණ්ණනා

5. Commentary on the Conduct of the Buffalo King

37. පඤ්චමෙ මහිංසො පවනචාරකොති මහාවනචාරී වනමහිංසො යදා හොමීති යොජනා. පවඩ්ඪකායොති වයසම්පත්තියා අඞ්ගපච්චඞ්ගානඤ්ච ථූලභාවෙන අභිවඩ්ඪකායො. බලවාති මහාබලො ථාමසම්පන්නො. මහන්තොති විපුලසරීරො. හත්ථිකලභප්පමාණො කිර තදා බොධිසත්තස්ස කායො හොති. භීමදස්සනොති මහාසරීරතාය වනමහිංසජාතිතාය ච සීලං අජානන්තානං භයං ජනනතො භයානකදස්සනො.

37. In the fifth, “mahiṃso pavanacārako” is to be connected as: “when I was a wild buffalo, a great forest-dweller.” “Pavaḍḍhakāyo” means: his body was fully developed due to reaching maturity and due to the thickness of his major and minor limbs. “Balavāti” means: of great strength, endowed with stamina. “Mahantoti” means: of vast body. It is said that at that time the Bodhisatta’s body was the size of a young elephant. “Bhīmadassano” means: of fearsome appearance, because he generated fear in those who did not know his virtue, on account of his great body and his being of the forest buffalo species.

38. පබ්භාරෙති ඔලම්බකසිලාකුච්ඡියං. දකාසයෙති ජලාසයසමීපෙ. හොතෙත්ථ ඨානන්ති එත්ථ මහාවනෙ යො කොචි පදෙසො වනමහිංසානං තිට්ඨනට්ඨානං හොති. තහිං තහින්ති තත්ථ තත්ථ.

38. “Pabbhāre” means in the hollow of an overhanging rock. “Dakāsaye” means near a reservoir. “Hotettha ṭhānanti” means: here in this great forest, whatever spot is a standing place for forest buffaloes. “Tahiṃ tahinti” means “in this or that place.”

39. විචරන්තොති විහාරඵාසුකං වීමංසිතුං විචරන්තො. ඨානං අද්දස භද්දකන්ති එවං විචරන්තො තස්මිං මහාරඤ්ඤෙ භද්දකං මය්හං ඵාසුකං රුක්ඛමූලට්ඨානං අද්දක්ඛිං. දිස්වා ච තං ඨානං උපගන්ත්වාන, තිට්ඨාමි ච සයාමි ච ගොචරං ගහෙත්වා දිවා තං රුක්ඛමූලට්ඨානං ගන්ත්වා ඨානසයනෙහි වීතිනාමෙමීති දස්සෙති.

39. “Vicarantoti” means “wandering” in order to investigate a comfortable dwelling. “Ṭhānaṃ addasa bhaddakanti” means: wandering thus in that great forest, “I saw a good, comfortable place for myself at the root of a tree.” And having seen that place and approached it, I both stand and lie down. This shows that, having taken his food, he goes to that place at the root of the tree during the day and passes the time by standing and lying down.

40. තදා කිර බොධිසත්තො හිමවන්තප්පදෙසෙ මහිංසයොනියං නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො ථාමසම්පන්නො මහාසරීරො හත්ථිකලභප්පමාණො පබ්බතපාදපබ්භාරගිරිදුග්ගවනඝටාදීසු [Pg.139] විචරන්තො එකං ඵාසුකං මහාරුක්ඛමූලං දිස්වා ගොචරං ගහෙත්වා දිවා තත්ථ වසති. අථෙකො ලොලමක්කටො රුක්ඛා ඔතරිත්වා මහාසත්තස්ස පිට්ඨිං අභිරුහිත්වා උච්චාරපස්සාවං කත්වා සිඞ්ගෙසු ගණ්හිත්වා ඔලම්බන්තො නඞ්ගුට්ඨෙ ගහෙත්වා දොලායන්තො කීළි. බොධිසත්තො ඛන්තිමෙත්තානුද්දයසම්පදාය තං තස්ස අනාචාරං න මනසාකාසි. මක්කටො පුනප්පුනං තථෙව කරොති. තෙන වුත්තං ‘‘අථෙත්ථ කපි මාගන්ත්වා’’තිආදි.

40. It is said that at that time, the Bodhisatta was born in the buffalo womb in the region of the Himālaya. Having reached maturity, he was endowed with stamina, of great body, the size of a young elephant. While wandering among the foothills, mountain slopes, impassable mountains, forest thickets, and so on, he saw a comfortable place at the root of a great tree, and having gathered his food, he dwelled there during the day. Then a certain restless monkey descended from the tree, climbed onto the Great Being’s back, defecated and urinated, and played, grasping the horns and hanging down, grasping the tail and swinging. The Bodhisatta, through his endowment with patience, loving-kindness, and compassion, paid no mind to that misconduct of his. The monkey did the very same thing again and again. Therefore it was said: “Then a certain monkey, having come there,” and so on.

තත්ථ කපි මාගන්ත්වාති කපි ආගන්ත්වා, ම-කාරො පදසන්ධිකරො. පාපොති ලාමකො. අනරියොති අනයෙ ඉරියනෙන අයෙ ච න ඉරියනෙන අනරියො, නිහීනාචාරොති අත්ථො. ලහූති ලොලො. ඛන්ධෙති ඛන්ධප්පදෙසෙ. මුත්තෙතීති පස්සාවං කරොති. ඔහදෙතීති කරීසං ඔස්සජ්ජති. තන්ති තං මං, තදා මහිංසභූතං මං.

Therein, “kapi māgantvā” is “kapi āgantvā” (a monkey, having come); the letter “ma” is for euphonic connection. “Pāpo” means wicked. “Anariyo” (ignoble) means one who conducts oneself improperly and not properly; the meaning is “one of base conduct.” “Lahū” means restless. “Khandhe” refers to the shoulder region. “Mutteti” means he urinates. “Ohadeti” means he drops feces. “Taṃ” means “that me”—me who at that time was a buffalo.

41. සකිම්පි දිවසන්ති එකදිවසම්පි දූසෙති මං සබ්බකාලම්පි. තෙනාහ ‘‘දූසෙති මං සබ්බකාල’’න්ති. න කෙවලඤ්ච දුතියතතියචතුත්ථදිවසමත්තං, අථ ඛො සබ්බකාලම්පි මං පස්සාවාදීහි දූසෙති. යදා යදා මුත්තාදීනි කාතුකාමො, තදා තදා මය්හමෙව උපරි කරොතීති දස්සෙති. උපද්දුතොති බාධිතො, තෙන සිඞ්ගෙසු ඔලම්බනාදිනා මුත්තාදිඅසුචිමක්ඛණෙන තස්ස ච අපහරණත්ථං අනෙකවාරං සිඞ්ගකොටීහි වාලග්ගෙන ච අනෙකවාරං කද්දමපංසුමිස්සකං උදකං සිඤ්චිත්වා ධොවනෙන ච නිප්පීළිතො හොමීති අත්ථො.

41. “Sakimpi divasanti” means he defiles me even for a single day, and also for all time. Therefore, he said: “He defiles me all the time.” It is not just for the second, third, or fourth day, but rather he defiles me with urine and so on all the time. This shows that whenever he wishes to urinate and so on, he does it right on top of me. “Upaddutoti” means afflicted. The meaning is: I am oppressed by that monkey hanging from my horns and so on, and by its smearing me with urine and other filth. And I am also oppressed by having to wash myself to remove it, repeatedly sprinkling water mixed with mud and dust and cleaning myself many times with the tips of my horns and the tip of my tail.

42. යක්ඛොති තස්මිං රුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා. මං ඉදමබ්‍රවීති රුක්ඛක්ඛන්ධෙ ඨත්වා ‘‘මහිංසරාජ, කස්මා ඉමස්ස දුට්ඨමක්කටස්ස අවමානං සහසී’’ති ඉමමත්ථං පකාසෙන්තො නාසෙහෙතං ඡවං පාපං , සිඞ්ගෙහි ච ඛුරෙහි චාති ඉදං වචනං මං අභාසි.

42. "Yakkha" means the deity dwelling in that tree. "He said this to me" means: standing on the tree trunk, and to make this matter clear, the deity spoke to me, saying, "O king of buffaloes, why do you endure the contempt of this wicked monkey?" and spoke these words: "Destroy this evil corpse with your horns and hooves!"

43. එවං වුත්තෙ තදා යක්ඛෙති තදා තස්මිං කාලෙ තස්මිං යක්ඛෙ එවං වුත්තෙ සති. අහං තං ඉදමබ්‍රවින්ති අහං තං යක්ඛං ඉදං ඉදානි වක්ඛමානං අබ්‍රවිං අභාසිං. කුණපෙනාති කිලෙසාසුචිපග්ඝරණෙන සුචිජාතිකානං සාධූනං පරමජිගුච්ඡනීයතාය අතිදුග්ගන්ධවායනෙන ච කුණපසදිසතාය කුණපෙන. පාපෙනාති පාණාතිපාතපාපෙන. අනරියෙනාති අනරියානං [Pg.140] අසාධූනං මාගවිකනෙසාදාදීනං හීනපුරිසානං ධම්මත්තා අනරියෙන, කිං කෙන කාරණෙන, ත්වං දෙවතෙ මං මක්ඛෙසි, අයුත්තං තයා වුත්තං මං පාපෙ නියොජෙන්තියාති දස්සෙති.

43. "When this was said then by the yakkha" means: at that time, when this was said by that yakkha. "I said this to him" means: I spoke to that yakkha this which is now about to be said. "With a corpse" (kuṇapena) means: because it is like a corpse due to the oozing of the impurity of defilements, being utterly repulsive to the virtuous of pure nature, and because it spreads an extremely foul smell. "With evil" (pāpena) means: with the evil of taking life. "By what is ignoble" (anariyena) means: because it is the practice of the ignoble, the unvirtuous, base men such as hunters and fowlers. This shows the meaning: "For what reason, O deity, do you smear me? What you have said is improper, urging me to do evil."

44. ඉදානි තස්මිං පාපධම්මෙ ආදීනවං පකාසෙන්තො ‘‘යදිහ’’න්තිආදිමාහ. තස්සත්ථො – භද්දෙ දෙවතෙ, අහං තස්ස යදි කුජ්ඣෙය්‍යං, තතොපි ලාමකතරො භවෙය්‍යං. යෙන හි අධම්මචරණෙන සො බාලමක්කටො නිහීනො නාම ජාතො, සචෙ පනාහං තතොපි බලවතරං පාපධම්මං චරෙය්‍යං, නනු තෙන තතො පාපතරො භවෙය්‍යං, අට්ඨානඤ්චෙතං යදිහං ඉධලොකපරලොකං තදුත්තරි ච ජානිත්වා ඨිතො එකන්තෙනෙව පරහිතාය පටිපන්නො එවරූපං පාපධම්මං චරෙය්‍යන්ති. කිඤ්ච භිය්‍යො – සීලඤ්ච මෙ පභිජ්ජෙය්‍යාති අහඤ්චෙව ඛො පන එවරූපං පාපං කරෙය්‍යං, මය්හං සීලපාරමී ඛණ්ඩිතා සියා. විඤ්ඤූ ච ගරහෙය්‍යු මන්ති පණ්ඩිතා ච දෙවමනුස්සා මං ගරහෙය්‍යුං ‘‘පස්සථ, භො, අයං බොධිසත්තො බොධිපරියෙසනං චරමානො එවරූපං පාපං අකාසී’’ති.

44. Now, revealing the danger in that evil quality, he says, "If I..." etc. The meaning is: "Good deity, if I were to be angry with him, I would be even more base than him. For by unrighteous conduct, that foolish monkey was born in a low state. But if I were to practice an even more powerful evil, would I not be even more evil than him? And it is impossible that I, knowing this world, the next world, and what is beyond, and being intent solely on the welfare of others, should practice such evil. Moreover, my virtue would be destroyed—indeed, if I were to do such evil, my perfection of virtue would be broken. And the wise would criticize me—the wise, both gods and humans, would criticize me, saying, 'Look, sirs, this Bodhisatta, while undertaking the quest for enlightenment, has done such an evil thing!'"

45. හීළිතා ජීවිතා වාපීති වා-සද්දො අවධාරණෙ. එවං විඤ්ඤූහි හීළිතා ගරහිතා ජීවිතාපි පරිසුද්ධෙන පරිසුද්ධසීලෙන හුත්වා මතං වා මරණමෙව වරං උත්තමං සෙය්‍යො. ක්‍යාහං ජීවිතහෙතුපි, කාහාමි පරහෙඨනන්ති එවං ජානන්තො ච අහං මය්හං ජීවිතනිමිත්තම්පි පරසත්තවිහිංසනං කිං කාහාමි කිං කරිස්සාමි, එතස්ස කරණෙ කාරණං නත්ථීති අත්ථො.

45. In "a life despised" (hīḷitā jīvitā vāpi), the particle 'vā' is for emphasis. Thus, death as one of pure virtue is indeed better, supreme, and superior to a life despised and censured by the wise. As for "Why should I, even for the sake of life, harm another?": this means, knowing this, why should I harm another being even for the sake of my own life? There is no reason to do this.

අයං පන අඤ්ඤෙපි මං විය මඤ්ඤමානො එවං අනාචාරං කරිස්සති, තතො යෙසං චණ්ඩමහිංසානං එවං කරිස්සති, තෙ එව එතං වධිස්සන්ති, සා එතස්ස අඤ්ඤෙහි මාරණා මය්හං දුක්ඛතො ච පාණාතිපාතතො ච මුත්ති භවිස්සතීති ආහ. තෙන වුත්තං –

"This monkey, however, thinking others are also like me, will misbehave in this way. Then, those fierce buffaloes towards whom he acts thus, they themselves will kill him. His being killed by others will be my release from suffering and from the act of taking life," he thought. Therefore it was said:

46.

46.

‘‘මමෙවායං මඤ්ඤමානො, අඤ්ඤෙපෙවං කරිස්සති;

තෙව තස්ස වධිස්සන්ති, සා මෙ මුත්ති භවිස්සතී’’ති.

"Thinking others are just like me, he will act thus towards them as well; They will kill him, and that will be my release."

තත්ථ මමෙවායන්ති මං විය අයං. අඤ්ඤෙපීති අඤ්ඤෙසම්පි. සෙසං වුත්තත්ථමෙව.

Therein, "thinking this one is me" means this monkey thinks others are like me. "Towards others also" means towards others as well. The rest has the meaning already stated.

47. හීනමජ්ඣිමඋක්කට්ඨෙති [Pg.141] හීනෙ ච මජ්ඣිමෙ ච උක්කට්ඨෙ ච නිමිත්තභූතෙ. සහන්තො අවමානිතන්ති විභාගං අකත්වා තෙහි පවත්තිතං අවමානං පරිභවං සහන්තො ඛමන්තො. එවං ලභති සප්පඤ්ඤොති එවං හීනාදීසු විභාගං අකත්වා ඛන්තිමෙත්තානුද්දයං උපට්ඨපෙත්වා තදපරාධං සහන්තො සීලාදිපාරමියො බ්‍රූහෙත්වා මනසා යථාපත්ථිතං යථිච්ඡිතං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං ලභති පටිවිජ්ඣති, තස්ස තං න දූරෙති.

47. "Low, middling, and excellent" means: with regard to beings who are low, middling, and excellent. "Enduring contempt" means: enduring and tolerating the contempt and scorn instigated by them without making a distinction. "Thus a wise person obtains" means: in this way, without making a distinction regarding the low, etc., by establishing patience, loving-kindness, and compassion, and enduring their offense, by cultivating the perfections of virtue and so on, with his mind, he obtains and penetrates the omniscient knowledge as he has resolved and as he desires; for him, that is not far.

එවං මහාසත්තො අත්තනො අජ්ඣාසයං පකාසෙන්තො දෙවතාය ධම්මං දෙසෙසි. සො කතිපාහච්චයෙන අඤ්ඤත්ථ ගතො. අඤ්ඤො චණ්ඩමහිංසො නිවාසඵාසුතාය තං ඨානං ගන්ත්වා අට්ඨාසි. දුට්ඨමක්කටො ‘‘සො එව අය’’න්ති සඤ්ඤාය තස්ස පිට්ඨිං අභිරුහිත්වා තථෙව අනාචාරං අකාසි. අථ නං සො විධුනන්තො භූමියං පාතෙත්වා සිඞ්ගෙන හදයෙ විජ්ඣිත්වා පාදෙහි මද්දිත්වා සඤ්චුණ්ණෙසි.

Thus, the Great Being, revealing his own disposition, taught the Dhamma to the deity. After a few days, he went elsewhere. Another fierce buffalo, for the sake of a comfortable dwelling, went to that place and stood there. The wicked monkey, perceiving, ‘This is the same one,’ climbed onto its back and behaved indecently as before. Then, shaking him off, the buffalo threw him to the ground, pierced his heart with its horn, trampled him with its feet, and crushed him to pieces.

තදා සීලවා මහිංසරාජා ලොකනාථො.

At that time, the virtuous buffalo king was the Protector of the World.

තස්ස ඉධාපි හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව යථාරහං සෙසපාරමියො නිද්ධාරෙතබ්බා. තථා හත්ථිනාග- (චරියා. 2.1 ආදයො) භූරිදත්ත- (චරියා. 2.11 ආදයො) චම්පෙය්‍යනාගරාජ- (චරියා. 2.20 ආදයො) චරියාසු විය ඉධ මහාසත්තස්ස ගුණානුභාවා වෙදිතබ්බා.

Here too, his remaining perfections should be determined appropriately, in the manner explained below. Similarly, just as in the conduct stories of Hatthināga, Bhūridatta, and the Nāga King Campeyya, here too the virtues and powers of the Great Being should be understood.

මහිංසරාජචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Conduct of the Buffalo King is concluded.

6. රුරුමිගරාජචරියාවණ්ණනා

6. The Commentary on the Conduct of the Ruru Deer King

48. ඡට්ඨෙ සුතත්තකනකසන්නිභොති යථා සුට්ඨු අපගතසබ්බකාළකො හොති, එවං අග්ගිම්හි පක්ඛිපිත්වා සුතත්තකනකසන්නිභො. මිගරාජා රුරු නාමාති ජාතිසිද්ධෙන නාමෙන රුරු නාම මිගරාජා, ජාතිතො රුරු, මිගානඤ්ච රාජාති අත්ථො. පරමසීලසමාහිතොති උත්තමසීලසමාහිතො, විසුද්ධසීලො චෙව සමාහිතචිත්තො ච, විසුද්ධසීලෙ වා සම්මා ආහිතචිත්තොති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

48. In the sixth story, "like gold thoroughly heated" (sutattakanakasannibho) means: just as gold becomes completely free of all impurities when placed in a fire, so too was he like gold thoroughly heated. "The deer king named Ruru" (miga-rājā ruru nāma) means: by his birth-given name, he was the deer king named Ruru; by species, a Ruru deer, and also the king of deer—this is the meaning. "Of supreme virtue and composure" (paramasīlasamāhito) means: endowed with the highest virtue; that is, both pure in virtue and composed in mind, or alternatively, one whose mind is rightly established in pure virtue—thus the meaning should be understood here.

තදා බොධිසත්තො රුරුමිගයොනියං නිබ්බත්ති. තස්ස සරීරච්ඡවි සුට්ඨු තාපෙත්වා මජ්ජිතකඤ්චනපට්ටවණ්ණො අහොසි, හත්ථපාදා ලාඛාරසපරිකම්මකතා විය, නඞ්ගුට්ඨං චමරීනඞ්ගුට්ඨං විය, සිඞ්ගානි රජතදාමවණ්ණානි අක්ඛීනි සුමජ්ජිතමණිගුළිකා [Pg.142] විය, මුඛං ඔදහිත්වා ඨපිතරත්තකම්බලගෙණ්ඩුකා විය. සො ජනසංසග්ගං පහාය විවෙකවාසං වසිතුකාමො පරිවාරං ඡඩ්ඩෙත්වා එකකොව ගඞ්ගානිවත්තනෙ රමණීයෙ සාලමිස්සකෙ සුපුප්ඵිතපවනෙ වසති. තෙන වුත්තං –

At that time, the Bodhisatta was reborn in the species of the Ruru deer. The skin of his body was the color of a well-burnished plate of gold; his fore- and hind-feet were as if finely worked with lac; his tail was like that of a chowrie; his horns had the color of silver garlands; his eyes were like well-polished jewel orbs; and his mouth was like a ball of red wool placed with its opening closed. Desiring to abandon the company of others and dwell in seclusion, he left his retinue and lived entirely alone in a delightful, well-flowered forest interspersed with sal trees, at a bend in the Ganges. Therefore, it was said:

49.

49.

‘‘රම්මෙ පදෙසෙ රමණීයෙ, විවිත්තෙ අමනුස්සකෙ;

තත්ථ වාසං උපගඤ්ඡිං, ගඞ්ගාකූලෙ මනොරමෙ’’ති.

‘In a delightful and charming place, secluded and uninhabited, there I took up my dwelling, on the lovely bank of the Ganges.’

තත්ථ රම්මෙ පදෙසෙති මුත්තාතලසදිසවාලුකාචුණ්ණපණ්ඩරෙහි භූමිභාගෙහි සිනිද්ධහරිතතිණසඤ්චරිතෙහි වනත්ථලෙහි චිත්තත්ථරණෙහි විය නානාවණ්ණවිචිත්තෙහි සිලාතලෙහි මණික්ඛන්ධනිම්මලසලිලෙහි ජලාසයෙහි ච සමන්නාගතත්තා යෙභුය්‍යෙන ච ඉන්දගොපකවණ්ණාය රත්තාය සුඛසම්ඵස්සාය තිණජාතියා සඤ්ඡන්නත්තා රම්මෙ අරඤ්ඤප්පදෙසෙ. රම්මණීයෙති පුප්ඵඵලපල්ලවාලඞ්කතවිපුලසාඛාවිනද්ධෙහි නානාවිධදිජගණූපකූජිතෙහි විවිධතරුලතාවනවිරාජිතෙහි යෙභුය්‍යෙන අම්බසාලවනසණ්ඩමණ්ඩිතෙහි වනගහනෙහි උපසොභිතත්තා තත්ථ පවිට්ඨස්ස ජනස්ස රතිජනනට්ඨෙන රමණීයෙ. වුත්තම්පි චෙතං රුරුමිගරාජජාතකෙ –

Therein, ‘in a delightful place’ means in a delightful forest region, because it was endowed with areas of ground white with fine sand like a surface of pearls; with forest glades covered in smooth, green grass; with stone slabs of various hues, variegated like a patterned carpet; and with reservoirs of water as clear as a jewel column; and because it was mostly covered with a species of grass that was red, the color of the indagopaka insect, and pleasant to the touch. ‘Charming’ means charming in the sense of generating delight for a person who entered it, because it was beautified by forest thickets, adorned with groves of mango and sal trees, resplendent with various trees and creepers, and resounding with the calls of diverse flocks of birds whose wide branches were festooned with flowers, fruits, and new shoots. And this was also said in the Jātaka of the Ruru Deer King:

‘‘එතස්මිං වනසණ්ඩස්මිං, අම්බා සාලා ච පුප්ඵිතා;

ඉන්දගොපකසඤ්ඡන්නො, එත්ථෙසො තිට්ඨතෙ මිගො’’ති. (ජා. 1.13.119);

‘In this forest grove, mango and sal trees are in bloom; the ground is veiled in the red of the indagopaka, and here this deer dwells.’

විවිත්තෙති ජනවාසවිරහෙන සුඤ්ඤෙ. අමනුස්සකෙති සඤ්චරණමනුස්සානම්පි තත්ථ අභාවෙන මනුස්සරහිතෙ. මනොරමෙති යථාවුත්තගුණසම්පත්තියා විසෙසතො පවිවෙකකාමානං මනො රමෙතීති මනොරමෙ.

‘Secluded’ means empty, due to the absence of human habitation. ‘Uninhabited’ means devoid of humans, because of the absence there of even wandering people. ‘Lovely’ means it delights the mind—`mano rameti`—especially of those who desire solitude, due to its possession of the aforementioned qualities; hence, `manorame`.

50. අථ උපරිගඞ්ගායාති එත්ථ අථාති අධිකාරෙ නිපාතො, තෙන මයි තත්ථ තථා වසන්තෙ ඉදං අධිකාරන්තරං උප්පන්නන්ති දීපෙති. උපරිගඞ්ගායාති ගඞ්ගාය නදියා උපරිසොතෙ. ධනිකෙහි පරිපීළිතොති ඉණං ගහෙත්වා තං දාතුං අසක්කොන්තො ඉණායිකෙහි චොදියමානො.

50. Regarding ‘Then, on the upper Ganges’: here, `atha` is a particle indicating a new topic. It shows: ‘While I was dwelling there in that way, this other matter arose.’ ‘On the upper Ganges’ means in the upper stream of the river Ganges. ‘Harassed by creditors’ means being pressed by his creditors, as he was unable to repay the debt he had taken.

එකො කිර බාරාණසිසෙට්ඨි අත්තනො පුත්තං ‘‘අයං සිප්පං උග්ගණ්හන්තො කිලමිස්සතී’’ති කිඤ්චි සිප්පං න උග්ගණ්හාපෙසි. ගීතවාදිතනච්චඛාදනභොජනතො උද්ධං න කිඤ්චි අඤ්ඤාසි. තං වයප්පත්තං පතිරූපෙන දාරෙන සංයොජෙත්වා ධනං නිය්‍යාතෙත්වා මාතාපිතරො කාලමකංසු. සො තෙසං අච්චයෙන [Pg.143] ඉත්ථිධුත්තසුරාධුත්තාදිපරිවුතො නානාබ්‍යසනමුඛෙහි සබ්බං ධනං විද්ධංසෙත්වා තත්ථ තත්ථ ඉණං ආදාය තම්පි දාතුං අසක්කොන්තො ධනිකෙහි චොදියමානො ‘‘කිං මය්හං ජීවිතෙන, තෙනෙවම්හි අත්තභාවෙන අඤ්ඤො විය ජාතො, මරණං මෙ සෙය්‍යො’’ති චින්තෙත්වා ඉණායිකෙ ආහ – ‘‘තුම්හාකං ඉණපණ්ණානි ගහෙත්වා ආගච්ඡථ, ගඞ්ගාතීරෙ මෙ නිහිතං කුලසන්තකං ධනං අත්ථි, තං වො දස්සාමී’’ති. තෙ තෙන සද්ධිං අගමංසු. සො ‘‘ඉධ ධනං, එත්ථ ධන’’න්ති නිධිට්ඨානං ආචික්ඛන්තො විය ‘‘එවං මෙ ඉණමොක්ඛො භවිස්සතී’’ති පලායිත්වා ගඞ්ගායං පති. සො චණ්ඩසොතෙන වුය්හන්තො කාරුඤ්ඤරවං රවි. තෙන වුත්තං ‘‘අථ උපරිගඞ්ගායා’’තිආදි.

It is said that a certain merchant of Benares, thinking, ‘This son of mine will become weary if he learns a craft,’ did not have him learn any craft at all. He knew nothing beyond singing, playing music, dancing, eating, and drinking. When his son came of age, his parents joined him in a suitable marriage, handed over their wealth, and passed away. After their passing, he, surrounded by profligates, drunkards, and the like, squandered all his wealth through various means of ruin. Having taken loans here and there and being unable to repay them, he was pressed by his creditors. He thought, ‘What is this life to me? In this very existence, I have become like a stranger. Death is better for me.’ He then told his creditors, ‘Take your debt certificates and come. By the bank of the Ganges, there is ancestral wealth of mine that is buried. I will give it to you.’ They went with him. As if pointing out the location of the treasure, saying, ‘The wealth is here, the wealth is there,’ he thought, ‘In this way, I will be free from debt,’ and running away, he fell into the Ganges. Being swept away by the fierce current, he cried out piteously. Therefore, it was said: ‘Then, on the upper Ganges…,’ and so on.

තත්ථ ජීවාමි වා මරාමි වාති ඉමස්මිං ගඞ්ගාසොතෙ පතිතො ජීවාමි වා මරාමි වා, ජීවිතං වා මෙ එත්ථ හොතු මරණං වා, උභයථාපි ඉණායිකපීළා න හොතීති අධිප්පායො.

Therein, ‘Whether I live or die’ has this meaning: ‘Having fallen into this current of the Ganges, whether I live or whether I die, whether life or death be my lot here, in either case there is no torment from creditors.’

51. මජ්ඣෙ ගඞ්ගාය ගච්ඡතීති සො පුරිසො රත්තින්දිවං ගඞ්ගාය වුය්හමානො ජීවිතපෙමස්ස විජ්ජමානත්තා මරණං අප්පත්තො මරණභයතජ්ජිතො හුත්වා කරුණං රවං රවන්තො ගඞ්ගාය මජ්ඣෙ මහොදකෙන ගච්ඡති.

51. ‘He goes in the middle of the Ganges’ means: that man, being swept along by the Ganges day and night, had not yet met his death because a remnant of his life-span remained. Terrified by the fear of death, he went along in the middle of the Ganges in the great flood, crying out a piteous cry.

52. අථ මහාපුරිසො අඩ්ඪරත්තසමයෙ තස්ස තං කරුණං පරිදෙවන්තස්ස පරිදෙවිතසද්දං සුත්වා ‘‘මනුස්සසද්දො සූයති, මා මයි ඉධ ධරන්තෙ මරතු, ජීවිතමස්ස දස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා සයනගුම්බා වුට්ඨාය නදීතීරං ගන්ත්වා ‘‘අම්භො පුරිස, මා භායි, ජීවිතං තෙ දස්සාමී’’ති වත්වා අස්සාසෙත්වා සොතං ඡින්දන්තො ගන්ත්වා තං පිට්ඨියං ආරොපෙත්වා තීරං පාපෙත්වා අත්තනො වසනට්ඨානං නෙත්වා පරිස්සමං විනොදෙත්වා ඵලාඵලානි දත්වා ද්වීහතීහච්චයෙන තං ආහ – ‘‘අම්භො පුරිස, අහං තං බාරාණසිගාමිමග්ගං පාපෙස්සාමි, ත්වං ‘අසුකට්ඨානෙ නාම කඤ්චනමිගො වසතී’ති මා කස්සචි ආරොචෙහී’’ති. සො ‘‘සාධු, සාමී’’ති සම්පටිච්ඡි. මහාසත්තො තං අත්තනො පිට්ඨිං ආරොපෙත්වා බාරාණසිමග්ගෙ ඔතාරෙත්වා නිවත්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘තස්සාහං සද්දං සුත්වාන, කරුණං පරිදෙවතො’’තිආදි.

52. Then the Great Being, at midnight, hearing the sound of that man lamenting piteously, thought: ‘A human voice is heard. While I am here, let him not die. I will give him his life.’ Rising from his resting-thicket, he went to the riverbank and, after reassuring the man by saying, ‘O man, do not be afraid; I will give you your life,’ he cut across the current, went to him, and placing him on his back, brought him to the bank. He led him to his own dwelling place, relieved his exhaustion, and gave him various fruits. After two or three days had passed, he said to him, ‘O man, I will take you to the road to Benares, but you must not tell anyone, “A golden deer lives in such-and-such a place.”’ The man agreed, saying, ‘Very well, master.’ The Great Being placed the man on his back, set him down on the road to Benares, and returned. Therefore, it was said: ‘Hearing his voice, as he was piteously lamenting…,’ and so on.

තත්ථ කොසි ත්වං නරොති ත්වං කො මනුස්සො අසි, කුතො ඉධ වුය්හමානො ආගතොසීති අත්ථො.

Therein, ‘Who are you, O man?’ means: ‘What man are you? From where have you come, being swept along to this place?’

53. අත්තනො [Pg.144] කරණන්ති අත්තනො කිරියං. ධනිකෙහි භීතොති ඉණායිකෙහි උබ්බිග්ගො. තසිතොති උත්‍රස්තො.

53. ‘By my own doing’ means by my own action. ‘Afraid of creditors’ means distressed by lenders. ‘Frightened’ means terrified.

54. තස්ස කත්වාන කාරුඤ්ඤං, චජිත්වා මම ජීවිතන්ති කාරුඤ්ඤං කත්වා මහාකරුණාය සමුස්සාහිතො මම ජීවිතං තස්ස පුරිසස්ස පරිච්චජිත්වා. පවිසිත්වා නීහරිං තස්සාති නදිං පවිසිත්වා සොතං ඡින්දන්තො උජුකමෙව ගන්ත්වා මම පිට්ඨිං ආරොපෙත්වා තතො තං නීහරිං. තස්සාති උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං. ‘‘තත්ථා’’තිපි පාළි, තත්ථ නදියන්ති අත්ථො. අන්ධකාරම්හි රත්තියාති රත්තියා අන්ධකාරසමයෙ, කාළපක්ඛරත්තියන්ති අත්ථො.

54. 'Having shown him compassion, having given up my life' means: urged on by great compassion, I gave up my life for that man. 'Having entered, I brought him out' means: having entered the river, cutting through the current and going straight, I placed him upon my back and brought him out from there. The word 'tassa' is a genitive case used in the sense of the accusative. 'Tatthā' is also a reading in the text, meaning 'there in the river.' 'In the darkness of night' means at the dark time of the night, that is, the night of the dark fortnight.

55. අස්සත්ථකාලමඤ්ඤායාති පරිස්සමං අපනෙත්වා ඵලාඵලානි දත්වා ද්වීහතීහච්චයෙන කිලමථස්ස විගතකාලං ජානිත්වා. එකං තං වරං යාචාමීති අහං තං එකං වරං යාචාමි, මය්හං එකං වරං දෙහීති අත්ථො. කිං තං වරන්ති චෙ? ආහ – මා මං කස්සචි පාවදාති ‘‘අසුකට්ඨානෙ සුවණ්ණමිගො වසතී’’ති කස්සචි රඤ්ඤො වා රාජමහාමත්තස්ස වා මං මා පාවද.

55. 'Recognizing the time of his recovery' means: having removed his fatigue by giving him fruits, and knowing after two or three days that the time of his exhaustion had passed. 'I ask you for one boon' means: 'I ask you for one boon; give me one boon.' If it is asked, 'What is that boon?' He said, 'Do not speak of me to anyone,' meaning: 'Do not tell any king or great royal minister, "A golden deer lives in such-and-such a place."

අථ තස්මිං පුරිසෙ බාරාණසිං පවිට්ඨදිවසෙයෙව සො රාජා ‘‘අහං, දෙව, සුවණ්ණවණ්ණං මිගං මය්හං ධම්මං දෙසෙන්තං සුපිනෙන අද්දසං, අහඤ්හි සච්චසුපිනා, අද්ධා සො විජ්ජති, තස්මා කඤ්චනමිගස්ස ධම්මං සොතුකාමා ලභිස්සාමි චෙ ජීවිස්සාමි, නො චෙ මෙ ජීවිතං නත්ථී’’ති අග්ගමහෙසියා වුත්තො තං අස්සාසෙත්වා ‘‘සචෙ මනුස්සලොකෙ අත්ථි, ලභිස්සසී’’ති වත්වා බ්‍රාහ්මණෙ පක්කොසාපෙත්වා ‘‘සුවණ්ණමිගා නාම හොන්තී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ආම, දෙව, හොන්තී’’ති සුත්වා සහස්සත්ථවිකං සුවණ්ණචඞ්කොටකෙ ඨපෙත්වා තං හත්ථික්ඛන්ධං ආරොපෙත්වා නගරෙ භෙරිං චරාපෙසි – ‘‘යො සුවණ්ණමිගං ආචික්ඛිස්සති, තස්ස හත්ථිනා සද්ධිං ඉමං දස්සාමී’’ති. තතො උත්තරිම්පි දාතුකාමො හුත්වා –

Then, on the very day that man entered Bārāṇasī, the king was told this by his chief queen: 'Your Majesty, I saw in a dream a golden-colored deer teaching me the Dhamma. My dream is true; he surely exists. Therefore, if I get to hear the Dhamma from the golden deer, I shall live; if not, I shall not live.' The king comforted her, saying, 'If such a one exists in the world of humans, you shall get him.' Then, having summoned the brahmins and asked, 'Do golden deer exist?' and having heard them say, 'Yes, Your Majesty, they do,' he had a purse of a thousand coins placed in a golden basket, set it upon an elephant's back, and had a drum beaten throughout the city, proclaiming: 'Whoever points out the golden deer, to him I will give this, together with the elephant.' Then, desiring to give even more...

‘‘තස්ස ගාමවරං දම්මි, නාරියො ච අලඞ්කතා;

යො මෙතං මිගමක්ඛාති, මිගානං මිගමුත්තම’’න්ති. (ජා. 1.13.117) –

I shall give him a choice village, and women finely adorned; whoever points out to me this deer, the best among deer.

ගාථං සුවණ්ණපට්ටෙ ලිඛාපෙත්වා සකලනගරෙ වාචාපෙසි. අථ සො සෙට්ඨිපුත්තො තං ගාථං සුත්වා රාජපුරිසානං සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘රඤ්ඤො එවරූපං මිගං [Pg.145] ආචික්ඛිස්සාමි, මං රාජානං දස්සෙථා’’ති ආහ. රාජපුරිසා තං රඤ්ඤො සන්තිකං නෙත්වා තමත්ථං ආරොචෙසුං. රාජා ‘‘සච්චං, භො, අද්දසා’’ති පුච්ඡි. සො ‘‘සච්චං, දෙව, මයා සද්ධිං ආගච්ඡතු, අහං තං දස්සෙස්සාමී’’ති ආහ. රාජා තමෙව පුරිසං මග්ගදෙසකං කත්වා මහන්තෙන පරිවාරෙන තං ඨානං ගන්ත්වා තෙන මිත්තදුබ්භිනා පුරිසෙන දස්සිතං පදෙසං ආවුධහත්ථෙ පුරිසෙ සමන්තතොව පරිවාරෙත්වා ‘‘උක්කුට්ඨිං කරොථා’’ති වත්වා සයං කතිපයෙහි ජනෙහි සද්ධිං එකමන්තෙ අට්ඨාසි. සොපි පුරිසො අවිදූරෙ අට්ඨාසි. මහාසත්තො සද්දං සුත්වා ‘‘මහතො බලකායස්ස සද්දො, අද්ධා තම්හා මෙ පුරිසා භයෙන උප්පන්නෙන භවිතබ්බ’’න්ති ඤත්වා උට්ඨාය සකලපරිසං ඔලොකෙත්වා ‘‘රඤ්ඤො ඨිතට්ඨානෙයෙව මෙ සොත්ථි භවිස්සතී’’ති රාජාභිමුඛො පායාසි. රාජා තං ආගච්ඡන්තං දිස්වා ‘‘නාගබලො අවත්ථරන්තො ආගච්ඡෙය්‍යා’’ති සරං සන්නය්හිත්වා ‘‘ඉමං මිගං සන්තාසෙත්වා සචෙ පලායති, විජ්ඣිත්වා දුබ්බලං කත්වා ගණ්හිස්සාමී’’ති බොධිසත්තාභිමුඛො අහොසි. මහාසත්තො –

Having had the verse inscribed on a golden plaque, he had it read aloud throughout the entire city. Then that merchant’s son, hearing the verse, went to the king’s men and said, 'I will point out such a deer to the king; show me to the king.' The king’s men took him to the king and reported the matter. The king asked, 'Is it true, sir, that you have seen him?' He replied, 'It is true, Your Majesty. Let the king come with me, and I will show him.' The king, making that very man his guide, went to that place with a large retinue. At the spot pointed out by that friend-betraying man, he had it surrounded on all sides by men with weapons in hand. He said, 'Make a great shout!' and stood aside himself with a few men. That man also stood not far away. The Great Being, hearing the sound, knew, 'This is the sound of a great host; surely, a danger has arisen for me from that man.' Rising and surveying the entire assembly, he thought, 'My safety will be right where the king is standing,' and he went towards the king. The king, seeing him approaching, thought, 'He might charge with the strength of an elephant,' and fitting an arrow to his bow, he thought, 'I will frighten this deer, and if he flees, I will shoot him, weaken him, and capture him.' He thus faced the Bodhisatta. The Great Being—

‘‘ආගමෙහි මහාරාජ, මා මං විජ්ඣි රථෙසභ;

කො නු තෙ ඉදමක්ඛාසි, එත්ථෙසො තිට්ඨතෙ මිගො’’ති. (ජා. 1.13.121) –

'Wait, great king! Do not shoot me, O lord of the realm! Who was it that told you, "This deer stands here"?'

ගාථං අභාසි. රාජා තස්ස මධුරකථාය බජ්ඣිත්වා සරං පටිසංහරිත්වා ගාරවෙන අට්ඨාසි. මහාසත්තොපි රාජානං උපසඞ්කමිත්වා මධුරපටිසන්ථාරං අකාසි. මහාජනොපි සබ්බාවුධානි අපනෙත්වා ආගන්ත්වා රාජානං පරිවාරෙසි. තෙන වුත්තං –

He spoke this verse. The king, captivated by his sweet speech, withdrew his arrow and stood respectfully. The Great Being, in turn, approached the king and made a pleasant and friendly greeting. The great crowd also, laying aside all their weapons, came and surrounded the king. Therefore it was said:

56.

56.

‘‘නගරං ගන්ත්වාන ආචික්ඛි, පුච්ඡිතො ධනහෙතුකො;

රාජානං සො ගහෙත්වාන, උපගඤ්ඡි මමන්තික’’න්ති.

'Having gone to the city, he informed on me for the sake of wealth; then, taking the king with him, he came into my presence.'

තස්සත්ථො – යො මිත්තදුබ්භී පාපපුරිසො ජීවිතං පරිච්චජිත්වා තථා මයා පාණසංසයතො මොචිතො බාරාණසිනගරං ගන්ත්වා අත්තනා ලද්ධබ්බධනනිමිත්තං රඤ්ඤො මං ආචික්ඛි, ආචික්ඛිත්වා සො රඤ්ඤො ගාහාපෙතුං මග්ගදෙසකො හුත්වා රාජානං ගහෙත්වා මම සන්තිකමුපාගමීති.

Its meaning is this: That wicked man, a betrayer of a friend, was freed by me from peril to his life, even as I gave up my own life for him. He then went to the city of Bārāṇasī and, for the sake of the wealth he was to obtain, informed the king about me. Having informed him, he became a guide in order to have me seized, and taking the king, he came into my presence.

මහාසත්තො සුවණ්ණකිඞ්කිණිකං චාලෙන්තො විය මධුරස්සරෙන රාජානං පුන පුච්ඡි – ‘‘කො නු තෙ ඉදමක්ඛාසි, එත්ථෙසො තිට්ඨතෙ මිගො’’ති. තස්මිං ඛණෙ සො පාපපුරිසො ථොකං පටික්කමිත්වා සොතපථෙ අට්ඨාසි[Pg.146]. රාජා ‘‘ඉමිනා මෙ ත්වං දස්සිතො’’ති තං පුරිසං නිද්දිසි. තතො බොධිසත්තො –

The Great Being, with a sweet voice like the ringing of a golden bell, asked the king again: 'Who was it that told you, "This deer stands here"?' At that moment, that wicked man stepped back a little and stood within earshot. The king pointed to that man, saying, 'It was by this man that you were pointed out to me.' Then the Bodhisatta—

‘‘සච්චං කිරෙව මාහංසු, නරා එකච්චියා ඉධ;

කට්ඨං නිප්ලවිතං සෙය්‍යො, න ත්වෙවෙකච්චියො නරො’’ති. (ජා. 1.13.123) –

'Truly indeed have some men here spoken a truth: "Better to pull a floating log from the water, than a certain kind of man."

ගාථමාහ. තං සුත්වා රාජා සංවෙගජාතො –

He spoke this verse. Hearing it, the king was struck with profound emotion and said:

‘‘කිං නු රුරු ගරහසි මිගානං, කිං පක්ඛීනං කිං පන මානුසානං;

භයඤ්හි මං වින්දතිනප්පරූපං, සුත්වාන තං මානුසිං භාසමාන’’න්ති. (ජා. 1.13.124) –

'Is it the deer you reproach, O Ruru? Or the birds? Or is it humans? For a fear of no small measure comes upon me, hearing you speak with a human voice.'

ගාථමාහ. තතො මහාපුරිසො ‘‘මහාරාජ, න මිගං න පක්ඛිං ගරහාමි, මනුස්සං පන ගරහාමී’’ති දස්සෙන්තො –

The king spoke this verse. Then the Great Being, explaining, 'Great king, I do not reproach the deer, nor do I reproach the birds; it is a human, however, that I reproach,' said:

‘‘යමුද්ධරිං වාහනෙ වුය්හමානං, මහොදකෙ සලිලෙ සීඝසොතෙ;

තතොනිදානං භයමාගතං මම, දුක්ඛො හවෙ රාජ අසබ්භි සඞ්ගමො’’ති. (ජා. 1.13.125) –

Whom I rescued as he was being carried away by the current, in the great water, in the swift-flowing stream; for that reason, fear has come to me. Truly, O king, association with the wicked is painful.

ආහ.

He said.

තත්ථ නිප්ලවිතන්ති උද්ධරිතං, එකච්චියොති එකච්චො මිත්තදුබ්භී පාපපුරිසො උදකෙ පතන්තොපි උත්තාරිතො නත්වෙව සෙය්‍යො. කට්ඨඤ්හි නානප්පකාරෙන උපකාරාය සංවත්තති, මිත්තදුබ්භී පන විනාසාය, තස්මා තතො කට්ඨමෙව වරතරන්ති. මිගානන්ති රුරුමිගරාජ, මිගානං කිං අඤ්ඤතරං ගරහසි, උදාහු පක්ඛීනං මනුස්සානන්ති පුච්ඡති. භයඤ්හි මං වින්දතිනප්පරූපන්ති මහන්තං භයං මං පටිලභති, අත්තනො සන්තකං විය කරොතීති අත්ථො.

Therein, `niplavitaṃ` means rescued. As for `ekacciyo`: a certain wicked person, a betrayer of friends, is better off even while falling into the water; being rescued is by no means better. For wood is indeed useful in various ways, but a betrayer of friends leads to destruction; therefore, rescuing wood is far better than rescuing him. As for `migānaṃ`: the king asks, 'O Ruru deer king, do you censure a certain one among the deer, or among the birds, or among humans?' As for `bhayañhi maṃ vindati napparūpaṃ`, the meaning is: 'Great fear befalls me; it makes me as if its own possession.'

වාහනෙති පතිතපතිතෙ වහිතුං සමත්ථෙ ගඞ්ගාවහෙ. මහොදකෙ සලිලෙති මහොදකීභූතෙ සලිලෙ. උභයෙනාපි ගඞ්ගාවහස්ස බහූදකතං දස්සෙති. තතො නිදානන්ති, මහාරාජ, යො මය්හං තයා දස්සිතො පුරිසො, එසො මයා ගඞ්ගාය වුය්හමානො අඩ්ඪරත්තසමයෙ කරුණං පරිදෙවන්තො තතො උත්තාරිතො, තතොනිදානං ඉදං මය්හං භයමාගතං, අසප්පුරිසෙහි සමාගමො නාම දුක්ඛොති.

As for `vāhane`: in the Ganges current, capable of carrying away whatever falls into it. As for `mahodake salile`: in the water that has become a great flood. By both phrases, he shows the great quantity of water in the Ganges current. As for `tato nidānaṃ`: 'Great king, the man you pointed out to me, I rescued him from the Ganges as he was being swept away at midnight, lamenting piteously. For that reason, this fear has come to me. Association with the wicked is indeed suffering.'

තං [Pg.147] සුත්වා රාජා තස්ස කුජ්ඣිත්වා ‘‘එවං බහූපකාරස්ස නාම ගුණං න ජානාති, දුක්ඛං උප්පාදෙති, විජ්ඣිත්වා නං ජීවිතක්ඛයං පාපෙස්සාමී’’ති සරං සන්නය්හි. තෙන වුත්තං –

Hearing this, the king became angry with him and thought, 'Indeed, he does not recognize the virtue of one who has done so much good, and causes suffering! I will pierce him and bring about his death!' He then strung an arrow. Thus it is said:

57.

57.

‘‘යාවතා කරණං සබ්බං, රඤ්ඤො ආරොචිතං මයා;

රාජා සුත්වාන වචනං, උසුං තස්ස පකප්පයි;

ඉධෙව ඝාතයිස්සාමි, මිත්තදුබ්භිං අනරිය’’න්ති.

Whatever deed was done, all of it I have reported to the king. The king, having heard my words, prepared an arrow on his account, thinking: 'Right here I will slay this ignoble betrayer of friends!'

තත්ථ යාවතා කරණන්ති යං තස්ස මයා කතං උපකාරකරණං, තං සබ්බං. පකප්පයීති සන්නය්හි. මිත්තදුබ්භින්ති අත්තනො මිත්තෙසු උපකාරීසු දුබ්භනසීලං.

Therein, 'yāvatā karaṇaṃ' refers to all that helpful assistance done by me for him. 'Pakappayi' means he prepared or strung the bow. 'Mittadubbhi' means one who has a disposition to betray one's own friends and benefactors.

තතො මහාසත්තො ‘‘එස බාලො මං නිස්සාය මා නස්සී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘මහාරාජ, වධො නාමෙස බාලස්ස වා පණ්ඩිතස්ස වා න සාධූහි පසංසිතො, අඤ්ඤදත්ථු ගරහිතො එව, තස්මා මා ඉමං ඝාතෙහි, අයං යථාරුචි ගච්ඡතු, යඤ්චෙව තස්ස ‘දස්සාමී’ති තයා පටිඤ්ඤාතං, තම්පි අහාපෙත්වාව දෙහී’’ති ආහ. ‘‘අහඤ්ච තෙ යං ඉච්ඡිතං, තං කරිස්සාමි, අත්තානං තුය්හං දම්මී’’ති ආහ. තෙන වුත්තං –

Then the great being thought, 'May this fool not perish on my account,' and said, 'O great king, killing is not praised by the good, whether of a fool or a wise man—indeed, it is always censured. Therefore, do not kill him. Let him go as he pleases. And whatever you have promised to him, give it without fail.' He also said, 'I will do whatever you desire, and I give myself to you.' Thus it was said:

58.

58.

‘‘තමහං අනුරක්ඛන්තො, නිම්මිනිං මම අත්තනා;

තිට්ඨතෙසො මහාරාජ, කාමකාරො භවාමි තෙ’’ති.

Protecting him, I offered myself in exchange. Let him be, O great king; I shall be one who does your will.

තත්ථ නිම්මිනින්ති තං මිත්තදුබ්භිං පාපපුග්ගලං අනුරක්ඛන්තො මම අත්තනො අත්තභාවෙන තං පරිවත්තෙසිං, අත්තානං රඤ්ඤො නිය්‍යාතෙත්වා රාජහත්ථතො පත්තං තස්ස මරණං නිවාරෙසින්ති අත්ථො. තිට්ඨතෙසොතිආදි විනිමයාකාරදස්සනං.

Therein, as for `nimminiṃ`, the meaning is: protecting that evil person, that betrayer of friends, I exchanged him for my own being; having surrendered myself to the king, I prevented his death which was to come from the king's hand. The phrase beginning with `tiṭṭhatu eso` shows the manner of the exchange.

59. ඉදානි යදත්ථං සො අත්තවිනිමයො කතො, තං දස්සෙතුං ඔසානගාථමාහ. තස්සත්ථො – තදා මං නිස්සාය තං මිත්තදුබ්භිං පුරිසං තස්මිං රඤ්ඤෙ ජීවිතා වොරොපෙතුකාමෙ අහං අත්තානං රඤ්ඤො පරිච්චජන්තො මම සීලමෙව අනුරක්ඛිං, ජීවිතං පන නාරක්ඛිං. යං පනාහමෙව අත්තනො ජීවිතනිරපෙක්ඛං සීලවා ආසිං, තං සම්මාසම්බොධියා එව කාරණාති.

59. Now, to show for what purpose that self-exchange was made, he speaks the concluding verse. Its meaning is this: At that time, when that king, on my account, desired to deprive that treacherous man of life, I, giving up myself to the king, protected my virtue alone, but I did not protect my life. That I was virtuous, disregarding my own life, was for the sake of perfect enlightenment alone.

අථ රාජා බොධිසත්තෙන අත්තනො ජීවිතං පරිච්චජිත්වා තස්ස පුරිසස්ස මරණෙ නිවාරෙන්තෙ තුට්ඨමානසො ‘‘ගච්ඡ, භො, මිගරාජස්ස අනුග්ගහෙන මම හත්ථතො [Pg.148] මරණා මුත්තො’’ති වත්වා යථාපටිඤ්ඤාය තඤ්චස්ස ධනං දාපෙසි. මහාසත්තස්ස යථාරුචියාව අනුජානිත්වා තං නගරං නෙත්වා නගරඤ්ච බොධිසත්තඤ්ච අලඞ්කාරාපෙත්වා දෙවියා ධම්මං දෙසාපෙසි. මහාසත්තො දෙවිං ආදිං කත්වා රඤ්ඤො ච රාජපරිසාය ච මධුරාය මනුස්සභාසාය ධම්මං දෙසෙත්වා රාජානං දසහි රාජධම්මෙහි ඔවදිත්වා මහාජනං අනුසාසිත්වා අරඤ්ඤං පවිසිත්වා මිගගණපරිවුතො වාසං කප්පෙසි. රාජාපි මහාසත්තස්ස ඔවාදෙ ඨත්වා සබ්බසත්තානං අභයං දත්වා දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා සුගතිපරායනො අහොසි.

Then the king, pleased that the Bodhisatta, having sacrificed his own life, had prevented that man's death, said, 'Go, sir, released from death from my hand through the grace of the deer king.' Keeping his promise, he had that wealth given to him. Having granted the Great Being's wish, he brought him to the city and had the city and the Bodhisatta adorned. He had the Bodhisatta teach the Dhamma to the queen. The Great Being, beginning with the queen, taught the Dhamma to the king and his court in sweet human speech. Having admonished the king with the ten royal duties and instructed the multitude, he entered the forest and dwelt surrounded by a herd of deer. The king, too, abiding by the Great Being's advice, granted safety to all beings, performed meritorious deeds such as giving, and was destined for a happy realm.

තදා සෙට්ඨිපුත්තො දෙවදත්තො අහොසි, රාජා ආනන්දො, රුරුමිගරාජා ලොකනාථො.

At that time, the merchant's son was Devadatta, the king was Ānanda, and the Ruru deer king was the Lord of the World.

තස්ස ඉධාපි හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව යථාරහං සෙසපාරමියො නිද්ධාරෙතබ්බා. තථා ඉධාපි පවිවෙකාරාමතාය ජනසංසග්ගං අනිච්ඡතො යූථං පහාය එකකවිහාරො, අඩ්ඪරත්තසමයෙ නදියා වුය්හමානස්ස කරුණං පරිදෙවන්තස්ස පුරිසස්ස අට්ටස්සරං සුත්වා සයිතට්ඨානතො වුට්ඨාය නදීතීරං ගන්ත්වා මහාගඞ්ගාය මහති උදකොඝෙ වත්තමානෙ අත්තනො ජීවිතං පරිච්චජිත්වා ඔතරිත්වා සොතං පච්ඡින්දිත්වා තං පුරිසං අත්තනො පිට්ඨියං ආරොපෙත්වා තීරං පාපෙත්වා සමස්සාසෙත්වා ඵලාඵලාදීනි දත්වා පරිස්සමවිනොදනං, පුන තං අත්තනො පිට්ඨිං ආරොපෙත්වා අරඤ්ඤතො නීහරිත්වා මහාමග්ගෙ ඔතාරණං, සරං සන්නය්හිත්වා විජ්ඣිස්සාමීති අභිමුඛෙ ඨිතස්ස රඤ්ඤො නිබ්භයෙන හුත්වා පටිමුඛමෙව ගන්ත්වා පඨමතරං මනුස්සභාසාය ආලපිත්වා මධුරපටිසන්ථාරකරණං, මිත්තදුබ්භී පාපපුරිසං හන්තුකාමං රාජානං ධම්මකථං කත්වා පුනපි අත්තනො ජීවිතං පරිච්චජිත්වා මරණතො පමොචනං, තස්ස ච රඤ්ඤො යථාපටිඤ්ඤං ධනදාපනං, රඤ්ඤා අත්තනො වරෙ දීයමානෙ තෙන සබ්බසත්තානං අභයදාපනං, රාජානඤ්ච දෙවිඤ්ච පමුඛං කත්වා මහාජනස්ස ධම්මං දෙසෙත්වා දානාදීසු පුඤ්ඤෙසු තෙසං පතිට්ඨාපනං, ලද්ධාභයානං මිගානං ඔවාදං දත්වා මනුස්සානං සස්සඛාදනතො නිවාරණං, පණ්ණසඤ්ඤාය ච තස්ස යාවජ්ජකාලා ථාවරකරණන්ති එවමාදයො මහාසත්තස්ස ගුණානුභාවා විභාවෙතබ්බාති.

Here too, the remaining perfections should be determined in the same way as previously described, according to their suitability. Likewise, here too, the qualities and power of the Great Being should be made manifest—such as his delight in solitude and his disinterest in socializing, abandoning the herd to dwell alone; hearing the pitiful cries of a man being swept away by the river at midnight, rising from his resting place, going to the riverbank, and seeing the great Ganges in full flood, he sacrificed his own life, plunged in, cut through the current, placed the man on his back, brought him to shore, comforted him, gave him fruits and other provisions to relieve his exhaustion, and then, carrying him again on his back, brought him out of the forest and set him down on the main road; when the king stood before him, having nocked an arrow and intending to shoot, he went fearlessly directly towards him, and first addressed him in human speech with a sweet welcome; when the king desired to kill the wicked man, the betrayer of a friend, he preached the Dhamma to him and again risked his own life to free him from death; causing the king to give wealth as promised; when the king offered him a boon, causing him to grant safety to all beings; teaching the Dhamma to the great assembly headed by the king and queen, establishing them in meritorious deeds such as giving; advising the deer who had gained safety to refrain from eating people’s crops; and by the sign of a leaf, making that protection permanent even to this day—such and similar are the qualities and powers of the Great Being that should be made manifest.

රුරුමිගරාජචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of the Conduct of the Ruru Deer King is concluded.

7. මාතඞ්ගචරියාවණ්ණනා

7. The Explanation of the Conduct of Mātaṅga

60. සත්තමෙ [Pg.149] ජටිලොති ජටාවන්තො, ජටාබන්ධකෙසොති අත්ථො. උග්ගතාපනොති මනච්ඡට්ඨානං ඉන්ද්‍රියානං තාපනතො නිග්ගණ්හනතො තපසඞ්ඛාතං උග්ගතාපනං එතස්සාති උග්ගතාපනො, ඝොරතපො පරමධිතින්ද්‍රියොති අත්ථො. අථ වා නානප්පකාරෙ දිට්ඨධම්මිකාදිභෙදෙ අනත්ථෙ උග්ගිරණතො බහි ඡඩ්ඩාපනතො ඝොරභීමභයානකට්ඨෙන වා ‘‘උග්ගා’’ති ලද්ධනාමෙ කිලෙසෙ වීරියාතපෙන සන්තාපනතො උග්ගෙ තාපෙතීති උග්ගතාපනො. මාතඞ්ගො නාම නාමෙනාති නාමෙන මාතඞ්ගො නාම. මාතඞ්ගකුලෙ නිබ්බත්තියා ජාතියා ආගතං හිස්ස එතං නාමං. සීලවාති සීලසම්පන්නො සුපරිසුද්ධසීලො. සුසමාහිතොති උපචාරප්පනාසමාධීහි සුට්ඨු සමාහිතො, ඣානසමාපත්තිලාභීති අත්ථො.

60. In the seventh story, 'Jaṭila' means one who has matted hair; that is, one who binds his hair in matted locks. 'Uggatāpana' means one whose asceticism is an 'uggatāpana,' that is, the tormenting and restraining of the six sense faculties, including the mind; therefore, he is called 'Uggatāpana,' meaning one of fierce austerity and supreme control over his faculties. Alternatively, he is 'Uggatāpano' because he burns away the 'fierce' (ugge) defilements with the heat of his energy. The defilements are called 'fierce' because they cause the disgorging and casting out of various unprofitable things, such as those pertaining to this life, or because they are terrible, dreadful, and frightening. 'Mātaṅgo nāma' means named Mātaṅga; this name came to him from his birth in the Mātaṅga clan. 'Sīlavā' means endowed with virtue, one of perfectly purified moral conduct. 'Susamāhito' means well-composed through both access and attainment concentration; that is, an attainer of meditative absorptions.

තදා හි බොධිසත්තො චණ්ඩාලයොනියං නිබ්බත්තිත්වා රූපෙන දුද්දසිකො බහිනගරෙ චණ්ඩාලගාමෙ වසති. ‘‘මාතඞ්ගපණ්ඩිතො’’ති පකාසනාමො. අථෙකදිවසං තස්මිං නගරෙ නක්ඛත්තෙ ඝොසිතෙ යෙභුය්‍යෙන නාගරා නක්ඛත්තං කීළන්ති. අඤ්ඤතරාපි බ්‍රාහ්මණමහාසාලකඤ්ඤා සොළසපන්නරසවස්සුද්දෙසිකා දෙවකඤ්ඤා විය රූපෙන දස්සනීයා පාසාදිකා ‘‘අත්තනො විභවානුරූපං නක්ඛත්තං කීළිස්සාමී’’ති පහූතඛජ්ජභොජ්ජාදීනි සකටෙසු ආරොපෙත්වා සබ්බසෙතං වළවාරථමාරුය්හ මහතා පරිවාරෙන උය්‍යානභූමිං ගච්ඡති. දිට්ඨමඞ්ගලිකා නාමෙසා, සා කිර දුස්සණ්ඨිතං රූපං ‘‘අවමඞ්ගල’’න්ති තං දට්ඨුං න ඉච්ඡති, තෙනස්සා ‘‘දිට්ඨමඞ්ගලිකා’’ත්වෙව සමඤ්ඤා උදපාදි.

At that time, the Bodhisatta was reborn in an outcaste womb and lived in an outcaste village outside the city, repulsive in appearance. He was known by the renowned name 'Mātaṅga the Wise.' Now one day, when a festival was announced in that city, most of the citizens were celebrating the festival. A certain wealthy brahmin maiden, about fifteen or sixteen years of age, as lovely and pleasing in form as a celestial nymph, thought, 'I will enjoy the festival in a manner befitting my station.' Having loaded abundant food and drink onto carts, she mounted a chariot drawn by all-white mares and set out for the pleasure grove with a large retinue. Her name was Diṭṭhamaṅgalikā, for it is said she did not wish to see an unsightly form, considering it 'inauspicious'; hence the designation 'Diṭṭhamaṅgalikā' arose for her.

තදා බොධිසත්තො කාලස්සෙව උට්ඨාය පටපිලොතිකං නිවාසෙත්වා ජජ්ජරිතමුඛභාගං වෙණුදණ්ඩං ගහෙත්වා භාජනහත්ථො නගරං පවිසති මනුස්සෙ දිස්වා දූරතොව තෙසං දූරීකරණත්ථං තෙන වෙණුදණ්ඩෙන සඤ්ඤං කරොන්තො. අථ දිට්ඨමඞ්ගලිකා ‘‘උස්සරථ උස්සරථා’’ති උස්සාරණං කරොන්තෙහි අත්තනො පුරිසෙහි නීයමානා නගරද්වාරමජ්ඣෙ මාතඞ්ගං දිස්වා ‘‘කො එසො’’ති ආහ. ‘‘අය්‍යෙ, මාතඞ්ගචණ්ඩාලො’’ති ච වුත්තෙ ‘‘ඊදිසං දිස්වා ගතානං කුතො වුඩ්ඪී’’ති යානං නිවත්තාපෙසි. මනුස්සා ‘‘යං මයං උය්‍යානං ගන්ත්වා බහුං ඛජ්ජභොජ්ජාදිං ලභෙය්‍යාම, තස්ස නො මාතඞ්ගෙන [Pg.150] අන්තරායො කතො’’ති කුපිතා ‘‘ගණ්හථ, චණ්ඩාල’’න්ති ලෙඩ්ඩූහි පහරිත්වා විසඤ්ඤීභූතං පාතෙත්වා අගමංසු.

Then the Bodhisatta rose early in the morning, put on his tattered rags, took a worn-out bamboo staff, and entered the city with a bowl in hand. Seeing people, he made a sign with the bamboo staff from afar to make them keep their distance. Then, Diṭṭhamaṅgalikā, being led by her attendants who were clearing the way, crying, 'Make way, make way!' saw the outcaste in the middle of the city gate and asked, 'Who is that?' When told, 'My lady, it is Mātaṅga the outcaste,' she said, 'What prosperity can there be for those who go forth after seeing such a sight?' and had her carriage turned back. The people, angry that 'Mātaṅga has created an obstacle to our obtaining much food and delicacies by going to the park,' shouted, 'Seize the outcaste!' They struck him with clods of earth, knocked him unconscious to the ground, and went away.

සො න චිරෙනෙව සතිං පටිලභිත්වා වුට්ඨාය මනුස්සෙ පුච්ඡි – ‘‘කිං, අය්‍යා, ද්වාරං නාම සබ්බසාධාරණං, උදාහු බ්‍රාහ්මණානං එව කත’’න්ති? ‘‘සබ්බෙසං සාධාරණ’’න්ති. ‘‘එවං සබ්බසාධාරණද්වාරෙ එකමන්තං අපක්කමන්තං මං දිට්ඨමඞ්ගලිකාය මනුස්සා ඉමං අනයබ්‍යසනං පාපෙසු’’න්ති රථිකාය මනුස්සානං ආරොචෙත්වා ‘‘හන්දාහං ඉමිස්සා මානං භින්දිස්සාමී’’ති තස්සා නිවෙසනද්වාරං ගන්ත්වා ‘‘අහං දිට්ඨමඞ්ගලිකං අලද්ධා න වුට්ඨහිස්සාමී’’ති නිපජ්ජි. දිට්ඨමඞ්ගලිකාය පිතා ‘‘ඝරද්වාරෙ මාතඞ්ගො නිපන්නො’’ති සුත්වා ‘‘තස්ස කාකණිකං දෙථ, තෙලෙන සරීරං මක්ඛෙත්වා ගච්ඡතූ’’ති ආහ. සො ‘‘දිට්ඨමඞ්ගලිකං අලද්ධා න උට්ඨහිස්සාමි’’ච්චෙව ආහ. තතො බ්‍රාහ්මණෙන – ‘‘ද්වෙ කාකණිකෙ දෙථ, මාසකං පාදං කහාපණං ද්වෙ තීණි යාව කහාපණසතං කහාපණසහස්සං දෙථා’’ති වුත්තෙපි න සම්පටිච්ඡති එව. එවං තෙසං මන්තෙන්තානං එව සූරියො අත්ථඞ්ගතො.

Before long, he regained his senses, stood up, and asked the people, 'Sirs, is the city gate common to all, or was it made only for brahmins?' 'It is common to all,' they replied. 'In that case, while I was stepping aside at this common gate, Diṭṭhamaṅgalikā’s people brought this disaster upon me.' Having informed the people in the street, he thought, 'Come now, I will break her pride.' He went to the door of her house and lay down, declaring, 'I will not get up until I obtain Diṭṭhamaṅgalikā.' When Diṭṭhamaṅgalikā’s father heard, 'An outcaste is lying at the house door,' he said, 'Give him a small coin, anoint his body with oil, and let him go.' But he only said, 'I will not rise until I obtain Diṭṭhamaṅgalikā.' Then, even when the brahmin said, 'Give him two small coins, a māsaka, a pāda, a kahāpaṇa, two, three, up to a hundred kahāpaṇas, a thousand kahāpaṇas,' he still would not accept. As they were deliberating thus, the sun set.

අථ දිට්ඨමඞ්ගලිකාය මාතා පාසාදා ඔරුය්හ සාණිපාකාරං පරික්ඛිපාපෙත්වා තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘තාත, මාතඞ්ග, දිට්ඨමඞ්ගලිකාය අපරාධං ඛම, ද්වෙ සහස්සානි ගණ්හාහි යාව සතසහස්සං ගණ්හාහී’’ති වුත්තෙපි න සම්පටිච්ඡි, නිපජ්ජි එව. තස්සෙවං ඡ දිවසෙ නිපජ්ජිත්වා සත්තමෙ දිවසෙ සම්පත්තෙ සමන්තා සාමන්තඝරා පටිවිසකඝරා ච මනුස්සා උට්ඨහිත්වා ‘‘තුම්හෙ මාතඞ්ගං වා උට්ඨාපෙථ, දාරිකං වා දෙථ, මා අම්හෙ නාසයිත්ථා’’ති ආහංසු. තදා කිර අයං තස්මිං දෙසෙ දෙසධම්මො ‘‘යස්ස ඝරද්වාරෙ එවං නිපජ්ජිත්වා චණ්ඩාලො මරති, තෙන ඝරෙන සද්ධිං සත්තසත්තඝරවාසිනො චණ්ඩාලා හොන්තී’’ති.

Then, the mother of Diṭṭhamaṅgalikā descended from the palace, had a cloth enclosure placed around him, approached him, and said, "Dear Mātaṅga, forgive the offense of Diṭṭhamaṅgalikā. Take two thousand; take up to a hundred thousand." But even when spoken to thus, he did not accept and simply lay there. After he had lain thus for six days, when the seventh day arrived, the people from the surrounding vassal houses and neighboring houses rose up and said, "Either make Mātaṅga rise or give the girl. Do not ruin us." At that time, it is said, the local custom in that region was: "If an outcaste dies lying at someone’s door, then that household, along with the residents of seven times seven houses, becomes outcastes."

තතො දිට්ඨමඞ්ගලිකාය මාතාපිතරො දිට්ඨමඞ්ගලිකං පටපිලොතිකං නිවාසාපෙත්වා චණ්ඩාලානුච්ඡවිකං පරික්ඛාරං දත්වා පරිදෙවමානං එව තස්ස සන්තිකං නෙත්වා ‘‘හන්ද, දානි දාරිකං උට්ඨාය ගණ්හාහී’’ති අදංසු. සා පස්සෙ ඨත්වා ‘‘උට්ඨාහී’’ති ආහ. සො ‘‘අහං අතිවිය කිලන්තො, හත්ථෙ ගහෙත්වා මං උට්ඨාපෙහී’’ති ආහ. සා තථා අකාසි. මාතඞ්ගො ‘‘මයං අන්තොනගරෙ වසිතුං න ලභාම, එහි, බහිනගරෙ චණ්ඩාලගාමං ගමිස්සාමා’’ති තං අපස්සාය අත්තනො ගෙහං අගමාසි. ‘‘තස්සා පිට්ඨිං අභිරුහිත්වා’’ති ජාතකභාණකා වදන්ති.

Then, the parents of Diṭṭhamaṅgalikā, having dressed her in rags and given her the equipment befitting an outcaste, brought her weeping to him and gave her, saying, "Come now, rise up and take the girl." She stood nearby and said, "Rise up." He replied, "I am very tired; take me by the hand and help me up." She did so. Mātaṅga said, "We are not permitted to live inside the city. Come, let us go to the outcaste village outside the city." Taking her with him, he went to his own house. The Jātaka reciters say, "Having climbed onto her back."

එවං [Pg.151] පන ගෙහං ගන්ත්වා ජාතිසම්භෙදවීතික්කමං අකත්වාව කතිපාහං ගෙහෙ වසිත්වා බලං ගහෙත්වා චින්තෙසි – ‘‘අහං ඉමං බ්‍රාහ්මණමහාසාලකඤ්ඤං මය්හං චණ්ඩාලගෙහෙ වාසාපෙසිං, හන්ද, දානි තං ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තං කරිස්සාමී’’ති. සො අරඤ්ඤං පවිසිත්වා පබ්බජිත්වා සත්තාහබ්භන්තරෙයෙව අට්ඨ සමාපත්තියො පඤ්චාභිඤ්ඤායො නිබ්බත්තෙත්වා ඉද්ධියා චණ්ඩාලගාමද්වාරෙ ඔතරිත්වා ගෙහද්වාරෙ ඨිතො දිට්ඨමඞ්ගලිකං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘සාමි, කිස්ස මං අනාථං කත්වා පබ්බජිතොසී’’ති පරිදෙවමානං ‘‘ත්වං, භද්දෙ, මා චින්තයි, තව පොරාණකයසතො ඉදානි මහන්තතරං යසං කරිස්සාමි, ත්වං පන ‘මහාබ්‍රහ්මා මෙ සාමිකො, න මාතඞ්ගො, සො බ්‍රහ්මලොකං ගතො, ඉතො සත්තමෙ දිවසෙ පුණ්ණමාය චන්දමණ්ඩලං භින්දිත්වා ආගමිස්සතී’ති පරිසාසු වදෙය්‍යාසී’’ති වත්වා හිමවන්තමෙව ගතො.

Having gone to the house in this way, without transgressing the bond of birth, he stayed in the house for a few days, gathered strength, and thought: "I have made this daughter of a wealthy brahmin dwell in my outcaste house. Now, I will make her attain the highest gain and glory." Entering the forest, he went forth and within seven days, he developed the eight attainments and the five higher knowledges. Descending by psychic power at the gate of the outcaste village, he stood at the door of the house and had Diṭṭhamaṅgalikā summoned. As she lamented, saying, "Master, why have you made me helpless and gone forth?" he said, "Dear one, do not worry. I will now bring you greater glory than your former glory. But you must say in the assemblies, 'My master is the Great Brahmā, not Mātaṅga. He has gone to the Brahmā world and will return on the seventh day from now, on the full moon, breaking through the moon's disk.'" Having said this, he went to the Himālaya.

දිට්ඨමඞ්ගලිකාපි බාරාණසියං මහාජනමජ්ඣෙ තෙසු තෙසු ඨානෙසු තථා කථෙසි. අථ පුණ්ණමදිවසෙ බොධිසත්තො චන්දමණ්ඩලස්ස ගගනමජ්ඣෙ ඨිතකාලෙ බ්‍රහ්මත්තභාවං මාපෙත්වා චන්දමණ්ඩලං භින්දිත්වා ද්වාදසයොජනිකං බාරාණසිං සකලං කාසිරට්ඨඤ්ච එකොභාසං කත්වා ආකාසතො ඔතරිත්වා බාරාණසියා උපරි තික්ඛත්තුං පරිබ්භමිත්වා මහාජනෙන ගන්ධමාලාදීහි පූජියමානො චණ්ඩාලගාමාභිමුඛො අහොසි. බ්‍රහ්මභත්තා සන්නිපතිත්වා තං චණ්ඩාලගාමකං ගන්ත්වා දිට්ඨමඞ්ගලිකාය ගෙහං සුද්ධවත්ථගන්ධමාලාදීහි දෙවවිමානං විය අලඞ්කරිංසු. දිට්ඨමඞ්ගලිකා ච තදා උතුනී හොති. මහාසත්තො තත්ථ ගන්ත්වා දිට්ඨමඞ්ගලිකං අඞ්ගුට්ඨෙන නාභියං පරාමසිත්වා ‘‘භද්දෙ, ගබ්භො තෙ පතිට්ඨිතො, ත්වං පුත්තං විජායිස්සසි, ත්වම්පි පුත්තොපි තෙ ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තා භවිස්සථ, තව සීසධොවනඋදකං සකලජම්බුදීපෙ රාජූනං අභිසෙකොදකං භවිස්සති, න්හානොදකං පන තෙ අමතොදකං භවිස්සති, යෙ නං සීසෙ ආසිඤ්චිස්සන්ති, තෙ සබ්බරොගෙහි මුච්චිස්සන්ති, කාළකණ්ණියා ච පරිමුච්චිස්සන්ති, තව පාදපිට්ඨෙ සීසං ඨපෙත්වා වන්දන්තා සහස්සං දස්සන්ති, කථාසවනට්ඨානෙ ඨත්වා වන්දන්තා සතං දස්සන්ති, චක්ඛුපථෙ ඨත්වා වන්දන්තා එකෙකං කහාපණං දත්වා වන්දිස්සන්ති, අප්පමත්තා හොහී’’ති තං ඔවදිත්වා ගෙහා නික්ඛම්ම මහාජනස්ස පස්සන්තස්සෙව චන්දමණ්ඩලං පාවිසි.

Diṭṭhamaṅgalikā spoke thus in various places in Bārāṇasī amidst the great crowd. Then, on the full moon day, at the time when the moon's disk was in the middle of the sky, the Bodhisatta, having created the form of a Brahmā, broke through the moon's disk and illuminated the entire twelve-yojana Bārāṇasī and the whole Kāsi country with a single radiance. Descending from the sky, he circled above Bārāṇasī three times and, being worshipped by the great crowd with perfumes and garlands, headed toward the outcaste village. The devotees of Brahmā gathered and went to that outcaste village, adorning Diṭṭhamaṅgalikā’s house with pure clothes, perfumes, and garlands like a divine mansion. At that time, Diṭṭhamaṅgalikā was in her fertile period. The Great Being went there and, touching Diṭṭhamaṅgalikā’s navel with his thumb, said: "Good lady, a conception is established in you. You will give birth to a son, and both you and your son will attain the highest gain and glory. The water from washing your head will become the consecration water for all the kings in Jambudīpa. The water from your bath will become the water of immortality. Those who sprinkle it on their heads will be freed from all diseases and released from misfortune. Those who bow, placing their heads upon your feet, will give a thousand. Those who bow while standing in a place where they can hear you speak will give a hundred. Those who bow while standing within sight will give one kahāpaṇa each. Be heedful!" Having advised her thus, he left the house and, while the great crowd watched, entered the moon's disk.

බ්‍රහ්මභත්තා [Pg.152] සන්නිපතිත්වා දිට්ඨමඞ්ගලිකං මහන්තෙන සක්කාරෙන නගරං පවෙසෙත්වා මහන්තෙන සිරිසොභග්ගෙන තත්ථ වසාපෙසුං. දෙවවිමානසදිසඤ්චස්සා නිවෙසනං කාරෙසුං. තත්ථ නෙත්වා උළාරං ලාභසක්කාරං උපනාමෙසුං. පුත්තලාභාදි සබ්බො බොධිසත්තෙන වුත්තසදිසොව අහොසි. සොළසසහස්සා බ්‍රාහ්මණා දිට්ඨමඞ්ගලිකාය පුත්තෙන සහ නිබද්ධං භුඤ්ජන්ති, සහස්සමත්තා නං පරිවාරෙන්ති, අනෙකසහස්සානං දානං දීයති. අථ මහාසත්තො ‘‘අයං අට්ඨානෙ අභිප්පසන්නො, හන්දස්ස දක්ඛිණෙය්‍යෙ ජානාපෙස්සාමී’’ති භික්ඛාය චරන්තො තස්සා ගෙහං ගන්ත්වා තෙන සද්ධිං සල්ලපිත්වා අගමාසි. අථ කුමාරො ගාථමාහ –

The devotees of Brahmā gathered together and, with great honor, led Diṭṭhamaṅgalikā into the city, establishing her there with great splendor and prosperity. They built a dwelling for her like a divine mansion. Having brought her there, they presented her with abundant gain and honor. The acquisition of a son and all else was just as the Bodhisatta had foretold. Sixteen thousand brahmins constantly ate with her son, while about a thousand attended upon him, and gifts were given to many thousands. Then the Great Being thought, "This one is pleased with an improper object; well then, I shall make her know those who are worthy of offerings." So, while wandering for alms, he went to her house, conversed with the son, and departed. Then the boy spoke a verse:

‘‘කුතො නු ආගච්ඡසි දුම්මවාසී, ඔතල්ලකො පංසුපිසාචකොව;

සඞ්කාරචොළං පටිමුඤ්ච කණ්ඨෙ, කො රෙ තුවං හොසි අදක්ඛිණෙය්‍යො’’ති. (ජා. 1.15.1);

"From where do you come, O foul-smelling one, contemptible, like a dust-demon? A rag from a dust-heap is tied on your neck. Who are you, wretch, unworthy of offerings?"

තෙන වුත්තං අනාචාරං අසහමානා දෙවතා තස්ස තෙසඤ්ච සොළසසහස්සානං බ්‍රාහ්මණානං මුඛං විපරිවත්තෙසුං. තං දිස්වා දිට්ඨමඞ්ගලිකා මහාසත්තං උපසඞ්කමිත්වා තමත්ථං ආරොචෙසි. බොධිසත්තො ‘‘තස්ස අනාචාරං අසහන්තෙහි යක්ඛෙහි සො විප්පකාරො කතො, අපි ච ඛො පන ඉමං උච්ඡිට්ඨපිණ්ඩකං තෙසං මුඛෙ ආසිඤ්චිත්වා තං විප්පකාරං වූපසමෙහී’’ති ආහ. සාපි තථා කත්වා තං වූපසමෙසි. අථ දිට්ඨමඞ්ගලිකා පුත්තං ආහ – ‘‘තාත, ඉමස්මිං ලොකෙ දක්ඛිණෙය්‍යා නාම මාතඞ්ගපණ්ඩිතසදිසා භවන්ති, න ඉමෙ බ්‍රාහ්මණා විය ජාතිමත්තෙන, මන්තසජ්ඣායනමත්තෙන වා මානත්ථද්ධා’’ති වත්වා යෙ තදා සීලාදිගුණවිසෙසයුත්තා ඣානසමාපත්තිලාභිනො චෙව පච්චෙකබුද්ධා ච, තත්ථෙවස්ස පසාදං උප්පාදෙසීති.

The deities, unable to endure the misconduct spoken by him, turned upside down the mouths of that brahmin and his sixteen thousand brahmins. Seeing this, Diṭṭhamaṅgalikā approached the Great Being and reported the matter. The Bodhisatta said, "That harm was done by yakkhas who could not endure his misconduct. Nevertheless, sprinkle this leftover lump of food into their mouths and pacify this harm." She did so and thus pacified it. Then Diṭṭhamaṅgalikā said to her son, "Dear one, in this world, those worthy of offerings are like the wise Mātaṅga, not like these brahmins who are arrogant merely due to birth or the recitation of mantras." Having said this, she inspired faith in him right there toward those who were endowed with special qualities such as morality, those who had attained jhāna and other spiritual attainments, and the Paccekabuddhas.

තදා වෙත්තවතීනගරෙ ජාතිමන්තො නාම එකො බ්‍රාහ්මණො පබ්බජිත්වාපි ජාතිං නිස්සාය මහන්තං මානමකාසි. මහාසත්තො ‘‘තස්ස මානං භින්දිස්සාමී’’ති තං ඨානං ගන්ත්වා තස්සාසන්නෙ උපරිසොතෙ වාසං කප්පෙසි. තෙන වුත්තං –

At that time, in the city of Vettavatī, there was a brahmin named Jātimanta who, even after having gone forth, still took great pride in his birth and was very arrogant. The Great Being, intending to break his arrogance, went to that place and took up residence near him, upstream. Thus it is said:

61.

61.

‘‘අහඤ්ච බ්‍රාහ්මණො එකො, ගඞ්ගාකූලෙ වසාමුභො;

අහං වසාමි උපරි, හෙට්ඨා වසති බ්‍රාහ්මණො’’ති.

"I am one brahmin, and on the bank of the Ganges we both dwell; I dwell upstream, the brahmin dwells downstream."

අථ [Pg.153] මහාසත්තො එකදිවසං දන්තකට්ඨං ඛාදිත්වා ‘‘ඉදං ජාතිමන්තස්ස ජටාසු ලග්ගතූ’’ති අධිට්ඨාය නදියං පාතෙසි. තං තස්ස උදකං ආචමෙන්තස්ස ජටාසු ලග්ගි, සො තං දිස්වා ‘‘නස්ස වසලා’’ති වත්වා ‘‘කුතොයං කාළකණ්ණී ආගතො, උපධාරෙස්සාමි න’’න්ති උද්ධංසොතං ගච්ඡන්තො මහාසත්තං දිස්වා ‘‘කිංජාතිකොසී’’ති පුච්ඡි. ‘‘චණ්ඩාලොස්මී’’ති. ‘‘තයා නදියං දන්තකට්ඨං පාතිත’’න්ති? ‘‘ආම, මයා’’ති. ‘‘නස්ස, වසල, චණ්ඩාල, කාළකණ්ණි, මා ඉධ වසි, හෙට්ඨාසොතෙ වසා’’ති වත්වා හෙට්ඨාසොතෙ වසන්තෙනපි පාතිතෙ දන්තකට්ඨෙ පටිසොතං ආගන්ත්වා ජටාසු ලග්ගන්තෙ ‘‘නස්ස, වසල, සචෙ ඉධ වසිස්සසි, සත්තමෙ දිවසෙ සත්තධා තෙ මුද්ධා ඵලිස්සතී’’ති ආහ. තෙන වුත්තං –

Then the Great Being, one day after chewing a toothstick, made a resolution, "May this cling to Jātimanta's matted locks," and threw it into the river. As the brahmin was rinsing his mouth with water, it stuck in his matted locks. Seeing this, he said, "Perish, you outcaste!" and thinking, "From where has this ill-omened one come? I shall investigate him," he went upstream. Seeing the Great Being, he asked, "Of what caste are you?" "I am a Caṇḍāla." "Did you throw the toothstick into the river?" "Yes, I did." "Perish, you outcaste, you Caṇḍāla, you ill-omened one! Do not live here—live downstream!" he said. But even when the Bodhisatta was living downstream, a toothstick he threw went against the current and clung to the brahmin's matted locks. The brahmin said, "Perish, you outcaste! If you continue to live here, on the seventh day your head will split into seven pieces!" Thus it was said:

62.

62.

‘‘විචරන්තො අනුකූලම්හි, උද්ධං මෙ අස්සමද්දස;

තත්ථ මං පරිභාසෙත්වා, අභිසපි මුද්ධඵාලන’’න්ති.

"While wandering along the bank, he saw my hermitage upstream. There, after reviling me, he cursed me with the splitting of my head."

තත්ථ විචරන්තො අනුකූලම්හීති උච්ඡිට්ඨදන්තකට්ඨෙ අත්තනො ජටාසු ලග්ගෙ තස්ස ආගමනගවෙසනවසෙන ගඞ්ගාය තීරෙ අනුවිචරන්තො. උද්ධං මෙ අස්සමද්දසාති අත්තනො වසනට්ඨානතො උපරිසොතෙ මම අස්සමං පණ්ණසාලං අද්දක්ඛි. තත්ථ මං පරිභාසෙත්වාති මම අස්සමං ආගන්ත්වා ජාතිං සුත්වා තතොව පටික්කමිත්වා සවනූපචාරෙ ඨත්වා ‘‘නස්ස, වසල චණ්ඩාල, කාළකණ්ණි මා ඉධ වසී’’තිආදීනි වත්වා භයෙන සන්තජ්ජෙත්වා. අභිසපි මුද්ධඵාලනන්ති ‘‘සචෙ ජීවිතුකාමොසි, එත්තොව සීඝං පලායස්සූ’’ති වත්වා ‘‘සචෙ න පක්කමිස්සති, ඉතො තෙ සත්තමෙ දිවසෙ සත්තධා මුද්ධා ඵලතූ’’ති මෙ අභිසපං අදාසි.

Here, 'while wandering along the bank' means that with the discarded toothstick clinging to his own matted locks, he wandered along the shore of the Ganges searching for its source. 'He saw my hermitage upstream' means that from his own dwelling place, he saw my leaf-hut further upstream. 'There, after reviling me' means that upon coming to my hermitage, hearing my caste, turning back from there, and standing within earshot, he said, 'Perish, you outcaste, you Caṇḍāla, you ill-omened one! Do not stay here!' and so on, intimidating me with threats. 'He cursed me with the splitting of my head' means that after saying, 'If you wish to live, flee quickly from here!' he pronounced this curse upon me: 'If you do not depart, on the seventh day from now, may your head split into seven pieces!'

කිං පන තස්ස අභිසපෙන මුද්ධා ඵලතීති? න ඵලති, කුහකො පන සො, එවමයං මරණභයතජ්ජිතො සුදූරං පක්කමිස්සතීති සඤ්ඤාය සන්තාසනත්ථං තථා ආහ.

But does a head split because of his curse? No, it does not. He was, however, a deceiver, and he spoke thus for the purpose of intimidation, thinking, 'Threatened by the fear of death, this one will flee far away.'

63. යදිහං තස්ස පකුප්පෙය්‍යන්ති තස්ස මානත්ථද්ධස්ස කූටජටිලස්ස අහං යදි කුජ්ඣෙය්‍යං. යදි සීලං න ගොපයෙති සීලං යදි න රක්ඛෙය්‍යං, ඉදං සීලං නාම ජීවිතනිරපෙක්ඛං සම්මදෙව රක්ඛිතබ්බන්ති යදි න චින්තෙය්‍යන්ති අත්ථො. ඔලොකෙත්වානහං තස්ස, කරෙය්‍යං ඡාරිකං වියාති සචාහං තදා තස්ස අප්පතීතො අභවිස්සං. මම චිත්තාචාරං ඤත්වා මයි අභිප්පසන්නා දෙවතා ඛණෙනෙව තං භස්මමුට්ඨිං විය විද්ධංසෙය්‍යුන්ති අධිප්පායො. සත්ථා පන [Pg.154] තදා අත්තනො අප්පතීතභාවෙ සති දෙවතාහි සාධෙතබ්බං තස්ස අනත්ථං අත්තනා කත්තබ්බං විය කත්වා දෙසෙසි ‘‘කරෙය්‍යං ඡාරිකං වියා’’ති.

63. 'If I were to become angry with him' means: if I were to become angry with that arrogant and deceitful matted-hair ascetic. 'If I were not to guard my virtue' means: if I were not to protect my virtue, if I were not to think, 'This virtue must be rightly guarded even without regard for one's life.' 'Having looked upon him, I would reduce him to ashes' means: if I had been displeased with him at that time. The intention is that the deities, knowing the conduct of my mind and being especially pleased with me, would have instantly scattered him like a handful of ashes. The Teacher, however, at that time, spoke as if the harm to that ascetic, which would be accomplished by the deities if he were displeased, was to be done by himself, saying, 'I would reduce him to ashes.'

විතණ්ඩවාදී පනාහ – ‘‘බොධිසත්තොව තං ජටිලං ඉච්ඡමානො ඉද්ධියා ඡාරිකං කරෙය්‍ය, එවඤ්හි සති ඉමිස්සා පාළියා අත්ථො උජුකමෙව නීතො හොතී’’ති. සො එවමස්ස වචනීයො – ‘‘ත්වං ඉද්ධියා පරූපඝාතං වදසි, ඉද්ධි නාමෙසා අධිට්ඨානා ඉද්ධි, විකුබ්බනා ඉද්ධි, මනොමයා ඉද්ධි, ඤාණවිප්ඵාරා ඉද්ධි, සමාධිවිප්ඵාරා ඉද්ධි, අරියා ඉද්ධි, කම්මවිපාකජා ඉද්ධි, පුඤ්ඤවතො ඉද්ධි, විජ්ජාමයා ඉද්ධි, තත්ථ තත්ථ සම්මාපයොගප්පච්චයා ඉජ්ඣනට්ඨෙන ඉද්ධීති දසවිධා. තත්ථ ‘‘කතරං ඉද්ධිං වදෙසී’’ති? ‘‘භාවනාමය’’න්ති. ‘‘කිං පන භාවනාමයාය පරූපඝාතකම්මං හොතී’’ති? ආම, එකච්චෙ ආචරියා ‘‘එකවාරං හොතී’’ති වදන්ති, යථා හි පරං පහරිතුකාමෙන උදකභරිතෙ ඝටෙ ඛිත්තෙ පරොපි පහරීයති, ඝටොපි භිජ්ජති, එවමෙව භාවනාමයාය ඉද්ධියා එකවාරං පරූපඝාතකම්මං හොති, තතො පට්ඨාය පන සා නස්සති.

A debater, however, says: "The Bodhisatta himself, if he wished, could have reduced that matted-hair ascetic to ashes through psychic power. For if so, the meaning of this Pāli passage would be straightforwardly understood." To him, it should be said: "You speak of harming another through psychic power. But psychic power is of ten kinds: the psychic power of determination, the psychic power of transformation, the mind-made power, the power of pervasive knowledge, the power of pervasive concentration, the noble power, the power resulting from kamma, the power of the meritorious, the power based on knowledge, and the power that succeeds due to right application in various circumstances. Among these, which psychic power do you mean?" "The power born of meditation," he says. "But can an act of harming another be done with the power born of meditation?" "Yes, some teachers say it can be done once. For just as when someone, wishing to strike another, throws a pot full of water, the other person is struck and the pot is also broken; in the same way, an act of harming another can be done once with the power born of meditation, but from that point on, that power is lost."

අථ සො ‘‘භාවනාමයාය ඉද්ධියා නෙව එකවාරං න ද්වෙවාරං පරූපඝාතකම්මං හොතී’’ති වත්වා පුච්ඡිතබ්බො ‘‘කිං භාවනාමයා ඉද්ධි කුසලා අකුසලා අබ්‍යාකතා, සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා දුක්ඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා, සවිතක්කසවිචාරා අවිතක්කවිචාරමත්තා අවිතක්කඅවිචාරා, කාමාවචරා රූපාවචරා අරූපාවචරා’’ති? ජානන්තො ‘‘භාවනාමයා ඉද්ධි කුසලා අබ්‍යාකතා වා අදුක්ඛමසුඛවෙදනියා අවිතක්කඅවිචාරා රූපාවචරා චා’’ති වක්ඛති. සො වත්තබ්බො ‘‘පාණාතිපාතචෙතනා කුසලාදීසු කතරං කොට්ඨාසං භජතී’’ති? ජානන්තො වක්ඛති ‘‘පාණාතිපාතචෙතනා අකුසලාව දුක්ඛවෙදනාව සවිතක්කසවිචාරාව කාමාවචරාවා’’ති. එවං සන්තෙ ‘‘තව පඤ්හො නෙව කුසලත්තිකෙන සමෙති, න වෙදනාත්තිකෙන න විතක්කත්තිකෙන න භූමන්තරෙනා’’ති පාළියා විරොධං දස්සෙත්වා සඤ්ඤාපෙතබ්බො. යදි පන සො ‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, ඉධෙකච්චො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා ඉද්ධිමා චෙතොවසිප්පත්තො අඤ්ඤිස්සා කුච්ඡිගතං ගබ්භං පාපකෙන මනසානුපෙක්ඛිතා හොති ‘අහො වත යං තං කුච්ඡිගතං ගබ්භං න සොත්ථිනා අභිනික්ඛමෙය්‍යා’ති. එවම්පි, භික්ඛවෙ, කුලුම්පස්ස උපඝාතො හොතී’’ති [Pg.155] සඞ්ගීතිං අනාරුළ්හං කුලුම්පසුත්තං උදාහරෙය්‍ය. තස්සාපි ‘‘ත්වං අත්ථං න ජානාසි. ඉද්ධිමා චෙතොවසිප්පත්තොති හි එත්ථ න භාවනාමයා ඉද්ධි අධිප්පෙතා, ආථබ්බනිකා ඉද්ධි අධිප්පෙතා. සා හි එත්ථ ලබ්භමානා ලබ්භතීති භාවනාමයාය ඉද්ධියා පරූපඝාතො න සම්භවතියෙවා’’ති සඤ්ඤාපෙතබ්බො. නො චෙ සඤ්ඤත්තිං උපෙති, කම්මං කත්වා උය්‍යොජෙතබ්බො. තස්මා යථාවුත්තනයෙනෙවෙත්ථ ගාථාය අත්ථො වෙදිතබ්බො.

Then, having said, 'With the power born of meditation, the act of harming others does not occur even once or twice,' he should be asked: 'Is the power born of meditation wholesome, unwholesome, or indeterminate? Is it associated with pleasant feeling, painful feeling, or neither-painful-nor-pleasant feeling? Is it with initial and sustained thought, without initial thought but with sustained thought alone, or without both initial and sustained thought? Does it belong to the sensuous sphere, the form sphere, or the formless sphere?' Knowing, he would say, 'The power born of meditation is wholesome or indeterminate, associated with neither-painful-nor-pleasant feeling, without initial and sustained thought, and belonging to the form sphere.' He should be counter-questioned: 'The intention of killing living beings—into which category does it fall among the wholesome, etc.?' Knowing, he would say, 'The intention of killing living beings is only unwholesome, only associated with painful feeling, only with initial and sustained thought, and only belonging to the sensuous sphere.' This being so, he should be made to understand by showing the contradiction with the Pāli text: 'Your proposition does not accord with the triad of wholesome states, nor with the triad of feelings, nor with the triad of thoughts, nor with the different planes of existence.' But if he were to cite the Kulumpa Sutta, which was not included in the canonical recitation, saying, 'Furthermore, monks, here some ascetic or brahmin who is powerful and has mastery of mind, regards the fetus in another’s womb with a malevolent mind, thinking, “Oh, may that fetus in the womb not emerge safely!” In this way, monks, there is harm to the fetus,' he should also be made to understand by saying: 'You do not understand the meaning. Here, “powerful and has mastery of mind” does not mean the power born of meditation; it means the power of sorcery. For that is obtainable and is what is found here; thus, with the power born of meditation, harming others is simply not possible.' If he does not come to an understanding, a formal act should be performed and he should be expelled. Therefore, the meaning of the verse here should be understood according to the method already stated.

තථා පන තෙන අභිසපිතො මහාසත්තො ‘‘සචාහං එතස්ස කුජ්ඣිස්සාමි, සීලං මෙ අරක්ඛිතං භවිස්සති, උපායෙනෙවස්ස මානං භින්දිස්සාමි, සා චස්ස රක්ඛා භවිස්සතී’’ති සත්තමෙ දිවසෙ සූරියුග්ගමනං වාරෙසි. මනුස්සා සූරියස්ස අනුග්ගමනෙන උබ්බාළ්හා ජාතිමන්තතාපසං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙ සූරියස්ස උග්ගන්තුං න දෙථා’’ති පුච්ඡිංසු. සො ‘‘න මෙතං කම්මං, ගඞ්ගාතීරෙ පන එකො චණ්ඩාලතාපසො වසති, තස්සෙතං කම්මං සියා’’ති ආහ. මනුස්සා මහාසත්තං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙ සූරියස්ස උග්ගන්තුං න දෙථා’’ති පුච්ඡිංසු. ‘‘ආමාවුසො’’ති. ‘‘කිංකාරණා’’ති? ‘‘තුම්හාකං කුලූපකතාපසො මං නිරපරාධං අභිසපි, තස්මිං ආගන්ත්වා ඛමාපනත්ථං මම පාදෙසු පතිතෙ සූරියං විස්සජ්ජෙස්සාමී’’ති. තෙ ගන්ත්වා තං ආකඩ්ඪන්තා ආනෙත්වා මහාසත්තස්ස පාදමූලෙ නිපජ්ජාපෙත්වා ඛමාපෙත්වා ‘‘සූරියං විස්සජ්ජෙථ, භන්තෙ’’ති ආහංසු. ‘‘න සක්කා විස්සජ්ජෙතුං, සචාහං විස්සජ්ජෙස්සාමි, ඉමස්ස සත්තධා මුද්ධා ඵලිස්සතී’’ති. ‘‘අථ, භන්තෙ, කිං කරොමා’’ති. මහාසත්තො ‘‘මත්තිකාපිණ්ඩං ආහරථා’’ති ආහරාපෙත්වා ‘‘ඉමං තාපසස්ස සීසෙ ඨපෙත්වා තාපසං ඔතාරෙත්වා උදකෙ ඨපෙථ, යදා සූරියො දිස්සති, තදා තාපසො උදකෙ නිමුජ්ජතූ’’ති වත්වා සූරියං විස්සජ්ජෙසි. සූරියරස්මීහි ඵුට්ඨමත්තෙව මත්තිකාපිණ්ඩො සත්තධා භිජ්ජි. තාපසො උදකෙ නිමුජ්ජි. තෙන වුත්තං –

But when the Great Being was cursed by him, he thought: 'If I become angry with him, my virtue will be unprotected. I must break his pride by some means, and that will be his protection.' On the seventh day, he prevented the sun from rising. The people, distressed by the sun's failure to rise, approached the high-caste ascetic and asked, 'Venerable sir, are you not allowing the sun to rise?' He replied, 'This is not my doing. But there is an outcaste ascetic living on the banks of the Ganges—perhaps this is his doing.' The people then approached the Great Being and asked, 'Venerable sir, are you not allowing the sun to rise?' 'Yes, friends.' 'Why?' 'Your family’s attendant ascetic cursed me without cause. When he comes and falls at my feet to ask for forgiveness, I will release the sun.' They went, dragged him along, brought him, made him prostrate at the feet of the Great Being, and after making him ask for forgiveness, said, 'Venerable sir, release the sun.' 'It cannot be released. If I release it, his head will split into seven pieces.' 'Then, venerable sir, what should we do?' The Great Being said, 'Bring a lump of clay.' They brought it, and he said, 'Place this on the ascetic's head, lower the ascetic into the water, and when the sun appears, let the ascetic sink beneath the water.' Then he released the sun. As soon as the sun's rays touched the lump of clay, it split into seven pieces. The ascetic sank beneath the water. Therefore, it is said:

64.

64.

‘‘යං සො තදා මං අභිසපි, කුපිතො දුට්ඨමානසො;

තස්සෙව මත්ථකෙ නිපති, යොගෙන තං පමොචයි’’න්ති.

That curse he hurled at me then, in anger, with a hateful mind—that very curse fell upon his own head, and by my skillful means I released him.

තත්ථ යං සො තදා මං අභිසපීති සො ජාතිමන්තජටිලො යං මුද්ධඵාලනං සන්ධාය තදා මං අභිසපි, මය්හං සපං අදාසි. තස්සෙව මත්ථකෙ [Pg.156] නිපතීති තං මය්හං උපරි තෙන ඉච්ඡිතං තස්සෙව පන උපරි නිපති නිපතනභාවෙන අට්ඨාසි. එවඤ්හෙතං හොති යථා තං අප්පදුට්ඨස්ස පදුස්සතො. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘යො අප්පදුට්ඨස්ස නරස්ස දුස්සති…පෙ… පටිවාතංව ඛිත්තො’’ති (ධ. ප. 125; සු. නි. 667; ජා. 1.5.94). යොගෙන තං පමොචයින්ති තං තස්ස භාසිතං මත්ථකඵාලනං උපායෙන තතො පමොචෙසිං, තං වා ජටිලං තතො පමොචෙසිං, යෙන උපායෙන තං න හොති, තථා අකාසින්ති අත්ථො.

Here, 'the curse he cast upon me then' refers to the high-caste matted-hair ascetic who, intending to split my head, cursed me and gave me that curse. 'That very curse fell upon his own head' means what he wished for me fell upon himself and stood ready to fall upon him. Thus it is for one who offends the inoffensive. As the Blessed One has said: 'Whoever harms an innocent man... like dust thrown against the wind.' (Dhammapada 125; Sutta Nipāta 667; Jātaka 1.5.94). 'By my skillful means I freed him' means: by a skillful method I freed him from the splitting of his head, brought about by his own words; or I freed that matted-hair ascetic from that fate, acting in such a way that it would not happen—this is the meaning.

යඤ්හි තෙන පාරමිතාපරිභාවනසමිද්ධාහි නානාසමාපත්තිවිහාරපරිපූරිතාහි සීලදිට්ඨිසම්පදාහි සුසඞ්ඛතසන්තානෙ මහාකරුණාධිවාසෙ මහාසත්තෙ අරියූපවාදකම්මං අභිසපසඞ්ඛාතං ඵරුසවචනං පයුත්තං, තං මහාසත්තස්ස ඛෙත්තවිසෙසභාවතො තස්ස ච අජ්ඣාසයඵරුසතාය දිට්ඨධම්මවෙදනීයං හුත්වා සචෙ සො මහාසත්තං න ඛමාපෙසි, සත්තමෙ දිවසෙ විපච්චනසභාවං ජාතං, ඛමාපිතෙ පන මහාසත්තෙ පයොගසම්පත්තිපටිබාහිතත්තා අවිපාකධම්මතං ආපජ්ජි අහොසිකම්මභාවතො. අයඤ්හි අරියූපවාදපාපස්ස දිට්ඨධම්මවෙදනීයස්ස ච ධම්මතා. තත්ථ යං සත්තමෙ දිවසෙ බොධිසත්තෙන සූරියුග්ගමනනිවාරණං කතං, අයමෙත්ථ යොගොති අධිප්පෙතො උපායො. තෙන හි උබ්බාළ්හා මනුස්සා බොධිසත්තස්ස සන්තිකෙ තාපසං ආනෙත්වා ඛමාපෙසුං. සොපි ච මහාසත්තස්ස ගුණෙ ජානිත්වා තස්මිං චිත්තං පසාදෙසීති වෙදිතබ්බං. යං පනස්ස මත්ථකෙ මත්තිකාපිණ්ඩස්ස ඨපනං, තස්ස ච සත්තධා ඵාලනං කතං, තං මනුස්සානං චිත්තානුරක්ඛණත්ථං, අඤ්ඤථා හි ඉමෙ පබ්බජිතාපි සමානා චිත්තස්ස වසෙ වත්තන්ති, න පන චිත්තං අත්තනො වසෙ වත්තාපෙන්තීති මහාසත්තම්පි තෙන සදිසං කත්වා ගණ්හෙය්‍යුං. තදස්ස නෙසං දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛායාති.

For when harsh words, in the nature of a curse, were uttered by that one as the kamma of reviling a noble one against the Great Being—whose mental continuum was well-composed through the accomplishment of cultivating the perfections, who was fulfilled by abiding in various meditative attainments, and who was endowed with virtue and right view, a dwelling place of great compassion—that kamma, due to the special nature of the Great Being as a field of merit and the harshness of that one's intention, became experienceable in this very life. Had he not asked for the Great Being's forgiveness, it would have naturally ripened on the seventh day. But since the Great Being was asked for forgiveness, its successful application was obstructed, and it became a kamma without result, becoming ineffective. For such is the nature of the evil of reviling a noble one and of kamma experienceable in this very life. Herein, what was done by the Bodhisatta on the seventh day, the prevention of the sun's rising, is the intended means, called 'yoga'. For by that, the distressed people brought the ascetic to the Bodhisatta and had him ask for forgiveness. And it should be understood that he, having come to know the virtues of the Great Being, gained faith in him. As for the placing of a lump of clay on his head and its splitting into seven pieces, that was done to protect the minds of the people. Otherwise, they might think, 'These men, though they are renunciants, act under the sway of their minds and do not bring their minds under their own sway,' and thus they would consider the Great Being to be like that one. That would be for their long-term harm and suffering.

65. ඉදානි යදත්ථං තදා තස්මිං තාපසෙ චිත්තං අදූසෙත්වා සුපරිසුද්ධං සීලමෙව රක්ඛිතං, තං දස්සෙතුං ‘‘අනුරක්ඛිං මම සීල’’න්ති ඔසානගාථමාහ. තං හෙට්ඨා වුත්තත්ථමෙව.

65. Now, to show the purpose for which, at that time, without corrupting his mind towards that ascetic, his perfectly pure virtue was guarded, he speaks the concluding verse: "I guarded my virtue." This meaning has already been explained above.

තදා මණ්ඩබ්‍යො උදෙනො, මාතඞ්ගො ලොකනාථො.

Then Maṇḍabya was Udena, and Mātaṅga was the Lord of the World.

ඉධාපි සෙසපාරමියො නිද්ධාරෙතබ්බා. තථා නිහීනජාතිකස්ස සතො යථාධිප්පායං දිට්ඨමඞ්ගලිකාය මානනිග්ගහො, පබ්බජිත්වා ‘‘දිට්ඨමඞ්ගලිකාය අවස්සයො [Pg.157] භවිස්සාමී’’ති උප්පන්නචිත්තො අරඤ්ඤං ගන්ත්වා පබ්බජිත්වා සත්තදිවසබ්භන්තරෙයෙව යථාධිප්පායං ඣානාභිඤ්ඤානිබ්බත්තනං, තතො ආගන්ත්වා දිට්ඨමඞ්ගලිකාය ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තියා උපායසම්පාදනං, මණ්ඩබ්‍යකුමාරස්ස මානනිග්ගහො, ජාතිමන්තතාපසස්ස මානනිග්ගහො, තස්ස ච අජානන්තස්සෙව භාවිනො ජීවිතන්තරායස්ස අපනයනං, මහාපරාධස්සාපි තස්ස අකුජ්ඣිත්වා අත්තනො සීලානුරක්ඛණං, අච්ඡරියබ්භුතපාටිහාරියකරණන්ති එවමාදයො මහාසත්තස්ස ගුණානුභාවා විභාවෙතබ්බා.

Here too, the remaining perfections should be determined. Likewise, the humbling of Diṭṭhamaṅgalikā by him who was of low birth, according to his wish; having gone forth, the arising of the thought, 'I will be a refuge for Diṭṭhamaṅgalikā'; his going to the forest, ordaining, and within seven days producing the jhānas and higher knowledges as desired; then returning and providing the means for Diṭṭhamaṅgalikā to attain the highest gain and honor; the humbling of Prince Maṇḍabya; the humbling of the high-born ascetic; the removal of the impending danger to that one's life, of which he was unaware; his not becoming angry at that one's great offense but protecting his own virtue; and the performance of marvelous and astonishing miracles—in such ways the qualities and powers of the Great Being should be elucidated.

මාතඞ්ගචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Conduct of Mātaṅga is concluded.

8. ධම්මදෙවපුත්තචරියාවණ්ණනා

8. The Explanation of the Conduct of the Deva-son Dhamma

66. අට්ඨමෙ මහාපක්ඛොති මහාපරිවාරො. මහිද්ධිකොති මහතියා දෙවිද්ධියා සමන්නාගතො. ධම්මො නාම මහායක්ඛොති නාමෙන ධම්මො නාම මහානුභාවො දෙවපුත්තො. සබ්බලොකානුකම්පකොති විභාගං අකත්වා මහාකරුණාය සබ්බලොකං අනුග්ගණ්හනකො.

66. In the eighth verse, 'Mahāpakkha' means 'having a great retinue'. 'Mahiddhika' means 'endowed with great divine power'. 'Dhammo nāma mahāyakkho' means 'a powerful deva-son named Dhamma'. 'Sabbalokānukampaka' means 'one who compassionately supports the entire world without making distinctions, with great compassion'.

මහාසත්තො හි තදා කාමාවචරදෙවලොකෙ ධම්මො නාම දෙවපුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති. සො දිබ්බාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතො දිබ්බරථමභිරුය්හ අච්ඡරාගණපරිවුතො මනුස්සෙසු සායමාසං භුඤ්ජිත්වා අත්තනො අත්තනො ඝරද්වාරෙසු සුඛකථාය නිසින්නෙසු පුණ්ණමුපොසථදිවසෙ ගාමනිගමරාජධානීසු ආකාසෙ ඨත්වා ‘‘පාණාතිපාතාදීහි දසහි අකුසලකම්මපථෙහි විරමිත්වා තිවිධසුචරිතධම්මං පූරෙථ, මත්තෙය්‍යා පෙත්තෙය්‍යා සාමඤ්ඤා බ්‍රහ්මඤ්ඤා කුලෙ ජෙට්ඨාපචායිනො භවථ, සග්ගපරායනා හුත්වා මහන්තං යසං අනුභවිස්සථා’’ති මනුස්සෙ දසකුසලකම්මපථෙ සමාදපෙන්තො ජම්බුදීපං පදක්ඛිණං කරොති. තෙන වුත්තං –

At that time, the Great Being was reborn as a deva-son named Dhamma in the sense-sphere heaven. Adorned with divine ornaments, riding a divine chariot, and surrounded by a host of nymphs, he would, on the full-moon Uposatha day, stand in the sky above villages, market towns, and royal capitals, after humans had finished their evening meal and were seated at their doorsteps engaged in pleasant conversation. He would exhort the people in the ten wholesome courses of action, saying: "Abstain from the ten unwholesome courses of action beginning with taking life. Fulfill the threefold virtuous conduct. Be one who reveres your mother, reveres your father, is respectful to ascetics, respectful to brahmins, and honors the elders in your family. By making heaven your destination, you will experience great glory." Thus, exhorting the people in the ten wholesome courses of action, he would circumambulate Jambudīpa, keeping it to his right. Therefore it is said:

67.

67.

‘‘දසකුසලකම්මපථෙ, සමාදපෙන්තො මහාජනං;

චරාමි ගාමනිගමං, සමිත්තො සපරිජ්ජනො’’ති.

"Exhorting the great multitude in the ten wholesome courses of action, I wander through village and town, with my friends and retinue."

තත්ථ සමිත්තොති ධම්මිකෙහි ධම්මවාදීහි සහායෙහි සසහායො.

Therein, 'samitto' means with friends who are righteous and speak the Dhamma.

තෙන [Pg.158] ච සමයෙන අධම්මො නාමෙකො දෙවපුත්තො කාමාවචරදෙවලොකෙ නිබ්බත්ති. ‘‘සො පාණං හනථ, අදින්නං ආදියථා’’තිආදිනා නයෙන සත්තෙ අකුසලකම්මපථෙ සමාදපෙන්තො මහතියා පරිසාය පරිවුතො ජම්බුදීපං වාමං කරොති. තෙන වුත්තං –

And at that time, a certain deva-son named Adhamma was reborn in the sense-sphere heaven. Encouraging beings in the unwholesome courses of action, saying, "Take life, take what is not given," and so on, he would circumambulate Jambudīpa, keeping it to his left, surrounded by a large retinue. Thus it was said:

68.

68.

‘‘පාපො කදරියො යක්ඛො, දීපෙන්තො දස පාපකෙ;

සොපෙත්ථ මහියා චරති, සමිත්තො සපරිජ්ජනො’’ති.

"The wicked, miserly yakkha, expounding the ten evils, also wanders here on earth, with his friends and retinue."

තත්ථ පාපොති පාපධම්මෙහි සමන්නාගතො. කදරියොති ථද්ධමච්ඡරී. යක්ඛොති දෙවපුත්තො. දීපෙන්තො දස පාපකෙති සබ්බලොකෙ ගොචරං නාම සත්තානං උපභොගපරිභොගාය ජාතං. තස්මා සත්තෙ වධිත්වා යංකිඤ්චි කත්වා ච අත්තා පීණෙතබ්බො, ඉන්ද්‍රියානි සන්තප්පෙතබ්බානීතිආදිනා නයෙන පාණාතිපාතාදිකෙ දස ලාමකධම්මෙ කත්තබ්බෙ කත්වා පකාසෙන්තො. සොපෙත්ථාති සොපි අධම්මො දෙවපුත්තො ඉමස්මිං ජම්බුදීපෙ. මහියාති භූමියා ආසන්නෙ, මනුස්සානං දස්සනසවනූපචාරෙති අත්ථො.

Therein, 'pāpo' means endowed with evil qualities. 'Kadariyo' means stubborn and miserly. 'Yakkho' means a deva-son. 'Dīpento dasa pāpake' means proclaiming the ten base qualities, beginning with taking life, as things that ought to be done, in this way: 'The sphere of the whole world has arisen for the use and enjoyment of beings. Therefore, by killing beings and doing whatever one wishes, oneself should be gratified and the senses satisfied.' 'Sopettha' means: that deva-son Adhamma is also in this Jambudīpa. 'Mahiyā' means near the earth; the meaning is, within the range of human sight and hearing.

69. තත්ථ යෙ සත්තා සාධුකම්මිකා ධම්මගරුනො, තෙ ධම්මං දෙවපුත්තං තථා ආගච්ඡන්තමෙව දිස්වා ආසනා වුට්ඨාය ගන්ධමාලාදීහි පූජෙන්තා යාව චක්ඛුපථසමතික්කමනා තාව අභිත්ථවන්ති, පඤ්ජලිකා නමස්සමානා තිට්ඨන්ති, තස්ස වචනං සුත්වා අප්පමත්තා සක්කච්චං පුඤ්ඤානි කරොන්ති. යෙ පන සත්තා පාපසමාචාරා කුරූරකම්මන්තා, තෙ අධම්මස්ස වචනං සුත්වා අබ්භනුමොදන්ති, භිය්‍යොසොමත්තාය පාපානි සමාචරන්ති. එවං තෙ තදා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස උජුවිපච්චනීකවාදා චෙව උජුවිපච්චනීකකිරියා ච හුත්වා ලොකෙ විචරන්ති. තෙනාහ භගවා ‘‘ධම්මවාදී අධම්මො ච, උභො පච්චනිකා මය’’න්ති.

69. There, those beings who perform good deeds and respect the Dhamma, upon seeing the deva-son Dhamma approaching in such a manner, rise from their seats, honor him with perfumes, garlands, and so forth, and praise him until he passes beyond their sight. They stand with joined palms paying homage, and having heard his words, they diligently and earnestly perform meritorious deeds. But those beings who are of evil conduct and cruel actions, upon hearing Adhamma's words, rejoice and commit even more evil deeds. Thus, at that time, they wander in the world with directly opposing views and directly opposing actions. Therefore, the Blessed One said, 'The speaker of Dhamma and Adhamma, we are both opponents.'

එවං පන ගච්ඡන්තෙ කාලෙ අථෙකදිවසං තෙසං රථා ආකාසෙ සම්මුඛා අහෙසුං. අථ නෙසං පරිසා ‘‘තුම්හෙ කස්ස, තුම්හෙ කස්සා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘මයං ධම්මස්ස, මයං අධම්මස්සා’’ති වත්වා මග්ගා ඔක්කමිත්වා ද්විධා ජාතා. ධම්මස්ස පන අධම්මස්ස ච රථා අභිමුඛා හුත්වා ඊසාය ඊසං ආහච්ච අට්ඨංසු. ‘‘තව රථං ඔක්කමාපෙත්වා මය්හං මග්ගං දෙහි, තව රථං ඔක්කමාපෙත්වා මය්හං මග්ගං දෙහී’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤං මග්ගදාපනත්ථං විවාදං අකංසු. පරිසා [Pg.159] ච නෙසං ආවුධානි අභිහරිත්වා යුද්ධසජ්ජා අහෙසුං. යං සන්ධාය වුත්තං –

As time passed in this way, one day their chariots appeared in the sky facing each other. Then their retinues asked, 'Whose are you? Whose are you?' and replied, 'We are of Dhamma, we are of Adhamma,' and stepping aside from the path, they divided into two. The chariots of Dhamma and Adhamma faced each other and stopped, shaft touching shaft. 'Make your chariot yield and give way to me,' 'Make your chariot yield and give way to me,' they argued with each other to give way. Their retinues brought weapons and prepared for battle. Regarding this, it is said:

‘‘ධුරෙ ධුරං ඝට්ටයන්තා, සමිම්හා පටිපථෙ උභො’’.

"Striking pole against pole, we both met on the opposing path."

70.

70.

‘‘කලහො වත්තතී භෙස්මා, කල්‍යාණපාපකස්ස ච;

මග්ගා ඔක්කමනත්ථාය, මහායුද්ධො උපට්ඨිතො’’ති.

"A dreadful conflict arises between the good and the evil; for the sake of yielding the path, a great battle is at hand."

තත්ථ ධුරෙ ධුරන්ති එකස්ස රථීසාය ඉතරස්ස රථීසං ඝට්ටයන්තා. සමිම්හාති සමාගතා සම්මුඛීභූතා. පුන උභොති වචනං උභොපි මයං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස පච්චනීකා හුත්වා ලොකෙ විචරන්තා එකදිවසං පටිමුඛං ආගච්ඡන්තා ද්වීසු පරිසාසු උභොසු පස්සෙසු මග්ගතො ඔක්කන්තාසු සහ රථෙන මයං උභො එව සමාගතාති දස්සනත්ථං වුත්තං. භෙස්මාති භයජනකො. කල්‍යාණපාපකස්ස චාති කල්‍යාණස්ස ච පාපකස්ස ච. මහායුද්ධො උපට්ඨිතොති මහාසඞ්ගාමො පච්චුපට්ඨිතො ආසි.

Here, 'dhure dhuraṃ' means 'the chariot-pole of one striking the chariot-pole of the other'. 'Samimhā' means 'having come together, we were face to face'. Again, the word 'both' (ubho) is said to show that 'we both, being opponents to each other and wandering in the world, came face to face one day, and when both retinues on both sides had stepped aside from the path, we both met together with our chariots.' 'Bhesmā' means 'fear-generating'. 'Kalyāṇapāpakassa ca' means 'of the good and also of the evil'. 'Mahāyuddho upaṭṭhito' means 'a great battle had arisen'.

අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස හි පරිසාය ච යුජ්ඣිතුකාමතා ජාතා. තත්ථ හි ධම්මො අධම්මං ආහ – ‘‘සම්ම, ත්වං අධම්මො, අහං ධම්මො, මග්ගො මය්හං අනුච්ඡවිකො, තව රථං ඔක්කමාපෙත්වා මය්හං මග්ගං දෙහී’’ති. ඉතරො ‘‘අහං දළ්හයානො බලවා අසන්තාසී, තස්මා මග්ගං න දෙමි, යුද්ධං පන කරිස්සාමි, යො යුද්ධෙ ජිනිස්සති, තස්ස මග්ගො හොතූ’’ති ආහ. තෙනෙවාහ –

Indeed, in the retinues of both, a desire to fight arose. There, Dhamma said to Adhamma: 'Friend, you are Adhamma, I am Dhamma. The path is fitting for me. Make your chariot yield and give me the path.' The other replied: 'I am firmly mounted, strong, and fearless. Therefore, I will not give way. Instead, I will fight. Whoever wins the battle, the path shall be his.' Thus he said—

‘‘යසොකරො පුඤ්ඤකරොහමස්මි, සදාත්ථුතො සමණබ්‍රාහ්මණානං;

මග්ගාරහො දෙවමනුස්සපූජිතො, ධම්මො අහං දෙහි අධම්ම මග්ගං.

"I am the maker of fame, the maker of merit, always praised by ascetics and brahmins; worthy of the path, revered by gods and humans. I am the Dhamma; give way, Adhamma."

‘‘අධම්මයානං දළ්හමාරුහිත්වා, අසන්තසන්තො බලවාහමස්මි;

ස කිස්ස හෙතුම්හි තවජ්ජ දජ්ජං, මග්ගං අහං ධම්ම අදින්නපුබ්බං.

"Having firmly mounted the vehicle of Adhamma, fearless and strong am I. For what reason should I give you the path today, O Dhamma, a path never before given?"

‘‘ධම්මො [Pg.160] හවෙ පාතුරහොසි පුබ්බෙ, පච්ඡා අධම්මො උදපාදි ලොකෙ;

ජෙට්ඨො ච සෙට්ඨො ච සනන්තනො ච, උය්‍යාහි ජෙට්ඨස්ස කනිට්ඨ මග්ගා.

"The Dhamma truly appeared formerly; later, Adhamma arose in the world. I am the eldest, the best, and the most ancient; O younger one, depart from the path for the elder."

‘‘න යාචනාය නපි පාතිරූපා, න අරහතා තෙහං දදෙය්‍ය මග්ගං;

යුද්ධඤ්ච නො හොතු උභින්නමජ්ජ, යුද්ධම්හි යො ජෙස්සති තස්ස මග්ගො.

"Not by entreaty, nor by seemly speech, nor by your worthiness would I give you the path. Let there be battle between us two today; to the one who conquers in battle belongs the path."

‘‘සබ්බා දිසා අනුවිසටොහමස්මි, මහබ්බලො අමිතයසො අතුල්‍යො;

ගුණෙහි සබ්බෙහි උපෙතරූපො, ධම්මො අධම්ම ත්වං කථං විජෙස්සසි.

"I have pervaded all directions; I am mighty, of boundless fame, without equal, and endowed with all virtues. O Adhamma, how will you conquer the Dhamma?"

‘‘ලොහෙන වෙ හඤ්ඤති ජාතරූපං, න ජාතරූපෙන හනන්ති ලොහං;

සචෙ අධම්මො හඤ්ඡති ධම්මමජ්ජ, අයො සුවණ්ණං විය දස්සනෙය්‍යං.

"Gold is indeed beaten with iron, not iron with gold. If Adhamma should strike Dhamma today, it would be like iron beating beautiful gold."

‘‘සචෙ තුවං යුද්ධබලො අධම්ම, න තුය්හං වුඩ්ඪා ච ගරූ ච අත්ථි;

මග්ගඤ්ච තෙ දම්මි පියාප්පියෙන, වාචා දුරුත්තානිපි තෙ ඛමාමී’’ති. (ජා. 1.11.26-32);

"If you are strong in battle, O Adhamma, you have no elders or revered teachers; I give you the path, whether you be dear or not dear, and I endure even your harsh words."

ඉමා හි තෙසං වචනපටිවචනකථා.

This, indeed, was their exchange of words and counter-words.

තත්ථ යසොකරොති ධම්මෙ නියොජනවසෙන දෙවමනුස්සානං යසදායකො. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. සදාත්ථුතොති සදා ථුතො නිච්චප්පසත්ථො. ස කිස්ස හෙතුම්හි තවජ්ජ දජ්ජන්ති සොම්හි අහං අධම්මො අධම්මයානරථං අභිරුළ්හො අභීතො බලවා, කිංකාරණා අජ්ජ, භො ධම්ම, කස්සචි අදින්නපුබ්බං මග්ගං තුය්හං දම්මි. පාතුරහොසීති පඨමකප්පිකකාලෙ ඉමස්මිං ලොකෙ දසකුසලකම්මපථධම්මො පුබ්බෙ පාතුරහොසි, පච්ඡා අධම්මො. ජෙට්ඨො චාති පුරෙ නිබ්බත්තභාවෙන අහං ජෙට්ඨො ච සෙට්ඨො ච පොරාණකො ච, ත්වං පන කනිට්ඨො, තස්මා ‘‘මග්ගා උය්‍යාහී’’ති වදති.

There, 'yasokaro' means 'the giver of fame to gods and humans by means of applying them to the Dhamma'. The same applies to the second phrase. 'Sadātthuto' means 'always praised, constantly extolled'. The phrase 'Sa kissa hetumhi tavajja dajjaṃ' means: 'I am Adhamma, mounted on the vehicle of Adhamma, fearless and strong. For what reason today, O Dhamma, should I give you a path never given to anyone?' 'Pāturahosi' means: 'in the first age of the world, the Dhamma of the tenfold path of wholesome action appeared first in this world; Adhamma came afterward'. 'Jeṭṭho ca' means: 'because of having arisen first, I am the elder, the foremost, and the ancient one, while you are the younger. Therefore, he says, "Depart from the path!"'

නපි [Pg.161] පාතිරූපාති අහඤ්හි භොතො නෙව යාචනාය න පටිරූපවචනෙන න මග්ගාරහතාය මග්ගං දදෙය්‍යං. අනුවිසටොති අහං චතස්සො දිසා චතස්සො අනුදිසාති සබ්බා දිසා අත්තනො ගුණෙන පත්ථටො පඤ්ඤාතො. ලොහෙනාති අයොමුට්ඨිකෙන. හඤ්ඡතීති හනිස්සති. යුද්ධබලො අධම්මාති සචෙ තුවං යුද්ධබලො අසි අධම්ම. වුඩ්ඪා ච ගරූ චාති යදි තුය්හං ඉමෙ වුඩ්ඪා ඉමෙ ගරූ පණ්ඩිතාති එතං නත්ථි. පියාප්පියෙනාති පියෙන විය අප්පියෙන, අප්පියෙනපි දදන්තො (ජා. අට්ඨ. 4.11.32) පියෙන විය තෙ මග්ගං දදාමීති අත්ථො.

'Napi pātirūpā' means 'I would not give you the path either by entreaty, or by seemly speech, or by worthiness for the path.' 'Anuvisaṭo' means 'I have spread through all directions—the four cardinal and four intermediate directions—and am renowned by my own virtue.' 'Lohena' means 'with an iron hammer.' 'Hañchati' means 'he will strike.' 'Yuddhabalo adhamma' means 'if you are strong in battle, O Adhamma.' 'Vuḍḍhā ca garū ca' means 'that you have elders and revered teachers who are wise—this is not so.' 'Piyāppiyena' means 'as if to one dear or one not dear'; the meaning is 'even when giving to one not dear, I give you the path as if to a dear one' (Jā. aṭṭha. 4.11.32).

71. මහාසත්තො හි තදා චින්තෙසි – ‘‘සචාහං ඉමං පාපපුග්ගලං සබ්බලොකස්ස අහිතාය පටිපන්නං එවං මයා විලොමග්ගාහං ගහෙත්වා ඨිතං අච්ඡරං පහරිත්වා ‘අනාචාර මා ඉධ තිට්ඨ, සීඝං පටික්කම විනස්සා’ති වදෙය්‍යං, සො තඞ්ඛණඤ්ඤෙව මම ධම්මතෙජෙන භුසමුට්ඨි විය විකිරෙය්‍ය, න ඛො පන මෙතං පතිරූපං, ස්වාහං සබ්බලොකං අනුකම්පන්තො ‘ලොකත්ථචරියං මත්ථකං පාපෙස්සාමී’ති පටිපජ්ජාමි, අයං ඛො පන පාපො ආයතිං මහාදුක්ඛභාගී, ස්වායං මයා විසෙසතො අනුකම්පිතබ්බො, තස්මාස්ස මග්ගං දස්සාමි, එවං මෙ සීලං සුවිසුද්ධං අඛණ්ඩිතං භවිස්සතී’’ති. එවං පන චින්තෙත්වා බොධිසත්තෙ ‘‘සචෙ තුවං යුද්ධබලො’’ති ගාථං වත්වා ථොකං මග්ගතො ඔක්කන්තමත්තෙ එව අධම්මො රථෙ ඨාතුං අසක්කොන්තො අවංසිරො පථවියං පතිත්වා පථවියා විවරෙ දින්නෙ ගන්ත්වා අවීචිම්හි එව නිබ්බත්ති. තෙන වුත්තං ‘‘යදිහං තස්ස කුප්පෙය්‍ය’’න්තිආදි.

71. The Great Being then reflected: “If I were to adopt a hostile stance towards this wicked person, who acts for the harm of the whole world, and, standing firm, strike him in an instant, saying, ‘O miscreant, do not stay here, depart quickly and perish,’ he would at that very moment scatter like a handful of chaff by the power of my Dhamma. But that would not be fitting for me. I, having compassion for the whole world, undertake the practice to bring the welfare of the world to its summit. This wicked one, however, is destined for great suffering in the future, so he should be shown special compassion by me. Therefore, I will show him the path. Thus, my virtue will remain perfectly pure and unbroken.” Having reflected thus, the Bodhisatta spoke the verse, “If you are strong in battle,” and as soon as the Bodhisatta had stepped slightly off the path, the unrighteous one, unable to remain standing in the chariot, fell headfirst to the ground. A fissure having been given by the earth, he went and was reborn in Avīci. Hence it is said, “If I were to be angry with him,” and so on.

තත්ථ යදිහං තස්ස කුප්පෙය්‍යන්ති තස්ස අධම්මස්ස යදි අහං කුජ්ඣෙය්‍යං. යදි භින්දෙ තපොගුණන්ති තෙනෙවස්ස කුජ්ඣනෙන මය්හං තපොගුණං සීලසංවරං යදි විනාසෙය්‍යං. සහපරිජනං තස්සාති සපරිජනං තං අධම්මං. රජභූතන්ති රජමිව භූතං, රජභාවං පත්තං අහං කරෙය්‍යං.

Herein, “If I were to be angry with him” means ‘if I were to be angry with that unrighteous one.’ “If I were to destroy my ascetic virtue” means ‘by that very anger, I would destroy my ascetic virtue, my moral restraint.’ “With his retinue” means ‘that unrighteous one along with his retinue.’ “Reduced to dust” means ‘become like dust, having attained the state of dust, I would make him so.’

72. අපිචාහන්ති එත්ථ අහන්ති නිපාතමත්තං. සීලරක්ඛායාති සීලරක්ඛණත්ථං. නිබ්බාපෙත්වානාති පටිකච්චෙව ඛන්තිමෙත්තානුද්දයස්ස උපට්ඨාපිතත්තා තස්මිං අධම්මෙ උප්පජ්ජනකකොධස්ස අනුප්පාදනෙනෙව දොසපරිළාහවූපසමනෙන මානසං වූපසමෙත්වා. සහ ජනෙනොක්කමිත්වාති මය්හං පරිජනෙන සද්ධිං මග්ගා ඔක්කමිත්වා තස්ස පාපස්ස අධම්මස්ස අහං මග්ගං අදාසිං.

72. In “Apicāhaṃ,” the word “ahaṃ” is merely a particle. “Sīlarakkhāya” means ‘for the purpose of guarding virtue.’ “Having extinguished” means ‘because patience, loving-kindness, and compassion had been established beforehand, by the very non-arising of anger towards that unrighteous one and by calming the fever of hatred, I pacified my mind.’ “Having stepped aside with my people” means ‘having stepped aside from the path with my retinue, I gave way to that wicked, unrighteous one.’

73. සහ [Pg.162] පථතො ඔක්කන්තෙති වුත්තනයෙන චිත්තස්ස වූපසමං කත්වා ‘‘මග්ගං තෙ දම්මී’’ති ච වත්වා ථොකං මග්ගතො සහ ඔක්කමනෙන. පාපයක්ඛස්සාති අධම්මදෙවපුත්තස්ස. තාවදෙති තඞ්ඛණං එව මහාපථවී විවරමදාසි. ජාතකට්ඨකථායං පන ‘‘මග්ගඤ්ච තෙ දම්මී’’ති ගාථාය කථිතක්ඛණෙයෙවාති වුත්තං.

73. “Saha pathato okkante” means ‘having calmed his mind in the manner described, and saying, “I will give you the path,” by stepping aside a short distance from the path together.’ “Pāpayakkhassa” means ‘of the unrighteous devaputta.’ “Tāvade” means ‘at that very moment the great earth gave an opening.’ In the Jātaka commentary, however, it is said that this happened at the very moment the verse “and I will give you the path” was spoken.

එවං තස්මිං භූමියං පතිතෙ චතුනහුතාධිකද්වියොජනසතසහස්සබහලා සකලං වරාවරං ධාරෙන්තීපි මහාපථවී ‘‘නාහමිමං පාපපුරිසං ධාරෙමී’’ති කථෙන්තී විය තෙන ඨිතට්ඨානෙ ද්විධා භිජ්ජි. මහාසත්තො පන තස්මිං නිපතිත්වා අවීචිම්හි නිබ්බත්තෙ රථධුරෙ යථාඨිතොව සපරිජනො මහතා දෙවානුභාවෙන ගමනමග්ගෙනෙව ගන්ත්වා අත්තනො භවනං පාවිසි. තෙනාහ භගවා –

Thus, when he fell upon the earth, the great earth—two hundred and forty thousand yojanas thick, bearing all things, high and low—as if saying, “I will not bear this wicked man,” split in two at the place where he stood. But when that one had fallen and was reborn in Avīci, the Great Being, standing just as he was at the chariot’s yoke, together with his retinue, by great divine power, proceeded along the path of his journey and entered his own dwelling. Therefore, the Blessed One said:

‘‘ඛන්තීබලො යුද්ධබලං විජෙත්වා, හන්ත්වා අධම්මං නිහනිත්ව භූම්‍යා;

පායාසි විත්තො අභිරුය්හ සන්දනං, මග්ගෙනෙව අතිබලො සච්චනික්කමො’’ති. (ජා. 1.11.34);

“With patience as his strength, conquering the force of battle, Having slain the unrighteous one, striking him down to the earth; Pleased, mounting his chariot, he departed by that very path, Exceedingly strong, steadfast in truth.” (Jā. 1.11.34)

තදා අධම්මො දෙවදත්තො අහොසි, තස්ස පරිසා දෙවදත්තපරිසා, ධම්මො ලොකනාථො, තස්ස පරිසා බුද්ධපරිසා.

At that time, the unrighteous one was Devadatta, and his retinue was the retinue of Devadatta. Dhamma was the Lord of the World, and his retinue was the Buddha’s retinue.

ඉධාපි හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව සෙසපාරමියො යථාරහං නිද්ධාරෙතබ්බා. තථා ඉධාපි දිබ්බෙහි ආයුවණ්ණයසසුඛආධිපතෙය්‍යෙහි දිබ්බෙහෙව උළාරෙහි කාමගුණෙහි සමප්පිතස්ස සමඞ්ගීභූතස්ස අනෙකසහස්සසඞ්ඛාහි අච්ඡරාහි සබ්බකාලං පරිචාරියමානස්ස මහති පමාදට්ඨානෙ ඨිතස්ස සතො ඊසකම්පි පමාදං අනාපජ්ජිත්වා ‘‘ලොකත්ථචරියං මත්ථකං පාපෙස්සාමී’’ති මාසෙ මාසෙ පුණ්ණමියං ධම්මං දීපෙන්තො සපරිජනො මනුස්සපථෙ විචරිත්වා මහාකරුණාය සබ්බසත්තෙ අධම්මතො විවෙචෙත්වා ධම්මෙ නියොජනං, අධම්මෙන සමාගතොපි තෙන කතං අනාචාරං අගණෙත්වා තත්ථ චිත්තං අකොපෙත්වා ඛන්තිමෙත්තානුද්දයමෙව පච්චුපට්ඨපෙත්වා අඛණ්ඩං සුවිසුද්ධඤ්ච කත්වා අත්තනො සීලස්ස රක්ඛණන්ති එවමාදයො මහාසත්තස්ස ගුණානුභාවා විභාවෙතබ්බාති.

Here too, in the manner previously explained, the remaining perfections should be determined accordingly. Likewise, here too, the qualities and power of the Great Being should be made manifest, such as these: although endowed with divine life, beauty, glory, happiness, and sovereignty, furnished and possessed of the most excellent divine sensual pleasures, waited upon at all times by many thousands of nymphs, and being in a situation conducive to great heedlessness, he did not fall into even the slightest heedlessness; resolving, “I will bring the practice for the welfare of the world to its summit,” he traveled the path of humans with his retinue, explaining the Dhamma month after month on the full moon day; through great compassion, he separated all beings from unrighteousness and established them in the Dhamma; even when encountering the unrighteous one, he disregarded the misconduct done by him, did not become angered in his mind on that account, but established patience, loving-kindness, and compassion, thereby protecting his own virtue, keeping it unbroken and perfectly pure.

ධම්මදෙවපුත්තචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition on the Conduct of the Dhamma-devaputta is concluded.

9. අලීනසත්තුචරියාවණ්ණනා

9. The Exposition on the Conduct of Alīnasattu

74. නවමෙ [Pg.163] පඤ්චාලරට්ඨෙති එවංනාමකෙ ජනපදෙ. නගරවරෙ, කපිලායන්ති ‘‘කපිලා’’ති එවංලද්ධනාමෙ උත්තමනගරෙ. ‘‘නගරවරෙ’’ති වත්වා පුන ‘‘පුරුත්තමෙ’’ති වචනං තස්මිං කාලෙ ජම්බුදීපෙ සබ්බනගරානං තස්ස නගරස්ස අග්ගනගරභාවදස්සනත්ථං. ජයද්දිසො නාමාති රඤ්ඤා අත්තනො පච්චත්ථිකෙ ජිතෙ ජාතො, අත්තනො වා පච්චාමිත්තභූතං යක්ඛිනීසඞ්ඛාතං ජයද්දිසං ජිතොති එවංලද්ධනාමො. සීලගුණමුපාගතොති ආචාරසීලඤ්චෙව උස්සාහසම්පත්තියාදිරාජගුණඤ්ච උපාගතො, තෙන සමන්නාගතොති අත්ථො.

74. In the ninth: ‘In the Pañcāla country’ means in the land so named. ‘In the excellent city, Kapilā’ means in the supreme city that had received the name ‘Kapilā.’ Having said ‘in the excellent city,’ the word ‘best of towns’ is stated again to show that at that time in Jambudīpa, that city was the chief among all cities. ‘Named Jayaddisa’ means he was so named because he was born when the king had conquered his enemies, or because he himself had conquered his adversary, the yakkha known as Jayaddisa. ‘Possessed of the quality of virtue’ means he had attained both virtuous conduct and royal qualities such as the accomplishment of energy; that is the meaning of ‘endowed with them.’

75. තස්ස රඤ්ඤොති ජයද්දිසරාජස්ස, අහං පුත්තො අහොසින්ති වචනසෙසො. සුතධම්මොති යාවතා රාජපුත්තෙන සොතබ්බධම්මො නාම, තස්ස සබ්බස්ස සුතත්තා සුතධම්මො, බහුස්සුතොති අත්ථො. අථ වා සුතධම්මොති විස්සුතධම්මො, ධම්මචරියාය සමචරියාය පකාසො පඤ්ඤාතො, ලොකෙ පත්ථටකිත්තිධම්මොති අත්ථො. අලීනසත්තොති එවංනාමො. ගුණවාති උළාරෙහි මහාපුරිසගුණෙහි සමන්නාගතො. අනුරක්ඛපරිජනො සදාති සද්ධාදිගුණවිසෙසයොගතො චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි සම්මදෙව සඞ්ගහණතො ච සබ්බකාලං සම්භත්තපරිවාරජනො.

75. Of that king: that is, of King Jayaddisa; 'I was his son' is the rest of the sentence. Sutadhammo: because he had heard all the teachings that should be heard by a prince, he was Sutadhammo; the meaning is 'very learned.' Alternatively, Sutadhammo means one whose virtue is renowned; he was manifest and renowned for his righteous practice and equitable conduct; the meaning is that his virtuous reputation was spread throughout the world. Alīnasatta was his name. Guṇavā: endowed with the sublime qualities of a great man. Anurakkhaparijano sadā: his retinue was always devoted to him because he possessed special qualities such as faith and because he always properly supported them with the four bases of beneficence.

76. පිතා මෙ මිගවං ගන්ත්වා, පොරිසාදං උපාගමීති මය්හං පිතා ජයද්දිසරාජා මිගවං චරන්තො අරඤ්ඤමජ්ඣං ගන්ත්වා පොරිසාදං මනුස්සඛාදකං යක්ඛිනිපුත්තං උපගඤ්ඡි, තෙන සමාගමි.

76. My father went hunting and encountered a man-eater: this means my father, King Jayaddisa, while roaming on a hunt, went into the middle of the forest and encountered a man-eater, a devourer of humans, the son of a yakkhinī; he met with him.

ජයද්දිසරාජා කිර එකදිවසං ‘‘මිගවං ගමිස්සාමී’’ති තදනුරූපෙන මහතා පරිවාරෙන කපිලනගරතො නික්ඛමි. තං නික්ඛන්තමත්තමෙව තක්කසිලාවාසී නන්දො නාම බ්‍රාහ්මණො චතස්සො සතාරහා ගාථා නාම කථෙතුං ආදාය උපසඞ්කමිත්වා අත්තනො ආගමනකාරණං රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා ‘‘නිවත්තිත්වා සුණිස්සාමී’’ති තස්ස වසනගෙහං පරිබ්බයඤ්ච දාපෙත්වා අරඤ්ඤං පවිට්ඨො ‘‘යස්ස පස්සෙන මිගො පලායති, තස්සෙව සො ගීවා’’ති වත්වා මිගෙ පරියෙසන්තො විචරති. අථෙකො පසදමිගො මහාජනස්ස පදසද්දෙන ආසයතො නික්ඛමිත්වා රඤ්ඤො අභිමුඛො ගන්ත්වා [Pg.164] පලායි. අමච්චා පරිහාසං කරිංසු. රාජා තං අනුබන්ධිත්වා තියොජනමත්ථකෙ තං පරික්ඛීණජවං ඨිතං විජ්ඣිත්වා පාතෙසි. පතිතං ඛග්ගෙන ද්විධා කත්වා අනත්ථිකොපි ‘‘මංසෙන මිගං ගහෙතුං නාසක්ඛී’’ති වචනමොචනත්ථං කාජෙ කත්වා ආගච්ඡන්තො එකස්ස නිග්‍රොධස්ස මූලෙ දබ්බතිණෙසු නිසීදිත්වා ථොකං විස්සමිත්වා ගන්තුං ආරභි.

It is said that one day King Jayaddisa, thinking, 'I will go hunting,' left the city of Kapilā with a large retinue suited to the occasion. Just as he was departing, a brahmin from Takkasilā named Nanda approached, bringing four verses worth a hundred each to recite, and he informed the king of his reason for coming. The king said, 'I will listen when I return,' and after arranging for his lodging and expenses, he entered the forest. He declared, 'Whichever one's side the deer flees past, its neck belongs to him,' and went about searching for game. Then a swift deer, startled by the sound of the large party's footsteps, came out of its lair, ran towards the king, and then fled. The ministers made jokes. The king pursued it and, after three yojanas, shot and felled it as it stood with its speed exhausted. He cut the fallen deer in two with his sword and, though he had no need of it, he made a carrying pole and came back carrying the meat in order to be free from the taunt: 'He was unable to secure the deer with its meat.' As he was returning, he sat down at the foot of a banyan tree on some dabba grass to rest for a short while before starting out again.

තෙන ච සමයෙන තස්සෙව රඤ්ඤො ජෙට්ඨභාතා ජාතදිවසෙ එව එකාය යක්ඛිනියා ඛාදිතුං ගහිතො ආරක්ඛමනුස්සෙහි අනුබද්ධාය තාය නිද්ධමනමග්ගෙන ගච්ඡන්තියා උරෙ ඨපිතො මාතුසඤ්ඤාය මුඛෙන ථනග්ගහණෙන පුත්තසිනෙහං උප්පාදෙත්වා සංවඩ්ඪියමානො තදාහාරොපයොගිතාය මනුස්සමංසං ඛාදන්තො අනුක්කමෙන වුද්ධිප්පත්තො අත්තානං අන්තරධාපනත්ථං යක්ඛිනියා දින්නඔසධමූලානුභාවෙන අන්තරහිතො හුත්වා මනුස්සමංසං ඛාදිත්වා ජීවන්තො තාය යක්ඛිනියා මතාය තං ඔසධමූලං අත්තනො පමාදෙන නාසෙත්වා දිස්සමානරූපොව මනුස්සමංසං ඛාදන්තො නග්ගො උබ්බිග්ගවිරූපදස්සනො රාජපුරිසෙහි පස්සිත්වා අනුබද්ධො පලායිත්වා අරඤ්ඤං පවිසිත්වා තස්ස නිග්‍රොධස්ස මූලෙ වාසං කප්පෙන්තො රාජානං දිස්වා ‘‘භක්ඛොසි මෙ’’ති හත්ථෙ අග්ගහෙසි. තෙන වුත්තං ‘‘සො මෙ පිතුමග්ගහෙසි, භක්ඛොසි මම මා චලී’’තිආදි.

Now at that time, on the very day of his birth, the king’s elder brother had been seized by a yakkhinī to be devoured. As she was fleeing along a sewer tunnel, pursued by the guards, she placed the baby on her breast. Because he perceived her as his mother and took her breast in his mouth, he aroused motherly affection in her, and so he was raised by her. Being used to her diet, he ate human flesh and gradually grew up. To conceal himself, he would become invisible by the power of a medicinal root given to him by the yakkhinī. He lived by eating human flesh, but when that yakkhinī died, he lost the medicinal root through his own negligence. Now visible again, he continued to eat human flesh. Naked and of a frightening, ugly appearance, he was spotted by the king's men and pursued, but he fled and entered the forest. Making his dwelling at the foot of that banyan tree, he saw the king and seized him by the hand, saying, 'You are my food!' Hence it was said: 'He seized my father, saying, "You are my food, do not move,"' and so on.

තත්ථ සො මෙ පිතුමග්ගහෙසීති සො පොරිසාදො මම පිතරං ජයද්දිසරාජානං අත්තනො නිසින්නරුක්ඛසමීපමාගතං ‘‘මම භක්ඛො ත්වං ආගතොසි, හත්ථපරිප්ඵන්දනාදිවසෙන මා චලි, චලන්තම්පි අහං තං ඛාදිස්සාමී’’ති හත්ථෙ අග්ගහෙසි.

Therein, he seized my father means: that man-eater seized my father, King Jayaddisa, who had come near the tree where he sat, by the hand, saying, 'You have come as my food; do not move by shaking your hands or the like; even if you do move, I will devour you.'

77. තස්සාති තස්ස යක්ඛිනිපුත්තස්ස. තසිතවෙධිතොති චිත්තුත්‍රාසෙන තසිතො සරීරපරිකම්පෙන වෙධිතො. ඌරුක්ඛම්භොති උභින්නං ඌරූනං ථද්ධභාවො, යෙන සො තතො පලායිතුං නාසක්ඛි.

77. His: this means, of that yakkhinī's son. Frightened and trembling: this means frightened by mental terror and trembling with a quaking of the body. Paralysis of the thighs: this means the stiffness of both thighs, on account of which he was unable to flee from there.

මිගවං ගහෙත්වා මුඤ්චස්සූති එත්ථ මිගවන්ති මිගවවසෙන ලද්ධත්තා තං මිගමංසං ‘‘මිගව’’න්ති ආහ, ඉමං මිගමංසං ගහෙත්වා මං මුඤ්චස්සූති අත්ථො. සො හි රාජා නං යක්ඛිනිපුත්තං දිස්වා භීතො ඌරුක්ඛම්භං පත්වා ඛාණුකො විය අට්ඨාසි. සො වෙගෙන ගන්ත්වා තං හත්ථෙ ගහෙත්වා ‘‘භක්ඛොසි මෙ ආගතොසී’’ති ආහ. අථ නං රාජා සතිං පච්චුපට්ඨපෙත්වා ‘‘සචෙ ආහාරත්ථිකො, ඉමං තෙ මංසං දදාමි, තං ගහෙත්වා ඛාද, මං මුඤ්චාහී’’ති ආහ[Pg.165]. තං සුත්වා පොරිසාදො ‘‘කිමිදං මය්හමෙව සන්තකං දත්වා මයා වොහාරං කරොසි, නනු ඉමං මංසඤ්ච ත්වඤ්ච මම හත්ථගතකාලතො පට්ඨාය මය්හමෙව සන්තකං, තස්මා තං පඨමං ඛාදිත්වා පච්ඡා මංසං ඛාදිස්සාමී’’ති ආහ.

Take the game and release me: here, 'game' refers to the deer's flesh because it was obtained through hunting; thus it is called 'game.' The meaning is, 'Take this deer meat and release me.' For the king, upon seeing the yakkhinī's son, was struck with fear, his thighs became paralyzed, and he stood like a tree stump. The man-eater quickly approached, seized him by the hand, and said, 'You have come as my food.' Then the king, re-establishing his mindfulness, said, 'If you are in need of food, I give you this meat. Take it and eat it, and release me.' Hearing this, the man-eater replied, 'Why do you bargain with me by giving me what is already mine? Surely, from the moment this meat and you fell into my hands, both belong to me. Therefore, I will devour you first and eat the meat afterwards.'

අථ රාජා ‘‘මංසනික්කයෙනායං න මං මුඤ්චති, මයා ච මිගවං ආගච්ඡන්තෙන තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස ‘ආගන්ත්වා තෙ ධනං දස්සාමී’ති පටිඤ්ඤා කතා. සචායං යක්ඛො අනුජානිස්සති, සච්චං අනුරක්ඛන්තො ගෙහං ගන්ත්වා තං පටිඤ්ඤං මොචෙත්වා පුන ඉමස්ස යක්ඛස්ස භත්තත්ථං ආගච්ඡෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙත්වා තස්ස තමත්ථං ආරොචෙසි. තං සුත්වා පොරිසාදො ‘‘සචෙ ත්වං සච්චං අනුරක්ඛන්තො ගන්තුකාමොසි, ගන්ත්වා තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස දාතබ්බං ධනං දත්වා සච්චං අනුරක්ඛන්තො සීඝං පුන ආගච්ඡෙය්‍යාසී’’ති වත්වා රාජානං විස්සජ්ජෙසි. සො තෙන විස්සට්ඨො ‘‘ත්වං මා චින්තයි, අහං පාතොව ආගමිස්සාමී’’ති වත්වා මග්ගනිමිත්තානි සල්ලක්ඛෙන්තො අත්තනො බලකායං උපගන්ත්වා තෙන පරිවුතො නගරං පවිසිත්වා නන්දබ්‍රාහ්මණං පක්කොසාපෙත්වා මහාරහෙ ආසනෙ නිසීදාපෙත්වා තා ගාථා සුත්වා චත්තාරි සහස්සානි දත්වා යානං ආරොපෙත්වා ‘‘ඉමං තක්කසිලමෙව නෙථා’’ති මනුස්සෙ දත්වා බ්‍රාහ්මණං උය්‍යොජෙත්වා දුතියදිවසෙ පොරිසාදස්ස සන්තිකං ගන්තුකාමො පුත්තං රජ්ජෙ පතිට්ඨපෙතුං අනුසාසනිඤ්ච දෙන්තො තමත්ථං ආරොචෙසි. තෙන වුත්තං –

Then the king thought: 'This one will not release me for the price of meat, but when I came hunting I made a promise to that brahmin, "When I return, I will give you wealth." If this yakkha permits, preserving my truthfulness, I will go home, fulfill that promise, and then return to be this yakkha's meal.' Having considered this, he told him the matter. Hearing this, the man-eater said: 'If you wish to go, preserving your truthfulness, then go, give the brahmin the wealth that is to be given, and then, preserving your truthfulness, return quickly.' With these words, he released the king. Having been released by him, the king said, 'Do not worry, I will return in the morning.' Marking the landmarks along the way, he went to his army and, surrounded by them, entered the city. He had the brahmin Nanda summoned, had him seated on a magnificent seat, and after hearing those verses, he gave him four thousand. Having him mount a vehicle, he gave him an escort, saying, 'Take him all the way to Takkasilā,' and sent the brahmin off. On the next day, intending to go to the man-eater, he established his son in the kingdom, gave him instructions, and informed him of the matter. Thus it was said:

78.

78.

‘‘මිගවං ගහෙත්වා මුඤ්චස්සු, කත්වා ආගමනං පුන;

බ්‍රාහ්මණස්ස ධනං දත්වා, පිතා ආමන්තයී මමං.

Having said, 'Having captured your prey, release me,' and having promised to return, and having given wealth to the brahmin, my father addressed me.

79.

79.

‘‘රජ්ජං පුත්ත පටිපජ්ජ, මා පමජ්ජි පුරං ඉදං;

කතං මෙ පොරිසාදෙන, මම ආගමනං පුනා’’ති.

'Son, take up the kingdom; do not be heedless regarding this city. An agreement for my return has been made by me with the man-eater.'

තත්ථ ආගමනං පුනාති පුන ආගමනං පටිඤ්ඤාතස්ස පොරිසාදස්ස සඞ්ගරං කත්වා. බ්‍රාහ්මණස්ස ධනං දත්වාති තක්කසිලතො ආගතස්ස නන්දනාමස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස තා ගාථා සුත්වා චතුසහස්සපරිමාණං ධනං දත්වා. පිතා ආමන්තයී මමන්ති මම පිතා ජයද්දිසරාජා මං ආමන්තෙසි.

Therein, to return again means: having made an agreement to return again to the man-eater to whom he had made a promise. Having given wealth to the brahmin means: having given wealth amounting to four thousand to the brahmin named Nanda who came from Takkasilā, after hearing those verses. My father addressed me means: my father, King Jayaddisa, addressed me.

කථං [Pg.166] ආමන්තෙසීති චෙ? ආහ ‘‘රජ්ජ’’න්තිආදි. තස්සත්ථො – පුත්ත, ත්වං ඉමං කුලසන්තකං රජ්ජං පටිපජ්ජ, යථාහං ධම්මෙන සමෙන රජ්ජං කාරෙමි, එවං ත්වම්පි ඡත්තං උස්සාපෙත්වා රජ්ජං කාරෙහි. ත්වං ඉදං පුරං රක්ඛන්තො රජ්ජඤ්ච කාරෙන්තො මා පමාදමාපජ්ජි, අසුකස්මිං ඨානෙ නිග්‍රොධරුක්ඛමූලෙ පොරිසාදෙන යක්ඛෙන කතමෙතං මයා සඞ්ගරං මම පුන තස්ස සන්තිකං ආගමනං උද්දිස්ස, කෙවලං තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස ධනදානත්ථං ඉධාගතො සච්චං අනුරක්ඛන්තො, තස්මා තත්ථාහං ගමිස්සාමීති.

If it is asked, 'How did he address him?' He said, 'Son,' etc. The meaning is: 'Son, you should take up this ancestral kingdom. Just as I rule the kingdom righteously and justly, so you too, having raised the royal parasol, should rule. While protecting this city and ruling the kingdom, do not become heedless. At such-and-such a place, at the foot of a banyan tree, this agreement concerning my return to him was made by me with the yakkha, the man-eater. I came here, preserving my truthfulness, solely for the purpose of giving wealth to that brahmin. Therefore, I will go there.'

තං සුත්වා මහාසත්තො ‘‘මා ඛො ත්වං, මහාරාජ, තත්ථ අගමාසි, අහං තත්ථ ගමිස්සාමි. සචෙ පන ත්වං, තාත, ගමිස්සසියෙව, අහම්පි තයා සද්ධිං ගමිස්සාමියෙවා’’ති. ‘‘එවං සන්තෙ මයං උභොපි න භවිස්සාම, තස්මා අහමෙව තත්ථ ගමිස්සාමී’’ති නානප්පකාරෙන වාරෙන්තං රාජානං සඤ්ඤාපෙත්වා මාතාපිතරො වන්දිත්වා පිතු අත්ථාය අත්තානං පරිච්චජිත්වා සොත්ථිභාවාය පිතරි සාසිතවාදං පයුඤ්ජමානෙ මාතුභගිනිභරියාසු ච සච්චකිරියං කරොන්තීසු ආවුධං ගහෙත්වා නගරතො නික්ඛමිත්වා අස්සුපුණ්ණමුඛං මහාජනං අනුබන්ධන්තං ආපුච්ඡිත්වා පිතරා අක්ඛාතනයෙන යක්ඛවාසමග්ගං පටිපජ්ජි. යක්ඛිනිපුත්තොපි ‘‘ඛත්තියා නාම බහුමායා, කො ජානාති කිං භවිස්සතී’’ති රුක්ඛං අභිරුහිත්වා රඤ්ඤො ආගමනං ඔලොකෙන්තො නිසින්නො කුමාරං ආගච්ඡන්තං දිස්වා ‘‘පිතරං නිවත්තෙත්වා පුත්තො ආගතො භවිස්සති, නත්ථි මෙ භය’’න්ති ඔතරිත්වා තස්ස පිට්ඨිං දස්සෙත්වාව නිසීදි. මහාසත්තො ආගන්ත්වා තස්ස පුරතො අට්ඨාසි. තෙන වුත්තං –

Hearing that, the Great Being said: “Do not go there, Great King. I will go there. But if you insist on going, dear father, then I too will go with you.” “In that case, neither of us will survive. Therefore, I myself will go there.” Having in various ways persuaded the king, who was trying to prevent him, he paid homage to his parents and, for his father’s sake, gave up his own person. While his father was uttering words of instruction for his well-being, and his mother, sister, and wives were making an asseveration of truth for his welfare, he took up his weapon and left the city. Bidding farewell to the great crowd that followed him with tear-filled faces, he took the path to the yakkha’s dwelling as indicated by his father. The yakkhinī’s son, thinking, “Khattiyas are very deceitful; who knows what will happen?” had climbed a tree and was sitting there watching for the king’s arrival. Seeing the prince approaching, he thought: “The son must have sent his father back and come himself. I have nothing to fear.” He descended, turned his back to him, and sat down. The Great Being approached and stood before him. It was in reference to this that it was said:

80.

80.

‘‘මාතාපිතූ ච වන්දිත්වා, නිම්මිනිත්වාන අත්තනා;

නික්ඛිපිත්වා ධනුං ඛග්ගං, පොරිසාදං උපාගමි’’න්ති.

“Having paid homage to mother and father, and having offered himself, he laid aside his bow and sword and approached the man-eater.”

81. සසත්ථහත්ථූපගතන්ති සසත්ථහත්ථං උපගතං ආවුධපාණිං මං අත්තනො සන්තිකං උපගතං දිස්වා. කදාචි සො තසිස්සතීති සො යක්ඛො අපි තසෙය්‍ය. තෙන භිජ්ජිස්සති සීලන්ති තෙන තස්ස තාසුප්පාදනෙන මය්හං සීලං විනස්සති සංකිලිස්සති. පරිතාසං කතෙ මයීති මයි තස්ස පරිතාසං කතෙ සති.

81. Having approached with weapon in hand means: seeing me approaching his presence with a weapon in hand. He might become frightened: that yakkha might become frightened. By that my virtue would be broken: by my causing him that fear, my virtue would be destroyed, would be defiled. When I have caused terror: when I have caused terror in him.

82. සීලඛණ්ඩභයා මය්හං, තස්ස දෙස්සං න බ්‍යාහරින්ති යථා ච සීලභෙදභයෙන නිහිතසත්ථො තස්ස සන්තිකං අගමාසි, එවං මය්හං සීලඛණ්ඩභයා [Pg.167] එව තස්ස පොරිසාදස්ස දෙස්සං අනිට්ඨම්පි න බ්‍යාහරිං, කෙවලං පන මෙත්තචිත්තෙන හිතවාදී ඉදං ඉදානි වක්ඛමානං වචනං අභාසිං.

82. From fear of a break in my virtue, I spoke no hateful word to him: just as, from fear of a breach of virtue, I approached his presence having laid down my weapon, so too, from fear of a break in my virtue, I did not speak a hateful or disagreeable word to that man-eater. But solely with a mind of loving-kindness, speaking for his welfare, I spoke these words that are now about to be stated.

මහාසත්තො ච ගන්ත්වා පුරතො ඨිතො. යක්ඛිනිපුත්තො තං වීමංසිතුකාමො ‘‘කොසි ත්වං, කුතො ආගතො, කිං මං න ජානාසි ‘ලුද්දො මනුස්සමංසඛාදකො’ති, කස්මා ච ඉධාගතොසී’’ති පුච්ඡි. කුමාරො ‘‘අහං ජයද්දිසරඤ්ඤො පුත්තො, ත්වං පොරිසාදකොති ජානාමි, පිතු ජීවිතං රක්ඛිතුං ඉධාගතො, තස්මා තං මුඤ්ච, මං ඛාදා’’ති ආහ. පුන යක්ඛිනිපුත්තො මුඛාකාරෙනෙව ‘‘තං තස්ස පුත්තොති අහං ජානාමි, දුක්කරං පන තයා කතං එවං ආගච්ඡන්තෙනා’’ති ආහ. කුමාරො ‘‘න ඉදං දුක්කරං, යං පිතු අත්ථෙ ජීවිතපරිච්චජනං, මාතාපිතුහෙතු හි එවරූපං පුඤ්ඤං කත්වා එකන්තෙනෙව සග්ගෙ පමොදති, අහඤ්ච ‘අමරණධම්මො නාම කොචි සත්තො නත්ථී’ති ජානාමි, අත්තනා ච කිඤ්චි කතං පාපං නාම න සරාමි, තස්මා මරණතොපි මෙ භයං නත්ථි, ඉදං සරීරං මයා තෙ නිස්සට්ඨං, අග්ගිං ජාලෙත්වා ඛාදා’’ති ආහ. තෙන වුත්තං –

The Great Being went and stood before him. The yakkhinī’s son, wishing to test him, asked: “Who are you? Where have you come from? Do you not know that I am a cruel man-eater? Why have you come here?” The prince replied: “I am the son of King Jayaddisa. I know you are a man-eater. I have come here to protect my father’s life. Therefore, release him and eat me.” Again, the yakkhinī’s son said, as if by his facial expression alone: “I know you are his son. But what you have done in coming here like this is a difficult thing.” The prince replied: “This is not difficult—to give up one’s life for one’s father’s sake. For by doing such a meritorious deed for the sake of one’s parents, one surely rejoices in heaven. And I know that there is no being whatsoever who is not subject to death. I do not recall having done any evil myself, so I have no fear even of death. This body I have relinquished to you. Kindle a fire and eat it.” It was in reference to this that it was said:

83.

83.

‘‘උජ්ජාලෙහි මහාඅග්ගිං, පපතිස්සාමි රුක්ඛතො;

ත්වං පක්කකාලමඤ්ඤාය, භක්ඛය මං පිතාමහා’’ති.

“Kindle a great fire; I will fall from the tree. When you know it is cooked, devour me, O grandfather.”

තං සුත්වා යක්ඛිනිපුත්තො ‘‘න සක්කා ඉමස්ස මංසං ඛාදිතුං, උපායෙන ඉමං පලාපෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘තෙන හි අරඤ්ඤං පවිසිත්වා සාරදාරූනි ආහරිත්වා නිද්ධූමෙ අඞ්ගාරෙ කරොහි, තත්ථ තෙ මංසං පචිත්වා ඛාදිස්සාමී’’ති ආහ. මහාසත්තො තථා කත්වා තස්ස ආරොචෙසි. සො තං ඔලොකෙන්තො ‘‘අයං පුරිසසීහො මරණතොපි භයං නත්ථි, එවං නිබ්භයො නාම න මයා දිට්ඨපුබ්බො’’ති ලොමහංසජාතො කුමාරං ඔලොකෙසි. කුමාරො කිස්ස මං ඔලොකෙසි, න යථාවුත්තං කරොසීති. යක්ඛිනිපුත්තො මහාසත්තං ‘‘සත්තධා තස්ස මුද්ධා ඵලෙය්‍ය, යො තං ඛාදෙය්‍යා’’ති ආහ. ‘‘සචෙ මං න ඛාදිතුකාමොසි, අථ කස්මා අග්ගිං කාරෙසී’’ති? ‘‘තව පරිග්ගණ්හනත්ථ’’න්ති. ‘‘ත්වං ඉදානි මං කථං පරිග්ගණ්හිස්සසි, ස්වාහං තිරච්ඡානයොනියං නිබ්බත්තොපි සක්කස්ස දෙවරඤ්ඤො අත්තානං පරිග්ගණ්හිතුං න අදාසි’’න්ති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො –

Hearing that, the yakkhinī’s son thought: “It is not possible to eat this one’s flesh. I will make him run away by a stratagem.” He said: “Well then, go into the forest, bring back heartwood, and make smokeless embers. There I will cook your flesh and eat it.” The Great Being did so and informed him. As he watched him, the yakkhinī’s son, his hair standing on end, gazed at the prince, thinking: “This lion among men has no fear even of death. I have never before seen such fearlessness!” The prince asked: “Why are you looking at me? Why do you not do as you said?” The yakkhinī’s son said to the Great Being: “May the head of anyone who would eat you split into seven pieces!” “If you do not wish to eat me, why did you have me make the fire?” “To take you under my protection.” “How will you take me under your protection now? Even when I was born in an animal womb, I did not allow myself to be taken under the protection of Sakka, king of the devas.” To show this, he said:

‘‘ඉදඤ්හි [Pg.168] සො බ්‍රාහ්මණං මඤ්ඤමානො, සසො අවාසෙසි සකෙ සරීරෙ;

තෙනෙව සො චන්දිමා දෙවපුත්තො, සසත්ථුතො කාමදුහජ්ජ යක්ඛා’’ති.(ජා. 1.16.93) –

“Thinking him to be a brahmin, the hare made him dwell in his own body. For that reason, O yakkha who today grants wishes, the moon-god is praised with the name ‘hare.’”

ගාථමාහ.

He spoke the verse:

තත්ථ සසො අවාසෙසි සකෙ සරීරෙති අත්තනො සරීරහෙතු ඉමං සරීරං ඛාදිත්වා ඉධ වසාති එවං සකෙ සරීරෙ අත්තනො සරීරං දෙන්තො තං බ්‍රාහ්මණරූපං සක්කං තත්ථ වාසෙසි. සසත්ථුතොති ‘‘සසී’’ති එවං සසසද්දෙන ථුතො. කාමදුහොති කාමවඩ්ඪනො. යක්ඛාති දෙව.

Here, ‘the hare made him dwell in his own body’ means: thinking, “Let him dwell here after eating this body for his body’s sake,” he gave his own body and thus made Sakka in the form of a brahmin dwell there. ‘Praised with the name ‘hare’’ means: praised with the word “sasa,” as in “sasī” (the moon). ‘Grants wishes’ means: increaser of desires. ‘Yakkha’ means: a deva.

එවං මහාසත්තො චන්දෙ සසලක්ඛණං කප්පට්ඨියං පාටිහාරියං සක්ඛිං කත්වා අත්තනො සක්කෙනපි පරිග්ගණ්හිතුං අසක්කුණෙය්‍යතං අභාසි. තං සුත්වා පොරිසාදො අච්ඡරියබ්භුතචිත්තජාතො –

Thus the Great Being, having made the aeon-long miracle of the mark of the hare on the moon his witness, declared that he could not be taken under protection even by Sakka. Hearing this, the man-eater, his mind filled with wonder and amazement, said:

‘‘චන්දො යථා රාහුමුඛා පමුත්තො, විරොචතෙ පන්නරසෙව භාණුමා;

එවං තුවං පොරිසාදා පමුත්තො, විරොච කපිලෙ මහානුභාව;

ආමොදයං පිතරං මාතරඤ්ච, සබ්බො ච තෙ නන්දතු ඤාතිපක්ඛො’’ති. (ජා. 1.16.94) –

“Just as the luminous moon, freed from Rāhu’s mouth, shines on the fifteenth day, so you, freed from the man-eater, shine forth, O mighty one of Kapila! Delighting your father and mother, may your whole host of kinsmen rejoice.”

ගාථං වත්වා ‘‘ගච්ඡ මහාවීරා’’ති කුමාරං විස්සජ්ජෙසි. සොපි තං නිබ්බිසෙවනං කත්වා පඤ්ච සීලානි දත්වා ‘‘යක්ඛො නු ඛො එස, නො’’ති වීමංසන්තො ‘‘යක්ඛානං අක්ඛීනි රත්තානි හොන්ති අනිමිසානි ච, ඡායා ච න පඤ්ඤායති, අසම්භීතො හොති, න ඉමස්ස තථා. තස්මා නායං යක්ඛො මනුස්සො එසො, මය්හං කිර පිතු තයො භාතරො යක්ඛිනියා ගහිතා, තෙසු තාය ද්වෙ ඛාදිතා භවිස්සන්ති, එකො පුත්තසිනෙහෙන පටිජග්ගිතො භවිස්සති. ඉමිනා තෙන භවිතබ්බ’’න්ති නයග්ගාහෙන අනුමානෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන විය අවිපරීතතො නිට්ඨං ගන්ත්වා ‘‘මය්හං පිතු ආචික්ඛිත්වා රජ්ජෙ පතිට්ඨාපෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘න ත්වං යක්ඛො, පිතු මෙ ජෙට්ඨභාතිකොසි, එහි මයා සද්ධිං ගන්ත්වා කුලසන්තකං රජ්ජං පටිපජ්ජාහී’’ති ආහ. තෙන [Pg.169] වුත්තං ‘‘ත්වං පිතාමහා’’ති, ත්වං මම මහාපිතාති අත්ථො. ඉතරෙන ‘‘නාහං මනුස්සො’’ති වුත්තෙ තෙන සද්ධාතබ්බස්ස දිබ්බචක්ඛුකතාපසස්ස සන්තිකං නෙසි. තාපසෙන ‘‘කිං කරොන්තා පිතා පුත්තා අරඤ්ඤෙ විචරථා’’ති පිතුභාවෙ කථිතෙ පොරිසාදො සද්දහිත්වා ‘‘ගච්ඡ, තාත, ත්වං, න මෙ රජ්ජෙන අත්ථො, පබ්බජිස්සාමහ’’න්ති තාපසස්ස සන්තිකෙ ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජි. තෙන වුත්තං –

Having recited the verse, he dismissed the prince, saying, “Go, great hero.” The prince, in turn, having instructed him against evil and established him in the five precepts, investigated whether he was a yakkha or not, thinking: “The eyes of yakkhas are red and unblinking, their shadow is not visible, and they are fearless; but this is not so with him. Therefore, he is not a yakkha but a human. It is said that my father’s three brothers were seized by a yakkhinī; two of them she must have eaten, but one she must have raised out of love for a son. This must be he.” Having come to this unerring conclusion by means of inference and reasoning, as if with the knowledge of omniscience, he thought, “I will inform my father and establish him in the kingdom.” Then he said: “You are not a yakkha; you are my father’s eldest brother. Come with me and take up the ancestral kingdom.” This is why he said, “O grandfather,” meaning, “You are my great-father (father’s elder brother).” When the other said, “I am not a human,” he led him to a trustworthy ascetic who possessed the divine eye. When the ascetic explained his relationship as the prince's uncle, the man-eater believed it and said: “Go, dear one. I have no need for the kingdom; I will go forth.” He then undertook the going forth of a sage in the presence of the ascetic. It was in reference to this that it was said:

84.

84.

‘‘ඉති සීලවතං හෙතු, නාරක්ඛිං මම ජීවිතං;

පබ්බාජෙසිං චහං තස්ස, සදා පාණාතිපාතික’’න්ති.

“Thus for the sake of the virtuous, I did not guard my own life; and I caused him to go forth, who was ever a destroyer of life.”

තත්ථ සීලවතං හෙතූති සීලවන්තානං මම පිතූනං හෙතු. අථ වා සීලවතං හෙතූති සීලවතහෙතු, මය්හං සීලවතසමාදානනිමිත්තං තස්ස අභිජ්ජනත්ථං. තස්සාති තං පොරිසාදං.

Here, ‘for the sake of the virtuous’ means: for the sake of my virtuous fathers. Or, ‘for the sake of the virtuous’ means: for the sake of my own virtue, on account of my undertaking the virtuous observances, so that he would not be destroyed. ‘Him’ means: that man-eater.

අථ මහාසත්තො අත්තනො මහාපිතරං පබ්බජිතං වන්දිත්වා නගරස්ස සමීපං ගන්ත්වා ‘‘කුමාරො කිර ආගතො’’ති සුත්වා හට්ඨතුට්ඨෙන රඤ්ඤා නාගරෙහි නෙගමජානපදෙහි ච පච්චුග්ගතො රාජානං වන්දිත්වා සබ්බං පවත්තිං ආරොචෙසි. තං සුත්වා රාජා තඞ්ඛණඤ්ඤෙව භෙරිං චරාපෙත්වා මහන්තෙන පරිවාරෙන තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘එහි, භාතික, රජ්ජං පටිපජ්ජාහී’’ති ආහ. ‘‘අලං, මහාරාජා’’ති. ‘‘තෙන හි මය්හං උය්‍යානෙ වසා’’ති. ‘‘න ආගච්ඡාමී’’ති. රාජා තස්ස අස්සමස්ස අවිදූරෙ ගාමං නිවෙසෙත්වා භික්ඛං පට්ඨපෙසි. සො චූළකම්මාසදම්මනිගමො නාම ජාතො.

Then the Great Being, having paid homage to his great-father who had gone forth, went near the city. Hearing, “The prince has returned!” the king, joyful and delighted, went out to meet him with the city-dwellers, townsfolk, and country people. The prince paid homage to the king and related the whole story. Hearing it, the king immediately had a drum beaten and went to his brother with a great retinue, saying: “Come, dear brother, take the kingdom.” “Enough, Great King.” “Then live in my park.” “I will not come.” The king had a village established not far from his hermitage and arranged for his almsfood. It came to be known as the Market Town of the Taming of the Lesser Kammāsadamma.

තදා මාතාපිතරො මහාරාජකුලානි අහෙසුං, තාපසො සාරිපුත්තො, පොරිසාදො අඞ්ගුලිමාලො, කනිට්ඨා උප්පලවණ්ණා, අග්ගමහෙසී රාහුලමාතා, අලීනසත්තුකුමාරො ලොකනාථො.

At that time, the parents were members of the great royal family, the ascetic was Sāriputta, the man-eater was Aṅgulimāla, the younger sister was Uppalavaṇṇā, the chief queen was Rāhula’s mother, and the prince of unwearied energy was the Lord of the World.

තස්ස ඉධාපි හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව යථාරහං සෙසපාරමියො නිද්ධාරෙතබ්බා. තථා පිතරා නිවාරියමානො අත්තනො ජීවිතං පරිච්චජිත්වා පිතු ජීවිතරක්ඛණත්ථං ‘‘පොරිසාදස්ස සන්තිකං ගමිස්සාමී’’ති නිච්ඡයො, තස්ස ච සන්තාසපරිහරණත්ථං නිහිතසත්ථස්ස ගමනං, ‘‘අත්තනො සීලඛණ්ඩනං මා හොතූ’’ති තෙන පියවාචාය සමුදාචාරො, තෙන ච නානානයෙහි පරිග්ගණ්හියමානස්ස මරණසන්තාසාභාවො, පිතු අත්ථෙ මය්හං සරීරං සඵලං කරිස්සාමීති හට්ඨතුට්ඨභාවො, සක්කෙනාපි පරිග්ගණ්හිතුං අසක්කුණෙය්‍යස්ස සසජාතියම්පි පරිච්චාගත්ථං අත්තනො ජීවිතනිරපෙක්ඛභාවස්ස ජානනං, තෙන [Pg.170] සමාගමෙපි ඔස්සට්ඨෙපි චිත්තස්ස විකාරාභාවො, තස්ස ච මනුස්සභාවමහාපිතුභාවානං අවිපරීතතො ජානනං, ඤාතමත්තෙ ච තං කුලසන්තකෙ රජ්ජෙ පතිට්ඨාපෙතුකාමතා, ධම්මදෙසනාය සංවෙජෙත්වා සීලෙසු පතිට්ඨාපනන්ති. එවමාදයො ඉධ බොධිසත්තස්ස ගුණානුභාවා විභාවෙතබ්බාති.

Here too, the remaining perfections should be determined appropriately, in the way explained above. Thus: his resolve, though restrained by his father, to sacrifice his own life to protect his father’s by going to Porisāda; his going with weapons laid aside to allay the other's fear; his courteous conduct with kind words, thinking, “Let there be no breach of my virtue”; his lack of fear of death even when being seized by various means; his joy and delight, thinking, “I will make my body fruitful for my father’s sake”; his knowledge of his own indifference to life for the sake of renouncing even his own kind, which even Sakka could not grasp; the absence of any change of mind even when he was caught and then released; his undistorted understanding of the other's human state and his status as a great-father; and, on merely knowing this, his desire to establish him in the kingdom belonging to his lineage, and then to stir him with a Dhamma talk and establish him in the moral precepts. In such ways the qualities and power of the Bodhisatta should be elucidated here.

අලීනසත්තුචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Here ends the Explanation of the Conduct of Alīnasattu.

10. සඞ්ඛපාලචරියාවණ්ණනා

10. Explanation of the Conduct of Saṅkhapāla

85. දසමෙ සඞ්ඛපාලොතිආදීසු අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – දෙවභොගසම්පත්තිසදිසාය මහතියා නාගිද්ධියා සමන්නාගතත්තා මහිද්ධිකො. හෙට්ඨා ද්වෙ, උපරි ද්වෙති චතස්සො දාඨා ආවුධා එතස්සාති දාඨාවුධො. උග්ගතෙජවිසතාය ඝොරවිසො. නාගයොනිසිද්ධාහි ද්වීහි ජිව්හාහි සමන්නාගතොති ද්විජිව්හො. මහානුභාවානම්පි උරෙන ගමනතො ‘‘උරගා’’ති ලද්ධනාමානං නාගානං අධිපතිභාවතො උරගාධිභූ.

85. In the tenth, regarding 'Saṅkhapāla,' etc., this is the brief meaning: He was of great might (mahiddhika) because he was endowed with great nāga power similar to the fortune of the devas. He has four fangs as weapons, two below and two above, thus he is 'one with fangs for weapons' (dāṭhāvudha). Because of his poison of fierce potency, he is 'one of dreadful venom' (ghoravisa). Endowed with two tongues perfected in the nāga-womb, he is 'two-tongued' (dvijivha). Because he was the lord of the nāgas—who are called 'breast-goers' (uraga) because they go on their chests, despite their great power—he was the 'lord of the breast-goers' (uragādhibhū).

86. ද්වින්නං මග්ගානං විනිවිජ්ඣිත්වා සන්ධිභාවෙන ගතට්ඨානසඞ්ඛාතෙ චතුප්පථෙ. අපරාපරං මහාජනසඤ්චරණට්ඨානභූතෙ මහාමග්ගෙ. තතො එව මහාජනසමාකිණ්ණභාවෙන නානාජනසමාකුලෙ. ඉදානි වක්ඛමානානං චතුන්නං අඞ්ගානං වසෙන චතුරො අඞ්ගෙ. අධිට්ඨාය අධිට්ඨහිත්වා, චිත්තෙ ඨපෙත්වා. යදාහං සඞ්ඛපාලො නාම යථාවුත්තරූපො නාගරාජා හොමි, තදා හෙට්ඨා වුත්තප්පකාරෙ ඨානෙ වාසං උපොසථවාසවසෙන නිවාසං අකප්පයිං කප්පෙසිං.

86. At a crossroads (catuppathe): at a place known as the junction where two paths meet. On the great road (mahāmagge): a place where great crowds of people repeatedly traveled. Thronged with various folk (nānājanasamākule): because it was crowded with many people. The four factors (caturo aṅge): by way of the four factors about to be mentioned. Having resolved (adhiṭṭhāya): having made a determination, having established it in the mind. When I was the nāga king named Saṅkhapāla, of the kind described above, then I took up my dwelling (akappayiṃ), that is, I made my residence in the place described above for the purpose of observing the uposatha.

මහාසත්තො හි දානසීලාදිපුඤ්ඤපසුතො හුත්වා බොධිපරියෙසනවසෙන අපරාපරං දෙවමනුස්සගතීසු සංසරන්තො කදාචි දෙවභොගසදිසසම්පත්තිකෙ නාගභවනෙ නිබ්බත්තිත්වා සඞ්ඛපාලො නාම නාගරාජා අහොසි මහිද්ධිකො මහානුභාවො. සො ගච්ඡන්තෙ කාලෙ තාය සම්පත්තියා විප්පටිසාරී හුත්වා මනුස්සයොනිං පත්ථෙන්තො උපොසථවාසං වසි. අථස්ස නාගභවනෙ වසන්තස්ස උපොසථවාසො න සම්පජ්ජති, සීලං සංකිලිස්සති, තෙන සො නාගභවනා නික්ඛමිත්වා කණ්හවණ්ණාය නදියා අවිදූරෙ මහාමග්ගස්ස ච එකපදිකමග්ගස්ස ච අන්තරෙ එකං වම්මිකං පරික්ඛිපිත්වා [Pg.171] උපොසථං අධිට්ඨාය චාතුද්දසපන්නරසෙසු සමාදින්නසීලො ‘‘මම චම්මාදීනි අත්ථිකා ගණ්හන්තූ’’ති අත්තානං දානමුඛෙ විස්සජ්ජෙත්වා නිපජ්ජති, පාටිපදෙ නාගභවනං ගච්ඡති. තෙන වුත්තං ‘‘පුනාපරං යදා හොමි, සඞ්ඛපාලො’’තිආදි. තස්සත්ථො වුත්තො එව.

The Great Being, being devoted to merit such as giving and moral virtue, and seeking enlightenment, was wandering through the successive rounds of rebirth in the divine and human destinations. On one occasion, he was reborn in the nāga world, which possesses a fortune like that of the devas, and he became a nāga king named Saṅkhapāla, of great might and great power. As time passed, he became dissatisfied with that fortune and, aspiring for a human birth, he undertook the uposatha observance. But while he was dwelling in the nāga world, his uposatha observance did not succeed and his virtue became defiled. Therefore he left the nāga world and, not far from the Kaṇhavaṇṇā river, between the highway and a footpath, he coiled himself around an anthill, undertook the uposatha, and on the fourteenth and fifteenth days of the fortnight, having taken upon himself the precepts, he lay down, having offered himself at the portal of the gift with the thought: “Let those who have need of my skin, etc., take it.” On the first day of the next fortnight, he would return to the nāga world. Therefore it was said: “And further, when I was Saṅkhapāla…,” etc. Its meaning has already been stated.

87. යං පනෙත්ථ ඡවියා චම්මෙනාතිආදිකං ‘‘චතුරො අඞ්ගෙ අධිට්ඨායා’’ති වුත්තං චතුරඞ්ගාධිට්ඨානදස්සනං. ඡවිචම්මානි හි ඉධ එකමඞ්ගං. එවං උපොසථවාසං වසන්තස්ස මහාසත්තස්ස දීඝො අද්ධා වීතිවත්තො.

87. Herein, the words 'my skin, my hide,' etc., show the fourfold resolution spoken of as 'having resolved on the four factors.' For here, the skin and the hide are one factor. In this way, a long time passed for the Great Being as he was observing the uposatha.

අථෙකදිවසං තස්මිං තථා සීලං සමාදියිත්වා නිපන්නෙ සොළස භොජපුත්තා ‘‘මංසං ආහරිස්සාමා’’ති ආවුධහත්ථා අරඤ්ඤෙ චරන්තා කිඤ්චි අලභිත්වා නික්ඛමන්තා තං වම්මිකමත්ථකෙ නිපන්නං දිස්වා ‘‘මයං අජ්ජ ගොධාපොතකම්පි න ලභිම්හා, ඉමං නාගරාජානං වධිත්වා ඛාදිස්සාමා’’ති චින්තෙත්වා ‘‘මහා ඛො පනෙස ගය්හමානො පලායෙය්‍යාති යථානිපන්නකංයෙව නං භොගෙසු සූලෙහි විජ්ඣිත්වා දුබ්බලං කත්වා ගණ්හිස්සාමා’’ති සූලානි ආදාය උපසඞ්කමිංසු. බොධිසත්තස්සාපි සරීරං මහන්තං එකදොණිකනාවප්පමාණං වට්ටෙත්වා ඨපිතසුමනපුප්ඵදාමං විය ජිඤ්ජුකඵලසදිසෙහි අක්ඛීහි ජයසුමනපුප්ඵසදිසෙන ච සීසෙන සමන්නාගතං අතිවිය සොභති. සො තෙසං සොළසන්නං ජනානං පදසද්දෙන භොගන්තරතො සීසං නීහරිත්වා රත්තක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා තෙ සූලහත්ථෙ ආගච්ඡන්තෙ දිස්වා ‘‘අජ්ජ මය්හං මනොරථො මත්ථකං පාපුණිස්සතී’’ති අත්තානං දානමුඛෙ නිය්‍යාතෙත්වා ‘‘ඉමෙ මම සරීරං සත්තීහි කොට්ටෙත්වා ඡිද්දාවඡිද්දං කරොන්තෙ න ඔලොකෙස්සාමී’’ති අත්තනො සීලඛණ්ඩභයෙන දළ්හං අධිට්ඨානං අධිට්ඨහිත්වා සීසං භොගන්තරෙ එව පවෙසෙත්වා නිපජ්ජි.

Then one day, while he was lying there having undertaken the precepts in this way, sixteen Bhoja youths, who were wandering in the forest with weapons in hand, thinking, “We will get some meat,” left without finding anything. They saw him lying on top of the anthill and thought: “Today we have not even gotten a young iguana. We will kill this nāga king and eat him.” Then they thought: “But this is a great being; if we try to seize him, he might escape. We will pierce him with stakes right where he lies in his coils, weaken him, and then capture him.” Taking up their stakes, they approached. The Bodhisatta’s body was huge, the size of a boat that holds one doṇa, and it was extremely beautiful, like a garland of sumana flowers laid out in a circle, endowed with eyes like jiñjuka fruits and a head like a jayasumana flower. Hearing the footsteps of those sixteen men, he raised his head from between his coils, opened his red eyes, and saw them approaching with stakes in hand. He thought, “Today my heart’s desire will be fulfilled,” and entrusting himself to the portal of the gift, he made a firm resolution out of fear that his virtue might be broken: “I will not look at them while they are striking my body with their spears and riddling it with holes.” He then inserted his head back inside his coils and lay down.

අථ නං තෙ උපගන්ත්වා නඞ්ගුට්ඨෙ ගහෙත්වා ආකඩ්ඪන්තා භූමියං පාතෙත්වා තිඛිණසූලෙහි අට්ඨසු ඨානෙසු විජ්ඣිත්වා සකණ්ටකා කාළවෙත්තයට්ඨියො පහාරමුඛෙහි පවෙසෙත්වා අට්ඨසු ඨානෙසු කාජෙහි ආදාය මහාමග්ගං පටිපජ්ජිංසු. මහාසත්තො සූලෙහි විජ්ඣනතො පට්ඨාය එකට්ඨානෙපි අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා තෙ න ඔලොකෙසි. තස්ස අට්ඨහි කාජෙහි ආදාය නීයමානස්ස සීසං ඔලම්බිත්වා භූමිං පහරති[Pg.172]. අථ නං ‘‘සීසමස්ස ඔලම්බතී’’ති මහාමග්ගෙ නිපජ්ජාපෙත්වා සුඛුමෙන සූලෙන නාසාපුටෙ විජ්ඣිත්වා රජ්ජුකං පවෙසෙත්වා සීසං උක්ඛිපිත්වා කාජකොටියං ලග්ගෙත්වා පුනපි උක්ඛිපිත්වා මග්ගං පටිපජ්ජිංසු. තෙන වුත්තං –

Then they approached him, seized him by the tail, dragged him down, and threw him on the ground. They pierced him in eight places with sharp stakes, and after inserting thorny black rattan canes into the mouths of the wounds, they took him up on eight carrying-poles and set out on the highway. From the moment he was pierced by the stakes, the Great Being did not once open his eyes to look at them. As he was being carried along on the eight carrying-poles, his head hung down and hit the ground. Then, saying, “His head is hanging down,” they laid him down on the highway, pierced his nostrils with a fine spike, passed a cord through, lifted his head, and tied it to the end of a carrying-pole. Then they lifted him up again and proceeded along the road. Therefore it was said:

88.

88.

‘‘අද්දසංසු භොජපුත්තා, ඛරා ලුද්දා අකාරුණා;

උපගඤ්ඡුං මමං තත්ථ, දණ්ඩමුග්ගරපාණිනො.

“The Bhoja youths then saw me there, harsh, cruel, and merciless; they came up to me right there, with sticks and clubs in their hands.

89.

89.

‘‘නාසාය විනිවිජ්ඣිත්වා, නඞ්ගුට්ඨෙ පිට්ඨිකණ්ටකෙ;

කාජෙ ආරොපයිත්වාන, භොජපුත්තා හරිංසු ම’’න්ති.

“Having pierced me through the nose, in the tail, and along the spine, the Bhoja youths hoisted me on poles and then they carried me away.”

තත්ථ භොජපුත්තාති ලුද්දපුත්තා. ඛරාති කක්ඛළා, ඵරුසකායවචීකම්මන්තා. ලුද්දාති දාරුණා, ඝොරමානසා. අකාරුණාති නික්කරුණා. දණ්ඩමුග්ගරපාණිනොති චතුරස්සදණ්ඩහත්ථා. නාසාය විනිවිජ්ඣිත්වාති රජ්ජුකං පවෙසෙතුං සුඛුමෙන සූලෙන නාසාපුටෙ විජ්ඣිත්වා. නඞ්ගුට්ඨෙ පිට්ඨිකණ්ටකෙති නඞ්ගුට්ඨප්පදෙසෙ තත්ථ තත්ථ පිට්ඨිකණ්ටකසමීපෙ ච විනිවිජ්ඣිත්වාති සම්බන්ධො. කාජෙ ආරොපයිත්වානාති අට්ඨසු ඨානෙසු විනිවිජ්ඣිත්වා බද්ධෙසු අට්ඨසු වෙත්තලතාමණ්ඩලෙසු එකෙකස්මිං ඔවිජ්ඣිතං එකෙකං කාජං ද්වෙ ද්වෙ භොජපුත්තා අත්තනො අත්තනො ඛන්ධං ආරොපෙත්වා.

Herein, Bhoja youths (bhojaputtā) means sons of hunters. Harsh (kharā) means rough, with harsh actions of body and speech. Cruel (luddā) means savage, with fierce minds. Merciless (akāruṇā) means without compassion. With sticks and clubs in their hands (daṇḍamuggarapāṇino) means with four-cornered clubs in their hands. Having pierced through the nose (nāsāya vinivijjhitvā) means having pierced the nostrils with a fine spike in order to insert a cord. In the tail and along the spine (naṅguṭṭhe piṭṭhikaṇṭake): the connection is 'having pierced him here and there in the region of the tail and near the spine.' Hoisted me on poles (kāje āropayitvāna) means: having pierced him in eight places and bound him with eight loops of rattan cane, two Bhoja youths each hoisted one carrying-pole, which was passed through one loop, onto their own shoulders.

90. සසාගරන්තං පථවින්ති සමුද්දපරියන්තං මහාපථවිං. සකානනං සපබ්බතන්ති සද්ධිං කානනෙහි පබ්බතෙහි චාති සකානනං සපබ්බතඤ්ච. නාසාවාතෙන ඣාපයෙති සචාහං ඉච්ඡමානො ඉච්ඡන්තො කුජ්ඣිත්වා නාසාවාතං විස්සජ්ජෙය්‍යං, සමුද්දපරියන්තං සකානනං සපබ්බතං ඉමං මහාපථවිං ඣාපෙය්‍යං, සහ නාසාවාතවිස්සජ්ජනෙන ඡාරිකං කරෙය්‍යං, එතාදිසො තදා මය්හං ආනුභාවො.

90. The earth with its ocean bounds (sasāgarantaṃ pathaviṃ) means the great earth that ends at the ocean. With its forests and mountains (sakānanaṃ sapabbataṃ) means together with its forests and its mountains. I could burn with the blast from my nose (nāsāvātena jhāpaye): if I wished, I could become angry and release the blast from my nose, and I could burn up this great earth with its ocean bounds, with its forests and mountains. I could reduce it to ashes just by releasing the blast from my nose. Such was my power then.

91. එවං සන්තෙපි සූලෙහි විනිවිජ්ඣන්තෙ, කොට්ටයන්තෙපි සත්තිභි. භොජපුත්තෙ න කුප්පාමීති දුබ්බලභාවකරණත්ථං වෙත්තලතාපවෙසනත්ථඤ්ච සාරදාරූහි තච්ඡෙත්වා කතෙහි තිඛිණසූලෙහි අට්ඨසු ඨානෙසු විජ්ඣන්තෙපි දුබ්බලභාවකරණත්ථං තිඛිණාහි සත්තීහි තහිං තහිං කොට්ටයන්තෙපි භොජපුත්තානං ලුද්දානං න කුප්පාමි. එසා මෙ සීලපාරමීති එවං මහානුභාවස්ස තථා අධිට්ඨහන්තස්ස යා මෙ මය්හං සීලඛණ්ඩභයෙන තෙසං [Pg.173] අකුජ්ඣනා, එසා එකන්තෙනෙව ජීවිතනිරපෙක්ඛභාවෙන පවත්තා මය්හං සීලපාරමී, සීලවසෙන පරමත්ථපාරමීති අත්ථො.

91. Even when they pierced me with stakes, even when they struck me with spears, I was not angry at the Bhoja youths: even when they were piercing me in eight places with sharp stakes hewn from hardwood in order to weaken me and to insert the rattan canes, and even when they were striking me here and there with sharp spears to weaken me, I was not angry at the cruel Bhoja youths. This is my perfection of virtue: for one of such great power who has undertaken such a resolve, that non-anger of mine towards them, which arose from fear of breaking my virtue, this is my perfection of virtue, which proceeded from a complete indifference to life. The meaning is that it is the perfection of virtue in the ultimate sense.

තථා පන බොධිසත්තෙ තෙහි නීයමානෙ මිථිලනගරවාසී ආළාරො නාම කුටුම්බිකො පඤ්චසකටසතානි ආදාය සුඛයානකෙ නිසීදිත්වා ගච්ඡන්තො තෙ භොජපුත්තෙ මහාසත්තං හරන්තෙ දිස්වා කාරුඤ්ඤං උප්පාදෙත්වා තෙ ලුද්දෙ පුච්ඡි – ‘‘කිස්සායං නාගො නීයති, නෙත්වා චිමං කිං කරිස්සථා’’ති? තෙ ‘‘ඉමස්ස නාගස්ස මංසං සාදුඤ්ච මුදුඤ්ච ථූලඤ්ච පචිත්වා ඛාදිස්සාමා’’ති ආහංසු. අථ සො තෙසං සොළසවාහගොණෙ පසතං පසතං සුවණ්ණමාසකෙ සබ්බෙසං නිවාසනපාරුපනානි භරියානම්පි තෙසං වත්ථාභරණානි දත්වා ‘‘සම්මා, අයං මහානුභාවො නාගරාජා, අත්තනො සීලගුණෙන තුම්හාකං න දුබ්භි, ඉමං කිලමන්තෙහි බහුං තුම්හෙහි අපුඤ්ඤං පසුතං, විස්සජ්ජෙථා’’ති ආහ. තෙ ‘‘අයං අම්හාකං මනාපො භක්ඛො, බහූ ච නො උරගා භුත්තපුබ්බා, තථාපි තව වචනං අම්හෙහි පූජෙතබ්බං, තස්මා ඉමං නාගං විස්සජ්ජෙස්සාමා’’ති විස්සජ්ජෙත්වා මහාසත්තං භූමියං නිපජ්ජාපෙත්වා අත්තනො කක්ඛළතාය තා කණ්ටකාචිතා ආවුතා කාළවෙත්තලතා කොටියං ගහෙත්වා ආකඩ්ඪිතුං ආරභිංසු.

Then, while the Bodhisatta was being led away, a householder named Āḷāra, a resident of Mithilā, was traveling in a comfortable carriage with five hundred carts. Seeing those Bhoja-lads carrying the Great Being, compassion arose in him and he asked those cruel men: “Why is this nāga being led away? What will you do with him after taking him?” They replied: “We will cook and eat the flesh of this nāga, for it is delicious, tender, and substantial.” Then that man gave them sixteen draught oxen, heaps of gold coins, garments for all, and even clothes and ornaments for their wives, saying: “Sirs, this is a mighty nāga king. By his own virtue, he has done you no harm. By tormenting him, you have accumulated much demerit. Release him!” They replied: “This is a pleasing food for us, and we have eaten many serpents before. Still, we must honor your words, so we will release this nāga.” Having released him, they laid the Great Being down on the ground. Then, out of their own cruelty, they took hold of the tip of the black rattan vine covered with thorns that had been threaded through him and began to pull it out.

අථ සො නාගරාජානං කිලමන්තං දිස්වා අකිලමෙන්තොව අසිනා ලතා ඡින්දිත්වා දාරකානං කණ්ණවෙධතො පටිහරණනියාමෙන අදුක්ඛාපෙන්තො සණිකං නීහරි. තස්මිං කාලෙ තෙ භොජපුත්තා යං බන්ධනං තස්ස නත්ථුතො පවෙසෙත්වා පටිමුක්කං, තං බන්ධනං සණිකං මොචයිංසු. මහාසත්තො මුහුත්තං පාචීනාභිමුඛො ගන්ත්වා අස්සුපුණ්ණෙහි නෙත්තෙහි ආළාරං ඔලොකෙසි. ලුද්දා ථොකං ගන්ත්වා ‘‘උරගො දුබ්බලො, මතකාලෙ ගහෙත්වාව නං ගමිස්සාමා’’ති නිලීයිංසු. ආළාරො මහාසත්තස්ස අඤ්ජලිං පග්ගය්හ ‘‘ගච්ඡෙව ඛො ත්වං, මහානාග, මා තං ලුද්දා පුන ගහෙසු’’න්ති වදන්තො ථොකං තං නාගං අනුගන්ත්වා නිවත්ති.

Then, seeing the nāga king exhausted, without causing him further distress, he cut the vine with his sword and gently drew it out without causing pain, in the manner of removing an earring from a child's pierced ear. At that time, the Bhoja-lads gently loosened the bond they had inserted and tied through his nostril. The Great Being went eastward for a moment, then looked back at Āḷāra with tear-filled eyes. The cruel men, having gone a short distance, hid themselves, thinking: “The serpent is weak; we will seize him at the moment of death.” Āḷāra, raising his hands in reverential salutation, said: “Go now, great nāga, may the cruel men not capture you again.” After following the nāga a short way, he turned back.

බොධිසත්තො නාගභවනං ගන්ත්වා තත්ථ පපඤ්චං අකත්වා මහන්තෙන පරිවාරෙන නික්ඛමිත්වා ආළාරං උපසඞ්කමිත්වා නාගභවනස්ස වණ්ණං කථෙත්වා තං තත්ථ නෙත්වා තීහි කඤ්ඤාසතෙහි සද්ධිං මහන්තමස්ස යසං දත්වා දිබ්බෙහි කාමෙහි සන්තප්පෙසි. ආළාරො නාගභවනෙ එකවස්සං වසිත්වා දිබ්බෙ [Pg.174] කාමෙ පරිභුඤ්ජිත්වා ‘‘ඉච්ඡාමහං, සම්ම, පබ්බජිතු’’න්ති නාගරාජස්ස කථෙත්වා පබ්බජිතපරික්ඛාරෙ ගහෙත්වා තතො නික්ඛමිත්වා හිමවන්තප්පදෙසං ගන්ත්වා පබ්බජිත්වා තත්ථ චිරං වසිත්වා අපරභාගෙ චාරිකං චරන්තො බාරාණසිං පත්වා බාරාණසිරඤ්ඤා සමාගතො තෙන ආචාරසම්පත්තිං නිස්සාය පසන්නෙන ‘‘ත්වං උළාරභොගා මඤ්ඤෙ කුලා පබ්බජිතො, කෙන නු ඛො කාරණෙන පබ්බජිතොසී’’ති පුට්ඨො අත්තනො පබ්බජ්ජාකාරණං කථෙන්තො ලුද්දානං හත්ථතො බොධිසත්තස්ස විස්සජ්ජාපනං ආදිං කත්වා සබ්බං පවත්තිං රඤ්ඤො ආචික්ඛිත්වා –

The Bodhisatta went to the nāga world and, without delay, departed with a great retinue. He approached Āḷāra, described the splendor of the nāga world, and then led him there. He bestowed upon him great glory along with three hundred maidens and satisfied him with divine sensual pleasures. Āḷāra lived in the nāga world for one year enjoying divine sensual pleasures, then said to the nāga king: “Friend, I wish to go forth.” Having told the nāga king, he took the requisites for one who has gone forth and departed from there. He went to the Himalayan region, went forth, and lived there for a long time. Later, while wandering on tour, he arrived at Benares and met the king of Benares. Pleased by his accomplishment in conduct, the king asked: “You seem to have gone forth from a family of great wealth. For what reason have you gone forth?” Āḷāra explained the reason for his going forth, recounting the entire story to the king, beginning with securing the Bodhisatta’s release from the hands of the cruel men.

‘‘දිට්ඨා මයා මානුසකාපි කාමා, අසස්සතා විපරිණාමධම්මා;

ආදීනවං කාමගුණෙසු දිස්වා, සද්ධායහං පබ්බජිතොම්හි, රාජ.

“I have seen human sensual pleasures, impermanent and subject to change; having seen the danger in sensual pleasures, I went forth in faith, O king.

‘‘දුමප්ඵලානීව පතන්ති මාණවා, දහරා ච වුද්ධා ච සරීරභෙදා;

එතම්පි දිස්වා පබ්බජිතොම්හි රාජ, අපණ්ණකං සාමඤ්ඤමෙව සෙය්‍යො’’ති. (ජා. 2.17.191-192) –

“Like fruits from a tree, mortals fall, both young and old, at the breakup of the body. Seeing this too, O king, I have gone forth; the ascetic life is certainly the best.”

ඉමාහි ගාථාහි ධම්මං දෙසෙසි.

With these verses, he taught the Dhamma.

තං සුත්වා රාජා –

Having heard that, the king said:

‘‘අද්ධා හවෙ සෙවිතබ්බා සපඤ්ඤා, බහුස්සුතා යෙ බහුඨානචින්තිනො;

නාගඤ්ච සුත්වාන තවඤ්චළාර, කාහාමි පුඤ්ඤානි අනප්පකානී’’ති. (ජා. 2.17.193) –

“Truly, one should associate with the wise, the learned who reflect on many matters; having heard of the Nāga and of you, Āḷāra, I will perform abundant meritorious deeds.”

ආහ.

He said.

අථස්ස තාපසො –

Then the ascetic said to him:

‘‘අද්ධා හවෙ සෙවිතබ්බා සපඤ්ඤා, බහුස්සුතා යෙ බහුඨානචින්තිනො;

නාගඤ්ච සුත්වාන මමඤ්ච රාජ, කරොහි පුඤ්ඤානි අනප්පකානී’’ති. (ජා. 2.17.194) –

“Truly, one should associate with the wise, the learned who reflect on many matters; having heard of the Nāga and of me, O king, perform abundant meritorious deeds.”

එවං [Pg.175] ධම්මං දෙසෙත්වා තත්ථෙව චත්තාරො වස්සානමාසෙ වසිත්වා පුන හිමවන්තං ගන්ත්වා යාවජීවං චත්තාරො බ්‍රහ්මවිහාරෙ භාවෙත්වා බ්‍රහ්මලොකූපගො අහොසි. බොධිසත්තොපි යාවජීවං උපොසථවාසං වසිත්වා සග්ගපුරං පූරෙසි. සොපි රාජා දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා යථාකම්මං ගතො.

Having taught the Dhamma in this way, he dwelt there for the four months of the rains, then returned to the Himalayas. For the rest of his life he developed the four divine abodes and was reborn in the Brahma-world. The Bodhisatta, too, observed the Uposatha for the rest of his life and went to fill the heavenly city. That king, too, having performed meritorious deeds such as giving, passed away according to his kamma.

තදා ආළාරො සාරිපුත්තත්ථෙරො අහොසි, බාරාණසිරාජා ආනන්දත්ථෙරො, සඞ්ඛපාලනාගරාජා ලොකනාථො.

At that time, Āḷāra was the Elder Sāriputta, the king of Benares was the Elder Ānanda, and the nāga king Saṅkhapāla was the Protector of the World.

තස්ස සරීරපරිච්චාගො දානපාරමී, තථාරූපෙනපි විසතෙජෙන සමන්නාගතස්ස තථාරූපායපි පීළාය සති සීලස්ස අභින්නතා සීලපාරමී, දෙවභොගසම්පත්තිසදිසං භොගං පහාය නාගභවනතො නික්ඛමිත්වා සමණධම්මකරණං නෙක්ඛම්මපාරමී, ‘‘දානාදිඅත්ථං ඉදඤ්චිදඤ්ච කාතුං වට්ටතී’’ති සංවිදහනං පඤ්ඤාපාරමී, කාමවිතක්කවිනොදනං අධිවාසනවීරියඤ්ච වීරියපාරමී, අධිවාසනඛන්ති ඛන්තිපාරමී, සච්චසමාදානං සච්චපාරමී, අචලසමාදානාධිට්ඨානං අධිට්ඨානපාරමී, භොජපුත්තෙ උපාදාය සබ්බසත්තෙසු මෙත්තානුද්දයභාවො මෙත්තාපාරමී, වෙදනාය සත්තසඞ්ඛාරකතවිප්පකාරෙසු ච මජ්ඣත්තභාවො උපෙක්ඛාපාරමීති එවං දස පාරමියො ලබ්භන්ති. සීලපාරමී පන අතිසයවතීති කත්වා සා එව දෙසනං ආරුළ්හා. තථා ඉධ බොධිසත්තස්ස ගුණානුභාවා ‘‘යොජනසතිකෙ නාගභවනට්ඨානෙ’’තිආදිනා භූරිදත්තචරියායං (චරියා. 2.11 ආදයො) වුත්තනයෙනෙව යථාරහං විභාවෙතබ්බාති.

His giving up of his body is the perfection of giving. Though he was endowed with such venomous power, the unbrokenness of his virtue even when subject to such affliction is the perfection of virtue. Having abandoned wealth comparable to divine fortune and left the nāga world to undertake the ascetic’s life is the perfection of renunciation. The planning, “It is proper to do this and that for the sake of giving, etc.,” is the perfection of wisdom. The dispelling of sensual thoughts and the energy in enduring is the perfection of energy. The patience in enduring is the perfection of patience. The undertaking of truth is the perfection of truth. The determination of unshakable undertaking is the perfection of determination. The state of loving-kindness and compassion towards all beings, including the Bhoja lads, is the perfection of loving-kindness. The state of equanimity towards feeling and towards the various results produced by beings and volitional formations is the perfection of equanimity. In this way the ten perfections are found. However, because the perfection of virtue is pre-eminent, it is this that has entered the discourse. Similarly here, on account of the Bodhisatta’s powerful virtue, this should be explained as appropriate in the way stated in the Bhūridatta-cariyā, beginning “in the nāga realm a hundred yojanas in extent.”

සඞ්ඛපාලචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Conduct of Saṅkhapāla is finished.

එතෙති යෙ හත්ථිනාගචරියාදයො ඉමස්මිං වග්ගෙ නිද්දිට්ඨා අනන්තරගාථාය ච ‘‘හත්ථිනාගො භූරිදත්තො’’තිආදිනා උද්දානවසෙන සඞ්ගහෙත්වා දස්සිතා නව චරියා, තෙ සබ්බෙ විසෙසතො සීලපාරමිපූරණවසෙන පවත්තියා සීලං බලං එතෙසන්ති සීලබලා. සීලස්ස පරමත්ථපාරමිභූතස්ස පරික්ඛරණතො සන්තානස්ස ච පරිභාවනාවසෙන අභිසඞ්ඛරණතො පරික්ඛාරා. උක්කංසගතාය සීලපරමත්ථපාරමියා අසම්පුණ්ණත්තා පදෙසො එතෙසං අත්ථි, න නිප්පදෙසොති පදෙසිකා සප්පදෙසා. කස්මාති චෙ? ආහ ‘‘ජීවිතං පරිරක්ඛිත්වා, සීලානි අනුරක්ඛිස’’න්ති, යස්මා එතෙසු හත්ථිනාගචරියාදීසු (චරියා. 2.1 ආදයො) අහං අත්තනො ජීවිතං එකදෙසෙන [Pg.176] පරිරක්ඛිත්වාව සීලානි අනුරක්ඛිං, ජීවිතං න සබ්බථා පරිච්චජිං, එකන්තෙනෙව පන සඞ්ඛපාලස්ස මෙ සතො සබ්බකාලම්පි ජීවිතං යස්ස කස්සචි නිය්‍යත්තං, සඞ්ඛපාලනාගරාජස්ස පන මෙ මහානුභාවස්ස උග්ගවිසතෙජස්ස සතො සමානස්ස සබ්බකාලම්පි තෙහි ලුද්දෙහි සමාගමෙ තතො පුබ්බෙපි පච්ඡාපි සතො එවං පුග්ගලවිභාගං අකත්වා යස්ස කස්සචි සීලානුරක්ඛණත්ථමෙව ජීවිතං එකංසෙනෙව නිය්‍යත්තං නීයාතිතං දානමුඛෙ නිස්සට්ඨං, තස්මා සා සීලපාරමීති යස්මා චෙතදෙවං, තස්මා තෙන කාරණෙන සා පරමත්ථපාරමිභාවං පත්තා මය්හං සීලපාරමීති දස්සෙතීති.

These nine modes of conduct—the Hatthināga-cariyā and others—which were indicated in this chapter and shown collected together in the summary verse that immediately follows, beginning “The elephant-king, Bhūridatta,” all proceed by way of fulfilling the perfection of virtue in particular. Thus, virtue is their strength, and they are called ‘those whose strength is virtue’ (sīlabalā). Because they are accessories for the ultimate perfection of virtue and because they are preparations by way of developing the mental continuum, they are called ‘accessories’ (parikkhārā). Because of the incompleteness of the ultimate perfection of virtue that has reached its peak, they have a part but are not part-less; thus they are called ‘partial’ (padesikā) or ‘having a part’ (sappadesā). Why so? He says: “Having protected my life, I guarded my virtues.” For in these modes of conduct, such as the Hatthināga-cariyā, I guarded my virtues only while protecting my life to some extent; I did not give up my life completely. But when I was Saṅkhapāla, my life was at all times completely dedicated to anyone whatsoever. When I was the nāga king Saṅkhapāla, of great power and fierce venomous energy, my life was at all times—both before and after my encounter with those cruel men—without making any distinction of persons, completely dedicated, handed over, and released by way of a gift to anyone whatsoever, solely for the sake of protecting virtue. Therefore, that is the ultimate perfection. Since this is so, for that reason he shows: ‘That perfection of virtue of mine has attained the state of an ultimate perfection.’”

පරමත්ථදීපනියා චරියාපිටකසංවණ්ණනාය

In the Paramatthadīpanī, the Commentary on the Cariyāpiṭaka,

දසවිධචරියාසඞ්ගහස්ස විසෙසතො

in the special section on the Collection of the Ten Kinds of Conduct,

සීලපාරමිවිභාවනස්ස

the Elucidation of the Perfection of Virtue,

දුතියවග්ගස්ස අත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

the Explanation of the Meaning of the Second Chapter is finished.

3. යුධඤ්ජයවග්ගො

3. The Yudhañjaya Chapter

1. යුධඤ්ජයචරියාවණ්ණනා

1. The Exposition on the Conduct of Yudhañjaya

1. තතියවග්ගස්ස [Pg.177] පඨමෙ අමිතයසොති අපරිමිතපරිවාරවිභවො. රාජපුත්තො යුධඤ්ජයොති රම්මනගරෙ සබ්බදත්තස්ස නාම රඤ්ඤො පුත්තො නාමෙන යුධඤ්ජයො නාම.

1. In the first verse of the third chapter, ‘one of limitless glory’ means one with a boundless retinue and splendor. ‘The prince Yudhañjaya’ means the prince named Yudhañjaya, the son of the king named Sabbadatta in the city of Rammanagara.

අයඤ්හි බාරාණසී උදයජාතකෙ (ජා. 1.11.37 ආදයො) සුරුන්ධනනගරං නාම ජාතා. චූළසුතසොමජාතකෙ (ජා. 2.17.195 ආදයො) සුදස්සනං නාම, සොණනන්දජාතකෙ (ජා. 2.20.92 ආදයො) බ්‍රහ්මවඩ්ඪනං නාම, ඛණ්ඩහාලජාතකෙ(ජා. 2.22.982 ආදයො) පුප්ඵවතී නාම, ඉමස්මිං පන යුධඤ්ජයජාතකෙ (ජා. 1.11.73 ආදයො) රම්මනගරං නාම අහොසි, එවමස්ස කදාචි නාමං පරිවත්තති. තෙන වුත්තං – ‘‘රාජපුත්තොති රම්මනගරෙ සබ්බදත්තස්ස නාම රඤ්ඤො පුත්තො’’ති. තස්ස පන රඤ්ඤො පුත්තසහස්සං අහොසි. බොධිසත්තො ජෙට්ඨපුත්තො, තස්ස රාජා උපරජ්ජං අදාසි. සො හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව දිවසෙ දිවසෙ මහාදානං පවත්තෙසි. එවං ගච්ඡන්තෙ කාලෙ බොධිසත්තො එකදිවසං පාතොව රථවරං අභිරුහිත්වා මහන්තෙන සිරිවිභවෙන උය්‍යානකීළං ගච්ඡන්තො රුක්ඛග්ගතිණග්ගසාඛග්ගමක්කටකසුත්තජාලාදීසු මුත්තාජාලාකාරෙන ලග්ගෙ උස්සාවබින්දූ දිස්වා ‘‘සම්ම සාරථි, කිං නාමෙත’’න්ති පුච්ඡිත්වා ‘‘එතෙ, දෙව, හිමසමයෙ පතනකඋස්සාවබින්දූ නාමා’’ති සුත්වා දිවසභාගං උය්‍යානෙ කීළිත්වා සායන්හකාලෙ පච්චාගච්ඡන්තො තෙ අදිස්වා ‘‘සම්ම සාරථි, කහං තෙ උස්සාවබින්දූ, න තෙ ඉදානි පස්සාමී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘දෙව, සූරියෙ උග්ගච්ඡන්තෙ සබ්බෙ භිජ්ජිත්වා විලයං ගච්ඡන්තී’’ති සුත්වා ‘‘යථා ඉමෙ උප්පජ්ජිත්වා භිජ්ජන්ති, එවං ඉමෙසං සත්තානං ජීවිතසඞ්ඛාරාපි තිණග්ගෙ උස්සාවබින්දුසදිසාව, තස්මා මයා බ්‍යාධිජරාමරණෙහි අපීළිතෙනෙව මාතාපිතරො ආපුච්ඡිත්වා පබ්බජිතුං වට්ටතී’’ති උස්සාවබින්දුමෙව ආරම්මණං කත්වා ආදිත්තෙ විය තයො භවෙ පස්සන්තො අත්තනො ගෙහං ආගන්ත්වා අලඞ්කතපටියත්තාය විනිච්ඡයසාලාය නිසින්නස්ස පිතු සන්තිකමෙව ගන්ත්වා පිතරං වන්දිත්වා එකමන්තං ඨිතො පබ්බජ්ජං යාචි. තෙන වුත්තං –

This Bārāṇasī was named Surundhananagara in the Udayajātaka, Sudassana in the Cūḷasutasomajātaka, Brahmavaḍḍhana in the Soṇanandajātaka, and Pupphavatī in the Khaṇḍahālajātaka. But in this Yudhañjayajātaka, it was named Rammanagara. Thus its name changed from time to time. Therefore it was said: ‘The prince in the city of Rammanagara, the son of the king named Sabbadatta.’ That king had a thousand sons. The Bodhisatta was the eldest son, and the king gave him the position of viceroy. In the way previously described, he gave great alms day after day. As time passed, one day the Bodhisattva, having mounted a splendid chariot early in the morning, was going to the park for amusement with great splendor and magnificence. Seeing dewdrops clinging like strings of pearls to the tips of trees, the tips of grass, the tips of branches, spiderwebs, and the like, he asked: ‘Friend charioteer, what is this?’ Having heard, ‘Sire, these are called dewdrops, which fall during the cold season,’ he played in the park for the day. Returning in the evening and not seeing them, he asked: ‘Friend charioteer, where are those dewdrops? I do not see them now.’ Having heard, ‘Sire, when the sun rises, they all break up and vanish,’ he thought: ‘Just as these arise and break up, so the life-formations of these beings are like dewdrops on a blade of grass. Therefore, before I am afflicted by sickness, old age, and death, I should ask leave of my mother and father and go forth.’ Taking the dewdrops themselves as his object, seeing the three planes of existence as if ablaze, he returned to his own house. He went to his father, who was seated in the adorned and prepared hall of justice, paid homage to him, and, standing to one side, requested to go forth. Therefore it was said:

‘‘උස්සාවබින්දුං [Pg.178] සූරියාතපෙ, පතිතං දිස්වාන සංවිජිං.

“Having seen a dewdrop dissipated in the sun’s heat, I was stirred.

2.

2.

‘‘තඤ්ඤෙවාධිපතිං කත්වා, සංවෙගමනුබ්‍රූහයිං;

මාතාපිතූ ච වන්දිත්වා, පබ්බජ්ජමනුයාචහ’’න්ති.

“Having made that my governing principle, I cultivated a sense of urgency; and having venerated my mother and father, I requested the going forth.”

තත්ථ සූරියාතපෙති සූරියාතපහෙතු, සූරියරස්මිසම්ඵස්සනිමිත්තං. ‘‘සූරියාතපෙනා’’තිපි පාඨො. පතිතං දිස්වානාති විනට්ඨං පස්සිත්වා, පුබ්බෙ රුක්ඛග්ගාදීසු මුත්තාජාලාදිආකාරෙන ලග්ගං හුත්වා දිස්සමානං සූරියරස්මිසම්ඵස්සෙන විනට්ඨං පඤ්ඤාචක්ඛුනා ඔලොකෙත්වා. සංවිජින්ති යථා එතානි, එවං සත්තානං ජීවිතානිපි ලහුං ලහුං භිජ්ජමානසභාවානීති අනිච්චතාමනසිකාරවසෙන සංවෙගමාපජ්ජිං.

Herein, sūriyātape means on account of the sun’s heat, as a result of contact with the sun’s rays. There is also the reading sūriyātapena. Patitaṃ disvāna means having seen it perished; that is, having observed with the eye of wisdom how what was formerly seen clinging to the tips of trees and so on in the form of a net of pearls had perished by contact with the sun’s rays. Saṃvijiṃ means: I experienced a sense of spiritual urgency by means of attention to impermanence, thinking: ‘Just as these are, so too the lives of beings have a nature that quickly and easily breaks apart.’

තඤ්ඤෙවාධිපතිං කත්වා, සංවෙගමනුබ්‍රූහයින්ති තඤ්ඤෙව උස්සාවබින්දූනං අනිච්චතං අධිපතිං මුඛං පුබ්බඞ්ගමං පුරෙචාරිකං කත්වා තථෙව සබ්බසඞ්ඛාරානං ඉත්තරට්ඨිතිකතං පරිත්තකාලතං මනසිකරොන්තො එකවාරං උප්පන්නං සංවෙගං පුනප්පුනං උප්පාදනෙන අනුවඩ්ඪෙසිං. පබ්බජ්ජමනුයාචහන්ති ‘‘තිණග්ගෙ උස්සාවබින්දූ විය න චිරට්ඨිතිකෙ සත්තානං ජීවිතෙ මයා බ්‍යාධිජරාමරණෙහි අනභිභූතෙනෙව පබ්බජිත්වා යත්ථ එතානි න සන්ති, තං අමතං මහානිබ්බානං ගවෙසිතබ්බ’’න්ති චින්තෙත්වා මාතාපිතරො උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා ‘‘පබ්බජ්ජං මෙ අනුජානාථා’’ති තෙ අහං පබ්බජ්ජං යාචිං. එවං මහාසත්තෙන පබ්බජ්ජාය යාචිතාය සකලනගරෙ මහන්තං කොලාහලමහොසි – ‘‘උපරාජා කිර යුධඤ්ජයො පබ්බජිතුකාමො’’ති.

Taññevādhipatiṃ katvā, saṃvegam anubrūhayiṃ means: having made that very impermanence of the dewdrops the sovereign, the principal, the forerunner, and the leader, and in the same way attending to the transient nature and brief duration of all formations, I augmented the sense of urgency that had arisen once by arousing it again and again. Pabbajjam anuyācahaṃ means: I requested the going forth, thinking: ‘The life of beings is not long-lasting, like dewdrops on a blade of grass. Before I am overcome by sickness, old age, and death, I must go forth and seek the deathless, great Nibbāna, where these things do not exist.’ Having approached my mother and father and paid homage to them, I requested of them the going forth, saying: ‘Grant me permission for the going forth.’ When the Great Being thus requested the going forth, a great uproar arose in the entire city: ‘The viceroy Yudhañjaya, it seems, desires to go forth!’

තෙන ච සමයෙන කාසිරට්ඨවාසිනො රාජානං දට්ඨුං ආගන්ත්වා රම්මකෙ පටිවසන්ති. තෙ සබ්බෙපි සන්නිපතිංසු. ඉති සපරිසො රාජා නෙගමා චෙව ජානපදා ච බොධිසත්තස්ස මාතා දෙවී ච සබ්බෙ ච ඔරොධා මහාසත්තං ‘‘මා ඛො ත්වං, තාත කුමාර, පබ්බජී’’ති නිවාරෙසුං. තත්ථ රාජා ‘‘සචෙ තෙ කාමෙහි ඌනං, අහං තෙ පරිපූරයාමි, අජ්ජෙව රජ්ජං පටිපජ්ජාහී’’ති ආහ. තස්ස මහාසත්තො –

At that time, inhabitants of the Kāsī country who had come to see the king were residing in Rammaka. They all assembled. Then the king with his retinue, the townsfolk and the countryfolk, the Bodhisatta’s mother the queen, and all the women of the royal harem tried to dissuade the Great Being, saying: ‘Dear Prince, do not go forth!’ Thereupon the king said: ‘If you are lacking in sensual pleasures, I will provide them for you. Take over the kingdom this very day!’ To him the Great Being said:

‘‘මා මං දෙව නිවාරෙහි, පබ්බජන්තං රථෙසභ;

මාහං කාමෙහි සම්මත්තො, ජරාය වසමන්වගූ’’ති. (ජා. 1.11.77) –

“Do not prevent me from going forth, O Sire, bull among chariot-warriors; lest, intoxicated with sensual pleasures, I fall under the sway of old age.”

අත්තනො [Pg.179] පබ්බජ්ජාඡන්දමෙව වත්වා තං සුත්වා සද්ධිං ඔරොධෙහි මාතුයා කරුණං පරිදෙවන්තියා –

Having thus stated his own wish to go forth, he spoke to his mother, who, upon hearing this, was lamenting piteously along with the women of the harem:

‘‘උස්සාවොව තිණග්ගම්හි, සූරියුග්ගමනං පති;

එවමායු මනුස්සානං, මා මං අම්ම නිවාරයා’’ති. (ජා. 1.11.79) –

“Like a dewdrop on a blade of grass at the sun’s rising, such is the lifespan of humans. Do not prevent me, mother.”

අත්තනො පබ්බජ්ජාකාරණං කථෙත්වා නානප්පකාරං තෙහි යාචියමානොපි අභිසංවඩ්ඪමානසංවෙගත්තා අනොසක්කිතමානසො පියතරෙ මහති ඤාතිපරිවට්ටෙ උළාරෙ රාජිස්සරියෙ ච නිරපෙක්ඛචිත්තො පබ්බජි. තෙන වුත්තං –

Having thus stated the reason for his going forth, though he was implored by them in various ways, because his sense of spiritual urgency was ever increasing, his mind did not waver. With a mind detached, he went forth, indifferent to his very dear, great circle of relatives and to his lofty royal sovereignty. Therefore it was said:

3.

3.

‘‘යාචන්ති මං පඤ්ජලිකා, සනෙගමා සරට්ඨකා;

අජ්ජෙව පුත්ත පටිපජ්ජ, ඉද්ධං ඵීතං මහාමහිං.

“With hands raised in homage they entreat me, the townsfolk and the countryfolk together: ‘Son, this very day take up this great earth, prosperous and thriving.’

4.

4.

‘‘සරාජකෙ සහොරොධෙ, සනෙගමෙ සරට්ඨකෙ;

කරුණං පරිදෙවන්තෙ, අනපෙක්ඛො පරිච්චජි’’න්ති.

“While the king with his harem, the townsfolk and the countryfolk, were all lamenting piteously, unconcerned, I renounced them.”

තත්ථ පඤ්ජලිකාති පග්ගහිතඅඤ්ජලිකා. සනෙගමා සරට්ඨකාති නෙගමෙහි චෙව රට්ඨවාසීහි ච සද්ධිං සබ්බෙ රාජපුරිසා ‘‘මා ඛො, ත්වං දෙව, පබ්බජී’’ති මං යාචන්ති. මාතාපිතරො පන අජ්ජෙව පුත්ත පටිපජ්ජ, ගාමනිගමරාජධානිඅභිවුද්ධියා වෙපුල්ලප්පත්තියා ච, ඉද්ධං විභවසාරසම්පත්තියා සස්සාදිනිප්ඵත්තියා ච, ඵීතං ඉමං මහාමහිං අනුසාස, ඡත්තං උස්සාපෙත්වා රජ්ජං කාරෙහීති යාචන්ති. එවං පන සහ රඤ්ඤාති සරාජකෙ, තථා සහොරොධෙ සනෙගමෙ සරට්ඨකෙ මහාජනෙ යථා සුණන්තානම්පි පගෙව පස්සන්තානං මහන්තං කාරුඤ්ඤං හොති, එවං කරුණං පරිදෙවන්තෙ තත්ථ තත්ථ අනපෙක්ඛො අලග්ගචිත්තො ‘‘අහං තදා පබ්බජි’’න්ති දස්සෙති.

Herein, pañjalikā means with hands raised in the gesture of reverence. Sanegamā saraṭṭhakā means that all the royal retainers together with the townsfolk and the countryfolk entreat me, saying: ‘Sire, do not go forth!’ My parents, however, entreat me, saying: ‘Son, this very day take up and rule this great earth, which is prosperous (iddhaṃ) because of its attainment of abundant wealth and resources and its successful harvests, and thriving (phītaṃ) because of the growth and expansion of its villages, towns, and capital city. Raise the white parasol and exercise sovereignty!’ Then, sarājake means along with the king. Similarly for sahorodhe, sanegame, and saraṭṭhake. He shows: ‘While the great populace was lamenting so piteously that great compassion arose even in those who merely heard them, to say nothing of those who saw them, I was unconcerned (anapekkho), my mind unattached (alaggacitto) to this or that, and I went forth at that time.’

5-6. ඉදානි යදත්ථං චක්කවත්තිසිරිසදිසං රජ්ජසිරිං පියතරෙ ඤාතිබන්ධවෙ පහාය සිනිද්ධං පරිග්ගහපරිජනං ලොකාභිමතං මහන්තං යසඤ්ච නිරපෙක්ඛො පරිච්චජින්ති දස්සෙතුං ද්වෙ ගාථා අභාසි.

Now he spoke two verses to show for what reason he, being unconcerned, renounced the glory of kingship comparable to the splendor of a wheel-turning monarch, his very dear relatives and kinsmen, his affectionate dependents and attendants, and the great fame esteemed by the world.

තත්ථ කෙවලන්ති අනවසෙසං ඉත්ථාගාරං සමුද්දපරියන්තඤ්ච පථවිං පබ්බජ්ජාධිප්පායෙන චජමානො එවං මෙ සම්මාසම්බොධි සක්කා අධිගන්තුන්ති බොධියායෙව කාරණා න කිඤ්චි චින්තෙසිං, න තත්ථ ඊසකං ලග්ගං ජනෙසින්ති අත්ථො. තස්මාති යස්මා මාතාපිතරො තඤ්ච මහායසං රජ්ජඤ්ච මෙ න දෙස්සං[Pg.180], පියමෙව, තතො පන සතගුණෙන සහස්සගුණෙන සතසහස්සගුණෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව මය්හං පියතරං, තස්මා මාතාදීහි සද්ධිං රජ්ජං අහං තදා පරිච්චජින්ති.

Herein, kevalaṃ means entirely: renouncing the women's quarters without remainder and the earth bounded by the ocean with the intention of going forth, for the sake of awakening alone I thought of nothing else, thinking, ‘In this way, perfect self-enlightenment can be attained by me.’ The meaning is: I did not generate even the slightest attachment to it. Tasmā means: since my parents and that great, glorious kingship were not hateful to me, but were indeed dear, yet the knowledge of omniscience was a hundred times, a thousand times, a hundred thousand times dearer to me, therefore I renounced the kingdom along with my mother and the others at that time.

තදෙතං සබ්බං පරිච්චජිත්වා පබ්බජ්ජාය මහාසත්තෙ නික්ඛමන්තෙ තස්ස කනිට්ඨභාතා යුධිට්ඨිලකුමාරො නාම පිතරං වන්දිත්වා පබ්බජ්ජං අනුජානාපෙත්වා බොධිසත්තං අනුබන්ධි. තෙ උභොපි නගරා නික්ඛම්ම මහාජනං නිවත්තෙත්වා හිමවන්තං පවිසිත්වා මනොරමෙ ඨානෙ අස්සමපදං කත්වා ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා ඣානාභිඤ්ඤායො නිබ්බත්තෙත්වා වනමූලඵලාදීහි යාවජීවං යාපෙත්වා බ්‍රහ්මලොකපරායනා අහෙසුං. තෙනාහ භගවා –

Having renounced all this, when the Great Being was departing for the going forth, his younger brother, Prince Yudhiṭṭhila, after paying homage to their father and getting his permission for the going forth, followed the Bodhisatta. Both of them left the city, turned back the great crowd, and entered the Himalayas. Having made a hermitage in a delightful spot, they went forth with the going forth of seers. They produced the meditative absorptions and the direct knowledges, sustained themselves for life on wild roots and fruits, and had the Brahma-world as their destination. Therefore the Blessed One said:

‘‘උභො කුමාරා පබ්බජිතා, යුධඤ්ජයො යුධිට්ඨිලො;

පහාය මාතාපිතරො, සඞ්ගං ඡෙත්වාන මච්චුනො’’ති. (ජා. 1.11.83);

“Both princes went forth, Yudhañjaya and Yudhiṭṭhila; having left their mother and father, having cut off the attachment of Death.”

තත්ථ සඞ්ගං ඡෙත්වාන මච්චුනොති මච්චුමාරස්ස සහකාරිකාරණභූතත්තා සන්තකං රාගදොසමොහසඞ්ගං වික්ඛම්භනවසෙන ඡින්දිත්වා උභොපි පබ්බජිතාති.

Herein, saṅgaṃ chetvāna maccuno means: having cut off, by way of suppression, the attachment consisting of lust, hatred, and delusion, which is one’s own property and the cooperating cause of Māra the Death-bringer, both of them went forth.

තදා මාතාපිතරො මහාරාජකුලානි අහෙසුං, යුධිට්ඨිලකුමාරො ආනන්දත්ථෙරො, යුධඤ්ජයො ලොකනාථො.

At that time the mother and father were of the great royal family, Prince Yudhiṭṭhila was the Elder Ānanda, and Yudhañjaya was the Protector of the World.

තස්ස පබ්බජ්ජතො පුබ්බෙ පවත්තිතමහාදානානි චෙව රජ්ජාදිපරිච්චාගො ච දානපාරමී, කායවචීසංවරො සීලපාරමී, පබ්බජ්ජා ච ඣානාධිගමො ච නෙක්ඛම්මපාරමී, අනිච්චතො මනසිකාරං ආදිං කත්වා අභිඤ්ඤාධිගමපරියොසානා පඤ්ඤා දානාදීනං උපකාරානුපකාරධම්මපරිග්ගණ්හනපඤ්ඤා ච පඤ්ඤාපාරමී, සබ්බත්ථ තදත්ථසාධනං වීරියං වීරියපාරමී, ඤාණඛන්ති අධිවාසනඛන්ති ච ඛන්තිපාරමී, පටිඤ්ඤාය අවිසංවාදනං සච්චපාරමී, සබ්බත්ථ අචලසමාදානාධිට්ඨානං අධිට්ඨානපාරමී, සබ්බසත්තෙසු හිතචිත්තතාය මෙත්තාබ්‍රහ්මවිහාරවසෙන ච මෙත්තාපාරමී, සත්තසඞ්ඛාරකතවිප්පකාරඋපෙක්ඛනවසෙන උපෙක්ඛාබ්‍රහ්මවිහාරවසෙන ච උපෙක්ඛාපාරමීති දස පාරමියො ලබ්භන්ති. විසෙසතො පන නෙක්ඛම්මපාරමීති වෙදිතබ්බා. තථා අකිත්තිචරියායං විය ඉධාපි මහාපුරිසස්ස අච්ඡරියගුණා යථාරහං නිද්ධාරෙතබ්බා. තෙන වුච්චති ‘‘එවං අච්ඡරියා හෙතෙ, අබ්භුතා ච මහෙසිනො…පෙ… ධම්මස්ස අනුධම්මතො’’ති.

Before his renunciation, the great gifts he gave and the relinquishment of kingship and other possessions were the perfection of generosity; restraint in body and speech was the perfection of virtue; his renunciation and attainment of jhāna were the perfection of renunciation; beginning with contemplation of impermanence and ending with the attainment of the higher knowledges, and the wisdom that discerns the helpful and harmful aspects of generosity and other virtues, was the perfection of wisdom; the effort that accomplishes the purpose in all things was the perfection of energy; patience in respect to knowledge and patient endurance were the perfection of patience; not deceiving in what was promised was the perfection of truthfulness; unshakable resolution and determination in all things was the perfection of determination; a mind of goodwill toward all beings, by way of the divine abiding of loving-kindness, was the perfection of loving-kindness; equanimity toward the various actions of beings and formations, by way of the divine abiding of equanimity, was the perfection of equanimity. Thus, the ten perfections are obtained. In particular, it should be understood as the perfection of renunciation. Just as in the case of Akitti’s conduct, here too the marvelous qualities of the great being should be ascertained as is proper. Therefore, it is said: “So marvelous are these, and so wonderful, the qualities of the great sage… in accordance with the Dhamma.”

යුධඤ්ජයචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Conduct of Yudhañjaya is concluded.

2. සොමනස්සචරියාවණ්ණනා

2. The Explanation of the Conduct of Somanassa

7. දුතියෙ [Pg.181] ඉන්දපත්ථෙ පුරුත්තමෙති එවංනාමකෙ නගරවරෙ. කාමිතොති මාතාපිතුආදීහි ‘‘අහො වත එකො පුත්තො උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති එවං චිරකාලෙ පත්ථිතො. දයිතොති පියායිතො. සොමනස්සොති විස්සුතොති ‘‘සොමනස්සො’’ති එවං පකාසනාමො.

7. In the second story: in Indapattha, the best of cities, so named. `Kāmita` means desired for a long time by his parents and others, who wished, “Oh, if only a son would be born!” `Dayita` means beloved. `Somanassa` means renowned; thus his proclaimed name was “Somanassa.”

8. සීලවාති දසකුසලකම්මපථසීලෙන චෙව ආචාරසීලෙන ච සමන්නාගතො. ගුණසම්පන්නොති සද්ධාබාහුසච්චාදිගුණෙහි උපෙතො, පරිපුණ්ණො වා. කල්‍යාණපටිභානවාති තංතංඉතිකත්තබ්බසාධනෙන උපායකොසල්ලසඞ්ඛාතෙන ච සුන්දරෙන පටිභානෙන සමන්නාගතො. වුඩ්ඪාපචායීති මාතාපිතරො කුලෙ ජෙට්ඨාති එවං යෙ ජාතිවුඩ්ඪා, යෙ ච සීලාදිගුණෙහි වුඩ්ඪා, තෙසං අපචායනසීලො. හිරීමාති පාපජිගුච්ඡනලක්ඛණාය හිරියා සමන්නාගතො. සඞ්ගහෙසු ච කොවිදොති දානපියවචනඅත්ථචරියාසමානත්තතාසඞ්ඛාතෙහි චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි යථාරහං සත්තානං සඞ්ගණ්හනෙසු කුසලො. එවරූපො රෙණුස්ස නාම කුරුරාජස්ස පුත්තො සොමනස්සොති විස්සුතො යදා හොමීති සම්බන්ධො.

8. `Sīlavā` (virtuous) means endowed with the virtue of the tenfold path of wholesome kamma and the virtue of good conduct. `Guṇasampanna` (full of virtues) means possessing qualities such as faith, great learning, and so on, or being complete in them. `Kalyāṇapaṭibhānavā` (endowed with fine intelligence) means endowed with a beautiful intelligence characterized by skill in means for accomplishing what is appropriate. `Vuḍḍhāpacāyī` (reverential toward elders) means having the habit of honoring those who are senior by birth—such as one's mother, father, and the eldest in the family—and those who are senior by virtue of qualities such as virtue. `Hirīmā` (conscientious) means endowed with the moral shame that has the characteristic of abhorring evil. `Saṅgahesu ca kovido` (skilled in the means of beneficence) means being adept in the four bases of beneficence—generosity, kind speech, beneficial conduct, and impartiality—as appropriate for gathering beings. The connection is to the words: 'When I was such a one, the son of King Reṇu of the Kurus, renowned as Somanassa.'

9. තස්ස රඤ්ඤො පතිකරොති තෙන කුරුරාජෙන පති අභික්ඛණං උපකත්තබ්බභාවෙන පතිකරො වල්ලභො. කුහකතාපසොති අසන්තගුණසම්භාවනලක්ඛණෙන කොහඤ්ඤෙන ජීවිතකප්පනකො එකො තාපසො, තස්ස රඤ්ඤො සක්කාතබ්බො අහොසි. ආරාමන්ති ඵලාරාමං, යත්ථ එළාලුකලාබුකුම්භණ්ඩතිපුසාදිවල්ලිඵලානි චෙව තණ්ඩුලෙය්‍යකාදිසාකඤ්ච රොපීයති. මාලාවච්ඡන්ති ජාතිඅතිමුත්තකාදිපුප්ඵගච්ඡං, තෙන පුප්ඵාරාමං දස්සෙති. එත්ථ ච ආරාමං කත්වා තත්ථ මාලාවච්ඡඤ්ච යථාවුත්තඵලවච්ඡඤ්ච රොපෙත්වා තතො ලද්ධධනං සංහරිත්වා ඨපෙන්තො ජීවතීති අත්ථො වෙදිතබ්බො.

9. `A favorite of that king`: this means he was a favorite (`vallabho`) of that Kuru king, one who had to be constantly attended to. `A deceitful ascetic` means an ascetic who maintained his livelihood through deceit, characterized by pretending to possess virtues he did not have; he was to be honored by the king. `Ārāma` means a fruit park where vining fruits such as cucumbers, gourds, and pumpkins, as well as greens like taṇḍuleyyaka, were planted. `Mālāvaccham` means a thicket of flowers such as jasmine and atimuttaka; by this, it indicates a flower park. Here, it should be understood that he lived by establishing a park and planting in it both a flower thicket and the aforesaid fruit thicket, then gathering and storing the wealth obtained from them.

තත්‍රායං අනුපුබ්බිකථා – තදා මහාරක්ඛිතො නාම තාපසො පඤ්චසතතාපසපරිවාරො හිමවන්තෙ වසිත්වා ලොණම්බිලසෙවනත්ථාය ජනපදචාරිකං චරන්තො ඉන්දපත්ථනගරං පත්වා රාජුය්‍යානෙ වසිත්වා සපරිසො පිණ්ඩාය [Pg.182] චරන්තො රාජද්වාරං පාපුණි. රාජා ඉසිගණං දිස්වා ඉරියාපථෙ පසන්නො අලඞ්කතමහාතලෙ නිසීදාපෙත්වා පණීතෙනාහාරෙන පරිවිසිත්වා ‘‘භන්තෙ, ඉමං වස්සාරත්තං මම උය්‍යානෙයෙව වසථා’’ති වත්වා තෙහි සද්ධිං උය්‍යානං ගන්ත්වා වසනට්ඨානානි කාරෙත්වා පබ්බජිතපරික්ඛාරෙ දත්වා නික්ඛමි. තතො පට්ඨාය සබ්බෙපි තෙ රාජනිවෙසනෙ භුඤ්ජන්ති.

Here is the sequential account: At that time, an ascetic named Mahārakkhita, with a retinue of five hundred ascetics, was dwelling in the Himalayas. Wandering on tour through the countryside to obtain salt and sour things, he arrived at the city of Indapattha and stayed in the royal park. While going for alms with his retinue, he reached the king’s gate. The king, pleased by their deportment, had them seated on a grand, ornamented terrace, served them with excellent food, and said, “Venerable sirs, please dwell in my park for this rainy season.” Then, he went with them to the park, had lodgings prepared, provided them with the requisites of a renunciate, and departed. From then on, they all ate in the royal palace.

රාජා පන අපුත්තකො පුත්තෙ පත්ථෙති, පුත්තා නුප්පජ්ජන්ති. වස්සාරත්තච්චයෙන මහාරක්ඛිතො ‘‘හිමවන්තං ගමිස්සාමා’’ති රාජානං ආපුච්ඡිත්වා රඤ්ඤා කතසක්කාරසම්මානො නික්ඛමිත්වා අන්තරාමග්ගෙ මජ්ඣන්හිකසමයෙ මග්ගා ඔක්කම්ම එකස්ස සන්දච්ඡායස්ස රුක්ඛස්ස හෙට්ඨා සපරිසො නිසීදි. තාපසා කථං සමුට්ඨාපෙසුං – ‘‘රාජා අපුත්තකො, සාධු වතස්ස සචෙ රාජපුත්තං ලභෙය්‍යා’’ති. මහාරක්ඛිතො තං කථං සුත්වා ‘‘භවිස්සති නු ඛො රඤ්ඤො පුත්තො, උදාහු නො’’ති උපධාරෙන්තො ‘‘භවිස්සතී’’ති ඤත්වා ‘‘මා තුම්හෙ චින්තයිත්ථ, අජ්ජ පච්චූසකාලෙ එකො දෙවපුත්තො චවිත්වා රඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තිස්සතී’’ති ආහ.

The king, however, was childless and longed for sons, but no sons were born to him. At the end of the rainy season, Mahārakkhita took leave of the king, saying, “We will go to the Himalayas.” Having been honored and respected by the king, he departed. On the way, at midday, he and his retinue stepped off the road and sat beneath a densely shady tree. The ascetics started a conversation: “The king is childless—it would be good if he could obtain a prince!” Hearing this conversation, Mahārakkhita reflected, “Will the king have a son, or not?” Knowing that he would, he said, “Do not worry. Today at dawn, a divine being will pass away and be reborn in the womb of the king's chief queen.”

තං සුත්වා එකො කූටජටිලො ‘‘ඉදානි රාජකුලූපකො භවිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා තාපසානං ගමනකාලෙ ගිලානාලයං කත්වා නිපජ්ජිත්වා ‘‘එහි ගච්ඡාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න සක්කොමී’’ති ආහ. මහාරක්ඛිතො තස්ස නිපන්නකාරණං ඤත්වා ‘‘යදා සක්කොසි, තදා ආගච්ඡෙය්‍යාසී’’ති ඉසිගණං ආදාය හිමවන්තමෙව ගතො. කුහකො නිවත්තිත්වා වෙගෙන ගන්ත්වා රාජද්වාරෙ ඨත්වා ‘‘මහාරක්ඛිතස්ස උපට්ඨාකතාපසො ආගතො’’ති රඤ්ඤො ආරොචාපෙත්වා රඤ්ඤා වෙගෙන පක්කොසාපිතො පාසාදං අභිරුය්හ පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. රාජා තං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසින්නො ඉසීනං ආරොග්‍යං පුච්ඡිත්වා ‘‘භන්තෙ, අතිඛිප්පං නිවත්තිත්ථ, කෙනත්ථෙන ආගතත්ථා’’ති ආහ.

Hearing that, a fraudulent matted-hair ascetic thought, “Now I will become an associate of the royal family.” When the ascetics were leaving, he made a pretense of being sick, lay down, and when told, “Come, let us go,” he replied, “I am unable.” Mahārakkhita, knowing the reason for his lying down, said, “When you are able, then you may come,” and taking the group of seers, went straight to the Himalayas. The charlatan turned back, hurried to the king's gate, stood there, and had it announced to the king, “The attendant ascetic of Mahārakkhita has arrived.” Having been quickly summoned by the king, he ascended to the palace and sat on the prepared seat. The king paid homage to him, sat to one side, inquired about the health of the seers, and said, “Venerable sir, you have returned very quickly. For what reason have you come?”

මහාරාජ, ඉසිගණො සුඛනිසින්නො ‘‘සාධු වතස්ස සචෙ රඤ්ඤො වංසානුරක්ඛකො පුත්තො උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති කථං සමුට්ඨාපෙසි. අහං තං කථං සුත්වා ‘‘භවිස්සති නු ඛො රඤ්ඤො පුත්තො, උදාහු නො’’ති දිබ්බචක්ඛුනා ඔලොකෙන්තො ‘‘මහිද්ධිකො දෙවපුත්තො චවිත්වා අග්ගමහෙසියා සුධම්මාය කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තිස්සතී’’ති දිස්වා ‘‘අජානන්තා ගබ්භං නාසෙය්‍යුං, ආචික්ඛිස්සාමි [Pg.183] තාව න’’න්ති තුම්හාකං කථනත්ථාය ආගතො, කථිතං වො මයා, ගච්ඡාමහ’’න්ති. රාජා ‘‘භන්තෙ, න සක්කා ගන්තු’’න්ති හට්ඨතුට්ඨො පසන්නචිත්තො කුහකතාපසං උය්‍යානං නෙත්වා වසනට්ඨානං සංවිදහිත්වා අදාසි. සො තතො පට්ඨාය රාජකුලෙ භුඤ්ජන්තො වසති, ‘‘දිබ්බචක්ඛුකො’’ත්වෙවස්ස නාමං අහොසි.

“Great king, the group of seers, seated comfortably, initiated a discussion: ‘Indeed, it would be good if a son were born to the king to preserve the lineage.’ Having heard that discussion, I thought, ‘Will the king have a son, or not?’ and looked with the divine eye. I saw that a mighty divine being, having passed away, would be reborn in the womb of the chief queen Sudhammā. Thinking, ‘Those who do not know might destroy the embryo, so I must inform him,’ I came to tell you. I have told you; now I shall go.” The king, delighted, gratified, and with a pleased mind, said, “Venerable sir, you cannot go,” and, taking the deceitful ascetic to the park, he had a dwelling place arranged and gave it to him. From then on, he dwelt there, eating in the royal household, and he acquired the name “Dibbacakkhuka,” the One with the Divine Eye.

තදා බොධිසත්තො තාවතිංසභවනතො චවිත්වා තත්ථ පටිසන්ධිං ගණ්හි, ජාතස්ස ච නාමග්ගහණදිවසෙ ‘‘සොමනස්සො’’ති නාමං කරිංසු. සො කුමාරපරිහාරෙන වඩ්ඪති. කුහකතාපසොපි උය්‍යානස්ස එකපස්සෙ නානප්පකාරං සූපෙය්‍යසාකඤ්ච ඵලවල්ලිආදයො ච රොපෙත්වා පණ්ණිකානං හත්ථෙ වික්කිණන්තො ධනං සංහරති. අථ බොධිසත්තස්ස සත්තවස්සිකකාලෙ රඤ්ඤො පච්චන්තො කුපිතො. සො ‘‘තාත, දිබ්බචක්ඛුතාපසෙ මා පමජ්ජා’’ති කුමාරං පටිච්ඡාපෙත්වා පච්චන්තං වූපසමෙතුං ගතො.

Then the Bodhisatta passed away from the Tāvatiṃsa realm and took rebirth there. On the day of his naming ceremony, they named him “Somanassa.” He grew up with the care befitting a prince. The deceitful ascetic, for his part, planted various kinds of vegetables for curry, fruit vines, and so on, on one side of the park, and sold them through female greengrocers, accumulating wealth. When the Bodhisatta was seven years old, the king's border region rose in revolt. The king entrusted the prince to the ascetic, saying to his son, “My son, do not be negligent toward the ascetic with the divine eye,” and went to pacify the border region.

10-13. අථෙකදිවසං කුමාරො ‘‘ජටිලං පස්සිස්සාමී’’ති උය්‍යානං ගන්ත්වා කූටජටිලං එකං ගන්ධිකකාසාවං නිවාසෙත්වා එකං පාරුපිත්වා උභොහි හත්ථෙහි ද්වෙ ඝටෙ ගහෙත්වා සාකවත්ථුස්මිං උදකං සිඤ්චන්තං දිස්වා ‘‘අයං කූටජටිලො අත්තනො සමණධම්මං අකත්වා පණ්ණිකකම්මං කරොතී’’ති ඤත්වා ‘‘කිං කරොසි පණ්ණිකගහපතිකා’’ති තං ලජ්ජාපෙත්වා අවන්දිත්වා එව නික්ඛමි.

Then one day, the prince thought, “I will see the matted-hair ascetic,” and went to the park. There, he saw the deceitful ascetic wearing one dyed-ochre robe as a lower garment and another as an upper garment, holding two pots in both hands, and sprinkling water on the vegetable plot. Knowing, “This deceitful ascetic is not practicing his duties as a recluse but is doing the work of a greengrocer,” he shamed him by saying, “What are you doing, you greengrocer-householder?” and left without paying homage.

කූටජටිලො ‘‘අයං ඉදානෙව එවරූපො, පච්ඡා ‘කො ජානාති කිං කරිස්සතී’ති ඉදානෙව නං නාසෙතුං වට්ටතී’’ති චින්තෙත්වා රඤ්ඤො ආගමනකාලෙ පාසාණඵලකං එකමන්තං ඛිපිත්වා පානීයඝටං භින්දිත්වා පණ්ණසාලාය තිණානි විකිරිත්වා සරීරං තෙලෙන මක්ඛෙත්වා පණ්ණසාලං පවිසිත්වා සසීසං පාරුපිත්වා මහාදුක්ඛප්පත්තො විය මඤ්චෙ නිපජ්ජි. රාජා ආගන්ත්වා නගරං පදක්ඛිණං කත්වා නිවෙසනං අපවිසිත්වාව ‘‘මම සාමිකං දිබ්බචක්ඛුකං පස්සිස්සාමී’’ති පණ්ණසාලද්වාරං ගන්ත්වා තං විප්පකාරං දිස්වා ‘‘කිං නු ඛො එත’’න්ති අන්තො පවිසිත්වා තං නිපන්නකං දිස්වා පාදෙ පරිමජ්ජන්තො පුච්ඡි – ‘‘කෙන, ත්වං භන්තෙ, එවං විහෙඨිතො, කමජ්ජ යමලොකං නෙමි, තං මෙ සීඝං ආචික්ඛා’’ති.

The fraudulent matted-hair ascetic thought: “He is like this even now; later, who knows what he will do? It is fitting to destroy him right now.” So thinking, at the time of the king’s arrival, he threw a stone slab to one side, broke the water pot, scattered grass in the leaf-hut, smeared his body with oil, entered the leaf-hut, covered himself from head to foot, and lay down on the bed as if afflicted by great suffering. The king arrived, circumambulated the city, and without entering his own residence, he went to the door of the leaf-hut, thinking: “I will see my master, the one with the divine eye.” Seeing the disarray, he wondered: “What can this be?” Entering, he saw him lying down, and stroking his feet, he asked: “Venerable sir, by whom have you been harassed like this? Whom shall I send to the world of Yama today? Tell me quickly!”

තං [Pg.184] සුත්වා කූටජටිලො නිත්ථුනන්තො උට්ඨාය දිට්ඨො, මහාරාජ, ත්වං මෙ, පස්සිත්වා තයි විස්සාසෙන අහං ඉමං විප්පකාරං පත්තො, තව පුත්තෙනම්හි එවං විහෙඨිතොති. තං සුත්වා රාජා චොරඝාතකෙ ආණාපෙසි – ‘‘ගච්ඡථ කුමාරස්ස සීසං ඡින්දිත්වා සරීරඤ්චස්ස ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං ඡින්දිත්වා රථියා රථියං විකිරථා’’ති. තෙ මාතරා අලඞ්කරිත්වා අත්තනො අඞ්කෙ නිසීදාපිතං කුමාරං ආකඩ්ඪිංසු – ‘‘රඤ්ඤා තෙ වධො ආණත්තො’’ති. කුමාරො මරණභයතජ්ජිතො මාතු අඞ්කතො වුට්ඨාය – ‘‘රඤ්ඤො මං දස්සෙථ, සන්ති රාජකිච්චානී’’ති ආහ. තෙ කුමාරස්ස වචනං සුත්වා මාරෙතුං අවිසහන්තා ගොණං විය රජ්ජුයා පරිකඩ්ඪන්තා නෙත්වා රඤ්ඤො දස්සෙසුං. තෙන වුත්තං ‘‘තමහං දිස්වාන කුහක’’න්තිආදි.

Hearing that, the fraudulent matted-hair ascetic, groaning, got up and said: “Great king, you see me. It is because I trusted you that I have met with this disaster; I have been harassed in this way by your son.” Hearing this, the king ordered the executioners: “Go, cut off the prince’s head, and after cutting his body to pieces, scatter them on every street.” The executioners dragged away the prince, who had been adorned by his mother and seated on her lap, saying: “The king has ordered your execution.” Terrified by the fear of death, the prince rose from his mother’s lap and said: “Show me to the king; there are royal matters to attend to.” Hearing the prince’s words, unable to bring themselves to kill him, they dragged him with a rope like an ox and presented him to the king. Therefore it was said: “Having seen that fraudulent one,” and so on.

තත්ථ ථුසරාසිංව අතණ්ඩුලන්ති තණ්ඩුලකණෙහි විරහිතං ථුසරාසිං විය, දුමංව රුක්ඛං විය, අන්තො මහාසුසිරං. කදලිංව අසාරකං සීලාදිසාරරහිතං තාපසං අහං දිස්වා නත්ථි ඉමස්ස සතං සාධූනං ඣානාදිධම්මො. කස්මා? සාමඤ්ඤා සමණභාවා සීලමත්තතොපි අපගතො පරිහීනො අයං, තථා හි අයං හිරීසුක්කධම්මජහිතො පජහිතහිරිසඞ්ඛාතසුක්කධම්මො. ජීවිතවුත්තිකාරණාති ‘‘කෙවලං ජීවිතස්සෙව හෙතු අයං තාපසලිඞ්ගෙන චරතී’’ති චින්තෙසින්ති දස්සෙති. පරන්තිහීති පරන්තො පච්චන්තො නිවාසභූතො එතෙසං අත්ථීති පරන්තිනො, සීමන්තරිකවාසිනො. තෙහි පරන්තීහි අටවිකෙහි පච්චන්තදෙසො ඛොභිතො අහොසි. තං පච්චන්තකොපං නිසෙධෙතුං වූපසමෙතුං ගච්ඡන්තො මම පිතා කුරුරාජා ‘‘තාත සොමනස්සකුමාර, මය්හං සාමිකං උග්ගතාපනං ඝොරතපං පරමසන්තින්ද්‍රියං ජටිලං මා පමජ්ජි. සො හි අම්හාකං සබ්බකාමදදො, තස්මා යදිච්ඡකං චිත්තරුචියං තස්ස චිත්තානුකූලං පවත්තෙහි අනුවත්තෙහී’’ති තදා මං අනුසාසීති දස්සෙති.

Herein, 'like a heap of chaff without rice grains' means like a heap of chaff devoid of rice grains; 'like a tree' means like a tree that is very hollow inside. 'Like a plantain without substance' means, having seen an ascetic devoid of the substance of virtue and so on, I thought: “This one does not possess the qualities of the good, such as jhāna. Why? Because he has fallen away, declined, even from the mere virtue of the ascetic state. For he has abandoned the white quality of conscience; that is, he has discarded the white quality called conscience.” 'For the sake of livelihood' shows that I thought: “This one wanders about in the guise of an ascetic merely for the sake of his livelihood.” 'By borderers': those for whom the borderland is their dwelling place are borderers, that is, dwellers on the frontier. The border region had been agitated by those borderers, the forest-dwellers. While going to suppress and pacify that border uprising, my father, the king of the Kurus, instructed me: “Dear Somanassakumāra, do not be negligent toward my master, the matted-hair ascetic of fierce austerity, of terrible asceticism, with supremely tranquil faculties. For he is the giver of all our wishes. Therefore, act according to his will, conform to his mind, just as you wish.” This shows that he instructed me thus at that time.

14. තමහං ගන්ත්වානුපට්ඨානන්ති පිතු වචනං අනතික්කන්තො තං කූටතාපසං උපට්ඨානත්ථං ගන්ත්වා තං සාකවත්ථුස්මිං උදකං ආසිඤ්චන්තං දිස්වා ‘‘පණ්ණිකො අය’’න්ති ච ඤත්වා කච්චි තෙ, ගහපති, කුසලන්ති, ගහපති, තෙ සරීරස්ස කච්චි කුසලං කුසලමෙව, තථා හි සාකවත්ථුස්මිං උදකං ආසිඤ්චසි. කිං වා තව හිරඤ්ඤං වා සුවණ්ණං වා ආහරීයතු, තථා හි පණ්ණිකවුත්තිං අනුතිට්ඨසීති ඉදං වචනං අභාසිං.

14. 'I went to attend on him' means: not transgressing my father's word, I went for the purpose of attending on that fraudulent ascetic. Seeing him sprinkling water on a teak tree and knowing, “This is a vegetable-seller,” I spoke these words: “I hope you are well, householder? Householder, I hope your body is well? It must be well indeed, for you are sprinkling water on a teak tree. Or should bullion or gold be brought for you, since you are practicing the livelihood of a vegetable-seller?”

15. තෙන [Pg.185] සො කුපිතො ආසීති තෙන මයා වුත්තගහපතිවාදෙන සො මානනිස්සිතො මානං අල්ලීනො කුහකො මය්හං කුපිතො කුද්ධො අහොසි. කුද්ධො ච සමානො ‘‘ඝාතාපෙමි තුවං අජ්ජ, රට්ඨා පබ්බාජයාමි වා’’ති ආහ.

15. 'By that he was angered' means: because of that address “householder” spoken by me, that fraudulent one, who was reliant on conceit and clinging to conceit, became angry and enraged with me. And being enraged, he said: “Today I will have you killed, or I will have you banished from the kingdom!”

තත්ථ තුවං අජ්ජාති, ත්වං අජ්ජ, ඉදානියෙව රඤ්ඤො ආගතකාලෙති අත්ථො.

Herein, 'you today' means: you today, that is, right now at the time of the king’s arrival. This is the meaning.

16. නිසෙධයිත්වා පච්චන්තන්ති පච්චන්තං වූපසමෙත්වා නගරං අපවිට්ඨො තඞ්ඛණඤ්ඤෙව උය්‍යානං ගන්ත්වා කුහකං කුහකතාපසං කච්චි තෙ, භන්තෙ, ඛමනීයං, සම්මානො තෙ පවත්තිතොති කුමාරෙන තෙ සම්මානො පවත්තිතො අහොසි.

16. 'Having suppressed the border' means: having pacified the border, he entered the city. At that very moment, he went to the park and asked the fraudulent one, the fraudulent ascetic: “Venerable sir, are you getting by? Is honor being shown to you?” That is, was honor shown to you by the prince?

17. කුමාරො යථා නාසියොති යථා කුමාරො නාසියො නාසෙතබ්බො ඝාතාපෙතබ්බො, තථා සො පාපො තස්ස රඤ්ඤො ආචික්ඛි. ආණාපෙසීති මය්හං සාමිකෙ ඉමස්මිං දිබ්බචක්ඛුතාපසෙ සති කිං මම න නිප්ඵජ්ජති, තස්මා පුත්තෙන මෙ අත්ථො නත්ථි, තතොපි අයමෙව සෙය්‍යොති චින්තෙත්වා ආණාපෙසි.

17. 'So that the prince would be destroyed' means: that evil one told the king in such a way that the prince would be destroyed, that he should be caused to be killed. 'He commanded': he commanded, thinking: “When my master, this ascetic with the divine eye, is here, what cannot be accomplished for me? Therefore, I have no need for a son; this one is better than him.”

18. කින්ති? සීසං තත්ථෙව ඡින්දිත්වාති යස්මිං ඨානෙ තං කුමාරං පස්සථ, තත්ථෙව තස්ස සීසං ඡින්දිත්වා සරීරඤ්චස්ස කත්වාන චතුඛණ්ඩිකං චතුරො ඛණ්ඩෙ කත්වා රථියා රථියං නීයන්තා වීථිතො වීථිං වික්ඛිපන්තා දස්සෙථ. කස්මා? සා ගති ජටිලහීළිතාති යෙහි අයං ජටිලො හීළිතො, තෙසං ජටිලහීළිතානං සා ගති සා නිප්ඵත්ති සො විපාකොති. ජටිලහීළිතාති වා ජටිලහීළනහෙතු සා තස්ස නිප්ඵත්තීති එවඤ්චෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

18. How so? 'Having cut off his head right there' means: wherever you see that prince, cut off his head right there; and having made his body into four pieces—into four parts—display it by carrying it from street to street and scattering it from lane to lane. Why? 'That is the destiny of one who scorns a matted-hair ascetic' means: for those by whom this matted-hair ascetic was scorned, that is their destiny, that their outcome, that their result. Or, 'of one who scorns a matted-hair ascetic' means: that is his outcome because of scorning the matted-hair ascetic. Thus the meaning should be understood here.

19. තත්ථාති තස්ස රඤ්ඤො ආණායං, තස්මිං වා තාපසස්ස පරිභවෙ. කාරණිකාති ඝාතකා, චොරඝාතකාති අත්ථො. චණ්ඩාති කුරූරා. ලුද්දාති සුදාරුණා. අකාරුණාති තස්සෙව වෙවචනං කතං. ‘‘අකරුණා’’තිපි පාළි, නික්කරුණාති අත්ථො. මාතු අඞ්කෙ නිසින්නස්සාති මම මාතු සුධම්මාය දෙවියා උච්ඡඞ්ගෙ නිසින්නස්ස. ‘‘නිසින්නස්සා’’ති අනාදරෙ සාමිවචනං. ආකඩ්ඪිත්වා නයන්ති මන්ති මාතරා අලඞ්කරිත්වා අත්තනො අඞ්කෙ [Pg.186] නිසීදාපිතං මං රාජාණාය තෙ චොරඝාතකා ගොණං විය රජ්ජුයා ආකඩ්ඪිත්වා ආඝාතනං නයන්ති. කුමාරෙ පන නීයමානෙ දාසිගණපරිවුතා සද්ධිං ඔරොධෙහි සුධම්මා දෙවී නාගරාපි ‘‘මයං නිරපරාධං කුමාරං මාරෙතුං න දස්සාමා’’ති තෙන සද්ධිංයෙව අගමංසු.

19. 'Therein' means: in that command of the king, or in that contempt for the ascetic. 'The agents' means the killers, that is, the executioners of thieves. 'Fierce' means cruel. 'Savage' means very harsh. 'Uncompassionate' is a synonym for the same. There is also the reading 'akaruṇā', meaning merciless. 'Of him seated on his mother's lap' means: of me, seated on the lap of my mother, Queen Sudhammā. 'Of him seated' is a genitive of disregard. 'They drag me away and lead me' means: after my mother had adorned me and seated me on her lap, those executioners, by the king's command, drag me with a rope like an ox and lead me to the execution ground. But as the prince was being led away, Queen Sudhammā, surrounded by a retinue of slave girls along with the women of the harem, and the townspeople too, went along with him, thinking: “We will not allow the innocent prince to be killed.”

20. බන්ධතං ගාළ්හබන්ධනන්ති ගාළ්හබන්ධනං බන්ධන්තානං තෙසං කාරණිකපුරිසානං. රාජකිරියානි අත්ථි මෙති මයා රඤ්ඤො වත්තබ්බානි රාජකිච්චානි අත්ථි. තස්මා රඤ්ඤො දස්සෙථ මං ඛිප්පන්ති තෙසං අහං එවං වචනං අවචං.

20. 'Of them binding with a tight bond' means: of those executioners who were binding with a tight bond. 'I have royal business' means: there are royal matters that must be told by me to the king. 'Therefore show me to the king quickly': I spoke these words to them.

21. රඤ්ඤො දස්සයිංසු, පාපස්ස පාපසෙවිනොති අත්තනා පාපසීලස්ස ලාමකාචාරස්ස කූටතාපසස්ස සෙවනතො පාපසෙවිනො රඤ්ඤො මං දස්සයිංසු. දිස්වාන තං සඤ්ඤාපෙසින්ති තං මම පිතරං කුරුරාජානං පස්සිත්වා ‘‘කස්මා මං, දෙව, මාරාපෙසී’’ති වත්වා තෙන ‘‘කස්මා ච පන ත්වං මය්හං සාමිකං දිබ්බචක්ඛුතාපසං ගහපතිවාදෙන සමුදාචරි. ඉදඤ්චිදඤ්ච විප්පකාරං කරී’’ති වුත්තෙ ‘‘දෙව, ගහපතිඤ්ඤෙව ‘ගහපතී’ති වදන්තස්ස කො මය්හං දොසො’’ති වත්වා තස්ස නානාවිධානි මාලාවච්ඡානි රොපෙත්වා පුප්ඵපණ්ණඵලාඵලාදීනං වික්කිණනං හත්ථතො චස්ස තානි දෙවසිකං වික්කිණන්තෙහි මාලාකාරපණ්ණිකෙහි සද්දහාපෙත්වා ‘‘මාලාවත්ථුපණ්ණවත්ථූනි උපධාරෙථා’’ති වත්වා පණ්ණසාලඤ්චස්ස පවිසිත්වා පුප්ඵාදිවික්කියලද්ධං කහාපණකභණ්ඩිකං අත්තනො පුරිසෙහි නීහරාපෙත්වා රාජානං සඤ්ඤාපෙසිං තස්ස කූටතාපසභාවං ජානාපෙසිං. මමඤ්ච වසමානයින්ති තෙන සඤ්ඤාපනෙන ‘‘සච්චං ඛො පන කුමාරො වදති, අයං කූටතාපසො පුබ්බෙ අප්පිච්ඡො විය හුත්වා ඉදානි මහාපරිග්ගහො ජාතො’’ති යථා තස්මිං නිබ්බින්නො මම වසෙ වත්තති, එවං රාජානං මම වසමානෙසිං.

21. They showed me to the king, an associate of evil means: they showed me to the king, who was an associate of evil because he himself associated with a fraudulent ascetic of evil virtue and base conduct. Having seen him, I convinced him means: having seen my father, the king of the Kurus, I said, “Why, sire, did you have me ordered to be killed?” When he said, “But why did you address my master, the ascetic with the divine eye, with the term ‘householder’ and cause this and that disaster?” I replied, “Sire, what fault is mine for calling a householder ‘householder’?” Then, having had various kinds of flower beds and vegetable plots planted for him, and having had the gardeners and vegetable-sellers who sold the produce daily confirm this, and saying, “Please examine the plots for flowers and vegetables,” and having entered his leaf-hut and had my men bring out the bag of coins obtained from the sale of flowers and so on, I convinced the king, making him know the fraudulent nature of that ascetic. And I brought him under my control means: by that act of convincing, I brought the king under my control, so that, being disenchanted with that ascetic, he would act under my influence, thinking: “Indeed, the prince speaks the truth. This fraudulent ascetic, who formerly seemed to have few wishes, has now become one with great possessions.”

තතො මහාසත්තො ‘‘එවරූපස්ස බාලස්ස රඤ්ඤො සන්තිකෙ වසනතො හිමවන්තං පවිසිත්වා පබ්බජිතුං යුත්ත’’න්ති චින්තෙත්වා රාජානං ආපුච්ඡි – ‘‘න මෙ, මහාරාජ, ඉධ වාසෙන අත්ථො, අනුජානාථ මං පබ්බජිස්සාමී’’ති. රාජා ‘‘තාත, මයා අනුපධාරෙත්වාව තෙ වධො ආණත්තො, ඛම මය්හං අපරාධ’’න්ති මහාසත්තං ඛමාපෙත්වා ‘‘අජ්ජෙව ඉමං රජ්ජං පටිපජ්ජාහී’’ති ආහ. කුමාරො ‘‘දෙව, කිමත්ථි මානුසකෙසු භොගෙසු, අහං පුබ්බෙ දීඝරත්තං [Pg.187] දිබ්බභොගසම්පත්තියො අනුභවිං, න තත්ථාපි මෙ සඞ්ගො, පබ්බජිස්සාමෙවාහං, න තාදිසස්ස බාලස්ස පරනෙය්‍යබුද්ධිනො සන්තිකෙ වසාමී’’ති වත්වා තං ඔවදන්තො –

Then the Great Being thought: “It is better to enter the Himalayas and go forth than to live near such a foolish king.” So he took leave of the king, saying: “Great King, there is no purpose in my living here. Permit me, I will go forth.” The king said: “My dear, without proper investigation I ordered your execution. Forgive my offense.” Having asked for the Great Being’s forgiveness, he said: “Take over this kingdom this very day.” The prince replied: “Your Majesty, what is the use of human enjoyments? In the past I enjoyed the divine fortune of enjoyments for a long time, but I had no attachment even to them. I will certainly go forth; I will not live near such a foolish person whose intelligence is led by others.” Advising him, he said:

‘‘අනිසම්ම කතං කම්මං, අනවත්ථාය චින්තිතං;

භෙසජ්ජස්සෙව වෙභඞ්ගො, විපාකො හොති පාපකො.

“A deed done without investigation, a thought not well-defined, is like a medicine that has gone wrong: its result is evil.

‘‘නිසම්ම ච කතං කම්මං, සම්මාවත්ථාය චින්තිතං;

භෙසජ්ජස්සෙව සම්පත්ති, විපාකො හොති භද්‍රකො.

“But a deed done with investigation, a thought rightly defined, is like a medicine that is successful: its result is excellent.

‘‘අලසො ගිහී කාමභොගී න සාධු, අසඤ්ඤතො පබ්බජිතො න සාධු;

රාජා න සාධු අනිසම්මකාරී, යො පණ්ඩිතො කොධනො තං න සාධු.

“A lazy householder enjoying sensual pleasures is not good; an unrestrained one who has gone forth is not good; a king who acts without investigation is not good; and a wise person who is angry is not good.

‘‘නිසම්ම ඛත්තියො කයිරා, නානිසම්ම දිසම්පති;

නිසම්මකාරිනො රාජ, යසො කිත්ති ච වඩ්ඪති.

“A khattiya should act with investigation; a lord of the land should not act without investigation. O king, for one who acts with investigation, fame and renown increase.

‘‘නිසම්ම දණ්ඩං පණයෙය්‍ය ඉස්සරො, වෙගා කතං තප්පති භූමිපාල;

සම්මාපණීධී ච නරස්ස අත්ථා, අනානුතප්පා තෙ භවන්ති පච්ඡා.

“A ruler should impose punishment with investigation; the lord of the land repents what is done in haste. But a person’s aims that are rightly resolved do not lead to remorse afterwards.

‘‘අනානුතප්පානි හි යෙ කරොන්ති, විභජ්ජ කම්මායතනානි ලොකෙ;

විඤ්ඤුප්පසත්ථානි සුඛුද්‍රයානි, භවන්ති බුද්ධානුමතානි තානි.

“Indeed, the deeds that one performs in the world after having distinguished the grounds of action do not lead to later remorse; they are praised by the wise, have a happy outcome, and are approved by the enlightened.

‘‘ආගච්ඡුං දොවාරිකා ඛග්ගබන්ධා, කාසාවියා හන්තු මමං ජනින්ද;

මාතුඤ්ච අඞ්කස්මිමහං නිසින්නො, ආකඩ්ඪිතො සහසා තෙහි දෙව.

“Gatekeepers came with swords girded on, clad in ochre robes, to kill me, O lord of men. While I was sitting on my mother’s lap, O sire, I was dragged away by them with force.

‘‘කටුකඤ්හි [Pg.188] සම්බාධං සුකිච්ඡං පත්තො, මධුරම්පියං ජීවිතං ලද්ධ රාජ;

කිච්ඡෙනහං අජ්ජ වධා පමුත්තො, පබ්බජ්ජමෙවාභිමනොහමස්මී’’ති. (ජා. 1.15.227-234) –

“I have met with bitter, oppressive, and difficult peril, but have gained a sweet and dear life, O king. Today I have been freed from execution with difficulty; my mind is set only on going forth.”

ඉමාහි ගාථාහි ධම්මං දෙසෙසි.

With these verses, he taught the Dhamma.

තත්ථ අනිසම්මාති අනුපධාරෙත්වා. අනවත්ථායාති අවවත්ථපෙත්වා. වෙභඞ්ගොති විපත්ති. විපාකොති නිප්ඵත්ති. අසඤ්ඤතොති අසංවුතො දුස්සීලො. පණයෙය්‍යාති පට්ඨපෙය්‍ය. වෙගාති වෙගෙන සහසා. සම්මාපණීධී චාති සම්මාපණිධිනා, යොනිසො ඨපිතෙන චිත්තෙන කතා නරස්ස අත්ථා පච්ඡා අනානුතප්පා භවන්තීති අත්ථො. විභජ්ජාති ඉමානි කාතුං යුත්තානි, ඉමානි අයුත්තානීති එවං පඤ්ඤාය විභජිත්වා. කම්මායතනානීති කම්මානි. බුද්ධානුමතානීති පණ්ඩිතෙහි අනුමතානි අනවජ්ජානි හොන්ති. කටුකන්ති දුක්ඛං අසාතං, සම්බාධං සුකිච්ඡං මරණභයං පත්තොම්හි. ලද්ධාති අත්තනො ඤාණබලෙන ජීවිතං ලභිත්වා. පබ්බජ්ජමෙවාභිමනොති පබ්බජ්ජාභිමුඛචිත්තො එවාහමස්මි.

Herein, anisamma means without investigating. Anavatthāya means without having determined. Vebhaṅgo means failure. Vipāko means outcome. Asaññato means unrestrained, immoral. Paṇayeyya means one should apply. Vegā means with haste, by force. As to sammāpaṇīdhī ca, the meaning is that a person’s aims achieved with a rightly directed mind, that is, a mind wisely established, do not lead to remorse afterwards. Vibhajja means having distinguished with wisdom thus: “These are fit to be done, these are unfit.” Kammāyatanāni means actions. Buddhānumatāni means they are approved by the wise, they are blameless. Kaṭukaṃ means painful, disagreeable; I have met with the fear of death, which is oppressive and difficult. Laddhā means having gained life by the power of his own knowledge. Pabbajjamevābhimano means I am one whose mind is facing toward going forth.

එවං මහාසත්තෙන ධම්මෙ දෙසිතෙ රාජා දෙවිං ආමන්තෙසි – ‘‘දෙවි, ත්වං පුත්තං නිවත්තෙහී’’ති. දෙවීපි කුමාරස්ස පබ්බජ්ජමෙව රොචෙසි. මහාසත්තො මාතාපිතරො වන්දිත්වා ‘‘සචෙ මය්හං දොසො අත්ථි, තං ඛමථා’’ති ඛමාපෙත්වා මහාජනං ආපුච්ඡිත්වා හිමවන්තාභිමුඛො අගමාසි. ගතෙ ච පන මහාසත්තෙ මහාජනො කූටජටිලං පොථෙත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙසි. බොධිසත්තොපි සනාගරෙහි අමච්චපාරිසජ්ජාදීහි රාජපුරිසෙහි අස්සුමුඛෙහි අනුබන්ධියමානො තෙ නිවත්තෙසි. මනුස්සෙසු නිවත්තෙසු මනුස්සවණ්ණෙනාගන්ත්වා දෙවතාහි නීතො සත්ත පබ්බතරාජියො අතික්කමිත්වා හිමවන්තෙ විස්සකම්මුනා නිම්මිතාය පණ්ණසාලාය ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජි. තෙන වුත්තං –

When the Great Being had thus taught the Dhamma, the king addressed the queen: “My queen, you must turn our son back.” But the queen too approved of the prince’s going forth. The Great Being paid homage to his mother and father, asked for their forgiveness, saying, “If I have any fault, please forgive it,” took leave of the great assembly, and went facing the Himalayas. But after the Great Being had gone, the great crowd beat the fraudulent matted-hair ascetic and brought him to the end of his life. The Bodhisatta, though followed by weeping citizens, ministers, assembly members, and royal officials, turned them back. When the humans had turned back, deities came in human form and led him past seven mountain ranges to a leaf-hut in the Himalayas created by Vissakamma, where he went forth with the going-forth of a seer. Thus it was said:

22.

22.

‘‘සො මං තත්ථ ඛමාපෙසි, මහාරජ්ජං අදාසි මෙ;

සොහං තමං දාලයිත්වා, පබ්බජිං අනගාරිය’’න්ති.

“He asked me for forgiveness there, and he gave me the great kingdom; but I, having rent asunder that darkness, went forth into the homeless life.”

තත්ථ තමං දාලයිත්වාති කාමාදීනවදස්සනස්ස පටිපක්ඛභූතං සම්මොහතමං විධමිත්වා. පබ්බජින්ති උපාගච්ඡිං. අනගාරියන්ති පබ්බජ්ජං.

Herein, having rent asunder that darkness means having dispelled the darkness of delusion, which is the opponent of seeing the danger in sensual pleasures. I went forth means I approached. The homeless life means the state of one who has gone forth.

23. ඉදානි [Pg.189] යදත්ථං තදා තං රාජිස්සරියං පරිච්චත්තං, තං දස්සෙතුං ‘‘න මෙ දෙස්ස’’න්ති ඔසානගාථමාහ. තස්සත්ථො වුත්තනයොව.

23. Now, to show for what reason he then relinquished that royal sovereignty, he speaks the concluding verse beginning “It was not hateful to me.” Its meaning is in the way already stated.

එවං පන මහාසත්තෙ පබ්බජිතෙ යාව සොළසවස්සකාලා රාජකුලෙ පරිචාරිකවෙසෙන දෙවතායෙව නං උපට්ඨහිංසු. සො තත්ථ ඣානාභිඤ්ඤායො නිබ්බත්තෙත්වා බ්‍රහ්මලොකූපගො අහොසි.

Now, after the Great Being had thus gone forth, for a period of sixteen years deities in the guise of attendants served in the royal family. He, having there produced the jhānas and direct knowledges, became one bound for the Brahma world.

තදා කුහකො දෙවදත්තො අහොසි, මාතා මහාමායා, මහාරක්ඛිතතාපසො සාරිපුත්තත්ථෙරො, සොමනස්සකුමාරො ලොකනාථො.

At that time the fraudulent ascetic was Devadatta; the mother was Mahāmāyā; the ascetic Mahārakkhita was the Elder Sāriputta; and Prince Somanassa was the Protector of the World.

තස්ස යුධඤ්ජයචරියායං (චරියා. 3.1 ආදයො) වුත්තනයෙනෙව දස පාරමියො නිද්ධාරෙතබ්බා. ඉධාපි නෙක්ඛම්මපාරමී අතිසයවතීති සා එව දෙසනං ආරුළ්හා. තථා සත්තවස්සිකකාලෙ එව රාජකිච්චෙසු සමත්ථතා, තස්ස තාපසස්ස කූටජටිලභාවපරිග්ගණ්හනං, තෙන පයුත්තෙන රඤ්ඤා වධෙ ආණත්තෙ සන්තාසාභාවො, රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා නානානයෙහි තස්ස සදොසතං අත්තනො ච නිරපරාධතං මහාජනස්ස මජ්ඣෙ පකාසෙත්වා රඤ්ඤො ච පරනෙය්‍යබුද්ධිතං බාලභාවඤ්ච පට්ඨපෙත්වා තෙන ඛමාපිතෙපි තස්ස සන්තිකෙ වාසතො රජ්ජිස්සරියතො ච සංවෙගමාපජ්ජිත්වා නානප්පකාරං යාචියමානෙනපි හත්ථගතං රජ්ජසිරිං ඛෙළපිණ්ඩං විය ඡඩ්ඩෙත්වා කත්ථචි අලග්ගචිත්තෙන හුත්වා පබ්බජනං, පබ්බජිත්වා පවිවෙකාරාමෙන හුත්වා නචිරස්සෙව අප්පකසිරෙන ඣානාභිඤ්ඤානිබ්බත්තනන්ති එවමාදයො මහාසත්තස්ස ගුණානුභාවා විභාවෙතබ්බාති.

His ten perfections should be deduced in the same way as stated in the Cariya on Yudhañjaya. Here, too, the perfection of renunciation is pre-eminent, and so it is this that has been taken up in the teaching. Likewise, the following qualities and powers of the Great Being should be elucidated: his competence in royal duties even at the age of seven; his recognition of that ascetic’s state as a fraudulent matted-hair ascetic; his lack of terror when the king, instigated by that ascetic, ordered his execution; his going to the king and, in the midst of the great assembly, proclaiming by various methods that ascetic’s faultiness and his own innocence, and establishing the king’s susceptibility to being led by others and his foolishness; and then, even when asked for forgiveness by the king, feeling a sense of spiritual urgency regarding living near him and regarding royal sovereignty; and though begged in various ways, casting away the royal fortune that had come into his hands like a glob of phlegm and going forth with a mind unattached to anything; and having gone forth, delighting in seclusion and before long, with little trouble, producing the jhānas and direct knowledges.

සොමනස්සචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of the Cariya on Somanassa is finished.

3. අයොඝරචරියාවණ්ණනා

3. The Explanation of the Ayoghara Conduct

24. තතියෙ අයොඝරම්හි සංවඩ්ඪොති අමනුස්සඋපද්දවපරිවජ්ජනත්ථං චතුරස්සසාලවසෙන කතෙ මහති සබ්බඅයොමයෙ ගෙහෙ සංවඩ්ඪො. නාමෙනාසි අයොඝරොති අයොඝරෙ ජාතසංවඩ්ඪභාවෙනෙව ‘‘අයොඝරකුමාරො’’ති නාමෙන පාකටො අහොසි.

24. In the third, He grew up in an iron house means: he grew up in a large, all-iron house, built in the style of a quadrangular hall for the purpose of avoiding danger from non-humans. His name was Ayoghara means: he became known by the name 'Prince Ayoghara' simply because he was born and raised in an iron house.

25-6. තදා [Pg.190] හි කාසිරඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා පුරිමත්තභාවෙ සපත්ති ‘‘තව ජාතං ජාතං පජං ඛාදෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං පට්ඨපෙත්වා යක්ඛිනියොනියං නිබ්බත්තා ඔකාසං ලභිත්වා තස්සා විජාතකාලෙ ද්වෙ වාරෙ පුත්තෙ ඛාදි. තතියවාරෙ පන බොධිසත්තො තස්සා කුච්ඡියං පටිසන්ධිං ගණ්හි. රාජා ‘‘දෙවියා ජාතං ජාතං පජං එකා යක්ඛිනී ඛාදති, කිං නු ඛො කාතබ්බ’’න්ති මනුස්සෙහි සම්මන්තෙත්වා ‘‘අමනුස්සා නාම අයොඝරස්ස භායන්ති, අයොඝරං කාතුං වට්ටතී’’ති වුත්තෙ කම්මාරෙ ආණාපෙත්වා ථම්භෙ ආදිං කත්වා අයොමයෙහෙව සබ්බගෙහසම්භාරෙහි චතුරස්සසාලං මහන්තං අයොඝරං නිට්ඨාපෙත්වා පරිපක්කගබ්භං දෙවිං තත්ථ වාසෙසි. සා තත්ථ ධඤ්ඤපුඤ්ඤලක්ඛණං පුත්තං විජායි. ‘‘අයොඝරකුමාරො’’ත්වෙවස්ස නාමං කරිංසු. තං ධාතීනං දත්වා මහන්තං ආරක්ඛං සංවිදහිත්වා රාජා දෙවිං අන්තෙපුරං ආනෙසි. යක්ඛිනීපි උදකවාරං ගන්ත්වා වෙස්සවණස්ස උදකං වහන්තී ජීවිතක්ඛයං පත්තා.

For at that time, a rival of the chief queen of the king of Kāsi in a former existence had made an aspiration, 'May I devour each child you bear!' Having been reborn as a yakkhinī, she found the opportunity and on two occasions devoured the queen’s sons at birth. But the third time, the Bodhisatta took conception in her womb. The king, realizing that a yakkhinī was devouring each child born to the queen, consulted with his men, asking, 'What should be done?' When they said, 'Non-humans, it is said, fear an iron house; it is proper to build an iron house,' the king ordered smiths to construct a large quadrangular hall made entirely of iron, beginning with the pillars and including all the house-furnishings. When the queen’s pregnancy was mature, he had her dwell there. There she gave birth to a son endowed with the marks of fortune and merit. They gave him the name 'Prince Ayoghara.' Entrusting him to nurses and arranging for strong protection, the king brought the queen back to the inner palace. The yakkhinī, too, when it was her turn to carry water for Vessavaṇa, reached the end of her life.

මහාසත්තො අයොඝරෙයෙව වඩ්ඪිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො, තත්ථෙව සබ්බසිප්පානි උග්ගණ්හි. රාජා පුත්තං සොළසවස්සුද්දෙසිකං විදිත්වා ‘‘රජ්ජමස්ස දස්සාමී’’ති අමච්චෙ ආණාපෙසි – ‘‘පුත්තං මෙ ආනෙථා’’ති. තෙ ‘‘සාධු, දෙවා’’ති නගරං අලඞ්කාරාපෙත්වා සබ්බාලඞ්කාරවිභූසිතං මඞ්ගලවාරණං ආදාය තත්ථ ගන්ත්වා කුමාරං අලඞ්කරිත්වා හත්ථික්ඛන්ධෙ නිසීදාපෙත්වා නගරං පදක්ඛිණං කාරෙත්වා රඤ්ඤො දස්සෙසුං. මහාසත්තො රාජානං වන්දිත්වා අට්ඨාසි. රාජා තස්ස සරීරසොභං ඔලොකෙත්වා බලවසිනෙහෙන තං ආලිඞ්ගිත්වා ‘‘අජ්ජෙව මෙ පුත්තං අභිසිඤ්චථා’’ති අමච්චෙ ආණාපෙසි. මහාසත්තො පිතරං වන්දිත්වා ‘‘න මය්හං රජ්ජෙන අත්ථො, අහං පබ්බජිස්සාමි, පබ්බජ්ජං මෙ අනුජානාථා’’ති ආහ. තෙන වුත්තං ‘‘දුක්ඛෙන ජීවිතො ලද්ධො’’තිආදි.

The Great Being grew up in the iron house itself and reached discernment, mastering all the arts right there. When the king learned that his son was about sixteen years of age, he thought, 'I will give him the kingdom,' and ordered his ministers: 'Bring my son.' They replied, 'Very well, Your Majesty,' and, having had the city decorated, they took a splendidly adorned auspicious elephant and went there. They adorned the prince, seated him on the elephant’s back, had him circumambulate the city, and presented him to the king. The Great Being paid homage to the king and stood by. The king, seeing the beauty of his son’s body, embraced him with strong affection and ordered his ministers: 'Anoint my son this very day!' The Great Being paid homage to his father and said: 'I have no need for the kingdom. I will go forth. Please grant me permission to go forth.' Thus it was said: 'With difficulty was my life obtained,' and so on.

තත්ථ දුක්ඛෙනාති, තාත, තව භාතිකා ද්වෙ එකාය යක්ඛිනියා ඛාදිතා, තුය්හං පන තතො අමනුස්සභයතො නිවාරණත්ථං කතෙන දුක්ඛෙන මහතා ආයාසෙන ජීවිතො ලද්ධො. සංපීළෙ පතිපොසිතොති නානාවිධාය අමනුස්සරක්ඛාය සම්බාධෙ අයොඝරෙ විජායනකාලතො පට්ඨාය යාව සොළසවස්සුප්පත්තියා සම්බාධෙ සංවඩ්ඪිතොති අත්ථො. අජ්ජෙව, පුත්ත, පටිපජ්ජ, කෙවලං වසුධං ඉමන්ති කඤ්චනමාලාලඞ්කතස්ස සෙතච්ඡත්තස්ස හෙට්ඨා රතනරාසිම්හි ඨපෙත්වා තීහි සඞ්ඛෙහි අභිසිඤ්චියමානො [Pg.191] ඉමං කුලසන්තකං කෙවලං සකලං සමුද්දපරියන්තං තතොයෙව සහ රට්ඨෙහීති සරට්ඨකං සහ නිගමෙහි මහාගාමෙහීති සනිගමං අපරිමිතෙන පරිවාරජනෙන සද්ධිං සජනං ඉමං වසුධං මහාපථවිං අජ්ජෙව, පුත්ත, පටිපජ්ජ, රජ්ජං කාරෙහීති අත්ථො. වන්දිත්වා ඛත්තියං. අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වාන, ඉදං වචනමබ්‍රවින්ති ඛත්තියං කාසිරාජානං මම පිතරං වන්දිත්වා තස්ස අඤ්ජලිං පණාමෙත්වා ඉදං වචනං අභාසිං.

Herein, with difficulty means: 'Dear son, your two brothers were devoured by a yakkhinī, but your life was obtained with great difficulty and exertion, undertaken to protect you from the danger of that non-human.' Nurtured in confinement means: you were raised in confinement from the time of your birth in the cramped iron house, amidst various protections against non-humans, until you reached the age of sixteen. This very day, son, take up this entire earth means: 'Being placed on a heap of jewels under a white parasol adorned with a golden garland, and being anointed with three conches, this very day, son, take up and rule this great earth, this entire ancestral domain bounded by the ocean, together with its people, its districts, its towns, and its great villages, along with an immeasurable retinue.' Having paid homage to the khattiya, and having raised my hands in anjali, I spoke this word means: 'Having paid homage to the khattiya, the king of Kāsi, my father, and having raised my hands in an anjali to him, I spoke this word.'

27. යෙ කෙචි මහියා සත්තාති ඉමිස්සා මහාපථවියා යෙ කෙචි සත්තා නාම. හීනමුක්කට්ඨමජ්ඣිමාති ලාමකා චෙව උත්තමා ච, උභින්නං වෙමජ්ඣෙ භවත්තා මජ්ඣිමා ච. සකෙ ගෙහෙති සබ්බෙ තෙ සකෙ ගෙහෙ. සකඤාතිභීති සකෙහි ඤාතීහි සම්මොදමානා විස්සට්ඨා අනුක්කණ්ඨිතා යථාවිභවං වඩ්ඪන්ති.

27. Whatever beings are on the earth means: whatever beings there are on this great earth. Low, superior, and middling means: the base, the excellent, and the middling, who are between the two. In their own homes means: all of them are in their own homes. With their own kinsmen means: rejoicing with their own relatives, they are at ease, untroubled, and prosper according to their means.

28. ඉදං ලොකෙ උත්තරියන්ති ඉදං පන ඉමස්මිං ලොකෙ අසදිසං, මය්හං එව ආවෙණිකං. කිං පන තං සංපීළෙ මම පොසනන්ති සම්බාධෙ මම සංවඩ්ඪනං. තථා හි අයොඝරම්හි සංවඩ්ඪො, අප්පභෙ චන්දසූරියෙති චන්දසූරියානං පභාරහිතෙ අයොඝරෙ සංවඩ්ඪොම්හීති සංවඩ්ඪො අම්හි.

28. This is superior in the world means: this, however, is unparalleled in this world, unique to me. What is that? My nourishment in confinement means: my being raised in confinement. For I was raised in an iron house, with little light from sun and moon means: I was raised in an iron house devoid of the light of the sun and moon.

29. පූතිකුණපසම්පුණ්ණාති පූතිගන්ධනානප්පකාරකුණපසම්පුණ්ණා ගූථනිරයසදිසා. මාතු කුච්ඡිතො ජීවිතසංසයෙ වත්තමානෙ කථං මුච්චිත්වා නික්ඛමිත්වා. තතො ඝොරතරෙති තතොපි ගබ්භවාසතො දාරුණතරෙ, අවිස්සට්ඨවාසෙන දුක්ඛෙ. පක්ඛිත්තයොඝරෙති පක්ඛිත්තො අයොඝරෙ, බන්ධනාගාරෙ ඨපිතො විය අහොසින්ති දස්සෙති.

29. Filled with putrid corpses means: like a hell of excrement, filled with various kinds of foul-smelling corpses. From the mother’s womb: having somehow escaped and emerged from the mother's womb while my life was in peril. Then into one more dreadful means: into suffering more terrible even than dwelling in the womb, because of the confinement. Cast into an iron house shows: I was cast into an iron house, as if placed in a prison.

30. යදිහන්ති එත්ථ යදීති නිපාතමත්තං. තාදිසන්ති යාදිසං පුබ්බෙ වුත්තං, තාදිසං පරමදාරුණං දුක්ඛං පත්වා අහං රජ්ජෙසු යදි රජ්ජාමි යදි රමිස්සාමි, එවං සන්තෙ පාපානං ලාමකානං නිහීනපුරිසානං උත්තමො නිහීනතමො සියං.

30. Herein, in the phrase If I, the word if is a mere particle. Such: having experienced such extremely terrible suffering as was described before, if I were to delight in kingdoms, if I were to take pleasure in them, then I would be the foremost of the evil, the base, the inferior—the most inferior of all.

31. උක්කණ්ඨිතොම්හි කායෙනාති අපරිමුත්තගබ්භවාසාදිනා පූතිකායෙන උක්කණ්ඨිතො නිබ්බින්නො අම්හි. රජ්ජෙනම්හි අනත්ථිකොති රජ්ජෙනපි අනත්ථිකො අම්හි. යක්ඛිනියා හත්ථතො මුත්තොපි හි නාහං අජරාමරො, කිං [Pg.192] මෙ රජ්ජෙන, රජ්ජඤ්හි නාම සබ්බෙසං අනත්ථානං සන්නිපාතට්ඨානං, තත්ථ ඨිතකාලතො පට්ඨාය දුන්නික්ඛමං හොති, තස්මා තං අනුපගන්ත්වා නිබ්බුතිං පරියෙසිස්සං, යත්ථ මං මච්චු න මද්දියෙති යත්ථ ඨිතං මං මහාසෙනො මච්චුරාජා න මද්දියෙ න ඔත්ථරෙය්‍ය න අභිභවෙය්‍ය, තං නිබ්බුතිං අමතමහානිබ්බානං පරියෙසිස්සාමීති.

31. I am dismayed by this body means: I am dismayed and disgusted with this foul body, which is not free from dwelling in the womb and so on. I have no need for a kingdom means: I have no need for a kingdom. For even though I am freed from the hand of the yakkhinī, I am not ageless and deathless. What use is a kingdom to me? A kingdom is the meeting place of all calamities. From the time one is established in it, it is difficult to escape. Therefore, without taking it up, I will seek peace. Where death cannot crush me means: a place where, once I am established, the King of Death with his great army cannot crush, overwhelm, or overpower me. I will seek that peace, the deathless great Nibbāna.

32. එවාහං චින්තයිත්වානාති එවං ඉමිනා වුත්තප්පකාරෙන නානප්පකාරං සංසාරෙ ආදීනවං පච්චවෙක්ඛණෙන නිබ්බානෙ ආනිසංසදස්සනෙන ච යොනිසො චින්තෙත්වා. විරවන්තෙ මහාජනෙති මයා විප්පයොගදුක්ඛාසහනෙන විරවන්තෙ පරිදෙවන්තෙ මාතාපිතුප්පමුඛෙ මහන්තෙ ජනෙ. නාගොව බන්ධනං ඡෙත්වාති යථා නාම මහාබලො හත්ථිනාගො දුබ්බලතරං රජ්ජුබන්ධනං සුඛෙනෙව ඡින්දති, එවමෙව ඤාතිසඞ්ගාදිභෙදස්ස තස්මිං ජනෙ තණ්හාබන්ධනස්ස ඡින්දනෙන බන්ධනං ඡෙත්වා කානනසඞ්ඛාතං මහාවනං පබ්බජ්ජූපගමනවසෙන පාවිසිං. ඔසානගාථා වුත්තත්ථා එව.

32. Having thought thus means: having reflected wisely in this aforesaid manner, in various ways, by contemplating the danger in saṃsāra and by seeing the benefit in Nibbāna. The great folk wailing means: the great folk headed by my mother and father, who were wailing and lamenting, unable to bear the pain of separation from me. Like a nāga breaking its bond means: just as a mighty elephant-nāga easily breaks a weak rope-bond, so too, by severing the bond of craving for those people—the bond of attachment to kinsmen and so on—I broke my bonds and entered the great forest called the wilderness by going forth. The meaning of the concluding verse has already been stated.

තත්ථ ච මහාසත්තො අත්තනො පබ්බජ්ජාධිප්පායං ජානිත්වා ‘‘තාත, කිංකාරණා පබ්බජසී’’ති රඤ්ඤා වුත්තො ‘‘දෙව, අහං මාතුකුච්ඡිම්හි දස මාසෙ ගූථනිරයෙ විය වසිත්වා මාතු කුච්ඡිතො නික්ඛන්තො යක්ඛිනියා භයෙන සොළසවස්සානි බන්ධනාගාරෙ වසන්තො බහි ඔලොකෙතුම්පි න ලභිං, උස්සදනිරයෙ පක්ඛිත්තො විය අහොසිං, යක්ඛිනිතො මුත්තොපි අජරාමරො න හොමි, මච්චු නාමෙස න සක්කා කෙනචි ජිනිතුං, භවෙ උක්කණ්ඨිතොම්හි, යාව මෙ බ්‍යාධිජරාමරණානි නාගච්ඡන්ති, තාවදෙව පබ්බජිත්වා ධම්මං චරිස්සාමි, අලං මෙ රජ්ජෙන, අනුජානාහි මං, දෙව, පබ්බජිතු’’න්ති වත්වා –

Then the Great Being, having made known his intention to go forth, was asked by the king, 'Dear son, for what reason are you going forth?' He replied: 'Your Majesty, after dwelling for ten months in my mother’s womb as if in a hell of filth, I emerged from her womb. Then, for sixteen years, living in a prison out of fear of the yakkhinī, I was not able to look outside, as if I had been cast into an Ussada hell. Even though freed from the yakkhinī, I am not ageless and deathless. Death, it is said, cannot be conquered by anyone. I am dismayed by existence. Before sickness, aging, and death come upon me, I will go forth and live the good life. Enough of this kingdom for me! Grant me permission, Your Majesty, to go forth.' Having spoken thus, he said:

‘‘යමෙකරත්තිං පඨමං, ගබ්භෙ වසති මාණවො;

අබ්භුට්ඨිතොව සො යාති, ස ගච්ඡං න නිවත්තතී’’ති. (ජා. 1.15.363) –

'From the first night the young man dwells in the womb, he has already set out; he goes on and does not turn back.' (Jā. 1.15.363)

ආදිනා චතුවීසතියා ගාථාහි පිතු ධම්මං දෙසෙත්වා ‘‘මහාරාජ, තුම්හාකං රජ්ජං තුම්හාකමෙව හොතු, න මය්හං ඉමිනා අත්ථො, තුම්හෙහි සද්ධිං කථෙන්තෙයෙව බ්‍යාධිජරාමරණානි ආගච්ඡෙය්‍යුං, තිට්ඨථ තුම්හෙ’’ති වත්වා අයදාමං ඡින්දිත්වා මත්තහත්ථී විය, කඤ්චනපඤ්ජරං භින්දිත්වා සීහපොතකො විය, කාමෙ පහාය මාතාපිතරො වන්දිත්වා නික්ඛමි. අථස්ස පිතා ‘‘අයං නාම කුමාරො පබ්බජිතුකාමො, කිමඞ්ගං පනාහං, මමාපි රජ්ජෙන අත්ථො නත්ථී’’ති [Pg.193] රජ්ජං පහාය තෙන සද්ධිං එව නික්ඛමි. තස්මිං නික්ඛමන්තෙ දෙවීපි අමච්චාපි බ්‍රාහ්මණගහපතිකාදයොපීති සකලනගරවාසිනො භොගෙ ඡඩ්ඩෙත්වා නික්ඛමිංසු. සමාගමො මහා අහොසි, පරිසා ද්වාදසයොජනිකා ජාතා, තෙ ආදාය මහාසත්තො හිමවන්තං පාවිසි.

Having taught the Dhamma to his father with twenty-four verses beginning with this one, he said: 'Great king, let your kingdom be yours alone. I have no need of it. Even while I am speaking with you, sickness, aging, and death might come. You may stay.' So saying, like an elephant in rut breaking its iron chain, like a lion cub bursting from a golden cage, he abandoned sensual pleasures, paid homage to his mother and father, and went forth. Then his father thought: 'This prince wishes to go forth. What then of me? I too have no need for the kingdom.' Abandoning the kingdom, he went forth together with him. When he went forth, the queen, the ministers, the brahmins and householders, and so on—all the inhabitants of the city—abandoned their possessions and went forth. There was a great congregation; the assembly stretched for twelve yojanas. Taking them with him, the Great Being entered the Himalayas.

සක්කො දෙවරාජා තස්ස නික්ඛන්තභාවං ඤත්වා විස්සකම්මං පෙසෙත්වා ද්වාදසයොජනායාමං සත්තයොජනවිත්ථාරං අස්සමපදං කාරෙසි, සබ්බෙ ච පබ්බජිතපරික්ඛාරෙ පටියාදාපෙසි. ඉධ මහාසත්තස්ස පබ්බජ්ජා ච ඔවාදදානඤ්ච බ්‍රහ්මලොකපරායනතා ච පරිසාය සම්මා පටිපත්ති ච සබ්බා මහාගොවින්දචරියායං (චරියා. 1.37 ආදයො) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා.

Sakka, king of the devas, knowing of his renunciation, sent Vissakamma to construct a hermitage twelve yojanas in length and seven yojanas in width, and he had all the requisites for one who has gone forth prepared. Here, the Great Being's renunciation, his giving of advice, his passing on to the Brahma-world, and the assembly's right practice—all this should be understood in the same way as it was stated in the Mahāgovinda Cariyā (Cariyā. 1.37ff.).

තදා මාතාපිතරො මහාරාජකුලානි අහෙසුං, පරිසා බුද්ධපරිසා, අයොඝරපණ්ඩිතො ලොකනාථො.

At that time the mother and father were the great royal families, the assembly was the Buddha's assembly, and the Ayoghara Paṇḍita was the Protector of the World.

තස්ස සෙසපාරමිනිද්ධාරණා ආනුභාවවිභාවනා ච හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බාති.

His determination of the remaining perfections and the manifestation of their power should be understood in the same way as stated above.

අයොඝරචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Ayoghara Cariyā is finished.

4. භිසචරියාවණ්ණනා

4. The Commentary on the Cariyā of the Lotus Stalks

34.

34.

චතුත්ථෙ යදා හොමි, කාසීනං පුරවරුත්තමෙති ‘‘කාසී’’ති බහුවචනවසෙන ලද්ධවොහාරස්ස රට්ඨස්ස නගරවරෙ බාරාණසියං යස්මිං කාලෙ ජාතසංවඩ්ඪො හුත්වා වසාමීති අත්ථො. භගිනී ච භාතරො සත්ත, නිබ්බත්තා සොත්තියෙ කුලෙති උපකඤ්චනාදයො ඡ අහඤ්චාති භාතරො සත්ත සබ්බකනිට්ඨා කඤ්චනදෙවී නාම භගිනී චාති සබ්බෙ මයං අට්ඨ ජනා මන්තජ්ඣෙනනිරතතාය සොත්තියෙ උදිතොදිතෙ මහති බ්‍රාහ්මණකුලෙ තදා නිබ්බත්තා ජාතාති අත්ථො.

Regarding 'In the fourth, when I was in the best of cities of the Kāsīs': the meaning is that at that time I was living in Bārāṇasī, the excellent city of the country designated by the plural 'Kāsī,' having been born and raised there. Regarding 'A sister and seven brothers, born in the Sottiya clan': the meaning is that the six brothers beginning with Upakañcana and myself made seven brothers, and there was a sister named Kañcanadevī, who was the youngest of all. All eight of us were devoted to the study of sacred texts and were born at that time in the great and eminent brahmin clan of the Sottiyas.

35.

35.

බොධිසත්තො හි තදා බාරාණසියං අසීතිකොටිවිභවස්ස බ්‍රාහ්මණමහාසාලස්ස පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති. තස්ස ‘‘කඤ්චනකුමාරො’’ති නාමං කරිංසු. අථස්ස පදසා විචරණකාලෙ අපරො පුත්තො විජායි. ‘‘උපකඤ්චනකුමාරො’’තිස්ස නාමං කරිංසු. තතො පට්ඨාය මහාසත්තං ‘‘මහාකඤ්චනකුමාරො’’ති [Pg.194] සමුදාචරන්ති. එවං පටිපාටියා සත්ත පුත්තා අහෙසුං. සබ්බකනිට්ඨා පන එකා ධීතා. තස්සා ‘‘කඤ්චනදෙවී’’ති නාමං කරිංසු. මහාසත්තො වයප්පත්තො තක්කසිලං ගන්ත්වා සබ්බසිප්පානි උග්ගහෙත්වා පච්චාගඤ්ඡි.

For at that time the Bodhisatta was born in Bārāṇasī as the son of a brahmin of great wealth who possessed a fortune of eighty crores. They gave him the name Kañcanakumāra. Then, when he was old enough to walk, another son was born. They gave him the name Upakañcanakumāra. From then on, they addressed the Great Being as Mahākañcanakumāra. Thus in succession there were seven sons. The youngest of all, however, was one daughter. They gave her the name Kañcanadevī. When the Great Being came of age, he went to Takkasilā, learned all the arts, and returned.

අථ නං මාතාපිතරො ඝරාවාසෙන බන්ධිතුකාමා ‘‘අත්තනො සමානජාතිකුලතො තෙ දාරිකං ආනෙස්සාමා’’ති වදිංසු. සො ‘‘අම්ම, තාත, න මය්හං ඝරාවාසෙන අත්ථො. මය්හඤ්හි සබ්බො ලොකසන්නිවාසො ආදිත්තො විය සප්පටිභයො, බන්ධනාගාරං විය පලිබුද්ධනං, උක්කාරභූමි විය ජිගුච්ඡො හුත්වා උපට්ඨාති, න මෙ චිත්තං කාමෙසු රජ්ජති, අඤ්ඤෙ වො පුත්තා අත්ථි, තෙ ඝරාවාසෙන නිමන්තෙථා’’ති වත්වා පුනප්පුනං යාචිතොපි සහායෙහි යාචාපිතොපි න ඉච්ඡි, අථ නං සහායා ‘‘සම්ම, කිං පන ත්වං පත්ථයන්තො කාමෙ පරිභුඤ්ජිතුං න ඉච්ඡසී’’ති පුච්ඡිංසු. සො තෙසං අත්තනො නෙක්ඛම්මජ්ඣාසයං ආරොචෙසි. තෙන වුත්තං ‘‘එතෙසං පුබ්බජො ආසි’’න්තිආදි.

Then his parents, wishing to bind him to the household life, said, 'We will bring a girl for you from a family of birth equal to your own.' He replied: 'Mother, father, I have no use for the household life. To me, all worldly existence appears as if ablaze and fraught with peril, like a prison of confinement, like a disgusting refuse heap. My mind does not delight in sensual pleasures. You have other sons; invite them to the household life.' Though they pleaded with him repeatedly and had his friends urge him, he did not consent. Then his friends asked him: 'Friend, what do you aspire to, that you do not wish to enjoy sensual pleasures?' He revealed to them his inclination for renunciation. Hence it was said: 'I was the eldest of these,' and so on.

තත්ථ එතෙසං පුබ්බජො ආසින්ති එතෙසං උපකඤ්චනකාදීනං සත්තන්නං ජෙට්ඨභාතිකො අහං තදා අහොසිං. හිරීසුක්කමුපාගතොති සුක්කවිපාකත්තා සන්තානස්ස විසොධනතො ච සුක්කං පාපජිගුච්ඡනලක්ඛණං හිරිං භුසං ආගතො, අතිවිය පාපං ජිගුච්ඡන්තො ආසින්ති අත්ථො. භවං දිස්වාන භයතො, නෙක්ඛම්මාභිරතො අහන්ති කාමභවාදීනං වසෙන සබ්බං භවං පක්ඛන්දිතුං ආගච්ඡන්තං චණ්ඩහත්ථිං විය, හිංසිතුං ආගච්ඡන්තං උක්ඛිත්තාසිකං වධකං විය, සීහං විය, යක්ඛං විය, රක්ඛසං විය, ඝොරවිසං විය, ආසිවිසං විය, ආදිත්තං අඞ්ගාරං විය, සප්පටිභයං භයානකභාවතො පස්සිත්වා තතො මුච්චනත්ථඤ්ච පබ්බජ්ජාභිරතො පබ්බජිත්වා ‘‘කථං නු ඛො ධම්මචරියං සම්මාපටිපත්තිං පූරෙය්‍යං, ඣානසමාපත්තියො ච නිබ්බත්තෙය්‍ය’’න්ති පබ්බජ්ජාකුසලධම්මපඨමජ්ඣානාදිඅභිරතො තදා අහං ආසින්ති අත්ථො.

Herein, 'I was their eldest brother' means: At that time I was the eldest brother of those seven beginning with Upakañcanaka. 'Possessed of the pure quality of shame' means: Because it is the fruit of pure kamma and because it purifies the mental continuum, he was deeply possessed of shame (hiri), which is pure and is characterized by revulsion towards evil; the meaning is that he intensely loathed evil. 'Seeing existence as fearful, I delighted in renunciation' means: Seeing all existence—in terms of the sensual-sphere existence and so on—as perilous and terrifying, like a charging wild elephant, like a slayer with uplifted sword coming to kill, like a lion, a yakkha, a rāksasa, a dreadful poison, a venomous serpent, or like blazing coals, and for the sake of release from that, he delighted in renunciation. Having gone forth, he thought: 'How might I fulfill the righteous life and right practice, and generate the meditative attainments?' The meaning is: at that time I was one who delighted in the wholesome states connected with renunciation, such as the first jhāna.

36. පහිතාති මාතාපිතූහි පෙසිතා. එකමානසාති සමානජ්ඣාසයා පුබ්බෙ මයා එකච්ඡන්දා මනාපචාරිනො මාතාපිතූහි පහිතත්තා පන මම පටික්කූලං අමනාපං වදන්තා. කාමෙහි මං නිමන්තෙන්තීති මහාපිතූහි වා එකමානසා කාමෙහි මං නිමන්තෙන්ති. කුලවංසං ධාරෙහීති ඝරාවාසං සණ්ඨපෙන්තො අත්තනො කුලවංසං ධාරෙහි පතිට්ඨපෙහීති කාමෙහි මං නිමන්තෙසුන්ති අත්ථො.

36. 'Sent' means: sent by my mother and father. 'Of one mind' means: of the same disposition. Though previously they were of one accord with me and acted in a pleasing way, now, having been sent by my parents, they spoke what was repulsive and displeasing to me. 'They invite me with sensual pleasures' means: being of one mind with my parents, they invite me to sensual pleasures. 'Uphold the family lineage' means: they invite me to sensual pleasures, saying, 'By establishing a household, uphold and found your own family lineage.' This is the meaning.

37. යං [Pg.195] තෙසං වචනං වුත්තන්ති තෙසං මම පියසහායානං යං වචනං වුත්තං. ගිහිධම්මෙ සුඛාවහන්ති ගිහිභාවෙ සති ගහට්ඨභාවෙ ඨිතස්ස පුරිසස්ස ඤායානුගතත්තා දිට්ඨධම්මිකස්ස සම්පරායිකස්ස ච සුඛස්ස ආවහනතො සුඛාවහං. තං මෙ අහොසි කඨිනන්ති තං තෙසං මය්හං සහායානං මාතාපිතූනඤ්ච වචනං එකන්තෙනෙව නෙක්ඛම්මාභිරතත්තා අමනාපභාවෙන මෙ කඨිනං ඵරුසං දිවසං සන්තත්තඵාලසදිසං උභොපි කණ්ණෙ ඣාපෙන්තං විය අහොසි.

37. 'Whatever word they spoke' means: whatever word was spoken by those dear friends of mine. 'Bringing happiness in the household life' means: because it brings happiness both in this present life and in the life to come for a person who stands in the householder's state and follows the right method, it is 'happiness-bringing.' 'That was harsh to me' means: that word of my friends and parents, because of my exclusive delight in renunciation, was harsh and rough to me on account of its unpleasantness; it was as if it were burning both my ears like a ploughshare heated all day.

38. තෙ මං තදා උක්ඛිපන්තන්ති තෙ මය්හං සහායා මාතාපිතූහි අත්තනො ච උපනිමන්තනවසෙන අනෙකවාරං උපනීයමානෙ කාමෙ උද්ධමුද්ධං ඛිපන්තං ඡඩ්ඩෙන්තං පටික්ඛිපන්තං මං පුච්ඡිංසු. පත්ථිතං මමාති ඉතො විසුද්ධතරං කිං නු ඛො ඉමිනා පත්ථිතන්ති මයා අභිපත්ථිතං මම තං පත්ථනං පුච්ඡිංසු – ‘‘කිං ත්වං පත්ථයසෙ, සම්ම, යදි කාමෙ න භුඤ්ජසී’’ති.

38. 'They then questioned me' means: those friends of mine questioned me as I was flinging away, casting off, and rejecting the sensual pleasures that were repeatedly brought before me by way of invitation from my parents and from themselves. 'My aspiration' means: they asked about that aspiration of mine, thinking, 'What indeed, purer than this, is aspired to by him?' They asked: 'Friend, what do you aspire to, if you do not enjoy sensual pleasures?'

39. අත්ථකාමොති අත්තනො අත්ථකාමො, පාපභීරූති අත්ථො. ‘‘අත්තකාමො’’තිපි පාළි. හිතෙසිනන්ති මය්හං හිතෙසීනං පියසහායානං. කෙචි ‘‘අත්ථකාමහිතෙසින’’න්ති පඨන්ති, තං න සුන්දරං.

39. 'Desiring my welfare' means: desiring my own welfare; the meaning is 'one who fears evil.' There is also the reading 'attakāmo' (desiring one's own self-interest). 'To the well-wishers' refers to my dear friends who wished me well. Some read this as a compound, 'atthakāmahitesinaṃ,' but that is not a good reading.

40. පිතු මාතු ච සාවයුන්ති තෙ මය්හං සහායා අනිවත්තනීයං මම පබ්බජ්ජාඡන්දං විදිත්වා පබ්බජිතුකාමතාදීපකං මය්හං වචනං පිතු මාතු ච සාවෙසුං. ‘‘යග්ඝෙ, අම්මතාතා, ජානාථ, එකන්තෙනෙව මහාකඤ්චනකුමාරො පබ්බජිස්සති, න සො සක්කා කෙනචි උපායෙන කාමෙසු උපනෙතු’’න්ති අවොචුං. මාතාපිතා එවමාහූති තදා මය්හං මාතාපිතරො මම සහායෙහි වුත්තං මම වචනං සුත්වා එවමාහංසු – ‘‘සබ්බෙව පබ්බජාම, භො’’ති, යදි මහාකඤ්චනකුමාරස්ස නෙක්ඛම්මං අභිරුචිතං, යං තස්ස අභිරුචිතං, තදම්හාකම්පි අභිරුචිතමෙව, තස්මා සබ්බෙව පබ්බජාම, භොති. ‘‘භො’’ති තෙසං බ්‍රාහ්මණානං ආලපනං. ‘‘පබ්බජාම ඛො’’තිපි පාඨො, පබ්බජාම එවාති අත්ථො. මහාසත්තස්ස හි පබ්බජ්ජාඡන්දං විදිත්වා උපකඤ්චනාදයො ඡ භාතරො භගිනී ච කඤ්චනදෙවී පබ්බජිතුකාමාව අහෙසුං, තෙන තෙපි මාතාපිතූහි ඝරාවාසෙන නිමන්තියමානා න ඉච්ඡිංසුයෙව. තස්මා එවමාහංසු ‘‘සබ්බෙව පබ්බජාම, භො’’ති.

40. 'They informed my father and mother' means: those friends of mine, having known that my desire for renunciation was irreversible, reported my words indicating my wish to go forth to my father and mother. They said: 'Pray, mother and father, know that Mahākañcanakumāra will definitely go forth; it is not possible by any means to lead him back to sensual pleasures.' 'The parents said thus' means: then my parents, having heard from my friends the words I had spoken, said this: 'Then let us all go forth, sirs!' That is: 'If renunciation is agreeable to Mahākañcanakumāra, then what is agreeable to him is agreeable to us too. Therefore let us all go forth, sirs!' 'Sirs' (bho) is a term of address for those brahmins. There is also the reading 'pabbajāma kho,' which means 'we will indeed go forth.' For when they learned of the Great Being's desire for renunciation, the six brothers beginning with Upakañcana and his sister Kañcanadevī also became desirous of going forth. Therefore, though invited by their parents to the household life, they too did not consent. Thus they said: 'Then let us all go forth, sirs!'

එවඤ්ච [Pg.196] පන වත්වා මහාසත්තං මාතාපිතරො පක්කොසිත්වා අත්තනොපි අධිප්පායං තස්ස ආචික්ඛිත්වා ‘‘තාත, යදි පබ්බජිතුකාමොසි, අසීතිකොටිධනං තව සන්තකං යථාසුඛං විස්සජ්ජෙහී’’ති ආහංසු. අථ නං මහාපුරිසො කපණද්ධිකාදීනං විස්සජ්ජෙත්වා මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛමිත්වා හිමවන්තං පාවිසි. තෙන සද්ධිං මාතාපිතරො ඡ භාතරො ච භගිනී ච එකො දාසො එකා දාසී එකො ච සහායො ඝරාවාසං පහාය අගමංසු. තෙන වුත්තං –

And having spoken thus, the parents summoned the Great Being, explained their own intention to him, and said: 'Dear son, if you wish to go forth, give away the eighty crores of wealth that belongs to you as you please.' Then the Great Man gave it away to the poor, travelers, and others, made the great renunciation, and entered the Himālaya. Together with him went his parents, six brothers, a sister, one male servant, one female servant, and one friend, having abandoned the household life. Therefore it was said:

41.

41.

‘‘උභො මාතා පිතා මය්හං, භගිනී ච සත්ත භාතරො;

අමිතධනං ඡඩ්ඩයිත්වා, පවිසිම්හා මහාවන’’න්ති.

"Both my mother and my father, a sister and seven brothers—having abandoned our immeasurable wealth, we entered the great forest."

ජාතකට්ඨකථායං (ජා. අට්ඨ. 4.14.77 භිසජාතකවණ්ණනා) පන ‘‘මාතාපිතූසු කාලංකතෙසු තෙසං කත්තබ්බකිච්චං කත්වා මහාසත්තො මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛමී’’ති වුත්තං.

But in the Jātaka Commentary (Jā-a 4.14.77, commentary on the Bhisa Jātaka), it is said: 'After his parents had passed away, the Great Being performed the funeral rites for them and made the great renunciation.'

එවං හිමවන්තං පවිසිත්වා ච තෙ බොධිසත්තප්පමුඛා එකං පදුමසරං නිස්සාය රමණීයෙ භූමිභාගෙ අස්සමං කත්වා පබ්බජිත්වා වනමූලඵලාහාරා යාපයිංසු. තෙසු උපකඤ්චනාදයො අට්ඨ ජනා වාරෙන ඵලාඵලං ආහරිත්වා එකස්මිං පාසාණඵලකෙ අත්තනො ඉතරෙසඤ්ච කොට්ඨාසෙ කත්වා ඝණ්ටිසඤ්ඤං දත්වා අත්තනො කොට්ඨාසං ආදාය වසනට්ඨානං පවිසන්ති. සෙසාපි ඝණ්ටිසඤ්ඤාය පණ්ණසාලතො නික්ඛමිත්වා අත්තනො අත්තනො පාපුණනකොට්ඨාසං ආදාය වසනට්ඨානං ගන්ත්වා පරිභුඤ්ජිත්වා සමණධම්මං කරොන්ති.

Having thus entered the Himalayas, those ascetics, with the Bodhisatta as their chief, established a hermitage in a delightful region near a lotus pond. Having gone forth, they sustained themselves on roots and fruits from the forest. Among them, eight people including Upakañcana would take turns gathering fruits. They would divide them on a stone slab into portions for themselves and for the others, and after giving a signal with a bell, they would take their own portions and enter their dwellings. The others too, on the signal of the bell, would come out of their leaf-huts, take their respective portions, go to their dwellings, consume them, and practice the duties of recluses.

අපරභාගෙ භිසානි ආහරිත්වා තථෙව ඛාදන්ති. තත්ථ තෙ ඝොරතපා පරමධිතින්ද්‍රියා කසිණපරිකම්මං කරොන්තා විහරිංසු. අථ නෙසං සීලතෙජෙන සක්කස්ස භවනං කම්පි. සක්කො තං කාරණං ඤත්වා ‘‘ඉමෙ ඉසයො වීමංසිස්සාමී’’ති අත්තනො ආනුභාවෙන මහාසත්තස්ස කොට්ඨාසෙ තයො දිවසෙ අන්තරධාපෙසි. මහාසත්තො පඨමදිවසෙ කොට්ඨාසං අදිස්වා ‘‘මම කොට්ඨාසො පමුට්ඨො භවිස්සතී’’ති චින්තෙසි. දුතියදිවසෙ ‘‘මම දොසෙන භවිතබ්බං, පණාමනවසෙන මම කොට්ඨාසං න ඨපිතං මඤ්ඤෙ’’ති චින්තෙසි. තතියදිවසෙ ‘‘තං කාරණං සුත්වා ඛමාපෙස්සාමී’’ති සායන්හසමයෙ ඝණ්ටිසඤ්ඤං දත්වා තාය සඤ්ඤාය සබ්බෙසු සන්නිපතිතෙසු තමත්ථං ආරොචෙත්වා තීසුපි දිවසෙසු [Pg.197] තෙහි ජෙට්ඨකොට්ඨාසස්ස ඨපිතභාවං සුත්වා ‘‘තුම්හෙහි මය්හං කොට්ඨාසො ඨපිතො, මයා පන න ලද්ධො, කිං නු ඛො කාරණ’’න්ති ආහ. තං සුත්වා සබ්බෙව සංවෙගප්පත්තා අහෙසුං.

Subsequently, they would bring lotus roots and eat them in the same way. There they dwelt, ascetics of fierce austerity with supreme control over their faculties, practicing the preliminary kasina meditation. Then, by the power of their virtue, Sakka's celestial palace trembled. Knowing the reason, Sakka thought, 'I will test these sages,' and by his power, he made the Great Being's portion disappear for three days. On the first day, not seeing his portion, the Great Being thought, 'My portion must have been forgotten.' On the second day, he thought, 'It must be due to some fault of mine; I think they did not set my portion aside as a rebuke.' On the third day, thinking, 'I will find out the reason and ask for forgiveness,' he gave the bell signal in the evening. When all had gathered at the signal, he explained the matter. When he heard from them that the eldest's portion had been set aside on all three days, he said, 'You set aside my portion, but I did not receive it. What could be the reason?' Hearing this, they were all struck with agitation.

තස්මිං අස්සමෙ රුක්ඛදෙවතාපි අත්තනො භවනතො ඔතරිත්වා තෙසං සන්තිකෙ නිසීදි. මනුස්සානං හත්ථතො පලායිත්වා අරඤ්ඤං පවිට්ඨො එකො වාරණො අහිතුණ්ඩිකහත්ථතො පලායිත්වා මුත්තො සප්පකීළාපනකො එකො වානරො ච තෙහි ඉසීහි කතපරිචයා තදා තෙසං සන්තිකං ගන්ත්වා එකමන්තං අට්ඨංසු. සක්කොපි ‘‘ඉසිගණං පරිග්ගණ්හිස්සාමී’’ති අදිස්සමානකායො තත්ථෙව අට්ඨාසි. තස්මිඤ්ච ඛණෙ බොධිසත්තස්ස කනිට්ඨො උපකඤ්චනතාපසො උට්ඨාය බොධිසත්තං වන්දිත්වා සෙසානං අපචිතිං දස්සෙත්වා ‘‘අහං සඤ්ඤං පට්ඨපෙත්වා අත්තානඤ්ඤෙව සොධෙතුං ලභාමී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ආම, ලභසී’’ති වුත්තෙ ඉසිගණමජ්ඣෙ ඨත්වා සපථං කරොන්තො –

At that hermitage, a tree deity also descended from her mansion and sat near them. An elephant that had fled from human hands and entered the forest, and a monkey that had been a snake-charmer's plaything and had escaped from the snake-charmer's hands—both of whom were acquainted with those sages—approached and stood to one side. Sakka, too, thinking, 'I will test this group of sages,' stood there invisible. At that moment, the Bodhisatta's youngest brother, the ascetic Upakañcana, rose, paid homage to the Bodhisatta, showed respect to the others, and asked: 'May I establish a sign to clear myself?' When he was told, 'Yes, you may,' he stood in the midst of the assembly of sages and made an oath:

‘‘අස්සං ගවං රජතං ජාතරූපං, භරියඤ්ච සො ඉධ ලභතං මනාපං;

පුත්තෙහි දාරෙහි සමඞ්ගි හොතු, භිසානි තෙ බ්‍රාහ්මණ යො අහාසී’’ති. (ජා. 1.14.78) –

'Whoever stole your lotus roots, O brahmin, may he obtain horses, cattle, silver, and gold, and here a pleasing wife. May he be endowed with sons and wives!'

ඉමං ගාථං අභාසි. ඉමඤ්හි සො ‘‘යත්තකානි පියවත්ථූනි හොන්ති, තෙහි විප්පයොගෙ තත්තකානි දුක්ඛානි උප්පජ්ජන්තී’’ති වත්ථුකාමෙ ගරහන්තො ආහ.

He spoke this verse. For he said this while censuring sensual pleasures, on the grounds that 'however many dear things there are, just as many sorrows arise from separation from them.'

තං සුත්වා ඉසිගණො ‘‘මාරිස, මා කථය, අතිභාරියො තෙ සපථො’’ති කණ්ණෙ පිදහි. බොධිසත්තොපි ‘‘අතිභාරියො තෙ සපථො, න, ත්වං තාත, ගණ්හසි, තව පත්තාසනෙ නිසීදා’’ති ආහ. සෙසාපි සපථං කරොන්තා යථාක්කමං –

Hearing this, the group of sages said, 'Sir, do not speak, your oath is too heavy,' and covered their ears. The Bodhisatta also said, 'Your oath is too heavy, dear one, do not take it. Sit on your assigned seat.' The rest, in turn, made their oaths:

‘‘මාලඤ්ච සො කාසිකචන්දනඤ්ච, ධාරෙතු පුත්තස්ස බහූ භවන්තු;

කාමෙසු තිබ්බං කුරුතං අපෙක්ඛං, භිසානි තෙ බ්‍රාහ්මණ යො අහාසි.

'Whoever stole your lotus roots, O brahmin, may he wear garlands and Kasi sandalwood, and may he have many sons! May he develop intense longing for sensual pleasures!'

‘‘පහූතධඤ්ඤො [Pg.198] කසිමා යසස්සී, පුත්තෙ ගිහී ධනිමා සබ්බකාමෙ;

වයං අපස්සං ඝරමාවසාතු, භිසානි තෙ බ්‍රාහ්මණ යො අහාසි.

'Whoever stole your lotus roots, O brahmin, may he be rich in grain, a famous farmer, a householder with sons, wealthy in all sensual pleasures! May he dwell at home, not seeing his own decline.'

‘‘සො ඛත්තියො හොතු පසය්හකාරී, රාජාභිරාජා බලවා යසස්සී;

සචාතුරන්තං මහිමාවසාතු, භිසානි තෙ බ්‍රාහ්මණ යො අහාසි.

'Whoever stole your lotus roots, O brahmin, may he be a warrior, an oppressor, a king of kings, powerful and renowned! May he rule the entire earth to its four oceans!'

‘‘සො බ්‍රාහ්මණො හොතු අවීතරාගො, මුහුත්තනක්ඛත්තපථෙසු යුත්තො;

පූජෙතු නං රට්ඨපතී යසස්සී, භිසානි තෙ බ්‍රාහ්මණ යො අහාසි.

'Whoever stole your lotus roots, O brahmin, may he be a brahmin with unabated passion, devoted to astrology and auspicious moments! May the famous ruler of the land honor him!'

‘‘අජ්ඣායකං සබ්බසමන්තවෙදං, තපස්සිනං මඤ්ඤතු සබ්බලොකො;

පූජෙන්තු නං ජානපදා සමෙච්ච, භිසානි තෙ බ්‍රාහ්මණ යො අහාසි.

'Whoever stole your lotus roots, O brahmin, may the whole world consider him a scholar who has mastered all the Vedas and their supplements, and an ascetic! May the country folk gather and honor him!'

‘‘චතුස්සදං ගාමවරං සමිද්ධං, දින්නඤ්හි සො භුඤ්ජතු වාසවෙන;

අවීතරාගො මරණං උපෙතු, භිසානි තෙ බ්‍රාහ්මණ යො අහාසි.

'Whoever stole your lotus roots, O brahmin, may he enjoy an excellent, prosperous village abounding in four things, as if given by Vāsava! May he meet his death with passion unallayed!'

‘‘සො ගාමණී හොතු සහායමජ්ඣෙ, නච්චෙහි ගීතෙහි පමොදමානො;

සො රාජතො බ්‍යසනමාලත්ථ කිඤ්චි, භිසානි තෙ බ්‍රාහ්මණ යො අහාසි.

'Whoever stole your lotus roots, O brahmin, may he be a village headman among his companions, delighting in dance and song! May he never suffer any misfortune from the king!'

‘‘තං එකරාජා පථවිං විජෙත්වා, ඉත්ථීසහස්සස්ස ඨපෙතු අග්ගෙ;

සීමන්තිනීනං පවරා භවාතු, භිසානි තෙ බ්‍රාහ්මණ යා අහාසි.

'She who stole your lotus roots, O brahmin—may a sole monarch, having conquered the earth, place her at the head of a thousand women! May she become the foremost among women!'

‘‘ඉසීනඤ්හි [Pg.199] සා සබ්බසමාගතානං, භුඤ්ජෙය්‍ය සාදුං අවිකම්පමානා;

චරාතු ලාභෙන විකත්ථමානා, භිසානි තෙ බ්‍රාහණ යා අහාසි.

'She who stole your lotus roots, O brahmin, may she eat delicious food unperturbed in the midst of all the assembled sages! May she wander about, boasting of her gain!'

‘‘ආවාසිකො හොතු මහාවිහාරෙ, නවකම්මිකො හොතු ගජඞ්ගලායං;

ආලොකසන්ධිං දිවසං කරොතු, භිසානි තෙ බ්‍රාහ්මණ යො අහාසි.

'Whoever stole your lotus roots, O brahmin, may he be a resident monk in a great monastery, in charge of new construction at Gajaṅgala! May he spend a whole day making a single window opening!'

‘‘සො බජ්ඣතං පාසසතෙහි ඡම්හි, රම්මා වනා නීයතු රාජධානිං;

තුත්තෙහි සො හඤ්ඤතු පාචනෙහි, භිසානි තෙ බ්‍රාහ්මණ යො අහාසි.

'Whoever stole your lotus roots, O brahmin, may he be bound in six places with hundreds of snares! May he be led from the delightful forest to the capital city! May he be struck with goads and prods!'

‘‘අලක්කමාලී තිපුකණ්ණපිට්ඨො, ලට්ඨීහතො සප්පමුඛං උපෙතු;

සකච්ඡබන්ධො විසිඛං චරාතු, භිසානි තෙ බ්‍රාහ්මණ යො අහාසී’’ති. (ජා. 1.14.79-90) –

'Whoever stole your lotus roots, O brahmin, may he, wearing a garland of `alakka` flowers and with tin ornaments on his ears, be beaten with a stick and approach a snake's mouth! Bound with a loincloth, may he wander the streets!'

ඉමා ගාථායො අවොචුං.

They spoke these verses.

තත්ථ තිබ්බන්ති වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙසු බහලං අපෙක්ඛං කරොතු. කසිමාති සම්පන්නකසිකම්මො. පුත්තෙ ගිහී ධනිමා සබ්බකාමෙති පුත්තෙ ලභතු, ගිහී හොතු, සත්තවිධෙන ධනෙන ධනිමා හොතු, රූපාදිභෙදෙ සබ්බකාමෙ ලභතු. වයං අපස්සන්ති මහල්ලකකාලෙපි අපබ්බජිත්වා අත්තනො වයං අපස්සන්තො පඤ්චකාමගුණසමිද්ධං ඝරමෙව ආවසතු. රාජාභිරාජාති රාජූනං අන්තරෙ අතිරාජා. අවීතරාගොති පුරොහිතට්ඨානතණ්හාය සතණ්හො. තපස්සිනන්ති තපසීලං, සීලසම්පන්නොති නං මඤ්ඤතු. චතුස්සදන්ති ආකිණ්ණමනුස්සතාය මනුස්සෙහි පහූතධඤ්ඤතාය ධඤ්ඤෙන සුලභදාරුතාය දාරූහි සම්පන්නොදකතාය උදකෙනාති චතූහි උස්සන්නං. වාසවෙනාති වාසවෙන දින්නං විය අචලං, වාසවතො ලද්ධවරානුභාවෙනෙව රාජානං ආරාධෙත්වා තෙන දින්නන්තිපි අත්ථො. අවීතරාගොති අවිගතරාගො කද්දමෙ සූකරො විය කාමපඞ්කෙ නිමුග්ගොව හොතු.

Herein, a farmer means: one accomplished in the work of farming. With sons, a householder, wealthy in all sensual pleasures means: may he obtain sons, be a householder, be wealthy with the seven kinds of wealth, and obtain all sensual pleasures, such as forms and so on. Not seeing his decline means: even in old age, without having gone forth, not seeing his own decline, may he dwell right in a home replete with the five strands of sensual pleasure. A king of kings means: a king superior among kings. With passion unallayed means: having craving, with craving for the position of royal chaplain. An ascetic means: ascetic virtue; may the world think of him as endowed with virtue. Abounding in four things means: abounding in four things, namely: with people, because it is crowded with people; with grain, because of its abundance of grain; with timber, because timber is easily obtained; and with water, because it is endowed with water. By Vāsava means: unshakable, as if given by Vāsava. Or the meaning is also: given by the king after having pleased him by the power of a boon received from Vāsava. With passion unallayed means: with passion not departed, may he be immersed in the bog of sensual pleasure just like a pig in the mud.

ගාමණීති [Pg.200] ගාමජෙට්ඨකො. තන්ති තං ඉත්ථිං. එකරාජාති අග්ගරාජා. ඉත්ථීසහස්සස්සාති වචනමට්ඨතාය වුත්තං. සොළසන්නං ඉත්ථිසහස්සානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙතූති අත්ථො. සීමන්තිනීනන්ති සීමන්තධරානං, ඉත්ථීනන්ති අත්ථො. සබ්බසමාගතානන්ති සබ්බෙසං සන්නිපතිතානං මජ්ඣෙ නිසීදිත්වා. අවිකම්පමානාති අනොසක්කමානා සාදුරසං භුඤ්ජතූති අත්ථො. චරාතු ලාභෙන විකත්ථමානාති ලාභහෙතු සිඞ්ගාරවෙසං ගහෙත්වා ලාභං උප්පාදෙතුං චරතු. ආවාසිකොති ආවාසජග්ගනකො. ගජඞ්ගලායන්ති එවංනාමකෙ නගරෙ. තත්ථ කිර දබ්බසම්භාරා සුලභා. ආලොකසන්ධිං දිවසන්ති එකදිවසෙන එකමෙව වාතපානං කරොතු. සො කිර දෙවපුත්තො කස්සපබුද්ධකාලෙ ගජඞ්ගලනගරං නිස්සාය යොජනිකෙ මහාවිහාරෙ ආවාසිකො සඞ්ඝත්ථෙරො හුත්වා ජිණ්ණෙ විහාරෙ නවකම්මානි කරොන්තොව මහාදුක්ඛං අනුභවි, තං සන්ධායාහ.

Headman means village chief. Her refers to that woman. Sole monarch means chief king. Of a thousand women is said for rhetorical effect; the meaning is, 'May he place her in the chief position among sixteen thousand women.' Of women means of those who wear a parting in their hair; that is, of women. Of all assembled means sitting in the midst of all who have gathered. Unperturbed means: not shrinking back, may she eat the delicious food. May she wander boasting of her gain means: for the sake of gain, having adopted an alluring guise, may she wander about to generate gain. Resident means the caretaker of the residence. At Gajaṅgala refers to the city of that name. There, it seems, materials and supplies were easy to get. A window-opening a day means: may he make only one window in a single day. It is said that this devaputta, in the time of the Buddha Kassapa, had been the resident elder of the Sangha in a great monastery one yojana in extent near the city of Gajaṅgala. While undertaking new construction on the old monastery, he experienced great suffering. It is with reference to this that he spoke.

පාසසතෙහීති බහූහි පාසෙහි. ඡම්හීති චතූසු පාදෙසු ගීවාය කටිභාගෙ චාති ඡසු ඨානෙසු. තුත්තෙහීති ද්විකණ්ටකාහි දීඝලට්ඨීහි. පාචනෙහීති රස්සපාචනෙහි, අඞ්කුසකෙහි වා. අලක්කමාලීති අහිතුණ්ඩිකෙන කණ්ඨෙ පරික්ඛිපිත්වා ඨපිතාය අලක්කමාලාය සමන්නාගතො. තිපුකණ්ණපිට්ඨොති තිපුපිළන්ධනෙන පිළන්ධිතපිට්ඨිකණ්ණො කණ්ණපිට්ඨො. ලට්ඨිහතොති සප්පකීළාපනං සික්ඛාපයමානො ලට්ඨියා හතො හුත්වා. සබ්බං තෙ කාමභොගං ඝරාවාසං අත්තනා අත්තනා අනුභූතදුක්ඛඤ්ච ජිගුච්ඡන්තා තථා තථා සපථං කරොන්තා එවමාහංසු.

With hundreds of snares means with many snares. In six means in six places: on the four feet, the neck, and the waist. With goads means with long sticks having two prongs. With prods means with short prods, or with hooks. Wearing an `alakka` garland means endowed with a garland of `alakka` placed around the neck by a snake-charmer. With `tipukaṇṇapiṭṭha` means with the back of the ears adorned with a tin ornament. Beaten with a stick means being beaten with a stick while being taught snake-charming. All of them, despising sensual enjoyment, the household life, and the suffering they had personally experienced, made their oaths in this and that way and spoke thus.

අථ බොධිසත්තො ‘‘සබ්බෙහි ඉමෙහි සපථො කතො, මයාපි කාතුං වට්ටතී’’ති සපථං කරොන්තො –

Then the Bodhisatta thought, 'An oath has been made by all these; it is proper for me to make one too,' and, making an oath, he said:

‘‘යො වෙ අනට්ඨංව නට්ඨන්ති චාහ, කාමෙව සො ලභතං භුඤ්ජතඤ්ච;

අගාරමජ්ඣෙ මරණං උපෙතු, යො වා භොන්තො සඞ්කති කඤ්චි දෙවා’’ති. (ජා. 1.14.91) –

“Whoever declares as lost what is not lost, may he obtain and enjoy sensual pleasures, and may he meet death in the midst of his house; and also, sirs, whichever of you gods suspects anyone!”

ඉමං ගාථමාහ.

He spoke this verse.

තත්ථ භොන්තොති භවන්තො. සඞ්කතීති ආසඞ්කති. කඤ්චීති අඤ්ඤතරං.

Herein, `bhonto` means sirs. `Saṅkati` means suspects. `Kañci` means anyone.

අථ [Pg.201] සක්කො ‘‘සබ්බෙපිමෙ කාමෙසු නිරපෙක්ඛා’’ති ජානිත්වා සංවිග්ගමානසො න ඉමෙසු කෙනචිපි භිසානි නීතානි, නාපි තයා අනට්ඨං නට්ඨන්ති වුත්තං, අපිච අහං තුම්හෙ වීමංසිතුකාමො අන්තරධාපෙසින්ති දස්සෙන්තො –

Then Sakka, knowing, “All these are indifferent to sensual pleasures,” and with a mind struck by urgency, in order to show that “the lotus roots were not taken by any of these, nor was it said by you that what is not lost is lost, but rather I, wishing to test you, made them disappear,” said:

‘‘වීමංසමානො ඉසිනො භිසානි, තීරෙ ගහෙත්වාන ථලෙ නිධෙසිං;

සුද්ධා අපාපා ඉසයො වසන්ති, එතානි තෙ බ්‍රහ්මචාරී භිසානී’’ති. (ජා. 1.14.95) –

“Investigating the sages’ lotus roots, I took them and placed them on the dry land of the bank. Pure and sinless are the sages who dwell here—these are your lotus roots, O holy man.”

ඔසානගාථමාහ.

He spoke the concluding verse.

තං සුත්වා බොධිසත්තො –

Hearing this, the Bodhisatta said:

‘‘න තෙ නටා නො පන කීළනෙය්‍යා, න බන්ධවා නො පන තෙ සහායා;

කිස්මිං වුපත්ථම්භ සහස්සනෙත්ත, ඉසීහි ත්වං කීළසි දෙවරාජා’’ති. (ජා. 1.14.96) –

“They are neither your dancers nor your playthings, neither your relatives nor your companions. Relying on what, O Thousand-Eyed One, do you sport with the sages, O King of Gods?”

සක්කං තජ්ජෙසි.

He rebuked Sakka.

අථ නං සක්කො –

Then Sakka said to him:

‘‘ආචරියො මෙසි පිතා ච මය්හං, එසා පතිට්ඨා ඛලිතස්ස බ්‍රහ්මෙ;

එකාපරාධං ඛම භූරිපඤ්ඤ, න පණ්ඩිතා කොධබලා භවන්තී’’ති. (ජා. 1.14.97) –

“You are my teacher and my father; you are a refuge for one who has stumbled, O Brahma. Forgive this single offense, O one of vast wisdom, for the wise are not those whose strength is anger.”

ඛමාපෙසි.

He asked for forgiveness.

මහාසත්තො සක්කස්ස දෙවරඤ්ඤො ඛමිත්වා සයං ඉසිගණං ඛමාපෙන්තො –

The Great Being, having forgiven Sakka, the king of the gods, and causing the assembly of sages to forgive him as well, said:

‘‘සුවාසිතං ඉසිනං එකරත්තං, යං වාසවං භූතපතිද්දසාම;

සබ්බෙව භොන්තො සුමනා භවන්තු, යං බ්‍රාහ්මණො පච්චුපාදී භිසානී’’ති. (ජා. 1.14.98) –

“The sages’ one-night stay was well-spent, for we have seen Vāsava, the lord of beings. May all you sirs be glad of heart, since the brahmin has gotten back the lotus roots.”

ආහ.

He said.

තත්ථ [Pg.202] න තෙ නටාති, දෙවරාජ, මයං තව නටා වා කීළිතබ්බයුත්තකා වා න හොම. නාපි තව ඤාතකා, සහායා හස්සං කාතබ්බා. අථ ත්වං කිස්මිං වුපත්ථම්භාති කිං උපත්ථම්භකං කත්වා, කිං නිස්සාය ඉසීහි සද්ධිං කීළසීති අත්ථො. එසා පතිට්ඨාති එසා තව පාදච්ඡායා අජ්ජ මම ඛලිතස්ස අපරාධස්ස පතිට්ඨා හොතු. සුවාසිතන්ති ආයස්මන්තානං ඉසීනං එකරත්තිම්පි ඉමස්මිං අරඤ්ඤෙ වසිතං සුවසිතමෙව. කිංකාරණා? යං වාසවං භූතපතිං අද්දසාම. සචෙ හි මයං නගරෙ අවසිම්හා, න ඉමං අද්දසාම. භොන්තොති භවන්තො. සබ්බෙපි සුමනා භවන්තු තුස්සන්තු, සක්කස්ස දෙවරඤ්ඤො ඛමන්තු, කිංකාරණා? යං බ්‍රාහ්මණො පච්චුපාදී භිසානි යස්මා තුම්හාකං ආචරියො භිසානි අලභීති. සක්කො ඉසිගණං වන්දිත්වා දෙවලොකං ගතො. ඉසිගණොපි ඣානාභිඤ්ඤායො නිබ්බත්තෙත්වා බ්‍රහ්මලොකූපගො අහොසි.

Herein, `na te naṭā` means: “O king of gods, we are not your dancers or your playthings. Nor are we your relatives or companions with whom to make jokes.” `Atha tvaṃ kismiṃ vupatthambha` means: “Relying on what, depending on what, do you sport with the sages?” This is the meaning. `Esā patiṭṭhā` means: “May this shadow of your feet today become a refuge for my stumbling and offense.” `Suvāsitaṃ` means: “The dwelling for even a single night in this forest by the venerable sages was indeed well-dwelt.” For what reason? “Because we have seen Vāsava, the lord of beings. For if we had dwelt in the city, we would not have seen him.” `Bhonto` means sirs. “May all be glad of heart, may they be pleased, may they forgive Sakka, the king of the gods.” For what reason? `Yaṃ brāhmaṇo paccupādī bhisāni` means: “Because your teacher has obtained the lotus roots.” Sakka, having paid homage to the assembly of sages, went to the deva world. The assembly of sages too, having developed the jhānas and supernormal knowledges, went to the Brahma-world.

තදා උපකඤ්චනාදයො ඡ භාතරො සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානමහාකස්සපඅනුරුද්ධපුණ්ණආනන්දත්ථෙරා, භගිනී උප්පලවණ්ණා, දාසී ඛුජ්ජුත්තරා, දාසො චිත්තො ගහපති, රුක්ඛදෙවතා සාතාගිරො, වාරණො පාලිලෙය්‍යනාගො, වානරො මධුවාසිට්ඨො, සක්කො කාළුදායී, මහාකඤ්චනතාපසො ලොකනාථො.

At that time, the six brothers, Upakañcana and the others, were Sāriputta, Moggallāna, Mahākassapa, Anuruddha, Puṇṇa, and Ānanda, the Elders; the sister was Uppalavaṇṇā; the female servant was Khujjuttarā; the male servant was Citta the householder; the tree deity was Sātāgiri; the elephant was the nāga Pālileyya; the monkey was Madhuvāsiṭṭha; Sakka was Kāḷudāyī; and the great ascetic Mahākañcana was the Lord of the World.

තස්ස ඉධාපි හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව දස පාරමියො නිද්ධාරෙතබ්බා. තථා අච්චන්තමෙව කාමෙසු අනපෙක්ඛතාදයො ගුණානුභාවා විභාවෙතබ්බාති.

Here too, in his case, the ten perfections should be determined in the same way as stated before. Likewise, the powerful qualities such as complete indifference to sensual pleasures should be elucidated.

භිසචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Bhisa Cariya is finished.

5. සොණපණ්ඩිතචරියාවණ්ණනා

5. The Explanation of the Cariya of Soṇa the Wise

42. පඤ්චමෙ නගරෙ බ්‍රහ්මවඩ්ඪනෙති බ්‍රහ්මවඩ්ඪනනාමකෙ නගරෙ. කුලවරෙති අග්ගකුලෙ. සෙට්ඨෙති පාසංසතමෙ. මහාසාලෙති මහාසාරෙ. අජායහන්ති අජායිං අහං. ඉදං වුත්තං හොති – තස්මිං කාලෙ ‘‘බ්‍රහ්මවඩ්ඪන’’න්ති ලද්ධනාමෙ බාරාණසිනගරෙ යදා හොමි භවාමි පටිවසාමි, තදා අභිජාතසම්පත්තියා උදිතොදිතභාවෙන අග්ගෙ විජ්ජාවතසම්පත්තියා සෙට්ඨෙ අසීතිකොටිවිභවතාය මහාසාලෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ අහං උප්පජ්ජින්ති.

42. In the fifth Cariya: `In the city of Brahmavaḍḍhana` means in the city named Brahmavaḍḍhana. `In an excellent family` means in a foremost family. `Best` means most praiseworthy. `Of great substance` means very wealthy. `I was born` means I was born. This is what is said: At that time, when I was dwelling in the city of Bārāṇasī, which was then named Brahmavaḍḍhana, I was born into a brahmin family that was foremost on account of its noble birth and prosperity, best on account of its accomplishment in knowledge, and of great substance on account of its wealth of eighty crores.

තදා [Pg.203] හි මහාසත්තො බ්‍රහ්මලොකතො චවිත්වා බ්‍රහ්මවඩ්ඪනනගරෙ අසීතිකොටිවිභවස්ස අඤ්ඤතරස්ස බ්‍රාහ්මණමහාසාලස්ස පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති. තස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ ‘‘සොණකුමාරො’’ති නාමං කරිංසු. තස්ස පදසා ගමනකාලෙ අඤ්ඤොපි සත්තො බ්‍රහ්මලොකා චවිත්වා බොධිසත්තස්ස මාතුයා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හි. තස්ස ජාතස්ස ‘‘නන්දකුමාරො’’ති නාමං කරිංසු. තෙසං උග්ගහිතවෙදානං සබ්බසිප්පනිප්ඵත්තිප්පත්තානං වයප්පත්තානං රූපසම්පදං දිස්වා තුට්ඨහට්ඨා මාතාපිතරො ‘‘ඝරබන්ධනෙන බන්ධිස්සාමා’’ති පඨමං සොණකුමාරං ආහංසු – ‘‘තාත, තෙ පතිරූපකුලතො දාරිකං ආනෙස්සාම, ත්වං කුටුම්බං පටිපජ්ජාහී’’ති.

Then the Great Being, having passed away from the Brahma-world, was reborn as the son of a certain brahmin of great substance, possessing eighty crores of wealth, in the city of Brahmavaḍḍhana. On his naming day, they named him “Soṇakumāra.” At the time when he was able to walk, another being, having passed away from the Brahma-world, took conception in the womb of the Bodhisatta’s mother. When he was born, they named him “Nandakumāra.” Seeing their mastery of the Vedas, their accomplishment in all arts, and their beauty upon reaching maturity, their pleased and joyful parents thought, “We shall bind them with the bonds of household life.” First, they said to Soṇakumāra: “Dear son, we will bring you a suitable girl from a worthy family; you must undertake the household life.”

මහාසත්තො ‘‘අලං මය්හං ඝරාවාසෙන, අහං යාවජීවං තුම්හෙ පටිජග්ගිත්වා තුම්හාකං අච්චයෙන පබ්බජිස්සාමී’’ති ආහ. මහාසත්තස්ස හි තදා තයොපි භවා ආදිත්තං අගාරං විය අඞ්ගාරකාසු විය ච උපට්ඨහිංසු. විසෙසතො පනෙස නෙක්ඛම්මජ්ඣාසයො නෙක්ඛම්මාධිමුත්තො අහොසි. තස්ස අධිප්පායං අජානන්තා තෙ පුනප්පුනං කථෙන්තාපි තස්ස චිත්තං අලභිත්වා නන්දකුමාරං ආමන්තෙත්වා ‘‘තාත, තෙන හි ත්වං කුටුම්බං පටිපජ්ජාහී’’ති වත්වා තෙනාපි ‘‘නාහං මම භාතරා ඡඩ්ඩිතඛෙළං සීසෙන උක්ඛිපාමි, අහම්පි තුම්හාකං අච්චයෙන භාතරා සද්ධිං පබ්බජිස්සාමී’’ති වුත්තෙ ‘‘ඉමෙ එවං තරුණා කාමෙ ජහන්ති, කිමඞ්ගං පන මයන්ති සබ්බෙව පබ්බජිස්සාමා’’ති චින්තෙත්වා ‘‘තාත, කිං වො අම්හාකං අච්චයෙන පබ්බජ්ජාය, සබ්බෙ සහෙව පබ්බජාමා’’ති වත්වා ඤාතීනං දාතබ්බයුත්තකං දත්වා දාසජනං භුජිස්සං කත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙත්වා සබ්බං ධනං විස්සජ්ජෙත්වා මහාදානං පවත්තෙත්වා චත්තාරොපි ජනා බ්‍රහ්මවඩ්ඪනනගරා නික්ඛමිත්වා හිමවන්තප්පදෙසෙ පදුමපුණ්ඩරීකමණ්ඩිතං මහාසරං නිස්සාය රමණීයෙ වනසණ්ඩෙ අස්සමං මාපෙත්වා පබ්බජිත්වා තත්ථ වසිංසු. තෙන වුත්තං –

The Great Being said, “Enough of household life for me. I will take care of you as long as you live, and after your passing, I will go forth.” For the Great Being at that time, the three kinds of existence appeared like a burning house and a pit of embers. Especially, his disposition was for renunciation, and he was intent on renunciation. Not understanding his intention, they repeatedly spoke to him but could not sway his mind. Then, summoning Nandakumāra, they said, “Dear son, in that case, you manage the household.” But he too replied, “I will not lift with my head the spittle discarded by my brother. After your passing, I too will go forth with my brother.” Hearing this, they thought, “These young ones abandon sensual pleasures so easily—what then of us? Let us all go forth.” So they said, “Dear son, why wait for our passing to go forth? Let us all go forth together.” After distributing to their relatives what was due to them and freeing their servants, they informed the king, gave away all their wealth, and held a great almsgiving. Then, all four left the city of Brahmavaḍḍhana and, reaching a delightful forest grove near a great lake adorned with red and white lotuses in the Himalayan region, built a hermitage, went forth, and dwelt there. Thus it is said:

43.

43.

‘‘තදාපි ලොකං දිස්වාන, අන්ධීභූතං තමොත්ථටං;

චිත්තං භවතො පතිකුටති, තුත්තවෙගහතං විය.

“Even then, seeing the world become blind, shrouded in darkness, my mind recoiled from existence, like something struck by the force of a goad.

44.

44.

‘‘දිස්වාන විවිධං පාපං, එවං චින්තෙසහං තදා;

කදාහං ගෙහා නික්ඛම්ම, පවිසිස්සාමි කානනං.

“Having seen manifold evil, thus I thought at that time: ‘When shall I, having gone forth from home, enter the forest?’

45.

45.

‘‘තදාපි මං නිමන්තිංසු, කාමභොගෙහි ඤාතයො;

තෙසම්පි ඡන්දමාචික්ඛිං, මා නිමන්තෙථ තෙහි මං.

“Even then my relatives invited me with sensual enjoyments; but I declared my intention to them: ‘Do not invite me with those.’

46.

46.

‘‘යො [Pg.204] මෙ කනිට්ඨකො භාතා, නන්දො නාමාසි පණ්ඩිතො;

සොපි මං අනුසික්ඛන්තො, පබ්බජ්ජං සමරොචයි.

“My younger brother, named Nanda, who was wise, he too, following my example, found delight in the going forth.

47.

47.

‘‘අහං සොණො ච නන්දො ච, උභො මාතාපිතා මම;

තදාපි භොගෙ ඡඩ්ඩෙත්වා, පාවිසිම්හා මහාවන’’න්ති.

“I, Soṇa, and Nanda, and both my mother and father—even then, having abandoned our wealth, we entered the great forest.”

තත්ථ තදාපීති යදා අහං බ්‍රහ්මවඩ්ඪනනගරෙ සොණො නාම බ්‍රාහ්මණකුමාරො අහොසිං, තදාපි. ලොකං දිස්වානාති සකලම්පි සත්තලොකං පඤ්ඤාචක්ඛුනා පස්සිත්වා. අන්ධීභූතන්ති පඤ්ඤාචක්ඛුවිරහෙන අන්ධජාතං අන්ධභාවං පත්තං. තමොත්ථටන්ති අවිජ්ජන්ධකාරෙන අභිභූතං. චිත්තං භවතො පතිකුටතීති ජාතිආදිසංවෙගවත්ථුපච්චවෙක්ඛණෙන කාමාදිභවතො මම චිත්තං සඞ්කුටති සන්නිලීයති න විසරති. තුත්තවෙගහතං වියාති තුත්තං වුච්චති අයොකණ්ටකසීසො දීඝදණ්ඩො, යො පතොදොති වුච්චති. තෙන වෙගසා අභිහතො යථා හත්ථාජානීයො සංවෙගප්පත්තො හොති, එවං මම චිත්තං තදා කාමාදීනවපච්චවෙක්ඛණෙන සංවෙගප්පත්තන්ති දස්සෙති.

Herein, `even then` means: when I was the brahmin youth named Soṇa in the city of Brahmavaḍḍhana. `Having seen the world` means: having seen the entire world of beings with the eye of wisdom. `Become blind` means: having become blind, having reached a state of blindness, through the absence of the eye of wisdom. `Shrouded in darkness` means: overwhelmed by the darkness of ignorance. `My mind recoils from existence` means: by reflecting on the grounds for spiritual urgency such as birth, my mind shrinks back from existence based on sensual pleasures and so on; it contracts, it does not expand. `Like something struck by the force of a goad` means: a `tutta` is a long staff with an iron point, which is called a goad. Just as a thoroughbred elephant, when struck forcefully with it, becomes agitated, so too my mind at that time became agitated by reflecting on the danger in sensual pleasures and so on. This is what is shown.

දිස්වාන විවිධං පාපන්ති ගෙහං ආවසන්තෙහි ඝරාවාසනිමිත්තං ඡන්දදොසාදිවසෙන කරීයමානං නානාවිධං පාණාතිපාතාදිපාපකම්මඤ්චෙව තන්නිමිත්තඤ්ච නෙසං ලාමකභාවං පස්සිත්වා. එවං චින්තෙසහං තදාති ‘‘කදා නු ඛො අහං මහාහත්ථී විය අයබන්ධනං ඝරබන්ධනං ඡින්දිත්වා ගෙහතො නික්ඛමනවසෙන වනං පවිසිස්සාමී’’ති එවං තදා සොණකුමාරකාලෙ චින්තෙසිං අහං. තදාපි මං නිමන්තිංසූති න කෙවලං අයොඝරපණ්ඩිතාදිකාලෙයෙව, අථ ඛො තදාපි තස්මිං සොණකුමාරකාලෙපි මං මාතාපිතුආදයො ඤාතයො කාමභොගිනො කාමජ්ඣාසයා ‘‘එහි, තාත, ඉමං අසීතිකොටිධනං විභවං පටිපජ්ජ, කුලවංසං පතිට්ඨාපෙහී’’ති උළාරෙහි භොගෙහි නිමන්තයිංසු. තෙසම්පි ඡන්දමාචික්ඛින්ති තෙසම්පි මම ඤාතීනං තෙහි කාමභොගෙහි මා මං නිමන්තයිත්ථාති අත්තනො ඡන්දම්පි ආචික්ඛිං, පබ්බජ්ජාය නින්නජ්ඣාසයම්පි කථෙසිං, යථාජ්ඣාසයං පටිපජ්ජථාති අධිප්පායො.

“Having seen manifold evil”: This refers to seeing the various unwholesome actions such as killing, and their causes, committed by householders dwelling in a home on account of desire, hatred, and so on, and recognizing their base nature. “Thus I thought then”: This means I pondered: “When will I, like a great elephant breaking its iron fetters, shatter the fetter of the home and enter the forest by going forth from household life?” Even then they invited me—not only during the time of the Ayoghara Paṇḍita, but even then, during my youth as Soṇa, my relatives, led by my parents, who were enjoyers of sensual pleasures and inclined toward them, urged me with lavish riches, saying: “Come, dear one, take possession of this wealth of eighty crores and establish the family lineage.” “I declared my wish to them”: This means I expressed my own wish to those relatives, saying, “Do not invite me with those sensual pleasures,” and I spoke of my inclination toward going forth, the meaning being: “You should proceed according to your own disposition.”

සොපි මං අනු සික්ඛන්තොති ‘‘ඉමෙ කාමා නාම අප්පස්සාදා බහුදුක්ඛා බහූපායාසා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.234; 2.43-45; පාචි.417) නයෙන නානප්පකාරං කාමෙසු ආදීනවං පච්චවෙක්ඛිත්වා යථාහං සීලාදීනි සික්ඛන්තො පබ්බජ්ජං රොචෙසිං. සොපි නන්දපණ්ඩිතො [Pg.205] තථෙව තස්ස නෙක්ඛම්මෙන මං අනුසික්ඛන්තො පබ්බජ්ජං සමරොචයීති. අහං සොණො ච නන්දො චාති තස්මිං කාලෙ සොණනාමකො අහං මය්හං කනිට්ඨභාතා නන්දො චාති. උභො මාතාපිතා මමාති ‘‘ඉමෙ නාම පුත්තකා එවං තරුණකාලෙපි කාමෙ ජහන්ති, කිමඞ්ගං පන මය’’න්ති උප්පන්නසංවෙගා මාතාපිතරො ච. භොගෙ ඡඩ්ඩෙත්වාති අසීතිකොටිවිභවසමිද්ධෙ මහා භොගෙ අනපෙක්ඛචිත්තා ඛෙළපිණ්ඩං විය පරිච්චජිත්වා මයං චත්තාරොපි ජනා හිමවන්තප්පදෙසෙ මහාවනං නෙක්ඛම්මජ්ඣාසයෙන පවිසිම්හාති අත්ථො.

“He too, training in imitation of me”: Having reflected in various ways on the danger in sensual pleasures—in the manner of “These sensual pleasures are of little satisfaction, much suffering, and much despair,” and so on—just as I, training in virtue and so forth, came to approve of the going forth, so too the wise Nanda, following my example in renunciation, came to approve of the going forth. “I, Soṇa, and Nanda”: At that time, I was named Soṇa, and Nanda was my younger brother. “Both my mother and father”: And our parents too, in whom a sense of spiritual urgency arose, thinking: “These sons of ours are renouncing sensual pleasures even at such a young age—what then of us?” “Having forsaken wealth”: Having forsaken great riches amounting to eighty crores, with unattached minds, casting them away like a lump of phlegm, we four persons entered the great forest in the Himalayan region with an intention for renunciation. That is the meaning.

පවිසිත්වා ච තෙ තත්ථ රමණීයෙ භූමිභාගෙ අස්සමං මාපෙත්වා තාපසපබ්බජ්ජාය පබ්බජිත්වා තත්ථ වසිංසු. තෙ උභොපි භාතරො මාතාපිතරො පටිජග්ගිංසු. තෙසු නන්දපණ්ඩිතො ‘‘මයා ආභතඵලාඵලානෙව මාතාපිතරො ඛාදාපෙස්සාමී’’ති හිය්‍යො ච පුරිමගොචරගහිතට්ඨානතො ච යානි තානි අවසෙසානි ඵලාඵලානි පාතොව ආනෙත්වා මාතාපිතරො ඛාදාපෙති. තෙ තානි ඛාදිත්වා මුඛං වික්ඛාලෙත්වා උපොසථිකා හොන්ති. සොණපණ්ඩිතො පන දූරං ගන්ත්වා මධුරමධුරානි සුපක්කානි ආහරිත්වා උපනාමෙති. අථ නං තෙ ‘‘තාත, කනිට්ඨෙන ආභතානි මයං ඛාදිත්වා උපොසථිකා ජාතා, ඉදානි නො අත්ථො නත්ථී’’ති වදන්ති. ඉති තස්ස ඵලාඵලානි පරිභොගං න ලභන්ති විනස්සන්ති, පුනදිවසාදීසුපි තථෙවාති, එවං සො පඤ්චාභිඤ්ඤතාය දූරම්පි ගන්ත්වා ආහරති, තෙ පන න ඛාදන්ති.

Having entered, they had a hermitage built in a delightful stretch of land there, went forth into the ascetic life, and dwelt there. Both brothers attended to their parents. Among them, the wise Nanda thought, “I will have my parents eat only the fruits and wild roots that I have brought.” So in the morning he would bring the fruits and roots that remained from the foraging ground of the previous day and feed them to his parents. Having eaten them and rinsed their mouths, they would undertake the Uposatha observance. But the wise Soṇa would go far away and bring back very sweet, fully ripe fruits and offer them. Then they would say to him: “Dear son, we have eaten what your younger brother brought and have undertaken the Uposatha; now we have no need for these.” Thus his fruits and roots were not consumed but went to waste; and it was the same on the following days. In this way, although he would go far with his five higher knowledges and bring them back, they would not eat them.

අථ මහාසත්තො චින්තෙසි – ‘‘මාතාපිතරො සුඛුමාලා, නන්දො ච යානි තානි අපක්කානි දුප්පක්කානි ඵලාඵලානි ආහරිත්වා ඛාදාපෙති, එවං සන්තෙ ඉමෙ න චිරං පවත්තිස්සන්ති, වාරෙස්සාමි න’’න්ති. අථ නං ආමන්තෙත්වා ‘‘නන්ද, ඉතො පට්ඨාය ඵලාඵලං ආහරිත්වා මමාගමනං පතිමානෙහි, උභො එකතොව ඛාදාපෙස්සාමා’’ති ආහ. එවං වුත්තෙපි අත්තනො පුඤ්ඤං පච්චාසීසන්තො න තස්ස වචනමකාසි. මහාසත්තො තං උපට්ඨානං ආගතං ‘‘න ත්වං පණ්ඩිතානං වචනං කරොසි, අහං ජෙට්ඨො, මාතාපිතරො ච මමෙව භාරො, අහමෙව නෙ පටිජග්ගිස්සාමි, ත්වං ඉතො අඤ්ඤත්ථ යාහී’’ති තස්ස අච්ඡරං පහරි.

Then the Great Being thought: “My parents are delicate, and Nanda brings unripe and poorly ripened fruits and roots for them to eat. This being so, they will not last long. I must stop him.” Then he addressed him, saying: “Nanda, from now on, bring the fruits and roots and wait for my arrival. We will both feed them together.” But even when this was said, Nanda, desiring his own merit, did not do as he said. When he came to attend on them, the Great Being rebuked him with a snap of his fingers, saying: “You do not follow the words of the wise. I am the elder, and our parents are my responsibility. I alone will attend to them. You go elsewhere from here!”

සො තෙන පණාමිතො තත්ථ ඨාතුං අසක්කොන්තො තං වන්දිත්වා මාතාපිතූනං තමත්ථං ආරොචෙත්වා අත්තනො පණ්ණසාලං පවිසිත්වා කසිණං [Pg.206] ඔලොකෙත්වා තංදිවසමෙව අට්ඨ ච සමාපත්තියො පඤ්ච ච අභිඤ්ඤායො නිබ්බත්තෙත්වා චින්තෙසි – ‘‘කිං නු ඛො අහං සිනෙරුපාදතො රතනවාලුකං ආහරිත්වා මම භාතු පණ්ණසාලාපරිවෙණං ආකිරිත්වා ඛමාපෙස්සාමි, උදාහු අනොතත්තතො උදකං ආහරිත්වා ඛමාපෙස්සාමි? අථ වා මෙ භාතා දෙවතාවසෙන ඛමෙය්‍ය, චත්තාරො මහාරාජානො සක්කඤ්ච දෙවරාජානං ආනෙත්වා ඛමාපෙස්සාමි, එවං පන න සොභිස්සති, අයං ඛො මනොජො බ්‍රහ්මවඩ්ඪනරාජා සකලජම්බුදීපෙ අග්ගරාජා, තං ආදිං කත්වා සබ්බෙ රාජානො ආනෙත්වා ඛමාපෙස්සාමි, එවං සන්තෙ මම භාතු ගුණො සකලජම්බුදීපං අවත්ථරිත්වා ගමිස්සති, චන්දො විය සූරියො විය ච පඤ්ඤායිස්සතී’’ති.

Having been dismissed by him and being unable to remain there, he paid homage to him, informed his parents of the matter, entered his own leaf-hut, gazed at a kasiṇa device, and on that very day produced the eight attainments and the five higher knowledges. He then reflected: "Should I bring jewel-sand from the foot of Mount Sineru, scatter it around my brother's leaf-hut compound, and ask his forgiveness? Or should I bring water from Lake Anotatta and ask his forgiveness? Or perhaps my brother might forgive me on account of the deities; should I bring the Four Great Kings and Sakka, king of the devas, and ask his forgiveness? But that would not be proper. This King Brahmavaḍḍhana of Manoja is the chief king in all of Jambudīpa. I will bring him first and then all the other kings and ask for forgiveness. When this is done, my brother's virtue will spread throughout all of Jambudīpa and he will become as famous as the moon and the sun."

සො තාවදෙව ඉද්ධියා ගන්ත්වා බ්‍රහ්මවඩ්ඪනනගරෙ තස්ස රඤ්ඤො නිවෙසනද්වාරෙ ඔතරිත්වා ‘‘එකො තාපසො තුම්හෙ දට්ඨුකාමො’’ති රඤ්ඤො ආරොචාපෙත්වා තෙන කතොකාසො තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘අහං අත්තනො බලෙන සකලජම්බුදීපෙ රජ්ජං ගහෙත්වා තව දස්සාමී’’ති. ‘‘කථං පන තුම්හෙ, භන්තෙ, සකලජම්බුදීපෙ රජ්ජං ගහෙත්වා දස්සථා’’ති? ‘‘මහාරාජ, කස්සචි වධච්ඡෙදං අකත්වා අත්තනො ඉද්ධියාව ගහෙත්වා දස්සාමී’’ති මහතියා සෙනාය සද්ධිං තං ආදාය කොසලරට්ඨං ගන්ත්වා නගරස්ස අවිදූරෙ ඛන්ධාවාරං නිවෙසෙත්වා ‘‘යුද්ධං වා නො දෙතු, වසෙ වා වත්තතූ’’ති කොසලරඤ්ඤො දූතං පාහෙසි. තෙන කුජ්ඣිත්වා යුද්ධසජ්ජෙන හුත්වා නික්ඛන්තෙන සද්ධිං යුද්ධෙ ආරද්ධෙ අත්තනො ඉද්ධානුභාවෙන යථා ද්වින්නං සෙනානං පීළනං න හොති, එවං කත්වා යථා ච කොසලරාජා තස්ස වසෙ වත්තති, එවං වචනපටිවචනහරණෙහි සංවිදහි. එතෙනුපායෙන සකලජම්බුදීපෙ රාජානො තස්ස වසෙ වත්තාපෙසි.

He went at once by psychic power to the city of Brahmavaḍḍhana, descended at the gate of that king's palace, and had it announced to the king: "An ascetic wishes to see you." Having been given an opportunity by him, he went into his presence and said: "By my own power I will take the kingship of all Jambudīpa and give it to you." "But how, venerable sir, will you take the kingship of all Jambudīpa and give it to me?" "Great king, without causing the death or injury of anyone, I will take it by my own psychic power and give it to you." Taking the king with a great army, he went to the kingdom of Kosala, set up camp not far from the city, and sent a messenger to the king of Kosala, saying: "Either give us battle or come under our sway." When that king, angered, came out prepared for battle, and the battle commenced, he, by his psychic power, acted so that there was no affliction to either of the two armies, and he arranged by an exchange of messages that the king of Kosala would come under his sway. By this means he made all the kings in Jambudīpa come under his sway.

සො තෙන පරිතුට්ඨො නන්දපණ්ඩිතං ආහ – ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙහි යථා මය්හං පටිඤ්ඤාතං, තථා කතං, බහූපකාරා මෙ තුම්හෙ, කිමහං තුම්හාකං කරිස්සාමි, අහඤ්හි තෙ සකලජම්බුදීපෙ උපඩ්ඪරජ්ජම්පි දාතුං ඉච්ඡාමි, කිමඞ්ගං පන හත්ථිඅස්සරථමණිමුත්තාපවාළරජතසුවණ්ණදාසිදාසපරිජනපරිච්ඡෙද’’න්ති? තං සුත්වා නන්දපණ්ඩිතො ‘‘න මෙ තෙ, මහාරාජ, රජ්ජෙන අත්ථො, නාපි හත්ථියානාදීහි, අපි ච ඛො තෙ රට්ඨෙ අසුකස්මිං නාම අස්සමෙ මම මාතාපිතරො පබ්බජිත්වා වසන්ති. ත්‍යාහං උපට්ඨහන්තො එකස්මිං [Pg.207] අපරාධෙ මම ජෙට්ඨභාතිකෙන සොණපණ්ඩිතෙන නාම මහෙසිනා පණාමිතො, ස්වාහං තං ආදාය තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ඛමාපෙස්සාමි, තස්ස මෙ ත්වං ඛමාපනෙ සහායො හොහී’’ති. රාජා ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා චතුවීසතිඅක්ඛොභනී පරිමාණාය සෙනාය පරිවුතො එකසතරාජූහි සද්ධිං නන්දපණ්ඩිතං පුරක්ඛත්වා තං අස්සමපදං පත්වා චතුරඞ්ගුලප්පදෙසං මුඤ්චිත්වා ආකාසෙ ඨිතෙන කාජෙන අනොතත්තතො උදකං ආහරිත්වා පානීයං පටිසාමෙත්වා පරිවෙණං සම්මජ්ජිත්වා මාතාපිතූනං ආසන්නප්පදෙසෙ නිසින්නං ඣානරතිසමප්පිතං මහාසත්තං උපසඞ්කමිත්වා නන්දපණ්ඩිතො නං ඛමාපෙසි. මහාසත්තො නන්දපණ්ඩිතං මාතරං පටිච්ඡාපෙත්වා අත්තනා යාවජීවං පිතරං පටිජග්ගි. තෙසං පන රාජූනං –

Greatly pleased with him, the king said to the wise Nanda: "Venerable sir, you have done for me as you promised. You have been a great help to me. What can I do for you? I am willing to give you even half the kingdom in all of Jambudīpa, to say nothing of elephants, horses, chariots, gems, pearls, coral, silver, gold, male and female slaves, and attendants." Hearing this, the wise Nanda said: "Great king, I have no use for a kingdom, nor for elephants, chariots, and so on. But in your country, in a certain hermitage, my parents have gone forth and are dwelling. While I was attending on them, on one occasion when I was at fault, I was dismissed by my elder brother, the great sage named the wise Soṇa. I will take you with me, go to him, and ask his forgiveness. You must be my helper in asking for this forgiveness." The king agreed, saying, "Good." Surrounded by an army of twenty-four akkhobhinīs and accompanied by one hundred and one other kings, with the wise Nanda at their head, he arrived at the hermitage site. Leaving a space of four finger-breadths, with his body poised in the air, he brought water from Lake Anotatta, prepared drinking water, swept the compound, and approached the Great Being, who was seated near his parents, absorbed in the bliss of jhāna; and he asked his forgiveness. The Great Being entrusted their mother to the wise Nanda, while he himself attended on their father for the rest of his life. As for those kings—

‘‘ආනන්දො ච පමොදො ච, සදා හසිතකීළිතං;

මාතරං පරිචරිත්වාන, ලබ්භමෙතං විජානතා.

Delight and joy, constant laughter and play: this is obtained by a wise person who has served his mother.

‘‘ආනන්දො ච පමොදො ච, සදා හසිතකීළිතං;

පිතරං පරිචරිත්වාන, ලබ්භමෙතං විජානතො.

Delight and joy, constant laughter and play: this is obtained by a wise person who has served his father.

‘‘දානඤ්ච පෙය්‍යවජ්ජඤ්ච, අත්ථචරියා ච යා ඉධ;

සමානත්තතා ච ධම්මෙසු, තත්ථ තත්ථ යථාරහං;

එතෙ ඛො සඞ්ගහා ලොකෙ, රථස්සාණීව යායතො.

Generosity, endearing speech, beneficial conduct, and impartiality in all things, in each case as is proper: these are the means of unification in the world, like the linchpin of a moving chariot.

‘‘එතෙ ච සඞ්ගහා නාස්සු, න මාතා පුත්තකාරණා;

ලභෙථ මානං පූජං වා, පිතා වා පුත්තකාරණා.

If these means of unification did not exist, neither a mother nor a father would receive honor or veneration on account of their child.

‘‘යස්මා ච සඞ්ගහා එතෙ, සම්මපෙක්ඛන්ති පණ්ඩිතා;

තස්මා මහත්තං පප්පොන්ති, පාසංසා ච භවන්ති තෙ.

And because the wise give due consideration to these means of unification, they therefore attain greatness and become worthy of praise.

‘‘බ්‍රහ්මාති මාතාපිතරො, පුබ්බාචරියාති වුච්චරෙ;

ආහුනෙය්‍යා ච පුත්තානං, පජාය අනුකම්පකා.

Parents are called Brahmā and first teachers; they are worthy of offerings from their children, compassionate to their offspring.

‘‘තස්මා හි නෙ නමස්සෙය්‍ය, සක්කරෙය්‍ය ච පණ්ඩිතො;

අන්නෙන අථ පානෙන, වත්ථෙන සයනෙන ච;

උච්ඡාදනෙන න්හාපනෙන, පාදානං ධොවනෙන ච.

Therefore a wise person should pay them homage and honor them with food and drink, with clothing and bedding, with anointing and bathing, and with washing their feet.

‘‘තාය නං පාරිචරියාය, මාතාපිතූසු පණ්ඩිතා;

ඉධෙව නං පසංසන්ති, පෙච්ච සග්ගෙ පමොදතී’’ති. (ජා. 2.20.176-183) –

For that service to his mother and father, the wise praise him right here in this world; and after death, he rejoices in heaven.

බුද්ධලීළාය [Pg.208] ධම්මං දෙසෙසි, තං සුත්වා සබ්බෙපි තෙ රාජානො සබලකායා පසීදිංසු. අථ නෙ පඤ්චසු සීලෙසු පතිට්ඨාපෙත්වා ‘‘දානාදීසු අප්පමත්තා හොථා’’ති ඔවදිත්වා විස්සජ්ජෙසි. තෙ සබ්බෙපි ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙත්වා ආයුපරියොසානෙ දෙවනගරං පූරයිංසු. බොධිසත්තො ‘‘ඉතො පට්ඨාය මාතරං පටිජග්ගාහී’’ති මාතරං නන්දපණ්ඩිතං පටිච්ඡාපෙත්වා අත්තනා යාවජීවං පිතරං පටිජග්ගි. තෙ උභොපි ආයුපරියොසානෙ බ්‍රහ්මලොකපරායනා අහෙසුං.

He taught the Dhamma with the grace of a Buddha, and on hearing it, all those kings along with their armies gained faith. Then, having established them in the five precepts, he advised them, “Be heedful in giving and so forth,” and dismissed them. All of them ruled righteously and, at the end of their lives, filled the city of the devas. The Bodhisatta, having entrusted his mother to Nanda the Wise with the instruction, “From now on, you are to care for mother,” personally attended to his father for the rest of his life. Both of them, at the end of their lives, were destined for the Brahma-world.

තදා මාතාපිතරො මහාරාජකුලානි, නන්දපණ්ඩිතො ආනන්දත්ථෙරො, මනොජො රාජා සාරිපුත්තත්ථෙරො, එකසතරාජානො අසීතිමහාථෙරා චෙව අඤ්ඤතරථෙරා ච, චතුවීසතිඅක්ඛොභනීපරිසා බුද්ධපරිසා, සොණපණ්ඩිතො ලොකනාථො.

At that time, the parents were the great royal family; Nanda the Wise was the Venerable Ānanda; King Manoja was the Venerable Sāriputta; the one hundred and one kings were the eighty great elders and certain other elders; the retinue of twenty-four akkhobhaṇīs was the Buddha’s retinue; and Soṇa the Wise was the Lord of the World.

තස්ස කිඤ්චාපි සාතිසයා නෙක්ඛම්මපාරමී, තථාපි හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව සෙසපාරමියො ච නිද්ධාරෙතබ්බා. තථා අච්චන්තමෙව කාමෙසු අනපෙක්ඛතා, මාතාපිතූසු තිබ්බො සගාරවසප්පතිස්සභාවො, මාතාපිතුඋපට්ඨානෙන අතිත්ති, සතිපි නෙසං උපට්ඨානෙ සබ්බකාලං සමාපත්තිවිහාරෙහි වීතිනාමනන්ති එවමාදයො මහාසත්තස්ස ගුණානුභාවා විභාවෙතබ්බාති.

Although his perfection of renunciation was pre-eminent, the remaining perfections should be determined in the way stated below. Likewise, his utter non-concern for sensual pleasures, his intense respect and reverence towards his parents, his insatiability in serving his parents, and his spending all his time dwelling in meditative attainments even while attending to them—these and other such qualities and powers of the Great Being are to be elucidated.

සොණපණ්ඩිතචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Conduct of Soṇa the Wise is finished.

නෙක්ඛම්මපාරමී නිට්ඨිතා.

The Perfection of Renunciation is completed.

6. තෙමියචරියාවණ්ණනා

6. The Explanation of the Conduct of Temiya

48. ඡට්ඨෙ කාසිරාජස්ස අත්‍රජොති කාසිරඤ්ඤො අත්‍රජො පුත්තො යදා හොමි, තදා මූගපක්ඛොති නාමෙන, තෙමියොති වදන්ති මන්ති තෙමියොති නාමෙන මූගපක්ඛවතාධිට්ඨානෙන ‘‘මූගපක්ඛො’’ති මාතාපිතරො ආදිං කත්වා සබ්බෙව මං වදන්තීති සම්බන්ධො. මහාසත්තස්ස හි ජාතදිවසෙ සකලකාසිරට්ඨෙ දෙවො වස්සි, යස්මා ච සො රඤ්ඤො චෙව අමච්චාදීනඤ්ච හදයං උළාරෙන පීතිසිනෙහෙන තෙමයමානො උප්පන්නො, තස්මා ‘‘තෙමියකුමාරො’’ති නාමං අහොසි.

48. In the sixth, 'son of the king of Kāsi' means: when I was the son, the offspring, of the king of Kāsi. 'Mūgapakkha by name, they call me Temiya': the connection is that because of my resolution to be mute and crippled, my parents and everyone else called me 'Mūgapakkha.' For on the day the Great Being was born, rain fell throughout the entire kingdom of Kāsi, and because he was born moistening the hearts of the king, his ministers, and others with abundant joy and affection, his name became 'Prince Temiya'.

49. සොළසිත්ථිසහස්සානන්ති [Pg.209] සොළසන්නං කාසිරඤ්ඤො ඉත්ථාගාරසහස්සානං. න විජ්ජති පුමොති පුත්තො න ලබ්භති. න කෙවලඤ්ච පුත්තො එව, ධීතාපිස්ස නත්ථි එව. අහොරත්තානං අච්චයෙන, නිබ්බත්තො අහමෙකකොති අපුත්තකස්සෙව තස්ස රඤ්ඤො බහූනං සංවච්ඡරානං අතීතත්තා අනෙකෙසං අහොරත්තානං අපගමනෙන සක්කදත්තියො අහමෙකකොව බොධිපරියෙසනං චරමානො, තදා තස්ස පුත්තො හුත්වා උප්පන්නොති සත්ථා වදති.

49. 'Sixteen thousand women' means the sixteen thousand women in the harem of the king of Kāsi. 'No male exists' means no son was obtained. And not only no son, but there was also no daughter. 'After the passing of days and nights, I alone was born': the Teacher says that since that king was childless and many years had passed, after the passing of many days and nights, he alone, a gift from Sakka, was born as the king's son while he was pursuing the quest for enlightenment.

තත්‍රායං අනුපුබ්බිකථා – අතීතෙ බාරාණසියං කාසිරාජා රජ්ජං කාරෙසි. තස්ස සොළසසහස්සා ඉත්ථියො අහෙසුං. තාසු එකාපි පුත්තං වා ධීතරං වා න ලභති. නාගරා ‘‘අම්හාකං රඤ්ඤො වංසානුරක්ඛකො එකොපි පුත්තො නත්ථී’’ති විප්පටිසාරී ජාතා සන්නිපතිත්වා රාජානං ‘‘පුත්තං පත්ථෙහී’’ති ආහංසු. රාජා සොළසසහස්සා ඉත්ථියො ‘‘පුත්තං පත්ථෙථා’’ති ආණාපෙසි. තා චන්දාදීනං උපට්ඨානාදීනි කත්වා පත්ථෙන්තියොපි න ලභිංසු. අග්ගමහෙසී පනස්ස මද්දරාජධීතා චන්දාදෙවී නාම සීලසම්පන්නා අහොසි. රාජා ‘‘ත්වම්පි පුත්තං පත්ථෙහී’’ති ආහ. සා පුණ්ණමදිවසෙ උපොසථිකා හුත්වා අත්තනො සීලං ආවජ්ජෙත්වා ‘‘සචාහං අඛණ්ඩසීලා, ඉමිනා මෙ සච්චෙන පුත්තො උප්පජ්ජතූ’’ති සච්චකිරියමකාසි. තස්සා සීලතෙජෙන සක්කස්ස ආසනං උණ්හාකාරං දස්සෙසි. සක්කො ආවජ්ජෙන්තො තං කාරණං ඤත්වා ‘‘චන්දාදෙවියා පුත්තපටිලාභස්ස උපායං කරිස්සාමී’’ති තස්සා අනුච්ඡවිකං පුත්තං උපධාරෙන්තො බොධිසත්තං තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්තිත්වා තත්ථ යාවතායුකං ඨත්වා තතො චවිත්වා උපරිදෙවලොකෙ උප්පජ්ජිතුකාමං දිස්වා තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘සම්ම, තයි මනුස්සලොකෙ උප්පන්නෙ පාරමියො ච තෙ පූරෙස්සන්ති, මහාජනස්ස ච වුඩ්ඪි භවිස්සති, අයං කාසිරඤ්ඤො චන්දා නාම අග්ගමහෙසී පුත්තං පත්ථෙති, තස්සා කුච්ඡියං උප්පජ්ජාහී’’ති ආහ.

Here is the story in sequence. In the past, a king of Kāsi was ruling in Bārāṇasī. He had sixteen thousand wives, but not one of them bore him a son or a daughter. The townspeople became distressed, thinking, “Our king has no son to preserve the lineage.” They assembled and told the king: “You should pray for a son!” The king commanded his sixteen thousand wives: “You must pray for a son!” Though they performed services to the moon and other deities, they did not obtain a son. Now his chief queen, Candādevī, the daughter of the king of Madda, was endowed with virtue. The king said to her: “You, too, should pray for a son.” On the full-moon observance day, having undertaken the Uposatha, she reflected on her own virtue and made an asseveration of truth: “If my virtue is unbroken, by this truth may a son be born to me!” By the power of her virtue, Sakka’s throne showed signs of heat. Sakka, reflecting, understood the reason and thought: “I will find a way for Queen Candā to obtain a son.” Looking for a son suitable for her, he saw the Bodhisatta, who had been reborn in the Tāvatiṃsa realm and, having lived out his lifespan there, had passed away and was about to be reborn in a higher deva world. He approached him and said: “Friend, if you are reborn in the human world your perfections will be fulfilled and the great populace will prosper. Candā, the chief queen of the king of Kāsi, is praying for a son. Be reborn in her womb!”

සො ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිත්වා තස්සා කුච්ඡියං පටිසන්ධිං ගණ්හි. තස්ස සහායා පඤ්චසතා දෙවපුත්තා ඛීණායුකා දෙවලොකා චවිත්වා තස්සෙව රඤ්ඤො අමච්චභරියානං කුච්ඡීසු පටිසන්ධිං ගණ්හිංසු. දෙවී ගබ්භස්ස පතිට්ඨිතභාවං ඤත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා ගබ්භපරිහාරං දාපෙසි. සා පරිපුණ්ණගබ්භා ධඤ්ඤපුඤ්ඤලක්ඛණසම්පන්නං පුත්තං විජායි. තංදිවසමෙව අමච්චගෙහෙසු [Pg.210] පඤ්චකුමාරසතානි විජායිංසු. උභයම්පි සුත්වා රාජා ‘‘මම පුත්තස්ස පරිවාරා එතෙ’’ති පඤ්චන්නං දාරකසතානං පඤ්චධාතිසතානි පෙසෙත්වා කුමාරපසාධනානි ච පෙසෙසි. මහාසත්තස්ස පන අතිදීඝාදිදොසවිවජ්ජිතා අලම්බත්ථනා මධුරථඤ්ඤා චතුසට්ඨිධාතියො දත්වා මහන්තං සක්කාරං කත්වා චන්දාදෙවියාපි වරං අදාසි. සා ගහිතකං කත්වා ඨපෙසි. දාරකො මහතා පරිවාරෙන වඩ්ඪති. අථ නං එකමාසිකං අලඞ්කරිත්වා රඤ්ඤො සන්තිකං ආනයිංසු. රාජා පියපුත්තං ඔලොකෙත්වා ආලිඞ්ගිත්වා අඞ්කෙ නිසීදාපෙත්වා රමයමානො නිසීදි.

Saying, “Very well,” he agreed and took conception in her womb. His five hundred devaputta companions, their lifespans exhausted, passed away from the deva world and took conception in the wombs of that same king’s ministers’ wives. The queen, realizing that she had conceived, informed the king. The king provided for the protection of the embryo. When her womb was mature, she gave birth to a son endowed with the marks of fortune and merit. On that very day, five hundred boys were born in the ministers’ houses. Hearing of both events, the king said, “These are my son’s retinue,” and he sent five hundred nurses for the five hundred boys, along with princely adornments. For the Great Being, however, he provided sixty-four nurses who were free from such faults as being too tall, whose breasts were not pendulous, and who had sweet milk. Having bestowed great honor, he also granted a boon to Queen Candā. She accepted it and held it in reserve. The boy grew up with a great retinue. When he was one month old, they adorned him and brought him to the king. The king looked at his dear son, embraced him, placed him on his lap, and sat there enjoying his company.

50. තස්මිං ඛණෙ චත්තාරො චොරා ආනීතා. රාජා තෙසු එකස්ස සකණ්ටකාහි කසාහි පහාරසහස්සං ආණාපෙසි, එකස්ස සඞ්ඛලිකාය බන්ධිත්වා බන්ධනාගාරප්පවෙසනං, එකස්ස සරීරෙ සත්තිප්පහාරදානං, එකස්ස සූලාරොපනං. මහාසත්තො පිතු කථං සුත්වා සංවෙගප්පත්තො හුත්වා ‘‘අහො මම පිතා රජ්ජං නිස්සාය භාරියං නිරයගාමිකම්මං කරොතී’’ති චින්තෙසි. පුනදිවසෙ නං සෙතච්ඡත්තස්ස හෙට්ඨා අලඞ්කතසිරිසයනෙ නිපජ්ජාපෙසුං.

50. At that moment, four thieves were brought before him. The king ordered a thousand lashes with thorny whips for one of them, for another imprisonment in chains, for another piercing with a spear, and for another impalement on a stake. On hearing his father’s words, the Great Being was overcome with a sense of spiritual urgency and thought: “Alas, on account of his kingship my father is performing heavy kamma that leads to hell!” The next day, they laid him down on an adorned, splendid couch beneath a white parasol.

සො ථොකං නිද්දායිත්වා පටිබුද්ධො අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා සෙතච්ඡත්තං ඔලොකෙන්තො මහන්තං සිරිවිභවං පස්සි. අථස්ස පකතියාපි සංවෙගප්පත්තස්ස අතිරෙකතරං භයං උප්පජ්ජි. සො ‘‘කුතො නු ඛො අහං ඉමං රාජගෙහං ආගතො’’ති උපධාරෙන්තො ජාතිස්සරඤාණෙන දෙවලොකතො ආගතභාවං ඤත්වා තතො පරං ඔලොකෙන්තො උස්සදනිරයෙ පක්කභාවං පස්සි. තතො පරං ඔලොකෙන්තො තස්මිංයෙව නගරෙ රාජභාවං පස්සි. අථ සො ‘‘අහං වීසතිවස්සානි රජ්ජං කාරෙත්වා අසීතිවස්සසහස්සානි උස්සදනිරයෙ පච්චිං, ඉදානි පුනපි ඉමස්මිං චොරගෙහෙ නිබ්බත්තොස්මි, පිතාපි මෙ හිය්‍යො චතූසු චොරෙසු ආනීතෙසු තථාරූපං ඵරුසං නිරයසංවත්තනිකං කථං කථෙසි. න මෙ ඉමිනා අවිදිතවිපුලානත්ථාවහෙන රජ්ජෙන අත්ථො, කථං නු ඛො ඉමම්හා චොරගෙහා මුච්චෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙන්තො නිපජ්ජි. අථ නං එකා දෙවධීතා ‘‘තාත තෙමියකුමාර, මා භායි, තීණි අඞ්ගානි අධිට්ඨහිත්වා තව සොත්ථි භවිස්සතී’’ති සමස්සාසෙසි. තං සුත්වා මහාසත්තො රජ්ජසඞ්ඛාතා [Pg.211] අනත්ථතො මුච්චිතුකාමො සොළසසංවච්ඡරානි තීණි අඞ්ගානි අචලාධිට්ඨානවසෙන අධිට්ඨහි. තෙන වුත්තං ‘‘කිච්ඡාලද්ධං පියං පුත්ත’’න්තිආදි.

After sleeping for a little while, he awoke, opened his eyes, and, gazing at the white parasol, he saw the great royal splendor. Then, for him who was by nature already possessed of spiritual urgency, an even greater fear arose. Reflecting, “From where have I come to this royal palace?” he recollected his past lives with his special knowledge and knew that he had come from the deva world. Looking beyond that, he saw that he had been boiled in the Ussada hell. Looking beyond that, he saw that he had been a king in this very city. Then he thought: “Having reigned for twenty years, I was boiled in the Ussada hell for eighty thousand years. Now I have been reborn again in this thieves’ den. And yesterday, when four thieves were brought before him, my father spoke such harsh words that lead to hell. I have no use for this kingship, which brings vast and unforeseen calamity. How can I escape from this thieves’ den?” Thinking thus, he lay down. Then a certain devadhītā comforted him, saying: “Dear Prince Temiya, do not be afraid. If you resolve upon three things, you will be safe.” Hearing this, the Great Being, wishing to be free from the calamity called kingship, for sixteen years resolved upon three things with an unshakable determination. Thus it was said: “A beloved son obtained with difficulty,” and so on.

තත්ථ කිච්ඡාලද්ධන්ති කිච්ඡෙන කසිරෙන චිරකාලපත්ථනාය ලද්ධං. අභිජාතන්ති ජාතිසම්පන්නං. කායජුතියා චෙව ඤාණජුතියා ච සමන්නාගතත්තා ජුතින්ධරං. සෙතච්ඡත්තං ධාරයිත්වාන, සයනෙ පොසෙති මං පිතාති පිතා මෙ කාසිරාජා ‘‘මා නං කුමාරං රජො වා උස්සාවො වා’’ති ජාතකාලතො පට්ඨාය සෙතච්ඡත්තස්ස හෙට්ඨා සිරිසයනෙ සයාපෙත්වා මහන්තෙන පරිවාරෙන මං පොසෙති.

Here, 'obtained with difficulty' means obtained with hardship, with trouble, through long-term aspiration. 'Noble-born' means endowed with high birth. 'Radiant' means endowed with both bodily radiance and the radiance of wisdom. 'My father, holding a white parasol, nurtures me on a couch': this means my father, the king of Kāsi, thinking, “Let no dust or dew touch the prince,” has nurtured me from birth with a great retinue, having me lie on a splendid couch beneath a white parasol.

51. නිද්දායමානො සයනවරෙ පබුජ්ඣිත්වා අහං ඔලොකෙන්තො පණ්ඩරං සෙතච්ඡත්තං අද්දසං. යෙනාහං නිරයං ගතොති යෙන සෙතච්ඡත්තෙන තතො තතියෙ අත්තභාවෙ අහං නිරයං ගතො, සෙතච්ඡත්තසීසෙන රජ්ජං වදති.

51. While sleeping on an excellent couch, I awoke and, looking around, saw the white parasol. 'It was because of this that I had gone to hell': because of that white parasol, in the third existence from then, I had gone to hell. By 'white parasol' he speaks of kingship.

52. සහ දිට්ඨස්ස මෙ ඡත්තන්ති තං සෙතච්ඡත්තං දිට්ඨස්ස දිට්ඨවතො මෙ සහ තෙන දස්සනෙන, දස්සනසමකාලමෙවාති අත්ථො. තාසො උප්පජ්ජි භෙරවොති සුපරිවිදිතාදීනවත්තා භයානකො චිත්තුත්‍රාසො උදපාදි. විනිච්ඡයං සමාපන්නො, කථාහං ඉමං මුඤ්චිස්සන්ති කථං නු ඛො අහං ඉමං රජ්ජං කාළකණ්ණිං මුඤ්චෙය්‍යන්ති එවං විචාරණං ආපජ්ජිං.

52. 'Along with the sight of the parasol': for me who saw that white parasol, this means along with that sight, at the very moment of seeing it. 'Terror arose, dreadful': a frightening mental terror arose because its danger was well understood. 'Having come to a decision, how shall I escape this?': I began to reflect, 'How indeed shall I free myself from this accursed kingship?'

53. පුබ්බසාලොහිතා මය්හන්ති පුබ්බෙ එකස්මිං අත්තභාවෙ මම මාතුභූතපුබ්බා තස්මිං ඡත්තෙ අධිවත්ථා දෙවතා මය්හං අත්ථකාමිනී හිතෙසිනී. සා මං දිස්වාන දුක්ඛිතං, තීසු ඨානෙසු යොජයීති සා දෙවතා මං තථා චෙතොදුක්ඛෙන දුක්ඛිතං දිස්වා මූගපක්ඛබධිරභාවසඞ්ඛාතෙසු තීසු රජ්ජදුක්ඛතො නික්ඛමනකාරණෙසු යොජෙසි.

53. 'My former blood relative': a deity who had formerly been my mother in a previous existence dwelt in that parasol, wishing for my welfare and benefit. 'Seeing me distressed, she guided me in three ways': that deity, seeing me thus distressed with mental suffering, engaged me in the three means of escape from the suffering of kingship, namely, the states of being mute, crippled, and deaf.

54. පණ්ඩිච්චයන්ති පණ්ඩිච්චං, අයමෙව වා පාඨො. මා විභාවයාති මා පකාසෙහි. බාලමතොති බාලොති ඤාතො. සබ්බොති සකලො අන්තොජනො චෙව බහිජනො ච. ඔචිනායතූති නීහරථෙතං කාළකණ්ණින්ති අවජානාතු. එවං තව අත්ථො භවිස්සතීති එවං යථාවුත්තනයෙන අවජානිතබ්බභාවෙ සති තුය්හං ගෙහතො නික්ඛමනෙන හිතං පාරමිපරිපූරණං භවිස්සති.

54. 'By wisdom' (paṇḍiccāya): or the reading is just 'wisdom' (paṇḍiccaṃ). 'Do not reveal': do not disclose. 'As a fool': known as a fool. 'All': the entire household as well as outsiders. 'Let him cast out': let him expel this ill-omened one, let him scorn him. 'Thus your welfare will be': thus, when you are to be despised in the aforesaid manner, your welfare—the fulfillment of the perfections—will be accomplished by your leaving the home.

55. තෙතං [Pg.212] වචනන්ති තෙ එතං තීණි අඞ්ගානි අධිට්ඨාහීති වචනං. අත්ථකාමාසි මෙ අම්මාති අම්ම දෙවතෙ, මම අත්ථකාමා අසි. හිතකාමාති තස්සෙව පරියායවචනං. අත්ථොති වා එත්ථ සුඛං වෙදිතබ්බං. හිතන්ති තස්ස කාරණභූතං පුඤ්ඤං.

55. 'That statement of yours': this refers to the statement, 'Resolve on these three factors.' 'You are one who desires my welfare, mother': O mother goddess, you desire my welfare. 'Desiring my benefit': a synonym for that. Or, 'welfare' here should be understood as happiness. 'Benefit': the merit that is the cause of that.

56. සාගරෙව ථලං ලභින්ති චොරගෙහෙ වතාහං ජාතො, අහු මෙ මහාවතානත්ථොති සොකසාගරෙ ඔසීදන්තො තස්සා දෙවතාය අහං වචනං සුත්වා සාගරෙ ඔසීදන්තො විය ථලං පතිට්ඨං අලභිං, රජ්ජකුලතො නික්ඛමනොපායං අලභින්ති අත්ථො. තයො අඞ්ගෙ අධිට්ඨහින්ති යාව ගෙහතො නික්ඛමිං, තාව තීණි අඞ්ගානි කාරණානි අධිට්ඨහිං.

56. 'Like gaining land from the ocean': sinking in an ocean of grief, thinking, 'Alas, I have been born in a thieves' den! It is a great misfortune for me!', upon hearing the deity’s words, like one sinking in the ocean who finds solid ground, I gained a firm footing. The meaning is that I found a means of escape from the royal family. 'I resolved on the three factors': until I left the home, I was resolved on those three factors, or reasons.

57. ඉදානි තානි සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘මූගො අහොසි’’න්ති ගාථමාහ. තත්ථ පක්ඛොති පීඨසප්පි. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

57. Now, to show these in their actual form, he spoke the verse beginning: 'I was mute.' Therein, 'pakkho' means a cripple. The rest is easily understood.

එවං පන මහාසත්තෙ දෙවතාය දින්නනයෙ ඨත්වා ජාතවස්සතො පට්ඨාය මූගාදිභාවෙන අත්තානං දස්සෙන්තෙ මාතාපිතරො ධාතිආදයො ච ‘‘මූගානං හනුපරියොසානං නාම එවරූපං න හොති, බධිරානං කණ්ණසොතං නාම එවරූපං න හොති, පීඨසප්පීනං හත්ථපාදා නාම එවරූපා න හොන්ති, භවිතබ්බමෙත්ථ කාරණෙන, වීමංසිස්සාම න’’න්ති චින්තෙත්වා ‘‘ඛීරෙන තාව වීමංසිස්සාමා’’ති සකලදිවසං ඛීරං න දෙන්ති. සො සුස්සන්තොපි ඛීරත්ථාය සද්දං න කරොති.

Thus, when the great being, abiding by the counsel given by the deity, began to show himself as if mute and so on from the year of his birth, his parents, nurses, and others thought: 'For mutes, the jaw is not shaped like this; for the deaf, the ear canal is not like this; for cripples, the hands and feet are not like this. There must be some reason here; let us investigate.' Thinking thus, they decided, 'First, let us test him with milk,' and so they did not give him milk for a whole day. Even though he was parched, he made no sound for milk.

අථස්ස මාතා ‘‘පුත්තො මෙ ඡාතො, ඛීරමස්ස දෙථා’’ති ඛීරං දාපෙසි. එවං අන්තරන්තරා ඛීරං අදත්වා එකසංවච්ඡරං වීමංසන්තාපි අන්තරං න පස්සිංසු. තතො ‘‘කුමාරකා නාම පූවඛජ්ජකං පියායන්ති, ඵලාඵලං පියායන්ති, කීළනභණ්ඩකං පියායන්ති, භොජනං පියායන්තී’’ති තානි තානි පලොභනීයානි උපනෙත්වා වීමංසනවසෙන පලොභෙන්තා යාව පඤ්චවස්සකාලා අන්තරං න පස්සිංසු. අථ නං ‘‘දාරකා නාම අග්ගිතො භායන්ති, මත්තහත්ථිතො භායන්ති, සප්පතො භායන්ති, උක්ඛිත්තාසිකපුරිසතො භායන්ති, තෙහි වීමංසිස්සාමා’’ති යථා තෙහිස්ස අනත්ථො න ජායති, තථා පුරිමමෙව සංවිදහිත්වා අතිභයානකාකාරෙන උපගච්ඡන්තෙ කාරෙසුං.

Then his mother, thinking, 'My son is hungry, give him milk,' had milk given to him. Even when they tested him by withholding milk from time to time for a whole year, they saw no flaw in him. Then they thought, 'Young boys delight in cakes and sweets, they delight in various fruits, they delight in toys, they delight in food.' So they brought various tempting things to test and entice him, but even up to the age of five, they saw no flaw in him. Then they thought, 'Children are afraid of fire, of rutting elephants, of snakes, and of men with drawn swords—we will test him with these.' So they arranged beforehand that no harm would come to him, and then they had people approach him in an exceedingly frightening manner.

මහාසත්තො [Pg.213] නිරයභයං ආවජ්ජෙත්වා ‘‘ඉතො සතගුණෙන සහස්සගුණෙන සතසහස්සගුණෙන නිරයො භායිතබ්බො’’ති නිච්චලොව හොති. එවම්පි වීමංසිත්වා අන්තරං න පස්සන්තා පුන ‘‘දාරකා නාම සමජ්ජත්ථිකා හොන්තී’’ති සමජ්ජං කාරෙත්වාපි මහාසත්තං සාණියා පරික්ඛිපිත්වා අජානන්තස්සෙව චතූසු පස්සෙසු සඞ්ඛසද්දෙහි භෙරිසද්දෙහි ච සහසා එකනින්නාදං කාරෙත්වාපි අන්ධකාරෙ ඝටෙහි දීපං උපනෙත්වා සහසා ආලොකං දස්සෙත්වාපි සකලසරීරං ඵාණිතෙන මක්ඛෙත්වා බහුමක්ඛිකෙ ඨානෙ නිපජ්ජාපෙත්වාපි න්හාපනාදීනි අකත්වා උච්චාරපස්සාවමත්ථකෙ නිපන්නං අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වාපි තත්ථ ච පලිපන්නං සයමානං පරිහාසෙහි අක්කොසනෙහි ච ඝට්ටෙත්වාපි හෙට්ඨාමඤ්චෙ අග්ගිකපල්ලං කත්වා උණ්හසන්තාපෙන පීළෙත්වාපීති එවං නානාවිධෙහි උපායෙහි වීමංසන්තාපිස්ස අන්තරං න පස්සිංසු.

The great being, reflecting on the fear of hell, remained steadfast, thinking, 'Hell is to be feared a hundred times, a thousand times, a hundred thousand times more than this.' Having tested him in this way and finding no flaw, they again thought, 'Children are fond of festivals.' So they arranged a festival, surrounded the great being with a curtain, and then, as if he were unaware, they suddenly made a single loud noise on all four sides with conch shells and drums. They also brought lamps into the darkness and suddenly showed him light. They smeared his entire body with molasses and made him lie down in a place with many flies. They neglected to bathe him and left him lying in his own urine and feces. They assailed him with jests and insults as he lay there smeared in filth. They placed a pot of hot coals under his bed and tormented him with scorching heat. Thus, though they tested him with various methods, they still found no flaw in him.

මහාසත්තො හි සබ්බත්ථ නිරයභයමෙව ආවජ්ජෙත්වා අධිට්ඨානං අවිකොපෙන්තො නිච්චලොව අහොසි. එවං පන්නරසවස්සානි වීමංසිත්වා අථ සොළසවස්සකාලෙ ‘‘පීඨසප්පිනො වා හොන්තු මූගබධිරා වා රජනීයෙසු අරජ්ජන්තා දුස්සනීයෙසු අදුස්සන්තා නාම නත්ථීති නාටකානිස්ස පච්චුපට්ඨපෙත්වා වීමංසිස්සාමා’’ති කුමාරං ගන්ධොදකෙන න්හාපෙත්වා දෙවපුත්තං විය අලඞ්කරිත්වා දෙවවිමානකප්පං පුප්ඵගන්ධදාමාදීහි එකාමොදපමොදං පාසාදං ආරොපෙත්වා උත්තමරූපධරා භාවවිලාසසම්පන්නා දෙවච්ඡරාපටිභාගා ඉත්ථියො උපට්ඨපෙසුං – ‘‘ගච්ඡථ නච්චාදීහි කුමාරං අභිරමාපෙථා’’ති. තා උපගන්ත්වා තථා කාතුං වායමිංසු. සො බුද්ධිසම්පන්නතාය ‘‘ඉමා මෙ සරීරසම්ඵස්සං මා වින්දිංසූ’’ති අස්සාසපස්සාසෙ නිරුන්ධි. තා තස්ස සරීරසම්ඵස්සං අවින්දන්තියො ‘‘ථද්ධසරීරො එස, නායං මනුස්සො, යක්ඛො භවිස්සතී’’ති පක්කමිංසු.

The great being, reflecting only on the fear of hell in all circumstances, remained steadfast and did not waver in his resolve. After testing him for fifteen years, at the age of sixteen they thought: 'There is no one, not even a cripple or a deaf-mute, who is not aroused by the arousing and repelled by the repulsive. We will test him by presenting dancers to him.' Having bathed the prince with fragrant water and adorned him like a celestial youth, they led him to a palace like a celestial mansion, filled with flowers, garlands, and perfumes, a place of great delight. There, they presented women of supreme beauty, skilled in charm and grace, resembling celestial nymphs, instructing them: 'Go and entertain the prince with dancing and so on.' They approached and attempted to do so. But he, endowed with wisdom, restrained his breathing, thinking, 'Let them not feel my body move.' When they touched him and found his body rigid, they concluded, 'His body is stiff; he is no human—he must be a yakkha,' and departed.

එවං සොළස වස්සානි සොළසහි මහාවීමංසාහි අනෙකාහි ච ඛුද්දකවීමංසාහි පරිග්ගණ්හිතුං අසක්කුණිත්වා මාතාපිතරො ‘‘තාත, තෙමියකුමාර, මයං තව අමූගාදිභාවං ජානාම, න හි තෙසං එවරූපානි මුඛකණ්ණසොතපාදානි හොන්ති, ත්වං අම්හෙහි පත්ථෙත්වා ලද්ධපුත්තකො, මා නො නාසෙහි, සකලජම්බුදීපෙ රාජූනං සන්තිකා ගරහතො මොචෙහී’’ති සහ විසුං විසුඤ්ච අනෙකවාරං යාචිංසු. සො තෙහි එවං යාචියමානොපි අසුණන්තො විය හුත්වා නිපජ්ජි.

When for sixteen years they were unable to find any flaw in him with sixteen great tests and many minor tests, his parents pleaded with him together and separately many times, saying: 'Dear Prince Temiya, we know you are not really mute and so on. Truly, the faces, ears, and feet of such people are not like yours. You are a son we obtained through prayer; do not destroy us. Free us from the blame we would receive from all the kings in Jambudīpa.' But though they pleaded with him thus, he lay down as if not hearing them.

58. අථ [Pg.214] රාජා මහාසත්තස්ස උභො පාදෙ කණ්ණසොතෙ ජිව්හං උභො ච හත්ථෙ කුසලෙහි පුරිසෙහි වීමංසාපෙත්වා ‘‘යදිපි අපීඨසප්පිආදීනං වියස්ස පාදාදයො, තථාපි අයං පීඨසප්පි මූගබධිරො මඤ්ඤෙ, ඊදිසෙ කාළකණ්ණිපුරිසෙ ඉමස්මිං ගෙහෙ වසන්තෙ තයො අන්තරායා පඤ්ඤායන්ති ජීවිතස්ස වා ඡත්තස්ස වා මහෙසියා වා’’ති ලක්ඛණපාඨකෙහි ඉදානි කථිතං. ජාතදිවසෙ පන ‘‘තුම්හාකං දොමනස්සපරිහරණත්ථං ‘ධඤ්ඤපුඤ්ඤලක්ඛණො’ති වුත්ත’’න්ති අමච්චෙහි ආරොචිතං සුත්වා අන්තරායභයෙන භීතො ‘‘ගච්ඡථ නං අවමඞ්ගලරථෙ නිපජ්ජාපෙත්වා පච්ඡිමද්වාරෙන නීහරාපෙත්වා ආමකසුසානෙ නිඛණථා’’ති ආණාපෙසි. තං සුත්වා මහාසත්තො හට්ඨො උදග්ගො අහොසි – ‘‘චිරස්සං වත මෙ මනොරථො මත්ථකං පාපුණිස්සතී’’ති. තෙන වුත්තං ‘‘තතො මෙ හත්ථපාදෙ චා’’තිආදි.

58. Then the king had the great being's two feet, ears, tongue, and both hands examined by experts. He thought: 'Although his feet and other limbs are like those of one who is not a cripple, I still think he is a cripple, mute, and deaf. With such an ill-omened person living in this house, three dangers are apparent: to my life, to the royal parasol, or to the chief queen,' as the interpreters of signs had now stated. Although on the day of his birth the ministers had announced, 'To dispel your grief, he was called "One with signs of fortune and merit,"' the king was now terrified by the danger and ordered: 'Go, lay him on an inauspicious cart, take him out through the western gate, and bury him in the raw charnel ground.' Hearing this, the great being was delighted and elated, thinking, 'At last, my wish will reach its culmination!' Hence it is said: 'Then my hands and feet,' etc.

තත්ථ මද්දියාති මද්දනවසෙන වීමංසිත්වා. අනූනතන්ති හත්ථාදීහි අවිකලතං. නින්දිසුන්ති ‘‘එවං අනූනාවයවොපි සමානො මූගාදි විය දිස්සමානො ‘‘රජ්ජං කාරෙතුං අභබ්බො, කාළකණ්ණිපුරිසො අය’’න්ති ගරහිංසු. ‘‘නිද්දිසු’’න්තිපි පාඨො, වදිංසූති අත්ථො.

Therein, 'maddiyā' means having tested by way of pressing. 'Anūnataṃ' means completeness, being without deficiency in limbs and so on. 'Nindisuṃ' means they censured him, saying: 'Although he is complete in his limbs, since he appears to be mute and so on, he is unfit to rule; this is an ill-omened person.' There is also the reading 'niddisuṃ,' meaning 'they said.'

59. ඡඩ්ඩනං අනුමොදිසුන්ති රාජදස්සනත්ථං ආගතා සබ්බෙපි ජනපදවාසිනො සෙනාපතිපුරොහිතප්පමුඛා රාජපුරිසා තෙ සබ්බෙපි එකමනා සමානචිත්තා හුත්වා අන්තරායපරිහරණත්ථං රඤ්ඤා ආණත්තා භූමියං නිඛණනවසෙන මම ඡඩ්ඩනං මුඛසඞ්කොචං අකත්වා අභිමුඛභාවෙන සාධු සුට්ඨු ඉදං කත්තබ්බමෙවාති අනුමොදිංසු.

59. 'They approved of the abandonment' means: all the country-dwellers and the royal officials headed by the commander-in-chief and the royal chaplain, who had come for an audience with the king—all of them, being of one mind and united in thought, approved of my abandonment by being buried in the ground, which was commanded by the king to avert danger. They did so without making a grimace, but with an open countenance, saying: 'Good, very good! This must indeed be done.'

60. සො මෙ අත්ථො සමිජ්ඣථාති යස්සත්ථාය යදත්ථං තතො මූගාදිභාවාධිට්ඨානවසෙන දුක්කරචරණං චිණ්ණං චරිතං, සො අත්ථො මම සමිජ්ඣති. තෙසං මම මාතාපිතුආදීනං මතිං අධිප්පායං සුත්වා සො අහං මම අධිප්පායසමිජ්ඣනෙන හට්ඨො අනුපධාරෙත්වා භූමියං නිඛණනානුජානනෙන සංවිග්ගමානසොව අහොසින්ති වචනසෙසෙන සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො.

60. 'So me attho samijjhathāti' means: 'May that purpose of mine succeed!' The purpose for which I had undertaken the difficult practice by resolving to be in the state of a mute and so on—that purpose of mine is succeeding. Having heard the intention of my parents and others, I was delighted by the fulfillment of my wish. And without deliberation, I was as if with an agitated mind on account of the permission to bury me in the ground—the connection is to be understood with the remaining words.

61. එවං කුමාරස්ස භූමියං නිඛණනෙ රඤ්ඤා ආණත්තෙ චන්දාදෙවී තං පවත්තිං සුත්වා රාජානං උපසඞ්කමිත්වා, ‘‘දෙව, තුම්හෙහි මය්හං වරො දින්නො, මයා [Pg.215] ච ගහිතකං කත්වා ඨපිතො, තං මෙ ඉදානි දෙථා’’ති. ‘‘ගණ්හ, දෙවී’’ති. ‘‘පුත්තස්ස මෙ රජ්ජං දෙථා’’ති. ‘‘පුත්තො තෙ කාළකණ්ණී, න සක්කා දාතු’’න්ති. ‘‘තෙන හි, දෙව, යාවජීවං අදෙන්තො සත්ත වස්සානි දෙථා’’ති. ‘‘තම්පි න සක්කා’’ති. ‘‘ඡ වස්සානි, පඤ්චචත්තාරිතීණිද්වෙඑකං වස්සං, සත්ත මාසෙ, ඡපඤ්චචත්තාරොතයොද්වෙඑකං මාසංඅද්ධමාසංසත්තාහං දෙථා’’ති. සාධු ගණ්හාති.

61. Thus, when the king had commanded that the prince be buried in the ground, Queen Candādevī, having heard of this matter, approached the king and said: 'Your Majesty, you gave me a boon, which I accepted and have kept in reserve. Now grant it to me.' 'Take it, Queen.' 'Give the kingdom to my son.' 'Your son is inauspicious; it cannot be given.' 'Then, Your Majesty, if you will not give it for life, give it for seven years.' 'That too is not possible.' 'Then for six years, five, four, three, two, one year; for seven months, six, five, four, three, two, one month; for half a month; for seven days—give it.' 'Very well, take it.'

සා පුත්තං අලඞ්කාරාපෙත්වා ‘‘තෙමියකුමාරස්ස ඉදං රජ්ජ’’න්ති නගරෙ භෙරිං චරාපෙත්වා නගරං අලඞ්කාරාපෙත්වා පුත්තං හත්ථික්ඛන්ධං ආරොපෙත්වා සෙතච්ඡත්තං මත්ථකෙ කාරාපෙත්වා නගරං පදක්ඛිණං කත්වා ආගතං අලඞ්කතසිරිසයනෙ නිපජ්ජාපෙත්වා සබ්බරත්තිං යාචි – ‘‘තාත තෙමිය, තං නිස්සාය සොළස වස්සානි නිද්දං අලභිත්වා රොදමානාය මෙ අක්ඛීනි උප්පක්කානි, සොකෙන හදයං භිජ්ජති විය, තව අපීඨසප්පිආදිභාවං ජානාමි, මා මං අනාථං කරී’’ති. ඉමිනා නියාමෙන ඡ දිවසෙ යාචි. ඡට්ඨෙ දිවසෙ රාජා සුනන්දං නාම සාරථිං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘ස්වෙ පාතොව අවමඞ්ගලරථෙන කුමාරං නීහරිත්වා ආමකසුසානෙ භූමියං නිඛණිත්වා පථවිවඩ්ඪනකකම්මං කත්වා එහී’’ති ආහ. තං සුත්වා දෙවී ‘‘තාත, කාසිරාජා තං ස්වෙ ආමකසුසානෙ නිඛණිතුං ආණාපෙසි. ස්වෙ මරණං පාපුණිස්සතී’’ති ආහ.

Having had her son adorned, she had a drum beaten through the city, proclaiming: 'This kingdom belongs to Prince Temiya!' She had the city decorated, had her son mounted on the back of an elephant, had a white parasol held over his head, and after he had been paraded around the city, she had him laid down on a beautifully adorned royal couch. All night long she pleaded: 'Dear Temiya, on your account for sixteen years I have not slept. My eyes are swollen from weeping, and my heart feels as if it is breaking with grief. I know that you are not a cripple or mute. Do not make me helpless!' In this way she pleaded for six days. On the sixth day, the king summoned a charioteer named Sunanda and said: 'Tomorrow at dawn, take the prince out in an inauspicious chariot, bury him in the charnel ground for raw corpses, perform the rite of leveling the earth, and come back.' Hearing this, the queen said: 'Dear one, the king of Kāsi has ordered you to be buried in the charnel ground tomorrow. Tomorrow you will meet your death.'

මහාසත්තො තං සුත්වා ‘‘තෙමිය, සොළස වස්සානි තයා කතො වායාමො මත්ථකං පත්තො’’ති හට්ඨො උදග්ගො අහොසි. මාතුයා පනස්ස හදයං භිජ්ජනාකාරං විය අහොසි. අථ තස්සා රත්තියා අච්චයෙන පාතොව සාරථි රථං ආදාය ද්වාරෙ ඨපෙත්වා සිරිගබ්භං පවිසිත්වා ‘‘දෙවි, මා මය්හං කුජ්ඣි, රඤ්ඤො ආණා’’ති පුත්තං ආලිඞ්ගිත්වා නිපන්නං දෙවිං පිට්ඨිහත්ථෙන අපනෙත්වා කුමාරං උක්ඛිපිත්වා පාසාදා ඔතරි. දෙවී උරං පහරිත්වා මහාසද්දෙන පරිදෙවිත්වා මහාතලෙ ඔහීයි.

Hearing this, the Great Being was happy and elated, thinking: 'Temiya, the effort you have made for sixteen years has reached its culmination.' But his mother’s heart was as if breaking. Then, at the end of that night, at dawn, the charioteer brought the chariot and placed it at the gate. He entered the royal chamber and said: 'Queen, do not be angry with me; it is the king’s command.' Pushing aside with the back of his hand the queen who lay embracing her son, he lifted up the prince and descended from the palace. The queen struck her breast, wailed loudly, and collapsed on the great floor.

අථ නං මහාසත්තො ඔලොකෙත්වා ‘‘මයි අකථෙන්තෙ මාතු සොකො බලවා භවිස්සතී’’ති කථෙතුකාමො හුත්වාපි ‘‘සචෙ කථෙස්සාමි සොළස වස්සානි කතො වායාමො මොඝො භවිස්සති, අකථෙන්තො පනාහං අත්තනො ච මාතාපිතූනඤ්ච පච්චයො භවිස්සාමී’’ති අධිවාසෙසි. සාරථි ‘‘මහාසත්තං රථං ආරොපෙත්වා පච්ඡිමද්වාරාභිමුඛං [Pg.216] රථං පෙසෙස්සාමී’’ති පාචීනද්වාරාභිමුඛං පෙසෙසි. රථො නගරා නික්ඛමිත්වා දෙවතානුභාවෙන තියොජනට්ඨානං ගතො. මහාසත්තො සුට්ඨුතරං තුට්ඨචිත්තො අහොසි. තත්ථ වනඝටං සාරථිස්ස ආමකසුසානං විය උපට්ඨාසි. සො ‘‘ඉදං ඨානං සුන්දර’’න්ති රථං ඔක්කමාපෙත්වා මග්ගපස්සෙ ඨපෙත්වා රථා ඔරුය්හ මහාසත්තස්ස ආභරණභණ්ඩං ඔමුඤ්චිත්වා භණ්ඩිකං කත්වා ඨපෙත්වා කුදාලං ආදාය අවිදූරෙ ආවාටං ඛණිතුං ආරභි. තෙන වුත්තං ‘‘න්හාපෙත්වා අනුලිම්පිත්වා’’තිආදි.

Then the Great Being, looking at her, thought: 'If I do not speak, my mother’s grief will become very strong.' Though he wished to speak, he endured, thinking: 'If I speak, the effort of sixteen years will be in vain. But by not speaking, I will become a support for myself and for my parents.' The charioteer thought, 'I will place the Great Being in the chariot and drive it toward the western gate,' but he drove it toward the eastern gate. The chariot left the city and, by the power of the devas, traveled a distance of three yojanas. The Great Being was extremely pleased. There, a forest thicket appeared to the charioteer like a charnel ground for raw corpses. Thinking, 'This place is suitable,' he stopped the chariot and placed it by the side of the road. Dismounting from the chariot, he removed the Great Being’s ornaments, made a bundle of them and set it aside, and taking a spade, he began to dig a pit nearby. Therefore it was said: 'Having bathed and anointed,' and so on.

තත්ථ න්හාපෙත්වාති සොළසහි ගන්ධොදකඝටෙහි න්හාපෙත්වා. අනුලිම්පිත්වාති සුරභිවිලෙපනෙන විලිම්පෙත්වා. වෙඨෙත්වා රාජවෙඨනන්ති කාසිරාජූනං පවෙණියාගතං රාජමකුටං සීසෙ පටිමුඤ්චිත්වා. අභිසිඤ්චිත්වාති තස්මිං රාජකුලෙ රාජාභිසෙකනියාමෙන අභිසිඤ්චිත්වා. ඡත්තෙන කාරෙසුං පුරං පදක්ඛිණන්ති සෙතච්ඡත්තෙන ධාරියමානෙන මං නගරං පදක්ඛිණං කාරෙසුං.

Herein, 'having bathed' means having bathed him with sixteen pots of fragrant water. 'Having anointed' means having anointed him with fragrant unguent. 'Having wrapped with the royal head-wrap' means having placed on his head the royal crown that had come down through the lineage of the kings of Kāsi. 'Having consecrated' means having consecrated him according to the custom of royal consecration in that royal family. 'They had the city circumambulated under the parasol' means: they had me circumambulate the city while a white parasol was being held over me.

62. සත්තාහං ධාරයිත්වානාති මය්හං මාතු චන්දාදෙවියා වරලාභනවසෙන ලද්ධං සත්තාහං මම සෙතච්ඡත්තං ධාරයිත්වා. උග්ගතෙ රවිමණ්ඩලෙති තතො පුනදිවසෙ සූරියමණ්ඩලෙ උග්ගතමත්තෙ අවමඞ්ගලරථෙන මං නගරතො නීහරිත්වා භූමියං නිඛණනත්ථං සාරථි සුනන්දො වනමුපගච්ඡි.

62. 'Having held for seven days' means: having held the white parasol over me for the seven days obtained by means of the boon gained by my mother, Queen Candādevī. 'When the sun’s disk had risen' means: on the very next day, as soon as the sun’s disk had risen, the charioteer Sunanda took me out of the city in an inauspicious chariot and went to the forest for the purpose of burying me in the ground.

63. සජ්ජස්සන්ති සන්නද්ධො අස්සං, යුගෙ යොජිතස්සං මෙ රථං මග්ගතො උක්කමාපනවසෙන එකොකාසෙ කත්වා. හත්ථමුච්චිතොති මුච්චිතහත්ථො, රථපාචනතො මුත්තහත්ථොති අත්ථො. අථ වා හත්ථමුච්චිතොති හත්ථමුත්තො මම හත්ථතො මුච්චිත්වාති අත්ථො. කාසුන්ති ආවාටං. නිඛාතුන්ති නිඛණිතුං.

63. 'A ready horse' means a harnessed horse. 'And my yoked chariot' means: having placed my chariot aside in one spot by having it moved off the road. 'Hand-released' means one whose hand is released, that is, one whose hand is free from the chariot-goad. Or else, 'hand-released' means the rein has been released, having slipped from my hand. 'A pit' means a hole. 'To bury' means to dig.

64-5. ඉදානි යදත්ථං මයා සොළස වස්සානි මූගවතාදිඅධිට්ඨානෙන දුක්කරචරියා අධිට්ඨිතා, තං දස්සෙතුං ‘‘අධිට්ඨිතමධිට්ඨාන’’න්ති ගාථාද්වයමාහ.

64–65. Now, to show for what purpose he undertook the difficult practice for sixteen years with the resolution to act like a mute and so on, he spoke the two verses beginning: 'The resolution was resolved upon.'

තත්ථ තජ්ජෙන්තො විවිධකාරණාති ද්විමාසිකකාලතො පට්ඨාය යාව සොළසසංවච්ඡරා ථඤ්ඤපටිසෙධනාදීහි විවිධෙහි නානප්පකාරෙහි කාරණෙහි තජ්ජයන්තො භයවිද්ධංසනවසෙන විහෙඨියමානො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

Herein, 'threatening with various reasons' means: being harassed from the time he was two months old up to his sixteenth year; being threatened with various and diverse reasons, such as the denial of breast milk, in order to shatter his composure. The rest is easily understood.

අථ [Pg.217] මහාසත්තො සුනන්දෙ කාසුං ඛණන්තෙ ‘‘අයං මෙ වායාමකාලො’’ති උට්ඨාය අත්තනො හත්ථපාදෙ සම්බාහිත්වා රථා ඔතරිතුං මෙ බලං අත්ථීති ඤත්වා චිත්තං උප්පාදෙසි. තාවදෙවස්ස පාදපතිට්ඨානට්ඨානං වාතපුණ්ණභස්තචම්මං විය උග්ගන්ත්වා රථස්ස පච්ඡිමන්තං ආහච්ච අට්ඨාසි. සො ඔතරිත්වා කතිපයෙ වාරෙ අපරාපරං චඞ්කමිත්වා ‘‘යොජනසතම්පි ගන්තුං මෙ බලං අත්ථී’’ති ඤත්වා රථං පච්ඡිමන්තෙ ගහෙත්වා කුමාරකානං කීළනයානකං විය උක්ඛිපිත්වා ‘‘සචෙ සාරථි මයා සද්ධිං පටිවිරුජ්ඣෙය්‍ය, අත්ථි මෙ පටිවිරුජ්ඣිතුං බල’’න්ති සල්ලක්ඛෙත්වා පසාධනත්ථාය චිත්තං උප්පාදෙසි. තඞ්ඛණඤ්ඤෙව සක්කස්ස භවනං උණ්හාකාරං දස්සෙසි. සක්කො තං කාරණං ඤත්වා විස්සකම්මං ආණාපෙසි – ‘‘ගච්ඡ කාසිරාජපුත්තං අලඞ්කරොහී’’ති. සො ‘‘සාධූ’’ති වත්වා දිබ්බෙහි ච මානුසෙහි ච අලඞ්කාරෙහි සක්කං විය තං අලඞ්කරි. සො දෙවරාජලීළාය සාරථිස්ස ඛණනොකාසං ගන්ත්වා ආවාටතීරෙ ඨත්වා –

Then, while Sunanda was digging the pit, the Great Being thought, 'This is the time for my effort.' Rising up, he massaged his own hands and feet, and knowing he had the strength to get down from the chariot, he made a resolve. At that very moment, the place where his feet rested swelled up like a leather bellows full of wind and stood firm, striking the rear of the chariot. Having descended, he paced back and forth a few times. Realizing, 'I have the strength to go even a hundred yojanas,' he took the chariot by its rear end and lifted it up like a prince's toy cart. Reflecting, 'If the charioteer should oppose me, I have the strength to oppose him,' he made a resolve to be adorned. At that instant, Sakka’s abode showed a sign of heat. Sakka, understanding the reason, commanded Vissakamma: 'Go, adorn the prince of Kāsi.' Saying, 'Very well,' Vissakamma adorned him with divine and human ornaments so that he resembled Sakka himself. Then, with the majesty of the king of the devas, he went to the place where the charioteer was digging and stood on the edge of the pit:

‘‘කින්නු සන්තරමානොව, කාසුං ඛණසි සාරථි;

පුට්ඨො මෙ සම්ම අක්ඛාහි, කිං කාසුයා කරිස්සසී’’ති. (ජා. 2.22.3) –

“Why, O charioteer, do you dig this pit in such a hurry? I ask you, my friend, please tell me: what will you do with this pit?”

ආහ.

He said:

තෙන උද්ධං අනොලොකෙත්වාව –

The charioteer, without even looking up, replied:

‘‘රඤ්ඤො මූගො ච පක්ඛො ච, පුත්තො ජාතො අචෙතසො;

සොම්හි රඤ්ඤා සමජ්ඣිට්ඨො, පුත්තං මෙ නිඛණං වනෙ’’ති. (ජා. 2.22.4) –

“The king has a son who was born mute, crippled, and witless. I have been instructed by the king: ‘Bury my son in the forest.’”

වුත්තෙ මහාසත්තො –

When this was said, the Great Being replied:

‘‘න බධිරො න මූගොස්මි, න පක්ඛො න ච වීකලො;

අධම්මං සාරථි කයිරා, මං චෙ ත්වං නිඛණං වනෙ.

“I am not deaf, nor am I mute; I am not crippled or deformed. O charioteer, you would be doing an unrighteous deed if you were to bury me in this forest.

‘‘ඌරූ බාහුඤ්ච මෙ පස්ස, භාසිතඤ්ච සුණොහි මෙ;

අධම්මං සාරථි කයිරා, මං චෙ ත්වං නිඛණං වනෙ’’ති. (ජා. 2.22.5-6) –

“Behold my thighs and my arms, and listen to my speech. O charioteer, you would be doing an unrighteous deed if you were to bury me in this forest.”

වත්වා පුන තෙන ආවාටඛණනං පහාය උද්ධං ඔලොකෙත්වා තස්ස රූපසම්පත්තිං දිස්වා ‘‘මනුස්සො වා දෙවො වා’’ති අජානන්තෙන –

When this was said, the charioteer stopped digging the pit. Looking up and seeing the perfection of his form, not knowing whether he was a human or a deva, he asked:

‘‘දෙවතා නුසි ගන්ධබ්බො, අදු සක්කො පුරින්දදො;

කො වා ත්වං කස්ස වා පුත්තො, කථං ජානෙමු තං මය’’න්ති. (ජා. 2.22.7) –

“Are you a deva, or a gandhabba, or perhaps Sakka, the Giver to the city? Who are you, and whose son? How are we to know you?”

වුත්තෙ –

To this, he replied:

‘‘නම්හි [Pg.218] දෙවො න ගන්ධබ්බො, නාපි සක්කො පුරින්දදො;

කාසිරඤ්ඤො අහං පුත්තො, යං කාසුයා නිඛඤ්ඤසි.

“I am not a deva, nor a gandhabba, nor am I Sakka Purindada. I am the son of the king of Kāsi, the one whom you are about to bury in a pit.

‘‘තස්ස රඤ්ඤො අහං පුත්තො, යං ත්වං සම්මූපජීවසි;

අධම්මං සාරථි කයිරා, මං චෙ ත්වං නිඛණං වනෙ.

“I am the son of that king whom you serve for your living. O charioteer, you would be doing an unrighteous deed if you were to bury me in this forest.

‘‘යස්ස රුක්ඛස්ස ඡායාය, නිසීදෙය්‍ය සයෙය්‍ය වා;

න තස්ස සාඛං භඤ්ජෙය්‍ය, මිත්තදුබ්භො හි පාපකො.

“Of the tree in whose shade one might sit or lie, one should not break off a branch, for a betrayer of a friend is an evil person.”

‘‘යථා රුක්ඛො තථා රාජා, යථා සාඛා තථා අහං;

යථා ඡායූපගො පොසො, එවං ත්වමසි සාරථි;

අධම්මං සාරථි කයිරා, මං චෙ ත්වං නිඛණං වනෙ’’ති. (ජා. 2.22.8-11) –

“As the tree, so the king; as the branch, so am I; as a person who resorts to it for shade, so are you, charioteer. You would be acting unrighteously, charioteer, if you were to bury me in the forest.”

ආදිනා නයෙන ධම්මං දෙසෙත්වා තෙන නිවත්තනත්ථං යාචිතො අනිවත්තනකාරණං පබ්බජ්ජාඡන්දං තස්ස ච හෙතු නිරයභයාදිකං අතීතභවෙ අත්තනො පවත්තිං විත්ථාරෙන කථෙත්වා තාය ධම්මකථාය තාය ච පටිපත්තියා තස්මිම්පි පබ්බජිතුකාමෙ ජාතෙ රඤ්ඤො ඉමං –

Having taught the Dhamma in this way, when he was requested by the king to turn back, he explained his reason for not turning back: his aspiration to go forth and its cause—the fear of hell and the like. He recounted in detail his own conduct in a past existence. Through that Dhamma talk and that practice, the king too became desirous of going forth. He then said this to the king:

‘‘රථං නිය්‍යාතයිත්වාන, අනණො එහි සාරථි;

අනණස්ස හි පබ්බජ්ජා, එතං ඉසීහි වණ්ණිත’’න්ති. (ජා. 2.22.44) –

“Having returned the chariot, charioteer, come back free from debt. For going forth is for one who is debt-free; this has been praised by the seers.”

වත්වා තං විස්සජ්ජෙසි.

Having said this, he dismissed him.

සො රථං ආභරණානි ච ගහෙත්වා රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා තමත්ථං ආරොචෙසි. රාජා තාවදෙව ‘‘මහාසත්තස්ස සන්තිකං ගමිස්සාමී’’ති නගරතො නිග්ගච්ඡි සද්ධිං චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය ඉත්ථාගාරෙහි නාගරජානපදෙහි ච. මහාසත්තොපි ඛො සාරථිං උය්‍යොජෙත්වා පබ්බජිතුකාමො ජාතො. තස්ස චිත්තං ඤත්වා සක්කො විස්සකම්මං පෙසෙසි – ‘‘තෙමියපණ්ඩිතො පබ්බජිතුකාමො, තස්ස අස්සමපදං පබ්බජිතපරික්ඛාරෙ ච මාපෙහී’’ති. සො ගන්ත්වා තියොජනිකෙ වනසණ්ඩෙ අස්සමං මාපෙත්වා රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානචඞ්කමනපොක්ඛරණීඵලරුක්ඛසම්පන්නං කත්වා සබ්බෙ ච පබ්බජිතපරික්ඛාරෙ මාපෙත්වා සකට්ඨානමෙව ගතො. බොධිසත්තො තං දිස්වා සක්කදත්තියභාවං ඤත්වා පණ්ණසාලං පවිසිත්වා වත්ථානි අපනෙත්වා තාපසවෙසං [Pg.219] ගහෙත්වා කට්ඨත්ථරෙ නිසින්නො අට්ඨ සමාපත්තියො, පඤ්ච ච අභිඤ්ඤායො නිබ්බත්තෙත්වා පබ්බජ්ජාසුඛෙන අස්සමෙ නිසීදි.

Taking the chariot and the ornaments, he went to the king and informed him of the matter. The king immediately thought, “I will go to the Great Being,” and left the city with his fourfold army, together with the women of the harem and the people of the town and countryside. The Great Being, for his part, having dismissed the charioteer, became desirous of going forth. Knowing his mind, Sakka sent Vissakamma, saying, “Temiya the Wise wishes to go forth; create a hermitage and the requisites of a renunciant for him.” He went and built a hermitage in a three-yojana forest grove, complete with places for resting by day and night, a walking path, a pond, and fruit trees. Having created all the requisites of a renunciant, he returned to his own abode. The Bodhisatta, seeing this and recognizing it as a gift from Sakka, entered the leaf-hut, removed his garments, adopted the guise of an ascetic, and sat on a bed of sticks. Having produced the eight attainments and the five higher knowledges, he dwelled in the hermitage in the bliss of renunciation.

කාසිරාජාපි සාරථිනා දස්සිතමග්ගෙන ගන්ත්වා අස්සමං පවිසිත්වා මහාසත්තෙන සහ සමාගන්ත්වා කතපටිසන්ථාරො රජ්ජෙන නිමන්තෙසි. තෙමියපණ්ඩිතො තං පටික්ඛිපිත්වා අනෙකාකාරවොකාරං අනිච්චතාදිපටිසංයුත්තාය ච කාමාදීනවපටිසංයුත්තාය ච ධම්මියා කථාය රාජානං සංවෙජෙසි. සො සංවිග්ගමානසො ඝරාවාසෙ උක්කණ්ඨිතො පබ්බජිතුකාමො හුත්වා අමච්චෙ ඉත්ථාගාරෙ ච පුච්ඡි. තෙපි පබ්බජිතුකාමා අහෙසුං. අථ රාජා චන්දාදෙවිං ආදිං කත්වා සොළස සහස්සෙ ඔරොධෙ ච අමච්චාදිකෙ ච පබ්බජිතුකාමෙ ඤත්වා නගරෙ භෙරිං චරාපෙසි – ‘‘යෙ මම පුත්තස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිතුකාමා, තෙ පබ්බජන්තූ’’ති. සුවණ්ණකොට්ඨාගාරාදීනි ච විවරාපෙත්වා විස්සජ්ජාපෙසි. නාගරා ච යථාපසාරිතෙයෙව ආපණෙ විවටද්වාරානෙව ගෙහානි ච පහාය රඤ්ඤො සන්තිකං අගමංසු. රාජා මහාජනෙන සද්ධිං මහාසත්තස්ස සන්තිකෙ පබ්බජි. සක්කදත්තියං තියොජනිකං අස්සමපදං පරිපූරි.

The king of Kāsi, following the path shown by the charioteer, entered the hermitage and met with the Great Being. After exchanging friendly greetings, he invited him to accept the kingdom. The wise Temiya declined and instead stirred the king with a Dhamma talk on the numerous drawbacks and dangers of sensual pleasures and on impermanence and the like. Deeply moved, the king grew disenchanted with household life and desired to go forth. He consulted his ministers and the women of his harem, and they too wished to go forth. Then the king, knowing that Queen Candādevī to begin with, the sixteen thousand women of the harem, and his ministers and others wished to go forth, had a proclamation by drum made throughout the city: “Let all who wish to go forth in the presence of my son do so!” He also had the treasuries, including the gold storehouses, opened and their contents given away. The townspeople, leaving their shops just as they were and their homes with doors wide open, went to the king. The king, along with the great multitude, went forth in the presence of the Great Being. The three-yojana hermitage site, a gift of Sakka, was filled to capacity.

සාමන්තරාජානො ‘‘කාසිරාජා පබ්බජිතො’’ති සුත්වා ‘‘බාරාණසිරජ්ජං ගහෙස්සාමා’’ති නගරං පවිසිත්වා දෙවනගරසදිසං නගරං සත්තරතනභරිතං දෙවවිමානකප්පං රාජනිවෙසනඤ්ච දිස්වා ‘‘ඉමං ධනං නිස්සාය භයෙන භවිතබ්බ’’න්ති තාවදෙව නික්ඛමිත්වා පායාසුං. තෙසං ආගමනං සුත්වා මහාසත්තො වනන්තං ගන්ත්වා ආකාසෙ නිසීදිත්වා ධම්මං දෙසෙසි. තෙ සබ්බෙ සද්ධිං පරිසාය තස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිංසු. එවං අපරෙපි අපරෙපීති මහාසමාගමො අහොසි. සබ්බෙ ඵලාඵලානි පරිභුඤ්ජිත්වා සමණධම්මං කරොන්ති. යො කාමාදිවිතක්කං විතක්කෙති, තස්ස චිත්තං ඤත්වා මහාසත්තො තත්ථ ගන්ත්වා ආකාසෙ නිසීදිත්වා ධම්මං දෙසෙති.

The neighboring kings, hearing, “The king of Kāsi has gone forth,” thought, “We will seize the kingdom of Bārāṇasī,” and entered the city. But seeing the city like a city of the gods, filled with the seven kinds of gems, and the royal palace like a celestial mansion, they thought, “Because of this wealth, there must be fear,” and they immediately left and departed. Hearing of their arrival, the Great Being went to the edge of the forest, sat in the air, and taught the Dhamma. All of them, along with their retinues, went forth in his presence. Thus others, and still others, came, and a great assembly gathered. All of them, subsisting on fruits, fulfilled the duties of recluses. If anyone entertained a thought of sensual desire or the like, the Great Being, knowing their mind, would go there, sit in the air, and teach them the Dhamma.

සො ධම්මස්සවනසප්පායං ලභිත්වා සමාපත්තියො අභිඤ්ඤායො ච නිබ්බත්තෙති. එවං අපරොපි අපරොපීති සබ්බෙපි ජීවිතපරියොසානෙ බ්‍රහ්මලොකපරායනා අහෙසුං. තිරච්ඡානගතාපි මහාසත්තෙ ඉසිගණෙපි චිත්තං පසාදෙත්වා ඡසු කාමසග්ගෙසු නිබ්බත්තිංසු. මහාසත්තස්ස බ්‍රහ්මචරියං චිරං දීඝමද්ධානං පවත්තිත්ථ. තදා ඡත්තෙ අධිවත්ථා දෙවතා උප්පලවණ්ණා අහොසි, සාරථි සාරිපුත්තත්ථෙරො, මාතාපිතරො මහාරාජකුලානි, පරිසා බුද්ධපරිසා, තෙමියපණ්ඩිතො ලොකනාථො.

That person, having obtained the benefit of hearing the Dhamma, developed the meditative attainments and the higher knowledges. Thus one after another, all of them, at the end of their lives, were destined for the Brahma-world. Even animals, having gained confidence in the Great Being and the host of seers, were reborn in the six sensual heavens. The Great Being’s holy life continued for a very long time. At that time, the deity dwelling in the parasol was Uppalavaṇṇā, the charioteer was the Elder Sāriputta, the parents were members of the great royal families, the assembly was the Buddha's assembly, and Temiya the Wise was the Lord of the World.

තස්ස [Pg.220] අධිට්ඨානපාරමී ඉධ මත්ථකං පත්තා, සෙසපාරමියොපි යථාරහං නිද්ධාරෙතබ්බා. තථා මාසජාතකාලතො පට්ඨාය නිරයභයං පාපභීරුතා රජ්ජජිගුච්ඡා නෙක්ඛම්මනිමිත්තං මූගාදිභාවාධිට්ඨානං තත්ථ ච විරොධිප්පච්චයසමොධානෙපි නිච්චලභාවොති එවමාදයො ගුණානුභාවා විභාවෙතබ්බාති.

Here his perfection of determination reached its culmination; the remaining perfections should be identified as appropriate. Likewise, the power of his virtues should be explained, such as: from the time he was one month old, his fear of hell, his dread of evil, his repugnance for kingship, the sign of renunciation, his determination to be mute and so on, and his unshakeable nature even when confronted with opposing conditions.

තෙමියචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Here ends the explanation of the conduct of Temiya.

අධිට්ඨානපාරමී නිට්ඨිතා.

The Perfection of Determination is finished.

7. කපිරාජචරියාවණ්ණනා

7. The Explanation of the Conduct of the Monkey King

67. සත්තමෙ යදා අහං කපි ආසින්ති යස්මිං කාලෙ අහං කපියොනියං නිබ්බත්තිත්වා වුද්ධිමන්වාය නාගබලො ථාමසම්පන්නො අස්සපොතකප්පමාණො මහාසරීරො කපි හොමි. නදීකූලෙ දරීසයෙති එකිස්සා නදියා තීරෙ එකස්මිං දරීභාගෙ යදා වාසං කප්පෙමීති අත්ථො.

67. In the seventh account: When I was a monkey. This means at the time when I was born in the monkey womb and, having grown up, I was a monkey possessing the strength of an elephant, endowed with stamina, about the size of a colt, and with a large body. On a riverbank, in a mountain cleft. This means: when I made my dwelling on the bank of a river in a part of a mountain cleft.

තදා කිර බොධිසත්තො යූථපරිහරණං අකත්වා එකචරො හුත්වා විහාසි. තස්සා පන නදියා වෙමජ්ඣෙ එකො දීපකො නානප්පකාරෙහි අම්බපනසාදීහි ඵලරුක්ඛෙහි සම්පන්නො. බොධිසත්තො ථාමජවසම්පන්නතාය නදියා ඔරිමතීරතො උප්පතිත්වා දීපකස්ස පන නදියා ච මජ්ඣෙ එකො පිට්ඨිපාසාණො අත්ථි, තස්මිං පතති. තතො උප්පතිත්වා තස්මිං දීපකෙ පතති. සො තත්ථ නානප්පකාරානි ඵලාඵලානි ඛාදිත්වා සායං තෙනෙව උපායෙන පච්චාගන්ත්වා අත්තනො වසනට්ඨානෙ වසිත්වා පුනදිවසෙපි තථෙව කරොති. ඉමිනා නියාමෙන වාසං කප්පෙසි.

At that time, it is said, the Bodhisatta lived as a solitary wanderer, not leading a troop. In the middle of that river was an island endowed with various kinds of fruit trees such as mango and jackfruit. The Bodhisatta, being endowed with strength and speed, would leap from the near bank of the river and land on a flat rock that was midway between the bank and the island. Leaping from there, he would land on that island. Having eaten various kinds of fruits there, in the evening he would return by the same means, dwell in his own living place, and on the next day do the same. In this way he made his dwelling.

තස්මිං පන කාලෙ එකො කුම්භීලො සපජාපතිකො තස්සං නදියං වසති. තස්ස භරියා බොධිසත්තං අපරාපරං ගච්ඡන්තං දිස්වා තස්ස හදයමංසෙ දොහළං උප්පාදෙත්වා කුම්භීලං ආහ – ‘‘මය්හං ඛො, අය්‍යපුත්ත, ඉමස්ස වානරස්ස හදයමංසෙ දොහළො උප්පන්නො’’ති. සො ‘‘සාධු, භද්දෙ, ලච්ඡසී’’ති වත්වා ‘‘අජ්ජ තං සායං දීපකතො ආගච්ඡන්තමෙව ගණ්හිස්සාමී’’ති ගන්ත්වා පිට්ඨිපාසාණෙ නිපජ්ජි. බොධිසත්තො තං දිවසං ගොචරං චරිත්වා [Pg.221] සායන්හසමයෙ දීපකෙ ඨිතොව පාසාණං ඔලොකෙත්වා ‘‘අයං පාසාණො ඉදානි උච්චතරො ඛායති, කිං නු ඛො කාරණ’’න්ති චින්තෙසි. මහාසත්තස්ස හි උදකප්පමාණඤ්ච පාසාණප්පමාණඤ්ච සුවවත්ථාපිතමෙව හොති. තෙනස්ස එතදහොසි – ‘‘අජ්ජ ඉමිස්සා නදියා උදකං නෙව හායති, අථ ච පනායං පාසාණො මහා හුත්වා පඤ්ඤායති, කච්චි නු ඛො එත්ථ මය්හං ගහණත්ථාය කුම්භීලො නිපන්නො’’ති?

Now at that time, a crocodile and his mate lived in that river. Seeing the Bodhisatta going back and forth, his wife conceived a craving for his heart-flesh and said to the crocodile: “Noble husband, a craving has arisen in me for this monkey’s heart-flesh.” He said: “Good, my dear, you shall get it.” And thinking, “Today I will seize him in the evening as he is coming from the island,” he went and lay on the flat rock. The Bodhisatta, having roamed for food that day, stood on the island in the evening and looked at the rock. He thought: “This rock appears higher now. What could be the reason?” For the Great Being had the measure of the water and the measure of the rock well established. Therefore it occurred to him: “Today the water in this river has not gone down, and yet this rock appears large. Could it be that a crocodile is lying here in order to catch me?”

සො ‘‘වීමංසිස්සාමි තාව න’’න්ති තත්ථෙව ඨත්වා පාසාණෙන සද්ධිං කථෙන්තො විය ‘‘භො, පාසාණා’’ති වත්වා පටිවචනං අලභන්තො යාවතතියං ‘‘භො, පාසාණා’’ති ආහ. පාසාණො පටිවචනං න දෙති. පුනපි බොධිසත්තො ‘‘කිං, භො පාසාණ, අජ්ජ මය්හං පටිවචනං න දෙසී’’ති ආහ. කුම්භීලො ‘‘අද්ධා අයං පාසාණො අඤ්ඤෙසු දිවසෙසු වානරින්දස්ස පටිවචනං දෙති මඤ්ඤෙ, අජ්ජ පන මයා ඔත්ථරිතත්තා න දෙති, හන්දාහං දස්සාමිස්ස පටිවචන’’න්ති චින්තෙත්වා ‘‘කිං වානරින්දා’’ති ආහ. ‘‘කොසි ත්ව’’න්ති? ‘‘අහං කුම්භීලො’’ති. ‘‘කිමත්ථං එත්ථ නිපන්නොසී’’ති? ‘‘තව හදයං පත්ථයමානො’’ති. බොධිසත්තො චින්තෙසි – ‘‘අඤ්ඤො මෙ ගමනමග්ගො නත්ථි, පටිරුද්ධං වත මෙ ගමන’’න්ති. තෙන වුත්තං –

Thinking, “First I will investigate it,” he stood right there and, as if conversing with the rock, he said, “O rock!” Not receiving a reply, he said, “O rock!” a second and a third time. The rock gave no answer. Again the Bodhisatta said: “Why, O rock, do you not give me an answer today?” The crocodile thought: “Surely this rock must give a reply to the king of the monkeys on other days, but today it does not because it is covered by me. Well now, I will give him a reply.” So he said: “What is it, king of the monkeys?” “Who are you?” “I am a crocodile.” “For what reason are you lying here?” “Desiring your heart.” The Bodhisatta thought: “There is no other path for me to take. Alas, my way is blocked!” Therefore it was said:

‘‘පීළිතො සුසුමාරෙන, ගමනං න ලභාමහං’’.

“Afflicted by the crocodile, I cannot find a way to go.”

68.

68.

‘‘යම්හොකාසෙ අහං ඨත්වා, ඔරා පාරං පතාමහං;

තත්ථච්ඡි සත්තුවධකො, කුම්භීලො ලුද්දදස්සනො’’ති.

“From the place where I stand and leap from the near to the far shore, there sits the murderous enemy, the crocodile of cruel appearance.”

තත්ථ ‘‘පීළිතො සුසුමාරෙනා’’ති අද්ධගාථාය වුත්තමෙවත්ථං. ‘‘යම්හොකාසෙ’’ති ගාථාය පාකටං කරොති. තත්ථ යම්හොකාසෙති යස්මිං නදීමජ්ඣෙ ඨිතපිට්ඨිපාසාණසඞ්ඛාතෙ පදෙසෙ ඨත්වා. ඔරාති දීපකසඞ්ඛාතා ඔරතීරා. පාරන්ති තදා මම වසනට්ඨානභූතං නදියා පරතීරං. පතාමහන්ති උප්පතිත්වා පතාමි අහං. තත්ථච්ඡීති තස්මිං පිට්ඨිපාසාණප්පදෙසෙ සත්තුභූතො වධකො එකන්තෙනෙව ඝාතකො පච්චත්ථිකො ලුද්දදස්සනො ඝොරරූපො භයානකදස්සනො නිසීදි.

Here, the meaning of the half-verse 'Afflicted by the crocodile' is just what was said. He makes it clear with the verse beginning 'From the place where.' Therein, 'from the place where' means: having stood in the spot in the middle of the river known as the flat-backed rock. 'The near shore' is the near shore designated as the island. 'The far shore' is the far shore of the river, which was then my dwelling place. 'I leap' means: having leapt up, I land. 'There sits' means: in that place on the flat-backed rock sat the one who had become an enemy, a slayer, a definite murderer, an adversary, of cruel appearance, of frightful form, of terrifying appearance.

අථ මහාසත්තො චින්තෙසි – ‘‘අඤ්ඤො මෙ ගමනමග්ගො නත්ථි, අජ්ජ මයා කුම්භීලො වඤ්චෙතබ්බො, එවඤ්හි අයඤ්ච මහතා පාපතො මයා පරිමොචිතො සියා, මය්හඤ්ච ජීවිතං ලද්ධ’’න්ති. සො කුම්භීලං ආහ – ‘‘සම්ම, කුම්භීල, අහං තුය්හං උපරි පතිස්සාමී’’ති. කුම්භීලො [Pg.222] ‘‘වානරින්ද, පපඤ්චං අකත්වා ඉතො ආගච්ඡාහී’’ති ආහ. මහාසත්තො ‘‘අහං ආගච්ඡාමි, ත්වං පන අත්තනො මුඛං විවරිත්වා මං තව සන්තිකං ආගතකාලෙ ගණ්හාහී’’ති අවොච. කුම්භීලානඤ්ච මුඛෙ විවටෙ අක්ඛීනි නිම්මීලන්ති. සො තං කාරණං අසල්ලක්ඛෙන්තො මුඛං විවරි. අථස්ස අක්ඛීනි නිම්මීලිංසු. සො මුඛං විවරිත්වා සබ්බසො නිම්මීලිතක්ඛී හුත්වා නිපජ්ජි. මහාසත්තො තස්ස තථාභාවං ඤත්වා දීපකතො උප්පතිතො ගන්ත්වා කුම්භීලස්ස මත්ථකං අක්කමිත්වා තතො උප්පතන්තො විජ්ජුලතා විය විජ්ජොතමානො පරතීරෙ අට්ඨාසි. තෙන වුත්තං –

Then the Great Being thought: 'There is no other path for me to take. Today I must deceive the crocodile. For in this way he might be freed by me from a great evil, and my own life would be obtained.' So he said to the crocodile: 'Friend crocodile, I will fall upon you.' The crocodile said: 'King of the monkeys, come here without making a diversion.' The Great Being said: 'I am coming. But you, open your mouth and catch me when I come into your presence.' Now, when crocodiles open their mouths, their eyes close. He, not noticing this fact, opened his mouth. Then his eyes closed. Having opened his mouth, he lay down with his eyes completely closed. The Great Being, knowing his state, leapt up from the island, went and trod on the crocodile’s head, and then, leaping from there, he stood on the far shore, flashing like a streak of lightning. Therefore it was said:

69.

69.

‘‘සො මං අසංසි එහීති, අහම්පෙමීති තං වදිං;

තස්ස මත්ථකමක්කම්ම, පරකූලෙ පතිට්ඨහි’’න්ති.

“He told me, ‘Come!’ and I told him, ‘I am coming!’ Having trodden upon his head, I stood firm on the far shore.”

තත්ථ අසංසීති අභාසි. අහම්පෙමීති අහම්පි ආගච්ඡාමීති තං කථෙසිං.

Therein, `asaṃsi` means he spoke. `Ahampemi` means: 'I too am coming,' thus I said to him.

යස්මා පන තං දීපකං අම්බජම්බුපනසාදිඵලරුක්ඛසණ්ඩමණ්ඩිතං රමණීයං නිවාසයොග්ගඤ්ච, ‘‘ආගච්ඡාමී’’ති පන පටිඤ්ඤාය දින්නත්තා සච්චං අනුරක්ඛන්තො මහාසත්තොපි ‘‘ආගමිස්සාමෙවා’’ති තථා අකාසි. තෙන වුත්තං –

And because that island was adorned with groves of fruit trees such as mango, rose-apple, and jackfruit, and was delightful and fit for dwelling, and because a promise, 'I am coming,' had been given, the Great Being, protecting the truth, acted thus, thinking, 'I will indeed come.' Therefore it was said:

70.

70.

‘‘න තස්ස අලිකං භණිතං, යථා වාචං අකාසහ’’න්ති.

“No falsehood was spoken by me; as I spoke, so I did.”

යස්මා චෙතං සච්චානුරක්ඛණං අත්තනො ජීවිතං පරිච්චජිත්වා කතං, තස්මා ආහ –

And because this protection of truth was done by abandoning his own life, therefore he said:

‘‘සච්චෙන මෙ සමො නත්ථි, එසා මෙ සච්චපාරමී’’ති.

“In truth there is no equal to me; this is my perfection of truth.”

කුම්භීලො පන තං අච්ඡරියං දිස්වා ‘‘ඉමිනා වානරින්දෙන අතිඅච්ඡෙරකං කත’’න්ති චින්තෙත්වා ‘‘භො වානරින්ද, ඉමස්මිං ලොකෙ චතූහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො පුග්ගලො අමිත්තෙ අභිභවති, තෙ සබ්බෙපි තුය්හං අබ්භන්තරෙ අත්ථි මඤ්ඤෙ’’ති ආහ –

Then the crocodile, seeing that marvel, thought, “This king of the monkeys has done something truly wonderful.” He then said, “O king of the monkeys, in this world a person endowed with four qualities overcomes his enemies. I think all of them are present within you.”

‘‘යස්සෙතෙ චතුරො ධම්මා, වානරින්ද, යථා තව;

සච්චං ධම්මො ධිති චාගො, දිට්ඨං සො අතිවත්තතී’’ති. (ජා. 1.2.147);

“One who has these four qualities, O king of the monkeys, just as you do—truth, wisdom, fortitude, and relinquishment—that one overcomes his enemy.” (Jā 1.2.147)

තත්ථ යස්සාති යස්ස කස්සචි පුග්ගලස්ස. එතෙති ඉදානි වත්තබ්බෙ පච්චක්ඛතො දස්සෙති. චතුරො ධම්මාති චත්තාරො ගුණා. සච්චන්ති වචීසච්චං, ‘‘මම [Pg.223] සන්තිකං ආගමිස්සාමී’’ති වත්වා මුසාවාදං අකත්වා ආගතො එවාති එතං තෙ වචීසච්චං. ධම්මොති විචාරණපඤ්ඤා, ‘‘එවං කතෙ ඉදං නාම භවිස්සතී’’ති පවත්තා තෙ එසා විචාරණපඤ්ඤා. ධිතීති අබ්බොච්ඡින්නං වීරියං වුච්චති, එතම්පි තෙ අත්ථි. චාගොති අත්තපරිච්චාගො, ත්වං අත්තානං පරිච්චජිත්වා මම සන්තිකං ආගතො, යං පනාහං ගණ්හිතුං නාසක්ඛිං, මය්හමෙවෙස දොසො. දිට්ඨන්ති පච්චාමිත්තං. සො අතිවත්තතීති යස්ස පුග්ගලස්ස යථා තව එවං එතෙ චත්තාරො ධම්මා අත්ථි, සො යථා මං ත්වං අජ්ජ අතික්කන්තො, තථෙව අත්තනො පච්චාමිත්තං අතික්කමති අභිභවතීති.

Therein, `yassa` means: of any person. `Ete` (these) points directly to what is now to be said. `Caturo dhammā` means: four qualities. `Sacca` means truthfulness of speech; since you said, 'I will come into your presence,' and came without speaking falsely, this is your truthfulness of speech. `Dhamma` means investigative wisdom; that investigative wisdom of yours which proceeded by thinking, 'If this is done, such will be the result.' `Dhiti` is said to be uninterrupted energy; this too you have. `Cāga` is self-sacrifice; you sacrificed yourself and came into my presence, but that I was unable to catch you is my own fault. `Diṭṭhaṃ` means an adversary. `So ativattati` means: any person who has these four qualities as you do, just as you have overcome me today, so too does he overcome and vanquish his own adversary.

එවං කුම්භීලො බොධිසත්තං පසංසිත්වා අත්තනො වසනට්ඨානං ගතො. තදා කුම්භීලො දෙවදත්තො අහොසි, තස්ස භරියා චිඤ්චමාණවිකා, කපිරාජා පන ලොකනාථො.

Thus, having praised the Bodhisatta, the crocodile went to his dwelling place. At that time, the crocodile was Devadatta, his wife was Ciñcamāṇavikā, and the monkey king was the Protector of the World.

තස්ස ඉධාපි හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව සෙසපාරමියො නිද්ධාරෙතබ්බා. තථා උදකස්ස පාසාණස්ස ච පමාණවවත්ථානෙන ඉදානි පාසාණො උච්චතරො ඛායතීති පරිග්ගණ්හනවසෙන පාසාණස්ස උපරි සුසුමාරස්ස නිපන්නභාවජානනං, පාසාණෙන කථනාපදෙසෙන තස්සත්ථස්ස නිච්ඡයගමනං, සුසුමාරස්ස උපරි අක්කමිත්වා සහසා පරතීරෙ පතිට්ඨානවසෙන සීඝකාරිතාය තස්ස මහතා පාපතො පරිමොචනං, අත්තනො ජීවිතරක්ඛණං, සච්චවාචානුරක්ඛණඤ්චාති එවමාදයො ගුණානුභාවා විභාවෙතබ්බාති.

Here too the remaining perfections should be determined in the same way as explained below. Likewise, the following displays of the power of his virtues should be analyzed: his knowing that the crocodile was lying on the rock by way of grasping, 'the rock appears higher now,' through having established the measure of the water and the rock; his arriving at certainty about the matter under the pretext of speaking with the rock; and, by means of his swift action in stepping on the crocodile and suddenly establishing a footing on the far shore, his freeing of the crocodile from a great evil, the protection of his own life, and the protection of his truthful speech.

කපිරාජචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition on the Conduct of the Monkey King is finished.

8. සච්චතාපසචරියාවණ්ණනා

8. The Exposition on the Conduct of the Ascetic of Truth

අට්ඨමෙ තාපසො සච්චසව්හයොති සච්චසද්දෙන අව්හාතබ්බො සච්චනාමකො තාපසො යදා යස්මිං කාලෙ හොමි, තදා. සච්චෙන ලොකං පාලෙසින්ති අත්තනො අවිසංවාදිභාවෙන සත්තලොකං ජම්බුදීපෙ තත්ථ තත්ථ සත්තනිකායං පාපතො නානාවිධා අනත්ථතො ච රක්ඛිං. සමග්ගං ජනමකාසහන්ති තත්ථ තත්ථ කලහවිග්ගහවිවාදාපන්නං මහාජනං කලහෙ ආදීනවං දස්සෙත්වා සාමග්ගියං ආනිසංසකථනෙන සමග්ගං අවිවදමානං සම්මොදමානං අහමකාසිං.

In the eighth: 'an ascetic named Sacca.' This means: when, at which time, I was an ascetic to be addressed by the word 'Sacca,' that is, an ascetic named Sacca, then... 'By truth I protected the world' means: by my own truthfulness I protected the world of beings, the various communities of beings here and there in Jambudīpa, from evil and from various kinds of harm. 'I made the people harmonious' means: having shown the danger in quarreling and explained the benefit in harmony to the great populace who had fallen into quarrels, strife, and disputes here and there, I made them harmonious, not disputing, and rejoicing together.

තදා [Pg.224] හි බොධිසත්තො බාරාණසියං අඤ්ඤතරස්මිං බ්‍රාහ්මණමහාසාලකුලෙ නිබ්බත්ති. තස්ස ‘‘සච්චො’’ති නාමං කරිංසු. සො වයප්පත්තො තක්කසිලං ගන්ත්වා දිසාපාමොක්ඛස්ස ආචරියස්ස සන්තිකෙ සිප්පං උග්ගණ්හිත්වා නචිරස්සෙව සබ්බසිප්පානං නිප්ඵත්තිං පත්තො. ආචරියෙන අනුඤ්ඤාතො බාරාණසිං පච්චාගන්ත්වා මාතාපිතරො වන්දිත්වා තෙහි අභිනන්දියමානො තෙසං චිත්තානුරක්ඛණත්ථං කතිපාහං තෙසං සන්තිකෙ වසි. අථ නං මාතාපිතරො පතිරූපෙන දාරෙන සංයොජෙතුකාමා සබ්බං විභවජාතං ආචික්ඛිත්වා ඝරාවාසෙන නිමන්තෙසුං.

At that time, the Bodhisatta was born into a great brahmin family in Bārāṇasī. They gave him the name 'Sacca.' When he came of age, he went to Takkasilā and, having studied the arts under a world-renowned teacher, he soon attained mastery of all the arts. Having received his teacher’s permission, he returned to Bārāṇasī, paid homage to his parents, and, being welcomed by them, he stayed with them for a few days to gratify them. Then his parents, desiring to unite him with a suitable wife, pointed out all their accumulated wealth and invited him to the household life.

මහාසත්තො නෙක්ඛම්මජ්ඣාසයො අත්තනො නෙක්ඛම්මපාරමිං පරිබ්‍රූහෙතුකාමො ඝරාවාසෙ ආදීනවං පබ්බජ්ජාය ආනිසංසඤ්ච නානප්පකාරතො කථෙත්වා මාතාපිතූනං අස්සුමුඛානං රොදමානානං අපරිමාණං භොගක්ඛන්ධං අනන්තං යසං මහන්තඤ්ච ඤාතිපරිවට්ටං පහාය මහානාගොව අයසඞ්ඛලිකං ඝරබන්ධනං ඡින්දන්තො නික්ඛමිත්වා හිමවන්තප්පදෙසං පවිසිත්වා ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා වනමූලඵලාඵලෙහි යාපෙන්තො නචිරස්සෙව අට්ඨ සමාපත්තියො පඤ්ච ච අභිඤ්ඤායො නිබ්බත්තෙත්වා ඣානකීළං කීළයමානො සමාපත්තිවිහාරෙන විහරති.

The Great Being, whose disposition was inclined to renunciation and who wished to fulfill his perfection of renunciation, explained in various ways to his weeping, tear-faced parents the danger in the household life and the benefit in the going forth. Having abandoned an immeasurable mass of wealth, endless fame, and a great circle of relatives, severing the bond of the household like a great elephant breaking an iron chain, he went forth. He entered the region of the Himalayas and undertook the going forth of a seer. Sustaining himself on roots and fruits of the forest, before long he produced the eight attainments and the five direct knowledges. He dwelt enjoying the sport of jhāna, abiding in the attainment.

සො එකදිවසං දිබ්බචක්ඛුනා ලොකං ඔලොකෙන්තො අද්දස සකලජම්බුදීපෙ මනුස්සෙ යෙභුය්‍යෙන පාණාතිපාතාදිදසඅකුසලකම්මපථපසුතෙ කාමනිදානං කාමාධිකරණං අඤ්ඤමඤ්ඤං විවාදාපන්නෙ. දිස්වා එවං චින්තෙසි – ‘‘න ඛො පන මෙතං පතිරූපං, යදිදං ඉමෙ සත්තෙ එවං පාපපසුතෙ විවාදාපන්නෙ ච දිස්වා අජ්ඣුපෙක්ඛණං. අහඤ්හි ‘සත්තෙ සංසාරපඞ්කතො උද්ධරිත්වා නිබ්බානථලෙ පතිට්ඨපෙස්සාමී’ති මහාසම්බොධියානං පටිපන්නො, තස්මා තං පටිඤ්ඤං අවිසංවාදෙන්තො යංනූනාහං මනුස්සපථං ගන්ත්වා තෙ තෙ සත්තෙ පාපතො ඔරමාපෙය්‍යං, විවාදඤ්ච නෙසං වූපසමෙය්‍ය’’න්ති.

One day, surveying the world with the divine eye, he saw that for the most part the people in the whole of Jambudīpa were intent on the ten unwholesome courses of action beginning with the destruction of life, and that, with sensual pleasures as the source and sensual pleasures as the cause, they had fallen into disputes with one another. Having seen this, he thought: 'It is not proper for me to look on with equanimity after seeing these beings so intent on evil and fallen into disputes. For I have entered upon the vehicle to great, perfect enlightenment with the resolve, "I will lift beings out of the mire of saṃsāra and establish them on the firm ground of Nibbāna." Therefore, being true to that promise, let me go to the world of humans, make those beings desist from evil, and pacify their disputes.'

එවං පන චින්තෙත්වා මහාසත්තො මහාකරුණාය සමුස්සාහිතො සන්තං සමාපත්තිසුඛං පහාය ඉද්ධියා තත්ථ තත්ථ ගන්ත්වා තෙසං චිත්තානුකූලං ධම්මං දෙසෙන්තො කලහවිග්ගහවිවාදාපන්නෙ සත්තෙ දිට්ඨධම්මිකඤ්ච සම්පරායිකඤ්ච විරොධෙ ආදීනවං දස්සෙත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං සමග්ගෙ සහිතෙ අකාසි. අනෙකාකාරවොකාරඤ්ච පාපෙ ආදීනවං විභාවෙන්තො තතො සත්තෙ විවෙචෙත්වා එකච්චෙ දසසු කුසලකම්මපථධම්මෙසු පතිට්ඨාපෙසි. එකච්චෙ පබ්බාජෙත්වා [Pg.225] සීලසංවරෙ ඉන්ද්‍රියගුත්තියං සතිසම්පජඤ්ඤෙ පවිවෙකවාසෙ ඣානාභිඤ්ඤාසු ච යථාරහං පතිට්ඨාපෙසි. තෙන වුත්තං –

Having thus reflected, the Great Being, spurred on by great compassion, abandoned the bliss of serene attainment and, going here and there by psychic power, taught the Dhamma that was suitable to their minds. To beings who had fallen into quarrels, strife, and disputes, he showed the danger in conflict both in the present life and in future lives, and he made them harmonious and united with one another. Explaining the danger in evil in its many aspects and details, he separated beings from it and established some in the Dhamma of the ten wholesome courses of action. Having given the going forth to others, he established them, as was fit, in moral restraint, restraint of the sense faculties, mindfulness and clear comprehension, a secluded dwelling, and in the jhānas and direct knowledges. Therefore it was said:

71.

71.

‘‘පුනාපරං යදා හොමි, තාපසො සච්චසව්හයො;

සච්චෙන ලොකං පාලෙසිං, සමග්ගං ජනමකාසහ’’න්ති.

"Again, when I was an ascetic named Sacca, I protected the world with truth; I made the people harmonious."

ඉධාපි මහාපුරිසස්ස හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව සෙසපාරමියො නිද්ධාරෙතබ්බා. තථා ගුණානුභාවා ච විභාවෙතබ්බාති.

Here too, the remaining perfections of the Great Man should be determined in the same way as stated above. Likewise, the majestic power of his virtues should be discerned.

සච්චතාපසචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition on the Conduct of the Ascetic Sacca is finished.

9. වට්ටපොතකචරියාවණ්ණනා

9. The Exposition on the Conduct of the Quail Chick

72. නවමෙ මගධෙ වට්ටපොතකොතිආදීසු අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – මගධරට්ඨෙ අඤ්ඤතරස්මිං අරඤ්ඤප්පදෙසෙ වට්ටකයොනියං නිබ්බත්තිත්වා අණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා අචිරනික්ඛන්තතාය තරුණො මංසපෙසිභූතො, තතො එව අජාතපක්ඛො වට්ටකච්ඡාපකො යදා අහං කුලාවකෙයෙව හොමි.

72. In the ninth, in regard to the verse beginning 'A quail chick in Magadha,' this is the meaning in brief: In the country of Magadha, in a certain forest region, having been reborn as a quail and having broken the eggshell, being a tender lump of flesh because I had just emerged, and thus a quail chick with wings not yet grown—when I was still just in the nest.

73. මුඛතුණ්ඩකෙනාහරිත්වාති මය්හං මාතා අත්තනො මුඛතුණ්ඩකෙන කාලෙන කාලං ගොචරං ආහරිත්වා මං පොසෙති. තස්සා ඵස්සෙන ජීවාමීති පරිසෙදනත්ථඤ්චෙව පරිභාවනත්ථඤ්ච සම්මදෙව කාලෙන කාලං මමං අධිසයනවසෙන ඵුසන්තියා තස්සා මම මාතුයා සරීරසම්ඵස්සෙන ජීවාමි විහරාමි අත්තභාවං පවත්තෙමි. නත්ථි මෙ කායිකං බලන්ති මය්හං පන අතිතරුණතාය කායසන්නිස්සිතං බලං නත්ථි.

73. She nourishes me, having brought food with her beak: this means my mother brought food from time to time with her own beak and nourished me. I live by her touch: this means I live, I dwell, I maintain my existence through the bodily contact with my mother, who touches me properly from time to time by lying over me, both for the purpose of warming me and for cherishing me. I have no bodily strength: this means that because of my extreme youth, I have no strength based in the body.

74. සංවච්ඡරෙති සංවච්ඡරෙ සංවච්ඡරෙ. ගිම්හසමයෙති ගිම්හකාලෙ. සුක්ඛරුක්ඛසාඛානං අඤ්ඤමඤ්ඤං සඞ්ඝට්ටනසමුප්පන්නෙන අග්ගිනා තස්මිං පදෙසෙ දවඩාහො පදිප්පති පජ්ජලති, සො තථා පදීපිතො. උපගච්ඡති අම්හාකන්ති මය්හං මාතාපිතූනඤ්චාති අම්හාකං වසනට්ඨානප්පදෙසං අත්තනො පතිට්ඨානස්ස අසුද්ධස්සාපි සුද්ධභාවකරණෙන පාවනතො පාවකොති ච ගතමග්ගෙ ඉන්ධනස්ස භස්මභාවාවහනතො කණ්හවත්තනීති ච ලද්ධනාමො අග්ගි වනරුක්ඛගච්ඡෙ දහන්තො කාලෙන කාලං උපගච්ඡති.

74. Yearly: means year after year. In the summer season: means in the summer time. A forest fire, produced by the friction of dry tree branches against one another, ignites and blazes in that region. Thus ignited, it approaches us: it approaches the region of our dwelling place, that is, of my mother, father, and me. The fire, which has received the names 'purifier' (pāvaka) because it purifies by making clean even its impure standing place, and 'black-pathed' (kaṇhavattanī) because it reduces the fuel on its path to ash, approaches from time to time, burning the trees and thickets of the forest.

75. එවං [Pg.226] උපගමනතො තදාපි සද්දායන්තොති ‘‘ධමධම’’ඉති එවං සද්දං කරොන්තො, අනුරවදස්සනඤ්හෙතං දාවග්ගිනො. මහාසිඛීති පබ්බතකූටසදිසානං ඉන්ධනානං වසෙන මහතියො සිඛා එතස්සාති මහාසිඛී. අනුපුබ්බෙන අනුක්කමෙන තං අරඤ්ඤප්පදෙසං ඣාපෙන්තො දහන්තො අග්ගි මම සමීපට්ඨානං උපාගමි.

75. Thus, as it approached, it was making a sound: making a sound like 'dhamadhama,' for this shows the roaring of a forest fire. Great-crested: it has great crests of flame on account of fuel resembling mountain peaks, thus it is 'great-crested' (mahāsikhī). Gradually: in sequence, the fire, burning and consuming that forest region, approached my vicinity.

76. අග්ගිවෙගභයාති වෙගෙන ආගච්ඡතො අග්ගිනො භයෙන භීතා. තසිතාති චිත්තුත්‍රාසසමුට්ඨිතෙන කායස්ස ඡම්භිතත්තෙන ච උත්‍රාසා. මාතාපිතාති මාතාපිතරො. අත්තානං පරිමොචයුන්ති අග්ගිනා අනුපද්දුතට්ඨානගමනෙන අත්තනො සොත්ථිභාවමකංසු. මහාසත්තො හි තදා මහාගෙණ්ඩුකප්පමාණො මහාසරීරො අහොසි. තං මාතාපිතරො කෙනචි උපායෙන ගහෙත්වා ගන්තුං අසක්කුණන්තා අත්තසිනෙහෙන ච අභිභුය්‍යමානා පුත්තසිනෙහං ඡඩ්ඩෙත්වා පලායිංසු.

76. Frightened by the fear of the fire's speed: frightened by the fear of the fire approaching with speed. Terrified: terrified because of the body's rigidity that arose from mental terror. Mother and father. They freed themselves: they made themselves safe by going to a place not afflicted by the fire. For the Great Being at that time was the size of a large ball and had a large body. His parents, unable to take him away by any means and being overwhelmed by self-love, abandoned their love for their son and fled.

77. පාදෙ පක්ඛෙ පජහාමීති අත්තනො උභො පාදෙ උභො පක්ඛෙ ච භූමියං ආකාසෙ ච ගමනසජ්ජෙ කරොන්තො පසාරෙමි ඉරියාමි වායමාමි. ‘‘පටීහාමී’’තිපි පාඨො, වෙහාසගමනයොග්ගෙ කාතුං ඊහාමීති අත්ථො. ‘‘පතීහාමී’’තිපි පඨන්ති. තස්සත්ථො – පාදෙ පක්ඛෙ ච පති විසුං ඊහාමි, ගමනත්ථං වායමාමි, තං පන වායාමකරණත්ථමෙව. කස්මා? යස්මා නත්ථි මෙ කායිකං බලං. සොහං අගතිකො තත්ථාති සො අහං එවංභූතො පාදපක්ඛවෙකල්ලෙන ගමනවිරහිතො මාතාපිතූනං අපගමනෙන වා අප්පටිසරණො, තත්ථ දාවග්ගිඋපද්දුතෙ වනෙ, තස්මිං වා කුලාවකෙ ඨිතොව එවං ඉදානි වත්තබ්බාකාරෙන තදා චින්තෙසිං. දුතියඤ්චෙත්ථ අහන්ති නිපාතමත්තං දට්ඨබ්බං.

77. I stretch out my feet and wings: I stretch out both my feet and both my wings, preparing them for movement on the ground and in the air; I move, I strive. There is also the reading paṭīhāmi, meaning 'I strive to make myself fit for travel in the sky.' They also read patīhāmi, which means: I strive separately with feet and wings, I exert myself for the sake of movement; but that exertion is merely for the sake of making the effort. Why? Because I have no bodily strength. Thus, I am helpless there: I, being such—deprived of movement due to the deficiency of my feet and wings, and without refuge after my parents' departure—stood there in that forest afflicted by the forest fire, or in that nest, and then reflected in the manner now to be described. And here the second 'I' (ahaṃ) should be seen as a mere particle.

78.

78.

ඉදානි තදා අත්තනො චින්තිතාකාරං දස්සෙතුං ‘‘යෙසාහ’’න්තිආදිමාහ;

Now, to show the nature of his own thought at that time, he spoke the verse beginning, "Those to whom I..."

තත්ථ යෙසාහං උපධාවෙය්‍යං, භීතො තසිතවෙධිතොති මරණභයෙන භීතො තතො එව චිත්තුත්‍රාසෙන තසිතො සරීරකම්පනෙන වෙධිතො යෙසමහං පක්ඛන්තරං එතරහි දාවග්ගිඋපද්දුතො ජලදුග්ගං විය මඤ්ඤමානො පවිසිතුං උපධාවෙය්‍යං තෙ මම මාතාපිතරො මං එකකං එව ඔහාය ජහිත්වා පක්කන්තා. කථං මෙ අජ්ජ කාතවෙති කථං නු ඛො මයා අජ්ජ කාතබ්බං, පටිපජ්ජිතබ්බන්ති අත්ථො.

Therein, 'Those to whom I would run for refuge, frightened, terrified, and trembling': this means frightened by the fear of death, terrified by the mental agitation arising from that, and trembling with bodily shaking. Those to whom I, now afflicted by the forest fire, would run to enter their protection, regarding it as a stronghold of water—those parents of mine have departed, having left and abandoned me all alone. 'What should I do today?': the meaning is, 'What indeed should be done by me today? What course should be undertaken?'

එවං [Pg.227] මහාසත්තො ඉතිකත්තබ්බතාසම්මූළ්හො හුත්වා ඨිතො පුන චින්තෙසි – ‘‘ඉමස්මිං ලොකෙ සීලගුණො නාම අත්ථි, සච්චගුණො නාම අත්ථි, අතීතෙ පාරමියො පූරෙත්වා බොධිතලෙ නිසීදිත්වා අභිසම්බුද්ධා සීලසමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තිවිමුත්තිඤාණදස්සනසම්පන්නා සච්චානුදයකාරුඤ්ඤඛන්තිසමන්නාගතා සබ්බසත්තෙසු සමප්පවත්තමෙත්තාභාවනා සබ්බඤ්ඤුබුද්ධා නාම අත්ථි, තෙහි ච පටිවිද්ධො එකන්තනිය්‍යානගුණො ධම්මො අත්ථි, මයි චාපි එකං සච්චං අත්ථි. සංවිජ්ජමානො එකො සභාවධම්මො පඤ්ඤායති, තස්මා අතීතබුද්ධෙ චෙව තෙහි පටිවිද්ධගුණෙ ච ආවජ්ජෙත්වා මයි විජ්ජමානං සච්චං සභාවධම්මං ගහෙත්වා සච්චකිරියං කත්වා අග්ගිං පටික්කමාපෙත්වා අජ්ජ මයා අත්තනො චෙව ඉධ වාසීනං සෙසපාණීනඤ්ච සොත්ථිභාවං කාතුං වට්ටතී’’ති. එවං පන චින්තෙත්වා මහාසත්තො අත්තනො ආනුභාවෙ ඨත්වා යථාචින්තිතං පටිපජ්ජි. තෙන වුත්තං –

Thus the Great Being, standing there bewildered as to what should be done, reflected again: 'In this world there exists the quality of moral virtue, there exists the quality of truth. In the past, having fulfilled the perfections and seated at the site of enlightenment, there have existed All-Knowing Buddhas—endowed with morality, concentration, wisdom, liberation, and the knowledge and vision of liberation; possessed of truth, compassion, and patience; and who developed loving-kindness extending equally to all beings. And there exists the Dhamma penetrated by them, which possesses the quality of leading exclusively to deliverance. In me, too, there is a certain truth. A certain existing intrinsic principle is discernible. Therefore, by adverting to the past Buddhas and the qualities they penetrated, and by taking hold of the truth—the intrinsic principle existing in me—I will make an asseveration of truth. By this, having made the fire recede, it is fitting for me today to bring about the well-being of myself and of the other living beings dwelling here.' Having reflected thus, the Great Being, standing firm in his own power, acted as he had resolved. Hence it was said:

79.

79.

‘‘අත්ථි ලොකෙ සීලගුණො, සච්චං සොචෙය්‍යනුද්දයා;

තෙන සච්චෙන කාහාමි, සච්චකිරියමුත්තමං.

'In the world there is the quality of moral virtue, truth, purity, and compassion. By that truth, I will make a supreme asseveration of truth.'

80.

80.

‘‘ආවජ්ජෙත්වා ධම්මබලං, සරිත්වා පුබ්බකෙ ජිනෙ;

සච්චබලමවස්සාය, සච්චකිරියමකාසහ’’න්ති.

"Having adverted to the power of the Dhamma, recalling the former Conquerors, relying on the power of truth, I made an asseveration of truth."

81. තත්ථ මහාසත්තො අතීතෙ පරිනිබ්බුතානං බුද්ධානං ගුණෙ ආවජ්ජෙත්වා අත්තනි විජ්ජමානං සච්චසභාවං ආරබ්භ යං ගාථං වත්වා තදා සච්චකිරියමකාසි, තං දස්සෙතුං ‘‘සන්ති පක්ඛා’’තිආදි වුත්තං.

81. There, the Great Being, adverting to the qualities of the Buddhas who had attained final Nibbāna in the past and taking as his object the intrinsic nature of truth within himself, spoke a verse and then made an asseveration of truth. To show this, it is said: "There are wings," and so on.

තත්ථ සන්ති පක්ඛා අපතනාති මය්හං පක්ඛා නාම අත්ථි උපලබ්භන්ති, නො ච ඛො සක්කා එතෙහි උප්පතිතුං ආකාසෙන ගන්තුන්ති අපතනා. සන්ති පාදා අවඤ්චනාති පාදාපි මෙ අත්ථි, තෙහි පන වඤ්චිතුං පදවාරගමනෙන ගන්තුං න සක්කාති අවඤ්චනා. මාතාපිතා ච නික්ඛන්තාති යෙ මං අඤ්ඤත්ථ නෙය්‍යුං, තෙපි මරණභයෙන මම මාතාපිතරො නික්ඛන්තා. ජාතවෙදාති අග්ගිං ආලපති. සො හි ජාතොව වෙදියති, ධූමජාලුට්ඨානෙන පඤ්ඤායති, තස්මා ‘‘ජාතවෙදො’’ති වුච්චති. පටික්කමාති පටිගච්ඡ නිවත්තාති ජාතවෙදං ආණාපෙති.

Herein, There are wings, but they cannot fly means: I have wings, they exist, but it is not possible to fly up and go through the sky with them; thus 'they cannot fly.' There are feet, but they cannot walk means: I also have feet, but it is not possible to proceed with them, to go step by step; thus 'they cannot walk.' My mother and father have departed means: those who would have carried me elsewhere, my mother and father, have departed out of fear of death. Jātaveda: he addresses the fire. For it is known as soon as it is born, it is recognized by the rising smoke and flame; therefore it is called 'Jātaveda.' Retreat! means: 'Go back, turn away!'; thus he commands Jātaveda.

ඉති [Pg.228] මහාසත්තො ‘‘සචෙ මය්හං පක්ඛානං අත්ථිභාවො, තෙ ච පසාරෙත්වා ආකාසෙ අපතනභාවො, පාදානං අත්ථිභාවො, තෙ ච උක්ඛිපිත්වා අවඤ්චනභාවො, මාතාපිතූනං මං කුලාවකෙයෙව ඡඩ්ඩෙත්වා පලාතභාවො ච සච්චසභාවභූතො එව, ජාතවෙද, එතෙන සච්චෙන ත්වං ඉතො පටික්කමා’’ති කුලාවකෙ නිපන්නොව සච්චකිරියං අකාසි. තස්ස සහ සච්චකිරියාය සොළසකරීසමත්තෙ ඨානෙ ජාතවෙදො පටික්කමි. පටික්කමන්තො ච න ඣායමානොව අරඤ්ඤං ගතො, උදකෙ පන ඔපිලාපිතඋක්කා විය තත්ථෙව නිබ්බායි. තෙන වුත්තං –

Thus the Great Being, while still lying in the nest, made an asseveration of truth: 'If the fact that I have wings, and that having spread them I cannot fly in the sky; the fact that I have feet, and that having lifted them I cannot walk; and the fact that my parents have abandoned me in the nest and fled—if these are indeed true in their intrinsic nature, then, O Jātaveda, by this truth, you retreat from here!' Simultaneously with his asseveration of truth, the fire retreated over a space of sixteen karīsas. As it retreated, it passed through the forest without burning it and was extinguished right there, like a firebrand plunged into water. Hence it was said:

82.

82.

‘‘සහ සච්චෙ කතෙ මය්හං, මහාපජ්ජලිතො සිඛී;

වජ්ජෙසි සොළසකරීසානි, උදකං පත්වා යථා සිඛී’’ති.

"'When I made my asseveration of truth, the great blazing fire avoided a space of sixteen karīsas, like a fire that has reached water.'"

සා පනෙසා බොධිසත්තස්ස වට්ටකයොනියං තස්මිං සමයෙ බුද්ධගුණානං ආවජ්ජනපුබ්බිකා සච්චකිරියා අනඤ්ඤසාධාරණාති ආහ ‘‘සච්චෙන මෙ සමො නත්ථි, එසා මෙ සච්චපාරමී’’ති. තෙනෙව හි තස්ස ඨානස්ස සකලෙපි ඉමස්මිං කප්පෙ අග්ගිනා අනභිභවනීයත්තා තං කප්පට්ඨියපාටිහාරියං නාම ජාතං.

Now, this asseveration of truth of the Bodhisatta in the quail existence at that time, preceded by adverting to the qualities of the Buddhas, was unique. Thus he said: 'There is none equal to me in truth; this is my perfection of truth.' Indeed, because of that very circumstance, since that place could not be overcome by fire for this entire aeon, it came to be known as the 'aeon-lasting miracle'.

එවං මහාසත්තො සච්චකිරියවසෙන අත්තනො තත්ථ වාසීනං සත්තානඤ්ච සොත්ථිං කත්වා ජීවිතපරියොසානෙ යථාකම්මං ගතො.

Thus the great being, by means of an asseveration of truth, secured the well-being of himself and the beings dwelling there, and at the end of his life, he passed on according to his kamma.

තදා මාතාපිතරො එතරහි මාතාපිතරො අහෙසුං, වට්ටකරාජා පන ලොකනාථො.

The parents at that time were the parents of the present day; but the king of the quails was the Protector of the World.

තස්ස හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව සෙසපාරමියොපි යථාරහං නිද්ධාරෙතබ්බා. තථා දාවග්ගිම්හි තථා භෙරවාකාරෙන අවත්ථරිත්වා ආගච්ඡන්තෙ තස්මිං වයෙ එකකො හුත්වාපි සාරදං අනාපජ්ජිත්වා සච්චාදිධම්මගුණෙ බුද්ධගුණෙ ච අනුස්සරිත්වා අත්තනො එව ආනුභාවං නිස්සාය සච්චකිරියාය තත්ථ වාසීනම්පි සත්තානං සොත්ථිභාවාපාදනාදයො ආනුභාවා විභාවෙතබ්බා.

His remaining perfections should also be determined appropriately in the way previously stated. Likewise, his powerful effects should be explained: how, in the forest fire that was advancing and overwhelming in such a terrifying manner, even though he was alone at that tender age, he did not become timid; and how, by recollecting the qualities of the Dhamma such as truth and the qualities of the Buddhas, and by relying on his own power, through an asseveration of truth he brought about such results as the well-being of the beings dwelling there.

වට්ටපොතකචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Conduct of the Young Quail is finished.

10. මච්ඡරාජචරියාවණ්ණනා

10. Explanation of the Conduct of the Fish-King

83. දසමෙ [Pg.229] යදා හොමි, මච්ඡරාජා මහාසරෙති අතීතෙ මච්ඡයොනියං නිබ්බත්තිත්වා කොසලරට්ඨෙ සාවත්ථියං ජෙතවනෙ පොක්ඛරණිට්ඨානෙ වල්ලිගහනපරික්ඛිත්තෙ එකස්මිං මහාසරෙ මච්ඡානං චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි රඤ්ජනතො යදා අහං රාජා හොමි, මච්ඡගණපරිවුතො තත්ථ පටිවසාමි තදා. උණ්හෙති උණ්හකාලෙ ගිම්හසමයෙ. සූරියසන්තාපෙති ආදිච්චසන්තාපෙන. සරෙ උදක ඛීයථාති තස්මිං සරෙ උදකං ඛීයිත්ථ ඡිජ්ජිත්ථ. තස්මිඤ්හි රට්ඨෙ තදා දෙවො න වස්සි, සස්සානි මිලායිංසු, වාපිආදීසු උදකං පරික්ඛයං පරියාදානං අගමාසි, මච්ඡකච්ඡපා කලලගහනං පවිසිංසු. තස්මිම්පි සරෙ මච්ඡා කද්දමගහනං පවිසිත්වා තස්මිං තස්මිං ඨානෙ නිලීයිංසු.

83. In the tenth: When I was the fish-king in the great lake: in the past, having been reborn from a fish-womb in the country of Kosala, at Sāvatthī, in Jeta’s Grove, in the place of a lotus pond surrounded by a thicket of creepers, in a certain great lake—when I was king there because I delighted the fish with the four bases of sympathy, I dwelt there surrounded by a shoal of fish. Hot means in the hot season, in summertime. Scorched by the sun means by the heat of the sun. The water in the lake dwindled means in that lake the water dwindled and was depleted. For in that country at that time the deva did not rain, the crops withered, and the water in reservoirs and so on went to exhaustion, to utter depletion; fish and turtles entered the muddy thicket. In that lake too, the fish entered the muddy thicket and hid in various places.

84. තතොති තතො උදකපරික්ඛයතො අපරභාගෙ. කුලලසෙනකාති කුලලාචෙව සෙනා ච. භක්ඛයන්ති දිවාරත්තිං, මච්ඡෙ උපනිසීදියාති තත්ථ තත්ථ කලලපිට්ඨෙ උපනිසීදිත්වා කලලගහනං පවිසිත්වා නිපන්නෙ මච්ඡෙ කාකා වා ඉතරෙ වා දිවා චෙව රත්තිඤ්ච කණයග්ගසදිසෙහි තුණ්ඩෙහි කොට්ටෙත්වා කොට්ටෙත්වා නීහරිත්වා විප්ඵන්දමානෙ භක්ඛයන්ති.

84. Then: that is, afterwards, after the water was depleted. Kites and hawks: that is, kites and hawks. They devour them day and night, settling near: having settled on the mudflats here and there, crows or other birds of prey devour by day and by night the wriggling fish that are lying in the muddy thicket, pecking at them again and again with beaks like the points of darts and pulling them out.

85. අථ මහාසත්තො මච්ඡානං තං බ්‍යසනං දිස්වා මහාකරුණාය සමුස්සාහිතහදයො ‘‘ඨපෙත්වා මං ඉමෙ මම ඤාතකෙ ඉමස්මා දුක්ඛා මොචෙතුං සමත්ථො නාම අඤ්ඤො නත්ථි, කෙන නු ඛො අහං උපායෙන තෙ ඉතො දුක්ඛතො මොචෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙන්තො ‘‘යංනූනාහං පුබ්බකෙහි මහෙසීහි ආචිණ්ණසමාචිණ්ණං මයි ච සංවිජ්ජමානං සච්චධම්මං නිස්සාය සච්චකිරියං කත්වා දෙවං වස්සාපෙත්වා මම ඤාතිසඞ්ඝස්ස ජීවිතදානං දදෙය්‍යං, තෙන ච සකලස්සාපි ආහාරූපජීවිනො සත්තලොකස්ස මහාඋපකාරො සම්පාදිතො මයා’’ති නිච්ඡයං කත්වා දෙවං වස්සාපෙතුං සච්චකිරියං අකාසි. තෙන වුත්තං ‘‘එවං චින්තෙසහ’’න්තිආදි.

85. Then the Great Being, seeing that disaster of the fish, his heart stirred by great compassion, thought: 'Apart from me, there is no one else capable of freeing these kinsmen of mine from this suffering. By what means, I wonder, could I free them from this suffering?' Thinking thus, he made a determination: 'Let me now, relying on the true Dhamma—practiced and thoroughly practiced by the great seers of the past and existing in me—perform an act of truth, make the deva rain, and give the gift of life to my community of kinsmen. And by this, a great benefit will have been rendered by me to the entire world of beings that subsists on food.' Having made this determination, he performed an act of truth to make the deva rain. Therefore it was said: 'Thus I thought,' and so on.

තත්ථ සහ ඤාතීහි පීළිතොති මය්හං ඤාතීහි සද්ධිං තෙන උදකපරික්ඛයෙන පීළිතො. සහාති වා නිපාතමත්තං. මහාකාරුණිකතාය තෙන බ්‍යසනෙන දුක්ඛිතෙහි ඤාතීහි කාරණභූතෙහි පීළිතො, ඤාතිසඞ්ඝදුක්ඛදුක්ඛිතොති අත්ථො.

Herein, afflicted together with my kinsfolk means: afflicted along with my kinsfolk by that depletion of water. Or, together is a mere particle. He was afflicted because of his great compassion for his kinsmen who were suffering from that disaster; the meaning is that he was afflicted by the suffering of the community of his kinsmen.

86. ධම්මත්ථන්ති [Pg.230] ධම්මභූතං අත්ථං, ධම්මතො වා අනපෙතං අත්ථං. කිං තං? සච්චං. අද්දසපස්සයන්ති මය්හං ඤාතීනඤ්ච අපස්සයං අද්දසං. අතික්ඛයන්ති මහාවිනාසං.

86. A matter of Dhamma: a matter that is Dhamma itself, or a matter not deviating from Dhamma. What is that? Truth. I saw a refuge: I saw a refuge for myself and my kinsmen. Great destruction: great ruin.

87. සද්ධම්මන්ති සතං සාධූනං බුද්ධාදීනං එකස්සාපි පාණිනො අහිංසනසඞ්ඛාතං ධම්මං. අනුස්සරිත්වා. පරමත්ථං විචින්තයන්ති තං ඛො පන පරමත්ථං සච්චං අවිපරීතසභාවං කත්වා චින්තයන්තො. යං ලොකෙ ධුවසස්සතන්ති යදෙතං බුද්ධපච්චෙකබුද්ධසාවකානං එකස්සාපි පාණිනො අහිංසනං, තං සබ්බකාලං තථභාවෙන ධුවං සස්සතං විචින්තයං සච්චකිරියං අකාසින්ති සම්බන්ධො.

87. The true Dhamma: the Dhamma of the good and virtuous, such as the Buddhas and others, which is designated as the non-harming of even a single living being. Having recollected. Contemplating the ultimate meaning: contemplating that ultimate meaning, taking it as true and of an unperverted nature. What in the world is firm and eternal: contemplating that this non-harming of even a single living being by Buddhas, Paccekabuddhas, and their disciples is always firm and eternal in its very nature, he performed an act of truth. This is the connection.

88. ඉදානි තං ධම්මං මහාසත්තො අත්තනි විජ්ජමානං ගහෙත්වා සච්චවචනං පයොජෙතුකාමො කාලවණ්ණං කද්දමං ද්විධා වියූහිත්වා අඤ්ජනරුක්ඛසාරඝටිකවණ්ණමහාසරීරො සුධොතලොහිතකමණිසදිසානි අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා ආකාසං උල්ලොකෙන්තො ‘‘යතො සරාමි අත්තාන’’න්ති ගාථමාහ.

88. Now the Great Being, wishing to utter a statement of truth by taking that Dhamma existing within himself, parted the black-colored mud in two. With his great body the color of a lump of the heartwood of the añjana tree, he opened his eyes, which were like well-washed red gems, and looking up at the sky, he spoke the verse beginning: 'Since I remember myself...'

තත්ථ යතො සරාමි අත්තානන්ති යතො පට්ඨාය අහං අත්තභාවසඞ්ඛාතං අත්තානං සරාමි අනුස්සරාමි. යතො පත්තොස්මි විඤ්ඤුතන්ති යතො පට්ඨාය තාසු තාසු ඉතිකත්තබ්බතාසු විඤ්ඤුතං විජානනභාවං පත්තොස්මි, උද්ධං ආරොහනවසෙන ඉතො යාව මය්හං කායවචීකම්මානං අනුස්සරණසමත්ථතා විඤ්ඤුතප්පත්ති එව, එත්ථන්තරෙ සමානජාතිකානං ඛාදනට්ඨානෙ නිබ්බත්තොපි තණ්ඩුලකණප්පමාණම්පි මච්ඡං මයා න ඛාදිතපුබ්බං, අඤ්ඤම්පි කඤ්චි පාණං සඤ්චිච්ච හිංසිතං බාධිතං නාභිජානාමි, පගෙව ජීවිතා වොරොපිතං.

Herein, since I remember myself means: from the time I remember myself, designated as my individual existence. Since I attained understanding means: from the time I attained understanding—the state of knowing—in regard to various duties. From that time onwards, as far back as I am able to recollect my bodily and verbal actions—this is the attainment of understanding. During this entire interval, though born in a place where those of the same species are eaten, I do not recall ever having eaten a fish even the size of a broken grain of rice, nor do I know of having intentionally harmed or oppressed any other living being, much less of having deprived one of life.

89. එතෙන සච්චවජ්ජෙනාති ‘‘යදෙතං මයා කස්සචි පාණස්ස අහිංසනං වුත්තං, සචෙ එතං සච්චං තථං අවිපරීතං, එතෙන සච්චවචනෙන පජ්ජුන්නො මෙඝො අභිවස්සතු, ඤාතිසඞ්ඝං මෙ දුක්ඛා පමොචෙතූ’’ති වත්වා පුන අත්තනො පරිචාරිකචෙටකං ආණාපෙන්තො විය පජ්ජුන්නං දෙවරාජානං ආලපන්තො ‘‘අභිත්ථනයා’’ති ගාථමාහ.

89. By this utterance of truth: 'If this that has been spoken by me—the non-harming of any living being—is true, factual, and not otherwise, then by this statement of truth let the cloud Pajjunna rain down and free my community of kinsmen from suffering.' Having spoken thus, then, addressing Pajjunna the deva-king as if commanding his own attendant servant, he spoke the verse beginning: 'Thunder forth!'

තත්ථ අභිත්ථනය පජ්ජුන්නාති පජ්ජුන්නො වුච්චති මෙඝො, අයං පන මෙඝවසෙන ලද්ධනාමං වස්සවලාහකදෙවරාජානං ආලපති. අයං හිස්ස අධිප්පායො [Pg.231] – දෙවො නාම අනභිත්ථනයන්තො විජ්ජුලතා අනිච්ඡාරෙන්තො පවස්සන්තොපි න සොභති, තස්මා ත්වං අභිත්ථනයන්තො විජ්ජුලතා නිච්ඡාරෙන්තො වස්සාපෙහීති. නිධිං කාකස්ස නාසයාති කාකා කලලං පවිසිත්වා ඨිතෙ මච්ඡෙ තුණ්ඩෙන කොට්ටෙත්වා නීහරිත්වා ඛාදන්ති, තස්මා තෙසං අන්තොකලලෙ මච්ඡා ‘‘නිධී’’ති වුච්චන්ති. තං කාකසඞ්ඝස්ස නිධිං දෙවං වස්සාපෙන්තො උදකෙන පටිච්ඡාදෙත්වා නාසෙහි. කාකං සොකාය රන්ධෙහීති කාකසඞ්ඝො ඉමස්මිං මහාසරෙ උදකෙන පුණ්ණෙ මච්ඡෙ අලභමානො සොචිස්සති, තං කාකගණං ත්වං ඉමං කද්දමං පූරෙන්තො සොකාය රන්ධෙහි, සොකස්සත්ථාය පන වස්සාපයථ, යථා අන්තොනිජ්ඣානලක්ඛණං සොකං පාපුණාති, එවං කරොහීති අත්ථො. මච්ඡෙ සොකා පමොචයාති මම ඤාතකෙ සබ්බෙව මච්ඡෙ ඉමම්හා මරණසොකා පමොචෙහි. ‘‘මඤ්ච සොකා පමොචයා’’ති (ජා. 1.1.75) ජාතකෙ පඨන්ති. තත්ථ ච-කාරො සම්පිණ්ඩනත්ථො, මඤ්ච මම ඤාතකෙ චාති සබ්බෙව මරණසොකා පමොචෙහි (ජා. අට්ඨ. 1.1.75). මච්ඡානඤ්හි අනුදකභාවෙන පච්චත්ථිකානං ඝාසභාවං ගච්ඡාමාති මහාමරණසොකො, මහාසත්තස්ස පන තෙසං අනයබ්‍යසනං පටිච්ච කරුණායතො කරුණාපතිරූපමුඛෙන සොකසම්භවො වෙදිතබ්බො.

Herein, Thunder forth, Pajjunna!: Pajjunna is said to be the cloud, but this one addresses the rain-cloud deva-king who has obtained his name on account of the cloud. This is his intention: a deva, indeed, does not look splendid if he rains without thundering and without flashing lightning. Therefore, you, thundering and flashing lightning, make it rain! Destroy the crow's treasure: crows enter the mud, peck with their beaks at the fish staying there, pull them out, and eat them. Therefore the fish inside the mud are called their 'treasure.' By causing rain to fall, cover that treasure of the flock of crows with water and destroy it. Deliver the crow to grief: when this great lake is filled with water, the flock of crows, not getting any fish, will grieve. You, by filling this mud, deliver that flock of crows to grief. That is, make it rain for the sake of their grief, so that they experience grief characterized by inner burning; do so—this is the meaning. Free the fish from grief: free all my kinsmen, the fish, from this grief of death. And free me from grief: so they recite in the Jātaka. Here the particle ca has a collective sense: 'me and my kinsmen,' meaning free all from the grief of death. For the fish, there is the great grief of death, thinking: 'Due to the lack of water, we are becoming food for our enemies.' For the Great Being, however, the arising of grief should be understood as a counterpart to compassion, which arises on account of their misfortune and disaster.

එවං බොධිසත්තො අත්තනො පරිචාරිකචෙටකං ආණාපෙන්තො විය පජ්ජුන්නං ආලපිත්වා සකලෙ කොසලරට්ඨෙ මහාවස්සං වස්සාපෙසි. මහාසත්තස්ස හි සීලතෙජෙන සච්චකිරියාය සමකාලමෙව සක්කස්ස පණ්ඩුකම්බලසිලාසනං උණ්හාකාරං දස්සෙසි. සො ‘‘කිං නු ඛො’’ති ආවජ්ජෙන්තො තං කාරණං ඤත්වා වස්සවලාහකදෙවරාජානං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘තාත, මහාපුරිසො මච්ඡරාජා ඤාතීනං මරණසොකෙන වස්සාපනං ඉච්ඡති, සකලං කොසලරට්ඨං එකමෙඝං කත්වා වස්සාපෙහී’’ති ආහ.

Thus the Bodhisatta, addressing Pajjunna as if commanding his own attendant servant, caused a great rain to fall over the entire country of Kosala. For, by the power of the Great Being’s virtue, at the very same time as his act of truth, Sakka’s stone seat, the Paṇḍukambalasilā, showed a sign of heat. He, reflecting, 'What can this be?' and discerning the reason, had the rain-cloud deva-king summoned and said: 'My dear, the great being, the fish-king, desires rain because of his kinsmen's grief of death. Make it rain over the entire country of Kosala, making it a single cloud.'

සො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා එකං වලාහකං නිවාසෙත්වා එකං පාරුපිත්වා මෙඝගීතං ගායන්තො පාචීනලොකධාතුඅභිමුඛො පක්ඛන්දි. පාචීනදිසාභාගෙ ඛලමණ්ඩලමත්තං එකං මෙඝමණ්ඩලං උට්ඨාය සතපටලං සහස්සපටලං හුත්වා අභිත්ථනයන්තං විජ්ජුලතා නිච්ඡාරෙන්තං අධොමුඛඨපිතඋදකකුම්භාකාරෙන විස්සන්දමානං සකලං කොසලරට්ඨං මහොඝෙන [Pg.232] අජ්ඣොත්ථරි. දෙවො අච්ඡින්නධාරං වස්සන්තො මුහුත්තෙනෙව තං මහාසරං පූරෙසි. මච්ඡා මරණභයතො මුච්චිංසු. කාකාදයො අපතිට්ඨා අහෙසුං. න කෙවලං මච්ඡා එව, මනුස්සාපි විවිධසස්සානි සම්පාදෙන්තා චතුප්පදාදයොපීති සබ්බෙපි වස්සූපජීවිනො කායිකචෙතසිකදුක්ඛතො මුච්චිංසු. තෙන වුත්තං –

He, assenting with 'Good!', put on one cloud as a lower garment, draped another over himself, and singing the cloud-song, he set out towards the eastern world-sphere. In the eastern quarter, a single cloud-mass the size of a threshing floor arose, became a hundred-layered, a thousand-layered cloud, and thundering, flashing lightning, and pouring down in the manner of an overturned water pot, it inundated the entire country of Kosala with a great flood. The deva, raining with an unbroken stream, filled that great lake in just a moment. The fish were freed from the fear of death. The crows and others were left without a foothold. Not only the fish, but also humans producing various crops, and quadrupeds and so on—all beings subsisting on rain were freed from bodily and mental suffering. Therefore it is said:

90.

90.

‘‘සහ කතෙ සච්චවරෙ, පජ්ජුන්නො අභිගජ්ජිය;

ථලං නින්නඤ්ච පූරෙන්තො, ඛණෙන අභිවස්සථා’’ති.

"As soon as the excellent statement of truth was made, Pajjunna thundered loudly; filling high ground and low, he rained down in an instant."

තත්ථ ඛණෙන අභිවස්සථාති අදන්ධායිත්වා සච්චකිරියඛණෙනෙව අභිවස්සි.

Herein, he rained down in an instant means: he rained without delay, at the very moment of the act of truth.

91. කත්වා වීරියමුත්තමන්ති දෙවෙ අවස්සන්තෙ කිං කාතබ්බන්ති කොසජ්ජං අනාපජ්ජිත්වා ඤාතත්ථචරියාසම්පාදනමුඛෙන මහතො සත්තනිකායස්ස හිතසුඛනිප්ඵාදනං උත්තමං වීරියං කත්වා. සච්චතෙජබලස්සිතො මම සච්චානුභාවබලසන්නිස්සිතො හුත්වා තදා මහාමෙඝං වස්සාපෙසිං. යස්මා චෙතදෙවං, තස්මා ‘‘සච්චෙන මෙ සමො නත්ථි, එසා මෙ සච්චපාරමී’’ති මහාමච්ඡරාජකාලෙ අත්තනො සච්චපාරමියා අනඤ්ඤසාධාරණභාවං දස්සෙසි ධම්මරාජා.

91. “Having exerted supreme effort”: when the deva did not send rain, instead of succumbing to indolence, he exerted the highest effort by accomplishing the welfare of his kinsmen, thereby producing the welfare and happiness for a great host of beings. “Relying on the power of truth”: being supported by the power of my truth’s might, “I then caused the great cloud to rain.” Because this is so, the King of Dhamma declared, “There is none equal to me in truth, this is my perfection of truth,” thus showing the unique nature of his perfection of truth during the time of the great fish king.

එවං මහාසත්තො මහාකරුණාය සමුස්සාහිතහදයො සකලරට්ඨෙ මහාවස්සං වස්සාපනවසෙන මහාජනං මරණදුක්ඛතො මොචෙත්වා ජීවිතපරියොසානෙ යථාකම්මං ගතො.

Thus the Great Being, his heart stirred by great compassion, caused a great rain to fall over the entire country, thereby freeing the populace from the suffering of death. At the end of his life, he passed on according to his kamma.

තදා පජ්ජුන්නො ආනන්දත්ථෙරො අහොසි, මච්ඡගණා බුද්ධපරිසා, මච්ඡරාජා ලොකනාථො.

At that time, Pajjunna was the Venerable Ānanda, the shoal of fish was the Buddha’s assembly, and the fish king was the Protector of the World.

තස්ස හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව සෙසපාරමියොපි නිද්ධාරෙතබ්බා. තථා අත්තනො සමානජාතිකානං ඛාදනට්ඨානෙ මච්ඡයොනියං නිබ්බත්තිත්වා තණ්ඩුලකණමත්තම්පි මච්ඡං ආදිං කත්වා කස්සචිපි පාණිනො අඛාදනං, තිට්ඨතු ඛාදනං එකසත්තස්සපි අවිහෙඨනං, තථා සච්චකරණෙන දෙවස්ස වස්සාපනං, උදකෙ පරික්ඛීණෙ කලලගහනෙ නිමුජ්ජනවසෙන අත්තනා අනුභවමානං දුක්ඛං වීරභාවෙන අගණෙත්වා ඤාතිසඞ්ඝස්සෙව තං දුක්ඛං අත්තනො හදයෙ කත්වා අසහන්තස්ස සබ්බභාවෙන කරුණායනා, තථා ච පටිපත්තීති එවමාදයො ගුණානුභාවා විභාවෙතබ්බාති.

His remaining perfections should be determined in the same way as stated above. Likewise, one should discern his powerful virtues, such as these: having been reborn in a fish-womb where those of the same species are eaten, he did not eat any living being, not even a fish the size of a broken grain of rice. Let alone eating them, he did not harm even a single being. Also, by making an asseveration of truth, he caused the deva to rain. When the water was exhausted, through his valor he did not count as hardship the suffering he experienced while sinking into the thick mud, but took the suffering of his community of kinsmen into his own heart; unable to bear it, he was filled with compassion in every way. Such was his practice. These and other powerful virtues should be discerned.

මච්ඡරාජචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Conduct of the Fish King is finished.

11. කණ්හදීපායනචරියාවණ්ණනා

11. The Explanation of the Conduct of Kaṇhadīpāyana

92. එකාදසමෙ [Pg.233] කණ්හදීපායනො ඉසීති එවංනාමකො තාපසො. බොධිසත්තො හි තදා දීපායනො නාම අත්තනො සහායං මණ්ඩබ්‍යතාපසං සූලෙ උත්තාසිතං උපසඞ්කමිත්වා තස්ස සීලගුණෙන තං අවිජහන්තො තියාමරත්තිං සූලං නිස්සාය ඨිතො තස්ස සරීරතො පග්ඝරිත්වා පතිතපතිතෙහි ලොහිතබින්දූහි සුක්ඛෙහි කාළවණ්ණසරීරතාය ‘‘කණ්හදීපායනො’’ති පාකටො අහොසි. පරොපඤ්ඤාසවස්සානීති සාධිකානි පඤ්ඤාසවස්සානි, අච්චන්තසංයොගෙ උපයොගවචනං. අනභිරතො චරිං අහන්ති පන්තසෙනාසනෙසු චෙව අධිකුසලධම්මෙසු ච අනභිරතිවාසං වසන්තො අහං බ්‍රහ්මචරියං අචරිං. පබ්බජිත්වා සත්තාහමෙව හි තදා මහාසත්තො අභිරතො බ්‍රහ්මචරියං චරි. තතො පරං අනභිරතිවාසං වසි.

92. In the eleventh, “the rishi Kaṇhadīpāyana” means an ascetic so named. For at that time the Bodhisatta, who was named Dīpāyana, approached his friend, the ascetic Maṇḍabya, who had been impaled on a stake. Not abandoning him on account of his virtue, he stood by the stake for the three watches of the night. He became known as “Kaṇhadīpāyana” because his body became dark-colored from the dried drops of blood that trickled down and fell from the other’s body. “Over fifty years” means more than fifty years; this is a usage indicating an absolute connection. “I lived the holy life discontentedly” means: I lived the holy life while dwelling discontentedly with both remote lodgings and with higher wholesome states. For after going forth, the Great Being lived the holy life with delight for only seven days. After that, he dwelt in discontent.

කස්මා පන මහාපුරිසො අනෙකසතසහස්සෙසු අත්තභාවෙසු නෙක්ඛම්මජ්ඣාසයො බ්‍රහ්මචරියවාසං අභිරමිත්වා ඉධ තං නාභිරමි? පුථුජ්ජනභාවස්ස චඤ්චලභාවතො. කස්මා ච පුන න අගාරං අජ්ඣාවසීති? පඨමං නෙක්ඛම්මජ්ඣාසයෙන කාමෙසු දොසං දිස්වා පබ්බජි. අථස්ස අයොනිසොමනසිකාරෙන අනභිරති උප්පජ්ජි. සො තං විනොදෙතුමසක්කොන්තොපි කම්මඤ්ච ඵලඤ්ච සද්දහිත්වා තාව මහන්තං විභවං පහාය අගාරස්මා නික්ඛමන්තො යං පජහි, පුන තදත්ථමෙව නිවත්තො, ‘‘එළමූගො චපලො වතායං කණ්හදීපායනො’’ති ඉමං අපවාදං ජිගුච්ඡන්තො අත්තනො හිරොත්තප්පභෙදභයෙන. අපි ච පබ්බජ්ජාපුඤ්ඤං නාමෙතං විඤ්ඤූහි බුද්ධාදීහි පසත්ථං, තෙහි ච අනුට්ඨිතං, තස්මාපි සහාපි දුක්ඛෙන සහාපි දොමනස්සෙන අස්සුමුඛො රොදමානොපි බ්‍රහ්මචරියවාසං වසි, න තං විස්සජ්ජෙසි. වුත්තඤ්චෙතං –

But why did the Great Man, who in many hundreds of thousands of existences had an inclination for renunciation and delighted in the holy life, not delight in it here? Because of the fickle nature of the state of a worldling. And why, again, did he not return to the household life? First, with an inclination for renunciation, he saw the danger in sensual pleasures and went forth. Then discontent arose in him through unwise attention. Though unable to dispel it, he had faith in kamma and its fruit. Having abandoned such great wealth when he went forth from the household life, he was tempted to turn back for that very same thing, but loathing the reproach, “This Kaṇhadīpāyana is indeed a dumb sheep and fickle!” and fearing the loss of his moral shame and dread, he did not. Moreover, this merit of going forth is praised by the wise, such as the Buddhas, and has been undertaken by them. Therefore, even with suffering and grief, with a tearful face and weeping, he lived the holy life and did not relinquish it. And this was said:

‘‘සද්ධාය නික්ඛම්ම පුන නිවත්තො, සො එළමූගො චපලො වතායං;

එතස්ස වාදස්ස ජිගුච්ඡමානො, අකාමකො චරාමි බ්‍රහ්මචරියං;

විඤ්ඤුප්පසත්ථඤ්ච සතඤ්ච ඨානං, එවම්පහං පුඤ්ඤකරො භවාමී’’ති. (ජා. 1.10.66);

“Having gone forth in faith, he turns back again—this one is truly a dumb sheep and fickle! Loathing such talk, I live the holy life, though unwillingly. It is praised by the wise and is the state of the good; thus may I become a maker of merit.”

93. න [Pg.234] කොචි එතං ජානාතීති එතං මම අනභිරතිමනං බ්‍රහ්මචරියවාසෙ අභිරතිවිරහිතචිත්තං කොචි මනුස්සභූතො න ජානාති. කස්මා? අහඤ්හි කස්සචි නාචික්ඛිං මම මානසෙ චිත්තෙ අරති චරති පවත්තතීති කස්සචිපි න කථෙසිං, තස්මා න කොචි මනුස්සභූතො එතං ජානාතීති.

93. “No one knows this” means: no human being knows this discontented mind of mine, this mind devoid of delight in the holy life. Why? Because I have not declared to anyone, I have not told anyone, “Discontent moves and proceeds in my mind and heart.” Therefore no human being knows this.

94.

94.

‘‘සබ්‍රහ්මචාරී මණ්ඩබ්‍යො, සහායො මෙ මහාඉසි;

පුබ්බකම්මසමායුත්තො, සූලමාරොපනං ලභි.

“Maṇḍabya, my fellow in the holy life, my companion, the great rishi, in consequence of a past kamma, received impalement upon a stake.”

.

.

සබ්‍රහ්මචාරීති තාපසපබ්බජ්ජාය සමානසික්ඛතාය සබ්‍රහ්මචාරී. මණ්ඩබ්‍යොති එවංනාමකො. සහායොති ගිහිකාලෙ පබ්බජිතකාලෙ ච දළ්හමිත්තතාය පියසහායො. මහාඉසීති මහානුභාවො ඉසි. පුබ්බකම්මසමායුත්තො, සූලමාරොපනං ලභීති කතොකාසෙන අත්තනො පුබ්බකම්මෙන යුත්තො සූලාරොපනං ලභි, සූලං උත්තාසිතොති.

“Fellow in the holy life”: one who shares the holy life because of the same training in the ascetic’s going-forth. “Maṇḍabya”: so named. “Companion”: a dear companion because of their firm friendship both as a householder and after going forth. “Great rishi”: a rishi of great power. “In consequence of a past kamma, he received impalement upon a stake”: connected with his own past kamma that had found its opportunity, he received impalement on a stake; that is, he was impaled on a stake.

තත්‍රායං අනුපුබ්බිකථා – අතීතෙ වංසරට්ඨෙ කොසම්බියං කොසම්බිකො නාම රාජා රජ්ජං කාරෙසි. තදා බොධිසත්තො අඤ්ඤතරස්මිං නිගමෙ අසීතිකොටිවිභවස්ස බ්‍රාහ්මණමහාසාලස්ස පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති, නාමෙන දීපායනො නාම. තාදිසස්සෙව බ්‍රාහ්මණමහාසාලස්ස පුත්තො බ්‍රාහ්මණකුමාරො තස්ස පියසහායො අහොසි, නාමෙන මණ්ඩබ්‍යො නාම. තෙ උභොපි අපරභාගෙ මාතාපිතූනං අච්චයෙන කාමෙසු දොසං දිස්වා මහාදානං පවත්තෙත්වා කාමෙ පහාය ඤාතිමිත්තපරිජනස්ස රොදන්තස්ස පරිදෙවන්තස්ස නික්ඛමිත්වා හිමවන්තප්පදෙසෙ අස්සමං කත්වා පබ්බජිත්වා උඤ්ඡාචරියාය වනමූලඵලාහාරෙන යාපෙන්තො පරොපණ්ණාසවස්සානි වසිංසු, කාමච්ඡන්දං වික්ඛම්භෙතුං නාසක්ඛිංසු, තෙ ඣානමත්තම්පි න නිබ්බත්තෙසුං.

Here is the story in sequence. In the past, in the country of the Vaṃsas, a king named Kosambika reigned in Kosambī. At that time the Bodhisatta was born in a certain market town as the son of a brahmin of great wealth who possessed a fortune of eighty crores; his name was Dīpāyana. A brahmin youth who was the son of a similar brahmin of great wealth was his dear companion; his name was Maṇḍabya. Later, after the passing of their parents, seeing the danger in sensual pleasures, they gave great alms, abandoned sensual pleasures, and went forth from amidst their weeping and lamenting kinsmen, friends, and servants. Having built a hermitage in the Himalayan region, they went forth and lived for over fifty years, sustaining themselves by gleaning and on the roots and fruits of the forest. Yet they were unable to suppress sensual desire and did not generate even a mere jhāna.

තෙ ලොණම්බිලසෙවනත්ථාය ජනපදචාරිකං චරන්තා කාසිරට්ඨං සම්පාපුණිංසු. තත්‍රෙකස්මිං නිගමෙ දීපායනස්ස ගිහිසහායො මණ්ඩබ්‍යො නාම පටිවසති. තෙ උභොපි තස්ස සන්තිකං උපසඞ්කමිංසු. සො තෙ දිස්වා අත්තමනො පණ්ණසාලං කාරෙත්වා චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨහි. තෙ තත්ථ තීණි චත්තාරි වස්සානි වසිත්වා තං ආපුච්ඡිත්වා චාරිකං චරන්තා බාරාණසිසමීපෙ අතිමුත්තකසුසානෙ වසිංසු. තත්ථ දීපායනො [Pg.235] යථාභිරන්තං විහරිත්වා පුන තස්මිං නිගමෙ මණ්ඩබ්‍යස්ස අත්තනො සහායස්ස සන්තිකං ගතො. මණ්ඩබ්‍යතාපසො තත්ථෙව වසි.

While wandering through the countryside to obtain salt and sour foods, they arrived at the Kāsī country. In a certain market town there, a householder friend of Dīpāyana named Maṇḍabya was living. Both ascetics approached him. Pleased to see them, he had a leaf-hut built and attended to them with the four requisites. They lived there for three or four years, then took leave of him and, wandering on tour, they came to dwell near Bārāṇasī in the Atimuttaka cemetery. After staying there as long as he liked, Dīpāyana went again to that market town to his friend, Maṇḍabya. The ascetic Maṇḍabya remained where he was.

අථෙකදිවසං එකො චොරො අන්තොනගරෙ චොරිකං කත්වා ධනසාරං ආදාය නික්ඛන්තො පටිබුද්ධෙහි ගෙහසාමිකෙහි නගරාරක්ඛකමනුස්සෙහි ච අනුබද්ධො නිද්ධමනෙන නික්ඛමිත්වා වෙගෙන සුසානං පවිසිත්වා තාපසස්ස පණ්ණසාලද්වාරෙ භණ්ඩිකං ඡඩ්ඩෙත්වා පලායි. මනුස්සා භණ්ඩිකං දිස්වා ‘‘අරෙ දුට්ඨජටිල, රත්තිං, චොරිකං කත්වා දිවා තාපසවෙසෙන චරසී’’ති තජ්ජෙත්වා පොථෙත්වා තං ආදාය රඤ්ඤො දස්සයිංසු. රාජා අනුපපරික්ඛිත්වාව ‘‘සූලෙ උත්තාසෙථා’’ති ආහ. තං සුසානං නෙත්වා ඛදිරසූලෙ ආරොපයිංසු. තාපසස්ස සරීරෙ සූලං න පවිසති. තතො නිම්බසූලං ආහරිංසු, තම්පි න පවිසති. තතො අයසූලං ආහරිංසු, තම්පි න පවිසති. තාපසො ‘‘කිං නු ඛො මෙ පුබ්බකම්ම’’න්ති චින්තෙසි. තස්ස ජාතිස්සරඤාණං උප්පජ්ජි. තෙන පුබ්බකම්මං අද්දස – සො කිර පුරිමත්තභාවෙ වඩ්ඪකීපුත්තො හුත්වා පිතු රුක්ඛතච්ඡනට්ඨානං ගන්ත්වා එකං මක්ඛිකං ගහෙත්වා කොවිළාරසකලිකාය සූලෙන විය විජ්ඣි. තස්ස තං පාපං ඉමස්මිං ඨානෙ ඔකාසං ලභි. සො ‘‘න සක්කා ඉතො පාපතො මුච්චිතු’’න්ති ඤත්වා රාජපුරිසෙ ආහ – ‘‘සචෙ මං සූලෙ උත්තාසෙතුකාමත්ථ, කොවිළාරසූලං ආහරථා’’ති. තෙ තථා කත්වා තං සූලෙ උත්තාසෙත්වා ආරක්ඛං දත්වා පක්කමිංසු.

Then one day a thief, having committed a theft in the inner city and taken a valuable treasure, was leaving when he was pursued by the awakened householders and the city guards. Escaping through a drain, he quickly entered the cemetery and, throwing the bundle at the door of the ascetic’s leaf-hut, he fled. Seeing the bundle, the people threatened and beat the ascetic, scolding him: “Hey, you wicked matted-hair ascetic! At night you commit theft and by day you wander in the guise of an ascetic!” They seized him and presented him to the king. Without any investigation, the king ordered: “Impale him on a stake!” They took him to the cemetery and tried to impale him on an acacia stake, but it did not pierce his body. Then they brought a neem stake, but that too did not pierce him. Next, they brought an iron stake, but that too did not pierce him. The ascetic thought: “What past kamma of mine can this be?” Then knowledge of his past lives arose in him. With it he saw his past kamma: it seems that in a previous existence he had been a carpenter’s son and, going to his father’s wood-cutting place, he had caught a fly and pierced it with a koviḷāra splinter as if with a stake. That evil kamma of his found its opportunity on this occasion. Knowing, “It is not possible to be freed from this evil kamma,” he told the king’s men: “If you wish to impale me, bring a koviḷāra stake.” They did so, impaled him on it, posted a guard, and departed.

තදා කණ්හදීපායනො ‘‘චිරදිට්ඨො මෙ සහායො’’ති මණ්ඩබ්‍යස්ස සන්තිකං ආගච්ඡන්තො තං පවත්තිං සුත්වා තං ඨානං ගන්ත්වා එකමන්තං ඨිතො ‘‘කිං, සම්ම, කාරකොසී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘අකාරකොම්හී’’ති වුත්තෙ ‘‘අත්තනො මනොපදොසං රක්ඛිතුං සක්ඛි න සක්ඛී’’ති පුච්ඡි. ‘‘සම්ම, යෙහි අහං ගහිතො, නෙව තෙසං න රඤ්ඤො උපරි මය්හං මනොපදොසො අත්ථී’’ති. ‘‘එවං සන්තෙ තාදිසස්ස සීලවතො ඡායා මය්හං සුඛා’’ති වත්වා කණ්හදීපායනො සූලං නිස්සාය නිසීදි. ආරක්ඛකපුරිසා තං පවත්තිං රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජා ‘‘අනිසාමෙත්වා මෙ කත’’න්ති වෙගෙන තත්ථ ගන්ත්වා ‘‘කස්මා, භන්තෙ, ත්වං සූලං නිස්සාය නිසින්නොසී’’ති දීපායනං පුච්ඡි. ‘‘මහාරාජ, ඉමං තාපසං රක්ඛන්තො නිසින්නොස්මී’’ති. ‘‘කිං පන ත්වං ඉමස්ස කාරකභාවං ඤත්වා එවං කරොසී’’ති. සො කම්මස්ස අවිසොධිතභාවං ආචික්ඛි. අථස්ස දීපායනො ‘‘රඤ්ඤා නාම නිසම්මකාරිනා භවිතබ්බං.

At that time, Kaṇhadīpāyana, thinking, “My friend is seen after a long time,” was coming to Maṇḍabya when he heard of this event. He went to that place, stood to one side, and asked, “Friend, are you the perpetrator?” When he replied, “I am not the perpetrator,” he asked, “Were you able to guard your mind against corruption?” He replied, “Friend, I have no mental corruption towards those who seized me, nor towards the king.” “If that is so, the shadow of such a virtuous one is pleasant to me,” said Kaṇhadīpāyana and sat down leaning against the stake. The guards reported this to the king. The king, thinking, “I have acted without investigation,” hurried there and asked Dīpāyana, “Why, venerable sir, are you sitting leaning against the stake?” “Great king, I am sitting here protecting this ascetic.” “But do you do this knowing he is the perpetrator?” He explained the unpurified nature of his kamma. Then Dīpāyana said to him, “A king should be one who acts with due consideration.

‘‘අලසො [Pg.236] ගිහී කාමභොගී න සාධු, අසඤ්ඤතො පබ්බජිතො න සාධු;

රාජා න සාධු අනිසම්මකාරී, යො පණ්ඩිතො කොධනො තං න සාධූ’’ති. (ජා. 1.4.127;

1.5.4;

1.10.153;

1.15.229) –

“A lazy householder enjoying sensual pleasures is not good; an unrestrained renunciant is not good; a king who acts without due consideration is not good; a wise person who is angry—that is not good.”

ආදීනි වත්වා ධම්මං දෙසෙසි.

Having said this and more, he taught the Dhamma.

රාජා මණ්ඩබ්‍යතාපසස්ස නිද්දොසභාවං ඤත්වා ‘‘සූලං හරථා’’ති ආණාපෙසි. සූලං හරන්තා හරිතුං නාසක්ඛිංසු. මණ්ඩබ්‍යො ආහ – ‘‘මහාරාජ, අහං පුබ්බෙ කතකම්මදොසෙන එවරූපං අයසං පත්තො, මම සරීරතො සූලං හරිතුං න සක්කා, සචෙපි මය්හං ජීවිතං දාතුකාමො, කකචෙන ඉමං සූලං චම්මසමං කත්වා ඡින්දාපෙහී’’ති. රාජා තථා කාරෙසි. සූලං අන්තොයෙව අහොසි, න කඤ්චි පීළං ජනෙසි. තදා කිර සුඛුමං සකලිකහීරං ගහෙත්වා මක්ඛිකාය වච්චමග්ගං පවෙසෙසි, තං තස්ස අන්තො එව අහොසි. සො තෙන කාරණෙන අමරිත්වා, අත්තනො ආයුක්ඛයෙනෙව මරි, තස්මා අයම්පි න මතොති. රාජා තාපසෙ වන්දිත්වා ඛමාපෙත්වා උභොපි උය්‍යානෙයෙව වසාපෙන්තො පටිජග්ගි. තතො පට්ඨාය සො ආණිමණ්ඩබ්‍යො නාම ජාතො. සො රාජානං උපනිස්සාය තත්ථෙව වසි. දීපායනො පන තස්ස වණං ඵාසුකං කරිත්වා අත්තනො ගිහිසහායමණ්ඩබ්‍යෙන කාරිතං පණ්ණසාලමෙව ගතො. තෙන වුත්තං –

The king, recognizing the innocence of the ascetic Maṇḍabya, ordered, “Remove the stake.” When they tried to remove it, they were unable to do so. Maṇḍabya said: “Great king, it is due to the fault of a kamma I performed in the past that I have met with such disgrace. It is not possible to remove the stake from my body. If you wish to grant me my life, have this stake cut level with my skin with a saw.” The king had this done. The stake remained inside but caused him no pain. It is said that once, in a past life, he had inserted a fine thorn-splinter into a fly's rectum, and it remained inside it. For that reason, the fly did not die but perished only at the exhaustion of its lifespan. Therefore, this one, too, did not die. The king paid homage to the ascetics, begged their forgiveness, and provided for both of them, having them dwell in the park. From then on, he became known as Āṇi-Maṇḍabya. He stayed there under the king's patronage. Dīpāyana, however, after tending to his wound until it was comfortable, went to the leaf-hut that had been built by his householder friend, Maṇḍabya. Hence it was said:

95.

95.

‘‘තමහං උපට්ඨහිත්වාන, ආරොග්‍යමනුපාපයිං;

ආපුච්ඡිත්වාන ආගඤ්ඡිං, යං මය්හං සකමස්සම’’න්ති.

“Having attended upon him, I brought him back to health; then taking my leave I came to my own hermitage.”

තත්ථ ආපුච්ඡිත්වානාති මය්හං සහායං මණ්ඩබ්‍යතාපසං ආපුච්ඡිත්වා. යං මය්හං සකමස්සමන්ති යං තං මය්හං ගිහිසහායෙන මණ්ඩබ්‍යබ්‍රාහ්මණෙන කාරිතං සකං මම සන්තකං අස්සමපදං පණ්ණසාලා, තං උපාගඤ්ඡිං.

Herein, having taken leave means: having taken leave of my friend, the ascetic Maṇḍabya. To my own hermitage means: I went to that hermitage site with its leaf-hut, which was my own possession, built for me by my householder friend, the brahmin Maṇḍabya.

96. තං පන පණ්ණසාලං පවිසන්තං දිස්වා සහායස්ස ආරොචෙසුං. සො සුත්වාව තුට්ඨචිත්තො සපුත්තදාරො බහුගන්ධමාලඵාණිතාදීනි ආදාය පණ්ණසාලං [Pg.237] ගන්ත්වා දීපායනං වන්දිත්වා පාදෙ ධොවිත්වා පානකං පායෙත්වා ආණිමණ්ඩබ්‍යස්ස පවත්තිං සුණන්තො නිසීදි. අථස්ස පුත්තො යඤ්ඤදත්තකුමාරො නාම චඞ්කමනකොටියං ගෙණ්ඩුකෙන කීළි. තත්ථ චෙකස්මිං වම්මිකෙ ආසිවිසො වසති. කුමාරෙන භූමියං පහතගෙණ්ඩුකො ගන්ත්වා වම්මිකබිලෙ ආසිවිසස්ස මත්ථකෙ පති. කුමාරො අජානන්තො බිලෙ හත්ථං පවෙසෙසි.

96. Seeing him entering the leaf-hut, they informed his friend. As soon as he heard, he was delighted and, taking his wife and son along with many perfumes, garlands, molasses, and other things, he went to the leaf-hut. He paid homage to Dīpāyana, washed his feet, gave him a drink, and sat down to listen to the story of Āṇimaṇḍabya. Meanwhile, his son, the boy Yaññadatta, was playing with a ball at the end of the walking path. In an anthill there lived a venomous snake. The ball, struck by the boy, went into the hole of the anthill and fell on the snake’s head. Not knowing this, the boy put his hand into the hole.

අථ නං කුද්ධො ආසිවිසො හත්ථෙ ඩංසි. සො විසවෙගෙන මුච්ඡිතො තත්ථෙව පති. අථස්ස මාතාපිතරො සප්පෙන දට්ඨභාවං ඤත්වා කුමාරං උක්ඛිපිත්වා තාපසස්ස පාදමූලෙ නිපජ්ජාපෙත්වා ‘‘භන්තෙ, ඔසධෙන වා මන්තෙන වා පුත්තකං නො නීරොගං කරොථා’’ති ආහංසු. සො ‘‘අහං ඔසධං න ජානාමි, නාහං වෙජ්ජකම්මං කරිස්සාමි, පබ්බජිතොම්හී’’ති. ‘‘තෙන හි, භන්තෙ, ඉමස්මිං කුමාරකෙ මෙත්තං කත්වා සච්චකිරියං කරොථා’’ති. තාපසො ‘‘සාධු සච්චකිරියං කරිස්සාමී’’ති වත්වා යඤ්ඤදත්තස්ස සීසෙ හත්ථං ඨපෙත්වා සච්චකිරියං අකාසි. තෙන වුත්තං ‘‘සහායො බ්‍රාහ්මණො මය්හ’’න්තිආදි.

Then the enraged venomous snake bit him on the hand. Overcome by the force of the poison, he fainted and fell right there. His parents, realizing he had been bitten by a snake, lifted the boy up, laid him at the ascetic’s feet, and said: “Venerable sir, please make our son well with medicine or a charm.” He replied: “I do not know any medicine, nor will I practice the physician’s art; I am a renunciant.” “In that case, venerable sir, please extend loving-kindness to this boy and perform an act of truth.” The ascetic said, “Very well, I will perform an act of truth,” and placing his hand on Yaññadatta’s head, he performed the act of truth. Hence it was said: “My friend the brahmin,” and so on.

තත්ථ ආගඤ්ඡුං පාහුනාගතන්ති අතිථිඅභිගමනං අභිගමිංසු.

Herein, ‘guests came’ means: they arrived as visitors.

97. වට්ටමනුක්ඛිපන්ති ඛිපනවට්ටසණ්ඨානතාය ‘‘වට්ට’’න්ති ලද්ධනාමං ගෙණ්ඩුකං අනුක්ඛිපන්තො, ගෙණ්ඩුකකීළං කීළන්තොති අත්ථො. ආසිවිසමකොපයීති භූමියං පටිහතො හුත්වා වම්මිකබිලගතෙන ගෙණ්ඩුකෙන තත්ථ ඨිතං කණ්හසප්පං සීසෙ පහරිත්වා රොසෙසි.

97. ‘Tossing the ball’ means: tossing up a ball, which is called a vaṭṭa (round object) because it is a round object for throwing; the meaning is, he was playing a ball game. ‘He provoked the venomous snake’ means: the ball, after bouncing off the ground and entering the anthill hole, struck the black snake that was dwelling there on its head and angered it.

98. වට්ටගතං මග්ගං, අන්වෙසන්තොති තෙන වට්ටෙන ගතං මග්ගං ගවෙසන්තො. ආසිවිසස්ස හත්ථෙන, උත්තමඞ්ගං පරාමසීති වම්මිකබිලං පවෙසිතෙන අත්තනො හත්ථෙන ආසීවිසස්ස සීසං ඵුසි.

98. ‘Seeking the path the ball had taken’ means: searching for the path that the ball had gone. ‘With his hand he touched the head of the venomous snake’ means: with his own hand, which he had inserted into the anthill hole, he touched the head of the venomous snake.

99. විසබලස්සිතොති විසබලනිස්සිතො අත්තනො විසවෙගං නිස්සාය උප්පජ්ජනකසප්පො. අඩංසි දාරකං ඛණෙති තස්මිං පරාමසිතක්ඛණෙ එව තං බ්‍රාහ්මණකුමාරං ඩංසි.

99. ‘Relying on the power of its venom’ means: a snake that depends on the power of its venom, that relies on the force of its own poison. ‘It bit the boy in that instant’ means: it bit the brahmin boy at the very moment it was touched.

100. සහදට්ඨොති ඩංසෙන සහෙව, දට්ඨසමකාලමෙව. ආසිවිසෙනාති ඝොරවිසෙන. තෙනාති තෙන දාරකස්ස විසවෙගෙන මුච්ඡිතස්ස [Pg.238] භූමියං පතනෙන අහං දුක්ඛිතො අහොසිං. මම වාහසි තං දුක්ඛන්ති තං දාරකස්ස මාතාපිතූනඤ්ච දුක්ඛං මම වාහසි, මය්හං සරීරෙ විය මම කරුණාය වාහෙසි.

100. ‘As soon as he was bitten’ means: simultaneously with the bite, at the very same time he was bitten. ‘By the venomous snake’ means: by the one with dreadful poison. ‘By that’ means: I was afflicted with sorrow by the boy’s fainting from the force of the poison and falling to the ground. ‘You bore that suffering for me’ means: you bore for me that suffering of the boy and his parents; through my compassion, you bore it as if upon my own body.

101. ත්‍යාහන්ති තෙ තස්ස දාරකස්ස මාතාපිතරො අහං ‘‘මා සොචථ, මා පරිදෙවථා’’තිආදිනා නයෙන සමස්සාසෙත්වා. සොකසල්ලිතෙති සොකසල්ලවන්තෙ. අග්ගන්ති සෙට්ඨං තතො එව වරං උත්තමං සච්චකිරියං අකාසිං.

101. ‘Them I’ means: I, having consoled them, the parents of that boy, in this way, “Do not grieve, do not lament,” and so on. ‘Pierced by the dart of sorrow’ means: those possessing the dart of sorrow. ‘The foremost’ means: I performed the foremost, that is, the best, the superior, the highest act of truth.

102. ඉදානි තං සච්චකිරියං සරූපෙන දස්සෙතුං ‘‘සත්තාහමෙවා’’ති ගාථමාහ.

102. Now, to state the act of truth itself, he spoke the verse beginning: “For seven days only…”

තත්ථ සත්තාහමෙවාති පබ්බජිතදිවසතො පට්ඨාය සත්ත අහානි එව. පසන්නචිත්තොති කම්මඵලසද්ධාය පසන්නමානසො. පුඤ්ඤත්ථිකොති පුඤ්ඤෙන අත්ථිකො, ධම්මච්ඡන්දයුත්තො. අථාපරං යං චරිතන්ති අථ තස්මා සත්තාහා උත්තරි යං මම බ්‍රහ්මචරියචරණං.

Herein, ‘for seven days only’ means: for just seven days from the day I went forth. ‘With a confident mind’ means: with a mind made confident by faith in the fruit of kamma. ‘Desiring merit’ means: one who has need of merit, endowed with zeal for the Dhamma. ‘And what was practiced after’ means: then, beyond those seven days, whatever was my practice of the holy life.

103. අකාමකොවාහීති පබ්බජ්ජං අනිච්ඡන්තො එව. එතෙන සච්චෙන සුවත්ථි හොතූති සචෙ අතිරෙකපඤ්ඤාසවස්සානි අනභිරතිවාසං වසන්තෙන මයා කස්සචි අජානාපිතභාවො සච්චො, එතෙන සච්චෙන යඤ්ඤදත්තකුමාරස්ස සොත්ථි හොතු, ජීවිතං පටිලභතූති.

103. ‘Unwillingly I lived it’ means: not desiring the going forth at all. ‘By this truth may there be well-being’ means: If it is true that for over fifty years I have lived this life without delight and have not made this known to anyone, then by this truth may there be well-being for the boy Yaññadatta; may he regain his life.

එවං පන මහාසත්තෙන සච්චකිරියාය කතාය යඤ්ඤදත්තස්ස සරීරතො විසං භස්සිත්වා පථවිං පාවිසි. කුමාරො අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා මාතාපිතරො ඔලොකෙත්වා ‘‘අම්ම, තාතා’’ති වත්වා වුට්ඨාසි. තෙන වුත්තං –

When the Great Being thus performed the act of truth, the poison fell away from Yaññadatta's body and entered the earth. The boy opened his eyes, looked at his parents, said, “Mother, father!” and rose up. Therefore, it is said:

104.

104.

‘‘සහ සච්චෙ කතෙ මය්හං, විසවෙගෙන වෙධිතො;

අබුජ්ඣිත්වාන වුට්ඨාසි, අරොගො චාසි මාණවො’’ති.

“As soon as my act of truth was made, he who was afflicted by the poison’s force awoke and stood up; the young man was healthy.”

තස්සත්ථො – මම සච්චකරණෙන සහ සමානකාලමෙව තතො පුබ්බෙ විසවෙගෙන වෙධිතො කම්පිතො විසඤ්ඤිභාවෙන අබුජ්ඣිත්වා ඨිතො විගතවිසත්තා පටිලද්ධසඤ්ඤො සහසා වුට්ඨාසි. සො මාණවො කුමාරො විසවෙගාභාවෙන අරොගො ච අහොසීති.

Its meaning is: Simultaneously with my performance of the act of truth, he who had previously been afflicted and trembling from the force of the poison, and was standing there unconscious, suddenly stood up, his consciousness regained as the poison was gone. And that young man, that boy, became healthy due to the absence of the poison’s force.

ඉදානි සත්ථා තස්සා අත්තනො සච්චකිරියාය පරමත්ථපාරමිභාවං දස්සෙන්තො ‘‘සච්චෙන මෙ සමො නත්ථි, එසා මෙ සච්චපාරමී’’ති ආහ. තං උත්තානත්ථමෙව[Pg.239]. ජාතකට්ඨකථායං (ජා. අට්ඨ. 4.10.62) පන ‘‘මහාසත්තස්ස සච්චකිරියාය කුමාරස්ස ථනප්පදෙසතො උද්ධං විසං භස්සිත්වා විගතං. දාරකස්ස පිතු සච්චකිරියාය කටිතො උද්ධං, මාතු සච්චකිරියාය අවසිට්ඨසරීරතො විසං භස්සිත්වා විගත’’න්ති ආගතං. තථා හි වුත්තං –

Now the Teacher, showing that this act of truth of his was a perfection of the ultimate meaning, said, “None is equal to me in truth—this is my perfection of truth.” This has a plain meaning. However, in the Jātaka commentary it is said: “By the Great Being's act of truth, the poison vanished, having fallen away from the boy's chest upwards. By his father's act of truth, the poison from the waist upwards vanished; by his mother's act of truth, the poison fell away from the rest of the body and vanished.” As it is said:

‘‘යස්මා දානං නාභිනන්දිං කදාචි, දිස්වානහං අතිථිං වාසකාලෙ;

න චාපි මෙ අප්පියතං අවෙදුං, බහුස්සුතා සමණබ්‍රාහ්මණා ච;

අකාමකො වාපි අහං දදාමි, එතෙන සච්චෙන සුවත්ථි හොතු;

හතං විසං ජීවතු යඤ්ඤදත්තො.

“Because I never took delight in giving, even when seeing a guest at mealtime; and learned ascetics and brahmins have never found me disagreeable; and though unwilling, still I give: by this truth, may there be well-being! May the poison be destroyed, may Yaññadatta live!”

‘‘ආසීවිසො තාත පහූතතෙජො, යො තං අදංසී පතරා උදිච්ච;

තස්මිඤ්ච මෙ අප්පියතාය අජ්ජ, පිතරි ච තෙ නත්ථි කොචි විසෙසො;

එතෙන සච්චෙන සුවත්ථි හොතු, හතං විසං ජීවතු යඤ්ඤදත්තො’’ති.

“Dear one, that venomous snake of great power that bit you, rising up from a fissure—for me, in my displeasure, there is no difference today between it and your father. By this truth, may there be well-being! May the poison be destroyed, may Yaññadatta live!”

තත්ථ වාසකාලෙති වසනත්ථාය ගෙහං ආගතකාලෙ. න චාපි මෙ අප්පියතං අවෙදුන්ති බහුස්සුතාපි සමණබ්‍රාහ්මණා අයං නෙව දානං අභිනන්දති, න අම්හෙති ඉමං මම අප්පියභාවං නෙව ජානිංසු. අහඤ්හි තෙ පියචක්ඛූහියෙව ඔලොකෙමීති දීපෙති. එතෙන සච්චෙනාති සචෙ අහං දදමානොපි විපාකං අසද්දහිත්වා අත්තනො අනිච්ඡාය දෙමි, අනිච්ඡභාවඤ්ච මෙ පරෙ න ජානන්ති, එතෙන සච්චෙන සුවත්ථි හොතූති අත්ථො. ඉතරගාථාය, තාතාති පුත්තං ආලපති. පහූතතෙජොති බලවවිසො. පතරාති පදරා, අයමෙව වා පාඨො. උදිච්චාති උද්ධං ගන්ත්වා, වම්මිකබිලතො උට්ඨහිත්වාති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – තාත යඤ්ඤදත්ත, තස්මිඤ්ච ආසිවිසෙ තව ච පිතරි අප්පියභාවෙන මය්හං කොචි විසෙසො නත්ථි, තඤ්ච පන අප්පියභාවං ඨපෙත්වා අජ්ජ මයා න කොචි ජානාපිතපුබ්බො, සචෙ එතං සච්චං, එතෙන සච්චෙන සුවත්ථි හොතූති.

Herein, vāsakāle means at the time of coming to a house for the purpose of lodging. As to Na cāpi me appiyataṃ aveduṃ: even the learned ascetics and brahmins did not know this displeasure of mine, thinking, ‘This one rejoices neither in the gift nor in us.’ It shows: ‘For I look upon them only with affectionate eyes.’ As to Etena saccena: The meaning is: ‘If, though giving, I give with my own unwillingness, not having faith in the result, and others do not know of my unwillingness, by this truth may there be well-being!’ In the other verse, tāta is an address to the son. Pahūtatejo means having powerful venom. Patarā means padarā (a fissure), or this is the reading. Udicca means having gone upwards; the meaning is having risen up from an anthill-hole. This is what is said: ‘Dear Yaññadatta, for me, in my displeasure, there is no difference between that venomous snake and your father. But apart from that displeasure, I have never before informed anyone of it. If this is true, by this truth may there be well-being!’

එවං [Pg.240] බොධිසත්තො කුමාරෙ අරොගෙ ජාතෙ තස්ස පිතරං ‘‘දානං දදන්තෙන නාම කම්මඤ්ච ඵලඤ්ච සද්දහිත්වා දාතබ්බ’’න්ති කම්මඵලසද්ධාය නිවෙසෙත්වා සයං අනභිරතිං විනොදෙත්වා ඣානාභිඤ්ඤායො උප්පාදෙත්වා ආයුපරියොසානෙ බ්‍රහ්මලොකපරායනො අහොසි.

Thus, when the boy became healthy, the Bodhisatta established his father in faith in kamma and its fruit, saying: “Indeed, when giving a gift, one should give it having faith in the deed and its fruit.” Having dispelled his own discontent, he developed the jhānas and the supernormal knowledges, and at the end of his life, he was destined for the Brahma-world.

තදා මණ්ඩබ්‍යො ආනන්දත්ථෙරො අහොසි, තස්ස භරියා විසාඛා, පුත්තො රාහුලත්ථෙරො, ආණිමණ්ඩබ්‍යො සාරිපුත්තත්ථෙරො, කණ්හදීපායනො ලොකනාථො.

At that time, Maṇḍabya was the Elder Ānanda, his wife was Visākhā, the son was the Elder Rāhula, Āṇimaṇḍabya was the Elder Sāriputta, and Kaṇhadīpāyana was the Lord of the World.

තස්ස ඉධ පාළියා ආරුළ්හා සච්චපාරමී, සෙසා ච පාරමියො හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව නිද්ධාරෙතබ්බා. තථා අනවසෙසමහාභොගපරිච්චාගාදයො ගුණානුභාවා විභාවෙතබ්බාති.

Here, his perfection of truth is established in the Pāli text, and the remaining perfections should be determined in the same way as stated below. Similarly, the qualities and power such as the complete relinquishment of great wealth and so on should be explained.

කණ්හදීපායනචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Conduct of Kaṇhadīpāyana is finished.

12. මහාසුතසොමචරියාවණ්ණනා

12. The Explanation of the Conduct of Mahāsutasoma

105. ද්වාදසමෙ සුතසොමො මහීපතීති එවංනාමො ඛත්තියො. මහාසත්තො හි තදා කුරුරට්ඨෙ ඉන්දපත්ථනගරෙ කොරබ්‍යස්ස රඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්ති. තං සුතවිත්තතාය චන්දසමානසොම්මවරවණ්ණතාය ච ‘‘සුතසොමො’’ති සඤ්ජානිංසු. තං වයප්පත්තං සබ්බසිප්පනිප්ඵත්තිප්පත්තං මාතාපිතරො රජ්ජෙ අභිසිඤ්චිංසු. ගහිතො පොරිසාදෙනාති පුරිසානං මනුස්සානං අදනතො ඛාදනතො ‘‘පොරිසාදො’’ති ලද්ධනාමෙන බාරාණසිරඤ්ඤා දෙවතාබලිකම්මත්ථං ගහිතො.

105. In the twelfth (cariya), he was a khattiya named Sutasoma, a great ruler. For at that time the Great Being was conceived in the womb of the chief queen of King Korabya in the city of Indapattha in the Kuru country. Because of his learning and wealth and his moon-like, gentle, and excellent complexion, they named him ‘Sutasoma.’ When he came of age and had attained proficiency in all crafts, his mother and father consecrated him in the kingdom. He was captured by Porisāda—that is, by the king of Bārāṇasī, who had acquired the name ‘Porisāda’ from eating men, that is, human beings—for the purpose of a sacrificial offering to a deity.

බාරාණසිරාජා හි තදා මංසං විනා අභුඤ්ජන්තො අඤ්ඤං මංසං අලභන්තෙන භත්තකාරකෙන මනුස්සමංසං ඛාදාපිතො රසතණ්හාය බද්ධො හුත්වා මනුස්සෙ ඝාතෙත්වා මනුස්සමංසං ඛාදන්තො ‘‘පොරිසාදො’’ති ලද්ධනාමො අමච්චපාරිසජ්ජප්පමුඛෙහි නාගරෙහි නෙගමජානපදෙහි ච උස්සාහිතෙන කාළහත්ථිනා නාම අත්තනො සෙනාපතිනා ‘‘දෙව, යදි රජ්ජෙන අත්ථිකො මනුස්සමංසඛාදනතො විරමාහී’’ති වුත්තො ‘‘රජ්ජං පජහන්තොපි මනුස්සමංසඛාදනතො න ඔරමිස්සාමී’’ති වත්වා තෙහි රට්ඨා පබ්බාජිතො [Pg.241] අරඤ්ඤං පවිසිත්වා එකස්මිං නිග්‍රොධරුක්ඛමූලෙ වසන්තො ඛාණුප්පහාරෙන පාදෙ ජාතස්ස වණස්ස ඵාසුභාවාය ‘‘සකලජම්බුදීපෙ එකසතඛත්තියානං ගලලොහිතෙන බලිකම්මං කරිස්සාමී’’ති දෙවතාය ආයාචනං කත්වා සත්තාහං අනාහාරතාය වණෙ ඵාසුකෙ ජාතෙ ‘‘දෙවතානුභාවෙන මෙ සොත්ථි අහොසී’’ති සඤ්ඤාය ‘‘දෙවතාය බලිකම්මත්ථං රාජානො ආනෙස්සාමී’’ති ගච්ඡන්තො අතීතභවෙ සහායභූතෙන යක්ඛෙන සමාගන්ත්වා තෙන දින්නමන්තබලෙන අධිකතරථාමජවපරක්කමසසම්පන්නො හුත්වා සත්තාහබ්භන්තරෙයෙව සතරාජානො ආනෙත්වා අත්තනො වසනනිග්‍රොධරුක්ඛෙ ඔලම්බෙත්වා බලිකම්මකරණසජ්ජො අහොසි.

For at that time the king of Bārāṇasī, who would not eat without meat, was made to eat human flesh by his cook when no other meat was available. Bound by craving for the taste, he started killing people and eating human flesh, thereby acquiring the name ‘Porisāda.’ When, urged on by his ministers, courtiers, and the people of the city, towns, and countryside, his own general named Kāḷahatthi said to him: ‘Your majesty, if you want the kingdom, you must stop eating human flesh,’ he replied: ‘Even if I have to give up the kingdom, I will not stop eating human flesh.’ Thus he was banished from the country by them. He entered the forest and while dwelling at the foot of a banyan tree, a wound arose on his foot from being struck by a stump. For the sake of the wound’s healing, he made a plea to a deity: ‘I will make a sacrificial offering with the throat-blood of one hundred khattiyas from all over Jambudīpa.’ After he had been without food for seven days, the wound healed. With the thought, ‘I have become well through the power of the deity,’ he resolved, ‘I will bring kings for the deity’s sacrificial offering.’ As he was going, he met a yakkha who had been his companion in a past existence. Endowed with superior strength, speed, and power through a mantra given by him, within just seven days he brought a hundred kings, hung them on the banyan tree where he lived, and became ready to perform the sacrificial offering.

අථ තස්මිං රුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා තං බලිකම්මං අනිච්ඡන්තී ‘‘උපායෙන නං නිසෙධෙස්සාමී’’ති පබ්බජිතරූපෙන තස්ස අත්තානං දස්සෙත්වා තෙන අනුබද්ධො තියොජනං ගන්ත්වා පුන අත්තනො දිබ්බරූපමෙව දස්සෙත්වා ‘‘ත්වං මුසාවාදී තයා ‘සකලජම්බුදීපෙ රාජානො ආනෙත්වා බලිකම්මං කරිස්සාමී’ති පටිස්සුතං. ඉදානි යෙ වා තෙ වා දුබ්බලරාජානො ආනෙසි. ජම්බුදීපෙ ජෙට්ඨකං සුතසොමරාජානං සචෙ නානෙස්සසි, න මෙ තෙ බලිකම්මෙන අත්ථො’’ති ආහ.

Then the deity dwelling in that tree, not wanting that sacrificial offering, thought, ‘I will stop him by a stratagem.’ She showed herself to him in the form of an ascetic and, being followed by him, went for three yojanas. Then she showed her own divine form again and said: ‘You are a liar! It was promised by you: “I will bring kings from all over Jambudīpa and make a sacrificial offering.” Now you have brought just any weak kings. If you do not bring King Sutasoma, the chief in Jambudīpa, I have no use for your sacrificial offering.’”

සො ‘‘දිට්ඨා මෙ අත්තනො දෙවතා’’ති තුසිත්වා ‘‘සාමි, මා චින්තයි, අහං අජ්ජෙව සුතසොමං ආනෙස්සාමී’’ති වත්වා වෙගෙන මිගාජිනඋය්‍යානං ගන්ත්වා අසංවිහිතාය ආරක්ඛාය පොක්ඛරණිං ඔතරිත්වා පදුමිනිපත්තෙන සීසං පටිච්ඡාදෙත්වා අට්ඨාසි. තස්මිං අන්තොඋය්‍යානගතෙයෙව බලවපච්චූසෙ සමන්තා තියොජනං ආරක්ඛං ගණ්හිංසු. මහාසත්තො පාතොව අලඞ්කතහත්ථික්ඛන්ධවරගතො චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය නගරතො නික්ඛමි. තදා තක්කසිලතො නන්දො නාම බ්‍රාහ්මණො චතස්සො සතාරහගාථායො ගහෙත්වා වීසයොජනසතං මග්ගං අතික්කම්ම තං නගරං පත්තො රාජානං පාචීනද්වාරෙන නික්ඛමන්තං දිස්වා හත්ථං උක්ඛිපිත්වා ‘‘ජයතු භවං, මහාරාජා’’ති වත්වා ජයාපෙසි.

Pleased that ‘I have seen my own deity,’ he said: ‘Master, do not worry, I will bring Sutasoma this very day.’ He went swiftly to the Migājina Park and, as the guard was not yet arranged, he descended into the lotus pond, covered his head with a lotus leaf, and stood there. Just after he had entered the inner park, at bright dawn, they set a guard all around for three yojanas. The Great Being, early in the morning, having mounted a splendid elephant, went out from the city with the fourfold army. Then a brahmin named Nanda from Takkasilā, having procured four stanzas worth a hundred thousand each and having traversed a road of two thousand yojanas, reached that city. Seeing the king coming out by the eastern gate, he raised his hand and wished him victory, saying: ‘May your majesty be victorious, O great king!’

රාජා හත්ථිනා තං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘කුතො නු, ත්වං බ්‍රාහ්මණ, ආගච්ඡසි, කිමිච්ඡසි, කිං තෙ දජ්ජ’’න්ති ආහ. බ්‍රාහ්මණො ‘‘තුම්හෙ ‘සුතවිත්තකා’ති සුත්වා චතස්සො සතාරහගාථායො ආදාය තුම්හාකං දෙසෙතුං ආගතොම්හී’’ති ආහ. මහාසත්තො තුට්ඨමානසො හුත්වා ‘‘අහං උය්‍යානං [Pg.242] ගන්ත්වා න්හායිත්වා ආගන්ත්වා සොස්සාමි, ත්වං මා උක්කණ්ඨී’’ති වත්වා ‘‘ගච්ඡථ බ්‍රාහ්මණස්ස අසුකගෙහෙ නිවාසං ඝාසච්ඡාදනඤ්ච සංවිදහථා’’ති ආණාපෙත්වා උය්‍යානං පවිසිත්වා මහන්තං ආරක්ඛං සංවිධාය ඔළාරිකානි ආභරණානි ඔමුඤ්චිත්වා මස්සුකම්මං කාරෙත්වා උබ්බට්ටිතසරීරො පොක්ඛරණියා රාජවිභවෙන න්හායිත්වා පච්චුත්තරිත්වා උදකග්ගහණසාටකෙ නිවාසෙත්වා අට්ඨාසි.

The king approached him on his elephant and said: ‘Whence, brahmin, have you come? What do you wish for? What may I give you?’ The brahmin said: ‘Having heard that you are renowned for learning, I have come bringing four stanzas, each worth a hundred thousand, to teach to you.’ The Great Being, with a pleased mind, said: ‘I will go to the park, bathe, and return to listen. Do not be anxious.’ Then he commanded: ‘Go and arrange lodging, food, and clothing for the brahmin in such-and-such a house.’ He entered the park, arranged for a great guard, took off his heavy ornaments, had his beard attended to, and with his body anointed, he bathed in the lotus pond with royal splendor. Having come out, he put on a bathing cloth and stood there.

අථස්ස ගන්ධමාලාලඞ්කාරෙ උපහරිංසු. පොරිසාදො ‘‘අලඞ්කතකාලෙ රාජා භාරිකො භවිස්සති, සල්ලහුකකාලෙයෙව නං ගණ්හිස්සාමී’’ති නදන්තො ඛග්ගං පරිවත්තෙන්තො ‘‘අහමස්මි පොරිසාදො’’ති නාමං සාවෙත්වා උදකා නික්ඛමි. තස්ස සද්දං සුත්වා හත්ථාරොහාදයො හත්ථිආදිතො භස්සිංසු. බලකායො දූරෙ ඨිතො තතොව පලායි. ඉතරො අත්තනො ආවුධානි ඡඩ්ඩෙත්වා උරෙන නිපජ්ජි. පොරිසාදො රාජානං උක්ඛිපිත්වා ඛන්ධෙ නිසීදාපෙත්වා සම්මුඛට්ඨානෙයෙව අට්ඨාරසහත්ථං පාකාරං ලඞ්ඝිත්වා පුරතො පගලිතමදමත්තවරවාරණෙ කුම්භෙ අක්කමිත්වා පබ්බතකූටානි විය පාතෙන්තො වාතජවානිපි අස්සරතනානි පිට්ඨියං අක්කමිත්වා පාතෙන්තො රථසීසෙ අක්කමිත්වා පාතෙන්තො භමරිකං භමන්තො විය නීලකානි නිග්‍රොධපත්තානි මද්දන්තො විය එකවෙගෙනෙව තියොජනමග්ගං ගන්ත්වා කඤ්චි අනුබන්ධන්තං අදිස්වා සණිකං ගච්ඡන්තො සුතසොමස්ස කෙසෙහි උදකබින්දූනි අත්තනො උපරි පතන්තානි ‘‘අස්සුබින්දූනී’’ති සඤ්ඤාය ‘‘කිමිදං සුතසොමොපි මරණං අනුසොචන්තො රොදතී’’ති ආහ.

Then they brought him perfumes, garlands, and ornaments. Porisāda thought: ‘When he is adorned, the king will be heavy; I will seize him while he is still light.’ Roaring, brandishing his sword, and announcing his name, ‘I am Porisāda,’ he came out of the water. Hearing his cry, the elephant-drivers and others fell from their elephants and other mounts. The army, standing at a distance, fled from that very spot. The others, having thrown down their weapons, lay prostrate on their chests. Porisāda lifted the king, set him on his shoulder, and right from where he stood, leaped over the eighteen-cubit wall. Trampling on the foreheads of the excellent, intoxicated elephants with rut flowing and felling them like mountain peaks; trampling on the backs of the jewel-like horses, even those swift as the wind, and felling them; trampling on the tops of the chariots and felling them; as if whirling in a whirlwind, as if crushing dark-blue banyan leaves, he went a distance of three yojanas in a single rush. Seeing no one pursuing him and going slowly, when drops of water from Sutasoma’s hair fell upon him, he perceived them as teardrops and said: ‘What is this? Is Sutasoma also lamenting his death and weeping?’

මහාසත්තො ‘‘නාහං මරණතො අනුසොචාමි, කුතො රොදනා, අපි ච ඛො සඞ්ගරං කත්වා සච්චාපනං නාම පණ්ඩිතානං ආචිණ්ණං, තං න නිප්ඵජ්ජතී’’ති අනුසොචාමි. කස්සපදසබලෙන දෙසිතා චතස්සො සතාරහගාථායො ආදාය තක්කසිලතො ආගතස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස ආගන්තුකවත්තං කාරෙත්වා ‘‘න්හායිත්වා ආගන්ත්වා සුණිස්සාමි, යාව මමාගමනා ආගමෙහී’’ති සඞ්ගරං කත්වා උය්‍යානං ගතො, ත්වඤ්ච තා ගාථායො සොතුං අදත්වා මං ගණ්හීති. තෙන වුත්තං –

The Great Being said: ‘I do not lament on account of death—whence could there be weeping? Rather, I lament that this is not being accomplished: the keeping of a promise, which is the custom of the wise. For a brahmin who came from Takkasilā, bringing four stanzas worth a hundred thousand each taught by Kassapa of the Ten Powers, I had the duties to a visitor performed and went to the park after making this promise: “I will bathe, return, and listen; wait until my arrival.” But you seized me without allowing me to hear those stanzas.’ Therefore it was said:

‘‘ගහිතො පොරිසාදෙන, බ්‍රාහ්මණෙ සඞ්ගරං සරි’’න්ති.

“Seized by Porisāda, he remembered his promise to the brahmin.”

තත්ථ බ්‍රාහ්මණෙ සඞ්ගරං සරින්ති නන්දබ්‍රාහ්මණෙ අත්තනා කතං පටිඤ්ඤං අනුස්සරිං.

Therein, 'he remembered his promise to the brahmin' means: I remembered the pledge made by myself to the brahmin Nanda.

106. ආවුණිත්වා [Pg.243] කරත්තලෙති තත්ථ තත්ථ උය්‍යානාදීසු ගන්ත්වා අත්තනො බලෙන ආනීතානං එකසතඛත්තියානං හත්ථතලෙ ඡිද්දං කත්වා රුක්ඛෙ ලම්බනත්ථං රජ්ජුං පටිමුඤ්චිත්වා. එතෙසං පමිලාපෙත්වාති එතෙ එකසතඛත්තියෙ ජීවග්ගාහං ගහෙත්වා උද්ධංපාදෙ අධොසිරෙ කත්වා පණ්හියා සීසං පහරන්තො භමණවසෙන හත්ථතලෙ ආවුණිත්වා රුක්ඛෙ ආලම්බනවසෙන සබ්බසො ආහාරූපච්ඡෙදෙන ච සබ්බථා පමිලාපෙත්වා විසොසෙත්වා ඛෙදාපෙත්වාති අත්ථො. යඤ්ඤත්ථෙති බලිකම්මත්ථෙ සාධෙතබ්බෙ. උපනයී මමන්ති මං උපනෙසි.

106. 'Having pierced the palm of the hand' (āvuṇitvā karattaleti) means that after going to various gardens and other places, he brought back one hundred and one warriors by his own strength, made holes in the palms of their hands, and tied ropes through them to hang them from trees. 'Having exhausted them' (etesaṃ pamilāpetvāti) means he seized these one hundred and one warriors alive, turned them upside down with their feet up and heads down, and struck their heads with his heels, piercing their palms and hanging them from trees; he completely exhausted them in every way by cutting off their food, thus drying them out and causing them suffering. 'For the sake of the sacrifice' (yaññattheti) means for the purpose of accomplishing the sacrificial rite. 'He brought me' (upanayī mamanti) means he led me.

107. තථා උපනීයමානො පන මහාසත්තො පොරිසාදෙන ‘‘කිං ත්වං මරණතො භායසී’’ති වුත්තෙ ‘‘නාහං මරණතො භායාමි, තස්ස පන බ්‍රාහ්මණස්ස මයා කතො සඞ්ගරො න පරිමොචිතො’’ති අනුසොචාමි. ‘‘සචෙ මං විස්සජ්ජෙස්සසි, තං ධම්මං සුත්වා තස්ස ච සක්කාරසම්මානං කත්වා පුන ආගමිස්සාමී’’ති. ‘‘නාහමිදං සද්දහාමි, යං ත්වං මයා විස්සජ්ජිතො ගන්ත්වා පුන මම හත්ථං ආගමිස්සාසී’’ති. ‘‘සම්ම පොරිසාද, මයා සද්ධිං එකාචරියකුලෙ සික්ඛිතො සහායො හුත්වා ‘අහං ජීවිතහෙතුපි න මුසා කථෙමී’ති කිං න සද්දහසී’’ති? කිඤ්චාපි මෙ එතෙන වාචාමත්තකෙන –

107. Then, as he was being led away, the Great Being, when asked by Porisāda, “Are you afraid of death?” replied, “I do not fear death, but I grieve that the promise I made to that brahmin has not been fulfilled. If you release me, I will listen to that teaching, properly honor him, and then return.” “I do not believe this, that you, once released by me, would return to my hand.” “Friend Porisāda, having been trained in the same teacher's family with me as a companion, why do you not believe that ‘I would not speak falsely even for the sake of my life’?” Though by me only these words were spoken—

‘‘අසිඤ්ච සත්තිඤ්ච පරාමසාමි, සපථම්පි තෙ සම්ම අහං කරොමි;

තයා පමුත්තො අනණො භවිත්වා, සච්චානුරක්ඛී පුනරාවජිස්ස’’න්ති. (ජා. 2.21.407) –

“I touch the sword and the spear, and I make an oath to you, friend; freed by you, being without debt, as a guardian of truth, I will return.”

මහාසත්තෙන ඉමාය ගාථාය වුත්තාය පොරිසාදො ‘‘අයං සුතසොමො ‘ඛත්තියෙහි අකත්තබ්බං සපථං කරොමී’ති වදති, ගන්ත්වා අනාගච්ඡන්තොපි මම හත්ථතො න මුච්චිස්සතී’’ති චින්තෙත්වා –

—when the Great Being had spoken this verse, Porisāda thought, “This Sutasoma says, ‘I will make an oath that should not be made by warriors.’ Even if he goes and does not return, he will not escape from my hand,” and reflecting thus—

‘‘යො තෙ කතො සඞ්ගරො බ්‍රාහ්මණෙන, රට්ඨෙ සකෙ ඉස්සරියෙ ඨිතෙන;

තං සඞ්ගරං බ්‍රාහ්මණ සප්පදාය, සච්චානුරක්ඛී පුනරාවජස්සූ’’ති. (ජා. 2.21.408) –

“The promise that you, established in your own sovereign kingdom, made with the brahmin; having fulfilled that promise for the brahmin, as a guardian of truth, you must return.”

විස්සජ්ජෙසි.

—he released him.

මහාසත්තො [Pg.244] රාහුමුඛා මුත්තො චන්දො විය නාගබලො ථාමසම්පන්නො ඛිප්පමෙව තං නගරං සම්පාපුණි. සෙනාපිස්ස ‘‘සුතසොමරාජා පණ්ඩිතො, පොරිසාදං දමෙත්වා සීහමුඛා පමුත්තමත්තවරවාරණො විය ආගමිස්සතී’’ති ච ‘‘රාජානං පොරිසාදස්ස දත්වා ආගතා’’ති ගරහභයෙන ච බහිනගරෙයෙව නිවිට්ඨා තං දූරතොව ආගච්ඡන්තං දිස්වා පච්චුග්ගන්ත්වා වන්දිත්වා ‘‘කච්චිත්ථ, මහාරාජ, පොරිසාදෙන න කිලමිතො’’ති පටිසන්ථාරං කත්වා ‘‘පොරිසාදෙන මය්හං මාතාපිතූහිපි දුක්කරං කතං, තථාරූපො නාම චණ්ඩො සාහසිකො මමං සද්දහිත්වා මං විස්සජ්ජෙසී’’ති වුත්තෙ රාජානං අලඞ්කරිත්වා හත්ථික්ඛන්ධං ආරොපෙත්වා පරිවාරෙත්වා නගරං පාවිසි. තං දිස්වා සබ්බෙ නාගරා තුසිංසු.

The Great Being, freed from the mouth of Rāhu like the moon, with the strength of an elephant, powerful and strong, quickly reached that city. His army, thinking, "King Sutasoma is wise; having tamed Porisāda, he will return like a noble elephant released from a lion’s jaws," and fearing blame—"They have given the king to Porisāda and come back"—encamped just outside the city. Seeing him approaching from afar, they went to meet him, paid homage, and after exchanging courtesies, inquired, "Great king, we hope you were not troubled by Porisāda." When he said, "Porisāda did for me what was difficult even for my parents, yet such a fierce and violent man trusted me and released me," they adorned the king, mounted him on an elephant's back, surrounded him, and entered the city. Seeing him, all the citizens rejoiced.

සොපි ධම්මසොණ්ඩතාය මාතාපිතරොපි අනුපසඞ්කමිත්වා නිවෙසනං ගන්ත්වා බ්‍රාහ්මණං පක්කොසාපෙත්වා තස්ස මහන්තං සක්කාරසම්මානං කත්වා ධම්මගරුතාය සයං නීචාසනෙ නිසීදිත්වා ‘‘තුම්හෙහි මය්හං ආභතා සතාරහගාථා සුණොමි ආචරියා’’ති ආහ. බ්‍රාහ්මණො මහාසත්තෙන යාචිතකාලෙ ගන්ධෙහි හත්ථෙ උබ්බට්ටෙත්වා පසිබ්බකතො මනොරමං පොත්ථකං නීහරිත්වා උභොහි හත්ථෙහි ගහෙත්වා ‘‘තෙන හි, මහාරාජ, සුණොහී’’ති පොත්ථකං වාචෙන්තො ගාථා අභාසි –

Due to his deep reverence for the Dhamma, he did not even visit his parents but went straight to his residence. He summoned the brahmin, showed him great honor and respect, and out of reverence for the Dhamma, sat himself on a low seat. He said, "Teacher, I will listen to the verses worth a hundred that you have brought for me." At the request of the Great Being, the brahmin anointed his hands with perfumes, took out a beautiful book from his bag, held it with both hands, and said, "Then, great king, listen." Reciting from the book, he spoke the verses:

‘‘සකිදෙව සුතසොම, සබ්භි හොති සමාගමො;

සා නං සඞ්ගති පාලෙති, නාසබ්භි බහුසඞ්ගමො.

"O Sutasoma, an encounter with the good, even once, is what matters; that association protects one, not frequent association with the bad."

‘‘සබ්භිරෙව සමාසෙථ, සබ්භි කුබ්බෙථ සන්ථවං;

සතං සද්ධම්මමඤ්ඤාය, සෙය්‍යො හොති න පාපියො.

"Associate only with the good; keep company with the virtuous. Knowing the true Dhamma of the good, one becomes better, not worse."

‘‘ජීරන්ති වෙ රාජරථා සුචිත්තා, අථො සරීරම්පි ජරං උපෙති;

සතඤ්ච ධම්මො න ජරං උපෙති, සන්තො හවෙ සබ්භි පවෙදයන්ති.

"Even well-adorned royal chariots wear out, and the body too comes to old age; but the Dhamma of the good does not age; the good, indeed, make it known to the good."

‘‘නභඤ්ච දූරෙ පථවී ච දූරෙ, පාරං සමුද්දස්ස තදාහු දූරෙ;

තතො හවෙ දූරතරං වදන්ති, සතඤ්ච ධම්මො අසතඤ්ච රාජා’’ති. (ජා. 2.21.411-414, 445-448);

"The sky is far, the earth is far, the far shore of the ocean is said to be far. But further indeed than that, they say, is the Dhamma of the good and that of the wicked, O King."

තා [Pg.245] සුත්වා මහාසත්තො ‘‘සඵලං මෙ ආගමන’’න්ති තුට්ඨචිත්තො ‘‘ඉමා ගාථා නෙව සාවකභාසිතා, න ඉසිභාසිතා, න කවිභාසිතා, න දෙවභාසිතා, සබ්බඤ්ඤුනාව භාසිතා. කිං නු ඛො අග්ඝ’’න්ති චින්තෙන්තො ‘‘ඉමං සකලම්පි චක්කවාළං යාව බ්‍රහ්මලොකා සත්තරතනපුණ්ණං කත්වා දින්නෙපි නෙව අනුච්ඡවිකං කතං නාම හොති, අහං ඛො පනස්ස තියොජනසතිකෙ කුරුරට්ඨෙ සත්තයොජනිකෙ ඉන්දපත්ථනගරෙ රජ්ජං දාතුං පහොමි. රජ්ජං කාතුං පනස්ස භාග්‍යං නත්ථි, තථා හිස්ස අඞ්ගලක්ඛණානුසාරෙන අප්පානුභාවතා දිස්සති, තස්මා දින්නම්පි රජ්ජං න ඉමස්මිං තිට්ඨතී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘ආචරිය, තුම්හෙ අඤ්ඤෙසං ඛත්තියානං ඉමා ගාථායො දෙසෙත්වා කිං ලභථා’’ති පුච්ඡි. ‘‘එකෙකාය සතං සතං, මහාරාජ, තෙනෙව සතාරහගාථා නාම ජාතා’’ති. අථස්ස මහාසත්තො ‘‘ත්වං ආචරිය, අත්තනා ගහෙත්වා විචරණභණ්ඩස්ස අග්ඝං න ජානාසී’’ති.

Hearing this, the Great Being, delighted in heart, thought, "My coming has been fruitful." He reflected, "These verses are neither spoken by disciples, nor by seers, nor by poets, nor by gods—they are spoken by the Omniscient One. What, then, is their worth?" Pondering further, he thought, "Even if this entire world-system were filled with the seven treasures up to the Brahma-world and given, it would not be a fitting price. Yet, I can offer him kingship over the city of Indapatta, which is seven yojanas in size, in the Kuru country that spans three hundred yojanas. However, he has no good fortune to rule, for according to the marks on his body, his lack of power is evident. Thus, even if kingship were given, it would not remain with him." Having considered this, he asked, "Teacher, when you teach these verses to other nobles, what do you receive?" "A hundred for each verse, great king. Hence, they are called the 'verses worth a hundred.'" Then the Great Being said, "Teacher, you do not know the value of the merchandise you carry yourself."

‘‘සහස්සියා ඉමා ගාථා, නයිමා ගාථා සතාරහා;

චත්තාරි ත්වං සහස්සානි, ඛිප්පං ගණ්හාහි බ්‍රාහ්මණා’’ති. (ජා. 2.21.415);

"These verses are worth a thousand, not a hundred. Quickly take four thousand, Brahmin."

චත්තාරි සහස්සානි දාපෙත්වා එකඤ්ච සුඛයානකං දත්වා මහතා සක්කාරසම්මානෙනෙව තං උය්‍යොජෙත්වා මාතාපිතරො වන්දිත්වා ‘‘අහං බ්‍රාහ්මණෙන ආභතං සද්ධම්මරතනං පූජෙත්වා තස්ස ච සක්කාරසම්මානං කත්වා ආගමිස්සාමීති පොරිසාදස්ස පටිඤ්ඤං දත්වා ආගතො. තත්ථ යං බ්‍රාහ්මණස්ස කත්තබ්බං පටිපජ්ජිතබ්බං තං කතං, ඉදානි පොරිසාදස්ස සන්තිකං ගමිස්සාමී’’ති වුත්වා ‘‘තෙන හි, තාත සුතසොම, කිං නාමෙතං කථෙසි, චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය චොරං ගණ්හිස්සාම, මා ගච්ඡ චොරස්ස සන්තික’’න්ති යාචිංසු. සොළසසහස්සා නාටකිත්ථියො සෙසපරිජනාපි ‘‘අම්හෙ අනාථෙ කත්වා කුහිං ගච්ඡසි දෙවා’’ති පරිදෙවිංසු. ‘‘පුනපි කිර රාජා චොරස්ස සන්තිකං ගමිස්සතී’’ති එකකොලාහලං අහොසි.

Having had four thousand given, along with one comfortable vehicle, and having sent him off with great honor and respect, he paid homage to his parents and said, "I came here having given a promise to Porisāda that I would worship the precious Dhamma brought by the brahmin, honor him, and then return. What needed to be done for the brahmin has been done; now I shall go to Porisāda." They pleaded, "Dear Sutasoma, what is this you are saying? We will capture the thief with a fourfold army; do not go to the thief!" Sixteen thousand dancing women and the rest of the retinue lamented, "Leaving us helpless, where are you going, Your Majesty?" A great uproar arose: "Is the king really going to the thief again?"

මහාසත්තො ‘‘පටිඤ්ඤාය සච්චාපනං නාම සාධූනං සප්පුරිසානං ආචිණ්ණං, සොපි මමං සද්දහිත්වා විස්සජ්ජෙසි, තස්මා ගමිස්සාමියෙවා’’ති මාතාපිතරො වන්දිත්වා සෙසජනං අනුසාසෙත්වා අස්සුමුඛෙන නානප්පකාරං පරිදෙවන්තෙන ඉත්ථාගාරාදිනා ජනෙන අනුගතො නගරා නික්ඛම්ම තං ජනං නිවත්තෙතුං මග්ගෙ දණ්ඩකෙන තිරියං ලෙඛං කත්වා ‘‘ඉමං මම ලෙඛං මා අතික්කමිංසූ’’ති [Pg.246] වත්වා අගමාසි. මහාජනො තෙජවතො මහාසත්තස්ස ආණං අතික්කමිතුං අසක්කොන්තො මහාසද්දෙන කන්දිත්වා රොදිත්වා නිවත්ති. බොධිසත්තො ආගතමග්ගෙනෙව තස්ස සන්තිකං අගමාසි. තෙන වුත්තං ‘‘අපුච්ඡි මං පොරිසාදො’’තිආදි.

The Great Being thought, "Keeping a promise is the practice of the virtuous and the good; he too, having faith in me, released me. Therefore, I must indeed go." Having paid homage to his parents and instructed the rest of the people, he departed from the city, followed by the people from the women's quarters and others, weeping and lamenting in various ways with tearful faces. To make the people turn back, he drew a line across the road with a stick and said, "Let no one cross this line of mine." Then he went on his way. The great multitude, unable to disobey the command of the powerful Great Being, cried out loudly, wept, and turned back. The Bodhisatta proceeded along the path by which he had come and approached him. Thus it was said: "Porisāda questioned me," and so on.

තත්ථ කිං ත්වං ඉච්ඡසි නිසජ්ජන්ති ත්වං අත්තනො නගරං ගන්තුං මම හත්ථතො නිස්සජ්ජනං කිං ඉච්ඡසි, ත්වං ‘‘මයා තක්කසිලාදීසු චිරපරිචිතො සච්චවාදී චා’’ති වදසි, තස්මා යථා මති තෙ කාහාමි, යථාරුචි තෙ කරිස්සාමි. යදි මෙ ත්වං පුනෙහිසීති සචෙ පුන ත්වං එකංසෙනෙව මම සන්තිකං ආගමිස්සසි.

Herein, 'What do you desire, sitting?' means, 'Do you desire release from my hand to go to your own city?' You say, "I have long been familiar in Takkasilā and other places, and I am truthful." Therefore, I will do according to your judgment, I will do as you please. 'If you come to me again' means, if you will indeed come back to my presence.

108. පණ්හෙ ආගමනං මමාති පගෙව මම ආගමනං තස්ස පොරිසාදස්ස පටිස්සුණිත්වා පාතොව ආගමිස්සාමීති පටිස්සවං කත්වා. රජ්ජං නිය්‍යාතයිං තදාති තදා පොරිසාදස්ස සන්තිකං ගන්තුකාමො ‘‘ඉදං වො රජ්ජං පටිපජ්ජථා’’ති මාතාපිතූනං තියොජනසතිකං රජ්ජං නිය්‍යාතෙසිං.

108. Here, 'my coming concerning the question' (paṇhe āgamanaṃ mama) means, having already promised my coming to that Porisāda, having made a vow, 'I will come in the morning.' 'Then I handed over the kingdom' (rajjaṃ niyyātayiṃ tadā) means, at that time, desiring to go into the presence of Porisāda, I handed over the kingdom, extending three hundred yojanas, to my parents, saying, 'Accept this kingdom.'

109. කස්මා පන රජ්ජං නිය්‍යාතයින්ති? අනුස්සරිත්වා සතං ධම්මන්ති යස්මා පන පටිඤ්ඤාය සච්චාපනං නාම සතං සාධූනං මහාබොධිසත්තානං පවෙණී කුලවංසො, තස්මා තං සච්චපාරමිතාධම්මං පුබ්බකං පොරාණං ජිනෙහි බුද්ධාදීහි සෙවිතං අනුස්සරිත්වා සච්චං අනුරක්ඛන්තො තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස ධනං දත්වා අත්තනො ජීවිතං පරිච්චජිත්වා පොරිසාදං උපාගමිං.

109. But why did he hand over the kingdom? Because of 'remembering the Dhamma of the good.' Since the fulfillment of a promise is indeed the tradition and lineage of the good, the virtuous, and the great Bodhisattas, therefore, remembering that former and ancient Dhamma of the perfection of truth practiced by the Jinas, the Buddhas and others, and protecting the truth, having given wealth to that brahmin and having sacrificed my own life, I approached Porisāda.

110. නත්ථි මෙ සංසයො තත්ථාති තස්මිං පොරිසාදස්ස සන්තිකං ගමනෙ ‘‘අයං මං කිං නු ඛො ඝාතෙස්සති, උදාහු නො’’ති මය්හං සංසයො නත්ථි. ‘‘චණ්ඩො සාහසිකො මයා සද්ධිං එකසතඛත්තියෙ දෙවතාය බලිකම්මකරණසජ්ජො එකන්තෙනෙව ඝාතෙස්සතී’’ති ජානන්තො එව කෙවලං සච්චවාචං අනුරක්ඛන්තො අත්තනො ජීවිතං පරිච්චජිත්වා තං උපාගමිං. යස්මා චෙතදෙවං, තස්මා සච්චෙන මෙ සමො නත්ථි, එසා මෙ පරමත්ථභාවප්පත්තා සච්චපාරමීති.

110. 'I have no doubt about that.' This means, in going to the presence of that Porisāda, I had no such doubt as, 'Will he kill me, or will he not?' Knowing full well, 'This fierce and violent one, ready to make a sacrificial offering to the deity with me and one hundred other Khattiyas, will certainly kill me,' it was only while protecting my word of truth and sacrificing my own life that I approached him. Because this is so, there is none equal to me in truth; this is my perfection of truth, which has reached the ultimate state.

උපාගතෙ පන මහාසත්තෙ විකසිතපුණ්ඩරීකපදුමසස්සිරිකමස්ස මුඛං දිස්වා ‘‘අයං විගතමරණභයො හුත්වා ආගතො, කිස්ස නු ඛො එස ආනුභාවො’’ති චින්තෙන්තො ‘‘තස්ස මඤ්ඤෙ ධම්මස්ස සුතත්තා අයං එවං තෙජවා [Pg.247] නිබ්භයො ච ජාතො, අහම්පි තං සුත්වා තෙජවා නිබ්භයො ච භවිස්සාමී’’ති සන්නිට්ඨානං කත්වා පොරිසාදො මහාසත්තං ආහ – ‘‘සුණොම සතාරහගාථායො යාසං සවනත්ථං ත්වං අත්තනො නගරං ගතො’’ති.

When the Great Being arrived, seeing his face, which was as splendid as a blooming white lotus, Porisāda thought, 'This one has come without fear of death. What could be the power behind this?' Concluding, 'I believe it is from having heard the Dhamma that he has become so radiant and fearless. I too, having heard it, will become radiant and fearless,' Porisāda made this resolution and said to the Great Being: 'Let us hear those verses worthy of the good, for the sake of hearing which you went to your city.'

තං සුත්වා බොධිසත්තො ‘‘අයං පොරිසාදො පාපධම්මො, ඉමං ථොකං නිග්ගහෙත්වා ලජ්ජාපෙත්වා කථෙස්සාමී’’ති –

Hearing this, the Bodhisatta thought: 'This Porisāda is of a wicked nature. Having subdued and shamed him a little, I will speak.'

‘‘අධම්මිකස්ස ලුද්දස්ස, නිච්චං ලොහිතපාණිනො;

නත්ථි සච්චං කුතො ධම්මො, කිං සුතෙන කරිස්සසී’’ති. (ජා. 2.21.427) –

For the unrighteous and cruel one, ever with blood-stained hands, there is no truth. Whence then is Dhamma? What will you do with learning?

වත්වා පුන තෙන සුට්ඨුතරං සඤ්ජාතසවනාදරෙන –

After he had spoken, Porisāda, in whom a much greater reverence for listening had arisen, replied:

‘‘සුත්වා ධම්මං විජානන්ති, නරා කල්‍යාණපාපකං;

අපි ගාථා සුණිත්වාන, ධම්මෙ මෙ රමතෙ මනො’’ති. (ජා. 2.21.444) –

Having heard the Dhamma, people understand good and evil; even having heard a single verse, my mind delights in the Dhamma.

වුත්තෙ ‘‘අයං අතිවිය සඤ්ජාතාදරො සොතුකාමො, හන්දස්ස කථෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘තෙන හි සම්ම, සාධුකං සුණොහි මනසිකරොහී’’ති වත්වා නන්දබ්‍රාහ්මණෙන කථිතනියාමෙනෙව ගාථානං සක්කච්චං ථුතිං කත්වා ඡකාමාවචරදෙවලොකෙ එකකොලාහලං කත්වා දෙවතාසු සාධුකාරං දදමානාසු මහාසත්තො පොරිසාදස්ස –

When this was said, the Great Being thought, 'He has become extremely respectful and is desirous of hearing; well then, I shall teach him.' He then said, 'In that case, friend, listen well and pay close attention.' Then, having praised the verses respectfully in the very manner instructed by the brahmin Nanda, and having caused a single uproar in the six desire-realm deva worlds as the deities shouted their approval, the Great Being spoke to Porisāda:

‘‘සකිදෙව මහාරාජ, සබ්භි හොති සමාගමො;

සා නං සඞ්ගති පාලෙති, නාසබ්භි බහුසඞ්ගමො.

Just once, great king, does association with the good occur; that association protects one, not frequent association with the wicked.

‘‘සබ්භිරෙව සමාසෙථ, සබ්භි කුබ්බෙථ සන්ථවං;

සතං සද්ධම්මමඤ්ඤාය, සෙය්‍යො හොති න පාපියො.

Associate only with the good; keep company with the virtuous. Knowing the true Dhamma of the good, one becomes better, not worse.

‘‘ජීරන්ති වෙ රාජරථා සුචිත්තා, අත්ථො සරීරම්පි ජරං උපෙති;

සතඤ්ච ධම්මො න ජරං උපෙති, සන්තො හවෙ සබ්භි පවෙදයන්ති.

The king's splendid chariots indeed wear out, and the body too approaches old age; but the Dhamma of the good does not approach old age—thus do the good declare it to the good.

‘‘නභඤ්ච දූරෙ පථවී ච දූරෙ, පාරං සමුද්දස්ස තදාහු දූරෙ;

තතො හවෙ දූරතරං වදන්ති, සතඤ්ච ධම්මො අසතඤ්ච රාජා’’ති. (ජා. 2.21.411-414) –

The sky is far, and the earth is far; the far shore of the ocean, they say, is far. But farther still than that, they say, is the Dhamma of the good and that of the wicked, O king.

ධම්මං [Pg.248] කථෙසි. තස්ස තෙන සුකථිතත්තා චෙව අත්තනො ච පුඤ්ඤානුභාවෙන ගාථා සුණන්තස්සෙව සකලසරීරං පඤ්චවණ්ණාය පීතියා පරිපූරි. සො බොධිසත්තෙ මුදුචිත්තො හුත්වා ‘‘සම්ම සුතසොම, දාතබ්බයුත්තකං හිරඤ්ඤාදිං න පස්සාමි, එකෙකාය ගාථාය එකෙකං වරං දස්සාමී’’ති ආහ. අථ නං මහාසත්තො ‘‘ත්වං අත්තනොපි හිතානි අජානන්තො පරස්ස කිං නාම වරං දස්සසී’’ති අපසාදෙත්වා පුන තෙන ‘‘වරං ගණ්හථා’’ති යාචිතො සබ්බපඨමං ‘‘අහං චිරකාලං තං අරොගං පස්සෙය්‍ය’’න්ති වරං යාචි. සො ‘‘අයං ඉදානි මෙ වධිත්වා මංසං ඛාදිතුකාමස්ස මහානත්ථකරස්ස මය්හමෙව ජීවිතමිච්ඡතී’’ති තුට්ඨමානසො වඤ්චෙත්වා වරස්ස ගහිතභාවං අජානන්තො අදාසි. මහාසත්තො හි උපායකුසලතාය තස්ස චිරං ජීවිතුකාමතාපදෙසෙන අත්තනො ජීවිතං යාචි. අථ ‘‘පරොසතං ඛත්තියානං ජීවිතං දෙහී’’ති දුතියං වරං, තෙසං සකෙ රට්ඨෙ පටිපාදනං තතියං වරං, මනුස්සමංසඛාදනතො විරමණං චතුත්ථං වරං යාචි. සො තීණි වරානි දත්වා චතුත්ථං වරං අදාතුකාමො ‘‘අඤ්ඤං වරං ගණ්හාහී’’ති වත්වාපි මහාසත්තෙන නිප්පීළියමානො තම්පි අදාසියෙව.

He taught the Dhamma. Both because of how well it was spoken by him and by the power of his own merit, even as he listened to the verses, his entire body was filled with five-hued rapture. With a softened heart towards the Bodhisatta, he said, 'Friend Sutasoma, I see no suitable gold or other gift to give you; for each single verse, I will grant you a single boon.' Then the Great Being, rebuking him, said, 'You, who do not even know what is for your own welfare, what boon could you possibly grant another?' But when requested again by him, 'Accept a boon,' he first asked for the boon, 'May I see you in good health for a long time.' Delighted, he thought, 'This man desires a long life for me, who was intent on killing him and eating his flesh and am a great cause of ruin!' And so, being deceived and not understanding the nature of the boon he had accepted, he granted it. For the Great Being, through his skill in means, asked for his own life under the pretext of desiring a long life for Porisāda. Then he asked for a second boon: 'Grant life to the more than one hundred Khattiyas'; for a third boon, their restoration to their own kingdoms; and for a fourth boon, abstention from eating human flesh. Having granted the first three boons, though he was unwilling to grant the fourth and said, 'Take another boon,' being pressured by the Great Being, he granted that one as well.

අථ බොධිසත්තො පොරිසාදං නිබ්බිසෙවනං කත්වා තෙනෙව රාජානො මොචාපෙත්වා භූමියං නිපජ්ජාපෙත්වා දාරකානං කණ්ණතො සුත්තවට්ටි විය සණිකං රජ්ජුයො නීහරිත්වා පොරිසාදෙන එකං තචං ආහරාපෙත්වා පාසාණෙන ඝංසිත්වා සච්චකිරියං කත්වා තෙසං හත්ථතලානි මක්ඛෙසි. තඞ්ඛණං එව ඵාසුකං අහොසි. ද්වීහතීහං තත්ථෙව වසිත්වා තෙ අරොගෙ කාරෙත්වා තෙහි සද්ධිං අභිජ්ජනකසභාවං මිත්තසන්ථවං කාරෙත්වා තෙහි සද්ධිං තං බාරාණසිං නෙත්වා රජ්ජෙ පතිට්ඨාපෙත්වා ‘‘අප්පමත්තා හොථා’’ති තෙ රාජානො අත්තනො අත්තනො නගරං පෙසෙත්වා ඉන්දපත්ථනගරතො ආගතාය අත්තනො චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය පරිවුතො අත්තනො නගරං ගතො තුට්ඨපමුදිතෙන නාගරජනෙන සම්පරිවාරියමානො අන්තෙපුරං පවිසිත්වා මාතාපිතරො වන්දිත්වා මහාතලං අභිරුහි.

Then the Bodhisatta, having made the man-eater renounce his practice, had the kings released and laid them on the ground. As one would draw a thread from a child’s ear, he gently removed the ropes. He had the man-eater bring a strip of bark, ground it with a stone, performed an act of truth, and anointed their palms. Instantly, they were healed. After staying there for two or three days and restoring them to health, he established an unbreakable friendship and intimacy among them. He then escorted them to Bārāṇasī and reinstated them in their kingdoms. Saying, “Be vigilant,” he sent each king back to his own city. Then, surrounded by his fourfold army that had come from Indapatta, he returned to his own city, accompanied by the delighted and rejoicing citizens. Entering the inner palace, he paid homage to his parents and ascended to the great upper chamber.

අථ මහාසත්තො ඡ දානසාලායො කාරෙත්වා දෙවසිකං මහාදානානි පවත්තෙන්තො සීලානි පරිපූරෙන්තො උපොසථං උපවසන්තො පාරමියො අනුබ්‍රූහෙසි. තෙපි රාජානො මහාසත්තස්ස ඔවාදෙ ඨත්වා දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා ආයුපරියොසානෙ සග්ගපුරං පූරයිංසු.

Then the Great Being, having established six alms-halls, daily dispensed great gifts, fulfilled the moral precepts, observed the uposatha, and cultivated the perfections. Those kings, too, abiding by the Great Being's advice, performed meritorious deeds such as giving, and at the end of their lives, they filled the city of the gods.

තදා පොරිසාදො [Pg.249] අඞ්ගුලිමාලත්ථෙරො අහොසි, කාළහත්ථිඅමච්චො සාරිපුත්තත්ථෙරො, නන්දබ්‍රාහ්මණො ආනන්දත්ථෙරො, රුක්ඛදෙවතා මහාකස්සපත්ථෙරො, රාජානො බුද්ධපරිසා, මාතාපිතරො මහාරාජකුලානි, සුතසොමමහාරාජා ලොකනාථො.

At that time, the man-eater Porisāda was the Elder Aṅgulimāla, the minister Kāḷahatthi was the Elder Sāriputta, the brahmin Nanda was the Elder Ānanda, the tree deity was the Elder Mahākassapa, the kings were the Buddha's assembly, the parents were the great royal families, and King Sutasoma was the Protector of the World.

තස්ස හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව සෙසපාරමියොපි නිද්ධාරෙතබ්බා. තථා අලීනසත්තුචරියාවණ්ණනාය (චරියා අට්ඨ. 2.74 ආදයො) විය මහාසත්තස්ස ගුණානුභාවා විභාවෙතබ්බාති.

His remaining perfections should be determined in the same way as stated before. Likewise, the virtues and power of the Great Being should be expounded as in the commentary on the conduct of Alīnasattu (Cariyāpiṭaka Commentary 2.74 ff.).

මහාසුතසොමචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Here ends the commentary on the conduct of the Great Sutasoma.

සච්චපාරමී නිට්ඨිතා.

The Perfection of Truth is concluded.

13. සුවණ්ණසාමචරියාවණ්ණනා

13. The Commentary on the Conduct of Suvaṇṇasāma

111. තෙරසමෙ සාමො යදා වනෙ ආසින්ති හිමවන්තස්මිං මිගසම්මතාය නාම නදියා තීරෙ මහති අරඤ්ඤෙ සාමො නාම තාපසකුමාරො යදා අහොසි. සක්කෙන අභිනිම්මිතොති සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස උපදෙසසම්පත්තියා ජාතත්තා සක්කෙන නිබ්බත්තිතො ජනිතො. තත්‍රායං අනුපුබ්බිකථා – අතීතෙ බාරාණසිතො අවිදූරෙ නදියා තීරෙ එකො නෙසාදගාමො අහොසි. තත්ථ ජෙට්ඨනෙසාදස්ස පුත්තො ජාතො. තස්ස ‘‘දුකූලො’’ති නාමමකංසු. තස්සා එව නදියා පරතීරෙපි එකො නෙසාදගාමො අහොසි. තත්ථ ජෙට්ඨනෙසාදස්ස ධීතා ජාතා. තස්සා ‘‘පාරිකා’’ති නාමමකංසු. තෙ උභොපි බ්‍රහ්මලොකතො ආගතා සුද්ධසත්තා. තෙසං වයප්පත්තානං අනිච්ඡමානානංයෙව ආවාහවිවාහං කරිංසු. තෙ උභොපි කිලෙසසමුද්දං අනොතරිත්වා බ්‍රහ්මානො විය එකතො වසිංසු. න ච කිඤ්චි නෙසාදකම්මං කරොන්ති.

111. In the thirteenth Cariyā, the words 'When Sāma was in the forest' refer to the time when the ascetic youth named Sāma dwelt in a great wilderness in the Himālaya, on the bank of the river called Migasammatā. The phrase 'created by Sakka' means that he was brought into being and born through the successful instruction of Sakka, king of the gods. Herein is the sequential narrative: In the past, not far from Bārāṇasī, there was a village of hunters on a riverbank. There, a son was born to the chief hunter, and they named him Dukūla. On the opposite bank of that same river, there was another village of hunters. There, a daughter was born to the chief hunter, and they named her Pārikā. Both of them were pure beings who had come from the Brahmā world. When they came of age, they were joined in marriage, though they themselves were unwilling. Without descending into the ocean of defilements, they both lived together like Brahmās and did not engage in any work of a hunter.

අථ දුකූලං මාතාපිතරො ‘‘තාත, ත්වං නෙසාදකම්මං න කරොසි, නෙව ඝරාවාසං ඉච්ඡසි, කිං නාම කරිස්සසී’’ති ආහංසු. සො ‘‘තුම්හෙසු අනුජානන්තෙසු පබ්බජිස්සාමී’’ති ආහ. ‘‘තෙන හි පබ්බජාහී’’ති. ද්වෙපි ජනා හිමවන්තං පවිසිත්වා යස්මිං ඨානෙ මිගසම්මතා නාම නදී හිමවන්තතො ඔතරිත්වා ගඞ්ගං පත්තා, තං ඨානං ගන්ත්වා ගඞ්ගං පහාය මිගසම්මතාභිමුඛා අභිරුහිංසු. තදා [Pg.250] සක්කස්ස භවනං උණ්හාකාරං දස්සෙසි. සක්කො තං කාරණං ඤත්වා විස්සකම්මුනා තස්මිං ඨානෙ අස්සමං මාපෙසි. තෙ තත්ථ ගන්ත්වා පබ්බජිත්වා සක්කදත්තියෙ අස්සමෙ කාමාවචරමෙත්තං භාවෙත්වා පටිවසිංසු. සක්කොපි තෙසං උපට්ඨානං ආගච්ඡති.

Then Dukūla’s parents said to him, “My dear son, you do not do the work of a hunter, nor do you desire the household life. What will you do?” He replied, “If you give your permission, I will go forth.” They said, “Then go forth.” The two of them entered the Himālaya and went to the place where the river Migasammatā, descending from the Himālaya, meets the Gaṅgā. Leaving the Gaṅgā, they ascended towards the Migasammatā. At that time, Sakka’s celestial palace showed signs of heat. Knowing the reason, Sakka had Vissakamma create a hermitage in that place. They went there, went forth, and dwelt in the hermitage given by Sakka, cultivating loving-kindness pertaining to the sense-sphere. Sakka also came to attend to them.

සො එකදිවසං ‘‘තෙසං චක්ඛූ පරිහායිස්සන්තී’’ති ඤත්වා උපසඞ්කමිත්වා ‘‘භන්තෙ, වො චක්ඛූනං අන්තරායො පඤ්ඤායති, පටිජග්ගනකං පුත්තං ලද්ධුං වට්ටති, ජානාමි තුම්හාකං සුද්ධචිත්තතං, තස්මා පාරිකාය උතුනිකාලෙ නාභිං හත්ථෙන පරාමසෙය්‍යාථ, එවං වො පුත්තො ජායිස්සති, සො වො උපට්ඨහිස්සතී’’ති වත්වා පක්කාමි. දුකූලපණ්ඩිතො තං කාරණං පාරිකාය ආචික්ඛිත්වා තස්සා උතුනිකාලෙ නාභිං පරාමසි. තදා බොධිසත්තො දෙවලොකා චවිත්වා තස්සා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හි, සා දසමාසච්චයෙන සුවණ්ණවණ්ණං පුත්තං විජායි. තෙනෙවස්ස ‘‘සුවණ්ණසාමො’’ති නාමං කරිංසු. තං අපරභාගෙ වඩ්ඪිත්වා සොළසවස්සුද්දෙසිකම්පි මාතාපිතරො රක්ඛන්තා අස්සමෙ නිසීදාපෙත්වා සයමෙව වනමූලඵලාඵලත්ථාය ගච්ඡන්ති.

One day, knowing that their eyesight would fail, Sakka approached them and said, “Venerable sirs, a danger to your eyes is foreseen. It is fitting that you should have a son to care for you. I know the purity of your minds; therefore, during Pārikā’s fertile season, you should touch her navel with your hand. In this way a son will be born to you, and he will attend to you.” Having said this, he departed. The wise Dukūla explained this to Pārikā and, during her fertile season, he touched her navel. At that moment, the Bodhisatta passed away from the world of the gods and took conception in her womb. At the end of ten months, she gave birth to a son the color of gold. For that reason, they gave him the name Suvaṇṇasāma. Later, when he had grown to be about sixteen years of age, his parents, seeking to protect him, would have him remain in the hermitage while they themselves went to gather wild roots and fruits.

අථෙකදිවසං වනෙ ඵලාඵලං ආදාය නිවත්තිත්වා අස්සමපදතො අවිදූරෙ මෙඝෙ උට්ඨිතෙ රුක්ඛමූලං පවිසිත්වා වම්මිකමත්ථකෙ ඨිතානං සරීරතො සෙදගන්ධමිස්සකෙ උදකෙ තස්මිං වම්මිකබිලෙ ඨිතස්ස ආසිවිසස්ස නාසාපුටං පවිට්ඨෙ ආසිවිසො කුජ්ඣිත්වා නාසාවාතෙන පහරි. ද්වෙ අන්ධා හුත්වා පරිදෙවමානා විරවිංසු. අථ මහාසත්තො ‘‘මම මාතාපිතරො අතිචිරායන්ති, කා නු ඛො තෙසං පවත්තී’’ති පටිමග්ගං ගන්ත්වා සද්දමකාසි. තෙ තස්ස සද්දං සඤ්ජානිත්වා පටිසද්දං කත්වා පුත්තසිනෙහෙන ‘‘තාත සාම, ඉධ පරිපන්ථො අත්ථි, මා ආගමී’’ති වත්වා සද්දානුසාරෙන සයමෙව සමාගමිංසු. සො ‘‘කෙන වො කාරණෙන චක්ඛූනි විනට්ඨානී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘තාත, මයං න ජානාම, දෙවෙ වස්සන්තෙ රුක්ඛමූලෙ වම්මිකමත්ථකෙ ඨිතා, අථ න පස්සාමා’’ති වුත්තමත්තෙ එව අඤ්ඤාසි ‘‘තත්ථ ආසිවිසෙන භවිතබ්බං, තෙන කුද්ධෙන නාසාවාතො විස්සට්ඨො භවිස්සතී’’ති.

Then one day, having gathered fruits in the forest and returned, not far from the hermitage, when a cloud arose, they entered the foot of a tree. While they were standing on the top of an anthill, water from their bodies mixed with the scent of sweat entered the nostrils of a venomous snake dwelling in that anthill. The snake, enraged, struck with its breath. Both became blind and lamented loudly. Then the Great Being thought, "My parents are taking too long; what could be happening to them?" He went along the path and made a sound. Recognizing his voice, they responded, and out of love for their son, said, "Dear Sāma, there is danger here, do not come!" But following the sound, they themselves met him. He asked, "For what reason have you lost your eyesight?" They replied, "Dear son, we do not know. While it was raining, we were standing on the top of an anthill under a tree, and then we could not see." Hearing this, he understood, "There must have been a venomous snake there, and it must have released its angry breath."

අථ ‘‘මා චින්තයිත්ථ, අහං වො පටිජග්ගිස්සාමී’’ති මාතාපිතරො අස්සමං නෙත්වා තෙසං රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානාදිසඤ්චරණට්ඨානෙ රජ්ජුකෙ බන්ධි. තතො පට්ඨාය තෙ අස්සමෙ ඨපෙත්වා වනමූලඵලාඵලානි ආහරති, පාතොව වසනට්ඨානං සම්මජ්ජති, පානීයං ආහරති, පරිභොජනීයං උපට්ඨාපෙති, දන්තකට්ඨමුඛොදකානි [Pg.251] දත්වා මධුරඵලාඵලං දෙති. තෙහි මුඛෙ වික්ඛාලිතෙ සයං පරිභුඤ්ජිත්වා මාතාපිතරො වන්දිත්වා තෙසං අවිදූරෙයෙව අච්ඡති – ‘‘කිං නු ඛො ඉමෙ ආණාපෙන්තී’’ති. විසෙසෙන ච මෙත්තං බහුලමකාසි, තෙනස්ස සත්තා අප්පටික්කූලා අහෙසුං. යථා චස්ස සත්තා, එවං සත්තානං සො බොධිසත්තො අප්පටික්කූලො. එවං සො දිවසෙ දිවසෙ ඵලාඵලත්ථාය අරඤ්ඤං ගච්ඡන්තොපි ආගච්ඡන්තොපි මිගගණපරිවුතො එව අහොසි. සීහබ්‍යග්ඝාදිවිපක්ඛසත්තාපි තෙන සද්ධිං අතිවිය විස්සත්ථා, මෙත්තානුභාවෙන පනස්ස වසනට්ඨානෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං තිරච්ඡානගතා මුදුචිත්තතං පටිලභිංසු. ඉති සො සබ්බත්ථ මෙත්තානුභාවෙන අභීරූ අනුත්‍රාසී බ්‍රහ්මා විය අවෙරො විහාසි. තෙන වුත්තං ‘‘පවනෙ සීහබ්‍යග්ඝෙ ච, මෙත්තායමුපනාමයි’’න්තිආදි.

Then, saying, "Do not worry, I will take care of you," he led his parents to the hermitage and tied ropes in the places where they would move about during the day and night. From then on, keeping them in the hermitage, he would bring roots and fruits from the forest, sweep their dwelling place in the morning, fetch drinking water, prepare what was to be eaten, give them tooth-sticks and water for washing their mouths, and offer sweet fruits. After they had rinsed their mouths and he himself had eaten, he would pay respects to his parents and stay not far from them, thinking, "What might they command?" He especially cultivated abundant loving-kindness, so beings became non-hostile towards him. Just as beings were towards him, so too was the Bodhisatta non-hostile towards beings. Thus, day after day, whether going to the forest for fruits or returning, he was always surrounded by herds of deer. Even naturally hostile creatures like lions and tigers became very trusting of him. Due to the power of his loving-kindness, in his dwelling place, the animals attained gentle hearts towards one another. Thus, through the power of loving-kindness everywhere, he lived fearless, untroubled, and free from enmity like a Brahmā. Therefore, it is said: "In the forest, to lions and tigers, he brought loving-kindness," and so on.

තත්ථ මෙත්තායමුපනාමයින්ති ම-කාරො පදසන්ධිකරො, මෙත්තාභාවනාය කුරූරකම්මන්තෙ සීහබ්‍යග්ඝෙපි ඵරි, පගෙව සෙසසත්තෙති අධිප්පායො. අථ වා මෙත්තා අයති පවත්තති එතෙනාති මෙත්තායො, මෙත්තාභාවනා. තං මෙත්තායං උපනාමයිං සත්තෙසු අනොධිසො උපනෙසිං. ‘‘සීහබ්‍යග්ඝෙහී’’තිපි පාඨො. තස්සත්ථො – න කෙවලමහමෙව, අථ ඛො පවනෙ සීහබ්‍යග්ඝෙහි, යස්මිං මහාවනෙ තදා අහං විහරාමි, තත්ථ සීහබ්‍යග්ඝෙහි සද්ධිං අහං සත්තෙසු මෙත්තං උපනාමෙසිං. සීහබ්‍යග්ඝාපි හි තදා මමානුභාවෙන සත්තෙසු මෙත්තචිත්තතං පටිලභිංසු, පගෙව ඉතරෙ සත්තාති දස්සෙති.

Here, in "mettāyamupanāmayi," the letter "ma" is a euphonic link. The meaning is that through the cultivation of loving-kindness, he pervaded even fierce-natured lions and tigers, what to say of other beings. Alternatively, "mettāyo" is that by which loving-kindness (mettā) extends or proceeds, thus it refers to the cultivation of loving-kindness. That loving-kindness I brought, I brought it to beings without distinction. The reading "sīhabyagghehī" also exists. Its meaning is: Not only I, but in the forest in which I then lived, I, together with the lions and tigers, extended loving-kindness to beings. For by my influence, even the lions and tigers at that time attained a mind of loving-kindness towards beings, what to say of other creatures—this is what it shows.

112. පසදමිගවරාහෙහීති පසදමිගෙහි චෙව වනසූකරෙහි ච. පරිවාරෙත්වාති එතෙහි අත්තානං පරිවාරිතං කත්වා තස්මිං අරඤ්ඤෙ වසිං.

112. `Pasadamigavarāhehīti` refers to both spotted deer and wild boars. `Parivāretvāti` means: having made myself surrounded by these, I dwelt in that forest.

113. ඉදානි තදා අත්තනො මෙත්තාභාවනාය ලද්ධං ආනිසංසං මත්ථකප්පත්තිඤ්චස්ස දස්සෙතුං ‘‘න මං කොචි උත්තසතී’’ති ඔසානගාථමාහ. තස්සත්ථො – සසබිළාරාදිකො භීරුකජාතිකොපි කොචි සත්තො මං න උත්තසති න උබ්බිජ්ජෙති. අහම්පි කස්සචි සීහබ්‍යග්ඝාදිතිරච්ඡානතො යක්ඛාදිඅමනුස්සතො ලුද්දලොහිතපාණිමනුස්සතොති කුතොචිපි න භායාමි. කස්මා? යස්මා මෙත්තාබලෙනුපත්ථද්ධො චිරකාලං භාවිතාය මෙත්තාපාරමිතායානුභාවෙන උපත්ථම්භිතො තස්මිං පවනෙ මහාඅරඤ්ඤෙ තදා රමාමි අභිරමාමීති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

113. Now, to reveal the benefit he gained from his cultivation of loving-kindness and the pinnacle of its attainment, he speaks the concluding verse: "No one is frightened of me." Its meaning is—no creature, not even one of a timid nature such as a hare or a cat, is frightened of me or alarmed by me. Nor do I fear anything—whether from beasts such as lions and tigers, from non-human beings such as yakkhas, or from cruel, bloody-handed humans. Why? Because, fortified by the power of loving-kindness, supported by the power of the long-cultivated perfection of loving-kindness, I then delighted and rejoiced in that great forest wilderness. The rest is easily understood.

එවං [Pg.252] පන මහාසත්තො සබ්බසත්තෙ මෙත්තායන්තො මාතාපිතරො ච සාධුකං පටිජග්ගන්තො එකදිවසං අරඤ්ඤතො මධුරඵලාඵලං ආහරිත්වා අස්සමෙ ඨපෙත්වා මාතාපිතරො වන්දිත්වා ‘‘පානීයං ආදාය ආගමිස්සාමී’’ති මිගගණපරිවුතො ද්වෙ මිගෙ එකතො කත්වා තෙසං පිට්ඨියං පානීයඝටං ඨපෙත්වා හත්ථෙන ගහෙත්වා නදීතිත්ථං අගමාසි. තස්මිං සමයෙ බාරාණසියං පීළියක්ඛො නාම රාජා රජ්ජං කාරෙසි. සො මිගමංසලොභෙන මාතරං රජ්ජං පටිච්ඡාපෙත්වා සන්නද්ධපඤ්චාවුධො හිමවන්තං පවිසිත්වා මිගෙ වධිත්වා මංසං ඛාදිත්වා චරන්තො මිගසම්මතං නදිං පත්වා අනුපුබ්බෙන සාමස්ස පානීයගහණතිත්ථං පත්තො. මිගපදවලඤ්ජං දිස්වා ගච්ඡන්තො තං තථා ගච්ඡන්තං දිස්වා ‘‘මයා එත්තකං කාලං එවං විචරන්තො මනුස්සො න දිට්ඨපුබ්බො, දෙවො නු ඛො එස නාගො නු ඛො, සචාහං උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡිස්සාමි, සහසා පක්කමෙය්‍යාති. යංනූනාහං එතං විජ්ඣිත්වා දුබ්බලං කත්වා පුච්ඡෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙත්වා මහාසත්තං න්හත්වා වාකචීරං නිවාසෙත්වා අජිනචම්මං එකංසං කරිත්වා පානීයඝටං පූරෙත්වා උක්ඛිපිත්වා වාමංසකූටෙ ඨපනකාලෙ ‘‘ඉදානි තං විජ්ඣිතුං සමයො’’ති විසපීතෙන සරෙන දක්ඛිණපස්සෙ විජ්ඣි. සරො වාමපස්සෙන නික්ඛමි. තස්ස විද්ධභාවං ඤත්වා මිගගණො භීතො පලායි.

Then the Great Being, extending loving-kindness to all beings and diligently caring for his parents, one day brought sweet fruits from the forest and placed them in the hermitage. After paying respects to his parents, he said, 'I will fetch water and return.' Surrounded by a herd of deer, he placed two deer side by side, set a water pot on their backs, and holding it with his hand, went to the watering place on the river. At that time, King Pīḷiyakkha ruled in Benares. Driven by a craving for deer meat, he entrusted the kingdom to his mother, armed himself with the five weapons, entered the Himalayas, and wandered about, killing deer and eating their flesh. He came to the river frequented by deer and, in due course, reached the watering place where Sāma drew water. Seeing deer tracks, he followed them and saw him walking in that way. He thought, 'In all my time wandering like this, I have never before seen such a man. Is he a god or a nāga? If I approach and question him, he might suddenly flee. What if I were to shoot him, weaken him, and then ask?' Having so thought, just as the Great Being—after bathing, putting on his bark garment, and draping a deerskin over one shoulder—had filled the water pot and was lifting it to place on his left shoulder, the king shot him in the right side with a poisoned arrow. The arrow exited through his left side. Realizing he had been shot, the herd of deer fled in fear.

සාමපණ්ඩිතො පන විද්ධොපි පානීයඝටං යථා වා තථා වා අනවසුම්භෙත්වා සතිං පච්චුපට්ඨාපෙත්වා සණිකං ඔතාරෙත්වා වාලුකං බ්‍යූහිත්වා ඨපෙත්වා දිසං වවත්ථපෙත්වා මාතාපිතූනං වසනට්ඨානදිසාභාගෙන සීසං කත්වා නිපජ්ජිත්වා මුඛෙන ලොහිතං ඡඩ්ඩෙත්වා ‘‘මම කොචි වෙරී නාම නත්ථි, මමපි කත්ථචි වෙරං නාම නත්ථී’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

But Sāma the wise, though wounded, did not let the water pot fall this way or that. Establishing mindfulness, he slowly lowered it, arranged the sand, and set it down. Determining the direction, he lay down with his head toward the place where his parents dwelt, and spitting blood from his mouth, he said, 'I have no enemy whatsoever, nor do I have enmity for anyone anywhere,' and then uttered this verse:

‘‘කො නු මං උසුනා විජ්ඣි, පමත්තං උදහාරකං;

ඛත්තියො බ්‍රාහ්මණො වෙස්සො, කො මං විද්ධා නිලීයතී’’ති. (ජා. 2.22.296);

"Who now has shot me with an arrow, a heedless water-carrier? A noble, a brahmin, or a merchant—who, having shot me, hides?"

තං සුත්වා රාජා ‘‘අයං මයා විජ්ඣිත්වා පථවියං පාතිතොපි නෙව මං අක්කොසති න පරිභාසති, මම හදයමංසං සම්බාහන්තො විය පියවචනෙන සමුදාචරති, ගමිස්සාමිස්ස සන්තික’’න්ති චින්තෙත්වා උපසඞ්කමිත්වා අත්තානං අත්තනා ච විද්ධභාවං ආවිකත්වා ‘‘කො වා ත්වං කස්ස වා පුත්තො’’ති මහාසත්තං පුච්ඡි.

Hearing this, the king thought, 'Though I shot him and made him fall to the earth, he neither curses nor insults me. Instead, he speaks kindly, as if massaging the very flesh of my heart. I will go to him.' Having so thought, he approached him, revealed who he was and that he himself had shot him, and asked the Great Being, 'Who are you, and whose son are you?'

සො [Pg.253] ‘‘සාමො නාමාහං දුකූලපණ්ඩිතස්ස නාම නෙසාදඉසිනො පුත්තො, කිස්ස පන මං විජ්ඣී’’ති ආහ. සො පඨමං ‘‘මිගසඤ්ඤායා’’ති මුසාවාදං වත්වා ‘‘අහං ඉමං නිරපරාධං අකාරණෙන විජ්ඣි’’න්ති අනුසොචිත්වා යථාභූතං ආවිකත්වා තස්ස මාතාපිතූනං වසනට්ඨානං පුච්ඡිත්වා තත්ථ ගන්ත්වා තෙසං අත්තානං ආවිකත්වා තෙහි කතපටිසන්ථාරො ‘‘සාමො මයා විද්ධො’’ති වත්වා තෙ පරිදෙවන්තෙ සොකසමාපන්නෙ ‘‘යං සාමෙන කත්තබ්බං පරිචාරිකකම්මං, තං කත්වා අහං වො උපට්ඨහිස්සාමී’’ති සමස්සාසෙත්වා සාමස්ස සන්තිකං ආනෙසි. තෙ තත්ථ ගන්ත්වා නානප්පකාරං පරිදෙවිත්වා තස්ස උරෙ හත්ථං ඨපෙත්වා ‘‘පුත්තස්ස මෙ සරීරෙ උසුමා වත්තතෙව, විසවෙගෙන විසඤ්ඤිතං ආපන්නො භවිස්සතීති නිබ්බිසභාවත්ථාය සච්චකිරියං කරිස්සාමා’’ති චින්තෙත්වා –

“I am known as Sāma, the son of the ascetic named Dukūlapaṇḍita. Why then did you shoot me?” he said. At first, the king spoke a falsehood, saying, “Thinking it was a deer,” but then he lamented, “I have shot this innocent one without reason.” Then, having revealed the truth, he asked for the dwelling place of Sāma's parents. Going there, he disclosed himself to them. Having been welcomed by them, when he said, “Sāma has been shot by me,” they wailed, overcome by grief. To console them, he said, “I will attend to you by performing all the duties of service that Sāma would have done.” He brought them to Sāma’s side. They went there and wailed in various ways. Placing their hands on his chest, they thought, “Warmth still remains in my son’s body. He must have become unconscious due to the force of the poison. To counteract the poison, we shall perform an act of truth.”

‘‘යං කිඤ්චිත්ථි කතං පුඤ්ඤං, මය්හඤ්චෙව පිතුච්ච තෙ;

සබ්බෙන තෙන කුසලෙන, විසං සාමස්ස හඤ්ඤතූ’’ති. (ජා. 2.22.388) –

"Whatever merit has been made by me, and by your father, too; by all that is wholesome, may Sāma’s poison be destroyed!"

මාතරා,

By the mother.

‘‘යං කිඤ්චිත්ථි කතං පුඤ්ඤං, මය්හඤ්චෙව මාතුච්ච තෙ;

සබ්බෙන තෙන කුසලෙන, විසං සාමස්ස හඤ්ඤතූ’’ති. (ජා. 2.22.396) –

"Whatever merit has been made by me, and by your mother, too; by all that is wholesome, may Sāma’s poison be destroyed!"

පිතරා,

By the father.

‘‘පබ්බත්‍යාහං ගන්ධමාදනෙ, චිරරත්තනිවාසිනී;

න මෙ පියතරො කොචි, අඤ්ඤො සාමෙන විජ්ජති;

එතෙන සච්චවජ්ජෙන, විසං සාමස්ස හඤ්ඤතූ’’ති. (ජා. 2.22.398) –

"On Mount Gandhamādana I dwell, a long-time resident. No one is dearer to me than Sāma; by this utterance of truth, may Sāma’s poison be destroyed!"

දෙවතාය ච සච්චකිරියාය කතාය මහාසත්තො ඛිප්පං වුට්ඨාසි. පදුමපත්තපලාසෙ උදකබින්දු විය විනිවට්ටෙත්වා ආබාධො විගතො. විද්ධට්ඨානං අරොගං පාකතිකමෙව අහොසි. මාතාපිතූනං චක්ඛූනි උප්පජ්ජිංසු. ඉති මහාසත්තස්ස අරොගතා, මාතාපිතූනඤ්ච චක්ඛුපටිලාභො, අරුණුග්ගමනං, තෙසං චතුන්නම්පි අස්සමෙයෙව අවට්ඨානන්ති සබ්බං එකක්ඛණෙයෙව අහොසි.

And when the act of truth had been performed by the deity, the Great Being quickly arose. The affliction vanished, rolling away like a drop of water from a lotus leaf. The wound became healthy, just as it was naturally. The eyes of his parents arose. Thus, the Great Being's recovery to health, his parents' regaining of their sight, the rising of the dawn, and the establishment of all four of them in the hermitage—all this happened in a single moment.

අථ මහාසත්තො රඤ්ඤා සද්ධිං පටිසන්ථාරං කත්වා ‘‘ධම්මං චර, මහාරාජා’’තිආදිනා (ජා. 2.22.411-412) ධම්මං දෙසෙත්වා උත්තරිම්පි ඔවදිත්වා පඤ්ච සීලානි අදාසි[Pg.254]. සො තස්ස ඔවාදං සිරසා පටිග්ගහෙත්වා වන්දිත්වා බාරාණසිං ගන්ත්වා දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා සග්ගපරායනො අහොසි. බොධිසත්තොපි සද්ධිං මාතාපිතූහි අභිඤ්ඤාසමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා ආයුපරියොසානෙ බ්‍රහ්මලොකූපගො අහොසි.

Then the Great Being, having exchanged greetings with the king, taught him the Dhamma, beginning with “Practice the Dhamma, great king.” He further advised him and gave him the five precepts. The king, having accepted his advice with his head, paid homage and went to Benares, where he performed meritorious deeds such as generosity and became destined for a heavenly realm. The Bodhisatta, together with his parents, developed the supernormal knowledges and meditative attainments. At the end of his life, he was reborn in the Brahma world.

තදා රාජා ආනන්දත්ථෙරො අහොසි, දෙවධීතා උප්පලවණ්ණා, සක්කො අනුරුද්ධො, පිතා මහාකස්සපත්ථෙරො, මාතා භද්දකාපිලානී, සාමපණ්ඩිතො ලොකනාථො.

At that time, the king was the Elder Ānanda, the goddess was Uppalavaṇṇā, Sakka was the Elder Anuruddha, the father was the Elder Mahākassapa, the mother was Bhaddakāpilānī, and Sāma the wise was the Protector of the World.

තස්ස හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව සෙසපාරමියො නිද්ධාරෙතබ්බා. තථා විසපීතෙන සල්ලෙන දක්ඛිණපස්සෙන පවිසිත්වා වාමපස්සතො විනිවිජ්ඣනවසෙන විද්ධොපි කිඤ්චි කායවිකාරං අකත්වා උදකඝටස්ස භූමියං නික්ඛිපනං, වධකෙ අඤ්ඤාතෙපි ඤාතෙ විය චිත්තවිකාරාභාවො, පියවචනෙන සමුදාචාරො, මාතාපිතුඋපට්ඨානපුඤ්ඤතො මය්හං පරිහානීති අනුසොචනමත්තං, අරොගෙ ජාතෙ රඤ්ඤො කාරුඤ්ඤං මෙත්තඤ්ච උපට්ඨාපෙත්වා ධම්මදෙසනා, ඔවාදදානන්ති එවමාදයො ගුණානුභාවා විභාවෙතබ්බාති.

The remaining perfections should be determined in the same way as stated previously. Likewise, even when pierced by a poisoned arrow, which entered from the right side and exited from the left, without showing any bodily contortion, placing the water pot on the ground; the absence of any mental agitation, treating the assailant as if known even when he was unknown; behaving with kind words; lamenting only that his merit from attending to his parents would decline; establishing compassion and loving-kindness in the king when he became well, and giving a Dhamma discourse and advice—such displays of virtuous power should be elucidated.

සුවණ්ණසාමචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The description of the conduct of Suvaṇṇasāma is concluded.

14. එකරාජචරියාවණ්ණනා

14. The Commentary on the Ekarāja Cariyā

114. චුද්දසමෙ එකරාජාති විස්සුතොති එකරාජාති ඉමිනා අන්වත්ථනාමෙන ජම්බුදීපතලෙ පාකටො.

114. In the fourteenth, “renowned as Ekarāja”: by this meaningful name, Ekarāja, he was famous throughout Jambudīpa.

මහාසත්තො හි තදා බාරාණසිරඤ්ඤො පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති. වයප්පත්තො සබ්බසිප්පනිප්ඵත්තිං පත්තො හුත්වා පිතු අච්චයෙන රජ්ජං කාරෙන්තො කුසලසීලාචාරසද්ධාසුතාදිඅනඤ්ඤසාධාරණගුණවිසෙසයොගෙන පාරමිපරිභාවනෙන ච ජම්බුදීපතලෙ අදුතියත්තා පධානභාවෙන ච ‘‘එකරාජා’’ති පකාසනාමො අහොසි. පරමං සීලං අධිට්ඨායාති සුපරිසුද්ධකායිකවාචසිකසංවරසඞ්ඛාතඤ්චෙව සුපරිසුද්ධමනොසමාචාරසඞ්ඛාතඤ්ච පරමං උත්තමං දසකුසලකම්මපථසීලං සමාදානවසෙන ච අවීතික්කමනවසෙන ච අධිට්ඨහිත්වා අනුට්ඨහිත්වා. පසාසාමි මහාමහින්ති තියොජනසතිකෙ කාසිරට්ඨෙ මහතිං මහිං අනුසාසාමි රජ්ජං කාරෙමි.

At that time, the Great Being was born as the son of the king of Bārāṇasī. Having reached maturity and attained proficiency in all arts, upon his father’s passing, while ruling the kingdom, he became known by the proclaimed name “Ekarāja” (Sole King). This was due to his association with distinguished and incomparable qualities such as virtue, good conduct, faith, and learning, and through the cultivation of the perfections, by which he was without a second and preeminent in Jambudīpa. “Having firmly resolved upon the highest virtue”: that is, having resolved upon and practiced, by way of undertaking and not transgressing, the supreme, excellent virtue of the ten wholesome courses of action, which is defined as supremely purified bodily and verbal restraint and supremely purified mental conduct. “I rule the great earth”: thus, I instruct the great earth, governing the Kāsi kingdom spanning three hundred leagues.

115. දසකුසලකම්මපථෙති [Pg.255] පාණාතිපාතාවෙරමණි යාව සම්මාදිට්ඨීති එතස්මිං දසවිධෙ කුසලකම්මපථෙ, එතෙ වා අනවසෙසතො සමාදාය වත්තාමි. චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහීති දානං පියවචනං අත්ථචරියා සමානත්තතාති ඉමෙහි චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි සඞ්ගණ්හනකාරණෙහි යදා එකරාජාති විස්සුතො හොමි, තදා යථාරහං මහාජනං සඞ්ගණ්හාමීති සම්බන්ධො.

115. “In the tenfold wholesome path of action”: I abide in this tenfold path of wholesome action, from abstaining from killing living beings up to right view, having undertaken it completely and without exception. “By the four bases of sympathy”—giving, kind speech, beneficial conduct, and equality—by these four bases of sympathy, which are causes for gathering others, when I became renowned as Ekarāja, I then gathered the great populace as was fitting. This is the connection.

116. එවන්ති දසකුසලකම්මපථසීලපරිපූරණං චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි මහාජනසඞ්ගණ්හනන්ති යථාවුත්තෙන ඉමිනා ආකාරෙන අප්පමත්තස්ස. ඉධලොකෙ පරත්ථ චාති ඉමස්මිං ලොකෙ යං අප්පමජ්ජනං, තත්ථ දිට්ඨධම්මිකෙ අත්ථෙ, පරලොකෙ යං අප්පමජ්ජනං තත්ථ සම්පරායිකෙ අත්ථෙ අප්පමත්තස්ස මෙ සතොති අත්ථො. දබ්බසෙනොති එවංනාමකො කොසලරාජා. උපගන්ත්වාති චතුරඞ්ගිනිං සෙනං සන්නය්හිත්වා අබ්භුය්‍යානවසෙන මම රජ්ජං උපගන්ත්වා. අච්ඡින්දන්තො පුරං මමාති මම බාරාණසිනගරං බලක්කාරෙන ගණ්හන්තො.

116. “Thus”: this refers to the fulfillment of the virtue of the ten wholesome courses of action and the gathering of the multitude through the four bases of sympathy. In this manner described, for one who is heedful. “Here in this world and in the next”: in this world, heedfulness is for the sake of benefits visible in this life; in the next world, heedfulness is for the sake of benefits in the future life. This is the meaning of “of me who is heedful.” “Dabbaseno”: a Kosala king of this name. “Upagantvā” (having approached): having marshaled a fourfold army and approached my kingdom by way of invasion. “Acchindanto puraṃ mama” (seizing my city): seizing my city of Bārāṇasī by force.

තත්‍රායං අනුපුබ්බිකථා – මහාසත්තො හි තදා නගරස්ස චතූසු ද්වාරෙසු චතස්සො මජ්ඣෙ එකං නිවෙසනද්වාරෙ එකන්ති ඡ දානසාලායො කාරෙත්වා කපණද්ධිකාදීනං දානං දෙති, සීලං රක්ඛති, උපොසථකම්මං කරොති, ඛන්තිමෙත්තානුද්දයසම්පන්නො අඞ්කෙ නිසින්නං පුත්තං පරිතොසයමානො විය සබ්බසත්තෙ පරිතොසයමානො ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙති. තස්සෙකො අමච්චො අන්තෙපුරං පදුස්සිත්වා අපරභාගෙ පාකටොව ජාතො. අමච්චා රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජා පරිග්ගණ්හන්තො තං අත්තනා පච්චක්ඛතො ඤත්වා තං අමච්චං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘අන්ධබාල, අයුත්තං තෙ කතං, න ත්වං මම විජිතෙ වසිතුං අරහසි, අත්තනො ධනඤ්ච පුත්තදාරඤ්ච ගහෙත්වා අඤ්ඤත්ථ යාහී’’ති රට්ඨා පබ්බාජෙසි.

Herein is the sequential story: at that time, the Great Being had six alms halls built—four at the four gates of the city, one in the middle, and one at the gate of his residence—and gave alms to the poor, the needy, and others. He observed the moral precepts, performed the Uposatha duties, and, being endowed with patience, loving-kindness, and compassion, he ruled righteously, delighting all beings as if delighting a son seated on his lap. One of his ministers corrupted the inner quarters of the palace, and this later became public. The ministers reported it to the king. The king, investigating and knowing it for himself firsthand, summoned that minister and said, “Blind fool, you have done what is improper. You do not deserve to live in my domain. Take your wealth, children, and wife, and go elsewhere!” Thus, he banished him from the kingdom.

සො කොසලජනපදං ගන්ත්වා දබ්බසෙනං නාම කොසලරාජානං උපට්ඨහන්තො අනුක්කමෙන තස්ස විස්සාසිකො හුත්වා එකදිවසං තං රාජානං ආහ – ‘‘දෙව, බාරාණසිරජ්ජං නිම්මක්ඛිකමධුපටලසදිසං, අතිමුදුකො රාජා, සුඛෙනෙව තං රජ්ජං ගණ්හිතුං සක්කොසී’’ති. දබ්බසෙනො බාරාණසිරඤ්ඤො මහානුභාවතාය තස්ස වචනං අසද්දහන්තො මනුස්සෙ පෙසෙත්වා [Pg.256] කාසිරට්ඨෙ ගාමඝාතාදීනි කාරෙත්වා තෙසං චොරානං බොධිසත්තෙන ධනං දත්වා විස්සජ්ජිතභාවං සුත්වා ‘‘අතිවිය ධම්මිකො රාජා’’ති ඤත්වා ‘‘බාරාණසිරජ්ජං ගණ්හිස්සාමී’’ති බලවාහනං ආදාය නිය්‍යාසි. අථ බාරාණසිරඤ්ඤො මහායොධා ‘‘කොසලරාජා ආගච්ඡතී’’ති සුත්වා ‘‘අම්හාකං රජ්ජසීමං අනොක්කමන්තමෙව නං පොථෙත්වා ගණ්හාමා’’ති අත්තනො රඤ්ඤො වදිංසු.

He went to the Kosala country and, while attending upon the Kosalan king named Dabbasena, he gradually became his confidant. One day he said to that king: “Your Majesty, the kingdom of Bārāṇasī is like a honeycomb free of flies; the king is very mild. You can seize that kingdom with ease.” Dabbasena, not believing his words due to the great power of the king of Bārāṇasī, sent men to the Kāsi country and had them commit village raids and other such acts. When he heard that the Bodhisatta had given wealth to those thieves and dismissed them, he realized, “The king is exceedingly righteous.” Thinking, “I will seize the kingdom of Bārāṇasī,” he set out with his army and transport. Then, the great warriors of the king of Bārāṇasī, hearing that the Kosalan king was coming, said to their own king: “Let us crush and capture him before he even crosses our kingdom’s border.”

බොධිසත්තො ‘‘තාතා, මං නිස්සාය අඤ්ඤෙසං කිලමනකිච්චං නත්ථි, රජ්ජත්ථිකා රජ්ජං ගණ්හන්තු, මා ගමිත්ථා’’ති නිවාරෙසි. කොසලරාජා ජනපදමජ්ඣං පාවිසි. මහායොධා පුනපි රඤ්ඤො තථෙව වදිංසු. රාජා පුරිමනයෙනෙව නිවාරෙසි. දබ්බසෙනො බහිනගරෙ ඨත්වා ‘‘රජ්ජං වා දෙතු යුද්ධං වා’’ති එකරාජස්ස සාසනං පෙසෙසි. එකරාජා ‘‘නත්ථි මයා යුද්ධං, රජ්ජං ගණ්හාතූ’’ති පටිසාසනං පෙසෙසි. පුනපි මහායොධා ‘‘දෙව, න මයං කොසලරඤ්ඤො නගරං පවිසිතුං දෙම, බහිනගරෙයෙව නං පොථෙත්වා ගණ්හාමා’’ති ආහංසු. රාජා පුරිමනයෙනෙව නිවාරෙත්වා නගරද්වාරානි අවාපුරාපෙත්වා මහාතලෙ පල්ලඞ්කමජ්ඣෙ නිසීදි. දබ්බසෙනො මහන්තෙන බලවාහනෙන නගරං පවිසිත්වා එකම්පි පටිසත්තුං අපස්සන්තො සබ්බරජ්ජං හත්ථගතං කත්වා රාජනිවෙසනං ගන්ත්වා මහාතලං ආරුය්හ නිරපරාධං බොධිසත්තං ගණ්හාපෙත්වා ආවාටෙ නිඛණාපෙසි. තෙන වුත්තං –

The Bodhisatta said, "My dear ones, there is no need for others to exert themselves on my account. Let those who desire the kingdom take it; do not go." Thus he restrained them. The Kosala king entered the middle of the country. The great warriors again spoke to the king in the same way. The king restrained them as before. Dabbasena, standing outside the city, sent a message to Ekarāja, saying, "Either give up the kingdom or fight." Ekarāja sent back a message, saying, "I will not fight; let him take the kingdom." Again, the great warriors said, "Your Majesty, we will not allow the Kosala king to enter the city. Let us strike him down outside the city and seize him." The king restrained them as before, had the city gates opened, and sat on a throne in the middle of the great hall. Dabbasena entered the city with a great army and many vehicles. Seeing no opponent at all, he took control of the entire kingdom, went to the royal residence, ascended to the great hall, and had the innocent Bodhisatta seized and buried in a pit. Thus it is said:

‘‘දබ්බසෙනො උපගන්ත්වා, අච්ඡින්දන්තො පුරං මම.

"Dabbasena, having approached, seized my city.

117.

117.

‘‘රාජූපජීවෙ නිගමෙ, සබලට්ඨෙ සරට්ඨකෙ;

සබ්බං හත්ථගතං කත්වා, කාසුයා නිඛණී මම’’න්ති.

"Having brought under his hand all those dependent on the king, the towns, the army, and the country, he buried me in a pit."

තත්ථ රාජූපජීවෙති අමච්චපාරිසජ්ජබ්‍රාහ්මණගහපතිආදිකෙ රාජානං උපනිස්සාය ජීවන්තෙ. නිගමෙති නෙගමෙ. සබලට්ඨෙති සෙනාපරියාපන්නතාය බලෙ තිට්ඨන්තීති බලට්ඨා, හත්ථාරොහාදයො, බලට්ඨෙහි සහාති සබලට්ඨෙ. සරට්ඨකෙති සජනපදෙ, රාජූපජීවෙ නිගමෙ ච අඤ්ඤඤ්ච සබ්බං හත්ථගතං කත්වා. කාසුයා නිඛණී මමන්ති සබලවාහනං සකලං මම රජ්ජං ගහෙත්වා මම්පි ගලප්පමාණෙ ආවාටෙ නිඛණාපෙසි. ජාතකෙපි –

Therein, 'rājūpajīve' refers to ministers, courtiers, brahmins, householders, and the like, who live in dependence on the king. 'Nigame' means the market towns. 'Sabalaṭṭhe' means those who stand in the army, such as elephant riders and others; thus, 'sabalaṭṭhe' means together with the army. 'Saraṭṭhake' means with the country. [This is all part of] having brought everything under his hand: those who live by the king, the market towns, and all else. 'Kāsuyā nikhaṇī mamanti' means having seized my entire kingdom along with its army and vehicles, he had me buried in a pit up to my neck. In the Jātaka as well:

‘‘අනුත්තරෙ [Pg.257] කාමගුණෙ සමිද්ධෙ, භුත්වාන පුබ්බෙ වසි එකරාජා;

සො දානි දුග්ගෙ නරකම්හි ඛිත්තො, නප්පජ්ජහෙ වණ්ණබලං පුරාණ’’න්ති. (ජා. 1.4.9) –

"Formerly, King Ekarāja lived having enjoyed supreme, flourishing sensual pleasures; now he is cast into a dreadful hell, yet he does not relinquish his former beauty and strength."

ආවාටෙ ඛිත්තභාවො ආගතො. ජාතකට්ඨකථායං (ජා. අට්ඨ. 3.4.9) පන ‘‘සික්කාය පක්ඛිපාපෙත්වා උත්තරුම්මාරෙ හෙට්ඨාසීසකං ඔලම්බෙසී’’ති වුත්තං.

The state of being thrown into a pit has been mentioned. In the Jātaka commentary, however, it is said: "Having had him placed in a net basket, they hung him head downwards from the northern lintel."

මහාසත්තො චොරරාජානං ආරබ්භ මෙත්තං භාවෙත්වා කසිණපරිකම්මං කත්වා ඣානාභිඤ්ඤායො නිබ්බත්තෙත්වා කාසුතො උග්ගන්ත්වා ආකාසෙ පල්ලඞ්කෙන නිසීදි. තෙන වුත්තං –

The great being, developing loving-kindness towards the robber king, performed the preliminary work for the kasiṇa meditation, produced the jhānas and the higher knowledges, rose up from the pit, and sat cross-legged in the sky. Thus it was said:

118.

118.

‘‘අමච්චමණ්ඩලං රජ්ජං, ඵීතං අන්තෙපුරං මම;

අච්ඡින්දිත්වාන ගහිතං, පියපුත්තංව පස්සහ’’න්ති.

"Though he seized and took my circle of ministers, my kingdom, and my prosperous inner palace, I regarded him as a beloved son."

තත්ථ අමච්චමණ්ඩලන්ති තස්මිං තස්මිං රාජකිච්චෙ රඤ්ඤා අමා සහ වත්තන්තීති අමච්චා, සද්ධිං වා තෙසං මණ්ඩලං සමූහං. ඵීතන්ති බලවාහනෙන නගරජනපදාදීහි සමිද්ධං රජ්ජං. ඉත්ථාගාරදාසිදාසපරිජනෙහි චෙව වත්ථාභරණාදිඋපභොගූපකරණෙහි ච සමිද්ධං මම අන්තෙපුරඤ්ච අච්ඡින්දිත්වා ගහිතකං ගණ්හන්තං අමිත්තරාජානං යාය අත්තනො පියපුත්තංව පස්සිං අහං, තාය එවංභූතාය මෙත්තාය මෙ සමො සකලලොකෙ නත්ථි, තස්මා එවංභූතා එසා මෙ මෙත්තාපාරමී පරමත්ථපාරමිභාවං පත්තාති අධිප්පායො.

Therein, 'amaccamaṇḍala' means ministers who are with the king in various royal duties, or their assembly, their group. 'Phīta' refers to a prosperous kingdom, thriving with an army, vehicles, cities, and rural areas. The enemy king seized and took my inner palace, which was flourishing with women's quarters, male and female servants, attendants, and replete with garments, ornaments, and other articles of enjoyment and use; yet I regarded him as my own dear son. Because of such loving-kindness, there is no one in the entire world equal to me. Therefore, this perfection of loving-kindness of mine has reached the state of an ultimate perfection—this is the meaning.

එවං පන මහාසත්තෙ තං චොරරාජානං ආරබ්භ මෙත්තං ඵරිත්වා ආකාසෙ පල්ලඞ්කෙන නිසින්නෙ තස්ස සරීරෙ දාහො උප්පජ්ජි. සො ‘‘ඩය්හාමි ඩය්හාමී’’ති භූමියං අපරාපරං පරිවත්තති. ‘‘කිමෙත’’න්ති වුත්තෙ, මහාරාජ, තුම්හෙ නිරපරාධං ධම්මිකරාජානං ආවාටෙ නිඛණාපයිත්ථාති. ‘‘තෙන හි වෙගෙන ගන්ත්වා තං උද්ධරථා’’ති ආහ. පුරිසා ගන්ත්වා තං රාජානං ආකාසෙ පල්ලඞ්කෙන නිසින්නං දිස්වා ආගන්ත්වා දබ්බසෙනස්ස ආරොචෙසුං. සො වෙගෙන ගන්ත්වා වන්දිත්වා ඛමාපෙත්වා ‘‘තුම්හාකං රජ්ජං තුම්හෙව කාරෙථ, අහං වො චොරෙ පටිබාහෙස්සාමී’’ති වත්වා තස්ස දුට්ඨාමච්චස්ස රාජාණං කාරෙත්වා පක්කාමි. බොධිසත්තොපි රජ්ජං අමච්චානං නිය්‍යාතෙත්වා ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා මහාජනං සීලාදිගුණෙසු පතිට්ඨාපෙත්වා ආයුපරියොසානෙ බ්‍රහ්මලොකපරායනො [Pg.258] අහොසි.

Then, as the great being sat cross-legged in the air, suffusing that robber king with loving-kindness, a burning sensation arose in the robber king's body. He rolled back and forth on the ground, crying, "I am burning, I am burning!" When it was asked, "What is this?", the reply was, "Great king, you had an innocent and righteous king buried in a pit." "Then quickly go and lift him out," the king commanded. The men went and saw that king sitting cross-legged in the air. They returned and reported this to Dabbasena. He hurried there, paid homage, begged for forgiveness, and said, "You yourself should rule your kingdom. I will keep the robbers away for you." Having made that wicked minister king, he departed. The Bodhisatta, after entrusting the kingdom to his ministers, went forth into the ascetic life. He established the people in virtues such as morality and, at the end of his life, was destined for the Brahma world.

තදා දබ්බසෙනො ආනන්දත්ථෙරො අහොසි, එකරාජා ලොකනාථො.

At that time, Dabbasena was the Elder Ānanda, and Ekarāja was the Lord of the World.

තස්ස දිවසෙ දිවසෙ ඡසු දානසාලාසු ඡසතසහස්සවිස්සජ්ජනෙන පච්චත්ථිකරඤ්ඤො සකලරජ්ජපරිච්චාගෙන ච දානපාරමී, නිච්චසීලඋපොසථකම්මවසෙන පබ්බජිතස්ස අනවසෙසසීලසංවරවසෙන ච සීලපාරමී, පබ්බජ්ජාවසෙන ඣානාධිගමවසෙන ච නෙක්ඛම්මපාරමී, සත්තානං හිතාහිතවිචාරණවසෙන දානසීලාදිසංවිදහනවසෙන ච පඤ්ඤාපාරමී, දානාදිපුඤ්ඤසම්භාරස්ස අබ්භුස්සහනවසෙන කාමවිතක්කාදිවිනොදනවසෙන ච වීරියපාරමී, දුට්ඨාමච්චස්ස දබ්බසෙනරඤ්ඤො ච අපරාධසහනවසෙන ඛන්තිපාරමී, යථාපටිඤ්ඤං දානාදිනා අවිසංවාදනවසෙන ච සච්චපාරමී, දානාදීනං අචලසමාදානාධිට්ඨානවසෙන අධිට්ඨානපාරමී, පච්චත්ථිකෙපි එකන්තෙන හිතූපසංහාරවසෙන මෙත්තාඣානනිබ්බත්තනෙන ච මෙත්තාපාරමී, දුට්ඨාමච්චෙන දබ්බසෙනෙන ච කතාපරාධෙ හිතෙසීහි අත්තනො අමච්චාදීහි නිබ්බත්තිතෙ උපකාරෙ ච අජ්ඣුපෙක්ඛණෙන රජ්ජසුඛප්පත්තකාලෙ පච්චත්ථිකරඤ්ඤා නරකෙ ඛිත්තකාලෙ සමානචිත්තතාය ච උපෙක්ඛාපාරමී වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං –

His perfection of generosity should be understood from his daily distribution of six hundred thousand in the six alms halls, and from his renunciation of the entire kingdom to the hostile king. His perfection of morality, from his constant observance of the precepts and Uposatha duties, and from the complete moral restraint of one gone forth. His perfection of renunciation, from his going forth and his attainment of meditative absorption. His perfection of wisdom, from his discernment of the welfare and harm of beings, and from his arranging of generosity, virtue, and so forth. His perfection of energy, from his energetic undertaking of the accumulation of merit through generosity and the like, and from his dispelling of thoughts of sensual desire and so forth. His perfection of patience, from his endurance of the offenses of the wicked minister and of King Dabbasena. His perfection of truthfulness, from his not deviating from his pledges regarding generosity and the like. His perfection of determination, from his unwavering undertaking and resolve regarding generosity and other virtues. His perfection of loving-kindness, from his bringing about of welfare absolutely even for enemies, and from his generation of the loving-kindness meditation. His perfection of equanimity, from his looking on with equanimity at the offenses committed by the wicked minister and by Dabbasena, and at the help rendered by his own ministers and others wishing his welfare, and from his maintaining an even mind both when attaining royal happiness and when cast into a pit by a hostile king. For this has been said:

‘‘පනුජ්ජ දුක්ඛෙන සුඛං ජනින්ද, සුඛෙන වා දුක්ඛමසය්හසාහි;

උභයත්ථ සන්තො අභිනිබ්බුතත්තා, සුඛෙ ච දුක්ඛෙ ච භවන්ති තුල්‍යා’’ති. (ජා. 1.4.12);

“Having dispelled happiness with suffering, O lord of men, or suffering with happiness, O invincible one; being peaceful in both, having attained complete extinguishment, they are equal in happiness and suffering.”

යස්මා පනෙත්ථ මෙත්තාපාරමී අතිසයවතී, තස්මා තදත්ථදීපනත්ථං සා එව පාළි ආරුළ්හා. තථා ඉධ මහාසත්තස්ස සබ්බසත්තෙසු ඔරසපුත්තෙ විය සමානුකම්පතාදයො ගුණවිසෙසා නිද්ධාරෙතබ්බාති.

Since the perfection of loving-kindness is pre-eminent here, therefore that very Pāli text is cited to elucidate its meaning. Likewise, in this context, the special qualities of the Great Being, such as equal compassion toward all beings as if they were his own children, should be understood.

එකරාජචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Account of the Conduct of Ekarāja is completed.

මෙත්තාපාරමී නිට්ඨිතා.

The perfection of loving-kindness is completed.

15. මහාලොමහංසචරියාවණ්ණනා

15. The Account of the Conduct of Mahālomahaṃsa

119. පන්නරසමෙ [Pg.259] ‘‘සුසානෙ සෙය්‍යං කප්පෙමී’’ති එත්ථායං අනුපුබ්බිකථා –

119. In the fifteenth, regarding “I make my bed in the charnel ground,” herein is the introductory story:

මහාසත්තො හි තදා මහති උළාරභොගෙ කුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වුද්ධිමන්වාය දිසාපාමොක්ඛස්ස ආචරියස්ස සන්තිකෙ ගරුවාසං වසන්තො සබ්බසිප්පානං නිප්ඵත්තිං පත්වා කුලඝරං ආගන්ත්වා මාතාපිතූනං අච්චයෙන ඤාතකෙහි ‘‘කුටුම්බං සණ්ඨපෙහී’’ති යාචියමානොපි අනිච්චතාමනසිකාරමුඛෙන සබ්බභවෙසු අභිවඩ්ඪමානසංවෙගො කායෙ ච අසුභසඤ්ඤං පටිලභිත්වා ඝරාවාසපලිබොධාධිභූතං කිලෙසගහනං අනොගාහෙත්වාව චිරකාලසම්පරිචිතං නෙක්ඛම්මජ්ඣාසයං උපබ්‍රූහයමානො මහන්තං භොගක්ඛන්ධං පහාය පබ්බජිතුකාමො හුත්වා පුන චින්තෙසි – ‘‘සචාහං පබ්බජිස්සාමි, ගුණසම්භාවනාපාකටො භවිස්සාමී’’ති.

At that time, the Great Being was born into a great family of abundant wealth. Growing up, he lived as a pupil under a teacher famous in all directions, and having attained proficiency in all crafts, he returned to his family home. After the demise of his parents, though urged by his relatives, “Establish the household,” yet, by way of reflecting on impermanence, his sense of urgency regarding all states of existence ever increased. He also gained the perception of foulness in the body. Without plunging into the thicket of defilements overcome by the impediments of household life, he developed his long-familiar inclination towards renunciation. Wishing to abandon his great mass of wealth and go forth, he thought again: “If I go forth, my virtues will become manifest.”

සො ලාභසක්කාරං ජිගුච්ඡන්තො පබ්බජ්ජං අනුපගන්ත්වා ‘‘පහොමි චාහං ලාභාලාභාදීසු නිබ්බිකාරො හොතු’’න්ති අත්තානං තක්කෙන්තො ‘‘විසෙසතො පරපරිභවසහනාදිපටිපදං පූරෙන්තො උපෙක්ඛාපාරමිං මත්ථකං පාපෙස්සාමී’’ති නිවත්ථවත්ථෙනෙව ගෙහතො නික්ඛමිත්වා පරමසල්ලෙඛවුත්තිකොපි අබලබලො අමන්දමන්දො විය පරෙසං අචිත්තකරූපෙන හීළිතපරිභූතො හුත්වා ගාමනිගමරාජධානීසු එකරත්තිවාසෙනෙව විචරති. යත්ථ පන මහන්තං පරිභවං පටිලභති, තත්ථ චිරම්පි වසති. සො නිවත්ථවත්ථෙ ජිණ්ණෙ පිලොතිකඛණ්ඩෙන තස්මිම්පි ජිණ්ණෙ කෙනචි දින්නං අග්ගණ්හන්තො හිරිකොපීනපටිච්ඡාදනමත්තෙනෙව චරති. එවං ගච්ඡන්තෙ කාලෙ එකං නිගමගාමං අගමාසි.

He, disgusted with gain and homage, without undertaking the going forth, considered himself: “Am I able to be undisturbed by gain and loss and so forth?” “Especially by fulfilling the practice of enduring others’ contempt and the like, I shall bring the perfection of equanimity to its summit,” he thought. Thus, having gone forth from home with just the clothes he was wearing, though living a life of supreme austerity, he was like one very weak, like one very dull-witted, being despised and scorned by others in a disregarded manner. He wandered, staying only one night in villages, market towns, and royal cities. But where he received great contempt, there he stayed even longer. When the clothes he was wearing became worn out, and when even that piece of rag became worn out, not accepting anything given by anyone, he wandered with just enough to cover his private parts for modesty. While time was passing thus, he came to a market town and village.

තත්ථ ගාමදාරකා ධුත්තජාතිකා වෙධවෙරා කෙචි රාජවල්ලභානං පුත්තනත්තුදාසාදයො ච උද්ධතා උන්නළා චපලා මුඛරා විකිණ්ණවාචා කාලෙන කාලං කීළාබහුලා විචරන්ති. දුග්ගතෙ මහල්ලකෙ පුරිසෙ ච ඉත්ථියො ච ගච්ඡන්තෙ දිස්වා භස්මපුටෙන පිට්ඨියං ආකිරන්ති, කෙතකීපණ්ණං කච්ඡන්තරෙ ඔලම්බෙන්ති, තෙන විප්පකාරෙන පරිවත්තෙත්වා ඔලොකෙන්තෙ යථාවජ්ජකීළිතං දස්සෙත්වා උපහසන්ති. මහාපුරිසො තස්මිං නිගමෙ තෙ එවං විචරන්තෙ ධුත්තදාරකෙ දිස්වා ‘‘ලද්ධො වත දානි මෙ උපෙක්ඛාපාරමියා පරිපූරණූපායො’’ති [Pg.260] චින්තෙත්වා තත්ථ විහාසි. තං තෙ ධුත්තදාරකා පස්සිත්වා විප්පකාරං කාතුං ආරභන්ති.

There, village boys, of mischievous nature, reckless, some sons, grandsons, slaves, and so forth, of the king’s favorites, were arrogant, unruly, fickle, garrulous, and loose-tongued, wandering about, frequently indulging in games. Seeing poor old men and women going by, they would scatter ash on their backs with a handful, hang ketaki leaves under their armpits, and by such pranks, when they turned around to look, they would show them an improper gesture and mock them. The Great Being, in that town, saw those mischievous boys behaving thus and thought, “Indeed, now I have found a means for the fulfillment of the perfection of equanimity.” So he remained there. Those mischievous boys, seeing him, began to play pranks on him.

මහාසත්තො තං අසහන්තො විය ච තෙහි භායන්තො විය ච උට්ඨහිත්වා ගච්ඡති. තෙ තං අනුබන්ධන්ති. සො තෙහි අනුබන්ධියමානො ‘‘එත්ථ නත්ථි කොචි පටිවත්තා’’ති සුසානං ගන්ත්වා අට්ඨිකං සීසූපධානං කත්වා සයති. ධුත්තදාරකාපි තත්ථ ගන්ත්වා ඔට්ඨුභනාදිකං නානප්පකාරං විප්පකාරං කත්වා පක්කමන්ති. එවං තෙ දිවසෙ දිවසෙ කරොන්ති එව. යෙ පන විඤ්ඤූ පුරිසා, තෙ එවං කරොන්තෙ පස්සන්ති. තෙ තෙ පටිබාහිත්වා ‘‘අයං මහානුභාවො තපස්සී මහායොගී’’ති ච ඤත්වා උළාරං සක්කාරසම්මානං කරොන්ති. මහාසත්තො පන සබ්බත්ථ එකසදිසොව හොති මජ්ඣත්තභූතො. තෙන වුත්තං ‘‘සුසානෙ සෙය්‍යං කප්පෙමී’’තිආදි.

The Great Being, as if unable to endure them and as if fearing them, rose and departed. They followed him. Being pursued by them, thinking, “There is no one here to turn them back,” he went to the charnel ground, making a bone his head-rest, and lay down. The mischievous boys also went there and, having inflicted various kinds of mischief, such as spitting, they departed. Thus they did this day after day. But those wise men who saw them acting thus, rebuked them. Knowing that “this ascetic is of great power, a great yogi,” they paid him great honor and respect. The Great Being, however, was everywhere alike, being of equable mind. Therefore it is said: “I make my bed in the charnel ground,” and so forth.

තත්ථ සුසානෙ සෙය්‍යං කප්පෙමි, ඡවට්ඨිකං උපනිධායාති ආමකසුසානෙ ඡඩ්ඩිතකළෙවරතො සොණසිඞ්ගාලාදීහි තහිං තහිං වික්ඛිත්තෙසු අට්ඨිකෙසු එකං අට්ඨිකං සීසූපධානං කත්වා සුචිම්හි ච අසුචිම්හි ච සමානචිත්තතාය තස්මිං සුසානෙ සෙය්‍යං කප්පෙමි, සයාමීති අත්ථො. ගාමණ්ඩලාති ගාමදාරකා. රූපං දස්සෙන්තිනප්පකන්ති යථාවජ්ජකීළිතාය ඔට්ඨුභනඋපහසනඋම්මිහනාදීහි කණ්ණසොතෙ සලාකප්පවෙසනාදීහි ච අතිකක්ඛළං අනප්පකං නානප්පකාරං රූපං විකාරං කරොන්ති.

There, “I make my bed in the charnel ground, making a corpse-bone a head-rest”—thus, in the raw charnel ground, from the discarded corpses, among the bones scattered here and there by dogs, jackals, and so forth, making one bone a head-rest, by having an equal mind towards the clean and the unclean, I make my bed in that charnel ground, I lie down—this is the meaning. “Gāmaṇḍalā” means “village boys.” “They show forms, not a little”—that is, by means of improper play, by spitting, mocking, making faces, sticking reeds into the ears, and so forth, they make very harsh, abundant, various kinds of mischief.

120. අපරෙති තෙසු එව ගාමදාරකෙසු එකච්චෙ. උපායනානූපනෙන්තීති ‘‘අයං ඉමෙසු පරිභවවසෙන එවරූපං විප්පකාරං කරොන්තෙසු න කිඤ්චි විකාරං දස්සෙති, සම්මානනෙ නු ඛො කීදිසො’’ති පරිග්ගණ්හන්තා විවිධං බහුං ගන්ධමාලං භොජනං අඤ්ඤානි ච උපායනානි පණ්ණාකාරානි උපනෙන්ති උපහරන්ති. අපරෙහි වා තෙහි අනාචාරගාමදාරකෙහි අඤ්ඤෙ විඤ්ඤූ මනුස්සා ‘‘අයං ඉමෙසං එවං විවිධම්පි විප්පකාරං කරොන්තානං න කුප්පති, අඤ්ඤදත්ථු ඛන්තිමෙත්තානුද්දයංයෙව තෙසු උපට්ඨපෙති, අහො අච්ඡරියපුරිසො’’ති හට්ඨා ‘‘බහු වතිමෙහි එතස්මිං විප්පටිපජ්ජන්තෙහි අපුඤ්ඤං පසුත’’න්ති සංවිග්ගමානසාව හුත්වා බහුං ගන්ධමාලං විවිධං භොජනං අඤ්ඤානි ච උපායනානි උපනෙන්ති උපහරන්ති.

120. “Apare” means “some” among those very village boys. “They bring offerings”—thinking, “When these (boys) act in such a mischievous way by means of contempt, he shows no change; how then would he be when honored?”—thus testing him, they bring and offer various abundant perfumes, garlands, food, and other gifts and presents. Alternatively, 'others' refers to wise people, different from those ill-behaved village boys, who think: “Even when these others treat him with such varied mischief, he does not get angry. On the contrary, he establishes only patience, loving-kindness, and compassion towards them. What a marvelous person!” Delighted, and being with minds agitated thinking: “Indeed, much demerit has been produced by these (boys) acting wrongly towards him,” they bring and offer abundant perfumes, various foods, and other gifts.

121. යෙ [Pg.261] මෙ දුක්ඛං උපහරන්තීති යෙ ගාමදාරකා මය්හං සරීරදුක්ඛං උපහරන්ති උපනෙන්ති. ‘‘උපදහන්තී’’තිපි පාඨො, උප්පාදෙන්තීති අත්ථො. යෙ ච දෙන්ති සුඛං මමාති යෙ ච විඤ්ඤූ මනුස්සා මම මය්හං සුඛං දෙන්ති, මාලාගන්ධභොජනාදිසුඛූපකරණෙහි මම සුඛං උපහරන්ති. සබ්බෙසං සමකො හොමීති කත්ථචිපි විකාරානුප්පත්තියා සමානචිත්තතාය විවිධානම්පි තෙසං ජනානං සමකො එකසදිසො හොමි භවාමි. දයා කොපො න විජ්ජතීති යස්මා මය්හං උපකාරකෙ මෙත්තචිත්තතාසඞ්ඛාතා දයා, අපකාරකෙ මනොපදොසසඞ්ඛාතො කොපොපි න විජ්ජති, තස්මා සබ්බෙසං සමකො හොමීති දස්සෙති.

121. “Those who inflict suffering on me” means those village boys who bring and inflict bodily suffering upon me. “Upadahantī” is also a reading, meaning “they produce” or “they cause.” “And those who give me happiness” means those wise people who give me happiness, who offer me comfort with garlands, perfumes, food, and so forth, as means of happiness. “I am the same to all” means that by the non-arising of any change, by having an equal mind, I am the same, one and the same, to all those various people. “Compassion and anger do not exist” means that because towards benefactors, compassion, which is reckoned as a mind of loving-kindness, does not exist for me, and towards wrongdoers, anger, which is reckoned as mental aversion, also does not exist, therefore it is shown that I am the same to all.

122. ඉදානි භගවා තදා උපකාරීසු අපකාරීසු ච සත්තෙසු සමුපචිතඤාණසම්භාරස්ස අත්තනො සමානචිත්තතා විකාරාභාවො යා ච ලොකධම්මෙසු අනුපලිත්තතා අහොසි, තං දස්සෙතුං ‘‘සුඛදුක්ඛෙ තුලාභූතො’’ති ඔසානගාථමාහ.

122. Now, to show his own equanimity towards beings who had helped or harmed him, his unperturbed state, and his unstained state amidst worldly conditions, the Blessed One, for whom the store of knowledge had been accumulated, then spoke this concluding verse: “Balanced in pleasure and pain.”

තත්ථ සුඛදුක්ඛෙති සුඛෙ ච දුක්ඛෙ ච. තුලාභූතොති සමකං ගහිතතුලා විය ඔනතිඋන්නතිඅපනතිං වජ්ජෙත්වා මජ්ඣත්තභූතො, සුඛදුක්ඛග්ගහණෙනෙව චෙත්ථ තංනිමිත්තභාවතො ලාභාලාභාපි ගහිතාති වෙදිතබ්බං. යසෙසූති කිත්තීසු. අයසෙසූති නින්දාසු. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු සුඛාදීසු ලොකධම්මෙසු. ඉති භගවා තදා සබ්බසත්තෙසු සබ්බලොකධම්මෙසු ච අනඤ්ඤසාධාරණං අත්තනො මජ්ඣත්තභාවං කිත්තෙත්වා තෙන තස්මිං අත්තභාවෙ අත්තනො උපෙක්ඛාපාරමියා සිඛාප්පත්තභාවං විභාවෙන්තො ‘‘එසා මෙ උපෙක්ඛාපාරමී’’ති දෙසනං නිට්ඨාපෙසි.

Therein, ‘in happiness and suffering’ means in happiness and in suffering. ‘Balanced’ means like a scale held evenly, avoiding inclination, rising, or falling, being in the middle. Here, by the inclusion of happiness and suffering, it should be understood that gain and loss are also included because they are caused by them. ‘In fame’ means in praise. ‘In disgrace’ means in blame. ‘In all’ means in all worldly conditions such as happiness and so on. Thus, the Blessed One, having proclaimed his unique and uncommon neutrality toward all beings and all worldly conditions, then, by that very state in that existence, revealed his attainment of the peak of the perfection of equanimity. He concluded the teaching by declaring, ‘This is my perfection of equanimity.’”

ඉධාපි මහාසත්තස්ස පඨමං දානපාරමී නාම විසෙසතො සබ්බවිභවපරිච්චාගො ‘‘යෙ කෙචි ඉමං සරීරං ගහෙත්වා යංකිඤ්චි අත්තනො ඉච්ඡිතං කරොන්තූ’’ති අනපෙක්ඛභාවෙන අත්තනො අත්තභාවපරිච්චාගො ච දානපාරමී, හීනාදිකස්ස සබ්බස්ස අකත්තබ්බස්ස අකරණං සීලපාරමී, කාමස්සාදවිමුඛස්ස ගෙහතො නික්ඛන්තස්ස සතො කායෙ අසුභසඤ්ඤානුබ්‍රූහනා නෙක්ඛම්මපාරමී, සම්බොධිසම්භාරානං උපකාරධම්මපරිග්ගහණෙ තප්පටිපක්ඛප්පහානෙ ච කොසල්ලං අවිපරීතතො ධම්මසභාවචින්තනා ච පඤ්ඤාපාරමී, කාමවිතක්කාදිවිනොදනං දුක්ඛාධිවාසනවීරියඤ්ච වීරියපාරමී, සබ්බාපි අධිවාසනඛන්ති ඛන්තිපාරමී, වචීසච්චං සමාදානාවිසංවාදනෙන විරතිසච්චඤ්ච සච්චපාරමී[Pg.262], අනවජ්ජධම්මෙ අචලසමාදානාධිට්ඨානං අධිට්ඨානපාරමී, අනොධිසො සබ්බසත්තෙසු මෙත්තානුද්දයභාවො මෙත්තාපාරමී, උපෙක්ඛාපාරමී පනස්ස යථාවුත්තවසෙනෙව වෙදිතබ්බාති දස පාරමියො ලබ්භන්ති. උපෙක්ඛාපාරමී චෙත්ථ අතිසයවතීති කත්වා සායෙව දෙසනං ආරුළ්හා. තථා ඉධ මහාසත්තස්ස මහන්තං භොගක්ඛන්ධං මහන්තඤ්ච ඤාතිපරිවට්ටං පහාය මහාභිනික්ඛමනසදිසං ගෙහතො නික්ඛමනං, තථා නික්ඛමිත්වා ලාභසක්කාරං ජිගුච්ඡතො පරෙසං සම්භාවනං පරිහරිතුකාමස්ස පබ්බජ්ජාලිඞ්ගං අග්ගහෙත්වා චිත්තෙනෙව අනවසෙසං පබ්බජ්ජාගුණෙ අධිට්ඨහිත්වා පරමසුඛවිහාරො, පරමප්පිච්ඡතා, පවිවෙකාභිරති, උපෙක්ඛණාධිප්පායෙන අත්තනො කායජීවිතනිරපෙක්ඛා, පරෙහි අත්තනො උපරි කතවිප්පකාරාධිවාසනං, උක්කංසගතසල්ලෙඛවුත්ති, බොධිසම්භාරපටිපක්ඛානං කිලෙසානං තනුභාවෙන ඛීණාසවානං විය පරෙසං උපකාරාපකාරෙසු නිබ්බිකාරභාවහෙතුභූතෙන සබ්බත්ථ මජ්ඣත්තභාවෙන සමුට්ඨාපිතො ලොකධම්මෙහි අනුපලෙපො, සබ්බපාරමීනං මුද්ධභූතාය උපෙක්ඛාපාරමියා සිඛාප්පත්තීති එවමාදයො ගුණානුභාවා විභාවෙතබ්බාති.

Here too, for the Great Being, the perfection of giving is, firstly, the relinquishment of all possessions, and the relinquishment of his own self through complete detachment, thinking, ‘Let anyone who takes hold of this body do whatever they wish with it.’ The perfection of virtue is abstaining from all that should not be done, whether minor or otherwise. The perfection of renunciation is the cultivation of the perception of foulness in the body by one who, being mindful, has left the household life, turning away from the taste of sensual pleasures. The perfection of wisdom is skill in acquiring qualities that aid the requisites of enlightenment and in abandoning their opposites, along with correctly reflecting on the true nature of phenomena without perversion. The perfection of energy is the dispelling of sensual thoughts and so on, and the energy in enduring suffering. The perfection of patience is the forbearance to endure all. The perfection of truthfulness is verbal truth, and the truth of abstention by not being false to one's undertakings. The perfection of determination is unwavering resolve in blameless qualities. The perfection of loving-kindness is a state of boundless goodwill and compassion toward all beings. The perfection of equanimity, however, should be understood as previously described. Thus, the ten perfections are attained. Here, the perfection of equanimity is considered pre-eminent, and it is this that has ascended into the teaching. Likewise, here, the Great Being’s abandonment of a great mass of wealth and an extensive retinue of relatives, and his departure from the household life, resembled a great renunciation. Having left, as one who loathed gain and honor and wished to avoid the respect of others, without taking up the outward signs of monastic life, through his mind alone, he fully resolved upon the qualities of renunciation—dwelling in supreme bliss, supreme contentment, delight in seclusion, indifference to his own body and life with the intention of equanimity, enduring ill-treatment done by others, and practicing a refined and elevated mode of life; unstainedness by worldly phenomena, produced by an impartiality in all situations which is the cause of an unperturbed state—like that of the arahants—towards the help and harm of others, due to the attenuation of defilements hostile to the requisites of enlightenment; and the attainment of the peak of the perfection of equanimity, which is the crown of all perfections—such are the virtues and powers to be elucidated.

මහාලොමහංසචරියාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of the Conduct of Mahālomahaṃsa is completed.

උපෙක්ඛාපාරමී නිට්ඨිතා.

The Perfection of Equanimity is completed.

තතියවග්ගස්ස අත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of the meaning of the third chapter is completed.

උද්දානගාථාවණ්ණනා

Explanation of the Summary Verses

‘‘යුධඤ්ජයො’’තිආදිකා උද්දානගාථා. තත්ථ භිසෙනාති භිසාපදෙසෙන මහාකඤ්චනචරියං (චරියා. 3.34 ආදයො) දස්සෙති. සොණනන්දොති ඉමිනා සොණපණ්ඩිතචරියං (චරියා. 3.42 ආදයො ) දස්සෙති. තථා මූගපක්ඛොති මූගපක්ඛාපදෙසෙන තෙමියපණ්ඩිතචරියං (චරියා. 3.48 ආදයො) දස්සෙති. උපෙක්ඛාපාරමිසීසෙන මහාලොමහංසචරියං (චරියා. 3.119 ආදයො) දස්සෙති. ආසි ඉති වුට්ඨං මහෙසිනාති යථා, සාරිපුත්ත, තුය්හං එතරහි දෙසිතං, ඉති එවං ඉමිනා විධානෙන මහන්තානං දානපාරමිආදීනං බොධිසම්භාරානං එසනතො මහෙසිනා තදා බොධිසත්තභූතෙන මයා වුට්ඨං චිණ්ණං චරිතං පටිපන්නං ආසි අහොසීති අත්ථො[Pg.263]. ඉදානි පාරමිපරිපූරණවසෙන චිරකාලප්පවත්තිතං ඉධ වුත්තං අවුත්තඤ්ච අත්තනො දුක්කරකිරියං එකජ්ඣං කත්වා යදත්ථං සා පවත්තිතා, තඤ්ච සඞ්ඛෙපෙනෙව දස්සෙතුං ‘‘එවං බහුබ්බිධ’’න්ති ගාථමාහ.

The summary verse begins with ‘Yudhañjayo.’ Therein, ‘bhisena’ indicates the conduct of Mahākañcana by means of the reference to ‘bhisā’ (lotus stalk). ‘Soṇanando’ indicates the conduct of the wise Soṇa. Similarly, ‘mūgapakkha’ indicates the conduct of the wise Temiya by means of the reference to ‘mūgapakkha’ (the mute and crippled). By means of the heading ‘Perfection of Equanimity,’ it indicates the conduct of Mahālomahaṃsa. The meaning of ‘Thus was it lived by the Great Seer’ is as follows: ‘Just as, Sāriputta, it is now taught to you, in this very manner, so was it lived, practiced, followed, and adhered to by me, the Great Seer, who was then a Bodhisatta, while seeking the great requisites of enlightenment, such as the perfection of giving and so on.’ Now, having brought together his own difficult deeds, both those mentioned here and those not mentioned, which were long-practiced for the fulfillment of the perfections, and in order to show briefly the purpose for which they were practiced, he spoke the verse beginning, ‘Thus, in many ways...’

තත්ථ එවන්ති ඉමිනා වුත්තනයෙන. බහුබ්බිධං දුක්ඛන්ති අකිත්තිපණ්ඩිතාදිකාලෙ කාරපණ්ණාදිආහාරතාය තඤ්ච යාචකස්ස දත්වා ආහාරූපච්ඡෙදාදිනා ච බහුවිධං නානප්පකාරං දුක්ඛං. තථා කුරුරාජාදිකාලෙ සක්කසම්පත්තිසදිසා සම්පත්තී ච බහුබ්බිධා. භවාභවෙති ඛුද්දකෙ චෙව මහන්තෙ ච භවෙ. භවාභවෙ වා වුද්ධිහානියො අනුභවිත්වා බහුවිධෙහි දුක්ඛෙහි අවිහඤ්ඤමානො බහුවිධාහි ච සම්පත්තීහි අනාකඩ්ඪියමානො පාරමිපරිපූරණපසුතො එව හුත්වා තදනුරූපං පටිපත්තිං පටිපන්නො උත්තමං අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො, අධිගතොස්මීති අත්ථො.

Herein, 'thus' means in the manner stated. 'Manifold suffering' refers to the many forms of diverse hardship, such as during the time of Akitti the wise, when he sustained himself on leaves and roots; and after giving that food to a beggar, he experienced the cutting off of sustenance and other sufferings. Similarly, during the time of King Kuru, his prosperity was of many kinds, comparable to the prosperity of Sakka. 'In various existences' refers to both minor and major states of being. Having experienced growth and decline in existence after existence, not tormented by manifold sufferings and not drawn in by manifold prosperities, he was solely devoted to fulfilling the perfections. Having undertaken a practice in accordance with that, he attained the supreme, unsurpassed perfect enlightenment, omniscience—the meaning is, 'I have attained it.'

ඉදානි යාසං පාරමීනං පරිපූරණත්ථං එසා දුක්කරචරියා චිරං පවත්තිතා, තාසං අනවසෙසතො පරිපුණ්ණභාවං තෙන ච පත්තබ්බඵලස්ස අත්තනා අධිගතභාවං දස්සෙතුං ‘‘දත්වා දාතබ්බකං දානං, සීලං පූරෙත්වා අසෙසතො’’තිආදි වුත්තං.

Now, to show the complete fulfillment of those perfections for which this difficult practice was undertaken for a long time, and to demonstrate his own attainment of the fruit attainable thereby, it was said: 'Having given the gift that should be given, having fulfilled morality completely,' and so on.

තත්ථ දත්වා දාතබ්බකං දානන්ති තදා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣිතුං අග්ගයානපටිපදං පටිපන්නෙන මහාබොධිසත්තෙන දාතබ්බං දෙය්‍යධම්මං බාහිරං රජ්ජාදිං අබ්භන්තරං අත්තපරිච්චාගොති පඤ්ච මහාපරිච්චාගපරියොසානං දානපාරමිදානඋපපාරමිදානපරමත්ථපාරමිප්පභෙදං දානං අනවසෙසතො සම්පාදෙත්වාති අත්ථො. තත්ථ අකිත්තිබ්‍රාහ්මණකාලෙ (චරියා. 1.1 ආදයො; ජා. 1.13.83 ආදයො) සඞ්ඛබ්‍රාහ්මණකාලෙති (චරියා. 1.11 ආදයො; ජා. 1.10.39 ආදයො) එවමාදීසු ඉධ ආගතෙසු අනාගතෙසු ච විසය්හසෙට්ඨිකාලෙ (ජා. 1.4.157 ආදයො) වෙලාමකාලෙති (අ. නි. 9.20) එවමාදීසුපි දානපාරමියා මහාපුරිසස්ස පූරිතත්තභාවානං පරිමාණං නාම නත්ථි. එකන්තෙන පනස්ස සසපණ්ඩිතකාලෙ –

Therein, 'having given the gift that should be given' means that the Great Bodhisatta, who was then practicing the foremost path to attain unsurpassed perfect enlightenment, completely fulfilled without remainder the giving that should be given—the object of giving, external things like kingdoms, and internal self-sacrifice—which culminates in the five great sacrifices and is differentiated as the perfection of giving, the upa-perfection of giving, and the ultimate perfection of giving. In this context, during the time of the Brahmin Akitti (Cariyā. 1.1 ff.; Jā. 1.13.83 ff.), the time of the Brahmin Saṅkha (Cariyā. 1.11 ff.; Jā. 1.10.39 ff.), and in such instances mentioned here and not mentioned, such as the time of the merchant Visayha (Jā. 1.4.157 ff.) or the time of Velāma (A.N. 9.20), there is no limit to the measure of the Great Man's having fulfilled the perfection of giving. But certainly, during the time of the wise hare—

‘‘භික්ඛාය උපගතං දිස්වා, සකත්තානං පරිච්චජිං;

දානෙන මෙ සමො නත්ථි, එසා මෙ දානපාරමී’’ති. (චරියා. 1. තස්සුද්දාන) –

'Having seen one who had come for alms, I relinquished my own self; there is none equal to me in giving, this is my perfection of giving.'

එවං [Pg.264] අත්තපරිච්චාගං කරොන්තස්ස දානපාරමී පරමත්ථපාරමී නාම ජාතා. ඉතරෙසු පන යථාරහං පාරමිඋපපාරමියො වෙදිතබ්බා.

Thus, for one making such a self-sacrifice, the perfection of giving is called the ultimate perfection. But in the other cases, the perfections and upa-perfections should be understood as appropriate.

සීලං පූරෙත්වා අසෙසතොති තථා අනවසෙසතො කායිකො සංවරො, වාචසිකො සංවරො, කායිකවාචසිකො සංවරො, ඉන්ද්‍රියසංවරො, භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා, සුවිසුද්ධාජීවතාති එවමාදිකං බොධිසත්තසීලං සම්පාදෙන්තෙන සීලපාරමිසීලඋපපාරමිසීලපරමත්ථපාරමිප්පභෙදං පූරෙතබ්බං සබ්බං සීලං පූරෙත්වා සම්මදෙව සම්පාදෙත්වා. ඉධාපි සීලවනාගරාජකාලෙ (චරියා. 2.1 ආදයො; ජා. 1.1.72) චම්පෙය්‍යනාගරාජකාලෙති (චරියා. 2.20 ආදයො; ජා. 1.15.240 ආදයො) එවමාදීසු ඉධ ආගතෙසු, අනාගතෙසු ච මහාකපිකාලෙ (චරියා. 3.67 ආදයො; ජා. 1.7.83 ආදයො; 1.16.178 ආදයො) ඡද්දන්තකාලෙති (ජා. 1.16.97 ආදයො) එවමාදීසු මහාසත්තස්ස සීලපාරමියා පූරිතත්තභාවානං පරිමාණං නාම නත්ථි. එකන්තෙන පනස්ස සඞ්ඛපාලකාලෙ –

'Having fulfilled virtue completely' means that the Bodhisatta, by completing all such kinds of Bodhisatta virtue—bodily restraint, verbal restraint, bodily and verbal restraint, restraint of the senses, moderation in eating, and purity of livelihood—without any remainder, properly fulfilled all virtue differentiated as the perfection of virtue, the upa-perfection of virtue, and the ultimate perfection of virtue. Here too, in the time of the virtuous Nāga king (Cariyā. 2.1 ff.; Jā. 1.1.72), in the time of the Nāga king Campeyya (Cariyā. 2.20 ff.; Jā. 1.15.240 ff.), and in such instances mentioned here and not mentioned, such as in the time of the Great Monkey (Cariyā. 3.67 ff.; Jā. 1.7.83 ff.; 1.16.178 ff.) and in the time of Chaddanta (Jā. 1.16.97 ff.), there is no limit to the measure of the Great Being's having fulfilled the perfection of virtue. However, in the time of Saṅkhapāla—

‘‘සූලෙහි විනිවිජ්ඣන්තෙ, කොට්ටයන්තෙපි සත්තිභි;

භොජපුත්තෙ න කුප්පාමි, එසා මෙ සීලපාරමී’’ති. (චරියා. 2.91) –

'Though pierced with stakes, and struck with spears, I am not angry with the Bhoja prince—this is my perfection of virtue.'

එවං අත්තපරිච්චාගං කරොන්තස්ස සීලපාරමී පරමත්ථපාරමී නාම ජාතා. ඉතරෙසු පන යථාරහං පාරමිඋපපාරමියො වෙදිතබ්බා.

Thus, for one making such a self-sacrifice, the perfection of virtue is called the ultimate perfection. But in the other cases, the perfections and upa-perfections should be understood as appropriate.

නෙක්ඛම්මෙ පාරමිං ගන්ත්වාති තථා තිවිධෙපි මහාභිනික්ඛමනෙ පාරමිං පරමුක්කංසං ගන්ත්වා. තත්ථ යුධඤ්ජයකාලෙ (චරියා. 3.1 ආදයො; ජා. 1.11.73 ආදයො) සොමනස්සකුමාරකාලෙති (චරියා. 3.7 ආදයො; ජා. 1.15.211 ආදයො) එවමාදීසු ඉධ ආගතෙසු, අනාගතෙසු ච හත්ථිපාලකුමාරකාලෙ (ජා. 1.15.337 ආදයො) මඝදෙවකාලෙති (ම. නි. 2.308 ආදයො; ජා. 1.1.9) එවමාදීසු මහාරජ්ජං පහාය නෙක්ඛම්මපාරමියා පූරිතත්තභාවානං පරිමාණං නාම නත්ථි. එකන්තෙන පනස්ස චූළසුතසොමකාලෙ –

“Having gone to the perfection of renunciation” means having reached the highest excellence in the threefold great renunciation. In this context, during times such as the reign of Yudhañjaya (Cariyā. 3.1, etc.; Jā. 1.11.73, etc.), the life as Prince Somanassa (Cariyā. 3.7, etc.; Jā. 1.15.211, etc.), and similar instances mentioned here and not mentioned—such as the life as the youth Hatthipāla (Jā. 1.15.337, etc.) and the reign of King Maghadeva (Ma. Ni. 2.308, etc.; Jā. 1.1.9)—there is no limit to the measure of those existences in which the perfection of renunciation was fulfilled by abandoning great kingdoms. However, in the case of Cūḷasutasoma—

‘‘මහාරජ්ජං හත්ථගතං, ඛෙළපිණ්ඩංව ඡඩ්ඩයිං;

චජතො න හොති ලග්ගනං, එසා මෙ නෙක්ඛම්මපාරමී’’ති. (ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා;

ජා. අට්ඨ. 1.දූරෙනිදානකථා;

අප. අට්ඨ. 1.දූරෙනිදානකථා);

“I discarded the great kingdom that had come into my hands, like a lump of spittle. For one who relinquishes, there is no attachment—this is my perfection of renunciation.”

එවං නිස්සඞ්ගතාය රජ්ජං ඡඩ්ඩෙත්වා නික්ඛමන්තස්ස නෙක්ඛම්මපාරමී පරමත්ථපාරමී නාම ජාතා. ඉතරෙසු පන යථාරහං පාරමිඋපපාරමියො වෙදිතබ්බා.

Thus, for one going forth after having renounced the kingdom without attachment, the perfection of renunciation became what is called the ultimate perfection. In the other cases, however, the perfections and upa-perfections should be understood as is appropriate.

පණ්ඩිතෙ [Pg.265] පරිපුච්ඡිත්වාති කිං කුසලං කිං අකුසලං කිං සාවජ්ජං කිං අනවජ්ජන්තිආදිනා කුසලාදිධම්මවිභාගං කම්මකම්මඵලවිභාගං සත්තානං උපකාරාවහං අනවජ්ජකම්මායතනසිප්පායතනවිජ්ජාට්ඨානාදිං පණ්ඩිතෙ සප්පඤ්ඤෙ පරිපුච්ඡිත්වා. එතෙන පඤ්ඤාපාරමිං දස්සෙති. තත්ථ විධුරපණ්ඩිතකාලෙ (ජා. 2.22.1346 ආදයො) මහාගොවින්දපණ්ඩිතකාලෙ (දී. නි. 2.293 ආදයො; චරියා 1.37 ආදයො) කුදාලපණ්ඩිතකාලෙ (ජා. 1.1.70) අරකපණ්ඩිතකාලෙ (ජා. 1.2.37 ආදයො) බොධිපරිබ්බාජකකාලෙ මහොසධපණ්ඩිතකාලෙති (ජා. 2.22.590 ආදයො) එවමාදීසු පඤ්ඤාපාරමියා පූරිතත්තභාවානං පරිමාණං නාම නත්ථි. එකන්තෙන පනස්ස සෙනකපණ්ඩිතකාලෙ –

“Having inquired from the wise” means having inquired from the wise and discerning ones concerning what is wholesome and unwholesome, blameworthy and blameless, and so on—the divisions of wholesome and other qualities, the divisions of kamma and its results, blameless spheres of action, spheres of skill, and foundations of knowledge that are beneficial to beings. By this, the perfection of wisdom is shown. In that context, during the time of Vidhura the Wise (Jā. 2.22.1346, etc.), Mahāgovinda the Wise (Dī. Ni. 2.293, etc.; Cariyā. 1.37, etc.), Kudāla the Wise (Jā. 1.1.70), Araka the Wise (Jā. 1.2.37, etc.), the time of the Bodhi-Paribbājaka, and Mahosadha the Wise (Jā. 2.22.590, etc.), and so on—there is no measure to the fulfilled states of the perfection of wisdom. However, especially during the time of Senaka the Wise—

‘‘පඤ්ඤාය විචිනන්තොහං, බ්‍රාහ්මණං මොචයිං දුඛා;

පඤ්ඤාය මෙ සමො නත්ථි, එසා මෙ පඤ්ඤාපාරමී’’ති. (ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා;

ජා. අට්ඨ. 1.දූරෙනිදානකථා;

අප. අට්ඨ. 1.දූරෙනිදානක්කථා) –

“Investigating with wisdom, I freed a brahmin from suffering. There is none equal to me in wisdom; this is my perfection of wisdom.”

අන්තොභස්තගතං සප්පං දස්සෙන්තස්ස පඤ්ඤාපාරමී පරමත්ථපාරමී නාම ජාතා. වීරියං කත්වාන උත්තමන්ති සම්මාසම්බොධිං පාපෙතුං සමත්ථතාය උත්තමං පධානං වීරියන්ති විවිධම්පි වීරියපාරමිං කත්වා උප්පාදෙත්වා. තත්ථ මහාසීලවරාජකාලෙ (ජා. 1.1.51) පඤ්චාවුධකුමාරකාලෙ (ජා. 1.1.55) මහාවානරින්දකාලෙති (ජා. 1.1.57) එවමාදීසු වීරියපාරමියා පූරිතත්තභාවානං පරිමාණං නාම නත්ථි. එකන්තෙන පනස්ස මහාජනකකාලෙ –

In showing the snake that had entered the bag, his perfection of wisdom became what is called the ultimate perfection. ‘Having made supreme effort’ means having made and brought forth the perfection of energy in its various forms—the supreme, principal effort due to its capacity to lead to perfect self-enlightenment. In this regard, during the time of the Great Virtuous King (Jā. 1.1.51), the time of Prince Pañcāvudha (Jā. 1.1.55), the time of the Great Monkey King (Jā. 1.1.57), and so on, there is no measure for the number of existences in which the perfection of energy was fulfilled. But particularly in the time of Mahājanaka—

‘‘අතීරදස්සී ජලමජ්ඣෙ, හතා සබ්බෙව මානුසා;

චිත්තස්ස අඤ්ඤථා නත්ථි, එසා මෙ වීරියපාරමී’’ති. (ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා;

ජා. අට්ඨ. 1.දූරෙනිදානකථා;

අප. අට්ඨ. 1.දූරෙනිදානකථා) –

“Though seeing no shore in the midst of the ocean, while all other people perished, there was no change in my mind; this is my perfection of energy.”

එවං මහාසමුද්දං තරන්තස්ස වීරියපාරමී පරමත්ථපාරමී නාම ජාතා.

Thus, for one crossing the great ocean, the perfection of energy became what is called the ultimate perfection.

ඛන්තියා පාරමිං ගන්ත්වාති අධිවාසනඛන්තිආදි ඛන්තිපරමුක්කංසභාවං පාපෙන්තො ඛන්තියා පාරමිං පරමකොටිං ගන්ත්වා, ඛන්තිපාරමිං සම්පාදෙත්වාති අත්ථො. තත්ථ මහාකපිකාලෙ (චරියා. 3.67 ආදයො; ජා. 1.7.83 ආදයො) මහිංසරාජකාලෙ (ජා. 1.3.82 ආදයො) රුරුමිගරාජකාලෙ (ජා. 1.13.117 ආදයො) ධම්මදෙවපුත්තකාලෙති (ජා. 1.11.26 ආදයො) එවමාදීසු ඛන්තිපාරමියා පූරිතත්තභාවානං පරිමාණං නාම නත්ථි. එකන්තෙන පනස්ස ඛන්තිවාදිකාලෙ –

‘Having gone to the perfection of patience’ means: attaining the state of supreme excellence in patience, such as the patience of endurance, and having reached the ultimate limit of the perfection of patience, thereby fulfilling the perfection of patience. In this regard, during the time of the Great Monkey (Cariyā. 3.67 ff.; Jā. 1.7.83 ff.), the time of King Mahiṃsa (Jā. 1.3.82 ff.), the time of the Ruru Deer King (Jā. 1.13.117 ff.), and the time of the devaputta Dhammadeva (Jā. 1.11.26 ff.), and so on, there is no measure for the number of existences in which the perfection of patience was fulfilled. But particularly in the time of the Khantivādī—

‘‘අචෙතනං [Pg.266] ව කොට්ටෙන්තෙ, තිණ්හෙන ඵරසුනා මමං;

කාසිරාජෙ න කුප්පාමි, එසා මෙ ඛන්තිපාරමී’’ති. (ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා;

ජා. අට්ඨ. 1.දූරෙනිදානකථා;

අප. අට්ඨ. 1.දූරෙනිදානකථා) –

“While they chop me with a sharp axe as if I were an insentient thing, I am not angry with the King of Kāsi; this is my perfection of patience.”

එවං අචෙතනභාවෙන විය මහාදුක්ඛං අනුභවන්තස්ස ඛන්තිපාරමී පරමත්ථපාරමී නාම ජාතා.

Thus, for him experiencing great suffering as if in a state of insentience, the perfection of patience became what is called the ultimate perfection.

කත්වා දළ්හමධිට්ඨානන්ති කුසලසමාදානාධිට්ඨානං තස්ස තස්ස පාරමිසමාදානස්ස තදුපකාරකසමාදානස්ස ච අධිට්ඨානං දළ්හතරං අසිථිලං කත්වා, තං තං වතසමාදානං අනිවත්තිභාවෙන අධිට්ඨහිත්වාති අත්ථො. තත්ථ ජොතිපාලකාලෙ (ම. නි. 2.282 ආදයො) සරභඞ්ගකාලෙ (ජා. 2.17.50 ආදයො) නෙමිකාලෙති (චරියා. 1.40 ආදයො; ජා.2.22.421 ආදයො) එවමාදීසු අධිට්ඨානපාරමියා පූරිතත්තභාවානං පරිමාණං නාම නත්ථි. එකන්තෙන පනස්ස තෙමියකුමාරකාලෙ –

‘Having made a firm resolution’ means: having made a very firm and unyielding resolution—a resolution to undertake what is wholesome, to undertake each perfection, and to undertake what is conducive thereto—and having resolved upon each observance with a state of not turning back. In this regard, during the time of Jotipāla (M.N. 2.282 ff.), the time of Sarabhaṅga (Jā. 2.17.50 ff.), and the time of Nemi (Cariyā. 1.40 ff.; Jā. 2.22.421 ff.), and so on, there is no measure for the number of existences in which the perfection of resolution was fulfilled. But particularly in the time of Prince Temiya—

‘‘මාතාපිතා න මෙ දෙස්සා, අත්තා මෙ න ච දෙස්සියො;

සබ්බඤ්ඤුතං පියං මය්හං, තස්මා වතමධිට්ඨහි’’න්ති. (චරියා. 3.65) –

“My mother and father are not hateful to me, nor is my self hateful to me; but omniscience is dear to me, therefore I have undertaken this vow.”

එවං ජීවිතං පරිච්චජිත්වා වතං අධිට්ඨහන්තස්ස අධිට්ඨානපාරමී පරමත්ථපාරමී නාම ජාතා.

Thus, for him who resolved upon his vow even to the point of abandoning his life, the perfection of resolution became what is called the ultimate perfection.

සච්චවාචානුරක්ඛියාති සච්චවාචං අනුරක්ඛිත්වා ජීවිතන්තරායෙපි අනරියවොහාරං ගූථං විය ජිගුච්ඡන්තො පරිහරිත්වා සබ්බසො අවිසංවාදිභාවං රක්ඛිත්වා. තත්ථ කපිරාජකාලෙ (චරියා. 3.67 ආදයො) සච්චතාපසකාලෙ මච්ඡරාජකාලෙති එවමාදීසු සච්චපාරමියා පූරිතත්තභාවානං පරිමාණං නාම නත්ථි. එකන්තෙන පනස්ස මහාසුතසොමකාලෙ –

‘By guarding truthful speech’ means: having protected truthful speech, shunning and avoiding ignoble speech as if it were excrement even when life is in danger, and having guarded a state of utter truthfulness. In this regard, during the time of the Monkey King (Cariyā. 3.67 ff.), the time of the Truth-Ascetic, and the time of the Fish King, and so on, there is no measure for the number of existences in which the perfection of truth was fulfilled. But particularly in the time of Mahāsutasoma:

‘‘සච්චවාචං අනුරක්ඛන්තො, චජිත්වා මම ජීවිතං;

මොචෙසිං එකසතං ඛත්තියෙ, එසා මෙ සච්චපාරමී’’ති. (ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා;

ජා. අට්ඨ. 1.දූරෙනිදානකථා;

අප. අට්ඨ. 1.දූරෙනිදානකථා) –

“Guarding my truthful speech, I gave up my own life and freed one hundred nobles; this is my perfection of truth.”

එවං ජීවිතං චජිත්වා සච්චං අනුරක්ඛන්තස්ස සච්චපාරමී පරමත්ථපාරමී නාම ජාතා.

Thus, for him who guarded the truth even to the point of giving up his life, the perfection of truth became what is called the ultimate perfection.

මෙත්තාය [Pg.267] පාරමිං ගන්ත්වාති සබ්බසත්තෙසු අනොධිසො හිතූපසංහාරලක්ඛණාය මෙත්තාය පාරමිං පරමුක්කංසතං පත්වා. තත්ථ චූළධම්මපාලකාලෙ (ජා. 1.5.44 ආදයො) මහාසීලවරාජකාලෙ (ජා. 1.1.51) සාමපණ්ඩිතකාලෙති (චරියා. 3.111 ආදයො; ජා. 2.22.296 ආදයො) එවමාදීසු මෙත්තාපාරමියා පූරිතත්තභාවානං පරිමාණං නාම නත්ථි. එකන්තෙන පනස්ස සුවණ්ණසාමකාලෙ –

‘Having gone to the perfection of loving-kindness’ means having attained the highest excellence, the perfection of loving-kindness, which is characterized by promoting the welfare of all beings without distinction. In this regard, during the time of Cūḷadhammapāla (Jā. 1.5.44 ff.), the Great Virtuous King (Jā. 1.1.51), and the wise Sāma (Cariyā. 3.111 ff.; Jā. 2.22.296 ff.), and so on, there is no measure for the number of existences in which the perfection of loving-kindness was fulfilled. But particularly in the time of Suvaṇṇasāma—

‘‘න මං කොචි උත්තසති, නපිහං භායාමි කස්සචි;

මෙත්තාබලෙනුපත්ථද්ධො, රමාමි පවනෙ තදා’’ති. (චරියා. 3.113) –

“No one is afraid of me, nor do I fear anyone; supported by the power of loving-kindness, I delight in the forest.”

එවං ජීවිතම්පි අනොලොකෙත්වා මෙත්තායන්තස්ස මෙත්තාපාරමී පරමත්ථපාරමී නාම ජාතා.

Thus, for him who practiced loving-kindness without any regard for his own life, the perfection of loving-kindness became what is called the ultimate perfection.

සම්මානනාවමානනෙති සක්කච්චං පූජාසක්කාරාදිනා සම්මානනෙ ඔට්ඨුභනාදිනා අවමානනෙ ච සබ්බත්ථ ලොකධම්මෙ සමකො සමචිත්තො නිබ්බිකාරො හුත්වා උත්තමං අනුත්තරං ලබ්බඤ්ඤුතං අධිගතොස්මීති අත්ථො. තත්ථ මහාවානරින්දකාලෙ (ජා. 1.1.57) කාසිරාජකාලෙ ඛෙමබ්‍රාහ්මණකාලෙ අට්ඨිසෙනපරිබ්බාජකකාලෙති (ජා. 1.7.54 ආදයො) එවමාදීසු උපෙක්ඛාපාරමියා පූරිතත්තභාවානං පරිමාණං නාම නත්ථි. එකන්තෙන පනස්ස මහාලොමහංසකාලෙ –

‘In honor and dishonor’ means: having become equal, even-minded, and unperturbed amidst all worldly conditions—whether in the case of honor through respectful worship and hospitality, or in the case of dishonor through spitting and the like; this is the meaning through which the supreme, unsurpassed omniscience is attained. In this regard, during the time of the Great Monkey King (Jā. 1.1.57), the King of Kāsi, the brahmin Khema, and the ascetic Aṭṭhisena (Jā. 1.7.54 ff.), and so on, there is no measure for the number of existences in which the perfection of equanimity was fulfilled. But particularly in the time of Mahālomahaṃsa—

‘‘සුසානෙ සෙය්‍යං කප්පෙමි, ඡවට්ඨිකං උපනිධායහං;

ගාමණ්ඩලා උපාගන්ත්වා, රූපං දස්සෙන්තිනප්පක’’න්ති. (චරියා. 3.119) –

“I make my bed in the charnel ground, using a corpse’s bone for a pillow. Village children approach and perform all sorts of acts before me.”

එවං ගාමදාරකෙසු ඔට්ඨුභනාදීහි චෙව මාලාගන්ධූපහාරාදීහි ච සුඛදුක්ඛං උප්පාදෙන්තෙසුපි උපෙක්ඛං අනතිවත්තන්තස්ස උපෙක්ඛාපාරමී පරමත්ථපාරමී නාම ජාතා. ඉති භගවා –

Thus, even when village children caused him pleasure and pain by spitting and so on, or by offering garlands, perfumes, and gifts, his equanimity did not waver; the perfection of equanimity became the ultimate perfection. Thus the Blessed One said:

‘‘එවං බහුබ්බිධං දුක්ඛං, සම්පත්තී ච බහුබ්බිධා;

භවාභවෙ අනුභවිත්වා, පත්තො සම්බොධිමුත්තම’’න්ති. –

“Thus manifold is suffering, and manifold are attainments; having experienced these in existence after existence, he attained supreme enlightenment.”

සම්මාසම්බොධිං අධිගන්තුං ඉමස්මිං භද්දකප්පෙ අත්තනා කතං දුක්කරචරියං සඞ්ඛෙපෙනෙව වත්වා පුන –

In order to attain perfect enlightenment in this auspicious aeon, having briefly recounted the arduous practices undertaken by himself, he further said:

‘‘දත්වා දාතබ්බකං දානං, සීලං පූරෙත්වා අසෙසතො;

නෙක්ඛම්මෙ පාරමිං ගන්ත්වා, පත්තො සම්බොධිමුත්තමං.

“Having given the gifts that should be given, fulfilling virtue completely, having reached perfection in renunciation, he attained supreme enlightenment.

‘‘පණ්ඩිතෙ [Pg.268] පරිපුච්ඡිත්වා, වීරියං කත්වාන මුත්තමං;

ඛන්තියා පාරමිං ගන්ත්වා, පත්තො සම්බොධිමුත්තමං.

“Having questioned the wise, having made supreme effort, having gone to the perfection of patience, he attained the supreme enlightenment.”

‘‘කත්වා දළ්හමධිට්ඨානං, සච්චවාචානුරක්ඛිය;

මෙත්තාය පාරමිං ගන්ත්වා, පත්තො සම්බොධිමුත්තමං.

“Having made a firm determination, having guarded truthful speech, having gone to the perfection of loving-kindness, he attained the supreme enlightenment.”

‘‘ලාභාලාභෙ යසායසෙ, සම්මානනාවමානනෙ;

සබ්බත්ථ සමකො හුත්වා, පත්තො සම්බොධිමුත්තම’’න්ති. –

“In gain and loss, fame and disrepute, honor and dishonor; having become equal in all circumstances, he attained the supreme enlightenment.”

අත්තනා සම්මදෙව පරිපූරිතා දස පාරමියො දස්සෙති.

He shows the ten perfections that he himself had fully perfected.

පකිණ්ණකකථා

A Miscellaneous Discourse

ඉමස්මිං [Pg.269] පන ඨානෙ ඨත්වා මහාබොධියානපටිපත්තියං උස්සාහජාතානං කුලපුත්තානං බොධිසම්භාරෙසු නානප්පකාරකොසල්ලත්ථං සබ්බපාරමීසු පකිණ්ණකකථා කථෙතබ්බා.

Now, at this point, a miscellaneous discourse on all the perfections should be given for the noble sons who have generated enthusiasm for the practice of the vehicle of great enlightenment, for the sake of their skill in the various requisites for enlightenment.

තත්‍රිදං පඤ්හකම්මං – කා පනෙතා පාරමියො? කෙනට්ඨෙන පාරමියො? කතිවිධා චෙතා? කො තාසං කමො? කානි ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානානි? කො පච්චයො? කො සංකිලෙසො? කිං වොදානං? කො පටිපක්ඛො? කා පටිපත්ති? කො විභාගො? කො සඞ්ගහො? කො සම්පාදනූපායො? කිත්තකෙන කාලෙන සම්පාදනං? කො ආනිසංසො? කිං චෙතාසං ඵලන්ති?

Herein is the set of questions: What are these perfections? In what sense are they perfections? How many kinds are they? What is their order? What are their characteristics, functions, manifestations, and proximate causes? What is their condition? What is their defilement? What is their purification? What is their opponent? What is their practice? What is their division? What is their grouping? What is the means of their accomplishment? In how much time is their accomplishment? What is their benefit? What is their result?

තත්‍රිදං විස්සජ්ජනං – කා පනෙතා පාරමියොති? තණ්හාමානදිට්ඨීහි අනුපහතා කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතා දානාදයො ගුණා පාරමියො.

Herein is the answer: What are these perfections? The qualities such as generosity and so forth, uncorrupted by craving, conceit, and views, and encompassed by compassion and skill in means, are the perfections.

කෙනට්ඨෙන පාරමියොති? දානසීලාදිගුණවිසෙසයොගෙන සත්තුත්තමතාය පරමා මහාසත්තා බොධිසත්තා, තෙසං භාවො කම්මං වා පාරමී, දානාදිකිරියා. අථ වා පරතීති පරමො, දානාදිගුණානං පූරකො පාලකො චාති බොධිසත්තො, පරමස්ස අයං, පරමස්ස වා භාවො, කම්මං වා පාරමී, දානාදිකිරියාව. අථ වා පරං සත්තං අත්තනි මවති බන්ධති ගුණවිසෙසයොගෙන, පරං වා අධිකතරං මජ්ජති සුජ්ඣති සංකිලෙසමලතො, පරං වා සෙට්ඨං නිබ්බානං විසෙසෙන මයති ගච්ඡති, පරං වා ලොකං පමාණභූතෙන ඤාණවිසෙසෙන ඉධලොකං විය මුනාති පරිච්ඡින්දති, පරං වා අතිවිය සීලාදිගුණගණං අත්තනො සන්තානෙ මිනොති පක්ඛිපති, පරං වා අත්තභූතතො ධම්මකායතො අඤ්ඤං පටිපක්ඛං වා තදනත්ථකරං කිලෙසචොරගණං මිනාති හිංසතීති පරමො, මහාසත්තො. පරමස්ස අයන්තිආදි වුත්තනයෙන යොජෙතබ්බං. පාරෙ වා නිබ්බානෙ මජ්ජති සුජ්ඣති සත්තෙ ච සොධෙති, තත්ථ වා සත්තෙ මවති බන්ධති යොජෙති, තං වා මයති ගච්ඡති ගමෙති ච, මුනාති වා තං යාථාවතො[Pg.270], තත්ථ වා සත්තෙ මිනොති පක්ඛිපති, කිලෙසාරයො වා සත්තානං තත්ථ මිනාති හිංසතීති පාරමී, මහාපුරිසො. තස්ස භාවො කම්මං වා පාරමිතා, දානාදිකිරියාව. ඉමිනා නයෙන පාරමීසද්දත්ථො වෙදිතබ්බො.

In what sense are they perfections? The great beings, the Bodhisattas, are supreme by virtue of being the best of beings through their association with special qualities such as generosity and virtue; their state or action is a perfection, namely, the practice of giving and so forth. Or, one who crosses over is supreme (paramo); the Bodhisatta is the fulfiller and protector of virtues like generosity. This belongs to the supreme, or is the state or action of the supreme, namely, the practice of giving and so forth. Or, he binds other beings to himself through the excellence of his qualities; or he cleanses others more thoroughly from the stains of defilements; or he especially goes to the supreme, the excellent Nibbāna; or he knows and defines the other world with the special knowledge that serves as a standard, just as this world; or he places the supreme multitude of virtues like morality into his own continuum; or he injures and harms the other, the opposing and harmful hordes of thieves which are the defilements—thus, he is supreme, a great being. This, beginning with 'this belongs to the supreme,' should be connected in the manner stated. Or, on the other shore, Nibbāna, he is purified and purifies beings; or he binds and unites beings there; or he goes to it and makes others go to it; or he knows it as it truly is; or he places beings there; or he injures and harms the enemies, the defilements, of beings there—thus he is one who reaches the far shore (pāramī), a great person. His state or action is a perfection (pāramitā), namely, the practice of giving and so forth. In this way, the meaning of the term 'perfection' should be understood.

කතිවිධාති? සඞ්ඛෙපතො දසවිධා. තා පන පාළියං සරූපතො ආගතායෙව. යථාහ –

How many kinds are there? In brief, there are ten kinds. These, however, appear in the Pāli texts in their own form, as it is said:

‘‘විචිනන්තො තදා දක්ඛිං, පඨමං දානපාරමිං;

පුබ්බකෙහි මහෙසීහි, අනුචිණ්ණං මහාපථ’’න්ති. (බු. වං. 2.116) –

“Then, investigating, I saw first the perfection of generosity, the great path trodden by the great sages of the past.”

ආදි. යථා චාහ – ‘‘කති නු ඛො, භන්තෙ, බුද්ධකාරකා ධම්මා? දස ඛො, සාරිපුත්ත, බුද්ධකාරකා ධම්මා. කතමෙ දස? දානං ඛො, සාරිපුත්ත, බුද්ධකාරකො ධම්මො, සීලං, නෙක්ඛම්මං, පඤ්ඤා, වීරියං, ඛන්ති, සච්චං, අධිට්ඨානං, මෙත්තා, උපෙක්ඛා බුද්ධකාරකො ධම්මො. ඉමෙ ඛො, සාරිපුත්ත, දස බුද්ධකාරකා ධම්මා’’ති. ඉදමවොච භගවා, ඉදං වත්වා සුගතො අථාපරං එතදවොච සත්ථා –

And as it is said: “How many, venerable sir, are the qualities that make a Buddha? There are, Sāriputta, ten qualities that make a Buddha. Which ten? Generosity, Sāriputta, is a quality that makes a Buddha; so too are virtue, renunciation, wisdom, energy, patience, truthfulness, determination, loving-kindness, and equanimity. These, Sāriputta, are the ten qualities that make a Buddha.” This was spoken by the Blessed One. Having said this, the Sugata, the Teacher, further said this:

‘‘දානං සීලඤ්ච නෙක්ඛම්මං, පඤ්ඤා වීරියෙන පඤ්චමං;

ඛන්ති සච්චමධිට්ඨානං, මෙත්තුපෙක්ඛාති තෙ දසා’’ති. (බු. වං. 1.76 ථොකං විසදිසං);

“Generosity, virtue, and renunciation, wisdom with energy as the fifth; patience, truthfulness, determination, loving-kindness, and equanimity—these are the ten.”

කෙචි පන ‘‘ඡබ්බිධා’’ති වදන්ති. තං එතාසං සඞ්ගහවසෙන වුත්තං. සො පන සඞ්ගහො පරතො ආවි භවිස්සති.

Some, however, say they are sixfold. That is said by way of grouping them. But that grouping will become clear later.

කො තාසං කමොති? එත්ථ කමොති දෙසනාක්කමො, සො ච පඨමසමාදානහෙතුකො, සමාදානං පවිචයහෙතුකං, ඉති යථා ආදිම්හි පවිචිතා සමාදින්නා ච, තථා දෙසිතා. තත්ථ දානං සීලස්ස බහූපකාරං සුකරඤ්චාති තං ආදිම්හි වුත්තං. දානං සීලපරිග්ගහිතං මහප්ඵලං හොති මහානිසංසන්ති දානානන්තරං සීලං වුත්තං. සීලං නෙක්ඛම්මපරිග්ගහිතං, නෙක්ඛම්මං පඤ්ඤාපරිග්ගහිතං, පඤ්ඤා වීරියපරිග්ගහිතා, වීරියං ඛන්තිපරිග්ගහිතං, ඛන්ති සච්චපරිග්ගහිතා, සච්චං අධිට්ඨානපරිග්ගහිතං, අධිට්ඨානං මෙත්තාපරිග්ගහිතං, මෙත්තා [Pg.271] උපෙක්ඛාපරිග්ගහිතා මහප්ඵලා හොති මහානිසංසාති මෙත්තානන්තරමුපෙක්ඛා වුත්තා. උපෙක්ඛා පන කරුණාපරිග්ගහිතා කරුණා ච උපෙක්ඛාපරිග්ගහිතාති වෙදිතබ්බා. ‘‘කථං පන මහාකාරුණිකා බොධිසත්තා සත්තෙසු උපෙක්ඛකා හොන්තී’’ති? ‘‘උපෙක්ඛිතබ්බයුත්තෙසු කඤ්චි කාලං උපෙක්ඛකා හොන්ති, න පන සබ්බත්ථ සබ්බදා චා’’ති කෙචි. අපරෙ පන – ‘‘න සත්තෙසු උපෙක්ඛකා, සත්තකතෙසු පන විප්පකාරෙසු උපෙක්ඛකා හොන්තී’’ති.

What is their order? Here, 'order' refers to the sequence of teaching, which is caused by the initial undertaking, and the undertaking is caused by investigation. Thus, as they were investigated and undertaken at the beginning, so were they taught. In this context, generosity is very beneficial for virtue and easy to practice, hence it is mentioned first. Generosity, when embraced by virtue, yields great fruit and great benefit—thus virtue is mentioned after generosity. Virtue is embraced by renunciation, renunciation by wisdom, wisdom by energy, energy by patience, patience by truthfulness, truthfulness by determination, determination by loving-kindness, and loving-kindness, when embraced by equanimity, yields great fruit and great benefit—thus equanimity is mentioned after loving-kindness. However, it should be understood that equanimity is embraced by compassion, and compassion is embraced by equanimity. “But how can the greatly compassionate Bodhisattas be equanimous towards beings?” “Toward those for whom equanimity is appropriate, they are equanimous for a time, but not always and everywhere,” say some. Others say, “They are not equanimous towards beings, but toward the misdeeds committed by beings, they are equanimous.”

අපරො නයො – පචුරජනෙසුපි පවත්තියා සබ්බසත්තසාධාරණත්තා අප්පඵලත්තා සුකරත්තා ච ආදිම්හි දානං වුත්තං. සීලෙන දායකපටිග්ගාහකසුද්ධිතො පරානුග්ගහං වත්වා පරපීළානිවත්තිවචනතො කිරියධම්මං වත්වා අකිරියධම්මවචනතො භොගසම්පත්තිහෙතුං වත්වා භවසම්පත්තිහෙතුවචනතො ච දානස්ස අනන්තරං සීලං වුත්තං. නෙක්ඛම්මෙන සීලසම්පත්තිසිද්ධිතො කායවචීසුචරිතං වත්වා මනොසුචරිතවචනතො විසුද්ධසීලස්ස සුඛෙනෙව ඣානසමිජ්ඣනතො කම්මාපරාධප්පහානෙන පයොගසුද්ධිං වත්වා කිලෙසාපරාධප්පහානෙන ආසයසුද්ධිවචනතො වීතික්කමප්පහානෙන චිත්තස්ස පරියුට්ඨානප්පහානවචනතො ච සීලස්ස අනන්තරං නෙක්ඛම්මං වුත්තං. පඤ්ඤාය නෙක්ඛම්මස්ස සිද්ධිපරිසුද්ධිතො ඣානාභාවෙන පඤ්ඤාභාවවචනතො ‘‘සමාධිපදට්ඨානා හි පඤ්ඤා, පඤ්ඤාපච්චුපට්ඨානො ච සමාධි’’. සමථනිමිත්තං වත්වා උපෙක්ඛානිමිත්තවචනතො පරහිතජ්ඣානෙන පරහිතකරණූපායකොසල්ලවචනතො ච නෙක්ඛම්මස්ස අනන්තරං පඤ්ඤා වුත්තා. වීරියාරම්භෙන පඤ්ඤාකිච්චසිද්ධිතො සත්තසුඤ්ඤතාධම්මනිජ්ඣානක්ඛන්තිං වත්වා සත්තහිතාය ආරම්භස්ස අච්ඡරියතාවචනතො උපෙක්ඛානිමිත්තං වත්වා පග්ගහනිමිත්තවචනතො නිසම්මකාරිතං වත්වා උට්ඨානවචනතො ච ‘‘නිසම්මකාරිනො හි උට්ඨානං ඵලවිසෙසමාවහතී’’ති පඤ්ඤාය අනන්තරං වීරියං වුත්තං.

Another method: generosity is taught first because of its prevalence even among many people, because it is common to all beings, because it yields little fruit, and because it is easy to perform. After generosity, virtue is taught because of the purification of giver and recipient through virtue; by speaking of benefiting others and then of abstaining from harming others; by speaking of active and non-active principles; and by speaking of it as the cause of attaining wealth and the cause of attaining existence. Following virtue, renunciation is taught because virtue is perfected by it; by speaking of good conduct in body and speech and then of good conduct in mind; from the easy attainment of jhāna for one with purified virtue; by speaking of purity of application through abandoning offenses of action and of purity of intention through abandoning offenses of defilement; and by speaking of abandoning transgression and abandoning mental obsession. After renunciation, wisdom is taught because renunciation is fulfilled and purified by it; by speaking of the absence of wisdom in the absence of jhāna, for 'wisdom has concentration as its proximate cause, and concentration has wisdom as its manifestation'; by speaking of the sign of tranquility and the sign of equanimity; and by speaking of skill in the means for benefiting others through the jhāna that benefits others. Following wisdom, energy is taught because the tasks of wisdom are accomplished through it; by speaking of the endurance of reflecting on phenomena as empty of a being; by speaking of the wonder of striving for the welfare of beings; by speaking of the sign of equanimity and the sign of exertion; and by speaking of acting with consideration and then of effort, because it is said, 'For those who act with discernment, effort yields special fruits.'

වීරියෙන තිතික්ඛාසිද්ධිතො ‘‘වීරියවා හි ආරද්ධවීරියත්තා සත්තසඞ්ඛාරෙහි උපනීතං දුක්ඛං අභිභුය්‍ය විහරති’’. වීරියස්ස තිතික්ඛාලඞ්කාරභාවතො ‘‘වීරියවතො හි තිතික්ඛා සොභති’’. පග්ගහනිමිත්තං වත්වා සමථනිමිත්තවචනතො අච්චාරම්භෙන උද්ධච්චදොසප්පහානවචනතො ‘‘ධම්මනිජ්ඣානක්ඛන්තියා හි උද්ධච්චදොසො පහීයති’’. වීරියවතො සාතච්චකරණවචනතො ‘‘ඛන්තිබහුලො හි අනුද්ධතො සාතච්චකාරී හොති’’. අප්පමාදවතො [Pg.272] පරහිතකිරියාරම්භෙ පච්චුපකාරතණ්හාභාවවචනතො ‘‘යාථාවතො ධම්මනිජ්ඣානෙ හි සති තණ්හා න හොති’’. පරහිතාරම්භෙ පරමෙපි පරකතදුක්ඛසහනතාවචනතො ච වීරියස්ස අනන්තරං ඛන්ති වුත්තා. සච්චෙන ඛන්තියා චිරාධිට්ඨානතො අපකාරිනො අපකාරඛන්තිං වත්වා තදුපකාරකරණෙ අවිසංවාදවචනතො ඛන්තියා අපවාදවාචාවිකම්පනෙන භූතවාදිතාය අවිජහනවචනතො සත්තසුඤ්ඤතාධම්මනිජ්ඣානක්ඛන්තිං වත්වා තදුපබ්‍රූහිතඤාණසච්චවචනතො ච ඛන්තියා අනන්තරං සච්චං වුත්තං.

After energy, patience is taught because endurance is achieved through energy, for 'the energetic one, being resolute in energy, overcomes the suffering brought on by conditioned things and dwells'; and because endurance is the ornament of energy, for 'endurance adorns the energetic one.' It is also taught by speaking of the sign of exertion and then the sign of tranquility; by speaking of abandoning the fault of restlessness through excessive striving, for 'the fault of restlessness is abandoned through the endurance of reflecting on the Dhamma'; by speaking of the energetic one’s continuous practice, for 'one rich in endurance is unagitated and continuously practicing'; by speaking of the absence of craving for reciprocal benefit when initiating actions for the benefit of others for the heedful one, for 'when there is true reflection on the Dhamma, craving does not arise'; and by speaking of enduring suffering inflicted by others even when striving for their highest welfare. After patience, truthfulness is taught because endurance is long-established through truth; by speaking of enduring harm from wrongdoers and of non-deception in benefiting them; by speaking of not abandoning truthful speech when endurance is shaken by slanderous words; and by speaking of the endurance of reflecting on phenomena as empty of a being and of the truth of knowledge augmented by that.

අධිට්ඨානෙන සච්චසිද්ධිතො ‘‘අචලාධිට්ඨානස්ස හි විරති සිජ්ඣති’’. අවිසංවාදිතං වත්වා තත්ථ අචලභාවවචනතො ‘‘සච්චසන්ධො හි දානාදීසු පටිඤ්ඤානුරූපං නිච්චලොව පවත්තති’’. ඤාණසච්චං වත්වා සම්භාරෙසු පවත්තිනිට්ඨාපනවචනතො ‘‘යථාභූතඤාණවා හි බොධිසම්භාරෙ අධිට්ඨාති, තෙ ච නිට්ඨාපෙති පටිපක්ඛෙහි අකම්පියභාවතො’’ති සච්චස්ස අනන්තරං අධිට්ඨානං වුත්තං. මෙත්තාය පරහිතකරණසමාදානාධිට්ඨානසිද්ධිතො අධිට්ඨානං වත්වා හිතූපසංහාරවචනතො ‘‘බොධිසම්භාරෙ හි අධිතිට්ඨමානො මෙත්තාවිහාරී හොති’’. අචලාධිට්ඨානස්ස සමාදානාවිකොපනෙන සමාදානසම්භවතො ච අධිට්ඨානස්ස අනන්තරං මෙත්තා වුත්තා. උපෙක්ඛාය මෙත්තාවිසුද්ධිතො සත්තෙසු හිතූපසංහාරං වත්වා තදපරාධෙසු උදාසීනතාවචනතො මෙත්තාභාවනං වත්වා තන්නිස්සන්දභාවනාවචනතො හිතකාමසත්තෙපි උපෙක්ඛකොති අච්ඡරියගුණතාවචනතො ච මෙත්තාය අනන්තරං උපෙක්ඛා වුත්තාති එවමෙතාසං කමො වෙදිතබ්බො.

Because truth is accomplished by determination—for 'for one with unwavering determination, restraint is achieved'; because, having spoken of non-deception, it speaks of immovability therein—for 'one bound by truth remains steadfast in giving and other acts, unwavering in accordance with their pledge'; and because, having spoken of the truth of knowledge, it speaks of bringing the requisites to completion—for 'one endowed with true knowledge resolves upon the requisites of enlightenment and brings them to completion, unshaken by opposing forces'—thus, after truth, determination is spoken of. After determination, loving-kindness is spoken of. This is because determination is accomplished through the undertaking of benefiting others with loving-kindness; because, having spoken of determination, it speaks of bringing about benefit—for 'one who resolves upon the requisites of enlightenment abides in loving-kindness'; and also because for one with unwavering determination, the undertaking arises without being shaken. After loving-kindness, equanimity is spoken of. This is because loving-kindness is purified by equanimity; because, having spoken of bringing about benefit for beings, it speaks of neutrality towards their faults; because, having spoken of the cultivation of loving-kindness, it speaks of the cultivation of its result; and because of the marvelous quality of being equanimous even towards beings for whom one wishes well. Thus, the sequence of these should be understood.

කානි ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානානීති එත්ථ අවිසෙසෙන තාව සබ්බාපි පාරමියො පරානුග්ගහලක්ඛණා, පරෙසං උපකාරකරණරසා, අවිකම්පනරසා වා, හිතෙසිතාපච්චුපට්ඨානා, බුද්ධත්තපච්චුපට්ඨානා වා, මහාකරුණාපදට්ඨානා, කරුණූපායකොසල්ලපදට්ඨානා වා.

What are their characteristics, function, manifestation, and proximate cause? Here, in general, all the perfections have the characteristic of benefiting others, the function of assisting others or of being unwavering, the manifestation of desiring the welfare of others or of Buddhahood, and the proximate cause of great compassion or of compassion and skill in means.

විසෙසෙන පන යස්මා කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතා අත්තූපකරණපරිච්චාගචෙතනා දානපාරමිතා, කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතං කායවචීසුචරිතං අත්ථතො අකත්තබ්බවිරතිකත්තබ්බකරණචෙතනාදයො ච සීලපාරමිතා. කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතො ආදීනවදස්සනපුබ්බඞ්ගමො කාමභවෙහි නික්ඛමනචිත්තුප්පාදො නෙක්ඛම්මපාරමිතා, කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතො ධම්මානං සාමඤ්ඤවිසෙසලක්ඛණාවබොධො පඤ්ඤාපාරමිතා[Pg.273]. කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතො කායචිත්තෙහි පරහිතාරම්භො වීරියපාරමිතා, කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතං සත්තසඞ්ඛාරාපරාධසහනං අදොසප්පධානො තදාකාරප්පවත්තචිත්තුප්පාදො ඛන්තිපාරමිතා, කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතං විරතිචෙතනාදිභෙදං අවිසංවාදනං සච්චපාරමිතා, කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතං අචලසමාදානාධිට්ඨානං තදාකාරප්පවත්තො චිත්තුප්පාදො අධිට්ඨානපාරමිතා, කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතො ලොකස්ස හිතසුඛූපසංහාරො අත්ථතො අබ්‍යාපාදො මෙත්තාපාරමිතා, කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතා අනුනයපටිඝවිද්ධංසනී ඉට්ඨානිට්ඨෙසු සත්තසඞ්ඛාරෙසු සමප්පවත්ති උපෙක්ඛාපාරමිතා.

Specifically, since the intention to relinquish one's own requisites, embraced by compassion and skillful means, is the perfection of giving (dānapāramitā); since the wholesome conduct of body and speech, embraced by compassion and skillful means—which in essence is the intention to refrain from what should not be done and to do what should be done, and so on—is the perfection of virtue (sīlapāramitā); since the arising of the mind to depart from sensual and other forms of existence, preceded by seeing the danger therein and embraced by compassion and skillful means, is the perfection of renunciation (nekkhammapāramitā); since the understanding of the general and specific characteristics of phenomena, embraced by compassion and skillful means, is the perfection of wisdom (paññāpāramitā); since the exertion for the welfare of others through body and mind, embraced by compassion and skillful means, is the perfection of energy (vīriyapāramitā); since the endurance of offenses from beings and conditioned things, which is chiefly non-aversion and the arising of a mind that proceeds in that manner, embraced by compassion and skillful means, is the perfection of patience (khantipāramitā); since non-deception, which has divisions such as the intention to abstain, embraced by compassion and skillful means, is the perfection of truthfulness (saccapāramitā); since unwavering resolve, which is the arising of a mind that proceeds in that manner, embraced by compassion and skillful means, is the perfection of determination (adhiṭṭhānapāramitā); since bringing welfare and happiness to the world, which in essence is non-ill will, embraced by compassion and skillful means, is the perfection of loving-kindness (mettāpāramitā); and since proceeding equally towards desirable and undesirable beings and conditioned things, which destroys attraction and repulsion, embraced by compassion and skillful means, is the perfection of equanimity (upekkhāpāramitā).

තස්මා පරිච්චාගලක්ඛණා දානපාරමී, දෙය්‍යධම්මෙ ලොභවිද්ධංසනරසා, අනාසත්තිපච්චුපට්ඨානා, භවවිභවසම්පත්තිපච්චුපට්ඨානා වා, පරිච්චජිතබ්බවත්ථුපදට්ඨානා. සීලනලක්ඛණා සීලපාරමී, සමාධානලක්ඛණා පතිට්ඨානලක්ඛණා චාති වුත්තං හොති. දුස්සීල්‍යවිද්ධංසනරසා, අනවජ්ජරසා වා, සොචෙය්‍යපච්චුපට්ඨානා, හිරොත්තප්පපදට්ඨානා. කාමතො ච භවතො ච නික්ඛමනලක්ඛණා නෙක්ඛම්මපාරමී, තදාදීනවවිභාවනරසා, තතො එව විමුඛභාවපච්චුපට්ඨානා, සංවෙගපදට්ඨානා. යථාසභාවපටිවෙධලක්ඛණා පඤ්ඤාපාරමී, අක්ඛලිතපටිවෙධලක්ඛණා වා කුසලිස්සාසඛිත්තඋසුපටිවෙධො විය, විසයොභාසනරසා පදීපො විය, අසම්මොහපච්චුපට්ඨානා අරඤ්ඤගතසුදෙසිකො විය, සමාධිපදට්ඨානා, චතුසච්චපදට්ඨානා වා. උස්සාහලක්ඛණා වීරියපාරමී, උපත්ථම්භනරසා, අසංසීදනපච්චුපට්ඨානා, වීරියාරම්භවත්ථුපදට්ඨානා, සංවෙගපදට්ඨානා වා. ඛමනලක්ඛණා ඛන්තිපාරමී, ඉට්ඨානිට්ඨසහනරසා, අධිවාසනපච්චුපට්ඨානා, අවිරොධපච්චුපට්ඨානා වා, යථාභූතදස්සනපදට්ඨානා. අවිසංවාදනලක්ඛණා සච්චපාරමී, යථාසභාවවිභාවනරසා, සාධුතාපච්චුපට්ඨානා, සොරච්චපදට්ඨානා. බොධිසම්භාරෙසු අධිට්ඨානලක්ඛණා අධිට්ඨානපාරමී, තෙසං පටිපක්ඛාභිභවනරසා, තත්ථ අචලතාපච්චුපට්ඨානා, බොධිසම්භාරපදට්ඨානා. හිතාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා මෙත්තාපාරමී, හිතූපසංහාරරසා, ආඝාතවිනයනරසා වා, සොම්මභාවපච්චුපට්ඨානා, සත්තානං මනාපභාවදස්සනපදට්ඨානා. මජ්ඣත්තාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා උපෙක්ඛාපාරමී, සමභාවදස්සනරසා, පටිඝානුනයවූපසමපච්චුපට්ඨානා, කම්මස්සකතාපච්චවෙක්ඛණපදට්ඨානා.

Therefore, the perfection of giving (dānapāramī) is characterized by relinquishment, its function is to destroy greed for things to be given, its manifestation is non-attachment or the attainment of prosperity and abundance, and its proximate cause is the object to be relinquished. The perfection of virtue (sīlapāramī) is characterized by morality—it is said to be characterized by composure and by being a foundation. Its function is to destroy immorality or its function is blamelessness, its manifestation is purity, and its proximate cause is shame and moral dread. The perfection of renunciation (nekkhammapāramī) is characterized by withdrawal from sensual pleasures and existence, its function is to reveal their dangers, its manifestation is turning away from them, and its proximate cause is a sense of spiritual urgency. The perfection of wisdom (paññāpāramī) is characterized by penetrating the true nature of things, or by unerring penetration like that of an arrow shot by a skilled archer; its function is to illuminate its object like a lamp; its manifestation is non-delusion, like a good guide to one who has entered a forest; and its proximate cause is concentration or the four noble truths. The perfection of energy (vīriyapāramī) is characterized by exertion, its function is to support, its manifestation is non-collapse, and its proximate cause is a basis for arousing effort or a sense of spiritual urgency. The perfection of patience (khantipāramī) is characterized by endurance, its function is to bear the pleasant and unpleasant, its manifestation is forbearance or non-opposition, and its proximate cause is seeing things as they truly are. The perfection of truthfulness (saccapāramī) is characterized by non-deception, its function is to reveal things as they are, its manifestation is rectitude, and its proximate cause is gentleness. The perfection of determination (adhiṭṭhānapāramī) is characterized by resolve regarding the requisites for awakening, its function is to overcome their opposites, its manifestation is unshakability in that regard, and its proximate cause is the requisites for awakening. The perfection of loving-kindness (mettāpāramī) is characterized by promoting the welfare of others, its function is to provide benefit or to remove resentment, its manifestation is amiability, and its proximate cause is seeing the agreeable aspects in beings. The perfection of equanimity (upekkhāpāramī) is characterized by promoting a balanced attitude, its function is to see things impartially, its manifestation is the quieting of aversion and attraction, and its proximate cause is reflection on ownership of kamma.

එත්ථ [Pg.274] ච කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතතා දානාදීනං පරිච්චාගාදිලක්ඛණස්ස විසෙසනභාවෙන වත්තබ්බා. කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතානි හි දානාදීනි බොධිසත්තසන්තානෙ පවත්තානි දානාදිපාරමියො නාම හොන්ති.

Herein, being encompassed by compassion and skillful means should be stated as the distinguishing factor for the characteristic of relinquishment and so on, of giving and so on. For giving and the others, when occurring in the mental continuum of a bodhisattva and encompassed by compassion and skillful means, are called the perfections of giving and so on.

කො පච්චයොති? අභිනීහාරො තාව පාරමීනං පච්චයො. යො හි අයං –

What is the condition? Firstly, aspiration is a condition for the perfections. For it is this:

‘‘මනුස්සත්තං ලිඞ්ගසම්පත්ති, හෙතු සත්ථාරදස්සනං;

පබ්බජ්ජා ගුණසම්පත්ති, අධිකාරො ච ඡන්දතා;

අට්ඨධම්මසමොධානා, අභිනීහාරො සමිජ්ඣතී’’ති. (බු. වං. 2.59) –

"Human existence, possession of the male gender, the cause, seeing the Teacher; going forth, attainment of qualities, a meritorious foundation, and inclination; when these eight factors come together, the aspiration succeeds." (Bu. Va. 2.59)

එවං වුත්තො අට්ඨධම්මසමොධානසම්පාදිතො ‘‘තිණ්ණො තාරෙය්‍යං මුත්තො මොචෙය්‍යං දන්තො දමෙය්‍යං සන්තො සමෙය්‍යං අස්සත්ථො අස්සාසෙය්‍යං පරිනිබ්බුතො පරිනිබ්බාපෙය්‍යං සුද්ධො සොධෙය්‍යං බුද්ධො බොධෙය්‍ය’’න්තිආදිනයප්පවත්තො අභිනීහාරො. සො අවිසෙසෙන සබ්බපාරමීනං පච්චයො. තප්පවත්තියා හි උද්ධං පාරමීනං පවිචයුපට්ඨානසමාදානාධිට්ඨානනිප්ඵත්තියො මහාපුරිසානං සම්භවන්ති.

The aspiration, thus described as being accomplished through the convergence of these eight factors, proceeds in this way: "Having crossed, I shall help others cross; freed, I shall free others; tamed, I shall tame others; calmed, I shall calm others; comforted, I shall comfort others; fully extinguished, I shall lead others to full extinguishment; purified, I shall purify others; awakened, I shall awaken others." This, in general, is the condition for all perfections. For it is through its operation that the investigation, establishment, undertaking, determination, and accomplishment of the perfections arise for great beings.

තත්ථ මනුස්සත්තන්ති මනුස්සත්තභාවො. මනුස්සත්තභාවෙයෙව හි ඨත්වා බුද්ධත්තං පත්ථෙන්තස්ස පත්ථනා සමිජ්ඣති, න නාගසුපණ්ණාදිජාතීසු ඨිතස්ස. කස්මාති චෙ? බුද්ධභාවස්ස අනනුච්ඡවිකභාවතො.

Herein, "human existence" means the state of being human. For it is only when established in the human state that the aspiration of one who aspires to Buddhahood succeeds, not for one established in births as a nāga, supaṇṇa, or the like. If you ask why, it is because the state of a Buddha is not suitable for them.

ලිඞ්ගසම්පත්තීති මනුස්සත්තභාවෙ ඨිතස්සාපි පුරිසස්සෙව පත්ථනා සමිජ්ඣති, න ඉත්ථියා න පණ්ඩකනපුංසකඋභතොබ්‍යඤ්ජනකානං වා සමිජ්ඣති. කස්මාති චෙ? යථාවුත්තකාරණතො ලක්ඛණපාරිපූරියා අභාවතො ච. වුත්තඤ්චෙතං – ‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං ඉත්ථී අරහං අස්ස සම්මාසම්බුද්ධො’’ති (අ. නි. 1.279; විභ. 809) විත්ථාරො. තස්මා මනුස්සජාතිකස්සාපි ඉත්ථිලිඞ්ගෙ ඨිතස්ස පණ්ඩකාදීනං වා පත්ථනා න සමිජ්ඣති.

"Accomplishment of gender" means that, even while in the human state, the aspiration succeeds only for a male, not for a female, nor for a eunuch, one of indeterminate sex, or a hermaphrodite. Why is that? Because of the reasons stated and due to the lack of the complete characteristics. And this was said: "Monks, this is impossible, it cannot happen, that a woman could be an Arahant, a Perfectly Enlightened Buddha" (A. i. 28)—and so on in detail. Therefore, even for one of human birth abiding in the female gender, or for eunuchs and the like, the aspiration does not succeed.

හෙතූති උපනිස්සයසම්පත්ති. මනුස්සපුරිසස්සාපි හි උපනිස්සයසම්පන්නස්සෙව හෙතුසම්පත්තියා පත්ථනා සමිජ්ඣති, න ඉතරස්ස.

"Cause" means the accomplishment of supporting conditions. For even a human male, an aspiration succeeds only for one endowed with the accomplishment of supporting conditions, not for another.

සත්ථාරදස්සනන්ති [Pg.275] සත්ථුසම්මුඛීභාවො. ධරමානකබුද්ධස්සෙව හි සන්තිකෙ පත්ථෙන්තස්ස පත්ථනා සමිජ්ඣති, පරිනිබ්බුතෙ පන භගවති චෙතියස්ස සන්තිකෙ වා බොධිමූලෙ වා පටිමාය වා පච්චෙකබුද්ධබුද්ධසාවකානං වා සන්තිකෙ පත්ථනා න සමිජ්ඣති. කස්මා? අධිකාරස්ස බලවභාවාභාවතො. බුද්ධානං එව පන සන්තිකෙ පත්ථනා සමිජ්ඣති, අජ්ඣාසයස්ස උළාරභාවෙන තදධිකාරස්ස බලවභාවාපත්තිතො.

"Seeing the Teacher" means being in the Teacher’s presence. An aspiration succeeds only for one who makes the resolve in the presence of a living Buddha. But when the Blessed One has attained final Nibbāna, an aspiration does not succeed near a shrine, at the foot of the Bodhi tree, before an image, or in the presence of Paccekabuddhas or a Buddha's disciples. Why? Because of the absence of a powerful qualification. However, an aspiration does succeed in the presence of Buddhas, due to the magnificence of their disposition and the attainment of a powerful qualification thereby.

පබ්බජ්ජාති බුද්ධස්ස භගවතො සන්තිකෙ පත්ථෙන්තස්සාපි කම්මකිරියවාදීසු තාපසෙසු වා භික්ඛූසු වා පබ්බජිතස්සෙව පත්ථනා සමිජ්ඣති, නො ගිහිලිඞ්ගෙ ඨිතස්ස. කස්මා? බුද්ධභාවස්ස අනනුච්ඡවිකභාවතො. පබ්බජිතා එව හි මහාබොධිසත්තා සම්මාසම්බොධිං අධිගච්ඡන්ති, න ගහට්ඨභූතා, තස්මා පණිධානකාලෙ ච පබ්බජ්ජාලිඞ්ගං එව හි යුත්තරූපං කිඤ්ච ගුණසම්පත්තිඅධිට්ඨානභාවතො.

"Going forth" means that the aspiration, even of one aspiring in the presence of the Blessed One, the Buddha, succeeds only for one who has gone forth among ascetics who are proponents of action or among monks, not for one remaining in the householder's guise. Why? Because that is unsuitable for the state of Buddhahood. For it is only great Bodhisattvas who have gone forth who attain perfect enlightenment, not those who remain householders. Therefore, at the time of making the aspiration, the outward sign of one who has gone forth is indeed fitting, and moreover, because it is the foundation for the accomplishment of virtues.

ගුණසම්පත්තීති අභිඤ්ඤාදිගුණසම්පදා. පබ්බජිතස්සාපි හි අට්ඨසමාපත්තිලාභිනො පඤ්චාභිඤ්ඤස්සෙව පත්ථනා සමිජ්ඣති, න යථාවුත්තගුණසම්පත්තියා විරහිතස්ස. කස්මා? පාරමිපවිචයස්ස අසමත්ථභාවතො, උපනිස්සයසම්පත්තියා අභිඤ්ඤාසම්පත්තියා ච සමන්නාගතත්තා මහාපුරිසා කතාභිනීහාරා සයමෙව පාරමී පවිචෙතුං සමත්ථා හොන්ති.

"Accomplishment of qualities" means the accomplishment of qualities such as the higher knowledges. Even for a renunciate who has attained the eight meditative attainments, the aspiration succeeds only for one who possesses the five higher knowledges, not for one lacking the aforementioned accomplishment of qualities. Why? Because one would be incapable of investigating the perfections; for great beings who have made their aspiration are themselves capable of investigating the perfections, being endowed with the accomplishment of supporting conditions and the accomplishment of higher knowledges.

අධිකාරොති අධිකො උපකාරො. යථාවුත්තගුණසම්පන්නොපි හි යො අත්තනො ජීවිතම්පි බුද්ධානං පරිච්චජිත්වා තස්මිං කාලෙ අධිකං උපකාරං කරොති, තස්සෙව අභිනීහාරො සමිජ්ඣති, න ඉතරස්ස.

"Great service" means superior help. Even one endowed with the aforementioned qualities, who sacrifices even his own life for the Buddhas and renders superior help at that time—only his aspiration succeeds, not that of another.

ඡන්දතාති කත්තුකාමතාකුසලච්ඡන්දො. යස්ස හි යථාවුත්තධම්මසමන්නාගතස්ස බුද්ධකාරකධම්මානං අත්ථාය මහන්තො ඡන්දො මහතී පත්ථනා මහතී කත්තුකාමතා අත්ථි, තස්සෙව සමිජ්ඣති, න ඉතරස්ස.

"Zeal" means the wholesome zeal which is the desire to act. For one endowed with the aforementioned qualities, who has great zeal, great aspiration, and great desire to act for the sake of the qualities that make a Buddha—only for such a one does it succeed, not for another.

තත්‍රිදං ඡන්දමහන්තතාය ඔපම්මං – යො සකලචක්කවාළගබ්භං එකොදකීභූතං අත්තනො බාහුබලෙනෙව උත්තරිත්වා පාරං ගන්තුං සමත්ථො, සො බුද්ධත්තං [Pg.276] පාපුණාතීති සුත්වා තං දුක්කරතො අදහන්තො ‘‘අහං තං උත්තරිත්වා පාරං ගමිස්සාමී’’ති ඡන්දජාතො හොති, න තත්ථ සඞ්කොචං ආපජ්ජති. තථා යො සකලචක්කවාළං වීතච්චිකානං විගතධූමානං අඞ්ගාරානං පූරං පාදෙහි අක්කමන්තො අතික්කමිත්වා පරභාගං පාපුණිතුං සමත්ථො…පෙ… න තත්ථ සඞ්කොචං ආපජ්ජති. තථා යො සකලචක්කවාළං සත්තිසූලෙහි සුනිසිතඵලෙහි නිරන්තරං ආකිණ්ණං පාදෙහි අක්කමන්තො අතික්කමිත්වා…පෙ… න තත්ථ සඞ්කොචං ආපජ්ජති. තථා යො සකලචක්කවාළං නිරන්තරං ඝනවෙළුගුම්බසඤ්ඡන්නං කණ්ටකලතාවනගහනං විනිවිජ්ඣිත්වා පරභාගං ගන්තුං සමත්ථො…පෙ… න තත්ථ සඞ්කොචං ආපජ්ජති. තථා යො ‘‘චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි සතසහස්සඤ්ච කප්පෙ නිරයෙ පච්චිත්වා බුද්ධත්තං පත්තබ්බ’’න්ති සුත්වා තං දුක්කරතො අදහන්තො ‘‘අහං තත්ථ පච්චිත්වා බුද්ධත්තං පාපුණිස්සාමී’’ති ඡන්දජාතො හොති, න තත්ථ සඞ්කොචං ආපජ්ජතීති එවමාදිනා නයෙන එත්ථ ඡන්දස්ස මහන්තභාවො වෙදිතබ්බො.

Here is a simile to illustrate the greatness of zeal: Hearing that one who could cross to the far shore with the strength of his own arms, should the entire world-system become a single mass of water, would attain Buddhahood, he, undaunted by the difficulty, thinks, "I will cross it and get to the far shore," and zeal arises in him; he does not shrink back from it. Similarly, one who could tread with his feet upon the entire world-system filled with flameless, smokeless coals and cross to the other side… does not shrink back. Likewise, one who could tread with his feet upon the entire world-system densely strewn with spears with well-sharpened points and cross beyond… does not shrink back. Likewise, one who could penetrate the entire world-system, continuously covered with thick bamboo clumps and a thicket of thorny creepers, and reach the other side… does not shrink back. Likewise, hearing, "After burning in hell for four incalculable and one hundred thousand aeons, Buddhahood is to be attained," he, undaunted by the difficulty, thinks, "I will burn there and attain Buddhahood," and zeal arises in him; he does not shrink back from it. In this way, the greatness of zeal should be understood.

එවං අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතො පනායං අභිනීහාරො අත්ථතො තෙසං අට්ඨන්නං අඞ්ගානං සමොධානෙන තථාපවත්තො චිත්තුප්පාදොති වෙදිතබ්බො. සො සම්මදෙව සම්මාසම්බොධියා පණිධානලක්ඛණො. ‘‘අහො වතාහං අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣෙය්‍යං, සබ්බසත්තානං හිතසුඛං නිප්ඵාදෙය්‍ය’’න්ති එවමාදිපත්ථනාරසො, බොධිසම්භාරහෙතුභාවපච්චුපට්ඨානො, මහාකරුණාපදට්ඨානො, උපනිස්සයසම්පත්තිපදට්ඨානො වා. අචින්තෙය්‍යං බුද්ධභූමිං අපරිමාණං සත්තලොකහිතඤ්ච ආරබ්භ පවත්තියා සබ්බබුද්ධකාරකධම්මමූලභූතො පරමභද්දකො පරමකල්‍යාණො අපරිමෙය්‍යප්පභාවො පුඤ්ඤවිසෙසොති දට්ඨබ්බො.

This aspiration, thus endowed with eight factors, should be understood in its meaning as the arising of a thought that has thus come about through the convergence of those eight factors. It has the characteristic of a resolution for supreme perfect enlightenment. Its function is the aspiration: "Oh, may I awaken to unsurpassed supreme perfect enlightenment and accomplish the welfare and happiness of all beings!" Its manifestation is its being a cause for the requisites of enlightenment. Its proximate cause is great compassion, or the accomplishment of supporting conditions. Having arisen in relation to the inconceivable Buddha-domain and the immeasurable welfare of the world of beings, it should be seen as the root of all qualities that make a Buddha, supremely auspicious, supremely excellent, of immeasurable power, and a special kind of merit.

යස්ස ච උප්පත්තියා සහෙව මහාපුරිසො මහාබොධියානපටිපත්තිං ඔතිණ්ණො නාම හොති නියතභාවසමධිගමනතො තතො අනිවත්තනසභාවත්තා බොධිසත්තොති සමඤ්ඤං පටිලභති, සබ්බභාවෙන සම්මාසම්බොධියං සමාසත්තමානසතා බොධිසම්භාරසික්ඛාසමත්ථතා චස්ස සන්තිට්ඨති. යථාවුත්තාභිනීහාරසමිජ්ඣනෙන හි මහාපුරිසා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාධිගමනපුබ්බලිඞ්ගෙන සයම්භුඤාණෙන සම්මදෙව සබ්බපාරමියො පවිචිනිත්වා සමාදාය අනුක්කමෙන පරිපූරෙන්ති. තථා කතමහාභිනීහාරො හි සුමෙධපණ්ඩිතො පටිපජ්ජි. යථාහ –

And indeed, from whose very arising the Great Being is called one who has entered upon the practice for Great Enlightenment—because of the attainment of a fixed state and because of his nature of not turning back from it, he obtains the designation of a Bodhisattva. And his mind stands firm, fully attached to supreme perfect enlightenment in every way, and he is capable of the training in the requisites for enlightenment. For it is by the success of the aspiration as described that Great Beings, with the preliminary sign of the attainment of omniscience, by means of their self-arisen wisdom, rightly discern and undertake all the perfections and gradually fulfill them. Thus did the wise Sumedha, who had made the great aspiration, practice. As it is said:

‘‘හන්ද [Pg.277] බුද්ධකරෙ ධම්මෙ, විචිනාමි ඉතො චිතො;

උද්ධං අධො දස දිසා, යාවතා ධම්මධාතුයා;

විචිනන්තො තදා දක්ඛිං, පඨමං දානපාරමි’’න්ති. (බු. වං. 2.115-116) –

"Come, I will examine the qualities that make one a Buddha, searching here and there; upwards, downwards, and in the ten directions, as far as the Dhamma-element extends; searching then, I saw the first perfection, generosity."

විත්ථාරො. තස්ස ච අභිනීහාරස්ස චත්තාරො පච්චයා චත්තාරො හෙතූ චත්තාරි ච බලානි වෙදිතබ්බානි.

In detail. And for that aspiration, four conditions, four causes, and four strengths should be understood.

තත්ථ කතමෙ චත්තාරො පච්චයා? ඉධ මහාපුරිසො පස්සති තථාගතං මහතා බුද්ධානුභාවෙන අච්ඡරියබ්භුතං පාටිහාරියං කරොන්තං. තස්ස තං නිස්සාය තං ආරම්මණං කත්වා මහාබොධියං චිත්තං සන්තිට්ඨති – ‘‘මහානුභාවා වතායං ධම්මධාතු, යස්සා සුප්පටිවිද්ධත්තා භගවා එවං අච්ඡරියබ්භුතධම්මො අචින්තෙය්‍යානුභාවො චා’’ති. සො තමෙව මහානුභාවදස්සනං නිස්සාය තං පච්චයං කත්වා සම්බොධියං අධිමුච්චන්තො තත්ථ චිත්තං ඨපෙති. අයං පඨමො පච්චයො මහාභිනීහාරාය.

Herein, what are the four conditions? In this case, a Great Being sees the Tathāgata performing a marvelous and astonishing miracle with great Buddha-power. Relying on that, making that the object, his mind settles on great enlightenment—thinking, "Truly, this Dhamma-element is of great power, such that the Blessed One, having fully penetrated it, is so marvelous and astonishing in nature, and of inconceivable power." Relying on that very vision of great power, making that the condition, he resolves upon enlightenment and establishes his mind there. This is the first condition for the great aspiration.

න හෙව ඛො පස්සති තථාගතස්ස යථාවුත්තං මහානුභාවතං, අපි ච ඛො සුණාති ‘‘එදිසො ච එදිසො ච භගවා’’ති. සො තං නිස්සාය තං පච්චයං කත්වා සම්බොධියං අධිමුච්චන්තො තත්ථ චිත්තං ඨපෙති. අයං දුතියො පච්චයො මහාභිනීහාරාය.

He does not see the Tathāgata's great power as described, but he hears, "Such and such is the Blessed One." Relying on that and making that a condition, he resolves upon enlightenment and fixes his mind there. This is the second condition for the great aspiration.

න හෙව ඛො පස්සති තථාගතස්ස යථාවුත්තං මහානුභාවතං, නපි තං පරතො සුණාති, අපි ච ඛො තථාගතස්ස ධම්මං දෙසෙන්තස්ස ‘‘දසබලසමන්නාගතො, භික්ඛවෙ, තථාගතො’’තිආදිනා (සං. නි. 2.21-22) බුද්ධානුභාවපටිසංයුත්තං ධම්මං සුණාති. සො තං නිස්සාය තං පච්චයං කත්වා සම්බොධියං අධිමුච්චන්තො තත්ථ චිත්තං ඨපෙති. අයං තතියො පච්චයො මහාභිනීහාරාය.

He does not see the Tathāgata's great power as described, nor does he hear it from another, yet he hears the Dhamma taught by the Tathāgata—such as, "Monks, the Tathāgata is endowed with the ten powers," and so on—connected with the Buddha's power. Relying on that and making that a condition, he resolves upon enlightenment and fixes his mind there. This is the third condition for the great aspiration.

න හෙව ඛො පස්සති තථාගතස්ස යථාවුත්තං මහානුභාවතං, නපි තං පරතො සුණාති, නපි තථාගතස්ස ධම්මං සුණාති, අපි ච ඛො උළාරජ්ඣාසයො කල්‍යාණාධිමුත්තිකො ‘‘අහමෙතං බුද්ධවංසං බුද්ධතන්තිං බුද්ධපවෙණිං බුද්ධධම්මතං පරිපාලෙස්සාමී’’ති යාවදෙව ධම්මං එව සක්කරොන්තො ගරුකරොන්තො මානෙන්තො පූජෙන්තො ධම්මං අපචායමානො තං නිස්සාය තං පච්චයං කත්වා සම්බොධියං අධිමුච්චන්තො තත්ථ චිත්තං ඨපෙති. අයං චතුත්ථො පච්චයො මහාභිනීහාරාය.

He does not see the Tathāgata’s great power as described, nor does he hear it from others, nor does he hear the Dhamma from the Tathāgata, yet he has lofty aspirations and wholesome inclinations, thinking, "I will maintain this lineage of Buddhas, the tradition of Buddhas, the succession of Buddhas, and the nature of Buddhahood." Simply by honoring, respecting, esteeming, and revering the Dhamma, showing deference to the Dhamma, he relies on that and makes it a condition, resolves upon enlightenment, and fixes his mind there. This is the fourth condition for the great aspiration.

තත්ථ [Pg.278] කතමෙ චත්තාරො හෙතූ මහාභිනීහාරාය? ඉධ මහාපුරිසො පකතියා උපනිස්සයසම්පන්නොව හොති පුරිමකෙසු බුද්ධෙසු කතාධිකාරො. අයං පඨමො හෙතු මහාභිනීහාරාය. පුන චපරං මහාපුරිසො පකතියා කරුණාජ්ඣාසයො හොති කරුණාධිමුත්තො සත්තානං දුක්ඛං අපනෙතුකාමො අපි ච අත්තනො කායජීවිතං පරිච්චජිත්වා. අයං දුතියො හෙතු මහාභිනීහාරාය. පුන චපරං මහාපුරිසො සකලතොපි වට්ටදුක්ඛතො සත්තහිතාය ච දුක්කරචරියතො සුචිරම්පි කාලං ඝටෙන්තො වායමන්තො අනිබ්බින්නො හොති අනුත්‍රාසී යාව ඉච්ඡිතත්ථනිප්ඵත්ති. අයං තතියො හෙතු මහාභිනීහාරාය. පුන චපරං මහාපුරිසො කල්‍යාණමිත්තසන්නිස්සිතො හොති, යො අහිතතො නිවාරෙති, හිතෙ පතිට්ඨපෙති. අයං චතුත්ථො හෙතු මහාභිනීහාරාය.

Herein, what are the four causes for the great aspiration? Here, a Great Being is naturally endowed with supporting conditions and has performed special service in the presence of past Buddhas. This is the first cause for the great aspiration. Furthermore, a Great Being is naturally of a compassionate disposition, inclined to compassion, desiring to remove the suffering of beings, even giving up his own body and life. This is the second cause for the great aspiration. Furthermore, a Great Being, striving and making effort for a very long time for the welfare of beings by means of difficult practice, is not weary of all the suffering of the round of existence, nor is he frightened, until the accomplishment of the desired aim. This is the third cause for the great aspiration. Furthermore, a Great Being relies on virtuous friends, who restrain him from what is unbeneficial and establish him in what is beneficial. This is the fourth cause for the great aspiration.

තත්‍රායං මහාපුරිසස්ස උපනිස්සයසම්පදා – එකන්තෙනෙවස්ස යථා අජ්ඣාසයො සම්බොධිනින්නො හොති සම්බොධිපොණො සම්බොධිපබ්භාරො, තථා සත්තානං හිතචරියා. යතො චානෙන පුරිමබුද්ධානං සන්තිකෙ සම්බොධියා පණිධානං කතං හොති මනසා වාචාය ච ‘‘අහම්පි එදිසො සම්මාසම්බුද්ධො හුත්වා සම්මදෙව සත්තානං හිතසුඛං නිප්ඵාදෙය්‍ය’’න්ති. එවං සම්පන්නූපනිස්සයස්ස පනස්ස ඉමානි උපනිස්සයසම්පත්තියා ලිඞ්ගානි භවන්ති යෙහි සමන්නාගතස්ස සාවකබොධිසත්තෙහි ච පච්චෙකබොධිසත්තෙහි ච මහාවිසෙසො මහන්තං නානාකරණං පඤ්ඤායති ඉන්ද්‍රියතො පටිපත්තිතො කොසල්ලතො ච. ඉධ උපනිස්සයසම්පන්නො මහාපුරිසො යථා විසදින්ද්‍රියො හොති විසදඤාණො, න තථා ඉතරෙ. පරහිතාය පටිපන්නො හොති, න අත්තහිතාය. තථා හි සො යථා බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානං පටිපජ්ජති, න තථා ඉතරෙ. තත්ථ ච කොසල්ලං ආවහති ඨානුප්පත්තිකපටිභානෙන ඨානාඨානකුසලතාය ච.

Herein is the Great Being’s perfection of decisive support: his disposition is entirely inclined, leaning, and tending towards enlightenment, just as his conduct is for the welfare of beings. For he has made the aspiration for enlightenment in the presence of past Buddhas, mentally and verbally, thinking, “May I too become such a Perfectly Self-Enlightened One and rightly bring about the welfare and happiness of beings.” For one whose decisive support is thus perfected, these are the signs of his attainment of decisive support, by which a great distinction, a great difference, is discerned between him and disciple Bodhisattas and Paccekabodhisattas, in terms of faculties, practice, and skill. Here, the Great Being endowed with decisive support is one whose faculties are clear, whose knowledge is clear—not so for others. He practices for the welfare of others, not for his own. Indeed, he conducts himself for the welfare and happiness of the many, out of compassion for the world, for the benefit, welfare, and happiness of devas and humans—not so for others. And in this, he brings skill through ready wit and through expertise in what is possible and impossible.

තථා මහාපුරිසො පකතියා දානජ්ඣාසයො හොති දානාභිරතො, සති දෙය්‍යධම්මෙ දෙති එව, න දානතො සඞ්කොචං ආපජ්ජති, සතතං සමිතං සංවිභාගසීලො හොති, පමුදිතොව දෙති ආදරජාතො, න උදාසීනචිත්තො, මහන්තම්පි දානං දත්වා න ච දානෙන සන්තුට්ඨො හොති, පගෙව අප්පං, පරෙසඤ්ච උස්සාහං ජනෙන්තො දානෙ වණ්ණං භාසති, දානපටිසංයුත්තං ධම්මකථං කරොති, අඤ්ඤෙ ච පරෙසං දෙන්තෙ දිස්වා අත්තමනො [Pg.279] හොති, භයට්ඨානෙසු ච පරෙසං අභයං දෙතීති එවමාදීනි දානජ්ඣාසයස්ස මහාපුරිසස්ස දානපාරමියා ලිඞ්ගානි.

Similarly, the Great Being is naturally inclined to generosity and delights in giving. When there is a gift to be given, he gives it; he does not shrink back from giving. He is constantly and continuously disposed to sharing, and he gives with joy and respect, not with indifference. Even after giving a great gift, he is not satisfied with that giving, let alone a small one. He inspires others to generosity, praises giving, and speaks on the Dhamma connected with giving. Seeing others give, he is delighted. In places of fear, he gives safety to others. Such are the signs of the Great Being’s inclination to generosity, the perfection of giving.

තථා පාණාතිපාතාදීහි පාපධම්මෙහි හිරීයති ඔත්තප්පති, සත්තානං අවිහෙඨනජාතිකො හොති සොරතො සුඛසීලො අසඨො අමායාවී උජුජාතිකො සුවචො සොවචස්සකරණීයෙහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො මුදුජාතිකො අත්ථද්ධො අනතිමානී, පරසන්තකං නාදියති අන්තමසො තිණසලාකං උපාදාය, අත්තනො හත්ථෙ නික්ඛිත්තං ඉණං වා ගහෙත්වා පරං න විසංවාදෙති, පරස්මිං වා අත්තනො සන්තකෙ බ්‍යාමූළ්හෙ විස්සරිතෙ වා තං සඤ්ඤාපෙත්වා පටිපාදෙති යථා තං න පරහත්ථගතං හොති, අලොලුප්පො හොති, පරපරිග්ගහෙසු පාපකං චිත්තම්පි න උප්පාදෙති, ඉත්ථිබ්‍යසනාදීනි දූරතො පරිවජ්ජෙති, සච්චවාදී සච්චසන්ධො භින්නානං සන්ධාතා සහිතානං අනුප්පදාතා, පියවාදී මිහිතපුබ්බඞ්ගමො පුබ්බභාසී අත්ථවාදී ධම්මවාදී අනභිජ්ඣාලු අබ්‍යාපන්නචිත්තො අවිපරීතදස්සනො, කම්මස්සකතඤාණෙන සච්චානුලොමිකඤාණෙන කතඤ්ඤූ කතවෙදී වුද්ධාපචායී සුවිසුද්ධාජීවො ධම්මකාමො පරෙපි ධම්මෙ සමාදපෙතා සබ්බෙන සබ්බං අකිච්චතො සත්තෙ නිවාරෙතා කිච්චෙසු පතිට්ඨපෙතා අත්තනා ච තත්ථ කිච්චෙ යොගං ආපජ්ජිතා, කත්වා වා පන සයං අකත්තබ්බං සීඝඤ්ඤෙව තතො පටිවිරතො හොතීති එවමාදීනි සීලජ්ඣාසයස්ස මහාපුරිසස්ස සීලපාරමියා ලිඞ්ගානි.

Similarly, he is ashamed and afraid of evil qualities such as the destruction of life. He is naturally non-violent towards beings, gentle, of pleasant conduct, not deceitful, not fraudulent, straightforward, easy to instruct, endowed with qualities that make him easy to admonish, gentle, not stubborn, and not conceited. He does not take what belongs to others, not even a blade of grass. If he takes a debt placed in his hands, he does not deceive another. Or if others are confused or forgetful regarding their own possessions, he makes them understand and returns it properly, so that it does not fall into another’s hands. He is not greedy, nor does he harbor evil thoughts about others’ possessions. He avoids misconduct with women and so forth from afar. He speaks truthfully, is trustworthy, reconciles those who are divided, and promotes unity among those who are united. He speaks kindly, with a smile preceding his words, speaks first, speaks meaningfully, speaks on the Dhamma, is free from covetousness, has a mind free from ill will, and has right view. He has the knowledge of the ownership of kamma, has knowledge in accordance with the truths, is grateful and appreciative, respects elders, lives a very pure life, loves the Dhamma, encourages others to undertake the Dhamma, altogether restrains beings from what is unskillful, establishes them in what is skillful, and himself applies himself to those duties. If he has done what should not be done, he quickly refrains from it. Such are the signs of the Great Being’s inclination to virtue, the perfection of virtue.

තථා මන්දකිලෙසො හොති මන්දනීවරණො, පවිවෙකජ්ඣාසයො අවික්ඛෙපබහුලො, න තස්ස පාපකා විතක්කා චිත්තං අන්වාස්සවන්ති, විවෙකගතස්ස චස්ස අප්පකසිරෙනෙව චිත්තං සමාධියති, අමිත්තපක්ඛෙපි තුවටං මෙත්තචිත්තතා සන්තිට්ඨති, පගෙව ඉතරස්මිං, සතිමා ච හොති චිරකතම්පි චිරභාසිතම්පි සරිතා අනුස්සරිතා, මෙධාවී ච හොති ධම්මොජපඤ්ඤාය සමන්නාගතො, නිපකො ච හොති තාසු තාසු ඉතිකත්තබ්බතාසු, ආරද්ධවීරියො ච හොති සත්තානං හිතකිරියාසු, ඛන්තිබලසමන්නාගතො ච හොති සබ්බසහො, අචලාධිට්ඨානො ච හොති දළ්හසමාදානො, අජ්ඣුපෙක්ඛකො ච හොති උපෙක්ඛාඨානීයෙසු ධම්මෙසූති එවමාදීනි මහාපුරිසස්ස නෙක්ඛම්මජ්ඣාසයාදීනං වසෙන නෙක්ඛම්මපාරමිආදීනං ලිඞ්ගානි වෙදිතබ්බානි.

Similarly, he has weak defilements and weak hindrances. He is inclined to seclusion and is abundant in non-distraction. Evil thoughts do not flow into his mind. For one who has gone to seclusion, his mind is easily concentrated. Even towards hostile factions, his mind of loving-kindness is swiftly established—how much more so towards others. He is mindful, remembering and recollecting what was done and said long ago. He is intelligent, endowed with wisdom that masters the Dhamma. He is skillful in various duties. He is energetic in acting for the welfare of beings. He is endowed with the strength of patience, enduring all. He is unwavering in resolve, firm in commitment. He is one who looks on with equanimity regarding things that warrant equanimity. Such are to be known as the signs of the Great Being’s perfections, such as the perfection of renunciation, based on his inclination towards renunciation and so forth.

එවමෙතෙහි [Pg.280] බොධිසම්භාරලිඞ්ගෙහි සමන්නාගතස්ස මහාපුරිසස්ස යං වුත්තං ‘‘මහාභිනීහාරාය කල්‍යාණමිත්තසන්නිස්සයො හෙතූ’’ති. තත්‍රිදං සඞ්ඛෙපතො කල්‍යාණමිත්තලක්ඛණං – ඉධ කල්‍යාණමිත්තො සද්ධාසම්පන්නො හොති සීලසම්පන්නො සුතසම්පන්නො චාගසම්පන්නො වීරියසම්පන්නො සතිසම්පන්නො සමාධිසම්පන්නො පඤ්ඤාසම්පන්නො. තත්ථ සද්ධාසම්පත්තියා සද්දහති තථාගතස්ස බොධිං කම්මඵලඤ්ච, තෙන සම්මාසම්බොධියා හෙතුභූතං සත්තෙසු හිතෙසිතං න පරිච්චජති, සීලසම්පත්තියා සත්තානං පියො හොති මනාපො ගරු භාවනීයො චොදකො පාපගරහී වත්තා වචනක්ඛමො, සුතසම්පත්තියා සත්තානං හිතසුඛාවහං ගම්භීරං ධම්මකථං කත්තා හොති, චාගසම්පත්තියා අප්පිච්ඡො හොති සන්තුට්ඨො පවිවිත්තො අසංසට්ඨො, වීරියසම්පත්තියා ආරද්ධවීරියො හොති සත්තානං හිතපටිපත්තියං, සතිසම්පත්තියා උපට්ඨිතසති හොති අනවජ්ජධම්මෙසු, සමාධිසම්පත්තියා අවික්ඛිත්තො හොති සමාහිතචිත්තො, පඤ්ඤාසම්පත්තියා අවිපරීතං පජානාති, සො සතියා කුසලාකුසලානං ධම්මානං ගතියො සමන්වෙසමානො පඤ්ඤාය සත්තානං හිතාහිතං යථාභූතං ජානිත්වා සමාධිනා තත්ථ එකග්ගචිත්තො හුත්වා වීරියෙන අහිතා සත්තෙ නිසෙධෙත්වා හිතෙ නියොජෙති. තෙනාහ –

Thus, for the Great Being endowed with these characteristics of the requisites for enlightenment, it is said: 'Association with good friends is the cause for the great aspiration.' Here, in brief, are the characteristics of a good friend: a good friend is endowed with faith, virtue, learning, generosity, energy, mindfulness, concentration, and wisdom. Regarding the accomplishment of faith, he has faith in the enlightenment of the Tathāgata and in the fruit of kamma; therefore, he does not abandon the desire for the welfare of beings, which is the cause for perfect enlightenment. Regarding the accomplishment of virtue, he is dear to beings, agreeable, respected, worthy of reverence, an admonisher, a critic of evil, a speaker, and patient in speech. Regarding the accomplishment of learning, he is one who delivers profound Dhamma talks that bring welfare and happiness to beings. Regarding the accomplishment of generosity, he is of few desires, content, secluded, and unentangled. Regarding the accomplishment of energy, he is energetic in the practice for the welfare of beings. Regarding the accomplishment of mindfulness, he is established in mindfulness regarding blameless qualities. Regarding the accomplishment of concentration, he is undistracted and composed in mind. Regarding the accomplishment of wisdom, he understands without perversion. He, investigating the courses of wholesome and unwholesome states with mindfulness, and knowing the welfare and harm of beings as it actually is with wisdom, having become one-pointed in mind with concentration, and restraining beings from what is harmful with energy, guides them towards welfare. Therefore, it is said—

‘‘පියො ගරු භාවනීයො, වත්තා ච වචනක්ඛමො;

ගම්භීරඤ්ච කථං කත්තා, නො චට්ඨානෙ නියොජකො’’ති. (අ. නි. 7.37;

නෙත්ති. 113) –

“Dear, respected, worthy of reverence, a speaker and patient in speech; one who delivers a profound talk, and does not engage one in what is inappropriate.” (AN 7.37; Netti. 113)

එවං ගුණසමන්නාගතඤ්ච කල්‍යාණමිත්තං උපනිස්සාය මහාපුරිසො අත්තනො උපනිස්සයසම්පත්තිං සම්මදෙව පරියොදපෙති. සුවිසුද්ධාසයපයොගො ච හුත්වා චතූහි බලෙහි සමන්නාගතො න චිරෙනෙව අට්ඨඞ්ගෙ සමොධානෙත්වා මහාභිනීහාරං කරොන්තො බොධිසත්තභාවෙ පතිට්ඨහති අනිවත්තිධම්මො නියතො සම්බොධිපරායනො.

The Great Being, relying on such a good friend endowed with qualities, rightly purifies his own attainment of decisive support. And being one whose application of intention is very pure, and endowed with the four powers, not long after uniting the eight factors and making the great aspiration, he becomes established in the Bodhisattva state, of irreversible nature, destined for enlightenment.

තස්සිමානි චත්තාරි බලානි. අජ්ඣත්තිකබලං යා සම්මාසම්බොධියං අත්තසන්නිස්සයා ධම්මගාරවෙන අභිරුචි එකන්තනින්නජ්ඣාසයතා, යාය මහාපුරිසො අත්තාධිපති ලජ්ජාපස්සයො අභිනීහාරසම්පන්නො ච හුත්වා පාරමියො පූරෙත්වා සම්මාසම්බොධිං පාපුණාති. බාහිරබලං යා සම්මාසම්බොධියං පරසන්නිස්සයා අභිරුචි එකන්තනින්නජ්ඣාසයතා, යාය මහාපුරිසො [Pg.281] ලොකාධිපති මානාපස්සයො අභිනීහාරසම්පන්නො ච හුත්වා පාරමියො පූරෙත්වා සම්මාසම්බොධිං පාපුණාති. උපනිස්සයබලං යා සම්මාසම්බොධියං උපනිස්සයසම්පත්තියා අභිරුචි එකන්තනින්නජ්ඣාසයතා, යාය මහාපුරිසො තික්ඛින්ද්‍රියො විසදධාතුකො සතිසන්නිස්සයො අභිනීහාරසම්පන්නො ච හුත්වා පාරමියො පූරෙත්වා සම්මාසම්බොධිං පාපුණාති. පයොගබලං යා සම්මාසම්බොධියං තජ්ජා පයොගසම්පදා සක්කච්චකාරිතා සාතච්චකාරිතා, යාය මහාපුරිසො විසුද්ධපයොගො නිරන්තරකාරී අභිනීහාරසම්පන්නො ච හුත්වා පාරමියො පූරෙත්වා සම්මාසම්බොධිං පාපුණාති.

These are the four powers. The internal power is the delight and one-pointed inclination towards perfect enlightenment through reliance on oneself, with reverence for the Dhamma. By this, the Great Being, with self as his master, supported by shame, and endowed with aspiration, fulfills the perfections and attains perfect enlightenment. The external power is the delight and one-pointed inclination towards perfect enlightenment through reliance on others. By this, the Great Being, with the world as his master, supported by pride, and endowed with aspiration, fulfills the perfections and attains perfect enlightenment. The power of decisive support is the delight and one-pointed inclination towards perfect enlightenment through the accomplishment of decisive support. By this, the Great Being, with keen faculties, a clear element, reliance on mindfulness, and endowed with aspiration, fulfills the perfections and attains perfect enlightenment. The power of application is the delight and one-pointed inclination towards perfect enlightenment through the accomplishment of appropriate application, acting with care and continually. By this, the Great Being, with purified application, acting without ceasing, and endowed with aspiration, fulfills the perfections and attains perfect enlightenment.

එවමයං චතූහි පච්චයෙහි චතූහි හෙතූහි චතූහි ච බලෙහි සම්පන්නසමුදාගමො අට්ඨඞ්ගසමොධානසම්පාදිතො අභිනීහාරො පාරමීනං පච්චයො මූලකාරණභාවතො. යස්ස ච පවත්තියා මහාපුරිසෙ චත්තාරො අච්ඡරියා අබ්භුතා ධම්මා පතිට්ඨහන්ති, සබ්බසත්තනිකායං අත්තනො ඔරසපුත්තං විය පියචිත්තෙන පරිග්ගණ්හාති. න චස්ස චිත්තං පුත්තසංකිලෙසවසෙන සංකිලිස්සති. සත්තානං හිතසුඛාවහො චස්ස අජ්ඣාසයො පයොගො ච හොති. අත්තනො ච බුද්ධකාරකධම්මා උපරූපරි වඩ්ඪන්ති පරිපච්චන්ති ච. යතො ච මහාපුරිසො උළාරතමෙන පුඤ්ඤාභිසන්දෙන කුසලාභිසන්දෙන පවත්තියා පච්චයෙන සුඛස්සාහාරෙන සමන්නාගතො සත්තානං දක්ඛිණෙය්‍යො උත්තමගාරවට්ඨානං අසදිසං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තඤ්ච හොති. එවමනෙකගුණො අනෙකානිසංසො මහාභිනීහාරො පාරමීනං පච්චයොති වෙදිතබ්බො.

Thus this aspiration, accomplished through the eightfold harmonious combination, and endowed with four conditions, four causes, and four powers, is a condition for the perfections, being the root cause. And in the course of its arising, four marvelous and wonderful qualities become established in the Great Being: he embraces all beings with a loving heart as if they were his own legitimate children. His mind is not defiled by the defilement of affection for children. His intention and application are for the welfare and happiness of beings. And the qualities that lead to Buddhahood grow and mature in him more and more. Moreover, the Great Being, being endowed with a most noble current of merit and a wholesome current, and with the condition of its arising as nourishment for happiness, becomes worthy of offerings to beings, the supreme object of reverence, and an incomparable field of merit. Thus, the great aspiration should be understood as a condition for the perfections, possessing many virtues and countless benefits.

යථා ච අභිනීහාරො, එවං මහාකරුණා උපායකොසල්ලඤ්ච. තත්ථ උපායකොසල්ලං නාම දානාදීනං බොධිසම්භාරභාවස්ස නිමිත්තභූතා පඤ්ඤා, යාහි මහාකරුණූපායකොසල්ලතාහි මහාපුරිසානං අත්තසුඛනිරපෙක්ඛතා නිරන්තරං පරහිතකරණපසුතතා සුදුක්කරෙහිපි මහාබොධිසත්තචරිතෙහි විසාදාභාවො පසාදසම්බුද්ධිදස්සනසවනානුස්සරණකාලෙසුපි සත්තානං හිතසුඛප්පටිලාභහෙතුභාවො ච සම්පජ්ජති. තථා හිස්ස පඤ්ඤාය බුද්ධභාවසිද්ධි, කරුණාය බුද්ධකම්මසිද්ධි, පඤ්ඤාය සයං තරති, කරුණාය පරෙ තාරෙති, පඤ්ඤාය පරදුක්ඛං පරිජානාති, කරුණාය පරදුක්ඛපතිකාරං ආරභති, පඤ්ඤාය ච දුක්ඛෙ නිබ්බින්දති, කරුණාය [Pg.282] දුක්ඛං සම්පටිච්ඡති, තථා පඤ්ඤාය නිබ්බානාභිමුඛො හොති, කරුණාය වට්ටං පාපුණාති, තථා කරුණාය සංසාරාභිමුඛො හොති, පඤ්ඤාය තත්‍ර නාභිරමති, පඤ්ඤාය ච සබ්බත්ථ විරජ්ජති, කරුණානුගතත්තා න ච න සබ්බෙසං අනුග්ගහාය පවත්තො, කරුණාය සබ්බෙපි අනුකම්පති, පඤ්ඤානුගතත්තා න ච න සබ්බත්ථ විරත්තචිත්තො, පඤ්ඤාය ච අහංකාරමමංකාරාභාවො, කරුණාය ආලසියදීනතාභාවො, තථා පඤ්ඤාකරුණාහි යථාක්කමං අත්තපරනාථතා ධීරවීරභාවො, අනත්තන්තපඅපරන්තපතා, අත්තහිතපරහිතනිප්ඵත්ති, නිබ්භයාභිංසනකභාවො, ධම්මාධිපතිලොකාධිපතිතා, කතඤ්ඤුපුබ්බකාරිභාවො, මොහතණ්හාවිගමො, විජ්ජාචරණසිද්ධි, බලවෙසාරජ්ජනිප්ඵත්තීති සබ්බස්සාපි පාරමිතාඵලස්ස විසෙසෙන උපායභාවතො පඤ්ඤාකරුණා පාරමීනං පච්චයො. ඉදඤ්ච ද්වයං පාරමීනං විය පණිධානස්සාපි පච්චයො.

Just as with aspiration, so too with great compassion and skill in means. Herein, skill in means refers to the wisdom that serves as the sign of the requisites of enlightenment, such as giving, etc. Through this great compassion and skill in means, the Great Beings, indifferent to their own happiness, are constantly devoted to the welfare of others. Even in the face of the most difficult deeds in the great bodhisattva's conduct, they remain free from discouragement, and they become a cause for beings to attain welfare and happiness even when seeing, hearing, or recollecting the Buddha with serene faith. Thus, through wisdom, the attainment of Buddhahood is accomplished; through compassion, the work of a Buddha is accomplished. By wisdom, one crosses over oneself; by compassion, one causes others to cross over. By wisdom, one fully understands the suffering of others; by compassion, one undertakes to counteract that suffering. By wisdom, one becomes disenchanted with suffering; by compassion, one accepts suffering. By wisdom, one is oriented towards Nibbāna; by compassion, one reaches the round of existence. By compassion, one is oriented towards saṃsāra; by wisdom, one does not delight in it. By wisdom, one becomes dispassionate towards all things; yet, being accompanied by compassion, one does not fail to proceed to help all beings. By compassion, one has pity for all; yet, being accompanied by wisdom, one's mind does not fail to be dispassionate towards all things. By wisdom, there is the absence of 'I' and 'mine'; by compassion, there is the absence of laziness and dejection. Thus, through wisdom and compassion, in due order, one attains the state of being a refuge for oneself and others, the state of being wise and heroic, not tormenting oneself or others, the fulfillment of one’s own welfare and that of others, the state of fearlessness and of inspiring awe, sovereignty over the Dhamma and the world, the state of being grateful and a benefactor, the dispelling of delusion and craving, the accomplishment of true knowledge and conduct, and the attainment of the powers and confidences. Because wisdom and compassion serve as the special means for the fruit of all the perfections, they are a condition for the perfections. Moreover, these two are a condition for aspiration, just as they are for the perfections.

තථා උස්සාහඋම්මඞ්ගඅවත්ථානහිතචරියා ච පාරමීනං පච්චයාති වෙදිතබ්බා, යා බුද්ධභාවස්ස උප්පත්තිට්ඨානතාය බුද්ධභූමියොති වුච්චන්ති. තත්ථ උස්සාහො නාම බොධිසම්භාරානං අබ්භුස්සහනවීරියං. උම්මඞ්ගො නාම බොධිසම්භාරෙසු උපායකොසල්ලභූතා පඤ්ඤා. අවත්ථානං නාම අධිට්ඨානං අචලාධිට්ඨානතා. හිතචරියා නාම මෙත්තාභාවනා කරුණාභාවනා ච.

Similarly, effort, wisdom, steadfastness, and conduct beneficial to others are to be understood as conditions for the perfections, which are called the 'Buddha-grounds' because they serve as the basis for the arising of Buddhahood. Herein, effort refers to the energy of striving for the requisites of enlightenment. Wisdom refers to the wisdom that is skill in means regarding the requisites of enlightenment. Steadfastness refers to determination, unshakable determination. Conduct beneficial to others refers to the cultivation of loving-kindness and compassion.

තථා නෙක්ඛම්මපවිවෙකඅලොභාදොසාමොහනිස්සරණප්පභෙදා ඡ අජ්ඣාසයා. නෙක්ඛම්මජ්ඣාසයා හි බොධිසත්තා හොන්ති කාමෙසු ඝරාවාසෙ ච දොසදස්සාවිනො, තථා පවිවෙකජ්ඣාසයා සඞ්ගණිකාය දොසදස්සාවිනො, අලොභජ්ඣාසයා ලොභෙ දොසදස්සාවිනො, අදොසජ්ඣාසයා දොසෙ දොසදස්සාවිනො, අමොහජ්ඣාසයා මොහෙ දොසදස්සාවිනො, නිස්සරණජ්ඣාසයා සබ්බභවෙසු දොසදස්සාවිනොති. තස්මා එතෙ බොධිසත්තානං ඡ අජ්ඣාසයා දානාදීනං පාරමීනං පච්චයාති වෙදිතබ්බා. න හි ලොභාදීසු ආදීනවදස්සනෙන අලොභාදීනං අධිකභාවෙන ච විනා දානාදිපාරමියො සම්භවන්ති, අලොභාදීනඤ්හි අධිකභාවෙන පරිච්චාගාදිනින්නචිත්තතා අලොභජ්ඣාසයාදිතාති වෙදිතබ්බා.

Similarly, there are six inclinations: renunciation, seclusion, non-greed, non-hatred, non-delusion, and deliverance. For Bodhisattas with an inclination towards renunciation, they see the faults in sensual pleasures and household life. Similarly, those with an inclination towards seclusion see the faults in association. Those with an inclination towards non-greed see the faults in greed. Those with an inclination towards non-hatred see the faults in hatred. Those with an inclination towards non-delusion see the faults in delusion. Those with an inclination towards deliverance see the faults in all states of existence. Therefore, these six inclinations of Bodhisattas should be understood as conditions for the perfections, such as giving, etc. For without seeing the dangers in greed and so forth, and without the predominance of non-greed and so forth, the perfections like giving cannot arise. For it should be understood that the mind inclined towards relinquishment and so forth, due to the predominance of non-greed and so forth, is the inclination towards non-greed, etc.

යථා [Pg.283] චෙතෙ එවං දානජ්ඣාසයතාදයොපි බොධියා චරන්තානං බොධිසත්තානං දානාදිපාරමීනං පච්චයො. දානජ්ඣාසයතාය හි බොධිසත්තා තප්පටිපක්ඛෙ මච්ඡෙරෙ දොසදස්සාවිනො හුත්වා සම්මදෙව දානපාරමිං පරිපූරෙන්ති. සීලජ්ඣාසයතාය දුස්සීල්‍යෙ දොසදස්සාවිනො හුත්වා සම්මදෙව සීලපාරමිං පරිපූරෙන්ති. නෙක්ඛම්මජ්ඣාසයතාය කාමෙසු ඝරාවාසෙ ච, යථාභූතඤාණජ්ඣාසයතාය අඤ්ඤාණෙ විචිකිච්ඡාය ච, වීරියජ්ඣාසයතාය කොසජ්ජෙ, ඛන්තියජ්ඣාසයතාය අක්ඛන්තියං, සච්චජ්ඣාසයතාය විසංවාදෙ, අධිට්ඨානජ්ඣාසයතාය අනධිට්ඨානෙ, මෙත්තාජ්ඣාසයතාය බ්‍යාපාදෙ, උපෙක්ඛාජ්ඣාසයතාය ලොකධම්මෙසු ආදීනවදස්සාවිනො හුත්වා සම්මදෙව නෙක්ඛම්මාදිපාරමියො පරිපූරෙන්ති. දානජ්ඣාසයතාදයො දානාදිපාරමීනං නිප්ඵත්තිකාරණත්තා පච්චයො.

Just as these are, so too are the inclinations towards giving and so forth a condition for the perfections of giving and so forth for Bodhisattas who practice for enlightenment. For by the inclination towards giving, Bodhisattas, seeing the fault in its opposite, stinginess, rightly fulfill the perfection of giving. By the inclination towards virtue, seeing the fault in misconduct, they rightly fulfill the perfection of virtue. By the inclination towards renunciation, seeing the fault in sensual pleasures and household life; by the inclination towards true knowledge, seeing the fault in ignorance and doubt; by the inclination towards energy, seeing the fault in laziness; by the inclination towards patience, seeing the fault in impatience; by the inclination towards truthfulness, seeing the fault in falsehood; by the inclination towards determination, seeing the fault in indecision; by the inclination towards loving-kindness, seeing the fault in ill will; by the inclination towards equanimity, seeing the danger in worldly conditions—they rightly fulfill the perfections of renunciation and so forth. The inclinations towards giving and so forth are a condition because they are the cause for the accomplishment of the perfections of giving and so forth.

තථා අපරිච්චාගපරිච්චාගාදීසු යථාක්කමං ආදීනවානිසංසපච්චවෙක්ඛණා දානාදිපාරමීනං පච්චයො. තත්ථායං පච්චවෙක්ඛණාවිධිඛෙත්තවත්ථුහිරඤ්ඤසුවණ්ණගොමහිංසදාසිදාසපුත්තදාරාදිපරිග්ගහබ්‍යාසත්තචිත්තානං සත්තානං ඛෙත්තාදීනං වත්ථුකාමභාවෙන බහුපත්ථනීයභාවතො රාජචොරාදිසාධාරණභාවතො විවාදාධිට්ඨානතො සපත්තකරණතො නිස්සාරතො පටිලාභපරිපාලනෙසු පරවිහෙඨනහෙතුතො විනාසනිමිත්තඤ්ච සොකාදිඅනෙකවිහිතබ්‍යසනාවහතො තදාසත්තිනිදානඤ්ච මච්ඡෙරමලපරියුට්ඨිතචිත්තානං අපායූපපත්තිහෙතුභාවතොති එවං විවිධවිපුලානත්ථාවහානි පරිග්ගහවත්ථූනි නාම. තෙසං පරිච්චාගොයෙව එකො සොත්ථිභාවොති පරිච්චාගෙ අප්පමාදො කරණීයො.

Similarly, reflecting on the disadvantages and advantages, in due order, with regard to non-relinquishment, relinquishment, and so forth, is a condition for the perfections of giving and so forth. Herein, this reflection is as follows: For beings whose minds are engrossed in possessions such as fields, building sites, gold, silver, cattle, buffaloes, male and female slaves, sons, wives, and so forth, these fields and so forth, being objects of sensual pleasure, are highly desirable, common to kings, thieves, and others, grounds for disputes, causes of animosity, without substance, a cause of harming others in acquiring and maintaining them, and a sign of ruin, bringing various calamities such as sorrow; and being the origin of attachment to them, they are the cause of rebirth in woeful states for those whose minds are assailed by the stain of stinginess. Thus, objects of possession bring manifold and extensive harm. Their relinquishment alone is the state of well-being. Therefore, one should be heedful in relinquishment.

අපි ච යාචකො යාචමානො අත්තනො ගුය්හස්ස ආචික්ඛනතො ‘‘මය්හං විස්සාසිකො’’ති ච, ‘‘පහාය ගමනීයමත්තනො සන්තකං ගහෙත්වා පරලොකං යාහීති මය්හං උපදෙසකො’’ති ච, ‘‘ආදිත්තෙ විය අගාරෙ මරණග්ගිනා ආදිත්තෙ ලොකෙ තතො මය්හං සන්තකස්ස අපවාහකසහායො’’ති ච, ‘‘අපවාහිතස්ස චස්ස අඣාපනනික්ඛෙපට්ඨානභූතො’’ති ච දානසඞ්ඛාතෙ කල්‍යාණකම්මස්මිං සහායභාවතො සබ්බසම්පත්තීනං අග්ගභූතාය පරමදුල්ලභාය බුද්ධභූමියා සම්පත්තිහෙතුභාවතො ච ‘‘පරමො කල්‍යාණමිත්තො’’ති ච පච්චවෙක්ඛිතබ්බං.

Moreover, the beggar who asks should be regarded as one who, by revealing his private need, is 'my confidant'; and as an advisor who says, 'Relinquishing what must be left behind, take your own possessions with you to the next world'; and as a companion who helps one remove one's possessions from the world that is ablaze with the fire of death, like a house on fire; and as a secure place to deposit what has been removed. Furthermore, because of his companionship in the meritorious act known as giving, and because it is a cause for attaining the state of Buddhahood—the highest of all attainments and supremely rare—one should reflect, 'He is a supreme spiritual friend.'

තථා [Pg.284] ‘‘උළාරෙ කම්මනි අනෙනාහං සම්භාවිතො, තස්මා සා සම්භාවනා අවිතථා කාතබ්බා’’ති ච, ‘‘එකන්තභෙදිතාය ජීවිතස්ස අයාචිතෙනාපි මයා දාතබ්බං, පගෙව යාචිතෙනා’’ති ච, ‘‘උළාරජ්ඣාසයෙහි ගවෙසිත්වාපි දාතබ්බතො සයමෙවාගතො මම පුඤ්ඤෙනා’’ති ච ‘‘යාචකස්ස දානාපදෙසෙන මය්හමෙවායමනුග්ගහො’’ති ච, ‘‘අහං විය අයං සබ්බොපි ලොකො මයා අනුග්ගහෙතබ්බො’’ති ච, ‘‘අසති යාචකෙ කථං මය්හං දානපාරමී පූරෙය්‍යා’’ති ච, ‘‘යාචකානමෙව චත්ථාය මයා සබ්බො පරිග්ගහෙතබ්බො’’ති ච, ‘‘මං අයාචිත්වාව මම සන්තකං යාචකා කදා සයමෙව ගණ්හෙය්‍යු’’න්ති ච, ‘‘කථමහං යාචකානං පියො චස්සං මනාපො’’ති ච, ‘‘කථං වා තෙ මය්හං පියා චස්සු මනාපා’’ති ච, ‘‘කථං වාහං දදමානො දත්වාපි ච අත්තමනො චස්සං පමුදිතො පීතිසොමනස්සජාතො’’ති ච, ‘‘කථං වා මෙ යාචකා භවෙය්‍යුං උළාරො ච දානජ්ඣාසයො’’ති ච, ‘‘කථං වාහමයාචිතො එව යාචකානං හදයමඤ්ඤාය දදෙය්‍ය’’න්ති ච, ‘‘සති ධනෙ යාචකෙ ච අපරිච්චාගො මහතී මය්හං වඤ්චනා’’ති ච, ‘‘කථං වාහං අත්තනො අඞ්ගානි ජීවිතං වාපි යාචකානං පරිච්චජෙය්‍ය’’න්ති ච පරිච්චාගනින්නතා උපට්ඨපෙතබ්බා. අපි ච ‘‘අත්ථො නාමායං නිරපෙක්ඛං දායකමනුගච්ඡති, යථා තං නිරපෙක්ඛං ඛෙපකං කිටකො’’ති ච අත්ථෙ නිරපෙක්ඛතාය චිත්තං උප්පාදෙතබ්බං.

Similarly, one should reflect: 'By this noble act, I am honored; therefore, that honor should be made true,' and 'Given that life is utterly perishable, I must give even without being asked, how much more so when asked,' and 'Since it should be given even when sought by those with noble aspirations, he has come by himself through my merit,' and 'By the pretext of giving to the beggar, this is indeed a favor to me,' and 'This entire world should be helped by me, just as I would help myself,' and 'If there were no beggars, how could my perfection of giving be fulfilled?' and 'For the sake of beggars alone should all my possessions be acquired,' and 'When will beggars take what is mine by themselves without even asking me?' and 'How can I become dear and pleasing to beggars?' and 'How can they become dear and pleasing to me?' and 'How can I, while giving and after giving, be content, delighted, joyous, and filled with happiness and gladness?' and 'How might I have beggars, and a noble inclination to give?' and 'How can I, without being asked, know the hearts of beggars and give?' and 'When there is wealth and a beggar, not relinquishing is a great self-deception,' and 'How can I give up my own limbs or even my life for beggars?'—such an inclination towards relinquishment should be established. Moreover, one should reflect: 'This benefit indeed follows the giver who is without expectation, just as a pebble follows the one who flicks it without expectation'—thus, the mind should be developed towards being without expectation for the result.

යාචමානො පන යදි පියපුග්ගලො හොති, ‘‘පියො මං යාචතී’’ති සොමනස්සං උප්පාදෙතබ්බං. අථ උදාසීනපුග්ගලො හොති, ‘‘අයං මං යාචමානො අද්ධා ඉමිනා පරිච්චාගෙන මිත්තො හොතී’’ති සොමනස්සං උප්පාදෙතබ්බං. දදන්තොපි හි යාචකානං පියො හොතීති. අථ පන වෙරී පුග්ගලො යාචති, ‘‘පච්චත්ථිකො මං යාචති, අයං මං යාචමානො අද්ධා ඉමිනා පරිච්චාගෙන වෙරී පියො මිත්තො හොතී’’ති විසෙසෙන සොමනස්සං උප්පාදෙතබ්බං. එවං පියපුග්ගලෙ විය මජ්ඣත්තවෙරිපුග්ගලෙසුපි මෙත්තාපුබ්බඞ්ගමං කරුණං උපට්ඨපෙත්වාව දාතබ්බං.

When a beloved person asks, one should generate joy, thinking, "A beloved person is asking me." If it is a neutral person, one should generate joy, thinking, "This person asking me will surely become a friend through this act of giving." For one who gives becomes dear to those who ask. But if an enemy asks, one should generate even greater joy, thinking, "My adversary is asking me; surely, through this act of giving, this enemy will become a beloved friend." Thus, just as with a beloved person, having established compassion preceded by loving-kindness, one should give even to neutral and hostile individuals.

සචෙ පනස්ස චිරකාලපරිභාවිතත්තා ලොභස්ස දෙය්‍යධම්මවිසයා ලොභධම්මා උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තෙන බොධිසත්තපටිඤ්ඤෙන ඉති පටිසඤ්චික්ඛිතබ්බං ‘‘නනු තයා සප්පුරිසසම්බොධාය අභිනීහාරං කරොන්තෙන සබ්බසත්තානං උපකාරත්ථාය අයං කායො නිස්සට්ඨො තප්පරිච්චාගමයඤ්ච පුඤ්ඤං, තත්ථ නාම [Pg.285] තෙ බාහිරෙපි වත්ථුස්මිං අභිසඞ්ගප්පවත්ති හත්ථිසිනානසදිසී හොති, තස්මා තයා න කත්ථචි සඞ්ගො උප්පාදෙතබ්බො. සෙය්‍යථාපි නාම මහතො භෙසජ්ජරුක්ඛස්ස තිට්ඨතො මූලං මූලත්ථිකා හරන්ති, පපටිකං තචං ඛන්ධං විටපං සාරං සාඛං පලාසං පුප්ඵං ඵලං ඵලත්ථිකා හරන්ති, න තස්ස රුක්ඛස්ස ‘මය්හං සන්තකං එතෙ හරන්තී’ති විතක්කසමුදාචාරො හොති, එවමෙව සබ්බලොකහිතාය උස්සුක්කමාපජ්ජන්තෙන මයා මහාදුක්ඛෙ අකතඤ්ඤුකෙ නිච්චාසුචිම්හි කායෙ පරෙසං උපකාරාය විනියුජ්ජමානෙ අණුමත්තොපි මිච්ඡාවිතක්කො න උප්පාදෙතබ්බො. කො වා එත්ථ විසෙසො අජ්ඣත්තිකබාහිරෙසු මහාභූතෙසු එකන්තභෙදනවිකිරණවිද්ධංසනධම්මෙසු, කෙවලං පන සම්මොහවිජම්භිතමෙතං, යදිදං එතං මම එසොහමස්මි එසො මෙ අත්තාති අභිනිවෙසො. තස්මා බාහිරෙසු විය අජ්ඣත්තිකෙසුපි කරචරණනයනාදීසු මංසාදීසු ච අනපෙක්ඛෙන හුත්වා ‘තං තදත්ථිකා හරන්තූ’ති නිස්සට්ඨචිත්තෙන භවිතබ්බ’’න්ති.

However, if, due to long habituation, states of greed concerning the object to be given should arise, then that one with the resolve of a Bodhisatta should reflect thus: 'Did you not, when undertaking the striving for perfect enlightenment, relinquish this body for the benefit of all beings and the merit consisting of that relinquishing? Yet, in that case, your attachment to even external objects becomes like an elephant's bath. Therefore, you should not allow attachment to arise anywhere. Just as when a great medicinal tree is standing, those who need its root take its root; those who need its bark, trunk, branches, heartwood, limbs, leaves, flowers, or fruit take them; and that tree does not have the thought, "They are taking what belongs to me." Even so, as I become eager for the welfare of the whole world, I should not allow even the slightest wrong thought to arise when offering this body—which is subject to great suffering, ungrateful, and ever impure—for the benefit of others. What difference, indeed, is there between internal and external great elements, which are of a nature to be utterly broken up, scattered, and destroyed? This, namely the clinging that "This is mine, this I am, this is my self," is merely a manifestation of delusion. Therefore, just as with external things, one should be without concern even for internal things—hands, feet, eyes, and so on, and flesh and so on—and one should be with a mind relinquished, thinking, "Let those who need them take them."'

එවං පටිසඤ්චික්ඛතො චස්ස සම්බොධාය පහිතත්තස්ස කායජීවිතෙසු නිරපෙක්ඛස්ස අප්පකසිරෙනෙව කායවචීමනොකම්මානි සුවිසුද්ධානි හොන්ති. සො සුවිසුද්ධකායවචීමනොකම්මන්තො විසුද්ධාජීවො ඤායපටිපත්තියං ඨිතො අපායුපායකොසල්ලසමන්නාගමෙන භිය්‍යොසොමත්තාය දෙය්‍යධම්මපරිච්චාගෙන අභයදානසද්ධම්මදානෙහි ච සබ්බසත්තෙ අනුග්ගණ්හිතුං සමත්ථො හොතීති අයං තාව දානපාරමියං පච්චවෙක්ඛණානයො.

By reflecting thus, one whose mind is directed towards enlightenment and is indifferent to body and life will effortlessly purify bodily, verbal, and mental actions. With purified bodily, verbal, and mental actions and purified livelihood, established in righteous practice, endowed with skill in what is the way and what is not the way, one becomes capable of helping all beings to a greater extent through the relinquishing of gifts, the gift of fearlessness, and the gift of the Dhamma. This, then, is the method of reviewing the perfection of giving.

සීලපාරමියං පන එවං පච්චවෙක්ඛිතබ්බං – ඉදඤ්හි සීලං නාම ගඞ්ගොදකාදීහි විසොධෙතුං අසක්කුණෙය්‍යස්ස දොසමලස්ස වික්ඛාලනජලං, හරිචන්දනාදීහි විනෙතුං අසක්කුණෙය්‍යස්ස රාගාදිපරිළාහස්ස විනයනං, හාරමකුටකුණ්ඩලාදීහි පචුරජනාලඞ්කාරෙහි අසාධාරණො සාධූනං අලඞ්කාරවිසෙසො, සබ්බදිසාවායනතො අකිත්තිමො සබ්බකාලානුරූපො ච සුරභිගන්ධො, ඛත්තියමහාසාලාදීහි දෙවතාහි ච වන්දනීයාදිභාවාවහනතො පරමො වසීකරණමන්තො, චාතුමහාරාජිකාදිදෙවලොකාරොහණසොපානපන්ති, ඣානාභිඤ්ඤානං අධිගමූපායො, නිබ්බානමහානගරස්ස සම්පාපකමග්ගො, සාවකබොධිපච්චෙකබොධිසම්මාසම්බොධීනං පතිට්ඨානභූමි, යං යං වා පනිච්ඡිතං පත්ථිතං, තස්ස තස්ස සමිජ්ඣනූපායභාවතො චින්තාමණිකප්පරුක්ඛාදිකෙ ච අතිසෙති.

Now, the perfection of virtue should be reflected upon thus: This virtue is the water for washing away the stain of hatred, which cannot be cleansed by the waters of the Ganges or other rivers. It is the allaying of the burning fever of lust and other torments, which cannot be remedied by sandalwood paste or other means. It is a unique adornment of the virtuous, unmatched by the abundant decorations of many people, like necklaces, crowns, or earrings. It is a natural fragrance, wafting in all directions, suitable for all times. By bringing about a state of being worthy of veneration by nobles, great householders, and deities, it is the supreme spell of mastery. It is a flight of stairs for ascending to the heavens, beginning with the realm of the Four Great Kings. It is a means to the attainment of jhānas and higher knowledges. It is the path that leads to the great city of Nibbāna. It is the ground of establishment for the enlightenment of disciples, solitary Buddhas, and perfectly enlightened Buddhas. Inasmuch as it is the means for the fulfillment of whatever is desired and wished for, it even surpasses the wish-fulfilling gem and the wish-granting tree.

වුත්තඤ්චෙතං [Pg.286] භගවතා – ‘‘ඉජ්ඣති, භික්ඛවෙ, සීලවතො චෙතොපණිධිවිසුද්ධත්තා’’ති (දී. නි. 3.337; අ. නි. 8.35). අපරම්පි වුත්තං – ‘‘ආකඞ්ඛෙය්‍ය චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ‘සබ්‍රහ්මචාරීනං පියො ච අස්සං මනාපො ච ගරු ච භාවනීයො චා’ති, සීලෙස්වෙවස්ස පරිපූරකාරී’’තිආදි (ම. නි. 1.65). තථා ‘‘අවිප්පටිසාරත්ථානි ඛො, ආනන්ද, කුසලානි සීලානී’’ති (අ. නි. 11.1). ‘‘පඤ්චිමෙ, ගහපතයො, ආනිසංසා සීලවතො සීලසම්පදායා’’තිආදිසුත්තානඤ්ච (දී. නි. 2.150; 3.316; අ. නි. 5.213; මහාව. 285) වසෙන සීලස්ස ගුණා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා. තථා අග්ගික්ඛන්ධොපමසුත්තාදීනං (අ. නි. 7.72) වසෙන සීලවිරහෙ ආදීනවා. පීතිසොමනස්සනිමිත්තතො අත්තානුවාදපරාපවාදදණ්ඩදුග්ගතිභයාභාවතො විඤ්ඤූහි පාසංසභාවතො අවිප්පටිසාරහෙතුතො සොත්ථිට්ඨානතො අතිජනසාපතෙය්‍යාධිපතෙය්‍යායුරූපට්ඨානබන්ධුමිත්තසම්පත්තීනං අතිසයනතො ච සීලං පච්චවෙක්ඛිතබ්බං. සීලවතො හි අත්තනො සීලසම්පදාහෙතු මහන්තං පීතිසොමනස්සං උප්පජ්ජති – ‘‘කතං වත මයා කුසලං, කතං කල්‍යාණං, කතං භීරුත්තාණ’’න්ති.

This was spoken by the Blessed One: 'Monks, the aspiration of one with virtue succeeds because of purity of intention' (Dī. Ni. 3.337; A. Ni. 8.35). Furthermore, it was said: 'If a monk, monks, should wish, "May I be dear to my fellow practitioners, beloved, respected, and esteemed," he should be a perfect fulfiller of the virtues' (Ma. Ni. 1.65). Likewise, 'Indeed, Ānanda, wholesome virtues are for the purpose of freedom from remorse' (A. Ni. 11.1). 'Householders, there are these five benefits for one with virtue, accomplished in virtue' — and so on, as found in the suttas (Dī. Ni. 2.150; 3.316; A. Ni. 5.213; Mahāva. 285) — the qualities of virtue should be contemplated. Similarly, through the Aggikkhandhopama Sutta and others (A. Ni. 7.72), the disadvantages of lacking virtue should be considered. Virtue should be contemplated as a source of joy and gladness, as the absence of fear of self-reproach, blame from others, punishment, and a bad destination, as being praised by the wise, as the cause for non-remorse, as a foundation of safety, and as surpassing the accomplishments of human wealth, sovereignty, longevity, beauty, status, and the abundance of relatives and friends. For a virtuous one, due to their accomplishment in virtue, great joy and gladness arise: 'Truly, I have done a wholesome deed, I have done a meritorious deed, I have done what is a refuge from fear.'

තථා සීලවතො අත්තා න උපවදති, න පරෙ විඤ්ඤූ, දණ්ඩදුග්ගතිභයානං සම්භවො එව නත්ථි. ‘‘සීලවා පුරිසපුග්ගලො කල්‍යාණධම්මො’’ති විඤ්ඤූනං පාසංසො හොති. තථා සීලවතො ය්වායං ‘‘කතං වත මයා පාපං, කතං ලුද්දකං, කතං කිබ්බිස’’න්ති දුස්සීලස්ස විප්පටිසාරො උප්පජ්ජති, සො න හොති. සීලඤ්ච නාමෙතං අප්පමාදාධිට්ඨානතො භොගබ්‍යසනාදිපරිහාරමුඛෙන මහතො අත්ථස්ස සාධනතො මඞ්ගලභාවතො ච පරමං සොත්ථිට්ඨානං, නිහීනජච්චොපි සීලවා ඛත්තියමහාසාලාදීනං පූජනීයො හොතීති කුලසම්පත්තිං අතිසෙති සීලසම්පදා, ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, මහාරාජ? ඉධ තෙ අස්ස දාසො කම්මකරො’’තිආදිවචනඤ්චෙත්ථ (දී. නි. 1.186) සාධකං. චොරාදීහි අසාධාරණතො පරලොකානුගමනතො මහප්ඵලභාවතො සමථාදිගුණාධිට්ඨානතො ච බාහිරධනං අතිසෙති සීලං. පරමස්ස චිත්තිස්සරියස්ස අධිට්ඨානභාවතො ඛත්තියාදීනං ඉස්සරියං අතිසෙති සීලං. සීලනිමිත්තඤ්හි තංතංසත්තනිකායෙසු සත්තානං ඉස්සරියං, වස්සසතදීඝප්පමාණතො ජීවිතතො එකාහම්පි සීලවතො ජීවිතස්ස විසිට්ඨතාවචනතො සති ච ජීවිතෙ සික්ඛානික්ඛිපනස්ස මරණතාවචනතො සීලං ජීවිතතො විසිට්ඨතරං[Pg.287]. වෙරීනම්පි මනුඤ්ඤභාවාවහනතො ජරාරොගවිපත්තීහි අනභිභවනීයතො ච රූපසම්පත්තිං අතිසෙති සීලං. පාසාදහම්මියාදිට්ඨානවිසෙසෙ රාජයුවරාජසෙනාපතිආදිට්ඨානවිසෙසෙ ච අතිසෙති සීලං සුඛවිසෙසාධිට්ඨානභාවතො. සභාවසිනිද්ධෙ සන්තිකාවචරෙපි බන්ධුජනෙ මිත්තජනෙ ච අතිසෙති එකන්තහිතසම්පාදනතො පරලොකානුගමනතො ච ‘‘න තං මාතාපිතා කයිරා’’තිආදිවචනඤ්චෙත්ථ (ධ. ප. 43) සාධකං. තථා හත්ථිඅස්සරථපත්තිබලකායෙහි මන්තාගදසොත්ථානප්පයොගෙහි ච දුරාරක්ඛං අත්තානං ආරක්ඛාභාවෙන සීලමෙව විසිට්ඨතරං අත්තාධීනතො අපරාධීනතො මහාවිසයතො ච. තෙනෙවාහ – ‘‘ධම්මො හවෙ රක්ඛති ධම්මචාරි’’න්තිආදි (ජා. 1.10.102). එවමනෙකගුණසමන්නාගතං සීලන්ති පච්චවෙක්ඛන්තස්ස අපරිපුණ්ණා චෙව සීලසම්පදා පාරිපූරිං ගච්ඡති අපරිසුද්ධා ච පාරිසුද්ධිං.

Thus, the virtuous person does not reproach themselves, nor do other wise ones reproach them. There is simply no arising of the fear of punishment and of a bad destination. 'A virtuous individual is one of excellent qualities'—such is the praise of the wise. For the virtuous, there arises no remorse such as, 'I have done evil, I have acted cruelly, I have committed sin,' the kind of remorse which torments the unvirtuous. Moreover, virtue, because it is founded on heedfulness, because it averts the loss of wealth and other misfortunes, because it accomplishes great benefit, and because it is auspicious, is the supreme foundation of security. Even a person of low birth, if virtuous, is worthy of honor from great nobles and brahmins—thus the accomplishment of virtue surpasses the accomplishment of lineage. As it is said: 'What do you think, great king? Suppose you had a slave or a worker...' (Dīgha Nikāya 1.186)—this illustrates the point. Virtue surpasses external wealth because it is not shared with thieves and others, it accompanies one to the next life, it yields great fruit, and it serves as the foundation for qualities like tranquility. Virtue surpasses the sovereignty of kings and others because it is the foundation of supreme mastery over the mind. For virtue is the mark of sovereignty among beings in the various classes of beings. Because it is said that even a single day of a virtuous person's life is more excellent than a life a hundred years long, and because, while one is alive, the laying down of the training is said to be death, virtue is more excellent than life itself. Virtue surpasses physical beauty because it brings about a pleasing state even in enemies and because it cannot be overcome by the misfortunes of old age and sickness. Virtue surpasses special places such as palaces and mansions, and special positions such as king, crown prince, and general, because it is the foundation of a special happiness. Virtue surpasses even naturally affectionate and nearby relatives and friends because it accomplishes one's exclusive welfare and accompanies one to the next life. And the saying, 'Not what a mother or father might do...' (Dhammapada 43) is a proof of this. Furthermore, virtue itself is more excellent for protecting the self, which is difficult to protect, than are the forces of elephants, horses, chariots, and infantry, or the use of spells, medicines, and blessings, because it is dependent on oneself, not on others, and because of its vast scope. Therefore it was said: 'The Dhamma indeed protects one who lives by the Dhamma...' (Jātaka 1.10.102). For one who reflects thus on virtue as being endowed with these many qualities, an incomplete accomplishment of virtue reaches fulfillment, and an impure one reaches purity.

සචෙ පනස්ස දීඝරත්තං පරිචයෙන සීලපටිපක්ඛා ධම්මා දොසාදයො අන්තරන්තරා උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තෙන බොධිසත්තපටිඤ්ඤෙන එවං පටිසඤ්චික්ඛිතබ්බං – නනු තයා සම්බොධාය පණිධානං කතං, සීලවිකලෙන ච න සක්කා ලොකියාපි සම්පත්තියො පාපුණිතුං, පගෙව ලොකුත්තරා, සබ්බසම්පත්තීනං පන අග්ගභූතාය සම්මාසම්බොධියා අධිට්ඨානභූතෙන සීලෙන පරමුක්කංසගතෙන භවිතබ්බං, තස්මා ‘‘කිකීව අණ්ඩ’’න්තිආදිනා (විසුද්ධි. 1.19; දී. නි. අට්ඨ. 1.7) වුත්තනයෙන සම්මා සීලං රක්ඛන්තෙන සුට්ඨුතරං තයා පෙසලෙන භවිතබ්බං.

But if, through long familiarity, qualities opposed to virtue, such as aversion, should arise from time to time, then one who has made the bodhisatta promise should reflect thus: 'Have you not made a resolve for full enlightenment? With deficient virtue, it is not possible to attain even worldly accomplishments, let alone supramundane ones. Furthermore, for perfect self-enlightenment, which is the chief of all accomplishments, the virtue that is its foundation must be brought to the highest excellence. Therefore, in the manner spoken of as 'like a pheasant its egg,' guarding your virtue well, you must be even more amiable.'

අපි ච තයා ධම්මදෙසනාය යානත්තයෙ සත්තානං අවතාරණපරිපාචනානි කාතබ්බානි, සීලවිකලස්ස ච වචනං න පච්චෙතබ්බං හොති, අසප්පායාහාරවිචාරස්ස විය වෙජ්ජස්ස තිකිච්ඡනං, තස්මා කථාහං සද්ධෙය්‍යො හුත්වා සත්තානං අවතාරණපරිපාචනානි කරෙය්‍යන්ති සභාවපරිසුද්ධසීලෙන භවිතබ්බං. කිඤ්ච ඣානාදිගුණවිසෙසයොගෙන මෙ සත්තානං උපකාරකරණසමත්ථතා පඤ්ඤාපාරමිආදිපරිපූරණඤ්ච, ඣානාදයො ච ගුණා සීලපාරිසුද්ධිං විනා න සම්භවන්තීති සම්මදෙව සීලං පරිසොධෙතබ්බං.

Furthermore, by teaching the Dhamma, you must accomplish the guiding and maturing of beings in the three vehicles. And the word of one deficient in virtue is not to be trusted, like the treatment by a physician who himself partakes of unsuitable food. Therefore, one must be of naturally pure virtue, thinking, 'How can I, being trustworthy, accomplish the guiding and maturing of beings?' Moreover, my ability to benefit beings comes through the application of special qualities such as jhāna, as does the fulfillment of the perfection of wisdom and so on. And since jhāna and other such qualities are not possible without purity of virtue, virtue must be thoroughly purified.

තථා ‘‘සම්බාධො ඝරාවාසො රජොපථො’’තිආදිනා (දී. නි. 1.191; සං. නි. 2.154; ම. නි. 1.291; 2.10) ඝරාවාසෙ, ‘‘අට්ඨිකඞ්කලූපමා කාමා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.234; පාචි. 175) ‘‘මාතාපි පුත්තෙන විවදතී’’තිආදිනා [Pg.288] (ම. නි. 1.178) ච කාමෙසු, ‘‘සෙය්‍යථාපි පුරිසො ඉණං ආදාය කම්මන්තෙ පයොජෙය්‍යා’’තිආදිනා (දී. නි. 1.218) කාමච්ඡන්දාදීසු ආදීනවදස්සනපුබ්බඞ්ගමා වුත්තවිපරියායෙන ‘‘අබ්භොකාසො පබ්බජ්ජා’’තිආදිනා (දී. නි. 1.191; සං. නි. 2.154) පබ්බජ්ජාදීසු ආනිසංසපටිසඞ්ඛාවසෙන නෙක්ඛම්මපාරමියං පච්චවෙක්ඛණා වෙදිතබ්බා. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන දුක්ඛක්ඛන්ධ- (ම. නි. 1.163 ආදයො) ආසිවිසොපමසුත්තා- (සං. නි. 4.238) දිවසෙන වෙදිතබ්බො.

Likewise, the reviewing of the perfection of renunciation is to be understood as follows. It is preceded by seeing the drawbacks in household life, as in 'Household life is confining, a path of dust,' and so on; in sensual pleasures, as in 'Sensual pleasures are like a skeleton,' and 'Even a mother quarrels with her son,' and so on; and in sensual desire and so on, as in 'Just as a man, having taken a loan, would engage in work,' and so on. Conversely, it is the contemplation of the benefits in the going forth and so on, as in 'The going forth is the open air,' and so on. This is the summary here; the detailed explanation, however, is to be understood by way of discourses such as the Dukkhakkhandha Sutta and the Āsivisopama Sutta.

තථා ‘‘පඤ්ඤාය විනා දානාදයො ධම්මා න විසුජ්ඣන්ති, යථාසකං බ්‍යාපාරසමත්ථා ච න හොන්තී’’ති පඤ්ඤාගුණා මනසිකාතබ්බා. යථෙව හි ජීවිතෙන විනා සරීරයන්තං න සොභති, න ච අත්තනො කිරියාසු පටිපත්තිසමත්ථං හොති, යථා ච චක්ඛාදීනි ඉන්ද්‍රියානි විඤ්ඤාණෙන විනා යථාසකං විසයෙසු කිච්චං කාතුං නප්පහොන්ති, එවං සද්ධාදීනි ඉන්ද්‍රියානි පඤ්ඤාය විනා සකිච්චපටිපත්තියං අසමත්ථානීති පරිච්චාගාදිපටිපත්තියං පඤ්ඤා පධානකාරණං. උම්මීලිතපඤ්ඤාචක්ඛුකා හි මහාබොධිසත්තා අත්තනො අඞ්ගපච්චඞ්ගානිපි දත්වා අනත්තුක්කංසකා අපරවම්භකා ච හොන්ති, භෙසජ්ජරුක්ඛා විය විකප්පරහිතා කාලත්තයෙපි සොමනස්සජාතා. පඤ්ඤාවසෙන හි උපායකොසල්ලයොගතො පරිච්චාගො පරහිතප්පවත්තියා දානපාරමිභාවං උපෙති. අත්තත්ථඤ්හි දානං වඩ්ඪිසදිසං හොති.

Thus, "Without wisdom, virtues such as generosity do not become purified, nor are they capable of their respective functions." The qualities of wisdom should be reflected upon. Just as a bodily frame without life does not shine, nor is it capable of acting in its own functions, and just as faculties like the eye cannot fulfill their respective functions regarding their objects without consciousness, so too faculties like faith are incapable of acting in their own functions without wisdom. Therefore, wisdom is the primary cause for practices such as giving. For the great bodhisattvas, whose eyes of wisdom are opened, even after giving away their own limbs, they neither exalt themselves nor disparage others. Like medicinal trees, they remain free of discrimination and are joyful in all three times. Through wisdom and the application of skillful means, giving that leads to the welfare of others attains the state of the perfection of generosity. For, giving for one's own benefit is like interest.

තථා පඤ්ඤාය අභාවෙන තණ්හාදිසංකිලෙසාවියොගතො සීලස්ස විසුද්ධි එව න සම්භවති, කුතො සබ්බඤ්ඤුගුණාධිට්ඨානභාවො. පඤ්ඤවා එව ච ඝරාවාසෙ කාමගුණෙසු සංසාරෙ ච ආදීනවං පබ්බජ්ජාය ඣානසමාපත්තියං නිබ්බානෙ ච ආනිසංසං සුට්ඨු සල්ලක්ඛෙන්තො පබ්බජිත්වා ඣානසමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා නිබ්බානාභිමුඛො පරෙ ච තත්ථ පතිට්ඨාපෙති. වීරියඤ්ච පඤ්ඤාවිරහිතං යථිච්ඡිතමත්ථං න සාධෙති දුරාරම්භභාවතො. වරමෙව හි අනාරම්භො දුරාරම්භතො, පඤ්ඤාසහිතෙන පන වීරියෙන න කිඤ්චි දුරධිගමං උපායපටිපත්තිතො. තථා පඤ්ඤවා එව පරාපකාරාදීනං අධිවාසකජාතිකො හොති, න දුප්පඤ්ඤො. පඤ්ඤාවිරහිතස්ස ච පරෙහි උපනීතා අපකාරා ඛන්තියා පටිපක්ඛමෙව අනුබ්‍රූහෙන්ති, පඤ්ඤවතො පන තෙ ඛන්තිසම්පත්තියා පරිබ්‍රූහනවසෙන අස්සා ථිරභාවාය සංවත්තන්ති. පඤ්ඤවා එව තීණිපි සච්චානි [Pg.289] නෙසං කාරණානි පටිපක්ඛෙ ච යථාභූතං ජානිත්වා පරෙසං අවිසංවාදකො හොති.

Thus, without wisdom, the purity of virtue is not possible due to non-separation from defilements like craving—how much less the state of being the foundation for the qualities of an omniscient one! Moreover, only the wise, having thoroughly considered the dangers in household life, sensual pleasures, and saṃsāra, as well as the benefits of renunciation, meditative attainments, and Nibbāna, go forth from home. They generate meditative attainments and, turning toward Nibbāna, establish others there as well. And energy devoid of wisdom does not achieve its desired goal, because it is a wrong undertaking. Indeed, non-undertaking is better than wrong undertaking; but with energy accompanied by wisdom, nothing is hard to achieve, due to skillful practice. Likewise, only the wise are naturally patient with harm from others, not the unwise. For one lacking wisdom, the harms inflicted by others only augment what is contrary to patience; but for the wise, those very harms, by way of increasing the accomplishment of patience, conduce to its stability. Only the wise, having truly understood the three truths, their causes, and their counteractions, are not deceptive to others.

තථා පඤ්ඤාබලෙන අත්තානං උපත්ථම්භෙත්වා ධිතිසම්පදාය සබ්බපාරමීසු අචලසමාදානාධිට්ඨානො හොති. පඤ්ඤවා එව ච පියමජ්ඣත්තවෙරිවිභාගං අකත්වා සබ්බත්ථ හිතූපසංහාරකුසලො හොති. තථා පඤ්ඤාවසෙන ලාභාලාභාදිලොකධම්මසන්නිපාතෙ නිබ්බිකාරතාය මජ්ඣත්තො හොති. එවං සබ්බාසං පාරමීනං පඤ්ඤාව පාරිසුද්ධිහෙතූති පඤ්ඤාගුණා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා. අපි ච පඤ්ඤාය විනා න දස්සනසම්පත්ති, අන්තරෙන ච දිට්ඨිසම්පදං න සීලසම්පදා, සීලදිට්ඨිසම්පදාවිරහිතස්ස න සමාධිසම්පදා, අසමාහිතෙන ච න සක්කා අත්තහිතමත්තම්පි සාධෙතුං, පගෙව උක්කංසගතං පරහිතන්ති පරහිතාය පටිපන්නෙන ‘‘නනු තයා සක්කච්චං පඤ්ඤාය පරිවුද්ධියං ආයොගො කරණීයො’’ති බොධිසත්තෙන අත්තා ඔවදිතබ්බො. පඤ්ඤානුභාවෙන හි මහාසත්තො චතුරධිට්ඨානාධිට්ඨිතො චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි ලොකං අනුග්ගණ්හන්තො සත්තෙ නිය්‍යානමග්ගෙ අවතාරෙති, ඉන්ද්‍රියානි ච නෙසං පරිපාචෙති.

Thus, by the power of wisdom, one supports oneself and, through the accomplishment of steadfastness, becomes established with an unwavering resolution and undertaking in all perfections. The wise one, without making distinctions between the dear, the neutral, and the hostile, becomes skilled in promoting welfare everywhere. Moreover, through wisdom, one remains equanimous in the face of the confluence of worldly conditions such as gain and loss, being unperturbed. In this way, wisdom alone is the cause of the purification of all perfections—thus, the qualities of wisdom should be contemplated. Furthermore, without wisdom, there is no accomplishment of vision; without the accomplishment of right view, there is no accomplishment of virtue; for one devoid of the accomplishment of virtue and right view, there is no accomplishment of concentration; and one who is unconcentrated cannot even achieve one's own welfare, much less the supreme welfare of others. Therefore, the Bodhisatta should admonish himself, saying: "Surely, you should diligently apply yourself to the increase of wisdom." For by the power of wisdom, the Great Being, established in the four resolutions, favors the world through the four bases of sympathy, guiding beings onto the path of liberation and maturing their faculties.

තථා පඤ්ඤාබලෙන ඛන්ධායතනාදීසු පවිචයබහුලොපවත්තිනිවත්තියො යාථාවතො පරිජානන්තො දානාදයො ගුණෙ විසෙසනිබ්බෙධභාගියභාවං නයන්තො බොධිසත්තසික්ඛාය පරිපූරකාරී හොතීති එවමාදිනා අනෙකාකාරවොකාරෙ පඤ්ඤාගුණෙ වවත්ථපෙත්වා පඤ්ඤාපාරමී අනුබ්‍රූහෙතබ්බා.

Thus, through the power of wisdom, by frequently investigating and thereby thoroughly understanding the arising and ceasing of the aggregates, sense bases, and so forth as they actually are, and by leading virtues such as generosity to a state conducive to distinction and penetration, one becomes a fulfiller of the bodhisattva training. In this way, having ascertained the qualities of wisdom in their diverse aspects and divisions, the perfection of wisdom should be developed.

තථා දිස්සමානානිපි ලොකියානි කම්මානි නිහීනවීරියෙන පාපුණිතුං අසක්කුණෙය්‍යානි, අගණිතඛෙදෙන පන ආරද්ධවීරියෙන දුරධිගමං නාම නත්ථි. නිහීනවීරියො හි ‘‘සංසාරමහොඝතො සබ්බසත්තෙ සන්තාරෙස්සාමී’’ති ආරභිතුමෙව න සක්කුණාති. මජ්ඣිමො ආරභිත්වා අන්තරා වොසානමාපජ්ජති. උක්කට්ඨවීරියො පන අත්තසුඛනිරපෙක්ඛො ආරම්භපාරමිමධිගච්ඡතීති වීරියසම්පත්ති පච්චවෙක්ඛිතබ්බා. අපි ච ‘‘යස්ස අත්තනො එව සංසාරපඞ්කතො සමුද්ධරණත්ථමාරම්භො, තස්සාපි න වීරියස්ස සිථිලභාවෙ මනොරථානං මත්ථකප්පත්ති සක්කා සම්භාවෙතුං, පගෙව සදෙවකස්ස ලොකස්ස සමුද්ධරණත්ථං කතාභිනීහාරෙනා’’ති [Pg.290] ච ‘‘රාගාදීනං දොසගණානං මත්තමහාගජානං විය දුන්නිවාරභාවතො තන්නිදානානඤ්ච කම්මසමාදානානං උක්ඛිත්තාසිකවධකසදිසභාවතො තන්නිමිත්තානඤ්ච දුග්ගතීනං සබ්බදා විවටමුඛභාවතො, තත්ථ නියොජකානඤ්ච පාපමිත්තානං සදා සන්නිහිතභාවතො තදොවාදකාරිතාය ච බාලස්ස පුථුජ්ජනභාවස්ස සතිසම්භවෙ යුත්තං සයමෙව සංසාරදුක්ඛතො නිස්සරිතුන්ති මිච්ඡාවිතක්කා වීරියානුභාවෙන දූරීභවන්තී’’ති ච ‘‘යදි පන සම්බොධි අත්තාධීනෙන වීරියෙන සක්කා සමධිගන්තුං, කිමෙත්ථ දුක්කර’’න්ති ච එවමාදිනා නයෙන වීරියගුණා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා.

Likewise, even worldly deeds that are seen cannot be accomplished with weak effort; but for one with resolute effort who disregards fatigue, there is nothing that is hard to achieve. For one with feeble effort cannot even begin with the thought, "I will deliver all beings from the great flood of saṃsāra." A person of moderate effort begins, but gives up midway. But one with supreme effort, indifferent to personal pleasure, attains the perfection of endeavor—thus, the accomplishment of effort should be reflected upon. Moreover, "Even for one whose endeavor is only to free themselves from the mire of saṃsāra, the attainment of the summit of their desires cannot be expected when effort is slack, let alone for one who has resolved to liberate the world with its gods." And, "Because the groups of defilements, such as passion, are hard to restrain, like great intoxicated elephants; and because the undertakings of actions caused by them are like a killer with a raised sword; and because the woeful states resulting from them always have their mouths open; and because evil friends who direct one there are always near; and given the possibility of the state of a foolish ordinary person acting on their advice—wrong thoughts such as, ‘It is fitting to escape from the suffering of saṃsāra by myself alone,’ are driven far away by the power of effort." And, "If enlightenment can be attained through effort dependent on oneself, what here is difficult?" In this way, the qualities of effort should be contemplated.

තථා ඛන්ති නාමායං නිරවසෙසගුණපටිපක්ඛස්ස කොධස්ස විධමනතො ගුණසම්පාදනෙ සාධූනමප්පටිහතමායුධං, පරාභිභවසමත්ථානං අලඞ්කාරො, සමණබ්‍රාහ්මණානං බලසම්පදා, කොධග්ගිවිනයනඋදකධාරා, කල්‍යාණස්ස කිත්තිසද්දස්ස සඤ්ජාතිදෙසො, පාපපුග්ගලානං වචීවිසවූපසමකරො මන්තාගදො, සංවරෙ ඨිතානං පරමා ධීරපකති, ගම්භීරාසයතාය සාගරො, දොසමහාසාගරස්ස වෙලා, අපායද්වාරස්ස පිදහනකවාටං, දෙවබ්‍රහ්මලොකානං ආරොහණසොපානං, සබ්බගුණානං අධිවාසනභූමි, උත්තමා කායවචීමනොවිසුද්ධීති මනසිකාතබ්බං.

Thus, it should be contemplated that patience, by its subduing of anger—the opponent of all virtues without remainder—is the unhindered weapon of good people in accomplishing virtues, the adornment of those capable of overcoming others, the wealth of strength of ascetics and brahmins, the stream of water that extinguishes the fire of anger, the birthplace of a good reputation, the mantra-medicine that calms the verbal poison of evil individuals, the supreme steadfast nature of those established in restraint, an ocean due to its profound disposition, the shore of the great ocean of aversion, the bolt that shuts the door to the lower realms, the staircase for ascending to the worlds of devas and brahmas, the foundation for all virtues, and the supreme purity of body, speech, and mind.

අපි ච ‘‘එතෙ සත්තා ඛන්තිසම්පත්තියා අභාවතො ඉධලොකෙ තප්පන්ති, පරලොකෙ ච තපනීයධම්මානුයොගතො’’ති ච ‘‘යදිපි පරාපකාරනිමිත්තං දුක්ඛං උප්පජ්ජති, තස්ස පන දුක්ඛස්ස ඛෙත්තභූතො අත්තභාවො බීජභූතඤ්ච කම්මං මයාව අභිසඞ්ඛත’’න්ති ච ‘‘තස්ස ච දුක්ඛස්ස ආණණ්‍යකාරණමෙත’’න්ති ච ‘‘අපකාරකෙ අසති කථං මය්හං ඛන්තිසම්පදා සම්භවතී’’ති ච ‘‘යදිපායං එතරහි අපකාරකො, අයං නාම පුබ්බෙ අනෙන මය්හං උපකාරො කතො’’ති ච ‘‘අපකාරො එව වා ඛන්තිනිමිත්තතාය උපකාරො’’ති ච ‘‘සබ්බෙපිමෙ සත්තා මය්හං පුත්තසදිසා, පුත්තකතාපරාධෙසු ච කො කුජ්ඣිස්සතී’’ති ච ‘‘යෙන කොධපිසාචාවෙසෙන අයං මය්හං අපරජ්ඣති, ස්වායං කොධභූතාවෙසො මයා විනෙතබ්බො’’ති ච, ‘‘යෙන අපකාරෙන ඉදං මය්හං දුක්ඛං උප්පන්නං, තස්ස අහම්පි නිමිත්ත’’න්ති ච, ‘‘යෙහි ධම්මෙහි අපකාරො කතො, යත්ථ ච කතො, සබ්බෙපි තෙ තස්මිං එව ඛණෙ නිරුද්ධා කස්සිදානි කෙන කොපො කාතබ්බො’’ති [Pg.291] ච, ‘‘අනත්තතාය සබ්බධම්මානං කො කස්ස අපරජ්ඣතී’’ති ච පච්චවෙක්ඛන්තෙන ඛන්තිසම්පදා අනුබ්‍රූහෙතබ්බා.

Moreover, the accomplishment of patience should be developed by reflecting thus: "These beings suffer in this world due to the lack of the accomplishment of patience, and in the next world due to engaging in practices that cause torment." "And even if suffering arises on account of harm from others, I myself have produced the field for that suffering—my personal existence—and its seed—my kamma." "And this is the reason for becoming free from debt regarding that suffering." "If there were no wrongdoer, how could the accomplishment of patience be possible for me?" "Even if this person is a wrongdoer now, surely this person has helped me in the past." "Or, the harm itself is a help, as it is the condition for patience." "All these beings are like my own children—who would get angry at the offenses of their own children?" "This person wrongs me due to possession by the demon of anger; that possession by the anger-demon must be subdued by me." "Of the harm by which this suffering has arisen in me, I too am a condition." "Those phenomena by which the harm was done, and where it was done, all have ceased in that very moment. Now, towards whom should anger be made, and by whom?" "Due to the not-self nature of all phenomena, who wrongs whom?"

යදි පනස්ස දීඝරත්තං පරිචයෙන පරාපකාරනිමිත්තකො කොධො චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨෙය්‍ය, තෙන ඉති පටිසඤ්චික්ඛිතබ්බං – ‘‘ඛන්ති නාමෙසා පරාපකාරස්ස පටිපක්ඛපටිපත්තීනං පච්චුපකාරකාරණ’’න්ති ච ‘‘අපකාරො ච මය්හං දුක්ඛූපනිසා සද්ධාති දුක්ඛුප්පාදනෙන සද්ධාය සබ්බලොකෙ අනභිරතිසඤ්ඤාය ච පච්චයො’’ති ච, ‘‘ඉන්ද්‍රියපකති හෙසා යදිදං ඉට්ඨානිට්ඨවිසයසමායොගො. තත්ථ අනිට්ඨවිසයසමායොගො මය්හං න සියාති තං කුතෙත්ථ ලබ්භා’’ති ච ‘‘කොධවසිකො සත්තො කොධෙන උම්මත්තො වික්ඛිත්තචිත්තො, තත්ථ කිං පච්චපකාරෙනා’’ති ච ‘‘සබ්බෙපිමෙ සත්තා සම්මාසම්බුද්ධෙන ඔරසපුත්තා විය පරිපාලිතා, තස්මා න තත්ථ මයා චිත්තකොපො කාතබ්බො’’ති ච, ‘‘අපරාධකෙ ච සති ගුණෙ ගුණවති මයා කොපො න කාතබ්බො’’ති ච, ‘‘අසති ගුණෙ විසෙසෙන කරුණායිතබ්බො’’ති ච ‘‘කොපෙන ච මය්හං ගුණයසා නිහීයන්තී’’ති ච, ‘‘කුජ්ඣනෙන මය්හං දුබ්බණ්ණදුක්ඛසෙය්‍යාදයො සපත්තකන්තා ආගච්ඡන්තී’’ති ච, ‘‘කොධො ච නාමායං සබ්බාහිතකාරකො සබ්බහිතවිනාසකො බලවා පච්චත්ථිකො’’ති ච, ‘‘සති ච ඛන්තියා න කොචි පච්චත්ථිකො’’ති ච, ‘‘අපරාධකෙන අපරාධනිමිත්තං යං ආයතිං ලද්ධබ්බං දුක්ඛං සති ච ඛන්තියා මය්හං තදභාවො’’ති ච, ‘‘චින්තනෙන කුජ්ඣන්තෙන ච මයා පච්චත්ථිකොයෙව අනුවත්තිතො හොතී’’ති ච, ‘‘කොධෙ ච මයා ඛන්තියා අභිභූතෙ තස්ස දාසභූතො පච්චත්ථිකො සම්මදෙව අභිභූතො හොතී’’ති ච, ‘‘කොධනිමිත්තං ඛන්තිගුණපරිච්චාගො මය්හං න යුත්තො’’ති ච, ‘‘සති ච කොධෙ ගුණවිරොධපච්චනීකධම්මෙ කථං මෙ සීලාදිධම්මා පාරිපූරිං ගච්ඡෙය්‍යුං, අසති ච තෙසු කථාහං සත්තානං උපකාරබහුලො පටිඤ්ඤානුරූපං උත්තමං සම්පත්තිං පාපුණිස්සාමී’’ති ච, ‘‘ඛන්තියා ච සති බහිද්ධා වික්ඛෙපාභාවතො සමාහිතස්ස සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චතො දුක්ඛතො සබ්බෙ ධම්මා අනත්තතො නිබ්බානඤ්ච අසඞ්ඛතාමතසන්තපණීතතාදිභාවතො නිජ්ඣානං ඛමන්ති බුද්ධධම්මා ච අචින්තෙය්‍යාපරිමෙය්‍යප්පභාවා’’ති.

If, however, through long familiarity, anger arising from the harm of others takes hold of his mind, he should reflect thus: "Patience is the cause of helping in return, which is the practice that counteracts harm from others." "And the harm done to me is a proximate cause for suffering; by producing suffering, it is a condition for faith and for the perception of non-delight in the whole world." "This is the nature of the faculties: contact with pleasant and unpleasant objects. That contact with unpleasant objects should not be for me—whence could that be obtained?" "A person overcome by anger is deranged and mentally disturbed—what use is retaliation?" "All these beings are cared for by the Perfectly Enlightened One as his own true sons; therefore, I should not harbor anger toward them." "When an offender is virtuous, I should not be angry." "If they lack virtue, they are especially to be shown compassion." "By anger, my virtue and reputation decline." "By getting angry, ugliness, painful sleep, and other things desired by my enemies, come to me." "And this anger is a doer of all that is unbeneficial, a destroyer of all that is beneficial, a powerful enemy." "With patience, there is no enemy." "Whatever suffering the offender is to receive in the future on account of the offense, with patience, I am free of it." "By thinking and getting angry, I am only following my enemy." "When anger is conquered by me through patience, the enemy, who is a slave to it, is truly conquered." "It is not fitting for me to abandon the virtue of patience on account of anger." "With anger present—a state hostile and opposed to virtue—how can my qualities like morality and so on reach fulfillment? And without them, how can I, being of great help to beings, attain the supreme accomplishment in accordance with my vow?" "And with patience, due to the absence of external distraction, for one who is concentrated, all formations are fit for contemplation as impermanent and suffering; all phenomena as not-self; and Nibbāna as unconditioned, deathless, peaceful, and sublime; and the qualities of a Buddha are of inconceivable and immeasurable power."

තතො ච අනුලොමියං ඛන්තියං ඨිතො කෙවලා ඉමෙ අත්තත්තනියභාවරහිතා ධම්මමත්තා යථාසකං පච්චයෙහි උප්පජ්ජන්ති වයන්ති, න කුතොචි ආගච්ඡන්ති, න කුහිඤ්චි ගච්ඡන්ති, න ච කත්ථචි පතිට්ඨිතා, න චෙත්ථ කොචි කස්සචි බ්‍යාපාරොති [Pg.292] අහංකාරමමංකාරානධිට්ඨානතා නිජ්ඣානං ඛමති, යෙන බොධිසත්තො බොධියා නියතො අනාවත්තිධම්මො හොතීති එවමාදිනා ඛන්තිපාරමියා පච්චවෙක්ඛණා වෙදිතබ්බා.

And then, established in conformity-patience, the contemplation of non-adherence to I-making and my-making becomes acceptable: that these are merely phenomena, devoid of self and what pertains to a self, arising and ceasing according to their respective conditions; they come from nowhere, go nowhere, nor are they established anywhere, and herein there is no agent of anyone over anyone. By this, the bodhisatta becomes fixed on enlightenment, of a nature not to turn back. In such ways should the reflection on the perfection of patience be understood.

තථා සච්චෙන විනා සීලාදීනං අසම්භවතො පටිඤ්ඤානුරූපං පටිපත්තියා අභාවතො ච, සච්චධම්මාතික්කමෙ ච සබ්බපාපධම්මානං සමොසරණතො අසච්චසන්ධස්ස අපච්චයිකභාවතො ආයතිඤ්ච අනාදෙය්‍යවචනතාවහනතො සම්පන්නසච්චස්ස ච, සබ්බගුණාධිට්ඨානභාවතො සච්චාධිට්ඨානෙන සබ්බබොධිසම්භාරානං පාරිසුද්ධිපාරිපූරිසාමත්ථියතො සභාවධම්මාවිසංවාදනෙන සබ්බබොධිසම්භාරකිච්චකරණතො බොධිසත්තපටිපත්තියා ච, පරිනිප්ඵත්තිතොතිආදිනා සච්චපාරමියා සම්පත්තියො පච්චවෙක්ඛිතබ්බා.

Likewise, because without truth, virtues such as morality cannot exist, and there is no practice in accordance with one's avowals; and because when the principle of truth is transgressed, all evil states converge; because an untruthful person is untrustworthy, and in the future this leads to their speech being unreliable; and because one perfected in truth becomes the foundation of all good qualities; because through the establishment in truth there is the capacity for the purity and fulfillment of all the requisites for enlightenment; because by not deviating from the true nature of things the duties of all the requisites for enlightenment are performed, and the practice of a Bodhisatta is brought to complete fulfillment—thus, in these and other ways, should the accomplishments of the perfection of truth be reflected upon.

තථා දානාදීසු දළ්හසමාදානං තංපටිපක්ඛසන්නිපාතෙ ච නෙසං අචලාධිට්ඨානං තත්ථ ච ධීරවීරභාවං විනා න දානාදිසම්භාරා සම්බොධිනිමිත්තා සම්භවන්තීතිආදිනා අධිට්ඨානෙ ගුණා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා.

Similarly, the qualities of determination should be reflected upon in this and other ways: 'Without firm resolve in giving and other virtues, without unshaken steadfastness in them when adversities arise, and without courage and heroism therein, the accumulations of giving and so forth cannot become conducive to perfect enlightenment.'

තථා ‘‘අත්තහිතමත්තෙ අවතිට්ඨන්තෙනාපි සත්තෙසු හිතචිත්තතං විනා න සක්කා ඉධලොකපරලොකසම්පත්තියො පාපුණිතුං, පගෙව සබ්බසත්තෙ නිබ්බානසම්පත්තියං පතිට්ඨාපෙතුකාමෙනා’’ති ච, ‘‘පච්ඡා සබ්බසත්තානං ලොකුත්තරසම්පත්තිං ආකඞ්ඛන්තෙන ඉදානි ලොකියසම්පත්තිආකඞ්ඛා යුත්තරූපා’’ති ච, ‘‘ඉදානි ආසයමත්තෙන පරෙසං හිතසුඛූපසංහාරං කාතුං අසක්කොන්තො කදා පයොගෙන තං සාධෙස්සාමී’’ති ච, ‘‘ඉදානි මයා හිතසුඛූපසංහාරෙන සංවඩ්ඪිතා පච්ඡා ධම්මසංවිභාගසහායා මය්හං භවිස්සන්තී’’ති ච, ‘‘එතෙහි විනා න මය්හං බොධිසම්භාරා සම්භවන්ති, තස්මා සබ්බබුද්ධගුණවිභූතිනිප්ඵත්තිකාරණත්තා මය්හං එතෙ පරමං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං අනුත්තරං කුසලායතනං උත්තමං ගාරවට්ඨාන’’න්ති ච, සවිසෙසං සත්තෙසු සබ්බෙසු හිතජ්ඣාසයතා පච්චුපට්ඨපෙතබ්බා, කිඤ්ච කරුණාධිට්ඨානතොපි සබ්බසත්තෙසු මෙත්තා අනුබ්‍රූහෙතබ්බා. විමරියාදීකතෙන හි චෙතසා සත්තෙසු හිතසුඛූපසංහාරනිරතස්ස තෙසං අහිතදුක්ඛාපනයනකාමතා බලවතී උප්පජ්ජති දළ්හමූලා. කරුණා ච සබ්බෙසං බුද්ධකාරකධම්මානං ආදි චරණං පතිට්ඨා මූලං මුඛං පමුඛන්ති එවමාදිනා මෙත්තාය ගුණා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා.

"Even if one dwells solely on their own welfare, without a mind inclined toward the benefit of beings, it is impossible to attain success in this world or the next—how much more so for one who wishes to establish all beings in the attainment of Nibbāna." "Moreover, for one who later aspires to the supramundane attainment of all beings, it is fitting now to aspire for worldly success." "Now, if one is unable to bring happiness and welfare to others with mere inclination, when will one accomplish it through effort?" "Now, those nurtured by me with happiness and welfare will later become my companions in sharing the Dhamma." "Without these, my requisites for enlightenment (bodhisambhārā) cannot be fulfilled. Therefore, because they are the cause for accomplishing the majesty of all the Buddha’s qualities, for me, they are the supreme field of merit, the unsurpassed foundation of goodness, and the highest object of reverence." Thus, a distinct attitude of wishing for the welfare of all beings should be established. Moreover, founded upon compassion, loving-kindness (mettā) should be further cultivated toward all beings. For when the mind is boundless and devoted to bringing welfare and happiness to beings, a strong and deeply rooted desire arises to remove their harm and suffering. And compassion is the beginning, the conduct, the foundation, the root, the face, and the foremost of all the qualities that make a Buddha. Thus, in these and other ways, one should reflect on the virtues of loving-kindness.

තථා ‘‘උපෙක්ඛාය අභාවෙ සත්තෙහි කතා විප්පකාරා චිත්තස්ස විකාරං උප්පාදෙය්‍යුං, සති ච චිත්තවිකාරෙ දානාදීනං සම්භාරානං සම්භවො එව නත්ථී’’ති [Pg.293] ච, ‘‘මෙත්තාසිනෙහෙන සිනෙහිතෙ චිත්තෙ උපෙක්ඛාය විනා සම්භාරානං පාරිසුද්ධි න හොතී’’ති ච, ‘‘අනුපෙක්ඛකො සම්භාරෙසු පුඤ්ඤසම්භාරං තබ්බිපාකඤ්ච සත්තහිතත්ථං පරිණාමෙතුං න සක්කොතී’’ති ච, ‘‘උපෙක්ඛාය අභාවෙ දෙය්‍යධම්මපටිග්ගාහකානං විභාගං අකත්වා පරිච්චජිතුං න සක්කොතී’’ති ච, ‘‘උපෙක්ඛාරහිතෙන ජීවිතපරික්ඛාරානං ජීවිතස්ස ච අන්තරායං අමනසිකරිත්වා සීලවිසොධනං කාතුං න සක්කොතී’’ති ච, තථා උපෙක්ඛාවසෙන අරතිරතිසහස්සෙව නෙක්ඛම්මබලසිද්ධිතො උපපත්තිතො ඉක්ඛණවසෙන සබ්බසම්භාරකිච්චනිප්ඵත්තිතො අච්චාරද්ධස්ස වීරියස්ස අනුපෙක්ඛණෙ පධානකිච්චාකරණතො උපෙක්ඛතො එව තිතික්ඛානිජ්ඣානසම්භවතො උපෙක්ඛාවසෙන සත්තසඞ්ඛාරානං අවිසංවාදනතො ලොකධම්මානං අජ්ඣුපෙක්ඛණෙන සමාදින්නධම්මෙසු අචලාධිට්ඨානසිද්ධිතො පරාපකාරාදීසු අනාභොගවසෙනෙව මෙත්තාවිහාරනිප්ඵත්තිතොති සබ්බබොධිසම්භාරානං සමාදානාධිට්ඨානපාරිපූරිනිප්ඵත්තියො උපෙක්ඛානුභාවෙන සම්පජ්ජන්තීති එවමාදිනා නයෙන උපෙක්ඛාපාරමී පච්චවෙක්ඛිතබ්බා. එවං අපරිච්චාගපරිච්චාගාදීසු යථාක්කමං ආදීනවානිසංසපච්චවෙක්ඛණා දානාදිපාරමීනං පච්චයොති දට්ඨබ්බං.

Similarly, one should reflect: 'Without equanimity, wrongs done by beings would cause a disturbance of mind; and when the mind is disturbed, the accumulation of meritorious deeds like generosity cannot arise.' 'Moreover, without equanimity, even a mind imbued with loving-kindness cannot achieve the purity of accumulated merits.' 'One who lacks equanimity cannot dedicate the accumulation of meritorious deeds and their results for the welfare of beings.' 'Without equanimity, one cannot relinquish offerings without discriminating between recipients.' 'Devoid of equanimity, one cannot purify virtue without considering threats to life and its necessities.' Likewise, because through equanimity, aversion and attachment are overcome, leading to the accomplishment of the power of renunciation; because by observing the arising of phenomena, all activities related to the accumulations are fulfilled; because when excessive effort is not regarded with equanimity, the primary task is not accomplished; because forbearance and contemplation arise from equanimity; because through equanimity, one is not deceived by the formations of beings; because through equanimously regarding worldly conditions, steadfast resolve in the adopted principles is achieved; and because through non-engagement with harm from others, the abiding in loving-kindness is fulfilled—thus all the undertakings, determinations, fulfillments, and accomplishments of the requisites for enlightenment are fulfilled by the power of equanimity. In this and other ways, the perfection of equanimity should be contemplated. Thus, it should be understood that reflecting in due order on the dangers and benefits of things such as non-relinquishment and relinquishment is the condition for the perfections of giving and so forth.

තථා සපරික්ඛාරා පඤ්චදස චරණධම්මා පඤ්ච ච අභිඤ්ඤායො. තත්ථ චරණධම්මා නාම සීලසංවරො, ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරතා, භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා, ජාගරියානුයොගො, සත්ත සද්ධම්මා, චත්තාරි ඣානානි ච. තෙසු සීලාදීනං චතුන්නං තෙරසාපි ධුතධම්මා අප්පිච්ඡතාදයො ච පරික්ඛාරා. සද්ධම්මෙසු සද්ධාය බුද්ධධම්මසඞ්ඝසීලචාගදෙවතූපසමානුස්සතිලූඛපුග්ගලපරිවජ්ජන- සිනිද්ධපුග්ගලසෙවනපසාදනීයධම්මපච්චවෙක්ඛණතදධිමුත්තතා පරික්ඛාරො. හිරොත්තප්පානං අකුසලාදීනවපච්චවෙක්ඛණඅපායාදීනවපච්චවෙක්ඛණකුසලධම්මූපත්ථම්භන- භාවපච්චවෙක්ඛණහිරොත්තප්පරහිතපුග්ගලපරිවජ්ජනහිරොත්තප්පසම්පන්නපුග්ගලසෙනතදධිමුත්තතා. බාහුසච්චස්ස පුබ්බයොගපරිපුච්ඡක- භාවසද්ධම්මාභියොගඅනවජ්ජවිජ්ජාට්ඨානාදිපරිචයපරිපක්කින්ද්‍රියතාකිලෙසදූරීභාවඅප්පස්සුත- පරිවජ්ජනබහුස්සුතසෙවනතදධිමුත්තතා. වීරියස්ස අපායභයපච්චවෙක්ඛණ- ගමනවීථිපච්චවෙක්ඛණධම්මමහත්තපච්චවෙක්ඛණථිනමිද්ධවිනොදනකුසීතපුග්ගලපරිවජ්ජන- ආරද්ධවීරියපුග්ගලසෙවනසම්මප්පධානපච්චවෙක්ඛණතදධිමුත්තතා. සතියා සතිසම්පජඤ්ඤමුට්ඨස්සතිපුග්ගලපරිවජ්ජනඋපට්ඨිතස්සතිපුග්ගලසෙවනතදධිමුත්තතා. [Pg.294] පඤ්ඤාය පරිපුච්ඡකභාරවත්ථුවිසදකිරියාඉන්ද්‍රියසමත්තපටිපාදනදුප්පඤ්ඤපුග්ගල- පරිවජ්ජනපඤ්ඤවන්තපුග්ගලසෙවනගම්භීරඤාණචරියපච්චවෙක්ඛණතදධිමුත්තතා. චතුන්නං ඣානානං සීලාදිචතුක්කං අට්ඨතිංසාය ආරම්මණෙසු පුබ්බභාගභාවනා ආවජ්ජනාදිවසීභාවකරණඤ්ච පරික්ඛාරො. තත්ථ සීලාදීහි පයොගසුද්ධියා සත්තානං අභයදානෙ ආසයසුද්ධියා ආමිසදානෙ උභයසුද්ධියා ධම්මදානෙ සමත්ථො හොතීතිආදිනා චරණාදීනං දානාදිසම්භාරානං පච්චයභාවො යථාරහං නිද්ධාරෙතබ්බො. අතිවිත්ථාරභයෙන න නිද්ධාරයිම්හාති. එවං සම්පත්තිචක්කාදයොපි දානාදීනං පච්චයොති වෙදිතබ්බා.

Thus, the fifteen practices of conduct and the five higher knowledges are complete with their requisites. Herein, the practices of conduct are: restraint by virtue, guarding the sense doors, moderation in eating, devotion to wakefulness, the seven good qualities, and the four jhānas. Among these, for the first four—virtue and so on—the thirteen ascetic practices and qualities like having few desires are the requisites. For the good qualities, faith has as its requisite the recollection of the Buddha, Dhamma, Saṅgha, virtue, generosity, deities, and peace, as well as avoiding coarse individuals, associating with refined individuals, reflecting on inspiring qualities, and devotion to them. Moral shame and fear of wrongdoing have as their requisites reflecting on the danger of the unwholesome, the perils of the lower realms, reflecting on the state of being a support for wholesome qualities, avoiding those devoid of moral shame and fear of wrongdoing, associating with those endowed with them, and devotion to them. For extensive learning, the requisites are prior practice, being one who questions, dedication to the true Dhamma, familiarity with blameless fields of knowledge and so on, maturity of faculties, distance from defilements, avoiding the unlearned, associating with the learned, and devotion to them. For energy, the requisites are reflecting on the fear of the lower realms, the path of progress, the greatness of the Dhamma, dispelling sloth and torpor, avoiding the lazy, associating with the energetic, reflecting on the right efforts, and devotion to it. For mindfulness, the requisites are mindfulness and clear comprehension, avoiding those with lost mindfulness, associating with those with established mindfulness, and devotion to it. For wisdom, the requisites are being one who questions, clarifying the subject matter, bringing about a balance of the faculties, avoiding the unwise, associating with the wise, reflecting on the conduct of profound knowledge, and devotion to it. For the four jhānas, the requisites are the fourfold beginning with virtue, preliminary development on the thirty-eight objects, and the making of mastery in adverting and so on. Herein, through purity of application with virtue and so on, one becomes capable of giving fearlessness to beings; through purity of intention, of giving material gifts; and through purity of both, of giving the gift of Dhamma. In this way, the conditionality of the practices of conduct and so on for the provisions of generosity and the like should be determined accordingly. Due to fear of excessive elaboration, we have not elaborated. Thus, the wheels of success and so on should also be understood as conditions for generosity and the like.

කො සංකිලෙසොති? අවිසෙසෙන තණ්හාදීහි පරාමට්ඨභාවො පාරමීනං සංකිලෙසො, විසෙසෙන පන දෙය්‍යධම්මපටිග්ගාහකවිකප්පා දානපාරමියා සංකිලෙසො. සත්තකාලවිකප්පා සීලපාරමියා, කාමභවතදුපසමෙසු අභිරතිඅනභිරතිවිකප්පා නෙක්ඛම්මපාරමියා, අහං මමාති විකප්පා පඤ්ඤාපාරමියා, ලීනුද්ධච්චවිකප්පා වීරියපාරමියා, අත්තපරවිකප්පා ඛන්තිපාරමියා, අදිට්ඨාදීසු දිට්ඨාදිවිකප්පා සච්චපාරමියා, බොධිසම්භාරතබ්බිපක්ඛෙසු දොසගුණවිකප්පා අධිට්ඨානපාරමියා, හිතාහිතවිකප්පා මෙත්තාපාරමියා, ඉට්ඨානිට්ඨවිකප්පා උපෙක්ඛාපාරමියා සංකිලෙසොති දට්ඨබ්බං.

What is defilement? Generally, the state of being affected by craving and the like is the defilement of the perfections. Specifically, for the perfection of giving, it is deliberation concerning the gift and the recipient. For the perfection of virtue, it is deliberation concerning the seven occasions. For the perfection of renunciation, it is deliberation regarding delight and non-delight in sensual existence and its subsiding. For the perfection of wisdom, it is deliberation of 'I' and 'mine.' For the perfection of energy, it is deliberation due to sloth and restlessness. For the perfection of patience, it is deliberation between self and others. For the perfection of truthfulness, it is deliberation regarding the seen and unseen and so on. For the perfection of determination, it is deliberation concerning faults and virtues regarding the requisites for enlightenment and their opposites. For the perfection of loving-kindness, it is deliberation between benefit and non-benefit. For the perfection of equanimity, it is deliberation between the liked and disliked. These should be seen as defilements.

කිං වොදානන්ති? තණ්හාදීහි අනුපඝාතො යථාවුත්තවිකප්පවිරහො ච එතාසං වොදානන්ති වෙදිතබ්බං. අනුපහතා හි තණ්හාමානදිට්ඨිකොධූපනාහමක්ඛපළාසඉස්සාමච්ඡරිය- මායාසාඨෙය්‍යථම්භසාරම්භමදප්පමාදාදීහි කිලෙසෙහි දෙය්‍යධම්මපටිග්ගාහකවිකප්පාදිරහිතා ච දානාදිපාරමියො පරිසුද්ධා පභස්සරා භවන්තීති.

What is purification? It should be understood that for these perfections, purification is non-affliction by craving and the like, and freedom from the aforementioned deliberations. For, when the perfections of giving and so on are uncorrupted by defilements such as craving, conceit, views, anger, hostility, denigration, dominance, envy, miserliness, deceit, dishonesty, stubbornness, competitiveness, intoxication, negligence, and others, and are free from deliberations concerning the gift, the recipient, and so on, they become utterly pure and radiant.

කො පටිපක්ඛොති? අවිසෙසෙන සබ්බෙපි සංකිලෙසා සබ්බෙපි අකුසලා ධම්මා එතාසං පටිපක්ඛො, විසෙසෙන පන පුබ්බෙ වුත්තා මච්ඡෙරාදයොති වෙදිතබ්බා. අපි ච දෙය්‍යධම්මපටිග්ගාහකදානඵලෙසු අලොභාදොසාමොහගුණයොගතො ලොභදොසමොහපටිපක්ඛං දානං, කායාදිදොසවඞ්කාපගමතො ලොභාදිපටිපක්ඛං සීලං, කාමසුඛපරූපඝාතඅත්තකිලමථපරිවජ්ජනතො දොසත්තයපටිපක්ඛං නෙක්ඛම්මං, ලොභාදීනං අන්ධීකරණතො ඤාණස්ස ච අනන්ධීකරණතො ලොභාදිපටිපක්ඛා පඤ්ඤා[Pg.295], අලීනානුද්ධතඤායාරම්භවසෙන ලොභාදිපටිපක්ඛං වීරියං, ඉට්ඨානිට්ඨසුඤ්ඤතානං ඛමනතො ලොභාදිපටිපක්ඛා ඛන්ති, සතිපි පරෙසං උපකාරෙ අපකාරෙ ච යථාභූතප්පවත්තියා ලොභාදිපටිපක්ඛං සච්චං, ලොකධම්මෙ අභිභුය්‍ය යථාසමාදින්නෙසු සම්භාරෙසු අචලනතො ලොභාදිපටිපක්ඛං අධිට්ඨානං, නීවරණවිවෙකතො ලොභාදිපටිපක්ඛා මෙත්තා, ඉට්ඨානිට්ඨෙසු අනුනයපටිඝවිද්ධංසනතො සමප්පවත්තිතො ච ලොභාදිපටිපක්ඛා උපෙක්ඛාති දට්ඨබ්බං.

What is the antithesis? Generally, all defilements and all unwholesome states are the antithesis to these perfections. Specifically, the previously mentioned faults such as stinginess and so on should be understood as such. Moreover, giving is the antithesis to greed, hatred, and delusion, as it arises from the qualities of non-greed, non-hatred, and non-delusion in relation to the gift, the recipient, and the fruits of giving. Virtue is the antithesis to greed and the like, as it arises from the removal of crookedness in body and so on. Renunciation is the antithesis to the three faults, as it arises from the avoidance of sensual pleasures, harming others, and self-mortification. Wisdom is the antithesis to greed and the like, as it arises from their being a cause of blindness and from knowledge being a cause of non-blindness. Energy is the antithesis to greed and the like, as it arises by way of undertaking what is proper without indolence or agitation. Patience is the antithesis to greed and the like, as it arises from enduring the liked and disliked as empty. Truthfulness is the antithesis to greed and the like, as it arises from acting according to reality, even when there is help or harm from others. Determination is the antithesis to greed and the like, as it arises from being unwavering in the requisites undertaken as they are, having overcome worldly conditions. Loving-kindness is the antithesis to greed and the like, as it arises from seclusion from the hindrances. Equanimity, as the antithesis to greed and the like, should be understood as arising from the destruction of favoring and opposing in liked and disliked things, and from balanced functioning.

කා පටිපත්තීති? දානපාරමියා තාව සුඛූපකරණසරීරජීවිතපරිච්චාගෙන භයාපනුදනෙන ධම්මොපදෙසෙන ච බහුධා සත්තානං අනුග්ගහකරණං පටිපත්ති. තත්ථ ආමිසදානං අභයදානං ධම්මදානන්ති දාතබ්බවත්ථුවසෙන තිවිධං දානං. තෙසු බොධිසත්තස්ස දාතබ්බවත්ථු අජ්ඣත්තිකං බාහිරන්ති දුවිධං. තත්ථ බාහිරං අන්නං පානං වත්ථං යානං මාලාගන්ධවිලෙපනං සෙය්‍යාවසථපදීපෙය්‍යන්ති දසවිධං. අන්නාදීනං ඛාදනීයභොජනීයාදිවිභාගෙන අනෙකවිධං. තථා රූපාරම්මණං යාව ධම්මාරම්මණන්ති ආරම්මණතො ඡබ්බිධං. රූපාරම්මණාදීනඤ්ච නීලාදිවිභාගෙන අනෙකවිධං. තථා මණිකනකරජතමුත්තාපවාළාදි, ඛෙත්තවත්ථුආරාමාදි, දාසිදාසගොමහිංසාදි නානාවිධවිත්තූපකරණවසෙන අනෙකවිධං.

What is the practice? First, regarding the perfection of giving, the practice is to benefit beings in many ways: by relinquishing requisites for comfort, body, and life; by dispelling fear; and by teaching the Dhamma. Herein, gifts are of three kinds based on the object to be given: the gift of material things, the gift of fearlessness, and the gift of the Dhamma. For a bodhisatta, the objects to be given are twofold: internal and external. Among these, external gifts are of ten kinds: food, drink, clothing, vehicles, garlands, perfumes, ointments, beds, dwellings, and lamps. Food and the like are further divided into many kinds, such as hard and soft foods. Similarly, from the perspective of sense objects, gifts are of six kinds: from forms up to mental objects. Forms and the other objects are further divided into many kinds, such as blue and other colors. Likewise, there are many kinds of wealth and requisites—such as jewels, gold, silver, pearls, coral, fields, land, parks, male and female slaves, cattle, and buffaloes.

තත්ථ මහාපුරිසො බාහිරං වත්ථුං දෙන්තො ‘‘යො යෙන අත්ථිකො, තං තස්ස දෙති, දෙන්තො ච තස්ස අත්ථිකො’’ති සයමෙව ජානන්තො අයාචිතොපි දෙති පගෙව යාචිතො. මුත්තචාගො දෙති, නො අමුත්තචාගො, පරියත්තං දෙති, නො අපරියත්තං සති දෙය්‍යධම්මෙ. න පච්චුපකාරසන්නිස්සිතො දෙති. අසති දෙය්‍යධම්මෙ හි පරියත්තෙ සංවිභාගාරහං සංවිභජති. න ච දෙති පරූපඝාතාවහං සත්ථවිසමජ්ජාදිකං, නාපි කීළනකං යං අනත්ථූපසංහිතං පමාදාවහඤ්ච. න ච ගිලානස්ස යාචකස්ස පානභොජනාදිඅසප්පායං පමාණරහිතං වා දෙති, පමාණයුත්තං පන සප්පායමෙව දෙති.

There, the great person, giving external things, knows by himself, "Whoever is in need of something, he gives that to him, and in giving, he is one who is concerned for that person's welfare," and gives even without being asked, all the more when asked. He gives with open-handed generosity, not constricted generosity. He gives what is sufficient, not what is insufficient, when there is a gift to be given. He does not give expecting a return favor. When a sufficient gift is not available, he shares what is fit for sharing. And he does not give things that bring harm to others, such as weapons, poisons, or intoxicants; nor does he give playthings that are associated with what is unbeneficial and that bring about negligence. Nor does he give a sick beggar drink, food, and the like that is unsuitable, or without measure; but he gives only what is suitable and in proper measure.

තථා යාචිතො ගහට්ඨානං ගහට්ඨානුච්ඡවිකං දෙති, පබ්බජිතානං පබ්බජිතානුච්ඡවිකං දෙති, මාතාපිතරො ඤාතිසාලොහිතා මිත්තාමච්චා පුත්තදාරදාසකම්මකරාති එතෙසු කස්සචි පීළං අජනෙන්තො දෙති, න ච උළාරං දෙය්‍යධම්මං පටිජානිත්වා ලූඛං දෙති, න ච ලාභසක්කාරසිලොකසන්නිස්සිතො දෙති, න ච පච්චුපකාරසන්නිස්සිතො දෙති, න ච ඵලපාටිකඞ්ඛී දෙති [Pg.296] අඤ්ඤත්‍ර සම්මාසම්බොධියා, න ච යාචකෙ දෙය්‍යධම්මං වා ජිගුච්ඡන්තො දෙති, න ච අසඤ්ඤතානං යාචකානං අක්කොසකරොසකානම්පි අපවිද්ධං දානං දෙති, අඤ්ඤදත්ථු පසන්නචිත්තො අනුකම්පන්තො සක්කච්චමෙව දෙති, න ච කොතූහලමඞ්ගලිකො හුත්වා දෙති, කම්මඵලමෙව පන සද්දහන්තො දෙති, නපි යාචකෙ පයිරුපාසනාදීහි පරිකිලෙසෙත්වා දෙති, අපරිකිලෙසන්තො එව පන දෙති, න ච පරෙසං වඤ්චනාධිප්පායො භෙදනාධිප්පායො වා දානං දෙති, අසංකිලිට්ඨචිත්තො එව දෙති, නපි ඵරුසවාචො භාකුටිමුඛො දානං දෙති, පියවාදී පන පුබ්බභාසී මිතවචනො හුත්වා දෙති, යස්මිඤ්ච දෙය්‍යධම්මෙ උළාරමනුඤ්ඤතාය වා චිරපරිචයෙන වා ගෙධසභාවතාය වා ලොභධම්මො අධිමත්තො හොති, ජානන්තො බොධිසත්තො තං ඛිප්පමෙව පටිවිනොදෙත්වා යාචකෙ පරියෙසිත්වාපි දෙති, යඤ්ච දෙය්‍යවත්ථු පරිත්තං යාචකොපි පච්චුපට්ඨිතො, තං අචින්තෙත්වාපි අත්තානං බාධෙත්වා දෙන්තො යාචකං සම්මානෙති යථා තං අකිත්තිපණ්ඩිතො. න ච මහාපුරිසො අත්තනො පුත්තදාරදාසකම්මකරපොරිසෙ යාචිතො තෙ අසඤ්ඤාපිතෙ දොමනස්සප්පත්තෙ යාචකානං දෙති, සම්මදෙව පන සඤ්ඤාපිතෙ සොමනස්සප්පත්තෙ දෙති. දෙන්තො ච යක්ඛරක්ඛසපිසාචාදීනං වා මනුස්සානං කුරූරකම්මන්තානං වා ජානන්තො න දෙති, තථා රජ්ජම්පි තාදිසානං න දෙති. යෙ ලොකස්ස අහිතාය දුක්ඛාය අනත්ථාය පටිපජ්ජන්ති, යෙ පන ධම්මිකා ධම්මෙන ලොකං පාලෙන්ති, තෙසං දෙති. එවං තාව බාහිරදානෙ පටිපත්ති වෙදිතබ්බා.

Similarly, when asked, he gives to householders what is suitable for householders, and to renunciants what is suitable for renunciants. He gives without causing distress to parents, relatives, blood relatives, friends, associates, children, wife, servants, or workers. He does not promise a superior gift and then give an inferior one. He does not give motivated by gain, honor, or fame. He does not give expecting a return favor, nor does he give in anticipation of any fruit other than supreme enlightenment. He does not give while feeling disgust toward the gift or the recipient. He does not give discarded things even to unrestrained beggars who are abusive or rude. Instead, with a serene and compassionate mind, he gives attentively and respectfully. He does not give out of festivity or for auspiciousness, but with faith in the fruit of kamma. He does not trouble recipients with excessive formalities before giving, but gives without causing them distress. He does not give with the intent to deceive or divide others, but with an undefiled mind. He does not give with harsh words or a scowling face, but with kind speech, speaking first, and with gentle words. If the Bodhisatta knows that he has excessive greed for a particular gift—whether due to its excellence, long familiarity, or natural attachment—he quickly overcomes it and even seeks out recipients to give it away. Even if the gift is meager and the recipient is present, he does not hesitate, even while inconveniencing himself, but gives, honoring the recipient as Akitti the wise did. A great man, when asked for his own children, wife, servants, or workers, does not give them to beggars if they are unpersuaded and displeased; rather, he gives them only when they have been well persuaded and are pleased. And in giving, he does not knowingly give to yakkhas, rakkhasas, pisācas, or to humans of cruel deeds; similarly, he does not give sovereignty to such beings. He does not give to those who act for the harm, suffering, and misfortune of the world; rather, he gives to those who are righteous and protect the world according to the Dhamma. Thus, the practice of external giving should be understood.

අජ්ඣත්තිකදානං පන ද්වීහි ආකාරෙහි වෙදිතබ්බං. කථං? යථා නාම කොචි පුරිසො ඝාසච්ඡාදනහෙතු අත්තානං පරස්ස නිස්සජ්ජති, විධෙය්‍යභාවං උපගච්ඡති දාසබ්‍යං, එවමෙව මහාපුරිසො සම්බොධිහෙතු නිරාමිසචිත්තො සත්තානං අනුත්තරං හිතසුඛං ඉච්ඡන්තො අත්තනො දානපාරමිං පරිපූරෙතුකාමො අත්තානං පරස්ස නිස්සජ්ජති, විධෙය්‍යභාවං උපගච්ඡති යථාකාමකරණීයතං. කරචරණනයනාදිඅඞ්ගපච්චඞ්ගං තෙන තෙන අත්ථිකානං අකම්පිතො අනොලීනො අනුප්පදෙති, න තත්ථ සජ්ජති න සඞ්කොචං ආපජ්ජති යථා තං බාහිරවත්ථුස්මිං, තථා හි මහාපුරිසො ද්වීහි ආකාරෙහි බාහිරවත්ථුං පරිච්චජති යථාසුඛං පරිභොගාය වා යාචකානං තෙසං මනොරථං පරිපූරෙන්තො, අත්තනො වසීභාවාය වා, තත්ථ [Pg.297] සබ්බෙන සබ්බං මුත්තචාගො, එවමහං නිස්සඞ්ගභාවනාය සම්බොධිං පාපුණිස්සාමීති. එවං අජ්ඣත්තිකවත්ථුස්මින්ති වෙදිතබ්බං.

The internal gift, however, should be understood in two ways. How? Just as a person, for the sake of food and clothing, might surrender themselves to another, accepting servitude and becoming submissive, even so, the Great Being—with a mind free from materialism, wishing for the unsurpassed welfare and happiness of beings, and desiring to perfect the pāramī of giving—surrenders himself to others, accepting submissiveness and becoming subject to their doing as they please. Without wavering or clinging, he bestows hands, feet, eyes, and other major and minor limbs to those who ask for them, not becoming attached to them, not shrinking back, just as with external objects. For the Great Being relinquishes external objects in two ways: either for the comfortable enjoyment of supplicants, fulfilling their wishes, or for his own mastery, thinking, "By this complete relinquishment, I will attain enlightenment through the development of non-attachment." So too should it be understood in the case of internal objects.

තත්ථ යං අජ්ඣත්තිකවත්ථු දීයමානං යාචකස්ස එකන්තෙනෙව හිතාය සංවත්තති, තං දෙති, න ඉතරං. න ච මහාපුරිසො මාරස්ස මාරකායිකානං දෙවතානං වා විහිංසාධිප්පායානං අත්තනො අත්තභාවං අඞ්ගපච්චඞ්ගානි වා ජානමානො දෙති ‘‘මා තෙසං අනත්ථො අහොසී’’ති. යථා ච මාරකායිකානං, එවං තෙහි අන්වාවිට්ඨානම්පි න දෙති, නපි උම්මත්තකානං. ඉතරෙසං පන යාචියමානො සමනන්තරමෙව දෙති, තාදිසාය යාචනාය දුල්ලභභාවතො තාදිසස්ස ච දානස්ස දුක්කරභාවතො.

Here, when giving an internal object, one gives only what will truly benefit the supplicant, not otherwise. Nor does the Great Being knowingly give his own person, or his major and minor limbs, to Māra, or to deities of Māra's retinue, or to those who intend harm, thinking, 'May it not bring them misfortune.' Just as he does not give to those of Māra's retinue, so too he does not give to those possessed by them, nor to the insane. But when asked by others, he gives immediately, since such a request is rare and such giving is difficult to do.

අභයදානං පන රාජතො චොරතො අග්ගිතො උදකතො වෙරිපුග්ගලතො සීහබ්‍යග්ඝාදිවාළමිගතො නාගයක්ඛරක්ඛසපිසාචාදිතො සත්තානං භයෙ පච්චුපට්ඨිතෙ තතො පරිත්තාණභාවෙන වෙදිතබ්බං.

The gift of fearlessness, however, should be understood as providing protection to beings when danger arises from kings, thieves, fire, water, hostile individuals, lions, tigers, or other wild beasts, or from nāgas, yakkhas, ogres, and goblins.

ධම්මදානං පන අසංකිලිට්ඨචිත්තස්ස අවිපරීතා ධම්මදෙසනා, ඔපායිකො හිතස්ස උපදෙසො දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථවසෙන යෙන සාසනෙ අනොතිණ්ණානං අවතාරණං ඔතිණ්ණානං පරිපාචනං. තත්ථායං නයො – සඞ්ඛෙපතො තාව දානකථා සීලකථා සග්ගකථා කාමානං ආදීනවො සංකිලෙසො ච නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසො. විත්ථාරතො පන සාවකබොධියං අධිමුත්තචිත්තානං සරණගමනං සීලසංවරො ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරතා භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා ජාගරියානුයොගො සත්ත සද්ධම්මා අට්ඨතිංසාය ආරම්මණෙසු කම්මකරණවසෙන සමථානුයොගො රූපකායාදීසු විපස්සනාභිනිවෙසෙසු යථාරහං අභිනිවෙසමුඛෙන විපස්සනානුයොගො, තථා විසුද්ධිපටිපදා සම්මත්තගහණං තිස්සො විජ්ජා ඡ අභිඤ්ඤා චතස්සො පටිසම්භිදා සාවකබොධීති එතෙසං ගුණසංකිත්තනවසෙන යථාරහං තත්ථ තත්ථ පතිට්ඨාපනා පරියොදපනා ච. තථා පච්චෙකබොධියං සම්මාසම්බොධියඤ්ච අධිමුත්තානං සත්තානං යථාරහං දානාදිපාරමීනං සභාවරසලක්ඛණාදිසංකිත්තනමුඛෙන තීසුපි අවත්ථාසු තෙසං බුද්ධානං මහානුභාවතාවිභාවනෙන යානද්වයෙ පතිට්ඨාපනා පරියොදපනා ච. එවං මහාපුරිසො සත්තානං ධම්මදානං දෙති.

The gift of Dhamma, indeed, is the undeviating teaching of Dhamma by one with an untainted mind; it is beneficial guidance for welfare in this life, in the next, and for the ultimate goal. It serves as a means for those not yet entered into the Dispensation to enter, and for those already entered to mature. Herein, the method is as follows: briefly, there is the talk on generosity, the talk on virtue, the talk on heaven, the danger and defilement in sensual pleasures, and the benefits of renunciation. In detail, for those with minds inclined to the disciple’s enlightenment, it includes going for refuge, restraint in virtue, guarding the sense doors, moderation in eating, devotion to wakefulness, the seven noble qualities, the practice of serenity by working with the thirty-eight meditation objects, the practice of insight through the method of appropriately applying the mind to objects such as the physical body, and likewise the path of purification, right grasp, the three true knowledges, the six direct knowledges, and the four analytical knowledges—this is the disciple’s enlightenment. By summarizing these qualities, one establishes and purifies beings in them wherever suitable. Similarly, for beings inclined to the solitary enlightenment or the perfect enlightenment, it includes, as appropriate, summarizing the perfections such as generosity—their intrinsic nature, function, characteristics, and so forth. By explaining the great power of the Buddhas in all three states, one establishes and purifies beings in the two vehicles. Thus does the Great Being give the gift of Dhamma to beings.

තථා [Pg.298] මහාපුරිසො සත්තානං ආමිසදානං දෙන්තො ‘‘ඉමිනාහං දානෙන සත්තානං ආයුවණ්ණසුඛබලපටිභානාදිසම්පත්තිඤ්ච රමණීයං අග්ගඵලසම්පත්තිඤ්ච නිප්ඵාදෙය්‍ය’’න්ති අන්නදානං දෙති, තථා සත්තානං කාමකිලෙසපිපාසාවූපසමාය පානං දෙති, තථා සුවණ්ණවණ්ණතාය හිරොත්තප්පාලඞ්කාරස්ස ච නිප්ඵත්තියා වත්ථානි දෙති, තථා ඉද්ධිවිධස්ස චෙව නිබ්බානසුඛස්ස ච නිප්ඵත්තියා යානං දෙති, තථා සීලගන්ධනිප්ඵත්තියා ගන්ධං දෙති, තථා බුද්ධගුණසොභානිප්ඵත්තියා මාලාවිලෙපනං දෙති, බොධිමණ්ඩාසනනිප්ඵත්තියා ආසනං දෙති, තථාගතසෙය්‍යානිප්ඵත්තියා සෙය්‍යං දෙති, සරණභාවනිප්ඵත්තියා ආවසථං දෙති, පඤ්චචක්ඛුපටිලාභාය පදීපෙය්‍යං දෙති, බ්‍යාමප්පභානිප්ඵත්තියා රූපදානං දෙති, බ්‍රහ්මස්සරනිප්ඵත්තියා සද්දදානං දෙති, සබ්බලොකස්ස පියභාවාය රසදානං දෙති, බුද්ධසුඛුමාලභාවාය ඵොට්ඨබ්බදානං දෙති, අජරාමරභාවාය භෙසජ්ජදානං දෙති, කිලෙසදාසබ්‍යවිමොචනත්ථං දාසානං භුජිස්සතාදානං දෙති, සද්ධම්මාභිරතියා අනවජ්ජඛිඩ්ඩාරතිහෙතුදානං දෙති, සබ්බෙපි සත්තෙ අරියාය ජාතියා අත්තනො පුත්තභාවූපනයනාය පුත්තදානං දෙති, සකලස්සපි ලොකස්ස පතිභාවූපගමනාය දාරදානං දෙති, සුභලක්ඛණසම්පත්තියා සුවණ්ණමණිමුත්තාපවාළාදිදානං, අනුබ්‍යඤ්ජනසම්පත්තියා නානාවිධවිභූසනදානං, සද්ධම්මකොසාධිගමාය විත්තකොසදානං, ධම්මරාජභාවාය රජ්ජදානං, ඣානාදිසම්පත්තියා ආරාමුය්‍යානතළාකවනදානං, චක්කඞ්කිතෙහි පාදෙහි බොධිමණ්ඩූපසඞ්කමනාය චරණදානං, චතුරොඝනිත්ථරණාය සත්තානං සද්ධම්මහත්ථදානත්ථං හත්ථදානං, සද්ධින්ද්‍රියාදිපටිලාභාය කණ්ණනාසාදිදානං, සමන්තචක්ඛුපටිලාභාය චක්ඛුදානං, ‘‘දස්සනසවනානුස්සරණපාරිචරියාදීසු සබ්බකාලං සබ්බසත්තානං හිතසුඛාවහො, සබ්බලොකෙන ච උපජීවිතබ්බො මෙ කායො භවෙය්‍යා’’ති මංසලොහිතාදිදානං, ‘‘සබ්බලොකුත්තමො භවෙය්‍ය’’න්ති උත්තමඞ්ගදානං දෙති.

Thus, the Great Being, while giving material gifts to beings, gives food with the thought: 'By this gift, may I bring about for beings the attainment of long life, beauty, happiness, strength, intelligence, and other excellences, as well as the supreme attainment of the highest fruit.' In the same way, he gives drink to quench the thirst of beings for sensual pleasures and defilements. He gives clothing to bring about a golden complexion and the adornment of moral shame and fear of wrongdoing. He gives vehicles to attain psychic powers and the bliss of Nibbāna. He gives fragrances to develop the fragrance of virtue. He gives garlands and ointments to develop the splendor of the Buddha's qualities. He gives seats to attain the seat of enlightenment. He gives beds to attain the resting place of the Tathāgata. He gives dwellings to develop the state of refuge. He gives lamps to gain the five eyes. He gives forms to develop a radiant light of a fathom's length. He gives sounds to attain the voice of Brahmā. He gives tastes to become dear to the whole world. He gives tactile objects to attain the subtle delicacy of a Buddha. He gives medicine to attain freedom from aging and death. He gives the gift of manumission to slaves to free them from the slavery of defilements. He gives the gift of innocent playthings as a cause for delight in the true Dhamma. He gives children to lead all beings to the noble state of being his own children. He gives spouses to attain lordship over the entire world. He gives gold, jewels, pearls, corals, and so forth to attain the perfection of auspicious marks. He gives various ornaments to perfect the minor characteristics. He gives treasuries of wealth to attain the treasury of the true Dhamma. He gives kingdoms to attain the state of a Dhamma king. He gives parks, gardens, lakes, and groves to attain the excellences of jhāna and so on. He gives the gift of feet to approach the seat of enlightenment with feet marked by wheels. He gives the gift of hands in order to give the hand of the true Dhamma to beings for crossing the four floods. He gives ears, noses, and so forth to gain the faculties of faith and others. He gives eyes to gain the all-seeing eye. He gives flesh, blood, and so forth with the thought: 'May my body bring welfare and happiness to all beings at all times through seeing, hearing, recollecting, serving, and so forth, and may it be a source of sustenance for the whole world.' He gives the gift of his head to become the foremost in all the world.

එවං දදන්තො ච න අනෙසනාය දෙති, න ච පරොපඝාතෙන, න භයෙන, න ලජ්ජාය, න දක්ඛිණෙය්‍යරොසනෙන, න පණීතෙ සති ලූඛං, න අත්තුක්කංසනෙන, න පරවම්භනෙන, න ඵලාභිසඞ්ඛාය, න යාචකජිගුච්ඡාය, න අචිත්තීකාරෙන දෙති, අථ ඛො සක්කච්චං දෙති, සහත්ථෙන දෙති, කාලෙන දෙති, චිත්තීකත්වා දෙති, අවිභාගෙන දෙති. තීසු කාලෙසු සොමනස්සිතො දෙති, තතො [Pg.299] එව ච දත්වා න පච්ඡානුතාපී හොති. න පටිග්ගාහකවසෙන මානාවමානං කරොති, පටිග්ගාහකානං පියසමුදාචාරො හොති වදඤ්ඤූ යාචයොගො සපරිවාරදායකො. අන්නදානඤ්හි දෙන්තො ‘‘තං සපරිවාරං කත්වා දස්සාමී’’ති වත්ථාදීහි සද්ධිං දෙති. තථා වත්ථදානං දෙන්තො ‘‘තං සපරිවාරං කත්වා දස්සාමී’’ති අන්නාදීහි සද්ධිං දෙති. යානදානාදීසුපි එසෙව නයො.

Giving in this way, one does not give through improper seeking, nor to harm others, nor out of fear, nor out of shame, nor out of resentment toward those worthy of offerings, nor giving what is coarse when something choice is available, nor for self-praise, nor to belittle others, nor with the thought of recompense, nor out of disgust for the supplicant, nor disrespectfully. Instead, one gives attentively, with one's own hand, at the proper time, respectfully, and impartially. One is joyful at three times when giving, and after having given, does not feel regret. One does not show respect or disrespect based on the recipient; one is of pleasant conduct towards recipients, generous, approachable to supplicants, and a giver of gifts with their accompaniments. When giving food, one thinks, 'I will give this along with its accompaniments,' and so gives it together with clothing and so forth. Similarly, when giving clothing, one thinks, 'I will give this along with its accompaniments,' and so gives it together with food and so forth. The same principle applies to the giving of vehicles and other such things.

තථා රූපදානං දෙන්තො ඉතරාරම්මණානිපි තස්ස පරිවාරං කත්වා දෙති, එවං සෙසෙසුපි. තත්ථ රූපදානං නාම නීලපීතලොහිතඔදාතාදිවණ්ණාසු පුප්ඵවත්ථධාතූසු අඤ්ඤතරං ලභිත්වා රූපවසෙන ආභුජිත්වා ‘‘රූපදානං දස්සාමි, රූපදානං මය්හ’’න්ති චින්තෙත්වා තාදිසෙ දක්ඛිණෙය්‍යෙ දානං පතිට්ඨාපෙති සවත්ථුකං කත්වා. එතං රූපදානං නාම.

Similarly, when giving a gift of form, one also gives other sense-objects, making them its accompaniment; and so it is with the rest. Here, a gift of form means obtaining any one of the blue, yellow, red, white, or other colored flowers, cloths, or minerals, and having considered it as form, thinking, "I will give a gift of form, this gift of form is mine." One establishes such a gift for a worthy recipient, making it have a physical basis. This is called a gift of form.

සද්දදානං පන භෙරිසද්දාදිවසෙන වෙදිතබ්බං. තත්ථ සද්දං කන්දමූලානි විය උප්පාටෙත්වා නීලුප්පලහත්ථකං විය ච හත්ථෙ ඨපෙත්වා දාතුං න සක්කා, සවත්ථුකං පන කත්වා දෙන්තො සද්දදානං දෙති නාම. තස්මා යදා ‘‘සද්දදානං දස්සාමී’’ති භෙරිමුදිඞ්ගාදීසු අඤ්ඤතරෙන තූරියෙන තිණ්ණං රතනානං උපහාරං කරොති කාරෙති ච, ‘‘සද්දදානං මෙ’’ති භෙරිආදීනි ඨපෙති ඨපාපෙති ච. ධම්මකථිකානං පන සරභෙසජ්ජං තෙලඵාණිතාදිං දෙති, ධම්මස්සවනං ඝොසෙති, සරභඤ්ඤං භණති, ධම්මකථං කථෙති, උපනිසින්නකකථං අනුමොදනකථඤ්ච කරොති කාරෙති ච, තදා සද්දදානං නාම හොති.

The gift of sound, however, should be understood in terms of drum sounds and so forth. Here, it is not possible to give sound by uprooting it like roots and tubers, or by placing it in the hand like a handful of blue lotuses. However, when one gives it by providing it with a physical basis, one is said to give a gift of sound. Therefore, when one thinks, "I will give a gift of sound," and offers or causes to be offered a tribute to the Three Jewels with any musical instrument such as a large or small drum; and when one establishes or causes to be established large drums and so forth, thinking, "This is my gift of sound," then it is called a gift of sound. Moreover, when one gives throat medicine like oil and molasses to Dhamma speakers, proclaims the hearing of the Dhamma, recites melodiously, delivers a Dhamma talk, and performs or causes to be performed talks while seated nearby and talks of appreciation, then it is called a gift of sound.

තථා ගන්ධදානං මූලගන්ධාදීසු අඤ්ඤතරං රජනීයං ගන්ධවත්ථුං පිංසිතමෙව වා ගන්ධං යංකිඤ්චි ලභිත්වා ගන්ධවසෙන ආභුජිත්වා ‘‘ගන්ධදානං දස්සාමි, ගන්ධදානං මය්හ’’න්ති බුද්ධරතනාදීනං පූජං කරොති කාරෙති ච, ගන්ධපූජනත්ථාය අගරුචන්දනාදිකෙ ගන්ධවත්ථුකෙ පරිච්චජති. ඉදං ගන්ධදානං.

Similarly, the gift of fragrance is when, having obtained any desirable fragrant object from among root-fragrances and so on, or any ground fragrance, and having considered it as fragrance, one thinks, 'I will give the gift of fragrance, this gift of fragrance is mine,' and performs or causes to be performed worship of the Buddha Jewel and others, or relinquishes fragrant substances like aloe and sandalwood for the purpose of fragrant worship. This is the gift of fragrance.

තථා මූලරසාදීසු යංකිඤ්චි රජනීයං රසවත්ථුං ලභිත්වා රසවසෙන ආභුජිත්වා ‘‘රසදානං දස්සාමි, රසදානං මය්හ’’න්ති දක්ඛිණෙය්‍යානං දෙති, රසවත්ථුමෙව වා ධඤ්ඤගවාදිකං පරිච්චජති. ඉදං රසදානං.

Similarly, having obtained any desirable flavor-substance among root-flavors and so forth, and considering it as flavor, one offers it to those worthy of offerings, thinking, "I will give a gift of flavor; this gift of flavor is mine." Or, one relinquishes the flavor-producing substance itself, such as grain, cattle, and so forth. This is the gift of flavor.

තථා ඵොට්ඨබ්බදානං මඤ්චපීඨාදිවසෙන අත්ථරණපාවුරණාදිවසෙන ච වෙදිතබ්බං. යදා හි මඤ්චපීඨභිසිබිම්බොහනාදිකං නිවාසනපාරුපනාදිකං වා සුඛසම්ඵස්සං [Pg.300] රජනීයං අනවජ්ජං ඵොට්ඨබ්බවත්ථුං ලභිත්වා ඵොට්ඨබ්බවසෙන ආභුජිත්වා ‘‘ඵොට්ඨබ්බදානං දස්සාමි, ඵොට්ඨබ්බදානං මය්හ’’න්ති දක්ඛිණෙය්‍යානං දෙති. යථාවුත්තං ඵොට්ඨබ්බවත්ථුං ලභිත්වා පරිච්චජති, ඉදං ඵොට්ඨබ්බදානං.

Similarly, the gift of tangible things should be understood in terms of things like beds and chairs, and in terms of coverings and garments. For when one obtains a pleasant to the touch, desirable, and blameless tangible object—such as a bed, chair, bolster, pillow, and so forth, or an under-robe, upper-robe, and so forth—and, considering it as a tangible thing, offers it to worthy recipients with the thought, "I will give a gift of tangible things, this gift of tangible things is mine." Having obtained the tangible object as described, one relinquishes it; this is the gift of tangible things.

ධම්මදානං පන ධම්මාරම්මණස්ස අධිප්පෙතත්තා ඔජපානජීවිතවසෙන වෙදිතබ්බං. ඔජාදීසු හි අඤ්ඤතරං රජනීයං වත්ථුං ලභිත්වා ධම්මාරම්මණවසෙන ආභුජිත්වා ‘‘ධම්මදානං දස්සාමි, ධම්මදානං මය්හ’’න්ති සප්පිනවනීතාදිඔජදානං දෙති. අම්බපානාදිඅට්ඨවිධපානදානං දෙති, ජීවිතදානන්ති ආභුජිත්වා සලාකභත්තපක්ඛිකභත්තාදීනි දෙති, අඵාසුකභාවෙන අභිභූතානං බ්‍යාධිතානං වෙජ්ජෙ පච්චුපට්ඨාපෙති, ජාලං ඵාලාපෙති, කුමිනං විද්ධංසාපෙති, සකුණපඤ්ජරං විද්ධංසාපෙති, බන්ධනෙන බද්ධානං සත්තානං බන්ධනමොක්ඛං කාරෙති, මාඝාතභෙරිං චරාපෙති, අඤ්ඤානි ච සත්තානං ජීවිතපරිත්තාණත්ථං එවරූපානි කම්මානි කරොති කාරාපෙති ච. ඉදං ධම්මදානං නාම.

The gift of mental phenomena, however, should be understood in terms of sustenance, drink, and life, as it pertains to a mental object. For when one obtains any desirable object among sustenance and the like, and considering it as a mental object, thinking, "I will give the gift of mental phenomena, this gift of mental phenomena is mine," one gives a gift of sustenance such as ghee, fresh butter, and so on. One gives a gift of the eight kinds of drinks, such as mango juice. Considering it as the gift of life, one gives meals such as ticket-food or fortnightly food. For those overcome by discomfort or afflicted by illness, one arranges for a physician to attend to them. One has a net torn, a snare destroyed, or a birdcage destroyed. One arranges for the release of beings bound by fetters. One has the drum of non-killing sounded, and performs or causes to be performed other such deeds for the protection of beings' lives. This is called the gift of mental phenomena.

සබ්බමෙතං යථාවුත්තං දානසම්පදං සකලලොකහිතසුඛාය පරිණාමෙති. අත්තනො ච සම්මාසම්බොධියා අකුප්පාය විමුත්තියා අපරික්ඛයස්ස ඡන්දස්ස අපරික්ඛයස්ස වීරියස්ස අපරික්ඛයස්ස සමාධිස්ස අපරික්ඛයස්ස පටිභානස්ස අපරික්ඛයස්ස ඤාණස්ස අපරික්ඛයාය විමුත්තියා පරිණාමෙති. ඉමඤ්ච දානපාරමිං පටිපජ්ජන්තෙන මහාසත්තෙන ජීවිතෙ අනිච්චසඤ්ඤා පච්චුපට්ඨාපෙතබ්බා තථා භොගෙසු, බහුසාධාරණතා ච නෙසං මනසිකාතබ්බා, සත්තෙසු ච මහාකරුණා සතතං සමිතං පච්චුපට්ඨාපෙතබ්බා. එවඤ්හි භොගෙ ගහෙතබ්බසාරං ගණ්හන්තො ආදිත්තතො විය අගාරතො සබ්බං සාපතෙය්‍යං අත්තානඤ්ච බහි නීහරන්තො න කිඤ්චි සෙසෙති, න කත්ථචි විභාගං කරොති, අඤ්ඤදත්ථු නිරපෙක්ඛො නිස්සජ්ජති එව. අයං තාව දානපාරමියා පටිපත්තික්කමො.

One dedicates all this aforesaid accomplishment of giving to the welfare and happiness of the entire world. And one dedicates it to one's own unshakable liberation in supreme enlightenment, to undiminishing aspiration, undiminishing energy, undiminishing concentration, undiminishing eloquence, undiminishing knowledge, and undiminishing liberation. While practicing this perfection of giving, the great being should establish the perception of impermanence regarding life and possessions, should consider their nature of being common to many, and should constantly and continuously establish great compassion for all beings. Thus, taking the essence that should be taken from wealth, as if rescuing all one's property and oneself from a burning house, one brings everything out, leaving nothing behind, making no distinctions anywhere, but rather, being without attachment, one simply relinquishes. This, for now, is the way of practicing the perfection of giving.

සීලපාරමියා පන අයං පටිපත්තික්කමො – යස්මා සබ්බඤ්ඤුසීලාලඞ්කාරෙහි සත්තෙ අලඞ්කරිතුකාමෙන මහාපුරිසෙන ආදිතො අත්තනො එව තාව සීලං විසොධෙතබ්බං. තත්ථ ච චතූහි ආකාරෙහි සීලං විසුජ්ඣති – අජ්ඣාසයවිසුද්ධිතො, සමාදානතො, අවීතික්කමනතො, සති ච වීතික්කමෙ පුන පටිපාකතිකකරණතො. විසුද්ධාසයතාය හි එකච්චො [Pg.301] අත්තාධිපති හුත්වා පාපජිගුච්ඡනසභාවො අජ්ඣත්තං හිරිධම්මං පච්චුපට්ඨාපෙත්වා සුපරිසුද්ධසමාචාරො හොති. තථා පරතො සමාදානෙ සති එකච්චො ලොකාධිපති හුත්වා පාපතො උත්තසන්තො ඔත්තප්පධම්මං පච්චුපට්ඨාපෙත්වා සුපරිසුද්ධසමාචාරො හොති. ඉති උභයථාපි එතෙ අවීතික්කමනතො සීලෙ පතිට්ඨහන්ති. අථ පන කදාචි සතිසම්මොසෙන සීලස්ස ඛණ්ඩාදිභාවො සියා. තායයෙව යථාවුත්තාය හිරොත්තප්පසම්පත්තියා ඛිප්පමෙව නං වුට්ඨානාදිනා පටිපාකතිකං කරොති.

The practice of the perfection of virtue proceeds as follows: a Great Being, desiring to adorn beings with the ornaments of the virtues of an omniscient one, must first purify his own virtue. Virtue is purified in four ways: by purity of intention, by undertaking, by non-transgression, and, in case of transgression, by restoring it to its original condition. For one who is pure in intention, having self-mastery and a nature disgusted by evil, establishes inwardly the quality of conscience (hiri) and thus maintains perfectly pure conduct. Similarly, another, having undertaken virtue out of regard for the world, being fearful of evil, establishes the quality of moral dread (ottappa) and thus maintains perfectly pure conduct. Thus, in both cases, they are established in virtue by not transgressing. But if ever, due to a lapse of mindfulness, the virtue becomes broken or flawed, then, through the very same accomplishment of conscience and moral dread as described, one quickly makes it whole again by means of rehabilitation and so forth.

තයිදං සීලං වාරිත්තං, චාරිත්තන්ති දුවිධං. තත්ථායං බොධිසත්තස්ස වාරිත්තසීලෙ පටිපත්තික්කමො – සබ්බසත්තෙසු තථා දයාපන්නචිත්තෙන භවිතබ්බං, යථා සුපිනන්තෙනපි න ආඝාතො උප්පජ්ජෙය්‍ය. පරූපකාරනිරතතාය පරසන්තකො අලගද්දො විය න පරාමසිතබ්බො. සචෙ පබ්බජිතො හොති, අබ්‍රහ්මචරියතොපි ආරාචාරී හොති සත්තවිධමෙථුනසංයොගවිරහිතො, පගෙව පරදාරගමනතො. සචෙ පන අපබ්බජිතො ගහට්ඨො සමානො පරෙසං දාරෙසු සදා පාපකං චිත්තම්පි න උප්පාදෙති. කථෙන්තො ච සච්චං හිතං පියං වචනං පරිමිතමෙව ච කාලෙන ධම්මිං කථං භාසිතා හොති, සබ්බත්ථ අනභිජ්ඣාලු අබ්‍යාපන්නචිත්තො අවිපරීතදස්සනො කම්මස්සකතඤාණෙන ච සමන්නාගතො සම්මග්ගතෙසු සම්මාපටිපන්නෙසු නිවිට්ඨසද්ධො හොති නිවිට්ඨපෙමො.

This virtue is twofold: that of restraint and that of practice. Herein, this is the Bodhisattva's course of practice in the virtue of restraint: One should cultivate a mind of such compassion toward all beings that not even in a dream does aversion arise. Being intent on benefiting others, one should not touch another's possessions, as if they were a venomous snake. If one is a monastic, one abstains from unchastity, being free from the seven kinds of sexual union, how much more so from adultery. But if one is a layperson, being a householder, one never generates even an evil thought toward the wives of others. When speaking, one should speak what is true, beneficial, and pleasant, and should give a talk on the Dhamma only at the proper time and in moderation. In all things, one should be without covetousness and ill will, possess right view, be endowed with the knowledge of ownership of kamma, and have established faith and affection toward those who have gone rightly and are practicing rightly.

ඉති චතුරාපායවට්ටදුක්ඛානං පථභූතෙහි අකුසලකම්මපථෙහි අකුසලධම්මෙහි ච ඔරමිත්වා සග්ගමොක්ඛානං පථභූතෙසු කුසලකම්මපථෙසු පතිට්ඨිතස්ස මහාපුරිසස්ස පරිසුද්ධාසයපයොගතාය යථාභිපත්ථිතා සත්තානං හිතසුඛූපසංහිතා මනොරථා සීඝං සීඝං අභිනිප්ඵජ්ජන්ති, පාරමියො පරිපූරෙන්ති. එවංභූතො හි අයං. තත්ථ හිංසානිවත්තියා සබ්බසත්තානං අභයදානං දෙති, අප්පකසිරෙනෙව මෙත්තාභාවනං සම්පාදෙති, එකාදස මෙත්තානිසංසෙ අධිගච්ඡති, අප්පාබාධො හොති අප්පාතඞ්කො, දීඝායුකො සුඛබහුලො ලක්ඛණවිසෙසෙ පාපුණාති, දොසවාසනඤ්ච සමුච්ඡින්දති.

Thus, having turned away from the unwholesome courses of action and unwholesome states that are the path to the suffering of the round in the four woeful states, and being established on the wholesome courses of action that are the path to heaven and liberation, the great being, through purity of intention and effort, quickly and rapidly fulfills the wishes of beings connected with their welfare and happiness, and perfects the perfections. For such indeed is this one. Here, by abstaining from harming, he gives the gift of fearlessness to all beings. With little effort, he accomplishes the development of loving-kindness and attains the eleven benefits of loving-kindness. He becomes one with little illness and little affliction, long-lived, full of happiness, and attains special marks. And he eradicates the latent tendency of aversion.

තථා අදින්නාදානනිවත්තියා චොරාදීහි අසාධාරණෙ භොගෙ අධිගච්ඡති. පරෙහි අනාසඞ්කනීයො පියො මනාපො විස්සසනීයො විභවසම්පත්තීසු අලග්ගචිත්තො පරිච්චාගසීලො ලොභවාසනඤ්ච සමුච්ඡින්දති.

Similarly, by abstaining from taking what is not given, he acquires wealth not shared with thieves and the like. He is not suspected by others; he is dear and agreeable, trustworthy, with a mind unattached to material possessions, generous by nature, and he utterly eradicates the latent tendency of greed.

අබ්‍රහ්මචරියනිවත්තියා [Pg.302] අලොලො හොති සන්තකායචිත්තො, සත්තානං පියො හොති මනාපො අපරිසඞ්කනීයො, කල්‍යාණො චස්ස කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගච්ඡති, අලග්ගචිත්තො හොති මාතුගාමෙසු අලුද්ධාසයො, නෙක්ඛම්මබහුලො ලක්ඛණවිසෙසෙ අධිගච්ඡති, ලොභවාසනඤ්ච සමුච්ඡින්දති.

By abstaining from unchastity, he is free from craving, with tranquil body and mind. He is dear and agreeable to beings, inspiring no suspicion. A good reputation arises for him. His mind is unattached to women, his intentions ungreedy. He abounds in renunciation, attains special characteristics, and completely uproots the latent tendency of greed.

මුසාවාදනිවත්තියා සත්තානං පමාණභූතො හොති පච්චයිකො ථෙතො ආදෙය්‍යවචනො, දෙවතානං පියො මනාපො, සුරභිගන්ධමුඛො ආරක්ඛිතකායවචීසමාචාරො, ලක්ඛණවිසෙසෙ ච අධිගච්ඡති, කිලෙසවාසනඤ්ච සමුච්ඡින්දති.

By abstaining from false speech, he becomes a standard for beings, reliable, trustworthy, steadfast, and one whose word is to be heeded. He is dear and agreeable to devas, his mouth emits a fragrant scent, his bodily and verbal conduct is guarded, he attains special characteristics, and he completely uproots the latent tendency of the defilements.

පෙසුඤ්ඤනිවත්තියා පරූපක්කමෙහිපි අභෙජ්ජකායො හොති අභෙජ්ජපරිවාරො, සද්ධම්මෙසු ච අභෙජ්ජනකසද්ධො, දළ්හමිත්තො භවන්තරපරිචිතානං විය සත්තානං එකන්තපියො අසංකිලෙසබහුලො.

By abstaining from divisive speech, he has a body unbreakable even by the hostile actions of others, and an unbreakable retinue. He has unwavering faith in the True Dhamma. He is a firm friend to beings, exceedingly dear to them as if acquainted in former existences, and abounding in freedom from defilement.

ඵරුසවාචානිවත්තියා සත්තානං පියො හොති මනාපො සුඛසීලො මධුරවචනො සම්භාවනීයො, අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතො චස්ස සරො නිබ්බත්තති.

By abstaining from harsh speech, he is dear and agreeable to beings, of pleasant disposition, sweet-spoken, and esteemed. And his voice arises endowed with eight qualities.

සම්ඵප්පලාපනිවත්තියා සත්තානං පියො හොති මනාපො ගරු භාවනීයො ච ආදෙය්‍යවචනො පරිමිතාලාපො. මහෙසක්ඛො ච හොති මහානුභාවො, ඨානුප්පත්තිකෙන පටිභානෙන පඤ්හානං බ්‍යාකරණකුසලො, බුද්ධභූමියඤ්ච එකාය එව වාචාය අනෙකභාසානං සත්තානං අනෙකෙසං පඤ්හානං බ්‍යාකරණසමත්ථො හොති.

By abstaining from idle chatter, he is dear and agreeable to beings, respected, worthy of veneration, one whose word is to be heeded, and speaks moderately. He becomes of great power and great might, skilled in answering questions with spontaneous insight. And on the stage of Buddhahood, with a single utterance, he is able to answer the many questions of beings of many languages.

අනභිජ්ඣාලුතාය ඉච්ඡිතලාභී හොති, උළාරෙසු ච භොගෙසු රුචිං පටිලභති, ඛත්තියමහාසාලාදීනං සම්මතො හොති, පච්චත්ථිකෙහි අනභිභවනීයො, ඉන්ද්‍රියවෙකල්ලං න පාපුණාති, අප්පටිපුග්ගලො ච හොති.

By being free from covetousness, he obtains desired gains and finds delight in excellent possessions. He is esteemed by great khattiya nobles and others, is unvanquishable by enemies, does not experience impairment of the faculties, and has no rival.

අබ්‍යාපාදෙන පියදස්සනො හොති, සත්තානං සම්භාවනීයො පරහිතාභිනන්දිතාය ච සත්තෙ අප්පකසිරෙනෙව පසාදෙති, අලූඛසභාවො ච හොති මෙත්තාවිහාරී, මහෙසක්ඛො ච හොති මහානුභාවො.

By being free from ill will, he is pleasing to behold and esteemed by beings. By rejoicing in the welfare of others, he easily gladdens them. He is of gentle nature, abiding in loving-kindness, and becomes of great power and great might.

මිච්ඡාදස්සනාභාවෙන කල්‍යාණෙ සහායෙ පටිලභති, සීසච්ඡෙදම්පි පාපුණන්තො පාපකම්මං න කරොති, කම්මස්සකතාදස්සනතො අකොතූහලමඞ්ගලිකො ච හොති, සද්ධම්මෙ චස්ස සද්ධා පතිට්ඨිතා හොති මූලජාතා, සද්දහති ච තථාගතානං බොධිං, සමයන්තරෙසු නාභිරමති උක්කාරට්ඨානෙ [Pg.303] විය රාජහංසො, ලක්ඛණත්තයපරිජානනකුසලො හොති, අන්තෙ ච අනාවරණඤාණලාභී, යාව බොධිං න පාපුණාති, තාව තස්මිං තස්මිං සත්තනිකායෙ උක්කට්ඨුක්කට්ඨො ච හොති, උළාරුළාරා සම්පත්තියො පාපුණාති. ඉති හිදං සීලං නාම සබ්බසම්පත්තීනං අධිට්ඨානං, සබ්බබුද්ධගුණානං පභවභූමි, සබ්බබුද්ධකාරකධම්මානං ආදි චරණං මුඛං පමුඛන්ති බහුමානනං උප්පාදෙත්වා කායවචීසංයමෙ ඉන්ද්‍රියදමනෙ ආජීවවිසුද්ධියං පච්චයපරිභොගෙසු ච සතිසම්පජඤ්ඤබලෙන අප්පමත්තෙන ලාභසක්කාරසිලොකං මිත්තමුඛපච්චත්ථිකං විය සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘කිකීව අණ්ඩ’’න්තිආදිනා (විසුද්ධි. 1.19; දී. නි. අට්ඨ. 1.7) වුත්තනයෙන සක්කච්චං සීලං සම්පාදෙතබ්බං. අයං තාව වාරිත්තසීලෙ පටිපත්තික්කමො.

By the absence of wrong views, one gains virtuous friends. Even at the cost of one’s head, one does not commit evil deeds. Seeing that deeds are one's own, one is free from superstitious practices and reliance on omens. Faith in the True Dhamma becomes deeply rooted. One believes in the enlightenment of the Tathāgatas. One does not delight in other doctrines, like a royal swan avoids a dung heap. One becomes skilled in understanding the three characteristics of existence. In the end, one attains unobstructed knowledge. Until reaching enlightenment, one becomes supreme among beings in each realm and attains the most splendid attainments. Thus, this virtue is the foundation of all attainments, the ground from which all Buddha-qualities arise, the beginning, conduct, and foremost and chief among all qualities that lead to Buddhahood. Having developed deep reverence, one should carefully cultivate virtue through restraint of body and speech, mastery of the senses, purity of livelihood, and, with the strength of mindfulness and clear comprehension, diligently considering gain, honor, and fame as an enemy with the face of a friend in the use of the requisites, as described in the example of the kiki bird’s egg (Visuddhimagga 1.19; Dīgha Nikāya Aṭṭhakathā 1.7). This, then, is the practice regarding the virtue of avoidance.

චාරිත්තසීලෙ පන පටිපත්ති එවං වෙදිතබ්බා – ඉධ බොධිසත්තො කල්‍යාණමිත්තානං ගරුට්ඨානියානං අභිවාදනං පච්චුට්ඨානං අඤ්ජලිකම්මං සාමීචිකම්මං කාලෙන කාලං කත්තා හොති, තථා තෙසං කාලෙන කාලං උපට්ඨානං කත්තා හොති, ගිලානානං කායවෙය්‍යාවටිකං. සුභාසිතපදානි සුත්වා සාධුකාරං කත්තා හොති, ගුණවන්තානං ගුණෙ වණ්ණෙතා පරෙසං අපකාරෙ ඛන්තා, උපකාරෙ අනුස්සරිතා, පුඤ්ඤානි අනුමොදිතා, අත්තනො පුඤ්ඤානි සම්මාසම්බොධියා පරිණාමෙතා, සබ්බකාලං අප්පමාදවිහාරී කුසලෙසු ධම්මෙසු, සති ච අච්චයෙ අච්චයතො දිස්වා තාදිසානං සහධම්මිකානං යථාභූතං ආවිකත්තා, උත්තරි ච සම්මාපටිපත්තිං සම්මදෙව පරිපූරෙතා.

Now, the practice regarding the virtue of conduct should be understood thus: Here, the Bodhisatta is one who, from time to time, performs acts of reverence, such as greeting, rising up to meet, saluting with joined palms, and proper courtesy toward spiritual friends who are worthy of respect. So too, he attends to them from time to to time, providing bodily assistance to the sick. Having heard well-spoken words, he applauds. He praises the virtues of the virtuous, is patient with offenses from others, remembers kindnesses done to him, rejoices in the merits of others, and dedicates his own merits to perfect enlightenment. At all times, he dwells diligently in wholesome states. And seeing a transgression as a transgression, he reveals it as it is to such fellow practitioners. Furthermore, he perfectly fulfills the right practice in the right way.

තථා අත්තනො අනුරූපාසු අත්ථූපසංහිතාසු සත්තානං ඉතිකත්තබ්බතාසු දක්ඛො අනලසො සහායභාවං උපගච්ඡති. උප්පන්නෙසු ච සත්තානං බ්‍යාධිආදිදුක්ඛෙසු යථාරහං පතිකාරවිධායකො. ඤාතිභොගාදිබ්‍යසනපතිතෙසු සොකාපනොදනො උල්ලුම්පනසභාවාවට්ඨිතො හුත්වා නිග්ගහාරහානං ධම්මෙනෙව නිග්ගණ්හනකො යාවදෙව අකුසලා වුට්ඨාපෙත්වා කුසලෙ පතිට්ඨාපනාය. පග්ගහාරහානං ධම්මෙනෙව පග්ගණ්හනකො. යානි පුරිමකානං මහාබොධිසත්තානං උළාරතමානි පරමදුක්කරානි අචින්තෙය්‍යානුභාවානි සත්තානං එකන්තහිතසුඛාවහානි චරිතානි, යෙහි නෙසං බොධිසම්භාරා සම්මදෙව පරිපාකං අගමංසු, තානි සුත්වා අනුබ්බිග්ගො අනුත්‍රාසො තෙපි [Pg.304] මහාපුරිසා මනුස්සා එව, කමෙන පන සික්ඛාපාරිපූරියා භාවිතත්තභාවා තාදිසාය උළාරතමාය ආනුභාවසම්පත්තියා බොධිසම්භාරෙසු උක්කංසපාරමිප්පත්තා අහෙසුං, තස්මා මයාපි සීලාදිසික්ඛාසු සම්මදෙව තථා පටිපජ්ජිතබ්බං, යාය පටිපත්තියා අහම්පි අනුක්කමෙන සික්ඛං පරිපූරෙත්වා එකන්තතො තං පදං අනුපාපුණිස්සාමීති සද්ධාපුරෙචාරිකං වීරියං අවිස්සජ්ජෙන්තො සම්මදෙව සීලෙසු පරිපූරකාරී හොති.

Likewise, he skillfully and tirelessly undertakes to be a helper in the duties of beings that are suitable for him and beneficial. When suffering such as sickness arises for beings, he provides a remedy as is appropriate. For those who have fallen into misfortune regarding relatives, wealth, and so on, he removes their sorrow, being established in a nature of rescuing them. He censures those deserving of censure only in accordance with the Dhamma, for the sole purpose of raising them from the unwholesome and establishing them in the wholesome. He supports those deserving of support only in accordance with the Dhamma. Having heard of the conducts of the great Bodhisattas of the past—which were most sublime, extremely difficult to do, of inconceivable power, and brought exclusive welfare and happiness to beings, and by which their requisites for enlightenment rightly came to maturity—he is without agitation and without fear, thinking: 'Those great beings were also just humans, but by gradually fulfilling the training, they developed themselves and, through such a most sublime accomplishment of power, reached the highest perfection in the requisites for enlightenment. Therefore, I too must practice rightly in the trainings of virtue and so on, so that by this practice I too, having gradually fulfilled the training, may certainly attain that state.' Not abandoning energy preceded by faith, he becomes one who rightly fulfills the virtues.

තථා පටිච්ඡන්නකල්‍යාණො හොති විවටාපරාධො, අප්පිච්ඡො සන්තුට්ඨො පවිවිත්තො අසංසට්ඨො දුක්ඛසහො අපරිතස්සනජාතිකො අනුද්ධතො අනුන්නළො අචපලො අමුඛරො අවිකිණ්ණවාචො සන්තින්ද්‍රියො සන්තමානසො කුහනාදිමිච්ඡාජීවරහිතො ආචාරගොචරසම්පන්නො අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවී සමාදාය සික්ඛති සික්ඛාපදෙසු ආරද්ධවීරියො පහිතත්තො කායෙ ච ජීවිතෙ ච නිරපෙක්ඛො, අප්පමත්තකම්පි කායෙ ජීවිතෙ වා අපෙක්ඛං නාධිවාසෙති පජහති විනොදෙති, පගෙව අධිමත්තං. සබ්බෙපි දුස්සීල්‍යහෙතුභූතෙ කොධූපනාහාදිකෙ උපක්කිලෙසෙ පජහති විනොදෙති. අප්පමත්තකෙන ච විසෙසාධිගමෙන අපරිතුට්ඨො හොති, න සඞ්කොචං ආපජ්ජති, උපරූපරි විසෙසාධිගමාය වායමති.

Similarly, he is hidden in good qualities and open about his faults, having few desires, content, secluded, unsociable, enduring of suffering, not of a nature to be agitated, not arrogant, not insolent, not fickle, not garrulous, not of scattered speech, with tranquil senses, with a tranquil mind, free from wrong livelihood such as deceit, complete in conduct and resort, seeing danger in even the slightest faults, undertaking and training in the precepts, aroused in energy, resolute, indifferent to body and life, not enduring even a little attachment to body or life, but abandoning and dispelling it, how much more so a great deal. He abandons and dispels all defilements that are causes of immorality, such as anger and resentment. And he is not content with a small measure of special attainment; he does not shrink back, but strives for ever higher attainment.

යෙන යථාලද්ධා සම්පත්ති හානභාගියා වා ඨිතිභාගියා වා න හොති, තථා මහාපුරිසො අන්ධානං පරිණායකො හොති, මග්ගං ආචික්ඛති, බධිරානං හත්ථමුද්දාය සඤ්ඤං දෙති, අත්ථමනුග්ගාහෙති, තථා මූගානං. පීඨසප්පිකානං පීඨං දෙති යානං දෙති වාහෙති වා. අස්සද්ධානං සද්ධාපටිලාභාය වායමති, කුසීතානං උස්සාහජනනාය, මුට්ඨස්සතීනං සතිසමායොගාය, විබ්භන්තචිත්තානං සමාධිසම්පදාය, දුප්පඤ්ඤානං පඤ්ඤාධිගමාය වායමති. කාමච්ඡන්දපරියුට්ඨිතානං කාමච්ඡන්දපටිවිනොදනාය වායමති. බ්‍යාපාදථිනමිද්ධඋද්ධච්චකුක්කුච්චවිචිකිච්ඡාපරියුට්ඨිතානං විචිකිච්ඡාවිනොදනාය වායමති. කාමවිතක්කාදිඅපකතානං කාමවිතක්කාදිමිච්ඡාවිතක්කවිනොදනාය වායමති. පුබ්බකාරීනං සත්තානං කතඤ්ඤුතං නිස්සාය පුබ්බභාසී පියවාදී සඞ්ගාහකො සදිසෙන අධිකෙන වා පච්චුපකාරෙන සම්මානෙතා හොති.

So that the attainment he has gained does not become subject to decline or stagnation, the great person is a leader for the blind, pointing out the path; to the deaf, he gives a hand signal, helping them understand the meaning; likewise to the mute. To those who are crippled, he gives a seat, a vehicle, or carries them. He strives for the acquisition of faith by the faithless, for the generation of energy in the lazy, for the association with mindfulness by the unmindful, for the attainment of concentration by the bewildered of mind, for the acquisition of wisdom by the unwise. He strives for the removal of sensual desire in those overcome by sensual desire. He strives for the removal of doubt in those overcome by ill will, sloth and torpor, restlessness and remorse, and doubt. He strives for the removal of wrong thoughts, such as sensual thoughts, in those who have not done away with them. Relying on gratitude to beings who have previously helped him, he is first to speak, a speaker of endearing words, a helper, and one who honors them appropriately with a similar or greater return.

ආපදාසු [Pg.305] සහායකිච්චං අනුතිට්ඨති. තෙසං තෙසඤ්ච සත්තානං පකතිසභාවඤ්ච පරිජානිත්වා යෙහි යථා සංවසිතබ්බං හොති, තෙහි තථා සංවසති. යෙසු ච යථා පටිපජ්ජිතබ්බං හොති, තෙසු තථා පටිපජ්ජති. තඤ්ච ඛො අකුසලතො වුට්ඨාපෙත්වා කුසලෙ පතිට්ඨාපනවසෙන, න අඤ්ඤථා. පරචිත්තානුරක්ඛණා හි බොධිසත්තානං යාවදෙව කුසලාභිවඩ්ඪියා. තථා හිතජ්ඣාසයෙනාපි පරො න හිංසිතබ්බො, න භණ්ඩිතබ්බො, න මඞ්කුභාවමාපාදෙතබ්බො, න පරස්ස කුක්කුච්චං උප්පාදෙතබ්බං, න නිග්ගහට්ඨානෙ න චොදෙතබ්බො, න නීචතරං පටිපන්නස්ස අත්තා උච්චතරෙ ඨපෙතබ්බො, න ච පරෙසු සබ්බෙන සබ්බං අසෙවිනා භවිතබ්බං, න අතිසෙවිනා භවිතබ්බං, න අකාලසෙවිනා.

In times of trouble, he performs the duty of a friend. Having fully understood the natural dispositions of those various beings, he associates with them in whatever way is appropriate. He conducts himself toward them in whatever manner is suitable. And that, by removing them from the unwholesome and establishing them in the wholesome—not otherwise. For protecting the minds of others is for the Bodhisattvas solely for the sake of increasing wholesome qualities. Likewise, even with a benevolent intention, another should not be harmed, nor reviled, nor caused to be dismayed, nor should remorse be aroused in another. One should not reprove them on grounds for censure, nor should one set oneself as higher than one who behaves in a lower manner. And one should not be entirely unassociated with others, nor overly associated, nor associated at the wrong time.

සෙවිතබ්බයුත්තෙ පන සත්තෙ දෙසකාලානුරූපං සෙවති. න ච පරෙසං පුරතො පියෙ විගරහති, අප්පියෙ වා පසංසති. න අවිස්සට්ඨවිස්සාසී හොති. න ධම්මිකං උපනිමන්තනං පටික්ඛිපති. න සඤ්ඤත්තිං උපගච්ඡති, නාධිකං පටිග්ගණ්හාති. සද්ධාසම්පන්නෙ සද්ධානිසංසකථාය සම්පහංසති. සීලසුතචාගපඤ්ඤාසම්පන්නෙ පඤ්ඤාසම්පන්නකථාය සම්පහංසති. සචෙ පන බොධිසත්තො අභිඤ්ඤාබලප්පත්තො හොති, පමාදාපන්නෙ සත්තෙ අභිඤ්ඤාබලෙන යථාරහං නිරයාදිකෙ දස්සෙන්තො සංවෙජෙත්වා අස්සද්ධාදිකෙ සද්ධාදීසු පතිට්ඨාපෙති. සාසනෙ ඔතාරෙති. සද්ධාදිගුණසම්පන්නෙ පරිපාචෙති. එවමයං මහාපුරිසස්ස චාරිත්තභූතො අපරිමාණො පුඤ්ඤාභිසන්දො කුසලාභිසන්දො උපරූපරි අභිවඩ්ඪතීති වෙදිතබ්බං.

Moreover, when associating with beings fit to be associated with, he associates with them in a manner appropriate to the time and place. And he does not, in front of others, criticize those who are dear, nor praise those who are disliked. He is not unduly trusting. He does not refuse a proper invitation. He does not make a request, nor accept too much. He makes those endowed with faith exceedingly glad by speaking on the benefits of faith. He makes those endowed with virtue, learning, generosity, and wisdom exceedingly glad by speaking on the endowment of wisdom. But if the Bodhisatta has attained the power of higher knowledge, by showing hells and the like as is fitting with the power of higher knowledge, and having aroused a sense of urgency in those beings fallen into heedlessness, he establishes the faithless and the like in faith and other virtuous qualities. He leads them into the Teaching. He brings to maturity those endowed with faith and other qualities. Thus, it should be understood that this immeasurable flow of merit, this flow of the wholesome, which is the characteristic conduct of a great being, grows ever upwards.

අපි ච යා සා ‘‘කිං සීලං කෙනට්ඨෙන සීල’’න්තිආදිනා පුච්ඡං කත්වා ‘‘පාණාතිපාතාදීහි විරමන්තස්ස වත්තපටිපත්තිං වා පූරෙන්තස්ස චෙතනාදයො ධම්මා සීල’’න්තිආදිනා නයෙන නානප්පකාරතො සීලස්ස විත්ථාරකථා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.6 ආදයො) වුත්තා, සා සබ්බාපි ඉධ ආහරිත්වා වත්තබ්බා. කෙවලඤ්හි තත්ථ සාවකබොධිසත්තවසෙන සීලකථා ආගතා, ඉධ මහාබොධිසත්තවසෙන කරුණූපායකොසල්ලපුබ්බඞ්ගමං කත්වා වත්තබ්බාති අයමෙව විසෙසො. යතො ඉදං සීලං මහාපුරිසො යථා න අත්තනො දුග්ගතියං පරික්කිලෙසවිමුත්තියා සුගතියම්පි, න රජ්ජසම්පත්තියා, න චක්කවත්ති, න දෙව, න සක්ක, න මාර, න බ්‍රහ්මසම්පත්තියා පරිණාමෙති, තථා න අත්තනො තෙවිජ්ජතාය, න ඡළභිඤ්ඤතාය[Pg.306], න චතුප්පටිසම්භිදාධිගමාය, න සාවකබොධියා, න පච්චෙකබොධියා, පරිණාමෙති, අථ ඛො සබ්බඤ්ඤුභාවෙන සබ්බසත්තානං අනුත්තරසීලාලඞ්කාරසම්පාදනත්ථමෙව පරිණාමෙතීති. අයං සීලපාරමියා පටිපත්තික්කමො.

Furthermore, the detailed explanation of virtue from the Visuddhimagga (beginning with Vism. I, 6)—which proceeds by asking, 'What is virtue? For what purpose is virtue?' and answering, 'Virtue is the volitions and other mental states of one who abstains from killing living beings and so on, or of one who fulfills the practice of duties'—all this should be brought here and stated. However, there is this distinction: there, the discussion of virtue is presented in terms of a disciple aspiring to enlightenment, whereas here it must be stated in terms of a Great Bodhisatta, with compassion and skillful means as its precursor. For this virtue, the great being dedicates it neither to his own liberation from defilements, nor to a bad destination, nor even to a good destination; nor to the attainment of kingship, universal sovereignty, divinity, or the state of Sakka, Māra, or Brahmā. Nor does he dedicate it to his own attainment of the threefold knowledge, the six higher powers, the four analytical knowledges, the enlightenment of a disciple, or the enlightenment of a Paccekabuddha. Rather, he dedicates it solely for the state of omniscience, for the sake of providing all beings with the unsurpassed adornment of virtue. This is the course of practice for the perfection of virtue.

තථා යස්මා කරුණූපායකොසල්ලපරිග්ගහිතා ආදීනවදස්සනපුබ්බඞ්ගමා කාමෙහි ච භවෙහි ච නික්ඛමනවසෙන පවත්තා කුසලචිත්තුප්පත්ති නෙක්ඛම්මපාරමී, තස්මා සකලසංකිලෙසනිවාසනට්ඨානතාය පුත්තදාරාදීහි මහාසම්බාධතාය කසිවාණිජ්ජාදිනානාවිධකම්මන්තාධිට්ඨානබ්‍යාකුලතාය ච ඝරාවාසස්ස නෙක්ඛම්මසුඛාදීනං අනොකාසතං, කාමානඤ්ච සත්ථධාරාලග්ගමධුබින්දු විය ච අවලිය්හමානා පරිත්තස්සාදා විපුලානත්ථානුබන්ධාති ච, විජ්ජුලතොභාසෙන ගහෙතබ්බනච්චං විය පරිත්තකාලූපලබ්භා, උම්මත්තකාලඞ්කාරො විය විපරීතසඤ්ඤාය අනුභවිතබ්බා, කරීසාවච්ඡාදනා විය පතිකාරභූතා, උදකතෙමිතඞ්ගුලියා තනූදකපානං විය අතිත්තිකරා, ඡාතජ්ඣත්තභොජනං විය සාබාධා, බළිසාමිසං විය බ්‍යසනසන්නිපාතකාරණං, අග්ගිසන්තාපො විය කාලත්තයෙපි දුක්ඛුප්පත්තිහෙතුභූතා, මක්කටලෙපො විය බන්ධනිමිත්තං, ඝාතකාවච්ඡාදනා විය අනත්ථච්ඡාදනා, සපත්තගාමවාසො විය භයට්ඨානභූතා, පච්චත්ථිකපොසකො විය කිලෙසමාරාදීනං ආමිසභූතා, ඡණසම්පත්තියො විය විපරිණාමදුක්ඛා, කොටරග්ගි විය අන්තොදාහකා, පුරාණකූපාවලම්බීබීරණමධුපිණ්ඩං විය අනෙකාදීනවා, ලොණූදකපානං විය පිපාසාහෙතුභූතා, සුරාමෙරයං විය නීචජනසෙවිතා, අප්පස්සාදතාය අට්ඨිකඞ්කලූපමාතිආදිනා (ම. නි. 1.234; 2.42; පාචි. 417; මහානි. 3; චූළනි. ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙස 147) ච නයෙන ආදීනවං සල්ලක්ඛෙත්වා තබ්බිපරියායෙන නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසං පස්සන්තෙන නෙක්ඛම්මපවිවෙකඋපසමසුඛාදීසු නින්නපොණපබ්භාරචිත්තෙන නෙක්ඛම්මපාරමියං පටිපජ්ජිතබ්බං. යස්මා පන නෙක්ඛම්මං පබ්බජ්ජාමූලකං, තස්මා පබ්බජ්ජා තාව අනුට්ඨාතබ්බා. පබ්බජ්ජමනුතිට්ඨන්තෙන ච මහාසත්තෙන අසති බුද්ධුප්පාදෙ කම්මවාදීනං කිරියවාදීනං තාපසපරිබ්බාජකානං පබ්බජ්ජා අනුට්ඨාතබ්බා.

So too, since the perfection of renunciation is the arising of wholesome consciousness—encompassed by compassion and skillful means, preceded by seeing the dangers, and proceeding by way of departure from sensual pleasures and states of existence—one should undertake the perfection of renunciation. This should be done after having reflected on the dangers of the household life: its being a dwelling for all defilements, its great confinement with children, spouses, and the like, and its turmoil from being the basis for various activities such as agriculture and commerce, thus affording no opportunity for the happiness of renunciation and so on. And one should reflect on the dangers of sensual pleasures: that they have but little taste and are followed by great harm, like licking a drop of honey on a razor's edge; that they are obtainable for only a short time, like a dance seen in a flash of lightning; that they are to be experienced with a perverted perception, like the adornments of a madman; that they are a mere remedy, like a covering of dung; that they are unsatisfying, like drinking a little water from a moistened finger; that they are accompanied by affliction, like eating when tormented by hunger; that they are a cause for a conjunction of calamities, like bait on a hook; that they are a cause for the arising of suffering in all three periods of time, like the heat of a fire; that they are a cause of bondage, like monkey-lime; that they conceal what is harmful, like a disguise for an executioner; that they are a place of fear, like living in a hostile village; that they are bait for the defilements, Māra, and so on, like one who nourishes an enemy; that they are suffering due to change, like festival-time fortunes; that they burn from within, like a fire in a hollow tree; that they have many dangers, like a honeycomb hanging from a grass rope in an old well; that they are a cause of thirst, like drinking salt water; that they are frequented by base people, like liquor and spirits; and that they are like a skeleton, due to their having little satisfaction—all according to the method described in the suttas. And, having seen in contrast the benefits of renunciation, one should undertake the perfection of renunciation with a mind inclined, bent, and sloping towards the happiness of renunciation, seclusion, and peace. Since renunciation is rooted in going forth, the going forth must first be undertaken. And when a great being undertakes the going forth in a period when no Buddha has arisen, he should undertake the going forth of those ascetics and wanderers who are proponents of action and of the efficacy of deeds.

උප්පන්නෙසු පන සම්මාසම්බුද්ධෙසු තෙසං සාසනෙ එව පබ්බජිතබ්බං. පබ්බජිත්වා ච යථාවුත්තෙ සීලෙ පතිට්ඨිතෙන තස්සා එව හි සීලපාරමියා වොදාපනත්ථං ධුතගුණා සමාදාතබ්බා. සමාදින්නධුතධම්මා හි මහාපුරිසා සම්මදෙව තෙ [Pg.307] පරිහරන්තා අප්පිච්ඡාසන්තුට්ඨාසල්ලෙඛපවිවෙකඅසංසග්ගවීරියාරම්භසුභරතාදි- ගුණසලිලවික්ඛාලිතකිලෙසමලතාය අනවජ්ජසීලවතගුණපරිසුද්ධසබ්බසමාචාරා පොරාණෙ අරියවංසත්තයෙ පතිට්ඨිතා චතුත්ථං භාවනාරාමතාසඞ්ඛාතං අරියවංසං අධිගන්තුං චත්තාරීසාය ආරම්මණෙසු යථාරහං උපචාරප්පනාභෙදං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරන්ති. එවං හිස්ස සම්මදෙව නෙක්ඛම්මපාරමී පරිපූරිතා හොති.

When, however, Fully Enlightened Ones have arisen, one should go forth in their Dispensation. Having gone forth, and being established in the precepts as described, one should undertake the ascetic qualities to purify the perfection of virtue. For great beings who have undertaken the ascetic practices, maintaining them rightly, being of few desires, content, devoted to expunging defilements, solitude, non-association, energetic in effort, ease of support, and so on, the stains of defilements are washed away by the water of these good qualities. With all their behavior purified by blameless conduct and virtuous qualities, established in the three ancient noble lineages, they enter and dwell in the jhānas—distinguished as access and absorption—according to suitability among the forty objects, to attain the fourth noble lineage, known as delight in development. Thus, indeed, is their perfection of renunciation rightly fulfilled.

ඉමස්මිං පන ඨානෙ තෙරසහි ධුතධම්මෙහි සද්ධිං දස කසිණානි, දස අසුභානි, දසානුස්සතියො, චත්තාරො බ්‍රහ්මවිහාරා, චත්තාරො ආරුප්පා, එකා සඤ්ඤා, එකං වවත්ථානන්ති චත්තාරීසාය සමාධිභාවනාය කම්මට්ඨානානි භාවනාවිධානඤ්ච විත්ථාරතො වත්තබ්බානි. තං පනෙතං සබ්බං යස්මා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.22 ආදයො, 47, 55) සබ්බාකාරතො විත්ථාරෙත්වා වුත්තං, තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. කෙවලඤ්හි තත්ථ සාවකබොධිසත්තස්ස වසෙන වුත්තං, ඉධ මහාබොධිසත්තස්ස වසෙන කරුණූපායකොසල්ලපුබ්බඞ්ගමං කත්වා වත්තබ්බන්ති අයමෙව විසෙසොති. එවමෙත්ථ නෙක්ඛම්මපාරමියා පටිපත්තික්කමො වෙදිතබ්බො.

In this context, along with the thirteen ascetic practices, the ten kasiṇas, the ten foul objects, the ten recollections, the four divine abodes, the four formless attainments, one perception, and one analysis—these forty subjects of meditation for the cultivation of concentration, along with the method of practice, should be explained in detail. However, since all this has been comprehensively explained in the Visuddhimagga, it should be understood according to the method given there. For there, it was taught with reference to a disciple-bodhisatta, whereas here it is to be taught with reference to a great Bodhisatta, having compassion and skillful means as its precursor—this is the only difference. Thus, the order of practice for the perfection of renunciation should be understood here.

තථා පඤ්ඤාපාරමිං සම්පාදෙතුකාමෙන යස්මා පඤ්ඤා ආලොකො විය අන්ධකාරෙන මොහෙන සහ න වත්තති, තස්මා මොහකාරණානි තාව බොධිසත්තෙන පරිවජ්ජෙතබ්බානි. තත්ථිමානි මොහකාරණානි – අරති තන්දි විජම්භිතා ආලසියං ගණසඞ්ගණිකාරාමතා නිද්දාසීලතා අනිච්ඡයසීලතා ඤාණස්මිං අකුතූහලතා මිච්ඡාධිමානො අපරිපුච්ඡකතා කායස්ස න සම්මාපරිහාරො අසමාහිතචිත්තතා දුප්පඤ්ඤානං පුග්ගලානං සෙවනා පඤ්ඤවන්තානං අපයිරුපාසනා අත්තපරිභවො මිච්ඡාවිකප්පො විපරීතාභිනිවෙසො කායදළ්හිබහුලතා අසංවෙගසීලතා පඤ්ච නීවරණානි. සඞ්ඛෙපතො යෙ වා පන ධම්මෙ ආසෙවතො අනුප්පන්නා පඤ්ඤා නුප්පජ්ජති, උප්පන්නා පරිහායති. ඉති ඉමානි සම්මොහකාරණානි පරිවජ්ජෙන්තෙන බාහුසච්චෙ ඣානාදීසු ච යොගො කරණීයො.

Similarly, a Bodhisatta who wishes to perfect the perfection of wisdom should first avoid the causes of delusion. For wisdom, like light, does not coexist with delusion, which is like darkness. These are the causes of delusion: discontent, sloth, yawning, laziness, fondness for company, delight in socializing, habitual sleepiness, habitual indecision, lack of enthusiasm for knowledge, wrong conceit, failure to inquire, improper care of the body, an uncollected mind, associating with unwise persons, not attending on wise persons, self-contempt, wrong thinking, distorted adherence, excessive corpulence, lack of urgency, and the five hindrances. In brief, whatever qualities, when cultivated, prevent unarisen wisdom from arising or cause arisen wisdom to decline—avoiding these causes of delusion, one should apply oneself to extensive learning, jhāna, and the like.

තත්ථායං බාහුසච්චස්ස විසයවිභාගො – පඤ්චක්ඛන්ධා ද්වාදසායතනානි අට්ඨාරස ධාතුයො චත්තාරි සච්චානි බාවීසතින්ද්‍රියානි ද්වාදසපදිකො පටිච්චසමුප්පාදො තථා සතිපට්ඨානාදයො කුසලාදිධම්මප්පකාරභෙදා ච, යානි ච ලොකෙ අනවජ්ජානි විජ්ජාට්ඨානානි, යෙ ච සත්තානං හිතසුඛවිධානයොග්ගා [Pg.308] බ්‍යාකරණවිසෙසා, ඉති එවං පකාරං සකලමෙව සුතවිසයං උපායකොසල්ලපුබ්බඞ්ගමාය පඤ්ඤාය සතියා වීරියෙන ච සාධුකං උග්ගහණසවනධාරණපරිචයපරිපුච්ඡාහි ඔගාහෙත්වා තත්ථ ච පරෙසං පතිට්ඨාපනෙන සුතමයා පඤ්ඤා නිබ්බත්තෙතබ්බා.

Here is the classification of the scope of extensive learning: the five aggregates, the twelve sense bases, the eighteen elements, the four truths, the twenty-two faculties, the twelve-linked dependent origination, as well as the foundations of mindfulness and other various types of distinctions of skillful and unskillful qualities. Also included are the blameless fields of knowledge in the world, and those special explanations suitable for arranging the benefit and happiness of beings. Thus, this entire scope of learning should be thoroughly mastered through learning, listening, retention, familiarity, and inquiry, preceded by skillful means, wisdom, mindfulness, and effort. And by establishing others in this knowledge, the wisdom born of learning should be generated.

තථා සත්තානං ඉතිකත්තබ්බතාසු ඨානුප්පත්තිකපටිභානභූතා ආයාපායඋපායකොසල්ලභූතා ච පඤ්ඤා හිතෙසිතං නිස්සාය තත්ථ තත්ථ යථාරහං පවත්තෙතබ්බා. තථා ඛන්ධාදීනං සභාවධම්මානං ආකාරපරිවිතක්කනමුඛෙන තෙ නිජ්ඣානං ඛමාපෙන්තෙන චින්තාමයා පඤ්ඤා නිබ්බත්තෙතබ්බා. ඛන්ධාදීනංයෙව පන සලක්ඛණසාමඤ්ඤලක්ඛණපරිග්ගහණවසෙන ලොකියපරිඤ්ඤා නිබ්බත්තෙන්තෙන පුබ්බභාගභාවනාපඤ්ඤා සම්පාදෙතබ්බා. එවඤ්හි නාමරූපමත්තමිදං යථාරහං පච්චයෙහි උප්පජ්ජති චෙව නිරුජ්ඣති ච, න එත්ථ කොචි කත්තා වා කාරෙතා වා, හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චං, උදයබ්බයපටිපීළනට්ඨෙන දුක්ඛං, අවසවත්තනට්ඨෙන අනත්තාති අජ්ඣත්තිකධම්මෙ බාහිරකධම්මෙ ච නිබ්බිසෙසං පරිජානන්තො තත්ථ ආසඞ්ගං පජහන්තො පරෙ ච තත්ථ තං ජහාපෙන්තො කෙවලං කරුණාවසෙනෙව යාව න බුද්ධගුණා හත්ථතලං ආගච්ඡන්ති, තාව යානත්තයෙ සත්තෙ අවතාරණපරිපාචනෙහි පතිට්ඨපෙන්තො ඣානවිමොක්ඛසමාධිසමාපත්තියො අභිඤ්ඤායො ච ලොකියා වසීභාවං පාපෙන්තො පඤ්ඤාය මත්ථකං පාපුණාති.

Thus, wisdom—which consists of ready wit arising in response to what should be done for beings, and of skill in the means for their progress and decline—should be applied in various situations as is appropriate, based on the desire for their welfare. Likewise, wisdom born of reflection should be developed by patiently reflecting upon the aggregates and other real phenomena by way of analyzing their characteristics. Moreover, mundane full understanding should be accomplished through the preliminary development of wisdom by comprehending the specific and general characteristics of the aggregates and so on. For in this way, one fully understands without remainder that this is mere name-and-form, which arises and ceases according to conditions—that there is no doer or instigator here. One sees that internally and externally, phenomena are impermanent in the sense of ceasing after arising, suffering in the sense of being oppressed by rise and fall, and non-self in the sense of being ungovernable. Abandoning attachment to these phenomena and helping others to abandon it as well, one establishes beings in the three vehicles through guidance and maturation—solely through compassion—until the qualities of a Buddha become as clear as the palm of one's hand. By mastering the jhānas, liberations, concentrations, attainments, and mundane higher knowledges, one reaches the pinnacle of wisdom.

තත්ථ යා ඉමා ඉද්ධිවිධඤාණං දිබ්බසොතධාතුඤාණං චෙතොපරියඤාණං පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණං දිබ්බචක්ඛුඤාණං යථාකම්මුපගඤාණං අනාගතංසඤාණන්ති සපරිභණ්ඩා පඤ්චලොකියඅභිඤ්ඤාසඞ්ඛාතා භාවනාපඤ්ඤා, යා ච ඛන්ධායතනධාතුඉන්ද්‍රියසච්චපටිච්චසමුප්පාදාදිභෙදෙසු භූමිභූතෙසු ධම්මෙසු උග්ගහපරිපුච්ඡාවසෙන ඤාණපරිචයං කත්වා සීලවිසුද්ධිචිත්තවිසුද්ධීති මූලභූතාසු ඉමාසු ද්වීසු විසුද්ධීසු පතිට්ඨාය දිට්ඨිවිසුද්ධිකඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධිමග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි- පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධිඤාණදස්සනවිසුද්ධීති සරීරභූතා ඉමා පඤ්ච විසුද්ධියො සම්පාදෙන්තෙන භාවෙතබ්බා ලොකියලොකුත්තරභෙදා භාවනාපඤ්ඤා, තාසං සම්පාදනවිධානං යස්මා ‘‘තත්ථ එකොපි හුත්වා බහුධා හොතීතිආදිකං ඉද්ධිවිකුබ්බනං කාතුකාමෙන ආදිකම්මිකෙන යොගිනා’’තිආදිනා ‘‘ඛන්ධාති රූපක්ඛන්ධො වෙදනාක්ඛන්ධො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො’’තිආදිනා ච විසයවිභාගෙන සද්ධිං [Pg.309] විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.430 ආදයො) සබ්බාකාරතො විත්ථාරෙත්වා වුත්තං, තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. කෙවලඤ්හි තත්ථ සාවකබොධිසත්තස්ස වසෙන පඤ්ඤා ආගතා, ඉධ මහාබොධිසත්තස්ස වසෙන කරුණූපායකොසල්ලපුබ්බඞ්ගමං කත්වා වත්තබ්බා, ඤාණදස්සනවිසුද්ධිං අපාපෙත්වා පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධියංයෙව විපස්සනා ඨපෙතබ්බාති අයමෙව විසෙසො. එවමෙත්ථ පඤ්ඤාපාරමියා පටිපත්තික්කමො වෙදිතබ්බො.

Here, the knowledge of psychic powers, the knowledge of the divine-ear element, the knowledge of penetrating others' minds, the knowledge of recollecting past lives, the knowledge of the divine eye, the knowledge of understanding the passing away and rebirth of beings according to their kamma, and the knowledge of the future—these, along with their auxiliary factors, constitute the five mundane higher knowledges, known as the wisdom of development. Furthermore, there is the wisdom of development, both mundane and supramundane, to be cultivated by one who, having accumulated knowledge through study and inquiry concerning the fundamental phenomena classified as aggregates, sense bases, elements, faculties, truths, dependent origination, and so on, and being established in the two root purifications of virtue and mind, accomplishes the five purifications that form the body of the path: purification of view, purification by overcoming doubt, purification by knowledge and vision of what is and is not the path, purification by knowledge and vision of the way, and purification of knowledge and vision. The method for accomplishing these is explained in all its aspects in the Visuddhimagga (Visuddhi. 2.430ff.), along with the division of their objects, beginning with, “Here, a beginning yogi wishing to perform the various psychic transformations, such as being one and becoming many…” and, “The aggregates are the aggregate of form, the aggregate of feeling, the aggregate of perception, the aggregate of formations, and the aggregate of consciousness.” Therefore, it should be understood according to the method explained there. The only difference is that there, wisdom is presented from the perspective of a disciple or a bodhisatta, whereas here, for the Great Bodhisatta, it must be taught with compassion and skillful means as its forerunners. Insight is to be established in the purification by knowledge and vision of the way, without reaching the purification of knowledge and vision. This is the sole distinction. Thus, the progression of practice for the perfection of wisdom should be understood in this way.

තථා යස්මා සම්මාසම්බොධියා කතාභිනීහාරෙන මහාසත්තෙන පාරමිපරිපූරණත්ථං සබ්බකාලං යුත්තප්පයුත්තෙන භවිතබ්බං ආබද්ධපරිකරණෙන, තස්මා කාලෙන කාලං ‘‘කො නු ඛො අජ්ජ මයා පුඤ්ඤසම්භාරො ඤාණසම්භාරො වා උපචිතො, කිං වා මයා පරහිතං කත’’න්ති දිවසෙ දිවසෙ පච්චවෙක්ඛන්තෙන සත්තහිතත්ථං උස්සාහො කරණීයො. සබ්බෙසම්පි සත්තානං උපකාරාය අත්තනො පරිග්ගහභූතං වත්ථු කායෙ ජීවිතෙ ච නිරපෙක්ඛචිත්තෙන ඔස්සජිතබ්බං. යං කිඤ්චි කම්මං කරොති කායෙන වාචාය වා, තං සබ්බං සම්බොධියං නින්නචිත්තෙනෙව කාතබ්බං, බොධියා පරිණාමෙතබ්බං. උළාරෙහි ඉත්තරෙහි ච කාමෙහි විනිවත්තචිත්තෙනෙව භවිතබ්බං. සබ්බාසුපි ඉතිකත්තබ්බතාසු උපායකොසල්ලං පච්චුපට්ඨාපෙත්වාව පටිපජ්ජිතබ්බං.

Furthermore, since the great being, who has made the resolve for perfect enlightenment, must always be diligent and engaged, with preparations made, for the sake of fulfilling the perfections, he should therefore, from time to time, reflect daily: “What accumulation of merit or accumulation of wisdom have I generated today? What good have I done for others?” and make an effort for the welfare of beings. For the benefit of all beings, he should relinquish with a detached mind his own possessions, body, and life. Whatever action he performs, whether by body or speech, all should be done with a mind directed toward enlightenment and dedicated to enlightenment. He must have a mind turned away from both coarse and refined sensual pleasures. In all duties, he should proceed only after establishing skill in means.

තස්මිං තස්මිං සත්තහිතෙ ආරද්ධවීරියෙන භවිතබ්බං ඉට්ඨානිට්ඨාදිසබ්බසහෙන අවිසංවාදිනා. සබ්බෙපි සත්තා අනොධිසො මෙත්තාය කරුණාය ච ඵරිතබ්බා. යා කාචි සත්තානං දුක්ඛුප්පත්ති, සබ්බා සා අත්තනි පාටිකඞ්ඛිතබ්බා. සබ්බෙසඤ්ච සත්තානං පුඤ්ඤං අබ්භනුමොදිතබ්බං. බුද්ධානං මහන්තතා මහානුභාවතා අභිණ්හං පච්චවෙක්ඛිතබ්බා. යඤ්ච කිඤ්චි කම්මං කරොති කායෙන වාචාය වා, තං සබ්බං බොධිනින්නචිත්තපුබ්බඞ්ගමං කාතබ්බං. ඉමිනා හි උපායෙන දානාදීසු යුත්තප්පයුත්තස්ස ථාමවතො දළ්හපරක්කමස්ස මහාසත්තස්ස බොධිසත්තස්ස අපරිමෙය්‍යො පුඤ්ඤසම්භාරො ඤාණසම්භාරො ච දිවසෙ දිවසෙ උපචීයති.

In each and every act for the welfare of beings, one must be energetic, enduring all things pleasant, unpleasant, and so on, and be truthful. All beings should be suffused with boundless loving-kindness and compassion. Whatever suffering arises in any being, all of it should be regarded as one's own. And one should rejoice in the merit of all beings. The greatness and mighty power of the Buddhas should be frequently contemplated. Whatever action one performs, whether by body or speech, all should be preceded by a mind directed towards enlightenment. By this means, for the great being—the Bodhisatta—who is engaged in giving and other virtues, powerful, and firm in effort, an immeasurable accumulation of merit and wisdom grows day by day.

අපි ච සත්තානං පරිභොගත්ථං පරිපාලනත්ථඤ්ච අත්තනො සරීරං ජීවිතඤ්ච පරිච්චජිත්වා ඛුප්පිපාසාසීතුණ්හවාතාතපාදිදුක්ඛපතිකාරො පරියෙසිතබ්බො උපනෙතබ්බො ච. යඤ්ච යථාවුත්තදුක්ඛපතිකාරජං සුඛං අත්තනා පටිලභති, තථා රමණීයෙසු ආරාමුය්‍යානපාසාදතළාකාදීසු අරඤ්ඤායතනෙසු ච කායචිත්තසන්තාපාභාවෙන අභිනිබ්බුතත්තා අත්තනා [Pg.310] සුඛං පටිලභති, යඤ්ච සුණාති බුද්ධානුබුද්ධපච්චෙකබුද්ධා මහාබොධිසත්තා ච නෙක්ඛම්මපටිපත්තියං ඨිතා දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරභූතං ඊදිසං නාම ඣානසමාපත්තිසුඛං අනුභවන්තීති, තං සබ්බං සබ්බසත්තෙසු අනොධිසො උපසංහරතීති. අයං තාව නයො අසමාහිතභූමියං පතිට්ඨිතස්ස.

Moreover, for the sake of beings' enjoyment and protection, having relinquished one's own body and life, one should seek and provide relief from the suffering of hunger, thirst, cold, heat, wind, sun, and the like. And whatever happiness one obtains by oneself from the relief of such suffering as described; and likewise the happiness one obtains by oneself in delightful parks, gardens, mansions, ponds, and forest hermitages, being at peace through the absence of bodily and mental distress; and whatever one hears, that the Buddhas, their disciples, the Paccekabuddhas, and the great bodhisattas, established in the practice of renunciation, experience such happiness of jhāna and attainments, which constitutes a blissful abiding in this very life—all of that one should impartially extend to all beings. This, for now, is the method for one established in the stage of non-concentration.

සමාහිතභූමියං පන පතිට්ඨිතො අත්තනා යථානුභූතං විසෙසාධිගමනිබ්බත්තං පීතිං පස්සද්ධිං සුඛං සමාධිං යථාභූතඤාණඤ්ච සත්තෙසු අධිමුච්චන්තො උපසංහරති පරිණාමෙති. තථා මහති සංසාරදුක්ඛෙ තස්ස ච නිමිත්තභූතෙ කිලෙසාභිසඞ්ඛාරදුක්ඛෙ නිමුග්ගං සත්තනිකායං දිස්වා තත්‍රාපි ඡෙදනභෙදනඵාලනපිංසනග්ගිසන්තාපාදිජනිතා දුක්ඛා තිබ්බා ඛරා කටුකා වෙදනා නිරන්තරං චිරකාලං වෙදියන්තෙ නාරකෙ, අඤ්ඤමඤ්ඤං කුජ්ඣනසන්තාපනවිහෙඨනහිංසනපරාධීනතාදීහි මහාදුක්ඛං අනුභවන්තෙ තිරච්ඡානගතෙ, ජොතිමාලාකුලසරීරෙ ඛුප්පිපාසාවාතාතපාදීහි ඩය්හමානෙ ච විසුස්සමානෙ ච වන්තඛෙළාදිආහාරෙ උද්ධබාහුං විරවන්තෙ නිජ්ඣාමතණ්හිකාදිකෙ මහාදුක්ඛං වෙදියමානෙ පෙතෙ ච, පරියෙට්ඨිමූලකං මහන්තං අනයබ්‍යසනං පාපුණන්තෙ හත්ථච්ඡෙදාදිකාරණායොගෙන දුබ්බණ්ණදුද්දසිකදලිද්දාදිභාවෙන ඛුප්පිපාසාදිආබාධයොගෙන බලවන්තෙහි අභිභවනීයතො පරෙසං වහනතො පරාධීනතො ච, නාරකෙ පෙතෙ තිරච්ඡානගතෙ ච, අතිසයන්තෙ අපායදුක්ඛනිබ්බිසෙසං දුක්ඛමනුභවන්තෙ මනුස්සෙ ච, තථා විසයවිසපරිභොගවික්ඛිත්තචිත්තතාය රාගාදිපරිළාහෙන ඩය්හමානෙ වාතවෙගසමුට්ඨිතජාලාසමිද්ධසුක්ඛකට්ඨසන්නිපාතෙ අග්ගික්ඛන්ධෙ විය අනුපසන්තපරිළාහවුත්තිකෙ අනුපසන්තනිහතපරාධීනෙ කාමාවචරදෙවෙ ච, මහතා වායාමෙන විදූරමාකාසං විගාහිතසකුන්තා විය බලවතා දූරෙ පාණිනා ඛිත්තසරා විය ච, සතිපි චිරප්පවත්තියං අනිච්චන්තිකතාය පාතපරියොසානා අනතික්කන්තජාතිජරාමරණා එවාති රූපාරූපාවචරදෙවෙ ච පස්සන්තෙන මහන්තං සංවෙගං පච්චුපට්ඨපෙත්වා මෙත්තාය කරුණාය ච අනොධිසො සත්තා ඵරිතබ්බා. එවං කායෙන වාචාය මනසා ච බොධිසම්භාරෙ නිරන්තරං උපචිනන්තෙන යථා පාරමියො පාරිපූරිං ගච්ඡන්ති, එවං සක්කච්චකාරිනා සාතච්චකාරිනා අනොලීනවුත්තිනා උස්සාහො පවත්තෙතබ්බො, වීරියපාරමී පරිපූරෙතබ්බා.

One who is established in the stage of concentration, however, being intent upon them, applies to beings and dedicates the joy, tranquility, happiness, concentration, and knowledge of things as they truly are—realized through personal attainment of distinction. Likewise, seeing the host of beings submerged in the great suffering of saṃsāra and in the suffering of defilements and formations, which are its cause—and in hell, enduring continuous, long-lasting, intense, harsh, and bitter feelings born of being cut, split, pierced, crushed, and burned with fire; and in the animal realm, experiencing great suffering through mutual anger, torment, harassment, harm, and dependence on others; and among hungry ghosts, with bodies ablaze, being burned and withered by hunger, thirst, wind, and heat, screaming with upraised arms for food such as vomit and spittle, enduring the great suffering of being consumed by hunger and thirst; and among humans, encountering great misfortune and calamity rooted in seeking, due to causes such as being maimed, becoming ugly, repulsive, and poor, due to afflictions like hunger and thirst, being overpowered by the strong, carrying burdens for others, and being dependent on others; and in hell, among hungry ghosts, and in the animal realm; and among humans, experiencing suffering that surpasses and is indistinguishable from the suffering of the lower realms; and among the devas of the sense sphere, their minds distracted by enjoying the poison of sense objects, burning with the fever of passion, like a great mass of fire with unquenched flames in a pile of dry wood stirred by the wind's force, their feverish existence unpacified, themselves unpacified, oppressed, and dependent; and among the devas of the form and formless realms, like birds that have flown far into the distant sky with great effort or arrows shot far by a strong arm, seeing that even their long-lasting existence ends in falling due to impermanence, not having transcended birth, aging, and death—one establishes great spiritual urgency. With loving-kindness and compassion, one should pervade beings without limit. Thus, one who continuously accumulates the requisites of enlightenment—through body, speech, and mind—so that the perfections are fulfilled, should generate effort, acting diligently, constantly, and with unflagging conduct. The perfection of energy should be fully developed.

අපි [Pg.311] ච අචින්තෙය්‍යාපරිමෙය්‍යවිපුලොළාරවිමලනිරුපමනිරූපක්කිලෙසගුණනිචයනිධානභූතස්ස බුද්ධභාවස්ස උස්සක්කිත්වා සම්පහංසනයොග්ගං වීරියං නාම අචින්තෙය්‍යානුභාවමෙව, යං න පචුරජනා සොතුම්පි සක්කුණන්ති, පගෙව පටිපජ්ජිතුං. තථා හි තිවිධා අභිනීහාරචිත්තුප්පත්ති, චතස්සො බුද්ධභූමියො, චත්තාරි සඞ්ගහවත්ථූනි, කරුණෙකරසතා, බුද්ධධම්මෙසු සච්ඡිකරණෙන විසෙසප්පච්චයො නිජ්ඣානඛන්ති, සබ්බධම්මෙසු නිරුපලෙපො, සබ්බසත්තෙසු පියපුත්තසඤ්ඤා, සංසාරදුක්ඛෙහි අපරිඛෙදො, සබ්බදෙය්‍යධම්මපරිච්චාගො, තෙන ච නිරතිමානතා, අධිසීලාදිඅධිට්ඨානං, තත්ථ ච අචඤ්චලතා, කුසලකිරියාසු පීතිපාමොජ්ජං, විවෙකනින්නචිත්තතා, ඣානානුයොගො, අනවජ්ජධම්මෙන අතිත්ති, යථාසුතස්ස ධම්මස්ස පරෙසං හිතජ්ඣාසයෙන දෙසනා, සත්තානං ඤායෙ නිවෙසනා, ආරම්භදළ්හතා, ධීරවීරභාවො, පරාපවාදපරාපකාරෙසු විකාරාභාවො, සච්චාධිට්ඨානං, සමාපත්තීසු වසීභාවො, අභිඤ්ඤාසු බලප්පත්ති, ලක්ඛණත්තයාවබොධො, සතිපට්ඨානාදීසු යොගකම්මාභියොගෙන ලොකුත්තරමග්ගසම්භාරසම්භරණං, නවලොකුත්තරාවක්කන්තීති එවමාදිකා සබ්බාපි බොධිසම්භාරපටිපත්ති වීරියානුභාවෙනෙව සමිජ්ඣතීති අභිනීහාරතො යාව මහාබොධි අනොස්සජ්ජන්තෙන සක්කච්චං නිරන්තරං වීරියං යථා උපරූපරි විසෙසාවහං හොති, එවං සම්පාදෙතබ්බං. සම්පජ්ජමානෙ ච යථාවුත්තෙ වීරියෙ ඛන්තිසච්චාධිට්ඨානාදයො ච දානසීලාදයො ච සබ්බෙපි බොධිසම්භාරා තදධීනවුත්තිතාය සම්පන්නා එව හොන්තීති ඛන්තිආදීසුපි ඉමිනාව නයෙන පටිපත්ති වෙදිතබ්බා.

Moreover, the effort that is worthy of being extolled and praised, pertaining to the state of Buddhahood—which is inconceivable, immeasurable, vast, extensive, stainless, incomparable, free from defilements, and the foundation of all virtues—is indeed of inconceivable power, which most people cannot even hear about, let alone practice. For instance, the threefold arising of the thought of aspiration; the four Buddha-stages; the four bases of beneficence; compassion as the sole essence; the special condition of conviction through the realization of the Buddha's teachings; non-adherence to all phenomena; the perception of all beings as dear children; non-weariness with the sufferings of saṃsāra; the relinquishment of all things to be given, and absence of conceit thereby; the determination for higher virtue and so forth, and unshakeability therein; joy and gladness in wholesome actions; a mind inclined to seclusion; dedication to meditation; insatiability with blameless qualities; teaching the Dhamma as heard to others with the intention of their welfare; establishing beings in the right method; firmness in undertaking; the state of being a wise hero; absence of alteration in the face of others' blame or harm; determination of truth; mastery in attainments; attainment of power in the higher knowledges; comprehension of the three characteristics; the accumulation of the requisites for the supramundane path through diligent application of the practice of mindfulness foundations and so forth; and the descent into the nine supramundane states—all such practices of the requisites of enlightenment succeed through the power of effort. Thus, from the aspiration up to the great enlightenment, one must diligently and continuously cultivate effort without abandoning it, so that it brings about higher and higher distinctions. And when the aforesaid effort is accomplished, then patience, determination of truth, and so forth, and generosity, virtue, and so forth, all the requisites of enlightenment, are fulfilled because their existence is dependent on it. The practice of patience and so forth should also be understood in the same way by this method.

ඉති සත්තානං සුඛූපකරණපරිච්චාගෙන බහුධා අනුග්ගහකරණං දානෙන පටිපත්ති, සීලෙන තෙසං ජීවිතසාපතෙය්‍යදාරරක්ඛාඅභෙදපියහිතවචනාවිහිංසාදිකාරණානි, නෙක්ඛම්මෙන තෙසං ආමිසපටිග්ගහණධම්මදානාදිනා අනෙකවිධා හිතචරියා, පඤ්ඤාය තෙසං හිතකරණූපායකොසල්ලං, වීරියෙන තත්ථ උස්සාහාරම්භඅසංහීරානි, ඛන්තියා තදපරාධසහනං, සච්චෙන නෙසං අවඤ්චනතදුපකාරකිරියාසමාදානාවිසංවාදනාදි, අධිට්ඨානෙන තදුපකාරකරණෙ අනත්ථසම්පාතෙපි අචලනං, මෙත්තාය නෙසං හිතසුඛානුචින්තනං, උපෙක්ඛාය නෙසං උපකාරාපකාරෙසු විකාරානාපත්තීති එවං අපරිමාණෙ සත්තෙ ආරබ්භ අනුකම්පිතසබ්බසත්තස්ස මහාබොධිසත්තස්ස [Pg.312] පුථුජ්ජනෙහි අසාධාරණො අපරිමෙය්‍යො පුඤ්ඤඤාණසම්භාරූපචයො එත්ථ පටිපත්තීති වෙදිතබ්බං. යො චෙතාසං පච්චයො වුත්තො, තස්ස ච සක්කච්චං සම්පාදනං.

Thus, the practice through generosity is benefiting beings in many ways by relinquishing things conducive to their happiness. Through virtue, it is the protection of their lives, property, and wives; the causes of non-divisive, endearing, and beneficial speech, non-violence, and so forth. Through renunciation, it is various kinds of beneficial conduct for them, such as the acceptance of material things and the giving of Dhamma, and so forth. Through wisdom, it is the skill in means for their welfare. Through energy, it is the undertaking of exertion and non-faltering therein. Through patience, it is the endurance of their offenses. Through truth, it is non-deception of them, undertaking beneficial actions for them, faithfulness to one's word, and so forth. Through determination, it is unshakeability in performing beneficial actions for them, even when misfortune befalls. Through loving-kindness, it is the contemplation of their welfare and happiness. Through equanimity, it is the non-occurrence of alteration regarding their help or harm. In this way, with reference to immeasurable beings, the great Bodhisattva, who has compassion for all beings, accumulates an immeasurable collection of merit and knowledge, which is uncommon among ordinary people. This is to be understood as the practice here. And that which has been stated as the cause of these practices is to be diligently accomplished.

කො විභාගොති? දස පාරමියො, දස උපපාරමියො, දස පරමත්ථපාරමියොති සමත්තිංසපාරමියො. තත්ථ කතාභිනීහාරස්ස බොධිසත්තස්ස පරහිතකරණාභිනින්නාසයපයොගස්ස කණ්හධම්මවොකිණ්ණා සුක්කධම්මා පාරමියො එව, තෙහි අවොකිණ්ණා සුක්කධම්මා උපපාරමියො, අකණ්හඅසුක්කා පරමත්ථපාරමියොති කෙචි. සමුදාගමනකාලෙසු වා පූරියමානා පාරමියො, බොධිසත්තභූමියං පුණ්ණා උපපාරමියො, බුද්ධභූමියං සබ්බාකාරපරිපුණ්ණා පරමත්ථපාරමියො. බොධිසත්තභූමියං වා පරහිතකරණතො පාරමියො, අත්තහිතකරණතො උපපාරමියො, බුද්ධභූමියං බලවෙසාරජ්ජසමධිගමෙන උභයහිතපරිපූරණතො පරමත්ථපාරමියො.

What is the classification? There are ten perfections, ten secondary perfections, and ten ultimate perfections—thirty perfections in total. Among these, according to some, for a Bodhisatta who has made an aspiration and is inclined to and striving for the welfare of others, the perfections are the bright qualities mixed with dark qualities; the secondary perfections are the bright qualities unmixed with those; and qualities that are neither dark nor bright are the ultimate perfections. Alternatively, the perfections are those being fulfilled at the times of their arising; the secondary perfections are those fulfilled in the Bodhisatta stage; and the ultimate perfections are those completely perfected in every way in the Buddha stage. Or, in the Bodhisatta stage, those qualities leading to the welfare of others are the perfections; those for one's own welfare are the secondary perfections; and in the Buddha stage, through the attainment of powers and intrepidity, the perfect fulfillment of both welfares constitutes the ultimate perfections.

එවං ආදිමජ්ඣපරියොසානෙසු පණිධානාරම්භපරිනිට්ඨානෙසු තෙසං විභාගොති අපරෙ. දොසූපසමකරුණාපකතිකානං භවසුඛවිමුත්තිසුඛපරමසුඛප්පත්තානං පුඤ්ඤූපචයභෙදතො තබ්බිභාගොති අඤ්ඤෙ. ලජ්ජාසතිමානාපස්සයානං ලොකුත්තරධම්මාධිපතීනං සීලසමාධිපඤ්ඤාගරුකානං තාරිතතරිතතාරයිතූනං අනුබුද්ධපච්චෙකබුද්ධසම්මාසම්බුද්ධානං පාරමී, උපපාරමී, පරමත්ථපාරමීති බොධිසත්තස්සුප්පත්තිතො යථාවුත්තවිභාගොති කෙචි. චිත්තපණිධිතො යාව වචීපණිධි, තාව පවත්තා සම්භාරා පාරමියො, වචීපණිධිතො යාව කායපණිධි, තාව පවත්තා උපපාරමියො, කායපණිධිතො පභුති පරමත්ථපාරමියොති අපරෙ. අඤ්ඤෙ පන ‘‘පරපුඤ්ඤානුමොදනවසෙන පවත්තා සම්භාරා පාරමියො, පරෙසං කාරාපනවසෙන පවත්තා උපපාරමියො, සයංකරණවසෙන පවත්තා පරමත්ථපාරමියො’’ති වදන්ති.

Thus, others classify them according to the beginning, middle, and end, in the stages of aspiration, commencement, and completion. Still others say their classification is based on the difference in the accumulation of merit of those who have subdued aversion, are compassionate by nature, and have attained the happiness of existence, the happiness of liberation, and supreme happiness. Some say that for those who possess moral shame, mindfulness, and self-respect, who are masters of the supramundane Dhamma, who value virtue, concentration, and wisdom, and who have crossed over, been led across, and lead others across—that is, for Anubuddhas, Paccekabuddhas, and Sammāsambuddhas—the classification is as pāramī, upapāramī, and paramatthapāramī, a classification that some say is as stated, based on the arising of the Bodhisatta. Others say: 'From the aspiration of the mind until the aspiration of speech, the accumulated requisites are the perfections; from the aspiration of speech until the aspiration of the body, they are the secondary perfections; from the aspiration of the body onwards, they are the ultimate perfections.' Yet others declare: 'The accumulated requisites that arise through rejoicing in the merit of others are the perfections; those that arise through causing others to act are the secondary perfections; those that arise through one's own actions are the ultimate perfections.'

තථා භවසුඛාවහො පුඤ්ඤඤාණසම්භාරො පාරමී, අත්තනො නිබ්බානසුඛාවහො උපපාරමී, පරෙසං තදුභයසුඛාවහො පරමත්ථපාරමීති එකෙ. පුත්තදාරධනාදිඋපකරණපරිච්චාගො පන දානපාරමී, අඞ්ගපරිච්චාගො දානඋපපාරමී, අත්තනො ජීවිතපරිච්චාගො දානපරමත්ථපාරමීති. තථා පුත්තදාරාදිකස්ස තිවිධස්සාපි හෙතු අවීතික්කමනවසෙන තිස්සො සීලපාරමියො, තෙසු එව තිවිධෙසු වත්ථූසු ආලයං උපච්ඡින්දිත්වා නික්ඛමනවසෙන [Pg.313] තිස්සො නෙක්ඛම්මපාරමියො, උපකරණඞ්ගජීවිතතණ්හං සමූහනිත්වා සත්තානං හිතාහිතවිනිච්ඡයකරණවසෙන තිස්සො පඤ්ඤාපාරමියො. යථාවුත්තභෙදානං පරිච්චාගාදීනං වායමනවසෙන තිස්සො වීරියපාරමියො, උපකරණඞ්ගජීවිතන්තරායකරානං ඛමනවසෙන තිස්සො ඛන්තිපාරමියො, උපකරණඞ්ගජීවිතහෙතු සච්චාපරිච්චාගවසෙන තිස්සො සච්චපාරමියො, දානාදිපාරමියො අකුප්පාධිට්ඨානවසෙනෙව සමිජ්ඣන්තීති, උපකරණාදිවිනාසෙපි අචලාධිට්ඨානවසෙන තිස්සො අධිට්ඨානපාරමියො, උපකරණාදිඋපඝාතකෙසුපි සත්තෙසු මෙත්තාය අවිජහනවසෙන තිස්සො මෙත්තාපාරමියො, යථාවුත්තවත්ථුත්තයස්ස උපකාරාපකාරෙසු සත්තසඞ්ඛාරෙසු මජ්ඣත්තතාපටිලාභවසෙන තිස්සො උපෙක්ඛාපාරමියොති එවමාදිනා එතාසං විභාගො වෙදිතබ්බාති.

Thus, some say that the accumulation of merit and knowledge that brings happiness in existence is the perfection; that which brings the happiness of one's own Nibbāna is the secondary perfection; and that which brings both kinds of happiness to others is the ultimate perfection. The relinquishment of possessions such as children, spouse, and wealth is the perfection of generosity; the relinquishment of limbs is the secondary perfection of generosity; the relinquishment of one's own life is the ultimate perfection of generosity. Similarly, the three perfections of virtue are by way of non-transgression regarding the threefold basis of children, spouse, and so forth. The three perfections of renunciation are by way of abandoning attachment and departing from those same threefold objects. The three perfections of wisdom are by way of uprooting craving for possessions, limbs, and life, and by discerning what is beneficial and harmful for beings. The three perfections of energy are by way of exertion in the relinquishments and so forth, as described. The three perfections of patience are by way of enduring those who cause danger to possessions, limbs, and life. The three perfections of truth are by way of not relinquishing truth for the sake of possessions, limbs, and life. The perfections such as generosity succeed only by way of unwavering determination. Thus, the three perfections of determination are by way of unshakeable determination even in the destruction of possessions and so forth. The three perfections of loving-kindness are by way of not abandoning loving-kindness even toward beings who harm possessions and so forth. The three perfections of equanimity are by way of attaining neutrality toward helpful and harmful beings and formations with respect to the aforementioned threefold object. In this way, the classification of these perfections should be understood.

කො සඞ්ගහොති? එත්ථ පන යථා එතා විභාගතො තිංසවිධාපි දානපාරමිආදිභාවතො දසවිධා, එවං දානසීලඛන්තිවීරියඣානපඤ්ඤාසභාවෙන ඡබ්බිධා. එතාසු හි නෙක්ඛම්මපාරමී සීලපාරමියා සඞ්ගහිතා, තස්සා පබ්බජ්ජාභාවෙ, නීවරණවිවෙකභාවෙ පන ඣානපාරමියා කුසලධම්මභාවෙ ඡහිපි සඞ්ගහිතා. සච්චපාරමී සීලපාරමියා එකදෙසො එව වචීවිරතිසච්චපක්ඛෙ, ඤාණසච්චපක්ඛෙ පන පඤ්ඤාපාරමියා සඞ්ගහිතා. මෙත්තාපාරමි ඣානපාරමියා එව. උපෙක්ඛාපාරමී ඣානපඤ්ඤාපාරමීහි. අධිට්ඨානපාරමී සබ්බාහිපි සඞ්ගහිතාති.

What is the inclusion? Here, just as these, though thirtyfold in division, are tenfold in terms of the nature of the perfections of giving and so on, so too they are sixfold by way of the nature of giving, virtue, patience, energy, absorption, and wisdom. Among these, the perfection of renunciation is included in the perfection of virtue in its aspect of going forth; but in its aspect of seclusion from hindrances, it is included in the perfection of absorption; and in its aspect of wholesome qualities, it is included in all six. The perfection of truth is merely a part of the perfection of virtue, specifically in the aspect of truth as verbal abstinence, but in the aspect of truth as knowledge, it is included in the perfection of wisdom. The perfection of loving-kindness is included in the perfection of absorption. The perfection of equanimity is included in the perfections of absorption and wisdom. The perfection of determination is included in all of them.

එතෙසඤ්ච දානාදීනං ඡන්නං ගුණානං අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධානං පඤ්චදසයුගලාදීනි පඤ්චදසයුගලාදිසාධකානි හොන්ති. සෙය්‍යථිදං – දානසීලයුගලෙන පරහිතාහිතානං කරණාකරණයුගලසිද්ධි, දානඛන්තියුගලෙන අලොභාදොසයුගලසිද්ධි, දානවීරියයුගලෙන චාගසුතයුගලසිද්ධි, දානඣානයුගලෙන කාමදොසප්පහානයුගලසිද්ධි. දානපඤ්ඤායුගලෙන අරියයානධුරයුගලසිද්ධි, සීලඛන්තිද්වයෙන පයොගාසයසුද්ධිද්වයසිද්ධි, සීලවීරියද්වයෙන භාවනාද්වයසිද්ධි, සීලඣානද්වයෙන දුස්සීල්‍යපරියුට්ඨානප්පහානද්වයසිද්ධි, සීලපඤ්ඤාද්වයෙන දානද්වයසිද්ධි, ඛන්තිවීරියයුගලෙන ඛමාතෙජද්වයසිද්ධි, ඛන්තිඣානයුගලෙන විරොධානුරොධප්පහානයුගලසිද්ධි, ඛන්තිපඤ්ඤායුගලෙන සුඤ්ඤතාඛන්තිපටිවෙධදුකසිද්ධි, වීරියඣානදුකෙන පග්ගහාවික්ඛෙපදුකසිද්ධි, වීරියපඤ්ඤාදුකෙන සරණදුකසිද්ධි, ඣානපඤ්ඤාදුකෙන යානදුකසිද්ධි[Pg.314], දානසීලඛන්තිත්තිකෙන ලොභදොසමොහප්පහානත්තිකසිද්ධි, දානසීලවීරියත්තිකෙන භොගජීවිතකායසාරාදානත්තිකසිද්ධි, දානසීලඣානත්තිකෙන පුඤ්ඤකිරියවත්ථුත්තිකසිද්ධි, දානසීලපඤ්ඤාතිකෙන ආමිසාභයධම්මදානත්තිකසිද්ධීති. එවං ඉතරෙහිපි තිකෙහි චතුක්කාදීහි ච යථාසම්භවං තිකානි ච චතුක්කාදීනි ච යොජෙතබ්බානි.

And these six qualities, beginning with giving, being interrelated, are what accomplish the fifteen pairs and so on. Namely: The pair of giving and virtue accomplishes the pair of doing and not doing what is beneficial and harmful to others. The pair of giving and patience accomplishes the pair of non-greed and non-aversion. The pair of giving and effort accomplishes the pair of generosity and erudition. The pair of giving and meditation accomplishes the pair of abandoning sensual desire and aversion. The pair of giving and wisdom accomplishes the pair of bearing the yoke of the noble vehicle. The pair of virtue and patience accomplishes the pair of purity of exertion and intention. The pair of virtue and effort accomplishes the pair of the two developments. The pair of virtue and meditation accomplishes the pair of abandoning misconduct and obsessive defilements. The pair of virtue and wisdom accomplishes the pair of the two givings. The pair of patience and effort accomplishes the pair of forbearance and energy. The pair of patience and meditation accomplishes the pair of abandoning opposition and conformity. The pair of patience and wisdom accomplishes the pair of acceptance of emptiness and its penetration. The pair of effort and meditation accomplishes the pair of exertion and non-distraction. The pair of effort and wisdom accomplishes the pair of the two refuges. The pair of meditation and wisdom accomplishes the pair of the two vehicles. The triad of giving, virtue, and patience accomplishes the triad of abandoning greed, aversion, and delusion. The triad of giving, virtue, and effort accomplishes the triad of taking the essence of wealth, life, and the body. The triad of giving, virtue, and meditation accomplishes the triad of bases for meritorious action. The triad of giving, virtue, and wisdom accomplishes the triad of material gifts, gifts of fearlessness, and Dhamma gifts. In this way, the remaining triads, tetrads, and so on should be connected as is suitable.

එවං ඡබ්බිධානම්පි පන ඉමාසං පාරමීනං චතූහි අධිට්ඨානෙහි සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. සබ්බපාරමීනං සමූහසඞ්ගහතො හි චත්තාරි අධිට්ඨානානි, සෙය්‍යථිදං – සච්චාධිට්ඨානං, චාගාධිට්ඨානං, උපසමාධිට්ඨානං, පඤ්ඤාධිට්ඨානන්ති. තත්ථ අධිතිට්ඨති එතෙන, එත්ථ වා අධිතිට්ඨති, අධිට්ඨානමත්තමෙව වා තන්ති අධිට්ඨානං, සච්චඤ්ච තං අධිට්ඨානඤ්ච, සච්චස්ස වා අධිට්ඨානං, සච්චං අධිට්ඨානමෙතස්සාති වා සච්චාධිට්ඨානං. එවං සෙසෙසුපි. තත්ථ අවිසෙසතො තාව ලොකුත්තරගුණෙ කතාභිනීහාරස්ස අනුකම්පිතසබ්බසත්තස්ස මහාසත්තස්ස පටිඤ්ඤානුරූපං සබ්බපාරමිපරිග්ගහතො සච්චාධිට්ඨානං. තාසං පටිපක්ඛපරිච්චාගතො චාගාධිට්ඨානං. සබ්බපාරමිතාගුණෙහි උපසමතො උපසමාධිට්ඨානං. තෙහි එව පරහිතොපායකොසල්ලතො පඤ්ඤාධිට්ඨානං.

Thus, these sixfold perfections should be understood as grouped by four foundations. For from the collective grouping of all perfections there are four foundations, namely: the foundation of truth, the foundation of relinquishment, the foundation of tranquility, and the foundation of wisdom. Herein, 'foundation' is that by which one stands firm, or in which one stands firm, or it is merely the act of standing firm. 'The foundation of truth' is the truth which is a foundation, or the foundation of truth, or that for which truth is the foundation. The same applies to the rest. Here, first of all, in a general sense, for the Great Being who has resolved upon supramundane qualities and who has compassion for all beings, the foundation of truth is from embracing all perfections in accordance with his vow. The foundation of relinquishment is from relinquishing their opposing factors. The foundation of tranquility is from being calmed by all the qualities of the perfections. The foundation of wisdom is from the skill in means for the welfare of others through these very qualities.

විසෙසතො පන යාචකජනං අවිසංවාදෙත්වා දස්සාමීති පටිජානනතො පටිඤ්ඤං අවිසංවාදෙත්වා දානතො දානං අවිසංවාදෙත්වා අනුමොදනතො මච්ඡරියාදිපටිපක්ඛපරිච්චාගතො දෙය්‍යධම්මපටිග්ගාහකදානදෙය්‍යධම්මක්ඛයෙසු ලොභදොසමොහභයවූපසමතො යථාරහං යථාකාලං යථාවිධානඤ්ච දානතො පඤ්ඤුත්තරතො ච කුසලධම්මානං චතුරධිට්ඨානපදට්ඨානං දානං. තථා සංවරසමාදානස්ස අවීතික්කමනතො දුස්සීල්‍යපරිච්චාගතො දුච්චරිතවූපසමනතො පඤ්ඤුත්තරතො ච චතුරධිට්ඨානපදට්ඨානං සීලං. යථාපටිඤ්ඤං ඛමනතො, පරාපරාධවිකප්පපරිච්චාගතො, කොධපරියුට්ඨානවූපසමනතො, පඤ්ඤුත්තරතො, ච චතුරධිට්ඨානපදට්ඨානා ඛන්ති. පටිඤ්ඤානුරූපං පරහිතකරණතො, විසදපරිච්චාගතො, අකුසලවූපසමනතො, පඤ්ඤුත්තරතො ච චතුරධිට්ඨානපදට්ඨානං වීරියං. පටිඤ්ඤානුරූපං ලොකහිතානුචින්තනතො, නීවරණපරිච්චාගතො, චිත්තවූපසමනතො, පඤ්ඤුත්තරතො ච චතුරධිට්ඨානපදට්ඨානං ඣානං. යථාපටිඤ්ඤං පරහිතූපායකොසල්ලතො, අනුපායකිරියාපරිච්චාගතො, මොහජපරිළාහවූපසමනතො, සබ්බඤ්ඤුතාපටිලාභතො ච චතුරධිට්ඨානපදට්ඨානා පඤ්ඤා.

Specifically, giving has its basis in the four foundations: in truth, through promising 'I will give' without deceiving those who ask, giving without breaking that promise, and rejoicing in giving without deceit; in relinquishment, through relinquishing stinginess and other opposing factors; in tranquility, through pacifying greed, aversion, delusion, and fear concerning the gift, the recipient, the giver, and the exhaustion of the gift; and in wisdom, through giving as is suitable, at the right time, and in the right way, and through its wholesome qualities being led by wisdom. Similarly, virtue has its basis in the four foundations: in truth, through not transgressing the undertaking of restraint; in relinquishment, through relinquishing immorality; in tranquility, through pacifying misconduct; and in wisdom, through being led by it. Patience has its basis in the four foundations: in truth, through enduring according to one's promise; in relinquishment, through relinquishing thoughts of others' offenses; in tranquility, through pacifying the obsession of anger; and in wisdom, through being led by it. Effort has its basis in the four foundations: in truth, through acting for the welfare of others in accordance with one's promise; in relinquishment, through relinquishing dejection; in tranquility, through pacifying unwholesome states; and in wisdom, through being led by it. Meditation has its basis in the four foundations: in truth, through contemplating the welfare of the world in line with one's promise; in relinquishment, through relinquishing the hindrances; in tranquility, through pacifying the mind; and in wisdom, through being led by it. Wisdom has its basis in the four foundations: in truth, through skill in means for the welfare of others according to one's promise; in relinquishment, through relinquishing action that is not a proper means; in tranquility, through pacifying the fever born of delusion; and in wisdom, through the attainment of omniscience.

තත්ථ [Pg.315] ඤෙය්‍යපටිඤ්ඤානුවිධානෙහි සච්චාධිට්ඨානං. වත්ථුකාමකිලෙසකාමපරිච්චාගෙහි චාගාධිට්ඨානං. දොසදුක්ඛවූපසමෙහි උපසමාධිට්ඨානං. අනුබොධපටිවෙධෙහි පඤ්ඤාධිට්ඨානං. තිවිධසච්චපරිග්ගහිතං දොසත්තයවිරොධි සච්චාධිට්ඨානං. තිවිධචාගපරිග්ගහිතං දොසත්තයවිරොධි චාගාධිට්ඨානං. තිවිධවූපසමපරිග්ගහිතං දොසත්තයවිරොධි උපසමාධිට්ඨානං. තිවිධඤාණපරිග්ගහිතං දොසත්තයවිරොධි පඤ්ඤාධිට්ඨානං. සච්චාධිට්ඨානපරිග්ගහිතානි චාගූපසමපඤ්ඤාධිට්ඨානානි අවිසංවාදනතො පටිඤ්ඤානුවිධානතො ච, චාගාධිට්ඨානපරිග්ගහිතානි සච්චූපසමපඤ්ඤාධිට්ඨානානි පටිපක්ඛපරිච්චාගතො සබ්බපරිච්චාගඵලත්තා ච, උපසමාධිට්ඨානපරිග්ගහිතානි සච්චචාගපඤ්ඤාධිට්ඨානානි කිලෙසපරිළාහවූපසමනතො කාමූපසමනතො කාමපරිළාහවූපසමනතො ච, පඤ්ඤාධිට්ඨානපරිග්ගහිතානි සච්චචාගූපසමාධිට්ඨානානි ඤාණපුබ්බඞ්ගමතො ඤාණානුපරිවත්තනතො චාති එවං සබ්බාපි පාරමියො සච්චප්පභාවිතා චාගපරිබ්‍යඤ්ජිතා උපසමොපබ්‍රූහිතා පඤ්ඤාපරිසුද්ධා. සච්චඤ්හි එතාසං ජනකහෙතු. චාගො පරිග්ගාහකහෙතු, උපසමො පරිවුද්ධිහෙතු, පඤ්ඤා පාරිසුද්ධිහෙතු. තථා ආදිම්හි සච්චාධිට්ඨානං සච්චපටිඤ්ඤත්තා, මජ්ඣෙ චාගාධිට්ඨානං කතපණිධානස්ස පරහිතාය අත්තපරිච්චාගතො. අන්තෙ උපසමාධිට්ඨානං සබ්බූපසමපරියොසානත්තා. ආදිමජ්ඣපරියොසානෙසු පඤ්ඤාධිට්ඨානං තස්මිං සති සම්භවතො අසති අභාවතො යථාපටිඤ්ඤඤ්ච භාවතො.

Here, the foundation of truth is through conformity with the acknowledgment of what is to be known. The foundation of relinquishment is through the abandonment of sensual objects and sensual defilements. The foundation of peace is through the subsiding of aversion and suffering. The foundation of wisdom is through understanding and penetration. The foundation of truth, embraced by the threefold truth, opposes the three defilements. The foundation of relinquishment, embraced by the threefold relinquishment, opposes the three defilements. The foundation of peace, embraced by the threefold peace, opposes the three defilements. The foundation of wisdom, embraced by the threefold knowledge, opposes the three defilements. The foundations of relinquishment, peace, and wisdom, embraced by the foundation of truth, are so by reason of non-deception and conformity with acknowledgment. The foundations of truth, peace, and wisdom, embraced by the foundation of relinquishment, are so by reason of abandoning opposition and because of resulting in the fruit of all relinquishment. The foundations of truth, relinquishment, and wisdom, embraced by the foundation of peace, are so by reason of the subsiding of the burning of defilements, the subsiding of sensual desire, and the subsiding of the burning of sensual desire. The foundations of truth, relinquishment, and peace, embraced by the foundation of wisdom, are so by reason of wisdom being the forerunner and because of revolving in accordance with wisdom. Thus, all the perfections are illumined by truth, distinguished by relinquishment, strengthened by peace, and purified by wisdom. For truth is their generating cause. Relinquishment is their embracing cause, peace is their nurturing cause, and wisdom is their purifying cause. Likewise, in the beginning is the foundation of truth, because of the declaration of truth; in the middle is the foundation of relinquishment, because of the sacrifice of self for the good of others by one who has made a vow; at the end is the foundation of peace, because of culminating in all peace. In the beginning, middle, and end is the foundation of wisdom, because when it exists, it arises; when it does not exist, it is absent; and because of developing in accordance with the declaration.

තත්ථ මහාපුරිසා සතතමත්තහිතපරහිතකරෙහි ගරුපියභාවකරෙහි සච්චචාගාධිට්ඨානෙහි ගිහිභූතා ආමිසදානෙන පරෙ අනුග්ගණ්හන්ති. තථා අත්තහිතපරහිතකරෙහි ගරුපියභාවකරෙහි උපසමපඤ්ඤාධිට්ඨානෙහි ච පබ්බජිතභූතා ධම්මදානෙන පරෙ අනුග්ගණ්හන්ති.

There, great beings, constantly engaged in actions beneficial to themselves and others, inspiring reverence and affection, established in the foundations of truth and relinquishment, as householders, assist others with material gifts. Likewise, those engaged in actions beneficial to themselves and others, inspiring reverence and affection, established in the foundations of peace and wisdom, as renunciants, assist others with the gift of the Dhamma.

තත්ථ අන්තිමභවෙ බොධිසත්තස්ස චතුරධිට්ඨානපරිපූරණං. පරිපුණ්ණචතුරධිට්ඨානස්ස හි චරිමකභවූපපත්තීති එකෙ. තත්‍ර හි ගබ්භොක්කන්තිඨිතිඅභිනික්ඛමනෙසු පඤ්ඤාධිට්ඨානසමුදාගමෙන සතො සම්පජානො සච්චාධිට්ඨානපාරිපූරියා සම්පතිජාතො උත්තරාභිමුඛො සත්තපදවීතිහාරෙන ගන්ත්වා සබ්බා දිසා ඔලොකෙත්වා සච්චානුපරිවත්තිනා වචසා – ‘‘අග්ගොහමස්මි ලොකස්ස, ජෙට්ඨොහමස්මි ලොකස්ස, සෙට්ඨොහමස්මි ලොකස්සා’’ති (දී. නි. 2.31; ම. නි. 3.207) තික්ඛත්තුං සීහනාදං නදි.

In that final existence of the Bodhisatta, the fulfillment of the four foundations occurs. Some say that rebirth in the last existence is for one whose four foundations are fulfilled. There, at his conception, gestation, and birth, with the arising of the foundation of wisdom, he was mindful and clearly comprehending. Through the fulfillment of the foundation of truth, immediately after birth, facing north and taking seven steps, he surveyed all directions and with words that accord with truth, roared the lion's roar three times: 'I am the chief in the world, I am the eldest in the world, I am the best in the world.'

උපසමාධිට්ඨානසමුදාගමෙන [Pg.316] ජිණ්ණාතුරමතපබ්බජිතදස්සාවිනො චතුධම්මපදෙසකොවිදස්ස යොබ්බනාරොග්‍යජීවිතසම්පත්තිමදානං උපසමො. චාගාධිට්ඨානසමුදාගමෙන මහතො ඤාතිපරිවට්ටස්ස හත්ථගතස්ස ච චක්කවත්තිරජ්ජස්ස අනපෙක්ඛපරිච්චාගොති.

Through the arising of the foundation of peace, for one who sees the old, the sick, the dead, and the renunciant, and is skilled in the four sights, there is the subsiding of the intoxication with the attainments of youth, health, and life. Through the arising of the foundation of relinquishment, there is the indifferent abandonment of a great circle of relatives and of the sovereignty of a wheel-turning monarch that was in his grasp.

දුතියෙ ඨානෙ අභිසම්බොධියං චතුරධිට්ඨානං පරිපුණ්ණන්ති කෙචි. තත්ථ හි යථාපටිඤ්ඤං සච්චාධිට්ඨානසමුදාගමෙන චතුන්නං අරියසච්චානං අභිසමයො, තතො හි සච්චාධිට්ඨානං පරිපුණ්ණං. චාගාධිට්ඨානසමුදාගමෙන සබ්බකිලෙසූපක්කිලෙසපරිච්චාගො, තතො හි චාගාධිට්ඨානං පරිපුණ්ණං. උපසමාධිට්ඨානසමුදාගමෙන පරමූපසමප්පත්ති, තතො හි උපසමාධිට්ඨානං පරිපුණ්ණං. පඤ්ඤාධිට්ඨානසමුදාගමෙන අනාවරණඤාණපටිලාභො, තතො හි පඤ්ඤාධිට්ඨානං පරිපුණ්ණන්ති. තං අසිද්ධං, අභිසම්බොධියාපි පරමත්ථභාවතො.

In the second instance, some say the four foundations are fulfilled at enlightenment. There, through the arising of the foundation of truth in accordance with one’s promise, there is the realization of the four noble truths—thus, the foundation of truth is fulfilled. Through the arising of the foundation of relinquishment, there is the abandonment of all defilements and corruptions—thus, the foundation of relinquishment is fulfilled. Through the arising of the foundation of peace, there is the attainment of supreme peace—thus, the foundation of peace is fulfilled. Through the arising of the foundation of wisdom, there is the acquisition of unobstructed knowledge—thus, the foundation of wisdom is fulfilled. But that is not established, since enlightenment too is of ultimate reality.

තතියෙ ඨානෙ ධම්මචක්කප්පවත්තනෙ චතුරධිට්ඨානං පරිපුණ්ණන්ති අඤ්ඤෙ. තත්ථ හි සච්චාධිට්ඨානසමුදාගතස්ස ද්වාදසහි ආකාරෙහි අරියසච්චදෙසනාය සච්චාධිට්ඨානං පරිපුණ්ණං. චාගාධිට්ඨානසමුදාගතස්ස සද්ධම්මමහායාගකරණෙන චාගාධිට්ඨානං පරිපුණ්ණං. උපසමාධිට්ඨානසමුදාගතස්ස සයං උපසන්තස්ස පරෙසං උපසමනෙන උපසමාධිට්ඨානං පරිපුණ්ණං. පඤ්ඤාධිට්ඨානසමුදාගතස්ස වෙනෙය්‍යානං ආසයාදිපරිජානනෙන පඤ්ඤාධිට්ඨානං පරිපුණ්ණන්ති. තදපි අසිද්ධං, අපරියොසිතත්තා බුද්ධකිච්චස්ස.

In the third instance, others say the four foundations are fulfilled at the turning of the Wheel of Dhamma. There, for one who has attained the foundation of truth, the foundation of truth is fulfilled through the teaching of the Noble Truths in twelve aspects. For one who has attained the foundation of relinquishment, the foundation of relinquishment is fulfilled by performing the great sacrifice of the True Dhamma. For one who has attained the foundation of peace, being himself at peace, the foundation of peace is fulfilled by pacifying others. For one who has attained the foundation of wisdom, the foundation of wisdom is fulfilled by discerning the dispositions and so on of those to be trained. That too, however, is not established, because the Buddha's task was not yet concluded.

චතුත්ථෙ ඨානෙ පරිනිබ්බානෙ චතුරධිට්ඨානං පරිපුණ්ණන්ති අපරෙ. තත්‍ර හි පරිනිබ්බුතත්තා පරමත්ථසච්චසම්පත්තියා සච්චාධිට්ඨානං පරිපුණ්ණං. සබ්බූපධිපටිනිස්සග්ගෙන චාගාධිට්ඨානං පරිපුණ්ණං. සබ්බසඞ්ඛාරූපසමෙන උපසමාධිට්ඨානං පරිපුණ්ණං. පඤ්ඤාපයොජනපරිනිට්ඨානෙන පඤ්ඤාධිට්ඨානං පරිපුණ්ණන්ති. තත්‍ර මහාපුරිසස්ස විසෙසෙන මෙත්තාඛෙත්තෙ අභිජාතියං සච්චාධිට්ඨානසමුදාගතස්ස සච්චාධිට්ඨානපරිපූරණමභිබ්‍යත්තං, විසෙසෙන කරුණාඛෙත්තෙ අභිසම්බොධියං පඤ්ඤාධිට්ඨානසමුදාගතස්ස පඤ්ඤාධිට්ඨානපරිපූරණමභිබ්‍යත්තං, විසෙසෙන මුදිතාඛෙත්තෙ ධම්මචක්කප්පවත්තනෙ චාගාධිට්ඨානසමුදාගතස්ස චාගාධිට්ඨානපරිපූරණමභිබ්‍යත්තං, විසෙසෙන උපෙක්ඛාඛෙත්තෙ පරිනිබ්බානෙ උපසමාධිට්ඨානසමුදාගතස්ස උපසමාධිට්ඨානපරිපූරණමභිබ්‍යත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

In the fourth instance, still others say the four foundations are fulfilled at final Nibbāna. There, because of having attained final Nibbāna, the foundation of truth is fulfilled by the attainment of ultimate truth. Through the relinquishment of all substrata of existence, the foundation of relinquishment is fulfilled. Through the stilling of all formations, the foundation of peace is fulfilled. Through the culmination of the purpose of wisdom, the foundation of wisdom is fulfilled. Here, it should be understood that for the Great Being, the fulfillment of the foundation of truth, for one who has attained the foundation of truth, is especially manifest in the field of loving-kindness at his birth; the fulfillment of the foundation of wisdom, for one who has attained the foundation of wisdom, is especially manifest in the field of compassion at his full enlightenment; the fulfillment of the foundation of relinquishment, for one who has attained the foundation of relinquishment, is especially manifest in the field of sympathetic joy at the turning of the Wheel of Dhamma; and the fulfillment of the foundation of peace, for one who has attained the foundation of peace, is especially manifest in the field of equanimity at final Nibbāna.

තත්‍ර [Pg.317] සච්චාධිට්ඨානසමුදාගතස්ස සංවාසෙන සීලං වෙදිතබ්බං. චාගාධිට්ඨානසමුදාගතස්ස සංවොහාරෙන සොචෙය්‍යං වෙදිතබ්බං. උපසමාධිට්ඨානසමුදාගතස්ස ආපදාසු ථාමො වෙදිතබ්බො. පඤ්ඤාධිට්ඨානසමුදාගතස්ස සාකච්ඡාය පඤ්ඤා වෙදිතබ්බා. එවං සීලාජීවචිත්තදිට්ඨිවිසුද්ධියො වෙදිතබ්බා. තථා සච්චාධිට්ඨානසමුදාගමෙන දොසාගතිං න ගච්ඡති අවිසංවාදනතො. චාගාධිට්ඨානසමුදාගමෙන ලොභාගතිං න ගච්ඡති අනභිසඞ්ගතො. උපසමාධිට්ඨානසමුදාගමෙන භයාගතිං න ගච්ඡති අනපරාධතො. පඤ්ඤාධිට්ඨානසමුදාගමෙන මොහාගතිං න ගච්ඡති යථා භූතාවබොධතො.

Here, for one who has attained the resolution of truth, virtue is to be known through living together. For one who has attained the resolution of relinquishment, purity is to be known through dealings. For one who has attained the resolution of tranquility, steadfastness is to be known in adversity. For one who has attained the resolution of wisdom, wisdom is to be known through discussion. Thus, the purities of virtue, livelihood, mind, and view are to be known. Furthermore, by attaining the resolution of truth, one does not fall into the wrong course of aversion, on account of truthfulness. By attaining the resolution of relinquishment, one does not fall into the wrong course of greed, on account of non-clinging. By attaining the resolution of tranquility, one does not fall into the wrong course of fear, on account of non-transgression. By attaining the resolution of wisdom, one does not fall into the wrong course of delusion, on account of understanding things as they are.

තථා පඨමෙන අදුට්ඨො අධිවාසෙති, දුතියෙන අලුද්ධො පටිසෙවති, තතියෙන අභීතො පරිවජ්ජෙති, චතුත්ථෙන අසම්මූළ්හො විනොදෙති. පඨමෙන නෙක්ඛම්මසුඛප්පත්ති, ඉතරෙහි පවිවෙකඋපසමසම්බොධිසුඛප්පත්තියො හොන්තීති දට්ඨබ්බා. තථා විවෙකජපීතිසුඛසමාධිජපීතිසුඛඅපීතිජකායසුඛසතිපාරිසුද්ධිජ- උපෙක්ඛාසුඛප්පත්තියො එතෙහි චතූහි යථාක්කමං හොන්ති. එවමනෙකගුණානුබන්ධෙහි චතූහි අධිට්ඨානෙහි සබ්බපාරමිසමූහසඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. යථා ච චතූහි අධිට්ඨානෙහි සබ්බපාරමිසඞ්ගහො, එවං කරුණාපඤ්ඤාහිපීති දට්ඨබ්බං. සබ්බොපි හි බොධිසම්භාරො කරුණාපඤ්ඤාහි සඞ්ගහිතො. කරුණාපඤ්ඤාපරිග්ගහිතා හි දානාදිගුණා මහාබොධිසම්භාරා භවන්ති බුද්ධත්තසිද්ධිපරියොසානාති. එවමෙතාසං සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො.

Thus, by the first, being unmalicious, one endures; by the second, being ungreedy, one makes use of; by the third, being unafraid, one avoids; by the fourth, being undeluded, one dispels. By the first, there is the attainment of the bliss of renunciation; the others are to be understood as the attainments of the bliss of seclusion, tranquility, and enlightenment. Similarly, the attainments of the bliss of rapture born of seclusion, the bliss of rapture born of concentration, the bodily bliss free from rapture, and the bliss of equanimity born of purified mindfulness—these occur in sequence through these four. Thus, the inclusion of all perfections is to be understood through these four resolutions, which are connected with many qualities. And just as the inclusion of all perfections is by these four resolutions, so too it is to be understood as being by compassion and wisdom. For the entire accumulation for enlightenment is indeed included in compassion and wisdom. Indeed, qualities such as generosity, when embraced by compassion and wisdom, become the great accumulations for enlightenment, culminating in the attainment of Buddhahood. Thus, their inclusion is to be understood in this way.

කො සම්පාදනූපායොති? සකලස්සාපි පුඤ්ඤාදිසම්භාරස්ස සම්මාසම්බොධිං උද්දිස්ස අනවසෙසසම්භරණං අවෙකල්ලකාරිතායොගෙන, තත්ථ ච සක්කච්චකාරිතා ආදරබහුමානයොගෙන, සාතච්චකාරිතා නිරන්තරයොගෙන, චිරකාලාදියොගො ච අන්තරා අවොසානාපජ්ජනෙනාති. තං පනස්ස කාලපරිමාණං පරතො ආවි භවිස්සති. ඉති චතුරඞ්ගයොගො එතාසං පාරමීනං සම්පාදනූපායො. තථා මහාසත්තෙන බොධාය පටිපජ්ජන්තෙන සම්මාසම්බොධාය බුද්ධානං පුරෙතරමෙව අත්තා නිය්‍යාතෙතබ්බො – ‘‘ඉමාහං අත්තභාවං බුද්ධානං නිය්‍යාතෙමී’’ති. තංතංපරිග්ගහවත්ථුඤ්ච පටිලාභතො පුරෙතරමෙව දානමුඛෙ නිස්සජ්ජිතබ්බං. ‘‘යං කිඤ්චි මය්හං උප්පජ්ජනකං ජීවිතපරික්ඛාරජාතං, සබ්බං තං සති යාචකෙ දස්සාමි, තෙසං පන දින්නාවසෙසං එව මයා පරිභුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති.

What is the means of accomplishment? The gathering, without remainder, of the entire accumulation of merit and so forth, aiming at perfect enlightenment, through the practice of completeness; and therein, the practice of thoroughness is through the application of respect and high regard; the practice of perseverance is through uninterrupted application; and the practice of long duration is through not giving up in the interim. The measure of this time, however, will become clear later. Thus, this four-factored practice is the means of accomplishing these perfections. Furthermore, a Great Being practicing for enlightenment, for perfect enlightenment, should dedicate himself to the Buddhas before all else, saying: 'I dedicate this very existence to the Buddhas.' And whatever object of possession is obtained, it should be relinquished through the portal of giving before all else, resolving: 'Whatever requisites for life arise for me, I will give all of that to any supplicant who is present; only what remains after giving should be used by me.'

එවං [Pg.318] හිස්ස සම්මදෙව පරිච්චාගාය කතෙ චිත්තාභිසඞ්ඛාරෙ යං උප්පජ්ජති පරිග්ගහවත්ථු අවිඤ්ඤාණකං සවිඤ්ඤාණකං වා, තත්ථ යෙ ඉමෙ පුබ්බෙ දානෙ අකතපරිචයො, පරිග්ගහවත්ථුස්ස පරිත්තභාවො, උළාරමනුඤ්ඤතා, පරික්ඛයචින්තාති චත්තාරො දානවිනිබන්ධා, තෙසු යදා මහාබොධිසත්තස්ස සංවිජ්ජමානෙසු දෙය්‍යධම්මෙසු පච්චුපට්ඨිතෙ ච යාචකජනෙ දානෙ චිත්තං න පක්ඛන්දති න කමති. තෙන නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං ‘‘අද්ධාහං දානෙ පුබ්බෙ අකතපරිචයො, තෙන මෙ එතරහි දාතුකම්‍යතා චිත්තෙ න සණ්ඨාතී’’ති. සො එවං මෙ ඉතො පරං දානාභිරතං චිත්තං භවිස්සති, හන්දාහං ඉතො පට්ඨාය දානං දස්සාමි, නනු මයා පටිකච්චෙව පරිග්ගහවත්ථු යාචකානං පරිච්චත්තන්ති දානං දෙති මුත්තචාගො පයතපාණී වොසග්ගරතො යාචයොගො දානසංවිභාගරතො. එවං මහාසත්තස්ස පඨමො දානවිනිබන්ධො හතො හොති විහතො සමුච්ඡින්නො.

Thus, when the mental formation is rightly made for relinquishment, whatever object of possession arises—whether inanimate or animate—there are these four hindrances to giving: lack of familiarity with giving in the past, the limited nature of the object of possession, its great desirability, and the thought of its depletion. Among these, when suitable gifts are available and supplicants are present, if the mind of the Great Being does not leap forward or incline toward giving, it should be concluded: 'Surely, I have no prior familiarity with giving, which is why the desire to give does not settle in my mind now.' He then resolves: 'From now on, my mind shall delight in giving. Come, let me begin giving. Have I not already relinquished the object of possession to supplicants beforehand?' Thus, he gives with an open hand, delighting in relinquishment, devoted to charity, accessible to requests, and rejoicing in sharing gifts. In this way, the Great Being's first hindrance to giving is struck down, destroyed, and completely eradicated.

තථා මහාසත්තො දෙය්‍යධම්මස්ස පරිත්තභාවෙ සති වෙකල්ලෙ ච ඉති පටිසඤ්චික්ඛති – ‘‘අහං ඛො පුබ්බෙ අදානසීලතාය එතරහි එවං පච්චයවිකලො ජාතො, තස්මා ඉදානි මයා පරිත්තෙන වා හීනෙන වා යථාලද්ධෙන දෙය්‍යධම්මෙන අත්තානං පීළෙත්වාපි දානමෙව දාතබ්බං, යෙනාහං ආයතිම්පි දානපාරමිං මත්ථකං පාපෙස්සාමී’’ති. සො ඉතරීතරෙන තං දානං දෙති මුත්තචාගො පයතපාණී වොසග්ගරතො යාචයොගො දානසංවිභාගරතො. එවං මහාසත්තස්ස දුතියො දානවිනිබන්ධො හතො හොති විහතො සමුච්ඡින්නො.

Thus, the Great Being reflects when the gift to be given is scarce and deficient: 'In the past, due to my habit of not giving, I have now become so deficient in requisites. Therefore, even by afflicting myself, I must now give whatever small or inferior gift I have obtained, so that in the future I may bring the perfection of giving to its pinnacle.' So he gives that gift, of one kind or another—with an open hand, delighting in relinquishment, devoted to charity, accessible to requests, and rejoicing in sharing gifts. In this way, the Great Being's second hindrance to giving is struck down, destroyed, and completely eradicated.

තථා මහාසත්තො දෙය්‍යධම්මස්ස උළාරමනුඤ්ඤතාය අදාතුකම්‍යතාචිත්තෙ උප්පජ්ජමානෙ ඉති පටිසඤ්චික්ඛති – ‘‘නනු තයා සප්පුරිස උළාරතමා සබ්බසෙට්ඨා සම්මාසම්බොධි අභිපත්ථිතා, තස්මා තදත්ථං තයා උළාරමනුඤ්ඤෙ එව දෙය්‍යධම්මෙ දාතුං යුත්තරූප’’න්ති. සො උළාරං මනුඤ්ඤඤ්ච දෙති මුත්තචාගො පයතපාණී වොස්සග්ගරතො යාචයොගො දානසංවිභාගරතො. එවං මහාපුරිසස්ස තතියො දානවිනිබන්ධො හතො හොති විහතො සමුච්ඡින්නො.

Thus, when the thought of unwillingness to give arises in the Great Being's mind because of the magnificent and delightful nature of the gift, he reflects thus: 'Good man, have you not aspired to the most magnificent, supreme perfect enlightenment? Therefore, for that purpose, it is fitting that you give gifts that are magnificent and delightful.' Thus, he gives what is magnificent and delightful—with an open hand, delighting in relinquishment, devoted to charity, accessible to requests, and rejoicing in sharing gifts. In this way, the Great Being's third hindrance to giving is struck down, destroyed, and completely eradicated.

තථා මහාසත්තො දානං දෙන්තො යදා දෙය්‍යධම්මස්ස පරික්ඛයං පස්සති, සො ඉති පටිසඤ්චික්ඛති – ‘‘අයං ඛො භොගානං සභාවො, යදිදං ඛයධම්මතා වයධම්මතා ච. අපි ච මෙ පුබ්බෙ තාදිසස්ස දානස්ස අකතත්තා එවං භොගානං පරික්ඛයො දිස්සති, හන්දාහං යථාලද්ධෙන දෙය්‍යධම්මෙන [Pg.319] පරිත්තෙන වා විපුලෙන වා දානමෙව දදෙය්‍යං, යෙනාහං ආයතිං දානපාරමියා මත්ථකං පාපුණිස්සාමී’’ති. සො යථාලද්ධෙන දානං දෙති මුත්තචාගො පයතපාණී වොසග්ගරතො යාචයොගො දානසංවිභාගරතො. එවං මහාසත්තස්ස චතුත්ථො දානවිනිබන්ධො හතො හොති විහතො සමුච්ඡින්නො. එවං යෙ යෙ දානපාරමියා විනිබන්ධභූතා අනත්ථා, තෙසං තෙසං යථාරහං පච්චවෙක්ඛිත්වා පටිවිනොදනං උපායො. යථා ච දානපාරමියා, එවං සීලපාරමිආදීසුපි දට්ඨබ්බං.

Thus, when the Great Being, while giving a gift, sees the depletion of the things to be given, he reflects thus: "This is indeed the nature of possessions—that they are subject to decline and disappearance. Moreover, because of my not giving such gifts before, the depletion of my possessions is now seen. Come, let me give a gift with whatever is obtained, be it little or abundant, so that in the future I may reach the summit of the perfection of giving." So he gives a gift according to what he has obtained—freely giving, with hands outstretched, delighting in relinquishment, accessible to requests, and rejoicing in sharing gifts. In this way, the Great Being's fourth bond to giving is struck down, destroyed, and completely eradicated. Thus, for whatever unprofitable things become bonds to the perfection of giving, the means to dispel them is to consider them appropriately. And as with the perfection of giving, so too should it be understood with the perfection of virtue and the others.

අපි ච යං මහාසත්තස්ස බුද්ධානං අත්තසන්නිය්‍යාතනං, තං සම්මදෙව සබ්බපාරමීනං සම්පාදනූපායො. බුද්ධානඤ්හි අත්තානං නිය්‍යාතෙත්වා ඨිතො මහාපුරිසො තත්ථ තත්ථ බොධිසම්භාරපාරිපූරියා ඝටෙන්තො වායමන්තො සරීරස්ස සුඛූපකරණානඤ්ච උපච්ඡෙදකෙසු දුස්සහෙසුපි කිච්ඡෙසු දුරභිසම්භවෙසුපි සත්තසඞ්ඛාරසමුපනීතෙසු අනත්ථෙසු තිබ්බෙසු පාණහරෙසු ‘‘අයං මයා අත්තභාවො බුද්ධානං පරිච්චත්තො, යං වා තං වා එත්ථ හොතූ’’ති තංනිමිත්තං න කම්පති න වෙධති, ඊසකම්පි අඤ්ඤථත්තං න ගච්ඡති, කුසලාරම්භෙ අඤ්ඤදත්ථු අචලාධිට්ඨානොව හොති, එවං අත්තසන්නිය්‍යාතනම්පි එතාසං සම්පාදනූපායො.

Moreover, the Great Being’s dedication of himself to the Buddhas is indeed the proper means for perfecting all the perfections. For the great man, having dedicated himself to the Buddhas, striving and exerting himself in every way to complete the accumulation of the requisites of enlightenment, even in the face of severe hardships—painful, unbearable, difficult to overcome, and life-threatening, brought about by the actions of beings—does not waver or tremble, thinking, “This body of mine has been offered to the Buddhas; let whatever happens here happen.” He does not deviate even slightly, but rather remains with unshakeable determination in undertaking wholesome actions. Thus, the dedication of oneself is also a means for perfecting these perfections.

අපි ච සමාසතො කතාභිනීහාරස්ස අත්තනි සිනෙහස්ස පරිසොසනං පරෙසු ච සිනෙහස්ස පරිවඩ්ඪනං එතාසං සම්පාදනූපායො. සම්මාසම්බොධිසමධිගමාය හි කතමහාපණිධානස්ස මහාසත්තස්ස යාථාවතො පරිජානනෙන සබ්බෙසු ධම්මෙසු අනුපලිත්තස්ස අත්තනි සිනෙහො පරික්ඛයං පරියාදානං ගච්ඡති, මහාකරුණාසමාසෙවනෙන පන පියපුත්තෙ විය සබ්බසත්තෙ සම්පස්සමානස්ස තෙසු මෙත්තාකරුණාසිනෙහො පරිවඩ්ඪති, තතො ච තංතදවත්ථානුරූපං අත්තපරසන්තානෙසු ලොභදොසමොහවිගමෙන විදූරීකතමච්ඡරියාදිබොධිසම්භාරපටිපක්ඛො මහාපුරිසො දානපියවචනඅත්ථචරියාසමානත්තතාසඞ්ඛාතෙහි චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි චතුරධිට්ඨානානුගතෙහි අච්චන්තං ජනස්ස සඞ්ගහකරණෙන උපරි යානත්තයෙ අවතාරණං පරිපාචනඤ්ච කරොති.

Furthermore, in brief, for one who has made the aspiration, the means for accomplishing these perfections is the drying up of affection for oneself and the increase of affection for others. For a Great Being who has made a great vow for the attainment of Perfect Self-Enlightenment, through truly understanding and being unattached to all phenomena, affection for himself comes to an end and exhaustion. But through cultivating great compassion, regarding all beings as like a beloved child, his affection of loving-kindness and compassion for them increases. Consequently, that great man—who, according to the circumstances, has removed greed, hatred, and delusion from his own and others' mental continuums, and who has cast far away stinginess and other opponents of the requisites of enlightenment—by completely gathering people with the four bases of sympathy (namely, giving, kind speech, beneficial conduct, and impartiality), which are accompanied by the four resolutions, brings about their entry into and maturation in the three higher vehicles.

මහාසත්තානඤ්හි මහාකරුණා මහාපඤ්ඤා ච දානෙන අලඞ්කතා, දානං පියවචනෙන, පියවචනං අත්ථචරියාය, අත්ථචරියා සමානත්තතාය අලඞ්කතා [Pg.320] සඞ්ගහිතා ච. තෙසං සබ්බෙපි සත්තෙ අත්තනා නිබ්බිසෙසෙ කත්වා බොධිසම්භාරෙසු පටිපජ්ජන්තානං සබ්බත්ථ සමානසුඛදුක්ඛතාය සමානත්තතාය සිද්ධි. බුද්ධභූතානම්පි ච තෙහෙව චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි චතුරධිට්ඨානපරිපූරිතාභිවුද්ධෙහි ජනස්ස අච්චන්තිකසඞ්ගහකරණෙන අභිවිනයනං සිජ්ඣති. දානඤ්හි සම්මාසම්බුද්ධානං චාගාධිට්ඨානෙන පරිපූරිතාභිවුද්ධං, පියවචනං සච්චාධිට්ඨානෙන, අත්ථචරියා පඤ්ඤාධිට්ඨානෙන, සමානත්තතා උපසමාධිට්ඨානෙන පරිපූරිතාභිවුද්ධා. තථාගතානඤ්හි සබ්බසාවකපච්චෙකබුද්ධෙහි සමානත්තතා පරිනිබ්බානෙ. තත්‍ර හි නෙසං අවිසෙසතො එකීභාවො. තෙනෙවාහ ‘‘නත්ථි විමුත්තියා නානත්ත’’න්ති. හොන්ති චෙත්ථ –

For Great Beings, great compassion and great wisdom are adorned by giving; giving is adorned by kind speech, kind speech by beneficial conduct, and beneficial conduct by impartiality, and is thereby supported. For them, who treat all beings as no different from themselves while cultivating the requisites of enlightenment, success is achieved through impartiality, which is to experience joy and sorrow as the same everywhere. Even for those who have become Buddhas, the complete guidance of people is accomplished by these same four bases of sympathy, which are perfected and increased by the four resolutions. For the Perfectly Self-Enlightened Ones, generosity is perfected and increased by the resolution of relinquishment, kind speech by the resolution of truth, beneficial conduct by the resolution of wisdom, and impartiality by the resolution of peace. For the Tathāgatas, too, there is impartiality with all their disciples and Paccekabuddhas in parinibbāna. For there, their oneness is without distinction. Therefore, it is said: “There is no difference in liberation.” And here are these verses:

‘‘සච්චො චාගී උපසන්තො, පඤ්ඤවා අනුකම්පකො;

සම්භතසබ්බසම්භාරො, කං නාමත්ථං න සාධයෙ.

"Truthful, generous, peaceful, wise, compassionate, having accumulated all requisites—what aim would such a one not accomplish?"

‘‘මහාකාරුණිකො සත්ථා, හිතෙසී ච උපෙක්ඛකො;

නිරපෙක්ඛො ච සබ්බත්ථ, අහො අච්ඡරියො ජිනො.

"The Teacher is greatly compassionate, a well-wisher and equanimous; unattached in all things—oh, how wonderful is the Conqueror!"

‘‘විරත්තො සබ්බධම්මෙසු, සත්තෙසු ච උපෙක්ඛකො;

සදා සත්තහිතෙ යුත්තො, අහො අච්ඡරියො ජිනො.

"Dispassionate towards all phenomena, and equanimous towards beings; always engaged in the welfare of beings—oh, how wonderful is the Conqueror!"

‘‘සබ්බදා සබ්බසත්තානං, හිතාය ච සුඛාය ච;

උය්‍යුත්තො අකිලාසූ ච, අහො අච්ඡරියො ජිනො’’ති.

"Always for the welfare and happiness of all beings, striving and without weariness—oh, how wonderful is the Conqueror!"

කිත්තකෙන කාලෙන සම්පාදනන්ති? හෙට්ඨිමෙන තාව පරිච්ඡෙදෙන චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි මහාකප්පානං සතසහස්සඤ්ච, මජ්ඣිමෙන අට්ඨ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි මහාකප්පානං සතසහස්සඤ්ච, උපරිමෙන පන සොළස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි මහාකප්පානං සතසහස්සඤ්ච. එතෙ ච භෙදා යථාක්කමං පඤ්ඤාධිකසද්ධාධිකවීරියාධිකවසෙන ඤාතබ්බා. පඤ්ඤාධිකානඤ්හි සද්ධා මන්දා හොති පඤ්ඤා තික්ඛා, සද්ධාධිකානං පඤ්ඤා මජ්ඣිමා හොති, වීරියාධිකානං පඤ්ඤා මන්දා, පඤ්ඤානුභාවෙන ච සම්මාසම්බොධි අධිගන්තබ්බාති අට්ඨකථායං වුත්තං.

By how much time is it accomplished? By the lower reckoning, four incalculable ages and one hundred thousand great aeons; by the middle reckoning, eight incalculable ages and one hundred thousand great aeons; and by the higher reckoning, sixteen incalculable ages and one hundred thousand great aeons. These distinctions should be understood respectively as pertaining to those with wisdom predominant, faith predominant, and energy predominant. For those with wisdom predominant, faith is weak and wisdom is sharp; for those with faith predominant, wisdom is moderate; for those with energy predominant, wisdom is weak. It is stated in the commentary that Perfect Self-Enlightenment is to be attained through the power of wisdom.

අපරෙ පන ‘‘වීරියස්ස තික්ඛමජ්ඣිමමුදුභාවෙන බොධිසත්තානං අයං කාලවිභාගො’’ති වදන්ති. අවිසෙසෙන පන විමුත්තිපරිපාචනීයානං ධම්මානං තික්ඛමජ්ඣිමමුදුභාවෙන යථාවුත්තකාලභෙදෙන බොධිසම්භාරා තෙසං පාරිපූරිං ගච්ඡන්තීති තයොපෙතෙ කාලභෙදා යුත්තාතිපි වදන්ති. එවං තිවිධා [Pg.321] හි බොධිසත්තා අභිනීහාරක්ඛණෙ භවන්ති උග්ඝහටිතඤ්ඤූවිපඤ්චිතඤ්ඤූනෙය්‍යභෙදෙන. තෙසු යො උග්ඝටිතඤ්ඤූ, සො සම්මාසම්බුද්ධස්ස සම්මුඛා චතුප්පදිකං ගාථං සුණන්තො ගාථාය තතියපදෙ අපරියොසිතෙ එව ඡහි අභිඤ්ඤාහි සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං අධිගන්තුං සමත්ථූපනිස්සයො හොති, සචෙ සාවකබොධියං අධිමුත්තො සියා.

Others say, “This division of time for Bodhisattvas is based on the sharp, moderate, or mild nature of their energy.” But generally, they also say that these three divisions of time are appropriate because the Bodhisattvas' requisites for enlightenment reach fulfillment according to the aforementioned divisions of time, through the sharp, moderate, or mild nature of the qualities conducive to the ripening of liberation. Indeed, Bodhisattvas are of three kinds at the moment of their aspiration, distinguished as those of quick understanding, those of elaborated understanding, and those who need guidance. Among them, one of quick understanding, while hearing a four-lined verse in the presence of a Perfectly Self-Enlightened Buddha, has the supporting conditions to attain arahantship along with the six higher knowledges and the analytical knowledges even before the third line of the verse is completed, if he were intent on the enlightenment of a disciple.

දුතියො භගවතො සම්මුඛා චතුප්පදිකං ගාථං සුණන්තො අපරියොසිතෙ එව ගාථාය චතුත්ථපදෙ ඡහි අභිඤ්ඤාහි අරහත්තං අධිගන්තුං සමත්ථූපනිස්සයො හොති, යදි සාවකබොධියං අධිමුත්තො සියා.

The second, while hearing a four-lined verse in the presence of the Blessed One, has the supporting conditions to attain arahantship with the six higher knowledges even before the fourth line of the verse is completed, if he were intent on the enlightenment of a disciple.

ඉතරො පන භගවතො සම්මුඛා චතුප්පදිකං ගාථං සුත්වා පරියොසිතාය ගාථාය ඡහි අභිඤ්ඤාහි අරහත්තං පත්තුං සමත්ථූපනිස්සයො හොති.

The other, however, having heard a four-lined verse in the presence of the Blessed One, has the supporting conditions to attain arahantship with the six higher knowledges when the verse is completed.

තයොපෙතෙ විනා කාලභෙදෙන කතාභිනීහාරො බුද්ධානං සන්තිකෙ ලද්ධබ්‍යාකරණා ච අනුක්කමෙන පාරමියො පරිපූරෙන්තා යථාක්කමං යථාවුත්තභෙදෙන කාලෙන සම්මාසම්බොධිං පාපුණන්ති. තෙසු තෙසු පන කාලභෙදෙසු අපරිපුණ්ණෙසු තෙ තෙ මහාසත්තා දිවසෙ දිවසෙ වෙස්සන්තරදානසදිසං මහාදානං දෙන්තාපි තදනුරූපෙ සීලාදිසබ්බපාරමිධම්මෙ ආචිනන්තාපි පඤ්ච මහාපරිච්චාගෙ පරිච්චජන්තාපි ඤාතත්ථචරියා ලොකත්ථචරියා බුද්ධත්ථචරියා පරමකොටිං පාපෙන්තාපි අන්තරා ච සම්මාසම්බුද්ධා භවිස්සන්තීති නෙතං ඨානං විජ්ජති. කස්මා? ඤාණස්ස අපරිපච්චනතො බුද්ධකාරකධම්මානං අපරිනිට්ඨානතො. පරිච්ඡින්නකාලනිප්ඵාදිතං විය හි සස්සං යථාවුත්තකාලපරිච්ඡෙදෙන පරිනිප්ඵාදිතා සම්මාසම්බොධි තදනන්තරා සබ්බුස්සාහෙන වායමන්තෙනාපි න සක්කා අධිගන්තුන්ති පාරමිපාරිපූරි යථාවුත්තකාලවිසෙසෙන සම්පජ්ජතීති වෙදිතබ්බං.

These three, having made their aspiration and having received predictions in the presence of Buddhas, gradually fulfill the perfections and attain Perfect Self-Enlightenment in due order, according to the aforementioned divisions of time. But during those various periods of time when they are incomplete, even though those Great Beings give great gifts daily, like the giving of Vessantara, even though they accumulate all the perfection-qualities such as morality in accordance with that, even though they renounce the five great renunciations, even though they bring the conduct beneficial to relatives, the conduct beneficial to the world, and the conduct for Buddhahood to the highest point—still, the possibility that they will become Perfectly Self-Enlightened Buddhas in the interim does not exist. Why? Because their knowledge is not fully ripened, and the qualities that make a Buddha are not completely fulfilled. For just as a crop produced within a limited time is brought to completion, so Perfect Self-Enlightenment is brought to completion within the stated time limit; it cannot be attained by striving with all effort just before that time. Thus, it should be understood that the complete fulfillment of the perfections is accomplished according to the specific, aforementioned time.

කො ආනිසංසොති? යෙ තෙ කතාභිනීහාරානං බොධිසත්තානං –

What is the benefit? For those Bodhisattvas who have made their aspiration—

‘‘එවං සබ්බඞ්ගසම්පන්නා, බොධියා නියතා නරා;

සංසරං දීඝමද්ධානං, කප්පකොටිසතෙහිපි.

“Thus, endowed with all qualities, these beings, destined for enlightenment, wander through the long course of saṃsāra, even for billions of eons.”

‘‘අවීචිම්හි නුප්පජ්ජන්ති, තථා ලොකන්තරෙසු ච;

නිජ්ඣාමතණ්හා ඛුප්පිපාසා, න හොන්ති කාලකඤ්ජිකා.

“They are not born in Avīci, nor in the Lokantara hells; they are not beings afflicted by burning craving or by hunger and thirst, nor do they become Kālakañjikas.”

‘‘න [Pg.322] හොන්ති ඛුද්දකා පාණා, උපපජ්ජන්තාපි දුග්ගතිං;

ජායමානා මනුස්සෙසු, ජච්චන්ධා න භවන්ති තෙ.

“They do not become small creatures, even when reborn in a woeful state; when born among humans, they are not born blind.”

‘‘සොතවෙකල්ලතා නත්ථි, න භවන්ති මූගපක්ඛිකා;

ඉත්ථිභාවං න ගච්ඡන්ති, උභතොබ්‍යඤ්ජනපණ්ඩකා.

“There is no defect of hearing; they do not become mute or crippled; they do not attain the state of a woman, nor become hermaphrodites or eunuchs.”

‘‘න භවන්ති පරියාපන්නා, බොධියා නියතා නරා;

මුත්තා ආනන්තරිකෙහි, සබ්බත්ථ සුද්ධගොචරා.

“These beings, destined for enlightenment, do not become subject to such states; freed from the acts of immediate retribution, everywhere their range is pure.”

‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිං න සෙවන්ති, කම්මකිරියදස්සනා;

වසමානාපි සග්ගෙසු, අසඤ්ඤං නූපපජ්ජරෙ.

“They do not cultivate wrong view, being those who see kamma and its result; even while dwelling in heavenly realms, they are not reborn in the realm of non-perception.”

‘‘සුද්ධාවාසෙසු දෙවෙසු, හෙතු නාම න විජ්ජති;

නෙක්ඛම්මනින්නා සප්පුරිසා, විසංයුත්තා භවාභවෙ;

චරන්ති ලොකත්ථචරියායො, පූරෙන්ති සබ්බපාරමී’’ති. (ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා;

ජා. අට්ඨ. 1.දූරෙනිදානකථා;

අප. අට්ඨ. 1.දූරෙනිදානකථා) –

“For them, no cause for rebirth among the gods of the Pure Abodes is found; these good persons are inclined to renunciation, detached from existence and non-existence; they practice for the world's benefit, fulfilling all perfections.”

එවං සංවණ්ණිතා ආනිසංසා. යෙ ච ‘‘සතො සම්පජානො, ආනන්ද, බොධිසත්තො තුසිතා කායා චවිත්වා මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමතී’’තිආදිනා (ම. නි. 3.200; දී. නි. 2.17) සොළස අච්ඡරියබ්භුතධම්මප්පකාරා, යෙ ච ‘‘සීතං බ්‍යපගතං හොති, උණ්හඤ්ච උපසම්මතී’’තිආදිනා (බු. වං. 2.83) ‘‘ජායමානෙ ඛො, සාරිපුත්ත, බොධිසත්තෙ අයං දසසහස්සී ලොකධාතු සඞ්කම්පති සම්පකම්පති සම්පවෙධතී’’තිආදිනා (ම. නි. 3.201; දී. නි. 2.32) ච ද්වත්තිංස පුබ්බනිමිත්තප්පකාරා, යෙ වා පනඤ්ඤෙපි බොධිසත්තානං අධිප්පායසමිජ්ඣනං කම්මාදීසු වසීභාවොති එවමාදයො තත්ථ තත්ථ ජාතකබුද්ධවංසාදීසු දස්සිතාකාරා ආනිසංසා, තෙ සබ්බෙපි එතාසං ආනිසංසා. තථා යථානිදස්සිතභෙදා අලොභාදොසාදිගුණයුගලාදයො චාති වෙදිතබ්බා.

Such are the benefits that have been described. Those sixteen kinds of amazing and wonderful phenomena, such as “Mindful and clearly comprehending, Ānanda, the Bodhisatta, passing away from the Tusita realm, enters his mother’s womb,” and so on (Majjhima Nikāya 3.200; Dīgha Nikāya 2.17); those thirty-two kinds of preliminary signs, such as “The cold disappears, and the heat subsides,” and so on (Buddhavaṃsa 2.83), and “When the Bodhisatta is born, Sāriputta, this ten-thousandfold world-system trembles, shakes, and quakes,” and so on (Majjhima Nikāya 3.201; Dīgha Nikāya 2.32); or even other benefits, such as the fulfillment of the Bodhisattas’ intentions, mastery over kamma, and so forth, benefits of such a kind that are shown here and there in the Jātakas, Buddhavaṃsa, and other texts—all these are their benefits. And also, pairs of qualities such as non-greed and non-hatred, and so on, according to the distinctions shown, should be understood to be their benefits.

අපි ච යස්මා බොධිසත්තො අභිනීහාරතො පට්ඨාය සබ්බසත්තානං පිතුසමො හොති හිතෙසිතාය, දක්ඛිණෙය්‍යකො ගරු භාවනීයො පරමඤ්ච පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං හොති ගුණවිසෙසයොගෙන. යෙභුය්‍යෙන ච මනුස්සානං පියො හොති, අමනුස්සානං පියො හොති, දෙවතාහි අනුපාලීයති, මෙත්තාකරුණාපරිභාවිතසන්තානතාය වාළමිගාදීහි ච අනභිභවනීයො හොති, යස්මිං යස්මිඤ්ච සත්තනිකායෙ පච්චාජායති, තස්මිං තස්මිං උළාරෙන වණ්ණෙන උළාරෙන යසෙන උළාරෙන සුඛෙන උළාරෙන බලෙන උළාරෙන [Pg.323] ආධිපතෙය්‍යෙන අඤ්ඤෙ සත්තෙ අභිභවති පුඤ්ඤවිසෙසයොගතො.

Moreover, from the time of his aspiration, the Bodhisatta is like a father to all beings in his wish for their welfare; he is worthy of offerings, revered, worthy of esteem, and the supreme field of merit due to his special qualities. And for the most part, he is dear to humans, dear to non-humans, protected by deities, and unconquerable by wild beasts and the like due to his mind being imbued with loving-kindness and compassion. In whatever group of beings he is reborn, he surpasses other beings with outstanding beauty, outstanding fame, outstanding happiness, outstanding strength, and outstanding sovereignty, due to his special merit.

අප්පාබාධො හොති අප්පාතඞ්කො, සුවිසුද්ධා චස්ස සද්ධා හොති සුවිසදා, සුවිසුද්ධං වීරියං, සතිසමාධිපඤ්ඤා සුවිසදා, මන්දකිලෙසො හොති මන්දදරථො මන්දපරිළාහො, කිලෙසානං මන්දභාවෙනෙව සුවචො හොති පදක්ඛිණග්ගාහී, ඛමො හොති සොරතො, සඛිලො හොති පටිසන්ථාරකුසලො, අක්කොධනො හොති අනුපනාහී, අමක්ඛී හොති අපළාසී, අනිස්සුකී හොති අමච්ඡරී, අසඨො හොති අමායාවී, අථද්ධො හොති අනතිමානී, අසාරද්ධො හොති අප්පමත්තො, පරතො උපතාපසහො හොති පරෙසං අනුපතාපී, යස්මිඤ්ච ගාමඛෙත්තෙ පටිවසති, තත්ථ සත්තානං භයාදයො උපද්දවා යෙභුය්‍යෙන අනුප්පන්නා නුප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා ච වූපසම්මන්ති, යෙසු ච අපායෙසු උප්පජ්ජති, න තත්ථ පචුරජනො විය දුක්ඛෙන අධිමත්තං පීළීයති, භිය්‍යොසොමත්තාය සංවෙගමාපජ්ජති. තස්මා මහාපුරිසස්ස යථාරහං තස්මිං තස්මිං භවෙ ලබ්භමානා එතෙ සත්තානං පිතුසමතාදක්ඛිණෙය්‍යතාදයො ගුණවිසෙසා ආනිසංසාති වෙදිතබ්බා.

He is free from illness and disease. His faith is very pure and bright. His energy is very pure. His mindfulness, concentration, and wisdom are very bright. He has few defilements, little anxiety, and little torment. Because his defilements are few, he is easy to instruct, readily receptive, patient, gentle, friendly, and skilled in cordiality. He is free from anger and resentment, free from contempt and rivalry, free from envy and selfishness, free from dishonesty and deceptiveness, free from stubbornness and conceit, free from impetuosity and negligence. He is tolerant of oppression from others without oppressing them. In whatever village or field he dwells, the fears and troubles of beings there mostly do not arise, and if they do arise, they subside. Even if he is born in the woeful states, he is not afflicted excessively with suffering like most people, but rather attains a greater sense of urgency. Therefore, it should be understood that these special qualities—such as being like a father to beings and being worthy of offerings—are the benefits that a great being obtains as is appropriate in each and every existence.

තථා ආයුසම්පදා රූපසම්පදා කුලසම්පදා ඉස්සරියසම්පදා ආදෙය්‍යවචනතා මහානුභාවතාති එතෙපි මහාපුරිසස්ස පාරමීනං ආනිසංසාති වෙදිතබ්බා. තත්ථ ආයුසම්පදා නාම තස්සං තස්සං උපපත්තියං දීඝායුකතා චිරට්ඨිතිකතා, තාය යථාරද්ධානි කුසලසමාදානානි පරියොසාපෙති, බහුඤ්ච කුසලං උපචිනොති. රූපසම්පදා නාම අභිරූපතා දස්සනීයතා පාසාදිකතා, තාය රූපප්පමාණානං සත්තානං පසාදාවහො හොති සම්භාවනීයො. කුලසම්පදා නාම උළාරෙසු කුලෙසු අභිනිබ්බත්ති, තාය ජාතිමදාදිමදමත්තානම්පි උපසඞ්කමනීයො හොති පයිරුපාසනීයො, තෙන තෙ නිබ්බිසෙවනෙ කරොති. ඉස්සරියසම්පදා නාම මහාවිභවතා මහෙසක්ඛතා මහාපරිවාරතා ච, තාහි සඞ්ගණ්හිතබ්බෙ චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි සඞ්ගණ්හිතුං, නිග්ගහෙතබ්බෙ ධම්මෙන නිග්ගහෙතුඤ්ච සමත්ථො හොති.

Thus, the accomplishment of long life, the accomplishment of beauty, the accomplishment of noble birth, the accomplishment of sovereignty, having weighty speech, and great power—these too should be understood as the benefits of a great being’s perfections. Herein, the accomplishment of long life means longevity and enduring existence in each rebirth. By this, one completes the virtuous undertakings one has begun and accumulates much merit. The accomplishment of beauty means being handsome, pleasant to see, and inspiring. By this, one inspires confidence in beings who judge by physical appearance and becomes worthy of respect. The accomplishment of noble birth means being reborn in illustrious families. By this, one becomes worthy of approach and veneration even by those who are intoxicated with pride of birth, and thus one brings them to attend upon him. The accomplishment of sovereignty means great wealth, high status, and a large retinue. With these, one is capable of supporting those who should be supported through the four bases of benevolence and of restraining those who should be restrained righteously.

ආදෙය්‍යවචනතා නාම සද්ධෙය්‍යතා පච්චයිකතා, තාය සත්තානං පමාණභූතො හොති, අලඞ්ඝනීයා චස්ස ආණා හොති. මහානුභාවතා නාම ආනුභාවමහන්තතා, තාය පරෙහි න අභිභූයති, සයමෙව [Pg.324] පන පරෙ අඤ්ඤදත්ථු අභිභවති ධම්මෙන සමෙන යථාභූතගුණෙහි ච, එවමෙතෙ ආයුසම්පදාදයො මහාපුරිසස්ස පාරමීනං ආනිසංසා, සයඤ්ච අපරිමාණස්ස පුඤ්ඤසම්භාරස්ස පරිවුඩ්ඪිහෙතුභූතා යානත්තයෙ සත්තානං අවතාරණස්ස පරිපාචනස්ස ච කාරණභූතාති වෙදිතබ්බා.

Having weighty speech means being trustworthy and reliable. Through that, one becomes a standard for beings, and one's command is inviolable. Great power means the greatness of one’s power. Through that, one is not overcome by others, but rather, for the benefit of others, one overcomes them by means of righteousness, impartiality, and genuine qualities. Thus, these accomplishments, beginning with that of long life, are the benefits of the perfections of a great being. And they should be understood as being themselves a cause for the growth of an immeasurable accumulation of merit, and as a cause for leading beings into the three vehicles and for their maturation.

කිං ඵලන්ති? සමාසතො තාව සම්මාසම්බුද්ධභාවො එතාසං ඵලං, විත්ථාරතො පන ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණඅසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනබ්‍යාමප්පභාදිඅනෙකගුණගණසමුජ්ජලරූපකායසම්පත්ති- අධිට්ඨානසබලචතුවෙසාරජ්ජඡඅසාධාරණඤාණඅට්ඨාරසාවෙණික- බුද්ධධම්මප්පභුතිඅනන්තාපරිමාණ ගුණසමුදයොපසොභිනී ධම්මකායසිරී. යාවතා පන බුද්ධගුණා යෙ අනෙකෙහිපි කප්පෙහි සම්මාසම්බුද්ධෙනාපි වාචාය පරියොසාපෙතුං න සක්කා, ඉදමෙතාසං ඵලං. වුත්තඤ්චෙතං –

What is their fruit? In brief, the state of a perfectly enlightened Buddha is their fruit. In detail, it is the attainment of a physical body resplendent with the thirty-two marks of a great man, the eighty minor characteristics, a fathom-wide radiant aura, and a multitude of other excellent qualities; and it is the glory of the Dhamma-body, adorned with an infinite and immeasurable collection of virtues, such as the four kinds of intrepidity strengthened by the power of determination, the six kinds of uncommon knowledge, the eighteen unique qualities of a Buddha, and so forth. Indeed, whatever virtues of a Buddha there are, which even a perfectly enlightened Buddha could not fully describe in words over many eons—this is their fruit. And it has been said:

‘‘බුද්ධොපි බුද්ධස්ස භණෙය්‍ය වණ්ණං, කප්පම්පි චෙ අඤ්ඤමභාසමානො;

ඛීයෙථ කප්පො චිරදීඝමන්තරෙ, වණ්ණො න ඛීයෙථ තථාගතස්සා’’ති. (දී. නි. අට්ඨ. 1.304;

3.141;

ම. නි. අට්ඨ. 2.425;

උදා. අට්ඨ. 53;

චරියා. අට්ඨ. නිදානකථා);

“Even a Buddha, speaking the praise of a Buddha for an entire eon without uttering another word; that eon would come to an end in the long lapse of time, but the praise of the Tathāgata would not come to an end.”

එවමෙත්ථ පාරමීසු පකිණ්ණකකථා වෙදිතබ්බා.

Thus, the miscellaneous discourse on the perfections should be understood here.

යං පන පාළියං ‘‘දත්වා දාතබ්බකං දාන’’න්තිආදිනා සබ්බාපි පාරමී එකජ්ඣං දස්සෙත්වා පරතො ‘‘කොසජ්ජං භයතො දිස්වා’’තිආදිනා පරියොසානගාථාද්වයං වුත්තං, තං යෙහි වීරියාරම්භමෙත්තාභාවනා අප්පමාදවිහාරෙහි යථාවුත්තා බුද්ධකාරකධම්මා විසදභාවං ගතා සම්මාසම්බොධිසඞ්ඛාතා ච අත්තනො විමුත්ති පරිපාචිතා, තෙහි වෙනෙය්‍යානම්පි විමුත්තිපරිපාචනාය ඔවාදදානත්ථං වුත්ථං.

Now, in the Pāli text, after all the perfections have been shown together with the words, “Having given a gift that should be given,” and so forth, thereafter two concluding verses are spoken, beginning, “Seeing laziness as a danger.” These were spoken by those in whom the aforesaid qualities that make a Buddha—such as the undertaking of energy, the cultivation of loving-kindness, and abiding in diligence—have reached a state of clarity, and whose own liberation, known as perfect enlightenment, has been brought to maturity. They were spoken by them for the purpose of giving an exhortation for the maturing of the liberation of those to be trained.

තත්ථ කොසජ්ජං භයතො දිස්වා, වීරියාරම්භඤ්ච ඛෙමතොති ඉමිනා පටිපක්ඛෙ ආදීනවදස්සනමුඛෙන වීරියාරම්භෙ ආනිසංසං දස්සෙති. ආරද්ධවීරියා හොථාති ඉමිනා වීරියාරම්භෙ නියොජෙති. යස්මා ච –

Therein, with the words, “Seeing laziness as a danger, and the undertaking of energy as safety,” he shows the benefit in undertaking energy by way of showing the danger in its opposite. With the words, “Be resolute in energy,” he enjoins the undertaking of energy. And because—

‘‘සබ්බපාපස්ස අකරණං, කුසලස්ස උපසම්පදා;

සචිත්තපරියොදපනං, එතං බුද්ධාන සාසන’’න්ති. (ධ. ප. 183;

දී. නි. 2.90;

නෙත්ති. 30, 50) –

“The non-doing of all evil, the undertaking of the wholesome, the purification of one’s own mind—this is the teaching of the Buddhas.”

සඞ්ඛෙපතො[Pg.325]. විත්ථාරතො පන සකලෙන බුද්ධවචනෙන පකාසිතා සබ්බාපි සම්පත්තියො එකන්තෙනෙව සම්මප්පධානාධීනා, තස්මා භගවා වීරියාරම්භෙ නියොජෙත්වා ‘‘එසා බුද්ධානුසාසනී’’ති ආහ.

In brief. In detail, however, all accomplishments proclaimed in the entire word of the Buddha are solely dependent on right effort. Therefore, the Blessed One, having enjoined the undertaking of energy, said, “This is the instruction of the Buddhas.”

තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – ය්වායං සබ්බසංකිලෙසමූලභාවතො සබ්බානත්ථවිධායකන්ති කොසජ්ජං භයතො තප්පටිපක්ඛතො චතූහි යොගෙහි අනුපද්දවභාවසාධනතො වීරියාරම්භඤ්ච ඛෙමතො දිස්වා අධිසීලසික්ඛාදිසම්පාදනවසෙන වීරියස්ස ආරම්භො සම්මප්පධානානුයොගො, තත්ථ යං සම්මදෙව නියොජන, ‘‘ආරද්ධවීරියා හොථා’’ති, එසා බුද්ධානං භගවන්තානං අනුසාසනී අනුසිට්ඨි ඔවාදොති. සෙසගාථාසුපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

Herein, this is the concise meaning: Having seen laziness as a danger—because it is the root of all defilements and productive of all harm—and the undertaking of energy as safety—because it is the opposite of that and because it accomplishes a state free from affliction through the four exertions—the undertaking of energy by way of accomplishing the training in higher virtue and so forth is the application to right effort. Therein, the proper injunction, “Be resolute in energy!”—this is the instruction, teaching, and advice of the Buddhas, the Blessed Ones. The meaning of the remaining verses should also be understood by this same method.

අයං පන විසෙසො – විවාදන්ති විරුද්ධවාදං, ඡවිවාදවත්ථුවසෙන විවදනන්ති අත්ථො. අවිවාදන්ති විවාදපටිපක්ඛං මෙත්තාවචීකම්මං, මෙත්තාභාවනං වා. අථ වා අවිවාදන්ති අවිවාදහෙතුභූතං ඡබ්බිධං සාරණීයධම්මං. සමග්ගාති අවග්ගා, කායෙන චෙව චිත්තෙන ච සහිතා අවිරමිතා අවියුත්තාති අත්ථො. සඛිලාති සක්කීලා මුදුසීලා, අඤ්ඤමඤ්ඤම්හි මුදුහදයාති අත්ථො. එසා බුද්ධානුසාසනීති එත්ථ සබ්බෙන සබ්බං විවාදමනුපගම්ම යදිදං ඡසාරණීයධම්මපරිපූරණවසෙන සමග්ගවාසෙ නියොජනං, එසා බුද්ධානං අනුසිට්ඨීති යොජෙතබ්බං. සමග්ගවාසඤ්හි වසමානා සීලදිට්ඨිසාමඤ්ඤගතා අවිවදමානා සුඛෙනෙව තිස්සො සික්ඛා පරිපූරෙස්සන්තීති සත්ථා සමග්ගවාසෙ නියොජනං අත්තනො සාසනන්ති දස්සෙසි.

Here, however, is the distinction: “dispute” means they dispute, speaking contradictory things, that is, quarreling on account of the six grounds for dispute. “Non-dispute” means the opposite of dispute: verbal action imbued with loving-kindness, or the cultivation of loving-kindness. Alternatively, “non-dispute” refers to the six qualities conducive to harmony, which are the cause of non-dispute. “Harmonious” means not divided, united in body and mind, unceasing, and inseparable. “Kind” means affable, with gentle conduct, and soft-hearted toward one another. “This is the instruction of the Buddhas”: here, by not engaging in any dispute whatsoever, the injunction to dwell in harmony through the fulfillment of these six qualities conducive to harmony should be construed as, “This is the instruction of the Buddhas.” For those dwelling in harmony, possessing commonality in virtue and view, not disputing, will easily fulfill the threefold training; thus the Teacher showed that the injunction to dwell in harmony is his teaching.

පමාදන්ති පමජ්ජනං, කුසලානං ධම්මානං පමුස්සනං අකුසලෙසු ච ධම්මෙසු චිත්තවොස්සග්ගං. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘තත්ථ කතමො පමාදො, කායදුච්චරිතෙ වා වචීදුච්චරිතෙ වා මනොදුච්චරිතෙ වා පඤ්චසු වා කාමගුණෙසු චිත්තස්ස වොසග්ගො වොසග්ගානුප්පදානං කුසලානං වා ධම්මානං භාවනාය අසක්කච්චකිරියතා, අසාතච්චකිරියතා, අනට්ඨිතකිරියතා, ඔලීනවුත්තිතා, නික්ඛිත්තඡන්දතා, නික්ඛිත්තධුරතා අනාසෙවනා අභාවනා අබහුලීකම්මං…පෙ… යො එවරූපො පමාදො පමජ්ජනා පමජ්ජිතත්තං, අයං වුච්චති පමාදො’’ති (විභ. 846).

“Negligence” means heedlessness, the forgetting of wholesome qualities, and the abandoning of the mind to unwholesome states. As it is said: “Therein, what is negligence? The abandoning and giving up of the mind in bodily misconduct, verbal misconduct, or mental misconduct, or in the five strands of sensual pleasure; or, in the development of wholesome qualities, the lack of earnestness, lack of continuity, lack of steadfastness, sluggishness, abandonment of desire, abandonment of the burden, non-practice, non-development, non-cultivation… whatever kind of negligence, heedlessness, or state of being negligent, this is called negligence.” (Vibhaṅga 846)

අප්පමාදන්ති අප්පමජ්ජනං. තං පමාදස්ස පටිපක්ඛතො වෙදිතබ්බං. අත්ථතො හි අප්පමාදො නාම සතියා අවිප්පවාසො, ‘‘සතියා අවිප්පවාසො’’ති ච [Pg.326] නිච්චං උපට්ඨිතාය සතියා එවෙතං නාමං. අපරෙ පන ‘‘සතිසම්පජඤ්ඤප්පධානා තථා පවත්තා චත්තාරො අරූපිනො ඛන්ධා අප්පමාදො’’ති වදන්ති. යස්මා පන අප්පමාදභාවනා නාම විසුං එකා භාවනා නත්ථි. යා හි කාචි පුඤ්ඤකිරියා කුසලකිරියා, සබ්බා සා අප්පමාදභාවනාත්වෙව වෙදිතබ්බා.

“Diligence” means non-negligence. It should be understood as the opposite of negligence. In essence, diligence is non-separation from mindfulness, and this name is indeed for mindfulness that is constantly present. Others, however, say, “The four immaterial aggregates, when they proceed with mindfulness and clear comprehension as predominant, are diligence.” But there is no separate cultivation called “the cultivation of diligence.” For any meritorious or wholesome action is to be understood as the cultivation of diligence.

විසෙසතො පන විවට්ටූපනිස්සයං සරණගමනං කායිකවාචසිකසංවරඤ්ච උපාදාය සබ්බා සීලභාවනා, සබ්බා සමාධිභාවනා, සබ්බා පඤ්ඤාභාවනා, සබ්බා කුසලභාවනා, අනවජ්ජභාවනා, අප්පමාදභාවනා. ‘‘අප්පමාදො’’ති හි ඉදං පදං මහන්තං අත්ථං දීපෙති, මහන්තං අත්ථං පරිග්ගහෙත්වා තිට්ඨති, සකලම්පි තෙපිටකං බුද්ධවචනං ආහරිත්වා අප්පමාදපදස්ස අත්ථං කත්වා කථෙන්තො ධම්මකථිකො ‘‘අතිත්ථෙන පක්ඛන්දො’’ති න වත්තබ්බො. කස්මා? අප්පමාදපදස්ස මහන්තභාවතො. තථා හි සම්මාසම්බුද්ධො කුසිනාරායං යමකසාලානමන්තරෙ පරිනිබ්බානසමයෙ නිපන්නො අභිසම්බොධිතො පට්ඨාය පඤ්චචත්තාලීසාය වස්සෙසු අත්තනා භාසිතං ධම්මං එකෙනෙව පදෙන සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘අප්පමාදෙන සම්පාදෙථා’’ති (දී. නි. 2.218) භික්ඛූනං ඔවාදමදාසි. තථා චාහ – ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, යානි කානිචි ජඞ්ගමානං පාණානං පදජාතානි, සබ්බානි තානි හත්ථිපදෙ සමොධානං ගච්ඡන්ති, හත්ථිපදං තෙසං අග්ගමක්ඛායති යදිදං මහන්තත්තෙන, එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යෙ කෙචි කුසලා ධම්මා, සබ්බෙ තෙ අප්පමාදමූලකා අප්පමාදසමොසරණා, අප්පමාදො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’ති (ම. නි. 1.300 ථොකං විසදිසං). තත්ථ අප්පමාදභාවනං සිඛාප්පත්තං දස්සෙන්තො සත්ථා ‘‘භාවෙථට්ඨඞ්ගිකං මග්ග’’න්ති ආහ.

In particular, based on taking refuge which has liberation as its support and on bodily and verbal restraint, there is all development of virtue, all development of concentration, all development of wisdom, all development of wholesome qualities, the development of blamelessness, and the development of diligence. For the word “diligence” illuminates a great meaning; it stands encompassing a great meaning. Even if a Dhamma speaker were to gather the entire Tipiṭaka of the Buddha’s words and explain the meaning of the word “diligence,” he would not be said to have plunged in inadequately. Why? Because of the vastness of the word “diligence.” Thus, at the time of his final passing in Kusinārā, lying between the twin sāl trees, the Perfectly Enlightened One, summarizing the Dhamma he had taught for forty-five years since his supreme enlightenment, gave this advice to the bhikkhus in a single word: “Strive with diligence.” And he also said: “Just as, bhikkhus, the footprints of all walking creatures can be encompassed within the elephant’s footprint, and the elephant's footprint is declared the chief among them for its greatness, so too, bhikkhus, all wholesome qualities are rooted in diligence, converge upon diligence, and diligence is declared the chief among them.” Therein, to show that the development of diligence reaches its peak, the Teacher said: “Develop the Eightfold Path.”

තස්සත්ථො – යො එස සීලාදිඛන්ධත්තයසඞ්ගහො සම්මාදිට්ඨිපුබ්බඞ්ගමො සම්මාදිට්ඨිආදීනංයෙව අට්ඨන්නං අඞ්ගානං වසෙන අට්ඨඞ්ගිකො අරියමග්ගො, තං භාවෙථ අත්තනො සන්තානෙ උප්පාදෙථ. දස්සනමග්ගමත්තෙ අඨත්වා උපරි තිණ්ණං මග්ගානං උප්පාදනවසෙන වඩ්ඪෙථ, එවං වො අප්පමාදභාවනා සිඛාප්පත්තා භවිස්සතීති. එසා බුද්ධානුසාසනීති යදිදං කුසලෙසු ධම්මෙසු අප්පමජ්ජනං, තඤ්ච උස්සුක්කාපෙත්වා අරියමග්ගස්ස භාවනා එසා බුද්ධානං භගවන්තානං අනුසිට්ඨි ඔවාදොති.

Its meaning is this: that which is the Noble Eightfold Path—the collection of the three aggregates beginning with virtue, preceded by right view, and consisting of the eight factors starting with right view—that you should develop, you should bring forth in your own continuum. Not stopping at the path of vision, you should augment it by giving rise to the three higher paths. In this way, your cultivation of diligence will reach its peak. “This is the instruction of the Buddhas” means that this non-negligence in wholesome qualities, and the enthusiastic cultivation of the Noble Path, is the instruction and advice of the Blessed Buddhas.

ඉති [Pg.327] භගවා අරහත්තනිකූටෙනෙව චරියාපිටකදෙසනං නිට්ඨාපෙසි. ඉත්ථං සුදන්තිආදීසු ඉත්ථන්ති කප්පෙ ච සතසහස්සෙතිආදිනා (චරියා. 1.1) පකාරෙන. සුදන්ති නිපාතමත්තං. භගවාති භාග්‍යවන්තතාදීහි කාරණෙහි භගවා. අත්තනො පුබ්බචරියන්ති පුරිමාසු අකිත්තිපණ්ඩිතාදිජාතීසු අත්තනො පටිපත්තිදුක්කරකිරියං. සම්භාවයමානොති හත්ථතලෙ ආමලකං විය සම්මදෙව පකාසෙන්තො. බුද්ධාපදානියං නාමාති බුද්ධානං පුරාතනකම්මං පොරාණං දුක්කරකිරියං අධිකිච්ච පවත්තත්තා දෙසිතත්තා බුද්ධාපදානියන්ති එවංනාමකං. ධම්මපරියායන්ති ධම්මදෙසනං ධම්මභූතං වා කාරණං. අභාසිත්ථාති අවොච. යං පනෙත්ථ න වුත්තං, තං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා උත්තානත්ථත්තා ච න වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

Thus the Blessed One concluded the exposition of the Cariyāpiṭaka with the pinnacle of arahantship. Here, “in this way” refers to the manner described at the beginning of the Cariyāpiṭaka with “Itthaṃ sudanti,” etc., and with phrases like “a hundred thousand eons ago.” “Sudanti” is merely a particle. “Bhagavā” is so called for reasons such as being fortunate. “His own past conduct” refers to his own practice and difficult deeds in previous births, such as that of Akitti the Wise. “Making manifest” means revealing perfectly, like an āmalaka fruit in the palm of the hand. It is called the “Buddhāpadāniya” because it was taught concerning the ancient and difficult deeds of the Buddhas. “Discourse on the Dhamma” means the teaching of the Dhamma or a principle that is the nature of things. “He spoke” means he declared. Whatever is not stated here should be understood as unstated either because it was explained previously or because its meaning is obvious.

නිගමනකථා

Concluding Verses

එත්තාවතා ච –

And thus far:

විසුද්ධචරිතො සත්ථා, බුද්ධිචරියාය පාරගූ;

සබ්බචරියාසු කුසලො, ලොකාචරියො අනුත්තරො.

The Teacher is of pure conduct, a master of the practice of wisdom; skilled in all practices, the unsurpassed teacher of the world.

යං අච්ඡරියධම්මානං, සබ්බමච්ඡරියාතිගො;

අත්තනො පුබ්බචරියානං, ආනුභාවවිභාවනං.

A manifestation of the power of the former conduct of him who has transcended all wonderful things, who has gone beyond all marvels.

දෙසෙසි නාථො චරියා-පිටකං යඤ්ච තාදිනො;

ධම්මසඞ්ගාහකා ථෙරා, සඞ්ගායිංසු තථෙව ච.

The Lord, the Self-Controlled One, taught that Cariyāpiṭaka; and the Elders, compilers of the Dhamma, also recited it in that same way.

තස්ස අත්ථං පකාසෙතුං, පොරාණට්ඨකථානයං;

නිස්සාය යා සමාරද්ධා, අත්ථසංවණ්ණනා මයා.

To explain its meaning, this exposition of the meaning has been undertaken by me, relying on the method of the ancient commentaries.

යා තත්ථ පරමත්ථානං, නිද්ධාරෙත්වා යථාරහං;

පකාසනා පරමත්ථ-දීපනී නාම නාමතො.

Having ascertained the ultimate meanings therein according to their due, this exposition, which illuminates the ultimate meanings, is named by name Paramatthadīpanī.

සම්පත්තා පරිනිට්ඨානං, අනාකුලවිනිච්ඡයා;

සාධිකායට්ඨවීසාය, පාළියා භාණවාරතො.

This work, of unconfused analysis, has reached completion, amounting in size to a little over twenty-eight bhāṇavāras of Pāli text.

ඉති තං සඞ්ඛරොන්තෙන, යං තං අධිගතං මයා;

පුඤ්ඤං තස්සානුභාවෙන, ලොකනාථස්ස සාසනං.

By whatever merit has been attained by me in thus composing this, through the power of that merit, may the teaching of the Lord of the World endure.

ඔගාහෙත්වා [Pg.328] විසුද්ධාය, සීලාදිපටිපත්තියා;

සබ්බෙපි දෙහිනො හොන්තු, විමුත්තිරසභාගිනො.

Having plunged into the perfectly pure practice of virtue and so on, may all beings share in the taste of liberation.

චිරං තිට්ඨතු ලොකස්මිං, සම්මාසම්බුද්ධසාසනං;

තස්මිං සගාරවා නිච්චං, හොන්තු සබ්බෙපි පාණිනො.

Long may the teaching of the Perfectly Self-Enlightened One endure in the world; may all beings always hold it in reverence.

සම්මා වස්සතු කාලෙන, දෙවොපි ජගතීපති;

සද්ධම්මනිරතො ලොකං, ධම්මෙනෙව පසාසතූති.

May the rains fall in due season, and may the king, the lord of the earth, devoted to the True Dhamma, govern the world righteously.

ඉති බදරතිත්ථවිහාරවාසිනා ආචරියධම්මපාලෙන

Thus, by Ācariya Dhammapāla, a resident of the Badaratittha Monastery,

කතා

was composed

චරියාපිටකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Cariyāpiṭaka is completed.