นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ขุทฺทกนิกาเย

พุทฺธวํส-อฏฺฐกถา

คนฺถารมฺภกถา

อนนฺตญาณํ [Pg.1] กรุณาลยํ ลยํ, มลสฺส พุทฺธํ สุสมาหิตํ หิตํ;

นมามิ ธมฺมํ ภวสํวรํ วรํ, คุณากรญฺเจว นิรงฺคณํ คณํ.

ปญฺญาย เสฏฺโฐ ชินสาวกานํ, ยํ ธมฺมเสนาปติ ธมฺมราชํ;

อปุจฺฉิ สตฺถารมปารปารคุํ, นิรงฺคณํ ญาติคณสฺส มชฺเฌ.

สุพุทฺธวํเสนิธ พุทฺธวํโส, วิสุทฺธวํเสน วินายเกน;

หตาวกาเสน ปกาสิโต โย, สมาธิวาเสน ตถาคเตน.

ยาวชฺชกาลา อวินาสยนฺตา, ปาฬิกฺกมญฺเจว จ ปาฬิยตฺถํ;

กถานุสนฺธึ สุคตสฺส ปุตฺตา, ยถาสุตํเยว สมาหรึสุ.

ตสฺเสว [Pg.2] สมฺพุทฺธวรนฺวยสฺส, สทา ชนานํ สวนามตสฺส;

ปสาทปญฺญาชนนสฺส ยสฺมา, สํวณฺณนานุกฺกมโต ปวตฺตา.

สกฺกจฺจสทฺธมฺมรเตน พุทฺธสีเหน สีลาทิคุโณทิเตน;

อายาจิโตหํ สุจิรมฺปิ กาลํ, ตสฺมาสฺส สํวณฺณนมารภิสฺสํ.

สทา ชนานํ กลินาสนสฺส, จิรฏฺฐิตตฺถํ ชินสาสนสฺส;

มมาปิ ปุญฺโญทยวุทฺธิยตฺถํ, ปสาทนตฺถญฺจ มหาชนสฺส.

มหาวิหาราคตปาฬิมคฺคสนฺนิสฺสิตา สงฺกรโทสหีนา;

สมาสโตยํ ปน พุทฺธวํสสํวณฺณนา เหสฺสติ สารภูตา.

โสตพฺพรูปํ ปน พุทฺธวํสกถาย อญฺญํ อิธ นตฺถิ ยสฺมา;

ปสาทนํ พุทฺธคุเณ รตานํ, ปวาหนํ ปาปมหามลสฺส.

ตสฺมา หิ สกฺกจฺจสมาธิยุตฺตา, วิหาย วิกฺเขปมนญฺญจิตฺตา;

สํวณฺณนํ วณฺณยโต สุวณฺณํ, นิธาย กณฺณํ มธุรํ สุณาถ.

สพฺพมฺปิ หิตฺวา ปน กิจฺจมญฺญํ, สกฺกจฺจ มจฺเจนิธ นิจฺจกาลํ;

โสตุํ กเถตุมฺปิ พุเธน ยุตฺตา, กถา ปนายํ อติทุลฺลภาติ.

ตตฺถ [Pg.3] ‘‘พุทฺธวํสสํวณฺณนา เหสฺสติ สารภูตา’’ติ วุตฺตตฺตา พุทฺธวํโส ตาว ววตฺถเปตพฺโพ. ตตฺริทํ ววตฺถานํ – อิโต เหฏฺฐา กปฺปสตสหสฺสาธิเกสุ จตูสุ อสงฺขฺเยยฺเยสุ อุปฺปนฺนานํ ปญฺจวีสติยา พุทฺธานํ อุปฺปนฺนกปฺปาทิปริจฺเฉทวเสน ปเวณิวิตฺถารกถา ‘‘พุทฺธวํโส นามา’’ติ เวทิตพฺโพ.

สฺวายํ กปฺปปริจฺเฉโท นามปริจฺเฉโท โคตฺตปริจฺเฉโท ชาติปริจฺเฉโท นครปริจฺเฉโท ปิตุปริจฺเฉโท มาตุปริจฺเฉโท โพธิรุกฺขปริจฺเฉโท ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนปริจฺเฉโท อภิสมยปริจฺเฉโท สาวกสนฺนิปาตปริจฺเฉโท อคฺคสาวกปริจฺเฉโท อุปฏฺฐากปริจฺเฉโท อคฺคสาวิกาปริจฺเฉโท ปริวารภิกฺขุปริจฺเฉโท รํสิปริจฺเฉโท สรีรปฺปมาณปริจฺเฉโท โพธิสตฺตาธิการปริจฺเฉโท พฺยากรณปริจฺเฉโท โพธิสตฺตปธานปริจฺเฉโท อายุปริจฺเฉโท ปรินิพฺพานปริจฺเฉโทติ อิเมหิ ปาฬิยา อาคเตหิ พาวีสติยา ปริจฺเฉเทหิ ปริจฺฉินฺโน ววตฺถิโต.

ปาฬิอนารุฬฺโห ปน สมฺพหุลวาโรเปตฺถ อาเนตพฺโพ. โส อคารวาสปริจฺเฉโท ปาสาทตฺตยปริจฺเฉโท นาฏกิตฺถิปริจฺเฉโท อคฺคมเหสิปริจฺเฉโท ปุตฺตปริจฺเฉโท ยานปริจฺเฉโท อภินิกฺขมนปริจฺเฉโท ปธานปริจฺเฉโท อุปฏฺฐากปริจฺเฉโท วิหารปริจฺเฉโทติ ทสธา ววตฺถิโต โหติ.

ตํ สมฺพหุลวารมฺปิ, ยถาฏฺฐาเน มยํ ปน;

ทสฺเสตฺวาว คมิสฺสาม, ตตฺถ ตตฺถ สมาสโต.

โส เอวํ ววตฺถิโต ปน –

เกนายํ เทสิโต กตฺถ, กสฺสตฺถาย จ เทสิโต;

กิมตฺถาย กทา กสฺส, วจนํ เกน จาภโต.

สพฺพเมตํ วิธึ วตฺวา, ปุพฺพเมว สมาสโต;

ปจฺฉาหํ พุทฺธวํสสฺส, กริสฺสามตฺถวณฺณนนฺติ.

ตตฺถ เกนายํ เทสิโตติ อยํ พุทฺธวํโส เกน เทสิโต? สพฺพธมฺเมสุ อปฺปฏิหตญาณจาเรน ทสพเลน จตุเวสารชฺชวิสารเทน ธมฺมราเชน [Pg.4] ธมฺมสฺสามินา ตถาคเตน สพฺพญฺญุนา สมฺมาสมฺพุทฺเธน เทสิโต.

กตฺถ เทสิโตติ? กปิลวตฺถุมหานคเร นิคฺโรธารามมหาวิหาเร ปรมรุจิรสนฺทสฺสเน เทวมนุสฺสนยนนิปาตภูเต รตนจงฺกเม จงฺกมนฺเตน เทสิโต.

กสฺสตฺถาย จ เทสิโตติ? ทฺวาสีติยา ญาติสหสฺสานํ อเนกโกฏีนญฺจ เทวมนุสฺสานํ อตฺถาย เทสิโต.

กิมตฺถาย เทสิโตติ? จตุโรฆนิตฺถรณตฺถาย เทสิโต.

กทา เทสิโตติ ภควา หิ ปฐมโพธิยํ วีสติวสฺสานิ อนิพทฺธวาโส หุตฺวา ยตฺถ ยตฺถ ผาสุกํ โหติ, ตตฺถ ตตฺเถว คนฺตฺวา วสิ. กถํ? ปฐมํ วสฺสํ อิสิปตเน ธมฺมจกฺกํ (สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๓ อาทโย; ปฏิ. ม. ๒.๓๐) ปวตฺเตตฺวา อฏฺฐารส พฺรหฺมโกฏิโย อมตปานํ ปาเยตฺวา พาราณสึ อุปนิสฺสาย อิสิปตเน มิคทาเย วสิ. ทุติยํ วสฺสํ ราชคหํ อุปนิสฺสาย เวฬุวเน มหาวิหาเร. ตติยจตุตฺถานิปิ ตตฺเถว. ปญฺจมํ เวสาลึ อุปนิสฺสาย มหาวเน กูฏาคารสาลายํ. ฉฏฺฐํ มกุลปพฺพเต. สตฺตมํ ตาวตึสภวเน. อฏฺฐมํ ภคฺเคสุ สํสุมารคิรึ อุปนิสฺสาย เภสกฬาวเน. นวมํ โกสมฺพิยํ. ทสมํ ปาลิเลยฺยกวนสณฺเฑ. เอกาทสมํ นาฬายํ พฺราหฺมณคาเม. ทฺวาทสมํ เวรญฺชายํ. เตรสมํ จาลิยปพฺพเต. จุทฺทสมํ เชตวนมหาวิหาเร. ปญฺจทสมํ กปิลวตฺถุมหานคเร. โสฬสมํ อาฬวกํ ทเมตฺวา จตุราสีติปาณสหสฺสานิ อมตปานํ ปาเยตฺวา อาฬวิยํ. สตฺตรสมํ ราชคเหเยว. อฏฺฐารสมํ จาลิยปพฺพเตเยว. ตถา เอกูนวีสติมํ วีสติมํ ปน วสฺสํ ราชคเหเยว วสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ภควา หิ ปฐมโพธิยํ วีสติวสฺสานิ อนิพทฺธวาโส หุตฺวา ยตฺถ ยตฺถ ผาสุกํ โหติ, ตตฺถ ตตฺเถว คนฺตฺวา วสี’’ติ. ตโต ปฏฺฐาย ปน สาวตฺถึเยว อุปนิสฺสาย เชตวนมหาวิหาเร จ ปุพฺพาราเม จ ธุวปริโภควเสน วสิ.

ยทา ปน สตฺถา พุทฺโธ หุตฺวา พาราณสิยํ อิสิปตเน มิคทาเย ปฐมํ วสฺสํ วสิตฺวา วุฏฺฐวสฺโส ปวาเรตฺวา อุรุเวลํ คนฺตฺวา ตตฺถ ตโย มาเส วสนฺโต เตภาติกชฏิเล ทเมตฺวา ภิกฺขุสหสฺเสหิ กตปริวาโร [Pg.5] ผุสฺสมาสปุณฺณมายํ ราชคหํ คนฺตฺวา ทฺเว มาเส ตตฺเถว วสิ, ตทา พาราณสิโต นิกฺขนฺตสฺส ปนสฺส ปญฺจ มาสา ชาตา. สกโล เหมนฺโต อติกฺกนฺโต. อุทายิตฺเถรสฺส อาคตทิวสโต สตฺตฏฺฐทิวสา วีติวตฺตา. โส ปน ผคฺคุนีปุณฺณมาสิยํ จินฺเตสิ – ‘‘อติกฺกนฺโต เหมนฺโต, วสนฺตกาโล อนุปฺปตฺโต, สมโย ตถาคตสฺส กปิลปุรํ คนฺตุ’’นฺติ. โส เอวํ จินฺเตตฺวา กุลนครคมนตฺถาย สฏฺฐิมตฺตาหิ คาถาหิ คมนวณฺณํ วณฺเณสิ. อถ สตฺถา จสฺส วจนํ สุตฺวา ญาติสงฺคหํ กาตุกาโม หุตฺวา องฺคมคธวาสีนํ กุลปุตฺตานํ ทสหิ สหสฺเสหิ กปิลวตฺถุวาสีนํ ทสหิ สหสฺเสหีติ สพฺเพเหว วีสติยา ขีณาสวสหสฺเสหิ ปริวุโต ราชคหโต นิกฺขมิตฺวา ทิวเส ทิวเส โยชนํ คจฺฉนฺโต ราชคหโต สฏฺฐิโยชนํ กปิลวตฺถุปุรํ ทฺวีหิ มาเสหิ สมฺปาปุณิตฺวา ตตฺถ ญาตีนํ วนฺทาปนตฺถํ ยมกปาฏิหาริยํ อกาสิ. ตทายํ พุทฺธวํโส เทสิโต.

กสฺส วจนนฺติ? สาวกปจฺเจกพุทฺธานํ อสาธารณํ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺเสว วจนํ.

เกนาภโตติ? อาจริยปรมฺปราย อาภโต. อยญฺหิ สาริปุตฺตตฺเถโร ภทฺทชี ติสฺโส โกสิยปุตฺโต สิคฺคโว โมคฺคลิปุตฺโต สุทตฺโต ธมฺมิโก ทาสโก โสณโก เรวโตติ เอวมาทีหิ ยาว ตติยสงฺคีติกาลา อาภโต, ตโต อุทฺธมฺปิ เตสํเยว สิสฺสานุสิสฺเสหีติ เอวํ ตาว อาจริยปรมฺปราย ยาวชฺชกาลา อาภโตติ เวทิตพฺโพ.

เอตฺตาวตา –

‘‘เกนายํ เทสิโต กตฺถ, กสฺสตฺถาย จ เทสิโต;

กิมตฺถาย กทา กสฺส, วจนํ เกน จาภโต’’ติ. –

อยํ คาถา วุตฺตตฺถา โหติ.

นิทานกถา

พาหิรนิทานํ

เอวํ [Pg.6] อาภตสฺส ปนสฺส อิทานิ อตฺถวณฺณนา โหติ, สา ปนายํ อตฺถวณฺณนา ยสฺมา ทูเรนิทานํ อวิทูเรนิทานํ สนฺติเกนิทานนฺติ, อิมานิ ตีณิ นิทานานิ ทสฺเสตฺวาว วณฺณิตา สุวณฺณิตา นาม โหติ. เย จ นํ สุณนฺติ, เตหิ สมุทาคมโต ปฏฺฐาย วิญฺญาตตฺตา สุวิญฺญาตาว โหติ, ตสฺมา ตานิ นิทานานิ ทสฺเสตฺวาว วณฺณยิสฺสาม.

ตตฺถ อาทิโต ปฏฺฐาย ตาว เตสํ นิทานานํ ปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพ. ตตฺรายํ สงฺเขปโต อตฺถทีปนา – ทีปงฺกรทสพลสฺส ปาทมูเล กตาภินีหารสฺส มหาสตฺตสฺส ยาว เวสฺสนฺตรตฺตภาวา จวิตฺวา ตุสิตภวเน นิพฺพตฺติ, ตาว ปวตฺตา กถา ทูเรนิทานํ นาม. ตุสิตภวนโต จวิตฺวา ยาว โพธิมณฺเฑ สพฺพญฺญุตญฺญาณปฺปตฺติ, ตาว ปวตฺตา กถา อวิทูเรนิทานํ นาม. ‘‘เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม’’ติ จ, ‘‘ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป’’ติ จ, ‘‘เวสาลิยํ วิหรติ มหาวเน กูฏาคารสาลาย’’นฺติ จ เอวํ มหาโพธิมณฺเฑ สพฺพญฺญุตญฺญาณปฺปตฺติโต ยาว ปรินิพฺพานมญฺจา เอตสฺมึ อนฺตเร ภควา ยตฺถ ยตฺถ วิหาสิ, ตํ ตํ สนฺติเกนิทานํ นามาติ เวทิตพฺพํ. เอตฺตาวตา สงฺเขเปเนว ติณฺณํ ทูราวิทูรสนฺติเกนิทานานํ วเสน พาหิรนิทานวณฺณนา สมตฺตา โหตีติ.

อพฺภนฺตรนิทานํ

๑. รตนจงฺกมนกณฺฑวณฺณนา

อิทานิ ปน –

๑.

‘‘พฺรหฺมา จ โลกาธิปตี สหมฺปตี, กตญฺชลี อนธิวรํ อยาจถ;

สนฺตีธ สตฺตาปฺปรชกฺขชาติกา, เทเสหิ ธมฺมํ อนุกมฺปิมํ ปช’’นฺติ. –

อาทินยปฺปวตฺตสฺส อพฺภนฺตรนิทานสฺส อตฺถวณฺณนา โหติ.

เอตฺถ [Pg.7] ‘‘เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป’’ติอาทิสุตฺตนฺเตสุ วิย – ‘‘เอกํ สมยํ ภควา สกฺเกสุ วิหรติ กปิลวตฺถุสฺมึ นิคฺโรธาราเม. อถ โข อายสฺมา สาริปุตฺโต เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ พุทฺธวํสํ อปุจฺฉี’’ติ เอวมาทินา นเยน นิทานํ อวตฺวา กสฺมา ‘‘พฺรหฺมา จ โลกาธิปตี สหมฺปตี, กตญฺชลี อนธิวรํ อยาจถา’’ติอาทินา นเยน นิทานํ วุตฺตนฺติ? วุจฺจเต – ภควโต สพฺพธมฺมเทสนาการณภูตาย พฺรหฺมุโน ธมฺมเทสนายาจนาย สนฺทสฺสนตฺถํ วุตฺตนฺติ.

‘‘กทายํ ธมฺมเทสนตฺถํ, อชฺฌิฏฺโฐ พฺรหฺมุนา ชิโน;

กทา กตฺถ จ เกนายํ, คาถา หิ สมุทีริตา’’ติ.

วุจฺจเต – พุทฺธภูตสฺส ปน ภควโต อฏฺฐเม สตฺตาเห สตฺถา ธมฺมเทสนตฺถาย พฺรหฺมุนา อชฺฌิฏฺโฐ อายาจิโต. ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา – มหาปุริโส กิร กตาภินีหาโร มหาภินิกฺขมนทิวเส วิวฏปากฏพีภจฺฉสยนาสนเจฏิกา นาฏกิตฺถิโย ทิสฺวา อตีว สํวิคฺคหทโย ปเฏกเทสาวจฺฉนฺนํ ฉนฺนํ อามนฺเตตฺวา – ‘‘อรินรวรมนฺถกํ กณฺฑกํ นาม ตุรงฺควรมาหรา’’ติ กณฺฑกํ อาหราเปตฺวา ฉนฺนสหาโย วรตุรงฺคมารุยฺห นครทฺวาเร อธิวตฺถาย เทวตาย นครทฺวาเร วิวเฏ นครโต นิกฺขมิตฺวา ตีณิ รชฺชานิ เตน รตฺตาวเสเสน อติกฺกมิตฺวา อโนมสตฺโต อโนมาย นาม นทิยา ตีเร ฐตฺวา ฉนฺนเมวมาห – ‘‘ฉนฺน, ตฺวํ มม อิมานิ อญฺเญหิ อสาธารณานิ อาภรณานิ กณฺฑกญฺจ วรตุรงฺคมาทาย กปิลปุรํ คจฺฉาหี’’ติ ฉนฺนํ วิสฺสชฺเชตฺวา อสิโตรคนีลุปฺปลสทิเสนาสินา สเกสมกุฏํ ฉินฺทิตฺวา อากาเส อุกฺขิปิตฺวา เทวทตฺติยํ ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา สยเมว ปพฺพชิตฺวา อนุปุพฺเพน จาริกํ จรมาโน อนิลพลสมุทฺธุตตรงฺคภงฺคํ อสงฺคํ คงฺคํ นทึ อุตฺตริตฺวา มณิคณรํสิชาลวิชฺโชติตราชคหํ ราชคหํ นาม นครํ ปวิสิตฺวา ตตฺถ อิสฺสริยมทมตฺตํ ชนํ ปริหาเสนฺโต วิย จ อุทฺธตเวสสฺส ชนสฺส ลชฺชมุปฺปาทยมาโน วิย จ วยกนฺตีหิ นาครชนหทยานิ อตฺตนิ พนฺธนฺโต วิย จ ทฺวตึสวรมหาปุริสลกฺขณวิราชิตาย รูปสิริยา สพฺพชนนยนานิ วิลุมฺปมาโน วิย จ รูปีปาทสญฺจโร ปุญฺญสญฺจโย วิย จ ปพฺพโต วิย จ คมเนน นิสฺสงฺโค สนฺตินฺทฺริโย สนฺตมานโส [Pg.8] ยุคมตฺตํ เปกฺขมาโน ราชคหํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ยาปนมตฺตํ ภตฺตํ คเหตฺวา นครโต นิกฺขมิตฺวา ปณฺฑวปพฺพตปสฺเส ฉายูทกสมฺปนฺเน สุจิภูมิภาเค ปรมรมณีเย ปวิวิตฺเต โอกาเส นิสีทิตฺวา ปฏิสงฺขานพเลน มิสฺสกภตฺตํ ปริภุญฺชิตฺวา ปณฺฑวคิรานุสาเรน พิมฺพิสาเรน มคธมหาราเชน มหาปุริสสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา นามโคตฺตํ ปุจฺฉิตฺวา เตน ปมุทิตหทเยน ‘‘มม รชฺชภาคํ คณฺหาหี’’ติ รชฺเชน นิมนฺติยมาโน – ‘‘อลํ, มหาราช, น มยฺหํ รชฺเชนตฺโถ อหํ รชฺชํ ปหาย โลกหิตตฺถาย ปธานมนุยุญฺชิตฺวา โลเก วิวฏจฺฉโท พุทฺโธ ภวิสฺสามีติ นิกฺขนฺโต’’ติ วตฺวา เตน จ ‘‘พุทฺโธ หุตฺวา สพฺพปฐมํ มม วิชิตํ โอสเรยฺยาถา’’ติ วุตฺโต ‘สาธู’ติ ตสฺส ปฏิญฺญํ ทตฺวา อาฬารญฺจ อุทกญฺจ อุปสงฺกมิตฺวา เตสํ ธมฺมเทสนาย สารํ อวินฺทนฺโต ตโต ปกฺกมิตฺวา อุรุเวลายํ ฉพฺพสฺสานิ ทุกฺกรการิกํ กโรนฺโตปิ อมตํ อธิคนฺตุํ อสกฺโกนฺโต โอฬาริกาหารปฏิเสวเนน สรีรํ สนฺตปฺเปสิ.

ตทา ปน อุรุเวลายํ เสนานิคเม เสนานิคมกุฏุมฺพิกสฺส ธีตา สุชาตา นาม ทาริกา วยปฺปตฺตา เอกสฺมึ นิคฺโรธรุกฺเข ปตฺถนมกาสิ – ‘‘สจาหํ สมชาติกํ กุลฆรํ คนฺตฺวา ปฐมคพฺเภ ปุตฺตํ ลภิสฺสามิ, พลิกมฺมํ กริสฺสามี’’ติ. ตสฺสา สา ปตฺถนา สมิชฺฌิ. สา เวสาขปุณฺณมทิวเส ‘‘อชฺช พลิกมฺมํ กริสฺสามี’’ติ ปาโตว ปายาสํ อนายาสํ ปรมมธุรํ สมฺปฏิปาเทสิ. โพธิสตฺโตปิ ตทเหว กตสรีรปฏิชคฺคโน ภิกฺขาจารกาลํ อาคมยมาโน ปาโตว คนฺตฺวา ตสฺมึ นิคฺโรธรุกฺขมูเล นิสีทิ. อถ โข ปุณฺณา นาม ทาสี ตสฺสา ธาตี รุกฺขมูลโสธนตฺถาย คตา โพธิสตฺตํ ปาจีนโลกธาตุํ โอโลกยมานํ นิสินฺนํ สญฺฌาปฺปภานุรญฺชิตวรกนกคิริสิขรสทิสสรีรโสภํ ติมิรนิกรนิธานกรํ กมลวนวิกสนกรํ ฆนวิวรมุปคตํ ทิวสกรมิว ตรุวรมุปคตํ มุนิทิวสกรมทฺทส. สรีรโต จสฺส นิกฺขนฺตาหิ ปภาหิ สกลญฺจ ตํ รุกฺขํ สุวณฺณวณฺณํ ทิสฺวา ตสฺสา เอตทโหสิ – ‘‘อชฺช อมฺหากํ เทวตา รุกฺขโต โอรุยฺห สหตฺเถเนว พลึ ปฏิคฺคเหตุกามา หุตฺวา นิสินฺนา’’ติ. สา เวเคน คนฺตฺวา สุชาตาย เอตมตฺถํ อาโรเจสิ.

ตโต [Pg.9] สุชาตา สญฺชาตสทฺธา หุตฺวา สพฺพาลงฺกาเรน อลงฺกริตฺวา สตสหสฺสคฺฆนิกํ สุวณฺณปาตึ ปรมมธุรสฺส มธุปายาสสฺส ปูเรตฺวา อปราย สุวณฺณปาติยา ปิทหิตฺวา สีเสนาทาย นิคฺโรธรุกฺขาภิมุขี อคมาสิ. สา คจฺฉนฺตี ทูรโตว ตํ โพธิสตฺตํ รุกฺขเทวตมิว สกลํ ตํ รุกฺขํ สรีรปฺปภาย สุวณฺณวณฺณํ กตฺวา ปุญฺญสญฺจยมิว รูปวนฺตํ นิสินฺนํ ทิสฺวา ปีติโสมนสฺสชาตา สุชาตา ‘‘รุกฺขเทวตา’’ติ สญฺญาย ทิฏฺฐฏฺฐานโต ปฏฺฐาย โอนโตนตา คนฺตฺวา สีสโต ตํ สุวณฺณปาตึ โอตาเรตฺวา มหาสตฺตสฺส หตฺเถ ฐเปตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา – ‘‘ยถา มม มโนรโถ นิปฺผนฺโน, เอวํ ตุมฺหากมฺปิ นิปฺผชฺชตู’’ติ วตฺวา ปกฺกามิ.

อถ โข โพธิสตฺโตปิ สุวณฺณปาตึ คเหตฺวา เนรญฺชราย นทิยา ตีรํ คนฺตฺวา สุปฺปติฏฺฐิตสฺส นาม ติตฺถสฺส ตีเร สุวณฺณปาตึ ฐเปตฺวา นฺหตฺวา ปจฺจุตฺตริตฺวา เอกูนปญฺญาสปิณฺเฑ กโรนฺโต ตํ ปายาสํ ปริภุญฺชิตฺวา – ‘‘สจาหํ อชฺช พุทฺโธ ภวิสฺสามิ, อยํ สุวณฺณปาติ ปฏิโสตํ คจฺฉตู’’ติ ขิปิ. สา ปาติ ปฏิโสตํ คนฺตฺวา กาฬสฺส นาม นาคราชสฺส ภวนํ ปวิสิตฺวา ติณฺณํ พุทฺธานํ ถาลกานิ อุกฺขิปิตฺวา เตสํ เหฏฺฐา อฏฺฐาสิ.

มหาสตฺโต ตตฺเถว วนสณฺเฑ ทิวาวิหารํ วีตินาเมตฺวา สายนฺหสมเย โสตฺถิเยน นาม ติณหารเกน มหาปุริสสฺส อาการํ ญตฺวา ทินฺนา อฏฺฐ ติณมุฏฺฐิโย คเหตฺวา โพธิมณฺฑมารุยฺห ทกฺขิณทิสาภาเค อฏฺฐาสิ. โส ปน ปเทโส ปทุมินิปตฺเต อุทกพินฺทุ วิย อกมฺปิตฺถ. มหาปุริโส – ‘‘อยํ ปเทโส มม คุณํ ธาเรตุํ อสมตฺโถ’’ติ ปจฺฉิมทิสาภาคมคมาสิ. โสปิ ตเถว กมฺปิตฺถ. ปุน อุตฺตรทิสาภาคมคมาสิ. โสปิ ตเถว กมฺปิตฺถ. ปุน ปุรตฺถิมทิสาภาคมคมาสิ. ตตฺถ ปลฺลงฺกปฺปมาณฏฺฐานํ นิจฺจลํ อโหสิ. มหาปุริโส – ‘‘อิทํ ฐานํ กิเลสวิทฺธํสนฏฺฐาน’’นฺติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา ตานิ ติณานิ อคฺเค คเหตฺวา จาเลสิ. ตานิ ตูลิกคฺเคน ปริจฺฉินฺนานิ วิย อเหสุํ. โพธิสตฺโต – ‘‘โพธึ อปตฺวาว อิมํ ปลฺลงฺกํ น ภินฺทิสฺสามี’’ติ จตุรงฺควีริยํ อธิฏฺฐหิตฺวา ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา โพธิกฺขนฺธํ ปิฏฺฐิโต กตฺวา ปุรตฺถาภิมุโข นิสีทิ.

ตงฺขณญฺเญว [Pg.10] สพฺพโลกาภิหาโร มาโร พาหุสหสฺสํ มาเปตฺวา ทิยฑฺฒโยชนสติกํ หิมคิริสิขรสทิสํ คิริเมขลํ นาม อริวรวารณํ วรวารณํ อภิรุยฺห นวโยชนิเกน ธนุอสิผรสุสรสตฺติสพเลนาติพหเลน มารพเลน สมฺปริวุโต สมนฺตา ปพฺพโต วิย อชฺโฌตฺถรนฺโต มหาสปตฺตํ วิย มหาสตฺตํ สมุปาคมิ. มหาปุริโส สูริเย ธรนฺเตเยว อติตุมูลํ มารพลํ วิธมิตฺวา วิกสิตชยสุมนกุสุมสทิสสฺส จีวรสฺส อุปริ ปตมาเนหิ รตฺตปวาลงฺกุรสทิสรุจิรทสฺสเนหิ โพธิรุกฺขงฺกุเรหิ ปีติยา วิย ปูชิยมาโน เอว ปฐมยาเม ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณํ ลภิตฺวา มชฺฌิมยาเม ทิพฺพจกฺขุญาณํ วิโสเธตฺวา ปจฺฉิมยาเม ปฏิจฺจสมุปฺปาเท ญาณํ โอตาเรตฺวา วฏฺฏวิวฏฺฏํ สมฺมสนฺโต อรุโณทเย พุทฺโธ หุตฺวา –

‘‘อเนกชาติสํสารํ, สนฺธาวิสฺสํ อนิพฺพิสํ;

คหการํ คเวสนฺโต, ทุกฺขา ชาติ ปุนปฺปุนํ.

‘‘คหการก ทิฏฺโฐสิ, ปุน เคหํ น กาหสิ;

สพฺพา เต ผาสุกา ภคฺคา, คหกูฏํ วิสงฺขตํ;

วิสงฺขารคตํ จิตฺตํ, ตณฺหานํ ขยมชฺฌคา’’ติ. (ธ. ป. ๑๕๓-๑๕๔) –

อิมํ อุทานํ อุทาเนตฺวา สตฺตาหํ วิมุตฺติสุขปฏิเสวเนน วีตินาเมตฺวา อฏฺฐเม ทิวเส สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย เทวตานํ กงฺขํ ญตฺวา ตาสํ กงฺขาวิธมนตฺถํ อากาเส อุปฺปติตฺวา ยมกปาฏิหาริยํ ทสฺเสตฺวา ตาสํ กงฺขํ วิธมิตฺวา ปลฺลงฺกโต อีสกํ ปาจีนนิสฺสิเต อุตฺตรทิสาภาเค ฐตฺวา – ‘‘อิมสฺมึ วต เม ปลฺลงฺเก สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิทฺธ’’นฺติ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปูริตานํ ปารมีนํ ผลาธิคมฏฺฐานํ ปลฺลงฺกญฺเจว โพธิรุกฺขญฺจ อนิมิเสหิ อกฺขีหิ โอโลกยมาโน สตฺตาหํ วีตินาเมสิ, ตํ ฐานํ อนิมิสเจติยํ นาม ชาตํ.

อถ ปลฺลงฺกสฺส จ ฐิตฏฺฐานสฺส จ อนฺตเร ปุรตฺถิมปจฺฉิมโต อายเต รตนจงฺกเม จงฺกมนฺโต สตฺตาหํ วีตินาเมสิ, ตํ ฐานํ รตนจงฺกมเจติยํ นาม ชาตํ. ตโต ปจฺฉิมทิสาภาเค เทวตา รตนฆรํ นาม มาเปสุํ, ตตฺถ ปลฺลงฺเกน นิสีทิตฺวา อภิธมฺมปิฏกํ วิเสสโต เจตฺถ อนนฺตนยสมนฺตปฏฺฐานํ วิจินนฺโต สตฺตาหํ วีตินาเมสิ. ตํ ฐานํ รตนฆรเจติยํ นาม [Pg.11] ชาตํ. เอวํ โพธิสมีเปเยว จตฺตาริ สตฺตาหานิ วีตินาเมตฺวา ปญฺจเม สตฺตาเห โพธิรุกฺขมูลา เยน อชปาลนิคฺโรโธ เตนุปสงฺกมิ; ตตฺถาปิ ธมฺมํ วิจินนฺโตเยว วิมุตฺติสุขญฺจ ปฏิสํเวเทนฺโต อชปาลนิคฺโรเธ สตฺตาหํ วีตินาเมสิ.

เอวํ อปรํ สตฺตาหํ มุจลินฺเท นิสีทิ. ตสฺส นิสินฺนมตฺตสฺเสว ภควโต สกลจกฺกวาฬคพฺภํ ปูเรนฺโต มหาอกาลเมโฆ อุทปาทิ. ตสฺมึ ปน อุปฺปนฺเน มุจลินฺโท นาคราชา จินฺเตสิ – ‘‘อยํ มหาเมโฆ สตฺถริ มยฺหํ ภวนํ ปวิฏฺฐมตฺเต อุปฺปนฺโน วาสาคารมสฺส ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติ. โส สตฺตรตนมยํ เทววิมานสทิสํ ทิพฺพวิมานํ นิมฺมินิตุํ สมตฺโถปิ เอวํ กเต – ‘‘น มยฺหํ มหปฺผลํ ภวิสฺสติ, ทสพลสฺส กายเวยฺยาวจฺจํ กริสฺสามี’’ติ อติมหนฺตํ อตฺตภาวํ กตฺวา สตฺถารํ สตฺตกฺขตฺตุํ โภเคหิ ปริกฺขิปิตฺวา อุปริ มหนฺตํ ผณํ กตฺวา อฏฺฐาสิ. อถ ภควา ปริกฺเขปสฺส อนฺโตว มหติ โอกาเส สพฺพรตนมเย ปจฺจคฺฆปลฺลงฺเก อุปริ วินิคฺคลนฺตวิวิธสุรภิกุสุมทามวิตาเน วิวิธสุรภิคนฺธวาสิเต คนฺธกุฏิยํ วิหรนฺโต วิย วิหาสิ. เอวํ ภควา ตํ สตฺตาหํ ตตฺถ วีตินาเมตฺวา ตโต อปรํ สตฺตาหํ ราชายตเน นิสีทิ. ตตฺถาปิ วิมุตฺติสุขปฏิสํเวทิเยว. เอตฺตาวตา สตฺตสตฺตาหานิ ปริปุณฺณานิ อเหสุํ. เอตฺถนฺตเร ภควา ฌานสุเขน ผลสุเขน จ วีตินาเมสิ.

อถสฺส สตฺตสตฺตาหาติกฺกเม – ‘‘มุขํ โธวิสฺสามี’’ติ จิตฺตํ อุปฺปชฺชิ. สกฺโก เทวานมินฺโท อคทหรีตกํ อาหริตฺวา อทาสิ. อถสฺส สกฺโก นาคลตาทนฺตกฏฺฐญฺจ มุขโธวนอุทกญฺจ อทาสิ. ตโต ภควา ทนฺตกฏฺฐํ ขาทิตฺวา อโนตตฺตทโหทเกน มุขํ โธวิตฺวา ราชายตนมูเล นิสีทิ. ตสฺมึ สมเย จตูหิ โลกปาเลหิ อุปนีเต ปจฺจคฺเฆ เสลมเย ปตฺเต ตปุสฺสภลฺลิกานํ วาณิชานํ มนฺถญฺจ มธุปิณฺฑิกญฺจ ปฏิคฺคเหตฺวา ปริภุญฺชิตฺวา ปจฺจาคนฺตฺวา อชปาลนิคฺโรธรุกฺขมูเล นิสีทิ. อถสฺส ตตฺถ นิสินฺนมตฺตสฺเสว อตฺตนา อธิคตสฺส ธมฺมสฺส คมฺภีรภาวํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส สพฺพพุทฺธานํ อาจิณฺโณ – ‘‘อธิคโต โข มฺยายํ ธมฺโม คมฺภีโร ทุทฺทโส ทุรนุโพโธ สนฺโต ปณีโต อตกฺกาวจโร นิปุโณ ปณฺฑิตเวทนีโย’’ติ (ม. นิ. ๒.๒๘๑; สํ. นิ. ๑.๑๗๒; มหาว. ๗) ปเรสํ ธมฺมํ อเทเสตุกามตาการปฺปตฺโต ปริวิตกฺโก อุทปาทิ.

อถ [Pg.12] พฺรหฺมา สหมฺปติ ทสพลสฺส เจตสา เจโตปริวิตกฺกมญฺญาย – ‘‘นสฺสติ วต, โภ, โลโก, วินสฺสติ วต, โภ, โลโก’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๗๒; ม. นิ. ๑.๒๘๒; มหาว. ๘) วาจํ นิจฺฉาเรนฺโต ทสสหสฺสจกฺกวาฬพฺรหฺมคณปริวุโต สกฺกสุยามสนฺตุสิตปรนิมฺมิตวสวตฺตีหิ อนุคโต อาคนฺตฺวา ภควโต ปุรโต ปาตุรโหสิ. โส อตฺตโน ปติฏฺฐานตฺถาย ปถวึ นิมฺมินิตฺวา ทกฺขิณํ ชาณุมณฺฑลํ ปถวิยํ นิหนฺตฺวา ชลชามลาวิกลกมลมกุลสทิสํ ทสนขสโมธานสมุชฺชลมญฺชลึ สิรสฺมึ กตฺวา – ‘‘เทเสตุ, ภนฺเต, ภควา ธมฺมํ, เทเสตุ สุคโต ธมฺมํ, สนฺติ สตฺตา อปฺปรชกฺขชาติกา, อสฺสวนตา ธมฺมสฺส ปริหายนฺติ, ภวิสฺสนฺติ ธมฺมสฺส อญฺญาตาโร’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๗๒; มหาว. ๘) –

‘‘ปาตุรโหสิ มคเธสุ ปุพฺเพ, ธมฺโม อสุทฺโธ สมเลหิ จินฺติโต;

อปาปุเรตํ อมตสฺส ทฺวารํ, สุณนฺตุ ธมฺมํ วิมเลนานุพุทฺธํ.

‘‘เสเล ยถา ปพฺพตมุทฺธนิฏฺฐิโต, ยถาปิ ปสฺเส ชนตํ สมนฺตโต;

ตถูปมํ ธมฺมมยํ สุเมธ, ปาสาทมารุยฺห สมนฺตจกฺขุ;

โสกาวติณฺณํ ชนตมเปตโสโก, อเวกฺขสฺสุ ชาติชราภิภูตํ.

‘‘อุฏฺเฐหิ วีร วิชิตสงฺคาม, สตฺถวาห อนณ วิจร โลเก;

เทสสฺสุ ภควา ธมฺมํ, อญฺญาตาโร ภวิสฺสนฺตี’’ติ. (ม. นิ. ๑.๒๘๒;

สํ. นิ. ๑.๑๗๒;

มหาว. ๘) –

‘‘นนุ ตุมฺเหหิ ‘พุทฺโธ โพเธยฺยํ ติณฺโณ ตาเรยฺยํ มุตฺโต โมเจยฺย’’’นฺติ –

‘‘กึ [Pg.13] เม อญฺญาตเวเสน, ธมฺมํ สจฺฉิกเตนิธ;

สพฺพญฺญุตํ ปาปุณิตฺวา, ตารยิสฺสํ สเทวก’’นฺติ. (พุ. วํ. ๒.๕๕) –

ปตฺถนํ กตฺวา ปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพญฺญุภาวํ ปตฺโตติ จ, ‘‘ตุมฺเหหิ ธมฺเม อเทสิยมาเน โก หิ นาม อญฺโญ ธมฺมํ เทเสสฺสติ, กิมญฺญํ โลกสฺส สรณํ ตาณํ เลณํ ปรายน’’นฺติ จ เอวมาทีหิ อเนเกหิ นเยหิ ภควนฺตํ ธมฺมเทสนตฺถํ อยาจิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘พุทฺธภูตสฺส ปน ภควโต อฏฺฐเม สตฺตาเห สตฺถา ธมฺมเทสนตฺถาย พฺรหฺมุนา อายาจิโต’’ติ.

อิทานิ ‘‘กทา กตฺถ จ เกนายํ, คาถา หิ สมุทีริตา’’ติ อิเมสํ ปญฺหานํ วิสฺสชฺชนาย โอกาโส อนุปฺปตฺโต. ตตฺถ กทา วุตฺตาติ? ปฐมมหาสงฺคีติกาเล วุตฺตา. ปฐมมหาสงฺคีติ นาเมสา สงฺคีติกฺขนฺเธ (จูฬว. ๔๓๗) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. กตฺถ เกน วุตฺตาติ? ภควติ กิร ปรินิพฺพุเต ราชคหนคเร เวภารปพฺพตปสฺเส สตฺตปณฺณิคุหาทฺวาเร วิชิตสพฺพสตฺตุนา อชาตสตฺตุนา มคธมหาราเชน ธมฺมสงฺคายนตฺถํ การิเต ปริปุณฺณจนฺทมณฺฑลสงฺกาเส ทฏฺฐพฺพสารมณฺเฑ มณฺฑเป ธมฺมาสนคเตนายสฺมตา อานนฺทตฺเถเรน ‘‘พฺรหฺมา จ โลกาธิปตี’’ติ อยํ คาถา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. อยเมตฺถ คาถาสมฺพนฺโธ.

เอตฺตาวตา –

‘‘กทายํ ธมฺมเทสนตฺถํ, อชฺฌิฏฺโฐ พฺรหฺมุนา ชิโน;

กทา กตฺถ จ เกนายํ, คาถา หิ สมุทีริตา’’ติ. –

อยมฺปิ คาถา วุตฺตตฺถา โหติ. เอวํ อิมินา สมฺพนฺเธน วุตฺตาย ปนสฺสา อนุตฺตานปทวณฺณนํ กริสฺสาม.

ตตฺถ พฺรหฺมาติ พฺรูหิโต เตหิ เตหิ คุณวิเสเสหีติ พฺรหฺมา. อยํ ปน พฺรหฺม-สทฺโท มหาพฺรหฺมพฺราหฺมณตถาคตมาตาปิตุเสฏฺฐาทีสุ ทิสฺสติ. ตถา หิ ‘‘ทฺวิสหสฺโส พฺรหฺมา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๑๖๖) มหาพฺรหฺมาติ อธิปฺเปโต.

‘‘ตโมนุโท [Pg.14] พุทฺโธ สมนฺตจกฺขุ, โลกนฺตคู สพฺพภวาติวตฺโต;

อนาสโว สพฺพทุกฺขปฺปหีโน, สจฺจวฺหโย พฺรหฺเม อุปาสิโต เม’’ติ. (สุ. นิ. ๑๑๓๙) –

เอตฺถ พฺราหฺมโณ. ‘‘พฺรหฺมาติ โข, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ เอตฺถ ตถาคโต. ‘‘พฺรหฺมาติ มาตาปิตโร ปุพฺพาจริยาติ วุจฺจเร’’ติ (อ. นิ. ๓.๓๑; ๔.๖๓; อิติวุ. ๑๐๖; ชา. ๒.๒๐.๑๘๑) เอตฺถ มาตาปิตโร. ‘‘พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๔๘; สํ. นิ. ๒.๒๑; อ. นิ. ๔.๘; ๕.๑๑; ปฏิ. ม. ๒.๔๔) เอตฺถ เสฏฺโฐ อธิปฺเปโต. อิธ ปน ปฐมชฺฌานํ ปณีตํ ภาเวตฺวา ปฐมชฺฌานภูมิยํ นิพฺพตฺโต กปฺปายุโก มหาพฺรหฺมา อธิปฺเปโต (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓). จ-สทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ, พฺรหฺมา จ อญฺเญ จ ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ พฺรหฺมาโน จาติ อตฺโถ, ปทปูรณมตฺโต วา. โลกาธิปตีติ เอตฺถ โลโกติ สงฺขารโลโก สตฺตโลโก โอกาสโลโกติ ตโย โลกา. เตสุ อิธ สตฺตโลโก อธิปฺเปโต. ตสฺส อิสฺสโร อธิปตีติ โลกาธิปติ, โลเกกเทสสฺสาปิ อธิปติ โลกาธิปตีติ วุจฺจติ เทวาธิปติ นราธิปติ วิย.

สหมฺปตีติ โส กิร กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน สหโก นาม เถโร ปฐมชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา อปริหีนชฺฌาโน ชีวิตปริโยสาเน ปฐมชฺฌานภูมิยํ กปฺปายุกมหาพฺรหฺมา หุตฺวา นิพฺพตฺโต, ตตฺร ปน นํ ‘‘สหมฺปติ พฺรหฺมา’’ติ สญฺชานนฺติ. ‘‘สหกปตี’’ติ วตฺตพฺเพ อนุสฺสราคมํ กตฺวา รุฬฺหีวเสน ‘‘สหมฺปตี’’ติ วทนฺติ. กตญฺชลีติ กตญฺชลิโก, อญฺชลิปุฏํ สิรสิ กตฺวาติ อตฺโถ. อนธิวรนฺติ อจฺจนฺตวโร อธิวโร นาสฺส อตฺถีติ อนธิวโร, น ตโต อธิโก วโร อตฺถีติ วา อนธิวโร, อนุตฺตโรติ อตฺโถ, ตํ อนธิวรํ. อยาจถาติ อยาจิตฺถ อชฺเฌสิ.

อิทานิ ยสฺสตฺถาย โส ภควนฺตํ อยาจิ, ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘สนฺตีธ สตฺตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สนฺตีติ สํวิชฺชนฺติ อุปลพฺภนฺติ, พุทฺธจกฺขุสฺส อาปาถํ อาคจฺฉนฺตา อตฺถีติ อตฺโถ. อิธาติ อยํ เทสาปเทเส นิปาโต[Pg.15]. สฺวายํ กตฺถจิ สาสนํ อุปาทาย วุจฺจติ. ยถาห – ‘‘อิเธว, ภิกฺขเว, สมโณ, อิธ ทุติโย สมโณ, อิธ ตติโย สมโณ, อิธ จตุตฺโถ สมโณ, สุญฺญา ปรปฺปวาทา สมเณภิ อญฺเญหี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๓๙; ที. นิ. ๒.๒๑๔; อ. นิ. ๔.๒๔๑). กตฺถจิ โอกาสํ, ยถาห –

‘‘อิเธว ติฏฺฐมานสฺส, เทวภูตสฺส เม สโต;

ปุนรายุ จ เม ลทฺโธ, เอวํ ชานาหิ มาริสา’’ติ. (ที. นิ. ๒.๓๖๙) –

กตฺถจิ ปทปูรณมตฺตเมว โหติ. ยถาห – ‘‘อิธาหํ, ภิกฺขเว, ภุตฺตาวี อสฺสํ ปวาริโต’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๐). กตฺถจิ โลกํ อุปาทาย, ยถาห – ‘‘อิธ ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ พหุชนหิตาย พหุชนสุขายา’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๗๐). อิธาปิ โลกเมว อุปาทาย วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. ตสฺมา อิมสฺมึ สตฺตโลเกติ อตฺโถ. สตฺตาติ รูปาทีสุ ขนฺเธสุ ฉนฺทราเคน สตฺตา วิสตฺตา อาสตฺตา ลคฺคา ลคิตาติ สตฺตา, สตฺตาติ ปาณิโน วุจฺจนฺติ. รุฬฺหีสทฺเทน ปน วีตราเคสุปิ อยํ โวหาโร วตฺตติเยว.

อปฺปรชกฺขชาติกาติ ปญฺญามเย อกฺขิมฺหิ อปฺปํ ปริตฺตํ ราคโทสโมหรชํ เอเตสํ เอวํสภาวา จ เตติ อปฺปรชกฺขชาติกา, อปฺปํ ราคาทิรชเมว วา เยสํ เต อปฺปรชกฺขา, เต อปฺปรชกฺขสภาวา อปฺปรชกฺขชาติกาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เตสํ อปฺปรชกฺขชาติกานํ. ‘‘สตฺตาน’’นฺติ วิภตฺติวิปริณามํ กตฺวา – ‘‘เทเสหิ ธมฺม’’นฺติ อิมินา สมฺพนฺธํ กตฺวา อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เทเสหีติ อายาจนวจนเมตํ, เทเสหิ กเถหิ อุปทิสาติ อตฺโถ. ธมฺมนฺติ เอตฺถ อยํ ธมฺม-สทฺโท ปริยตฺติสมาธิปญฺญาปกติสภาวสุญฺญตาปุญฺญอาปตฺติเญยฺยจตุสจฺจธมฺมาทีสุ ทิสฺสติ. ตถา หิ – ‘‘อิธ ภิกฺขุ ธมฺมํ ปริยาปุณาติ สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ…เป… เวทลฺล’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๓๙; อ. นิ. ๔.๑๐๒) ปริยตฺติยํ ทิสฺสติ. ‘‘เอวํธมฺมา เต ภควนฺโต อเหสุ’’นฺติอาทีสุ สมาธิมฺหิ.

‘‘ยสฺเสเต จตุโร ธมฺมา, วานรินฺท ยถา ตว;

สจฺจํ ธมฺโม ธิติ จาโค, ทิฏฺฐํ โส อติวตฺตตี’’ติ. –

อาทีสุ [Pg.16] (ชา. ๑.๒.๑๔๗) ปญฺญาย. ‘‘ชาติธมฺมา ชราธมฺมา, อโถ มรณธมฺมิโน’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๓.๓๙) ปกติยํ. ‘‘กุสลา ธมฺมา, อกุสลา ธมฺมา, อพฺยากตา ธมฺมา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ติกมาติกา) สภาเว. ‘‘ตสฺมึ โข ปน สมเย ธมฺมา โหนฺติ ขนฺธา โหนฺตี’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๒๑) สุญฺญตายํ. ‘‘ธมฺโม สุจิณฺโณ สุขมาวหาตี’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๑๘๔; เถรคา. ๓๐๓; ชา. ๑.๑๐.๑๐๒; ๑.๑๕.๓๘๕) ปุญฺเญ. ‘‘ทฺเว อนิยตา ธมฺมา’’ติอาทีสุ อาปตฺติยํ. ‘‘สพฺเพ ธมฺมา สพฺพากาเรน พุทฺธสฺส ภควโต ญาณมุเข อาปาถํ อาคจฺฉนฺตี’’ติอาทีสุ (มหานิ. ๑๕๖; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๕) เญยฺเย. ‘‘ทิฏฺฐธมฺโม ปตฺตธมฺโม วิทิตธมฺโม’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๙๙; มหาว. ๒๗, ๕๗) จตุสจฺจธมฺเม. อิธาปิ จตุสจฺจธมฺเม ทฏฺฐพฺโพ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.สุตฺตนิกฺเขปวณฺณนา; ธ. ส. อฏฺฐ. จิตฺตุปฺปาทกณฺฑ ๑). อนุกมฺปาติ อนุกมฺปํ อนุทฺทยํ กโรหิ. อิมนฺติ ปชํ นิทฺทิสนฺโต อาห. ปชนฺติ ปชาตตฺตา ปชา, ตํ ปชํ, สตฺตนิกายํ สํสารทุกฺขโต โมเจหีติ อธิปฺปาโย. เกจิ ปน –

‘‘ภควาติ โลกาธิปตี นรุตฺตโม,กตญฺชลี พฺรหฺมคเณหิ ยาจิโต’’ติ. –

ปฐนฺติ. เอตฺตาวตา สพฺพโส อยํ คาถา วุตฺตตฺถา โหติ.

อถ ภควโต ตํ พฺรหฺมุโน สหมฺปติสฺส อายาจนวจนํ สุตฺวา อปริมิตสมยสมุทิตกรุณาพลสฺส ทสพลสฺส ปรหิตกรณนิปุณมติจารสฺส สพฺพสตฺเตสุ โอกาสกรณมตฺเตน มหากรุณา อุทปาทิ. ตํ ปน ภควโต กรุณุปฺปตฺตึ ทสฺเสนฺเตหิ สงฺคีติกาเล สงฺคีติการเกหิ –

๒.

‘‘สมฺปนฺนวิชฺชาจรณสฺส ตาทิโน, ชุตินฺธรสฺสนฺติมเทหธาริโน;

ตถาคตสฺสปฺปฏิปุคฺคลสฺส, อุปฺปชฺชิ การุญฺญตา สพฺพสตฺเต’’ติ. –

อยํ คาถา ฐปิตา.

ตตฺถ สมฺปนฺนวิชฺชาจรณสฺสาติ สมฺปนฺนํ นาม ติวิธํ ปริปุณฺณสมงฺคิมธุรวเสน. ตตฺถ –

‘‘สมฺปนฺนํ [Pg.17] สาลิเกทารํ, สุวา ภุญฺชนฺติ โกสิย;

ปฏิเวเทมิ เต พฺรหฺเม, น นํ วาเรตุมุสฺสเห’’ติ. (ชา. ๑.๑๔.๑) –

อิทํ ปริปุณฺณสมฺปนฺนํ นาม. ‘‘อิมินา ปาติโมกฺขสํวเรน อุเปโต โหติ สมุเปโต อุปคโต สมุปคโต สมฺปนฺโน สมนฺนาคโต’’ติ (วิภ. ๕๑๑) อิทํ สมงฺคิสมฺปนฺนํ นาม. ‘‘อิมิสฺสา, ภนฺเต, มหาปถวิยา เหฏฺฐิมตลํ สมฺปนฺนํ, เสยฺยถาปิ ขุทฺทมธุํ อนีลกํ, เอวมสฺสาท’’นฺติ (ปารา. ๑๘) อิทํ มธุรสมฺปนฺนํ นาม. อิธ ปริปุณฺณสมฺปนฺนมฺปิ สมงฺคิสมฺปนฺนมฺปิ ยุชฺชติ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๖๔). วิชฺชาติ ปฏิปกฺขธมฺเม วิชฺฌนฏฺเฐน วิทิตกรณฏฺเฐน วินฺทิตพฺพฏฺเฐน จ วิชฺชา. ตา ปน ติสฺโสปิ วิชฺชา อฏฺฐปิ วิชฺชา. ติสฺโส วิชฺชา ภยเภรวสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๕๐ อาทโย) อาคตนเยเนว เวทิตพฺพา, อฏฺฐ อมฺพฏฺฐสุตฺเต (ที. นิ. ๑.๒๗๘ อาทโย). ตตฺร หิ วิปสฺสนาญาเณน มโนมยิทฺธิยา จ สห ฉ อภิญฺญา ปริคฺคเหตฺวา อฏฺฐ วิชฺชา วุตฺตา. จรณนฺติ สีลสํวโร อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา โภชเน มตฺตญฺญุตา ชาคริยานุโยโค สทฺธา หิรี โอตฺตปฺปํ พาหุสจฺจํ อารทฺธวีริยตา อุปฏฺฐิตสฺสติตา ปญฺญาสมฺปนฺนตา จตฺตาริ รูปาวจรชฺฌานานีติ อิเม ปนฺนรส ธมฺมา เวทิตพฺพา. อิเมเยว หิ ปนฺนรส ธมฺมา ยสฺมา เอเตหิ จรติ อริยสาวโก คจฺฉติ อมตํ ทิสํ, ตสฺมา ‘‘จรณ’’นฺติ วุตฺตา. ยถาห – ‘‘อิธ, มหานาม, อริยสาวโก สีลวา โหตี’’ติ (ม. นิ. ๒.๒๔) สพฺพํ มชฺฌิมปณฺณาสเก วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. วิชฺชา จ จรณญฺจ วิชฺชาจรณานิ, สมฺปนฺนานิ ปริปุณฺณานิ วิชฺชาจรณานิ ยสฺส โสยํ สมฺปนฺนวิชฺชาจรโณ, วิชฺชาจรเณหิ สมฺปนฺโน สมงฺคีภูโต, สมนฺนาคโตติ วา สมฺปนฺนวิชฺชาจรโณ. อุภยถาปิ อตฺโถ ยุชฺชเตว, ตสฺส สมฺปนฺนวิชฺชาจรณสฺส (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑ เวรญฺชกณฺฑวณฺณนา).

ตาทิโนติ ‘‘อิฏฺเฐปิ ตาที อนิฏฺเฐปิ ตาที’’ติอาทินา นเยน มหานิทฺเทเส (มหานิ. ๓๘, ๑๙๒) อาคตตาทิลกฺขเณน ตาทิโน, อิฏฺฐานิฏฺฐาทีสุ อวิการสฺส ตาทิสสฺสาติ อตฺโถ. ชุตินฺธรสฺสาติ ชุติมโต, ยุคนฺธเร สรทสมเย สมุทิตทิวสกราติเรกตรสสฺสิริกสรีรชุติวิสรธรสฺสาติ อตฺโถ. ‘‘ปญฺญาปชฺโชตธรสฺสา’’ติ วา วตฺตุํ วฏฺฏติ. วุตฺตญฺเหตํ –

‘‘จตฺตาโร [Pg.18] โลเก ปชฺโชตา, ปญฺจเมตฺถ น วิชฺชติ;

ทิวา ตปติ อาทิจฺโจ, รตฺติมาภาติ จนฺทิมา.

‘‘อถ อคฺคิ ทิวารตฺตึ, ตตฺถ ตตฺถ ปภาสติ;

สมฺพุทฺโธ ตปตํ เสฏฺโฐ, เอสา อาภา อนุตฺตรา’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๒๖, ๘๕);

ตสฺมา อุภยถาปิ สรีรปญฺญาชุติวิสรธรสฺสาติ อตฺโถ. อนฺติมเทหธาริโนติ สพฺพปจฺฉิมสรีรธาริโน, อปุนพฺภวสฺสาติ อตฺโถ.

ตถาคตสฺสาติ เอตฺถ อฏฺฐหิ การเณหิ ภควา ‘‘ตถาคโต’’ติ วุจฺจติ. กตเมหิ อฏฺฐหิ? ตถา อาคโตติ ตถาคโต, ตถา คโตติ ตถาคโต, ตถลกฺขณํ อาคโตติ ตถาคโต, ตถธมฺเม ยาถาวโต อภิสมฺพุทฺโธติ ตถาคโต, ตถทสฺสิตาย ตถาคโต, ตถวาทิตาย ตถาคโต, ตถาการิตาย ตถาคโต, อภิภวนฏฺเฐน ตถาคโตติ.

กถํ ภควา ตถา อาคโตติ ตถาคโต? ยถา เยน อภินีหาเรน ทานปารมึ ปูเรตฺวา สีลเนกฺขมฺมปญฺญาวีริยขนฺติสจฺจอธิฏฺฐานเมตฺตุเปกฺขาปารมึ ปูเรตฺวา อิมา ทส ปารมิโย ทส อุปปารมิโย ทส ปรมตฺถปารมิโยติ สมตฺตึส ปารมิโย ปูเรตฺวา องฺคปริจฺจาคํ ชีวิตปริจฺจาคํ ธนรชฺชปุตฺตทารปริจฺจาคนฺติ อิเม ปญฺจ มหาปริจฺจาเค ปริจฺจชิตฺวา ยถา วิปสฺสิอาทโย สมฺมาสมฺพุทฺธา อาคตา, ตถา อมฺหากมฺปิ ภควา อาคโตติ ตถาคโต. ยถาห –

‘‘ยเถว โลกมฺหิ วิปสฺสิอาทโย, สพฺพญฺญุภาวํ มุนโย อิธาคตา;

ตถา อยํ สกฺยมุนีปิ อาคโต, ตถาคโต วุจฺจติ เตน จกฺขุมา’’ติ.

กถํ ตถา คโตติ ตถาคโต? ยถา สมฺปติชาตา วิปสฺสิอาทโย สเมหิ ปาเทหิ ปถวิยํ ปติฏฺฐาย อุตฺตราภิมุขา สตฺตปทวีติหาเรน คตา, ตถา อมฺหากมฺปิ ภควา คโตติ ตถาคโต. ยถาห –

‘‘มุหุตฺตชาโตว [Pg.19] ควมฺปตี ยถา, สเมหิ ปาเทหิ ผุสี วสุนฺธรํ;

โส วิกฺกมี สตฺตปทานิ โคตโม, เสตญฺจ ฉตฺตํ อนุธารยุํ มรู.

‘‘คนฺตฺวาน โส สตฺตปทานิ โคตโม, ทิสา วิโลเกสิ สมา สมนฺตโต;

อฏฺฐงฺคุเปตํ คิรมพฺภุทีรยี, สีโห ยถา ปพฺพตมุทฺธนิฏฺฐิโต’’ติ.

กถํ ตถลกฺขณํ อาคโตติ ตถาคโต? สพฺเพสํ รูปารูปธมฺมานํ สลกฺขณํ สามญฺญลกฺขณญฺจ ตถํ อวิตถํ ญาณคติยา อาคโต อวิรชฺฌิตฺวา ปตฺโต อนุพุทฺโธติ ตถาคโต.

‘‘สพฺเพสํ ปน ธมฺมานํ, สกสามญฺญลกฺขณํ;

ตถเมวาคโต ยสฺมา, ตสฺมา สตฺถา ตถาคโต’’ติ.

กถํ ตถธมฺเม ยาถาวโต อภิสมฺพุทฺโธติ ตถาคโต? ตถธมฺมา นาม จตฺตาริ อริยสจฺจานิ. ยถาห – ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, ตถานิ อวิตถานิ อนญฺญถานิ. กตมานิ จตฺตาริ? ‘อิทํ ทุกฺข’นฺติ, ภิกฺขเว, ตถเมตํ อวิตถเมตํ อนญฺญถเมต’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๐) วิตฺถาโร. ตานิ จ ภควา อภิสมฺพุทฺโธ, ตสฺมา ตถานํ อภิสมฺพุทฺธตฺตา ‘‘ตถาคโต’’ติ วุจฺจติ. อภิสมฺพุทฺธตฺโถ หิ เอตฺถ คตสทฺโท.

‘‘ตถนามานิ สจฺจานิ, อภิสมฺพุชฺฌิ นายโก;

ตสฺมา ตถานํ สจฺจานํ, สมฺพุทฺธตฺตา ตถาคโต’’.

กถํ ตถทสฺสิตาย ตถาคโต? ภควา หิ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อปริมาณานํ สตฺตานํ จกฺขุโสตฆาณชิวฺหากายมโนทฺวาเรสุ อาปาถํ อาคจฺฉนฺตํ รูปสทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺพธมฺมารมฺมณํ ตถาคโต สพฺพาการโต ชานาติ ปสฺสตีติ, เอวํ ตถทสฺสิตาย ตถาคโต. อถ วา ยํ โลเก ตถํ, ตํ โลกสฺส ตเถว ทสฺเสติ. ตโตปิ ภควา ตถาคโต. เอตฺถ ตถทสฺสิอตฺเถ ‘‘ตถาคโต’’ติ ปทสมฺภโว เวทิตพฺโพ.

‘‘ตถากาเรน [Pg.20] โย ธมฺเม, ชานาติ อนุปสฺสติ;

ตถทสฺสีติ สมฺพุทฺโธ, ตสฺมา วุตฺโต ตถาคโต’’.

กถํ ตถวาทิตาย ตถาคโต? ยญฺจ อภิสมฺโพธิยา ปรินิพฺพานสฺส จ อนฺตเร ปญฺจจตฺตาลีสวสฺสปริมาณกาเล สุตฺตาทินวงฺคสงฺคหิตํ ภาสิตํ ลปิตํ ตถาคเตน, สพฺพํ ตํ เอกตุลาย ตุลิตํ วิย ตถเมว อวิตถเมว โหติ. เตเนวาห –

‘‘ยญฺจ, จุนฺท, รตฺตึ ตถาคโต อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌติ, ยญฺจ รตฺตึ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายติ, ยํ เอตสฺมึ อนฺตเร ภาสติ ลปติ นิทฺทิสติ, สพฺพํ ตํ ตเถว โหติ, โน อญฺญถา. ตสฺมา ‘ตถาคโต’ติ วุจฺจตี’’ติ.

เอตฺถ ปน คทอตฺโถ หิ คตสทฺโท. เอวํ ตถวาทิตาย ตถาคโต. อาคทนํ อาคโท, วจนนฺติ อตฺโถ. ตโถ อวิปรีโต อาคโท อสฺสาติ ตถาคโต. ท-การสฺส ต-การํ กตฺวา วุตฺโต.

‘‘ตถาวาที ชิโน ยสฺมา, ตถธมฺมปฺปกาสโก;

ตถามาคทนญฺจสฺส, ตสฺมา พุทฺโธ ตถาคโต’’.

กถํ ตถาการิตาย ตถาคโต? ภควา หิ ยํ ยํ วาจํ อภาสิ, ตํ ตํ เอว กาเยน กโรติ, วาจาย กาโย อนุโลเมติ, กายสฺสปิ วาจา. เตเนวาห –

‘‘ยถา วาที, ภิกฺขเว, ตถาคโต ตถา การี, ยถา การี ตถา วาที…เป… ตสฺมา ‘ตถาคโต’ติ วุจฺจตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๓; จูฬนิ. โปสาลมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๓).

ยถา จ วาจา คตา, กาโยปิ ตถา คโต, ยถา กาโย คโต, วาจาปิ ตถา คตา. เอวํ ตถาการิตาย ตถาคโต.

‘‘ยถา วาจา คตา ตสฺส, ตถา กาโย คโต ยโต;

ตถาวาทิตาย สมฺพุทฺโธ, สตฺถา ตสฺมา ตถาคโต’’.

กถํ อภิภวนฏฺเฐน ตถาคโต? อุปริ ภวคฺคํ เหฏฺฐา อวีจึ ปริยนฺตํ กตฺวา ติริยํ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ สพฺพสตฺเต อภิภวติ สีเลนปิ สมาธินาปิ ปญฺญายปิ วิมุตฺติยาปิ วิมุตฺติญาณทสฺสเนนปิ, น [Pg.21] ตสฺส ตุลา วา ปมาณํ วา อตฺถิ, อถ โข อตุโล อปฺปเมยฺโย อนุตฺตโร. เตเนวาห –

‘‘สเทวเก, ภิกฺขเว, โลเก…เป… ตถาคโต อภิภู อนภิภูโต อญฺญทตฺถุ ทโส วสวตฺตี, ตสฺมา ‘ตถาคโต’ติ วุจฺจตี’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๓; โปสาลมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๓).

ตตฺเรวํ ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา – อคโท วิย อคโท. โก ปเนส? เทสนาวิลาโส เจว ปุญฺญุสฺสโย จ. เตน เหส มหานุภาโว ภิสกฺโก ทิพฺพาคเทน สปฺเป วิย สพฺพปรปฺปวาทิโน สเทวกญฺจ โลกํ อภิภวติ, อิติ สพฺพโลกาภิภวนโต อวิปรีโต เทสนาวิลาโส เจว ปุญฺญุสฺสโย จ อคโท อสฺสาติ ท-การสฺส ต-การํ กตฺวา ‘‘ตถาคโต’’ติ เวทิตพฺโพ. เอวํ อภิภวนฏฺเฐน ตถาคโต.

‘‘ตโถ อวิปรีโต จ, อคโท ยสฺส สตฺถุโน;

วสวตฺตีติ โส เตน, โหติ สตฺถา ตถาคโต’’.

อปฺปฏิปุคฺคลสฺสาติ ปฏิปุคฺคลวิรหิตสฺส, อญฺโญ โกจิ ‘‘อหํ พุทฺโธ’’ติ เอวํ ปฏิญฺญํ ทาตุํ สมตฺโถ นามสฺส ปุคฺคโล, นตฺถีติ อปฺปฏิปุคฺคโล, ตสฺส อปฺปฏิปุคฺคลสฺส. อุปฺปชฺชีติ อุปฺปนฺโน อุทปาทิ. การุญฺญตาติ กรุณาย ภาโว การุญฺญตา. สพฺพสตฺเตติ นิรวเสสสตฺตปริยาทานวจนํ, สกเล สตฺตนิกาเยติ อตฺโถ. เอตฺตาวตา อยมฺปิ คาถา วุตฺตตฺถา โหติ.

อถ ภควา พฺรหฺมุนา ธมฺมเทสนตฺถาย อายาจิโต สตฺเตสุ การุญฺญตํ อุปฺปาเทตฺวา ธมฺมํ เทเสตุกาโม มหาพฺรหฺมานํ คาถาย อชฺฌภาสิ –

‘‘อปารุตา เตสํ อมตสฺส ทฺวารา, เย โสตวนฺโต ปมุญฺจนฺตุ สทฺธํ;

วิหึสสญฺญี ปคุณํ น ภาสึ, ธมฺมํ ปณีตํ มนุเชสุ พฺรหฺเม’’ติ. (ม. นิ. ๑.๒๘๓;

ที. นิ. ๒.๗๑;

สํ. นิ. ๑.๑๗๒;

มหาว. ๙);

อถ [Pg.22] โข พฺรหฺมา สหมฺปติ ‘‘กตาวกาโส โขมฺหิ ภควตา ธมฺมเทสนายา’’ติ ญตฺวา ทสนขสโมธานสมุชฺชลํ อญฺชลึ สิรสิ กตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา พฺรหฺมคณปริวุโต ปกฺกามิ. อถ สตฺถา ตสฺส พฺรหฺมุโน ปฏิญฺญํ ทตฺวา – ‘‘กสฺส นุ โข อหํ ปฐมํ ธมฺมํ เทเสยฺย’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๒๘๓; มหาว. ๑๐) จินฺเตนฺโต – ‘‘อาฬาโร ปณฺฑิโต โส อิมํ ธมฺมํ ขิปฺปํ อาชานิสฺสตี’’ติ จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา ปุน โอโลเกนฺโต ตสฺส สตฺตาหํ กาลงฺกตภาวํ ญตฺวา อุทกสฺส จ อภิโทสกาลงฺกตภาวํ ญตฺวา ปุน – ‘‘กหํ นุ โข เอตรหิ ปญฺจวคฺคิยา ภิกฺขู วิหรนฺตี’’ติ ปญฺจวคฺคิเย อาวชฺเชนฺโต ‘‘พาราณสิยํ อิสิปตเน มิคทาเย’’ติ ญตฺวา อาสาฬฺหิยํ ปภาตาย รตฺติยา กาลสฺเสว ปตฺตจีวรมาทาย อฏฺฐารสโยชนิกํ มคฺคํ ปฏิปนฺโน อนฺตรามคฺเค อุปกํ นาม อาชีวกํ ทิสฺวา ตสฺส อตฺตโน พุทฺธภาวมาวิกตฺวา ตํทิวสเมว สายนฺหสมเย อิสิปตนมคมาสิ. ตตฺถ ปญฺจวคฺคิยานํ อตฺตโน พุทฺธภาวํ ปกาเสตฺวา ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสนคโต ปญฺจวคฺคิเย ภิกฺขู อามนฺเตตฺวา ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺตนฺตํ (สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๓ อาทโย; ปฏิ. ม. ๒.๓๐) เทเสสิ.

เตสุ อญฺญาสิโกณฺฑญฺญตฺเถโร เทสนานุสาเรน ญาณํ เปเสตฺวา สุตฺตปริโยสาเน อฏฺฐารสหิ พฺรหฺมโกฏีหิ สทฺธึ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาสิ. สตฺถา ตตฺเถว วสฺสํ อุปคนฺตฺวา ปุนทิวเส วปฺปตฺเถรํ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาเปสิ. เอเตเนว อุปาเยน สพฺเพ เต โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาเปตฺวา ปุน ปญฺจมิยํ ปกฺขสฺส ปญฺจปิ เต เถเร สนฺนิปาเตตฺวา อนตฺตลกฺขณสุตฺตนฺตํ (สํ. นิ. ๓.๕๙; มหาว. ๒๐ อาทโย) เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน ปญฺจปิ เถรา อรหตฺเต ปติฏฺฐหึสุ.

อถ สตฺถา ตตฺเถว ยสสฺส กุลปุตฺตสฺส อุปนิสฺสยํ ทิสฺวา เคหํ ปหาย นิกฺขนฺตํ ทิสฺวา – ‘‘เอหิ ยสา’’ติ (มหาว. ๒๖) ปกฺโกสิตฺวา ตสฺมิญฺเญว รตฺติภาเค โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาเปตฺวา ปุนทิวเส อรหตฺเต จ ปติฏฺฐาเปตฺวา อปเรปิ ตสฺส สหายเก จตุปณฺณาสชเน เอหิภิกฺขุปพฺพชฺชาย ปพฺพาเชตฺวา อรหตฺเต ปติฏฺฐาเปสิ. เอวํ โลเก เอกสฏฺฐิยา อรหนฺเตสุ ชาเตสุ สตฺถา วุฏฺฐวสฺโส ปวาเรตฺวา ภิกฺขู อามนฺเตตฺวา เอตทโวจ –

‘‘ปรตฺถํ [Pg.23] จตฺตโน อตฺถํ, กโรนฺตา ปถวึ อิมํ;

พฺยาหรนฺตา มนุสฺสานํ, ธมฺมํ จรถ ภิกฺขโว.

‘‘วิหรถ วิวิตฺเตสุ, ปพฺพเตสุ วเนสุ จ;

ปกาสยนฺตา สทฺธมฺมํ, โลกสฺส สตตํ มม.

‘‘กโรนฺตา ธมฺมทูเตยฺยํ, วิขฺยาปยถ ภิกฺขโว;

สนฺติ อตฺถาย สตฺตานํ, สุพฺพตา วจนํ มม.

‘‘สพฺพํ ปิทหถ ทฺวารํ, อปายานมนาสวา;

สคฺคโมกฺขสฺส มคฺคสฺส, ทฺวารํ วิวรถาสมา.

‘‘เทสนาปฏิปตฺตีหิ, กรุณาทิคุณาลยา;

พุทฺธึ สทฺธญฺจ โลกสฺส, อภิวฑฺเฒถ สพฺพโส.

‘‘คิหีนมุปกโรนฺตานํ, นิจฺจมามิสทานโต;

กโรถ ธมฺมทาเนน, เตสํ ปจฺจูปการกํ.

‘‘สมุสฺสยถ สทฺธมฺมํ, เทสยนฺตา อิสิทฺธชํ;

กตกตฺตพฺพกมฺมนฺตา, ปรตฺถํ ปฏิปชฺชถา’’ติ.

เอวญฺจ ปน วตฺวา ภควา เต ภิกฺขู ทิสาสุ วิสฺสชฺเชตฺวา สยํ อุรุเวลํ คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค กปฺปาสิกวนสณฺเฑ ตึส ภทฺทวคฺคิยกุมาเร วิเนสิ. เตสุ โย สพฺพปจฺฉิมโก, โส โสตาปนฺโน, สพฺพเสฏฺโฐ อนาคามี, เอโกปิ อรหา วา ปุถุชฺชโน วา นาโหสิ. เตปิ สพฺเพ เอหิภิกฺขุปพฺพชฺชาย ปพฺพาเชตฺวา ทิสาสุ เปเสตฺวา สยํ อุรุเวลํ คนฺตฺวา อฑฺฒุฑฺฒานิ ปาฏิหาริยสหสฺสานิ ทสฺเสตฺวา อุรุเวลกสฺสปาทโย สหสฺสชฏิลปริวาเร เตภาติกชฏิเล ทเมตฺวา เอหิภิกฺขุภาเวน ปพฺพาเชตฺวา คยาสีเส นิสีทาเปตฺวา อาทิตฺตปริยายเทสนาย (สํ. นิ. ๔.๒๘; มหาว. ๕๔) อรหตฺเต ปติฏฺฐาเปตฺวา เตน อรหนฺตสหสฺเสน ภควา ปริวุโต ‘‘พิมฺพิสารสฺส รญฺโญ ปฏิญฺญํ โมเจสฺสามี’’ติ ราชคหนครูปจาเร ลฏฺฐิวนุยฺยานํ นาม อคมาสิ. ตโต อุยฺยานปาลโก รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา – ‘‘สตฺถา อาคโต’’ติ สุตฺวา ทฺวาทสนหุเตหิ พฺราหฺมณคหปติเกหิ ปริวุโต ทสพลํ ฆนวิวรคตมิว ทิวสกรํ [Pg.24] วนวิวรคตํ มุนิวรทิวสกรํ อุปสงฺกมิตฺวา จกฺกาลงฺกตตเลสุ ชลชามลาวิกลกมลโกมเลสุ ทสพลสฺส ปาเทสุ มกุฏมณิชุติวิสรวิชฺโชตินา สิรสา นิปติตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ สทฺธึ ปริสาย.

อถ โข เตสํ พฺราหฺมณคหปติกานํ เอตทโหสิ – ‘‘กึ นุ โข มหาสมโณ อุรุเวลกสฺสเป พฺรหฺมจริยํ จรติ, อุทาหุ อุรุเวลกสฺสโป มหาสมเณ’’ติ? อถ โข ภควา เตสํ เจโตปริวิตกฺกมญฺญาย เถรํ คาถาย อชฺฌภาสิ –

‘‘กิเมว ทิสฺวา อุรุเวลวาสิ, ปหาสิ อคฺคึ กิสโกวทาโน;

ปุจฺฉามิ ตํ กสฺสป เอตมตฺถํ, กถํ ปหีนํ ตว อคฺคิหุตฺต’’นฺติ. (มหาว. ๕๕);

เถโร ภควโต อธิปฺปายํ วิทิตฺวา –

‘‘รูเป จ สทฺเท จ อโถ รเส จ, กามิตฺถิโย จาภิวทนฺติ ยญฺญา;

เอตํ มลนฺตี อุปธีสุ ญตฺวา, ตสฺมา น ยิฏฺเฐ น หุเต อรญฺชิ’’นฺติ. (มหาว. ๕๕) –

อิมํ คาถํ วตฺวา อตฺตโน สาวกภาวปฺปกาสนตฺถํ ตถาคตสฺส ปาเทสุ สิรสา นิปติตฺวา – ‘‘สตฺถา เม, ภนฺเต, ภควา, สาวโกหมสฺมี’’ติ วตฺวา เอกตาลทฺวิตาล…เป… สตฺตตาลปฺปมาณํ เวหาสํ สตฺตกฺขตฺตุํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ปาฏิหาริยํ กตฺวา อากาสโต โอรุยฺห ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ.

อถ โข มหาชโน ตสฺส ตํ ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา – ‘‘อโห มหานุภาวา พุทฺธา นาม, เอวํ ถามคตทิฏฺฐิโก อตฺตานํ ‘อรหา อห’นฺติ มญฺญมาโน อุรุเวลกสฺสโปปิ ทิฏฺฐิชาลํ ภินฺทิตฺวา ตถาคเตน ทมิโต’’ติ ทสพลสฺส คุณกถํ กเถสิ. ตํ สุตฺวา สตฺถา – ‘‘นาหมิทานิเยว อิมํ อุรุเวลกสฺสปํ ทเมมิ, อตีเตปิ เอส มยา ทมิโตเยวา’’ติ อาห. อถ โข โส มหาชโน อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา สิรสิ อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา เอวมาห – ‘‘ภนฺเต, อิทานิ อมฺเหหิ เอส [Pg.25] ทมิโต ทิฏฺโฐ, กถํ ปเนส อตีเต ภควตา ทมิโต’’ติ. ตโต สตฺถา เตน มหาชเนน ยาจิโต ภวนฺตเรน ปฏิจฺฉนฺนํ มหานารทกสฺสปชาตกํ (ชา. ๒.๒๒.๑๑๕๓) กเถตฺวา จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ปกาเสสิ. ตโต สตฺถุ ธมฺมกถํ สุตฺวา ราชา พิมฺพิสาโร เอกาทสนหุเตหิ สทฺธึ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาสิ, เอกนหุตํ อุปาสกตฺตํ ปฏิเวเทสิ. ราชา สรณํ คนฺตฺวา สฺวาตนาย ภควนฺตํ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน นิมนฺเตตฺวา ภควนฺตํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา วนฺทิตฺวา ปกฺกามิ.

ปุนทิวเส ภควา ภิกฺขุสหสฺสปริวุโต มรุคณปริวุโต วิย ทสสตนยโน เทวราชา, พฺรหฺมคณปริวุโต วิย มหาพฺรหฺมา ราชคหํ ปาวิสิ. ราชา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ ทตฺวา โภชนปริโยสาเน ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อหํ, ภนฺเต, ตีณิ รตนานิ วินา วสิตุํ น สกฺขิสฺสามิ, เวลาย วา อเวลาย วา ภควโต สนฺติกํ อาคมิสฺสามิ, ลฏฺฐิวนํ นาม อติทูเร, อิทํ ปน อมฺหากํ เวฬุวนํ นาม อุยฺยานํ ปวิเวกกามานํ นาติทูรํ นจฺจาสนฺนํ คมนาคมนสมฺปนฺนํ นิชฺชนสมฺพาธํ ปวิเวกสุขํ ฉายูทกสมฺปนฺนํ สีตลสิลาตลสมลงฺกตํ ปรมรมณียภูมิภาคํ สุรภิกุสุมตรุวรนิรนฺตรํ รมณียปาสาทหมฺมิยวิมานวิหารฑฺฒุโยคมณฺฑปาทิปฏิมณฺฑิตํ. อิทํ เม, ภนฺเต, ภควา ปฏิคฺคณฺหาตุ นวตปนงฺคารสงฺกาเสน สุวณฺณภิงฺคาเรน สุรภิกุสุมวาสิตํ มณิวณฺณอุทกํ คเหตฺวา เวฬุวนารามํ ปริจฺจชนฺโต ทสพลสฺส หตฺเถ อุทกํ ปาเตสิ. ตสฺมึ อารามปฏิคฺคหเณ ‘‘พุทฺธสาสนสฺส มูลานิ โอติณฺณานี’’ติ ปีติวสํ คตา นจฺจนฺตี วิย อยํ มหาปถวี กมฺปิ. ชมฺพุทีเป ปน ฐเปตฺวา เวฬุวนมหาวิหารํ อญฺญํ ปถวึ กมฺเปตฺวา คหิตเสนาสนํ นาม นตฺถิ. อถ สตฺถา เวฬุวนารามํ ปฏิคฺคเหตฺวา รญฺโญ วิหารทานานุโมทนมกาสิ –

‘‘อาวาสทานสฺส ปนานิสํสํ, โก นาม วตฺตุํ, ปุริโส สมตฺโถ;

อญฺญตฺร พุทฺธา ปน โลกนาถา, ยุตฺโต มุขานํ นหุเตน จาปิ.

‘‘อายุญฺจ [Pg.26] วณฺณญฺจ สุขํ พลญฺจ, วรํ ปสตฺถํ ปฏิภานเมว;

ททาติ นามาติ ปวุจฺจเต โส, โย เทติ สงฺฆสฺส นโร วิหารํ.

‘‘ทาตา นิวาสสฺส นิวารณสฺส, สีตาทิโน ชีวิตุปทฺทวสฺส;

ปาเลติ อายุํ ปน ตสฺส ยสฺมา, อายุปฺปโท โหติ ตมาหุ สนฺโต.

‘‘อจฺจุณฺหสีเต วสโต นิวาเส, พลญฺจ วณฺโณ ปฏิภา น โหติ;

ตสฺมา หิ โส เทติ วิหารทาตา, พลญฺจ วณฺณํ ปฏิภานเมว.

‘‘ทุกฺขสฺส สีตุณฺหสรีสปา จ, วาตาตปาทิปฺปภวสฺส โลเก;

นิวารณา เนกวิธสฺส นิจฺจํ, สุขปฺปโท โหติ วิหารทาตา.

‘‘สีตุณฺหวาตาตปฑํสวุฏฺฐิ, สรีสปาวาฬมิคาทิทุกฺขํ;

ยสฺมา นิวาเรติ วิหารทาตา, ตสฺมา สุขํ วินฺทติ โส ปรตฺถ.

‘‘ปสนฺนจิตฺโต ภวโภคเหตุํ, มโนภิรามํ มุทิโต วิหารํ;

โย เทติ สีลาทิคุโณทิตานํ, สพฺพํ ทโท นาม ปวุจฺจเต โส.

‘‘ปหาย มจฺเฉรมลํ สโลภํ, คุณาลยานํ นิลยํ ททาติ;

ขิตฺโตว โส ตตฺถ ปเรหิ สคฺเค, ยถาภตํ ชายติ วีตโสโก.

‘‘วเร [Pg.27] จารุรูเป วิหาเร อุฬาเร, นโร การเย วาสเย ตตฺถ ภิกฺขู;

ทเทยฺยนฺนปานญฺจ วตฺถญฺจ เนสํ, ปสนฺเนน จิตฺเตน สกฺกจฺจ นิจฺจํ.

‘‘ตสฺมา มหาราช ภเวสุ โภเค, มโนรเม ปจฺจนุภุยฺย ภิยฺโย;

วิหารทานสฺส ผเลน สนฺตํ, สุขํ อโสกํ อธิคจฺฉ ปจฺฉา’’ติ.

อิจฺเจวํ มุนิราชา นรราชสฺส พิมฺพิสารสฺส วิหารทานานุโมทนํ กตฺวา อุฏฺฐายาสนา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต ปรมทสฺสนียาย อตฺตโน สรีรปฺปภาย สุวณฺณรสเสกปิญฺฉรานิ วิย นครวนวิมานาทีนิ กุรุมาโน อโนปมาย พุทฺธลีฬาย อนนฺตาย พุทฺธสิริยา เวฬุวนมหาวิหารเมว ปาวิสีติ.

‘‘อกีฬเน เวฬุวเน วิหาเร, ตถาคโต ตตฺถ มโนภิราเม;

นานาวิหาเรน วิหาสิ ธีโร, เวเนยฺยกานํ สมุทิกฺขมาโน’’.

อเถวํ ภควติ ตสฺมึ วิหรนฺเต สุทฺโธทนมหาราชา ‘‘ปุตฺโต เม ฉพฺพสฺสานิ ทุกฺกรการิกํ กตฺวา ปรมาภิสมฺโพธึ ปตฺวา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก ราชคหํ ปตฺวา เวฬุวนมหาวิหาเร วิหรตี’’ติ สุตฺวา อญฺญตรํ มหามจฺจํ อามนฺเตสิ – ‘‘เอหิ, ภเณ, ปุริสสหสฺสปริวาโร ราชคหํ คนฺตฺวา มม วจเนน ‘ปิตา โว สุทฺโธทนมหาราชา ตํ ทฏฺฐุกาโม’ติ วตฺวา ปุตฺตํ เม คณฺหิตฺวา เอหี’’ติ. โส ‘‘สาธุ, เทวา’’ติ รญฺโญ ปฏิสฺสุณิตฺวา ปุริสสหสฺสปริวาโร สฏฺฐิโยชนมคฺคํ คนฺตฺวา ธมฺมเทสนเวลาย วิหารํ ปาวิสิ. โส ‘‘ติฏฺฐตุ ตาว รญฺญา ปหิตสาสน’’นฺติ ปริสปริยนฺเต ฐิโต สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ยถาฐิโตว สทฺธึ ปุริสสหสฺเสน อรหตฺตํ ปตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจิ. ภควา – ‘‘เอถ, ภิกฺขโว’’ติ หตฺถํ ปสาเรสิ. เต สพฺเพ ตงฺขณญฺเญว อิทฺธิมยปตฺตจีวรธรา วสฺสสฏฺฐิกตฺเถรา วิย อากปฺปสมฺปนฺนา หุตฺวา ภควนฺตํ ปริวาเรสุํ. ราชา ‘‘เนว [Pg.28] คโต อาคจฺฉติ, น จ สาสนํ สุยฺยตี’’ติ จินฺเตตฺวา เตเนว นีหาเรน นวกฺขตฺตุํ อมจฺเจ เปเสสิ. เตสุ นวสุ ปุริสสหสฺเสสุ เอโกปิ รญฺโญ นาโรเจสิ, น สาสนํ วา ปหิณิ. สพฺเพ อรหตฺตํ ปตฺวาว ปพฺพชึสุ.

อถ ราชา จินฺเตสิ – ‘‘โก นุ โข มม วจนํ กริสฺสตี’’ติ สพฺพราชพลํ โอโลเกนฺโต อุทายึ อทฺทส. โส กิร รญฺโญ สพฺพตฺถสาธโก อมจฺโจ อพฺภนฺตริโก อติวิสฺสาสิโก โพธิสตฺเตน สทฺธึ เอกทิวเสเยว ชาโต สหปํสุกีฬิโต สหาโย. อถ นํ ราชา อามนฺเตสิ – ‘‘ตาต อุทายิ, อหํ มม ปุตฺตํ ทฏฺฐุกาโม นวปุริสสหสฺสานิ เปเสสึ, เอกปุริโสปิ อาคนฺตฺวา สาสนมตฺตมฺปิ อาโรเจตา นตฺถิ, ทุชฺชาโน โข ปน เม ชีวิตนฺตราโย, อหํ ชีวมาโนว ปุตฺตํ ทฏฺฐุมิจฺฉามิ. สกฺขิสฺสสิ เม ปุตฺตํ ทสฺเสตุ’’นฺติ? โส ‘‘สกฺขิสฺสามิ, เทว, สเจ ปพฺพชิตุํ ลภิสฺสามี’’ติ อาห. ‘‘ตาต, ตฺวํ ปพฺพชิตฺวา วา อปพฺพชิตฺวา วา มยฺหํ ปุตฺตํ ทสฺเสหี’’ติ. โส ‘‘สาธุ, เทวา’’ติ รญฺโญ สาสนํ อาทาย ราชคหํ คนฺตฺวา สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา สทฺธึ ปุริสสหสฺเสน อรหตฺตํ ปตฺวา เอหิภิกฺขุภาเว ปติฏฺฐาย ผคฺคุนีปุณฺณมาสิยํ จินฺเตสิ – ‘‘อติกฺกนฺโต เหมนฺโต, วสนฺตสมโย อนุปฺปตฺโต, สุปุปฺผิตา วนสณฺฑา, ปฏิปชฺชนกฺขโม มคฺโค, กาโล ทสพลสฺส ญาติสงฺคหํ กาตุ’’นฺติ จินฺเตตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา สฏฺฐิมตฺตาหิ คาถาหิ ภควโต กุลนครํ คมนตฺถาย คมนวณฺณํ วณฺเณสิ –

‘‘องฺคาริโน ทานิ ทุมา ภทนฺเต, ผเลสิโน ฉทนํ วิปฺปหาย;

เต อจฺจิมนฺโตว ปภาสยนฺติ, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘ทุมา [Pg.29] วิจิตฺตา สุวิราชมานา, รตฺตงฺกุเรเหว จ ปลฺลเวหิ;

รตนุชฺชลมณฺฑปสนฺนิภาสา, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘สุปุปฺผิตคฺคา กุสุเมหิ ภูสิตา, มนุญฺญภูตา สุจิสาธุคนฺธา;

รุกฺขา วิโรจนฺติ อุโภสุ ปสฺเสสุ, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘ผเลหิเนเกหิ สมิทฺธิภูตา, วิจิตฺตรุกฺขา อุภโตวกาเส;

ขุทฺทํ ปิปาสมฺปิ วิโนทยนฺติ, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘วิจิตฺตมาลา สุจิปลฺลเวหิ, สุสชฺชิตา โมรกลาปสนฺนิภา;

รุกฺขา วิโรจนฺติ อุโภสุ ปสฺเสสุ, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘วิโรจมานา ผลปลฺลเวหิ, สุสชฺชิตา วาสนิวาสภูตา;

โตเสนฺติ อทฺธานกิลนฺตสตฺเต, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘สุผุลฺลิตคฺคา วนคุมฺพนิสฺสิตา, ลตา อเนกา สุวิราชมานา;

โตเสนฺติ สตฺเต มณิมณฺฑปาว, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘ลตา อเนกา ทุมนิสฺสิตาว, ปิเยหิ สทฺธึ สหิตา วธูว;

ปโลภยนฺตี หิ สุคนฺธคนฺธา, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘วิจิตฺตนีลาทิมนุญฺญวณฺณา[Pg.30], ทิชา สมนฺตา อภิกูชมานา;

โตเสนฺติ มญฺชุสฺสรตา รตีหิ, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘มิคา จ นานา สุวิราชมานา, อุตฺตุงฺคกณฺณา จ มนุญฺญเนตฺตา;

ทิสา สมนฺตา มภิธาวยนฺติ, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘มนุญฺญภูตา จ มหี สมนฺตา, วิราชมานา หริตาว สทฺทลา;

สุปุปฺผิรุกฺขา โมฬินิวลงฺกตา, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘สุสชฺชิตา มุตฺตมยาว วาลุกา, สุสณฺฐิตา จารุสุผสฺสทาตา;

วิโรจยนฺเตว ทิสา สมนฺตา, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘สมํ สุผสฺสํ สุจิภูมิภาคํ, มนุญฺญปุปฺโผทยคนฺธวาสิตํ;

วิราชมานํ สุจิมญฺจ โสภํ, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘สุสชฺชิตํ นนฺทนกานนํว, วิจิตฺตนานาทุมสณฺฑมณฺฑิตํ;

สุคนฺธภูตํ ปวนํ สุรมฺมํ, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘สรา วิจิตฺตา วิวิธา มโนรมา, สุสชฺชิตา ปงฺกชปุณฺฑรีกา;

ปสนฺนสีโตทกจารุปุณฺณา, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘สุผุลฺลนานาวิธปงฺกเชหิ[Pg.31], วิราชมานา สุจิคนฺธคนฺธา;

ปโมทยนฺเตว นรามรานํ, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘สุผุลฺลปงฺเกรุหสนฺนิสินฺนา, ทิชา สมนฺตา มภินาทยนฺตา;

โมทนฺติ ภริยาหิ สมงฺคิโน เต, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘สุผุลฺลปุปฺเผหิ รชํ คเหตฺวา, อลี วิธาวนฺติ วิกูชมานา;

มธุมฺหิ คนฺโธ วิทิสํ ปวายติ, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘อภินฺนนาทา มทวารณา จ, คิรีหิ ธาวนฺติ จ วาริธารา;

สวนฺติ นชฺโช สุวิราชิตาว สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘คิรี สมนฺตาว ปทิสฺสมานา, มยูรคีวา อิว นีลวณฺณา;

ทิสา รชินฺทาว วิโรจยนฺติ, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘มยูรสงฺฆา คิริมุทฺธนสฺมึ, นจฺจนฺติ นารีหิ สมงฺคิภูตา;

กูชนฺติ นานามธุรสฺสเรหิ, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘สุวาทิกา เนกทิชา มนุญฺญา, วิจิตฺตปตฺเตหิ วิราชมานา;

คิริมฺหิ ฐตฺวา อภินาทยนฺติ, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘สุผุลฺลปุปฺผากรมาภิกิณฺณา[Pg.32], สุคนฺธนานาทลลงฺกตา จ;

คิรี วิโรจนฺติ ทิสา สมนฺตา, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘ชลาสยา เนกสุคนฺธคนฺธา, สุรินฺทอุยฺยานชลาสยาว;

สวนฺติ นชฺโช สุวิราชมานา, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘วิจิตฺตติตฺเถหิ อลงฺกตา จ, มนุญฺญนานามิคปกฺขิปาสา;

นชฺโช วิโรจนฺติ สุสนฺทมานา, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘อุโภสุ ปสฺเสสุ ชลาสเยสุ, สุปุปฺผิตา จารุสุคนฺธรุกฺขา;

วิภูสิตคฺคา สุรสุนฺทรี จ, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘สุคนฺธนานาทุมชาลกิณฺณํ, วนํ วิจิตฺตํ สุรนนฺทนํว;

มโนภิรามํ สตตํ คตีนํ, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘สมฺปนฺนนานาสุจิอนฺนปานา, สพฺยญฺชนา สาทุรเสน ยุตฺตา;

ปเถสุ คาเม สุลภา มนุญฺญา, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘วิราชิตา อาสิ มหี สมนฺตา, วิจิตฺตวณฺณา กุสุมาสนสฺส;

รตฺตินฺทโคเปหิ อลงฺกตาว สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘วิสุทฺธสทฺธาทิคุเณหิ [Pg.33] ยุตฺตา, สมฺพุทฺธราชํ อภิปตฺถยนฺตา;

พหูหิ ตตฺเถว ชนา สมนฺตา, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘วิจิตฺรอารามสุโปกฺขรญฺโญ, วิจิตฺรนานาปทุเมหิ ฉนฺนา;

ภิเสหิ ขีรํว รสํ ปวายติ, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘วิจิตฺรนีลจฺฉทเนนลงฺกตา, มนุญฺญรุกฺขา อุภโตวกาเส;

สมุคฺคตา สตฺตสมูหภูตา, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘วิจิตฺรนีลพฺภมิวายตํ วนํ, สุรินฺทโลเก อิว นนฺทนํ วนํ;

สพฺโพตุกํ สาธุสุคนฺธปุปฺผํ, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘สุภญฺชสํ โยชนโยชเนสุ, สุภิกฺขคามา สุลภา มนุญฺญา;

ชนาภิกิณฺณา สุลภนฺนปานา, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘ปหูตฉายูทกรมฺมภูตา, นิวาสินํ สพฺพสุขปฺปทาตา;

วิสาลสาลา จ สภา จ พหู, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘วิจิตฺตนานาทุมสณฺฑมณฺฑิตา, มนุญฺญอุยฺยานสุโปกฺขรญฺโญ;

สุมาปิตา สาธุสุคนฺธคนฺธา, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘วาโต [Pg.34] มุทูสีตลสาธุรูโป, นภา จ อพฺภา วิคตา สมนฺตา;

ทิสา จ สพฺพาว วิโรจยนฺติ, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘ปเถ รโชนุคฺคมนตฺถเมว, รตฺตึ ปวสฺสนฺติ จ มนฺทวุฏฺฐี;

นเภ จ สูโร มุทุโกว ตาโป, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘มทปฺปพาหา มทหตฺถิสงฺฆา, กเรณุสงฺเฆหิ สุกีฬยนฺติ;

ทิสา วิธาวนฺติ จ คชฺชยนฺตา, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘วนํ สุนีลํ อภิทสฺสนียํ, นีลพฺภกูฏํ อิว รมฺมภูตํ;

วิโลกิตานํ อติวิมฺหนียํ, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘วิสุทฺธมพฺภํ คคนํ สุรมฺมํ, มณิมเยหิ สมลงฺกตาว;

ทิสา จ สพฺพา อติโรจยนฺติ, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘คนฺธพฺพวิชฺชาธรกินฺนรา จ, สุคีติยนฺตา มธุรสฺสเรน;

จรนฺติ ตสฺมึ ปวเน สุรมฺเม, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘กิเลสสงฺฆสฺส ภิตาสเกหิ, ตปสฺสิสงฺเฆหิ นิเสวิตํ วนํ;

วิหารอารามสมิทฺธิภูตํ, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘สมิทฺธินานาผลิโน [Pg.35] วนนฺตา, อนากุลา นิจฺจมโนภิรมฺมา;

สมาธิปีตึ อภิวฑฺฒยนฺติ, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘นิเสวิตํ เนกทิเชหิ นิจฺจํ, คาเมน คามํ สตตํ วสนฺตา;

ปุเร ปุเร คามวรา จ สนฺติ, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘วตฺถนฺนปานํ สยนาสนญฺจ, คนฺธญฺจ มาลญฺจ วิเลปนญฺจ;

ตหึ สมิทฺธา ชนตา พหู จ, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘ปุญฺญิทฺธิยา สพฺพยสคฺคปตฺตา, ชนา จ ตสฺมึ สุขิตา สมิทฺธา;

ปหูตโภคา วิวิธา วสนฺติ, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘นเภ จ อพฺภา สุวิสุทฺธวณฺณา, ทิสา จ จนฺโท สุวิราชิโตว;

รตฺติญฺจ วาโต มุทุสีตโล จ, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘จนฺทุคฺคเม สพฺพชนา ปหฏฺฐา, สกงฺคเณ จิตฺรกถา วทนฺตา;

ปิเยหิ สทฺธึ อภิโมทยนฺติ, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘จนฺทสฺส รํสีหิ นภํ วิโรจิ, มหี จ สํสุทฺธมนุญฺญวณฺณา;

ทิสา จ สพฺพา ปริสุทฺธรูปา, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘ทูเร [Pg.36] จ ทิสฺวา วรจนฺทรํสึ, ปุปฺผึสุ ปุปฺผานิ มหีตลสฺมึ;

สมนฺตโต คนฺธคุณตฺถิกานํ, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘จนฺทสฺส รํสีหิ วิลิมฺปิตาว, มหี สมนฺตา กุสุเมนลงฺกตา;

วิโรจิ สพฺพงฺคสุมาลินีว, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘กุจนฺติ หตฺถีปิ มเทน มตฺตา, วิจิตฺตปิญฺฉา จ ทิชา สมนฺตา;

กโรนฺติ นาทํ ปวเน สุรมฺเม, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘ปถญฺจ สพฺพํ ปฏิปชฺชนกฺขมํ, อิทฺธญฺจ รฏฺฐํ สธนํ สโภคํ;

สพฺพตฺถุตํ สพฺพสุขปฺปทานํ, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘วนญฺจ สพฺพํ สุวิจิตฺตรูปํ, สุมาปิตํ นนฺทนกานนํว;

ยตีน ปีตึ สตตํ ชเนติ, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘อลงฺกตํ เทวปุรํว รมฺมํ, กปีลวตฺถุํ อิติ นามเธยฺยํ;

กุลนครํ อิธ สสฺสิริกํ, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘มนุญฺญอฏฺฏาลวิจิตฺตรูปํ, สุผุลฺลปงฺเกรุหสณฺฑมณฺฑิตํ;

วิจิตฺตปริขาหิ ปุรํ สุรมฺมํ, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘วิจิตฺตปาการญฺจ [Pg.37] โตรณญฺจ, สุภงฺคณํ เทวนิวาสภูตํ;

มนุญฺญวีถิ สุรโลกสนฺนิภํ, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘อลงฺกตา สากิยราชปุตฺตา, วิราชมานา วรภูสเนหิ;

สุรินฺทโลเก อิว เทวปุตฺตา, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘สุทฺโธทโน มุนิวรํ อภิทสฺสนาย, อมจฺจปุตฺเต ทสธา อเปสยิ;

พเลน สทฺธึ มหตา มุนินฺท, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘เนวาคตํ ปสฺสติ เนว วาจํ, โสกาภิภูตํ นรวีรเสฏฺฐํ;

โตเสตุมิจฺฉามิ นราธิปตฺตํ, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘ตํทสฺสเนนพฺภุตปีติราสิ, อุทิกฺขมานํ ทฺวิปทานมินฺทํ;

โตเสหิ ตํ มุนินฺท คุณเสฏฺฐํ, สมโย มหาวีร องฺคีรสานํ.

‘‘อาสาย กสฺสเต เขตฺตํ, พีชํ อาสาย วปฺปติ;

อาสาย วาณิชา ยนฺติ, สมุทฺทํ ธนหารกา;

ยาย อาสาย ติฏฺฐามิ, สา เม อาสา สมิชฺฌตุ.

‘‘นาติสีตํ นาติอุณฺหํ, นาติทุพฺภิกฺขฉาตกํ;

สทฺทลา หริตา ภูมิ, เอส กาโล มหามุนี’’ติ.

อถ นํ สตฺถา – ‘‘กึ นุ โข, อุทายิ, คมนวณฺณํ วณฺเณสี’’ติ อาห. ‘‘ภนฺเต, ตุมฺหากํ ปิตา สุทฺโธทนมหาราชา ทฏฺฐุกาโม, กโรถ ญาตกานํ สงฺคห’’นฺติ อาห. ‘‘สาธุ, อุทายิ, กริสฺสามิ ญาติสงฺคหํ, เตน หิ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อาโรเจหิ[Pg.38], คมิยวตฺตํ ปูเรสฺสนฺตี’’ติ อาห. ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ เถโร ภิกฺขุสงฺฆสฺส อาโรเจสิ.

สตฺถา องฺคมคธวาสีนํ กุลปุตฺตานํ ทสหิ สหสฺเสหิ, กปิลวตฺถุวาสีนํ ทสหิ สหสฺเสหีติ สพฺเพเหว วีสติยา ขีณาสวภิกฺขุสหสฺเสหิ ปริวุโต ราชคหา นิกฺขมิตฺวา ทิวเส ทิวเส โยชนํ โยชนํ คจฺฉนฺโต ทฺวีหิ มาเสหิ กปิลวตฺถุปุรํ สมฺปาปุณิ. สากิยาปิ อนุปฺปตฺเตเยว ภควติ – ‘‘อมฺหากํ ญาติเสฏฺฐํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ ภควโต วสนฏฺฐานํ วีมํสมานา ‘‘นิคฺโรธสกฺกสฺสาราโม รมณีโย’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา สพฺพํ ปฏิชคฺคนวิธึ กาเรตฺวา คนฺธปุปฺผหตฺถา ปจฺจุคฺคมนํ กโรนฺตา สพฺพาลงฺกาเรหิ สมลงฺกตคตฺตา คนฺธปุปฺผจุณฺณาทีหิ ปูชยมานา ภควนฺตํ ปุรกฺขตฺวา นิคฺโรธารามเมว อคมํสุ.

ตตฺร ภควา วีสติยา ขีณาสวสหสฺเสหิ ปริวุโต ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสีทิ. สากิยา ปน มานชาติกา มานตฺถทฺธา, ‘‘สิทฺธตฺถกุมาโร อมฺเหหิ ทหรตโร, อมฺหากํ กนิฏฺโฐ ภาตา, ปุตฺโต, ภาคิเนยฺโย, นตฺตา’’ติ จินฺเตตฺวา ทหรทหเร ราชกุมาเร อาหํสุ – ‘‘ตุมฺเห วนฺทถ, มยํ ตุมฺหากํ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต นิสีทิสฺสามา’’ติ. เตสฺเววํ นิสินฺเนสุ ภควา เตสํ อชฺฌาสยํ โอโลเกตฺวา – ‘‘อิเม ญาตกา อตฺตโน โมฆชิณฺณภาเวน น มํ วนฺทนฺติ, น ปเนเต ชานนฺติ ‘พุทฺโธ นาม กีทิโส, พุทฺธพลํ นาม กีทิส’นฺติ วา, ‘พุทฺโธ นาม เอทิโส, พุทฺธพลํ นาม เอทิส’นฺติ วา, หนฺทาหํ อตฺตโน พุทฺธพลํ อิทฺธิพลญฺจ ทสฺเสนฺโต ปาฏิหาริยญฺจ กเรยฺยํ, อากาเส ทสสหสฺสจกฺกวาฬวิตฺถตํ สพฺพรตนมยํ จงฺกมํ มาเปตฺวา ตตฺถ จงฺกมนฺโต มหาชนสฺส อชฺฌาสยํ โอโลเกตฺวา ธมฺมญฺจ เทเสยฺย’’นฺติ จินฺเตสิ. เตน วุตฺตํ สงฺคีติการเกหิ ภควโต ปริวิตกฺกทสฺสนตฺถํ –

๓.

‘‘น เหเต ชานนฺติ สเทวมานุสา, พุทฺโธ อยํ กีทิสโก นรุตฺตโม;

อิทฺธิพลํ ปญฺญาพลญฺจ กีทิสํ, พุทฺธพลํ โลกหิตสฺส กีทิสํ.

๔.

‘‘น [Pg.39] เหเต ชานนฺติ สเทวมานุสา, พุทฺโธ อยํ เอทิสโก นรุตฺตโม;

อิทฺธิพลํ ปญฺญาพลญฺจ เอทิสํ, พุทฺธพลํ โลกหิตสฺส เอทิสํ.

๕.

‘‘หนฺทาหํ ทสฺสยิสฺสามิ, พุทฺธพลมนุตฺตรํ;

จงฺกมํ มาปยิสฺสามิ, นเภ รตนมณฺฑิต’’นฺติ.

ตตฺถ น เหเต ชานนฺตีติ น หิ เอเต ชานนฺติ. น-กาโร ปฏิเสธตฺโถ. หิ-กาโร การณตฺเถ นิปาโต. ยสฺมา ปเนเต มม ญาติอาทโย เทวมนุสฺสา มยา พุทฺธพเล จ อิทฺธิพเล จ อนาวิกเต น ชานนฺติ ‘‘เอทิโส พุทฺโธ, เอทิสํ อิทฺธิพล’’นฺติ, ตสฺมา อหํ มม พุทฺธพลญฺจ อิทฺธิพลญฺจ ทสฺเสยฺยนฺติ อตฺโถ. สเทวมานุสาติ เอตฺถ เทวาติ อุปปตฺติเทวา อธิปฺเปตา. สห เทเวหีติ สเทวา. เก เต? มานุสา, สเทวา เอว มานุสา สเทวมานุสา. อถ วา เทโวติ สมฺมุติเทโว, สุทฺโธทโน ราชา อธิปฺเปโต. สห เทเวน รญฺญา สุทฺโธทเนนาติ สเทวา. มานุสาติ ญาติมานุสา, สเทวา สสุทฺโธทนา มานุสา สเทวมานุสา สราชาโน วา เอเต มม ญาติมานุสา มม พลํ น วิชานนฺตีติ อตฺโถ. เสสเทวาปิ สงฺคหํ คจฺฉนฺติเยว. สพฺเพปิ เทวา เทวนฏฺเฐน ‘‘เทวา’’ติ วุจฺจนฺติ. เทวนํ นาม ธาตุอตฺโถ กีฬาทิ. อถ วา เทวา จ มานุสา จ เทวมานุสา, สห เทวมานุเสหิ สเทวมานุสา. เก เต? โลกาติ วจนเสโส ทฏฺฐพฺโพ. พุทฺโธติ จตุสจฺจธมฺเม พุทฺโธ อนุพุทฺโธติ พุทฺโธ. ยถาห –

‘‘อภิญฺเญยฺยํ อภิญฺญาตํ, ภาเวตพฺพญฺจ ภาวิตํ;

ปหาตพฺพํ ปหีนํ เม, ตสฺมา พุทฺโธสฺมิ พฺราหฺมณา’’ติ. (ม. นิ. ๒.๓๙๙;

สุ. นิ. ๕๖๓);

อิธ ปน กตฺตุการเก พุทฺธสทฺทสิทฺธิ ทฏฺฐพฺพา. อธิคตวิเสเสหิ เทวมนุสฺเสหิ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ วต โส ภควา’’ติ เอวํ พุทฺธตฺตา ญาตตฺตา พุทฺโธ. อิธ กมฺมการเก พุทฺธสทฺทสิทฺธิ ทฏฺฐพฺพา. พุทฺธมสฺส อตฺถีติ วา พุทฺโธ, พุทฺธวนฺโตติ อตฺโถ. ตํ สพฺพํ สทฺทสตฺถานุสาเรน เวทิตพฺพํ. กีทิสโกติ กีทิโส กึสริกฺขโก กึสทิโส กึวณฺโณ กึสณฺฐาโน ทีโฆ วา รสฺโส วาติ อตฺโถ.

นรุตฺตโมติ [Pg.40] นรานํ นเรสุ วา อุตฺตโม ปวโร เสฏฺโฐติ นรุตฺตโม. อิทฺธิพลนฺติ เอตฺถ อิชฺฌนํ อิทฺธิ นิปฺผตฺติอตฺเถน ปฏิลาภฏฺเฐน จ อิทฺธิ. อถ วา อิชฺฌนฺติ ตาย สตฺตา อิทฺธา วุทฺธา อุกฺกํสคตา โหนฺตีติ อิทฺธิ. สา ปน ทสวิธา โหติ. ยถาห –

‘‘อิทฺธิโยติ ทส อิทฺธิโย. กตมา ทส? อธิฏฺฐานา อิทฺธิ, วิกุพฺพนา อิทฺธิ, มโนมยา อิทฺธิ, ญาณวิปฺผารา อิทฺธิ, สมาธิวิปฺผารา อิทฺธิ, อริยา อิทฺธิ, กมฺมวิปากชา อิทฺธิ, ปุญฺญวโต อิทฺธิ, วิชฺชามยา อิทฺธิ, ตตฺถ ตตฺถ สมฺมาปโยคปจฺจยา อิชฺฌนฏฺเฐน อิทฺธี’’ติ (ปฏิ. ม. ๓.๑๐).

ตาสํ อิทํ นานตฺตํ – ปกติยา เอโก พหุกํ อาวชฺเชติ, สตํ วา สหสฺสํ วา อาวชฺชิตฺวา ญาเณน อธิฏฺฐาติ ‘‘พหุโก โหมี’’ติ (ปฏิ. ม. ๓.๑๐) เอวํ วิภชิตฺวา ทสฺสิตา อิทฺธิ อธิฏฺฐานวเสน นิปฺผนฺนตฺตา อธิฏฺฐานา อิทฺธิ นาม. ตสฺสายมตฺโถ – อภิญฺญาปาทกํ จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย สเจ สตํ อิจฺฉติ ‘‘สตํ โหมิ, สตํ โหมี’’ติ กามาวจรปริกมฺมจิตฺเตหิ ปริกมฺมํ กตฺวา ปุน อภิญฺญาปาทกํ ฌานํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ปุน อาวชฺชิตฺวา อธิฏฺฐาติ, อธิฏฺฐานจิตฺเตน สเหว สตํ โหติ. สหสฺสาทีสุปิ เอเสว นโย.

ตตฺถ ปาทกชฺฌานจิตฺตํ นิมิตฺตารมฺมณํ ปริกมฺมจิตฺตานิ สตารมฺมณานิ วา สหสฺสาทีสุ อญฺญตรารมฺมณานิ วา, ตานิ จ โข วณฺณวเสน, โน ปณฺณตฺติวเสน. อธิฏฺฐานจิตฺตมฺปิ สตารมฺมณเมว, ตํ ปน อปฺปนาจิตฺตํ วิย โคตฺรภุอนนฺตรเมว อุปฺปชฺชติ รูปาวจรจตุตฺถฌานิกํ. โส ปน ปกติวณฺณํ วิชหิตฺวา กุมารวณฺณํ วา ทสฺเสติ นาควณฺณํ วา ทสฺเสติ. สุปณฺณวณฺณํ วา…เป… วิวิธมฺปิ เสนาพฺยูหํ วา ทสฺเสตีติ (ปฏิ. ม. ๓.๑๓) เอวํ อาคตา อิทฺธิ ปกติวณฺณวิชหนวิการวเสน ปวตฺตตฺตา วิกุพฺพนิทฺธิ นาม.

‘‘อิธ ภิกฺขุ อิมมฺหา กายา อญฺญํ กายํ อภินิมฺมินาติ รูปึ มโนมยํ สพฺพงฺคปจฺจงฺคึ อหีนินฺทฺริย’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๓.๑๔) อิมินา นเยน อาคตา อิทฺธิ สรีรสฺเสว อพฺภนฺตเร อญฺญสฺส มโนมยสฺส สรีรสฺส นิปฺผตฺติวเสน ปวตฺตตฺตา มโนมยิทฺธิ นาม.

ญาณุปฺปตฺติโต ปุพฺเพ วา ปจฺฉา วา ตงฺขเณ วา เตน อตฺตภาเวน ปฏิลภิตพฺพอรหตฺตญาณานุภาเวน นิพฺพตฺโต วิเสโส [Pg.41] ญาณวิปฺผาโร อิทฺธิ นาม. อายสฺมโต พากุลสฺส จ อายสฺมโต สํกิจฺจสฺส จ ญาณวิปฺผารา อิทฺธิ, เตสํ วตฺถุ เจตฺถ กเถตพฺพํ (อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๒๖).

สมาธิโต ปุพฺเพ วา ปจฺฉา วา ตงฺขเณ วา สมถานุภาเวน นิพฺพตฺโต วิเสโส สมาธิวิปฺผารา อิทฺธิ นาม. อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส สมาธิวิปฺผารา อิทฺธิ (อุทา. ๓๔), อายสฺมโต สญฺชีวสฺส สมาธิวิปฺผารา อิทฺธิ (ม. นิ. ๑.๕๐๗), อายสฺมโต ขาณุโกณฺฑญฺญสฺส สมาธิวิปฺผารา อิทฺธิ (ธ. ป. อฏฺฐ. ๑.ขาณุโกณฺฑญฺญตฺเถรวตฺถุ), อุตฺตราย อุปาสิกาย สมาธิวิปฺผารา อิทฺธิ (ธ. ป. อฏฺฐ. ๒.อุตฺตราอุปาสิกาวตฺถุ; อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๖๒), สามาวติยา อุปาสิกาย สมาธิวิปฺผารา อิทฺธีติ (ธ. ป. อฏฺฐ. ๑.สามาวตีวตฺถุ; อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๖๐-๒๖๑) เตสํ วตฺถูเนตฺถ กเถตพฺพานิ, คนฺถวิตฺถารโทสปริหารตฺถํ ปน มยา น วิตฺถาริตานิ.

กตมา อริยา อิทฺธิ? อิธ ภิกฺขุ สเจ อากงฺขติ ‘‘ปฏิกฺกูเล อปฺปฏิกฺกูลสญฺญี วิหเรยฺย’’นฺติ อปฺปฏิกฺกูลสญฺญี ตตฺถ วิหรติ, สเจ อากงฺขติ ‘‘อปฺปฏิกฺกูเล ปฏิกฺกูลสญฺญี วิหเรยฺย’’นฺติ ปฏิกฺกูลสญฺญี ตตฺถ วิหรติ…เป… อุเปกฺขโก ตตฺถ วิหรติ สโต สมฺปชาโนติ (ปฏิ. ม. ๓.๑๗). อยญฺหิ เจโตวสิปฺปตฺตานํ อริยานํเยว สมฺภวโต อริยา อิทฺธิ นาม.

กตมา กมฺมวิปากชา อิทฺธิ? สพฺเพสํ ปกฺขีนํ สพฺเพสํ เทวานํ ปฐมกปฺปิกานํ มนุสฺสานํ เอกจฺจานญฺจ วินิปาติกานํ เวหาสคมนาทิกา กมฺมวิปากชา อิทฺธิ นาม. กตมา ปุญฺญวโต อิทฺธิ? ราชา จกฺกวตฺตี เวหาสํ คจฺฉติ สทฺธึ จตุรงฺคินิยา เสนาย. ชฏิลกสฺส คหปติสฺส อสีติหตฺโถ สุวณฺณปพฺพโต นิพฺพตฺติ. อยํ ปุญฺญวโต อิทฺธิ นาม. โฆสกสฺส คหปติโน (ธ. ป. อฏฺฐ. ๑.กุมฺภโฆสกเสฏฺฐิวตฺถุ) สตฺตสุ ฐาเนสุ มารณตฺถาย อุปกฺกเม กเตปิ อโรคภาโว ปุญฺญวโต อิทฺธิ. เมณฺฑกเสฏฺฐิสฺส (ธ. ป. อฏฺฐ. ๒.เมณฺฑกเสฏฺฐิวตฺถุ) อฏฺฐกรีสมตฺเต ปเทเส สตฺตรตนมยานํ เมณฺฑกานํ ปาตุภาโว ปุญฺญวโต อิทฺธิ.

กตมา วิชฺชามยา อิทฺธิ? วิชฺชาธรา วิชฺชํ ปริชปฺปิตฺวา เวหาสํ คจฺฉนฺติ, อากาเส อนฺตลิกฺเข หตฺถิมฺปิ ทสฺเสนฺติ…เป… วิวิธมฺปิ เสนาพฺยูหํ ทสฺเสนฺตีติ (ปฏิ. ม. ๓.๑๘). อาทินยปฺปวตฺตา วิชฺชามยา อิทฺธิ นาม. ตํ ตํ กมฺมํ กตฺวา นิพฺพตฺโต [Pg.42] วิเสโส ‘สมฺมาปโยคปจฺจยา อิชฺฌนฏฺเฐน อิทฺธี’ติ อยํ ตตฺถ ตตฺถ สมฺมาปโยคปจฺจยา อิชฺฌนฏฺเฐน อิทฺธิ นาม. อิมิสฺสา ทสวิธาย อิทฺธิยา พลํ อิทฺธิพลํ นาม, อิทํ มยฺหํ อิทฺธิพลํ น ชานนฺตีติ อตฺโถ (วิสุทฺธิ. ๒.๓๗๕ อาทโย).

ปญฺญาพลนฺติ สพฺพโลกิยโลกุตฺตรคุณวิเสสทายกํ อรหตฺตมคฺคปญฺญาพลํ อธิปฺเปตํ, ตมฺปิ เอเต น ชานนฺติ. เกจิ ‘‘ฉนฺนํ อสาธารณญาณานเมตํ อธิวจนํ ปญฺญาพล’’นฺติ วทนฺติ. พุทฺธพลนฺติ เอตฺถ พุทฺธพลํ นาม พุทฺธานุภาโว, ทสพลญาณานิ วา. ตตฺถ ทสพลญาณานิ นาม ฐานาฏฺฐานญาณํ, อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนกมฺมวิปากชานนญาณํ, สพฺพตฺถคามินิปฏิปทาญาณํ, อเนกธาตุนานาธาตุโลกชานนญาณํ, นานาธิมุตฺติกญาณํ, อาสยานุสยญาณํ, ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนํ สํกิเลสโวทานวุฏฺฐาเนสุ ยถาภูตญาณํ, ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณํ, จุตูปปาตญาณํ, อาสวกฺขยญาณนฺติ อิมานิ ทส. อิเมสํ ทสนฺนํ ญาณานํ อธิวจนํ พุทฺธพลนฺติ. เอทิสนฺติ อีทิสํ, อยเมว วา ปาโฐ.

หนฺทาติ ววสฺสคฺคตฺเถ นิปาโต. อหนฺติ อตฺตานํ นิทฺทิสติ. กึ วุตฺตํ โหติ? ยสฺมา ปเนเต มม ญาตกา พุทฺธพลํ วา พุทฺธคุเณ วา น ชานนฺติ, เกวลํ อตฺตโน โมฆชิณฺณภาวํ นิสฺสาย มานวเสน สพฺพโลกเชฏฺฐเสฏฺฐํ มํ น วนฺทนฺติ. ตสฺมา เตสํ มานเกตุ อตฺถิ, ตํ ภญฺชิตฺวา วนฺทนตฺถํ พุทฺธพลํ ทสฺเสยฺยนฺติ วุตฺตํ โหติ. ทสฺสยิสฺสามีติ ทสฺเสยฺยํ. ‘‘ทสฺเสสฺสามี’’ติ จ ปาโฐ, โสเยวตฺโถ. พุทฺธพลนฺติ พุทฺธานุภาวํ, พุทฺธญาณวิเสสํ วา. อนุตฺตรนฺติ นิรุตฺตรํ. จงฺกมนฺติ จงฺกมิตพฺพฏฺฐานํ วุจฺจติ. มาปยิสฺสามีติ มาเปยฺยํ. ‘‘จงฺกมนํ มาเปสฺสามี’’ติ จ ปาโฐ, โสเยวตฺโถ. นเภติ อากาเส. สพฺพรตนมณฺฑิตนฺติ สพฺเพหิ รติชนนฏฺเฐน รตเนหิ มุตฺตา-มณิ-เวฬุริย-สงฺข-สิลา-ปวาฬ-รชต-สุวณฺณ-มสารคลฺล-โลหิตงฺเกหิ ทสหิ ทสหิ มณฺฑิโต อลงฺกโต สพฺพรตนมณฺฑิโต, ตํ สพฺพรตนมณฺฑิตํ. ‘‘นเภ รตนมณฺฑิต’’นฺติ ปฐนฺติ เกจิ.

อเถวํ ภควตา จินฺติตมตฺเต ทสสหสฺสจกฺกวาฬวาสิโน ภุมฺมาทโย เทวา ปมุทิตหทยา สาธุการมทํสุ. ตมตฺถํ ปกาเสนฺเตหิ สงฺคีติการเกหิ –

๖.

‘‘ภุมฺมา [Pg.43] มหาราชิกา ตาวตึสา, ยามา จ เทวา ตุสิตา จ นิมฺมิตา;

ปรนิมฺมิตา เยปิ จ พฺรหฺมกายิกา, อานนฺทิตา วิปุลมกํสุ โฆส’’นฺติ. –

อาทิคาถาโย ฐปิตาติ เวทิตพฺพา.

ตตฺถ ภุมฺมาติ ภุมฺมฏฺฐา, ปาสาณปพฺพตวนรุกฺขาทีสุ ฐิตา. มหาราชิกาติ มหาราชปกฺขิกา. ภุมฺมฏฺฐานํ เทวตานํ สทฺทํ สุตฺวา อากาสฏฺฐกเทวตา, ตโต อพฺภวลาหกา เทวตา, ตโต อุณฺหวลาหกา เทวตา, ตโต สีตวลาหกา เทวตา, ตโต วสฺสวลาหกา เทวตา, ตโต วาตวลาหกา เทวตา, ตโต จตฺตาโร มหาราชาโน, ตโต ตาวตึสา, ตโต ยามา, ตโต ตุสิตา, ตโต นิมฺมานรตี, ตโต ปรนิมฺมิตวสวตฺตี, ตโต พฺรหฺมกายิกา, ตโต พฺรหฺมปุโรหิตา, ตโต มหาพฺรหฺมาโน, ตโต ปริตฺตาภา, ตโต อปฺปมาณาภา, ตโต อาภสฺสรา, ตโต ปริตฺตสุภา, ตโต อปฺปมาณสุภา, ตโต สุภกิณฺหา, ตโต เวหปฺผลา, ตโต อวิหา, ตโต อตปฺปา, ตโต สุทสฺสา, ตโต สุทสฺสี, ตโต อกนิฏฺฐา เทวตา สทฺทํ สุตฺวา มหนฺตํ สทฺทํ อกํสุ. อสญฺญิโน จ อรูปาวจรสตฺเต จ ฐเปตฺวา โสตายตนปวตฺติฏฺฐาเน สพฺเพ เทวมนุสฺสนาคาทโย ปีติวสํ คตหทยา อุกฺกุฏฺฐิสทฺทมกํสูติ อตฺโถ. อานนฺทิตาติ ปมุทิตหทยา, สญฺชาตปีติโสมนสฺสา หุตฺวาติ อตฺโถ. วิปุลนฺติ ปุถุลํ.

อถ สตฺถา จินฺติตสมนนฺตรเมว โอทาตกสิณสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา – ‘‘ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ อาโลโก โหตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ. เตน อธิฏฺฐานจิตฺเตน สเหว อาโลโก อโหสิ ปถวิโต ปฏฺฐาย ยาว อกนิฏฺฐภวนา. เตน วุตฺตํ –

๗.

‘‘โอภาสิตา จ ปถวี สเทวกา, ปุถู จ โลกนฺตริกา อสํวุตา;

ตโม จ ติพฺโพ วิหโต ตทา อหุ, ทิสฺวาน อจฺเฉรกํ ปาฏิหีร’’นฺติ.

ตตฺถ [Pg.44] โอภาสิตาติ ปกาสิตา. ปถวีติ เอตฺถายํ ปถวี จตุพฺพิธา – กกฺขฬปถวี, สสมฺภารปถวี, นิมิตฺตปถวี, สมฺมุติปถวีติ. ตาสุ ‘‘กตมา จาวุโส, อชฺฌตฺติกา ปถวีธาตุ? ยํ อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตํ กกฺขฬํ ขริคต’’นฺติอาทีสุ (วิภ. ๑๗๓) วุตฺตา อยํ กกฺขฬปถวี นาม. ‘‘โย ปน ภิกฺขุ ปถวึ ขเณยฺย วา ขณาเปยฺย วา’’ติอาทีสุ (ปาจิ. ๘๕) วุตฺตา สสมฺภารปถวี, เย จ เกสาทโย วีสติ โกฏฺฐาสา, อโยโลหาทโย จ พาหิรา; สาปิ วณฺณาทีหิ สมฺภาเรหิ สทฺธึ ปถวีติ สสมฺภารปถวี นาม. ‘‘ปถวีกสิณเมโก สญฺชานาตี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๖๐) นิมิตฺตปถวี ‘‘อารมฺมณปถวี’’ติปิ วุจฺจติ. ปถวีกสิณฌานลาภี เทวโลเก นิพฺพตฺโต อาคมนวเสน ‘‘ปถวีเทโว’’ติ นามํ ลภติ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘อาโป จ เทวา ปถวี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๔๐) อยํ สมฺมุติปถวี, ปญฺญตฺติปถวี นามาติ เวทิตพฺพา. อิธ ปน สสมฺภารปถวี อธิปฺเปตา (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒ ปถวีวารวณฺณนา).

สเทวกาติ สเทวโลกา. ‘‘สเทวตา’’ติปิ ปาโฐ อตฺถิ เจ สุนฺทรตรํ, สเทวโก มนุสฺสโลโก โอภาสิโตติ อตฺโถ. ปุถูติ พหู. โลกนฺตริกาติ อสุรกายนรกานเมตํ อธิวจนํ, ตา ปน ติณฺณํ จกฺกวาฬานํ อนฺตรา เอกา โลกนฺตริกา โหติ, ติณฺณํ สกฏจกฺกานํ อญฺญมญฺญํ อาหจฺจ ฐิตานํ มชฺเฌ โอกาโส วิย เอเกโก โลกนฺตริกนิรโย, ปริมาณโต อฏฺฐโยชนสหสฺโส โหติ. อสํวุตาติ เหฏฺฐา อปฺปติฏฺฐา. ตโม จาติ อนฺธกาโร. ติพฺโพติ พหโล ฆโน. จนฺทิมสูริยาโลกาภาวโต นิจฺจนฺธกาโรว โหติ. วิหโตติ วิทฺธสฺโต. ตทาติ ยทา ปน ภควา สตฺเตสุ การุญฺญตํ ปฏิจฺจ ปาฏิหาริยกรณตฺถํ อาโลกํ ผริ, ตทา โส ตโม ติพฺโพ โลกนฺตริกาสุ ฐิโต, วิหโต วิทฺธสฺโต อโหสีติ อตฺโถ.

อจฺเฉรกนฺติ อจฺฉราปหรณโยคฺคํ, วิมฺหยวเสน องฺคุลีหิ ปหรณโยคฺคนฺติ อตฺโถ. ปาฏิหีรนฺติ ปฏิปกฺขหรณโต ปาฏิหีรํ. ปฏิหรติ สตฺตานํ ทิฏฺฐิมาโนปคตานิ จิตฺตานีติ วา ปาฏิหีรํ, อปฺปสนฺนานํ สตฺตานํ ปสาทํ ปฏิอาหรตีติ วา ปาฏิหีรํ. ‘‘ปาฏิเหร’’นฺติปิ ปาโฐ, โสเยวตฺโถ. เอตฺถ อาโลกวิธานวิเสสสฺเสตํ อธิวจนํ. ทิสฺวาน อจฺเฉรกํ [Pg.45] ปาฏิหีรนฺติ เอตฺถ เทวา จ มนุสฺสา จ โลกนฺตริกาสุ นิพฺพตฺตสตฺตาปิ จ ตํ ภควโต ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา ปรมปฺปีติโสมนสฺสํ อคมํสูติ อิทํ วจนํ อาหริตฺวา อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, อิตรถา น ปุพฺเพน วา ปรํ, น ปเรน วา ปุพฺพํ ยุชฺชติ.

อิทานิ น เกวลํ มนุสฺสโลเกสุเยว อาโลโก อตฺถิ, สพฺพตฺถ ติวิเธปิ สงฺขารสตฺโตกาสสงฺขาเต โลเก อาโลโกเยวาติ ทสฺสนตฺถํ –

๘.

‘‘สเทวคนฺธพฺพมนุสฺสรกฺขเส,อาภา อุฬารา วิปุลา อชายถ;

อิมสฺมึ โลเก ปรสฺมิญฺโจภยสฺมึ,อโธ จ อุทฺธํ ติริยญฺจ วิตฺถต’’นฺติ. – อยํ คาถา วุตฺตา;

ตตฺถ เทวาติ สมฺมุติเทวา อุปปตฺติเทวา วิสุทฺธิเทวาติ สพฺเพปิ เทวา อิธ สงฺคหิตา. เทวา จ คนฺธพฺพา จ มนุสฺสา จ รกฺขสา จ เทวคนฺธพฺพมนุสฺสรกฺขสา. สห เทวคนฺธพฺพมนุสฺสรกฺขเสหีติ สเทวคนฺธพฺพมนุสฺสรกฺขโส. โก ปน โส? โลโก, ตสฺมึ สเทวคนฺธพฺพมนุสฺสรกฺขเส โลเก. อาภาติ อาโลโก. อุฬาราติ เอตฺถายํ อุฬาร-สทฺโท มธุรเสฏฺฐวิปุลาทีสุ ทิสฺสติ. ตถา เหส ‘‘อุฬารานิ ขาทนียโภชนียานิ ขาทนฺติ ภุญฺชนฺตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๖๖) มธุเร ทิสฺสติ. ‘‘อุฬาราย โข ปน ภวํ วจฺฉายโน ปสํสาย สมณํ โคตมํ ปสํสตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๘๘) เสฏฺเฐ. ‘‘อติกฺกมฺม เทวานํ เทวานุภาวํ อปฺปมาโณ อุฬาโร โอภาโส’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๒; ม. นิ. ๓.๒๐๑) วิปุเล. สฺวายํ อิธ เสฏฺเฐ ทฏฺฐพฺโพ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๑๔๒; วิ. ว. อฏฺฐ. ๑). วิปุลาติ อปฺปมาณา. อชายถาติ อุปฺปชฺชิ อุทปาทิ ปวตฺติตฺถ. อิมสฺมึ โลเก ปรสฺมิญฺจาติ อิมสฺมึ มนุสฺสโลเก จ ปรสฺมึ เทวโลเก จาติ อตฺโถ. อุภยสฺมินฺติ ตทุภยสฺมึ, อชฺฌตฺตพหิทฺธาทีสุ วิย ทฏฺฐพฺพํ. อโธ จาติ อวีจิอาทีสุ นิรเยสุ. อุทฺธนฺติ ภวคฺคโตปิ อุทฺธํ อชฏากาเสปิ. ติริยญฺจาติ ติริยโตปิ ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ. วิตฺถตนฺติ วิสฏํ. อนฺธการํ วิธมิตฺวา วุตฺตปฺปการํ โลกญฺจ ปเทสญฺจ อชฺโฌตฺถริตฺวา อาภา [Pg.46] ปวตฺติตฺถาติ อตฺโถ. อถ วา ติริยญฺจ วิตฺถตนฺติ ติริยโต วิตฺถตํ มหนฺตํ, อปฺปมาณํ ปเทสํ อาภา ผริตฺวา อฏฺฐาสีติ อตฺโถ.

อถ ภควา ทสสหสฺสจกฺกวาเฬสุ อาโลกผรณํ กตฺวา อภิญฺญาปาทกํ จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย อาวชฺชิตฺวา อธิฏฺฐานจิตฺเตน อากาสมพฺภุคฺคนฺตฺวา เตสํ ญาตีนํ สีเสสุ ปาทปํสุํ โอกิรมาโน วิย มหติยา เทวมนุสฺสปริสาย มชฺเฌ ยมกปาฏิหาริยํ ทสฺเสติ. ตํ ปน ปาฬิโต เอวํ เวทิตพฺพํ (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๖) –

‘‘กตมํ ตถาคตสฺส ยมกปาฏิหีเร ญาณํ? อิธ ตถาคโต ยมกปาฏิหีรํ กโรติ อสาธารณํ สาวเกหิ อุปริมกายโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, เหฏฺฐิมกายโต อุทกธารา ปวตฺตติ. เหฏฺฐิมกายโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, อุปริมกายโต อุทกธารา ปวตฺตติ…เป… ปุรตฺถิมกายโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, ปจฺฉิมกายโต อุทกธารา ปวตฺตติ. ปจฺฉิมกายโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, ปุรตฺถิมกายโต อุทกธารา ปวตฺตติ…เป… ทกฺขิณอกฺขิโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, วามอกฺขิโต อุทกธารา ปวตฺตติ. วามอกฺขิโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, ทกฺขิณอกฺขิโต อุทกธารา ปวตฺตติ…เป… ทกฺขิณกณฺณโสตโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, วามกณฺณโสตโต อุทกธารา ปวตฺตติ. วามกณฺณโสตโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, ทกฺขิณกณฺณโสตโต อุทกธารา ปวตฺตติ…เป… ทกฺขิณนาสิกาโสตโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, วามนาสิกาโสตโต อุทกธารา ปวตฺตติ. วามนาสิกาโสตโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, ทกฺขิณนาสิกาโสตโต อุทกธารา ปวตฺตติ…เป… ทกฺขิณอํสกูฏโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, วามอํสกูฏโต อุทกธารา ปวตฺตติ. วามอํสกูฏโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, ทกฺขิณอํสกูฏโต อุทกธารา ปวตฺตติ…เป… ทกฺขิณหตฺถโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, วามหตฺถโต อุทกธารา ปวตฺตติ. วามหตฺถโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, ทกฺขิณหตฺถโต อุทกธารา ปวตฺตติ…เป… ทกฺขิณปสฺสโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, วามปสฺสโต อุทกธารา ปวตฺตติ. วามปสฺสโต [Pg.47] อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, ทกฺขิณปสฺสโต อุทกธารา ปวตฺตติ…เป… ทกฺขิณปาทโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, วามปาทโต อุทกธารา ปวตฺตติ. วามปาทโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, ทกฺขิณปาทโต อุทกธารา ปวตฺตติ…เป… องฺคุลงฺคุเลหิ อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, องฺคุลนฺตริกาหิ อุทกธารา ปวตฺตติ. องฺคุลนฺตริกาหิ อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, องฺคุลงฺคุเลหิ อุทกธารา ปวตฺตติ…เป… เอเกกโลมโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, เอเกกโลมโต อุทกธารา ปวตฺตติ. โลมกูปโต โลมกูปโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, โลมกูปโต โลมกูปโต อุทกธารา ปวตฺตติ – ฉนฺนํ วณฺณานํ นีลานํ ปีตกานํ โลหิตกานํ โอทาตานํ มญฺชิฏฺฐานํ ปภสฺสรานํ.

‘‘ภควา จงฺกมติ, นิมฺมิโต ติฏฺฐติ วา นิสีทติ วา เสยฺยํ วา กปฺเปติ. ภควา ติฏฺฐติ, นิมฺมิโต จงฺกมติ วา นิสีทติ วา เสยฺยํ วา กปฺเปติ. ภควา นิสีทติ, นิมฺมิโต จงฺกมติ วา ติฏฺฐติ วา เสยฺยํ วา กปฺเปติ. ภควา เสยฺยํ กปฺเปติ, นิมฺมิโต จงฺกมติ วา ติฏฺฐติ วา นิสีทติ วา. นิมฺมิโต จงฺกมติ, ภควา ติฏฺฐติ วา นิสีทติ วา เสยฺยํ วา กปฺเปติ. นิมฺมิโต ติฏฺฐติ, ภควา จงฺกมติ วา นิสีทติ วา เสยฺยํ วา กปฺเปติ. นิมฺมิโต นิสีทติ, ภควา จงฺกมติ วา ติฏฺฐติ วา เสยฺยํ วา กปฺเปติ. นิมฺมิโต เสยฺยํ กปฺเปติ, ภควา จงฺกมติ วา ติฏฺฐติ วา นิสีทติ วา, อิทํ ตถาคตสฺส ยมกปาฏิหีเร ญาณนฺติ เวทิตพฺพํ’’.

ตสฺส ปน ภควโต เตโชกสิณสมาปตฺติวเสน อุปริมกายโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ. อาโปกสิณสมาปตฺติวเสน เหฏฺฐิมกายโต อุทกธารา ปวตฺตตีติ ปุน อุทกธาราย ปวตฺตฏฺฐานโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, อคฺคิกฺขนฺธสฺส ปวตฺตฏฺฐานโต อุทกธารา ปวตฺตตีติ ทสฺเสตุํ, ‘‘เหฏฺฐิมกายโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, อุปริมกายโต อุทกธารา ปวตฺตตี’’ติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพา. เอเสว นโย เสสปเทสุปิ. อคฺคิกฺขนฺโธ ปเนตฺถ อุทกธาราย อสมฺมิสฺโสว อโหสิ. ตถา อุทกธารา อคฺคิกฺขนฺเธน. รสฺมีสุ ปน ทุติยา ทุติยา รสฺมิ ปุริมาย ปุริมาย ยมกา วิย เอกกฺขเณ ปวตฺตติ. ทฺวินฺนญฺจ จิตฺตานํ เอกกฺขเณ ปวตฺติ นาม [Pg.48] นตฺถิ, พุทฺธานํ ปน ภวงฺคปริวาสสฺส ลหุกตาย ปญฺจหากาเรหิ จิณฺณวสิตาย เอตา รสฺมิโย เอกกฺขเณ วิย ปวตฺตนฺติ, ตสฺสา ปน รสฺมิยา อาวชฺชนปริกมฺมาธิฏฺฐานานิ วิสุํเยว. นีลรสฺมิอตฺถาย หิ ภควา นีลกสิณํ สมาปชฺชติ. ปีตรสฺมิอาทีนํ อตฺถาย ปีตกสิณาทีนิ สมาปชฺชติ.

เอวํ ภควโต ยมกปาฏิหีเร กยิรมาเน สกลสฺสาปิ ทสสหสฺสจกฺกวาฬสฺส อลงฺการกรณกาโล วิย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๙.

‘‘สตฺตุตฺตโม อนธิวโร วินายโก, สตฺถา อหู เทวมนุสฺสปูชิโต;

มหานุภาโว สตปุญฺญลกฺขโณ, ทสฺเสสิ อจฺเฉรกํ ปาฏิหีร’’นฺติ.

ตตฺถ สตฺตุตฺตโมติ อตฺตโน สีลาทีหิ คุเณหิ สพฺเพสุ สตฺเตสุ อุตฺตโม ปวโร เสฏฺโฐติ สตฺตุตฺตโม, สตฺตานํ วา อุตฺตโม สตฺตุตฺตโม. สตฺตนฺติ หิ ญาณสฺส นามํ, เตน ทสพลจตุเวสารชฺชฉอสาธารณญาณสงฺขาเตน สตฺเตน เสฏฺโฐ อุตฺตโมติ สตฺตุตฺตโม, สมานาธิกรณวเสน สตฺโต อุตฺตโมติ วา สตฺตุตฺตโม. ยทิ เอวํ ‘‘อุตฺตมสตฺโต’’ติ วตฺตพฺพํ อุตฺตม-สทฺทสฺส ปุพฺพนิปาตปาฐโต. น ปเนส เภโท อนิยมโต พหุลวจนโต จ นรุตฺตมปุริสุตฺตมนรวราทิ-สทฺทา วิย ทฏฺฐพฺโพ. อถ วา สตฺตํ อุตฺตมํ ยสฺส โส สตฺตุตฺตโม, อิธาปิ จ อุตฺตม-สทฺทสฺส ปุพฺพนิปาโต ภวติ. อุตฺตมสตฺโตติ วิเสสนสฺส ปุพฺพนิปาตปาฐโต ‘‘จิตฺตคู ปทฺธคู’’ติ เอตฺถ วิยาติ นายํ โทโส. อุภยวิเสสนโต วา อาหิตคฺคิอาทิปาโฐ วิย ทฏฺฐพฺโพ. วินายโกติ พหูหิ วินยนูปาเยหิ สตฺเต วิเนติ ทเมตีติ วินายโก. สตฺถาติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกตฺเถหิ ยถารหํ สตฺเต อนุสาสตีติ สตฺถา. อหูติ อโหสิ. เทวมนุสฺสปูชิโตติ ทิพฺเพหิ ปญฺจกามคุเณหิ ทิพฺพนฺติ กีฬนฺตีติ เทวา. มนสฺส อุสฺสนฺนตฺตา มนุสฺสา, เทวา จ มนุสฺสา จ เทวมนุสฺสา, เทวมนุสฺเสหิ [Pg.49] ปูชิโต เทวมนุสฺสปูชิโต. ปุปฺผาทิปูชาย จ ปจฺจยปูชาย จ ปูชิโต, อปจิโตติ อตฺโถ. กสฺมา ปน เทวมนุสฺสานเมว คหณํ กตํ, นนุ ภควา ติรจฺฉานคเตหิปิ อารวาฬกาฬาปลาลธนปาลปาลิเลยฺยกนาคาทีหิ สาตาคิราฬวกเหมวตสูจิโลมขรโลมยกฺขาทีหิ วินิปาตคเตหิปิ ปูชิโตเยวาติ? สจฺจเมเวตํ, อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสน สพฺพปุคฺคลปริจฺเฉทวเสน เจตํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. มหานุภาโวติ มหตา พุทฺธานุภาเวน สมนฺนาคโต. สตปุญฺญลกฺขโณติ อนนฺเตสุ จกฺกวาเฬสุ สพฺเพ สตฺตา เอเกกํ ปุญฺญกมฺมํ สตกฺขตฺตุํ กเรยฺยุํ เอตฺตเกหิ ชเนหิ กตกมฺมํ โพธิสตฺโต สยเมว เอกโก สตคุณํ กตฺวา นิพฺพตฺโต. ตสฺมา ‘‘สตปุญฺญลกฺขโณ’’ติ วุจฺจติ. เกจิ ปน ‘‘สเตน สเตน ปุญฺญกมฺเมน นิพฺพตฺตเอเกกลกฺขโณ’’ติ วทนฺติ. ‘‘เอวํ สนฺเต โย โกจิ พุทฺโธ ภเวยฺยา’’ติ ตํ อฏฺฐกถาสุ ปฏิกฺขิตฺตํ. ทสฺเสสีติ สพฺเพสํ เทวมนุสฺสานํ อติวิมฺหยกรํ ยมกปาฏิหาริยํ ทสฺเสสิ.

อถ สตฺถา อากาเส ปาฏิหาริยํ กตฺวา มหาชนสฺส จิตฺตาจารํ โอโลเกตฺวา ตสฺส อชฺฌาสยานุกูลํ ธมฺมกถํ จงฺกมนฺโต กเถตุกาโม อากาเส ทสสหสฺสจกฺกวาฬวิตฺถตํ สพฺพรตนมยํ รตนจงฺกมํ มาเปสิ. เตน วุตฺตํ –

๑๐.

‘‘โส ยาจิโต เทววเรน จกฺขุมา, อตฺถํ สเมกฺขิตฺวา ตทา นรุตฺตโม;

จงฺกมํ มาปยิ โลกนายโก, สุนิฏฺฐิตํ สพฺพรตนนิมฺมิต’’นฺติ.

ตตฺถ โสติ โส สตฺถา. ยาจิโตติ ปฐมเมว อฏฺฐเม สตฺตาเห ธมฺมเทสนาย ยาจิโตติ อตฺโถ. เทววเรนาติ สหมฺปติพฺรหฺมุนา. จกฺขุมาติ เอตฺถ จกฺขตีติ จกฺขุ, สมวิสมํ วิภาวยตีติ อตฺโถ. ตํ ปน จกฺขุ ทุวิธํ – ญาณจกฺขุ, มํสจกฺขูติ. ตตฺถ ญาณจกฺขุ ปญฺจวิธํ – พุทฺธจกฺขุ, ธมฺมจกฺขุ, สมนฺตจกฺขุ, ทิพฺพจกฺขุ, ปญฺญาจกฺขูติ. เตสุ พุทฺธจกฺขุ นาม อาสยานุสยญาณญฺเจว อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณญฺจ, ยํ ‘‘พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโต’’ติ (ที. นิ. ๒.๖๙; ม. นิ. ๑.๒๘๓; ๒.๓๓๙; สํ. นิ. ๑.๑๗๒; มหาว. ๙) อาคตํ. ธมฺมจกฺขุ นาม เหฏฺฐิมา [Pg.50] ตโย มคฺคา ตีณิ จ ผลานิ, ยํ ‘‘วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาที’’ติ (ที. นิ. ๑.๓๕๕; สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๖; ปฏิ. ม. ๒.๓๐) อาคตํ. สมนฺตจกฺขุ นาม สพฺพญฺญุตญฺญาณํ, ยํ ‘‘ตถูปมํ ธมฺมมยํ, สุเมธ, ปาสาทมารุยฺห สมนฺตจกฺขู’’ติ (ที. นิ. ๒.๗๐; ม. นิ. ๑.๒๘๒; ๒.๓๓๘; สํ. นิ. ๑.๑๗๒; มหาว. ๘) อาคตํ. ทิพฺพจกฺขุ นาม อาโลกวฑฺฒเนน อุปฺปนฺนาภิญฺญาจิตฺเตน สมฺปยุตฺตญาณํ, ยํ ‘‘ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธนา’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๔๘, ๒๘๔, ๓๘๕, ๔๓๒; ๒.๓๔๑; ๓.๘๒, ๒๖๑; มหาว. ๑๐) อาคตํ. ปญฺญาจกฺขุ นาม ‘‘จกฺขุํ อุทปาทิ, ญาณํ อุทปาที’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๘๒; มหาว. ๑๕; กถา. ๔๐๕; ปฏิ. ม. ๒.๓๐) เอตฺถ ปุพฺเพนิวาสาทิญาณํ ปญฺญาจกฺขูติ อาคตํ.

มํสจกฺขุ นาม ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๐๔, ๔๐๐; ๓.๔๒๑, ๔๒๕-๔๒๖; สํ. นิ. ๒.๔๓; ๔.๖๐; กถา. ๔๖๕, ๔๖๗) เอตฺถ ปสาทมํสจกฺขุ วุตฺตํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๑๓). ตํ ปน ทุวิธํ – สสมฺภารจกฺขุ ปสาทจกฺขูติ. เตสุ ยฺวายํ อกฺขิกูปเก อกฺขิปตฺตเกหิ ปริวาริโต มํสปิณฺโฑ ยตฺถ จตสฺโส ธาตุโย วณฺณคนฺธรโสชา สมฺภโว ชีวิตํ ภาโว จกฺขุปสาโท กายปสาโทติ สงฺเขปโต เตรส สมฺภารา โหนฺติ. วิตฺถารโต ปน สมฺภวมานานิ จตุสมุฏฺฐานานิ ฉตฺตึส ชีวิตํ ภาโว จกฺขุปสาโท กายปสาโทติ อิเม กมฺมสมุฏฺฐานา จตฺตาโร จาติ สสมฺภารา โหนฺติ, อิทํ สสมฺภารจกฺขุ นาม. ยํ ปน เสตมณฺฑลปริจฺฉินฺเนน กณฺหมณฺฑเลน ปริวาริเต ทิฏฺฐมณฺฑเล สนฺนิวิฏฺฐํ รูปทสฺสนสมตฺถํ ปสาทมตฺตํ, อิทํ ปสาทจกฺขุ นาม. สพฺพานิ ปเนตานิ เอกวิธานิ อนิจฺจโต สงฺขตโต, ทุวิธานิ สาสวานาสวโต โลกิยโลกุตฺตรโต, ติวิธานิ ภูมิโต อุปาทิณฺณตฺติกโต, จตุพฺพิธานิ เอกนฺตปริตฺตอปฺปมาณานิยตารมฺมณโต, ปญฺจวิธานิ รูปนิพฺพานารูปสพฺพารมฺมณานารมฺมณวเสน, ฉพฺพิธานิ โหนฺติ พุทฺธจกฺขาทิวเสน. อิจฺเจวเมตานิ วุตฺตปฺปการานิ จกฺขูนิ อสฺส ภควโต สนฺตีติ ภควา จกฺขุมาติ วุจฺจติ. อตฺถํ สเมกฺขิตฺวาติ จงฺกมํ มาเปตฺวา, ธมฺมเทสนานิมิตฺตํ เทวมนุสฺสานํ หิตตฺถํ อุปปริกฺขิตฺวา อุปธาเรตฺวาติ อธิปฺปาโย. มาปยีติ มาเปสิ. โลกนายโกติ สคฺคโมกฺขาภิมุขํ โลกํ นยตีติ โลกนายโก. สุนิฏฺฐิตนฺติ สุฏฺฐุ นิฏฺฐิตํ, ปริโยสิตนฺติ อตฺโถ. สพฺพรตนนิมฺมิตนฺติ ทสวิธรตนมยํ.

อิทานิ [Pg.51] ภควโต ติวิธปาฏิหาริยสมฺปตฺติทสฺสนตฺถํ –

๑๑.

‘‘อิทฺธี จ อาเทสนานุสาสนี, ติปาฏิหีเร ภควา วสี อหุ;

จงฺกมํ มาปยิ โลกนายโก, สุนิฏฺฐิตํ สพฺพรตนนิมฺมิต’’นฺติ. – วุตฺตํ;

ตตฺถ อิทฺธีติ อิทฺธิวิธํ อิทฺธิปาฏิหาริยํ นาม. ตํ ปน เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหติ, พหุธาปิ หุตฺวา เอโก โหตีติอาทินยปฺปวตฺตํ (ที. นิ. ๑.๒๓๙; ม. นิ. ๑.๑๔๗; ปฏิ. ม. ๓.๑๐). อาเทสนาติ ปรสฺส จิตฺตาจารํ ญตฺวา กถนํ อาเทสนาปาฏิหาริยํ, ตํ สาวกานญฺจ พุทฺธานญฺจ สตตธมฺมเทสนา. อนุสาสนีติ อนุสาสนิปาฏิหาริยํ, ตสฺส ตสฺส อชฺฌาสยานุกูลโมวาโทติ อตฺโถ. อิติ เอตานิ ตีณิ ปาฏิหาริยานิ. ตตฺถ อิทฺธิปาฏิหาริเยน อนุสาสนิปาฏิหาริยํ มหาโมคฺคลฺลานสฺส อาจิณฺณํ, อาเทสนาปาฏิหาริเยน อนุสาสนิปาฏิหาริยํ ธมฺมเสนาปติสฺส, อนุสาสนิปาฏิหาริยํ ปน พุทฺธานํ สตตธมฺมเทสนา. ติปาฏิหีเรติ เอเตสุ ตีสุ ปาฏิหาริเยสูติ อตฺโถ. ภควาติ อิทํ คุณวิสิฏฺฐสตฺตุตฺตมครุคารวาธิวจนํ. วุตฺตญฺเหตํ โปราเณหิ –

‘‘ภควาติ วจนํ เสฏฺฐํ, ภควาติ วจนมุตฺตมํ;

ครุคารวยุตฺโต โส, ภควา เตน วุจฺจตี’’ติ. (วิสุทฺธิ. ๑.๑๔๒;

ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.มูลปริยายสุตฺตวณฺณนา;

ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑ เวรญฺชกณฺฑวณฺณนา;

อิติวุ. อฏฺฐ. นิทานวณฺณนา;

มหานิ. อฏฺฐ. ๕๐);

วสีติ เอตสฺมึ ติวิเธปิ ปาฏิหาริเย วสิปฺปตฺโต, จิณฺณวสีติ อตฺโถ. วสิโย นาม ปญฺจ วสิโย – อาวชฺชนสมาปชฺชนอธิฏฺฐานวุฏฺฐานปจฺจเวกฺขณสงฺขาตา. ตตฺร ยํ ยํ ฌานํ ยถิจฺฉกํ ยทิจฺฉกํ ยาวติจฺฉกํ อาวชฺชติ อาวชฺชนาย ทนฺธายิตตฺตํ นตฺถีติ สีฆํ อาวชฺเชตุํ สมตฺถตา อาวชฺชนวสี นาม. ตถา ยํ ยํ ฌานํ ยถิจฺฉกํ…เป… สมาปชฺชติ สมาปชฺชนาย ทนฺธายิตตฺตํ นตฺถีติ สีฆํ สมาปชฺชนสมตฺถตา สมาปชฺชนวสี นาม. ทีฆํ กาลํ ฐเปตุํ สมตฺถตา อธิฏฺฐานวสี นาม. ตเถว ลหุํ วุฏฺฐาตุํ สมตฺถตา วุฏฺฐานวสี นาม. ปจฺจเวกฺขณวสี [Pg.52] ปน ปจฺจเวกฺขณชวนาเนว โหนฺติ ตานิ อาวชฺชนานนฺตราเนว หุตฺวา อุปฺปชฺชนฺตีติ อาวชฺชนวสิยา เอว วุตฺตานิ. อิติ อิมาสุ ปญฺจสุ วสีสุ จิณฺณวสิตา วสี นาม โหติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ติปาฏิหีเร ภควา วสี อหู’’ติ.

อิทานิ ตสฺส รตนจงฺกมสฺส นิมฺมิตวิธานสฺส ทสฺสนตฺถํ –

๑๒.

‘‘ทสสหสฺสีโลกธาตุยา, สิเนรุปพฺพตุตฺตเม;

ถมฺเภว ทสฺเสสิ ปฏิปาฏิยา, จงฺกเม รตนามเย’’ติ. – อาทิคาถาโย วุตฺตา;

ตตฺถ ทสสหสฺสีโลกธาตุยาติ ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ. สิเนรุปพฺพตุตฺตเมติ มหาเมรุสงฺขาเต เสฏฺฐปพฺพเต. ถมฺเภวาติ ถมฺเภ วิย ทสจกฺกวาฬสหสฺเสสุ เย สิเนรุปพฺพตา, เต ปฏิปาฏิยา ฐิเต สุวณฺณถมฺเภ วิย กตฺวา เตสํ อุปริ จงฺกมํ มาเปตฺวา ทสฺเสสีติ อตฺโถ. รตนามเยติ รตนมเย.

๑๓. ทสสหสฺสี อติกฺกมฺมาติ รตนจงฺกมํ ปน ภควา มาเปนฺโต ตสฺส เอกํ โกฏึ สพฺพปริยนฺตํ ปาจีนจกฺกวาฬมุขวฏฺฏึ เอกํ โกฏึ ปจฺฉิมจกฺกวาฬมุขวฏฺฏึ อติกฺกมิตฺวา ฐิตํ กตฺวา มาเปสิ. เตน วุตฺตํ –

‘‘ทสสหสฺสี อติกฺกมฺม, จงฺกมํ มาปยี ชิโน;

สพฺพโสณฺณมยา ปสฺเส, จงฺกเม รตนามเย’’ติ.

ตตฺถ ชิโนติ กิเลสาริชยนโต ชิโน. สพฺพโสณฺณมยา ปสฺเสติ ตสฺส ปน เอวํ นิมฺมิตสฺส จงฺกมสฺส อุภยปสฺเสสุ สุวณฺณมยา ปรมรมณียา มริยาทภูมิ อโหสิ, มชฺเฌ มณิมยาติ อธิปฺปาโย.

๑๔. ตุลาสงฺฆาฏาติ ตุลายุคฬา, ตา นานารตนมยาติ เวทิตพฺพา. อนุวคฺคาติ อนุรูปา. โสวณฺณผลกตฺถตาติ โสวณฺณมเยหิ ผลเกหิ อตฺถตา, ตุลาสงฺฆาตานํ อุปริ สุวณฺณมโย ปทรจฺฉโทติ อตฺโถ. เวทิกา สพฺพโสวณฺณาติ เวทิกา ปน สพฺพาปิ สุวณฺณมยา, ยา ปเนสา จงฺกมนปริกฺเขปเวทิกา, สา เอกาว อญฺเญหิ รตเนหิ อสมฺมิสฺสาติ อตฺโถ. ทุภโต ปสฺเสสุ นิมฺมิตาติ อุโภสุ ปสฺเสสุ นิมฺมิตา. ท-กาโร ปทสนฺธิกโร.

๑๕. มณิมุตฺตาวาลุกากิณฺณาติ [Pg.53] มณิมุตฺตามยวาลุกากิณฺณา. อถ วา มณโย จ มุตฺตา จ วาลุกา จ มณิมุตฺตาวาลุกา. ตาหิ มณิมุตฺตาวาลุกาหิ อากิณฺณา สนฺถตาติ มณิมุตฺตาวาลุกากิณฺณา. นิมฺมิโตติ อิมินากาเรน นิมฺมิโต กโต. รตนามโยติ สพฺพรตนมโย, จงฺกโมติ อตฺโถ. โอภาเสติ ทิสา สพฺพาติ สพฺพาปิ ทส ทิสา โอภาเสติ ปกาเสติ. สตรํสีวาติ สหสฺสรํสิอาทิจฺโจ วิย. อุคฺคโตติ อุทิโต. ยถา ปน อพฺภุคฺคโต สหสฺสรํสิ สพฺพาปิ ทส ทิสา โอภาเสติ, เอวเมว เอโสปิ สพฺพรตนมโย จงฺกโม โอภาเสตีติ อตฺโถ.

อิทานิ ปน นิฏฺฐิเต จงฺกเม ตตฺถ ภควโต ปวตฺติทสฺสนตฺถํ –

๑๖.

‘‘ตสฺมึ จงฺกมเน ธีโร, ทฺวตฺตึสวรลกฺขโณ;

วิโรจมาโน สมฺพุทฺโธ, จงฺกเม จงฺกมี ชิโน.

๑๗.

‘‘ทิพฺพํ มนฺทารวํ ปุปฺผํ, ปทุมํ ปาริฉตฺตกํ;

จงฺกมเน โอกิรนฺติ, สพฺเพ เทวา สมาคตา.

๑๘.

‘‘ปสฺสนฺติ ตํ เทวสงฺฆา, ทสสหสฺสี ปโมทิตา;

นมสฺสมานา นิปตนฺติ, ตุฏฺฐหฏฺฐา ปโมทิตา’’ติ. – คาถาโย วุตฺตา;

ตตฺถ ธีโรติ ธิติยุตฺโต. ทฺวตฺตึสวรลกฺขโณติ สุปฺปติฏฺฐิตปาทตลาทีหิ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. ทิพฺพนฺติ เทวโลเก ภวํ ชาตํ ทิพฺพํ. ปาริฉตฺตกนฺติ เทวานํ ตาวตึสานํ โกวิฬารรุกฺขสฺส นิสฺสนฺเทน สมนฺตา โยชนสตปริมาโณ ปรมทสฺสนีโย ปาริจฺฉตฺตกรุกฺโข นิพฺพตฺติ. ยสฺมึ ปุปฺผิเต สกลํ เทวนครํ เอกสุรภิคนฺธวาสิตํ โหติ, ตสฺส กุสุมเรณุโอกิณฺณานิ นวกนกวิมานานิ ปิญฺชรานิ หุตฺวา ขายนฺติ. อิมสฺส ปน ปาริจฺฉตฺตกรุกฺขสฺส ปุปฺผญฺจ ปาริจฺฉตฺตกนฺติ วุตฺตํ. จงฺกเม โอกิรนฺตีติ ตสฺมึ รตนจงฺกเม อวกิรนฺติ, เตน วุตฺตปฺปกาเรน ปุปฺเผน ตสฺมึ จงฺกเม จงฺกมมานํ ภควนฺตํ ปูเชนฺตีติ อตฺโถ. สพฺเพ เทวาติ กามาวจรเทวาทโย เทวา. เตนาห ‘‘ปสฺสนฺติ ตํ เทวสงฺฆา’’ติ. ตํ ภควนฺตํ รตนจงฺกมเน จงฺกมนฺตํ สเกสุ อาลเยสุปิ ปสฺสนฺตีติ อตฺโถ. ทสสหสฺสีติ ภุมฺมตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ, ทสสหสฺสิยํ เทวสงฺฆา ตํ ปสฺสนฺตีติ อตฺโถ. ปโมทิตาติ ปมุทิตา. นิปตนฺตีติ [Pg.54] สนฺนิปตนฺติ. ตุฏฺฐหฏฺฐาติ ปีติวเสน ตุฏฺฐหฏฺฐา. ปโมทิตาติ อิทานิ วตฺตพฺเพหิ ตาวตึสาทิเทเวหิ สทฺธินฺติ สมฺพนฺโธ ทฏฺฐพฺโพ, อิตรถา ปุนรุตฺติโทสโต น มุจฺจติ. อถ วา ปโมทิตา ตํ ภควนฺตํ ปสฺสนฺติ, ตุฏฺฐหฏฺฐา ปโมทิตา ตหึ ตหึ สนฺนิปตนฺตีติ อตฺโถ.

อิทานิ เย ปสฺสึสุ เย สนฺนิปตึสุ, เต สรูปโต ทสฺเสตุํ –

๑๙.

‘‘ตาวตึสา จ ยามา จ, ตุสิตา จาปิ เทวตา;

นิมฺมานรติโน เทวา, เย เทวา วสวตฺติโน;

อุทคฺคจิตฺตา สุมนา, ปสฺสนฺติ โลกนายกํ.

๒๐.

‘‘สเทวคนฺธพฺพมนุสฺสรกฺขสา, นาคา สุปณฺณา อถ วาปิ กินฺนรา;

ปสฺสนฺติ ตํ โลกหิตานุกมฺปกํ, นเภว อจฺจุคฺคตจนฺทมณฺฑลํ.

๒๑.

‘‘อาภสฺสรา สุภกิณฺหา, เวหปฺผลา อกนิฏฺฐา จ เทวตา;

สุสุทฺธสุกฺกวตฺถวสนา, ติฏฺฐนฺติ ปญฺชลีกตา.

๒๒.

‘‘มุญฺจนฺติ ปุปฺผํ ปน ปญฺจวณฺณิกํ, มนฺทารวํ จนฺทนจุณฺณมิสฺสิตํ;

ภเมนฺติ เจลานิ จ อมฺพเร ตทา, อโห ชิโน โลกหิตานุกมฺปโก’’ติ. –

อิมา คาถาโย วุตฺตา.

ตตฺถ อุทคฺคจิตฺตาติ ปีติโสมนสฺสวเสน อุทคฺคจิตฺตา. สุมนาติ อุทคฺคจิตฺตตฺตา เอว สุมนา. โลกหิตานุกมฺปกนฺติ โลกหิตญฺจ โลกานุกมฺปกญฺจ. โลกหิเตน วา อนุกมฺปกํ โลกหิตานุกมฺปกํ. นเภว อจฺจุคฺคตจนฺทมณฺฑลนฺติ เอตฺถ อากาเส อภินโวทิตํ ปริปุณฺณํ สพฺโพปทฺทววินิมุตฺตํ สรทสมเย จนฺทมณฺฑลํ วิย พุทฺธสิริยา วิโรจมานํ นยนานนฺทกรํ ปสฺสนฺตีติ อตฺโถ.

อาภสฺสราติ อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสน วุตฺตํ. ปริตฺตาภอปฺปมาณาภอาภสฺสราปริตฺตมชฺฌิมปณีตเภเทน ทุติยชฺฌาเนนาภินิพฺพตฺตา สพฺเพว คหิตาติ [Pg.55] เวทิตพฺพา. สุภกิณฺหาติ อิทํ อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสเนว วุตฺตํ, ตสฺมา ปริตฺตสุภอปฺปมาณสุภสุภกิณฺหาปริตฺตาทิเภเทน ตติยชฺฌาเนน นิพฺพตฺตา สพฺเพว คหิตาติ เวทิตพฺพา. เวหปฺผลาติ วิปุลา ผลาติ เวหปฺผลา. เต จตุตฺถชฺฌานนิพฺพตฺตา อสญฺญสตฺเตหิ เอกตลวาสิโน. เหฏฺฐา ปน ปฐมชฺฌานนิพฺพตฺตา พฺรหฺมกายิกาทโย ทสฺสิตา. ตสฺมา อิธ น ทสฺสิตา. จกฺขุโสตานมภาวโต อสญฺญสตฺตา จ อรูปิโน จ อิธ น อุทฺทิฏฺฐา. อกนิฏฺฐา จ เทวตาติ อิธาปิ อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสเนว วุตฺตํ. ตสฺมา อวิหาตปฺปสุทสฺสาสุทสฺสิอกนิฏฺฐสงฺขาตา ปญฺจปิ สุทฺธาวาสา คหิตาติ เวทิตพฺพา. สุสุทฺธสุกฺกวตฺถวสนาติ สุฏฺฐุ สุทฺธานิ สุสุทฺธานิ สุกฺกานิ โอทาตานิ. สุสุทฺธานิ สุกฺกานิ วตฺถานิ นิวตฺถานิ เจว ปารุตานิ จ เยหิ เต สุสุทฺธสุกฺกวตฺถวสนา, ปริทหิตปริสุทฺธปณฺฑรวตฺถาติ อตฺโถ. ‘‘สุสุทฺธสุกฺกวสนา’’ติปิ ปาโฐ. ปญฺชลีกตาติ กตปญฺชลิกา กมลมกุลสทิสํ อญฺชลึ สิรสิ กตฺวา ติฏฺฐนฺติ.

มุญฺจนฺตีติ โอกิรนฺติ. ปุปฺผํ ปนาติ กุสุมํ ปน. ‘‘ปุปฺผานิ วา’’ติปิ ปาโฐ, วจนวิปริยาโส ทฏฺฐพฺโพ, อตฺโถ ปนสฺส โสเยว. ปญฺจวณฺณิกนฺติ ปญฺจวณฺณํ – นีลปีตโลหิโตทาตมญฺชิฏฺฐกวณฺณวเสน ปญฺจวณฺณํ. จนฺทนจุณฺณมิสฺสิตนฺติ จนฺทนจุณฺเณน มิสฺสิตํ. ภเมนฺติ เจลานีติ ภมยนฺติ วตฺถานิ. อโห ชิโน โลกหิตานุกมฺปโกติ ‘‘อโห ชิโน โลกหิโต อโห จ โลกหิตานุกมฺปโก อโห การุณิโก’’ติ เอวมาทีนิ ถุติวจนานิ อุคฺคิรนฺตา. มุญฺจนฺติ ปุปฺผํ ภมยนฺติ เจลานีติ สมฺพนฺโธ.

อิทานิ เตหิ ปยุตฺตานิ ถุติวจนานิ ทสฺเสตุํ อิมา คาถาโย วุตฺตา –

๒๓.

‘‘ตุวํ สตฺถา จ เกตู จ, ธโช ยูโป จ ปาณินํ;

ปรายโน ปติฏฺฐา จ, ทีโป จ ทฺวิปทุตฺตโม.

๒๔.

‘‘ทสสหสฺสีโลกธาตุยา, เทวตาโย มหิทฺธิกา;

ปริวาเรตฺวา นมสฺสนฺติ, ตุฏฺฐหฏฺฐา ปโมทิตา.

๒๕.

‘‘เทวตา เทวกญฺญา จ, ปสนฺนา ตุฏฺฐมานสา;

ปญฺจวณฺณิกปุปฺเผหิ, ปูชยนฺติ นราสภํ.

๒๖.

‘‘ปสฺสนฺติ ตํ เทวสงฺฆา, ปสนฺนา ตุฏฺฐมานสา;

ปญฺจวณฺณิกปุปฺเผหิ, ปูชยนฺติ นราสภํ.

๒๗.

‘‘อโห [Pg.56] อจฺฉริยํ โลเก, อพฺภุตํ โลมหํสนํ;

น เมทิสํ ภูตปุพฺพํ, อจฺเฉรํ โลมหํสนํ.

๒๘.

‘‘สกสกมฺหิ ภวเน, นิสีทิตฺวาน เทวตา;

หสนฺติ ตา มหาหสิตํ, ทิสฺวานจฺเฉรกํ นเภ.

๒๙.

‘‘อากาสฏฺฐา จ ภูมฏฺฐา, ติณปนฺถนิวาสิโน;

กตญฺชลี นมสฺสนฺติ, ตุฏฺฐหฏฺฐา ปโมทิตา.

๓๐.

‘‘เยปิ ทีฆายุกา นาคา, ปุญฺญวนฺโต มหิทฺธิโก;

ปโมทิตา นมสฺสนฺติ, ปูชยนฺติ นรุตฺตมํ.

๓๑.

‘‘สงฺคีติโย ปวตฺเตนฺติ, อมฺพเร อนิลญฺชเส;

จมฺมนทฺธานิ วาเทนฺติ, ทิสฺวานจฺเฉรกํ นเภ.

๓๒.

‘‘สงฺขา จ ปณวา เจว, อโถปิ ฑิณฺฑิมา พหู;

อนฺตลิกฺขสฺมึ วชฺชนฺติ, ทิสฺวานจฺเฉรกํ นเภ.

๓๓.

‘‘อพฺภุโต วต โน อชฺช, อุปฺปชฺชิ โลมหํสโน;

ธุวมตฺถสิทฺธึ ลภาม, ขโณ โน ปฏิปาทิโต.

๓๔.

‘‘พุทฺโธติ เตสํ สุตฺวาน, ปีติ อุปฺปชฺชิ ตาวเท;

พุทฺโธ พุทฺโธติ กถยนฺตา, ติฏฺฐนฺติ ปญฺชลีกตา.

๓๕.

‘‘หิงฺการา สาธุการา จ, อุกฺกุฏฺฐิ สมฺปหํสนํ;

ปชา จ วิวิธา คคเน, วตฺตนฺติ ปญฺชลีกตา.

๓๖.

‘‘คายนฺติ เสเฬนฺติ จ วาทยนฺติ จ, ภุชานิ โปเถนฺติ จ นจฺจยนฺติ จ;

มุญฺจนฺติ ปุปฺผํ ปน ปญฺจวณฺณิกํ, มนฺทารวํ จนฺทนจุณฺณมิสฺสิตํ.

๓๗.

‘‘ยถา ตุยฺหํ มหาวีร, ปาเทสุ จกฺกลกฺขณํ;

ธชวชิรปฏากา, วฑฺฒมานงฺกุสาจิต’’นฺติ.

ตตฺถ อิธโลกปรโลกหิตตฺถํ สาสตีติ สตฺถา. เกตูติ เกตุโน อปจิติกาตพฺพฏฺเฐน เกตุ วิยาติ เกตุ. ธโชติ อินฺทธโช สมุสฺสยฏฺเฐน ทสฺสนียฏฺเฐน จ ตุวํ ธโช วิยาติ ธโชติ. อถ [Pg.57] วา ยถา หิ โลเก ยสฺส กสฺสจิ ธชํ ทิสฺวาว – ‘‘อยํ ธโช อิตฺถนฺนามสฺสา’’ติ ธชวา ธชีติ ปญฺญายติ, เอวเมว ภควา ปญฺญานิพฺพานาธิคมาย ภควนฺตํ ทิสฺวาว นิพฺพานาธิคโม ปญฺญายติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ธโช ยูโป จา’’ติ. กูฏทนฺตสุตฺเต วุตฺตานํ ทานาทิอาสวกฺขยญาณปริโยสานานํ สพฺพยาคานํ ยชนตฺถาย สมุสฺสิโต ยูโป ตุวนฺติ อตฺโถ. ปรายโนติ ปฏิสรณํ. ปติฏฺฐาติ ยถา มหาปถวี สพฺพปาณีนํ อาธารภาเวน ปติฏฺฐา นิสฺสยภูตา, เอวํ ตุวมฺปิ ปติฏฺฐาภูตา. ทีโป จาติ ปทีโป. ยถา จตุรงฺเค ตมสิ วตฺตมานานํ สตฺตานํ อาโรปิโต ปทีโป รูปสนฺทสฺสโน โหติ. เอวํ อวิชฺชนฺธกาเร วตฺตมานานํ สตฺตานํ ปรมตฺถสนฺทสฺสโน ปทีโป ตุวนฺติ อตฺโถ. อถ วา มหาสมุทฺเท ภินฺนนาวานํ สตฺตานํ สมุทฺททีโป ยถา ปติฏฺฐา โหติ, เอวํ ตุวมฺปิ สํสารสาคเร อลพฺภเนยฺยปติฏฺเฐ โอสีทนฺตานํ ปาณีนํ ทีโป วิยาติ ทีโปติ อตฺโถ.

ทฺวิปทุตฺตโมติ ทฺวิปทานํ อุตฺตโม ทฺวิปทุตฺตโม, เอตฺถ ปน นิทฺธารณลกฺขณสฺส อภาวโต ฉฏฺฐีสมาสสฺส ปฏิเสโธ นตฺถิ, นิทฺธารณลกฺขณาย ฉฏฺฐิยา สมาโส ปฏิสิทฺโธ. สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปน อปทานํ ทฺวิปทานํ จตุปฺปทานํ พหุปฺปทานํ รูปีนํ อรูปีนํ สญฺญีนํ อสญฺญีนํ เนวสญฺญีนาสญฺญีนํ อุตฺตโมว. กสฺมา ปนิธ ‘‘ทฺวิปทุตฺตโม’’ติ วุตฺโตติ เจ? เสฏฺฐตรวเสน. อิมสฺมิญฺหิ โลเก เสฏฺโฐ นาม อุปฺปชฺชมาโน อปทจตุปฺปทพหุปฺปเทสุปิ นุปฺปชฺชติ. อยํ ทฺวิปเทสุเยว อุปฺปชฺชติ. กตรทฺวิปเทสูติ? มนุสฺเสสุ เจว เทเวสุ จ. มนุสฺเสสุ อุปฺปชฺชมาโน ติสหสฺสิมหาสหสฺสิโลกธาตุ วเส กตฺตุํ สมตฺโถ พุทฺโธ หุตฺวา นิพฺพตฺตติ. เทเวสุ อุปฺปชฺชมาโน ทสสหสฺสิโลกธาตุ วสวตฺตี มหาพฺรหฺมา หุตฺวา นิพฺพตฺตติ. โส ตสฺส กปฺปิยการโก วา อารามิโก วา สมฺปชฺชติ. อิติ ตโตปิ เสฏฺฐตรวเสน ‘‘ทฺวิปทุตฺตโม’’ติ วุตฺโต.

ทสสหสฺสิโลกธาตุยาติ ทสสหสฺสิสงฺขาตาย โลกธาตุยา. มหิทฺธิกาติ มหติยา อิทฺธิยา ยุตฺตา, มหานุภาวาติ อตฺโถ. ปริวาเรตฺวาติ ภควนฺตํ สมนฺตโต ปริกฺขิปิตฺวา. ปสนฺนาติ สญฺชาตสทฺธา. นราสภนฺติ นรปุงฺควํ. อโห อจฺฉริยนฺติ เอตฺถ อนฺธสฺส ปพฺพตาโรหนํ วิย นิจฺจํ น โหตีติ อจฺฉริยํ, อจฺฉราโยคฺคนฺติ วา อจฺฉริยํ, ‘‘อโห, อิทํ วิมฺหย’’นฺติ อจฺฉรํ ปหริตุํ ยุตฺตนฺติ อตฺโถ. อพฺภุตนฺติ [Pg.58] อภูตปุพฺพํ อภูตนฺติ อพฺภุตํ. อุภยมฺเปตํ วิมฺหยาวหสฺสาธิวจนํ. โลมหํสนนฺติ โลมานํ อุทฺธคฺคภาวกรณํ. น เมทิสํ ภูตปุพฺพนฺติ น มยา อีทิสํ ภูตปุพฺพํ, อพฺภุตํ ทิฏฺฐนฺติ อตฺโถ. ทิฏฺฐนฺติ วจนํ อาหริตฺวา คเหตพฺพํ. อจฺเฉรนฺติ อจฺฉริยํ.

สกสกมฺหิ ภวเนติ อตฺตโน อตฺตโน ภวเน. นิสีทิตฺวานาติ อุปวิสฺส. เทวตาติ อิทํ ปน วจนํ เทวานมฺปิ เทวธีตานมฺปิ สาธารณวจนนฺติ เวทิตพฺพํ. หสนฺติตาติ ตา เทวตา มหาหสิตํ หสนฺติ, ปีติวสํ คตหทยตาย มิหิตมตฺตํ อกตฺวา อฏฺฏหาสํ หสนฺตีติ อตฺโถ. นเภติ อากาเส.

อากาสฏฺฐาติ อากาเส วิมานาทีสุ ฐิตา, เอเสว นโย ภูมฏฺเฐสุปิ. ติณปนฺถนิวาสิโนติ ติณคฺเคสุ เจว ปนฺเถสุ จ นิวาสิโน. ปุญฺญวนฺโตติ มหาปุญฺญา. มหิทฺธิกาติ มหานุภาวา. สงฺคีติโย ปวตฺเตนฺตีติ เทวนาฏกสงฺคีติโย ปวตฺเตนฺติ, ตถาคตํ ปูชนตฺถาย ปยุชฺชนฺตีติ อตฺโถ. อมฺพเรติ อากาเส. อนิลญฺชเสติ อนิลปเถ, อมฺพรสฺส อเนกตฺถตฺตา ‘‘อนิลญฺชเส’’ติ วุตฺตํ, ปุริมสฺเสว เววจนํ. จมฺมนทฺธานีติ จมฺมวินทฺธานิ. อยเมว วา ปาโฐ, เทวทุนฺทุภิโยติ อตฺโถ. วาเทนฺตีติ วาทยนฺติ เทวตา.

สงฺขาติ ธมนสงฺขา. ปณวาติ ตนุมชฺฌตุริยวิเสสา. ฑิณฺฑิมาติ ติณวาขุทฺทกเภริโย วุจฺจนฺติ. วชฺชนฺตีติ วาทยนฺติ. อพฺภุโต วต โนติ อจฺฉริโย วต นุ. อุปฺปชฺชีติ อุปฺปนฺโน. โลมหํสโนติ โลมหํสนกโร. ธุวนฺติ ยสฺมา ปน อพฺภุโต อยํ สตฺถา โลเก อุปฺปนฺโน, ตสฺมา ธุวํ อวสฺสํ อตฺถสิทฺธึ ลภามาติ อธิปฺปาโย. ลภามาติ ลภิสฺสาม. ขโณติ อฏฺฐกฺขณวิรหิโต นวโม ขโณติ อตฺโถ. โนติ อมฺหากํ. ปฏิปาทิโตติ ปฏิลทฺโธ.

พุทฺโธติ เตสํ สุตฺวานาติ พุทฺโธติ อิทํ วจนํ สุตฺวา เตสํ เทวานํ ปญฺจวณฺณา ปีติ อุทปาทีติ อตฺโถ. ตาวเทติ ตสฺมึ กาเล. หิงฺการาติ หิงฺการสทฺทา, หึหินฺติ ยกฺขาทโย ปหฏฺฐกาเล กโรนฺติ. สาธุการาติ สาธุการสทฺทา จ ปวตฺตนฺติ. อุกฺกุฏฺฐีติ อุกฺกุฏฺฐิสทฺโท จ อุนฺนาทสทฺโท จาติ อตฺโถ. ปชาติ เทวาทโย อธิปฺเปตา. เกจิ ‘‘ปฏากา วิวิธา คคเน วตฺตนฺตี’’ติ ปฐนฺติ. คายนฺตีติ พุทฺธคุณปฏิสํยุตฺตํ คีตํ คายนฺติ.

เสเฬนฺตีติ [Pg.59] มุเขน เสฬิตสทฺทํ กโรนฺติ. วาทยนฺตีติ มหตี วิปญฺจิกามกรมุขาทโย วีณา จ ตุริยานิ จ ตถาคตสฺส ปูชนตฺถาย วาเทนฺติ ปโยเชนฺติ. ภุชานิ โปเถนฺตีติ ภุเช อปฺโผเฏนฺติ. ลิงฺควิปริยาโส ทฏฺฐพฺโพ. นจฺจนฺติ จาติ อญฺเญ จ นจฺจาเปนฺติ สยญฺจ นจฺจนฺติ.

ยถา ตุยฺหํ มหาวีร, ปาเทสุ จกฺกลกฺขณนฺติ เอตฺถ เยน ปกาเรน ยถา. มหาวีริเยน โยคโต มหาวีโร. ปาเทสุ จกฺกลกฺขณนฺติ ตว อุโภสุ ปาทตเลสุ สหสฺสารํ สเนมิกํ สนาภิกํ สพฺพาการปริปูรํ จกฺกลกฺขณํ โสภตีติ อตฺโถ. จกฺก-สทฺโท ปนายํ สมฺปตฺติรถงฺคอิริยาปถทานรตนธมฺมขุรจกฺกลกฺขณาทีสุ ทิสฺสติ. ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, จกฺกานิ เยหิ สมนฺนาคตานํ เทวมนุสฺสาน’’นฺติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๓๑) สมฺปตฺติยํ ทิสฺสติ. ‘‘จกฺกํว วหโต ปท’’นฺติอาทีสุ (ธ. ป. ๑) รถงฺเค. ‘‘จตุจกฺกํ นวทฺวาร’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๒๙) อิริยาปเถ. ‘‘ททํ ภุญฺช จ มา จ ปมาโท, จกฺกํ วตฺตย สพฺพปาณิน’’นฺติ (ชา. ๑.๗.๑๔๙) เอตฺถ ทาเน. ‘‘ทิพฺพํ จกฺกรตนํ ปาตุภูต’’นฺติ (ที. นิ. ๒.๒๔๓; ๓.๘๕; ม. นิ. ๓.๒๕๖) เอตฺถ รตนจกฺเก. ‘‘มยา ปวตฺติตํ จกฺก’’นฺติ (สุ. นิ. ๕๖๒; พุ. วํ. ๒๘.๑๗) เอตฺถ ปน ธมฺมจกฺเก. ‘‘อิจฺฉาหตสฺส โปสสฺส, จกฺกํ ภมติ มตฺถเก’’ติ (ชา. ๑.๑.๑๐๔; ๑.๕.๑๐๓) เอตฺถ ขุรจกฺเก, ปหรณจกฺเกติ อตฺโถ. ‘‘ปาทตเลสุ จกฺกานิ ชาตานี’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๕; ๓.๒๐๐, ๒๐๔; ม. นิ. ๒.๓๘๖) เอตฺถ ลกฺขเณ. อิธาปิ ลกฺขณจกฺเก ทฏฺฐพฺโพ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๔๘; อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๑๘๗; ๒.๔.๘; ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๒.๒.๔๔). ธชวชิรปฏากา, วฑฺฒมานงฺกุสาจิตนฺติ ธเชน จ วชิเรน จ ปฏากาย จ วฑฺฒมาเนน จ องฺกุเสน จ อาจิตํ อลงฺกตํ ปริวาริตํ ปาเทสุ จกฺกลกฺขณนฺติ อตฺโถ. จกฺกลกฺขเณ ปน คหิเต เสสลกฺขณานิ คหิตาเนว โหนฺติ. ตถา อสีติ อนุพฺยญฺชนานิ พฺยามปฺปภา จ. ตสฺมา เตหิ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณาสีติอนุพฺยญฺชนพฺยามปฺปภาหิ สมลงฺกโต ภควโต กาโย สพฺพผาลิผุลฺโล วิย ปาริจฺฉตฺตโก วิกสิตปทุมํ วิย กมลวนํ วิวิธรตนวิจิตฺตํ วิย นวกนกโตรณํ ตารามรีจิวิราชิตมิว คคนตลํ อิโต จิโต จ วิธาวมานา วิปฺผนฺทมานา ฉพฺพณฺณพุทฺธรสฺมิโย มุญฺจมาโน อติวิย โสภติ.

อิทานิ [Pg.60] ภควโต รูปกายธมฺมกายสมฺปตฺติทสฺสนตฺถํ –

๓๘.

‘‘รูเป สีเล สมาธิมฺหิ, ปญฺญาย จ อสาทิโส;

วิมุตฺติยา อสมสโม, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน’’ติ. – อยํ คาถา วุตฺตา;

ตตฺถ รูเปติ อยํ รูป-สทฺโท ขนฺธภวนิมิตฺตปจฺจยสรีรวณฺณสณฺฐานาทีสุ ทิสฺสติ. ยถาห – ‘‘ยํ กิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๓๖๑; ๓.๘๖, ๘๙; วิภ. ๒; มหาว. ๒๒) เอตฺถ รูปกฺขนฺเธ ทิสฺสติ. ‘‘รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวตี’’ติ (ธ. ส. ๑๖๐-๑๖๑; วิภ. ๖๒๔) เอตฺถ รูปภเว. ‘‘อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๓๘; ม. นิ. ๒.๒๔๙; อ. นิ. ๑.๔๓๕-๔๔๒; ธ. ส. ๒๐๔-๒๐๕) เอตฺถ กสิณนิมิตฺเต. ‘‘สรูปา, ภิกฺขเว, อุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา โน อรูปา’’ติ (อ. นิ. ๒.๘๓) เอตฺถ ปจฺจเย. ‘‘อากาโส ปริวาริโต รูปนฺตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๐๖) เอตฺถ สรีเร. ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๒๐๔, ๔๐๐; ๓.๔๒๑, ๔๒๕-๔๒๖; สํ. นิ. ๔.๖๐; กถา. ๔๖๕) เอตฺถ วณฺเณ. ‘‘รูปปฺปมาโณ รูปปฺปสนฺโน’’ติ (อ. นิ. ๔.๖๕) เอตฺถ สณฺฐาเน. อิธาปิ สณฺฐาเน ทฏฺฐพฺโพ (อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๑ รูปาทิวคฺควณฺณนา). สีเลติ จตุพฺพิเธ สีเล. สมาธิมฺหีติ ติวิเธปิ สมาธิมฺหิ. ปญฺญายาติ โลกิยโลกุตฺตราย ปญฺญาย. อสาทิโสติ อสทิโส อนุปโม. วิมุตฺติยาติ ผลวิมุตฺติยา. อสมสโมติ อสมา อตีตา พุทฺธา เตหิ อสเมหิ พุทฺเธหิ สีลาทีหิ สโมติ อสมสโม. เอตฺตาวตา ภควโต รูปกายสมฺปตฺติ ทสฺสิตา.

อิทานิ ภควโต กายพลาทึ ทสฺเสตุํ –

๓๙.

‘‘ทสนาคพลํ กาเย, ตุยฺหํ ปากติกํ พลํ;

อิทฺธิพเลน อสโม, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน’’ติ. – วุตฺตํ;

ตตฺถ ทสนาคพลนฺติ ทสฉทฺทนฺตนาคพลํ. ทุวิธญฺหิ ตถาคตสฺส พลํ – กายพลํ, ญาณพลญฺจาติ. ตตฺถ กายพลํ หตฺถิกุลานุสาเรน เวทิตพฺพํ. กถํ?

‘‘กาฬาวกญฺจ [Pg.61] คงฺเคยฺยํ, ปณฺฑรํ ตมฺพปิงฺคลํ;

คนฺธมงฺคลเหมญฺจ, อุโปสถฉทฺทนฺติเม ทสา’’ติ.(ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๔๘;

สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒.๒๒;

อ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๑๐.๒๑;

ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๑๙๘;

วิภ. อฏฺฐ. ๗๖๐;

อุทา. อฏฺฐ. ๗๕;

จูฬนิ. อฏฺฐ. ๘๑;

ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๒.๒.๔๔) –

อิมานิ ทส หตฺถิกุลานิ เวทิตพฺพานิ. กาฬาวโกติ ปกติหตฺถิกุลํ. ยํ ทสนฺนํ ปุริสานํ กายพลํ, ตํ เอกสฺส กาฬาวกสฺส หตฺถิโน พลํ. ยํ ทสนฺนํ กาฬาวกานํ พลํ, ตํ เอกสฺส คงฺเคยฺยสฺสาติ เอเตเนว อุปาเยน ยาว ฉทฺทนฺตพลํ เนตพฺพนฺติ. ยํ ทสนฺนํ ฉทฺทนฺตานํ พลํ, ตํ เอกสฺส ตถาคตสฺส พลํ, นารายนพลํ วชิรพลนฺติ อิทเมว วุจฺจติ. ตเทตํ ปกติหตฺถิคณนาย หตฺถิโกฏิสหสฺสานํ พลํ, ปุริสคณนาย ทสนฺนํ ปุริสโกฏิสหสฺสานํ พลํ โหติ. อิทํ ตาว ตถาคตสฺส ปกติกายพลํ, ญาณพลํ ปน อปฺปเมยฺยํ ทสพลญาณํ จตุเวสารชฺชญาณํ อฏฺฐสุ ปริสาสุ อกมฺปนญาณํ จตุโยนิปริจฺเฉทกญาณํ ปญฺจคติปริจฺเฉทกญาณํ จุทฺทส พุทฺธญาณานีติ เอวมาทิกํ ญาณพลํ. อิธ ปน กายพลํ อธิปฺเปตํ. กาเย, ตุยฺหํ ปากติกํ พลนฺติ ตญฺจ ปน ตว กาเย ปากติกพลนฺติ อตฺโถ. ตสฺมา ‘‘ทสนาคพล’’นฺติ ทสฉทฺทนฺตนาคพลนฺติ อตฺโถ.

อิทานิ ญาณพลํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิทฺธิพเลน อสโม, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน’’ติ อาห. ตตฺถ อิทฺธิพเลน อสโมติ วิกุพฺพนาธิฏฺฐานาทินา อิทฺธิพเลน อสโม อสทิโส อนุปโม. ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเนติ เทสนาญาเณปิ อสโมติ อตฺโถ.

อิทานิ ‘‘โย เอวมาทิคุณสมนฺนาคโต สตฺถา, โส สพฺพโลเกกนายโก, ตํ สตฺถารํ นมสฺสถา’’ติ ตถาคตสฺส ปณามเน นิโยคทสฺสนตฺถํ –

๔๐.

‘‘เอวํ สพฺพคุณูเปตํ, สพฺพงฺคสมุปาคตํ;

มหามุนึ การุณิกํ, โลกนาถํ นมสฺสถา’’ติ. – วุตฺตํ;

ตตฺถ เอวนฺติ วุตฺตปฺปการนิทสฺสเน นิปาโต. สพฺพคุณูเปตนฺติ เอตฺถ สพฺโพติ อยํ นิรวเสสวาจี. คุโณติ อยํ คุณ-สทฺโท อเนเกสุ อตฺเถสุ [Pg.62] ทิสฺสติ. ตถา เหส – ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, อหตานํ วตฺถานํ ทิคุณํ สงฺฆาฏิ’’นฺติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๕๔๖; มหาว. ๓๔๘) เอตฺถ ปฏลตฺเถ ทิสฺสติ. ‘‘อจฺเจนฺติ กาลา ตรยนฺติ รตฺติโย, วโยคุณา อนุปุพฺพํ ชหนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๔) เอตฺถ ราสตฺเถ. ‘‘สตคุณา ทกฺขิณา ปาฏิกงฺขิตพฺพา’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๗๙) เอตฺถ อานิสํสตฺเถ. ‘‘อนฺตํ อนฺตคุณํ’’ (ที. นิ. ๒.๓๗๗; ม. นิ. ๑.๑๑๐, ๓๐๒; ๒.๑๑๔; ๓.๑๕๔, ๓๔๙; ขุ. ปา. ๓.ทฺวตฺตึสาการ) ‘‘กยิรา มาลาคุเณ พหู’’ติ (ธ. ป. ๕๓) เอตฺถ พนฺธนตฺเถ. ‘‘อฏฺฐคุณสมุเปตํ, อภิญฺญาพลมาหริ’’นฺติ (พุ. วํ. ๒.๒๙) เอตฺถ สมฺปตฺติอตฺเถ. อิธาปิ สมฺปตฺติอตฺเถ ทฏฺฐพฺโพ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๕๔๖; ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๖๖; จูฬนิ. อฏฺฐ. ๑๓๖). ตสฺมา สพฺเพหิ โลกิยโลกุตฺตเรหิ คุเณหิ สพฺพสมฺปตฺตีหิ อุเปตํ สมนฺนาคตนฺติ อตฺโถ. สพฺพงฺคสมุปาคตนฺติ สพฺเพหิ พุทฺธคุเณหิ คุณงฺเคหิ วา สมุปาคตํ สมนฺนาคตํ. มหามุนินฺติ อญฺเญหิ ปจฺเจกพุทฺธาทีหิ มุนีหิ อธิกภาวโต มหนฺโต มุนีติ วุจฺจติ มหามุนิ. การุณิกนฺติ กรุณาคุณโยคโต การุณิกํ. โลกนาถนฺติ สพฺพโลเกกนาถํ, สพฺพโลเกหิ ‘‘อยํ โน ทุกฺโขปตาปสฺส อาหนฺตา สเมตา’’ติ เอวมาสีสียตีติ อตฺโถ.

อิทานิ ทสพลสฺส สพฺพนิปจฺจาการสฺส อรหภาวทสฺสนตฺถํ –

๔๑.

‘‘อภิวาทนํ โถมนญฺจ, วนฺทนญฺจ ปสํสนํ;

นมสฺสนญฺจ ปูชญฺจ, สพฺพํ อรหสี ตุวํ.

๔๒.

‘‘เย เกจิ โลเก วนฺทเนยฺยา, วนฺทนํ อรหนฺติ เย;

สพฺพเสฏฺโฐ มหาวีร, สทิโส เต น วิชฺชตี’’ติ. – วุตฺตํ;

ตตฺถ อภิวาทนนฺติ อญฺเญหิ อตฺตโน อภิวาทนการาปนํ. โถมนนฺติ ปรมฺมุขโต ถุติ. วนฺทนนฺติ ปณามนํ. ปสํสนนฺติ สมฺมุขโต ปสํสนํ. นมสฺสนนฺติ อญฺชลิกรณํ, มนสา นมสฺสนํ วา. ปูชนนฺติ มาลาคนฺธวิเลปนาทีหิ ปูชนญฺจ. สพฺพนฺติ สพฺพมฺปิ ตํ วุตฺตปฺปการํ สกฺการวิเสสํ ตุวํ อรหสิ ยุตฺโตติ อตฺโถ. เย เกจิ โลเก วนฺทเนยฺยาติ เย เกจิ โลเก วนฺทิตพฺพา วนฺทนียา วนฺทนํ อรหนฺติ. เยติ เย ปน โลเก [Pg.63] วนฺทนํ อรหนฺติ. อิทํ ปน ปุริมปทสฺเสว เววจนํ. สพฺพเสฏฺโฐติ สพฺเพสํ เตสํ เสฏฺโฐ อุตฺตโม, ตฺวํ มหาวีร สทิโส เต โลเก โกจิ น วิชฺชตีติ อตฺโถ.

อถ ภควติ ยมกปาฏิหาริยํ ทสฺเสตฺวา รตนจงฺกมํ มาเปตฺวา ตตฺร จงฺกมมาเน อายสฺมา สาริปุตฺโต ราชคเห วิหรติ คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเต ปญฺจหิ ปริวารภิกฺขุสเตหิ. อถ เถโร ภควนฺตํ โอโลเกนฺโต อทฺทส กปิลปุเร อากาเส รตนจงฺกเม จงฺกมมานํ. เตน วุตฺตํ –

๔๓.

‘‘สาริปุตฺโต มหาปญฺโญ, สมาธิชฺฌานโกวิโท;

คิชฺฌกูเฏ ฐิโตเยว, ปสฺสติ โลกนายก’’นฺติ. – อาทิ;

ตตฺถ สาริปุตฺโตติ รูปสาริยา นาม พฺราหฺมณิยา ปุตฺโตติ สาริปุตฺโต. มหาปญฺโญติ มหติยา โสฬสวิธาย ปญฺญาย สมนฺนาคโตติ มหาปญฺโญ. สมาธิชฺฌานโกวิโทติ เอตฺถ สมาธีติ จิตฺตํ สมํ อาทหติ อารมฺมเณ ฐเปตีติ สมาธิ. โส ติวิโธ โหติ สวิตกฺกสวิจาโร อวิตกฺกวิจารมตฺโต อวิตกฺกอวิจาโร สมาธีติ. ฌานนฺติ ปฐมชฺฌานํ ทุติยชฺฌานํ ตติยชฺฌานํ จตุตฺถชฺฌานนฺติ อิเมหิ ปฐมชฺฌานาทีหิ เมตฺตาฌานาทีนิปิ สงฺคหิตาเนว โหนฺติ, ฌานมฺปิ ทุวิธํ โหติ ลกฺขณูปนิชฺฌานํ อารมฺมณูปนิชฺฌานนฺติ. ตตฺถ อนิจฺจาทิลกฺขณํ อุปนิชฺฌายตีติ วิปสฺสนาญาณํ ‘‘ลกฺขณูปนิชฺฌาน’’นฺติ วุจฺจติ. ปฐมชฺฌานาทิกํ ปน อารมฺมณูปนิชฺฌานโต ปจฺจนีกฌาปนโต วา ฌานนฺติ วุจฺจติ. สมาธีสุ จ ฌาเนสุ จ โกวิโทติ สมาธิชฺฌานโกวิโท, สมาธิชฺฌานกุสโลติ อตฺโถ. คิชฺฌกูเฏติ เอวํนามเก ปพฺพเต ฐิโตเยว ปสฺสตีติ ปสฺสิ.

๔๔. สุผุลฺลํ สาลราชํ วาติ สมวฏฺฏกฺขนฺธํ สมุคฺคตวิปุลโกมลผลปลฺลวงฺกุรสมลงฺกตสาขํ สพฺพผาลิผุลฺลํ สาลราชํ วิย สีลมูลํ สมาธิกฺขนฺธํ ปญฺญาสาขํ อภิญฺญาปุปฺผํ วิมุตฺติผลํ ทสพลสาลราชํ โอโลเกสีติ เอวํ โอโลกปเทน สมฺพนฺโธ. จนฺทํว คคเน ยถาติ อพฺภาหิมธูมรโชราหุปสคฺควินิมุตฺตํ ตารคณปริวุตํ สรทสมเย ปริปุณฺณํ วิย [Pg.64] รชนิกรํ สพฺพกิเลสติมิรวิธมนกรํ เวเนยฺยชนกุมุทวนวิกสนกรํ มุนิวรรชนิกรํ โอโลเกตีติ อตฺโถ. ยถาติ นิปาตมตฺตํ. มชฺฌนฺหิเกว สูริยนฺติ มชฺฌนฺหิกสมเย สิริยา ปฏุตรกิรณมาลินํ อํสุมาลินมิว วิโรจมานํ. นราสภนฺติ นรวสภํ.

๔๕. ชลนฺตนฺติ ททฺทฬฺหมานํ, สรทสมยํ ปริปุณฺณจนฺทสสฺสิริกจารุวทนโสภํ ลกฺขณานุพฺยญฺชนสมลงฺกตวรสรีรํ ปรมาย พุทฺธสิริยา วิโรจมานนฺติ อตฺโถ. ทีปรุกฺขํ วาติ อาโรปิตทีปํ ทีปรุกฺขมิว. ตรุณสูริยํว อุคฺคตนฺติ อภินโวทิตาทิจฺจมิว, โสมฺมภาเวน ชลนฺตนฺติ อตฺโถ. สูริยสฺส ตรุณภาโว ปน อุทยํ ปฏิจฺจ วุจฺจติ. น หิ จนฺทสฺส วิย หานิวุทฺธิโย อตฺถิ. พฺยามปฺปภานุรญฺชิตนฺติ พฺยามปฺปภาย อนุรญฺชิตํ. ธีรํ ปสฺสติ โลกนายกนฺติ สพฺพโลเกกธีรํ ปสฺสติ นายกนฺติ อตฺโถ.

อถายสฺมา ธมฺมเสนาปติ อติสีตลสลิลธรนิกรปริจุมฺพิตกูเฏ นานาวิธสุรภิตรุกุสุมวาสิตกูเฏ ปรมรุจิรจิตฺตกูเฏ คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเต ฐตฺวาว ทสหิ จกฺกวาฬสหสฺเสหิ อาคเตหิ เทวพฺรหฺมคเณหิ ปริวุตํ ภควนฺตํ อนุตฺตราย พุทฺธสิริยา อโนปมาย พุทฺธลีฬาย สพฺพรตนมเย จงฺกเม จงฺกมมานํ ทิสฺวา – ‘‘หนฺทาหํ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา พุทฺธคุณปริทีปนํ พุทฺธวํสเทสนํ ยาเจยฺย’’นฺติ จินฺเตตฺวา อตฺตนา สทฺธึ วสมานานิ ปญฺจ ภิกฺขุสตานิ สนฺนิปาเตสิ. เตน วุตฺตํ –

๔๖.

‘‘ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ, กตกิจฺจาน ตาทินํ;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, ขเณน สนฺนิปาตยี’’ติ.

ตตฺถ ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานนฺติ ปญฺจ ภิกฺขุสตานิ, อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. กตกิจฺจานนฺติ จตูสุ สจฺเจสุ จตูหิ มคฺเคหิ ปริญฺญาปหานสจฺฉิกิริยภาวนาวเสน ปรินิฏฺฐิตโสฬสกิจฺจานนฺติ อตฺโถ. ขีณาสวานนฺติ ปริกฺขีณจตุราสวานํ. วิมลานนฺติ วิคตมลานํ, ขีณาสวตฺตา วา วิมลานํ ปรมปริสุทฺธจิตฺตสนฺตานานนฺติ อตฺโถ. ขเณนาติ ขเณเยว. สนฺนิปาตยีติ สนฺนิปาเตสิ.

อิทานิ [Pg.65] เตสํ ภิกฺขูนํ สนฺนิปาเต คมเน จ การณํ ทสฺสนตฺถํ –

๔๗.

‘‘โลกปฺปสาทนํ นาม, ปาฏิหีรํ นิทสฺสยิ;

อมฺเหปิ ตตฺถ คนฺตฺวาน, วนฺทิสฺสาม มยํ ชินํ.

๔๘.

‘‘เอถ สพฺเพ คมิสฺสาม, ตุจฺฉิสฺสาม มยํ ชินํ;

กงฺขํ วิโนทยิสฺสาม, ปสฺสิตฺวา โลกนายก’’นฺติ. – อิมา คาถาโย วุตฺตา;

ตตฺถ โลกปฺปสาทนํ นามาติ โลกสฺส ปสาทกรณโต โลกปฺปสาทนํ ปาฏิหีรํ วุจฺจติ. ‘‘อุลฺโลกปฺปสาทนํ นามาติปิ ปาโฐ, ตสฺส โลกวิวรณปาฏิหาริยนฺติ อตฺโถ. ตํ ปน อุทฺธํ อกนิฏฺฐภวนโต เหฏฺฐา ยาว อวีจิ เอตฺถนฺตเร เอกาโลกํ กตฺวา เอตฺถนฺตเร สพฺเพสมฺปิ สตฺตานํ อญฺญมญฺญํ ทสฺสนกรณาธิฏฺฐานนฺติ วุจฺจติ. นิทสฺสยีติ ทสฺเสสิ. อมฺเหปีติ มยมฺปิ. ตตฺถาติ ยตฺถ ภควา, ตตฺถ คนฺตฺวานาติ อตฺโถ. วนฺทิสฺสามาติ มยํ ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทิสฺสาม. เอตฺถ ปน อมฺเหปิ, มยนฺติ อิเมสํ ทฺวินฺนํ สทฺทานํ ปุริมสฺส คมนกิริยาย สมฺพนฺโธ ทฏฺฐพฺโพ, ปจฺฉิมสฺส วนฺทนกิริยาย. อิตรถา หิ ปุนรุตฺติโทสโต น มุจฺจติ.

เอถาติ อาคจฺฉถ. กงฺขํ วิโนทยิสฺสามาติ เอตฺถาห – ขีณาสวานํ ปน กงฺขา นาม กาจิปิ นตฺถิ, กสฺมา เถโร เอวมาหาติ? สจฺจเมเวตํ, ปฐมมคฺเคเนว สมุจฺเฉทํ คตา. ยถาห –

‘‘กตเม ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพาติ? จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา วิจิกิจฺฉาสหคโต จิตฺตุปฺปาโท อปายคมนีโย โลโภ โทโส โมโห มาโน ตเทกฏฺฐา จ กิเลสา’’ติ (ธ. ส. ๑๔๐๕ โถกํ วิสทิสํ).

น ปเนสา วิจิกิจฺฉาสงฺขาตา กงฺขาติ, กินฺตุ ปญฺญตฺติอชานนํ นาม. เถโร ปน ภควนฺตํ พุทฺธวํสํ ปุจฺฉิตุกาโม, โส ปน พุทฺธานํเยว วิสโย, น ปจฺเจกพุทฺธพุทฺธสาวกานํ, ตสฺมา เถโร อวิสยตฺตา เอวมาหาติ เวทิตพฺพํ. วิโนทยิสฺสามาติ วิโนเทสฺสาม.

อถ [Pg.66] โข เต ภิกฺขู เถรสฺส วจนํ สุตฺวา อตฺตโน อตฺตโน ปตฺตจีวรมาทาย สุวมฺมิตา วิย มหานาคา ปภินฺนกิเลสา ฉินฺนพนฺธนา อปฺปิจฺฉา สนฺตุฏฺฐา ปวิวิตฺตา อสํสฏฺฐา สีลสมาธิปญฺญาวิมุตฺติวิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปนฺนา ตรมานา สนฺนิปตฺตึสุ. เตน วุตฺตํ –

๔๙.

‘‘สาธูติ เต ปฏิสฺสุตฺวา, นิปกา สํวุตินฺทฺริยา;

ปตฺตจีวรมาทาย, ตรมานา อุปาคมุ’’นฺติ.

ตตฺถ สาธูติ อยํ สาธุ-สทฺโท อายาจนสมฺปฏิจฺฉนสมฺปหํสนสุนฺทราทีสุ ทิสฺสติ. ตถา เหส – ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต ภควา, สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตู’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๙๕; ๕.๓๘๒; อ. นิ. ๔.๒๕๗) อายาจเน ทิสฺสติ. ‘‘สาธุ, ภนฺเตติ โข โส ภิกฺขุ ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๘๖) สมฺปฏิจฺฉเน. ‘‘สาธุ สาธุ, สาริปุตฺตา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๔๙) สมฺปหํสเน.

‘‘สาธุ ธมฺมรุจิ ราชา, สาธุ ปญฺญาณวา นโร;

สาธุ มิตฺตานมทฺทุพฺโภ, ปาปสฺสากรณํ สุข’’นฺติ. –

อาทีสุ (ชา. ๒.๑๘.๑๐๑) สุนฺทเร. อิธ สมฺปฏิจฺฉเน. ตสฺมา สาธุ สุฏฺฐูติ เถรสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวาติ อตฺโถ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๘๙; ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑ สุตฺตนิกฺเขปวณฺณนา; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๑๕ อคฺคิกภารทฺวาชสุตฺตวณฺณนา). นิปกาติ ปณฺฑิตา ปญฺญวนฺตา. สํวุตินฺทฺริยาติ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารา, อินฺทฺริยสํวรสมนฺนาคตาติ อตฺโถ. ตรมานาติ ตุริตา. อุปาคมุนฺติ เถรํ อุปสงฺกมึสุ.

๕๐-๑. อิทานิ ธมฺมเสนาปติสฺส ปวตฺตึ ทสฺเสนฺเตหิ สงฺคีติการเกหิ ‘‘ขีณาสเวหิ วิมเลหี’’ติอาทิคาถาโย วุตฺตา ตตฺถ ทนฺเตหีติ กาเยน จ จิตฺเตน จ ทนฺเตหิ. อุตฺตเม ทเมติ อรหตฺเต, นิมิตฺตตฺเถ ภุมฺมํ ทฏฺฐพฺพํ. เตหิ ภิกฺขูหีติ ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ. มหาคณีติ สีลาทีหิ จ สงฺขฺยาวเสน จ มหนฺโต คโณ อสฺส อตฺถีติ มหาคณี, นานาปทวเสน วา สีลาทีหิ คุเณหิ มหนฺโต คโณติ มหาคโณ, มหาคโณ อสฺส อตฺถีติ มหาคณี. ลฬนฺโต เทโวว คคเนติ อิทฺธิวิลาเสน วิลาเสนฺโต เทโว วิย คคนตเล ภควนฺตํ อุปสงฺกมีติ อตฺโถ.

๕๒. อิทานิ [Pg.67] ‘‘เต อิตฺถมฺภูตา อุปสงฺกมึสู’’ติ อุปสงฺกมวิธานทสฺสนตฺถํ ‘‘อุกฺกาสิตญฺจ ขิปิต’’นฺติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ อุกฺกาสิตญฺจาติ อุกฺกาสิตสทฺทญฺจ. ขิปิตนฺติ ขิปิตสทฺทญฺจ. อชฺฌุเปกฺขิยาติ อุเปกฺขิตฺวา, ตํ อุภยํ อกตฺวาติ อธิปฺปาโย. สุพฺพตาติ สุวิมลธุตคุณา. สปฺปติสฺสาติ สหปติสฺสยา, นีจวุตฺติโนติ อตฺโถ.

๕๓. สยมฺภุนฺติ สยเมว อญฺญาปเทสํ วินา ปารมิโย ปูเรตฺวา อธิคตพุทฺธภาวนฺติ อตฺโถ. อจฺจุคฺคตนฺติ อภินโวทิตํ. จนฺทํ วาติ จนฺทํ วิย, นเภ ชลนฺตํ ภควนฺตํ คคเน จนฺทํ วิย ปสฺสนฺตีติ เอวํ ปทสมฺพนฺโธ ทฏฺฐพฺโพ. อิธาปิ ยถา-สทฺโท นิปาตมตฺโตว.

๕๔. วิชฺชุํ วาติ วิชฺชุฆนํ วิย. ยทิ จิรฏฺฐิติกา อจิรปฺปภา อสฺส ตาทิสนฺติ อตฺโถ. คคเน ยถาติ อากาเส ยถา, อิธาปิ ยถา-สทฺโท นิปาตมตฺโตว. อิโต ปรมฺปิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ ยถา-สทฺโท นิปาตมตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

๕๕. รหทมิว วิปฺปสนฺนนฺติ อติคมฺภีรวิตฺถตํ มหารหทํ วิย อนาวิลํ วิปฺปสนฺนํ สลิลํ. สุผุลฺลํ ปทุมํ ยถาติ สุวิกสิตปทุมวนํ รหทมิวาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘สุผุลฺลํ กมลํ ยถา’’ติปิ ปาโฐ, ตสฺส กมนียภาเวน สุผุลฺลํ กมลวนมิวาติ อตฺโถ.

๕๖. อถ เต ภิกฺขู ธมฺมเสนาปติปฺปมุขา อญฺชลึ สิรสิ กตฺวา ทสพลสฺส จกฺกาลงฺกตตเลสุ ปาเทสุ นิปตึสูติ อตฺโถ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน, ตุฏฺฐหฏฺฐา ปโมทิตา’’ติอาทิ. ตตฺถ นิปตนฺตีติ นิปตึสุ, วนฺทึสูติ อตฺโถ. จกฺกลกฺขเณติ จกฺกํ ลกฺขณํ ยสฺมึ ปาเท โส ปาโท จกฺกลกฺขโณ, ตสฺมึ จกฺกลกฺขเณ. ชาติวเสน ‘‘ปาเท’’ติ วุตฺตํ, สตฺถุโน จกฺกาลงฺกตตเลสุ ปาเทสุ นิปตึสูติ อตฺโถ.

๕๗. อิทานิ เตสํ เกสญฺจิ เถรานํ นามํ ทสฺเสนฺเตหิ ‘‘สาริปุตฺโต มหาปญฺโญ, โกรณฺฑสมสาทิโส’’ติอาทิ คาถาโย วุตฺตา. ตตฺถ โกรณฺฑสมสาทิโสติ โกรณฺฑกุสุมสทิสวณฺโณ, ยทิ เอวํ ‘‘โกรณฺฑสโม’’ติ วา, ‘‘โกรณฺฑสทิโส’’ติ วา วตฺตพฺพํ, กึ ทฺวิกฺขตฺตุํ [Pg.68] ‘‘สมสาทิโส’’ติ วุตฺตนฺติ เจ? นายํ โทโส, ตาทิโส โกรณฺฑสมตฺตา โกรณฺฑสทิสภาเวเนว โกรณฺฑสมสาทิโส. น ปนาธิกวจนวเสนาติ อธิปฺปาโย. สมาธิชฺฌานกุสโลติ เอตฺถ อยํ กุสล-สทฺโท ตาว อโรคฺยานวชฺชเฉกสุขวิปากาทีสุ ทิสฺสติ. อยญฺหิ ‘‘กจฺจิ นุ โภโต กุสลํ, กจฺจิ โภโต อนามย’’นฺติอาทีสุ (ชา. ๑.๑๕.๑๔๖; ๒.๒๐.๑๒๙) อาโรคฺเย ทิสฺสติ. ‘‘กตโม ปน, ภนฺเต, กายสมาจาโร กุสโล? โย โข, มหาราช, กายสมาจาโร อนวชฺโช’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๖๑) เอวมาทีสุ อนวชฺเช. ‘‘กุสโล ตฺวํ รถสฺส องฺคปจฺจงฺคาน’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๘๗) เฉเก. ‘‘กุสลสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๔๓๑ อาทโย) สุขวิปาเก. อิธ ปน เฉเก ทฏฺฐพฺโพ. วนฺทเตติ วนฺทิตฺถ.

๕๘. คชฺชิตาติ คชฺชนฺตีติ คชฺชิตา. กาลเมโฆ วาติ นีลสลิลธโร วิย คชฺชิตา อิทฺธิวิสเยติ อธิปฺปาโย. นีลุปฺปลสมสาทิโสติ นีลกุวลยสทิสวณฺโณ. เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนเวตฺถาปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. โมคฺคลฺลาโนติ เอวํ โคตฺตวเสน ลทฺธนาโม โกลิโต.

๕๙. มหากสฺสโปปิ จาติ อุรุเวลกสฺสปนทีกสฺสปคยากสฺสปกุมารกสฺสเป ขุทฺทานุขุทฺทเก เถเร อุปาทาย อยํ มหา, ตสฺมา ‘‘มหากสฺสโป’’ติ วุตฺโต. ปิ จาติ สมฺภาวนสมฺปิณฺฑนตฺโถ. อุตฺตตฺตกนกสนฺนิโภติ สนฺตตฺตสุวณฺณสทิสฉวิวณฺโณ. ธุตคุเณติ เอตฺถ กิเลสธุนนโต ธมฺโม ธุโต นาม, ธุตคุโณ นาม ธุตธมฺโม. กตโม ปน ธุตธมฺโม นาม? อปฺปิจฺฉตา, สนฺตุฏฺฐิตา, สลฺเลขตา, ปวิเวกตา, อิทมฏฺฐิกตาติ อิเม ธุตงฺคเจตนาย ปริวารภูตา ปญฺจ ธมฺมา ‘‘อปฺปิจฺฉํเยว นิสฺสายา’’ติอาทิวจนโต ธุตธมฺมา นาม. อถ วา กิเลเส ธุนนโต ญาณํ ธุตํ นาม, ตสฺมึ ธุตคุเณ. อคฺคนิกฺขิตฺโตติ อคฺโค เสฏฺโฐ โกฏิภูโตติ ฐปิโต. ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ ธุตวาทานํ ยทิทํ มหากสฺสโป’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๘๘, ๑๙๑) ฐานนฺตเร ฐปิโตติ อตฺโถ. อยํ ปน อคฺค-สทฺโท อาทิโกฏิโกฏฺฐาสเสฏฺฐาทีสุ ทิสฺสติ. ตถา เหส – ‘‘อชฺชตคฺเค, สมฺม โทวาริก[Pg.69], อาวรามิ ทารํ นิคณฺฐานํ นิคณฺฐีน’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๗๐) อาทิมฺหิ ทิสฺสติ. ‘‘เตเนว องฺคุลคฺเคน ตํ องฺคุลคฺคํ ปรามเสยฺย’’ (กถา. ๔๔๑), ‘‘อุจฺฉคฺคํ เวฬคฺค’’นฺติอาทีสุ โกฏิยํ. ‘‘อมฺพิลคฺคํ วา มธุรคฺคํ วา’’ (สํ. นิ. ๕.๓๗๔) ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, วิหารคฺเคน วา ปริเวณคฺเคน วา ภาเชตุ’’นฺติอาทีสุ (จูฬว. ๓๑๘) โกฏฺฐาเส. ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สตฺตา อปทา วา ทฺวิปทา วา…เป… ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๓๔) เสฏฺเฐ. สฺวายมิธ เสฏฺเฐ ทฏฺฐพฺโพ. โกฏิยมฺปิ วตฺตติ. เถโร อตฺตโน ฐาเน เสฏฺโฐ เจว โกฏิภูโต จ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อคฺคนิกฺขิตฺโต’’ติ, อคฺโค เสฏฺโฐ โกฏิภูโตติ อตฺโถ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๕๐ สรณคมนกถา; ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑๕). โถมิโตติ ปสํสิโต เทวมนุสฺสาทีหิ. สตฺถุ วณฺณิโตติ สตฺถารา วณฺณิโต ถุโต, ‘‘กสฺสโป, ภิกฺขเว, จนฺทูปโม กุลานิ อุปสงฺกมติ อปกสฺเสว กายํ อปกสฺส จิตฺตํ นิจฺจนวโก กุเลสุ อปฺปคพฺโภ’’ติ เอวมาทีหิ อเนเกหิ สุตฺตนเยหิ (สํ. นิ. ๒.๑๔๖) วณฺณิโต ปสตฺโถ, โสปิ ภควนฺตํ วนฺทตีติ อตฺโถ.

๖๐. ทิพฺพจกฺขูนนฺติ ทิพฺพํ จกฺขุ เยสํ อตฺถิ เต ทิพฺพจกฺขู, เตสํ ทิพฺพจกฺขูนํ ภิกฺขูนํ อคฺโค เสฏฺโฐติ อตฺโถ. ยถาห – ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ ทิพฺพจกฺขุกานํ ยทิทํ อนุรุทฺโธ’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๘๘, ๑๙๒). อนุรุทฺธตฺเถโร ภควโต จูฬปิตุโน อมิโตทนสฺส นาม สกฺกสฺส ปุตฺโต มหานามสฺส กนิฏฺฐภาตา มหาปุญฺโญ ปรมสุขุมาโล, โส อตฺตสตฺตโม นิกฺขมิตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต, ตสฺส ปพฺพชฺชานุกฺกโม สงฺฆเภทกกฺขนฺธเก (จูฬว. ๓๓๐ อาทโย) อาคโตว. อวิทูเร วาติ ภควโต สนฺติเกเยว.

๖๑. อาปตฺติอนาปตฺติยาติ อาปตฺติยญฺจ อนาปตฺติยญฺจ โกวิโท. สเตกิจฺฉายาติ สปฺปฏิกมฺมายปิ อปฺปฏิกมฺมายปิ จาติ อตฺโถ. ตตฺถ สปฺปฏิกมฺมา สา ฉพฺพิธา โหติ, อปฺปฏิกมฺมา สา ปาราชิกาปตฺติ. ‘‘อาปตฺติอนาปตฺติยา, สเตกิจฺฉาย โกวิโท’’ติปิ ปาโฐ, โสเยว อตฺโถ. วินเยติ วินยปิฏเก. อคฺคนิกฺขิตฺโตติ ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว[Pg.70], มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ วินยธรานํ ยทิทํ, อุปาลี’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๑๙, ๒๒๘) เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิโตติ อตฺโถ. อุปาลีติ อุปาลิตฺเถโร. สตฺถุ วณฺณิโตติ สตฺถารา วณฺณิโต ปสตฺโถ. เถโร กิร ตถาคตสฺเสว สนฺติเก วินยปิฏกํ อุคฺคณฺหิตฺวา ภารุกจฺฉกวตฺถุํ (ปารา. ๗๘), อชฺชุกวตฺถุํ (ปารา. ๑๕๘), กุมารกสฺสปวตฺถุนฺติ (ม. นิ. ๑.๒๔๙) อิมานิ ตีณิ วตฺถูนิ สพฺพญฺญุตญฺญาเณน สทฺธึ สํสนฺทิตฺวา กเถสิ. ตสฺมา เถโร วินยธรานํ อคฺโคติ เอวมาทินา นเยน สตฺถารา วณฺณิโตติ วุตฺโต.

๖๒. สุขุมนิปุณตฺถปฏิวิทฺโธติ ปฏิวิทฺธสุขุมนิปุณตฺโถ, ปฏิวิทฺธทุทฺทสนิปุณตฺโถติ อตฺโถ. กถิกานํ ปวโรติ ธมฺมกถิกานํ เสฏฺโฐ. ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ ธมฺมกถิกานํ ยทิทํ ปุณฺโณ มนฺตาณิปุตฺโต’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๘๘, ๑๙๖) เอตทคฺคปาฬิยํ อาโรปิโต. เตน วุตฺตํ ‘‘กถิกานํ ปวโร’’ติ. คณีติ สสงฺโฆ. เถรสฺส กิร สนฺติเก ปพฺพชิตา กุลปุตฺตา ปญฺจสตา อเหสุํ. สพฺเพปิ เต ทสพลสฺส ชาตภูมิกา ชาตรฏฺฐวาสิโน สพฺเพว ขีณาสวา สพฺเพว ทสกถาวตฺถุลาภิโน. เตน วุตฺตํ ‘‘คณี’’ติ. อิสีติ เอสติ คเวสติ กุสเล ธมฺเมติ อิสิ. มนฺตาณิยา ปุตฺโตติ มนฺตาณิยา นาม พฺราหฺมณิยา ปุตฺโต. ปุณฺโณติ ตสฺส นามํ. วิสฺสุโตติ อตฺตโน อปฺปิจฺฉตาทีหิ คุเณหิ วิสฺสุโต.

อญฺญาสิโกณฺฑญฺญตฺเถโร ปน สตฺถริ อภิสมฺโพธึ ปตฺวา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺเก อนุปุพฺเพน อาคนฺตฺวา ราชคหํ อุปนิสฺสาย วิหรนฺเต กปิลวตฺถุํ อาคนฺตฺวา อตฺตโน ภาคิเนยฺยํ ปุณฺณํ นาม มาณวํ ปพฺพาเชตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา อาปุจฺฉิตฺวา นิวาสตฺถาย สยํ ฉทฺทนฺตทหํ คโต. ปุณฺโณ ปน ภควนฺตํ ทสฺสนาย เถเรน สทฺธึ อาคนฺตฺวา – ‘‘มยฺหํ ปพฺพชิตกิจฺจํ มตฺถกํ ปาเปตฺวาว ทสพลสฺส สนฺติกํ คมิสฺสามี’’ติ กปิลปุเรเยว โอหีโน, โส โยนิโสมนสิการํ กโรนฺโต นจิรสฺเสว อรหตฺตํ ปตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิ. เอตฺถ ปน อนุรุทฺธตฺเถโร จ อุปาลิตฺเถโร จ อิเม ทฺเว เถรา ภควโต กปิลวตฺถุปุรํ ปวิสิตฺวา ญาติสมาคมทิวเส ปพฺพชิตา วิย ทสฺสิตา, ตํ ปน ขนฺธกปาฬิยา อฏฺฐกถาย จ น สเมติ. วีมํสิตฺวา คเหตพฺพํ.

อถ [Pg.71] สตฺถา สาริปุตฺตตฺเถราทีนํ ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ จิตฺตาจารมญฺญาย อตฺตโน คุเณ กเถตุมารภิ. เตน วุตฺตํ –

๖๓.

‘‘เอเตสํ จิตฺตมญฺญาย, โอปมฺมกุสโล มุนิ;

กงฺขจฺเฉโท มหาวีโร, กเถสิ อตฺตโน คุณ’’นฺติ.

ตตฺถ โอปมฺมกุสโลติ อุปมาย กุสโล. กงฺขจฺเฉโทติ สพฺพสตฺตานํ สํสยจฺเฉทโก.

อิทานิ เต อตฺตโน คุเณ กเถสิ, เต ทสฺเสตุํ –

๖๔.

‘‘จตฺตาโร เต อสงฺขฺเยยฺยา, โกฏิ เยสํ น นายติ;

สตฺตกาโย จ อากาโส, จกฺกวาฬา จนนฺตกา;

พุทฺธญาณํ อปฺปเมยฺยํ, น สกฺกา เอเต วิชานิตุ’’นฺติ. – วุตฺตํ;

ตตฺถ จตฺตาโรติ คณนปริจฺเฉโท. เอเตติ อิทานิ วตฺตพฺเพ อตฺเถ นิทสฺเสติ. อสงฺขฺเยยฺยาติ สงฺขฺยาตุมสกฺกุเณยฺยตฺตา อสงฺขฺเยยฺยา, คณนปถํ วีติวตฺตาติ อตฺโถ. โกฏีติอาทิ วา อนฺโต วา มริยาทา. เยสนฺติ เยสํ จตุนฺนํ อสงฺขฺเยยฺยานํ. น นายตีติ น ปญฺญายติ. อิทานิ เต วุตฺตปฺปกาเร จตฺตาโร อสงฺขฺเยยฺเย ทสฺเสตุํ ‘‘สตฺตกาโย’’ติอาทิ วุตฺตํ. สตฺตกาโยติ สตฺตสมูโห, สตฺตกาโย อนนฺโต อปริมาโณ อปฺปเมยฺโย. ตถา อากาโส อากาสสฺสาปิ อนฺโต นตฺถิ. ตถา จกฺกวาฬานิ อนนฺตานิ เอว. พุทฺธญาณํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ อปฺปเมยฺยํ. น สกฺกา เอเต วิชานิตุนฺติ ยสฺมา ปเนเต อนนฺตา, ตสฺมา น สกฺกา วิชานิตุํ.

๖๕. อิทานิ สตฺถา อตฺตโน อิทฺธิวิกุพฺพเน สญฺชาตจฺฉริยพฺภุตานํ เทวมนุสฺสาทีนํ กินฺนาเมตํ อจฺฉริยํ, อิโตปิ วิสิฏฺฐตรํ อจฺฉริยํ อพฺภุตํ อตฺถิ, มม ตํ สุณาถาติ ธมฺมเทสนํ วฑฺเฒนฺโต –

‘‘กิเมตํ อจฺฉริยํ โลเก, ยํ เม อิทฺธิวิกุพฺพนํ;

อญฺเญ พหู อจฺฉริยา, อพฺภุตา โลมหํสนา’’ติ. – อาทิมาห;

ตตฺถ [Pg.72] กินฺติ ปฏิกฺเขปวจนํ.เอตนฺติ อิทํ อิทฺธิวิกุพฺพนํ สนฺธายาห. ยนฺติ อยํ ยํ-สทฺโท ‘‘ยํ ตํ อปุจฺฉิมฺห อกิตฺตยี โน, อญฺญํ ตํ ปุจฺฉาม ตทิงฺฆ พฺรูหี’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๑๐๕๘; มหานิ. ๑๑๐; จูฬนิ. เมตฺตคูมาณวปุจฺฉา ๗๗) อุปโยควจเน ทิสฺสติ. ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส; ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา ทฺเว อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๗๗; วิภ. ๘๐๙; มิ. ป. ๕.๑.๑) เอตฺถ การณวจเน. ‘‘ยํ วิปสฺสี ภควา กปฺเป อุทปาที’’ติ (ที. นิ. ๒.๔) เอตฺถ ภุมฺเม. ‘‘ยํ โข เม, ภนฺเต, เทวานํ ตาวตึสานํ สมฺมุขา สุตํ สมฺมุขา ปฏิคฺคหิตํ, อาโรเจมิ ตํ ภควโต’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๙๓) ปจฺจตฺตวจเน. อิธาปิ ปจฺจตฺตวจเน ทฏฺฐพฺโพ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔). อญฺเญ พหู มม อจฺฉริยา อพฺภุตวิเสสา สนฺตีติ ทีเปติ.

อิทานิ เต อจฺฉริเย ทสฺเสนฺโต –

๖๖.

‘‘ยทาหํ ตุสิเต กาเย, สนฺตุสิโต นามหํ ตทา;

ทสสหสฺสี สมาคมฺม, ยาจนฺติ ปญฺชลี มม’’นฺติ. – อาทิมาห;

ตตฺถ ยทาติ ยสฺมึ กาเล. อหนฺติ อตฺตานํ นิทฺทิสติ. ตุสิเต กาเยติ ตุสิตสงฺขาเต เทวนิกาเย. ยทา ปนาหํ สมตฺตึสปารมิโย ปูเรตฺวา ปญฺจมหาปริจฺจาเค ปริจฺจชิตฺวา ญาตตฺถจริยโลกตฺถจริยพุทฺธตฺถจริยานํ โกฏึ ปตฺวา สตฺตสตกมหาทานานิ ทตฺวา สตฺตกฺขตฺตุํ ปถวึ กมฺเปตฺวา เวสฺสนฺตรตฺตภาวโต จวิตฺวา ทุติเย จิตฺตวาเร ตุสิตภวเน นิพฺพตฺโต ตทาปิ สนฺตุสิโต นาม เทวราชา อโหสึ. ทสสหสฺสี สมาคมฺมาติ ทสสหสฺสจกฺกวาเฬสุ เทวตา สนฺนิปติตฺวาติ อตฺโถ. ยาจนฺติ ปญฺชลี มมนฺติ มํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘มาริส, ตยา ทส ปารมิโย ปูเรนฺเตน น สกฺกสมฺปตฺตึ น มาร น พฺรหฺม น จกฺกวตฺติสมฺปตฺตึ ปตฺเถนฺเตน ปูริตา, โลกนิตฺถรณตฺถาย ปน พุทฺธตฺตํ ปตฺถยมาเนน ปูริตา, โส ตว กาโล, มาริส, พุทฺธตฺตาย สมโย, มาริส, พุทฺธตฺตายา’’ติ (ชา. อฏฺฐ. ๑.นิทานกถา, อวิทูเรนิทานกถา) ยาจนฺติ มมนฺติ. เตน วุตฺตํ –

๖๗.

‘‘กาโล โข เต มหาวีร, อุปฺปชฺช มาตุกุจฺฉิยํ;

สเทวกํ ตารยนฺโต, พุชฺฌสฺสุ อมตํ ปท’’นฺติ.

ตตฺถ [Pg.73] กาโล เตติ กาโล ตว, อยเมว วา ปาโฐ. อุปฺปชฺชาติ ปฏิสนฺธึ คณฺห, ‘‘โอกฺกมา’’ติปิ ปาโฐ. สเทวกนฺติ สเทวกํ โลกนฺติ อตฺโถ. ตารยนฺโตติ เอตฺถ ปารมิโย ปูเรนฺโตปิ ตารยติ นาม, ปารมิโย มตฺถกํ ปาเปนฺโตปิ ตารยติ นาม, เวสฺสนฺตรตฺตภาวโต จวิตฺวา ตุสิตปุเร ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา สฏฺฐิวสฺสสตสหสฺสาธิกานิ สตฺตปณฺณาสวสฺสโกฏิโย ตตฺถ ติฏฺฐนฺโตปิ ตารยติ นาม, เทวตาหิ ยาจิโต ปญฺจวิธํ มหาวิโลกิตํ วิโลเกตฺวา มหามายาเทวิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ คณฺหนฺโตปิ ทสมาเส คพฺภวาสํ วสนฺโตปิ ตารยติ นาม, เอกูนตึส วสฺสานิ อคารมชฺเฌ ติฏฺฐนฺโตปิ ตารยติ นาม. ราหุลภทฺทสฺส ชาตทิวเส ฉนฺนสหาโย กณฺฑกํ อารุยฺห นิกฺขมนฺโตปิ ตีณิ รชฺชานิ อติกฺกมิตฺวา อโนมาย นาม นทิยา ตีเร ปพฺพชนฺโตปิ ตารยติ นาม, ฉพฺพสฺสานิ ปธานํ กโรนฺโตปิ วิสาขปุณฺณมายํ มหาโพธิมณฺฑํ อารุยฺห มารพลํ วิธมิตฺวา ปฐมยาเม ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสริตฺวา มชฺฌิมยาเม ทิพฺพจกฺขุํ วิโสเธตฺวา ปจฺฉิมยาเม ทฺวาทสงฺคํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ อนุโลมปฏิโลมโต สมฺมสิตฺวา โสตาปตฺติมคฺคํ ปฏิวิชฺฌนฺโตปิ ตารยติ นาม, โสตาปตฺติผลกฺขเณปิ, สกทาคามิมคฺคกฺขเณปิ, สกทาคามิผลกฺขเณปิ, อนาคามิมคฺคกฺขเณปิ, อนาคามิผลกฺขเณปิ, อรหตฺตมคฺคกฺขเณปิ, อรหตฺตผลกฺขเณปิ ตารยติ นาม, ยทา อฏฺฐารสเทวตาโกฏิสหสฺเสหิ ปญฺจวคฺคิยานํ อมตปานํ อทาสิ, ตโต ปฏฺฐาย ตารยิ นามาติ วุจฺจติ. เตน วุตฺตํ –

‘‘สเทวกํ ตารยนฺโต, พุชฺฌสฺสุ อมตํ ปท’’นฺติ.

อถ มหาสตฺโต เทวตาหิ ยาจิยมาโนปิ เทวตานํ ปฏิญฺญํ อทตฺวาว กาลทีปเทสกุลชเนตฺติอายุปริจฺเฉทวเสน ปญฺจวิธํ มหาวิโลกนํ นาม วิโลเกสิ. ตตฺถ ‘‘กาโล นุ โข, น กาโล’’ติ ปฐมํ กาลํ วิโลเกสิ. ตตฺถ วสฺสสตสหสฺสโต อุทฺธํ อายุกาโล กาโล นาม น โหติ. กสฺมา? ชาติชรามรณาทีนํ อปากฏตฺตา, พุทฺธานญฺจ ธมฺมเทสนา นาม ติลกฺขณมุตฺตา นาม นตฺถิ, เตสํ อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตาติ กเถนฺตานํ ‘‘กินฺนาเมเต กเถนฺตี’’ติ น สทฺทหนฺติ, ตโต อภิสมโย น โหติ, ตสฺมึ อสติ อนิยฺยานิกํ สาสนํ โหติ[Pg.74]. ตสฺมา โส อกาโล. วสฺสสตโต อูโน อายุกาโลปิ กาโล น โหติ. กสฺมา? ตทา สตฺตา อุสฺสนฺนกิเลสา โหนฺติ, อุสฺสนฺนกิเลสานญฺจ ทินฺโน โอวาโท โอวาทฏฺฐาเน น ติฏฺฐติ, ตสฺมา โสปิ อกาโล. วสฺสสตสหสฺสโต ปฏฺฐาย เหฏฺฐา วสฺสสตโต ปฏฺฐาย อุทฺธํ อายุกาโล กาโล นาม. อิทานิ วสฺสสตายุกา มนุสฺสาติ อถ โพธิสตฺโต ‘‘นิพฺพตฺติตพฺพกาโล’’ติ อทฺทส.

ตโต ทีปํ โอโลเกนฺโต ‘‘ชมฺพุทีเปเยว พุทฺธา นิพฺพตฺตนฺตี’’ติ ทีปํ ปสฺสิ. ตโต ชมฺพุทีโป นาม มหา ทสโยชนสหสฺสปริมาโณ, กตรสฺมึ นุ โข ปเทเส พุทฺธา นิพฺพตฺตนฺตี’’ติ เทสํ วิโลเกนฺโต มชฺฌิมเทสํ ปสฺสิ. ตโต กุลํ วิโลเกนฺโต ‘‘พุทฺธา นาม โลกสมฺมเต กุเล นิพฺพตฺตนฺติ, อิทานิ ขตฺติยกุลํ โลกสมฺมตํ, ตตฺถ นิพฺพตฺติสฺสามิ, สุทฺโธทโน นาม เม ราชา ปิตา ภวิสฺสตี’’ติ กุลํ อทฺทส. ตโต มาตรํ วิโลเกนฺโต ‘‘พุทฺธมาตา นาม โลลา สุราธุตฺตา น โหติ, อขณฺฑปญฺจสีลาติ อยญฺจ มหามายา นาม เทวี เอทิสา, อยํ เม มาตา ภวิสฺสตีติ กิตฺตกํ อสฺสา อายู’’ติ อาวชฺเชนฺโต ทสนฺนํ มาสานํ อุปริ สตฺตทิวสานิ ปสฺสิ. อิติ อิมํ ปญฺจวิธวิโลกนํ วิโลเกตฺวา – ‘‘กาโล เม, มาริส, พุทฺธภาวายา’’ติ เทวตานํ ปฏิญฺญํ ทตฺวา ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา ตโต จวิตฺวา สกฺยราชกุเล มายาเทวิยา กุจฺฉิยํ ปฏิสนฺธึ อคฺคเหสิ (ชา. อฏฺฐ. ๑.นิทานกถา, อวิทูเรนิทานกถา; อป. อฏฺฐ. ๑.นิทานกถา, อวิทูเรนิทานกถา). เตน วุตฺตํ –

๖๘.

‘‘ตุสิตา กายา จวิตฺวาน, ยทา โอกฺกมิ กุจฺฉิยํ;

ทสสหสฺสีโลกธาตุ, กมฺปิตฺถ ธรณี ตทา’’ติ. – อาทิ;

ตตฺถ โอกฺกมีติ โอกฺกมึ ปาวิสึ. กุจฺฉิยนฺติ มาตุกุจฺฉิมฺหิ. ทสสหสฺสีโลกธาตุ, กมฺปิตฺถาติ สโต สมฺปชาโน ปน โพธิสตฺโต มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมนฺโต เอกูนวีสติยา ปฏิสนฺธิจิตฺเตสุ เมตฺตาปุพฺพภาคสฺส โสมนสฺสสหคตญาณสมฺปยุตฺตอสงฺขาริกกุสลจิตฺตสฺส สทิส มหาวิปากจิตฺเตน อาสาฬฺหิปุณฺณมายํ อุตฺตราสาฬฺหนกฺขตฺเตเนว ปฏิสนฺธึ อคฺคเหสิ. ตทา ทสสหสฺสีโลกธาตุ สกลาปิ [Pg.75] กมฺปิ สงฺกมฺปิ สมฺปกมฺปีติ อตฺโถ. ธรณีติ ธาเรติ สพฺเพ ถาวรชงฺคเมติ ธรณี, ปถวี.

๖๙. สมฺปชาโนว นิกฺขมินฺติ เอตฺถ ยทา ปนาหํ สโต สมฺปชาโนว มาตุกุจฺฉิโต ธมฺมาสนโต โอตรนฺโต ธมฺมกถิโก วิย นิสฺเสณิโต โอตรนฺโต ปุริโส วิย จ ทฺเว หตฺเถ จ ปาเท จ ปสาเรตฺวา ฐิตโกว มาตุกุจฺฉิสมฺภเวน เกนจิ อสุจินา อมกฺขิโตว นิกฺขมึ. สาธุการํ ปวตฺเตนฺตีติ สาธุการํ ปวตฺตยนฺติ, สาธุการํ เทนฺตีติ อตฺโถ. ปกมฺปิตฺถาติ กมฺปิตฺถ, โอกฺกมเนปิ มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมเนปิ ทสสหสฺสี ปกมฺปิตฺถาติ อตฺโถ.

๗๐. อถ ภควา คพฺโภกฺกนฺติอาทีสุ อตฺตนา สมสมํ อทิสฺวา คพฺโภกฺกนฺติอาทีสุ อตฺตโน อจฺฉริยทสฺสนตฺถํ ‘‘โอกฺกนฺติ เม สโม นตฺถี’’ติ อิมํ คาถมาห. ตตฺถ โอกฺกนฺตีติ คพฺโภกฺกนฺติยํ, ภุมฺมตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ, ปฏิสนฺธิคฺคหเณติ อตฺโถ. เมติ มยา. สโมติ สทิโส นตฺถิ. ชาติโตติ เอตฺถ ชายติ เอตาย มาตุยาติ มาตา ‘‘ชาตี’’ติ วุจฺจติ, ตโต ชาติโต มาตุยาติ อตฺโถ. อภินิกฺขเมติ มาตุกุจฺฉิโต อภินิกฺขมเน ปสเว สตีติ อตฺโถ. สมฺโพธิยนฺติ เอตฺถ ปสตฺถา สุนฺทรา โพธิ สมฺโพธิ. อยํ ปน โพธิ-สทฺโท รุกฺขมคฺคนิพฺพานสพฺพญฺญุตญฺญาณาทีสุ ทิสฺสติ – ‘‘โพธิรุกฺขมูเล ปฐมาภิสมฺพุทฺโธ’’ติ (มหาว. ๑; อุทา. ๑) จ, ‘‘อนฺตรา จ คยํ อนฺตรา จ โพธิ’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๒๘๕; ๒.๓๔๑; มหาว. ๑๑) จ อาคตฏฺฐาเน หิ รุกฺโข โพธีติ วุจฺจติ. ‘‘โพธิ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณ’’นฺติ (จูฬนิ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทส ๑๒๑) อาคตฏฺฐาเน มคฺโค. ‘‘ปตฺวาน โพธึ อมตํ อสงฺขต’’นฺติ อาคตฏฺฐาเน นิพฺพานํ. ‘‘ปปฺโปติ โพธึ วรภูริเมธโส’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๑๗) อาคตฏฺฐาเน สพฺพญฺญุตญฺญาณํ. อิธ ปน ภควโต อรหตฺตมคฺคญาณํ อธิปฺเปตํ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๓; ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑๑; อุทา. อฏฺฐ. ๒๐; จริยา. อฏฺฐ. นิทานกถา). อปเร ‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาณ’’นฺติปิ วทนฺติ, ตสฺสํ สมฺโพธิยํ อหํ เสฏฺโฐติ อตฺโถ.

กสฺมา ปน ภควา สมฺโพธึ ปฏิจฺจ อตฺตานํ ปสํสตีติ? สพฺพคุณทายกตฺตา. ภควโต หิ สมฺโพธิ สพฺพคุณทายิกา สพฺเพปิ นิรวเสเส พุทฺธคุเณ [Pg.76] ททาติ, น ปน อญฺเญสํ. อญฺเญสํ ปน กสฺสจิ อรหตฺตมคฺโค อรหตฺตผลเมว เทติ, กสฺสจิ ติสฺโส วิชฺชา, กสฺสจิ ฉ อภิญฺญา, กสฺสจิ จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา, กสฺสจิ สาวกปารมิญาณํ, ปจฺเจกพุทฺธานํ ปจฺเจกโพธิญาณเมว เทติ. พุทฺธานํ ปน สพฺพคุณสมฺปตฺตึ เทติ. ตสฺมา ภควา สพฺพคุณทายกตฺตา ‘‘สมฺโพธิยํ อหํ เสฏฺโฐ’’ติ อตฺตานํ ปสํสติ. อปิ จ ภูมึ จาเลตฺวา สมฺโพธึ ปาปุณิ, ตสฺมา ‘‘สมฺโพธิยํ อหํ เสฏฺโฐ’’ติ วทติ. ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเนติ เอตฺถ ธมฺมจกฺกํ ปน ทุวิธํ โหติ – ปฏิเวธญาณญฺจ เทสนาญาณญฺจาติ. ตตฺถ ปญฺญาปภาวิตํ อตฺตโน อริยผลาวหํ ปฏิเวธญาณํ, กรุณาปภาวิตํ สาวกานํ อริยผลาวหํ เทสนาญาณํ. ปฏิเวธญาณํ โลกุตฺตรํ กุสลํ อุเปกฺขาสหคตํ อวิตกฺกอวิจารํ, เทสนาญาณํ โลกิยํ อพฺยากตํ, อุภยมฺปิ ปเนตํ อญฺเญหิ อสาธารณํ. อิธ ปน เทสนาญาณํ อธิปฺเปตํ (ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๒.๒.๔๔).

๗๑. อิทานิ ภควโต คพฺโภกฺกมเนว ปถวิกมฺปนาทิกํ ปวตฺตึ สุตฺวา ‘‘อโห อจฺฉริยํ โลเก’’ติ เทวตาหิ อยํ คาถา วุตฺตา. ตตฺถ พุทฺธานํ คุณมหนฺตตาติ อโห พุทฺธานํ คุณมหนฺตภาโว, อโห พุทฺธานํ มหานุภาโวติ อตฺโถ ทสสหสฺสีโลกธาตุ, ฉปฺปการํ ปกมฺปถาติ ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ มหาปถวี ฉปฺปการํ ปกมฺปิตฺถ จลิตฺถ. กถํ? ปุรตฺถิมโต อุนฺนมติ ปจฺฉิมโต โอนมติ, ปจฺฉิมโต อุนฺนมติ ปุรตฺถิมโต โอนมติ, อุตฺตรโต อุนฺนมติ ทกฺขิณโต โอนมติ, ทกฺขิณโต อุนฺนมติ อุตฺตรโต โอนมติ, มชฺฌิมโต อุนฺนมติ ปริยนฺตโต โอนมติ, ปริยนฺตโต อุนฺนมติ มชฺฌิมโต โอนมตีติ เอวํ ฉปฺปการํ อนิลพลจลิตชลตรงฺคภงฺคสงฺฆฏฺฏิตา วิย นาวา จตุนหุตาธิกทฺวิโยชนสตสหสฺสพหลา ปถวิสนฺธารกชลปริยนฺตา อเจตนาปิ สมานา สเจตนา วิย อยํ มหาปถวี ปีติยา นจฺจนฺตี วิย อกมฺปิตฺถาติ อตฺโถ. โอภาโส จ มหา อาสีติ อติกฺกมฺเมว เทวานํ เทวานุภาวํ อุฬาโร โอภาโส อโหสีติ อตฺโถ. อจฺเฉรํ โลมหํสนนฺติ อจฺเฉรญฺจ โลมหํสนญฺจ อโหสีติ อตฺโถ.

๗๒. อิทานิ ปถวิกมฺปนาโลกปาตุภาวาทีสุ อจฺฉริเยสุ วตฺตมาเนสุ ภควโต ปวตฺติทสฺสนตฺถํ ‘‘ภควา ตมฺหิ สมเย’’ติอาทิคาถาโย วุตฺตา. ตตฺถ โลกเชฏฺโฐติ โลกเสฏฺโฐ. สเทวกนฺติ [Pg.77] สเทวกสฺส โลกสฺส, สามิอตฺเถ อุปโยควจนํ ทฏฺฐพฺพํ. ทสฺสยนฺโตติ ปาฏิหาริยํ ทสฺเสนฺโต.

๗๓. จงฺกมนฺโตวาติ ทสโลกธาตุสหสฺสานิ อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิเต ตสฺมึ รตนมเย จงฺกเม จงฺกมมาโนว กเถสิ. โลกนายโกติ อถ สตฺถา มโนสิลาตเล สีหนาทํ นทนฺโต สีโห วิย คชฺชนฺโต ปาวุสฺสกเมโฆ วิย จ อากาสคงฺคํ โอตาเรนฺโต วิย จ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคเตน (ที. นิ. ๒.๒๘๕, ๓๐๑) สวนีเยน กมนีเยน พฺรหฺมสฺสเรน นานานยวิจิตฺตํ จตุสจฺจปฏิสํยุตฺตํ ติลกฺขณาหตํ มธุรธมฺมกถํ กเถสีติ อตฺโถ.

อนฺตรา น นิวตฺเตติ, จตุหตฺเถ จงฺกเม ยถาติ เอตฺถ สตฺถารา ปน นิมฺมิตสฺส ตสฺส จงฺกมสฺส เอกา โกฏิ ปาจีนจกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยํ เอกา ปจฺฉิมจกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยํ เอวํ ฐิเต ตสฺมึ รตนจงฺกเม จงฺกมมาโน สตฺถา อุโภ โกฏิโย ปตฺวาว นิวตฺตติ, อนฺตรา อุโภ โกฏิโย อปตฺวา น นิวตฺตติ. ยถา จตุหตฺถปฺปมาเณ จงฺกเม จงฺกมมาโน อุโภ โกฏิโย สีฆเมว ปตฺวา นิวตฺตติ, เอวํ อนฺตรา น นิวตฺตตีติ อตฺโถ. กึ ปน ภควา ทสสหสฺสโยชนปฺปมาณายามํ จงฺกมํ รสฺสมกาสิ, ตาวมหนฺตํ วา อตฺตภาวํ นิมฺมินีติ? น ปเนวมกาสิ. อจินฺเตยฺโย พุทฺธานํ พุทฺธานุภาโว. อกนิฏฺฐภวนโต ปฏฺฐาย ยาว อวีจิ, ตาว เอกงฺคณา อโหสิ. ติริยโต จ ทสจกฺกวาฬสหสฺสานิ เอกงฺคณานิ อเหสุํ. เทวา มนุสฺเส ปสฺสนฺติ, มนุสฺสาปิ เทเว ปสฺสนฺติ. ยถา สพฺเพ เทวมนุสฺสา ปกติยา จงฺกมมานํ ปสฺสนฺติ, เอวํ ภควนฺตํ จงฺกมมานํ ปสฺสึสูติ. ภควา ปน จงฺกมนฺโตว ธมฺมํ เทเสติ อนฺตราสมาปตฺติญฺจ สมาปชฺชติ.

อถ อายสฺมา สาริปุตฺโต อปริมิตสมยสมุปจิตกุสลพลชนิตทฺวตฺตึสวรลกฺขโณปโสภิตํ อสีตานุพฺยญฺชนวิราชิตํ วรสรีรํ สรทสมเย ปริปุณฺณํ วิย รชนิกรํ สพฺพผาลิผุลฺลํ วิย จ โยชนสตุพฺเพธํ ปาริจฺฉตฺตกํ อฏฺฐารสรตนุพฺเพธํ พฺยามปฺปภาปริกฺเขปสสฺสิริกํ วรกนกคิริมิว ชงฺคมํ อโนปมาย พุทฺธลีฬาย อโนปเมน พุทฺธสิริวิลาเสน จงฺกมนฺตํ ทสสหสฺสิเทวคณปริวุตํ ภควนฺตํ อทฺทส. ทิสฺวาน อยํ [Pg.78] ปน สกลาปิ ทสสหสฺสี โลกธาตุ สนฺนิปติตา, มหติยา ปเนตฺถ ธมฺมเทสนาย ภวิตพฺพํ, พุทฺธวํสเทสนา ปน พหูปการา ภควติ ปสาทาวหา, ยํนูนาหํ ทสพลสฺส อภินีหารโต ปฏฺฐาย พุทฺธวํสํ ปริปุจฺเฉยฺย’’นฺติ จินฺเตตฺวา เอกํสํ จีวรํ กตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ทสนขสมุชฺชลํ ชลชามลาวิกล-กมล-มกุลสทิสํ อญฺชลึ สิรสิ กตฺวา ภควนฺตํ ‘‘กีทิโส เต มหาวีรา’’ติอาทิกํ ปริปุจฺฉิ. เตน วุตฺตํ –

๗๔.

‘‘สาริปุตฺโต มหาปญฺโญ, สมาธิชฺฌานโกวิโท;

ปญฺญาย ปารมิปฺปตฺโต, ปุจฺฉติ โลกนายกํ.

๗๕.

‘‘กีทิโส เต มหาวีร, อภินีหาโร นรุตฺตม;

กมฺหิ กาเล ตยา ธีร, ปตฺถิตา โพธิมุตฺตมา’’ติ. –

อาทิ. กา นามายํ อนุสนฺธีติ? ปุจฺฉานุสนฺธิ นาม. ติสฺโส หิ อนุสนฺธิโย – ปุจฺฉานุสนฺธิ อชฺฌาสยานุสนฺธิ ยถานุสนฺธีติ. ตตฺถ ‘‘เอวํ วุตฺเต อญฺญตโร ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘กึ นุ โข, ภนฺเต, โอริมํ ตีรํ กึ ปาริมํ ตีร’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๒๔๑) เอวํ ปุจฺฉนฺตานํ ภควตา วิสฺสชฺชิตสุตฺตวเสน ปุจฺฉานุสนฺธิ เวทิตพฺพา.

‘‘อถ โข อญฺญตรสฺส ภิกฺขุโน เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ ‘อิติ กิร, โภ, รูปํ อนตฺตา, เวทนา อนตฺตา, สญฺญา อนตฺตา, สงฺขารา อนตฺตา, วิญฺญาณํ อนตฺตา, อนตฺตกตานิ กมฺมานิ กมตฺตานํ ผุสิสฺสนฺตี’ติ. อถ โข ภควา ตสฺส ภิกฺขุโน เจตสา เจโตปริวิตกฺกมญฺญาย ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ฐานํ โข ปเนตํ, ภิกฺขเว, วิชฺชติ, ยํ อิเธกจฺโจ โมฆปุริโส อวิทฺวา อวิชฺชาคโต ตณฺหาธิปเตยฺเยน เจตสา สตฺถุสาสนํ อติธาวิตพฺพํ มญฺเญยฺย ‘อิติ กิร, โภ, รูปํ อนตฺตา, เวทนา อนตฺตา, สญฺญา อนตฺตา, สงฺขารา อนตฺตา, วิญฺญาณํ อนตฺตา, อนตฺตกตานิ กมฺมานิ กมตฺตานํ ผุสิสฺสนฺตี’ติ…เป… ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, รูปํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ (ม. นิ. ๓.๙๐) เอวํ ปเรสํ อชฺฌาสยํ วิทิตฺวา ภควตา วุตฺตวเสน อชฺฌาสยานุสนฺธิ เวทิตพฺพา.

เยน [Pg.79] ปน ธมฺเมน อาทิมฺหิ เทสนา อุฏฺฐิตา, ตสฺส ธมฺมสฺส อนุรูปธมฺมวเสน วา ปฏิกฺเขปวเสน วา เยสุ สุตฺเตสุ อุปริเทสนา อาคจฺฉติ, เตสํ วเสน ยถานุสนฺธิ เวทิตพฺพา. เตน วุตฺตํ ‘‘ปุจฺฉานุสนฺธี’’ติ.

ตตฺถ ปญฺญาย ปารมิปฺปตฺโตติ สาวกปารมิญาณสฺส มตฺถกํ ปตฺโต. ปุจฺฉตีติ อปุจฺฉิ. ตตฺถ ปุจฺฉา นาม อทิฏฺฐโชตนาปุจฺฉา, ทิฏฺฐสํสนฺทนาปุจฺฉา, วิมติจฺเฉทนาปุจฺฉา, อนุมติปุจฺฉา, กเถตุกมฺยตาปุจฺฉาติ ปญฺจวิธา โหติ. ตตฺถายํ เถรสฺส กตมา ปุจฺฉาติ เจ? ยสฺมา ปนายํ พุทฺธวํโส กปฺปสตสหสฺสาธิกอสงฺขฺเยยฺโยปจิตปุญฺญสมฺภารานํ ปจฺเจกพุทฺธานํ กปฺปสตสหสฺสาธิกอสงฺขฺเยยฺโยปจิตปุญฺญสมฺภารานํ ทฺวินฺนํ อคฺคสาวกานญฺจ กปฺปสตสหสฺโสปจิตปุญฺญสมฺภารานํ เสสมหาสาวกานํ วา อวิสโย, สพฺพญฺญุพุทฺธานํเยว วิสโย, ตสฺมา เถรสฺส อทิฏฺฐโชตนา ปุจฺฉาติ เวทิตพฺพา.

กีทิโสติ ปุจฺฉนากาโร, กึปกาโรติ อตฺโถ. เตติ ตว. อภินีหาโรติ อภินีหาโร นาม พุทฺธภาวตฺถํ มานสํ พนฺธิตฺวา ‘‘พุทฺธพฺยากรณํ อลทฺธา น อุฏฺฐหิสฺสามี’’ติ วีริยมธิฏฺฐาย นิปชฺชนํ. เตน วุตฺตํ –

‘‘กีทิโส เต มหาวีร, อภินีหาโร นรุตฺตมา’’ติ.

กมฺหิ กาเลติ ตสฺมึ กาเล. ปตฺถิตาติ อิจฺฉิตา อภิกงฺขิตา, ‘‘พุทฺโธ โพเธยฺยํ มุตฺโต โมเจยฺย’’นฺติอาทินา นเยน พุทฺธภาวาย ปณิธานํ กทา กตนฺติ อปุจฺฉิ. โพธีติ สมฺมาสมฺโพธิ, อรหตฺตมคฺคญาณสฺส จ สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส เจตํ อธิวจนํ. อุตฺตมาติ สาวกโพธิปจฺเจกโพธีหิ เสฏฺฐตฺตา อุตฺตมาติ วุตฺตา. อุภินฺนมนฺตรา ม-กาโร ปทสนฺธิกโร.

อิทานิ พุทฺธภาวการเก ธมฺเม ปุจฺฉนฺโต –

๗๖.

‘‘ทานํ สีลญฺจ เนกฺขมฺมํ, ปญฺญาวีริยญฺจ กีทิสํ;

ขนฺติสจฺจมธิฏฺฐานํ, เมตฺตุเปกฺขา จ กีทิสา.

๗๗.

‘‘ทส ปารมี ตยา ธีร, กีทิสี โลกนายก;

กถํ อุปปารมี ปุณฺณา, ปรมตฺถปารมี กถ’’นฺติ. – อาห;

ตตฺถ [Pg.80] ทานปารมิยํ ตาว พาหิรภณฺฑปริจฺจาโค ปารมี นาม, องฺคปริจฺจาโค อุปปารมี นาม, ชีวิตปริจฺจาโค ปรมตฺถปารมี นามาติ. เอส นโย เสสปารมีสุปิ. เอวํ ทส ปารมิโย ทส อุปปารมิโย ทส ปรมตฺถปารมิโยติ สมตฺตึส ปารมิโย โหนฺติ. ตตฺถ โพธิสตฺตสฺส ทานปารมิตาย ปูริตตฺตภาวานํ ปริมาณํ นาม นตฺถิ. เอกนฺเตน ปนสฺส สสปณฺฑิตชาตเก –

‘‘ภิกฺขาย อุปคตํ ทิสฺวา, สกตฺตานํ ปริจฺจชึ;

ทาเนน เม สโม นตฺถิ, เอสา เม ทานปารมี’’ติ. (จริยา. ๑.๑๔๓ ตสฺสุทฺทานํ) –

เอวํ ปรํ ชีวิตปริจฺจาคํ กโรนฺตสฺส ทานปารมี ปรมตฺถปารมี นาม ชาตา.

ตถา สีลปารมิตาย ปูริตตฺตภาวานํ ปริมาณํ นาม นตฺถิ. เอกนฺเตเนว ปนสฺส สงฺขปาลชาตเก –

‘‘สูเลหิ วินิวิชฺฌนฺเต, โกฏฺฏยนฺเตปิ สตฺติภิ;

โภชปุตฺเต น กุปฺปามิ, เอสา เม สีลปารมี’’ติ. (จริยา. ๒.๙๑) –

เอวํ อตฺตปริจฺจาคํ กโรนฺตสฺส สีลปารมี ปรมตฺถปารมี นาม ชาตา.

ตถา มหารชฺชํ ปหาย เนกฺขมฺมปารมิยา ปูริตตฺตภาวานํ ปริมาณํ นาม นตฺถิ. เอกนฺเตน ปนสฺส จูฬสุตโสมชาตเก –

‘‘มหารชฺชํ หตฺถคตํ, เขฬปิณฺฑํว ฉฑฺฑยึ;

จชโต น โหติ ลคฺคนํ, เอสา เม เนกฺขมฺมปารมี’’ติ. (ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา;

ชา. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทานกถา;

อป. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทานกถา) –

เอวํ นิสฺสงฺคตาย รชฺชํ ฉฑฺเฑตฺวา นิกฺขมนฺตสฺส เนกฺขมฺมปารมี ปรมตฺถปารมี นาม ชาตา.

ตถา มโหสธปณฺฑิตกาลาทีสุ ปญฺญาปารมิยา ปูริตตฺตภาวานํ ปริมาณํ นาม นตฺถิ. เอกนฺเตน ปนสฺส สตฺตุภตฺตกปณฺฑิตกาเล –

‘‘ปญฺญาย วิจินนฺโตหํ, พฺราหฺมณํ โมจยึ ทุขา;

ปญฺญาย เม สโม นตฺถิ, เอสา เม ปญฺญาปารมี’’ติ. (ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา;

ชา. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทานกถา;

อป. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทานกถา) –

อนฺโตภสฺตคตํ [Pg.81] สปฺปํ ทสฺเสนฺตสฺส ปญฺญาปารมี ปรมตฺถปารมี นาม ชาตา.

ตถา วีริยปารมิตาย ปูริตตฺตภาวานํ ปริมาณํ นาม นตฺถิ. เอกนฺเตน ปนสฺส มหาชนกชาตเก –

‘‘อตีรทสฺสี ชลมชฺเฌ, หตา สพฺเพว มานุสา;

จิตฺตสฺส อญฺญถา นตฺถิ, เอสา เม วีริยปารมี’’ติ. (ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา;

ชา. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทานกถา;

อป. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทานกถา) –

เอวํ มหาสมุทฺทํ ตรนฺตสฺส วีริยปารมี ปรมตฺถปารมี นาม ชาตา.

ตถา ขนฺติวาทิชาตเก –

‘‘อเจตนํว โกฏฺเฏนฺเต, ติณฺเหน ผรสุนา มมํ;

กาสิราเช น กุปฺปามิ, เอสา เม ขนฺติปารมี’’ติ. (ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา;

ชา. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทานกถา;

อป. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทานกถา) –

เอวํ อเจตนภาเวน วิย มหาทุกฺขํ อธิวาเสนฺตสฺส ขนฺติปารมี ปรมตฺถปารมี นาม ชาตา.

ตถา มหาสุตโสมชาตเก –

‘‘สจฺจวาจํนุรกฺขนฺโต, จชิตฺวา มม ชีวิตํ;

โมเจสึ เอกสตํ ขตฺติเย, เอสา เม สจฺจปารมี’’ติ. (ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา;

ชา. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทานกถา;

อป. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทานกถา) –

เอวํ ชีวิตํ จชิตฺวา สจฺจํ อนุรกฺขนฺตสฺส สจฺจปารมี ปรมตฺถปารมี นาม ชาตา.

ตถา มูคปกฺขชาตเก –

‘‘มาตา ปิตา น เม เทสฺสา, อตฺตา เม น จ เทสฺสิโย;

สพฺพญฺญุตํ ปิยํ มยฺหํ, ตสฺมา วตํ อธิฏฺฐหิ’’นฺติ. (ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา;

ชา. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทานกถา;

อป. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทานกถา;

จริยา ๓.๖๕) –

เอวํ ชีวิตมฺปิ ปริจฺจชิตฺวา วตํ อธิฏฺฐหนฺตสฺส อธิฏฺฐานปารมี ปรมตฺถปารมี นาม ชาตา.

ตถา สุวณฺณสามชาตเก –

‘‘น มํ โกจิ อุตฺตสติ, นปิ ภายามิ กสฺสจิ;

เมตฺตาพเลนุปตฺถทฺโธ, รมามิ ปวเน ตทา’’ติ. (ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา;

ชา. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทานกถา;

อป. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทานกถา;

จริยา. ๓.๑๑๓) –

เอวํ [Pg.82] ชีวิตมฺปิ อโนโลเกตฺวา เมตฺตายนฺตสฺส เมตฺตาปารมี ปรมตฺถปารมี นาม ชาตา.

ตโต โลมหํสชาตเก –

‘‘สุสาเน เสยฺยํ กปฺเปมิ, ฉวฏฺฐิกํ อุปนิธายหํ;

คามณฺฑลา อุปคนฺตฺวา, รูปํ ทสฺเสนฺตินปฺปก’’นฺติ. (ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา;

ชา. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทานกถา;

อป. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทานกถา;

จริยา. ๓.๑๑๙) –

เอวํ คามทารเกสุ นิฏฺฐุภนาทีหิ เจว มาลาคนฺธูปหาราทีหิ จ สุขทุกฺขํ อุปฺปาเทนฺเตสุปิ อุเปกฺขํ อนติวตฺตนฺตสฺส อุเปกฺขาปารมี ปรมตฺถปารมี นาม ชาตา. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน จริยาปิฏกโต คเหตพฺโพ.

อิทานิ เถเรน ปุฏฺฐสฺส ภควโต พฺยากรณํ ทสฺเสนฺเตหิ สงฺคีติการเกหิ –

๗๘.

‘‘ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, กรวีกมธุรคิโร;

นิพฺพาปยนฺโต หทยํ, หาสยนฺโต สเทวกํ.

๗๙.

‘‘อตีตพุทฺธานํ ชินานํ เทสิตํ, นิกีลิตํ พุทฺธปรมฺปราคตํ;

ปุพฺเพนิวาสานุคตาย พุทฺธิยา, ปกาสยี โลกหิตํ สเทวเก’’ติ. – วุตฺตํ;

ตตฺถ ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสีติ เตน ธมฺมเสนาปตินา ปุฏฺโฐ หุตฺวา ตสฺส พฺยากาสิ, อตฺตโน อภินีหารโต ปฏฺฐาย อภิสมฺโพธิปริโยสานํ สพฺพํ พุทฺธวํสํ กเถสีติ อตฺโถ. กรวีกมธุรคิโรติ กรวีกสกุณสฺส วิย มธุรา คิรา ยสฺส โส กรวีกมธุรคิโร, กรวีกมธุรมญฺชุสฺสโรติ อตฺโถ. ตตฺริทํ กรวีกานํ มธุรสฺสรตา – กรวีกสกุณา กิร มธุรรสํ อมฺพปกฺกํ มุขตุณฺฑเกน ปหริตฺวา ปคฺฆริตํ ผลรสํ ปิวิตฺวา ปกฺเขน ตาฬํ ทตฺวา วิกูชมาเน จตุปฺปทา มทมตฺตา วิย ลฬิตุํ อารภนฺติ, โคจรปสุตาปิ จตุปฺปทคณา มุขคตานิปิ ติณานิ ฉฑฺเฑตฺวา ตํ นาทํ สุณนฺติ, วาฬมิคา ขุทฺทกมิเค อนุพนฺธมานา อุกฺขิตฺตํ ปาทํ อนิกฺขิปิตฺวา [Pg.83] จิตฺตกตา วิย ติฏฺฐนฺติ, อนุพนฺธมิคาปิ มรณภยํ หิตฺวา ติฏฺฐนฺติ, อากาเส ปกฺขนฺทนฺตา ปกฺขิโนปิ ปกฺเข ปสาเรตฺวา ติฏฺฐนฺติ, อุทเก มจฺฉาปิ กณฺณปฏลํ อจาเลนฺตา ตํ สทฺทํ สุณมานา ติฏฺฐนฺติ. เอวํ มธุรสฺสรา กรวีกา (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๘; ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๘๖). นิพฺพาปยนฺโต หทยนฺติ กิเลสคฺคิสนฺตตฺตสพฺพชนมานสํ ธมฺมกถามตธาราย สีติภาวํ ชนยนฺโตติ อตฺโถ. หาสยนฺโตติ โตสยนฺโต. สเทวกนฺติ สเทวกํ โลกํ.

อตีตพุทฺธานนฺติ อตีตานํ พุทฺธานํ. อมฺหากํ ภควโต อภินีหารสฺส ปุรโต ปน ตณฺหงฺกโร เมธงฺกโร สรณงฺกโร ทีปงฺกโรติ จตฺตาโร พุทฺธา เอกสฺมึ กปฺเป นิพฺพตฺตึสุ. เตสํ อปรภาเค โกณฺฑญฺญาทโย เตวีสติ พุทฺธาติ สพฺเพ ทีปงฺกราทโย จตุวีสติ พุทฺธา อิธ ‘‘อตีตพุทฺธา’’ติ อธิปฺเปตา, เตสํ อตีตพุทฺธานํ. ชินานนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. เทสิตนฺติ กถิตํ. จตุวีสติยา พุทฺธานํ จตุสจฺจปฏิสํยุตฺตํ ธมฺมกถํ. นิกีลิตนฺติ เตสํ จริตํ กปฺปชาติโคตฺตายุโพธิสาวกสนฺนิปาตอุปฏฺฐากมาตาปิตุปุตฺตภริยาปริจฺเฉทาทิกํ นิกีลิตํ นาม. พุทฺธปรมฺปราคตนฺติ ทีปงฺกรทสพลโต ปฏฺฐาย ยาว กสฺสปปรมฺปรโต อาคตํ เทสิตํ นิกีลิตํ วาติ อตฺโถ. ปุพฺเพนิวาสานุคตาย พุทฺธิยาติ เอกมฺปิ ชาตึ ทฺเวปิ ชาติโยติ (ม. นิ. ๑.๑๔๘, ๓๘๔, ๔๒๑; ๒.๒๓๓; ๓.๘๒; ปารา. ๑๒) เอวํ วิภตฺตํ ปุพฺเพ นิวุฏฺฐกฺขนฺธสนฺตานสงฺขาตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุคตา อุปคตา ตาย ปุพฺเพนิวาสานุคตาย พุทฺธิยา, ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณนาติ อตฺโถ. ปกาสยีติ พฺยากาสิ. โลกหิตนฺติ สพฺพโลกหิตํ พุทฺธวํสํ. สเทวเกติ สเทวเก โลเกติ อตฺโถ.

๘๐. อถ ภควา กรุณาสีตเลน หทเยน สเทวกํ โลกํ สวเน นิโยเชนฺโต ‘‘ปีติปาโมชฺชชนน’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ปีติปาโมชฺชชนนนฺติ ปีติปาโมชฺชกรํ ปีติยา ปุพฺพภาคํ ปาโมชฺชํ, ปญฺจวณฺณาย ปีติยา ชนนนฺติ อตฺโถ. โสกสลฺลวิโนทนนฺติ โสกสงฺขาตานํ สลฺลานํ วิโนทนํ วิทฺธํสนํ. สพฺพสมฺปตฺติปฏิลาภนฺติ สพฺพาปิ เทวมนุสฺสสมฺปตฺติอาทโย สมฺปตฺติโย ปฏิลภนฺติ เอเตนาติ สพฺพสมฺปตฺติปฏิลาโภ, ตํ สพฺพสมฺปตฺติปฏิลาภํ พุทฺธวํสเทสนนฺติ อตฺโถ. จิตฺตีกตฺวาติ [Pg.84] จิตฺเต กตฺวา, พุทฺธานุสฺสตึ ปุรกฺขตฺวาติ อตฺโถ. สุณาถาติ นิสาเมถ นิโพธถ. เมติ มม.

๘๑. มทนิมฺมทนนฺติ ชาติมทาทีนํ สพฺพมทานํ นิมฺมทนกรํ. โสกนุทนฺติ โสโก นาม ญาติพฺยสนาทีหิ ผุฏฺฐสฺส จิตฺตสนฺตาโป. กิญฺจาปิ อตฺถโต โทมนสฺสเมว โหติ, เอวํ สนฺเตปิ อนฺโตนิชฺฌานลกฺขโณ, เจตโส ปรินิชฺฌายนรโส, อนุโสจนปจฺจุปฏฺฐาโน, ตํ โสกํ นุทตีติ โสกนุโท, ตํ โสกนุทํ. สํสารปริโมจนนฺติ สํสารพนฺธนโต ปริโมจนกรํ. ‘‘สํสารสมติกฺกม’’นฺติปิ ปาโฐ, ตสฺส สํสารสมติกฺกมกรนฺติ อตฺโถ.

สพฺพทุกฺขกฺขยนฺติ เอตฺถ ทุกฺข-สทฺโท ทุกฺขเวทนา-ทุกฺขวตฺถุ-ทุกฺขารมฺมณ-ทุกฺขปจฺจย-ทุกฺขฏฺฐานาทีสุ ทิสฺสติ. อยญฺหิ ‘‘ทุกฺขสฺส จ ปหานา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๓๒; ม. นิ. ๑.๓๘๓, ๔๓๐; ปารา. ๑๑) ทุกฺขเวทนายํ ทิสฺสติ. ‘‘ชาติปิ ทุกฺขา ชราปิ ทุกฺขา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๘๗; สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑) ทุกฺขวตฺถุสฺมึ. ‘‘ยสฺมา จ โข, มหาลิ, รูปํ ทุกฺขํ ทุกฺขานุปติตํ ทุกฺขาวกฺกนฺต’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๖๐) ทุกฺขารมฺมเณ. ‘‘ทุกฺโข ปาปสฺส อุจฺจโย’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๑๑๗) ทุกฺขปจฺจเย. ‘‘ยาวญฺจิทํ, ภิกฺขเว, น สุกรา อกฺขาเนน ปาปุณิตํ ยาว ทุกฺขา นิรยา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๒๕๐) ทุกฺขฏฺฐาเน. อิธ ปนายํ ทุกฺขวตฺถุสฺมึ ทุกฺขปจฺจเยปิ จ ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมา ชาติอาทิสพฺพทุกฺขกฺขยกรนฺติ อตฺโถ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๒ อาทโย). มคฺคนฺติ เอตฺถ กุสลตฺถิเกหิ มคฺคียติ, กิเลเส วา มาเรนฺโต คจฺฉตีติ มคฺโคติ พุทฺธวํสเทสนา วุจฺจติ, ตํ นิพฺพานสฺส มคฺคภูตํ พุทฺธวํสเทสนํ. สกฺกจฺจนฺติ สกฺกจฺจํ จิตฺตีกตฺวา, โอหิตโสตา หุตฺวาติ อตฺโถ. ปฏิปชฺชถาติ อธิติฏฺฐถ, สุณาถาติ อตฺโถ. อถ วา ปีติปาโมชฺชชนนํ โสกสลฺลวิโนทนํ สพฺพสมฺปตฺติปฏิลาภเหตุภูตํ อิมํ พุทฺธวํสเทสนํ สุตฺวา อิทานิ มทนิมฺมทนาทิคุณวิเสสาวหํ สพฺพทุกฺขกฺขยํ พุทฺธภาวมคฺคํ ปฏิปชฺชถาติ สพฺเพสํ เทวมนุสฺสานํ พุทฺธตฺตํ ปณิธาย อุสฺสาหํ ชเนติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

อิติ มธุรตฺถวิลาสินิยา พุทฺธวํส-อฏฺฐกถาย

รตนจงฺกมนกณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิฏฺฐิตา จ สพฺพากาเรน อพฺภนฺตรนิทานสฺสตฺถวณฺณนา.

๒. สุเมธปตฺถนากถาวณฺณนา

อิทานิ [Pg.85] –

๑-๒.

‘‘กปฺเป จ สตสหสฺเส, จตุโร จ อสงฺขิเย;

อมรํ นาม นครํ, ทสฺสเนยฺยํ มโนรม’’นฺติ. –

อาทินยปฺปวตฺตาย พุทฺธวํสวณฺณนาย โอกาโส อนุปฺปตฺโต. สา ปเนสา พุทฺธวํสวณฺณนา ยสฺมา สุตฺตนิกฺเขปํ วิจาเรตฺวา วุจฺจมานา ปากฏา โหติ, ตสฺมา สุตฺตนิกฺเขปวิจารณา ตาว เวทิตพฺพา. จตฺตาโร หิ สุตฺตนิกฺเขปา อตฺตชฺฌาสโย ปรชฺฌาสโย ปุจฺฉาวสิโก อฏฺฐุปฺปตฺติโกติ. ตตฺถ ยานิ สุตฺตานิ ภควา ปเรหิ อนชฺฌิฏฺโฐ เกวลํ อตฺตโน อชฺฌาสเยน กเถสิ. เสยฺยถิทํ – อากงฺเขยฺยสุตฺตํ (ม. นิ. ๑.๖๔ อาทโย) วตฺถสุตฺตนฺติ (ม. นิ. ๑.๗๐ อาทโย) เอวมาทีนิ, เตสํ อตฺตชฺฌาสโย นิกฺเขโป.

ยานิ วา ปน ‘‘ปริปกฺกา โข ราหุลสฺส วิมุตฺติปริปาจนียา ธมฺมา, ยํนูนาหํ ราหุลํ อุตฺตรึ อาสวานํ ขเย วิเนยฺย’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๑๒๑) เอวํ ปเรสํ อชฺฌาสยํ ขนฺตึ มนํ พุชฺฌนกภาวญฺจ โอโลเกตฺวา ปรชฺฌาสยวเสน กถิตานิ. เสยฺยถิทํ – ราหุโลวาทสุตฺตํ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺตนฺติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๓ อาทโย; ปฏิ. ม. ๒.๓๐) เอวมาทีนิ, เตสํ ปรชฺฌาสโย นิกฺเขโป.

ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เต เต เทวมนุสฺสา ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ. เอวํ ปุฏฺเฐน ปน ภควตา ยานิ กถิตานิ เทวตาสํยุตฺต (สํ. นิ. ๑.๑ อาทโย) โพชฺฌงฺคสํยุตฺตาทีนิ (สํ. นิ. ๕.๑๘๒ อาทโย) เตสํ ปุจฺฉาวสิโก นิกฺเขโป.

ยานิ วา ปน อุปฺปนฺนํ การณํ ปฏิจฺจ เทสิตานิ ธมฺมทายาท- (ม. นิ. ๑.๒๙ อาทโย) ปุตฺตมํสูปมาทีนิ (สํ. นิ. ๒.๖๓), เตสํ อฏฺฐุปฺปตฺติโก นิกฺเขโป. เอวเมเตสุ จตูสุ สุตฺตนิกฺเขเปสุ อิมสฺส พุทฺธวํสสฺส ปุจฺฉาวสิโก นิกฺเขโป. ปุจฺฉาวเสน หิ ภควตา อยํ นิกฺขิตฺโต. กสฺส ปุจฺฉาวเสน? อายสฺมโต สาริปุตฺตตฺเถรสฺส. วุตฺตญฺเหตํ อสฺมึ นิทานสฺมึ เอว –

‘‘สาริปุตฺโต [Pg.86] มหาปญฺโญ, สมาธิชฺฌานโกวิโท;

ปญฺญาย ปารมิปฺปตฺโต, ปุจฺฉติ โลกนายกํ;

กีทิโส เต มหาวีร, อภินีหาโร นรุตฺตมา’’ติ. (พุ. วํ. ๑.๗๔-๗๕) –

อาทิ. เตเนสา พุทฺธวํสเทสนา ปุจฺฉาวสิกาติ เวทิตพฺพา.

ตตฺถ กปฺเป จ สตสหสฺเสติ เอตฺถ กปฺป-สทฺโท ปนายํ อภิสทฺทหนโวหารกาลปญฺญตฺติเฉทนวิกปฺปนเลสสมนฺตภาวอายุกปฺปมหากปฺปาทีสุ ทิสฺสติ. ตถา หิ ‘‘โอกปฺปนียเมตํ โภโต โคตมสฺส. ยถา ตํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) อภิสทฺทหเน ทิสฺสติ. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ ผลํ ปริภุญฺชิตุ’’นฺติ เอวมาทีสุ (จูฬว. ๒๕๐) โวหาเร. ‘‘เยน สุทํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) กาเล. ‘‘อิจฺจายสฺมา กปฺโป’’ติ (สุ. นิ. ๑๐๙๘; จูฬนิ. กปฺปมาณวปุจฺฉา ๑๑๗; กปฺปมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๖๑) จ, ‘‘นิคฺโรธกปฺโป อิติ ตสฺส นามํ, ตยา กตํ ภควา พฺราหฺมณสฺสา’’ติ จ เอวมาทีสุ (สุ. นิ. ๓๔๖) ปญฺญตฺติยํ. ‘‘อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสู’’ติ เอวมาทีสุ (ชา. ๒.๒๒.๑๓๖๘) เฉทเน. ‘‘กปฺปติ ทฺวงฺคุลกปฺโป’’ติอาทีสุ (จูฬว. ๔๔๖) วิกปฺเป. ‘‘อตฺถิ กปฺโป นิปชฺชิตุ’’นฺติอาทีสุ (อ. นิ. ๘.๘๐) เลเส. ‘‘เกวลกปฺปํ เชตวนํ โอภาเสตฺวา’’ติอาทีสุ สมนฺตภาเว. ‘‘ติฏฺฐตุ, ภนฺเต, ภควา กปฺปํ, ติฏฺฐตุ สุคโต กปฺป’’นฺติ (ที. นิ. ๒.๑๗๘; อุทา. ๕๑) เอตฺถ อายุกปฺเป. ‘‘กีว ทีโฆ นุ โข, ภนฺเต, กปฺโป’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๒๘-๑๒๙) เอตฺถ มหากปฺเป. อาทิสทฺเทน ‘‘สตฺถุกปฺเปน วต กิร, โภ, มยํ สาวเกน สทฺธึ มนฺตยมานา น ชานิมฺหา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๖๐) เอตฺถ ปฏิภาเค. ‘‘กปฺโป นฏฺโฐ โหติ. กปฺปกโตกาโส ชิณฺโณ โหตี’’ติ (ปาจิ. ๓๗๑) เอตฺถ วินยกปฺเป. อิธ ปน มหากปฺเป ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมา กปฺเป จ สตสหสฺเสติ มหากปฺปานํ สตสหสฺสานนฺติ อตฺโถ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๙; ๓.๒๗๕; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๑; อ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓.๑๒๘; ขุ. ปา. อฏฺฐ. ๕.มงฺคลสุตฺต, เอวมิจฺจาทิปาฐวณฺณนา; สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.มงฺคลสุตฺตวณฺณนา; จริยา. อฏฺฐ. นิทานกถา.๑; จูฬนิ. อฏฺฐ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทสวณฺณนา). จตุโร จ อสงฺขิเยติ ‘‘จตุนฺนํ อสงฺขฺเยยฺยานํ มตฺถเก’’ติ วจนเสโส ทฏฺฐพฺโพ. กปฺปสตสหสฺสาธิกานํ จตุนฺนํ อสงฺขฺเยยฺยานํ มตฺถเกติ อตฺโถ. อมรํ นาม นครนฺติ ‘‘อมร’’นฺติ จ ‘‘อมรวตี’’ติ [Pg.87] จ ลทฺธนามํ นครํ อโหสิ. เกจิ ปเนตฺถ อญฺเญนาปิ ปกาเรน วณฺณยนฺติ, กึ เตหิ, นามมตฺตํ ปเนตํ ตสฺส นครสฺส. ทสฺสเนยฺยนฺติ สุวิภตฺตวิจิตฺร-จจฺจรทฺวาร-จตุกฺกสิงฺฆาฏิก-ปาการ-ปริกฺเขปปาสาท- หมฺมิย-ภวน-สมลงฺกตตฺตา ทสฺสนียํ. มโนรมนฺติ สมสุจิปรมรมณียภูมิภาคตฺตา ฉายูทกสมฺปนฺนตฺตา สุลภาหารตฺตา สพฺโพปกรณยุตฺตตฺตา จ สมิทฺธตฺตา เทวมนุสฺสาทีนํ มโน รมยตีติ มโนรมํ.

ทสหิ สทฺเทหิ อวิวิตฺตนฺติ หตฺถิสทฺเทน อสฺสสทฺเทน รถสทฺเทน เภริสทฺเทน สงฺขสทฺเทน มุทิงฺคสทฺเทน วีณาสทฺเทน คีตสทฺเทน สมฺมตาฬสทฺเทน ‘‘ภุญฺชถ ปิวถ ขาทถา’’ติ ทสเมน สทฺเทนาติ; อิเมหิ ทสหิ สทฺเทหิ อวิวิตฺตํ อโหสิ, สพฺพกาลํ อนุปมุสฺสวสมชฺชนาฏกา กีฬนฺตีติ อตฺโถ. อนฺนปานสมายุตนฺติ อนฺเนน จตุพฺพิเธนาหาเรน จ ปาเนน จ สุฏฺฐุ อายุตํ อนฺนปานสมายุตํ, อิมินา สุภิกฺขตา ทสฺสิตา, พหุอนฺนปานสมายุตนฺติ อตฺโถ.

อิทานิ เต ทส สทฺเท วตฺถุโต ทสฺสนตฺถํ –

‘‘หตฺถิสทฺทํ อสฺสสทฺทํ, เภริสงฺขรถานิ จ;

ขาทถ ปิวถ เจว, อนฺนปาเนน โฆสิต’’นฺติ. – วุตฺตํ;

ตตฺถ หตฺถิสทฺทนฺติ หตฺถีนํ โกญฺจนาทสทฺเทน, กรณตฺเถ อุปโยควจนํ ทฏฺฐพฺพํ. เอส นโย เสสปเทสุปิ. เภริสงฺขรถานิ จาติ เภริสทฺเทน จ สงฺขสทฺเทน จ รถสทฺเทน จาติ อตฺโถ. ลิงฺควิปริยาเสน วุตฺตํ, ‘ขาทถ ปิวถา’ติ เอวมาทินยปฺปวตฺเตน อนฺนปานปฏิสํยุตฺเตน โฆสิตํ อภินาทิตนฺติ อตฺโถ. เอตฺถาห – เตสํ ปน สทฺทานํ เอกเทโสว ทสฺสิโต, น สกโลติ? น เอกเทโส สกโล ทสวิโธ ทสฺสิโตว. กถํ? เภริสทฺเทน มุทิงฺคสทฺโท สงฺคหิโต, สงฺขสทฺเทน วีณาคีตสมฺมตาฬสทฺทา สงฺคหิตาติ ทเสว ทสฺสิตา.

เอวํ เอเกน ปริยาเยน นครสมฺปตฺตึ วณฺเณตฺวา ปุน ตเมว ทสฺเสตุํ –

๓.

‘‘นครํ [Pg.88] สพฺพงฺคสมฺปนฺนํ, สพฺพกมฺมมุปาคตํ, สตฺตรตนสมฺปนฺนํ, นานาชนสมากุลํ;

สมิทฺธํ เทวนครํว, อาวาสํ ปุญฺญกมฺมิน’’นฺติ. – วุตฺตํ;

ตตฺถ สพฺพงฺคสมฺปนฺนนฺติ ปาการโคปุรฏฺฏาลกาทิสพฺพนคราวยวสมฺปนฺนํ, ปริปุณฺณสพฺพวิตฺตูปกรณธนธญฺญติณกฏฺโฐทกนฺติ วา อตฺโถ. สพฺพกมฺมมุปาคตนฺติ สพฺพกมฺมนฺเตน อุปคตํ, สมุปคตสพฺพกมฺมนฺตนฺติ อตฺโถ. สตฺตรตนสมฺปนฺนนฺติ ปริปุณฺณมุตฺตาทิสตฺตรตนํ, จกฺกวตฺตินิวาสภูมิโต วา หตฺถิรตนาทีหิ สตฺตรตเนหิ สมฺปนฺนํ. นานาชนสมากุลนฺติ นานาวิธเทสภาเสหิ ชเนหิ สมากุลํ. สมิทฺธนฺติ มนุสฺโสปโภคสพฺโพปกรเณหิ สมิทฺธํ ผีตํ. เทวนครํ วาติ เทวนครํ วิย อาลกมนฺทา วิย อมรวตี สมิทฺธนฺติ วุตฺตํ โหติ. อาวาสํ ปุญฺญกมฺมินนฺติ อาวสนฺติ เอตฺถ ปุญฺญกมฺมิโน ชนาติ อาวาโส. ‘‘อาวาโส’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘อาวาส’’นฺติ ลิงฺคเภทํ กตฺวา วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ปญฺญายติ เตนาติ ปุญฺญํ, กุลรูปมหาโภคิสฺสริยวเสน ปญฺญายตีติ อตฺโถ. ปุนาตีติ วา ปุญฺญํ. สพฺพกุสลมลรชาปวาหกตฺตา ปุญฺญํ กมฺมํ เยสํ อตฺถิ เต ปุญฺญกมฺมิโน, เตสํ ปุญฺญกมฺมินํ อาวาสภูตนฺติ อตฺโถ.

ตตฺถ สุเมโธ นาม พฺราหฺมโณ ปฏิวสติ อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ, สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา กุลปริวฏฺฏา อกฺขิตฺโต อนุปกุฏฺโฐ ชาติวาเทน, อภิรูโป ทสฺสนีโย ปาสาทิโก ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคโต, โส ติณฺณํ เวทานํ ปารคู อโหสิ สนิฆณฺฑุเกฏุภานํ สากฺขรปฺปเภทานํ อิติหาสปญฺจมานํ ปทโก เวยฺยากรโณ อนวโย โลกายตมหาปุริสลกฺขเณสุ. ตสฺส ปน ทหรกาเลเยว มาตาปิตโร กาลมกํสุ. อถสฺส ราสิวฑฺฒโก อมจฺโจ อายโปตฺถกํ อาหริตฺวา สุวณฺณรชตมณิมุตฺตาทิวิวิธรตนภริเต คพฺเภ วิวริตฺวา – ‘‘เอตฺถกํ เต, กุมาร, มาตุ สนฺตกํ, เอตฺถกํ ปิตุ สนฺตกํ, เอตฺถกํ อยฺยกปยฺยกาน’’นฺติ ยาว สตฺตมา กุลปริวฏฺฏา ธนํ อาจิกฺขิตฺวา – ‘‘เอตํ ปฏิปชฺชาหี’’ติ นิยฺยาเตสิ. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ปุญฺญานิ กโรนฺโต อคารํ อชฺฌาวสิ. เตน วุตฺตํ –

๔.

‘‘นคเร [Pg.89] อมรวติยา, สุเมโธ นาม พฺราหฺมโณ;

อเนกโกฏิสนฺนิจโย, ปหูตธนธญฺญวา.

๕.

‘‘อชฺฌายโก มนฺตธโร, ติณฺณํ เวทาน ปารคู;

ลกฺขเณ อิติหาเส จ, สธมฺเม ปารมึ คโต’’ติ.

ตตฺถ นคเร อมรวติยาติ อมรวตีสงฺขาเต นคเร. สุเมโธ นามาติ เอตฺถ ‘‘เมธา’’ติ ปญฺญา วุจฺจติ. สา ตสฺส สุนฺทรา ปสตฺถาติ สุเมโธติ ปญฺญายิตฺถ. พฺราหฺมโณติ พฺรหฺมํ อณติ สิกฺขตีติ พฺราหฺมโณ, มนฺเต สชฺฌายตีติ อตฺโถ. อกฺขรจินฺตกา ปน ‘‘พฺรหฺมุโน อปจฺจํ พฺราหฺมโณ’’ติ วทนฺติ. อริยา ปน พาหิตปาปตฺตา พฺราหฺมณาติ. อเนกโกฏิสนฺนิจโยติ โกฏีนํ สนฺนิจโย โกฏิสนฺนิจโย, อเนโก โกฏิสนฺนิจโย ยสฺส โสยํ อเนกโกฏิสนฺนิจโย, อเนกโกฏิ ธนสนฺนิจโยติ อตฺโถ. ปหูตธนธญฺญวาติ พหุลธนธญฺญวา. ปุริมํ ภูมิคตคพฺภคตธนธญฺญวเสน วุตฺตํ, อิทํ นิจฺจปริโภคูปคตธนธญฺญวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

อชฺฌายโกติ น ฌายตีติ อชฺฌายโก, ฌานภาวนารหิโตติ อตฺโถ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘น ทานิเม ฌายนฺตีติ. น ทานิเม ฌายนฺตีติ โข, วาเสฏฺฐ, ‘อชฺฌายกา อชฺฌายกา’ ตฺเวว ตติยํ อกฺขรํ อุปนิพฺพตฺต’’นฺติ (ที. นิ. ๓.๑๓๒) เอวํ ปฐมกปฺปิกกาเล ฌานวิรหิตานํ พฺราหฺมณานํ ครหวจนํ อุปฺปนฺนํ. อิทานิ มนฺตํ ฌายตีติ อชฺฌายโก, มนฺเต ปริวตฺเตตีติ อิมินา อตฺเถน ปสํสวจนํ กตฺวา โวหรนฺติ. มนฺเต ธาเรตีติ มนฺตธโร. ติณฺณํ เวทานนฺติ อิรุเวทยชุเวทสามเวทานํ ติณฺณํ เวทานํ. อยํ ปน เวท-สทฺโท ญาณโสมนสฺสคนฺเถสุ ทิสฺสติ. ตถา เหส – ‘‘ยํ พฺราหฺมณํ เวทคุมาภิชญฺญา, อกิญฺจนํ กามภเว อสตฺต’’นฺติอาทีสุ (สุ. นิ. ๑๐๖๕) ญาเณ ทิสฺสติ. ‘‘เย เวทชาตา วิจรนฺติ โลเก’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๕๗) โสมนสฺเส. ‘‘ติณฺณํ เวทานํ ปารคู สนิฆณฺฑุเกฏุภาน’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๕๖) คนฺเถ. อิธาปิ คนฺเถ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๗๕). ปารคูติ ติณฺณํ เวทานํ โอฏฺฐปหตกรณมตฺเตน ปารํ คโตติ ปารคู. ลกฺขเณติ อิตฺถิลกฺขณปุริสลกฺขณมหาปุริสลกฺขณาทิเก ลกฺขเณ. อิติหาเสติ อิติห อาส, อิติห อาสาติ อีทิสวจนปฏิสํยุตฺเต [Pg.90] ปุราณสงฺขาเต คนฺถวิเสเส. สธมฺเมติ พฺราหฺมณานํ สเก ธมฺเม, สเก อาจริยเก วา. ปารมึ คโตติ ปารํ คโต, ทิสาปาโมกฺโข อาจริโย อโหสีติ อตฺโถ.

อเถกทิวสํ โส ทสคุณคณาราธิตปณฺฑิโต สุเมธปณฺฑิโต อุปริปาสาทวรตเล รโหคโต หุตฺวา ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสินฺโน จินฺเตสิ – ‘‘ปุนพฺภเว ปฏิสนฺธิคฺคหณํ นาม ทุกฺขํ, ตถา นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฏฺฐาเน สรีรเภทนํ, อหญฺจ ชาติธมฺโม, ชราธมฺโม, พฺยาธิธมฺโม, มรณธมฺโม, เอวํภูเตน มยา อชาตึ อชรํ อพฺยาธึ อมรณํ สุขํ สิวํ นิพฺพานํ ปริเยสิตุํ วฏฺฏติ, อวสฺสํ ภวจารกโต มุจฺจิตฺวา นิพฺพานคามินา เอเกน มคฺเคน ภวิตพฺพ’’นฺติ. เตน วุตฺตํ –

๖.

‘‘รโหคโต นิสีทิตฺวา, เอวํ จินฺเตสหํ ตทา;

ทุกฺโข ปุนพฺภโว นาม, สรีรสฺส จ เภทนํ.

๗.

‘‘ชาติธมฺโม ชราธมฺโม, พฺยาธิธมฺโม สหํ ตทา;

อชรํ อมรํ เขมํ, ปริเยสิสฺสามิ นิพฺพุตึ.

๘.

‘‘ยํนูนิมํ ปูติกายํ, นานากุณปปูริตํ;

ฉฑฺฑยิตฺวาน คจฺเฉยฺยํ, อนเปกฺโข อนตฺถิโก.

๙.

‘‘อตฺถิ เหหิติ โส มคฺโค, น โส สกฺกา น เหตุเย;

ปริเยสิสฺสามิ ตํ มคฺคํ, ภวโต ปริมุตฺติยา’’ติ.

เอตฺถ ปน คาถาสมฺพนฺธญฺจ อนุตฺตานปทานมตฺถญฺจ วตฺวาว คมิสฺสาม. ตตฺถ รโหคโตติ รหสิ คโต, รหสิ ฐาเน นิสินฺโน. เอวํ จินฺเตสหนฺติ เอวํ จินฺเตสึ อหํ. เอวนฺติ อิมินา จินฺตนาการํ ทสฺเสติ. ตทาติ ตสฺมึ สุเมธปณฺฑิตกาเล. ‘‘เอวํ จินฺเตสห’’นฺติ ภควา อิมินา อตฺตนา สทฺธึ สุเมธปณฺฑิตํ เอกตฺตํ กโรติ. ตสฺมา ตทา โส สุเมโธ อหเมวาติ ปกาเสนฺโต ‘‘เอวํ จินฺเตสหํ ตทา’’ติ ภควา อุตฺตมปุริสวเสนาห. ชาติธมฺโมติ ชาติสภาโว. เอส นโย เสสปเทสุปิ. นิพฺพุตินฺติ นิพฺพานํ.

ยํนูนาติ [Pg.91] ปริวิตกฺกนตฺเถ นิปาโต, ยทิ ปนาหนฺติ อตฺโถ. ปูติกายนฺติ ปูติภูตํ กายํ. นานากุณปปูริตนฺติ มุตฺต-กรีส-ปุพฺพโลหิต-ปิตฺต-เสมฺห-เขฬสิงฺฆาณิกาทิอเนกกุณปปูริตํ. อนเปกฺโขติ อนาลโย. อตฺถีติ อวสฺสํ อุปลพฺภติ. เหหิตีติ ภวิสฺสติ, ปริวิตกฺกนวจนมิทํ. น โส สกฺกา น เหตุเยติ เตน มคฺเคน น สกฺกา น ภวิตุํ. โส ปน มคฺโค เหตุเยติ เหตุภาวาย น น โหติ, เหตุเยวาติ อตฺโถ. ภวโต ปริมุตฺติยาติ ภวพนฺธนวิมุตฺติยาติ อตฺโถ.

อิทานิ อตฺตนา ปริวิตกฺกิตมตฺถํ สมฺปาทยิตุํ ‘‘ยถาปี’’ติ อาทิมาห. ยถา หิ โลเก ทุกฺขสฺส ปฏิปกฺขภูตํ สุขํ นาม อตฺถิ, เอวํ ภเว สติ ตปฺปฏิปกฺเขน วิภเวนาปิ ภวิตพฺพํ, ยถา จ อุณฺเห สติ ตสฺส วูปสมภูตํ สีตลมฺปิ อตฺถิ, เอวํ ราคาทิอคฺคีนํ วูปสเมน นิพฺพาเนน ภวิตพฺพํ. ยถา จ ปาปสฺส ลามกสฺส ธมฺมสฺส ปฏิปกฺขภูโต กลฺยาโณ อนวชฺชธมฺโมปิ อตฺถิเยว, เอวเมว ปาปิกาย ชาติยา สติ สพฺพชาติเขปนโต อชาติสงฺขาเตน นิพฺพาเนนาปิ ภวิตพฺพเมวาติ. เตน วุตฺตํ –

๑๐.

‘‘ยถาปิ ทุกฺเข วิชฺชนฺเต, สุขํ นามปิ วิชฺชติ;

เอวํ ภเว วิชฺชมาเน, วิภโวปิจฺฉิตพฺพโก.

๑๑.

‘‘ยถาปิ อุณฺเห วิชฺชนฺเต, อปรํ วิชฺชติ สีตลํ;

เอวํ ติวิธคฺคิ วิชฺชนฺเต, นิพฺพานํ อิจฺฉิตพฺพกํ.

๑๒.

‘‘ยถาปิ ปาเป วิชฺชนฺเต, กลฺยาณมปิ วิชฺชติ;

เอวเมว ชาติ วิชฺชนฺเต, อชาติปิจฺฉิตพฺพก’’นฺติ.

ตตฺถ ยถาปีติ โอปมฺมตฺเถ นิปาโต. สุขนฺติ กายิกเจตสิกสุขํ, สุฏฺฐุ ทุกฺขํ ขณตีติ สุขํ. ภเวติ ชนเน. วิภโวติ อชนนํ, ชนเน วิชฺชมาเน อชนนธมฺโมปิ อิจฺฉิตพฺโพ. ติวิธคฺคิ วิชฺชนฺเตติ ติวิเธ ราคาทิเก อคฺคิมฺหิ วิชฺชมาเนติ อตฺโถ. นิพฺพานนฺติ ตสฺส ติวิธสฺส ราคาทิอคฺคิสฺส นิพฺพาปนํ อุปสมนํ นิพฺพานญฺจ อิจฺฉิตพฺพํ. ปาเปติ อกุสเล ลามเก. กลฺยาณมปีติ กุสลมปิ. เอวเมวาติ เอวเมวํ. ชาติ วิชฺชนฺเตติ [Pg.92] ชาติยา วิชฺชมานายาติ อตฺโถ. ลิงฺคเภทญฺจ วิภตฺติโลปญฺจ กตฺวา วุตฺตํ. อชาติปีติ ชาติเขปนํ อชาตินิพฺพานมฺปิ อิจฺฉิตพฺพํ.

อถาหํ ปรมฺปิ จินฺเตสึ – ‘‘ยถา นาม คูถราสิมฺหิ นิมุคฺเคน ปุริเสน ทูรโตว กมลกุวลยปุณฺฑรีกสณฺฑมณฺฑิตํ วิมลสลิลํ ตฬากํ ทิสฺวา – ‘กตเรน นุ โข มคฺเคน ตตฺถ คนฺตพฺพ’นฺติ ตฬากํ คเวสิตุํ ยุตฺตํ. ยํ ตสฺส อคเวสนํ, น โส ตสฺส ตฬากสฺส โทโส, ตสฺส ปุริสสฺเสว โทโส. เอวเมว กิเลสมลโธวเน อมตมหาตฬาเก วิชฺชมาเน ยํ ตสฺส อคเวสนํ, น โส อมตสงฺขาตสฺส นิพฺพานมหาตฬากสฺส โทโส, ปุริสสฺเสว โทโส. ยถา ปน โจเรหิ สํปริวาริโต ปุริโส ปลายนมคฺเค วิชฺชมาเนปิ สเจ โส น ปลายติ, น โส ตสฺส มคฺคสฺส โทโส, ตสฺส ปุริสสฺเสว โทโส. เอวเมว กิเลสโจเรหิ ปริวาเรตฺวา คหิตสฺส ปุริสสฺส วิชฺชมาเนเยว นิพฺพานมหานครคามิมฺหิ สิเว มหามคฺเค ตสฺส มคฺคสฺส อคเวสนํ นาม น มคฺคสฺส โทโส, ปุริสสฺเสว โทโส. ยถา พฺยาธิปีฬิโต ปุริโส วิชฺชมาเน พฺยาธิติกิจฺฉเก เวชฺเช สเจ ตํ เวชฺชํ คเวสิตฺวา ตํ พฺยาธึ น ติกิจฺฉาเปติ, น โส เวชฺชสฺส โทโส, ตสฺส ปุริสสฺเสว โทโส. เอวเมว ปน โย กิเลสพฺยาธิปริปีฬิโต กิเลสวูปสมมคฺคโกวิทํ วิชฺชมานเมว อาจริยํ น คเวสติ, ตสฺเสว โทโส, น กิเลสพฺยาธิวินายกสฺส อาจริยสฺส โทโส’’ติ. เตน วุตฺตํ –

๑๓.

‘‘ยถา คูถคโต ปุริโส, ตฬากํ ทิสฺวาน ปูริตํ;

น คเวสติ ตํ ตฬากํ, น โทโส ตฬากสฺส โส.

๑๔.

‘‘เอวํ กิเลสมลโธวํ, วิชฺชนฺเต อมตนฺตเฬ;

น คเวสติ ตํ ตฬากํ, น โทโส อมตนฺตเฬ.

๑๕.

‘‘ยถา อรีหิ ปริรุทฺโธ, วิชฺชนฺเต คมนมฺปเถ;

น ปลายติ โส ปุริโส, น โทโส อญฺชสสฺส โส.

๑๖.

‘‘เอวํ กิเลสปริรุทฺโธ, วิชฺชมาเน สิเว ปเถ;

น คเวสติ ตํ มคฺคํ, น โทโส สิวมญฺชเส.

๑๗.

‘‘ยถาปิ [Pg.93] พฺยาธิโต ปุริโส, วิชฺชมาเน ติกิจฺฉเก;

น ติกิจฺฉาเปติ ตํ พฺยาธึ, น โทโส โส ติกิจฺฉเก.

๑๘.

‘‘เอวํ กิเลสพฺยาธีหิ, ทุกฺขิโต ปติปีฬิโต;

น คเวสติ ตํ อาจริยํ, น โทโส โส วินายเก’’ติ.

ตตฺถ คูถคโตติ คูถกูปคโต, คูเถน คโต มกฺขิโต วา. กิเลสมลโธวนฺติ กิเลสมลโสธเน, ภุมฺมตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ. อมตนฺตเฬติ อมตสงฺขาตสฺส ตฬากสฺส, สามิอตฺเถ ภุมฺมวจนํ ทฏฺฐพฺพํ, อนุสฺสรํ ปกฺขิปิตฺวา วุตฺตํ. อรีหีติ ปจฺจตฺถิเกหิ. ปริรุทฺโธติ สมนฺตโต นิรุทฺโธ. คมนมฺปเถติ คมนปเถ. ฉนฺทาวินาสตฺถํ อนุสฺสราคมนํ กตฺวา วุตฺตํ. น ปลายตีติ ยทิ น ปลาเยยฺย. โส ปุริโสติ โส โจเรหิ ปริรุทฺโธ ปุริโส. อญฺชสสฺสาติ มคฺคสฺส. มคฺคสฺส หิ –

‘‘มคฺโค ปนฺโถ ปโถ ปชฺโช, อญฺชสํ วฏุมายนํ;

นาวา อุตฺตรเสตุ จ, กุลฺโล จ ภิสิ สงฺกโม’’ติ. (จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทส ๑๐๑) –

พหูนิ นามานิ. สฺวายมิธ อญฺชสนาเมน วุตฺโต. สิเวติ สพฺพุปทฺทวาภาวโต สิเว. สิวมญฺชเสติ สิวสฺส อญฺชสสฺสาติ อตฺโถ. ติกิจฺฉเกติ เวชฺเช. น ติกิจฺฉาเปตีติ น ติกิจฺฉาเปยฺย. น โทโส โส ติกิจฺฉเกติ ติกิจฺฉกสฺส โทโส นตฺถิ, พฺยาธิตสฺเสว โทโสติ อตฺโถ. ทุกฺขิโตติ สญฺชาตกายิกเจตสิกทุกฺโข. อาจริยนฺติ โมกฺขมคฺคาจริยํ. วินายเกติ อาจริยสฺส.

เอวํ ปนาหํ จินฺเตตฺวา อุตฺตริมฺปิ เอวํ จินฺเตสึ – ‘‘ยถาปิ มณฺฑนกชาติโก ปุริโส กณฺเฐ อาสตฺตํ กุณปํ ฉฑฺเฑตฺวา สุขี คจฺเฉยฺย, เอวํ มยาปิ อิมํ ปูติกายํ ฉฑฺเฑตฺวา อนเปกฺเขน นิพฺพานมหานครํ ปวิสิตพฺพํ. ยถา จ นรนาริโย อุกฺการภูมิยํ อุจฺจารปสฺสาวํ กตฺวา น ตํ อุจฺฉงฺเคน วา อาทาย ทสนฺเต วา เวเฐตฺวา อาทาย คจฺฉนฺติ, อถ โข ชิคุจฺฉมานา โอโลเกตุมฺปิ อนิจฺฉนฺตา อนเปกฺขา ฉฑฺเฑตฺวา คจฺฉนฺติ, เอวํ มยาปิ อิมํ ปูติกายํ อนเปกฺเขน ฉฑฺเฑตฺวา อมตํ นิพฺพานนครํ ปวิสิตุํ วฏฺฏติ. ยถา จ นาวิกา นาม ชชฺชรํ นาวํ อุทกคาหินึ ฉฑฺเฑตฺวา อนเปกฺขาว คจฺฉนฺติ, เอวมหมฺปิ อิมํ นวหิ วณมุเขหิ ปคฺฆรนฺตํ กายํ ฉฑฺเฑตฺวา อนเปกฺโข นิพฺพานมหานครํ ปวิสิสฺสามิ[Pg.94]. ยถา จ โกจิ ปุริโส มุตฺตามณิเวฬุริยาทีนิ นานาวิธานิ รตนานิ อาทาย โจเรหิ สทฺธึ มคฺคํ คจฺฉนฺโต อตฺตโน รตนวินาสภเยน เต โจเร ฉฑฺเฑตฺวา เขมํ มคฺคํ คณฺหาติ, เอวมยมฺปิ ปูติกาโย รตนวิโลปกโจรสทิโส. สจาหํ เอตฺถ ตณฺหํ กริสฺสามิ, อริยมคฺคกุสลธมฺมรตนานิ เม นสฺสิสฺสนฺติ, ตสฺมา มยา อิมํ มหาโจรสทิสํ กรชกายํ ฉฑฺเฑตฺวา นิพฺพานมหานครํ ปวิสิตุํ วฏฺฏตี’’ติ. เตน วุตฺตํ –

๑๙.

‘‘ยถาปิ กุณปํ ปุริโส, กณฺเฐ พทฺธํ ชิคุจฺฉิย;

โมจยิตฺวาน คจฺเฉยฺย, สุขี เสรี สยํวสี.

๒๐.

‘‘ตเถวิมํ ปูติกายํ, นานากุณปสญฺจยํ;

ฉฑฺฑยิตฺวาน คจฺเฉยฺยํ, อนเปกฺโข อนตฺถิโก.

๒๑.

‘‘ยถา อุจฺจารฏฺฐานมฺหิ, กรีสํ นรนาริโย;

ฉฑฺฑยิตฺวาน คจฺฉนฺติ, อนเปกฺขา อนตฺถิกา.

๒๒.

‘‘เอวเมวาหํ อิมํ กายํ, นานากุณปปูริตํ;

ฉฑฺฑยิตฺวาน คจฺฉิสฺสํ, วจฺจํ กตฺวา ยถา กุฏึ.

๒๓.

‘‘ยถาปิ ชชฺชรํ นาวํ, ปลุคฺคํ อุทคาหินึ;

สามี ฉฑฺเฑตฺวา คจฺฉนฺติ, อนเปกฺขา อนตฺถิกา.

๒๔.

‘‘เอวเมวาหํ อิมํ กายํ, นวจฺฉิทฺทํ ธุวสฺสวํ;

ฉฑฺฑยิตฺวาน คจฺฉิสฺสํ, ชิณฺณนาวํว สามิกา.

๒๕.

‘‘ยถาปิ ปุริโส โจเรหิ, คจฺฉนฺโต ภณฺฑมาทิย;

ภณฺฑจฺเฉทภยํ ทิสฺวา, ฉฑฺฑยิตฺวาน คจฺฉติ.

๒๖.

‘‘เอวเมว อิมํ กาโย, มหาโจรสโม วิย;

ปหายิมํ คมิสฺสามิ, กุสลจฺเฉทนาภยา’’ติ.

ตตฺถ ยถาปิ กุณปํ ปุริโสติ ยถาปิ ทหโร ยุวา มณฺฑนกชาติโก ปุริโส อหิกุณเปน วา กุกฺกุรกุณเปน วา มนุสฺสกุณเปน วา กณฺเฐ อาสตฺเตน อฏฺฏียิตฺวา หรายิตฺวา ชิคุจฺฉิตฺวา ตํ กุณปํ โมเจตฺวา [Pg.95] คจฺเฉยฺย. สุขีติ สุขิโต. เสรีติ ยถิจฺฉกวิหารี. นานากุณปสญฺจยนฺติ อเนกวิธกุณปราสิภูตํ ‘‘นานากุณปปูริต’’นฺติปิ ปาโฐ.

อุจฺจารฏฺฐานมฺหีติ อุจฺจาเรนฺติ วจฺจํ กโรนฺติ เอตฺถาติ อุจฺจาโร, อุจฺจาโร จ โส ฐานํ เจติ อุจฺจารฏฺฐานํ. อถ วา อุสฺสาสิยฺยตีติ อุสฺสาโส, วจฺจสฺเสตํ นามํ, ตสฺส ฐานํ อุสฺสาสฏฺฐานํ, ตสฺมึ อุสฺสาสฏฺฐานมฺหิ, อุกฺการฏฺฐาเนติ อตฺโถ. วจฺจํ กตฺวา ยถา กุฏินฺติ วจฺจํ กตฺวา กุฏึ นรนาริโย วิยาติ อตฺโถ.

ชชฺชรนฺติ ชิณฺณํ. ปลุคฺคนฺติ ปลุชฺชนฺตึ, วิกิรนฺตินฺติ อตฺโถ. อุทคาหินินฺติ อุทกคาหินึ. สามีติ นาวาสามิกา. นวจฺฉิทฺทนฺติ จกฺขุโสตาทีหิ นวหิ วณมุเขหิ ฉิทฺทาวจฺฉิทฺเทหิ ยุตฺตตฺตา นวจฺฉิทฺทํ. ธุวสฺสวนฺติ ธุวนิสฺสนฺทํ, นิจฺจํ ปคฺฆรณาสุจินฺติ อตฺโถ.

ภณฺฑมาทิยาติ ยํกิญฺจิ รตนาทิกํ ภณฺฑํ อาทิย. ภณฺฑจฺเฉทภยํ ทิสฺวาติ ภณฺฑสฺส อจฺฉินฺทเนน ภยํ ทิสฺวาติ อตฺโถ. เอวเมวาติ โส ภณฺฑมาทาย คจฺฉนฺโต ปุริโส วิย. อยํ กาโยติ อยํ ปน กุจฺฉิตานํ ปรมเชคุจฺฉานํ อาโยติ กาโย. อาโยติ อุปตฺติฏฺฐานํ. อายนฺติ ตโตติ อาโย, กุจฺฉิตา เกสาทโย. อิติ กุจฺฉิตานํ เกสาทีนํ อาโยติ กาโย. มหาโจรสโม วิยาติ จกฺขุอาทีหิ รูปาทีสุ ปิยรูเปสุ สารชฺชนาทิวเสน ปาณาติปาตาทินฺนาทานาทิโจโร หุตฺวา สพฺพกุสลํ วิลุมฺปตีติ มหาโจรสโม. ตสฺมา ยถา โส รตนภณฺฑมาทาย โจเรหิ สทฺธึ คจฺฉนฺโต ปุริโส เต โจเร ปหาย คจฺฉติ, เอวเมวาหมฺปิ อิมํ มหาโจรสมํ กายํ ปหาย อตฺตโน โสตฺถิภาวกรํ มคฺคํ คเวสิตุํ คมิสฺสามีติ อตฺถสมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. กุสลจฺเฉทนาภยาติ กุสลธมฺมวิโลปนภเยนาติ อตฺโถ.

อเถวํ สุเมธปณฺฑิโต นานาวิธาหิ อุปมาหิ เนกฺขมฺมการณํ จินฺเตตฺวา ปุนปิ จินฺเตสิ – ‘‘อิมํ มหาธนราสึ สํหริตฺวา มยฺหํ ปิตุปิตามหาทโย ปรโลกํ คจฺฉนฺตา เอกกหาปณมฺปิ คเหตฺวา น คตา, มยา ปน คเหตฺวา คมนการณํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสิ [Pg.96] – ‘‘อหํ, มหาราช, ชาติชราทีหิ อุปทฺทุตหทโย อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิสฺสามิ, มยฺหํ อเนกโกฏิสตสหสฺสํ ธนํ อตฺถิ, ตํ เทโว ปฏิปชฺชตู’’ติ. ราชา อาห – ‘‘น มยฺหํ เต ธเนน อตฺโถ, ตฺวํเยว ยถิจฺฉกํ กโรหี’’ติ.

โส จ ‘‘สาธุ เทวา’’ติ นคเร เภรึ จราเปตฺวา มหาชนสฺส ทานํ ทตฺวา วตฺถุกาเม จ กิเลสกาเม จ ปหาย อมรวรนครสทิสโต อมรนครโต นิกฺขมิตฺวา เอกโกว นานามิคคณวนฺเต หิมวนฺเต ธมฺมิกํ นาม ปพฺพตํ นิสฺสาย อสฺสมํ กตฺวา ตตฺถ ปณฺณสาลํ กตฺวา ปญฺจโทสวิวชฺชิตํ จงฺกมํ มาเปตฺวา อฏฺฐคุณสมุเปตํ อภิญฺญาพลํ สมาหริตุํ นวโทสสมนฺนาคตํ สาฏกํ ปชหิตฺวา ทฺวาทสคุณมุปาคตํ วากจีรํ นิวาเสตฺวา ปพฺพชิ. เอวํ ปน โส ปพฺพชิโต อฏฺฐโทสสมากิณฺณํ ปณฺณสาลํ ปหาย ทสคุณสมนฺนาคตํ รุกฺขมูลํ อุปคนฺตฺวา สพฺพธญฺญวิกตึ ปหาย ปวตฺตผลโภชโน หุตฺวา นิสชฺชฏฺฐานจงฺกมนวเสน ปธานํ ปทหนฺโต สตฺตาหพฺภนฺตเรเยว อฏฺฐนฺนํ สมาปตฺตีนํ ปญฺจนฺนญฺจ อภิญฺญานํ ลาภี อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๒๗.

‘‘เอวาหํ จินฺตยิตฺวาน, เนกโกฏิสตํ ธนํ;

นาถานาถานํ ทตฺวาน, หิมวนฺตมุปาคมึ.

๒๘.

‘‘หิมวนฺตสฺสาวิทูเร, ธมฺมิโก นาม ปพฺพโต;

อสฺสโม สุกโต มยฺหํ, ปณฺณสาลา สุมาปิตา.

๒๙.

‘‘จงฺกมํ ตตฺถ มาเปสึ, ปญฺจโทสวิวชฺชิตํ.

อฏฺฐคุณสมุเปตํ, อภิญฺญาพลมาหรึ.

๓๐.

‘‘สาฏกํ ปชหึ ตตฺถ, นวโทสมุปาคตํ;

วากจีรํ นิวาเสสึ, ทฺวาทสคุณมุปาคตํ.

๓๑.

‘‘อฏฺฐโทสสมากิณฺณํ, ปชหึ ปณฺณสาลกํ;

อุปาคมึ รุกฺขมูลํ, คุเณ ทสหุปาคตํ.

๓๒.

‘‘วาปิตํ โรปิตํ ธญฺญํ, ปชหึ นิรวเสสโต;

อเนกคุณสมฺปนฺนํ, ปวตฺตผลมาทิยึ.

๓๓.

‘‘ตตฺถปฺปธานํ [Pg.97] ปทหึ, นิสฺสชฺชฏฺฐานจงฺกเม;

อพฺภนฺตรมฺหิ สตฺตาเห, อภิญฺญาพลปาปุณิ’’นฺติ.

ตตฺถ เอวาหนฺติ เอวํ อหํ, เหฏฺฐา วุตฺตปฺปกาเรน จินฺเตตฺวาติ อตฺโถ. นาถานาถานนฺติ สนาถานมนาถานญฺจ อฑฺฒานญฺเจว ทลิทฺทานญฺจ ‘‘อตฺถิกา คณฺหนฺตู’’ติ สห โกฏฺฐาคาเรหิ ทตฺวาติ อตฺโถ. หิมวนฺตสฺสาวิทูเรติ หิมวนฺตปพฺพตราชสฺส อวิทูเร สมีเป. ธมฺมิโก นาม ปพฺพโตติ เอวํนามโก ปพฺพโต. กสฺมา ปนายํ ธมฺมิโกติ? เยภุยฺเยน ปน โพธิสตฺตา อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา ตํ ปพฺพตํ อุปนิสฺสาย อภิญฺญาโย นิพฺพตฺเตตฺวา สมณธมฺมํ อกํสุ. ตสฺมา สมณธมฺมสฺส นิสฺสยภูตตฺตา ‘‘ธมฺมิโก’’ตฺเวว ปากโฏ อโหสิ. อสฺสโม สุกโต มยฺหนฺติอาทินา สุเมธปณฺฑิเตน อสฺสมปณฺณสาลา จงฺกมา สหตฺถา มาปิตา วิย วุตฺตา, น จ ปน สหตฺถา มาปิตา, กินฺตุ สกฺเกน เทเวน เปสิเต วิสฺสกมฺมุนา เทวปุตฺเตน นิมฺมิตา. ภควา ปน ตทา อตฺตโน ปุญฺญานุภาเวน นิพฺพตฺตํ ตํ สมฺปทํ สนฺธาย – ‘‘สาริปุตฺต, ตสฺมึ ปพฺพเต –

‘อสฺสโม สุกโต มยฺหํ, ปณฺณสาลา สุมาปิตา;

จงฺกมํ ตตฺถ มาเปสึ, ปญฺจโทสวิวชฺชิต’’’นฺติ. – อาทิมาห;

ตตฺถ ปณฺณสาลาติ ปณฺณฉทนสาลา. ตตฺถาติ ตสฺมึ อสฺสมปเท. ปญฺจโทสวิวชฺชิตนฺติ ปญฺจหิ จงฺกมโทเสหิ วิวชฺชิตํ. กตเม ปญฺจ จงฺกมโทสา นาม? ถทฺธวิสมตา, อนฺโตรุกฺขตา, คหนจฺฉนฺนตา, อติสมฺพาธตา, อติวิสาลตาติ อิเมหิ ปญฺจหิ โทเสหิ วิวชฺชิตํ. อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉเทน ทีฆโต สฏฺฐิรตโน วิตฺถารโต ทิยฑฺฒรตโน จงฺกโม วุตฺโต. อถ วา ปญฺจโทสวิวชฺชิตนฺติ ปญฺจหิ นีวรณโทเสหิ วิวชฺชิตํ ปริหีนํ อภิญฺญาพลมาหรินฺติ อิมินา อุตฺตรปเทน สมฺพนฺโธ ทฏฺฐพฺโพ (ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา, สุเมธกถา). อฏฺฐคุณสมุเปตนฺติ ‘‘เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต’’ติ เอวํ วุตฺเตหิ อฏฺฐคุเณหิ (ที. นิ. ๑.๒๔๔-๒๔๕; ม. นิ. ๑.๓๘๔-๓๘๖, ๔๓๑-๔๓๓; ปารา. ๑๒-๑๔) สมนฺนาคตํ อภิญฺญาพลํ อาหรึ อาเนสินฺติ อตฺโถ.

เกจิ [Pg.98] ปน ‘‘อฏฺฐหิ สมณสุเขหิ อุเปตํ, อฏฺฐิมานิ สมณสุขานิ นาม ธนธญฺญปริคฺคหาภาโว, อนวชฺชปิณฺฑปาตปริเยสนภาโว, นิพฺพุตปิณฺฑภุญฺชนภาโว, รฏฺฐํ ปีเฬตฺวา ธนธญฺญาทีสุ คณฺหนฺเตสุ ราชปุริเสสุ รฏฺฐปีฬนกิเลสาภาโว, อุปกรเณสุ นิจฺฉนฺทราคภาโว, โจรวิโลปเน นิพฺภยภาโว, ราชราชมหามตฺเตหิ อสํสฏฺฐภาโว, จตูสุ ทิสาสุ อปฺปฏิหตภาโวติ อิเมหิ อฏฺฐหิ สมณสุเขหิ (อป. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทาน, สุเมธกถา; ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา) อุเปตํ สมุเปตํ อสฺสมํ มาเปสิ’’นฺติ อสฺสเมน สมฺพนฺธํ กตฺวา วทนฺติ, ตํ ปาฬิยา น สเมติ.

สาฏกนฺติ วตฺถํ. ตตฺถาติ ตสฺมึ อสฺสเม. นวโทสมุปาคตนฺติ, สาริปุตฺต, ตตฺถ วสนฺโต อตฺตโน นิวตฺถปารุตํ มหคฺฆสาฏกํ ปชหึ ปริจฺจชึ. สาฏกํ ปชหนฺโต จ ตตฺถ นว โทเส ทิสฺวา ปชหินฺติ ทีเปติ. ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตานญฺหิ สาฏกสฺมึ นว โทสา ปกาสิตา. กตเม นว? สาฏกสฺส มหคฺฆภาโว, ปรปฏิพทฺธภาโว, ปริโภเคน ลหุกํ กิลิสฺสนภาโว, กิลิฏฺโฐ จ โธวิตพฺโพ ปุน รชิตพฺโพ จ โหติ ปริโภเคน ชีรณภาโว, ชิณฺณสฺส ปุน ตุนฺนกรณํ วา อคฺคฬทานํ วา กาตพฺพํ โหติ ปุน ปริเยสนาย ทุรภิสมฺภวภาโว, ตาปสปพฺพชฺชาย อนนุจฺฉวิกภาโว, ปจฺจตฺถิกานํ สาธารณภาโว, ยถา นํ น ปจฺจตฺถิกา คณฺหนฺติ, เอวํ โคเปตพฺโพ โหติ ปริทหโต วิภูสนฏฺฐานภาโว, คเหตฺวา จรนฺตสฺส มหิจฺฉภาโวติ เอเตหิ นวหิ โทเสหิ (อป. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทาน, สุเมธกถา) อุปคตํ สาฏกํ ปหาย วากจีรํ นิวาเสสินฺติ ทีเปติ. วากจีรนฺติ มุญฺชติณํ หีราหีรํ กตฺวา คนฺเถตฺวา กตํ วากมยจีรํ นิวาสนปารุปนตฺถาย อาทิยินฺติ อตฺโถ. ทฺวาทสคุณมุปาคตนฺติ ทฺวาทสหิ อานิสํเสหิ อุเปตํ. เอตฺถ คุณ-สทฺโท อานิสํสฏฺโฐ ‘‘สตคุณา ทกฺขิณา ปาฏิกงฺขิตพฺพา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๓๗๙) วิย. ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. วากจีรสฺมึ ทฺวาทสานิสํสา อปฺปคฺฆตา, อปรายตฺตตา, สหตฺถา กาตุํ สกฺกุเณยฺยตา, ปริโภเคน ชิณฺเณปิ สิพฺพิตพฺพาภาโว, โจรภยาภาโว ปริเยสนฺตสฺส สุเขน กรณภาโว, ตาปสปพฺพชฺชาย สารุปฺปภาโว, เสวมานสฺส วิภูสนฏฺฐานาภาโว, จีวรปฺปจฺจเย อปฺปิจฺฉภาโว[Pg.99], ปริโภคสุขภาโว, วากุปฺปตฺติยา สุลภภาโว, วากจีเร นฏฺเฐปิ อนเปกฺขภาโวติ อิเมหิ ทฺวาทสหิ คุเณหิ สมฺปนฺนํ (อป. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทาน, สุเมธกถา; ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา).

อถ สุเมธปณฺฑิโต ตตฺถ ปณฺณสาลายํ วิหรนฺโต ปจฺจูสสมเย ปจฺจุฏฺฐาย อตฺตโน นิกฺขมนการณํ ปจฺจเวกฺขมาโน เอวํ กิร จินฺเตสิ – ‘‘อหํ ปน นวกนกกฏกนูปุราทิสงฺฆฏฺฏนสทฺทสมฺมิสฺสิต-มธุรหสิตกถิตเคหชนรมณียํ อุฬารวิภวโสภิตํ สุรวรภวนาการมคารํ เขฬปิณฺฑํ วิย ปหาย วิเวการามตาย สพฺพชนปาปปวาหนํ ตโปวนํ ปวิฏฺโฐสฺมิ, อิธ ปน เม ปณฺณสาลาย วาโส ทุติโย ฆราวาโส วิย โหติ, หนฺทาหํ รุกฺขมูเล วเสยฺย’’นฺติ. เตน วุตฺตํ –

๓๑.

‘‘อฏฺฐโทสสมากิณฺณํ, ปชหึ ปณฺณสาลก’’นฺติ.

ตตฺถ อฏฺฐโทสสมากิณฺณนฺติ อฏฺฐหิ โทเสหิ สมากิณฺณํ สํยุตฺตํ. กตเมหิ อฏฺฐหิ? มหาสมฺภาเรหิ นิปฺผาทนียตา, ติณปณฺณมตฺติกาทีหิ นิจฺจํ ปฏิชคฺคนียตา, เสนาสนํ นาม มหลฺลกสฺส ปาปุณาตีติ อเวลาย วุฏฺฐาปิยมานสฺส จิตฺเตกคฺคตา น โหตีติ วุฏฺฐาปนียภาโว, สีตุณฺหสฺส ปฏิฆาเตน กายสฺส สุขุมาลกรณภาโว, ฆรํ ปวิฏฺเฐน ยํ กิญฺจิ ปาปํ สกฺกา กาตุนฺติ ครหปฏิจฺฉาทนกรณภาโว, ‘‘มยฺหมิท’’นฺติ สปริคฺคหภาโว, เคหสฺส อตฺถิภาโว สทุติยกวาโส, อูกามงฺคุลฆรโคฬิกาทีนํ สาธารณตาย พหุสาธารณภาโวติ อิติ อิเม อฏฺฐ อาทีนเว (อป. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทาน, สุเมธกถา) ทิสฺวา มหาสตฺโต ปณฺณสาลํ ปชหึ.

คุเณ ทสหุปาคตนฺติ ฉนฺนํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ทสหิ คุเณหิ อุเปตํ, รุกฺขมูลํ อุปคโตสฺมีติ อตฺโถ. กตเมหิ ทสหิ? อปฺปสมารมฺภตา, อุปคมนมตฺตเมเวตฺถ โหตีติ สุลภานวชฺชตา, อภิณฺหํ ตรุปณฺณวิการทสฺสเนน อนิจฺจสญฺญาสมุฏฺฐาปนตา, เสนาสนมจฺเฉราภาโว, ตตฺถ หิ ปาปํ กโรนฺโต ลชฺชตีติ ปาปกรณารหาภาโว, ปริคฺคหกรณาภาโว, เทวตาหิ สห วาโส, ฉนฺนปฏิกฺเขโป, ปริโภคสุขตา, รุกฺขมูลเสนาสนสฺส คตคตฏฺฐาเน สุลภตาย อนเปกฺขภาโวติ อิติ อิเม ทส คุเณ (อป. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทาน, สุเมธกถา) ทิสฺวา รุกฺขมูลํ อุปคโตสฺมีติ วทติ. อาห จ –

‘‘วณฺณิโต [Pg.100] พุทฺธเสฏฺเฐน, นิสฺสโยติ จ ภาสิโต;

นิวาโส ปวิวิตฺตสฺส, รุกฺขมูลสโม กุโต.

‘‘อาวาสมจฺเฉรหเร, เทวตาปริปาลิเต;

ปวิวิตฺเต วสนฺโต หิ, รุกฺขมูลมฺหิ สุพฺพโต.

‘‘อภิรตฺตานิ นีลานิ, ปณฺฑูนิ ปติตานิ จ;

ปสฺสนฺโต ตรุปณฺณานิ, นิจฺจสญฺญํ ปนูทติ.

‘‘ตสฺมา หิ พุทฺธทายชฺชํ, ภาวนาภิรตาลยํ;

วิวิตฺตํ นาติมญฺเญยฺย, รุกฺขมูลํ วิจกฺขโณ’’ติ. (วิสุทฺธิ. ๑.๓๒);

อถ สุเมธปณฺฑิโต ปณฺณสาลาย ทิฏฺฐโทโส หุตฺวา รุกฺขมูลเสนาสเน ลทฺธานิสํโส วิหรนฺโต อุตฺตริปิ จินฺเตสิ – ‘‘อาหารตฺถาย เม คามคมนํ อาหารปริเยสนทุกฺขํ, นาหํ เกนจิ ปาริชุญฺเญน นิกฺขมิตฺวา อาหารตฺถาย ปพฺพชิโต, อาหารปริเยสนมูลสฺส จ ทุกฺขสฺส ปมาณํ นตฺถิ, ยํนูนาหํ ปวตฺตผเลน ยาเปยฺย’’นฺติ. อิมํ ปน อตฺถวิเสสํ ทีเปนฺโต –

๓๒-๓๓. ‘‘วาปิตํ โรปิตํ ธญฺญํ, ปชหึ นิรวเสสโต.

อเนกคุณสมฺปนฺนํ, ปวตฺตผลมาทิยิ’’นฺติ. – อาทิมาห;

ตตฺถ วาปิตนฺติ วปิตฺวา นิปฺผนฺนํ. โรปิตนฺติ โรปิตฺวา นิปฺผนฺนํ, วปนโรปนวเสน ทุวิธาว สสฺสนิปฺผตฺติ, ตํ ทุวิธมฺปิ อตฺตโน อปฺปิจฺฉตาย ปหาย ปวตฺตผเลน ยาเปสึ. ปวตฺตผลนฺติ สยเมว ปติตผลํ. อาทิยินฺติ ปริภุญฺชึ.

‘‘ปวตฺตผลสนฺตุฏฺโฐ, อปรายตฺตชีวิโก;

ปหีนาหารโลลุปฺโป, โหติ จาตุทฺทิโส มุนิ.

‘‘ชหาติ รสตณฺหญฺจ, อาชีโว ตสฺส สุชฺฌติ;

ตสฺมา หิ นาติมญฺเญยฺย, ปวตฺตผลโภชน’’นฺติ. (วิสุทฺธิ. ๑.๒๖ โถกํ วิสทิสํ) –

เอวํ ปวตฺตมาโน สุเมธปณฺฑิโต นจิรสฺเสว อนฺโตสตฺตาเห อฏฺฐ สมาปตฺติโย ปญฺจ อภิญฺญาโย จ ปาปุณิ. อิมมตฺถํ ปกาเสนฺเตน ‘‘ตตฺถปฺปธานํ [Pg.101] ปทหิ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ อสฺสเม. ปธานนฺติ วีริยํ, วีริยญฺหิ ปทหิตพฺพโต ปธานภาวกรณโต วา ‘‘ปธาน’’นฺติ วุจฺจติ. ปทหินฺติ วีริยมารภึ. นิสฺสชฺชฏฺฐานจงฺกเมติ นิสชฺชาย จ ฐาเนน จ จงฺกเมน จ.

สุเมธปณฺฑิโต ปน เสยฺยํ ปฏิกฺขิปิตฺวา นิสชฺชฏฺฐานจงฺกเมเหว รตฺตินฺทิวํ วีตินาเมตฺวา สตฺตาหพฺภนฺตเรเยว อภิญฺญาพลํ ปาปุณิ. เอวํ ปน อภิญฺญาพลํ ปตฺวา สุเมธตาปเส สมาปตฺติสุเขน วีตินาเมนฺเต ตทา สพฺพชนสงฺคหกโร มารพลภยํกโร ญาณทีปงฺกโร ทีปงฺกโร นาม สตฺถา โลเก อุทปาทิ.

สงฺเขเปเนว ตสฺสายมานุปุพฺพิกถา – อยํ กิร ทีปงฺกโร นาม มหาสตฺโต สมตฺตึส ปารมิโย ปูเรตฺวา เวสฺสนฺตรตฺตภาวสทิเส อตฺตภาเว ฐิโต ปถวิกมฺปนาทีนิ มหาทานานิ ทตฺวา อายุปริโยสาเน ตุสิตปุเร นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา ทสสหสฺสจกฺกวาฬเทวตาหิ สนฺนิปติตฺวา –

‘‘กาโล โข เต มหาวีร, อุปฺปชฺช มาตุกุจฺฉิยํ;

สเทวกํ ตารยนฺโต, พุชฺฌสฺสุ อมตํ ปท’’นฺติ. (พุ. วํ. ๑.๖๗) –

วุตฺเต ตโต โส เทวตานํ วจนํ สุตฺวา จ ปญฺจ มหาวิโลกนานิ วิโลเกตฺวา ตโต จุโต รมฺมวตีนคเร อตฺตโน ยสวิภูติยา วิชิตวาสุเทวสฺส นรเทวสฺส สุเทวสฺส นาม รญฺโญ กุเล สุเมธาย เทวิยา กุจฺฉิสฺมึ อาสาฬฺหิปุณฺณมิยา อุตฺตราสาฬฺหนกฺขตฺเตน ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา มหตา ปริวาเรน ปริหริยมาโน มหาเทวิยา กุจฺฉิมฺหิ มณิกูฏคโต วิย เกนจิ อสุจินา อมกฺขิโต ทส มาเส วสิตฺวา สลิลธรวิวรคโต สรทกาลจนฺโท วิย ตสฺสา อุทรโต นิกฺขมิ.

ทฺวตฺตึส ปุพฺพนิมิตฺตานิ

ตสฺส ปน ทีปงฺกรกุมารสฺส ปฏิสนฺธิกฺขเณปิ วิชาตกฺขเณปิ ทฺวตฺตึส ปุพฺพนิมิตฺตานิ ปาฏิหาริยานิ ปาตุรเหสุํ. สพฺพสพฺพญฺญุโพธิสตฺเตสุ มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมนฺเตสุ นิกฺขมนฺเตสุ สมฺพุชฺฌนฺเตสุ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตนฺเตสูติ อิเมสุ [Pg.102] จตูสุ ฐาเนสุ ทฺวตฺตึส ปาฏิหาริยานิ ปวตฺตนฺเตว. ตสฺมา มยา ปากฏตฺตา ทีปงฺกรกุมารสฺส ชาติยํ ทสฺสิตานิ –

‘‘ทีปงฺกเร จารุกเร กุมาเร, สิวํกเร สนฺติกเรว ชาเต;

ปกมฺปิ สงฺกมฺปิ ตทา สมนฺตา, สหสฺสสงฺขฺยา ทสโลกธาตุ.

‘‘จกฺกวาฬสหสฺเสสุ, ทสสหสฺเสว เทวตา;

เอกสฺมึ จกฺกวาฬสฺมึ, ตทา สนฺนิปตึสุ ตา.

‘‘โพธิสตฺตํ มหาสตฺตํ, ชาตมตฺตนฺตุ เทวตา;

ปฐมํ ปฏิคฺคณฺหึสุ, ปจฺฉา ตํ มนุชา ปน.

‘‘อวาทิตา เกนจิ จมฺมนทฺธา, สุโปกฺขรา ทุนฺทุภิโย จ วีณา;

อฆฏฺฏิตานาภรณานิ ตสฺมึ, ขเณ สมนฺตา มธุรํ รวึสุ.

‘‘ฉิชฺชึสุ สพฺพตฺถ จ พนฺธนานิ, สยํ วิคจฺฉึสุ จ สพฺพโรคา;

รูปานิ ปสฺสึสุ จ ชาติอนฺธา, สทฺทํ สมนฺตา พธิรา สุณึสุ.

‘‘อนุสฺสตึ ชาติชฬา มนุสฺสา, ลภึสุ ยานํ ปทสาว ปงฺคุลา;

วิเทสยาตา สยเมว นาวา, สปฏฺฏนํ สีฆมุปาคมึสุ.

‘‘อากาสฏฺฐํ ภูมิคตญฺจ สพฺพํ, สยํ สมนฺตา รตนํ วิโรจิ;

นิพฺพายิ โฆเร นิรเย หุตาโส, นทีสุ โตยมฺปิ จ นปฺปวตฺติ.

‘‘โลกนฺตเร [Pg.103] ทุกฺขนิรนฺตเรปิ, ปภา อุฬารา วิปุลา อโหสิ;

ตถา ตทา สนฺตตรงฺคมาโล, มหาสมุทฺโท มธุโรทโกยํ.

‘‘น วายิ วาโต ผรุโส ขโร วา, สมฺผุลฺลปุปฺผา ตรโว อเหสุํ;

วิโรจิ จนฺโท อธิกํ สตาโร, น จาปิ อุณฺโห สูริโย อโหสิ.

‘‘ขคา นภมฺหาปิ จ รุกฺขโต จ, หฏฺฐาว เหฏฺฐา ปถวึ ภชึสุ;

มหาจตุทฺทีปคโต จ เมโฆ, ปวสฺสิ โตยํ มธุรํ สมนฺตา.

‘‘ฐตฺวาว ทิพฺเพ ภวเน สกสฺมึ, ปสนฺนจิตฺตา ปน เทวตาโย;

นจฺจึสุ คายึสุ จ วาทยึสุ, เสฬึสุ ตา เกฬิมกํสุ เจว.

‘‘สยํ กิร ทฺวารมหากวาฏา, ขเณว ตสฺมึ วิวฏา อเหสุํ;

มหาชเน เนว ขุทา ปิปาสา, ปีเฬสิ โลกํ กิร กญฺจิ กญฺจิ.

‘‘เย นิจฺจเวรา ปน ปาณิสงฺฆา, เต เมตฺตจิตฺตํ ปรมํ ลภึสุ;

กากา อุลูเกหิ จรึสุ สทฺธึ, โกณา วราเหหิ อกํสุ เกฬึ.

‘‘โฆราปิ สปฺปานมุขาปิ สปฺปา, กีฬึสุ กามํ นกุเลหิ สทฺธึ;

คณฺหึสุ มชฺชารสิเรสุ ยูกา, วิสฺสตฺถจิตฺตา ฆรมูสิกาปิ.

‘‘พุทฺธนฺตเรนาปิ [Pg.104] อลทฺธโตเย, ปิสาจโลเก วิคตา ปิปาสา;

ขุชฺชา อเหสุํ สมจารุกายา, มูคา จ วาจํ มธุรํ ลปึสุ.

‘‘ปสนฺนจิตฺตา ปน ปาณิสงฺฆา, ตทญฺญมญฺญํ ปิยมาลปึสุ;

อสฺสา จ เหสึสุ ปหฏฺฐจิตฺตา, คชฺชึสุ มตฺตา วรวารณาปิ.

‘‘สุรภิจนฺทนจุณฺณสมากุลา, กุสุมกุงฺกุมธูปสุคนฺธินี;

วิวิธจารุมหทฺธชมาลินี, ทสสหสฺสิ อโหสิ สมนฺตโต’’ติ.

ตตฺร หิสฺส ทสสหสฺสิโลกธาตุกมฺโป สพฺพญฺญุตญฺญาณปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, เทวตานํ เอกจกฺกวาเฬ สนฺนิปาโต ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนกาเล เอกปฺปหาเรเนว สนฺนิปติตฺวา ธมฺมปฏิคฺคหณสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, ปฐมํ เทวตานํ ปฏิคฺคหณํ จตุนฺนํ รูปาวจรชฺฌานานํ ปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, ปจฺฉา มนุสฺสานํ ปฏิคฺคหณํ จตุนฺนํ อรูปาวจรชฺฌานานํ ปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, จมฺมนทฺธทุนฺทุภีนํ สยเมว วชฺชนํ มหนฺติยา ธมฺมเภริยา อนุสาวนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, วีณาภรณานํ สยเมว วชฺชนํ อนุปุพฺพวิหารปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, พนฺธนานํ สยเมว เฉโท อสฺมิมานสมุจฺเฉทสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, มหาชนสฺส สพฺพโรควิคโม จตุสจฺจผลปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, ชจฺจนฺธานํ รูปทสฺสนํ ทิพฺพจกฺขุปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, พธิรานํ สทฺทสฺสวนํ ทิพฺพโสตธาตุปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ.

ชาติชฬานํ อนุสฺสตุปฺปาโท จตุสติปฏฺฐานปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, ปงฺคุลานํ ปทสา คมนํ จตุริทฺธิปาทปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, วิเทสคตานํ นาวานํ สปฏฺฏนาคมนํ จตุปฏิสมฺภิทาธิคมสฺส, รตนานํ สยเมว วิโรจนํ ธมฺโมภาสปฏิลาภสฺส, นิรเย อคฺคินิพฺพายนํ เอกาทสคฺคินิพฺพายนสฺส, นทีสุ โตยสฺส นปฺปวตฺตนํ จตุเวสารชฺชปฏิลาภสฺส, โลกนฺตเร อาโลโก อวิชฺชนฺธการํ วิธเมตฺวา ญาณโลกทสฺสนสฺส, มหาสมุทฺทสฺส [Pg.105] มธุโรทกตา นิพฺพานรเสน เอกรสภาวสฺส, วาตสฺส อวายนํ ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตเภทนสฺส, ตรูนํ ปุปฺผิตภาโว วิมุตฺติปุปฺเผหิ ปุปฺผิตภาวสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ.

จนฺทสฺส อติวิโรจนํ พหุชนกนฺตตาย ปุพฺพนิมิตฺตํ, สูริยสฺส นาติอุณฺหวิมลภาโว กายิกเจตสิกสุขุปฺปตฺติยา, ขคานํ นคาทีหิ ปถวิคมนํ โอวาทํ สุตฺวา มหาชนสฺส ปาเณหิ สรณคมนสฺส, มหโต จตุทฺทีปคตเมฆสฺส ปวสฺสนํ มหโต ธมฺมวสฺสสฺส, เทวตานํ สกสกภวเนสฺเวว ฐตฺวา นจฺจาทีหิ กีฬนํ พุทฺธภาวํ ปตฺวา อุทานุทานสฺส, ทฺวารกวาฏานํ สยเมว วิวรณํ อฏฺฐงฺคิกมคฺคทฺวารวิวรณสฺส, ขุทาปีฬนสฺส อภาโว วิมุตฺติสุเขน สุขิตภาวสฺส, เวรีนํ เมตฺตจิตฺตปฏิลาโภ จตุพฺรหฺมวิหารปฏิลาภสฺส, ทสสหสฺสิโลกธาตุยา เอกธชมาลิตา อริยธชมาลิตาย ปุพฺพนิมิตฺตํ, เสสวิเสสา ปน เสสพุทฺธคุณปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตานีติ เวทิตพฺพา.

อถ ทีปงฺกรกุมาโร มหติยา สมฺปตฺติยา ปริจาริยมาโน อนุกฺกเมน ภทฺทํ โยพฺพนํ ปตฺวา ติณฺณํ อุตูนํ อนุจฺฉวิเกสุ ตีสุ ปาสาเทสุ เทวโลกสิรึ วิย รชฺชสิริมนุภวนฺโต อุยฺยานกีฬาย คมนสมเย อนุกฺกเมน ชิณฺณพฺยาธิมตสงฺขาเต ตโย เทวทูเต ทิสฺวา สญฺชาตสํเวโค นิวตฺติตฺวา สุทสฺสนนครสทิสวิภวโสภํ รมฺมวตี นาม นครํ ปาวิสิ. นครํ ปวิสิตฺวา ปุน จตุตฺถวาเร หตฺถาจริยํ ปกฺโกสาเปตฺวา เอตทโวจ – ‘‘อหํ, ตาต, อุยฺยานทสฺสนตฺถาย นิกฺขมิสฺสามิ หตฺถิยานานิ กปฺปาเปหี’’ติ. โส ‘‘สาธุ, เทวา’’ติ ปฏิสุณิตฺวา จตุราสีติหตฺถิสหสฺสานิ กปฺปาเปสิ. อถ วิสฺสกมฺโม นาม เทวปุตฺโต โพธิสตฺตํ นานาวิราควสนนิวาสนํ อามุกฺกมุตฺตาหารเกยูรํ รุจิรนวกนกกฏกมกุฏกุณฺฑลธรํ ปรมสุรภิกุสุมมาลสมลงฺกตสิโรรุหํ สมลงฺกริ กิร. อถ ทีปงฺกรกุมาโร เทวกุมาโร วิย จตุราสีติยา หตฺถิสหสฺเสหิ ปริวุโต หตฺถิกฺขนฺธวรคโต มหตา พลกาเยน ปริวุโต รติชนนํ อุยฺยานํ ปวิสิตฺวา หตฺถิกฺขนฺธโต โอรุยฺห ตํ อุยฺยานมนุสญฺจริตฺวา ปรมรุจิรทสฺสเน สกหทยสีตเล สิลาตเล นิสีทิตฺวา ปพฺพชฺชาย จิตฺตํ อุปฺปาเทสิ[Pg.106]. ตงฺขณญฺเญว สุทฺธาวาสขีณาสโว มหาพฺรหฺมา อฏฺฐ สมณปริกฺขาเร อาทาย มหาปุริสสฺส จกฺขุปเถ ปาตุรโหสิ.

มหาปุริโส ตํ ทิสฺวา – ‘‘กิมิท’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘สมณปริกฺขาโร’’ติ สุตฺวา อลงฺการภณฺฑํ โอมุญฺจิตฺวา ปสาธนภณฺฑาคาริกสฺส หตฺเถ ทตฺวา มงฺคลขคฺคมาทาย สทฺธึ มกุเฏน เกเส ฉินฺทิตฺวา อนฺตลิกฺเข อากาเส อุกฺขิปิ. อถ สกฺโก เทวราชา สุวณฺณจงฺโกฏเกน ตํ เกสมกุฏํ อาทาย สิเนรุมุทฺธนิ ติโยชนปฺปมาณํ อินฺทนีลมณิมยํ มกุฏเจติยํ นาม อกาสิ. อถ มหาปุริโส เทวทตฺติยํ อรหตฺตธชํ กาสาวํ ปริทหิตฺวา สาฏกยุคํ อากาเส ขิปิ. ตํ พฺรหฺมา ปฏิคฺคเหตฺวา พฺรหฺมโลเก ทฺวาทสโยชนิกํ สพฺพรตนมยํ เจติยมกาสิ. ทีปงฺกรกุมารํ ปน ปพฺพชนฺตํ เอกา ปุริสโกฏิ อนุปพฺพชิ. ตาย ปน ปริสาย ปริวุโต โพธิสตฺโต ทส มาเส ปธานจริยํ อจริ. อถ วิสาขปุณฺณมาย อญฺญตรํ นครํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ.

ตสฺมึ กิร นคเร ตํทิวสํ เทวตานํ พลิกรณตฺถาย นิรุทกปายาสํ ปจึสุ. ตสฺส ปน มหาสตฺตสฺส สปริสสฺส ปิณฺฑาย ปวิฏฺฐสฺส มนุสฺสา อทํสุ. ตํ กิร สพฺเพสํ โกฏิสงฺขฺยายานํ ภิกฺขูนํ ปริยตฺตํ อโหสิ. มหาปุริสสฺส ปน ปตฺเต เทวตา ทิพฺโพชํ ปกฺขิปึสุ. ตํ ปริภุญฺชิตฺวา ตตฺเถว สาลวเน ทิวาวิหารํ วีตินาเมตฺวา สายนฺหสมเย ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐาย คณํ วิสฺสชฺเชตฺวา สุนนฺเทน นามาชีวเกน ทินฺนา อฏฺฐ ติณมุฏฺฐิโย คเหตฺวา ปิปฺผลิโพธิรุกฺขมูลํ คนฺตฺวา ติณสนฺถรํ สนฺถริตฺวา นวุติหตฺถํ โพธิกฺขนฺธํ ปิฏฺฐิโต กตฺวา ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา จตุรงฺควีริยํ อธิฏฺฐหิตฺวา โพธิรุกฺขมูเล นิสีทิ.

ตโต มารพลํ วิธมิตฺวา รตฺติยา ปฐมยาเม ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสริตฺวา มชฺฌิมยาเม ทิพฺพจกฺขุํ วิโสเธตฺวา ปจฺฉิมยาเม อนุโลมปฏิโลมวเสน ปจฺจยาการํ สมฺมสิตฺวา อานาปานจตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ปญฺจสุ ขนฺเธสุ อภินิวิสิตฺวา อุทยพฺพยวเสน สมปญฺญาส ลกฺขณานิ ทิสฺวา ยาว โคตฺรภุญาณํ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรุโณทเย อริยมคฺเคน สกลพุทฺธคุเณ ปฏิวิชฺฌิตฺวา พุทฺธสีหนาทํ นทิตฺวา สตฺตสตฺตาหํ โพธิสมีเปเยว วีตินาเมตฺวา พฺรหฺมุโน ธมฺมเทสนํ ปฏิญฺญาย สุนนฺทาราเม ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตฺวา โกฏิสตานํ เทวมนุสฺสานํ ธมฺมามตํ ปาเยตฺวา จตุทฺทีปิกมหาเมโฆ วิย ธมฺมวสฺสํ [Pg.107] วสฺเสนฺโต มหาชนสฺส พนฺธนโมกฺขํ กโรนฺโต ชนปทจาริกํ วิจริ.

ตทา กิร สุเมธปณฺฑิโต สมาปตฺติสุเขน วีตินาเมนฺโต เนว ปถวิกมฺปนมทฺทส น ตานิ นิมิตฺตานิ. เตน วุตฺตํ –

๓๔.

‘‘เอวํ เม สิทฺธิปฺปตฺตสฺส, วสีภูตสฺส สาสเน;

ทีปงฺกโร นาม ชิโน, อุปฺปชฺชิ โลกนายโก.

๓๕.

‘‘อุปฺปชฺชนฺเต จ ชายนฺเต, พุชฺฌนฺเต ธมฺมเทสเน;

จตุโร นิมิตฺเต นาทฺทสํ, ฌานรติสมปฺปิโต’’ติ.

ตตฺถ เอวนฺติ อิทานิ วตฺตพฺพํ นิทสฺเสติ. เมติ มม. สิทฺธิปฺปตฺตสฺสาติ ปญฺจาภิญฺญาสิทฺธิปฺปตฺตสฺส. วสีภูตสฺสาติ ภูตวสิสฺส, จิณฺณวสีภาวมุปคตสฺสาติ อตฺโถ. สาสเนติ วิเวกมานสานํ สาสเน, อนาทรลกฺขเณ สามิวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. ชิโนติ กิเลสาริชยเนน ชิโน.

อุปฺปชฺชนฺเตติ ปฏิสนฺธิคฺคหเณ. ชายนฺเตติ มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมเน. พุชฺฌนฺเตติ อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌนฺเต. ธมฺมเทสเนติ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน. จตุโร นิมิตฺเตติ จตฺตาริ นิมิตฺตานิ. ทีปงฺกรสฺส ทสพลสฺส ปฏิสนฺธิ-ชาติ-โพธิ-ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเนสุ จตูสุ ฐาเนสุ ทสสหสฺสิโลกธาตุกมฺปนาทีนิ นิมิตฺตานีติ อตฺโถ. เอตฺถาห – ตานิ ปน พหูนิ นิมิตฺตานิ, กสฺมา ‘‘จตุโร นิมิตฺเต’’ติ วุตฺตํ, อยุตฺตํ นนูติ? นายุตฺตํ, ยทิปิ เอตานิ พหูนิ นิมิตฺตานิ, จตูสุ ฐาเนสุ ปน ปวตฺตตฺตา ‘‘จตุโร นิมิตฺเต’’ติ วุตฺตํ. นาทฺทสนฺติ นาทฺทสึ. อิทานิ เตสํ จตุนฺนํ นิมิตฺตานํ อทสฺสเน การณํ นิทฺทิสนฺโต ‘‘ฌานรติสมปฺปิโต’’ติ อาห. ฌานรตีติ สมาปตฺติสุขสฺเสตํ อธิวจนํ. ฌานรติยา สมปฺปิตตฺตา สมงฺคีภูตตฺตา ตานิ นิมิตฺตานิ นาทฺทสนฺติ อตฺโถ.

อถ ตสฺมึ กาเล ทีปงฺกรทสพโล จตูหิ ขีณาสวสตสหสฺเสหิ ปริวุโต อนุปุพฺเพน จาริกํ จรมาโน ปรมรมฺมํ รมฺมํ นาม นครํ ปตฺวา สุทสฺสนมหาวิหาเร ปฏิวสติ. รมฺมนครวาสิโน ‘‘ทีปงฺกโร กิร ทสพโล อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ ปตฺวา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก อนุปุพฺเพน [Pg.108] จาริกํ จรมาโน รมฺมนครํ ปตฺวา สุทสฺสนมหาวิหาเร ปฏิวสตี’’ติ สุตฺวา สปฺปิอาทีนิ เภสชฺชานิ คเหตฺวา ภุตฺตปาตราสา สุทฺธุตฺตราสงฺคา ปุปฺผธูปคนฺธหตฺถา เยน พุทฺโธ เตนุปสงฺกมึสุ, อุปสงฺกมิตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ปุปฺผาทีหิ ปูเชตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิตฺวา อติมธุรํ ธมฺมกถํ สุตฺวา สฺวาตนาย ภควนฺตํ นิมนฺเตตฺวา อุฏฺฐายาสนา ทสพลํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกมึสุ.

เต ปุนทิวเส อสทิสมหาทานํ สชฺเชตฺวา มณฺฑปํ กาเรตฺวา วิมลโกมเลหิ นีลุปฺปเลหิ ฉาเทตฺวา จตุชฺชาติคนฺเธน ปริภณฺฑํ กาเรตฺวา ลาชปญฺจมานิ สุรภิกุสุมานิ วิกิริตฺวา มณฺฑปสฺส จตูสุ โกเณสุ สีตลมธุรวาริปุณฺณา จาฏิโย ฐเปตฺวา กทลิปณฺเณหิ ปิทหิตฺวา มณฺฑโปปริ ชยสุมนกุสุมสทิสํ ปรมรุจิรทสฺสนํ เจลวิตานํ พนฺธิตฺวา สุวณฺณมณิรชตตารกาหิ รจยิตฺวา ตตฺถ คนฺธทามปุปฺผทามปตฺตทามรตนทามานิ โอลมฺเพตฺวา ธูเปหิ ทุทฺทินํ กตฺวา สกลญฺจ ตํ รมฺมํ รมฺมนครํ สมฺมฏฺฐํ สผลกทลิโย จ ปุปฺผสมลงฺกเต ปุณฺณฆเฏ จ ฐปาเปตฺวา นานาวิราคา ธชปฏากาโย จ สมุสฺสาเปตฺวา มหาวีถิยา อุโภสุ ปสฺเสสุ สาณิปากาเรหิ ปริกฺขิปิตฺวา ทีปงฺกรทสพลสฺส อาคมนมคฺคํ อลงฺกโรนฺตา อุทกปริภินฺนฏฺฐาเนสุ ปํสุํ ปกฺขิปิตฺวา จิกฺขลฺลกมฺปิ ปถวึ อสมํ สมํ กตฺวา มุตฺตาสทิสาหิ วาลุกาหิ อากิรนฺติ, ลาชปญฺจเมหิ จ ปุปฺเผหิ อากิรนฺติ, สผลกทลิกมุเก จ ปติฏฺฐาเปนฺติ.

อถ ตสฺมึ กาเล สุเมธตาปโส อตฺตโน อสฺสมปทโต อุคฺคนฺตฺวา รมฺมนครวาสีนํ เตสํ มนุสฺสานํ อุปริภาเคน อากาเสน คจฺฉนฺโต เต หฏฺฐปหฏฺเฐ มคฺคํ โสเธนฺเต จ อลงฺกโรนฺเต จ ทิสฺวา – ‘‘กึ นุ โข การณ’’นฺติ จินฺเตตฺวา สพฺเพสํ ปสฺสนฺตานญฺเญว อากาสโต โอรุยฺห เอกมนฺเต ฐตฺวา เต มนุสฺเส ปุจฺฉิ – ‘‘อมฺโภ! กสฺสตฺถาย ตุมฺเห อิมํ มคฺคํ โสเธถา’’ติ? เตน วุตฺตํ –

๓๖.

‘‘ปจฺจนฺตเทสวิสเย, นิมนฺเตตฺวา ตถาคตํ;

ตสฺส อาคมนํ มคฺคํ, โสเธนฺติ ตุฏฺฐมานสา.

๓๗.

‘‘อหํ เตน สมเยน, นิกฺขมิตฺวา สกสฺสมา;

ธุนนฺโต วากจีรานิ, คจฺฉามิ อมฺพเร ตทา.

๓๘.

‘‘เวทชาตํ [Pg.109] ชนํ ทิสฺวา, ตุฏฺฐหฏฺฐํ ปโมทิตํ;

โอโรหิตฺวาน คคนา, มนุสฺเส ปุจฺฉิ ตาวเท.

๓๙.

‘‘ตุฏฺฐหฏฺโฐ ปมุทิโต, เวทชาโต มหาชโน;

กสฺส โสธียติ มคฺโค, อญฺชสํ วฏุมายน’’นฺติ.

ตตฺถ ปจฺจนฺตเทสวิสเยติ มชฺฌิมเทสสฺเสว เอกปสฺเส ปจฺจนฺตเทสสญฺญิเต ชนปเท. ตสฺส อาคมนํ มคฺคนฺติ เตน อาคนฺตพฺพํ มคฺคนฺติ อตฺโถ. อหํ เตน สมเยนาติ อหํ ตสฺมึ สมเย, ภุมฺมตฺเถ เจตํ กรณวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. สกสฺสมาติ อตฺตโน อสฺสมปทโต นิกฺขมิตฺวา. ธุนนฺโตติ โอธุนนฺโต. ‘‘เตน สมเยน’’ จ, ‘‘ตทา’’ จาติ อิเมสํ ทฺวินฺนํ ปทานํ เอกตฺถตฺตา ปุริมสฺส นิกฺขมนกิริยาย ปจฺฉิมสฺส จ คมนกิริยาย สทฺธึ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ, อิตรถา ปุนรุตฺติโทสา น มุจฺจติ. ตทาติ ตสฺมึ สมเย.

เวทชาตนฺติ สญฺชาตโสมนสฺสํ. ตุฏฺฐหฏฺฐํ ปโมทิตนฺติ อิมานิ ตีณิ ปทานิ อญฺญมญฺญเววจนานิ อญฺญมญฺญสฺส อตฺถทีปนานิ. อถ วา สุเขน ตุฏฺฐํ, ปีติยา หฏฺฐํ, ปาโมชฺเชน ปมุทิตํ. โอโรหิตฺวานาติ โอตริตฺวา. มนุสฺเส ปุจฺฉีติ มานุเส ปุจฺฉิ. อยเมว วา ปาโฐ. ตาวเทติ ตทา, ตงฺขเณเยวาติ อตฺโถ. อิทานิ ปุจฺฉิตมตฺถํ ทสฺเสนฺเตน ‘‘ตุฏฺฐหฏฺโฐ ปมุทิโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อยํ มหาชโน ตุฏฺฐหฏฺโฐ ปโมทิตหทโย หุตฺวา มคฺคํ โสเธติ, กึ การณา โสเธติ, กสฺสตฺถาย วา โสเธตีติ? เอวํ ‘‘โสเธติ’’ สทฺทํ อาหริตฺวา อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, อิตรถา น ยุชฺชติ. โสธียตีติ สุทฺธภาโว กรียติ. มคฺโค อญฺชสํ วฏุมายนนฺติ มคฺคสฺเสเวตานิ เววจนานิ.

เอวํ เตน สุเมธตาปเสน ปุฏฺฐา เต มนุสฺสา อาหํสุ – ‘‘ภนฺเต สุเมธ, กึ น ชานาถ ทีปงฺกโร นาม พุทฺโธ อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ ปตฺวา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก ชนปทจาริกํ จรมาโน อนุกฺกเมน อมฺหากํ นครํ ปตฺวา สุทสฺสนมหาวิหาเร ปฏิวสติ, มยํ ตํ ภควนฺตํ นิมนฺตยิตฺวา ตสฺเสว พุทฺธสฺส ภควโต อาคมนมคฺคํ โสเธมา’’ติ. ตโต ตํ สุตฺวา สุเมธปณฺฑิโต จินฺเตสิ – ‘‘พุทฺโธติ โข ปเนส โฆโสปิ ทุลฺลโภ, ปเคว พุทฺธุปฺปาโท, เตน หิ มยาปิ อิเมหิ มนุสฺเสหิ สทฺธึ ทสพลสฺส อาคมนมคฺคํ โสเธตุํ วฏฺฏตี’’ติ. โส เต มนุสฺเส [Pg.110] อาห – ‘‘สเจ, โภ, ตุมฺเห อิมํ มคฺคํ พุทฺธสฺส โสเธถ, มยฺหมฺปิ เอกํ โอกาสํ เทถ, อหมฺปิ ตุมฺเหหิ สทฺธึ พุทฺธสฺส มคฺคํ โสเธสฺสามี’’ติ. ตโต เต ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา – ‘‘อยํ สุเมธปณฺฑิโต มหิทฺธิโก มหานุภาโว’’ติ ชานมานา ทุพฺพิโสธนํ อุทกสมฺภินฺนํ อติวิย วิสมํ เอกํ โอกาสํ สลฺลกฺเขตฺวา – ‘‘อิมํ โอกาสํ ตุมฺเห โสเธถ อลงฺกโรถ จา’’ติ อทํสุ. ตโต สุเมธปณฺฑิโต พุทฺธารมฺมณํ ปีตึ อุปฺปาเทตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อหํ ปน อิมํ โอกาสํ อิทฺธิยา ปรมทสฺสนียํ กาตุํ ปโหมิ, เอวํ กเต ปน มํ น ปริโตเสสฺสติ. อชฺช ปน มยา กายเวยฺยาวจฺจํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ ปํสุํ อาหริตฺวา ตํ ปเทสํ ปูเรติ.

ตสฺส ปน ตสฺมึ ปเทเส อโสธิเต วิปฺปกเตเยว รมฺมนครวาสิโน มนุสฺสา ภควโต กาลมาโรเจสุํ – ‘‘นิฏฺฐิตํ, ภนฺเต, ภตฺต’’นฺติ. เอวํ เตหิ กาเล อาโรจิเต ทสพโล ชยสุมนกุสุมสทิสวณฺณํ ทุปฏฺฏจีวรํ ติมณฺฑลํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา นิวาเสตฺวา ตสฺสุปริ สุวณฺณปามงฺเคน ชยสุมนกุสุมกลาปํ ปริกฺขิปนฺโต วิย วิชฺชุลตาสสฺสิริกํ กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา กนกคิริสิขรมตฺถเก ลาขารสํ ปริสิญฺจนฺโต วิย สุวณฺณเจติยํ ปวาฬชาเลน ปริกฺขิปนฺโต วิย จ สุวณฺณคฺฆิกํ รตฺตกมฺพเลน ปฏิมุญฺจนฺโต วิย จ สรทสมยรชนิกรํ รตฺตวลาหเกน ปฏิจฺฉาเทนฺโต วิย จ ลาขารเสน ตินฺตกึสุกกุสุมสทิสวณฺณํ รตฺตวรปํสุกูลจีวรํ ปารุปิตฺวา คนฺธกุฏิทฺวารโต กญฺจนคุหโต สีโห วิย นิกฺขมิตฺวา คนฺธกุฏิปมุเข อฏฺฐาสิ. อถ สพฺเพ ภิกฺขู อตฺตโน อตฺตโน ปตฺตจีวรมาทาย ภควนฺตํ ปริวารยึสุ. เต ปน ปริวาเรตฺวา ฐิตา ภิกฺขู เอวรูปา อเหสุํ –

‘‘อปฺปิจฺฉา ปน สนฺตุฏฺฐา, วตฺตาโร วจนกฺขมา;

ปวิวิตฺตา อสํสฏฺฐา, วินีตา ปาปครหิโน.

‘‘สพฺเพปิ สีลสมฺปนฺนา, สมาธิชฺฌานโกวิทา;

ปญฺญาวิมุตฺติสมฺปนฺนา, ติปญฺจจรณายุตา.

‘‘ขีณาสวา วสิปฺปตฺตา, อิทฺธิมนฺโต ยสสฺสิโน;

สนฺตินฺทฺริยา ทมปฺปตฺตา, สุทฺธา ขีณปุนพฺภวา’’ติ.

อิติ [Pg.111] ภควา สยํ วีตราโค วีตราเคหิ วีตโทโส วีตโทเสหิ วีตโมโห วีตโมเหหิ ปริวุโต อติวิย วิโรจิตฺถ. อถ สตฺถา มหานุภาวานํ ขีณาสวานํ ฉฬภิญฺญานํ จตูหิ สตสหสฺเสหิ ปริวุโต มรุคณปริวุโต ทสสตนยโน วิย พฺรหฺมคณปริวุโต หาริตมหาพฺรหฺมา วิย จ อปริมิตสมยสมุปจิตกุสลพลชนิตาย อโนปมาย พุทฺธลีฬาย ตาราคณปริวุโต สรทสมยรชนิกโร วิย จ คคนตลํ ตํ มคฺคํ อลงฺกตปฏิยตฺตํ ปฏิปชฺชิ.

‘‘สุวณฺณวณฺณาย ปภาย ธีโร, สุวณฺณวณฺเณ กิร มคฺครุกฺเข;

สุวณฺณวณฺเณ กุสุเม กโรนฺโต, สุวณฺณวณฺโณ ปฏิปชฺชิ มคฺคํ’’.

สุเมธตาปโสปิ เตน อลงฺกตปฏิยตฺเตน มคฺเคน อาคจฺฉนฺตสฺส ทีปงฺกรสฺส ภควโต ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณปฏิมณฺฑิตํ อสีติยา อนุพฺยญฺชเนหิ อนุรญฺชิตํ พฺยามปฺปภาย ปริกฺเขปํ สสฺสิริกํ อินฺทนีลมณิสทิสํ อากาเส นานปฺปการา วิชฺชุลตา วิย ฉพฺพณฺณพุทฺธรสฺมิโย วิสฺสชฺเชนฺตํ รูปโสภคฺคปฺปตฺตํ อตฺตภาวํ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา โอโลเกตฺวา – ‘‘อชฺช มยา ทสพลสฺส ชีวิตปริจฺจาคํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ, ‘‘มา ภควา กลเล อกฺกมิ, มณิมยผลกเสตุํ อกฺกมนฺโต วิย สทฺธึ จตูหิ ขีณาสวสตสหสฺเสหิ มม ปิฏฺฐึ อกฺกมนฺโต คจฺฉตุ, ตํ เม ภวิสฺสติ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’ติ เกเส โมเจตฺวา อชินชฏาวากจีรานิ กาฬวณฺเณ กลเล ปตฺถริตฺวา ตตฺเถว กลลปิฏฺเฐ นิปชฺชิ. เตน วุตฺตํ –

๔๐.

‘‘เต เม ปุฏฺฐา วิยากํสุ, พุทฺโธ โลเก อนุตฺตโร;

ทีปงฺกโร นาม ชิโน, อุปฺปชฺชิ โลกนายโก;

ตสฺส โสธียติ มคฺโค, อญฺชสํ วฏุมายนํ.

๔๑.

‘‘พุทฺโธติ วจนํ สุตฺวาน, ปีติ อุปฺปชฺชิ ตาวเท;

พุทฺโธ พุทฺโธติ กถยนฺโต, โสมนสฺสํ ปเวทยึ.

๔๒.

‘‘ตตฺถ [Pg.112] ฐตฺวา วิจินฺเตสึ, ตุฏฺโฐ สํวิคฺคมานโส;

อิธ พีชานิ โรปิสฺสํ, ขโณ เว มา อุปจฺจคา.

๔๓.

‘‘ยทิ พุทฺธสฺส โสเธถ, เอโกกาสํ ททาถ เม;

อหมฺปิ โสธยิสฺสามิ, อญฺชสํ วฏุมายนํ.

๔๔.

‘‘อทํสุ เต มโมกาสํ, โสเธตุํ อญฺชสํ ตทา;

พุทฺโธ พุทฺโธติ จินฺเตนฺโต, มคฺคํ โสเธมหํ ตทา.

๔๕.

‘‘อนิฏฺฐิเต มโมกาเส, ทีปงฺกโร มหามุนิ;

จตูหิ สตสหสฺเสหิ, ฉฬภิญฺเญหิ ตาทิหิ;

ขีณาสเวหิ วิมเลหิ, ปฏิปชฺชิ อญฺชสํ ชิโน.

๔๖.

‘‘ปจฺจุคฺคมนา วตฺตนฺติ, วชฺชนฺติ เภริโย พหู;

อาโมทิตา นรมรู, สาธุการํ ปวตฺตยุํ.

๔๗.

‘‘เทวา มนุสฺเส ปสฺสนฺติ, มนุสฺสาปิ จ เทวตา;

อุโภปิ เต ปญฺชลิกา, อนุยนฺติ ตถาคตํ.

๔๘.

‘‘เทวา ทิพฺเพหิ ตุริเยหิ, มนุสฺสา มานุเสหิ จ;

อุโภปิ เต วชฺชยนฺตา, อนุยนฺติ ตถาคตํ.

๔๙.

‘‘ทิพฺพํ มนฺทารวํ ปุปฺผํ, ปทุมํ ปาริฉตฺตกํ;

ทิโสทิสํ โอกิรนฺติ, อากาสนภคตา มรู.

๕๐.

‘‘ทิพฺพํ จนฺทนจุณฺณญฺจ, วรคนฺธญฺจ เกวลํ;

ทิโสทิสํ โอกิรนฺติ, อากาสนภคตา มรู.

๕๑.

‘‘จมฺปกํ สรลํ นีปํ, นาคปุนฺนาคเกตลํ;

ทิโสทิสํ อุกฺขิปนฺติ, ภูมิตลคตา นรา.

๕๒.

‘‘เกเส มุญฺจิตฺวาหํ ตตฺถ, วากจีรญฺจ จมฺมกํ;

กลเล ปตฺถริตฺวาน, อวกุชฺโช นิปชฺชหํ.

๕๓.

‘‘อกฺกมิตฺวาน มํ พุทฺโธ, สห สิสฺเสหิ คจฺฉตุ;

มา นํ กลเล อกฺกมิตฺถ, หิตาย เม ภวิสฺสตี’’ติ.

ตตฺถ [Pg.113] วิยากํสูติ พฺยากรึสุ. ‘‘ทีปงฺกโร นาม ชิโน, ตสฺส โสธียติ ปโถ’’ติปิ ปาโฐ. โสมนสฺสํ ปเวทยินฺติ โสมนสฺสมนุภวินฺติ อตฺโถ. ตตฺถ ฐตฺวาติ ยสฺมึ ปเทเส อากาสโต โอตริ, ตตฺเถว ฐตฺวา. สํวิคฺคมานโสติ ปีติวิมฺหิตมานโส. อิธาติ อิมสฺมึ ทีปงฺกเร ปุญฺญกฺเขตฺเต. พีชานีติ กุสลพีชานิ. โรปิสฺสนฺติ โรปิสฺสามิ. ขโณติ อฏฺฐกฺขณวิรหิโต นวโม ขณสนฺนิปาโต. อติทุลฺลโภ โส มยา ปฏิลทฺโธ. เวติ นิปาตมตฺตํ. มา อุปจฺจคาติ โส มา อจฺจคมา, มา อติกฺกมีติ อตฺโถ. ททาถาติ เทถ. เตติ เย เม ปุฏฺฐา มนุสฺสา, เตติ อตฺโถ. โสเธมหํ ตทาติ โสเธมิ อหํ ตทา. อนิฏฺฐิเตติ อปริโยสิเต วิปฺปกเต. ขีณาสเวหีติ เอตฺถ จตฺตาโร อาสวา – กามาสโว, ภวาสโว, ทิฏฺฐาสโว, อวิชฺชาสโวติ (จูฬนิ. ชตุกณฺณิมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๖๙) อิเม จตฺตาโร อาสวา เยสํ ขีณา ปหีนา สมุจฺฉินฺนา ปฏิปฺปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒา, เต ขีณาสวา, เตหิ ขีณาสเวหิ. ขีณาสวตฺตาเยว วิมเลหิ.

เทวา มนุสฺเส ปสฺสนฺตีติ เอตฺถ เทวานํ มนุสฺสทสฺสเน วตฺตพฺพํ นตฺถิ, ปกติทสฺสนวเสน ปน ยถา มนุสฺสา อิธ ฐตฺวา ปสฺสนฺติ, เอวํ เทวาปิ มนุสฺเส ปสฺสนฺตีติ อตฺโถ. เทวตาติ เทเว. อุโภปีติ อุโภ เทวมนุสฺสา. ปญฺชลิกาติ กตปญฺชลิกา, อุโภปิ หตฺเถ สิรสิ ปติฏฺฐาเปตฺวาติ อตฺโถ. อนุยนฺติ ตถาคตนฺติ ตถาคตสฺส ปจฺฉโต ยนฺติ, อนุโยเค สติ สามิอตฺเถ อุปโยควจนํ โหตีติ ลกฺขณํ. เตน วุตฺตํ ‘‘อนุยนฺติ ตถาคต’’นฺติ. วชฺชยนฺตาติ วาเทนฺตา.

มนฺทารวนฺติ มนฺทารวปุปฺผํ. ทิโสทิสนฺติ ทิสโต ทิสโต. โอกิรนฺตีติ อวกิรนฺติ. อากาสนภคตาติ อากาสสงฺขาเต นภสิ คตา. อถ วา อากาสํ คตา สคฺคคตาว. ‘‘นโภ’’ติ หิ สคฺโค วุจฺจติ. มรูติ อมรา. สรลนฺติ สรลตรุกุสุมํ. นีปนฺติ กทมฺพปุปฺผํ. นาคปุนฺนาคเกตกนฺติ นาคปุนฺนาคเกตกปุปฺผานิ จ. ภูมิตลคตาติ ภูมิคตา.

เกเส มุญฺจิตฺวาหนฺติ อหํ เกเส พทฺธา กลาปกุฏิลชฏา มุญฺจิตฺวา, วิปฺปกิริตฺวาติ อตฺโถ. ตตฺถาติ มยฺหํ ทินฺเน โอกาเส. จมฺมกนฺติ จมฺมกฺขณฺฑํ. กลเลติ จิกฺขลฺลกทฺทเม. อวกุชฺโชติ อโธมุโข หุตฺวา. นิปชฺชหนฺติ นิปชฺชึ [Pg.114] อหํ. มา นนฺติ เอตฺถ มาติ ปฏิเสธตฺเถ นิปาโต. นนฺติ ปทปูรณตฺเถ นิปาโต, พุทฺโธ กลเล มา อกฺกมิตฺถาติ อตฺโถ. หิตาย เม ภวิสฺสตีติ ตํ กลเล อนกฺกมนํ ทีฆรตฺตํ มม หิตตฺถาย ภวิสฺสตีติ. ‘‘สุขาย เม ภวิสฺสตี’’ติปิ ปาโฐ.

ตโต สุเมธปณฺฑิโต กลลปิฏฺเฐ นิปนฺโน เอวํ จินฺเตสิ – ‘‘สจาหํ อิจฺเฉยฺยํ สพฺพกิเลเส ฌาเปตฺวา สงฺฆนวโก หุตฺวา รมฺมนครํ ปวิเสยฺยํ, อญฺญาตกเวเสน ปน เม กิเลเส ฌาเปตฺวา นิพฺพานปฺปตฺติยา กิจฺจํ นตฺถิ, ยํนูนาหํ ทีปงฺกรทสพโล วิย ปรมาภิสมฺโพธึ ปตฺวา ธมฺมนาวํ อาโรเปตฺวา มหาชนํ สํสารสาครา อุตฺตาเรตฺวา ปจฺฉา ปรินิพฺพาเยยฺยํ, อิทํ เม ปติรูป’’นฺติ. ตโต อฏฺฐ ธมฺเม สโมธาเนตฺวา พุทฺธภาวาย อภินีหารํ กตฺวา นิปชฺชิ. เตน วุตฺตํ –

๕๔.

‘‘ปถวิยํ นิปนฺนสฺส, เอวํ เม อาสิ เจตโส;

อิจฺฉมาโน อหํ อชฺช, กิเลเส ฌาปเย มม.

๕๕.

‘‘กึ เม อญฺญาตเวเสน, ธมฺมํ สจฺฉิกเตนิธ;

สพฺพญฺญุตํ ปาปุณิตฺวา, พุทฺโธ เหสฺสํ สเทวเก.

๕๖.

‘‘กึ เม เอเกน ติณฺเณน, ปุริเสน ถามทสฺสินา;

สพฺพญฺญุตํ ปาปุณิตฺวา, สนฺตาเรสฺสํ สเทวกํ.

๕๗.

‘‘อิมินา เม อธิกาเรน, กเตน ปุริสุตฺตเม;

สพฺพญฺญุตํ ปาปุณิตฺวา, ตาเรมิ ชนตํ พหุํ.

๕๘.

‘‘สํสารโสตํ ฉินฺทิตฺวา, วิทฺธํเสตฺวา ตโย ภเว;

ธมฺมนาวํ สมารุยฺห, สนฺตาเรสฺสํ สเทวก’’นฺติ.

ตตฺถ ปถวิยํ นิปนฺนสฺสาติ ปุถวิยา นิปนฺนสฺส. อยเมว วา ปาโฐ. เจตโสติ เจตโส ปริวิตกฺโก อโหสีติ อตฺโถ. ‘‘เอวํ เม อาสิ เจตนา’’ติปิ ปาโฐ. อิจฺฉมาโนติ อากงฺขมาโน. กิเลเสติ กิลิสฺสนฺติ อุปตาเปนฺตีติ กิเลสา, ราคาทโย ทส. ฌาปเยติ ฌาเปยฺยํ, มม กิเลเส ฌาปเย อหนฺติ อตฺโถ.

กินฺติ ปฏิกฺเขปวจนํ. อญฺญาตเวเสนาติ อปากฏเวเสน, อวิญฺญาเตน ปฏิจฺฉนฺเนน. อิธ ปน ภิกฺขู วิย อาสวกฺขยํ กตฺวา กึ, พุทฺธกเร ธมฺเม [Pg.115] ปูเรตฺวา ปฏิสนฺธิชาติโพธิธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเนสุ มหาปถวิกมฺปนํ กตฺวา พุทฺโธ โพเธตา, ติณฺโณ ตาเรตา, มุตฺโต โมเจตา ภเวยฺยนฺติ อธิปฺปาโย. สเทวเกติ สเทวเก โลเก.

ถามทสฺสินาติ อตฺตโน ถามพลํ ปสฺสมาเนน. สนฺตาเรสฺสนฺติ สนฺตาเรสฺสามิ. สเทวกนฺติ สเทวกํ สตฺตนิกายํ, สเทวกํ โลกํ วา. อธิกาเรนาติ อธิวิสิฏฺเฐน กาเรน, พุทฺธสฺส มม ชีวิตํ ปริจฺจชิตฺวา กลลปิฏฺเฐ สยเนนาธิกาเรนาติ อตฺโถ.

สํสารโสตนฺติ กมฺมกิเลสวเสน โยนิคติวิญฺญาณฏฺฐิตินวสตฺตาวาเสสุ อิโต จิโต จ สํสรณํ สํสาโร. ยถาห –

‘‘ขนฺธานญฺจ ปฏิปาฏิ, ธาตุอายตนานญฺจ;

อพฺโพจฺฉินฺนํ วตฺตมานา, สํสาโรติ ปวุจฺจตี’’ติ. (วิสุทฺธิ. ๒.๖๑๙;

ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๙๕ อปสาทนาวณฺณนา;

สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒.๖๐;

อ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔.๑๙๙;

ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา;

วิภ. อฏฺฐ. ๒๒๖ สงฺขาปทนิทฺเทส;

สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๕๒๓;

อุทา. อฏฺฐ. ๓๙;

อิติวุ. อฏฺฐ. ๑๔, ๕๘;

เถรคา. อฏฺฐ. ๑.๖๗, ๙๙;

จูฬนิ. อฏฺฐ. ๖;

ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๒.๑.๑๑๗);

สํสาโร จ โส โสตํ เจติ สํสารโสตํ, ตํ สํสารโสตํ. อถ วา สํสารสฺส โสตํ สํสารโสตํ, สํสารการณํ ตณฺหาโสตํ ฉินฺทิตฺวาติ อตฺโถ. ตโย ภเวติ กามรูปารูปภเว. ติภวนิพฺพตฺตกกมฺมกิเลสา ตโย ภวาติ อธิปฺเปตา. ธมฺมนาวนฺติ อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ. โส หิ จตุโรฆุตฺตรณฏฺเฐน ‘‘ธมฺมนาวา’’ติ วุจฺจติ. สมารุยฺหาติ อารุยฺห. สนฺตาเรสฺสนฺติ สนฺตาเรสฺสามิ. ยสฺมา ปน พุทฺธตฺตํ ปตฺเถนฺตสฺส –

๕๙.

‘‘มนุสฺสตฺตํ ลิงฺคสมฺปตฺติ, เหตุ สตฺถารทสฺสนํ;

ปพฺพชฺชา คุณสมฺปตฺติ, อธิกาโร จ ฉนฺทตา;

อฏฺฐธมฺมสโมธานา, อภินีหาโร สมิชฺฌติ’’.

ตตฺถ มนุสฺสตฺตนฺติ มนุสฺสตฺตภาเวเยว ฐตฺวา พุทฺธตฺตํ ปตฺเถนฺตสฺส ปตฺถนา สมิชฺฌติ, น นาคชาติอาทีสุ ฐิตานํ. กสฺมาติ เจ? อเหตุกภาวโต.

ลิงฺคสมฺปตฺตีติ มนุสฺสตฺตภาเว วตฺตมานสฺสาปิ ปุริสลิงฺเค ฐิตสฺเสว ปตฺถนา สมิชฺฌติ, น อิตฺถิยา วา ปณฺฑกนปุํสกอุภโตพฺยญฺชนกานํ วา สมิชฺฌติ[Pg.116]. กสฺมาติ เจ? ลกฺขณปาริปูริยา อภาวโต. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส, ยํ อิตฺถี อรหํ อสฺส สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๓๐; อ. นิ. ๑.๒๗๙; วิภ. ๘๐๙) วิตฺถาโร. ตสฺมา อิตฺถิลิงฺเค ฐิตสฺส มนุสฺสชาติกสฺสาปิ ปตฺถนา น สมิชฺฌติ.

เหตูติ ปุริสสฺสาปิ ตสฺมึ อตฺตภาเว อรหตฺตปฺปตฺติยา เหตุสมฺปนฺนสฺเสว ปตฺถนา สมิชฺฌติ, โน อิตรสฺส.

สตฺถารทสฺสนนฺติ สเจ ชีวมานกพุทฺธสฺเสว สนฺติเก ปตฺเถติ ปตฺถนา สมิชฺฌติ. ปรินิพฺพุเต ภควติ เจติยสฺส สนฺติเก วา โพธิรุกฺขมูเล วา ปฏิมาย วา ปจฺเจกพุทฺธพุทฺธสาวกานํ วา สนฺติเก ปตฺถนา น สมิชฺฌติ. กสฺมา? ภพฺพาภพฺพเก ญตฺวา กมฺมวิปากปริจฺเฉทกญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวา พฺยากาตุํ อสมตฺถตฺตา. ตสฺมา พุทฺธสฺส สนฺติเกเยว ปตฺถนา สมิชฺฌติ.

ปพฺพชฺชาติ พุทฺธสฺส ภควโต สนฺติเก ปตฺเถนฺตสฺสาปิ กมฺมกิริยวาทีสุ ตาปเสสุ วา ภิกฺขูสุ วา ปพฺพชิตสฺเสว ปตฺถนา สมิชฺฌติ, โน คิหิลิงฺเค ฐิตสฺส. กสฺมา? ปพฺพชิตาเยว หิ โพธิสตฺตา สมฺโพธึ อธิคจฺฉนฺติ, น คหฏฺฐา. ตสฺมา อาทิมฺหิ ปณิธานกาเลปิ ปพฺพชิเตเนว ภวิตพฺพํ.

คุณสมฺปตฺตีติ ปพฺพชิตสฺสาปิ อฏฺฐสมาปตฺติลาภิโน ปญฺจาภิญฺญสฺเสว สมิชฺฌติ, น ปน อิมาย คุณสมฺปตฺติยา วิรหิตสฺส. กสฺมา? นิคฺคุณสฺส ตทภาวโต.

อธิกาโรติ คุณสมฺปนฺเนนาปิ เยน อตฺตโน ชีวิตํ พุทฺธานํ ปริจฺจตฺตํ โหติ, ตสฺส อิมินา อธิกาเรน สมฺปนฺนสฺเสว สมิชฺฌติ, น อิตรสฺส.

ฉนฺทตาติ อภินีหารสมฺปนฺนสฺสาปิ ยสฺส พุทฺธการกธมฺมานํ อตฺถาย มหนฺโต ฉนฺโท วายาโม จ อุสฺสาโห จ ปริเยฏฺฐิ จ, ตสฺเสว สมิชฺฌติ, น อิตรสฺส. ตตฺริทํ ฉนฺทมหนฺตตาย โอปมฺมํ – สเจ หิ เอวมสฺส, ‘‘โย ปน สกลจกฺกวาฬคพฺภํ เอโกทกีภูตํ อตฺตโน พาหุพเลน อุตฺตริตฺวา ปารํ คนฺตุํ สมตฺโถ, โส พุทฺธตฺตํ ปาปุณาติ. โย ปนิมํ อตฺตโน ทุกฺกรํ น มญฺญติ ‘อหํ อิมํ อุตฺตริตฺวา ปารํ คมิสฺสามี’’’ติ เอวํ มหตา ฉนฺเทน อุสฺสาเหน สมนฺนาคโต โหติ, ตสฺส ปตฺถนา สมิชฺฌติ, น อิตรสฺส (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.ขคฺควิสาณสุตฺตวณฺณนา; อป. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทาน, สุเมธกถา; จริยา. อฏฺฐ. ปกิณฺณกกถา).

สุเมธปณฺฑิโต [Pg.117] ปน อิเม อฏฺฐ ธมฺเม สโมธาเนตฺวาว พุทฺธภาวาย อภินีหารํ กตฺวา นิปชฺชิ. ทีปงฺกโรปิ ภควา อาคนฺตฺวา สุเมธปณฺฑิตสฺส สีสภาเค ฐตฺวา กลลปิฏฺเฐ นิปนฺนํ สุเมธตาปสํ ทิสฺวา – ‘‘อยํ ตาปโส พุทฺธตฺตาย อภินีหารํ กตฺวา นิปนฺโน, อิชฺฌิสฺสติ นุ โข เอตสฺส ปตฺถนา, อุทาหุ โน’’ติ อนาคตํสญาณํ เปเสตฺวา อุปธาเรนฺโต – ‘‘อิโต กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ อติกฺกมิตฺวา โคตโม นาม พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา ฐิตโกว ปริสมชฺเฌ พฺยากาสิ – ‘‘ปสฺสถ โน, ตุมฺเห ภิกฺขเว, อิมํ อุคฺคตปํ ตาปสํ กลลปิฏฺเฐ นิปนฺน’’นฺติ. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ. อยํ พุทฺธตฺตาย อภินีหารํ กตฺวา นิปนฺโน, สมิชฺฌิสฺสติ อิมสฺส ตาปสสฺส ปตฺถนา, อยญฺหิ อิโต กปฺปสตสหสฺสาธิกานํ จตุนฺนํ อสงฺขฺเยยฺยานํ มตฺถเก โคตโม นาม พุทฺโธ โลเก ภวิสฺสติ. ตสฺมึ ปนสฺส อตฺตภาเว กปิลวตฺถุ นาม นครํ นิวาโส ภวิสฺสติ, มหามายา นาม เทวี มาตา, สุทฺโธทโน นาม ราชา ปิตา, อุปติสฺโส จ โกลิโต จ ทฺเว อคฺคสาวกา, อานนฺโท นาม อุปฏฺฐาโก, เขมา จ อุปฺปลวณฺณา จ ทฺเว อคฺคสาวิกา ภวิสฺสนฺติ. อยํ ปริปกฺกญาโณ หุตฺวา มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิตฺวา มหาปธานํ ปทหิตฺวา นิคฺโรธมูเล สุชาตาย นาม กุมาริยา ทินฺนํ ปายาสํ ปฏิคฺคเหตฺวา เนรญฺชราย ตีเร ปริภุญฺชิตฺวา โพธิมณฺฑํ อารุยฺห อสฺสตฺถรุกฺขมูเล อภิสมฺพุชฺฌิสฺสตีติ. เตน วุตฺตํ –

๖๐.

‘‘ทีปงฺกโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;

อุสฺสีสเก มํ ฐตฺวาน, อิทํ วจนมพฺรวิ.

๖๑.

‘‘ปสฺสถ อิมํ ตาปสํ, ชฏิลํ อุคฺคตาปนํ;

อปริเมยฺยิโต กปฺเป, พุทฺโธ โลเก ภวิสฺสติ.

๖๒.

‘‘อหู กปิลวฺหยา รมฺมา, นิกฺขมิตฺวา ตถาคโต;

ปธานํ ปทหิตฺวาน, กตฺวา ทุกฺกรการิกํ.

๖๓.

‘‘อชปาลรุกฺขมูลสฺมึ, นิสีทิตฺวา ตถาคโต;

ตตฺถ ปายาสํ ปคฺคยฺห, เนรญฺชรมุเปหิติ.

๖๔.

‘‘เนรญฺชราย ตีรมฺหิ, ปายาสํ อท โส ชิโน;

ปฏิยตฺตวรมคฺเคน, โพธิมูลมุเปหิติ.

๖๕.

‘‘ตโต [Pg.118] ปทกฺขิณํ กตฺวา, โพธิมณฺฑํ อนุตฺตโร;

อสฺสตฺถรุกฺขมูลมฺหิ, พุชฺฌิสฺสติ มหายโส.

๖๖.

‘‘อิมสฺส ชนิกา มาตา, มายา นาม ภวิสฺสติ;

ปิตา สุทฺโธทโน นาม, อยํ เหสฺสติ โคตโม.

๖๗.

‘‘อนาสวา วีตราคา, สนฺตจิตฺตา สมาหิตา;

โกลิโต อุปติสฺโส จ, อคฺคา เหสฺสนฺติ สาวกา;

อานนฺโท นามุปฏฺฐาโก, อุปฏฺฐิสฺสติมํ ชินํ.

๖๘.

‘‘เขมา อุปฺปลวณฺณา จ, อคฺคา เหสฺสนฺติ สาวิกา;

อนาสวา วีตราคา, สนฺตจิตฺตา สมาหิตา.

๖๙.

‘‘โพธิ ตสฺส ภควโต, อสฺสตฺโถติ ปวุจฺจติ;

จิตฺโต จ หตฺถาฬวโก, อคฺคา เหสฺสนฺตุปฏฺฐกา;

อุตฺตรา นนฺทมาตา จ, อคฺคา เหสฺสนฺตุปฏฺฐิกา’’ติ.

ตตฺถ โลกวิทูติ สพฺพถา วิทิตโลกตฺตา ปน โลกวิทู. ภควา หิ สภาวโต สมุทยโต นิโรธโต นิโรธูปายโตติ สพฺพถาปิ โลกํ อเวทิ อญฺญาสิ ปฏิวิชฺฌิ. ตสฺมา โลกวิทูติ วุจฺจติ. ยถาห –

‘‘ตสฺมา หเว โลกวิทู สุเมโธ, โลกนฺตคู วูสิตพฺรหฺมจริโย;

โลกสฺส อนฺตํ สมิตาวิ ญตฺวา, นาสีสตี โลกมิมํ ปรญฺจา’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๐๗;

อ. นิ. ๔.๔๖);

อปิ จ ตโย โลกา – สงฺขารโลโก, สตฺตโลโก, โอกาสโลโกติ. ตตฺถ สงฺขารโลโก นาม ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา ปถวิอาทโย ธมฺมา. สตฺตโลโก นาม สญฺญิโน อสญฺญิโน เนวสญฺญินาสญฺญิโน จ สตฺตา. โอกาสโลโก นาม สตฺตานํ นิวาสฏฺฐานํ. อิเม ปน ตโยปิ โลกา ภควตา ยถาสภาวโต วิทิตา, ตสฺมา โลกวิทูติ วุจฺจติ. อาหุตีนํ ปฏิคฺคโหติ ทานานํ ปฏิคฺคเหตุํ อรหตฺตา ทกฺขิเณยฺยตฺตา อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห. อุสฺสีสเก มํ ฐตฺวานาติ มม [Pg.119] สีสสมีเป ฐตฺวา. อิทํ อิทานิ วตฺตพฺพํ วจนํ อพฺรวีติ อตฺโถ. ชฏิลนฺติ ชฏา อสฺส สนฺตีติ ชฏิโล, ตํ ชฏิลํ. อุคฺคตาปนนฺติ อุคฺคตาปสํ. อหูติ อหนิ, อถาติ อตฺโถ. อยเมว วา ปาโฐ. กปิลวฺหยาติ กปิลอวฺหยา อภิธานา. รมฺมาติ รมณียโต. ปธานนฺติ วีริยํ. เอหิตีติ เอสฺสติ คมิสฺสติ. เสสคาถาสุ อุตฺตานเมวาติ.

ตโต สุเมธปณฺฑิโต – ‘‘มยฺหํ กิร ปตฺถนา สมิชฺฌิสฺสตี’’ติ สญฺชาตโสมนสฺโส อโหสิ. มหาชโน ทีปงฺกรทสพลสฺส วจนํ สุตฺวา – ‘‘สุเมธตาปโส กิร พุทฺธพีชงฺกุโร’’ติ หฏฺฐตุฏฺโฐ อโหสิ. เอวญฺจสฺส อโหสิ – ‘‘ยถา นาม ปุริโส นทึ ตรนฺโต อุชุเกน ติตฺเถน ตริตุํ อสกฺโกนฺโต เหฏฺฐาติตฺเถน อุตฺตรติ, เอวเมว มยํ ทีปงฺกรทสพลสฺส สาสเน มคฺคผลํ อลภมานา อนาคเต ยทา ตฺวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ, ตทา ตว สมฺมุขา มคฺคผลํ สจฺฉิกาตุํ สมตฺถา ภเวยฺยามา’’ติ ปตฺถนํ อกํสุ. ทีปงฺกรทสพโล โพธิสตฺตํ มหาสตฺตํ ปสํสิตฺวา อฏฺฐหิ ปุปฺผมุฏฺฐีหิ ปูเชตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิ. เตปิ จตุสตสหสฺสา ขีณาสวา โพธิสตฺตํ ปุปฺเผหิ จ คนฺเธหิ จ ปูเชตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกมึสุ. เทวมนุสฺสา ปน ตเถว ปูเชตฺวา วนฺทิตฺวา ปกฺกมึสุ.

อถ สพฺพโลกมติทีปงฺกโร ทีปงฺกโร ภควา จตูหิ ขีณาสวสตสหสฺเสหิ ปริวุโต รมฺมนครวาสีหิ ปูชิยมาโน เทวตาหิ อภิวนฺทิยมาโน สญฺฌาปฺปภานุรญฺชิตวรกนกคิริสิขโร วิย ชงฺคมมาโน อเนเกสุ ปาฏิหาริเยสุ วตฺตมาเนสุ เตน อลงฺกตปฏิยตฺเตน มคฺเคน คนฺตฺวา นานาสุรภิกุสุมคนฺธวาสิตํ จุณฺณสมฺโมทคนฺธํ สมุสฺสิตธชปฏากํ คนฺธานุพทฺธหทเยหิ ภมรคเณหิ คุมฺพคุมฺพายมานํ ธูปนฺธการํ อมรปุรสทิสโสภํ อภิรมฺมํ รมฺมนครํ ปวิสิตฺวา ปญฺญตฺเต มหารเห พุทฺธาสเน ยุคนฺธรมตฺถเก สรทสมยรุจิรกรรชนิกโร ติมิรนิกรนิธนกโร กมลวนวิกสนกโร ทิวสกโร วิย ทสพลทิวสกโร นิสีทิ. ภิกฺขุสงฺโฆปิ ปฏิปาฏิยา อตฺตโน อตฺตโน ปตฺตาสเน นิสีทิ. รมฺมนครวาสิโน ปน อุปาสกา สทฺธาทิคุณสมฺปนฺนา นานาวิธขชฺชาทีหิ สมลงฺกตํ วณฺณคนฺธรสสมฺปนฺนํ อสทิสํ สุขนิทานํ ทานํ พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส อทํสุ.

อถ [Pg.120] โข โพธิสตฺโต ทสพลสฺส พฺยากรณํ สุตฺวา พุทฺธภาวํ กรตลคตมิว มญฺญมาโน ปมุทิตหทโย สพฺเพสุ ปฏิกฺกนฺเตสุ สยนา วุฏฺฐาย – ‘‘ปารมิโย วิจินิสฺสามี’’ติ ปุปฺผราสิมตฺถเก ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสีทิ. เอวํ นิสินฺเน มหาสตฺเต สกลทสสหสฺสจกฺกวาฬเทวตา สาธุการํ ทตฺวา – ‘‘อยฺย สุเมธตาปส, โปราณกโพธิสตฺตานํ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา – ‘ปารมิโย วิจินิสฺสามี’ติ นิสินฺนกาเล ยานิ ปุพฺพนิมิตฺตานิ นาม ปญฺญายนฺติ, ตานิ สพฺพานิปิ อชฺช ปาตุภูตานิ นิสฺสํสเยน ตฺวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ, มยเมตํ ชานาม – ‘ยสฺเสตานิ นิมิตฺตานิ ปญฺญายนฺติ, โส เอกนฺเตเนว พุทฺโธ ภวิสฺสติ’ ตสฺมา ตฺวํ อตฺตโน วีริยํ ทฬฺหํ กตฺวา ปคฺคณฺหา’’ติ โพธิสตฺตํ นานปฺปการาหิ ถุตีหิ อภิตฺถวึสุ. เตน วุตฺตํ –

๗๐.

‘‘อิทํ สุตฺวาน วจนํ, อสมสฺส มเหสิโน;

อาโมทิตา นรมรู, พุทฺธพีชํ กิร อยํ.

๗๑.

‘‘อุกฺกุฏฺฐิสทฺทา วตฺตนฺติ, อปฺโผเฏนฺติ หสนฺติ จ;

กตญฺชลี นมสฺสนฺติ, ทสสหสฺสี สเทวกา.

๗๒.

‘‘ยทิมสฺส โลกนาถสฺส, วิรชฺฌิสฺสาม สาสนํ;

อนาคตมฺหิ อทฺธาเน, เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ.

๗๓.

‘‘ยถา มนุสฺสา นทึ ตรนฺตา, ปฏิติตฺถํ วิรชฺฌิย;

เหฏฺฐาติตฺเถ คเหตฺวาน, อุตฺตรนฺติ มหานทึ.

๗๔.

‘‘เอวเมว มยํ สพฺเพ, ยทิ มุญฺจามิมํ ชินํ;

อนาคตมฺหิ อทฺธาเน, เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ.

๗๕.

‘‘ทีปงฺกโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;

มม กมฺมํ ปกิตฺเตตฺวา, ทกฺขิณํ ปาทมุทฺธริ.

๗๖.

‘‘เย ตตฺถาสุํ ชินปุตฺตา, ปทกฺขิณมกํสุ มํ;

เทวา มนุสฺสา อสุรา จ, อภิวาเทตฺวาน ปกฺกมุํ.

๗๗.

‘‘ทสฺสนํ เม อติกฺกนฺเต, สสงฺเฆ โลกนายเก;

สยนา วุฏฺฐหิตฺวาน, ปลฺลงฺกํ อาภุชึ ตทา.

๗๘.

‘‘สุเขน [Pg.121] สุขิโต โหมิ, ปาโมชฺเชน ปโมทิโต;

ปีติยา จ อภิสฺสนฺโน, ปลฺลงฺกํ อาภุชึ ตทา.

๗๙.

‘‘ปลฺลงฺเกน นิสีทิตฺวา, เอวํ จินฺเตสหํ ตทา;

วสีภูโต อหํ ฌาเน, อภิญฺญาสุ ปารมึ คโต.

๘๐.

‘‘สหสฺสิยมฺหิ โลกมฺหิ, อิสโย นตฺถิ เม สมา;

อสโม อิทฺธิธมฺเมสุ, อลภึ อีทิสํ สุขํ.

๘๑.

‘‘ปลฺลงฺกาภุชเน มยฺหํ, ทสสหสฺสาธิวาสิโน;

มหานาทํ ปวตฺเตสุํ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

๘๒.

‘‘ยา ปุพฺเพ โพธิสตฺตานํ, ปลฺลงฺกวรมาภุเช;

นิมิตฺตานิ ปทิสฺสนฺติ, ตานิ อชฺช ปทิสฺสเร.

๘๓.

‘‘สีตํ พฺยปคตํ โหติ, อุณฺหญฺจ อุปสมฺมติ;

ตานิ อชฺช ปทิสฺสนฺติ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

๘๔.

‘‘ทสสหสฺสี โลกธาตุ, นิสฺสทฺทา โหนฺติ นิรากุลา;

ตานิ อชฺช ปทิสฺสนฺติ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

๘๕.

‘‘มหาวาตา น วายนฺติ, น สนฺทนฺติ สวนฺติโย;

ตานิ อชฺช ปทิสฺสนฺติ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

๘๖.

‘‘ถลชา ทกชา ปุปฺผา, สพฺเพ ปุปฺผนฺติ ตาวเท;

เตปชฺช ปุปฺผิตา สพฺเพ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

๘๗.

‘‘ลตา วา ยทิ วา รุกฺขา, ผลภารา โหนฺติ ตาวเท;

เตปชฺช ผลิตา สพฺเพ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

๘๘.

‘‘อากาสฏฺฐา จ ภูมฏฺฐา, รตนา โชตนฺติ ตาวเท;

เตปชฺช รตนา โชตนฺติ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

๘๙.

‘‘มานุสฺสกา จ ทิพฺพา จ, ตุริยา วชฺชนฺติ ตาวเท;

เตปชฺชุโภ อภิรวนฺติ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

๙๐.

‘‘วิจิตฺตปุปฺผา คคนา, อภิวสฺสนฺติ ตาวเท;

เตปิ อชฺช ปวสฺสนฺติ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

๙๑.

‘‘มหาสมุทฺโท [Pg.122] อาภุชติ, ทสสหสฺสี ปกมฺปติ;

เตปชฺชุโภ อภิรวนฺติ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

๙๒.

‘‘นิรเยปิ ทสสหสฺเส, อคฺคี นิพฺพนฺติ ตาวเท;

เตปชฺช นิพฺพุตา อคฺคี, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

๙๓.

‘‘วิมโล โหติ สูริโย, สพฺพา ทิสฺสนฺติ ตารกา;

เตปิ อชฺช ปทิสฺสนฺติ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

๙๔.

‘‘อโนวฏฺเฐน อุทกํ, มหิยา อุพฺภิชฺชิ ตาวเท;

ตมฺปชฺชุพฺภิชฺชเต มหิยา, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

๙๕.

‘‘ตาราคณา วิโรจนฺติ, นกฺขตฺตา คคนมณฺฑเล;

วิสาขา จนฺทิมายุตฺตา, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

๙๖.

‘‘พิลาสยา ทรีสยา, นิกฺขมนฺติ สกาสยา;

เตปชฺช อาสยา ฉุทฺธา, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

๙๗.

‘‘น โหนฺติ อรตี สตฺตานํ, สนฺตุฏฺฐา โหนฺติ ตาวเท;

เตปชฺช สพฺเพ สนฺตุฏฺฐา, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

๙๘.

‘‘โรคา ตทุปสมฺมนฺติ, ชิฆจฺฉา จ วินสฺสสิ;

ตานิ อชฺช ปทิสฺสนฺติ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

๙๙.

‘‘โรคา ตทา ตนุ โหติ, โทโส โมโห วินสฺสสิ;

เตปชฺช วิคตา สพฺเพ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

๑๐๐.

‘‘ภยํ ตทา น ภวติ, อชฺชเปตํ ปทิสฺสติ;

เตน ลิงฺเคน ชานาม, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

๑๐๑.

‘‘รโชนุทฺธํสตี อุทฺธํ, อชฺชเปตํ ปทิสฺสติ;

เตน ลิงฺเคน ชานาม, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

๑๐๒.

‘‘อนิฏฺฐคนฺโธ ปกฺกมติ, ทิพฺพคนฺโธ ปวายติ;

โสปชฺช วายตี คนฺโธ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

๑๐๓.

‘‘สพฺเพ [Pg.123] เทวา ปทิสฺสนฺติ, ฐปยิตฺวา อรูปิโน;

เตปชฺช สพฺเพ ทิสฺสนฺติ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

๑๐๔.

‘‘ยาวตา นิรยา นาม, สพฺเพ ทิสฺสนฺติ ตาวเท;

เตปชฺช สพฺเพ ทิสฺสนฺติ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

๑๐๕.

‘‘กุฏฺฏา กวาฏา เสลา จ, น โหนฺตาวรณา ตทา;

อากาสภูตา เตปชฺช, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

๑๐๖.

‘‘จุตี จ อุปปตฺตี จ, ขเณ ตสฺมึ น วิชฺชติ;

ตานิปชฺช ปทิสฺสนฺติ, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสิ.

๑๐๗.

‘‘ทฬฺหํ ปคฺคณฺห วีริยํ, มา นิวตฺต อภิกฺกม;

มยมฺเปตํ วิชานาม, ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสี’’ติ.

ตตฺถ อิทํ สุตฺวาน วจนนฺติ อิทํ ทีปงฺกรสฺส ภควโต โพธิสตฺตสฺส พฺยากรณวจนํ สุตฺวา. อสมสฺสาติ สมสฺส สทิสสฺส อภาวโต อสมสฺส. ยถาห –

‘‘น เม อาจริโย อตฺถิ, สทิโส เม น วิชฺชติ;

สเทวกสฺมึ โลกสฺมึ, นตฺถิ เม ปฏิปุคฺคโล’’ติ. (ม. นิ. ๑.๒๘๕;

๒.๓๔๑;

มหาว. ๑๑;

กถา. ๔๐๕;

มิ. ป. ๔.๕.๑๑);

มเหสิโนติ มหนฺเต สีลสมาธิปญฺญากฺขนฺเธ เอสิ คเวสีติ มเหสี, ตสฺส มเหสิโน. นรมรูติ นรา จ อมรา จ, อุกฺกฏฺฐนิทฺเทโส ปนายํ สพฺเพปิ ทสสหสฺสิโลกธาตุยา นาคสุปณฺณยกฺขาทโยปิ อาโมทิตาว. พุทฺธพีชํ กิร อยนฺติ อยํ กิร พุทฺธงฺกุโร อุปฺปนฺโนติ อาโมทิตาติ อตฺโถ.

อุกฺกุฏฺฐิสทฺทาติ อุนฺนาทสทฺทา วตฺตนฺติ. อปฺโผเฏนฺตีติ หตฺเถหิ พาหา อภิหนนฺติ. ทสสหสฺสีติ ทสสหสฺสิโลกธาตุโย. สเทวกาติ สห เทเวหิ สเทวกา ทสสหสฺสี นมสฺสนฺตีติ อตฺโถ. ยทิมสฺสาติ ยทิ อิมสฺส, อยเมว วา ปาโฐ. วิรชฺฌิสฺสามาติ ยทิ น สมฺปาปุณิสฺสาม. อนาคตมฺหิ อทฺธาเนติ อนาคเต กาเล. เหสฺสามาติ ภวิสฺสาม. สมฺมุขาติ สมฺมุขีภูตา. อิมนฺติ อิมสฺส, สามิอตฺเถ อุปโยควจนํ.

นทึ [Pg.124] ตรนฺตาติ นทีตรณกา, ‘‘นทิตรนฺตา’’ติปิ ปาโฐ. ปฏิติตฺถนฺติ ปฏิมุขติตฺถํ. วิรชฺฌิยาติ วิรชฺฌิตฺวา. ยทิ มุญฺจามาติ ยทิ อิมํ ภควนฺตํ มุญฺจิตฺวา อกตกิจฺจา คมิสฺสามาติ อตฺโถ. มม กมฺมํ ปกิตฺเตตฺวาติ มม ภาวิตมตฺถํ พฺยากริตฺวา. ทกฺขิณํ ปาทมุทฺธรีติ ทกฺขิณํ ปาทํ อุกฺขิปิ, ‘‘กตปทกฺขิโณ’’ติปิ ปาโฐ.

ชินปุตฺตาติ ทีปงฺกรสฺส สตฺถุโน สาวกา. เทวา มนุสฺสา อสุรา จ, อภิวาเทตฺวาน ปกฺกมุนฺติ เทวาทโย สพฺเพปิ อิเม มํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปุปฺผาทีหิ ปูเชตฺวา สุปฺปติฏฺฐิตปญฺจงฺคา วนฺทิตฺวา นิวตฺติตฺวา ปุนปฺปุนํ โอโลเกตฺวา มธุรตฺถพฺยญฺชนาหิ นานปฺปการาหิ ถุตีหิ วณฺเณนฺตา ปกฺกมึสุ. ‘‘นรา นาคา จ คนฺธพฺพา, อภิวาเทตฺวาน ปกฺกมุ’’นฺติปิ ปาโฐ.

ทสฺสนํ เม อติกฺกนฺเตติ มม ทสฺสนวิสยํ ภควติ อติกฺกนฺเต. ‘‘ชหิเต ทสฺสนูปจาเร’’ติปิ ปาโฐ. สสงฺเฆติ สทฺธึ สงฺเฆน สสงฺโฆ, ตสฺมึ สสงฺเฆ. สยนา วุฏฺฐหิตฺวานาติ นิปนฺนฏฺฐานโต กลลโต อุฏฺฐหิตฺวา. ปลฺลงฺกํ อาภุชินฺติ กตปลฺลงฺโก หุตฺวา ปุปฺผราสิมฺหิ นิสีทินฺติ อตฺโถ. ‘‘หฏฺโฐ หฏฺเฐน จิตฺเตน, อาสนา วุฏฺฐหึ ตทา’’ติปิ ปาโฐ, โส อุตฺตานตฺโถว.

ปีติยา จ อภิสฺสนฺโนติ ปีติปริปฺผุโฏ. วสีภูโตติ วสีภาวปฺปตฺโต. ฌาเนติ รูปาวจรารูปาวจรฌาเนสุ. สหสฺสิยมฺหีติ ทสสหสฺสิยํ. โลกมฺหีติ โลกธาตุยา. เม สมาติ มยา สทิสา. อวิเสเสน ‘‘เม สมา นตฺถี’’ติ วตฺวา อิทานิ ตเมว นิยเมนฺโต ‘‘อสโม อิทฺธิธมฺเมสู’’ติ อาห. ตตฺถ อิทฺธิธมฺเมสูติ ปญฺจสุ อิทฺธิธมฺเมสูติ อตฺโถ. อลภินฺติ ปฏิลภึ. อีทิสํ สุขนฺติ อีทิสํ โสมนสฺสํ.

อถ สุเมธตาปโส ทสพลสฺส พฺยากรณํ สุตฺวา พุทฺธภาวํ กรตลคตกาลมิว มญฺญมาโน ปมุทิตหทโย ทสสุ โลกธาตุสหสฺเสสุ สุทฺธาวาสมหาพฺรหฺมาโน อตีตพุทฺธทสฺสาวิโน นิยตโพธิสตฺตานํ พฺยากรเณ อุปฺปชฺชมานปาฏิหาริยทสฺสเนน ตถาคตวจนสฺส อวิตถตํ ปกาเสนฺโต มํ ปริโตสยนฺตา อิมา คาถาโย อาหํสูติ ทสฺเสนฺโต ภควา ‘‘ปลฺลงฺกาภุชเน มยฺห’’นฺติอาทิมาห.

ตตฺถ [Pg.125] ปลฺลงฺกาภุชเน มยฺหนฺติ มม ปลฺลงฺกาภุชเน. อยเมว วา ปาโฐ. ทสสหสฺสาธิวาสิโนติ ทสสหสฺสิวาสิโน มหาพฺรหฺมาโน. ยา ปุพฺเพติ ยานิ ปุพฺเพ, วิภตฺติโลปํ กตฺวา วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ปลฺลงฺกวรมาภุเชติ วรปลฺลงฺกาภุชเน. นิมิตฺตานิ ปทิสฺสนฺตีติ นิมิตฺตานิ ปทิสฺสึสูติ อตฺโถ. อตีตวจเน วตฺตพฺเพ วตฺตมานวจนํ วุตฺตํ. กิญฺจาปิ วุตฺตํ, อตีตวเสน อตฺโถ คเหตพฺโพ. ตานิ อชฺช ปทิสฺสเรติ ปุพฺเพปิ นิยตโพธิสตฺตานํ ปลฺลงฺกาภุชเน ยานิ นิมิตฺตานิ อุปฺปชฺชึสุ, ตานิ นิมิตฺตานิ อชฺช ปทิสฺสเร. ตสฺมา ตฺวํ ธุวเมว พุทฺโธ ภวิสฺสสีติ อตฺโถ. น ปน ตานิเยว นิมิตฺตานิ อุปฺปชฺชึสุ, ตํสทิสตฺตา ‘‘ตานิ อชฺช ปทิสฺสเร’’ติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

สีตนฺติ สีตตฺตํ. พฺยปคตนฺติ คตํ วิคตํ. ตานีติ สีตวิคมนอุณฺหุปสมนานีติ อตฺโถ. นิสฺสทฺทาติ อสทฺทา อนิคฺโฆสา. นิรากุลาติ อนากุลา, อยเมว วา ปาโฐ. น สนฺทนฺตีติ น วหนฺติ นปฺปวตฺตนฺติ. สวนฺติโยติ นทิโย. ตานีติ อวายนอสนฺทนานิ. ถลชาติ ปถวิตลปพฺพตรุกฺเขสุ ชาตานิ. ทกชาติ โอทกานิ ปุปฺผานิ. ปุปฺผนฺตีติ ปุพฺเพ โพธิสตฺตานํ ปุปฺผึสุ, อตีตตฺเถ วตฺตมานวจนํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. เตปชฺช ปุปฺผิตานีติ ตานิ ปุปฺผานิ อชฺช ปุปฺผิตานีติ อตฺโถ.

ผลภาราติ ผลธรา. เตปชฺชาติ เตปิ อชฺช, ปุลฺลิงฺควเสน ‘‘เตปี’’ติ วุตฺตํ, ‘‘ลตา วา รุกฺขา วา’’ติ วุตฺตตฺตา. ผลิตาติ สญฺชาตผลา. อากาสฏฺฐา จ ภูมฏฺฐา จาติ อากาสคตา จ ภูมิคตา จ รตนานีติ มุตฺตาทีนิ รตนานิ. โชตนฺตีติ โอภาสนฺติ. มานุสฺสกาติ มนุสฺสานํ สนฺตกา มานุสฺสกา. ทิพฺพาติ เทวานํ สนฺตกา ทิพฺพา. ตุริยาติ อาตตํ วิตตํ อาตตวิตตํ สุสิรํ ฆนนฺติ ปญฺจ ตุริยานิ. ตตฺถ อาตตํ นาม จมฺมปริโยนทฺเธสุ เภริอาทีสุ เอกตลตุริยํ. วิตตํ นาม อุภยตลํ. อาตตวิตตํ นาม สพฺพโต ปริโยนทฺธํ มหติวลฺลกิอาทิกํ. สุสิรํ นาม วํสาทิกํ. ฆนํ นาม สมฺมตาฬาทิกํ. วชฺชนฺตีติ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน วชฺชึสุ, อตีตตฺเถ วตฺตมานวจนํ เวทิตพฺพํ. เอส นโย อุปริ อีทิเสสุ วจเนสุปิ. อภิรวนฺตีติ ตตฺร ตตฺร กุสเลหิ สุมุญฺจิตา สุปฺปตาฬิตา สุวาทิตา วิย อภิรวนฺติ, อภินทนฺตีติ อตฺโถ.

วิจิตฺตปุปฺผาติ [Pg.126] วิจิตฺรานิ นานาคนฺธวณฺณานิ ปุปฺผานิ. อภิวสฺสนฺตีติ อภิวสฺสึสุ, นิปตึสูติ อตฺโถ. เตปีติ ตานิปิ วิจิตฺรปุปฺผานิ อภิวสฺสนฺตานิ ปทิสฺสนฺติ, เทวพฺรหฺมคเณหิ โอกิริยมานานีติ อธิปฺปาโย. อาภุชตีติ โอสกฺกติ. เตปชฺชุโภติ เตปิ อชฺช อุโภ มหาสมุทฺททสสหสฺสิโย. อภิรวนฺตีติ อภินทนฺติ. นิรเยติ นิรเยสุ. ทสสหสฺสาติ อเนกทสสหสฺสา. นิพฺพนฺตีติ สมฺมนฺติ, สนฺตึ อุเปนฺตีติ อตฺโถ. ตารกาติ นกฺขตฺตานิ. เตปิ อชฺช ปทิสฺสนฺตีติ เตปิ สูริยสฺส วิมลภาวา ตารกา อชฺช ทิวา ทิสฺสนฺติ.

อโนวฏฺเฐนาติ อโนวฏฺเฐ, ภุมฺมตฺเถ กรณวจนํ. อถ วา อโนวฏฺเฐติ อนภิวฏฺเฐปิ. นาติ นิปาตมตฺตํ ‘‘สุตฺวา น ทูตวจน’’นฺติอาทีสุ วิย. ตมฺปชฺชุพฺภิชฺชเตติ ตมฺปิ อุทกํ อชฺช อุพฺภิชฺชติ, อุพฺภิชฺชิตฺวา อุฏฺฐหตีติ อตฺโถ. มหิยาติ ปถวิยา, นิสฺสกฺกวจนํ. ตาราคณาติ คหนกฺขตฺตาทโย สพฺเพ ตารคณา. นกฺขตฺตาติ นกฺขตฺตตารกา จ. คคนมณฺฑเลติ สกลคคนมณฺฑลํ วิโรจนฺตีติ อตฺโถ. พิลาสยาติ พิลาสยา อหินกุลกุมฺภีลโคธาทโย. ทรีสยาติ ฌราสยา. อยเมว วา ปาโฐ. นิกฺขมนฺตีติ นิกฺขมึสุ. สกาสยาติ อตฺตโน อตฺตโน อาสยโต. ‘‘ตทาสยา’’ติปิ ปาโฐ. ตสฺส ตทา ตสฺมึ กาเล, อาสยโต, พิลโตติ อตฺโถ. ฉุทฺธาติ สุฉุทฺธา สุวุทฺธาริตา, นิกฺขนฺตาติ อตฺโถ.

อรตีติ อุกฺกณฺฐา. สนฺตุฏฺฐาติ ปรเมน สนฺตุฏฺเฐน สนฺตุฏฺฐา. วินสฺสตีติ วิคจฺฉติ. ราโคติ กามราโค. ตทา ตนุ โหตีติ โอรมตฺตโก โหติ, อิมินา ปริยุฏฺฐานาภาวํ ทีเปติ. วิหตาติ วินฏฺฐา. ตทาติ ปุพฺเพ, โพธิสตฺตานํ ปลฺลงฺกาภุชเนติ อตฺโถ. น ภวตีติ น โหติ. อชฺชเปตนฺติ อชฺช ตว ปลฺลงฺกาภุชเนปิ เอตํ ภยํ น โหเตวาติ อตฺโถ. เตน ลิงฺเคน ชานามาติ เตน การเณน สพฺเพว มยํ ชานาม, ยํ ตฺวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสีติ อตฺโถ.

อนุทฺธํสตีติ น อุคฺคจฺฉติ. อนิฏฺฐคนฺโธติ ทุคฺคนฺโธ. ปกฺกมตีติ ปกฺกมิ วิคจฺฉิ. ปวายตีติ ปวายิ. โสปชฺชาติ โสปิ ทิพฺพคนฺโธ อชฺช. ปทิสฺสนฺตีติ ปทิสฺสึสุ. เตปชฺชาติ เตปิ สพฺเพ เทวา อชฺช. ยาวตาติ ปริจฺเฉทนตฺเถ [Pg.127] นิปาโต, ยตฺตกาติ อตฺโถ. กุฏฺฏาติ ปาการา. น โหนฺตาวรณาติ อาวรณกรา น อเหสุํ. ตทาติ ปุพฺเพ. อากาสภูตาติ เต กุฏฺฏกวาฏปพฺพตา อาวรณํ ติโรกรณํ กาตุํ อสกฺโกนฺตา, อชฏากาสภูตาติ อตฺโถ. จุตีติ มรณํ. อุปปตฺตีติ ปฏิสนฺธิคฺคหณํ. ขเณติ ปุพฺเพ โพธิสตฺตานํ ปลฺลงฺกาภุชนกฺขเณ. น วิชฺชตีติ นาโหสิ. ตานิปชฺชาติ ตานิปิ อชฺช จวนภวนานีติ อตฺโถ. มา นิวตฺตีติ มา ปฏิกฺกมิ. อภิกฺกมาติ ปรกฺกม. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ตโต สุเมธปณฺฑิโต ทีปงฺกรสฺส ทสพลสฺส จ ทสสหสฺสจกฺกวาฬเทวตานญฺจ วจนํ สุตฺวา ภิยฺโยโสมตฺตาย สญฺชาตุสฺสาโห หุตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘พุทฺธา นาม อโมฆวจนา, นตฺถิ พุทฺธานํ กถาย อญฺญถตฺตํ. ยถา หิ อากาเส ขิตฺตสฺส เลฑฺฑุสฺส ปตนํ ธุวํ, ชาตสฺส มรณํ, อรุเณ อุคฺคเต สูริยสฺส อพฺภุคฺคมนํ, อาสยา นิกฺขนฺตสฺส สีหสฺส สีหนาทนทนํ, ครุคพฺภาย อิตฺถิยา ภารโมโรปนํ ธุวํ อวสฺสมฺภาวี, เอวเมว พุทฺธานํ วจนํ นาม ธุวํ อโมฆํ, อทฺธา อหํ พุทฺโธ ภวิสฺสามีติ. เตน วุตฺตํ –

๑๐๘.

‘‘พุทฺธสฺส วจนํ สุตฺวา, ทสสหสฺสีนจูภยํ;

ตุฏฺฐหฏฺโฐ ปมุทิโต, เอวํ จินฺเตสหํ ตทา.

๑๐๙.

‘‘อทฺเวชฺฌวจนา พุทฺธา, อโมฆวจนา ชินา;

วิตถํ นตฺถิ พุทฺธานํ, ธุวํ พุทฺโธ ภวามหํ.

๑๑๐.

‘‘ยถา ขิตฺตํ นเภ เลฑฺฑุ, ธุวํ ปตติ ภูมิยํ;

ตเถว พุทฺธเสฏฺฐานํ, วจนํ ธุวสสฺสตํ;

วิตถํ นตฺถิ พุทฺธานํ, ธุวํ พุทฺโธ ภวามหํ.

๑๑๑.

‘‘ยถาปิ สพฺพสตฺตานํ, มรณํ ธุวสสฺสตํ;

ตเถว พุทฺธเสฏฺฐานํ, วจนํ ธุวสสฺสตํ;

วิตถํ นตฺถิ พุทฺธานํ, ธุวํ พุทฺโธ ภวามหํ.

๑๑๒.

‘‘ยถา รตฺติกฺขเย ปตฺเต, สูริยุคฺคมนํ ธุวํ;

ตเถว พุทฺธเสฏฺฐานํ, วจนํ ธุวสสฺสตํ;

วิตถํ นตฺถิ พุทฺธานํ, ธุวํ พุทฺโธ ภวามหํ.

๑๑๓.

‘‘ยถา [Pg.128] นิกฺขนฺตสยนสฺส, สีหสฺส นทนํ ธุวํ;

ตเถว พุทฺธเสฏฺฐานํ, วจนํ ธุวสสฺสตํ;

วิตถํ นตฺถิ พุทฺธานํ, ธุวํ พุทฺโธ ภวามหํ.

๑๑๔.

‘‘ยถา อาปนฺนสตฺตานํ, ภารโมโรปนํ ธุวํ;

ตเถว พุทฺธเสฏฺฐานํ, วจนํ ธุวสสฺสตํ;

วิตถํ นตฺถิ พุทฺธานํ, ธุวํ พุทฺโธ ภวามห’’นฺติ.

ตตฺถ พุทฺธสฺส วจนํ สุตฺวา, ทสสหสฺสี น จูภยนฺติ ทีปงฺกรสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส จ ทสสหสฺสจกฺกวาฬเทวตานญฺจ วจนํ สุตฺวา. อุภยนฺติ อุภเยสํ, สามิอตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ, อุภยวจนํ วา. เอวํ จินฺเตสหนฺติ เอวํ จินฺเตสึ อหํ.

อทฺเวชฺฌวจนาติ ทฺเวธา อปฺปวตฺตวจนา, เอกํสวจนาติ อตฺโถ. ‘‘อจฺฉิทฺทวจนา’’ติปิ ปาโฐ, ตสฺส นิทฺโทสวจนาติ อตฺโถ. อโมฆวจนาติ อวิตถวจนา. วิตถนฺติ วิตถวจนํ นตฺถีติ อตฺโถ. ธุวํ พุทฺโธ ภวามหนฺติ อหํ เอกํเสเนว พุทฺโธ ภวิสฺสามีติ นิยตวเสน อวสฺสมฺภาวิวเสน จ วตฺตมานวจนํ กตนฺติ เวทิตพฺพํ.

สูริยุคฺคมนนฺติ สูริยสฺส อุทยนํ, อยเมว วา ปาโฐ. ธุวสสฺสตนฺติ เอกํสภาวี เจว สสฺสตญฺจ. นิกฺขนฺตสยนสฺสาติ สยนโต นิกฺขนฺตสฺส. อาปนฺนสตฺตานนฺติ ครุคพฺภานํ, คพฺภินีนนฺติ อตฺโถ. ภารโมโรปนนฺติ ภารโอโรปนํ, คพฺภสฺส โอโรปนนฺติ อตฺโถ. ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. เสสเมตฺถาปิ อุตฺตานเมวาติ.

‘‘สฺวาหํ อทฺธา พุทฺโธ ภวิสฺสามี’’ติ เอวํ กตสนฺนิฏฺฐาโน พุทฺธการเก ธมฺเม อุปธาเรตุํ – ‘‘กหํ นุ โข พุทฺธการกา ธมฺมา’’ติ, อุทฺธํ อโธ ทิสาสุ วิทิสาสูติ อนุกฺกเมน สกลํ ธมฺมธาตุํ วิจินนฺโต ปุพฺเพ โปราณเกหิ โพธิสตฺเตหิ อาเสวิตนิเสวิตํ ปฐมํ ทานปารมึ ทิสฺวา เอวํ อตฺตานํ โอวทิ – ‘‘สุเมธปณฺฑิต, ตฺวํ อิโต ปฏฺฐาย ปฐมํ ทานปารมึ ปูเรยฺยาสิ. ยถา หิ นิกุชฺชิโต อุทกกุมฺโภ นิสฺเสสํ กตฺวา อุทกํ วมติเยว น ปจฺจาหรติ, เอวเมว ธนํ วา ยสํ วา ปุตฺตทารํ วา องฺคปจฺจงฺคํ วา อโนโลเกตฺวา สพฺพตฺถ ยาจกานํ สพฺพํ อิจฺฉิติจฺฉิตํ นิสฺเสสํ กตฺวา ททมาโน โพธิมูเล นิสีทิตฺวา พุทฺโธ ภวิสฺสสี’’ติ ปฐมํ ทานปารมึ ทฬฺหํ กตฺวา อธิฏฺฐาสิ. เตน วุตฺตํ –

๑๑๕.

‘‘หนฺท [Pg.129] พุทฺธกเร ธมฺเม, วิจินามิ อิโต จิโต;

อุทฺธํ อโธ ทส ทิสา, ยาวตา ธมฺมธาตุยา.

๑๑๖.

‘‘วิจินนฺโต ตทา ทกฺขึ, ปฐมํ ทานปารมึ;

ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อนุจิณฺณํ มหาปถํ.

๑๑๗.

‘‘อิมํ ตฺวํ ปฐมํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;

ทานปารมิตํ คจฺฉ, ยทิ โพธึ ปตฺตุมิจฺฉสิ.

๑๑๘.

‘‘ยถาปิ กุมฺโภ สมฺปุณฺโณ, ยสฺส กสฺสจิ อโธ กโต;

วมเตวุทกํ นิสฺเสสํ, น ตตฺถ ปริรกฺขติ.

๑๑๙.

‘‘ตเถว ยาจเก ทิสฺวา, หีนมุกฺกฏฺฐมชฺฌิเม;

ททาหิ ทานํ นิสฺเสสํ, กุมฺโภ วิย อโธ กโต’’ติ.

ตตฺถ หนฺทาติ ววสฺสคฺคตฺเถ นิปาโต. พุทฺธกเร ธมฺเมติ พุทฺธตฺตกเร ธมฺเม. พุทฺธตฺตกรา นาม ธมฺมา ทานปารมิตาทโย ทส ธมฺมา. วิจินามีติ วิจินิสฺสามิ, วีมํสิสฺสามิ อุปปริกฺขิสฺสามีติ อตฺโถ. อิโต จิโตติ อิโต อิโต, อยเมว วา ปาโฐ. ตตฺถ ตตฺถ วิจินามีติ อตฺโถ. อุทฺธนฺติ เทวโลเก. อโธติ มนุสฺสโลเก. ทส ทิสาติ ทสสุ ทิสาสุ; กตฺถ นุ โข เต พุทฺธการกธมฺมา อุทฺธํ อโธ ติริยํ ทิสาสุ วิทิสาสูติ อธิปฺปาโย. ยาวตา ธมฺมธาตุยาติ เอตฺถ ยาวตาติ ปริจฺเฉทวจนํ. ธมฺมธาตุยาติ สภาวธมฺมสฺส, ปวตฺตนีติ วจนเสโส ทฏฺฐพฺโพ. กึ วุตฺตํ โหติ? ยาวติกา สภาวธมฺมานํ กามรูปารูปธมฺมานํ ปวตฺติ, ตาวติกํ วิจินิสฺสามีติ วุตฺตํ โหติ.

วิจินนฺโตติ วีมํสนฺโต อุปปริกฺขนฺโต. ปุพฺพเกหีติ โปราเณหิ โพธิสตฺเตหิ. อนุจิณฺณนฺติ อชฺฌาจิณฺณํ อาเสวิตํ. สมาทิยาติ สมาทิยนํ กโรหิ, อชฺช ปฏฺฐาย อยํ ปฐมํ ทานปารมี ปูเรตพฺพา มยาติ เอวํ สมาทิยาติ อตฺโถ. ทานปารมิตํ คจฺฉาติ ทานปารมึ คจฺฉ, ปูรยาติ อตฺโถ. ยทิ โพธึ ปตฺตุมิจฺฉสีติ โพธิมูลมุปคนฺตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ ปตฺตุํ อิจฺฉสิ เจ. ยสฺส กสฺสจีติ อุทกสฺส วา ขีรสฺส วา ยสฺส กสฺสจิ สมฺปุณฺโณ. สมฺปุณฺณสทฺทโยเค สติ สามิวจนํ อิจฺฉนฺติ [Pg.130] สทฺทวิทู. กรณตฺเถ วา สามิวจนํ, เยน เกนจีติ อตฺโถ. อโธ กโตติ เหฏฺฐามุขีกโต. น ตตฺถ ปริรกฺขตีติ ตสฺมึ วมเน น ปริรกฺขติ, นิสฺเสสํ อุทกํ วมเตวาติ อตฺโถ. หีนมุกฺกฏฺฐมชฺฌิเมติ หีนมชฺฌิมปณีเต. ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. กุมฺโภ วิย อโธ กโตติ เหฏฺฐามุขีกโต วิย กุมฺโภ. ยาจเก อุปคเต ทิสฺวา – ‘‘ตฺวํ, สุเมธ, อตฺตโน อนวเสเสตฺวา สพฺพธนปริจฺจาเคน ทานปารมึ, องฺคปริจฺจาเคน อุปปารมึ, ชีวิตปริจฺจาเคน ปรมตฺถปารมิญฺจ ปูเรหี’’ติ เอวํ อตฺตนาว อตฺตานํ โอวทิ.

อถสฺส ‘‘น เอตฺตเกเหว พุทฺธการเกหิ ธมฺเมหิ ภวิตพฺพ’’นฺติ อุตฺตริมฺปิ อุปธารยโต ทุติยํ สีลปารมึ ทิสฺวา เอตทโหสิ – ‘‘สุเมธปณฺฑิต, ตฺวํ อิโต ปฏฺฐาย สีลปารมึ ปูเรยฺยาสิ. ยถา จมรี มิโค นาม ชีวิตมฺปิ อโนโลเกตฺวา อตฺตโน วาลเมว รกฺขติ, เอวํ ตฺวมฺปิ อิโต ปฏฺฐาย ชีวิตมฺปิ อโนโลเกตฺวา สีลเมว รกฺขนฺโต พุทฺโธ ภวิสฺสสี’’ติ ทุติยํ สีลปารมึ ทฬฺหํ กตฺวา อธิฏฺฐาสิ. เตน วุตฺตํ –

๑๒๐.

‘‘น เหเต เอตฺตกาเยว, พุทฺธธมฺมา ภวิสฺสเร;

อญฺเญปิ วิจินิสฺสามิ, เย ธมฺมา โพธิปาจนา.

๑๒๑.

‘‘วิจินนฺโต ตทา ทกฺขึ, ทุติยํ สีลปารมึ;

ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อาเสวิตนิเสวิตํ.

๑๒๒.

‘‘อิมํ ตฺวํ ทุติยํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;

สีลปารมิตํ คจฺฉ, ยทิ โพธึ ปตฺตุมิจฺฉสิ.

๑๒๓.

‘‘ยถาปิ จมรี วาลํ, กิสฺมิญฺจิ ปฏิลคฺคิตํ;

อุเปติ มรณํ ตตฺถ, น วิโกเปติ วาลธึ.

๑๒๔.

‘‘ตเถว ตฺวํ จตูสุ ภูมีสุ, สีลานิ ปริปูรย;

ปริรกฺข สพฺพทา สีลํ, จมรี วิย วาลธิ’’นฺติ.

ตตฺถ น เหเตติ น หิ เอเตเยว. โพธิปาจนาติ มคฺคปริปาจนา สพฺพญฺญุตญฺญาณปริปาจนา วา. ทุติยํ สีลปารมินฺติ สีลํ นาม สพฺเพสํ กุสลธมฺมานํ ปติฏฺฐา, สีเล ปติฏฺฐิโต กุสลธมฺเมหิ น ปริหายติ, สพฺเพปิ [Pg.131] โลกิยโลกุตฺตรคุเณ ปฏิลภติ. ตสฺมา สีลปารมี ปูเรตพฺพาติ ทุติยํ สีลปารมึ อทฺทกฺขินฺติ อตฺโถ.

อาเสวิตนิเสวิตนฺติ ภาวิตญฺเจว พหุลีกตญฺจ. จมรีติ จมรี มิโค. กิสฺมิญฺจีติ ยตฺถ กตฺถจิ รุกฺขลตากณฺฏกาทีสุ อญฺญตรสฺมึ. ปฏิลคฺคิตนฺติ ปฏิวิลคฺคิตํ. ตตฺถาติ ยตฺถ วิลคฺคิตํ, ตตฺเถว ฐตฺวา มรณํ อุปคจฺฉติ. น วิโกเปตีติ น ฉินฺทติ. วาลธินฺติ วาลํ ฉินฺทิตฺวา น คจฺฉติ, ตตฺเถว มรณํ อุเปตีติ อตฺโถ.

จตูสุ ภูมีสุ สีลานีติ จตูสุ ฐาเนสุ วิภตฺตสีลานิ, ปาติโมกฺขสํวรอินฺทฺริยสํวรอาชีวปาริสุทฺธิปจฺจยสนฺนิสฺสิตวเสนาติ อตฺโถ. ภูมิวเสน ปน ทฺวีสุเยว ภูมีสุ ปริยาปนฺนํ ตมฺปิ จตุสีลเมวาติ. ปริปูรยาติ ขณฺฑฉิทฺทสพลาทิอภาเวน ปริปูรย. สพฺพทาติ สพฺพกาลํ. จมรี วิยาติ จมรี มิโค วิย. เสสเมตฺถาปิ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

อถสฺส ‘‘น เอตฺตเกเหว พุทฺธการเกหิ ธมฺเมหิ ภวิตพฺพ’’นฺติ อุตฺตริมฺปิ อุปธารยโต ตติยํ เนกฺขมฺมปารมึ ทิสฺวา เอตทโหสิ – ‘‘สุเมธปณฺฑิต, ตฺวํ อิโต ปฏฺฐาย เนกฺขมฺมปารมิมฺปิ ปูเรยฺยาสิ. ยถาปิ สุจิรํ พนฺธนาคาเร วสมาโน ปุริโส น ตตฺถ สิเนหํ กโรติ, อถ โข อุกฺกณฺฐิโต อวสิตุกาโม โหติ, เอวเมว ตฺวมฺปิ สพฺพภเว พนฺธนาคารสทิเส กตฺวา ปสฺส, สพฺพภเวหิ อุกฺกณฺฐิโต มุจฺจิตุกาโม หุตฺวา เนกฺขมฺมาภิมุโขว โหติ, เอวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสี’’ติ ตติยํ เนกฺขมฺมปารมึ ทฬฺหํ กตฺวา อธิฏฺฐาสิ. เตน วุตฺตํ –

๑๒๕.

‘‘น เหเต เอตฺตกาเยว, พุทฺธธมฺมา ภวิสฺสเร;

อญฺเญปิ วิจินิสฺสามิ, เย ธมฺมา โพธิปาจนา.

๑๒๖.

‘‘วิจินนฺโต ตทา ทกฺขึ, ตติยํ เนกฺขมฺมปารมึ;

ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อาเสวิตนิเสวิตํ.

๑๒๗.

‘‘อิมํ ตฺวํ ตติยํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;

เนกฺขมฺมปารมิตํ คจฺฉ, ยทิ โพธึ ปตฺตุมิจฺฉสิ.

๑๒๘.

‘‘ยถา อนฺทุฆเร ปุริโส, จิรวุฏฺโฐ ทุขฏฺฏิโต;

น ตตฺถ ราคํ ชเนติ, มุตฺตึเยว คเวสติ.

๑๒๙.

‘‘ตเถว [Pg.132] ตฺวํ สพฺพภเว, ปสฺส อนฺทุฆเร วิย;

เนกฺขมฺมาภิมุโข โหติ, ภวโต ปริมุตฺติยา’’ติ.

ตตฺถ อนฺทุฆเรติ พนฺธนาคาเร. จิรวุฏฺโฐติ จิรกาลํ วุฏฺโฐ. ทุขฏฺฏิโตติ ทุกฺขปีฬิโต. น ตตฺถ ราคํ ชเนตีติ ตตฺถ อนฺทุฆเร ราคํ สิเนหํ น ชเนติ น อุปฺปาเทติ. ‘‘อิมํ อนฺทุฆรํ มุญฺจิตฺวา นาหํ อญฺญตฺถ คมิสฺสามี’’ติ เอวํ ตตฺถ ราคํ น ชเนติ, กินฺตุ มุตฺตึเยว โมกฺขเมว คเวสตีติ อธิปฺปาโย. เนกฺขมฺมาภิมุโขติ นิกฺขมนาภิมุโข โหติ. ภวโตติ สพฺพภเวหิ. ปริมุตฺติยาติ ปริโมจนตฺถาย. เนกฺขมฺมาภิมุโข หุตฺวา, สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสสี’’ติปิ ปาโฐ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

อถสฺส ‘‘น เอตฺตเกเหว พุทฺธการกธมฺเมหิ ภวิตพฺพ’’นฺติ อุตฺตริมฺปิ อุปธารยโต จตุตฺถํ ปญฺญาปารมึ ทิสฺวา เอตทโหสิ – ‘‘สุเมธปณฺฑิต, ตฺวํ อิโต ปฏฺฐาย ปญฺญาปารมิมฺปิ ปูเรยฺยาสิ. หีนมชฺฌิมุกฺกฏฺเฐสุ กญฺจิ อวชฺเชตฺวา สพฺเพปิ ปณฺฑิเต อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺเฉยฺยาสิ. ยถาปิ ปิณฺฑจาริโก ภิกฺขุ หีนาทิเภเทสุ กุเลสุ กิญฺจิ กุลํ อวิวชฺเชตฺวา ปฏิปาฏิยา ปิณฺฑาย จรนฺโต ขิปฺปํ ยาปนมตฺตํ ลภติ, เอวเมว ตฺวมฺปิ สพฺเพ ปณฺฑิเต อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉนฺโต พุทฺโธ ภวิสฺสสี’’ติ จตุตฺถํ ปญฺญาปารมึ ทฬฺหํ กตฺวา อธิฏฺฐาสิ. เตน วุตฺตํ –

๑๓๐.

‘‘น เหเต เอตฺตกาเยว, พุทฺธธมฺมา ภวิสฺสเร;

อญฺเญปิ วิจินิสฺสามิ, เย ธมฺมา โพธิปาจนา.

๑๓๑.

‘‘วิจินนฺโต ตทา ทกฺขึ, จตุตฺถํ ปญฺญาปารมึ;

ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อาเสวิตนิเสวิตํ.

๑๓๒.

‘‘อิมํ ตฺวํ จตุตฺถํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;

ปญฺญาปารมิตํ คจฺฉ, ยทิ โพธึ ปตฺตุมิจฺฉสิ.

๑๓๓.

‘‘ยถา หิ ภิกฺขุ ภิกฺขนฺโต, หีนมุกฺกฏฺฐมชฺฌิเม;

กุลานิ น วิวชฺเชนฺโต, เอวํ ลภติ ยาปนํ.

๑๓๔.

‘‘ตเถว ตฺวํ สพฺพกาลํ, ปริปุจฺฉํ พุธํ ชนํ;

ปญฺญาย ปารมึ คนฺตฺวา, สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสสี’’ติ.

ตตฺถ [Pg.133] ภิกฺขนฺโตติ ปิณฺฑาย จรนฺโต. หีนมุกฺกฏฺฐมชฺฌิเมติ หีนมุกฺกฏฺฐมชฺฌิมานิ กุลานีติ อตฺโถ. ลิงฺควิปริยาโส กโต. น วิวชฺเชนฺโตติ น ปริหรนฺโต, ฆรปฏิปาฏึ มุญฺจิตฺวา จรนฺโต วิวชฺเชติ นาม, เอวมกตฺวาติ อตฺโถ. ยาปนนฺติ ยาปนมตฺตํ ปาณธารณํ อาหารํ ลภตีติ อตฺโถ. ปริปุจฺฉนฺติ – ‘‘กึ, ภนฺเต, กุสลํ, กึ อกุสลํ; กึ สาวชฺชํ, กึ อนวชฺช’’นฺติอาทินา (ที. นิ. ๓.๘๔, ๒๑๖) นเยน ตตฺถ ตตฺถ อภิญฺญาเต ปณฺฑิเต ชเน อุปสงฺกมิตฺวา ปริปุจฺฉนฺโตติ อตฺโถ. พุธํ ชนนฺติ ปณฺฑิตํ ชนํ. ‘‘พุเธ ชเน’’ติปิ ปาโฐ. ปญฺญาย ปารมินฺติ ปญฺญาย ปารํ. ‘‘ปญฺญาปารมิตํ คนฺตฺวา’’ติปิ ปาโฐ. เสสเมตฺถาปิ อุตฺตานเมวาติ.

อถสฺส ‘‘น เอตฺตเกเหว พุทฺธการกธมฺเมหิ ภวิตพฺพ’’นฺติ อุตฺตริมฺปิ อุปธารยโต ปญฺจมํ วีริยปารมึ ทิสฺวา เอตทโหสิ – ‘‘สุเมธปณฺฑิต, ตฺวํ อิโต ปฏฺฐาย วีริยปารมิมฺปิ ปูเรยฺยาสิ. ยถาปิ สีโห มิคราชา สพฺพอิริยาปเถสุ ทฬฺหวีริโย โหติ, เอวํ ตฺวมฺปิ สพฺพภเวสุ สพฺพอิริยาปเถสุ ทฬฺหวีริโย อโนลีนวีริโย สมาโน พุทฺโธ ภวิสฺสสี’’ติ ปญฺจมํ วีริยปารมึ ทฬฺหํ กตฺวา อธิฏฺฐาสิ. เตน วุตฺตํ –

๑๓๕.

‘‘น เหเต เอตฺตกาเยว, พุทฺธธมฺมา ภวิสฺสเร;

อญฺเญปิ วิจินิสฺสามิ, เย ธมฺมา โพธิปาจนา.

๑๓๖.

‘‘วิจินนฺโต ตทา ทกฺขึ, ปญฺจมํ วีริยปารมึ;

ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อาเสวิตนิเสวิตํ.

๑๓๗.

‘‘อิมํ ตฺวํ ปญฺจมํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;

วีริยปารมิตํ คจฺฉ, ยทิ โพธึ ปตฺตุมิจฺฉสิ.

๑๓๘.

‘‘ยถาปิ สีโห มิคราชา, นิสชฺชฏฺฐานจงฺกเม;

อลีนวีริโย โหติ, ปคฺคหิตมโน สทา.

๑๓๙.

‘‘ตเถว ตฺวํ สพฺพภเว, ปคฺคณฺห วีริยํ ทฬฺหํ;

วีริยปารมิตํ คนฺตฺวา, สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสสี’’ติ.

ตตฺถ อลีนวีริโยติ อโนลีนวีริโย. สพฺพภเวติ ชาตชาตภเว, สพฺเพสุ ภเวสูติ อตฺโถ. อารทฺธวีริโย หุตฺวา, สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสสีติปิ ปาโฐ. เสสเมตฺถาปิ อุตฺตานเมวาติ.

อถสฺส [Pg.134] ‘‘น เอตฺตเกเหว พุทฺธการกธมฺเมหิ ภวิตพฺพ’’นฺติ อุตฺตริมฺปิ อุปธารยโต ฉฏฺฐมํ ขนฺติปารมึ ทิสฺวา เอตทโหสิ – ‘‘สุเมธปณฺฑิต, ตฺวํ อิโต ปฏฺฐาย ขนฺติปารมึ ปริปูเรยฺยาสิ, สมฺมานเนปิ อวมานเนปิ ขโมว ภเวยฺยาสิ. ยถา หิ ปถวิยํ นาม สุจิมฺปิ ปกฺขิปนฺติ อสุจิมฺปิ, น จ เตน ปถวี สิเนหํ วา ปฏิฆํ วา กโรติ, ขมติ สหติ อธิวาเสติเยว, เอวเมว ตฺวมฺปิ สพฺเพสํ สมฺมานนาวมานเนสุ ขโม สมาโน พุทฺโธ ภวิสฺสสี’’ติ ฉฏฺฐมํ ขนฺติปารมึ ทฬฺหํ กตฺวา อธิฏฺฐาสิ. เตน วุตฺตํ –

๑๔๐.

‘‘น เหเต เอตฺตกาเยว, พุทฺธธมฺมา ภวิสฺสเร;

อญฺเญปิ วิจินิสฺสามิ, เย ธมฺมา โพธิปาจนา.

๑๔๑.

‘‘วิจินนฺโต ตทา ทกฺขึ, ฉฏฺฐมํ ขนฺติปารมึ;

ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อาเสวิตนิเสวิตํ.

๑๔๒.

‘‘อิมํ ตฺวํ ฉฏฺฐมํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;

ตตฺถ อทฺเวชฺฌมานโส, สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสสิ.

๑๔๓.

‘‘ยถาปิ ปถวี นาม, สุจิมฺปิ อสุจิมฺปิ จ;

สพฺพํ สหติ นิกฺเขปํ, น กโรติ ปฏิฆํ ตยา.

๑๔๔.

‘‘ตเถว ตฺวมฺปิ สพฺเพสํ, สมฺมานาวมานกฺขโม;

ขนฺติปารมิตํ คนฺตฺวา, สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสสี’’ติ.

ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺสํ ขนฺติปารมิยํ. อทฺเวชฺฌมานโสติ เอกํสมานโส. สุจิมฺปีติ จนฺทนกุงฺกุมคนฺธมาลาทิสุจิมฺปิ. อสุจิมฺปีติ อหิกุกฺกุรมนุสฺสกุณปคูถมุตฺตเขฬสิงฺฆาณิกาทิอสุจิมฺปิ. สหตีติ ขมติ, อธิวาเสติ. นิกฺเขปนฺติ นิกฺขิตฺตํ. ปฏิฆนฺติ โกธํ. ตยาติ ตาย วุตฺติยา, ตาย นิกฺขิตฺตตาย วา. ‘‘ปฏิฆํ ทย’’นฺติปิ ปาโฐ, ตสฺส เตน นิกฺเขเปน ปฏิฆานุโรธํ น กโรตีติ อตฺโถ. สมฺมานาวมานกฺขโมติ สพฺเพสํ สมฺมานนาวมานนสโห ตฺวมฺปิ ภวาติ อตฺโถ. ‘‘ตเถว ตฺวมฺปิ สพฺพภเว, สมฺมานนวิมานกฺขโม’’ติปิ ปฐนฺติ. ‘‘ขนฺติยา ปารมึ คนฺตฺวา’’ติปิ ปาโฐ, ตสฺสา ขนฺติยา ปารมิปูรณวเสน คนฺตฺวาติ อตฺโถ. เสสเมตฺถาปิ อุตฺตานเมวาติ. อิโต ปรํ เอตฺตกมฺปิ อวตฺวา ยตฺถ ยตฺถ วิเสโส อตฺถิ, ตํ ตเมว วตฺวา ปาฐนฺตรํ ทสฺเสตฺวา คมิสฺสามาติ.

อถสฺส [Pg.135] ‘‘น เอตฺตเกเหว พุทฺธการกธมฺเมหิ ภวิตพฺพ’’นฺติ อุตฺตริมฺปิ อุปธารยโต สตฺตมํ สจฺจปารมึ ทิสฺวา เอตทโหสิ – ‘‘สุเมธปณฺฑิต, ตฺวํ อิโต ปฏฺฐาย สจฺจปารมิมฺปิ ปูเรยฺยาสิ, อสนิยา มตฺถเก ปตมานายปิ ธนาทีนํ อตฺถาย ฉนฺทาทีนํ วเสน สมฺปชานมุสาวาทํ นาม มา ภาสิ. ยถาปิ โอสธีตารกา นาม สพฺพอุตูสุ อตฺตโน คมนวีถึ วิชหิตฺวา อญฺญาย วีถิยา น คจฺฉติ, สกวีถิยาว คจฺฉติ, เอวเมว ตฺวมฺปิ สจฺจํ ปหาย มุสาวาทํ นาม อวทนฺโตเยว พุทฺโธ ภวิสฺสสี’’ติ สตฺตมํ สจฺจปารมึ ทฬฺหํ กตฺวา อธิฏฺฐาสิ. เตน วุตฺตํ –

๑๔๕.

‘‘น เหเต เอตฺตกาเยว, พุทฺธธมฺมา ภวิสฺสเร;

อญฺเญปิ วิจินิสฺสามิ, เย ธมฺมา โพธิปาจนา.

๑๔๖.

‘‘วิจินนฺโต ตทา ทกฺขึ, สตฺตมํ สจฺจปารมึ;

ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อาเสวิตนิเสวิตํ.

๑๔๗.

‘‘อิมํ ตฺวํ สตฺตมํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;

ตตฺถ อทฺเวชฺฌวจโน, สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสสิ.

๑๔๘.

‘‘ยถาปิ โอสธี นาม, ตุลาภูตา สเทวเก;

สมเย อุตุวสฺเส วา, น โวกฺกมติ วีถิโต.

๑๔๙.

‘‘ตเถว ตฺวมฺปิ สจฺเจสุ, มา โวกฺกม หิ วีถิโต;

สจฺจปารมิตํ คนฺตฺวา, สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสสี’’ติ.

ตตฺถ ตตฺถาติ สจฺจปารมิยํ. อทฺเวชฺฌวจโนติ อวิตถวจโน. โอสธี นามาติ โอสธีตารกา, โอสธคหเณ โอสธีตารกํ อุทิตํ ทิสฺวา โอสธํ คณฺหนฺติ. ตสฺมา ‘‘โอสธีตารกา’’ติ วุจฺจติ. ตุลาภูตาติ ปมาณภูตา. สเทวเกติ สเทวกสฺส โลกสฺส. สมเยติ วสฺสสมเย. อุตุวสฺเสติ เหมนฺตคิมฺเหสุ. ‘‘สมเย อุตุวฏฺเฏ’’ติปิ ปาโฐ. ตสฺส สมเยติ คิมฺเห. อุตุวฏฺเฏติ เหมนฺเต จ วสฺสาเน จาติ อตฺโถ. น โวกฺกมติ วีถิโตติ ตํ ตํ อุตุมฺหิ อตฺตโน คมนวีถิโต น โวกฺกมติ น วิคจฺฉติ, ฉ มาเส ปจฺฉิมํ ทิสํ คจฺฉติ, ฉ มาเส ปุพฺพํ ทิสํ คจฺฉตีติ. อถ วา โอสธี นามาติ สิงฺคิเวรปิปฺผลิมริจาทิกํ โอสธํ. น โวกฺกมตีติ ยํ ยํ ผลทานสมตฺถํ โอสธํ, ตํ ตํ ผลทานํ โอกฺกมฺม อตฺตโน [Pg.136] ผลํ อทตฺวา น นิวตฺตติ. วีถิโตติ คมนวีถิโต, ปิตฺตหโร ปิตฺตํ หรเตว, วาตหโร วาตํ หรเตว, เสมฺหหโร เสมฺหํ หรเตวาติ อตฺโถ. เสสเมตฺถาปิ อุตฺตานเมวาติ.

อถสฺส ‘‘น เอตฺตเกเหว พุทฺธการกธมฺเมหิ ภวิตพฺพ’’นฺติ อุตฺตริมฺปิ อุปธารยโต อฏฺฐมํ อธิฏฺฐานปารมึ ทิสฺวา เอตทโหสิ – ‘‘สุเมธปณฺฑิต, ตฺวํ อิโต ปฏฺฐาย อธิฏฺฐานปารมิมฺปิ ปูเรยฺยาสิ, ยํ อธิฏฺฐาสิ, ตสฺมึ อธิฏฺฐาเน นิจฺจโล ภเวยฺยาสิ, ยถา ปพฺพโต นาม สพฺพทิสาสุ วาเต ปหรนฺเตปิ น กมฺปติ น จลติ, อตฺตโน ฐาเนเยว ติฏฺฐติ, เอวเมว ตฺวมฺปิ อตฺตโน อธิฏฺฐาเน นิจฺจโล โหนฺโตว พุทฺโธ ภวิสฺสสี’’ติ อฏฺฐมํ อธิฏฺฐานปารมึ ทฬฺหํ กตฺวา อธิฏฺฐาสีติ. เตน วุตฺตํ –

๑๕๐.

‘‘น เหเต เอตฺตกาเยว, พุทฺธธมฺมา ภวิสฺสเร;

อญฺเญปิ วิจินิสฺสามิ, เย ธมฺมา โพธิปาจนา.

๑๕๑.

‘‘วิจินนฺโต ตทา ทกฺขึ, อฏฺฐมํ อธิฏฺฐานปารมึ;

ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อาเสวิตนิเสวิตํ.

๑๕๒.

‘‘อิมํ ตฺวํ อฏฺฐมํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;

ตตฺถ ตฺวํ อจโล หุตฺวา, สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสสิ.

๑๕๓.

‘‘ยถาปิ ปพฺพโต เสโล, อจโล สุปฺปติฏฺฐิโต;

น กมฺปติ ภุสวาเตหิ, สกฏฺฐาเนว ติฏฺฐติ.

๑๕๔.

‘‘ตตฺเถว ตฺวมฺปิ อธิฏฺฐาเน, สพฺพทา อจโล ภว;

อธิฏฺฐานปารมิตํ คนฺตฺวา, สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสสี’’ติ.

ตตฺถ เสโลติ สิลามโย. อจโลติ นิจฺจโล สุปฺปติฏฺฐิโตติ อจลตฺตาว สุฏฺฐุ ปติฏฺฐิโต. ‘‘ยถาปิ ปพฺพโต อจโล, นิขาโต สุปฺปติฏฺฐิโต’’ติปิ ปาโฐ. ภุสวาเตหีติ พลววาเตหิ. สกฏฺฐาเนวาติ อตฺตโน ฐาเนเยว, ยถาฐิตฏฺฐาเนเยวาติ อตฺโถ. เสสเมตฺถาปิ อุตฺตานเมวาติ.

อถสฺส ‘‘น เอตฺตเกเหว พุทฺธการกธมฺเมหิ ภวิตพฺพ’’นฺติ อุตฺตริมฺปิ อุปธารยโต นวมํ เมตฺตาปารมึ ทิสฺวา เอตทโหสิ – ‘‘สุเมธปณฺฑิต, ตฺวํ อิโต ปฏฺฐาย เมตฺตาปารมึ ปูเรยฺยาสิ, หิเตสุปิ อหิเตสุปิ เอกจิตฺโตว [Pg.137] ภเวยฺยาสิ. ยถาปิ อุทกํ นาม ปาปชนสฺสปิ กลฺยาณชนสฺสปิ สีตภาวํ เอกสทิสํ กตฺวา ผรติ, เอวเมว ตฺวมฺปิ สพฺพสตฺเตสุ เมตฺตจิตฺเตน เอกจิตฺโตว หุตฺวา พุทฺโธ ภวิสฺสสี’’ติ นวมํ เมตฺตาปารมึ ทฬฺหํ กตฺวา อธิฏฺฐาสีติ. เตน วุตฺตํ –

๑๕๕.

‘‘น เหเต เอตฺตกาเยว, พุทฺธธมฺมา ภวิสฺสเร;

อญฺเญปิ วิจินิสฺสามิ, เย ธมฺมา โพธิปาจนา.

๑๕๖.

‘‘วิจินนฺโต ตทา ทกฺขึ, นวมํ เมตฺตาปารมึ;

ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อาเสวิตนิเสวิตํ.

๑๕๗.

‘‘อิมํ ตฺวํ นวมํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;

เมตฺตาย อสโม โหติ, ยทิ โพธึ ปตฺตุมิจฺฉสิ.

๑๕๘.

‘‘ยถาปิ อุทกํ นาม, กลฺยาเณ ปาปเก ชเน;

สมํ ผรติ สีเตน, ปวาเหติ รโชมลํ.

๑๕๙.

‘‘ตเถว ตฺวํ หิตาหิเต, สมํ เมตฺตาย ภาวย;

เมตฺตาปารมิตํ คนฺตฺวา, สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสสี’’ติ.

ตตฺถ อสโม โหหีติ เมตฺตาภาวนาย อสทิโส โหหิ. ตตฺถ ‘‘ตฺวํ สมสโม โหหี’’ติปิ ปาโฐ, โส อุตฺตานตฺโถว. สมนฺติ ตุลฺยํ. ผรตีติ ผุสติ. ปวาเหตีติ วิโสเธติ. รโชติ อาคนฺตุกรชํ. มลนฺติ สรีเร อุฏฺฐิตํ เสทมลาทึ. ‘‘รชมล’’นฺติปิ ปาโฐ, โสเยวตฺโถ. หิตาหิเตติ หิเต จ อหิเต จ, มิตฺเต จ อมิตฺเต จาติ อตฺโถ. เมตฺตาย ภาวยาติ เมตฺตํ ภาวย วฑฺเฒหิ. เสสเมตฺถาปิ อุตฺตานเมวาติ.

อถสฺส ‘‘น เอตฺตเกเหว พุทฺธการกธมฺเมหิ ภวิตพฺพ’’นฺติ อุตฺตริมฺปิ อุปธารยโต ทสมํ อุเปกฺขาปารมึ ทิสฺวา เอตทโหสิ – ‘‘สุเมธปณฺฑิต, ตฺวํ อิโต ปฏฺฐาย อุเปกฺขาปารมึ ปริปูเรยฺยาสิ, สุเขปิ ทุกฺเขปิ มชฺฌตฺโตว ภเวยฺยาสิ. ยถาปิ ปถวี นาม สุจิมฺปิ อสุจิมฺปิ จ ปกฺขิปมาเน มชฺฌตฺตาว โหติ, เอวเมว ตฺวมฺปิ สุขทุกฺเขสุ มชฺฌตฺโตว โหนฺโต พุทฺโธ ภวิสฺสสี’’ติ ทสมํ อุเปกฺขาปารมึ ทฬฺหํ กตฺวา อธิฏฺฐาสิ. เตน วุตฺตํ –

๑๖๐.

‘‘น [Pg.138] เหเต เอตฺตกาเยว, พุทฺธธมฺมา ภวิสฺสเร;

อญฺเญปิ วิจินิสฺสามิ, เย ธมฺมา โพธิปาจนา.

๑๖๑.

‘‘วิจินนฺโต ตทา ทกฺขึ, ทสมํ อุเปกฺขาปารมึ;

ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ, อาเสวิตนิเสวิตํ.

๑๖๒.

‘‘อิมํ ตฺวํ ทสมํ ตาว, ทฬฺหํ กตฺวา สมาทิย;

ตุลาภูโต ทฬฺโห หุตฺวา, สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสสิ.

๑๖๓.

‘‘ยถาปิ ปถวี นาม, นิกฺขิตฺตํ อสุจึ สุจึ;

อุเปกฺขติ อุโภเปเต, โกปานุนยวชฺชิตา.

๑๖๔.

‘‘ตเถว ตฺวํ สุขทุกฺเข, ตุลาภูโต สทา ภว;

อุเปกฺขาปารมิตํ คนฺตฺวา, สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสสี’’ติ.

ตตฺถ ตุลาภูโตติ มชฺฌตฺตภาเว ฐิโต ยถา ตุลาย ทณฺโฑ สมํ ตุลิโต สมํ ติฏฺฐติ, น นมติ น อุนฺนมติ, เอวเมว ตฺวมฺปิ สุขทุกฺเขสุ ตุลาสทิโส หุตฺวา สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสสิ. โกปานุนยวชฺชิตาติ ปฏิฆานุโรธวชฺชิตา. ‘‘ทยาโกปวิวชฺชิตา’’ติปิ ปาโฐ, โสเยวตฺโถ. เสสํ ขนฺติปารมิยํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

ตโต สุเมธปณฺฑิโต อิเม ทส ปารมิธมฺเม วิจินิตฺวา ตโต ปรํ จินฺเตสิ – ‘‘อิมสฺมึ โลเก โพธิสตฺเตหิ ปริปูเรตพฺพา โพธิปาจนา พุทฺธตฺตกรา ธมฺมา เอตฺตกาเยว, น อิโต ภิยฺโย, อิมา ปน ปารมิโย อุทฺธํ อากาเสปิ นตฺถิ, น เหฏฺฐา ปถวิยมฺปิ, น ปุรตฺถิมาทีสุ ทิสาสุปิ อตฺถิ, มยฺหํเยว ปน หทยมํสนฺตเรเยว ปติฏฺฐิตา’’ติ. เอวํ ตาสํ อตฺตโน หทเย ปติฏฺฐิตภาวํ ทิสฺวา สพฺพาปิ ตา ทฬฺหํ กตฺวา อธิฏฺฐาย ปุนปฺปุนํ สมฺมสนฺโต อนุโลมปฏิโลมํ สมฺมสิ, ปริยนฺเต คเหตฺวา อาทิมฺหิ ปาเปสิ, อาทิมฺหิ คเหตฺวา ปริยนฺเต ฐเปสิ, มชฺเฌ คเหตฺวา อุภโต โอสาเปสิ, อุภโต โกฏีสุ คเหตฺวา มชฺเฌ โอสาเปสิ. พาหิรภณฺฑปริจฺจาโค ปารมิโย นาม, องฺคปริจฺจาโค อุปปารมิโย นาม, ชีวิตปริจฺจาโค ปรมตฺถปารมิโย นามาติ ทส ปารมิโย ทส อุปปารมิโย ทส ปรมตฺถปารมิโยติ สมตฺตึส ปารมิโย ยมกเตลํ วินิวฏฺเฏนฺโต วิย สมฺมสิ. ตสฺส ทส ปารมิโย สมฺมสนฺตสฺส ธมฺมเตเชน [Pg.139] จตุนหุตาธิกทฺวิโยชนสตสหสฺสพหลา วิปุลา อยํ มหาปถวี หตฺถินา อกฺกนฺตนฬกลาโป วิย อุปฺปีฬิยมานํ อุจฺฉุยนฺตํ วิย จ มหาวิรวํ วิรวมานา สงฺกมฺปิ สมฺปกมฺปิ สมฺปเวธิ. กุลาลจกฺกํ วิย เตลยนฺตจกฺกํ วิย จ ปริพฺภมิ. เตน วุตฺตํ –

๑๖๕.

‘‘เอตฺตกาเยว เต โลเก, เย ธมฺมา โพธิปาจนา;

ตตุทฺธํ นตฺถิ อญฺญตฺร, ทฬฺหํ ตตฺถ ปติฏฺฐห.

๑๖๖.

‘‘อิเม ธมฺเม สมฺมสโต, สภาวสรสลกฺขเณ;

ธมฺมเตเชน วสุธา, ทสสหสฺสี ปกมฺปถ.

๑๖๗.

‘‘จลตี รวตี ปถวี, อุจฺฉุยนฺตํว ปีฬิตํ;

เตลยนฺเต ยถา จกฺกํ, เอวํ กมฺปติ เมทนี’’ติ.

ตตฺถ เอตฺตกาเยวาติ นิทฺทิฏฺฐานํ ทสนฺนํ ปารมิตานํ อนูนาธิกภาวสฺส ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ตตุทฺธนฺติ ตโต ทสปารมีหิ อุทฺธํ นตฺถิ. อญฺญตฺราติ อญฺญํ, ลกฺขณํ สทฺทสตฺถโต คเหตพฺพํ. ตโต ทสปารมิโต อญฺโญ พุทฺธการกธมฺโม นตฺถีติ อตฺโถ. ตตฺถาติ ตาสุ ทสสุ ปารมีสุ. ปติฏฺฐหาติ ปติฏฺฐ, ปริปูเรนฺโต ติฏฺฐาติ อตฺโถ.

อิเม ธมฺเมติ ปารมิธมฺเม. สมฺมสโตติ อุปปริกฺขนฺตสฺส, อนาทรตฺเถ สามิวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. สภาวสรสลกฺขเณติ สภาวสงฺขาเตน สรสลกฺขเณน สมฺมสนฺตสฺสาติ อตฺโถ. ธมฺมเตเชนาติ ปารมิปวิจยญาณเตเชน. วสุธาติ วสูติ รตนํ วุจฺจติ, ตํ ธาเรติ ธียติ วา เอตฺถาติ วสุธา. กา สา? เมทนี. ปกมฺปถาติ ปกมฺปิตฺถ. สุเมธปณฺฑิเต ปน ปารมิโย วิจินนฺเต ตสฺส ญาณเตเชน ทสสหสฺสี ปกมฺปิตฺถาติ อตฺโถ.

จลตีติ ฉปฺปการา กมฺปิ. รวตีติ นทติ วิกูชติ. อุจฺฉุยนฺตํว ปีฬิตนฺติ นิปฺปีฬิตํ อุจฺฉุยนฺตํ วิย. ‘‘คุฬยนฺตํว ปีฬิต’’นฺติปิ ปาโฐ, โสเยวตฺโถ. เตลยนฺเตติ เตลปีฬนยนฺเต. ยถา จกฺกนฺติ จกฺกิกานํ มหาจกฺกยนฺตํ วิย. เอวนฺติ ยถา เตลปีฬนจกฺกยนฺตํ ปริพฺภมติ กมฺปติ, เอวํ อยํ เมทนี กมฺปตีติ อตฺโถ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

เอวํ [Pg.140] มหาปถวิยา กมฺปมานาย รมฺมนครวาสิโน มนุสฺสา ภควนฺตํ ปริวิสยมานา สณฺฐาตุํ อสกฺโกนฺตา ยุคนฺธรวาตพฺภาหตา มหาสาลา วิย มุจฺฉิตา ปปตึสุ. ฆฏาทีนิ กุลาลภณฺฑานิ ปวฏฺเฏนฺตานิ อญฺญมญฺญํ ปหรนฺตานิ จุณฺณวิจุณฺณานิ อเหสุํ. มหาชโน ภีตตสิโต สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา – ‘‘กึ นุ โข ภควา ‘นาคาวฏฺโฏ อยํ, ภูตยกฺขเทวตาสุ อญฺญตราวฏฺโฏ วา’ติ น หิ มยํ เอตํ ชานาม. อปิ จ โข สพฺโพปิ อยํ มหาชโน ภเยน อุปทฺทุโต, กึ นุ โข อิมสฺส โลกสฺส ปาปกํ ภวิสฺสติ, อุทาหุ กลฺยาณํ, กเถถ โน เอตํ การณ’’นฺติ ปุจฺฉึสุ.

อถ สตฺถา เตสํ กถํ สุตฺวา – ‘‘ตุมฺเห มา ภายิตฺถ, มา โข จินฺตยิตฺถ, นตฺถิ โว อิโตนิทานํ ภยํ, โย โส มยา อชฺช สุเมธปณฺฑิโต ‘อนาคเต โคตโม นาม พุทฺโธ ภวิสฺสตี’ติ พฺยากโต, โส อิทานิ ปารมิโย สมฺมสติ, ตสฺส สมฺมสนฺตสฺส ธมฺมเตเชน สกลทสสหสฺสี โลกธาตุ เอกปฺปหาเรน กมฺปติ เจว วิรวติ จา’’ติ อาห. เตน วุตฺตํ –

๑๖๘.

‘‘ยาวตา ปริสา อาสิ, พุทฺธสฺส ปริเวสเน;

ปเวธมานา สา ตตฺถ, มุจฺฉิตา เสติ ภูมิยํ.

๑๖๙.

‘‘ฆฏาเนกสหสฺสานิ, กุมฺภีนญฺจ สตา พหู;

สญฺจุณฺณมถิตา ตตฺถ, อญฺญมญฺญํ ปฆฏฺฏิตา.

๑๗๐.

‘‘อุพฺพิคฺคา ตสิตา ภีตา, ภนฺตา พฺยถิตมานสา;

มหาชนา สมาคมฺม, ทีปงฺกรมุปาคมุํ.

๑๗๑.

‘‘กึ ภวิสฺสติ โลกสฺส, กลฺยาณมถ ปาปกํ;

สพฺโพ อุปทฺทุโต โลโก, ตํ วิโนเทหิ จกฺขุม.

๑๗๒.

‘‘เตสํ ตทา สญฺญาเปสิ, ทีปงฺกโร มหามุนิ;

วิสฺสตฺถา โหถ มา ภาถ, อิมสฺมึ ปถวิกมฺปเน.

๑๗๓.

‘‘ยมหํ อชฺช พฺยากาสึ, พุทฺโธ โลเก ภวิสฺสติ;

เอโส สมฺมสตี ธมฺมํ, ปุพฺพกํ ชินเสวิตํ.

๑๗๔.

‘‘ตสฺส [Pg.141] สมฺมสโต ธมฺมํ, พุทฺธภูมึ อเสสโต;

เตนายํ กมฺปิตา ปถวี, ทสสหสฺสี สเทวเก’’ติ.

ตตฺถ ยาวตาติ ยาวติกา. อาสีติ อโหสิ. ‘‘ยา ตทา ปริสา อาสี’’ติปิ ปาโฐ, ตสฺส ยา ตตฺถ ปริสา ฐิตา อาสีติ อตฺโถ. ปเวธมานาติ กมฺปมานา. สาติ สา ปริสา. ตตฺถาติ ตสฺมึ ปริเวสนฏฺฐาเน. เสตีติ สยิตฺถ.

ฆฏาติ ฆฏานํ, สามิอตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ, ฆฏานํ เนกสหสฺสานีติ อตฺโถ. สญฺจุณฺณมถิตาติ จุณฺณา เจว มถิตา จ, มถิตสญฺจุณฺณาติ อตฺโถ. อญฺญมญฺญํ ปฆฏฺฏิตาติ อญฺญมญฺญํ ปหฏา. อุพฺพิคฺคาติ อุตฺราสหทยา. ตสิตาติ สญฺชาตตาสา. ภีตาติ ภยภีตา. ภนฺตาติ ผนฺทนมานสา, วิพฺภนฺตจิตฺตาติ อตฺโถ. สพฺพานิ ปเนตานิ อญฺญมญฺญเววจนานิ. สมาคมฺมาติ สมาคนฺตฺวา. อยเมว วา ปาโฐ.

อุปทฺทุโตติ อุปหโต. ตํ วิโนเทหีติ ตํ อุปทฺทุตภยํ วิโนเทหิ, วินาสยาติ อตฺโถ. จกฺขุมาติ ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุม. เตสํ ตทาติ เต ชเน ตทา, อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ. สญฺญาเปสีติ ญาเปสิ โพเธสิ. วิสตฺถาติ วิสฺสตฺถจิตฺตา. มา ภาถาติ มา ภายถ. ยมหนฺติ ยํ อหํ สุเมธปณฺฑิตํ. ธมฺมนฺติ ปารมิธมฺมํ. ปุพฺพกนฺติ โปราณํ. ชินเสวิตนฺติ ชิเนหิ โพธิสตฺตกาเล เสวิตนฺติ อตฺโถ. พุทฺธภูมินฺติ ปารมิธมฺมํ. เตนาติ เตน สมฺมสนการเณน. กมฺปิตาติ จลิตา. สเทวเกติ สเทวเก โลเก.

ตโต มหาชโน ตถาคตสฺส วจนํ สุตฺวา หฏฺฐตุฏฺโฐ มาลาคนฺธวิเลปนาทีนิ อาทาย รมฺมนครโต นิกฺขมิตฺวา โพธิสตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา มาลาคนฺธาทีหิ ปูเชตฺวา วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา รมฺมนครเมว ปาวิสิ. อถ โข โพธิสตฺโต ทส ปารมิโย สมฺมสิตฺวา วีริยํ ทฬฺหํ กตฺวา อธิฏฺฐาย นิสินฺนาสนา วุฏฺฐาสิ. เตน วุตฺตํ –

๑๗๕.

‘‘พุทฺธสฺส วจนํ สุตฺวา, มโน นิพฺพายิ ตาวเท;

สพฺเพ มํ อุปสงฺกมฺม, ปุนาปิ มํ อภิวนฺทิสุํ.

๑๗๖.

‘‘สมาทิยิตฺวา [Pg.142] พุทฺธคุณํ, ทฬฺหํ กตฺวาน มานสํ;

ทีปงฺกรํ นมสฺสิตฺวา, อาสนา วุฏฺฐหึ ตทา’’ติ.

ตตฺถ มโน นิพฺพายีติ มหาชนสฺส ปถวิกมฺปเน อุพฺพิคฺคหทยสฺส ตตฺถ การณํ สุตฺวา มโน นิพฺพายิ, สนฺตึ อคมาสีติ อตฺโถ. ‘‘ชโน นิพฺพายี’’ติปิ ปาโฐ, โส อุตฺตาโนเยว. สมาทิยิตฺวาติ สมฺมา อาทิยิตฺวา, สมาทายาติ อตฺโถ. พุทฺธคุณนฺติ ปารมิโย. เสสํ อุตฺตานเมว.

อถ โข โพธิสตฺตํ ทยิตสพฺพสตฺตํ อาสนา วุฏฺฐหนฺตํ สกลทสสหสฺสจกฺกวาฬเทวตา สนฺนิปติตฺวา ทิพฺเพหิ มาลาคนฺธาทีหิ ปูเชตฺวา – ‘‘อยฺย สุเมธตาปส, ตยา อชฺช ทีปงฺกรทสพลสฺส ปาทมูเล มหติ ปตฺถนา ปตฺถิตา, สา เต อนนฺตราเยน สมิชฺฌตุ, มา เต ตตฺถ ภยํ วา ฉมฺภิตตฺตํ วา อโหสิ. สรีเร เต อปฺปมตฺตโกปิ โรโค มา อุปฺปชฺชตุ, ขิปฺปํ ปารมิโย ปูเรตฺวา สมฺมาสมฺโพธึ ปฏิวิชฺฌ. ยถา ปุปฺผูปคผลูปคา รุกฺขา สมเย ปุปฺผนฺติ เจว ผลนฺติ จ, ตเถว ตฺวมฺปิ ตํ สมยํ อนติกฺกมิตฺวา ขิปฺปํ สมฺโพธึ ผุสสฺสู’’ติอาทีนิ ถุติมงฺคลานิ ปยิรุทาหํสุ, เอวํ ปยิรุทาหิตฺวา โพธิสตฺตํ อภิวาเทตฺวา อตฺตโน อตฺตโน เทวฏฺฐานเมว อคมํสุ. โพธิสตฺโตปิ เทวตาหิ อภิตฺถุโต – ‘‘อหํ ทส ปารมิโย ปูเรตฺวา กปฺปสตสหสฺสาธิกานํ จตุนฺนํ อสงฺขฺเยยฺยานํ มตฺถเก พุทฺโธ ภวิสฺสามี’’ติ วีริยํ ทฬฺหํ กตฺวา อธิฏฺฐาย อากาสมพฺภุคฺคนฺตฺวา อิสิคณวนฺตํ หิมวนฺตํ อคมาสิ. เตน วุตฺตํ –

๑๗๗.

‘‘ทิพฺพํ มานุสกํ ปุปฺผํ, เทวา มานุสกา อุโภ;

สโมกิรนฺติ ปุปฺเผหิ, วุฏฺฐหนฺตสฺส อาสนา.

๑๗๘.

‘‘เวทยนฺติ จ เต โสตฺถึ, เทวา มานุสกา อุโภ;

มหนฺตํ ปตฺถิตํ ตุยฺหํ, ตํ ลภสฺสุ ยถิจฺฉิตํ.

๑๗๙.

‘‘สพฺพีติโย วิวชฺชนฺตุ, โสโก โรโค วินสฺสตุ;

มา เต ภวนฺตฺวนฺตรายา, ผุส ขิปฺปํ โพธิมุตฺตมํ.

๑๘๐.

‘‘ยถาปิ สมเย ปตฺเต, ปุปฺผนฺติ ปุปฺผิโน ทุมา;

ตเถว ตฺวํ มหาวีร, พุทฺธญาเณหิ ปุปฺผสุ.

๑๘๑.

‘‘ยถา [Pg.143] เย เกจิ สมฺพุทฺธา, ปูรยุํ ทสปารมี;

ตเถว ตฺวํ มหาวีร, ปูรย ทสปารมี.

๑๘๒.

‘‘ยถา เย เกจิ สมฺพุทฺธา, โพธิมณฺฑมฺหิ พุชฺฌเร;

ตเถว ตฺวํ มหาวีร, พุชฺฌสฺสุ ชินโพธิยํ.

๑๘๓.

‘‘ยถา เย เกจิ สมฺพุทฺธา, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยุํ;

ตเถว ตฺวํ มหาวีร, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตย.

๑๘๔.

‘‘ปุณฺณมาเย ยถา จนฺโท, ปริสุทฺโธ วิโรจติ;

ตเถว ตฺวํ ปุณฺณมโน, วิโรจ ทสสหสฺสิยํ.

๑๘๕.

‘‘ราหุมุตฺโต ยถา สูริโย, ตาเปน อติโรจติ;

ตเถว โลกา มุจฺจิตฺวา, วิโรจ สิริยา ตุวํ.

๑๘๖.

‘‘ยถา ยา กาจิ นทิโย, โอสรนฺติ มโหทธึ;

เอวํ สเทวกา โลกา, โอสรนฺตุ ตวนฺติเก.

๑๘๗.

‘‘เตหิ ถุตปฺปสตฺโถ โส, ทส ธมฺเม สมาทิย;

เต ธมฺเม ปริปูเรนฺโต, ปวนํ ปาวิสี ตทา’’ติ.

ตตฺถ ทิพฺพนฺติ มนฺทารวปาริจฺฉตฺตกสนฺตานกุเสสยาทิกํ ทิพฺพกุสุมํ เทวา มานุสกา จ มานุสปุปฺผํ คเหตฺวาติ อตฺโถ. สโมกิรนฺตีติ มโมปริ สโมกิรึสูติ อตฺโถ. วุฏฺฐหนฺตสฺสาติ วุฏฺฐหโต. เวทยนฺตีติ นิเวทยึสุ สญฺญาเปสุํ. โสตฺถินฺติ โสตฺถิภาวํ. อิทานิ เวทยิตาการทสฺสนตฺถํ ‘‘มหนฺตํ ปตฺถิตํ ตุยฺห’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตยา ปน, สุเมธปณฺฑิต, มหนฺตํ ฐานํ ปตฺถิตํ, ตํ ยถาปตฺถิตํ ลภสฺสูติ อตฺโถ.

สพฺพีติโยติ เอนฺตีติ อีติโย, สพฺพา อีติโย สพฺพีติโย, อุปทฺทวา. วิวชฺชนฺตูติ มา โหนฺตุ. โสโก โรโค วินสฺสตูติ โสจนสงฺขาโต โสโก รุชนสงฺขาโต โรโค จ วินสฺสตุ. เตติ ตว. มา ภวนฺตฺวนฺตรายาติ มา ภวนฺตุ อนฺตรายา. ผุสาติ อธิคจฺฉ ปาปุณาหิ. โพธินฺติ อรหตฺตมคฺคญาณํ สพฺพญฺญุตญฺญาณมฺปิ วฏฺฏติ. อุตฺตมนฺติ เสฏฺฐํ สพฺพพุทฺธคุณทายกตฺตา อรหตฺตมคฺคญาณํ ‘‘อุตฺตม’’นฺติ วุตฺตํ.

สมเยติ [Pg.144] ตสฺส ตสฺส รุกฺขสฺส ปุปฺผนสมเย สมฺปตฺเตติ อตฺโถ. ปุปฺผิโนติ ปุปฺผนกา. พุทฺธญาเณหีติ อฏฺฐารสหิ พุทฺธญาเณหิ. ปุปฺผสูติ ปุปฺผสฺสุ. ปูรยุนฺติ ปูรยึสุ. ปูรยาติ ปริปูรย. พุชฺฌเรติ พุชฺฌึสุ. ชินโพธิยนฺติ ชินานํ พุทฺธานํ โพธิยา, สพฺพญฺญุโพธิมูเลติ อตฺโถ. ปุณฺณมาเยติ ปุณฺณมาสิยํ. ปุณฺณมโนติ ปริปุณฺณมโนรโถ.

ราหุมุตฺโตติ ราหุนา โสพฺภานุนา มุตฺโต. ตาเปนาติ ปตาเปน, อาโลเกน. โลกา มุจฺจิตฺวาติ โลกธมฺเมหิ อลิตฺโต หุตฺวาติ อตฺโถ. วิโรจาติ วิราช. สิริยาติ พุทฺธสิริยา. โอสรนฺตีติ มหาสมุทฺทํ ปวิสนฺติ. โอสรนฺตูติ อุปคจฺฉนฺตุ. ตวนฺติเกติ ตว สนฺติกํ. เตหีติ เทเวหิ. ถุตปฺปสตฺโถติ ถุโต เจว ปสตฺโถ จ, ถุเตหิ วา ทีปงฺกราทีหิ ปสตฺโถติ ถุตปฺปสตฺโถ. ทส ธมฺเมติ ทส ปารมิธมฺเม. ปวนนฺติ มหาวนํ, ธมฺมิกปพฺพเต มหาวนํ ปาวิสีติ อตฺโถ. เสสคาถา สุอุตฺตานา เอวาติ.

อิติ มธุรตฺถวิลาสินิยา พุทฺธวํส-อฏฺฐกถาย

สุเมธปตฺถนากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. ทีปงฺกรพุทฺธวํสวณฺณนา

รมฺมนครวาสิโนปิ เต อุปาสกา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา ปุน ภควนฺตํ ภุตฺตาวึ โอนีตปตฺตปาณึ มาลาคนฺธาทีหิ ปูเชตฺวา วนฺทิตฺวา ทานานุโมทนํ โสตุกามา อุปนิสีทึสุ. อถ สตฺถา เตสํ ปรมมธุรํ หทยงฺคมํ ทานานุโมทนมกาสิ –

‘‘ทานํ นาม สุขาทีนํ, นิทานํ ปรมํ มตํ;

นิพฺพานํ ปน โสปานํ, ปติฏฺฐาติ ปวุจฺจติ.

‘‘ทานํ ตาณํ มนุสฺสานํ, ทานํ พนฺธุ ปรายนํ;

ทานํ ทุกฺขาธิปนฺนานํ, สตฺตานํ ปรมา คติ.

‘‘ทุกฺขนิตฺถรณฏฺเฐน, ทานํ นาวาติ ทีปิตํ;

ภยรกฺขณโต ทานํ, นครนฺติ จ วณฺณิตํ.

‘‘ทานํ [Pg.145] ทุราสทฏฺเฐน, วุตฺตมาสิวิโสติ จ;

ทานํ โลภมลาทีหิ, ปทุมํ อนุปลิตฺตโต.

‘‘นตฺถิ ทานสโม โลเก, ปุริสสฺส อวสฺสโย;

ปฏิปชฺชถ ตสฺมา ตํ, กิริยาชฺฌาสเยน จ.

‘‘สคฺคโลกนิทานานิ, ทานานิ มติมา อิธ;

โก หิ นาม นโร โลเก, น ทเทยฺย หิเต รโต.

‘‘สุตฺวา เทเวสุ สมฺปตฺตึ, โก นโร ทานสมฺภวํ;

น ทชฺชา สุขปฺปทํ ทานํ, ทานํ จิตฺตปฺปโมทนํ.

‘‘ทาเนน ปฏิปนฺเนน, อจฺฉราปริวาริโต;

รมเต สุจิรํ กาลํ, นนฺทเน สุรนนฺทเน.

‘‘ปีติมุฬารํ วินฺทติ ทาตา, คารวมสฺมึ คจฺฉติ โลเก;

กิตฺติมนนฺตํ ยาติ จ ทาตา, วิสฺสสนีโย โหติ จ ทาตา.

‘‘ทตฺวา ทานํ ยาติ นโร โส, โภคสมิทฺธึ ทีฆญฺจายุ;

สุสฺสรตมฺปิ จ วินฺทติ รูปํ, สคฺเค สทฺธึ กีฬติ เทเวหิ;

วิมาเนสุ ฐตฺวา นานา, มตฺตมยูราภิรุเตสุ.

‘‘โจราริราโชทกปาวกานํ, ธนํ อสาธารณเมว ทานํ;

ททาติ ตํ สาวกญาณภูมึ, ปจฺเจกภูมึ ปน พุทฺธภูมิ’’นฺติ. –

เอวมาทินา นเยน ทานานุโมทนํ กตฺวา ทานานิสํสํ ปกาเสตฺวา ตทนนฺตรํ สีลกถํ กเถสิ. สีลํ นาเมตํ อิธโลกปรโลกสมฺปตฺตีนํ มูลํ.

‘‘สีลํ สุขานํ ปรมํ นิทานํ, สีเลน สีลี ติทิวํ ปยาติ;

สีลญฺหิ สํสารมุปาคตสฺส, ตาณญฺจ เลณญฺจ ปรายนญฺจ.

‘‘อวสฺสโย [Pg.146] สีลสโม ชนานํ, กุโต ปนญฺโญ อิธ วา ปรตฺถ;

สีลํ คุณานํ ปรมา ปติฏฺฐา, ยถา ธรา ถาวรชงฺคมานํ.

‘‘สีลํ กิเรว กลฺยาณํ, สีลํ โลเก อนุตฺตรํ;

อริยวุตฺติสมาจาโร, เยน วุจฺจติ สีลวา’’. (ชา. ๑.๓.๑๑๘);

สีลาลงฺการสโม อลงฺกาโร นตฺถิ, สีลคนฺธสโม คนฺโธ นตฺถิ, สีลสมํ กิเลสมลวิโสธนํ นตฺถิ, สีลสมํ ปริฬาหูปสมํ นตฺถิ, สีลสมํ กิตฺติชนนํ นตฺถิ, สีลสมํ สคฺคาโรหณโสปานํ นตฺถิ, นิพฺพานนครปฺปเวสเน จ สีลสมํ ทฺวารํ นตฺถิ. ยถาห –

‘‘โสภนฺเตวํ น ราชาโน, มุตฺตามณิวิภูสิตา;

ยถา โสภนฺติ ยติโน, สีลภูสนภูสิตา.

‘‘สีลคนฺธสโม คนฺโธ, กุโต นาม ภวิสฺสติ;

โย สมํ อนุวาเต จ, ปฏิวาเต จ วายติ. (วิสุทฺธิ. ๑.๙);

‘‘น ปุปฺผคนฺโธ ปฏิวาตเมติ, น จนฺทนํ ตคฺครมลฺลิกา วา;

สตญฺจ คนฺโธ ปฏิวาตเมติ, สพฺพา ทิสา สปฺปุริโส ปวายติ.

‘‘จนฺทนํ ตครํ วาปิ, อุปฺปลํ อถ วสฺสิกี;

เอเตสํ คนฺธชาตานํ, สีลคนฺโธ อนุตฺตโร. (ธ. ป. ๕๔-๕๕;

มิ. ป. ๕.๔.๑);

‘‘น คงฺคา ยมุนา จาปิ, สรภู วา สรสฺวตี;

นินฺนคา วาจิรวตี, มหี วาปิ มหานที.

‘‘สกฺกุณนฺติ วิโสเธตุํ, ตํ มลํ อิธ ปาณินํ;

วิโสธยติ สตฺตานํ, ยํ เว สีลชลํ มลํ.

‘‘น ตํ สชลทา วาตา, น จาปิ หริจนฺทนํ;

เนว หารา น มณโย, น จนฺทกิรณงฺกุรา.

‘‘สมยนฺตีธ [Pg.147] สตฺตานํ, ปริฬาหํ สุรกฺขิตํ;

ยํ สเมติ อิทํ อริยํ, สีลํ อจฺจนฺตสีตลํ.

‘‘อตฺตานุวาทาทิภยํ, วิทฺธํสยติ สพฺพทา;

ชเนติ กิตฺติหาสญฺจ, สีลํ สีลวโต สทา.

‘‘สคฺคาโรหณโสปานํ, อญฺญํ สีลสมํ กุโต;

ทฺวารํ วา ปน นิพฺพาน, นครสฺส ปเวสเน.

‘‘คุณานํ มูลภูตสฺส, โทสานํ พลฆาติโน;

อิติ สีลสฺส ชานาถ, อานิสํสมนุตฺตร’’นฺติ. (วิสุทฺธิ. ๑.๙);

เอวํ ภควา สีลานิสํสํ ทสฺเสตฺวา – ‘‘อิทํ ปน สีลํ นิสฺสาย อยํ สคฺโค ลภตี’’ติ ทสฺสนตฺถํ ตทนนฺตรํ สคฺคกถํ กเถสิ. อยํ สคฺโค นาม อิฏฺโฐ กนฺโต มนาโป เอกนฺตสุโข นิจฺจเมตฺถ กีฬา นิจฺจํ สมฺปตฺติโย ลภนฺติ. จาตุมหาราชิกา เทวา นวุติวสฺสสตสหสฺสานิ ทิพฺพสุขํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ ปฏิลภนฺติ. ตาวตึสา ติสฺโส วสฺสโกฏิโย สฏฺฐิ จ วสฺสสตสหสฺสานีติ เอวมาทิสคฺคคุณปฏิสํยุตฺตกถํ กเถสิ. เอวํ สคฺคกถาย ปโลเภตฺวา ปุน – ‘‘อยมฺปิ สคฺโค อนิจฺโจ อธุโว น ตตฺถ ฉนฺทราโค กาตพฺโพ’’ติ กามานํ อาทีนวํ โอการํ สํกิเลสํ เนกฺขมฺเม อานิสํสญฺจ ปกาเสตฺวา อมตปริโยสานํ ธมฺมกถํ กเถสิ. เอวํ ตสฺส มหาชนสฺส ธมฺมํ เทเสตฺวา เอกจฺเจ สรเณสุ จ เอกจฺเจ ปญฺจสีเลสุ จ เอกจฺเจ โสตาปตฺติผเล จ เอกจฺเจ สกทาคามิผเล เอกจฺเจ อนาคามิผเล เอกจฺเจ จตูสุปิ ผเลสุ เอกจฺเจ ตีสุ วิชฺชาสุ เอกจฺเจ ฉสุ อภิญฺญาสุ เอกจฺเจ อฏฺฐสุ สมาปตฺตีสุ ปติฏฺฐาเปตฺวา อุฏฺฐายาสนา รมฺมนครโต นิกฺขมิตฺวา สุทสฺสนมหาวิหารเมว ปาวิสิ. เตน วุตฺตํ –

๑.

‘‘ตทา เต โภชยิตฺวาน, สสงฺฆํ โลกนายกํ;

อุปคจฺฉุํ สรณํ ตสฺส, ทีปงฺกรสฺส สตฺถุโน.

๒.

‘‘สรณาคมเน กญฺจิ, นิเวเสติ ตถาคโต;

กญฺจิ ปญฺจสุ สีเลสุ, สีเล ทสวิเธ ปรํ.

๓.

‘‘กสฺสจิ [Pg.148] เทติ สามญฺญํ, จตุโร ผลมุตฺตเม;

กสฺสจิ อสเม ธมฺเม, เทติ โส ปฏิสมฺภิทา.

๔.

‘‘กสฺสจิ วรสมาปตฺติโย, อฏฺฐ เทติ นราสโภ;

ติสฺโส กสฺสจิ วิชฺชาโย, ฉฬภิญฺญา ปเวจฺฉติ.

๕.

‘‘เตน โยเคน ชนกายํ, โอวทติ มหามุนิ;

เตน วิตฺถาริกํ อาสิ, โลกนาถสฺส สาสนํ.

๖.

‘‘มหาหนุสภกฺขนฺโธ, ทีปงฺกรสนามโก;

พหู ชเน ตารยติ, ปริโมเจติ ทุคฺคตึ.

๗.

‘‘โพธเนยฺยํ ชนํ ทิสฺวา, สตสหสฺเสปิ โยชเน;

ขเณน อุปคนฺตฺวาน, โพเธติ ตํ มหามุนี’’ติ.

ตตฺถ เตติ รมฺมนครวาสิโน อุปาสกา. สรณนฺติ เอตฺถ สรณํ สรณคมนํ สรณสฺส คนฺตา จ เวทิตพฺพา. สรติ หึสติ วินาเสตีติ สรณํ, กึ ตํ? รตนตฺตยํ. ตํ ปน สรณคตานํ เตเนว สรณคมเนน ภยํ สนฺตาสํ ทุกฺขํ ทุคฺคตึ ปริกฺกิเลสํ หนติ หึสติ วินาเสตีติ สรณนฺติ วุจฺจตีติ. วุตฺตญฺเหตํ –

‘‘เย เกจิ พุทฺธํ สรณํ คตาเส, น เต คมิสฺสนฺติ อปายภูมึ;

ปหาย มานุสํ เทหํ, เทวกายํ ปริปูเรสฺสนฺติ. (ที. นิ. ๒.๓๓๒;

สํ. นิ. ๑.๓๗);

‘‘เย เกจิ ธมฺมํ สรณํ คตาเส, น เต คมิสฺสนฺติ อปายภูมึ;

ปหาย มานุสํ เทหํ, เทวกายํ ปริปูเรสฺสนฺติ. (ที. นิ. ๒.๓๓๒;

สํ. นิ. ๑.๓๗);

‘‘เย เกจิ สงฺฆํ สรณํ คตาเส, น เต คมิสฺสนฺติ อปายภูมึ;

ปหาย มานุสํ เทหํ, เทวกายํ ปริปูเรสฺสนฺตี’’ติ. (ที. นิ. ๒.๓๓๒;

สํ. นิ. ๑.๓๗);

สรณคมนํ [Pg.149] นาม รตนตฺตยปรายนาการปฺปวตฺโต จิตฺตุปฺปาโท. สรณสฺส คนฺตา นาม ตํสมงฺคีปุคฺคโล. เอวํ ตาว สรณํ สรณคมนํ สรณสฺส คนฺตา จาติ อิทํ ตยํ เวทิตพฺพํ.

ตสฺสาติ ตํ ทีปงฺกรํ, อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘อุปคจฺฉุํ สรณํ ตตฺถา’’ติปิ ปาโฐ. สตฺถุโนติ สตฺถารํ. สรณาคมเน กญฺจีติ กญฺจิ ปุคฺคลํ สรณคมเน นิเวเสตีติ อตฺโถ. กิญฺจาปิ ปจฺจุปฺปนฺนวเสน วุตฺตํ, อตีตกาลวเสน ปน อตฺโถ คเหตพฺโพ. เอส นโย เสเสสุปิ. ‘‘กสฺสจิ สรณาคมเน’’ติปิ ปาโฐ, ตสฺสปิ โสเยวตฺโถ. กญฺจิ ปญฺจสุ สีเลสูติ กญฺจิ ปุคฺคลํ ปญฺจสุ วิรติสีเลสุ นิเวเสสีติ อตฺโถ. ‘‘กสฺสจิ ปญฺจสุ สีเลสู’’ติปิ ปาโฐ, โสเยวตฺโถ. สีเล ทสวิเธ ปรนฺติ อปรํ ปุคฺคลํ ทสวิเธ สีเล นิเวเสสีติ อตฺโถ. ‘‘กสฺสจิ กุสเล ทสา’’ติปิ ปาโฐ, ตสฺส กญฺจิ ปุคฺคลํ ทส กุสลธมฺเม สมาทเปสีติ อตฺโถ. กสฺสจิ เทติ สามญฺญนฺติ เอตฺถ ปรมตฺถโต สามญฺญนฺติ มคฺโค วุจฺจติ. ยถาห –

‘‘กตมญฺจ, ภิกฺขเว, สามญฺญํ? อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธิ. อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, สามญฺญ’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๓๖).

จตุโร ผลมุตฺตเมติ จตฺตาริ อุตฺตมานิ ผลานีติ อตฺโถ. ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. ลิงฺควิปริยาเสน วุตฺตํ. ยโถปนิสฺสยํ จตฺตาโร มคฺเค จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ กสฺสจิ อทาสีติ อตฺโถ. กสฺสจิ อสเม ธมฺเมติ กสฺสจิ อสทิเส จตฺตาโร ปฏิสมฺภิทาธมฺเม อทาสิ.

กสฺสจิ วรสมาปตฺติโยติ กสฺสจิ ปน นีวรณวิคเมน ปธานภูตา อฏฺฐ สมาปตฺติโย อทาสิ. ติสฺโส กสฺสจิ วิชฺชาโยติ กสฺสจิ ปุคฺคลสฺส อุปนิสฺสยวเสน ทิพฺพจกฺขุญาณปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณอาสวกฺขยญาณานํ วเสน ติสฺโส วิชฺชาโย. ฉฬภิญฺญา ปเวจฺฉตีติ ฉ อภิญฺญาโย กสฺสจิ อทาสิ.

เตน โยเคนาติ เตน นเยน เตนานุกฺกเมน จ. ชนกายนฺติ ชนสมูหํ. โอวทตีติ โอวทิ. กาลวิปริยาเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิโต อุปริปิ อีทิเสสุ วจเนสุ อตีตกาลวเสเนว อตฺโถ คเหตพฺโพ[Pg.150]. เตน วิตฺถาริกํ อาสีติ เตน ทีปงฺกรสฺส ภควโต โอวาเทน อนุสาสนิยา วิตฺถาริกํ วิตฺถตํ วิสาลีภูตํ สาสนํ อโหสิ.

มหาหนูติ มหาปุริสานํ กิร ทฺเวปิ หนูนิ ปริปุณฺณานิ ทฺวาทสิยา ปกฺขสฺส จนฺทสทิสาการานิ โหนฺตีติ มหนฺตานิ หนูนิ ยสฺส โส มหาหนุ, สีหหนูติ วุตฺตํ โหติ. อุสภกฺขนฺโธติ อุสภสฺเสว ขนฺโธ ยสฺส ภวติ, โส อุสภกฺขนฺโธ. สุวฏฺฏิตสุวณฺณาลิงฺคสทิสรุจิรกฺขนฺโธ สมวฏฺฏจารุกฺขนฺโธติ อตฺโถ. ทีปงฺกรสนามโกติ ทีปงฺกรสนาโม. พหู ชเน ตารยตีติ พหู พุทฺธเวเนยฺเย ชเน ตาเรสิ. ปริโมเจตีติ ปริโมเจสิ. ทุคฺคตินฺติ ทุคฺคติโต. นิสฺสกฺกตฺเถ อุปโยควจนํ.

อิทานิ ตารณปริโมจนกรณาการทสฺสนตฺถํ ‘‘โพธเนยฺยํ ชน’’นฺติ คาถา วุตฺตา. ตตฺถ โพธเนยฺยํ ชนนฺติ โพธเนยฺยํ ปชํ, อยเมว วา ปาโฐ. ทิสฺวาติ พุทฺธจกฺขุนา วา สมนฺตจกฺขุนา วา ทิสฺวา. สตสหสฺเสปิ โยชเนติ อเนกสตสหสฺเสปิ โยชเน ฐิตํ. อิทํ ปน ทสสหสฺสิยํเยว สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

ทีปงฺกโร กิร สตฺถา พุทฺธตฺตํ ปตฺวา โพธิมูเล สตฺตสตฺตาหํ วีตินาเมตฺวา อฏฺฐเม สตฺตาเห มหาพฺรหฺมุโน ธมฺมชฺเฌสนํ ปฏิญฺญาย สุนนฺทาราเม ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตฺวา โกฏิสตํ เทวมนุสฺสานํ ธมฺมามตํ ปาเยสิ. อยํ ปฐโม อภิสมโย อโหสิ.

อถ สตฺถา อตฺตโน ปุตฺตสฺส สมวฏฺฏกฺขนฺธสฺส อุสภกฺขนฺธสฺส นาม ญาณปริปากํ ญตฺวา ตํ อตฺรชํ ปมุขํ กตฺวา ราหุโลวาทสทิสํ ธมฺมํ เทเสตฺวา เทวมนุสฺสานํ นวุติโกฏิโย ธมฺมามตํ ปาเยสิ. อยํ ทุติโย อภิสมโย อโหสิ.

ปุน ภควา อมรวตีนครทฺวาเร มหาสิรีสรุกฺขมูเล ยมกปาฏิหาริยํ กตฺวา มหาชนสฺส พนฺธนาโมกฺขํ กตฺวา เทวคณปริวุโต ทิวสกราติเรกชุติวิสรภวเน ตาวตึสภวเน ปาริจฺฉตฺตกมูเล ปรมสีตเล ปณฺฑุกมฺพลสิลาตเล นิสีทิตฺวา สพฺพเทวคณปีติสญฺชนนึ อตฺตโน [Pg.151] ชนนึ สุเมธาเทวึ ปมุขํ กตฺวา สพฺพโลกวิทิตวิสุทฺธิเทโว เทวเทโว ทีปงฺกโร ภควา สพฺพสตฺตหิตกรํ ปรมาติเรกคมฺภีรสุขุมํ พุทฺธิวิสทกรํ สตฺตปฺปกรณํ อภิธมฺมปิฏกํ เทเสตฺวา นวุติเทวโกฏิสหสฺสานํ ธมฺมามตํ ปาเยสิ. อยํ ตติโย อภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๘.

‘‘ปฐมาภิสมเย พุทฺโธ, โกฏิสตมโพธยิ;

ทุติยาภิสมเย นาโถ, นวุติโกฏิมโพธยิ.

๙.

‘‘ยทา จ เทวภวนมฺหิ, พุทฺโธ ธมฺมมเทสยิ;

นวุติโกฏิสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหู’’ติ.

ทีปงฺกรสฺส ปน ภควโต ตโย สาวกสนฺนิปาตา อเหสุํ. ตตฺถ สุนนฺทาราเม โกฏิสตสหสฺสานํ ปฐโม สนฺนิปาโต อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๑๐.

‘‘สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, ทีปงฺกรสฺส สตฺถุโน;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม’’ติ.

อถาปเรน สมเยน ทสพโล จตูหิ ภิกฺขุสตสหสฺเสหิ ปริวุโต คามนิคมนครปฏิปาฏิยา มหาชนานุคฺคหํ กโรนฺโต จาริกํ จรมาโน อนุกฺกเมน เอกสฺมึ ปเทเส มหาชนกตสกฺการํ สพฺพโลกวิสฺสุตํ อมนุสฺสปริคฺคหิตํ อติภยานกํ โอลมฺพามฺพุธรปริจุมฺพิตกูฏํ วิวิธสุรภิตรุกุสุมวาสิตกูฏํ นานามิคคณวิจริตกูฏํ นารทกูฏํ นาม ปรมรมณียํ ปพฺพตํ สมฺปาปุณิ. โส กิร ปพฺพโต นารเทน นาม ยกฺเขน ปริคฺคหิโต อโหสิ. ตตฺถ ปน ตสฺส ยกฺขสฺส อนุสํวจฺฉรํ มหาชโน มนุสฺสพลึ อุปสํหรติ.

อถ ทีปงฺกโร กิร ภควา ตสฺส มหาชนสฺส อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ตโต ภิกฺขุสงฺฆํ จาตุทฺทิสํ เปเสตฺวา อทุติโย อสหาโย มหากรุณาพลวสงฺคตหทโย ตญฺจ ยกฺขํ วิเนตุํ ตํ นารทปพฺพตํ อภิรุหิ. อถ โส มนุสฺสภกฺโข สกหิตนิรเปกฺโข ปรวธทกฺโข ยกฺโข มกฺขํ อสหมาโน โกธปเรตมานโส ทสพลํ ภึสาเปตฺวา ปลาเปตุกาโม ตํ ปพฺพตํ จาเลสิ. โส กิร ปพฺพโต เตน [Pg.152] จาลิยมาโน ภควโต อานุภาเวน ตสฺเสว มตฺถเก ปตมาโน วิย อโหสิ.

ตโต โส ภีโต – ‘‘หนฺท นํ อคฺคินา ฌาเปสฺสามี’’ติ มหนฺตํ อติภีมทสฺสนํ อคฺคิกฺขนฺธํ นิพฺพตฺเตสิ. โส อคฺคิกฺขนฺโธ ปฏิวาเต ขิตฺโต วิย อตฺตโนว ทุกฺขํ ชเนสิ, น ปน ภควโต จีวเร อํสุมตฺตมฺปิ ทฑฺฒุํ สมตฺโถ อโหสิ. ยกฺโข ปน ‘‘สมโณ ทฑฺโฒ, น ทฑฺโฒ’’ติ โอโลเกนฺโต ทสพลํ สรทสมยวิมลกรนิกรํ สพฺพชนรติกรํ รชนิกรมิว สีตลชลตลคตกมลกณฺณิกาย นิสินฺนํ วิย ภควนฺตํ ทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อโห อยํ สมโณ มหานุภาโว, ยํ ยํ อิมสฺสาหํ อนตฺถํ กโรมิ, โส โส มมูปริเยว ปตติ, อิมํ ปน สมณํ มุญฺจิตฺวา อญฺญํ เม ปฏิสรณํ ปรายนํ นตฺถิ, ปถวิยํ อุปกฺขลิตา ปถวึเยว นิสฺสาย อุฏฺฐหนฺติ, หนฺทาหํ อิมํเยว สมณํ สรณํ คมิสฺสามี’’ติ.

อเถวํ ปน โส จินฺเตตฺวา ภควโต จกฺกาลงฺกตตเลสุ ปาเทสุ สิรสา นิปติตฺวา – ‘‘อจฺจโย มํ, ภนฺเต, อจฺจคมา’’ติ วตฺวา ภควนฺตํ สรณมคมาสิ. อถสฺส ภควา อนุปุพฺพิกถํ กเถสิ. โส เทสนาปริโยสาเน ทสหิ ยกฺขสหสฺเสหิ สทฺธึ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. ตสฺมึ กิร ทิวเส สกลชมฺพุทีปตลวาสิโน มนุสฺสา ตสฺส พลิกมฺมตฺถํ เอเกกคามโต เอเกกํ ปุริสํ อาหรึสุ. อญฺญญฺจ พหุติลตณฺฑุลกุลตฺถมุคฺคมาสาทึ สปฺปินวนีตเตลมธุผาณิตาทิญฺจ อาหรึสุ. อถ โส ยกฺโข ตํ ทิวสํ อาภตตณฺฑุลาทิกํ สพฺพํ เตสํเยว ทตฺวา เต พลิกมฺมตฺถาย อานีตมนุสฺเส ทสพลสฺส นิยฺยาเตสิ.

อถ สตฺถา เต มนุสฺเส เอหิภิกฺขุปพฺพชฺชาย ปพฺพาเชตฺวา อนฺโตสตฺตาเหเยว สพฺเพ อรหตฺเต ปติฏฺฐาเปตฺวา มาฆปุณฺณมาย โกฏิสตภิกฺขุมชฺฌคโต จตุรงฺคสมนฺนาคเต สนฺนิปาเต ปาติโมกฺขมุทฺทิสิ. จตุรงฺคานิ นาม สพฺเพว เอหิภิกฺขู โหนฺติ, สพฺเพ ฉฬภิญฺญา โหนฺติ, สพฺเพ อนามนฺติตาว อาคตา, ปนฺนรสูโปสถทิวโส จาติ อิมานิ จตฺตาริ องฺคานิ นาม. อยํ ทุติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๑๑.

‘‘ปุน [Pg.153] นารทกูฏมฺหิ, ปวิเวกคเต ชิเน;

ขีณาสวา วีตมลา, สมึสุ สตโกฏิโย’’ติ.

ตตฺถ ปวิเวกคเตติ คณํ ปหาย คเต. สมึสูติ สนฺนิปตึสุ.

ยทา ปน ทีปงฺกโร โลกนายโก สุทสฺสนนามเก ปพฺพเต วสฺสาวาสมุปคญฺฉิ, ตทา กิร ชมฺพุทีปวาสิโน มนุสฺสา อนุสํวจฺฉรํ คิรคฺคสมชฺชํ กโรนฺติ. ตสฺมึ กิร สมชฺเช สนฺนิปติตา มนุสฺสา ทสพลํ ทิสฺวา ธมฺมกถํ สุตฺวา ตตฺร ปสีทิตฺวา ปพฺพชึสุ. มหาปวารณทิวเส สตฺถา เตสํ อชฺฌาสยานุกูลํ วิปสฺสนากถํ กเถสิ. ตํ สุตฺวา เต สพฺเพ สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา วิปสฺสนานุปุพฺเพน มคฺคานุปุพฺเพน จ อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. อถ สตฺถา นวุติโกฏิสหสฺเสหิ สทฺธึ ปวาเรสิ. อยํ ตติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๑๒.

‘‘ยมฺหิ กาเล มหาวีโร, สุทสฺสนสิลุจฺจเย;

นวุติโกฏิสหสฺเสหิ, ปวาเรสิ มหามุนิ.

‘‘อหํ เตน สมเยน, ชฏิโล อุคฺคตาปโน;

อนฺตลิกฺขมฺหิ จรโณ, ปญฺจาภิญฺญาสุ ปารคู’’ติ. (ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา);

อยํ คาถา อฏฺฐสาลินิยา ธมฺมสงฺคหฏฺฐกถาย นิทานวณฺณนาย ทีปงฺกรพุทฺธวํเส ลิขิตา. อิมสฺมึ ปน พุทฺธวํเส นตฺถิ. นตฺถิภาโวเยว ปนสฺสา ยุตฺตตโร. กสฺมาติ เจ? เหฏฺฐา สุเมธกถาสุ กถิตตฺตาติ.

ทีปงฺกเร กิร ภควติ ธมฺมํ เทเสนฺเต ทสสหสฺสานญฺจ วีสติสหสฺสานญฺจ ธมฺมาภิสมโย อโหสิเยว. เอกสฺส ปน ทฺวินฺนํ ติณฺณํ จตุนฺนนฺติ จ อาทิวเสน อภิสมยานํ อนฺโต นตฺถิ. ตสฺมา ทีปงฺกรสฺส ภควโต สาสนํ วิตฺถาริกํ พาหุชญฺญํ อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๑๓.

‘‘ทสวีสสหสฺสานํ, ธมฺมาภิสมโย อหุ;

เอกทฺวินฺนํ อภิสมยา, คณนาโต อสงฺขิยา’’ติ.

ตตฺถ ทสวีสสหสฺสานนฺติ ทสสหสฺสานํ วีสติสหสฺสานญฺจ. ธมฺมาภิสมโยติ จตุสจฺจธมฺมปฺปฏิเวโธ. เอกทฺวินฺนนฺติ เอกสฺส เจว ทฺวินฺนญฺจ[Pg.154], ติณฺณํ จตุนฺนํ…เป… ทสนฺนนฺติอาทินา นเยน อสงฺขฺเยยฺยาติ อตฺโถ. เอวํ อสงฺขฺเยยฺยาภิสมยตฺตา จ วิตฺถาริกํ มหนฺตปฺปตฺตํ พหูหิ ปณฺฑิเตหิ เทวมนุสฺเสหิ นิยฺยานิกนฺติ ชญฺญํ ชานิตพฺพํ อธิสีลสิกฺขาทีหิ อิทฺธญฺจ สมาธิอาทีหิ ผีตญฺจ อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๑๔.

‘‘วิตฺถาริกํ พาหุชญฺญํ, อิทฺธํ ผีตํ อหู ตทา;

ทีปงฺกรสฺส ภควโต, สาสนํ สุวิโสธิต’’นฺติ.

ตตฺถ สุวิโสธิตนฺติ สุฏฺฐุ ภควตา โสธิตํ วิสุทฺธํ กตํ. ทีปงฺกรํ กิร สตฺถารํ สพฺพกาลํ ฉฬภิญฺญานํ มหิทฺธิกานํ ภิกฺขูนํ จตฺตาริ สตสหสฺสานิ ปริวาเรนฺติ. เตน จ สมเยน เย เสกฺขา กาลกิริยํ กโรนฺติ, เต ครหิตา ภวนฺติ, สพฺเพ ขีณาสวา หุตฺวาว ปรินิพฺพายนฺตีติ อธิปฺปาโย. ตสฺมา หิ ตสฺส ภควโต สาสนํ สุปุปฺผิตํ สุสมิทฺธํ ขีณาสเวหิ ภิกฺขูหิ อติวิย โสภิตฺถ. เตน วุตฺตํ –

๑๕.

‘‘จตฺตาริ สตสหสฺสานิ, ฉฬภิญฺญา มหิทฺธิกา;

ทีปงฺกรํ โลกวิทุํ, ปริวาเรนฺติ สพฺพทา.

๑๖.

‘‘เย เกจิ เตน สมเยน, ชหนฺติ มานุสํ ภวํ;

อปฺปตฺตมานสา เสขา, ครหิตา ภวนฺติ เต.

๑๗.

‘‘สุปุปฺผิตํ ปาวจนํ, อรหนฺเตหิ ตาทิหิ;

ขีณาสเวหิ วิมเลหิ, อุปโสภติ สพฺพทา’’ติ.

ตตฺถ จตฺตาริ สตสหสฺสานีติ คณนาย ทสฺสิตา เอวํ ทสฺสิตคณนา อิเม ภิกฺขูติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ฉฬภิญฺญา มหิทฺธิกา’’ติ วุตฺตนฺติ เอวมตฺโถ คเหตพฺโพ. อถ วา ฉฬภิญฺญา มหิทฺธิกาติ ฉฬภิญฺญานํ มหิทฺธิกานนฺติ สามิอตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. ปริวาเรนฺติ สพฺพทาติ นิจฺจกาลํ ทสพลํ ปริวาเรนฺติ, ภควนฺตํ มุญฺจิตฺวา กตฺถจิ น คจฺฉนฺตีติ อธิปฺปาโย. เตน สมเยนาติ ตสฺมึ สมเย. อยํ ปน สมย-สทฺโท สมวายาทีสุ นวสุ อตฺเถสุ ทิสฺสติ. ยถาห –

‘‘สมวาเย [Pg.155] ขเณ กาเล, สมูเห เหตุทิฏฺฐิสุ;

ปฏิลาเภ ปหาเน จ, ปฏิเวเธ จ ทิสฺสตี’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑;

ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.มูลปริยายสุตฺตวณฺณนา;

สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๑;

อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๑;

ธ. ส. อฏฺฐ. ๑ กามาวจรกุสลปทภาชนีย;

ขุ. ปา. อฏฺฐ. มํคลสุตฺตวณฺณนา, เอวมิจฺจาทิปาฐวณฺณนา;

ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๒.๑.๑๘๔);

อิธ โส กาเล ทฏฺฐพฺโพ; ตสฺมึ กาเลติ อตฺโถ. มานุสํ ภวนฺติ มนุสฺสภาวํ. อปฺปตฺตมานสาติ อปฺปตฺตํ อนธิคตํ มานสํ เยหิ เต อปฺปตฺตมานสา. มานสนฺติ ราคสฺส จ จิตฺตสฺส จ อรหตฺตสฺส จ อธิวจนํ. ‘‘อนฺตลิกฺขจโร ปาโส, ยฺวายํ จรติ มานโส’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๕๑; มหาว. ๓๓) หิ เอตฺถ ปน ราโค ‘‘มานโส’’ติ วุตฺโต. ‘‘จิตฺตํ มโน มานสํ หทยํ ปณฺฑร’’นฺติ (ธ. ส. ๖; วิภ. ๑๘๔; มหานิ. ๑; จูฬนิ. ปารายนานุคีติคาถานิทฺเทส ๑๑๔) เอตฺถ จิตฺตํ. ‘‘อปฺปตฺตมานโส เสโข, กาลํ กยิรา ชเนสุตา’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๕๙) เอตฺถ อรหตฺตํ. อิธาปิ อรหตฺตเมว อธิปฺเปตํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๕ กามาวจรกุสลนิทฺเทสวารกถา; มหานิ. อฏฺฐ. ๑). ตสฺมา อปฺปตฺตอรหตฺตผลาติ อตฺโถ. เสขาติ เกนฏฺเฐน เสขา? เสขธมฺมปฏิลาภฏฺเฐน เสขา. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, เสโข โหตีติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เสขาย สมฺมาทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต โหติ…เป… เสเขน สมฺมาสมาธินา สมนฺนาคโต โหติ. เอตฺตาวตา โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เสโข โหตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๓). อปิ จ สิกฺขนฺตีติ เสขา. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘สิกฺขติ, สิกฺขตีติ โข, ภิกฺขุ, ตสฺมา เสโขติ วุจฺจติ. กิญฺจ สิกฺขติ? อธิสีลมฺปิ สิกฺขติ อธิจิตฺตมฺปิ อธิปญฺญมฺปิ สิกฺขตีติ โข, ภิกฺขุ, ตสฺมา เสโขติ วุจฺจตี’’ติ (อ. นิ. ๓.๘๖).

สุปุปฺผิตนฺติ สุฏฺฐุ วิกสิตํ. ปาวจนนฺติ ปสตฺถํ วจนํ, วุทฺธิปฺปตฺตํ วา วจนํ ปวจนํ, ปวจนเมว ปาวจนํ, สาสนนฺติ อตฺโถ. อุปโสภตีติ อภิราชติ อติวิโรจติ. สพฺพทาติ สพฺพกาลํ. ‘‘อุปโสภติ สเทวเก’’ติปิ ปาโฐ.

ตสฺส ทีปงฺกรสฺส ภควโต รมฺมวตี นาม นครํ อโหสิ, สุเทโว นาม ขตฺติโย ปิตา, สุเมธา นาม เทวี มาตา, สุมงฺคโล จ ติสฺโส จาติ ทฺเว อคฺคสาวกา, สาคโต นาม อุปฏฺฐาโก, นนฺทา จ สุนนฺทา จาติ ทฺเว อคฺคสาวิกา, โพธิ ตสฺส ภควโต ปิปฺผลิรุกฺโข อโหสิ, อสีติหตฺถุพฺเพโธ, สตสหสฺสวสฺสานิ อายูติ. กึ ปนิเมสํ ชาตนคราทีนํ ทสฺสเน ปโยชนนฺติ เจ? วุจฺจเต – ยสฺส ยทิ เนว ชาตนครํ น ปิตา น มาตา ปญฺญาเยยฺย, อิมสฺส ปน เนว ชาตนครํ [Pg.156] น ปิตา น มาตา ปญฺญายติ, เทโว วา สกฺโก วา ยกฺโข วา มาโร วา พฺรหฺมา วา เอส มญฺเญ, เทวานมฺปิ อีทิสํ ปาฏิหาริยํ อนจฺฉริยนฺติ มญฺญมานา น โสตพฺพํ น สทฺทหิตพฺพํ มญฺเญยฺยุํ, ตโต อภิสมโย น ภเวยฺย, อสติ อภิสมเย นิรตฺถโก พุทฺธุปฺปาโท ภเวยฺย, อนิยฺยานิกํ สาสนํ. ตสฺมา สพฺพพุทฺธานํ ชาตนคราทิโก ปริจฺเฉโท ทสฺเสตพฺโพ. เตน วุตฺตํ –

๑๘.

‘‘นครํ รมฺมวตี นาม, สุเทโว นาม ขตฺติโย;

สุเมธา นาม ชนิกา, ทีปงฺกรสฺส สตฺถุโน.

๒๔.

‘‘สุมงฺคโล จ ติสฺโส จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

สาคโต นามุปฏฺฐาโก, ทีปงฺกรสฺส สตฺถุโน.

๒๕.

‘‘นนฺทา เจว สุนนฺทา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, ปิปฺผลีติ ปวุจฺจติ.

๒๗.

‘‘อสีติหตฺถมุพฺเพโธ, ทีปงฺกโร มหามุนิ;

โสภติ ทีปรุกฺโขว, สาลราชาว ผุลฺลิโต.

๒๘.

‘‘สตสหสฺสวสฺสานิ, อายุ ตสฺส มเหสิโน;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

๒๙.

‘‘โชตยิตฺวาน สทฺธมฺมํ, สนฺตาเรตฺวา มหาชนํ;

ชลิตฺวา อคฺคิกฺขนฺโธว, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

๓๐.

‘‘สา จ อิทฺธิ โส จ ยโส, ตานิ จ ปาเทสุ จกฺกรตนานิ;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา’’ติ.

ตตฺถ สุเทโว นาม ขตฺติโยติ สุเทโว นามสฺส ขตฺติโย ปิตา อโหสีติ อตฺโถ. ชนิกาติ ชเนตฺติ. ปิปฺผลีติ ปิลกฺขกปีตนรุกฺโข โพธิ. อสีติหตฺถมุพฺเพโธติ อสีติหตฺถํ อุจฺจคฺคโต. ทีปรุกฺโข วาติ สมฺปชฺชลิตทีปมาลากุโล ทีปรุกฺโข วิย อาโรหปริณาหสณฺฐานปาริปูริสมฺปนฺโน ทฺวตฺตึสวรลกฺขณานุพฺยญฺชนสมลงฺกตสรีโร วิปฺผุริตรํสิชาลาวิสรตาราคณสมุชฺชลมิว คคนตลํ ภควา [Pg.157] ธรมานกาเล โสภตีติ โสภิตฺถ. สาลราชาว ผุลฺลิโตติ ปุปฺผิโต สพฺพผาลิผุลฺโล สาลราชรุกฺโข วิย จ สพฺพผาลิผุลฺโล โยชนสตุพฺเพโธ ปาริจฺฉตฺโต วิย จ อสีติหตฺถุพฺเพโธ ภควา อติวิย โสภติ.

สตสหสฺสวสฺสานีติ วสฺสสตสหสฺสานิ ตสฺส อายูติ อตฺโถ. ตาวตา ติฏฺฐมาโนติ ตาวตกํ กาลํ ติฏฺฐมาโน. ชนตนฺติ ชนสมูหํ. สนฺตาเรตฺวา มหาชนนฺติ ตารยิตฺวา มหาชนํ. ‘‘สนฺตาเรตฺวา สเทวก’’นฺติปิ ปาโฐ, ตสฺส สเทวกํ โลกนฺติ อตฺโถ. สา จ อิทฺธีติ สา จ สมฺปตฺติ อานุภาโว. โส จ ยโสติ โส จ ปริวาโร. สพฺพํ ตมนฺตรหิตนฺติ ตํ สพฺพํ วุตฺตปฺปการํ สมฺปตฺติชาตํ อนฺตรหิตํ อปคตนฺติ อตฺโถ. นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขาราติ สพฺเพ ปน สงฺขตธมฺมา นนุ ริตฺตา ตุจฺฉา, นิจฺจสาราทิรหิตาติ อตฺโถ.

เอตฺถ ปน นคราทิปริจฺเฉโท ปาฬิยมาคโตว. สมฺพหุลวาโร ปน นาคโต, โส อาเนตฺวา ทีเปตพฺโพ. เสยฺยถิทํ – ปุตฺตปริจฺเฉโท, ภริยาปริจฺเฉโท, ปาสาทปริจฺเฉโท, อคารวาสปริจฺเฉโท, นาฏกิตฺถิปริจฺเฉโท, อภินิกฺขมนปริจฺเฉโท, ปธานปริจฺเฉโท, วิหารปริจฺเฉโท, อุปฏฺฐากปริจฺเฉโทติ. เอเตสมฺปิ ทีปเน การณํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. ตสฺส ปน ทีปงฺกรสฺส ภริยานํ ติสตสหสฺสํ อโหสิ. ตสฺส อคฺคมเหสี ปทุมา นาม, ตสฺส ปน ปุตฺโต อุสภกฺขนฺโธ นาม. เตน วุตฺตํ –

‘‘ภริยา ปทุมา นาม, วิพุทฺธปทุมานนา;

อตฺรโช อุสภกฺขนฺโธ, ทีปงฺกรสฺส สตฺถุโน.

‘‘หํสา โกญฺจา มยูราขฺยา, ปาสาทาปิ ตโย มตา;

ทสวสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อวสี กิร.

‘‘หตฺถิยาเนน นิกฺขนฺโต, นนฺทาราเม ชิโน วสี;

นนฺโท นามสฺสุปฏฺฐาโก, โลกานนฺทกโร กิรา’’ติ.

สพฺพพุทฺธานํ ปน ปญฺจ เวมตฺตานิ โหนฺติ อายุเวมตฺตํ ปมาณเวมตฺตํ กุลเวมตฺตํ ปธานเวมตฺตํ รสฺมิเวมตฺตนฺติ. ตตฺถ อายุเวมตฺตํ นาม เกจิ ทีฆายุกา [Pg.158] โหนฺติ เกจิ อปฺปายุกา. ตถา หิ ทีปงฺกรสฺส ปน ภควโต วสฺสสตสหสฺสํ อายุปฺปมาณํ อโหสิ, อมฺหากํ ภควโต วสฺสสตํ.

ปมาณเวมตฺตํ นาม เกจิ ทีฆา โหนฺติ เกจิ รสฺสา. ตถา หิ ทีปงฺกโร อสีติหตฺถปฺปมาโณ อโหสิ, อมฺหากํ ปน ภควา อฏฺฐารสหตฺถปฺปมาโณ.

กุลเวมตฺตํ นาม เกจิ ขตฺติยกุเล นิพฺพตฺตนฺติ เกจิ พฺราหฺมณกุเล. ตถา หิ ทีปงฺกราทโย ขตฺติยกุเล นิพฺพตฺตึสุ, กกุสนฺธโกณาคมนาทโย พฺราหฺมณกุเล.

ปธานเวมตฺตํ นาม เกสญฺจิ ปธานํ อิตฺตรเมว โหติ ยถา กสฺสปสฺส ภควโต, เกสญฺจิ อทฺธนิยํ อมฺหากํ ภควโต วิย.

รสฺมิเวมตฺตํ นาม มงฺคลสฺส ภควโต สรีรสฺมิ ทสสหสฺสิโลกธาตุํ ผริตฺวา อฏฺฐาสิ, อมฺหากํ ภควโต พฺยามมตฺตํ. ตตฺร รสฺมิเวมตฺตํ อชฺฌาสยปฏิพทฺธํ โหติ. โย ยตฺตกํ อิจฺฉสิ, ตสฺส ตตฺตกํ สรีรปฺปภา ผรติ. มงฺคลสฺส ปน ‘‘ทสสหสฺสิโลกธาตุํ ผรตู’’ติ อชฺฌาสโย อโหสิ. ปฏิวิทฺธคุเณสุ ปน กสฺสจิ เวมตฺตํ นาม นตฺถิ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๑๒ อาทโย).

ตถา สพฺพพุทฺธานํ จตฺตาริ อวิชหิตฏฺฐานานิ นาม โหนฺติ. โพธิปลฺลงฺโก อวิชหิโต เอกสฺมึเยว ฐาเน โหติ. ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนฏฺฐานํ อิสิปตเน มิคทาเย อวิชหิตเมว โหติ. เทโวโรหณกาเล สงฺกสฺสนครทฺวาเร ปฐมปาทกฺกโม อวิชหิโตว โหติ. เชตวเน คนฺธกุฏิยา จตฺตาริ มญฺจปาทฏฺฐานานิ อวิชหิตาเนว โหนฺติ. วิหาโรปิ อวิชหิโตว. โส ปน ขุทฺทโก วา มหนฺโต วา โหติ.

อปรํ ปน อมฺหากํเยว ภควโต สหชาตปริจฺเฉทญฺจ นกฺขตฺตปริจฺเฉทญฺจ วิเสสํ. อมฺหากํ สพฺพญฺญุโพธิสตฺเตน กิร สทฺธึ ราหุลมาตา อานนฺทตฺเถโร ฉนฺโน กณฺฑโก อสฺสราชา นิธิกุมฺภา มหาโพธิรุกฺโข กาฬุทายีติ อิมานิ สต สหชาตานิ. มหาปุริโส กิร อุตฺตราสาฬฺหนกฺขตฺเตเนว มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมิ, มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิ[Pg.159], ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ, ยมกปาฏิหาริยํ อกาสิ. วิสาขนกฺขตฺเตน ชาโต จ อภิสมฺพุทฺโธ จ ปรินิพฺพุโต จ, มาฆนกฺขตฺเตน ตสฺส สาวกสนฺนิปาโต เจว อายุสงฺขารโวสชฺชนญฺจ อโหสิ, อสฺสยุชนกฺขตฺเตน เทโวโรหณนฺติ เอตฺตกํ อาหริตฺวา ทีเปตพฺพํ. อยํ สมฺพหุลวารปริจฺเฉโท. เสสคาถา สอุตฺตานา เอวาติ.

อิติ ภควา ทีปงฺกโร ยาวตายุกํ ฐตฺวา สพฺพพุทฺธกิจฺจํ กตฺวา อนุกฺกเมน อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ.

ยสฺมึ กิร กปฺเป ทีปงฺกรทสพโล อุทปาทิ, ตสฺมึ อญฺเญปิ ตณฺหงฺกโร, เมธงฺกโร, สรณงฺกโรติ ตโย พุทฺธา อเหสุํ. เตสํ สนฺติเก โพธิสตฺตสฺส พฺยากรณํ นตฺถิ. ตสฺมา เต อิธ น ทสฺสิตา. อฏฺฐกถายํ ปน ตมฺหา กปฺปา อาทิโต ปฏฺฐายุปฺปนฺนุปฺปนฺเน สพฺพพุทฺเธ ทสฺเสตุํ อิทํ วุตฺตํ –

‘‘ตณฺหงฺกโร เมธงฺกโร, อโถปิ สรณงฺกโร;

ทีปงฺกโร จ สมฺพุทฺโธ, โกณฺฑญฺโญ ทฺวิปทุตฺตโม.

‘‘มงฺคโล จ สุมโน จ, เรวโต โสภิโต มุนิ;

อโนมทสฺสี ปทุโม, นารโท ปทุมุตฺตโร.

‘‘สุเมโธ จ สุชาโต จ, ปิยทสฺสี มหายโส;

อตฺถทสฺสี ธมฺมทสฺสี, สิทฺธตฺโถ โลกนายโก.

‘‘ติสฺโส ผุสฺโส จ สมฺพุทฺโธ, วิปสฺสี สิขิ เวสฺสภู;

กกุสนฺโธ โกณาคมโน, กสฺสโป จาปิ นายโก.

‘‘เอเต อเหสุํ สมฺพุทฺธา, วีตราคา สมาหิตา;

สตรํสีว อุปฺปนฺนา, มหาตมวิโนทนา;

ชลิตฺวา อคฺคิกฺขนฺธาว, นิพฺพุตา เต สสาวกา’’ติ. (อป. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทานกถา;

จริยา. อฏฺฐ. นิทานกถา;

ชา. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทานกถา);

เอตฺตาวตา นาติสงฺเขปวิตฺถารวเสน กตาย

มธุรตฺถวิลาสินิยา พุทฺธวํส-อฏฺฐกถาย

ทีปงฺกรพุทฺธวํสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิฏฺฐิโต ปฐโม พุทฺธวํโส.

๔. โกณฺฑญฺญพุทฺธวํสวณฺณนา

ทีปงฺกเร [Pg.160] กิร ภควติ ปรินิพฺพุเต ตสฺส สาสนํ วสฺสสตสหสฺสํ ปวตฺติตฺถ. อถ พุทฺธานุพุทฺธานํ สาวกานํ อนฺตรธาเนน สาสนมฺปิสฺส อนฺตรธายิ. อถสฺส อปรภาเค เอกมสงฺขฺเยยฺยมติกฺกมิตฺวา เอกสฺมึ กปฺเป โกณฺฑญฺโญ นาม สตฺถา อุทปาทิ. โส ปน ภควา โสฬสอสงฺขฺเยยฺยํ กปฺปานญฺจ สตสหสฺสํ ปารมิโย ปูเรตฺวา โพธิญาณํ ปริปาเจตฺวา เวสฺสนฺตรตฺตภาวสทิเส อตฺตภาเว ฐตฺวา ตโต จวิตฺวา ตุสิตปุเร นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา เทวตานํ ปฏิญฺญํ ทตฺวา ตุสิตปุรโต จวิตฺวา รมฺมวตีนคเร สุนนฺทสฺส นาม รญฺโญ กุเล สุชาตาย นาม เทวิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ อคฺคเหสิ. ตสฺสปิ ปฏิสนฺธิกฺขเณ ทีปงฺกรพุทฺธวํเส วุตฺตปฺปการานิ ทฺวตฺตึส ปาฏิหาริยานิ นิพฺพตฺตึสุ. โส เทวตาหิ กตารกฺขสํวิธาโน ทสนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิตฺวา สพฺพสตฺตุตฺตโร อุตฺตราภิมุโข สตฺตปทวีติหาเรน คนฺตฺวา สพฺพา จ ทิสา วิโลเกตฺวา อาสภึ วาจํ นิจฺฉาเรสิ – ‘‘อคฺโคหมสฺมิ โลกสฺส, เชฏฺโฐหมสฺมิ โลกสฺส, เสฏฺโฐหมสฺมิ โลกสฺส, อยมนฺติมา ชาติ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๑; ม. นิ. ๓.๒๐๗).

ตโต กุมารสฺส นามกรณทิวเส นามํ กโรนฺตา ‘‘โกณฺฑญฺโญ’’ติ นามมกํสุ. โส หิ ภควา โกณฺฑญฺญโคตฺโต อโหสิ. ตสฺส กิร ตโย ปาสาทา อเหสุํ – ราม, สุราม, สุภนามกา ปรมรมณียา. เตสุ ตีณิ สตสหสฺสานิ นาฏกิตฺถีนํ นจฺจคีตวาทิตกุสลานํ สพฺพกาลํ ปจฺจุปฏฺฐิตานิ อเหสุํ. ตสฺส รุจิเทวี นาม อคฺคมเหสี อโหสิ. วิชิตเสโน นามสฺส ปุตฺโต อโหสิ. โส ทสวสฺสสหสฺสานิ อคารํ อชฺฌาวสิ.

โส ปน ชิณฺณพฺยาธิมตปพฺพชิเต ทิสฺวา อาชญฺญรเถน นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิตฺวา ทส มาเส ปธานจริยํ จริ. โกณฺฑญฺญกุมารํ ปน ปพฺพชนฺตํ ทส ชนโกฏิโย อนุปพฺพชึสุ. โส เตหิ ปริวุโต ทส มาเส ปธานจริยํ จริตฺวา วิสาขปุณฺณมาย สุนนฺทคาเม สมสหิตฆนปโยธราย ยโสธราย นาม เสฏฺฐิธีตาย ทินฺนํ ปรมมธุรํ มธุปายาสํ ปริภุญฺชิตฺวา ผลปลฺลวงฺกุรสมลงฺกเต สาลวเน ทิวาวิหารํ วีตินาเมตฺวา [Pg.161] สายนฺหสมเย คณํ ปหาย สุนนฺทกาชีวเกน ทินฺนา อฏฺฐ ติณมุฏฺฐิโย คเหตฺวา สาลกลฺยาณิรุกฺขํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปุพฺพทิสาภาคํ โอโลเกตฺวา โพธิรุกฺขํ ปิฏฺฐิโต กตฺวา อฏฺฐปณฺณาสหตฺถวิตฺถตํ ติณสนฺถรํ สนฺถริตฺวา ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา จตุรงฺควีริยํ อธิฏฺฐาย มารพลํ วิธมิตฺวา รตฺติยา ปฐมยาเม ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณํ วิโสเธตฺวา มชฺฌิมยาเม ทิพฺพจกฺขุํ วิโสเธตฺวา ปจฺฉิมยาเม ปจฺจยาการํ สมฺมสิตฺวา อานาปานจตุตฺถชฺฌานโต วุฏฺฐาย ปญฺจสุ ขนฺเธสุ อภินิวิสิตฺวา อุทยพฺพยวเสน สมปญฺญาส ลกฺขณานิ ทิสฺวา ยาว โคตฺรภุญาณํ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา จตฺตาริ มคฺคญาณานิ จตฺตาริ จ ผลญาณานิ จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา จตุโยนิปริจฺเฉทกญาณํ ปญฺจคติปริจฺเฉทกญาณํ ฉ อสาธารณญาณานิ สกเล จ พุทฺธคุเณ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ปริปุณฺณสงฺกปฺโป โพธิมูเล นิสินฺโนว –

‘‘อเนกชาติสํสารํ, สนฺธาวิสฺสํ อนิพฺพิสํ;

คหการํ คเวสนฺโต, ทุกฺขา ชาติ ปุนปฺปุนํ.

‘‘คหการก ทิฏฺโฐสิ, ปุน เคหํ น กาหสิ;

สพฺพา เต ผาสุกา ภคฺคา, คหกูฏํ วิสงฺขตํ;

วิสงฺขารคตํ จิตฺตํ, ตณฺหานํ ขยมชฺฌคา. (ธ. ป. ๑๕๓-๑๕๔);

‘‘อโยฆนหตสฺเสว, ชลโต ชาตเวทโส;

อนุปุพฺพูปสนฺตสฺส, ยถา น ญายเต คติ.

‘‘เอวํ สมฺมา วิมุตฺตานํ, กามพนฺโธฆตารินํ;

ปญฺญาเปตุํ คตี นตฺถิ, ปตฺตานํ อจลํ สุข’’นฺติ. (อุทา. ๘๐) –

เอวํ อุทานํ อุทาเนตฺวา สตฺตสตฺตาหํ โพธิมูเลเยว ผลสมาปตฺติสุเขน วีตินาเมตฺวา อฏฺฐเม สตฺตาเห พฺรหฺมุโน อชฺเฌสนํ ปฏิจฺจ – ‘‘กสฺส นุ โข อหํ ปฐมํ ธมฺมํ เทเสยฺย’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๒๘๔; ๒.๓๔๑; มหาว. ๑๐) อุปธาเรนฺโต อตฺตนา สทฺธึ ปพฺพชิตา ทส ภิกฺขุโกฏิโย อทฺทส. ‘‘อิเม ปน กุลปุตฺตา สมุปจิตกุสลมูลา มํ ปพฺพชนฺตํ อนุปพฺพชิตา มยา สทฺธึ ปธานํ จริตฺวา มํ อุปฏฺฐหึสุ, หนฺทาหํ อิเมสํ สพฺพปฐมํ ธมฺมํ เทเสยฺย’’นฺติ เอวํ อุปธาเรตฺวา – ‘‘อิทานิ ปน เต กตฺถ วสนฺตี’’ติ โอโลเกนฺโต – ‘‘อิโต อฏฺฐารสโยชนิเก [Pg.162] อรุนฺธวตีนคเร เทววเน วิหรนฺตี’’ติ ทิสฺวา – ‘‘เตสํ ธมฺมํ เทเสตุํ คมิสฺสามี’’ติ ปตฺตจีวรมาทาย เสยฺยถาปิ นาม พลวา ปุริโส สมิญฺชิตํ วา พาหํ ปสาเรยฺย, ปสาริตํ วา พาหํ สมิญฺเชยฺย, เอวเมว โพธิมูเล อนฺตรหิโต เทววเน ปาตุรโหสิ.

ตสฺมิญฺจ สมเย ตา ทส ภิกฺขุโกฏิโย อรุนฺธวตีนครํ อุปนิสฺสาย เทววเน วิหรนฺติ. เต ปน ภิกฺขู ทสพลํ ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ปสนฺนมานสา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา, ภควโต ปตฺตจีวรํ ปฏิคฺคเหตฺวา, พุทฺธาสนํ ปญฺญาเปตฺวา, สตฺถุ คารวํ กตฺวา, ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา, ปริวาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. ตตฺร โกณฺฑญฺโญ ทสพโล มุนิคณปริวุโต พุทฺธาสเน นิสินฺโน ติทสคณปริวุโต ทสสตนยโน วิย วิมลคคนตลคโต สรทสมยรชนิกโร วิย ตาราคณปริวุโต ปุณฺณจนฺโท วิย วิโรจิตฺถ. อถ สตฺถา เตสํ สพฺพพุทฺธนิเสวิตํ อนุตฺตรํ ติปริวฏฺฏํ ทฺวาทสาการํ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺตนฺตํ กเถตฺวา ทสภิกฺขุโกฏิปฺปมุขา สตสหสฺสเทวมนุสฺสโกฏิโย ธมฺมามตํ ปาเยสิ. เตน วุตฺตํ –

๑.

‘‘ทีปงฺกรสฺส อปเรน, โกณฺฑญฺโญ นาม นายโก;

อนนฺตเตโช อมิตยโส, อปฺปเมยฺโย ทุราสโท.

๒.

‘‘ธรณูปโม ขมเนน, สีเลน สาครูปโม;

สมาธินา เมรูปโม, ญาเณน คคนูปโม.

๓.

‘‘อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺค-มคฺคสจฺจปฺปกาสนํ;

ปกาเสสิ สทา พุทฺโธ หิตาย สพฺพปาณินํ.

๔.

‘‘ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตนฺเต, โกณฺฑญฺเญ โลกนายเก;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐมาภิสมโย อหู’’ติ.

ตตฺถ ทีปงฺกรสฺส อปเรนาติ ทีปงฺกรสฺส สตฺถุโน อปรภาเคติ อตฺโถ. โกณฺฑญฺโญ นามาติ อตฺตโน โคตฺตวเสน สมธิคตนามเธยฺโย. นายโกติ วินายโก. อนนฺตเตโชติ อตฺตโน สีลคุณญาณปุญฺญเตเชน อนนฺตเตโช. เหฏฺฐโต อวีจิ อุปริ ภวคฺคํ ติริยโต อนนฺตา โลกธาตุโย เอตฺถนฺตเร เอกปุคฺคโลปิ ตสฺส [Pg.163] มุขํ โอโลเกตฺวา ฐาตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อนนฺตเตโช’’ติ. อมิตยโสติ อนนฺตปริวาโร. ตสฺส หิ ภควโต วสฺสสตสหสฺสานิ ยาว ปรินิพฺพานสมยํ เอตฺถนฺตเร ภิกฺขุปริสาย คณนปริจฺเฉโท นาม นาโหสิ. ตสฺมา ‘‘อมิตยโส’’ติ วุจฺจติ. อมิตคุณกิตฺติปิ ‘‘อมิตยโส’’ติ วุจฺจติ. อปฺปเมยฺโยติ คุณคณปริมาณวเสน นปฺปเมยฺโยติ อปฺปเมยฺโย. ยถาห –

‘‘พุทฺโธปิ พุทฺธสฺส ภเณยฺย วณฺณํ, กปฺปมฺปิ เจ อญฺญมภาสมาโน;

ขีเยถ กปฺโป จิรทีฆมนฺตเร, วณฺโณ น ขีเยถ ตถาคตสฺสา’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๐๔;

๓.๑๔๑;

ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔๒๕;

อุทา. อฏฺฐ. ๕๓;

จริยา. อฏฺฐ. นิทานกถา);

ตสฺมา อปฺปเมยฺยคุณคณตฺตา ‘‘อปฺปเมยฺโย’’ติ วุจฺจติ. ทุราสโทติ ทุรุปสงฺกมนีโย, อาสชฺช ฆฏฺเฏตฺวา อุปสงฺกมิตุมสกฺกุเณยฺยภาวโต ทุราสโท, ทุรภิภวนีโยติ อตฺโถ.

ธรณูปโมติ ธรณีสโม. ขมเนนาติ ขนฺติยา, จตุนหุตาธิกทฺวิโยชนสตสหสฺสพหลา มหาปถวี วิย ปกติวาเตน ลาภาลาภอิฏฺฐานิฏฺฐาทีหิ อกมฺปนภาวโต ‘‘ธรณูปโม’’ติ วุจฺจติ. สีเลน สาครูปโมติ สีลสํวเรน เวลานาติกฺกมนภาเวน สาครสโม. ‘‘มหาสมุทฺโท, ภิกฺขเว, ฐิตธมฺโม เวลํ นาติวตฺตตี’’ติ (อ. นิ. ๘.๑๙; จูฬว. ๓๘๔; มิ. ป. ๖.๒.๑๐) หิ วุตฺตํ.

สมาธินา เมรูปโมติ สมาธิปฏิปกฺขภูตธมฺมชนิตกมฺปาภาวโต เมรุนา คิริวเรน สโม, สทิโสติ อตฺโถ. เมรุคิริวโร วิย ถิรตรสรีโรติ วา. ญาเณน คคนูปโมติ เอตฺถ ภควโต ญาณสฺส อนนฺตภาเวน อนนฺตากาเสน อุปมา กตา. จตฺตาริ อนนฺตานิ วุตฺตานิ ภควตา. ยถาห –

‘‘สตฺตกาโย จ อากาโส, จกฺกวาฬา จนนฺตกา;

พุทฺธญาณํ อปฺปเมยฺยํ, น สกฺกา เอเต วิชานิตุ’’นฺติ. (พุ. วํ. ๑.๖๔);

ตสฺมา อนนฺตสฺส ญาณสฺส อนนฺเตน อากาเสน อุปมา กตาติ.

อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคมคฺคสจฺจปฺปกาสนนฺติ [Pg.164] เอเตสํ อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคมคฺคสจฺจานํ คหเณน สติปฏฺฐานสมฺมปฺปธานิทฺธิปาทาปิ คหิตาว โหนฺติ. ตสฺมา อินฺทฺริยาทีนํ จตุสงฺเขปานํ วเสน สตฺตตฺตึสโพธิปกฺขิยธมฺมานํ ปกาสนธมฺมํ ปกาเสสิ, เทเสสีติ อตฺโถ. หิตายาติ หิตตฺถํ. ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตนฺเตติ เทสนาญาเณ ปวตฺติยมาเน.

ตโต อปรภาเค มหามงฺคลสมาคเม ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ เทวตาโย สุขุเม อตฺตภาเว มาเปตฺวา อิมสฺมิญฺเญว จกฺกวาเฬ สนฺนิปตึสุ. ตตฺถ กิร อญฺญตโร เทวปุตฺโต โกณฺฑญฺญทสพลํ มงฺคลปญฺหํ ปุจฺฉิ. ตสฺส ภควา มงฺคลานิ กเถสิ. ตตฺถ นวุติโกฏิสหสฺสานิ อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. โสตาปนฺนาทีนํ คณนปริจฺเฉโท นาม นาโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๕.

‘‘ตโต ปรมฺปิ เทเสนฺเต, นรมรูนํ สมาคเม;

นวุติโกฏิสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหู’’ติ.

ตตฺถ ตโต ปรมฺปีติ ตโต อปรภาเคปิ. เทเสนฺเตติ ภควติ ธมฺมํ เทเสนฺเต. นรมรูนนฺติ นรานญฺเจว อมรานญฺจ, ยทา ปน ภควา คคนตเล ติตฺถิยมานมทฺทนํ ยมกปาฏิหาริยํ กโรนฺโต ธมฺมํ เทเสสิ ตทา อสีติโกฏิสหสฺสานิ อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. ตีสุ ผเลสุ ปติฏฺฐิตา คณนปถํ วีติวตฺตา. เตน วุตฺตํ –

๖.

‘‘ติตฺถิเย อภิมทฺทนฺโต, ยทา ธมฺมมเทสยิ;

อสีติโกฏิสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหู’’ติ.

ตตฺถ ตทา-สทฺทํ อาเนตฺวา อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ยทา ภควา ธมฺมํ เทเสสิ, ตทา อสีติโกฏิสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อหูติ.

โกณฺฑญฺโญ กิร สตฺถา อภิสมฺโพธึ ปตฺวา ปฐมวสฺสํ จนฺทวตีนครํ อุปนิสฺสาย จนฺทาราเม วิหาสิ. ตตฺถ สุจินฺธรสฺส นาม พฺราหฺมณมหาสาลสฺส ปุตฺโต ภทฺทมาณโว นาม ยโสธรพฺราหฺมณสฺส ปุตฺโต สุภทฺทมาณโว จ โกณฺฑญฺญสฺส พุทฺธสฺส สมฺมุขา ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ปสนฺนมานสา ทสหิ มาณวกสหสฺเสหิ สทฺธึ ตสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ.

อถ [Pg.165] โกณฺฑญฺโญ สตฺถา เชฏฺฐมาสปุณฺณมาย สุภทฺทตฺเถรปฺปมุเขน โกฏิสตสหสฺเสน ปริวุโต ปาติโมกฺขมุทฺทิสิ, โส ปฐโม สนฺนิปาโต อโหสิ. ตโต อปรภาเค โกณฺฑญฺญสตฺถุโน ปุตฺเต วิชิตเสเน นาม อรหตฺตํ ปตฺเต ตํปมุขสฺส โกฏิสหสฺสสฺส มชฺเฌ ภควา ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ, โส ทุติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. อถาปเรน สมเยน ทสพโล ชนปทจาริกํ จรนฺโต อุเทนราชานํ นาม นวุติโกฏิชนปริวารํ ปพฺพาเชสิ สทฺธึ ตาย ปริสาย. ตสฺมึ ปน อรหตฺตํ ปตฺเต ตํปมุเขหิ นวุติยา อรหนฺตโกฏีหิ ภควา ปริวุโต ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ, โส ตติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๗.

‘‘สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, โกณฺฑญฺญสฺส มเหสิโน;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

๘.

‘‘โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม;

ทุติโย โกฏิสหสฺสานํ, ตติโย นวุติโกฏิน’’นฺติ.

ตทา กิร อมฺหากํ โพธิสตฺโต วิชิตาวี นาม จกฺกวตฺตี หุตฺวา จนฺทวตีนคเร ปฏิวสติ. โส กิร อเนกนรวรปริวุโต สลิลนิธินิวสนํ สเมรุยุคนฺธรํ อปริมิตวสุธรํ วสุนฺธรํ อทณฺเฑน อสตฺเถน ธมฺเมน ปริปาเลติ. อถ โกณฺฑญฺโญ พุทฺโธปิ โกฏิสตสหสฺสขีณาสวปริวุโต ชนปทจาริกํ จรมาโน อนุปุพฺเพน จนฺทวตีนครํ สมฺปาปุณิ.

โส วิชิตาวี กิร ราชา – ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ กิร อมฺหากํ นครํ อนุปฺปตฺโต’’ติ สุตฺวา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ภควโต วสนฏฺฐานํ สํวิทหิตฺวา สฺวาตนาย สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน นิมนฺเตตฺวา ปุนทิวเส ภตฺตวิธึ สุฏฺฐุ ปฏิยาเทตฺวา โกฏิสตสหสฺสสงฺขสฺส พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ อทาสิ. โพธิสตฺโต ภควนฺตํ โภเชตฺวา อนุโมทนาวสาเน – ‘‘ภนฺเต, เตมาสํ มหาชนสงฺคหํ กโรนฺโต อิเธว วสถา’’ติ ยาจิตฺวา ตโย มาเส นิรนฺตรํ พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส อสทิสมหาทานํ อทาสิ.

อถ สตฺถา โพธิสตฺตํ – ‘‘อนาคเต โคตโม นาม พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ พฺยากริตฺวา ธมฺมมสฺส เทเสสิ. โส สตฺถุ ธมฺมกถํ สุตฺวา [Pg.166] รชฺชํ นิยฺยาเตตฺวา ปพฺพชิตฺวา ตีณิ ปิฏกานิ อุคฺคเหตฺวา อฏฺฐ สมาปตฺติโย ปญฺจ จ อภิญฺญาโย อุปฺปาเทตฺวา อปริหีนชฺฌาโน พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติ. เตน วุตฺตํ –

๙.

‘‘อหํ เตน สมเยน, วิชิตาวี นาม ขตฺติโย;

สมุทฺทํ อนฺตมนฺเตน, อิสฺสริยํ วตฺตยามหํ.

๑๐.

‘‘โกฏิสตสหสฺสานํ, วิมลานํ มเหสินํ;

สห โลกคฺคนาเถน, ปรมนฺเนน ตปฺปยึ.

๑๑.

‘‘โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, โกณฺฑญฺโญ โลกนายโก;

อปริเมยฺยิโต กปฺเป, พุทฺโธ โลเก ภวิสฺสติ.

๑๒.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน, กตฺวา ทุกฺกรการิกํ;

อสฺสตฺถมูเล สมฺพุทฺโธ, พุชฺฌิสฺสติ มหายโส.

๑๓.

‘‘อิมสฺส ชนิกา มาตา, มายา นาม ภวิสฺสติ;

ปิตา สุทฺโธทโน นาม, อยํ เหสฺสติ โคตโม.

๑๔.

‘‘โกลิโต อุปติสฺโส จ, อคฺคา เหสฺสนฺติ สาวกา;

อานนฺโท นามุปฏฺฐาโก, อุปฏฺฐิสฺสติ ตํ ชินํ.

๑๕.

‘‘เขมา อุปฺปลวณฺณา จ, อคฺคา เหสฺสนฺติ สาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, อสฺสตฺโถติ ปวุจฺจติ.

๑๖.

‘‘จิตฺโต จ หตฺถาฬวโก, อคฺคา เหสฺสนฺตุปฏฺฐกา;

นนฺทมาตา จ อุตฺตรา, อคฺคา เหสฺสนฺตุปฏฺฐิกา;

อายุ วสฺสสตํ ตสฺส, โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

๑๗.

‘‘อิทํ สุตฺวาน วจนํ, อสมสฺส มเหสิโน;

อาโมทิตา นรมรู, พุทฺธพีชํ กิร อยํ.

๑๘.

‘‘อุกฺกุฏฺฐิสทฺทา วตฺตนฺติ, อปฺโผเฏนฺติ หสนฺติ จ;

กตญฺชลี นมสฺสนฺติ, ทสสหสฺสิเทวตา.

๑๙.

‘‘ยทิมสฺส [Pg.167] โลกนาถสฺส, วิรชฺฌิสฺสาม สาสนํ;

อนาคตมฺหิ อทฺธาเน, เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ.

๒๐.

‘‘ยถา มนุสฺสา นทึ ตรนฺตา, ปฏิติตฺถํ วิรชฺฌิย;

เหฏฺฐาติตฺเถ คเหตฺวาน, อุตฺตรนฺติ มหานทึ.

๒๑.

‘‘เอวเมว มยํ สพฺเพ, ยทิ มุญฺจามิมํ ชินํ;

อนาคตมฺหิ อทฺธาเน, เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ.

๒๒.

‘‘ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

ตเมว อตฺถํ สาเธนฺโต, มหารชฺชํ ชิเน อทํ;

มหารชฺชํ ททิตฺวาน, ปพฺพชึ ตสฺส สนฺติเก.

๒๓.

‘‘สุตฺตนฺตํ วินยํ จาปิ, นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ;

สพฺพํ ปริยาปุณิตฺวาน, โสภยึ ชินสาสนํ.

๒๔.

‘‘ตตฺถปฺปมตฺโต วิหรนฺโต, นิสชฺชฏฺฐานจงฺกเม;

อภิญฺญาปารมึ คนฺตฺวา, พฺรหฺมโลกมคญฺฉห’’นฺติ.

ตตฺถ อหํ เตน สมเยนาติ อหํ ตสฺมึ สมเย. วิชิตาวี นามาติ เอวํนามโก จกฺกวตฺติราชา อโหสึ. สมุทฺทํ อนฺตมนฺเตนาติ เอตฺถ จกฺกวาฬปพฺพตํ สีมํ มริยาทํ กตฺวา ฐิตํ สมุทฺทํ อนฺตํ กตฺวา อิสฺสริยํ วตฺตยามีติ อตฺโถ. เอตฺตาวตา น ปากฏํ โหติ.

ราชา กิร จกฺกวตฺตี จกฺกรตนานุภาเวน วามปสฺเสน สิเนรุํ กตฺวา สมุทฺทสฺส อุปริภาเคน อฏฺฐโยชนสหสฺสปฺปมาณํ ปุพฺพวิเทหํ คจฺฉติ. ตตฺถ ราชา จกฺกวตฺตี – ‘‘ปาโณ น หนฺตพฺโพ, อทินฺนํ นาทาตพฺพํ, กาเมสุมิจฺฉา น จริตพฺพา, มุสา น ภาสิตพฺพา, มชฺชํ น ปาตพฺพํ, ยถาภุตฺตญฺจ ภุญฺชถา’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๔๔; ๓.๘๕; ม. นิ. ๓.๒๕๗) โอวาทํ เทติ. เอวํ โอวาเท ทินฺเน ตํ จกฺกรตนํ เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ปุรตฺถิมํ สมุทฺทํ อชฺโฌคาหติ. ยถา ยถา จ ตํ อชฺโฌคาหติ, ตถา ตถา สํขิตฺตอูมิวิปฺผารํ หุตฺวา โอคจฺฉมานํ มหาสมุทฺทสลิลํ โยชนมตฺตํ โอคฺคนฺตฺวา อนฺโตสมุทฺทํ อุโภสุ ปสฺเสสุ เวฬุริยมณิภิตฺติ วิย ปรมทสฺสนียํ หุตฺวา ติฏฺฐติ, เอวํ ปุรตฺถิมสาครปริยนฺตํ คนฺตฺวา ตํ จกฺกรตนํ ปฏินิวตฺตติ. ปฏินิวตฺตมาเน จ ตสฺมึ สา [Pg.168] ปริสา อคฺคโต โหติ, มชฺเฌ ราชา จกฺกวตฺตี อนฺเต จกฺกรตนํ โหติ. ตมฺปิ ชลํ ชลนฺเตน วิโยคํ อสหมานมิว เนมิมณฺฑลปริยนฺตํ อภิหนนฺตเมว ตีรมุปคจฺฉติ.

เอวํ ราชา จกฺกวตฺตี ปุรตฺถิมสมุทฺทปริยนฺตํ ปุพฺพวิเทหํ อภิวิชินิตฺวา ทกฺขิณสมุทฺทปริยนฺตํ ชมฺพุทีปํ วิเชตุกาโม จกฺกรตนเทสิเตน มคฺเคน ทกฺขิณสมุทฺทาภิมุโข คจฺฉติ. ตํ ทสสหสฺสโยชนปฺปมาณํ ชมฺพุทีปํ อภิวิชินิตฺวา ทกฺขิณสมุทฺทโต ปจฺจุตฺตริตฺวา สตฺตโยชนสหสฺสปฺปมาณํ อปรโคยานํ วิเชตุํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว คนฺตฺวา ตมฺปิ สาครปริยนฺตํ อภิวิชินิตฺวา ปจฺฉิมสมุทฺทโตปิ อุตฺตริตฺวา อฏฺฐโยชนสหสฺสปฺปมาณํ อุตฺตรกุรุํ วิเชตุํ ตเถว คนฺตฺวา ตํ สมุทฺทปริยนฺตํ กตฺวา ตเถว อภิวิชิย อุตฺตรสมุทฺทโตปิ ปจฺจุตฺตรติ. เอตฺตาวตา รญฺญา จกฺกวตฺตินา สาครปริยนฺตาย ปถวิยา อิสฺสริยํ อธิคตํ โหติ. เตน วุตฺตํ สมุทฺทํ อนฺตมนฺเตน, อิสฺสริยํ วตฺตยามห’’นฺติ.

โกฏิสตสหสฺสานนฺติ โกฏิสตสหสฺสานิ. อยเมว วา ปาโฐ. วิมลานนฺติ ขีณาสวานํ. สห โลกคฺคนาเถนาติ สทฺธึ ทสพเลน โกฏิสตสหสฺสานนฺติ อตฺโถ. ปรมนฺเนนาติ ปณีเตน อนฺเนน. ตปฺปยินฺติ ตปฺเปสึ. อปริเมยฺยิโต กปฺเปติ อิโต ปฏฺฐาย สตสหสฺสกปฺปาธิกานิ ตีณิ อสงฺขฺเยยฺยานิ อติกฺกมิตฺวา เอกสฺมึ ภทฺทกปฺเปติ อตฺโถ.

ปธานนฺติ วีริยํ. ตเมว อตฺถํ สาเธนฺโตติ ตเมว พุทฺธการกมตฺถํ ทานปารมึ ปูเรนฺโต สาเธนฺโต นิปฺผาเทนฺโตติ อตฺโถ. มหารชฺชนฺติ จกฺกวตฺติรชฺชํ. ชิเนติ ภควติ, สมฺปทานตฺเถ วา ภุมฺมํ ทฏฺฐพฺพํ. อทนฺติ อทาสึ. เอวมตฺถํ สาเธนฺโตติ อิมินา สมฺพนฺโธ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘มหารชฺชํ ชิเน ททิ’’นฺติ ปฐนฺติ เกจิ. ททิตฺวานาติ จชิตฺวา. สุตฺตนฺตนฺติ สุตฺตนฺตปิฏกํ. วินยนฺติ วินยปิฏกํ. นวงฺคนฺติ สุตฺตเคยฺยาทินวงฺคํ. โสภยึ ชินสาสนนฺติ อาคมาธิคเมหิ โลกิเยหิ สมลงฺกรึ. ตตฺถาติ ตสฺส ภควโต สาสเน. อปฺปมตฺโตติ สติสมฺปนฺโน. พฺรหฺมโลกมคญฺฉหนฺติ พฺรหฺมโลกํ อคญฺฉึ อหํ.

อิมสฺส ปน โกณฺฑญฺญพุทฺธสฺส รมฺมวตี นาม นครํ อโหสิ, สุนนฺโท นาม ราชา ปิตา, สุชาตา นาม เทวี มาตา, ภทฺโท จ สุภทฺโท จ ทฺเว [Pg.169] อคฺคสาวกา, อนุรุทฺโธ นามุปฏฺฐาโก, ติสฺสา จ อุปติสฺสา จ ทฺเว อคฺคสาวิกา, สาลกลฺยาณิรุกฺโข โพธิ, อฏฺฐาสีติหตฺถุพฺเพธํ สรีรํ, วสฺสสตสหสฺสานิ อายุปฺปมาณํ อโหสิ, ตสฺส รุจิเทวี นาม อคฺคมเหสี อโหสิ, วิชิตเสโน นามสฺส ปุตฺโต, จนฺโท นามุปฏฺฐาโก ราชา. จนฺทาราเม กิร วสีติ. เตน วุตฺตํ –

๒๕.

‘‘นครํ รมฺมวตี นาม, สุนนฺโท นาม ขตฺติโย;

สุชาตา นาม ชนิกา, โกณฺฑญฺญสฺส มเหสิโน.

๓๐.

‘‘ภทฺโท เจว สุภทฺโท จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

อนุรุทฺโธ นามุปฏฺฐาโก, โกณฺฑญฺญสฺส มเหสิโน.

๓๑.

‘‘ติสฺสา จ อุปติสฺสา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

สาลกลฺยาณิโก โพธิ, โกณฺฑญฺญสฺส มเหสิโน.

๓๓.

‘‘โส อฏฺฐาสีติ หตฺถานิ, อจฺจุคฺคโต มหามุนิ;

โสภเต อุฬุราชาว, สูริโย มชฺฌนฺหิเก ยถา.

๓๔.

‘‘วสฺสสตสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

๓๕.

‘‘ขีณาสเวหิ วิมเลหิ, วิจิตฺตา อาสิ เมทนี;

ยถา หิ คคนมุฬูภิ, เอวํ โส อุปโสภถ.

๓๖.

‘‘เตปิ นาคา อปฺปเมยฺยา, อสงฺโขภา ทุราสทา;

วิชฺชุปาตํว ทสฺเสตฺวา, นิพฺพุตา เต มหายสา.

๓๗.

‘‘สา จ อตุลิยา ชินสฺส อิทฺธิ, ญาณปริภาวิโต จ สมาธิ;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา’’ติ.

ตตฺถ สาลกลฺยาณิโกติ สาลกลฺยาณิรุกฺโข, โส พุทฺธกาเล เจว จกฺกวตฺติกาเล จ นิพฺพตฺตติ, นาญฺญทา. โส เอกาเหเนว อุฏฺฐาติ กิร. ขีณาสเวหิ วิมเลหิ, วิจิตฺตา อาสิ เมทนีติ อยํ เมทนี ขีณาสเวหิ เอกกาสาวปชฺโชตา วิจิตฺตา ปรมทสฺสนียา อโหสิ. ยถา หีติ โอปมฺมตฺเถ นิปาโต. อุฬูภีติ นกฺขตฺเตหิ, ตาราคเณหิ [Pg.170] คคนตลํ วิย ขีณาสเวหิ วิจิตฺตา อยํ เมทนี โสภิตฺถาติ อตฺโถ.

อสงฺโขภาติ อฏฺฐหิ โลกธมฺเมหิ อกฺโขภา อวิการา. วิชฺชุปาตํว ทสฺเสตฺวาติ วิชฺชุปาตํ วิย ทสฺสยิตฺวา, ‘‘วิชฺชุปฺปาตํวา’’ติปิ ปาโฐ. โกณฺฑญฺญพุทฺธสฺส กิร กาเล ปรินิพฺพายมานา ภิกฺขู สตฺตตาลปฺปมาณมากาสมพฺภุคฺคนฺตฺวา อสิตชลธรวิวรคตา วิชฺชุลตา วิย สมนฺตโต วิชฺโชตมานา เตโชธาตุํ สมาปชฺชิตฺวา นิรุปาทานา ทหนา วิย ปรินิพฺพายึสุ. เตน วุตฺตํ ‘‘วิชฺชุปาตํว ทสฺเสตฺวา’’ติ. อตุลิยาติ อตุลฺยา อสทิสา. ญาณปริภาวิโตติ ญาเณน วฑฺฒิโต. เสสคาถา เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานา เอวาติ.

‘‘โกณฺฑญฺโญ นาม สมฺพุทฺโธ, จนฺทาราเม มโนรเม;

นิพฺพายิ เจติโย ตสฺส, สตฺตโยชนิโก กโต.

‘‘น เหว ธาตุโย ตสฺส, สตฺถุโน, วิกิรึสุ ตา;

ฐิตา เอกฆนา หุตฺวา, สุวณฺณปฏิมา วิย’’.

สกลชมฺพุทีปวาสิโน มนุสฺสา สมาคนฺตฺวา สตฺตโยชนิกํ สตฺตรตนมยํ หริตาลมโนสิลาย มตฺติกากิจฺจํ เตลสปฺปีหิ อุทกกิจฺจํ กตฺวา นิฏฺฐาเปสุนฺติ.

โกณฺฑญฺญพุทฺธวํสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิฏฺฐิโต ทุติโย พุทฺธวํโส.

๕. มงฺคลพุทฺธวํสวณฺณนา

โกณฺฑญฺเญ กิร สตฺถริ ปรินิพฺพุเต ตสฺส สาสนํ วสฺสสตสหสฺสํ ปวตฺติตฺถ. พุทฺธานุพุทฺธานํ สาวกานํ อนฺตรธาเนน สาสนมสฺส อนฺตรธายิ. โกณฺฑญฺญสฺส ปน อปรภาเค เอกมสงฺขฺเยยฺยมติกฺกมิตฺวา เอกสฺมึเยว กปฺเป จตฺตาโร พุทฺธา นิพฺพตฺตึสุ มงฺคโล, สุมโน, เรวโต, โสภิโตติ. ตตฺถ มงฺคโล ปน โลกนายโก กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ โสฬส อสงฺขฺเยยฺยานิ ปารมิโย ปูเรตฺวา ตุสิตปุเร นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา ปญฺจสุ ปุพฺพนิมิตฺเตสุ อุปฺปนฺเนสุ พุทฺธโกลาหลํ นาม [Pg.171] อุทปาทิ, ตทา ทสสหสฺสจกฺกวาเฬ เทวตาโย เอกสฺมึ จกฺกวาเฬ สนฺนิปติตฺวา อายาจนฺติ –

‘‘กาโล โข เต มหาวีร, อุปฺปชฺช มาตุกุจฺฉิยํ;

สเทวกํ ตารยนฺโต, พุชฺฌสฺสุ อมตํ ปท’’นฺติ. (พุ. วํ. ๑.๖๗);

เอวํ เทเวหิ อายาจิโต กตปญฺจวิโลกโน ตุสิตา กายา จวิตฺวา สพฺพนครุตฺตเม อุตฺตรนคเร อนุตฺตรสฺส อุตฺตรสฺส นาม รญฺโญ กุเล อุตฺตราย นาม เทวิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. ตทา อเนกานิ ปาฏิหาริยานิ ปาตุรหุํ. ตานิ ทีปงฺกรพุทฺธวํเส วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ. ตสฺสา อุตฺตราย กิร มหาเทวิยา กุจฺฉิสฺมึ สพฺพโลกมงฺคลสฺส มงฺคลสฺส มหาสตฺตสฺส ปฏิสนฺธิคฺคหณโต ปฏฺฐาย สรีรปฺปภา รตฺตินฺทิวํ อสีติหตฺถปฺปมาณํ ปเทสํ ผริตฺวา จนฺทาโลกสูริยาโลเกหิ อนภิภวนียา หุตฺวา อฏฺฐาสิ. สา จ อญฺเญนาโลเกน วินา อตฺตโน สรีรปฺปภาสมุทเยเนว อนฺธการํ วิธมิตฺวา อฏฺฐสฏฺฐิยา ธาตีหิ ปริจาริยมานา วิจรติ.

สา กิร เทวตาหิ กตารกฺขา ทสนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน ปรมสุรภิกุสุมผลธรสาขาวิฏเป กมลกุวลยสมลงฺกเต รุรุ-สีห-พฺยคฺฆ-คช-ควย-มหึสปสทวิวิธมิคคณวิจริเต ปรมรมณีเย อุตฺตรมธุรุยฺยาเน นาม มงฺคลุยฺยาเน มงฺคลมหาปุริสํ วิชายิ. โส ชาตมตฺโตว มหาสตฺโต สพฺพา ทิสา วิโลเกตฺวา อุตฺตราภิมุโข สตฺตปทวีติหาเรน คนฺตฺวา อาสภึ วาจํ นิจฺฉาเรสิ. ตสฺมิญฺจ ขเณ สกลทสสหสฺสิโลกธาตูสุ เทวตา ทิสฺสมานสรีรา ทิพฺพมาลาทีหิ สมลงฺกตคตฺตา ตตฺถ ตตฺถ ฐตฺวา ชยมงฺคลถุติวจนานิ สมฺปวตฺเตสุํ. ปาฏิหาริยานิ วุตฺตนยาเนว. นามคฺคหณทิวเส ปนสฺส ลกฺขณปาฐกา สพฺพมงฺคลสมฺปตฺติยา ชาโตติ ‘‘มงฺคลกุมาโร’’ ตฺเวว นามํ กรึสุ.

ตสฺส กิร ยสวา รุจิมา สิริมาติ ตโย ปาสาทา อเหสุํ. ยสวตีเทวิปฺปมุขานิ ตึสนาฏกิตฺถิสหสฺสานิ อเหสุํ. ตตฺถ มหาสตฺโต นววสฺสสหสฺสานิ ทิพฺพสุขสทิสํ สุขํ อนุภวิตฺวา ยสวติยา อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิสฺมึ สีลวํ นาม ปุตฺตํ ลภิตฺวา จตฺตาริ นิมิตฺตานิ ทิสฺวา อลงฺกตํ ปณฺฑรํ นาม สุนฺทรตุรงฺควรมารุยฺห มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิตฺวา [Pg.172] ปพฺพชิ. ตํ ปน ปพฺพชนฺตํ ติสฺโส มนุสฺสโกฏิโย อนุปพฺพชึสุ. เตหิ ปริวุโต มหาปุริโส อฏฺฐ มาเส ปธานจริยมจริ.

ตโต วิสาขปุณฺณมาย อุตฺตรคาเม อุตฺตรเสฏฺฐิโน ธีตาย อุตฺตราย นาม ทินฺนํ ปกฺขิตฺตทิพฺโพชํ มธุปายาสํ ปริภุญฺชิตฺวา สุรภิกุสุมาลงฺกเต นีโลภาเส มโนรเม สาลวเน ทิวาวิหารํ วีตินาเมตฺวา อุตฺตเรน นาม อาชีวเกน ทินฺนา อฏฺฐ ติณมุฏฺฐิโย คเหตฺวา อสิตญฺชนคิริสงฺกาสํ อกฺกนฺตวรกนกชาลกูฏํว สีตจฺฉายํ วิวิธมิคคณสมฺปาตวิรหิตํ มนฺทมาลุเตริตาย ฆนสาขาย สมลงฺกตํ นจฺจนฺตมิว ปีติยา วิโรจมานํ นาคโพธึ อุปสงฺกมิตฺวา มตฺตวรนาคคามี นาคโพธึ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปุพฺพุตฺตรปสฺเส ฐตฺวา อฏฺฐปณฺณาสหตฺถวิตฺถตํ ติณสนฺถรํ สนฺถริตฺวา ตตฺถ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา จตุรงฺคสมนฺนาคตํ วีริยํ อธิฏฺฐหิตฺวา สพลํ มารพลํ วิทฺธํเสตฺวา ปุพฺเพนิวาสทิพฺพจกฺขุญาณานิ ปฏิลภิตฺวา ปจฺจยาการสมฺมสนํ กตฺวา ขนฺเธสุ อนิจฺจาทิวเสน อภินิวิสิตฺวา อนุกฺกเมน อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ ปตฺวา –

‘‘อเนกชาติสํสารํ, สนฺธาวิสฺสํ อนิพฺพิสํ;

คหการํ คเวสนฺโต, ทุกฺขา ชาติ ปุนปฺปุนํ.

‘‘คหการก ทิฏฺโฐสิ, ปุน เคหํ น กาหสิ;

สพฺพา เต ผาสุกา ภคฺคา, คหกูฏํ วิสงฺขตํ;

วิสงฺขารคตํ จิตฺตํ, ตณฺหานํ ขยมชฺฌคา’’ติ. (ธ. ป. ๑๕๓-๑๕๔) –

อุทานํ อุทาเนสิ.

มงฺคลสฺส ปน สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส อญฺเญหิ พุทฺเธหิ อธิกตรา สรีรปฺปภา อโหสิ. ยถา ปน อญฺเญสํ สมฺมาสมฺพุทฺธานํ สมนฺตา อสีติหตฺถปฺปมาณา วา พฺยามปฺปมาณา วา สรีรปฺปภา อโหสิ, น เอวํ ตสฺส. ตสฺส ปน ภควโต สรีรปฺปภา นิจฺจกาลํ ทสสหสฺสิโลกธาตุํ ผริตฺวา อฏฺฐาสิ. ตรุคิริฆรปาการฆฏกวาฏาทโย สุวณฺณปฏฺฏปริโยนทฺธา วิย อเหสุํ. นวุติวสฺสสตสหสฺสานิ อายุ ตสฺส อโหสิ. เอตฺตกํ กาลํ จนฺทสูริยตารกาทีนํ ปภา นตฺถิ. รตฺตินฺทิวปริจฺเฉโท น ปญฺญายิตฺถ. ทิวา สูริยาโลเกน วิย สตฺตา นิจฺจํ พุทฺธาโลเกเนว สพฺพกมฺมานิ [Pg.173] กโรนฺตา วิจรึสุ. สายํ ปุปฺผนกกุสุมานํ ปาโต จ รวนกสกุณาทีนญฺจ วเสน โลโก รตฺตินฺทิวปริจฺเฉทํ สลฺลกฺเขสิ.

กึ ปน อญฺเญสํ พุทฺธานํ อยมานุภาโว นตฺถีติ? โน นตฺถิ. เตปิ หิ อากงฺขมานา ทสสหสฺสิโลกธาตุํ ตโต วา ภิยฺโย อาภาย ผเรยฺยุํ. มงฺคลสฺส ปน ภควโต ปุพฺพปตฺถนาวเสน อญฺเญสํ พฺยามปฺปภา วิย สรีรปฺปภา นิจฺจเมว ทสสหสฺสิโลกธาตุํ ผริตฺวา อฏฺฐาสิ. โส กิร โพธิสตฺตกาเล เวสฺสนฺตรตฺตภาวสทิเส อตฺตภาเว สปุตฺตทาโร วงฺกปพฺพตสทิเส ปพฺพเต วสิ. อเถโก สพฺพชนวิเหฐโก ขรทาฐิโก นาม มนุสฺสภกฺโข มเหสกฺโข ยกฺโข มหาปุริสสฺส ทานชฺฌาสยตํ สุตฺวา พฺราหฺมณวณฺเณน อุปสงฺกมิตฺวา มหาสตฺตํ ทฺเว ทารเก ยาจิ. มหาสตฺโต ‘‘ททามิ พฺราหฺมณสฺส ปุตฺตเก’’ติ หฏฺฐปหฏฺโฐ อุทกปริยนฺตํ ปถวึ กมฺเปนฺโต ทฺเว ทารเก อทาสิ. อถ โข ยกฺโข ตสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว มหาปุริสสฺส ตํ พฺราหฺมณวณฺณํ ปหาย อนลชาลปิงฺคลวิรูปนยโน วิสมวิรูปกุฏิลภีมทาโฐ จิปิฏกวิรูปนาโส กปิลผรุสทีฆเกโส นวทฑฺฒตาลกฺขนฺธสทิสกาโย หุตฺวา เต ทารเก มุฬาลกลาปํ วิย คเหตฺวา ขาทิ. มหาปุริสสฺส ยกฺขํ โอโลเกตฺวา มุเข วิวฏมตฺเต อคฺคิชาลํ วิย โลหิตธารํ อุคฺคิรนฺตํ ตสฺส มุขํ ทิสฺวาปิ เกสคฺคมตฺตมฺปิ โทมนสฺสํ น อุปฺปชฺชิ. ‘‘สุทินฺนํ วต เม ทาน’’นฺติ จินฺตยโต ปนสฺส สรีเร มหนฺตํ ปีติโสมนสฺสํ อุทปาทิ. โส ‘‘อิมสฺส เม นิสฺสนฺเทน อนาคเต อิมินา นีหาเรน รสฺมิโย นิกฺขมนฺตู’’ติ ปตฺถนมกาสิ. ตสฺส ตํ ปตฺถนํ นิสฺสาย พุทฺธภูตสฺส สรีรโต รสฺมิโย นิกฺขมิตฺวา เอตฺตกํ ฐานํ ผรึสุ.

อปรมฺปิ ปุพฺพจริยํ ตสฺส อตฺถิ. อยํ กิร โพธิสตฺตกาเล เอกสฺส พุทฺธสฺส เจติยํ ทิสฺวา – ‘‘อิมสฺส พุทฺธสฺส มม ชีวิตํ ปริจฺจชิตุํ วฏฺฏตี’’ติ ทณฺฑทีปิกาเวฐนนิยาเมน สกลสรีรํ เวฐาเปตฺวา รตนมตฺตมกุฬํ สตสหสฺสคฺฆนิกํ สุวณฺณปาตึ สุคนฺธสปฺปิสฺส ปูราเปตฺวา ตตฺถ สหสฺสวฏฺฏิโย ชาเลตฺวา ตํ สีเสนาทาย สกลสรีรํ ชาลาเปตฺวา ชินเจติยํ ปทกฺขิณํ กโรนฺโต สกลรตฺตึ วีตินาเมสิ. เอวํ ยาว อรุณุคฺคมนา วายมนฺตสฺส โลมกูปมตฺตมฺปิ อุสุมํ น คณฺหิ. ปทุมคพฺภํ ปวิฏฺฐกาโล [Pg.174] วิย อโหสิ. ธมฺโม หิ นาเมส อตฺตานํ รกฺขนฺตํ รกฺขติ. เตนาห ภควา –

‘‘ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจารึ, ธมฺโม สุจิณฺโณ สุขมาวหาติ;

เอสานิสํโส ธมฺเม สุจิณฺเณ, น ทุคฺคตึ คจฺฉติ ธมฺมจารี’’ติ. (เถรคา. ๓๐๓;

ชา. ๑.๑๐.๑๐๒;

๑.๑๕.๓๘๕);

อิมสฺสาปิ กมฺมสฺส นิสฺสนฺเทน ตสฺส สรีโรภาโส ทสสหสฺสิโลกธาตุํ ผริตฺวา อฏฺฐาสิ (ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา). เตน วุตฺตํ –

๑.

‘‘โกณฺฑญฺญสฺส อปเรน, มงฺคโล นาม นายโก;

ตมํ โลเก นิหนฺตฺวาน, ธมฺโมกฺกมภิธารยิ.

๒.

‘‘อตุลาสิ ปภา ตสฺส, ชิเนหญฺเญหิ อุตฺตรึ;

จนฺทสูริยปฺปภํ หนฺตฺวา, ทสสหสฺสี วิโรจตี’’ติ.

ตตฺถ ตมนฺติ โลกนฺธการญฺจ หทยตมญฺจ. นิหนฺตฺวานาติ อภิภวิตฺวา. ธมฺโมกฺกนฺติ เอตฺถ อยํ ปน อุกฺกา-สทฺโท สุวณฺณการมูสาทีสุ อเนเกสุ อตฺเถสุ ทิสฺสติ. ตถาหิ ‘‘สณฺฑาเสน ชาตรูปํ คเหตฺวา อุกฺกามุเข ปกฺขิเปยฺยา’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๖๐) อาคตฏฺฐาเน สุวณฺณการานํ มูสา ‘‘อุกฺกา’’ติ เวทิตพฺพา. ‘‘อุกฺกํ พนฺเธยฺย, อุกฺกํ พนฺธิตฺวา อุกฺกามุขํ อาลิมฺเปยฺยา’’ติ อาคตฏฺฐาเน กมฺมารานํ องฺคารกปลฺลํ. ‘‘กมฺมารานํ ยถา อุกฺกา, อนฺโต ฌายติ โน พหี’’ติ (ชา. ๒.๒๒.๖๔๙) อาคตฏฺฐาเน กมฺมารุทฺธนํ. ‘‘เอวํวิปาโก อุกฺกาปาโต ภวิสฺสตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๔, ๒๐๘) อาคตฏฺฐาเน วายุเวโค ‘‘อุกฺกา’’ติ วุจฺจติ. ‘‘อุกฺกาสุ ธาริยมานาสู’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๕๙) อาคตฏฺฐาเน ทีปิกา ‘‘อุกฺกา’’ติ วุจฺจติ. อิธาปิ ทีปิกา อุกฺกาติ อธิปฺเปตา (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๗๖ อาทโย). ตสฺมา อิธ ธมฺมมยํ อุกฺกํ อภิธารยิ, อวิชฺชนฺธการปฏิจฺฉนฺนสฺส อวิชฺชนฺธการาภิภูตสฺส โลกสฺส ธมฺมมยํ อุกฺกํ ธาเรสีติ อตฺโถ.

อตุลาสีติ อตุลฺยา อาสิ. อยเมว วา ปาโฐ, อญฺเญหิ พุทฺเธหิ อสทิสา อโหสีติ อตฺโถ. ชิเนหญฺเญหีติ ชิเนหิ อญฺเญหิ[Pg.175]. จนฺทสูริยปฺปภํ หนฺตฺวาติ จนฺทสูริยานํ ปภํ อภิหนฺตฺวา. ทสสหสฺสี วิโรจตีติ จนฺทสูริยาโลกํ วินา พุทฺธาโลเกเนว ทสสหสฺสี วิโรจตีติ อตฺโถ.

มงฺคลสมฺมาสมฺพุทฺโธ ปน อธิคตโพธิญาโณ โพธิมูเลเยว สตฺตสตฺตาหานิ วีตินาเมตฺวา พฺรหฺมุโน ธมฺมายาจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา – ‘‘กสฺส นุ โข อหํ อิมํ ธมฺมํ เทเสยฺย’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๒๘๔; ๒.๓๔๑; มหาว. ๑๐) อุปธาเรนฺโต อตฺตนา สห ปพฺพชิตานํ ภิกฺขูนํ ติสฺโส โกฏิโย อุปนิสฺสยสมฺปนฺนํ อทฺทส. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อิเม กุลปุตฺตา มํ ปพฺพชนฺตํ อนุปพฺพชิตา อุปนิสฺสยสมฺปนฺนา จ, เต มยา วิสาขปุณฺณมาย วิเวกตฺถิเกน วิสฺสชฺชิตา สิริวฑฺฒนนครํ อุปนิสฺสาย สิริวนคหนํ คนฺตฺวา วิหรนฺติ, หนฺทาหํ ตตฺถ คนฺตฺวา ธมฺมํ เตสํ เทเสสฺสามี’’ติ อตฺตโน ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา หํสราชา วิย คคนตลมพฺภุคฺคนฺตฺวา สิริวนคหเน ปจฺจุฏฺฐาสิ. เต จ ภิกฺขู ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา อนฺเตวาสิกวตฺตํ ทสฺเสตฺวา ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา นิสีทึสุ. เตสํ ภควา สพฺพพุทฺธนิเสวิตํ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺตนฺตํ กเถสิ. ตโต ติสฺโส ภิกฺขุโกฏิโย อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. เทวมนุสฺสานํ โกฏิสตสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๓.

‘‘โสปิ พุทฺโธ ปกาเสสิ, จตุโร สจฺจวรุตฺตเม;

เต เต สจฺจรสํ ปีตฺวา, วิโนเทนฺติ มหาตมํ.

๔.

‘‘ปตฺวาน โพธิมตุลํ, ปฐเม ธมฺมเทสเน;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ธมฺมาภิสมโย อหู’’ติ.

ตตฺถ จตุโรติ จตฺตาริ. สจฺจวรุตฺตเมติ สจฺจานิ จ วรานิ จ สจฺจวรานิ, สจฺจานิ อุตฺตมานีติ อตฺโถ. ‘‘จตฺตาโร สจฺจวรุตฺตเม’’ติปิ ปาโฐ, ตสฺส จตฺตาริ สจฺจวรานิ อุตฺตมานีติ อตฺโถ. เต เตติ เต เต เทวมนุสฺสา พุทฺเธน ภควตา วินีตา. สจฺจรสนฺติ จตุสจฺจปฏิเวธามตรสํ ปิวิตฺวา. วิโนเทนฺติ มหาตมนฺติ เตน เตน มคฺเคน ปหาตพฺพํ โมหตมํ วิโนเทนฺติ, วิทฺธํเสนฺตีติ อตฺโถ. ปตฺวานาติ ปฏิวิชฺฌิตฺวา. โพธินฺติ เอตฺถ ปนายํ โพธิ-สทฺโท –

‘‘มคฺเค [Pg.176] ผเล จ นิพฺพาเน, รุกฺเข ปญฺญตฺติยํ ตถา;

สพฺพญฺญุเต จ ญาณสฺมึ, โพธิสทฺโท ปนาคโต’’.

ตถา หิ ปเนส – ‘‘โพธิ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณ’’นฺติอาทีสุ (จูฬนิ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทส ๑๒๑) มคฺเค อาคโต. ‘‘อุปสมาย อภิญฺญาย สมฺโพธาย สํวตฺตตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๓; ๓.๓๒๓; มหาว. ๑๓; สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; ปฏิ. ม. ๒.๓๐) เอตฺถ ผเล. ‘‘ปตฺวาน โพธึ อมตํ อสงฺขต’’นฺติ เอตฺถ นิพฺพาเน. ‘‘อนฺตรา จ คยํ อนฺตรา จ โพธิ’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๒๘๕; ๒.๓๔๑; มหาว. ๑๑) เอตฺถ อสฺสตฺถรุกฺเข. ‘‘โพธิ โข ราชกุมาโร โภโต โคตมสฺส ปาเท สิรสา วนฺทตี’’ติ เอตฺถ (ม. นิ. ๒.๓๒๔; จูฬว. ๒๖๘) ปญฺญตฺติยํ. ‘‘ปปฺโปติ โพธึ วรภูริเมธโส’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๑๗) เอตฺถ สพฺพญฺญุตญฺญาเณ. อิธาปิ สพฺพญฺญุตญฺญาเณ ทฏฺฐพฺโพ. อรหตฺตมคฺคญาเณปิ วฏฺฏติ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๓; อุทา. อฏฺฐ. ๑; ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑๑; จริยา. อฏฺฐ. นิทานกถา). อตุลนฺติ ตุลรหิตํ ปมาณาตีตํ, อปฺปมาณนฺติ อตฺโถ. สมฺโพธึ ปตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส ตสฺส ภควโต ปฐเม ธมฺมเทสเนติ อตฺโถ คเหตพฺโพ.

ยทา ปน จิตฺตํ นาม นครํ อุปนิสฺสาย วิหรนฺโต จมฺปกรุกฺขมูเล กณฺฑมฺพรุกฺขมูเล อมฺหากํ ภควา วิย ติตฺถิยานํ มานมทฺทนํ ยมกปาฏิหาริยํ กตฺวา สุราสุรยุวติรติสมฺภวเน รุจิรนวกนกรชตมยวรภวเน ตาวตึสภวเน ปาริจฺฉตฺตกรุกฺขมูเล ปณฺฑุกมฺพลสิลาตเล นิสีทิตฺวา อภิธมฺมํ กเถสิ, ตทา โกฏิสตสหสฺสานํ เทวตานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ, อยํ ทุติโย อภิสมโย. ยทา ปน สุนนฺโท นาม จกฺกวตฺติราชา สุรภินคเร ปูริตจกฺกวตฺติวตฺโต หุตฺวา จกฺกรตนํ ปฏิลภิ. ตํ กิร มงฺคลทสพเล โลเก อุปฺปนฺเน จกฺกรตนํ ฐานา โอสกฺกิตํ ทิสฺวา สุนนฺโท ราชา วิคตานนฺโท พฺราหฺมเณ ปริปุจฺฉิ – ‘‘อิมํ จกฺกรตนํ มม กุสเลน นิพฺพตฺตํ, กสฺมา ฐานา โอสกฺกิต’’นฺติ? ตโต เต ตสฺส รญฺโญ โอสกฺกนการณํ พฺยากรึสุ. ‘‘จกฺกวตฺติรญฺโญ อายุกฺขเยน วา ปพฺพชฺชูปคมเนน วา พุทฺธปาตุภาเวน วา จกฺกรตนํ ฐานา โอสกฺกตีติ วตฺวา ตุยฺหํ ปน, มหาราช, อายุกฺขโย นตฺถิ, อติทีฆายุโก ตฺวํ, มงฺคโล ปน สมฺมาสมฺพุทฺโธ โลเก อุปฺปนฺโน, เตน เต จกฺกรตนํ โอสกฺกิต’’นฺติ. ตํ สุตฺวา สุนนฺโท จกฺกวตฺติราชา สปริชโน [Pg.177] ตํ จกฺกรตนํ สิรสา วนฺทิตฺวา อายาจิ – ‘‘ยาวาหํ ตวานุภาเวน มงฺคลทสพลํ สกฺกริสฺสามิ, ตาว ตฺวํ มา อนฺตรธายสฺสู’’ติ. อถ นํ จกฺกรตนํ ยถาฐาเนเยว อฏฺฐาสิ.

ตโต สมุปาคตานนฺโท สุนนฺโท จกฺกวตฺติราชา ฉตฺตึสโยชนปริมณฺฑลาย ปริสาย ปริวุโต สพฺพโลกมงฺคลํ มงฺคลทสพลํ อุปสงฺกมิตฺวา สสาวกสงฺฆํ สตฺถารํ มหาทาเนน สนฺตปฺเปตฺวา อรหนฺตานํ โกฏิสตสหสฺสานํ กาสิกวตฺถานิ ทตฺวา ตถาคตสฺส สพฺพปริกฺขาเร ทตฺวา สกลโลกวิมฺหยกรํ ภควโต ปูชํ กตฺวา มงฺคลํ สพฺพโลกนาถํ อุปสงฺกมิตฺวา ทสนขสโมธานสมุชฺชลํ วิมลกมลมกุฬสมมญฺชลึ สิรสิ กตฺวา วนฺทิตฺวา ธมฺมสฺสวนตฺถาย เอกมนฺตํ นิสีทิ. ปุตฺโตปิ ตสฺส อนุราชกุมาโร นาม ตเถว นิสีทิ.

ตทา สุนนฺทจกฺกวตฺติราชปฺปมุขานํ เตสํ ภควา อนุปุพฺพิกถํ กเถสิ. สุนนฺโท จกฺกวตฺตี สทฺธึ ปริสาย สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. อถ สตฺถา เตสํ ปุพฺพจริยํ โอโลเกนฺโต อิทฺธิมยปตฺตจีวรสฺส อุปนิสฺสยํ ทิสฺวา จกฺกชาลสมลงฺกตํ ทกฺขิณหตฺถํ ปสาเรตฺวา – ‘‘เอถ, ภิกฺขโว’’ติ อาห. สพฺเพ ตงฺขณํเยว ทุวงฺคุลเกสา อิทฺธิมยปตฺตจีวรธรา วสฺสสฏฺฐิกตฺเถรา วิย อากปฺปสมฺปนฺนา หุตฺวา ภควนฺตํ ปริวารยึสุ. อยํ ตติโย อภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๕.

‘‘สุรินฺทเทวภวเน, พุทฺโธ ธมฺมมเทสยิ;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

๖.

‘‘ยทา สุนนฺโท จกฺกวตฺตี, สมฺพุทฺธํ อุปสงฺกมิ;

ตทา อาหนิ สมฺพุทฺโธ, ธมฺมเภรึ วรุตฺตมํ.

๗.

‘‘สุนนฺทสฺสานุจรา ชนตา, ตทาสุํ นวุติโกฏิโย;

สพฺเพปิ เต นิรวเสสา, อเหสุํ เอหิภิกฺขุกา’’ติ.

ตตฺถ สุรินฺทเทวภวเนติ ปุน เทวินฺทภวเนติ อตฺโถ. ธมฺมนฺติ อภิธมฺมํ. อาหนีติ อภิหนิ. วรุตฺตมนฺติ วโร ภควา อุตฺตมํ ธมฺมเภรินฺติ อตฺโถ. อนุจราติ นิพทฺธจรา เสวกา. อาสุนฺติ อเหสุํ. ‘‘ตทาสิ นวุติโกฏิโย’’ติปิ [Pg.178] ปาโฐ. ตสฺส ชนตา อาสิ, สา ชนตา กิตฺตกาติ เจ, นวุติโกฏิโยติ อตฺโถ.

อถ มงฺคเล กิร โลกนาเถ เมขเล ปุเร วิหรนฺเต ตสฺมึเยว ปุเร สุเทโว จ ธมฺมเสโน จ มาณวกา มาณวกสหสฺสปริวารา ตสฺส ภควโต สนฺติเก เอหิภิกฺขุปพฺพชฺชาย ปพฺพชึสุ. มาฆปุณฺณมาย ทฺวีสุ อคฺคสาวเกสุ สปริวาเรสุ อรหตฺตํ ปตฺเตสุ สตฺถา โกฏิสตสหสฺสภิกฺขุคณมชฺเฌ ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ, อยํ ปฐโม สนฺนิปาโต อโหสิ. ปุน อุตฺตราราเม นาม อนุตฺตเร ญาติสมาคเม ปพฺพชิตานํ โกฏิสตสหสฺสานํ สมาคเม ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ, อยํ ทุติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. สุนนฺทจกฺกวตฺติภิกฺขุคณสมาคเม นวุติโกฏิสหสฺสานํ ภิกฺขูนํ มชฺเฌ ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ, อยํ ตติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๘.

‘‘สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, มงฺคลสฺส มเหสิโน;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม.

๙.

‘‘ทุติโย โกฏิสตสหสฺสานํ, ตติโย นวุติโกฏินํ;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, ตทา อาสิ สมาคโม’’ติ.

ตทา อมฺหากํ โพธิสตฺโต สุรุจิพฺราหฺมณคาเม สุรุจิ นาม พฺราหฺมโณ หุตฺวา ติณฺณํ เวทานํ ปารคู สนิฆณฺฑุเกฏุภานํ สากฺขรปฺปเภทานํ อิติหาสปญฺจมานํ ปทโก เวยฺยากรโณ โลกายตมหาปุริสลกฺขเณสุ อนวโย อโหสิ. โส สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ทสพลสฺส มธุรธมฺมกถํ สุตฺวา ภควติ ปสีทิตฺวา สรณํ คนฺตฺวา – ‘‘สฺเว มยฺหํ ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติ สสาวกสงฺฆํ ภควนฺตํ นิมนฺเตสิ. โส ภควตา ‘‘พฺราหฺมณ, กิตฺตเกหิ ภิกฺขูหิ เต อตฺโถ’’ติ วุตฺโต – ‘‘กิตฺตกา ปน โว, ภนฺเต, ปริวารา ภิกฺขู’’ติ อาห. ตทา ปฐมสนฺนิปาโตว โหติ, ตสฺมา ‘‘โกฏิสตสหสฺส’’นฺติ วุตฺเต – ‘‘ยทิ เอวํ, ภนฺเต, สพฺเพหิปิ สทฺธึ มยฺหํ ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติ นิมนฺเตสิ. สตฺถา อธิวาเสสิ.

พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ สฺวาตนาย นิมนฺเตตฺวา อตฺตโน ฆรํ คจฺฉนฺโต จินฺเตสิ – ‘‘อหํ เอตฺตกานํ ภิกฺขูนํ ยาคุภตฺตวตฺถาทีนิ ทาตุํ สกฺโกมิ, นิสีทนฏฺฐานํ [Pg.179] ปน กถํ ภวิสฺสตี’’ติ. ตสฺส กิร สา จินฺตนา จตุราสีติโยชนสหสฺสปฺปมาเณ เมรุมตฺถเก ฐิตสฺส เทวราชสฺส ทสสตนยนสฺส ปณฺฑุกมฺพลสิลาสนสฺส อุณฺหาการํ ชเนสิ. อถ สกฺโก เทวราชา อาสนสฺส อุณฺหภาวํ ทิสฺวา – ‘‘โก นุ โข มํ อิมมฺหา ฐานา จาเวตุกาโม’’ติ สมุปฺปนฺนปริวิตกฺโก ทิพฺเพน จกฺขุนา มนุสฺสโลกํ โอโลเกนฺโต มหาปุริสํ ทิสฺวา – ‘‘อยํ มหาสตฺโต พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ นิมนฺเตตฺวา ตสฺส นิสีทนตฺถาย จินฺเตสิ, มยาปิ ตตฺถ คนฺตฺวา ปุญฺญโกฏฺฐาสํ คเหตุํ วฏฺฏตี’’ติ วฑฺฒกีวณฺณํ นิมฺมินิตฺวา วาสิผรสุหตฺโถ มหาปุริสสฺส ปุรโต ปาตุรโหสิ. โส ‘‘อตฺถิ นุ โข กสฺสจิ ภติยา กตฺตพฺพกมฺม’’นฺติ อาห.

มหาสตฺโต ทิสฺวา ‘‘กึ กมฺมํ กาตุํ สกฺขิสฺสสี’’ติ อาห. ‘‘มม อชานนสิปฺปํ นาม นตฺถิ, โย โย ยํ ยํ อิจฺฉติ มณฺฑปํ วา ปาสาทํ วา อญฺญํ วา กิญฺจิ นิเวสนาทิกํ, ตสฺส ตสฺส ตํ ตํ กาตุํ สมตฺโถมฺหี’’ติ. ‘‘เตน หิ มยฺหํ กมฺมํ อตฺถี’’ติ. ‘‘กึ, อยฺยา’’ติ? ‘‘สฺวาตนาย มยา โกฏิสตสหสฺสภิกฺขู นิมนฺติตา, เตสํ นิสีทนมณฺฑปํ กริสฺสสี’’ติ? ‘‘อหํ นาม กเรยฺยํ, สเจ เม ภตึ ทาตุํ สกฺขิสฺสถา’’ติ. ‘‘สกฺขิสฺสามิ, ตาตา’’ติ. ‘‘ยทิ เอวํ, สาธุ, กริสฺสามี’’ติ วตฺวา เอกํ ปเทสํ โอโลเกสิ. โส ทฺวาทสโยชนปฺปมาโณ ปเทโส กสิณมณฺฑลํ วิย สมตโล ปรมรมณีโย อโหสิ. ปุน โส ‘‘เอตฺตเก ฐาเน สตฺตรตนมโย ทฏฺฐพฺพสารมณฺโฑ มณฺฑโป อุฏฺฐหตู’’ติ จินฺเตตฺวา โอโลเกสิ. ตโต ตาวเทว มณฺฑปสทิโส ปถวิตลํ ภินฺทิตฺวา มณฺฑโป อุฏฺฐหิ. ตสฺส โสวณฺณมเยสุ ถมฺเภสุ รชตมยา ฆฏกา อเหสุํ, รชตมเยสุ ถมฺเภสุ โสวณฺณมยา ฆฏกา, มณิตฺถมฺเภสุ ปวาฬมยา ฆฏกา, ปวาฬมเยสุ ถมฺเภสุ มณิมยา ฆฏกา, สตฺตรตนมเยสุ ถมฺเภสุ สตฺตรตนมยา ฆฏกา อเหสุํ.

ตโต มณฺฑปสฺส อนฺตรนฺตราปิ กิงฺกิณิกชาลา โอลมฺพตู’’ติ โอโลเกสิ, สห โอโลกเนน กิงฺกิณิกชาลา โอลมฺพิ, ยสฺส มนฺทวาเตริตสฺส ปญฺจงฺคิกสฺเสว ตุริยสฺส ปรมมโนรโม มธุโร สทฺโท นิจฺฉรติ, ทิพฺพสงฺคีติวตฺตนกาโล วิย อโหสิ. ‘‘อนฺตรนฺตรา ทิพฺพคนฺธทามปุปฺผทามปตฺตทามสตฺตรตนทามานิ โอลมฺพนฺตู’’ติ จินฺเตสิ, สห จินฺตาย ทามานิ โอลมฺพึสุ. ‘‘โกฏิสตสหสฺสสงฺขานํ ภิกฺขูนํ อาสนานิ จ [Pg.180] กปฺปิยมหคฺฆปจฺจตฺถรณานิ อาธารกานิ จ ปถวึ ภินฺทิตฺวา อุฏฺฐหนฺตู’’ติ จินฺเตสิ, ตาวเทว อุฏฺฐหึสุ. ‘‘โกเณ โกเณ เอเกกา อุทกจาฏิ อุฏฺฐหตู’’ติ จินฺเตสิ, ตงฺขณํเยว อุทกจาฏิโย ปรมสีตเลน มธุเรน สุวิสุทฺธสุคนฺธกปฺปิยวารินา ปุณฺณา กทลิปณฺณปิหิตมุขา อุฏฺฐหึสุ. โส ทสสตนยโน เอตฺตกํ มาเปตฺวา พฺราหฺมณสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา – ‘‘เอหิ, อยฺย, ตว มณฺฑปํ ทิสฺวา มยฺหํ ภตึ เทหี’’ติ อาห. มหาปุริโส คนฺตฺวา ตํ มณฺฑปํ โอโลเกสิ. ตสฺส โอโลเกนฺตสฺเสว สกลสรีรํ ปญฺจวณฺณาย ปีติยา นิรนฺตรํ ผุฏํ อโหสิ.

อถสฺส มณฺฑปํ โอโลกยโต เอตทโหสิ – ‘‘นายํ มณฺฑโป มนุสฺสภูเตน กโต, มยฺหํ อชฺฌาสยํ มยฺหํ คุณํ อาคมฺม อทฺธา สกฺกสฺส เทวรญฺโญ ภวนํ อุณฺหํ อโหสิ, ตโต สกฺเกน เทวานมินฺเทน อยํ มณฺฑโป นิมฺมิโต’’ติ. ‘‘น โข ปน เม ยุตฺตํ เอวรูเป มณฺฑเป เอกทิวสํเยว ทานํ ทาตุํ, สตฺตาหํ ทสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ. พาหิรกทานํ นาม ตตฺตกมฺปิ สมานํ โพธิสตฺตานํ หทยํ ตุฏฺฐึ กาตุํ น สกฺโกติ, อลงฺกตสีสํ วา ฉินฺทิตฺวา อญฺชิตานิ วา อกฺขีนิ อุปฺปาเฏตฺวา หทยมํสํ วา อุพฺพฏฺเฏตฺวา ทินฺนกาเล โพธิสตฺตานํ จาคํ นิสฺสาย ตุฏฺฐิ นาม โหติ. อมฺหากํ โพธิสตฺตสฺส หิ สิวิชาตเก (ชา. ๑.๑๕.๕๒ อาทโย) เทวสิกํ ปญฺจกหาปณสตสหสฺสานิ วิสฺสชฺเชตฺวา จตูสุ นครทฺวาเรสุ นครมชฺเฌติ ปญฺจสุ ฐาเนสุ ทานํ เทนฺตสฺส ตํ ทานํ จาคตุฏฺฐึ อุปฺปาเทตุํ นาสกฺขิ. ยทา ปนสฺส พฺราหฺมณวณฺเณน อาคนฺตฺวา สกฺโก เทวราชา อกฺขีนิ ยาจิ, ตทา โส ตานิ จกฺขูนิ อุปฺปาเฏตฺวา อทาสิ, ททมานสฺเสว หาโส อุปฺปชฺชิ, เกสคฺคมตฺตมฺปิ จิตฺตสฺส อญฺญถตฺตํ นาโหสิ. เอวํ สพฺพญฺญุโพธิสตฺตานํ พาหิรทานํ นิสฺสาย ติตฺติ นาม นตฺถิ. ตสฺมา โสปิ มหาปุริโส – ‘‘มยา โกฏิสตสหสฺสสงฺขานํ ภิกฺขูนํ ทานํ ทาตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา ตสฺมึ มณฺฑเป นิสีทาเปตฺวา สตฺตาหํ ควปานํ นาม ทานํ อทาสิ.

เอตฺถ ควปานนฺติ มหนฺเต มหนฺเต โกลมฺเพ ขีรสฺส ปูเรตฺวา อุทฺธเนสุ อาโรเปตฺวา ฆนปากปกฺเก ขีเร โถกโถเก ตณฺฑุเล ปกฺขิปิตฺวา ปกฺกมธุสกฺขรจุณฺณสปฺปีหิ อภิสงฺขตโภชนํ วุจฺจติ. อิทเมว จตุมธุรโภชนนฺติปิ วุจฺจติ. มนุสฺสาเยว ปน ปริวิสิตุํ นาสกฺขึสุ. เทวาปิ [Pg.181] เอกนฺตริกา หุตฺวา ปริวิสึสุ. ทฺวาทสโยชนปฺปมาณมฺปิ ตํ ฐานํ เต ภิกฺขู คณฺหิตุํ นปฺปโหสิเยว, เต ปน ภิกฺขู อตฺตโน อตฺตโน อนุภาเวน นิสีทึสุ. ปริโยสานทิวเส สพฺเพสํ ภิกฺขูนํ ปตฺเต โธวาเปตฺวา เภสชฺชตฺถาย สปฺปินวนีตมธุผาณิตาทีนํ ปูเรตฺวา ติจีวเรหิ สทฺธึ อทาสิ. ตตฺถ สงฺฆนวกภิกฺขุนา ลทฺธจีวรสาฏกา สตสหสฺสคฺฆนิกา อเหสุํ.

อถ สตฺถา อนุโมทนํ กโรนฺโต – ‘‘อยํ มหาปุริโส เอวรูปํ มหาทานํ อทาสิ, โก นุ โข ภวิสฺสตี’’ติ อุปธาเรนฺโต – ‘‘อนาคเต กปฺปสตสหสฺสาธิกานํ ทฺวินฺนํ อสงฺขฺเยยฺยานํ มตฺถเก โคตโม นาม พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ ทิสฺวา ตโต มหาสตฺตํ อามนฺเตตฺวา – ‘‘ตฺวํ เอตฺตกํ นาม กาลํ อติกฺกมิตฺวา โคตโม นาม พุทฺโธ ภวิสฺสสี’’ติ พฺยากาสิ. อถ มหาปุริโส ภควโต พฺยากรณํ สุตฺวา ปมุทิตหทโย – ‘‘อหํ กิร พุทฺโธ ภวิสฺสามิ, น เม ฆราวาเสน อตฺโถ, ปพฺพชิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ตถารูปํ สมฺปตฺตึ เขฬปิณฺฑํ วิย ปหาย สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิตฺวา อภิญฺญา จ อฏฺฐ สมาปตฺติโย จ นิพฺพตฺเตตฺวา อปริหีนชฺฌาโน ยาวตายุกํ ฐตฺวา อายุปริโยสาเน พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติ. เตน วุตฺตํ –

๑๐.

‘‘อหํ เตน สมเยน, สุรุจี นาม พฺราหฺมโณ;

อชฺฌายโก มนฺตธโร, ติณฺณํ เวทาน ปารคู.

๑๑.

‘‘ตมหํ อุปสงฺกมฺม, สรณํ คนฺตฺวาน สตฺถุโน;

สมฺพุทฺธปฺปมุขํ สงฺฆํ, คนฺธมาเลน ปูชยึ;

ปูเชตฺวา คนฺธมาเลน, ควปาเนน ตปฺปยึ.

๑๒.

‘‘โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, มงฺคโล ทฺวิปทุตฺตโม;

อปริเมยฺยิโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

๑๓.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิม’’นฺติ. –

อฏฺฐ คาถา วิตฺถาเรตพฺพา.

๑๔.

‘‘ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

๑๕.

‘‘ตทา [Pg.182] ปีติมนุพฺรูหนฺโต, สมฺโพธิวรปตฺติยา;

พุทฺเธ ทตฺวาน มํ เคหํ, ปพฺพชึ ตสฺส สนฺติเก.

๑๖.

‘‘สุตฺตนฺตํ วินยํ จาปิ, นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ;

สพฺพํ ปริยาปุณิตฺวา, โสภยึ ชินสาสนํ.

๑๗.

‘‘ตตฺถปฺปมตฺโต วิหรนฺโต, พฺรหฺมํ ภาเวตฺว ภาวนํ;

อภิญฺญาปารมึ คนฺตฺวา, พฺรหฺมโลกมคญฺฉห’’นฺติ.

ตตฺถ คนฺธมาเลนาติ คนฺเธหิ เจว มาเลหิ จ. ควปาเนนาติ อิทํ วุตฺตเมว. ‘‘ฆตปาเนนา’’ติปิ เกจิ ปฐนฺติ. ตปฺปยินฺติ ตปฺเปสึ. อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสินฺติ ภิยฺโยปิ วตมธิฏฺฐาสึ. ทสปารมิปูริยาติ ทสนฺนํ ปารมีนํ ปูรณตฺถาย. ปีตินฺติ หทยตุฏฺฐึ. อนุพฺรูหนฺโตติ วฑฺเฒนฺโต. สมฺโพธิวรปตฺติยาติ พุทฺธตฺตปฺปตฺติยา. พุทฺเธ ทตฺวานาติ พุทฺธสฺส ปริจฺจชิตฺวา. มํ เคหนฺติ มม เคหํ, สพฺพํ สาปเตยฺยํ จตุปจฺจยตฺถาย พุทฺธสฺส ภควโต ปริจฺจชิตฺวาติ อตฺโถ. ตตฺถาติ ตสฺมึ พุทฺธสาสเน. พฺรหฺมนฺติ พฺรหฺมวิหารภาวนํ ภาเวตฺวา.

มงฺคลสฺส ปน ภควโต นครํ อุตฺตรํ นาม อโหสิ, ปิตาปิสฺส อุตฺตโร นาม ราชา ขตฺติโย, มาตาปิ อุตฺตรา นาม, สุเทโว จ ธมฺมเสโน จ ทฺเว อคฺคสาวกา, ปาลิโต นาม อุปฏฺฐาโก, สีวลา จ อโสกา จ ทฺเว อคฺคสาวิกา, นาครุกฺโข โพธิ, อฏฺฐาสีติหตฺถุพฺเพธํ สรีรํ อโหสิ, นวุติวสฺสสหสฺสํ อายุปริมาณํ, ภริยา ปนสฺส ยสวตี นาม, สีวโล นาม ปุตฺโต, อสฺสยาเนน นิกฺขมิ. อุตฺตราราเม วสิ. อุตฺตโร นาม อุปฏฺฐาโก, ตสฺมึ ปน นวุติวสฺสสหสฺสานิ ฐตฺวา ปรินิพฺพุเต ภควติ เอกปฺปหาเรเนว ทสจกฺกวาฬสหสฺสานิ เอกนฺธการานิ อเหสุํ. สพฺพจกฺกวาเฬสุ มนุสฺสานํ มหนฺตํ อาโรทนปริเทวนํ อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๑๘.

‘‘อุตฺตรํ นาม นครํ, อุตฺตโร นาม ขตฺติโย;

อุตฺตรา นาม ชนิกา, มงฺคลสฺส มเหสิโน.

๒๓.

‘‘สุเทโว ธมฺมเสโน จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

ปาลิโต นามุปฏฺฐาโก, มงฺคลสฺส มเหสิโน.

๒๔.

‘‘สีวลา [Pg.183] จ อโสกา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, นาครุกฺโขติ วุจฺจติ.

๒๖.

‘‘อฏฺฐาสีติ รตนานิ, อจฺจุคฺคโต มหามุนิ;

ตโต นิทฺธาวตี รํสี, อเนกสตสหสฺสิโย.

๒๗.

‘‘นวุติวสฺสสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

๒๘.

‘‘ยถาปิ สาคเร อูมี, น สกฺกา ตา คเณตุเย;

ตเถว สาวกา ตสฺส, น สกฺกา เต คเณตุเย.

๒๙.

‘‘ยาว อฏฺฐาสิ สมฺพุทฺโธ, มงฺคโล โลกนายโก;

น ตสฺส สาสเน อตฺถิ, สกิเลสมรณํ ตทา.

๓๐.

‘‘ธมฺโมกฺกํ ธารยิตฺวาน, สนฺตาเรตฺวา มหาชนํ;

ชลิตฺวา ธุมเกตูว, นิพฺพุโต โส มหายโส.

๓๑.

‘‘สงฺขารานํ สภาวตฺตํ, ทสฺสยิตฺวา สเทวเก;

ชลิตฺวา อคฺคิกฺขนฺโธว, สูริโย อตฺถงฺคโต ยถา’’ติ.

ตตฺถ ตโตติ ตสฺส มงฺคลสฺส สรีรโต. นิทฺธาวตีติ นิทฺธาวนฺติ, วจนวิปริยาโย ทฏฺฐพฺโพ. รํสีติ รสฺมิโย. อเนกสตสหสฺสิโยติ อเนกสตสหสฺสา. อูมีติ วีจิโย ตรงฺคา. คเณตุเยติ คเณตุํ สงฺขาตุํ. เอตฺตกา สาคเร อูมิโยติ ยถา น สกฺกา คเณตุํ, เอวํ ตสฺส ภควโต สาวกาปิ น สกฺกา คเณตุํ, อถ โข คณนปถํ วีติวตฺตาติ อตฺโถ. ยาวาติ ยาวตกํ กาลํ. สกิเลสมรณํ ตทาติ สห กิเลเสหิ สกิเลโส, สกิเลสสฺส มรณํ สกิเลสมรณํ, ตํ นตฺถิ. ตทา กิร ตสฺส ภควโต สาสเน สาวกา สพฺเพ อรหตฺตํ ปตฺวาเยว ปรินิพฺพายึสุ. ปุถุชฺชนา วา โสตาปนฺนาทโย วา หุตฺวา น กาลมกํสูติ อตฺโถ. เกจิ ‘‘สมฺโมหมารณํ ตทา’’ติ ปฐนฺติ.

ธมฺโมกฺกนฺติ ธมฺมทีปกํ. ธูมเกตูติ อคฺคิ วุจฺจติ, อิธ ปน ปทีโป ทฏฺฐพฺโพ ตสฺมา ปทีโป วิย ชลิตฺวา นิพฺพุโตติ อตฺโถ. มหายโสติ มหาปริวาโร[Pg.184]. เกจิ ‘‘นิพฺพุโต โส สสาวโก’’ติ ปฐนฺติ. สงฺขารานนฺติ สงฺขาตธมฺมานํ สปฺปจฺจยธมฺมานํ. สภาวตฺตนฺติ อนิจฺจาทิสามญฺญลกฺขณํ. สูริโย อตฺถงฺคโต ยถาติ ยถา สหสฺสกิรโณ ทิวสกโร สพฺพํ ตมคณํ วิธมิตฺวา สพฺพญฺจ โลกํ โอภาเสตฺวา อตฺถมุปคจฺฉติ, เอวํ มงฺคลทิวสกโรปิ เวเนยฺยกมลวนวิกสนกโร สพฺพํ อชฺฌตฺติกพาหิรโลกตมํ วิธมิตฺวา อตฺตโน สรีรปฺปภาย ชลิตฺวา อตฺถงฺคโตติ อตฺโถ. เสสคาถา สพฺพตฺถ อุตฺตานา เอวาติ.

มงฺคลพุทฺธวํสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิฏฺฐิโต ตติโย พุทฺธวํโส.

๖. สุมนพุทฺธวํสวณฺณนา

เอวํ เอกปฺปหาเรเนว ทสสหสฺสิโลกธาตุํ เอกนฺธการํ กตฺวา ตสฺมึ ภควติ ปรินิพฺพุเต ตสฺส อปรภาเค นวุติวสฺสสหสฺสายุเกสุ มนุสฺเสสุ อนุกฺกเมน ปริหายิตฺวา ทสวสฺเสสุ ชาเตสุ ปุน วฑฺฒิตฺวา อนุกฺกเมน อสงฺขฺเยยฺยายุกา หุตฺวา ปุน ปริหายิตฺวา นวุติวสฺสสหสฺสายุเกสุ ชาเตสุ สุมโน นาม โพธิสตฺโต ปารมิโย ปูเรตฺวา ตุสิตปุเร นิพฺพตฺติตฺวา ตโต จวิตฺวา เมขลนคเร สุทตฺตสฺส นาม รญฺโญ กุเล สิริมาย นาม เทวิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ อคฺคเหสิ. ปาฏิหาริยานิ ปุพฺเพ วุตฺตนยาเนว.

โส อนุกฺกเมน วุทฺธิปฺปตฺโต สิริวฑฺฒนโสมวฑฺฒนอิทฺธิวฑฺฒนนามเธยฺเยสุ ตีสุ ปาสาเทสุ เตสฏฺฐิยา นาฏกิตฺถิสตสหสฺเสหิ ปริจาริยมาโน สุรยุวตีหิ ปริจาริยมาโน เทวกุมาโร วิย นววสฺสสหสฺสานิ ทิพฺพสุขสทิสํ วิสยสุขมนุภวมาโน วฏํสิกาย นาม เทวิยา อนุปมํ นาม นิรุปมํ ปุตฺตํ ชเนตฺวา จตฺตาริ นิมิตฺตานิ ทิสฺวา หตฺถิยาเนน นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิ. ตํ ปน ปพฺพชนฺตํ ตึสโกฏิโย อนุปพฺพชึสุ.

โส เตหิ ปริวุโต ทสมาเส ปธานจริยํ จริตฺวา วิสาขปุณฺณมาย อโนมนิคเม อโนมเสฏฺฐิโน ธีตาย อนุปมาย นาม ทินฺนํ ปกฺขิตฺตทิพฺโพชํ [Pg.185] ปายาสํ ปริภุญฺชิตฺวา สาลวเน ทิวาวิหารํ วีตินาเมตฺวา อนุปมาชีวเกน ทินฺนา อฏฺฐ ติณมุฏฺฐิโย คเหตฺวา นาคโพธึ อุปคนฺตฺวา ตํ ปทกฺขิณํ กตฺวา อฏฺฐหิ ติณมุฏฺฐีหิ ตึสหตฺถวิตฺถตํ ติณสนฺถรํ กตฺวา ตตฺถ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสีทิ. ตโต มารพลํ วิธมิตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา – ‘‘อเนกชาติสํสารํ…เป… ตณฺหานํ ขยมชฺฌคา’’ติ (ธ. ป. ๑๕๓-๑๕๔) อุทานํ อุทาเนสิ. เตน วุตฺตํ –

๑.

‘‘มงฺคลสฺส อปเรน, สุมโน นาม นายโก;

สพฺพธมฺเมหิ อสโม, สพฺพสตฺตานมุตฺตโม’’ติ.

ตตฺถ มงฺคลสฺส อปเรนาติ มงฺคลสฺส ภควโต อปรภาเค. สพฺพธมฺเมหิ อสโมติ สพฺเพหิปิ สีลสมาธิปญฺญาธมฺเมหิ อสโม อสทิโส.

สุมโน กิร ภควา โพธิสมีเปเยว สตฺตสตฺตาหานิ วีตินาเมตฺวา ธมฺมเทสนตฺถํ พฺรหฺมายาจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา – ‘‘กสฺส นุ โข อหํ ปฐมํ ธมฺมํ เทเสยฺย’’นฺติ (ที. นิ. ๒.๗๒; ม. นิ. ๑.๒๘๔; ๒.๓๔๑; มหาว. ๑๐) อุปธาเรนฺโต อตฺตนา สห ปพฺพชิตานํ ตึสโกฏิโย จ อตฺตโน กนิฏฺฐภาติกํ เวมาติกํ สรณกุมารญฺจ ปุโรหิตปุตฺตํ ภาวิตตฺตมาณวกญฺจ อุปนิสฺสยสมฺปนฺเน ทิสฺวา – ‘‘เอเตสํ ปฐมํ ธมฺมํ เทเสยฺย’’นฺติ จินฺเตตฺวา หํสราชา วิย คคนปเถน เมขลุยฺยาเน โอตริตฺวา อุยฺยานปาลํ เปเสตฺวา อตฺตโน กนิฏฺฐภาติกํ สรณกุมารญฺจ ปุโรหิตปุตฺตํ ภาวิตตฺตกุมารญฺจ ปกฺโกสาเปตฺวา เตสํ ปริวารภูตา สตฺตตึสโกฏิโย อตฺตนา สห ปพฺพชิตา ตึสโกฏิโย จ อญฺเญ จ พหู เทวมนุสฺสโกฏิโย จาติ เอวํ โกฏิสตสหสฺสํ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเนน ธมฺมามตํ ปาเยสิ. เตน วุตฺตํ –

๒.

‘‘ตทา อมตเภรึ โส, อาหนี เมขเล ปุเร;

ธมฺมสงฺขสมายุตฺตํ, นวงฺคํ ชินสาสน’’นฺติ.

ตตฺถ อมตเภรินฺติ อมตาธิคมาย นิพฺพานาธิคมาย เภรึ. อาหนีติ วาทยิ, ธมฺมํ เทเสสีติ อตฺโถ. สายํ อมตเภรี นาม อมตปริโยสานํ นวงฺคํ พุทฺธวจนํ. เตเนวาห – ‘‘ธมฺมสงฺขสมายุตฺตํ, นวงฺคํ ชินสาสน’’นฺติ. ตตฺถ ธมฺมสงฺขสมายุตฺตนฺติ จตุสจฺจธมฺมกถาสงฺขวรสมายุตฺตํ.

สุมโน [Pg.186] ปน โลกนายโก อภิสมฺโพธึ ปาปุณิตฺวา ปฏิญฺญานุรูปํ ปฏิปทํ ปฏิปชฺชมาโน มหาชนสฺส ภวพนฺธนโมกฺขตฺถาย กุสลรตนสฺส กิเลสโจเรหิ วิลุปฺปมานสฺส ปริตฺตานตฺถํ สีลวิปุลปาการํ สมาธิปริขาปริวาริตํ วิปสฺสนาญาณทฺวารํ สติสมฺปชญฺญทฬฺหกวาฏํ สมาปตฺติมณฺฑปาทิปฏิมณฺฑิตํ โพธิปกฺขิยชนสมากุลํ อมตวรนครํ มาเปสิ. เตน วุตฺตํ –

๓.

‘‘นิชฺชินิตฺวา กิเลเส โส, ปตฺวา สมฺโพธิมุตฺตมํ;

มาเปสิ นครํ สตฺถา, สทฺธมฺมปุรวรุตฺตม’’นฺติ.

ตตฺถ นิชฺชินิตฺวาติ วิชินิตฺวา อภิภุยฺย, กิเลสาภิสงฺขารเทวปุตฺตมาเร วิทฺธํเสตฺวาติ อตฺโถ. โสติ โส สุมโน ภควา. ‘‘วิชินิตฺวา กิเลเส หี’’ติปิ ปาโฐ. ตตฺถ หิ-กาโร ปทปูรณมตฺเต นิปาโต. ปตฺวาติ อธิคนฺตฺวา. ‘‘ปตฺโต’’ติปิ ปาโฐ. นครนฺติ นิพฺพานนครํ. สทฺธมฺมปุรวรุตฺตมนฺติ สทฺธมฺมสงฺขาตํ ปุรวเรสุ อุตฺตมํ เสฏฺฐํ ปธานภูตํ. อถ วา สทฺธมฺมมเยสุ ปุเรสุ ปวเรสุ อุตฺตมํ สทฺธมฺมปุรวรุตฺตมํ. ปุริมสฺมึ อตฺถวิกปฺเป ‘‘นคร’’นฺติ ตสฺเสว เววจนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ปฏิวิทฺธธมฺมสภาวานํ เสกฺขาเสกฺขานํ อริยปุคฺคลานํ ปติฏฺฐานํ โคจรนิวาสฏฺเฐน นิพฺพานํ ‘‘นคร’’นฺติ วุจฺจติ. ตสฺมึ ปน สทฺธมฺมวรนคเร โส สตฺถา อวิจฺฉินฺนํ อกุฏิลํ อุชุํ ปุถุลญฺจ วิตฺถตญฺจ สติปฏฺฐานมยํ มหาวีถึ มาเปสิ. เตน วุตฺตํ –

๔.

‘‘นิรนฺตรํ อกุฏิลํ, อุชุํ วิปุลวิตฺถตํ;

มาเปสิ โส มหาวีถึ, สติปฏฺฐานวรุตฺตม’’นฺติ.

ตตฺถ นิรนฺตรนฺติ กุสลชวนสญฺจรณานนฺตรภาวโต นิรนฺตรํ. อกุฏิลนฺติ กุฏิลภาวกรโทสวิรหิตโต อกุฏิลํ. อุชุนฺติ อกุฏิลตฺตาว อุชุํ. ปุริมปทสฺเสว อตฺถทีปกมิทํ วจนํ. วิปุลวิตฺถตนฺติ อายามโต จ วิตฺถารโต จ ปุถุลวิตฺถตํ, ปุถุลวิตฺถตภาโว โลกิยโลกุตฺตรสติปฏฺฐานวเสน ทฏฺฐพฺโพ. มหาวีถินฺติ มหามคฺคํ. สติปฏฺฐานวรุตฺตมนฺติ สติปฏฺฐานญฺจ ตํ วเรสุ อุตฺตมญฺจาติ สติปฏฺฐานวรุตฺตมํ. อถ วา วรํ สติปฏฺฐานมยํ อุตฺตมวีถินฺติ อตฺโถ.

อิทานิ ตสฺส นิพฺพานมหานครสฺส ตสฺสํ สติปฏฺฐานวีถิยํ จตฺตาริ สามญฺญผลานิ จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา ฉ อภิญฺญา อฏฺฐ สมาปตฺติโยติ อิมานิ [Pg.187] มหคฺฆรตนานิ อุโภสุ ปสฺเสสุ ธมฺมาปเณ ปสาเรสิ. เตน วุตฺตํ –

๕.

‘‘ผเล จตฺตาริ สามญฺเญ, จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา;

ฉฬภิญฺญาฏฺฐสมาปตฺตี, ปสาเรสิ ตตฺถ วีถิย’’นฺติ.

อิทานิ ภควา อิมานิ รตนภณฺฑานิ เย ปน อปฺปมตฺตา สติมนฺโต ปณฺฑิตา หิริโอตฺตปฺปวีริยาทีหิ สมนฺนาคตา, เต อาทียนฺตีติ เตสํ รตนานํ หรณูปายํ ทสฺเสนฺโต –

๖.

‘‘เย อปฺปมตฺตา อขิลา, หิริวีริเยหุปาคตา;

เต เต อิเม คุณวเร, อาทิยนฺติ ยถาสุข’’นฺติ. – อาห;

ตตฺถ เยติ อนิยมุทฺเทโส. อปฺปมตฺตาติ ปมาทสฺส ปฏิปกฺขภูเตน สติยา อวิปฺปวาสลกฺขเณน อปฺปมาเทน สมนฺนาคตา. อขิลาติ ปญฺจเจโตขิลรหิตา. หิริวีริเยหุปาคตาติ กายทุจฺจริตาทีหิ หิรียตีติ หิรี, ลชฺชาเยตํ อธิวจนํ. วีรสฺส ภาโว วีริยํ, ตํ อุสฺสาหลกฺขณํ. เตหิ หิริวีริเยหิ อุปาคตา สมนฺนาคตา ภพฺพปุคฺคลา. เตติ อิทํ ปุพฺเพ อนิยมุทฺเทสสฺส นิยมุทฺเทโส. ปุน เตติ วุตฺตปฺปกาเร คุณรตนวิเสเส เต กุลปุตฺตา อาทิยนฺติ ปฏิลภนฺติ อธิคจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. สพฺพํ ปน สุมโน ภควา กตวิทิตมโน ธมฺมเภรึ อาหนิตฺวา ธมฺมนครํ มาเปตฺวา อิมินา นเยน ปฐมเมว สตสหสฺสโกฏิโย โพเธสิ. เตน วุตฺตํ –

๗.

‘‘เอวเมเตน โยเคน, อุทฺธรนฺโต มหาชนํ;

โพเธสิ ปฐมํ สตฺถา, โกฏิสตสหสฺสิโย’’ติ.

ตตฺถ อุทฺธรนฺโตติ สํสารสาครโต อริยมคฺคนาวาย สมุทฺธรนฺโต. โกฏิสตสหสฺสิโยติ สตสหสฺสโกฏิโยติ อตฺโถ. วิปริยาเยน นิทฺทิฏฺฐํ.

ยทา ปน สุมโน โลกนายโก สุนนฺทวตีนคเร อมฺพรุกฺขมูเล ติตฺถิยมทมานมทฺทนํ ยมกปาฏิหาริยํ กตฺวา สตฺตานํ โกฏิสหสฺสํ ธมฺมามตํ [Pg.188] ปาเยสิ. อยํ ทุติโย อภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๘.

‘‘ยมฺหิ กาเล มหาวีโร, โอวที ติตฺถิเย คเณ;

โกฏิสหสฺสา ภิสมึสุ, ทุติเย ธมฺมเทสเน’’ติ.

ตตฺถ ติตฺถิเย คเณติ ติตฺถิยภูเต คเณ, ติตฺถิยานํ คเณ วา ‘‘ติตฺถิเย อภิมทฺทนฺโต, พุทฺโธ ธมฺมมเทสยี’’ติ ปฐนฺติ เกจิ.

ยทา ปน ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ เทวตา อิมสฺมึ จกฺกวาเฬ สนฺนิปติตฺวา มนุสฺสา จ นิโรธกถํ สมุฏฺฐาเปสุํ – ‘‘กถํ นิโรธํ สมาปชฺชนฺติ, กถํ นิโรธสมาปนฺนา โหนฺติ, กถํ นิโรธา วุฏฺฐหนฺตี’’ติ? เอวํ สมาปชฺชนอธิฏฺฐานวุฏฺฐานาทีสุ วินิจฺฉยํ กาตุํ อสกฺโกนฺตา สห มนุสฺเสหิ ฉสุ กามาวจรเทวโลเกสุ เทวา จ นวสุ พฺรหฺมโลเกสุ พฺรหฺมาโน จ ทฺเวฬฺหกชาตา ทฺวิธา อเหสุํ. ตโต นรสุนฺทเรน อรินฺทเมน นาม รญฺญา สทฺธึ สายนฺหสมเย สุมนทสพลํ สพฺพโลกนาถํ อุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา อรินฺทโม ราชา ภควนฺตํ นิโรธปญฺหํ ปุจฺฉิ. ตโต ภควตา นิโรธปญฺเห วิสฺสชฺชิเต นวุติปาณโกฏิสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. อยํ ตติโย อภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๙.

‘‘ยทา เทวา มนุสฺสา จ, สมคฺคา เอกมานสา;

นิโรธปญฺหํ ปุจฺฉึสุ, สํสยํ จาปิ มานสํ.

๑๐.

‘‘ตทาปิ ธมฺมเทสเน, นิโรธปริทีปเน;

นวุติโกฏิสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหู’’ติ.

ตสฺส ปน สุมนสฺส ภควโต ตโย สาวกสนฺนิปาตา อเหสุํ. ตตฺถ ปฐมสนฺนิปาเต เมขลนครํ อุปนิสฺสาย วสฺสํ วสิตฺวา ปฐมปวารณาย อรหนฺตานํ โกฏิสหสฺเสน เอหิภิกฺขุปพฺพชฺชาย ปพฺพชิเตน สทฺธึ ภควา ปวาเรสิ, อยํ ปฐโม สนฺนิปาโต อโหสิ. อถาปเรน สมเยน สงฺกสฺสนครสฺสาวิทูเร อรินฺทมราชกุสลพลนิพฺพตฺเต โยชนปฺปมาเณ กนกปพฺพเต นิสินฺโน สรทสมยรุจิรกรนิกโร ทิวสกโร วิย ยุคนฺธรปพฺพเต มุนิวรทิวสกโร อรินฺทมราชานํ ปริวาเรตฺวา [Pg.189] อาคตานํ ปุริสานํ นวุติโกฏิสหสฺสานิ ทเมตฺวา สพฺเพ เอหิภิกฺขุปพฺพชฺชาย ปพฺพาเชตฺวา ตสฺมึเยว ทิวเส อรหตฺตํ ปตฺเตหิ ภิกฺขูหิ ปริวุโต จตุรงฺคสมนฺนาคเต สนฺนิปาเต ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ. อยํ ทุติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. ยทา ปน สกฺโก เทวราชา สุคตทสฺสนตฺถาย อุปสงฺกมิ, ตทา สุมโน ภควา อสีติยา อรหนฺตโกฏิสหสฺเสหิ ปริวุโต ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ, อยํ ตติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๑๑.

‘‘สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, สุมนสฺส มเหสิโน;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

๑๒.

‘‘วสฺสํวุฏฺฐสฺส ภควโต, อภิฆุฏฺเฐ ปวารเณ;

โกฏิสตสหสฺเสหิ, ปวาเรสิ ตถาคโต.

๑๓.

‘‘ตโต ปรํ สนฺนิปาเต, วิมเล กญฺจนปพฺพเต;

นวุติโกฏิสหสฺสานํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

๑๔.

‘‘ยทา สกฺโก เทวราชา, พุทฺธทสฺสนุปาคมิ;

อสีติโกฏิสหสฺสานํ, ตติโย อาสิ สมาคโม’’ติ.

ตตฺถ อภิฆุฏฺเฐ ปวารเณติ ลิงฺควิปลฺลาโส ทฏฺฐพฺโพ, อภิฆุฏฺฐาย ปวารณายาติ อตฺโถ. ตโตปรนฺติ ตโต อปรภาเค. กญฺจนปพฺพเตติ กนกมเย ปพฺพเต. พุทฺธทสฺสนุปาคมีติ พุทฺธทสฺสนตฺถมุปาคมิ. ตทา กิร อมฺหากํ โพธิสตฺโต อตุโล นาม นาคราชา อโหสิ มหิทฺธิโก มหานุภาโว. โส ‘‘โลเก พุทฺโธ อุปฺปนฺโน’’ติ สุตฺวา ญาติคณปริวุโต สกภวนา นิกฺขมิตฺวา โกฏิสตสหสฺสภิกฺขุปริวารสฺส สุมนสฺส ภควโต ทิพฺเพหิ ตุริเยหิ อุปหารํ กาเรตฺวา มหาทานํ ปวตฺเตตฺวา ปจฺเจกทุสฺสยุคานิ ทตฺวา สรเณสุ ปติฏฺฐาสิ. โสปิ นํ สตฺถา ‘‘อนาคเต พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ พฺยากาสิ. เตน วุตฺตํ –

๑๕.

‘‘อหํ เตน สมเยน, นาคราชา มหิทฺธิโก;

อตุโล นาม นาเมน, อุสฺสนฺนกุสลสญฺจโย.

๑๖.

‘‘ตทาหํ นาคภวนา, นิกฺขมิตฺวา สญาติภิ;

นาคานํ ทิพฺพตุริเยหิ, สสงฺฆํ ชินมุปฏฺฐหึ.

๑๗.

‘‘โกฏิสตสหสฺสานํ[Pg.190], อนฺนปาเนน ตปฺปยึ;

ปจฺเจกทุสฺสยุคํ ทตฺวา, สรณํ ตมุปาคมึ.

๑๘.

‘‘โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, สุมโน โลกนายโก;

อปริเมยฺยิโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

๑๙.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

ยถา โกณฺฑญฺญพุทฺธวํเส, เอวํ อฏฺฐ คาถา วิตฺถาเรตพฺพาติ.

๒๐.

‘‘ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา’’ติ.

ตสฺส ปน สุมนสฺส ภควโต เมขลํ นาม นครํ อโหสิ, สุทตฺโต นาม ราชา ปิตา, สิริมา นาม เทวี มาตา, สรโณ จ ภาวิตตฺโต จ ทฺเว อคฺคสาวกา, อุเทโน นามุปฏฺฐาโก, โสณา จ อุปโสณา จ ทฺเว อคฺคสาวิกา, นาครุกฺโข โพธิ, นวุติหตฺถุพฺเพธํ สรีรํ, นวุติเยว วสฺสสหสฺสานิ อายุปฺปมาณํ อโหสิ, วฏํสิกา นามสฺส มเหสี เทวี, อนูปโม นาม ปุตฺโต อโหสิ, หตฺถิยาเนน นิกฺขมิ. อุปฏฺฐาโก องฺคราชา. องฺคาราเม วสีติ. เตน วุตฺตํ –

๒๑.

‘‘นครํ เมขลํ นาม, สุทตฺโต นาม ขตฺติโย;

สิริมา นาม ชนิกา, สุมนสฺส มเหสิโน.

๒๒.

‘‘นววสฺสสหสฺสานิ, อคารํ อชฺฌ โส วสิ;

จนฺโท สุจนฺโท วฏํโส จ, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

๒๓.

‘‘เตสฏฺฐิสตสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

วฏํสิกา นาม นารี, อนูปโม นาม อตฺรโช.

๒๔.

‘‘นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, หตฺถิยาเนน นิกฺขมิ;

อนูนทสมาสานิ, ปธานํ ปทหี ชิโน.

๒๕.

‘‘พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, สุมโน โลกนายโก;

วตฺติ จกฺกํ มหาวีโร, เมขเล ปุรมุตฺตเม.

๒๖.

‘‘สรโณ ภาวิตตฺโต จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

อุเทโน นามุปฏฺฐาโก, สุมนสฺส มเหสิโน.

๒๗.

‘‘โสณา [Pg.191] จ อุปโสณา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โสปิ พุทฺโธ อมิตยโส, นาคมูเล อพุชฺฌถ.

๒๘.

‘‘วรุโณ เจว สรโณ จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

จาลา จ อุปจาลา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

๒๙.

‘‘อุจฺจตฺตเนน โส พุทฺโธ, นวุติหตฺถมุคฺคโต;

กญฺจนคฺฆิยสงฺกาโส, ทสสหสฺสี วิโรจติ.

๓๐.

‘‘นวุติวสฺสสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

๓๑.

‘‘ตารณีเย ตารยิตฺวา, โพธนีเย จ โพธยิ;

ปรินิพฺพายิ สมฺพุทฺโธ, อุฬุราชาว อตฺถมิ.

๓๒.

‘‘เต จ ขีณาสวา ภิกฺขู, โส จ พุทฺโธ อสาทิโส;

อตุลปฺปภํ ทสฺสยิตฺวา, นิพฺพุตา เต มหายสา.

๓๓.

‘‘ตญฺจ ญาณํ อตุลิยํ, ตานิ จ อตุลานิ รตนานิ;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา.

๓๔.

‘‘สุมโน ยสธโร พุทฺโธ, องฺคารามมฺหิ นิพฺพุโต;

ตตฺเถว ตสฺส ชินถูโป, จตุโยชนมุคฺคโต’’ติ.

ตตฺถ กญฺจนคฺฆิยสงฺกาโสติ วิวิธรตนวิจิตฺตกญฺจนมยคฺฆิกสทิสรูปโสโภ. ทสสหสฺสี วิโรจตีติ ตสฺส ปภาย ทสสหสฺสีปิ โลกธาตุ วิโรจตีติ อตฺโถ. ตารณีเยติ ตารยิตพฺเพ, ตารยิตุํ วุตฺเต สพฺเพ พุทฺธเวเนยฺเยติ อตฺโถ. อุฬุราชาวาติ จนฺโท วิย. อตฺถมีติ อตฺถงฺคโต. เกจิ ‘‘อตฺถํ คโต’’ติ ปฐนฺติ. อสาทิโสติ อสทิโส. มหายสาติ มหากิตฺติสทฺทา มหาปริวารา จ. ตญฺจ ญาณนฺติ ตํ สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺจ. อตุลิยนฺติ อตุลฺยํ อสทิสํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

สุมนพุทฺธวํสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิฏฺฐิโต จตุตฺโถ พุทฺธวํโส.

๗. เรวตพุทฺธวํสวณฺณนา

สุมนสฺส [Pg.192] ปน ภควโต อปรภาเค สาสเน จสฺส อนฺตรหิเต นวุติวสฺสสหสฺสายุกา มนุสฺสา อนุกฺกเมน ปริหายิตฺวา ทสวสฺสายุกา หุตฺวา ปุน อนุกฺกเมน วฑฺฒิตฺวา อสงฺขฺเยยฺยายุกา หุตฺวา ปุน ปริหายมานา สฏฺฐิวสฺสสหสฺสายุกา อเหสุํ. ตทา เรวโต นาม สตฺถา อุทปาทิ. โสปิ ปารมิโย ปูเรตฺวา อเนกรตนสมุชฺชลิตภวเน ตุสิตภวเน นิพฺพตฺติตฺวา ตโต จวิตฺวา สพฺพธนธญฺญวติสุธญฺญวตีนคเร สพฺพาลงฺการสมลงฺกตอมิตรุจิรปริวารปริวุตสฺส สิริวิภวสมุทเยนากุลสฺส สพฺพสมิทฺธิวิปุลสฺส วิปุลสฺส นาม รญฺโญ กุเล สพฺพชนนยนาลิปาลิสมากุลาย สมฺผุลฺลนยนกุวลยสสฺสิริกสินิทฺธวทนกมลากรโสภาสมุชฺชลาย สุรุจิรมโนหรคุณคณวิปุลาย วิปุลาย นาม อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา ทสนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน จิตฺตกูฏปพฺพตโต สุวณฺณหํสราชา วิย มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิ.

ตสฺส ปฏิสนฺธิยํ ชาติยญฺจ ปาฏิหาริยานิ ปุพฺเพ วุตฺตนยาเนว อเหสุํ. สุทสฺสนรตนคฺฆิอาเวฬนามกา ตโย จสฺส ปาสาทา อเหสุํ. สุทสฺสนาเทวิปฺปมุขานิ เตตฺตึส อิตฺถิสหสฺสานิ ปจฺจุปฏฺฐิตานิ อเหสุํ. ตาหิ ปริวุโต โส สุรยุวตีหิ ปริวุโต เทวกุมาโร วิย ฉพฺพสฺสสหสฺสานิ วิสยสุขมนุภวมาโน อคารํ อชฺฌาวสิ. โส สุทสฺสนาย นาม เทวิยา วรุเณ นาม ตนเย ชาเต จตฺตาริ นิมิตฺตานิ ทิสฺวา นานาวิราคตนุวรวสนนิวสโน อามุกฺกมุตฺตาหารมณิกุณฺฑโล วรเกยูรมกุฏกฏกธโร ปรมสุรภิคนฺธกุสุมสมลงฺกโต ปรมรุจิรกรนิกโร สรทสมยรชนิกโร วิย ตาราคณปริวุโต วิย จนฺโท ติทสคณปริวุโต วิย ทสสตนยโน พฺรหฺมคณปริวุโต วิย จ หาริตมหาพฺรหฺมา จตุรงฺคินิยา มหติยา เสนาย ปริวุโต อาชญฺญรเถน มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิตฺวา สพฺพาภรณานิ โอมุญฺจิตฺวา ภณฺฑาคาริกสฺส หตฺเถ ทตฺวา ชลชามลาวิกลนีลกุวลยทลสทิเสนาตินิสิเตนาติติขิเณนาสินา สเกสมกุฏํ ฉินฺทิตฺวา อากาเส ขิปิ. ตํ สกฺโก เทวราชา สุวณฺณจงฺโกฏเกน [Pg.193] ปฏิคฺคเหตฺวา ตาวตึสภวนํ เนตฺวา สิเนรุมุทฺธนิ สตฺตรตนมยํ เจติยํ อกาสิ.

มหาปุริโส ปน เทวทตฺตานิ กาสายานิ ปริทหิตฺวา ปพฺพชิ, เอกา จ นํ ปุริสโกฏิ อนุปพฺพชิ. โส เตหิ ปริวุโต สตฺตมาเส ปธานจริยํ จริตฺวา วิสาขปุณฺณมาย อญฺญตราย สาธุเทวิยา นาม เสฏฺฐิธีตาย ทินฺนํ มธุปายาสํ ปริภุญฺชิตฺวา สาลวเน ทิวาวิหารํ วีตินาเมตฺวา สายนฺหสมเย อญฺญตเรนาชีวเกน ทินฺนา อฏฺฐ ติณมุฏฺฐิโย คเหตฺวา มตฺตวรนาคคามี นาคโพธึ ปทกฺขิณํ กตฺวา เตปณฺณาสหตฺถวิตฺถตํ ติณสนฺถรํ สนฺถริตฺวา จตุรงฺควีริยํ อธิฏฺฐาย นิสีทิตฺวา มารพลํ วิธมิตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา – ‘‘อเนกชาติสํสารํ…เป… ตณฺหานํ ขยมชฺฌคา’’ติ (ธ. ป. ๑๕๓-๑๕๔) อุทานํ อุทาเนสิ. เตน วุตฺตํ –

๑.

‘‘สุมนสฺส อปเรน, เรวโต นาม นายโก;

อนุปโม อสทิโส, อตุโล อุตฺตโม ชิโน’’ติ.

เรวโต กิร สตฺถา โพธิสมีเปเยว สตฺตสตฺตาหานิ วีตินาเมตฺวา ธมฺมเทสนตฺถํ พฺรหฺมายาจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา – ‘‘กสฺส นุ โข อหํ ปฐมํ ธมฺมํ เทเสยฺย’’นฺติ (ที. นิ. ๒.๗๒; ม. นิ. ๑.๒๘๔; ๒.๓๔๑; มหาว. ๑๐) อุปธาเรนฺโต อตฺตนา สห ปพฺพชิตภิกฺขุโกฏิโย อญฺเญ จ พหู เทวมนุสฺเส อุปนิสฺสยสมฺปนฺเน ทิสฺวา อากาเสน คนฺตฺวา วรุณาราเม โอตริตฺวา เตหิ ปริวุโต คมฺภีรํ นิปุณํ ติปริวฏฺฏํ อปฺปฏิวตฺติยํ อญฺเญน อนุตฺตรํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตฺวา ภิกฺขูนํ โกฏิ อรหตฺเต ปติฏฺฐาเปสิ. ตีสุ มคฺคผเลสุ ปติฏฺฐิตานํ คณนปริจฺเฉโท นตฺถิ. เตน วุตฺตํ –

๒.

‘‘โสปิ ธมฺมํ ปกาเสสิ, พฺรหฺมุนา อภิยาจิโต;

ขนฺธธาตุววตฺถานํ, อปฺปวตฺตํ ภวาภเว’’ติ.

ตตฺถ ขนฺธธาตุววตฺถานนฺติ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อฏฺฐารสนฺนํ ธาตูนํ นามรูปววตฺถานาทิวเสน วิภาคกรณํ. สภาวลกฺขณสามญฺญลกฺขณาทิวเสน รูปารูปธมฺมปริคฺคโห ขนฺธธาตุววตฺถานํ นาม. อถ วา เผณปิณฺฑูปมํ รูปํ ปริมทฺทนาสหนโต ฉิทฺทาวฉิทฺทาทิภาวโต จ อุทกปุพฺพุฬกํ วิย [Pg.194] เวทนา มุหุตฺตรมณียภาวโต, มรีจิกา วิย สญฺญา วิปฺปลมฺภนโต, กทลิกฺขนฺโธ วิย สงฺขารา อสารกโต, มายา วิย วิญฺญาณํ วญฺจนกโต’’ติ เอวมาทินาปิ นเยน อนิจฺจานุปสฺสนาทิวเสนปิ ขนฺธธาตุววตฺถานํ เวทิตพฺพํ (วิภ. อฏฺฐ. ๒๖ กมาทิวินิจฺฉยกถา). อปฺปวตฺตํ ภวาภเวติ เอตฺถ ภโวติ วฑฺฒิ, อภโวติ หานิ. ภโวติ สสฺสตทิฏฺฐิ, อภโวติ อุจฺเฉททิฏฺฐิ. ภโวติ ขุทฺทกภโว, อภโวติ มหาภโว. ภโวติ กามภโว, อภโวติ รูปารูปภโวติ เอวมาทินา นเยน ภวาภวานํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒๒๓; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๕.๑๐๘๐; อุทา. อฏฺฐ. ๒๐). เตสํ ภวาภวานํ อปฺปวตฺติเหตุภูตํ ธมฺมํ ปกาเสสีติ อตฺโถ. อถ วา ภวติ อเนนาติ ภโว, ตีสุ ภเวสุ อุปฺปตฺตินิมิตฺตํ กมฺมาทิกํ. อุปปตฺติภโว อภโว นาม. อุภยตฺถ นิกนฺติยา ปหานกรํ อปฺปวตฺตํ ธมฺมํ เทเสสีติ อตฺโถ. ตสฺส ปน เรวตพุทฺธสฺส ตโยว อภิสมยา อเหสุํ. ปฐโม ปนสฺส คณนปถํ วีติวตฺโต. เตน วุตฺตํ –

๓.

‘‘ตสฺสาภิสมยา ตีณิ, อเหสุํ ธมฺมเทสเน;

คณนาย น วตฺตพฺโพ, ปฐมาภิสมโย อหู’’ติ.

ตตฺถ ตีณีติ ตโย, ลิงฺควิปลฺลาโส กโต, อยํ ปฐโม อภิสมโย อโหสิ.

อถาปเรน สมเยน นครุตฺตเร อุตฺตเร นคเร สพฺพารินฺทโม อรินฺทโม นาม ราชา อโหสิ. โส กิร ภควนฺตํ อตฺตโน นครมนุปฺปตฺตํ สุตฺวา ตีหิ ชนโกฏีหิ ปริวุโต ภควโต ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา สฺวาตนาย นิมนฺเตตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส สตฺตาหํ มหาทานํ ปวตฺเตตฺวา ติคาวุตวิตฺถตํ ทีปปูชํ กตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา นิสีทิ. อถ ภควา ตสฺส มโนนุกูลํ วิจิตฺตนยํ ธมฺมํ เทเสสิ. ตตฺถ เทวมนุสฺสานํ โกฏิสหสฺสสฺส ทุติยาภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๔.

‘‘ยทา อรินฺทมํ ราชํ, วิเนสิ เรวโต มุนิ;

ตทา โกฏิสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหู’’ติ.

อยํ ทุติโย อภิสมโย.

อถาปเรน [Pg.195] สมเยน เรวโต สตฺถา อุตฺตรนิคมํ นาม อุปนิสฺสาย วิหรนฺโต สตฺตาหํ นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา นิสีทิ. ตทา กิร อุตฺตรนิคมวาสิโน มนุสฺสา ยาคุภตฺตขชฺชกเภสชฺชปานกาทีนิ อาหริตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา ภิกฺขู ปริปุจฺฉึสุ – ‘‘กุหึ, ภนฺเต, ภควา’’ติ? ตโต เตสํ ภิกฺขู อาหํสุ – ‘‘ภควา, อาวุโส, นิโรธสมาปตฺตึ สมาปนฺโน’’ติ. อถาตีเต ตสฺมึ สตฺตาเห ภควนฺตํ นิโรธสมาปตฺติโต วุฏฺฐิตํ สรทสมเย สูริโย วิย อตฺตโน อนูปมาย พุทฺธสิริยา วิโรจมานํ ทิสฺวา นิโรธสมาปตฺติยา คุณานิสํสํ ปุจฺฉึสุ. ภควา จ เตสํ นิโรธสมาปตฺติยา คุณานิสํสํ กเถสิ. ตทา เทวมนุสฺสานํ โกฏิสตํ อรหตฺเต ปติฏฺฐาสิ. อยํ ตติโย อภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๕.

‘‘สตฺตาหํ ปฏิสลฺลานา, วุฏฺฐหิตฺวา นราสโภ;

โกฏิสตํ นรมรูนํ, วิเนสิ อุตฺตเม ผเล’’ติ.

สุธญฺญวตีนคเร ปฐมมหาปาติโมกฺขุทฺเทเส เอหิภิกฺขุปพฺพชฺชาย ปพฺพชิตานํ อรหนฺตานํ คณนปถํ วีติวตฺตานํ ปฐโม สนฺนิปาโต อโหสิ. เมขลนคเร โกฏิสตสหสฺสสงฺขาตานํ เอหิภิกฺขุปพฺพชฺชาย ปพฺพชิตานํ อรหนฺตานํ ทุติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. เรวตสฺส ปน ภควโต ธมฺมจกฺกานุวตฺตโก วรุโณ นาม อคฺคสาวโก ปญฺญวนฺตานํ อคฺโค อาพาธิโก อโหสิ. ตตฺถ คิลานปุจฺฉนตฺถาย สมฺปตฺตมหาชนสฺส ลกฺขณตฺตยปริทีปกํ ธมฺมํ เทเสตฺวา โกฏิสตสหสฺสํ ปุริสานํ เอหิภิกฺขุปพฺพชฺชาย ปพฺพาเชตฺวา อรหตฺเต ปติฏฺฐาเปตฺวา จตุรงฺคินิเก สนฺนิปาเต ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ. อยํ ตติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๖.

‘‘สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, เรวตสฺส มเหสิโน;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สุวิมุตฺตาน ตาทินํ.

๗.

‘‘อติกฺกนฺตา คณนปถํ, ปฐมํ เย สมาคตา;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

๘.

‘‘โยปิ ปญฺญาย อสโม, ตสฺส จกฺกานุวตฺตโก;

โส ตทา พฺยาธิโต อาสิ, ปตฺโต ชีวิตสํสยํ.

๙.

‘‘ตสฺส [Pg.196] คิลานปุจฺฉาย, เย ตทา อุปคตา มุนี;

โกฏิสตสหสฺสา อรหนฺโต, ตติโย อาสิ สมาคโม’’ติ.

ตตฺถ จกฺกานุวตฺตโกติ ธมฺมจกฺกานุวตฺตโก. ปตฺโต ชีวิตสํสยนฺติ เอตฺถ ชีวิเต สํสยํ ชีวิตสํสยํ, ชีวิตกฺขยํ ปาปุณาติ วา, น วา ปาปุณาตีติ เอวํ ชีวิตสํสยํ ปตฺโต, พฺยาธิตสฺส พลวภาเวน มรติ, น มรตีติ ชีวิเต สํสยํ ปตฺโตติ อตฺโถ. เย ตทา อุปคตา มุนีติ อิติ ทีฆภาเว สติ ภิกฺขูนํ อุปริ โหติ, รสฺเส อนุสฺสเรน สทฺธึ วรุณสฺส อุปริ โหติ.

ตทา อมฺหากํ โพธิสตฺโต รมฺมวตีนคเร อติเทโว นาม พฺราหฺมโณ หุตฺวา พฺราหฺมณธมฺเม ปารํ คโต เรวตํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ ทิสฺวา ตสฺส ธมฺมกถํ สุตฺวา สรเณสุ ปติฏฺฐาย สิโลกสหสฺเสน ทสพลํ กิตฺเตตฺวา สหสฺสคฺฆนิเกน อุตฺตราสงฺเคน ภควนฺตํ ปูเชสิ. โสปิ นํ พุทฺโธ พฺยากาสิ – ‘‘อิโต กปฺปสตสหสฺสาธิกานํ ทฺวินฺนํ อสงฺขฺเยยฺยานํ มตฺถเก โคตโม นาม พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ. เตน วุตฺตํ –

๑๐.

‘‘อหํ เตน สมเยน, อติเทโว นาม พฺราหฺมโณ;

อุปคนฺตฺวา เรวตํ พุทฺธํ, สรณํ ตสฺส คญฺฉหํ.

๑๑.

‘‘ตสฺส สีลํ สมาธิญฺจ, ปญฺญาคุณมนุตฺตมํ;

โถมยิตฺวา ยถาถามํ, อุตฺตรียมทาสหํ.

๑๒.

‘‘โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, เรวโต โลกนายโก;

อปริเมยฺยิโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

๑๓.

‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิม’’’นฺติ. –

อฏฺฐ คาถา วิตฺถาเรตพฺพา.

๑๔.

‘‘ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

๑๕.

‘‘ตทาปิ ตํ พุทฺธธมฺมํ, สริตฺวา อนุพฺรูหยึ;

อาหริสฺสามิ ตํ ธมฺมํ, ยํ มยฺหํ อภิปตฺถิต’’นฺติ.

ตตฺถ [Pg.197] สรณํ ตสฺส คญฺฉหนฺติ ตํ สรณํ อคญฺฉึ อหํ, อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ. ปญฺญาคุณนฺติ ปญฺญาสมฺปตฺตึ. อนุตฺตมนฺติ เสฏฺฐํ. ‘‘ปญฺญาวิมุตฺติคุณมุตฺตม’’นฺติปิ ปาโฐ, โส อุตฺตาโนว. โถมยิตฺวาติ โถเมตฺวา วณฺณยิตฺวา. ยถาถามนฺติ ยถาพลํ. อุตฺตรียนฺติ อุตฺตราสงฺคํ. อทาสหนฺติ อทาสึ อหํ. พุทฺธธมฺมนฺติ พุทฺธภาวกรํ ธมฺมํ, ปารมีธมฺมนฺติ อตฺโถ. สริตฺวาติ อนุสฺสริตฺวา. อนุพฺรูหยินฺติ อภิวฑฺเฒสึ. อาหริสฺสามีติ อานยิสฺสามิ. ตํ ธมฺมนฺติ ตํ พุทฺธตฺตํ. ยํ มยฺหํ อภิปตฺถิตนฺติ ยํ มยา อภิปตฺถิตํ พุทฺธตฺตํ, ตํ อาหริสฺสามีติ อตฺโถ.

ตสฺส ปน เรวตสฺส ภควโต นครํ สุธญฺญวตี นาม อโหสิ, ปิตา วิปุโล นาม ขตฺติโย, มาตา วิปุลา นาม, วรุโณ จ พฺรหฺมเทโว จ ทฺเว อคฺคสาวกา, สมฺภโว นาม อุปฏฺฐาโก, ภทฺทา จ สุภทฺทา จ ทฺเว อคฺคสาวิกา, นาครุกฺโข โพธิ, สรีรํ อสีติหตฺถุพฺเพธํ อโหสิ, อายุ สฏฺฐิวสฺสสหสฺสานิ, สุทสฺสนา นาม อคฺคมเหสี, วรุโณ นาม ปุตฺโต, อาชญฺญรเถน นิกฺขมิ.

‘‘ตสฺส เทหาภินิกฺขนฺตํ, ปภาชาลมนุตฺตรํ;

ทิวา เจว ตทา รตฺตึ, นิจฺจํ ผรติ โยชนํ.

‘‘ธาตุโย มม สพฺพาปิ, วิกิรนฺตูติ โส ชิโน;

อธิฏฺฐาสิ มหาวีโร, สพฺพสตฺตานุกมฺปโก.

‘‘มหานาควนุยฺยาเน, มหโต นครสฺส โส;

ปูชิโต นรมรูหิ, ปรินิพฺพายิ เรวโต’’ติ.

เตน วุตฺตํ –

๑๖.

‘‘นครํ สุธญฺญวตี นาม, วิปุโล นาม ขตฺติโย;

วิปุลา นาม ชนิกา, เรวตสฺส มเหสิโน.

๒๑.

‘‘วรุโณ พฺรหฺมเทโว จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

สมฺภโว นามุปฏฺฐาโก, เรวตสฺส มเหสิโน.

๒๒.

‘‘ภทฺทา [Pg.198] เจว สุภทฺทา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โสปิ พุทฺโธ อสมสโม, นาคมูเล อพุชฺฌถ.

๒๓.

‘‘ปทุโม กุญฺชโร เจว, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

สิริมา เจว ยสวตี, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

๒๔.

‘‘อุจฺจตฺตเนน โส พุทฺโธ, อสีติหตฺถมุคฺคโต;

โอภาเสติ ทิสา สพฺพา, อินฺทเกตุว อุคฺคโต.

๒๕.

‘‘ตสฺส สรีเร นิพฺพตฺตา, ปภามาลา อนุตฺตรา;

ทิวา วา ยทิ วา รตฺตึ, สมนฺตา ผรติ โยชนํ.

๒๖.

‘‘สฏฺฐิวสฺสสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ทิฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

๒๗.

‘‘ทสฺสยิตฺวา พุทฺธพลํ อมตํ โลเก ปกาสยํ;

นิพฺพายิ อนุปาทาโน, ยถคฺคุปาทานสงฺขยา.

๒๘.

‘‘โส จ กาโย รตนนิโภ, โส จ ธมฺโม อสาทิโส;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา’’ติ.

ตตฺถ โอภาเสตีติ ปกาสยติ. อุคฺคโตติ อุสฺสิโต. ปภามาลาติ ปภาเวลา. ยถคฺคีติ อคฺคิ วิย. อุปาทานสงฺขยาติ อินฺธนกฺขยา. โส จ กาโย รตนนิโภติ โส จ ตสฺส ภควโต กาโย สุวณฺณวณฺโณ. ‘‘ตญฺจ กายํ รตนนิภ’’นฺติปิ ปาโฐ, ลิงฺควิปลฺลาเสน วุตฺตํ. โสเยว ปนสฺสตฺโถ. เสสคาถาสุ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

เรวตพุทฺธวํสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิฏฺฐิโต ปญฺจโม พุทฺธวํโส.

๘. โสภิตพุทฺธวํสวณฺณนา

ตสฺส [Pg.199] ปน อปรภาเค ตสฺส สาสเนปิ อนฺตรหิเต โสภิโต นาม โพธิสตฺโต กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ ปารมิโย ปูเรตฺวา ตุสิตปุเร นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา เทเวหิ อายาจิโต ตุสิตปุรโต จวิตฺวา สุธมฺมนคเร สุธมฺมราชสฺส กุเล สุธมฺมาย นาม เทวิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ อคฺคเหสิ. โส ทสนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน สุธมฺมุยฺยาเน มาตุกุจฺฉิโต ปริสุทฺธวิราชิตฆนเมฆปฏลโต ปุณฺณจนฺโท วิย นิกฺขมิ. ตสฺส ปฏิสนฺธิยํ ชาติยญฺจ ปาฏิหาริยานิ ปุพฺเพ วุตฺตปฺปการานิ.

โส ทสวสฺสสหสฺสานิ อคารํ อชฺฌาวสิตฺวา สตฺตตฺตึสนาฏกิตฺถิสหสฺสานํ อคฺคาย อคฺคมเหสิยา มขิลเทวิยา กุจฺฉิสฺมึ สีหกุมาเร นาม ปุตฺเต อุปฺปนฺเน จตฺตาริ นิมิตฺตานิ ทิสฺวา สญฺชาตสํเวโค ปาสาเทเยว ปพฺพชิตฺวา ตตฺเถว อานาปานสฺสติสมาธึ ภาเวตฺวา จตฺตาริ ฌานานิ ปฏิลภิตฺวา สตฺตาหํ ตตฺเถว ปธานจริยมจริ. ตโต มขิลมหาเทวิยา ทินฺนํ ปรมมธุรํ มธุปายาสํ ปริภุญฺชิตฺวา อภินิกฺขมนตฺถาย จิตฺตมุปฺปาเทสิ – ‘‘อยํ ปาสาโท อลงฺกตปฏิยตฺโต มหาชนสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว อากาเสน คนฺตฺวา โพธิรุกฺขํ มชฺเฌกตฺวา ปถวิยํ โอตรตุ, อิมา จ อิตฺถิโย มยิ โพธิมูเล นิสินฺเน อวุตฺตา สยเมว ปาสาทโต นิกฺขมนฺตู’’ติ. สหจิตฺตุปฺปาทา ปาสาโท จ สุธมฺมราชภวนโต อุปฺปติตฺวา อสิตญฺชนสงฺกาสมากาสมพฺภุคฺคญฺฉิ. โส สโมสริตสุรภิกุสุมทามสมลงฺกตปาสาทตโล สกลมฺปิ คคนตลํ สมลงฺกุรุมาโน วิย กนกรสธาราสทิสรุจิรกรนิกโร ทิวสกโร วิย จ สรทสมยรชนิกโร วิย จ วิโรจมาโน วิลมฺพมานวิวิธวิจิตฺตกิงฺกิณิกชาโล ยสฺส กิร วาเตริตสฺส สุกุสลชนวาทิตสฺส ปญฺจงฺคิกสฺส ตุริยสฺส วิย สทฺโท วคฺคุ จ รชนีโย จ กมนีโย จ อโหสิ.

ทูรโต ปฏฺฐาย สุยฺยมาเนน มธุเรน สเรน สตฺตานํ โสตานิ โอทหมาโน ฆรจจฺจรจตุกฺกวีถิอาทีสุ ฐตฺวา ปวตฺติตกถาสลฺลาเปสุ มนุสฺเสสุ นาตินีเจน นาติอุจฺเจน ตรุวรวนมตฺถกาวิทูเรนากาเสน ปโลภยมาโน [Pg.200] วิย ตรุวรสาขานานารตนชุติวิสรสมุชฺชเลน วณฺเณน ชนนยนานิ อากฑฺเฒนฺโต วิย จ ปุญฺญานุภาวํ สมุคฺโฆสยนฺโต วิย จ คคนตลํ ปฏิปชฺชิ. ตตฺถ นาฏกิตฺถิโยปิ ปญฺจงฺคิกสฺส วรตุริยสฺส มธุเรน สเรน อุปคายึสุ เจว วิลปึสุ จ. จตุรงฺคินี กิรสฺส เสนาปิ อลงฺการ-กายาภรณ-ชุติ-สมุทย-สมุชฺโชตนานาวิราค-สุรภิกุสุมวสนาภรณโสภิตา อมรวรเสนา วิย ปรมรุจิรทสฺสนา ธรณี วิย คคนตเลน ปาสาทํ ปริวาเรตฺวา อคมาสิ.

ตโต ปาสาโท คนฺตฺวา อฏฺฐาสีติหตฺถุพฺเพธํ อุชุวิปุลวฏฺฏกฺขนฺธํ กุสุมปลฺลวมกุลสมลงฺกตํ นาครุกฺขํ มชฺเฌกตฺวา โอตริตฺวา ภูมิยํ ปติฏฺฐหิ. นาฏกิตฺถิโย จ เกนจิ อวุตฺตาว ตโต ปาสาทโต โอตริตฺวา ปกฺกมึสุ. อเนกคุณโสภิโต กิร โสภิโตปิ มหาปุริโส มหาชนกตปริวาโรเยว รตฺติยา ตีสุ ยาเมสุ ติสฺโส วิชฺชาโย อุปฺปาเทสิ. มารพลํ ปนสฺส ธมฺมตาพเลเนว ยถาคตมคมาสิ. ปาสาโท ปน ตตฺเถว อฏฺฐาสิ. โสภิโต ปน ภควตา สมฺโพธึ ปตฺวา – ‘‘อเนกชาติสํสารํ…เป… ตณฺหานํ ขยมชฺฌคา’’ติ อุทานํ อุทาเนตฺวา โพธิสมีเปเยว สตฺตสตฺตาหํ วีตินาเมตฺวา พฺรหฺมุโน ธมฺมชฺเฌสนํ ปฏิชานิตฺวา – ‘‘กสฺส นุ โข ปฐมํ ธมฺมํ เทเสยฺย’’นฺติ พุทฺธจกฺขุนา โอโลเกนฺโต อตฺตโน เวมาติเก กนิฏฺฐภาติเก อสมกุมารญฺจ สุเนตฺตกุมารญฺจ ทิสฺวา – ‘‘อิเม ทฺเว กุมารา อุปนิสฺสยสมฺปนฺนา คมฺภีรํ นิปุณํ ธมฺมํ ปฏิวิชฺฌิตุํ สมตฺถา, หนฺทาหํ อิเมสํ ธมฺมํ เทเสยฺย’’นฺติ อากาเสนาคนฺตฺวา สุธมฺมุยฺยาเน โอตริตฺวา ทฺเวปิ กุมาเร อุยฺยานปาเลน ปกฺโกสาเปตฺวา เตหิ สปริวาเรหิ ปริวุโต มหาชนมชฺเฌ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ. เตน วุตฺตํ –

๑.

‘‘เรวตสฺส อปเรน, โสภิโต นาม นายโก;

สมาหิโต สนฺตจิตฺโต, อสโม อปฺปฏิปุคฺคโล.

๒.

‘‘โส ชิโน สกเคหมฺหิ, มานสํ วินิวตฺตยิ;

ปตฺวาน เกวลํ โพธึ, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยิ.

๓.

‘‘ยาว เหฏฺฐา อวีจิโต, ภวคฺคา จาปิ อุทฺธโต;

เอตฺถนฺตเร เอกปริสา, อโหสิ ธมฺมเทสเน.

๔.

‘‘ตาย [Pg.201] ปริสาย สมฺพุทฺโธ, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยิ;

คณนาย น วตฺตพฺโพ, ปฐมาภิสมโย อหู’’ติ.

ตตฺถ สกเคหมฺหีติ อตฺตโน ภวเนเยว, อนฺโตปาสาทตเลเยวาติ อตฺโถ. มานสํ วินิวตฺตยีติ จิตฺตํ ปริวตฺเตสิ, สกเคเห ฐตฺวา สตฺตทิวสพฺภนฺตเรเยว ปุถุชฺชนภาวโต จิตฺตํ วินิวตฺเตตฺวา พุทฺธตฺตํ ปาปุณีติ อตฺโถ. เหฏฺฐาติ เหฏฺฐโต. ภวคฺคาติ อกนิฏฺฐภวนโต. ตาย ปริสายาติ ตสฺสา ปริสาย มชฺเฌ. คณนาย น วตฺตพฺโพติ คณนปถมตีตาติ อตฺโถ. ปฐมาภิสมโยติ ปฐโม ธมฺมาภิสมโย. อหูติ คณนาย น วตฺตพฺพา ปริสา อโหสีติ อตฺโถ. ‘‘ปฐเม อภิสมึสุเยวา’’ติปิ ปาโฐ, ตสฺส ปฐมธมฺมเทสเน อภิสมึสุ เย ชนา, เต คณนาย น วตฺตพฺพาติ อตฺโถ.

อถาปเรน สมเยน สุทสฺสนนครทฺวาเร จิตฺตปาฏลิยา มูเล ยมกปาฏิหาริยํ กตฺวา นวกนกมณิมยภวเน ตาวตึสภวเน ปาริจฺฉตฺตกมูเล ปณฺฑุกมฺพลสิลาตเล นิสีทิตฺวา อภิธมฺมํ เทเสสิ. เทสนาปริโยสาเน นวุติโกฏิสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. อยํ ทุติโย อภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๕.

‘‘ตโต ปรมฺปิ เทเสนฺเต, มรูนญฺจ สมาคเม;

นวุติโกฏิสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหู’’ติ.

อถาปเรน สมเยน สุทสฺสนนคเร ชยเสโน นาม ราชกุมาโร โยชนปฺปมาณํ วิหารํ กาเรตฺวา อโสกสฺสกณฺณจมฺปกนาคปุนฺนาควกุลสุรภิจูตปนสาสนสาลกุนฺท- สหการกรวีราทิตรุวรนิรนฺตรํ อารามํ โรเปตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิยฺยาเตสิ. ทานานุโมทนํ กตฺวา ยาคํ วณฺเณตฺวา ภควา ธมฺมํ เทเสสิ. ตทา โกฏิสตสหสฺสสตฺตนิกายสฺส ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. อยํ ตติยาภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๖.

‘‘ปุนาปรํ ราชปุตฺโต, ชยเสโน นาม ขตฺติโย;

อารามํ โรปยิตฺวาน, พุทฺเธ นิยฺยาตยี ตทา.

๗.

‘‘ตสฺส [Pg.202] ยาคํ ปกิตฺเตนฺโต, ธมฺมํ เทเสสิ จกฺขุมา;

ตทา โกฏิสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหู’’ติ.

ปุน อุคฺคโต นาม ราชา สุนนฺทนคเร สุนนฺทํ นาม วิหารํ กาเรตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส อทาสิ. ตสฺมึ ทาเน เอหิภิกฺขุปพฺพชฺชาย ปพฺพชิตานํ โกฏิสตํ อรหนฺตานํ สนฺนิปาโต, เตสํ มชฺเฌ โสภิโต ภควา ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ. อยํ ปฐโม สนฺนิปาโต อโหสิ. ปุน เมขลานคเร ธมฺมคโณ ธมฺมคณารามํ นาม ปวรารามํ มหาวิหารํ กาเรตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทตฺวา สห สพฺพปริกฺขาเรหิ ทานํ อทาสิ. ตสฺมึ สมาคเม เอหิภิกฺขุภาเวน ปพฺพชิตานํ นวุติยา อรหนฺตโกฏีนํ สนฺนิปาเต ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ. อยํ ทุติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. ยทา ปน ภควา ทสสตนยนปุเร วสฺสํ วสิตฺวา ปวารณาย สุรวรปริวุโต โอตริ, ตทา อสีติยา อรหนฺตโกฏีหิ สทฺธึ จตุรงฺคิเก สนฺนิปาเต ปวาเรสิ. อยํ ตติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๘.

‘‘สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, โสภิตสฺส มเหสิโน;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

๙.

‘‘อุคฺคโต นาม โส ราชา, ทานํ เทติ นรุตฺตเม;

ตมฺหิ ทาเน สมาคญฺฉุํ, อรหนฺตา สตโกฏิโย.

๑๐.

‘‘ปุนาปรํ ปุรคโณ, เทติ ทานํ นรุตฺตเม;

ตทา นวุติโกฏีนํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

๑๑.

‘‘เทวโลเก วสิตฺวาน, ยทา โอโรหตี ชิโน;

ตทา อสีติโกฏีนํ, ตติโย อาสิ สมาคโม’’ติ.

ตทา กิร อมฺหากํ โพธิสตฺโต รมฺมวตีนคเร อุภโต สุชาโต ‘สุชาโต’ นาม พฺราหฺมโณ หุตฺวา โสภิตสฺส ภควโต ธมฺมเทสนํ สุตฺวา สรเณสุ ปติฏฺฐาย พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส เตมาสํ มหาทานมทาสิ. โสปิ นํ ‘‘อนาคเต โคตโม นาม พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ พฺยากาสิ. เตน วุตฺตํ –

๑๒.

‘‘อหํ [Pg.203] เตน สมเยน, สุชาโต นาม พฺราหฺมโณ;

ตทา สสาวกํ พุทฺธํ, อนฺนปาเนน ตปฺปยึ.

๑๓.

‘‘โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, โสภิโต โลกนายโก;

อปริเมยฺยิโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

๑๔.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ.

๑๕.

‘‘ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, หฏฺโฐ สํวิคฺคมานโส;

ตเมวตฺถมนุปฺปตฺติยา, อุคฺคํ ธิติมกาสห’’นฺติ.

ตตฺถ ตเมวตฺถมนุปฺปตฺติยาติ ตสฺส พุทฺธตฺตสฺส อนุปฺปตฺติอตฺถํ, ตสฺส ปน โสภิตพุทฺธสฺส – ‘‘อนาคเต อยํ โคตโม นาม พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ วจนํ สุตฺวา ‘‘อวิตถวจนา หิ พุทฺธา’’ติ พุทฺธตฺตปฺปตฺติอตฺถนฺติ อตฺโถ. อุคฺคนฺติ ติพฺพํ โฆรํ. ธิตินฺติ วีริยํ. อกาสหนฺติ อกาสึ อหํ.

ตสฺส ปน โสภิตสฺส ภควโต สุธมฺมํ นาม นครํ อโหสิ, ปิตา สุธมฺโม นาม ราชา, มาตา สุธมฺมา นาม เทวี, อสโม จ สุเนตฺโต จ ทฺเว อคฺคสาวกา, อโนโม นามุปฏฺฐาโก, นกุลา จ สุชาตา จ ทฺเว อคฺคสาวิกา, นาครุกฺโข โพธิ, อฏฺฐปณฺณาสหตฺถุพฺเพธํ สรีรํ อโหสิ, นวุติวสฺสสหสฺสานิ อายุปฺปมาณํ, มขิลา นามสฺส มหาเทวี, สีหกุมาโร นาม อตฺรโช, นาฏกิตฺถีนํ สตฺตตฺตึสสหสฺสานิ นววสฺสสหสฺสานิ อคารํ อชฺฌาวสิ. ปาสาเทน อภินิกฺขมิ. ชยเสโน นาม ราชา อุปฏฺฐาโก. เสตาราเม กิร วสีติ. เตน วุตฺตํ –

๑๖.

‘‘สุธมฺมํ นาม นครํ, สุธมฺโม นาม ขตฺติโย;

สุธมฺมา นาม ชนิกา, โสภิตสฺส มเหสิโน.

๒๑.

‘‘อสโม จ สุเนตฺโต จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

อโนโม นามุปฏฺฐาโก, โสภิตสฺส มเหสิโน.

๒๒.

‘‘นกุลา จ สุชาตา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

พุชฺฌมาโน จ โส พุทฺโธ, นาคมูเล อพุชฺฌถ.

๒๔.

‘‘อฏฺฐปณฺณาสรตนํ[Pg.204], อจฺจุคฺคโต มหามุนิ;

โอภาเสติ ทิสา สพฺพา, สตรํสีว อุคฺคโต.

๒๕.

‘‘ตถา สุผุลฺลํ ปวนํ, นานาคนฺเธหิ ธูปิตํ;

ตเถว ตสฺส ปาวจนํ, สีลคนฺเธหิ ธูปิตํ.

๒๖.

‘‘ยถาปิ สาคโร นาม, ทสฺสเนน อตปฺปิโย;

ตเถว ตสฺส ปาวจนํ, สวเนน อตปฺปิยํ.

๒๗.

‘‘นวุติวสฺสสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

๒๘.

‘‘โอวาทํ อนุสิฏฺฐิญฺจ, ทตฺวาน เสสเก ชเน;

หุตาสโนว ตาเปตฺวา, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

๒๙.

‘‘โส จ พุทฺโธ อสมสโม, เตปิ สาวกา พลปฺปตฺตา;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา’’ติ.

ตตฺถ สตรํสีวาติอาทิจฺโจ วิย, สพฺพา ทิสา โอภาเสตีติ อตฺโถ. ปวนนฺติ มหาวนํ. ธูปิตนฺติ วาสิตํ คนฺธิตํ. อตปฺปิโยติ อติตฺติกโร, อติตฺติชนโน วา. ตาวเทติ ตสฺมึ กาเล, ตาวตกํ กาลนฺติ อตฺโถ. ตาเรสีติ ตารยี. โอวาทนฺติ สกึ วาโท โอวาโท นาม. อนุสิฏฺฐินฺติ ปุนปฺปุนํ วจนํ อนุสิฏฺฐิ นาม. เสสเก ชเนติ สจฺจปฺปฏิเวธํ อปฺปตฺตสฺส เสสชนสฺส, สามิอตฺเถ ภุมฺมวจนํ. หุตาสโนว ตาเปตฺวาติ อคฺคิ วิย ตปฺเปตฺวา. อยเมว วา ปาโฐ, อุปาทานกฺขยา ภควา ปรินิพฺพุโตติ อตฺโถ. เสสคาถาสุ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

โสภิตพุทฺธวํสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิฏฺฐิโต ฉฏฺโฐ พุทฺธวํโส.

๙. อโนมทสฺสีพุทฺธวํสวณฺณนา

โสภิตพุทฺเธ [Pg.205] ปน ปรินิพฺพุเต ตสฺส อปรภาเค เอกมสงฺขฺเยยฺยํ พุทฺธุปฺปาทรหิตํ อโหสิ. อตีเต ปน ตสฺมึ อสงฺขฺเยยฺเย เอกสฺมึ กปฺเป ตโย พุทฺธา นิพฺพตฺตึสุ อโนมทสฺสี, ปทุโม, นารโทติ. ตตฺถ อโนมทสฺสี ภควา โสฬส อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปารมิโย ปูเรตฺวา ตุสิตปุเร นิพฺพตฺติตฺวา เทเวหิ อภิยาจิโต ตโต จวิตฺวา จนฺทวติยํ นาม ราชธานิยํ ยสวา นามสฺส รญฺโญ กุเล สมุสฺสิตจารุปโยธราย ยโสธราย นาม อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ อคฺคเหสิ. อโนมทสฺสิกุมาเร กิร ยโสธราย เทวิยา กุจฺฉิคเต ตสฺส ปุญฺญปฺปภาเวน ปภา อสีติหตฺถปฺปมาณํ ฐานํ ผริตฺวา อฏฺฐาสิ. จนฺทสูริยปฺปภาหิ อนภิภวนียาว อโหสิ. สา ทสนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน โพธิสตฺตํ สุจนฺทนุยฺยาเน วิชายิ. ปาฏิหาริยานิ เหฏฺฐา วุตฺตนยาเนว.

นามคฺคหณทิวเส ปนสฺส นามํ คณฺหนฺตา, ยสฺมา ชาติยํ อากาสโต สตฺต รตนานิ ปตึสุ, ตสฺมา อโนมานํ รตนานํ อุปฺปตฺติเหตุภูตตฺตา ‘‘อโนมทสฺสี’’ติ นามมกํสุ. โส อนุกฺกเมน วุทฺธิปฺปตฺโต ทิพฺเพหิ กามคุเณหิ ปริจาริยมาโน ทสวสฺสสหสฺสานิ อคารํ อชฺฌาวสิ. ตสฺส กิร สิริ อุปสิริ สิริวฑฺโฒติ ตโย ปาสาทา อเหสุํ. สิริมาเทวิปฺปมุขานิ เตวีสติ อิตฺถิสหสฺสานิ ปจฺจุปฏฺฐิตานิ อเหสุํ. โส สิริมาย เทวิยา อุปวาเณ นาม ปุตฺเต ชาเต จตฺตาริ นิมิตฺตานิ ทิสฺวา สิวิกายาเนน มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิ. ตํ ติสฺโส ชนโกฏิโย อนุปพฺพชึสุ.

เตหิ ปริวุโต มหาปุริโส ทส มาเส ปธานจริยํ จริ. ตโต วิสาขปุณฺณมาย อนุปมพฺราหฺมณคาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา อนุปมเสฏฺฐิธีตาย ทินฺนํ มธุปายาสํ ปริภุญฺชิตฺวา สาลวเน ทิวาวิหารํ วีตินาเมตฺวา อโนมนามาชีวเกน ทินฺนา อฏฺฐ ติณมุฏฺฐิโย คเหตฺวา อชฺชุนรุกฺขโพธึ ปทกฺขิณํ กตฺวา อฏฺฐตฺตึสหตฺถวิตฺถตํ ติณสนฺถรํ สนฺถริตฺวา จตุรงฺควีริยํ อธิฏฺฐาย ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา สมารํ มารพลํ วิทฺธํเสตฺวา ตีสุ ยาเมสุ ติสฺโส วิชฺชา อุปฺปาเทตฺวา – ‘‘อเนกชาติสํสารํ…เป… ตณฺหานํ ขยมชฺฌคา’’ติ อุทานํ อุทาเนสิ. เตน วุตฺตํ –

๑.

‘‘โสภิตสฺส [Pg.206] อปเรน, สมฺพุทฺโธ ทฺวิปทุตฺตโม;

อโนมทสฺสี อมิตยโส, เตชสฺสี ทุรติกฺกโม.

๒.

‘‘โส เฉตฺวา พนฺธนํ สพฺพํ, วิทฺธํเสตฺวา ตโย ภเว;

อนิวตฺติคมนํ มคฺคํ, เทเสสิ เทวมานุเส.

๓.

‘‘สาคโรว อสงฺโขโภ, ปพฺพโตว ทุราสโท;

อากาโสว อนนฺโต โส, สาลราชาว ผุลฺลิโต.

๔.

‘‘ทสฺสเนนปิ ตํ พุทฺธํ, โตสิตา โหนฺติ ปาณิโน;

พฺยาหรนฺตํ คิรํ สุตฺวา, อมตํ ปาปุณนฺติ เต’’ติ.

ตตฺถ อโนมทสฺสีติ อนุปมทสฺสโน, อมิตทสฺสโน วา. อมิตยโสติ อมิตปริวาโร, อมิตกิตฺติ วา. เตชสฺสีติ สีลสมาธิปญฺญาเตเชน สมนฺนาคโต. ทุรติกฺกโมติ ทุปฺปธํสิโย, อญฺเญน เทเวน วา มาเรน วา เกนจิ วา อติกฺกมิตุํ อสกฺกุเณยฺโยติ อตฺโถ. โส เฉตฺวา พนฺธนํ สพฺพนฺติ สพฺพํ ทสวิธํ สํโยชนํ ฉินฺทิตฺวา. วิทฺธํเสตฺวา ตโย ภเวติ ติภวูปคํ กมฺมํ กมฺมกฺขยกรญาเณน วิทฺธํเสตฺวา, อภาวํ กตฺวาติ อตฺโถ. อนิวตฺติคมนํ มคฺคนฺติ นิวตฺติยา ปวตฺติยา ปฏิปกฺขภูตํ นิพฺพานํ อนิวตฺตีติ วุจฺจติ, ตํ อนิวตฺตึ คจฺฉติ อเนนาติ อนิวตฺติคมโน. ตํ อนิวตฺติคมนํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ เทเสสีติ อตฺโถ. ‘‘ทสฺเสตี’’ติปิ ปาโฐ, โสเยวตฺโถ. เทวมานุเสติ เทวมนุสฺสานํ, สามิอตฺเถ อุปโยควจนํ ทฏฺฐพฺพํ.

อสงฺโขโภติ โขเภตุํ จาเลตุํ อสกฺกุเณยฺโยติ อกฺโขภิโย. ยถา หิ สมุทฺโท จตุราสีติโยชนสหสฺสคมฺภีโร อเนกโยชนสหสฺสภูตาวาโส อกฺโขภิโย, เอวํ อกฺโขภิโยติ อตฺโถ. อากาโสว อนนฺโตติ ยถา ปน อากาสสฺส อนฺโต นตฺถิ, อถ โข อนนฺโต อปฺปเมยฺโย อปาโร, เอวํ ภควาปิ พุทฺธคุเณหิ อนนฺโต อปฺปเมยฺโย อปาโร. โสติ โส ภควา. สาลราชาว ผุลฺลิโตติ สพฺพลกฺขณานุพฺยญฺชนสมลงฺกตสรีรตฺตา สุผุลฺลิตสาลราชา วิย โสภตีติ อตฺโถ. ทสฺสเนนปิ ตํ พุทฺธนฺติ ตสฺส พุทฺธสฺส ทสฺสเนนาปีติ อตฺโถ. อีทิเสสุปิ สามิวจนํ ปยุชฺชนฺติ สทฺทสตฺถวิทู. โตสิตาติ ปริโตสิตา ปีณิตา. พฺยาหรนฺตนฺติ พฺยาหรนฺตสฺส, สามิอตฺเถ [Pg.207] อุปโยควจนํ. อมตนฺติ นิพฺพานํ. ปาปุณนฺตีติ อธิคจฺฉนฺติ. เตติ เย ตสฺส คิรํ ธมฺมเทสนํ สุณนฺติ, เต อมตํ ปาปุณนฺตีติ อตฺโถ.

ภควา ปน โพธิมูเล สตฺตสตฺตาหํ วีตินาเมตฺวา พฺรหฺมุนา อายาจิโต ธมฺมเทสนาย พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โอโลเกนฺโต อตฺตนา สห ปพฺพชิเต ติโกฏิสงฺเข ชเน อุปนิสฺสยสมฺปนฺเน ทิสฺวา – ‘‘กตฺถ นุ โข เต เอตรหิ วิหรนฺตี’’ติ อุปธาเรนฺโต สุภวตีนคเร สุทสฺสนุยฺยาเน วิหรนฺเต ทิสฺวา อากาเสน คนฺตฺวา สุทสฺสนุยฺยาเน โอตริ. โส เตหิ ปริวุโต สเทวมนุสฺสาย ปริสาย มชฺเฌ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ. ตตฺถ โกฏิสตานํ ปฐมาภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๕.

‘‘ธมฺมาภิสมโย ตสฺส, อิทฺโธ ผีโต ตทา อหุ;

โกฏิสตานิ อภิสมึสุ, ปฐเม ธมฺมเทสเน’’ติ.

ตตฺถ ผีโตติ ผาติปฺปตฺโต พาหุชญฺญวเสน. โกฏิสตานีติ โกฏีนํ สตานิ โกฏิสตานิ. ‘‘โกฏิสตโย’’ติปิ ปาโฐ, ตสฺส สตโกฏิโยติ อตฺโถ.

อถาปเรน สมเยน โอสธีนครทฺวาเร อสนรุกฺขมูเล ยมกปาฏิหาริยํ กตฺวา อสุเรหิ ทุรภิภวเน ตาวตึสภวเน ปณฺฑุกมฺพลสิลายํ นิสินฺโน เตมาสํ อภิธมฺมวสฺสํ วสฺสาปยิ. ตทา อสีติเทวตาโกฏิโย อภิสมึสุ. เตน วุตฺตํ –

๖.

‘‘ตโต ปรํ อภิสมเย, วสฺสนฺเต ธมฺมวุฏฺฐิโย;

อสีติโกฏิโยภิสมึสุ, ทุติเย ธมฺมเทสเน’’ติ.

ตตฺถ วสฺสนฺเตติ พุทฺธมหาเมเฆ วสฺสนฺเต. ธมฺมวุฏฺฐิโยติ ธมฺมกถาวสฺสวุฏฺฐิโย.

ตโต อปเรน สมเยน มงฺคลปญฺหานิทฺเทเส อฏฺฐสตฺตติ โกฏิโย อภิสมึสุ. โส ตติโย อภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๗.

‘‘ตโต [Pg.208] ปรมฺปิ วสฺสนฺเต, ตปฺปยนฺเต จ ปาณินํ;

อฏฺฐสตฺตติโกฏีนํ, ตติยาภิสมโย อหู’’ติ.

ตตฺถ วสฺสนฺเตติ ธมฺมกถาสลิลธารํ วสฺสนฺเต. ตปฺปยนฺเตติ ธมฺมามตวสฺเสน ตปฺปยนฺเต, ตปฺปนํ กโรนฺเต ภควตีติ อตฺโถ.

อโนมทสฺสิสฺสปิ ภควโต ตโย สาวกสนฺนิปาตา อเหสุํ. ตตฺถ โสเรยฺยนคเร อิสิทตฺตสฺส รญฺโญ ธมฺเม เทสิยมาเน ปสีทิตฺวา เอหิภิกฺขุปพฺพชฺชาย ปพฺพชิตานํ อฏฺฐนฺนํ อรหนฺตสตสหสฺสานํ มชฺเฌ ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ. อยํ ปฐโม สนฺนิปาโต อโหสิ. ราธวตีนคเร สุนฺทรินฺธรสฺส นาม รญฺโญ ธมฺเม เทสิยมาเน เอหิภิกฺขุปพฺพชฺชาย ปพฺพชิตานํ สตฺตนฺนํ อรหนฺตสตสหสฺสานํ มชฺเฌ ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ. อยํ ทุติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. ปุน โสเรยฺยนคเรเยว โสเรยฺยรญฺญา สห เอหิภิกฺขุปพฺพชฺชาย ปพฺพชิตานํ ฉนฺนํ อรหนฺตสตสหสฺสานํ มชฺเฌ ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ. อยํ ตติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๘.

‘‘สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, ตสฺสาปิ จ มเหสิโน;

อภิญฺญาพลปฺปตฺตานํ, ปุปฺผิตานํ วิมุตฺติยา.

๙.

‘‘อฏฺฐสตสหสฺสานํ, สนฺนิปาโต ตทา อหุ;

ปหีนมทโมหานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

๑๐.

‘‘สตฺตสตสหสฺสานํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม;

อนงฺคณานํ วิรชานํ, อุปสนฺตาน ตาทินํ.

๑๑.

‘‘ฉนฺนํ สตสหสฺสานํ, ตติโย อาสิ สมาคโม;

อภิญฺญาพลปฺปตฺตานํ, นิพฺพุตานํ ตปสฺสิน’’นฺติ.

ตตฺถ ตสฺสาปิ จ มเหสิโนติ ตสฺส มเหสิโน อโนมทสฺสิสฺสาปิ. ‘‘ตสฺสาปิ ทฺวิปทุตฺตโม’’ติปิ ปาโฐ, ตสฺสปิ ทฺวิปทุตฺตมสฺสาติ อตฺโถ. ลกฺขณํ สทฺทสตฺถโต คเหตพฺพํ. อภิญฺญาพลปฺปตฺตานนฺติ อภิญฺญานํ พลปฺปตฺตานํ, จิณฺณวสิตาย ขิปฺปนิสนฺติภาเวน อภิญฺญาสุ ถิรภาวปฺปตฺตานนฺติ อตฺโถ. ปุปฺผิตานนฺติ สพฺพผาลิผุลฺลภาเวน อติวิย โสภคฺคปฺปตฺตานํ. วิมุตฺติยาติ อรหตฺตผลวิมุตฺติยา.

อนงฺคณานนฺติ [Pg.209] เอตฺถ อยํ องฺคณ-สทฺโท กตฺถจิ กิเลเสสุ ทิสฺสติ. ยถาห – ‘‘ตตฺถ กตมานิ ตีณิ องฺคณานิ? ราโค องฺคณํ โทโส องฺคณํ โมโห องฺคณ’’นฺติ (วิภ. ๙๒๔). ‘‘ปาปกานํ โข เอตํ, อาวุโส, อกุสลานํ อิจฺฉาวจรานํ อธิวจนํ ยทิทํ องฺคณ’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๖๐). กตฺถจิ กิสฺมิญฺจิ มเล? ยถาห – ‘‘ตสฺเสว รชสฺส วา องฺคณสฺส วา ปหานาย วายมตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๘๔). กตฺถจิ ตถารูเป ภูมิภาเค ‘‘เจติยงฺคณํ โพธิยงฺคณํ ราชงฺคณ’’นฺติ. อิธ ปน กิเลเสสุ ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมา นิกฺกิเลสานนฺติ อตฺโถ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๕๗). วิรชานนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. ตปสฺสินนฺติ กิเลสกฺขยกโร อริยมคฺคสงฺขาโต ตโป เยสํ อตฺถิ เต ตปสฺสิโน, เตสํ ตปสฺสีนํ, ขีณาสวานนฺติ อตฺโถ.

ตทา อมฺหากํ โพธิสตฺโต เอโก มเหสกฺโข ยกฺขเสนาปติ อโหสิ มหิทฺธิโก มหานุภาโว อเนกโกฏิสตสหสฺสานํ ยกฺขานํ อธิปติ. โส ‘‘พุทฺโธ โลเก อุปฺปนฺโน’’ติ สุตฺวา อาคนฺตฺวา ปรมรุจิรทสฺสนํ สตฺตรตนมยํ อภิรุจิรรชนิกรมณฺฑลสทิสํ มณฺฑปํ นิมฺมินิตฺวา ตตฺถ สตฺตาหํ มหาทานํ พุทฺธปฺปมุขสฺส สงฺฆสฺส อทาสิ. อถ นํ ภควา ภตฺตานุโมทนสมเย ‘‘อนาคเต กปฺปสตสหสฺสาธิเก เอกสฺมึ อสงฺขฺเยยฺเย อติกฺกนฺเต โคตโม นาม พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ พฺยากาสิ. เตน วุตฺตํ –

๑๒.

‘‘อหํ เตน สมเยน, ยกฺโข อาสึ มหิทฺธิโก;

เนกานํ ยกฺขโกฏีนํ, วสวตฺติมฺหิ อิสฺสโร.

๑๓.

‘‘ตทาปิ ตํ พุทฺธวรํ, อุปคนฺตฺวา มเหสินํ;

อนฺนปาเนน ตปฺเปสึ, สสงฺฆํ โลกนายกํ.

๑๔.

‘‘โสปิ มํ ตทา พฺยากาสิ, วิสุทฺธนยโน มุนิ;

อปริเมยฺยิโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

๑๕.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ.

๑๖.

‘‘ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, หฏฺโฐ สํวิคฺคมานโส;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา’’ติ.

ตตฺถ [Pg.210] อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสินฺติ ปารมิปูรณตฺถาย ภิยฺโยปิ ทฬฺหตรํ ปรกฺกมมกาสีติ อตฺโถ.

ตสฺส ปน อโนมทสฺสิสฺส ภควโต จนฺทวตี นาม นครํ อโหสิ, ยสวา นาม ราชา ปิตา, ยโสธรา นาม มาตา, นิสโภ จ อโนโม จ ทฺเว อคฺคสาวกา, วรุโณ นามุปฏฺฐาโก, สุนฺทรี จ สุมนา จ ทฺเว อคฺคสาวิกา, อชฺชุนรุกฺโข โพธิ, สรีรํ อฏฺฐปณฺณาสหตฺถุพฺเพธํ อโหสิ, วสฺสสตสหสฺสํ อายุ, สิริมา นาม อคฺคมเหสี, อุปวาโณ นามสฺส ปุตฺโต, ทสวสฺสสหสฺสานิ อคารํ อชฺฌาวสิ. โส สิวิกายาเนน นิกฺขมิ. สิวิกายาเนน คมนํ ปน โสภิตพุทฺธวํสวณฺณนาย ปาสาทคมเน วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ธมฺมโก นาม ราชา อุปฏฺฐาโก. ธมฺมาราเม กิร ภควา วิหาสีติ. เตน วุตฺตํ –

๑๗.

‘‘นครํ จนฺทวตี นาม, ยสวา นาม ขตฺติโย;

มาตา ยโสธรา นาม, อโนมทสฺสิสฺส สตฺถุโน.

๒๒.

‘‘นิสโภ จ อโนโม จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

วรุโณ นามุปฏฺฐาโก, อโนมทสฺสิสฺส สตฺถุโน.

๒๓.

‘‘สุนฺทรี จ สุมนา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, อชฺชุโนติ ปวุจฺจติ.

๒๕.

‘‘อฏฺฐปณฺณาสรตนํ, อจฺจุคฺคโต มหามุนิ;

ปภา นิทฺธาวตี ตสฺส, สตรํสีว อุคฺคโต.

๒๖.

‘‘วสฺสสตสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

๒๗.

‘‘สุปุปฺผิตํ ปาวจนํ, อรหนฺเตหิ ตาทิหิ;

วีตราเคหิ วิมเลหิ, โสภิตฺถ ชินสาสนํ.

๒๘.

‘‘โส จ สตฺถา อมิตยโส, ยุคานิ ตานิ อตุลิยานิ;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา’’ติ.

ตตฺถ [Pg.211] ปภา นิทฺธาวตีติ ตสฺส สรีรโต ปภา นิกฺขมติ. สรีรปฺปภา ปนสฺส นิจฺจกาลํ ทฺวาทสโยชนปฺปมาณํ ปเทสํ ผริตฺวา ติฏฺฐติ. ยุคานิ ตานีติ อคฺคสาวกยุคาทีนิ ยุคฬานิ. สพฺพํ ตมนฺตรหิตนฺติ วุตฺตปฺปการํ สพฺพมฺปิ อนิจฺจมุขํ ปวิฏฺฐํ วินฏฺฐนฺติ อตฺโถ. ‘‘นนุ ริตฺตกเมว สงฺขารา’’ติปิ ปาโฐ, ตสฺส นนุ ริตฺตกา ตุจฺฉกาเยว สพฺเพ สงฺขาราติ อตฺโถ. ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. เสสคาถาสุ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

อิมสฺส ปน อโนมทสฺสิสฺส ภควโต สนฺติเก สาริปุตฺโต จ มหาโมคฺคลฺลาโน จาติ อิเม ทฺเว อคฺคสาวกา อคฺคสาวกภาวตฺถาย ปณิธานมกํสุ. อิเมสํ ปน เถรานํ วตฺถุ เจตฺถ กเถตพฺพํ. มยา คนฺถวิตฺถารภเยน น อุทฺธฏนฺติ.

อโนมทสฺสีพุทฺธวํสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิฏฺฐิโต สตฺตโม พุทฺธวํโส.

๑๐. ปทุมพุทฺธวํสวณฺณนา

อโนมทสฺสิสฺส ปน ภควโต อปรภาเค วสฺสสตสหสฺสายุกา มนุสฺสา อนุกฺกเมน ปริหายิตฺวา ทสวสฺสายุกา หุตฺวา ปุน อนุกฺกเมน วฑฺฒิตฺวา อสงฺขฺเยยฺยายุกา หุตฺวา ปุน ปริหายมานา วสฺสสตสหสฺสายุกา อเหสุํ. ตถา ปทุโม นาม สตฺถา โลเก อุปฺปชฺชิ. โสปิ ปารมิโย ปูเรตฺวา ตุสิตปุเร นิพฺพตฺติตฺวา ตโต จวิตฺวา จมฺปกนคเร อสมสฺส นาม รญฺโญ กุเล รูปาทีหิ อสมาย อสมาย นาม อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ อคฺคเหสิ. โส ทสนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน จมฺปกุยฺยาเน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิ. ชาเต ปน กุมาเร อากาสโต สกลชมฺพุทีเป สมุทฺทปริยนฺเต ปทุมวสฺสํ นิปติ. เตนสฺส นามคฺคหณทิวเส นามํ คณฺหนฺตา เนมิตฺตกา จ ญาตกา จ ‘‘มหาปทุมกุมาโร’’ตฺเวว นามมกํสุ. โส ทสวสฺสสหสฺสานิ อคารํ อชฺฌาวสิ. นนฺทุตฺตร-วสุตฺตร-ยสุตฺตรานามกา ตโย ปาสาทา อเหสุํ. อุตฺตราเทวิปฺปมุขานิ เตตฺตึส อิตฺถิสหสฺสานิ ปจฺจุปฏฺฐิตานิ อเหสุํ.

อถ [Pg.212] มหาสตฺโต อุตฺตราย นาม มหาเทวิยา รมฺมกุมาเร นาม อุปฺปนฺเน จตฺตาริ นิมิตฺตานิ ทิสฺวา อาชญฺญรเถน มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิ. ตํ ปพฺพชนฺตํ เอกา ปุริสโกฏิ อนุปพฺพชิ. โส เตหิ ปริวุโต อฏฺฐ มาเส ปธานจริยํ จริตฺวา วิสาขปุณฺณมาย ธญฺญวตีนคเร สุธญฺญเสฏฺฐิสฺส ธีตาย ธญฺญวติยา นาม ทินฺนํ มธุปายาสํ ปริภุญฺชิตฺวา มหาสาลวเน ทิวาวิหารํ วีตินาเมตฺวา สายนฺหสมเย ติตฺถกาชีวเกน ทินฺนา อฏฺฐ ติณมุฏฺฐิโย คเหตฺวา มหาโสณโพธึ อุปสงฺกมิตฺวา อฏฺฐตฺตึสหตฺถวิตฺถตํ ติณสนฺถรกํ ปญฺญเปตฺวา ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา จตุรงฺควีริยํ อธิฏฺฐาย มารพลํ วิธมิตฺวา ตีสุ ยาเมสุ ติสฺโส วิชฺชา สจฺฉิกตฺวา – ‘‘อเนกชาติสํสารํ…เป… ตณฺหานํ ขยมชฺฌคา’’ติ (ธ. ป. ๑๕๓-๑๕๔) อุทานํ อุทาเนตฺวา สตฺตสตฺตาหํ โพธิสมีเปเยว วีตินาเมตฺวา พฺรหฺมุโน อายาจนํ อธิวาเสตฺวา ธมฺมเทสนาย ภาชนภูเต ปุคฺคเล อุปปริกฺขนฺโต อตฺตนา สห ปพฺพชิเต โกฏิสงฺเข ภิกฺขู ทิสฺวา ตงฺขเณเยว อนิลปเถน คนฺตฺวา ธญฺญวตีนครสมีเป ธนญฺชยุยฺยาเน โอตริตฺวา เตหิ ปริวุโต เตสํ มชฺเฌ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ. ตทา โกฏิสตานํ อภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๑.

‘‘อโนมทสฺสิสฺส อปเรน, สมฺพุทฺโธ ทฺวิปทุตฺตโม;

ปทุโม นาม นาเมน, อสโม อปฺปฏิปุคฺคโล.

๒.

‘‘ตสฺสาปิ อสมํ สีลํ, สมาธิปิ อนนฺตโก;

อสงฺขฺเยยฺยํ ญาณวรํ, วิมุตฺติปิ อนูปมา.

๓.

‘‘ตสฺสาปิ อตุลเตชสฺส, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน;

อภิสมยา ตโย อาสุํ, มหาตมปวาหนา’’ติ.

ตตฺถ อสมํ สีลนฺติ อญฺเญสํ สีเลน อสทิสํ, อุตฺตมํ เสฏฺฐนฺติ อตฺโถ. สมาธิปิ อนนฺตโกติ สมาธิปิ อปฺปเมยฺโย, ตสฺส อนนฺตภาโว โลกวิวรณยมกปาฏิหาริยาทีสุ ทฏฺฐพฺโพ. ญาณวรนฺติ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ, อสาธารณญาณานิ วา. วิมุตฺติปีติ อรหตฺตผลวิมุตฺติปิ ภควโต. อนูปมาติ อุปมาวิรหิตา. อตุลเตชสฺสาติ อตุลญาณเตชสฺส. ‘‘อตุลญาณเตชา’’ติปิ ปาโฐ. ตสฺส ‘‘ตโย อภิสมยา’’ติ อิมินา [Pg.213] อุตฺตรปเทน สมฺพนฺโธ ทฏฺฐพฺโพ. มหาตมปวาหนาติ มหาโมหวินาสกา, โมหนฺธการวิทฺธํสกาติ อตฺโถ.

อถาปเรน สมเยน ปทุโม ภควา อตฺตโน กนิฏฺฐภาตรํ สาลกุมารญฺจ อุปสาลกุมารญฺจ ญาติสมาคเม สปริวาเร ปพฺพาเชตฺวา เตสํ ธมฺมํ เทเสนฺโต นวุติ โกฏิโย ธมฺมามตํ ปาเยสิ. ยทา ปน รมฺมตฺเถรสฺส ธมฺมํ เทเสสิ, ตทา อสีติโกฏีนํ ตติโย อภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๔.

‘‘ปฐมาภิสมเย พุทฺโธ, โกฏิสตมโพธยิ;

ทุติยาภิสมเย ธีโร, นวุติโกฏิมโพธยิ.

๕.

‘‘ยทา จ ปทุโม พุทฺโธ, โอวที สกมตฺรชํ;

ตทา อสีติโกฏีนํ, ตติยาภิสมโย อหู’’ติ.

ยทา ปน สุภาวิตตฺโต นาม ราชา ปทุมสฺส พุทฺธสฺส พุทฺธปทุมวทนสฺส สนฺติเก โกฏิสตสหสฺสปริวาโร เอหิภิกฺขุปพฺพชฺชาย ปพฺพชิโต, ตสฺมึ สนฺนิปาเต ภควา ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ, โส ปน ปฐโม สนฺนิปาโต อโหสิ.

อถาปเรน สมเยน มหาปทุโม มุนิวสโภ อุสภสมคตี อุสภวตีนครํ อุปนิสฺสาย วสฺสํ อุปคญฺฉิ. นครวาสิโน มนุสฺสา ภควนฺตํ ทสฺสนกามา อุปสงฺกมึสุ. เตสํ ภควา ธมฺมํ เทเสสิ. ตตฺถ จ พหโว มนุสฺสา ปสนฺนจิตฺตา ปพฺพชึสุ. ตโต ทสพโล เตหิ จ อญฺเญหิ จ ตีหิ ภิกฺขุสตสหสฺเสหิ สทฺธึ วิสุทฺธิปวารณํ ปวาเรสิ. โส ทุติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. เย ปน ตตฺถ น ปพฺพชึสุ, เต กถินานิสํสํ สุตฺวา ปาฏิปเท ปญฺจสุ มาเสสุ ปญฺจานิสํสทายกํ กถินจีวรมทํสุ. ตโต ตํ ภิกฺขู ธมฺมเสนาปตึ อคฺคสาวกํ วิสาลมตึ สาลตฺเถรํ กถินตฺถารตฺถํ ยาจิตฺวา กถินจีวรํ ตสฺสาทํสุ. เถรสฺส กถินจีวเร กยิรมาเน ภิกฺขู สิพฺพเน สหายกา อเหสุํ. ปทุโม ปน สมฺมาสมฺพุทฺโธ สูจิจฺฉิทฺเท สุตฺตานิ อาวุนิตฺวา อทาสิ. นิฏฺฐิเต ปน จีวเร ภควา ตีหิ ภิกฺขุสตสหสฺเสหิ จาริกํ ปกฺกามิ.

อถาปเรน [Pg.214] สมเยน สีหวิกฺกนฺตคามี ปุริสสีโห วิย พุทฺธสีโห โคสิงฺคสาลวนสทิเส ปรมสุรภิกุสุมผลภารวินมิตสาขาวิฏเป วิมลกมลกุวลยสมลงฺกเต สิสิรมธุรวาริวาเหน ปริปูริเต รุรุ-จมร-สีห-พฺยคฺฆ-อช-หย-ควย-มหึสาทิ วิวิธมิคคณวิจริเต สุรภิกุสุมคนฺธาวพทฺธหทยาหิ ภมรมธุกรยุวตีหิ อนุภูตปฺปจาราหิ สมนฺตโต คุมฺพคุมฺพายมาเน ผลรสปมุทิตหทยาหิ กากลิสทิสมธุรวิรุตาหิ โกกิลวธูหิ อุปคียมาเน ปรมรมณีเย วิวิตฺเต วิชเน โยคานุกูเล ปวเน วสฺสาวาสมุปคญฺฉิ. ตสฺมึ วิหรนฺตํ สปริวารกํ ทสพลํ ตถาคตํ ธมฺมราชํ พุทฺธสิริยา วิโรจมานํ ทิสฺวา มนุสฺสา ตสฺส ธมฺมํ สุตฺวา ปสีทิตฺวา เอหิภิกฺขุปพฺพชฺชาย ปพฺพชึสุ. ตทา ทฺวีหิ ภิกฺขุสตสหสฺเสหิ ปริวุโต ปวาเรสิ. โส ตติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๖.

‘‘สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, ปทุมสฺส มเหสิโน;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม.

๗.

‘‘กถินตฺถารสมเย, อุปฺปนฺเน กถินจีวเร;

ธมฺมเสนาปติตฺถาย, ภิกฺขู สิพฺพึสุ จีวรํ.

๘.

‘‘ตทา เต วิมลา ภิกฺขู, ฉฬภิญฺญา มหิทฺธิกา;

ตีณิ สตสหสฺสานิ, สมึสุ อปราชิตา.

๙.

‘‘ปุนาปรํ โส นราสโภ, ปวเน วาสํ อุปาคมิ;

ตทา สมาคโม อาสิ, ทฺวินฺนํ สตสหสฺสิน’’นฺติ.

ตตฺถ กถินตฺถารสมเยติ กถินจีวรตฺถรณสมเย. ธมฺมเสนาปติตฺถายาติ ธมฺมเสนาปติสาลตฺเถรตฺถํ. อปราชิตาติ น ปราชิตา, วิภตฺติโลโป ทฏฺฐพฺโพ. โสติ โส มหาปทุโม. ปวเนติ มหาวเน. วาสนฺติ วสฺสาวาสํ. อุปาคมีติ อุปาคโต. ทฺวินฺนํ สตสหสฺสินนฺติ ทฺวินฺนํ สตสหสฺสานํ. ‘‘ตทา อาสิ สมาคโม’’ติปิ ปาโฐ ยทิ อตฺถิ สุนฺทโร ภเวยฺย.

ตทา ตถาคเต ตสฺมึ วนสณฺเฑ วสนฺเต อมฺหากํ โพธิสตฺโต สีโห หุตฺวา สตฺตาหํ นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา นิสินฺนํ ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺโต [Pg.215] หุตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา สญฺชาตปีติโสมนสฺโส ติกฺขตฺตุํ สีหนาทํ นทิตฺวา สตฺตาหํ พุทฺธารมฺมณํ ปีตึ อวิชหิตฺวา ปีติสุเขเนว โคจราย อปกฺกมิตฺวา ชีวิตปริจฺจาคํ กตฺวา ปยิรุปาสมาโน อฏฺฐาสิ. อถ สตฺถา ตสฺส สตฺตาหสฺส อจฺจเยน นิโรธสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย นรสีโห สีหํ โอโลเกตฺวา – ‘‘ภิกฺขุสงฺเฆปิสฺส จิตฺตปฺปสาโท โหตูติ สงฺโฆ อาคจฺฉตู’’ติ จินฺเตสิ. อเนกโกฏิภิกฺขู ตาวเทว อาคญฺฉึสุ. สีโห สงฺเฆปิ จิตฺตํ ปสาเทสิ. อถ สตฺถา ตสฺส จิตฺตํ โอโลเกตฺวา – ‘‘อนาคเต โคตโม นาม พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ พฺยากาสิ. เตน วุตฺตํ –

๑๐.

‘‘อหํ เตน สมเยน, สีโห อาสึ มิคาธิภู;

ปวิเวกมนุพฺรูหนฺตํ, ปวเน อทฺทสํ ชินํ.

๑๑.

‘‘วนฺทิตฺวา สิรสา ปาเท, กตฺวาน ตํ ปทกฺขิณํ;

ติกฺขตฺตุํ อภินาทิตฺวา, สตฺตาหํ ชินมุปฏฺฐหํ.

๑๒.

‘‘สตฺตาหํ วรสมาปตฺติยา, วุฏฺฐหิตฺวา ตถาคโต;

มนสา จินฺตยิตฺวาน, โกฏิภิกฺขู สมานยิ.

๑๓.

‘‘ตทาปิ โส มหาวีโร, เตสํ มชฺเฌ วิยากริ;

อปริเมยฺยิโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

๑๔.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ.

๑๕.

‘‘ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา’’ติ.

ตตฺถ ปวิเวกมนุพฺรูหนฺตนฺติ นิโรธสมาปตฺตึ สมาปนฺนนฺติ อตฺโถ. ปทกฺขิณนฺติ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา. อภินาทิตฺวาติ ติกฺขตฺตุํ สีหนาทํ นทิตฺวา. อุปฏฺฐหนฺติ อุปฏฺฐหึ. อยเมว วา ปาโฐ. วรสมาปตฺติยาติ นิโรธสมาปตฺติโต วุฏฺฐหิตฺวา. มนสา จินฺตยิตฺวานาติ ‘‘สพฺเพปิ ภิกฺขู อิธ อาคจฺฉนฺตู’’ติ มนสาว จินฺเตตฺวา. สมานยีติ สมาหริ.

ตสฺส ปน ปทุมสฺส ภควโต จมฺปกํ นาม นครํ อโหสิ. อสโม นาม ราชา ปิตา อโหสิ, มาตาปิ ตสฺส อสมา นาม, สาโล [Pg.216] จ อุปสาโล จ ทฺเว อคฺคสาวกา, วรุโณ นามุปฏฺฐาโก, ราธา จ สุราธา จ ทฺเว อคฺคสาวิกา, มหาโสณรุกฺโข โพธิ, อฏฺฐปณฺณาสหตฺถุพฺเพธํ สรีรํ, อายุ วสฺสสตสหสฺสํ อโหสิ, รูปาทีหิ คุเณหิ อนุตฺตรา อุตฺตรา นามสฺส อคฺคมเหสี, รมฺมกุมาโร นามสฺส อติรมฺโม ตนโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๑๖.

‘‘จมฺปกํ นาม นครํ, อสโม นาม ขตฺติโย;

อสมา นาม ชนิกา, ปทุมสฺส มเหสิโน.

๒๑.

‘‘สาโล จ อุปสาโล จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

วรุโณ นามุปฏฺฐาโก, ปทุมสฺส มเหสิโน.

๒๒.

‘‘ราธา เจว สุราธา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, มหาโสโณติ วุจฺจติ.

๒๔.

‘‘อฏฺฐปณฺณาสรตนํ, อจฺจุคฺคโต มหามุนิ;

ปภา นิทฺธาวตี ตสฺส, อสมา สพฺพโต ทิสา.

๒๕.

‘‘จนฺทปฺปภา สูริยปฺปภา, รตนคฺคิมณิปฺปภา;

สพฺพาปิ ตา หตา โหนฺติ, ปตฺวา ชินปภุตฺตมํ.

๒๖.

‘‘วสฺสสตสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

๒๗.

‘‘ปริปกฺกมานเส สตฺเต, โพธยิตฺวา อเสสโต;

เสสเก อนุสาสิตฺวา, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

๒๘.

‘‘อุรโคว ตจํ ชิณฺณํ, วทฺธปตฺตํว ปาทโป;

ชหิตฺวา สพฺพสงฺขาเร, นิพฺพุโต โส ยถา สิขี’’ติ.

ตตฺถ รตนคฺคิมณิปฺปภาติ รตนปฺปภา จ อคฺคิปฺปภา จ มณิปฺปภา จ. หตาติ อภิภูตา. ชินปภุตฺตมนฺติ ชินสฺส สรีรปฺปภํ อุตฺตมํ ปตฺวา หตาติ อตฺโถ. ปริปกฺกมานเสติ ปริปกฺกินฺทฺริเย เวเนยฺยสตฺเต. วทฺธปตฺตนฺติ ปุราณปตฺตํ. ปาทโป วาติ ปาทโป วิย. สพฺพสงฺขาเรติ สพฺเพปิ [Pg.217] อชฺฌตฺติกพาหิเร สงฺขาเร. ‘‘หิตฺวา สพฺพสงฺขาร’’นฺติปิ ปาโฐ, โสเยวตฺโถ. ยถา สิขีติ อคฺคิ วิย นิรุปาทาโน นิพฺพุตึ สุคโต คโตติ. เสสเมตฺถ คาถาสุ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานเมวาติ.

ปทุมพุทฺธวํสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิฏฺฐิโต อฏฺฐโม พุทฺธวํโส.

๑๑. นารทพุทฺธวํสวณฺณนา

ปทุมพุทฺเธ ปน ปรินิพฺพุเต ตสฺส สาสเน จ อนฺตรหิเต วสฺสสตสหสฺสายุกา มนุสฺสา อนุกฺกเมน ปริหายมานา ทสวสฺสายุกา อเหสุํ. ปุน วฑฺฒิตฺวา อสงฺขฺเยยฺยายุกา หุตฺวา ปริหายมานา นวุติวสฺสสหสฺสายุกา อเหสุํ. ตทา ทสพลธโร เตวิชฺโช จตุเวสารชฺชวิสารโท วิมุตฺติสารโท นารโท นาม นรสตฺตุตฺตโม สตฺถา โลเก อุทปาทิ. โส จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปารมิโย ปูเรตฺวา ตุสิตภวเน นิพฺพตฺติตฺวา ตโต จวิตฺวา ธญฺญวตี นาม นคเร สกวีริยวิชิตวาสุเทวสฺส สุเทวสฺส นาม รญฺโญ กุเล อคฺคมเหสิยา นิรูปมาย อโนมาย นาม เทวิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ อคฺคเหสิ. โส ทสนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน ธนญฺชยุยฺยาเน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิ. นามคฺคหณทิวเส ปน นามกรเณ กยิรมาเน สกลชมฺพุทีเป มนุสฺสานํ อุปโภคกฺขมานิ อนุรูปานิ อาภรณานิ อากาสโต กปฺปรุกฺขาทีหิ ปตึสุ. เตนสฺส นรานํ อรหานิ อาภรณานิ อทาสีติ ‘‘นารโท’’ติ นามํ อกํสุ.

โส นววสฺสสหสฺสานิ อคารมชฺเฌ วสิ. วิชิโต วิชิตาวี วิชิตาภิราโมติ ติณฺณํ อุตูนํ อนุจฺฉวิกา ตโย ปาสาทา อเหสุํ. ตสฺส นารทกุมารสฺส กุลสีลาจารรูปสมฺปนฺนํ มโนนุกูลํ วิชิตเสนํ นาม อติวิย ธญฺญํ ขตฺติยกญฺญํ อคฺคมเหสึ อกํสุ. ตํ อาทึ กตฺวา วีสติสหสฺสาธิกํ อิตฺถีนํ สตสหสฺสํ อโหสิ. ตสฺสา วิชิตเสนาย เทวิยา สพฺพโลกานนฺทกเร นนฺทุตฺตรกุมาเร นาม ชาเต โส จตฺตาริ นิมิตฺตานิ ทิสฺวา จตุรงฺคินิยา มหติยา เสนาย ปริวุโต นานาวิราคตนุวรวสนนิวสโน [Pg.218] อามุกฺกมุตฺตาหารมณิกุณฺฑโล วรเกยูรมกุฏกฏกธโร ปรมสุรภิคนฺธกุสุมสมลงฺกโต ปทสาว อุยฺยานํ คนฺตฺวา สพฺพาภรณานิ โอมุญฺจิตฺวา ภณฺฑาคาริกสฺส หตฺเถ ทตฺวา สยเมว วิมลนีลกุวลยทลสทิเสนาตินิสิเตนาสินา ปรมรุจิรรตนวิจิตฺตํ สเกสมกุฏํ ฉินฺทิตฺวา คคนตเล ขิปิ. ตํ สกฺโก เทวราชา สุวณฺณจงฺโกฏเกน ปฏิคฺคเหตฺวา ตาวตึสภวนํ เนตฺวา ติโยชนุพฺเพธํ สิเนรุมุทฺธนิ สตฺตรตนมยํ เจติยํ อกาสิ.

มหาปุริโส ปน เทวทตฺตานิ กาสายานิ วตฺถานิ ปริทหิตฺวา ตตฺเถว อุยฺยาเน ปพฺพชิ. ปุริสสตสหสฺสา จ ตํ อนุปพฺพชึสุ. โส สตฺตาหํ ตตฺเถว ปธานจริยํ จริตฺวา วิสาขปุณฺณมาย วิชิตเสนาย อคฺคมเหสิยา ทินฺนํ ปายาสํ ปริภุญฺชิตฺวา ตตฺเถว อุยฺยาเน ทิวาวิหารํ กตฺวา สุทสฺสนุยฺยานปาเลน ทินฺนา อฏฺฐ ติณมุฏฺฐิโย คเหตฺวา มหาโสณโพธึ ปทกฺขิณํ กตฺวา อฏฺฐปณฺณาสหตฺถวิตฺถตํ ติณสนฺถรํ สนฺถริตฺวา นิสีทิตฺวา มารพลํ วิธมิตฺวา ตีสุ ยาเมสุ ติสฺโส วิชฺชา อุปฺปาเทตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา – ‘‘อเนกชาติสํสารํ…เป… ตณฺหานํ ขยมชฺฌคา’’ติ อุทานํ อุทาเนตฺวา สตฺตสตฺตาหานิ วีตินาเมตฺวา พฺรหฺมุโน ยาจิโต ปฏิญฺญํ ทตฺวา ธนญฺชยุยฺยาเน อตฺตนา สห ปพฺพชิเตหิ สตสหสฺสภิกฺขูหิ ปริวุโต ตตฺถ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ. ตทา โกฏิสตสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๑.

‘‘ปทุมสฺส อปเรน, สมฺพุทฺโธ ทฺวิปทุตฺตโม;

นารโท นาม นาเมน, อสโม อปฺปฏิปุคฺคโล.

๒.

‘‘โส พุทฺโธ จกฺกวตฺติสฺส, เชฏฺโฐ ทยิตโอรโส;

อามุกฺกมาลาภรโณ, อุยฺยานํ อุปสงฺกมิ.

๓.

‘‘ตตฺถาสิ รุกฺโข ยสวิปุโล, อภิรูโป พฺรหฺมา สุจิ;

ตมชฺฌปฺปตฺวา อุปนิสีทิ, มหาโสณสฺส เหฏฺฐโต.

๔.

‘‘ตตฺถ ญาณวรุปฺปชฺชิ, อนนฺตํ วชิรูปมํ;

เตน วิจินิ สงฺขาเร, อุกฺกุชฺชมวกุชฺชกํ.

๕.

‘‘ตตฺถ [Pg.219] สพฺพกิเลสานิ, อเสสมภิวาหยิ;

ปาปุณี เกวลํ โพธึ, พุทฺธญาเณ จ จุทฺทส.

๖.

‘‘ปาปุณิตฺวาน สมฺโพธึ, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยิ;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐมาภิสมโย อหู’’ติ.

ตตฺถ จกฺกวตฺติสฺสาติ จกฺกวตฺติรญฺโญ. เชฏฺโฐติ ปุพฺพโช. ทยิตโอรโสติ ทยิโต ปิโย โอรโส ปุตฺโต, ทยิโต โอรสิ คเหตฺวา ลาลิโต ปุตฺโต ทยิตโอรโส นาม. อามุกฺกมาลาภรโณติ อามุกฺกมุตฺตาหารเกยูรกฏกมกุฏกุณฺฑลมาโล. อุยฺยานนฺติ พหินคเร ธนญฺชยุยฺยานํ นามารามํ อคมาสิ.

ตตฺถาสิ รุกฺโขติ ตสฺมึ อุยฺยาเน เอโก กิร รุกฺโข รตฺตโสโณ นาม อโหสิ. โส กิร นวุติหตฺถุพฺเพโธ สมวฏฺฏกฺขนฺโธ สมฺปนฺนวิวิธวิฏปสาโข นีลพหลวิปุลปลาโส สนฺทจฺฉาโย เทวตาธิวุฏฺฐตฺตา วิคตวิวิธวิหคคณสญฺจาโร ธรณีตลติลกภูโต ตรุรชฺชํ วิย กุรุมาโน ปรมรมณียทสฺสโน รตฺตกุสุมสมลงฺกตสพฺพสาโข เทวมนุสฺสนยนรสายนภูโต อโหสิ. ยสวิปุโลติ วิปุลยโส, สพฺพโลกวิขฺยาโต อตฺตโน สมฺปตฺติยา สพฺพตฺถ ปากโฏ วิสฺสุโตติ อตฺโถ. เกจิ ‘‘ตตฺถาสิ รุกฺโข วิปุโล’’ติ ปฐนฺติ. พฺรหาติ มหนฺโต, เทวานํ ปาริจฺฉตฺตกสทิโสติ อตฺโถ. ตมชฺฌปฺปตฺวาติ ตํ โสณรุกฺขํ ปตฺวา อธิปตฺวา อุปคมฺมาติ อตฺโถ. เหฏฺฐโตติ ตสฺส รุกฺขสฺส เหฏฺฐา.

ญาณวรุปฺปชฺชีติ ญาณวรํ อุทปาทิ. อนนฺตนฺติ อปฺปเมยฺยํ อปฺปมาณํ. วชิรูปมนฺติ วชิรสทิสํ ติขิณํ, อนิจฺจานุปสฺสนาทิกสฺส วิปสฺสนาญาณสฺเสตํ อธิวจนํ. เตน วิจินิ สงฺขาเรติ เตน วิปสฺสนาญาเณน รูปาทิเก สงฺขาเร วิจินิ. อุกฺกุชฺชมวกุชฺชกนฺติ สงฺขารานํ อุทยญฺจ วยญฺจ วิจินีติ อตฺโถ. ตสฺมา ปจฺจยาการํ สมฺมสิตฺวา อานาปานจตุตฺถชฺฌานโต วุฏฺฐาย ปญฺจสุ ขนฺเธสุ อภินิวิสิตฺวา อุทยพฺพยวเสน สมปญฺญาส ลกฺขณานิ ทิสฺวา ยาว โคตฺรภุญาณํ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อริยมคฺคานุกฺกเมน สกเล พุทฺธคุเณ ปฏิลภีติ อตฺโถ.

ตตฺถาติ [Pg.220] โสณรุกฺเข. สพฺพกิเลสานีติ สพฺเพปิ กิเลเส, ลิงฺควิปริยาสํ กตฺวา วุตฺตํ. เกจิ ‘‘ตตฺถ สพฺพกิเลเสหี’’ติ ปฐนฺติ. อเสสนฺติ นิรวเสสํ. อภิวาหยีติ มคฺโคธินา จ กิเลโสธินา จ สพฺเพ กิเลเส อภิวาหยิ, วินาสมุปเนสีติ อตฺโถ. โพธีติ อรหตฺตมคฺคญาณํ. พุทฺธญาเณ จ จุทฺทสาติ พุทฺธญาณานิ จุทฺทส. ตานิ กตมานีติ? มคฺคผลญาณานิ อฏฺฐ, ฉ อสาธารณญาณานีติ เอวมิมานิ จุทฺทส พุทฺธญาณานิ นาม, จ-สทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ, เตน อปรานิปิ จตสฺโส ปฏิสมฺภิทาญาณานิ จตุเวสารชฺชญาณานิ จตุโยนิปริจฺเฉทกญาณานิ ปญฺจคติปริจฺเฉทกญาณานิ ทสพลญาณานิ สกเล จ พุทฺธคุเณ ปาปุณีติ อตฺโถ.

เอวํ พุทฺธตฺตํ ปตฺวา พฺรหฺมายาจนํ อธิวาเสตฺวา ธนญฺชยุยฺยาเน อตฺตนา สห ปพฺพชิเต สตสหสฺสภิกฺขู สมฺมุเข กตฺวา ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ. ตทา โกฏิสตสหสฺสสฺส ปฐมาภิสมโย อโหสิ. ตทา กิร มหาโทณนคเร โทโณ นาม นาคราชา คงฺคาตีเร ปฏิวสติ มหิทฺธิโก มหานุภาโว มหาชเนน สกฺกโต ครุกโต มานิโต ปูชิโต. โส ยสฺมึ วิสเย ชนปทวาสิโน มนุสฺสา ตสฺส พลิกมฺมํ น กโรนฺติ, เตสํ วิสยํ อวสฺเสน วา อติวสฺเสน วา สกฺขรวสฺเสน วา วินาเสติ.

อถ ตีรทสฺสโน นารโท สตฺถา โทณสฺส นาคราชสฺส วินยเน พหูนํ ปาณีนํ อุปนิสฺสยํ ทิสฺวา มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน ปริวาริโต ตสฺส นาคราชสฺส นิวาสฏฺฐานมคมาสิ. ตโต ตํ มนุสฺสา ทิสฺวา เอวมาหํสุ – ‘‘ภควา, เอตฺถ โฆรวิโส อุคฺคเตโช มหิทฺธิโก มหานุภาโว นาคราชา ปฏิวสติ, โส ตํ มา วิเหเฐสฺสติ น คนฺตพฺพ’’นฺติ. ภควา ปน เตสํ วจนํ อสุณนฺโต วิย อคมาสิ. คนฺตฺวา จ ตตฺถสฺส นาคราชสฺส สกฺการตฺถาย กเต ปรมสุรภิคนฺเธ ปุปฺผสนฺถเร นิสีทิ. มหาชโน กิร ‘‘นารทสฺส จ มุนิราชสฺส โทณสฺส จ นาคราชสฺส ทฺวินฺนมฺปิ ยุทฺธํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ สนฺนิปติ.

อถ อหินาโค มุนินาคํ ตถา นิสินฺนํ ทิสฺวา มกฺขํ อสหมาโน สนฺทิสฺสมานกาโย หุตฺวา ปธูปายิ. ทสพโลปิ ปธูปายิ. ปุน นาคราชา ปชฺชลิ[Pg.221]. มุนิราชาปิ ปชฺชลิ. อถ โส นาคราชา ทสพลสฺส สรีรโต นิกฺขนฺตาหิ ธูมชาลาหิ อติวิย กิลนฺตสรีโร ทุกฺขํ อสหมาโน ‘‘วิสเวเคน นํ มาเรสฺสามี’’ติ วิสํ วิสฺสชฺเชสิ. วิสสฺส เวเคน สกโลปิ ชมฺพุทีโป วินสฺเสยฺย. ตํ ปน วิสํ ทสพลสฺส สรีเร เอกโลมมฺปิ กมฺเปตุํ นาสกฺขิ. อถ โส นาคราชา – ‘‘กา นุ โข สมณสฺส ปวตฺตี’’ติ โอโลเกนฺโต สรทสมเย สูริยํ วิย จนฺทํ วิย จ ปริปุณฺณํ ฉพฺพณฺณาหิ พุทฺธรสฺมีหิ วิโรจมานํ วิปฺปสนฺนวทนโสภํ ภควนฺตํ ทิสฺวา – ‘‘อโห! มหิทฺธิโก วตายํ สมโณ, มยา ปน อตฺตโน พลํ อชานนฺเตน อปรทฺธ’’นฺติ จินฺเตตฺวา ตาณํ คเวสี ภควนฺตํเยว สรณมุปคญฺฉิ. อถ นารโท มุนิราชา ตํ นาคราชํ วิเนตฺวา ตตฺถ สนฺนิปติตสฺส มหาชนสฺส จิตฺตปฺปสาทนตฺถํ ยมกปาฏิหาริยํ อกาสิ. ตทา ปาณีนํ นวุติโกฏิสหสฺสานิ อรหตฺเต ปติฏฺฐหึสุ. โส ทุติโย อภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๗.

‘‘มหาโทณํ นาคราชํ, วินยนฺโต มหามุนิ;

ปาฏิเหรํ ตทากาสิ, ทสฺสยนฺโต สเทวเก.

๘.

‘‘ตทา เทวมนุสฺสานํ, ตมฺหิ ธมฺมปฺปกาสเน;

นวุติโกฏิสหสฺสานิ, ตรึสุ สพฺพสํสย’’นฺติ.

ตตฺถ ปาฏิเหรํ ตทากาสีติ อกาสิ ยมกปาฏิหาริยนฺติ อตฺโถ. อยเมว วา ปาโฐ. ‘‘ตทา เทวมนุสฺสา วา’’ติปิ ปาโฐ. ตตฺถ เทวมนุสฺสานนฺติ สามิอตฺเถ ปจฺจตฺตํ. ตสฺมา เทวานํ มนุสฺสานญฺจ นวุติโกฏิสหสฺสานีติ อตฺโถ. ตรึสูติ อติกฺกมึสุ.

ยทา ปน อตฺตโน ปุตฺตํ นนฺทุตฺตรกุมารํ โอวทิ, ตทา อสีติยา โกฏิสหสฺสานํ ตติยาภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๙.

‘‘ยมฺหิ กาเล มหาวีโร, โอวที สกมตฺรชํ;

อสีติโกฏิสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหู’’ติ.

ยทา ปน ถุลฺลโกฏฺฐิตนคเร ภทฺทสาโล จ วิชิตมิตฺโต จ ทฺเว พฺราหฺมณสหายกา อมตรหทํ คเวสมานา ปริสติ นิสินฺนํ อติวิสารทํ นารทสมฺมาสมฺพุทฺธํ อทฺทสํสุ. เต ภควโต กาเย ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณานิ [Pg.222] ทิสฺวา – ‘‘อยํ โลเก วิวฏจฺฉโท สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ นิฏฺฐํ คนฺตฺวา ภควติ สญฺชาตสทฺธา สปริวารา ภควโต สนฺติเก ปพฺพชึสุ. เตสุ ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺเตสุ ภควา ภิกฺขูนํ โกฏิสตสหสฺสมชฺเฌ ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ, โส ปฐโม สนฺนิปาโต อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๑๐.

‘‘สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, นารทสฺส มเหสิโน;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม’’ติ.

ยสฺมึ สมเย นารโท สมฺมาสมฺพุทฺโธ ญาติสมาคเม อตฺตโน ปณิธานโต ปฏฺฐาย พุทฺธวํสํ กเถสิ, ตทา นวุติโกฏิภิกฺขุสหสฺสานํ ทุติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๑๑.

‘‘ยทา พุทฺโธ พุทฺธคุณํ, สนิทานํ ปกาสยิ;

นวุติโกฏิสหสฺสานิ, สมึสุ วิมลา ตทา’’ติ.

ตตฺถ วิมลาติ วิคตมลา, ขีณาสวาติ อตฺโถ.

ยทา ปน มหาโทณนาคราชสฺส วินยเน ปสนฺโน เวโรจโน นาม นาคราชา คงฺคาย นทิยา ติคาวุตปฺปมาณํ สตฺตรตนมยํ มณฺฑปํ นิมฺมินิตฺวา สปริวารํ ภควนฺตํ ตตฺถ นิสีทาเปตฺวา สปริวาโร สชนปเท อตฺตโน ทานคฺคทสฺสนตฺถาย นิมนฺเตตฺวา นาคนาฏกานิ จ ตาฬาวจเร วิวิธเวสาลงฺการธเร สนฺนิปาเตตฺวา มหาสกฺกาเรน ภควโต สปริวารสฺส มหาทานํ อทาสิ. โภชนาวสาเน ภควา มหาคงฺคํ โอตาเรนฺโต วิย อนุโมทนมกาสิ. ตทา ภตฺตานุโมทเน ธมฺมํ สุตฺวา ปสนฺนานํ เอหิภิกฺขุปพฺพชฺชาย ปพฺพชิตานํ อสีติภิกฺขุสตสหสฺสานํ มชฺเฌ ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ, โส ตติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๑๒.

‘‘ยทา เวโรจโน นาโค, ทานํ ททาติ สตฺถุโน;

ตทา สมึสุ ชินปุตฺตา, อสีติสตสหสฺสิโย’’ติ.

ตตฺถ อสีติสตสหสฺสิโยติ สตสหสฺสานํ อสีติโย.

ตทา [Pg.223] อมฺหากํ โพธิสตฺโต อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา หิมวนฺตปสฺเส อสฺสมํ มาเปตฺวา ปญฺจสุ อภิญฺญาสุ อฏฺฐสุ สมาปตฺตีสุ จ จิณฺณวสี หุตฺวา ปฏิวสติ. อถ ตสฺมึ อนุกมฺปาย นารโท ภควา อสีติยา อรหนฺตโกฏีหิ ทสหิ จ อนาคามิผลฏฺเฐหิ อุปาสกสหสฺเสหิ ปริวุโต ตํ อสฺสมปทํ อคมาสิ. ตาปโส ภควนฺตํ ทิสฺวาว ปมุทิตหทโย สปริวารสฺส ภควโต นิวาสตฺถาย อสฺสมํ มาเปตฺวา สกลรตฺตึ สตฺถุคุณํ กิตฺเตตฺวา ภควโต ธมฺมกถํ สุตฺวา ปุนทิวเส อุตฺตรกุรุํ คนฺตฺวา ตโต อาหารํ อาหริตฺวา สปริวารสฺส พุทฺธสฺส มหาทานํ อทาสิ. เอวํ สตฺตาหํ มหาทานํ ทตฺวา หิมวนฺตโต อนคฺฆํ โลหิตจนฺทนํ อาหริตฺวา เตน โลหิตจนฺทเนน ภควนฺตํ ปูเชสิ. ตทา นํ ทสพโล อมรนรปริวุโต ธมฺมกถํ กเถตฺวา – ‘‘อนาคเต โคตโม นาม พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ พฺยากาสิ. เตน วุตฺตํ –

๑๓.

‘‘อหํ เตน สมเยน, ชฏิโล อุคฺคตาปโน;

อนฺตลิกฺขจโร อาสึ, ปญฺจาภิญฺญาสุ ปารคู.

๑๔.

‘‘ตทาปาหํ อสมสมํ, สสงฺฆํ สปริชฺชนํ;

อนฺนปาเนน ตปฺเปตฺวา, จนฺทเนนาภิปูชยึ.

๑๕.

‘‘โสปิ มํ ตทา พฺยากาสิ, นารโท โลกนายโก;

อปริเมยฺยิโต กปฺเป, พุทฺโธ โลเก ภวิสฺสติ.

๑๖.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ.

๑๗.

‘‘ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย หาเสตฺว มานสํ;

อธิฏฺฐหึ วตํ อุคฺคํ, ทสปารมิปูริยา’’ติ.

ตตฺถ ตทาปาหนฺติ ตทาปิ อหํ. อสมสมนฺติ อสมา นาม อตีตา พุทฺธา, เตหิ อสเมหิ สมํ ตุลฺยํ อสมสมํ. อถ วา อสมา วิสมา, สมา อวิสมา สาธโว, เตสุ อสมสเมสุ สโม ‘‘อสมสมสโม’’ติ วตฺตพฺเพ เอกสฺส สมสทฺทสฺส โลปํ กตฺวา วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ, อสมาวิสมสมนฺติ อตฺโถ. สปริชฺชนนฺติ สอุปาสกชนํ. ‘‘โสปิ มํ ตทา นรมรูนํ, มชฺเฌ พฺยากาสิ จกฺขุมา’’ติปิ ปาโฐ[Pg.224], โส อุตฺตานตฺโถว. ภิยฺโย หาเสตฺว มานสนฺติ อุตฺตริมฺปิ หาเสตฺวา โตเสตฺวา หทยํ. อธิฏฺฐหึ วตํ อุคฺคนฺติ อุคฺคํ วตํ อธิฏฺฐาสึ. ‘‘อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา’’ติปิ ปาโฐ.

ตสฺส ปน ภควโต นารทสฺส ธญฺญวตี นาม นครํ อโหสิ, สุเทโว นาม ขตฺติโย ปิตา, อโนมา นาม มาตา, ภทฺทสาโล จ ชิตมิตฺโต จ ทฺเว อคฺคสาวกา, วาเสฏฺโฐ นาม อุปฏฺฐาโก, อุตฺตรา จ ผคฺคุนี จ ทฺเว อคฺคสาวิกา, มหาโสณรุกฺโข โพธิ, สรีรํ อฏฺฐาสีติหตฺถุพฺเพธํ อโหสิ. ตสฺส สรีรปฺปภา นิจฺจํ โยชนํ ผรติ, นวุติวสฺสสหสฺสานิ อายุ, ตสฺส ปน วิชิตเสนา นาม อคฺคมเหสี, นนฺทุตฺตรกุมาโร นามสฺส ปุตฺโต อโหสิ, วิชิโต วิชิตาวี วิชิตาภิราโมติ ตโย ปาสาทา อเหสุํ. โส นววสฺสสหสฺสานิ อคารํ อชฺฌาวสิ. โส ปทสาว มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมีติ. เตน วุตฺตํ –

๑๘.

‘‘นครํ ธญฺญวตี นาม, สุเทโว นาม ขตฺติโย;

อโนมา นาม ชนิกา, นารทสฺส มเหสิโน.

๒๓.

‘‘ภทฺทสาโล ชิตมิตฺโต, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

วาเสฏฺโฐ นามุปฏฺฐาโก, นารทสฺส มเหสิโน.

๒๔.

‘‘อุตฺตรา ผคฺคุนี เจว, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, มหาโสโณติ วุจฺจติ.

๒๖.

‘‘อฏฺฐาสีติรตนานิ, อจฺจุคฺคโต มหามุนิ;

กญฺจนคฺฆิยสงฺกาโส, ทสสหสฺสี วิโรจติ.

๒๗.

‘‘ตสฺส พฺยามปฺปภา กายา, นิทฺธาวติ ทิโสทิสํ;

นิรนฺตรํ ทิวารตฺตึ, โยชนํ ผรเต สทา.

๒๘.

‘‘น เกจิ เตน สมเยน, สมนฺตา โยชเน ชนา;

อุกฺกาปทีเป อุชฺชาเลนฺติ, พุทฺธรํสีหิ โอตฺถฏา.

๒๙.

‘‘นวุติวสฺสสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

๓๐.

‘‘ยถา [Pg.225] อุฬูหิ คคนํ, วิจิตฺตํ อุปโสภติ;

ตเถว สาสนํ ตสฺส, อรหนฺเตหิ โสภติ.

๓๑.

‘‘สํสารโสตํ ตรณาย, เสสเก ปฏิปนฺนเก;

ธมฺมเสตุํ ทฬฺหํ กตฺวา, นิพฺพุโต โส นราสโภ.

๓๒.

‘‘โสปิ พุทฺโธ อสมสโม, เตปิ ขีณาสวา อตุลเตชา;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา’’ติ.

ตตฺถ กญฺจนคฺฆิยสงฺกาโสติ วิวิธรตนวิจิตฺตกญฺจนมยคฺฆิกสทิสรูปโสโภ. ทสสหสฺสี วิโรจตีติ ตสฺส ปภาย ทสสหสฺสีปิ โลกธาตุ วิโรจติ, วิราชตีติ อตฺโถ. ตเมวตฺถํ ปกาเสนฺโต ภควา ‘‘ตสฺส พฺยามปฺปภา กายา, นิทฺธาวติ ทิโสทิส’’นฺติ อาห. ตตฺถ พฺยามปฺปภา กายาติ พฺยามปฺปภา วิยาติ พฺยามปฺปภา, อมฺหากํ ภควโต พฺยามปฺปภา วิยาติ อตฺโถ.

น เกจีติ เอตฺถ น-กาโร ปฏิเสธตฺโถ, ตสฺส อุชฺชาเลนฺติ-สทฺเทน สมฺพนฺโธ ทฏฺฐพฺโพ. อุกฺกาติ ทณฺฑทีปิกา. อุกฺกา วา ปทีเป วา เกจิปิ ชนา น อุชฺชาเลนฺติ น ปชฺชาเลนฺติ. กสฺมาติ เจ? พุทฺธสรีรปฺปภาย โอภาสิตตฺตา. พุทฺธรํสีหีติ พุทฺธรสฺมีหิ. โอตฺถฏาติ อธิคตา.

อุฬูหีติ ตาราหิ, ยถา ตาราหิ คคนตลํ วิจิตฺตํ โสภติ, ตเถว ตสฺส สาสนํ อรหนฺเตหิ วิจิตฺตํ อุปโสภตีติ อตฺโถ. สํสารโสตํ ตรณายาติ สํสารสาครสฺส ตรณตฺถํ. เสสเก ปฏิปนฺนเกติ อรหนฺเต ฐเปตฺวา กลฺยาณปุถุชฺชเนหิ สทฺธึ เสเส เสกฺขปุคฺคเลติ อตฺโถ. ธมฺมเสตุนฺติ มคฺคเสตุํ, เสสปุคฺคเล สํสารโต ตาเรตุํ ธมฺมเสตุํ ฐเปตฺวา กตสพฺพกิจฺโจ หุตฺวา ปรินิพฺพายีติ อตฺโถ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตตฺตา สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

นารทพุทฺธวํสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิฏฺฐิโต นวโม พุทฺธวํโส.

๑๒. ปทุมุตฺตรพุทฺธวํสวณฺณนา

นารทพุทฺธสฺส [Pg.226] สาสนํ นวุติวสฺสสหสฺสานิ ปวตฺติตฺวา อนฺตรธายิ. โส จ กปฺโป วินสฺสิตฺถ. ตโต ปรํ กปฺปานํ อสงฺขฺเยยฺยํ พุทฺธา โลเก น อุปฺปชฺชึสุ. พุทฺธสุญฺโญ วิคตพุทฺธาโลโก อโหสิ. ตโต กปฺเปสุ จ อสงฺขฺเยยฺเยสุ วีติวตฺเตสุ อิโต กปฺปสตสหสฺสมตฺถเก เอกสฺมึ กปฺเป เอโก วิชิตมาโร โอหิตภาโร เมรุสาโร อสํสาโร สตฺตสาโร สพฺพโลกุตฺตโร ปทุมุตฺตโร นาม พุทฺโธ โลเก อุทปาทิ. โสปิ ปารมิโย ปูเรตฺวา ตุสิตปุเร นิพฺพตฺติตฺวา ตโต จวิตฺวา หํสวตีนคเร สพฺพชนานนฺทกรสฺสานนฺทสฺส นาม รญฺโญ อคฺคมเหสิยา อุทิโตทิตกุเล ชาตาย สุชาตาย เทวิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ อคฺคเหสิ. สา เทวตาหิ กตารกฺขา ทสนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน หํสวตุยฺยาเน ปทุมุตฺตรกุมารํ วิชายิ. ปฏิสนฺธิยญฺจสฺส ชาติยญฺจ เหฏฺฐา วุตฺตปฺปการานิ ปาฏิหาริยานิ อเหสุํ.

ตสฺส กิร ชาติยํ ปทุมวสฺสํ วสฺสิ. เตนสฺส นามคฺคหณทิวเส ญาตกา ‘‘ปทุมุตฺตรกุมาโร’’ตฺเวว นามํ อกํสุ. โส ทสวสฺสสหสฺสานิ อคารํ อชฺฌาวสิ. นรวาหน-ยสวาหน-วสวตฺตินามกา ติณฺณํ อุตูนํ อนุจฺฉวิกา ตโย จสฺส ปาสาทา อเหสุํ. วสุทตฺตาเทวิปฺปมุขานํ อิตฺถีนํ สตสหสฺสานิ วีสติสหสฺสานิ จ ปจฺจุปฏฺฐิตานิ อเหสุํ. โส วสุทตฺตาย เทวิยา ปุตฺเต สพฺพคุณานุตฺตเร อุตฺตรกุมาเร นาม อุปฺปนฺเน จตฺตาริ นิมิตฺตานิ ทิสฺวา – ‘‘มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ. ตสฺส จินฺติตมตฺเตว วสวตฺตินามโก ปาสาโท กุมฺภการจกฺกํ วิย อากาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา เทววิมานมิว ปุณฺณจนฺโท วิย จ คคนตเลน คนฺตฺวา โพธิรุกฺขํ มชฺเฌกโรนฺโต โสภิตพุทฺธวํสวณฺณนาย อาคตปาสาโท วิย ภูมิยํ โอตริ.

มหาปุริโส กิร ตโต ปาสาทโต โอตริตฺวา อรหตฺตทฺธชภูตานิ กาสายานิ วตฺถานิ เทวทตฺติยานิ ปารุปิตฺวา ตตฺเถว ปพฺพชิ. ปาสาโท ปนาคนฺตฺวา สกฏฺฐาเนเยว อฏฺฐาสิ. มหาสตฺเตน สหคตาย ปริสาย ฐเปตฺวา อิตฺถิโย สพฺเพ ปพฺพชึสุ. มหาปุริโส เตหิ สห สตฺตาหํ ปธานจริยํ จริตฺวา วิสาขปุณฺณมาย อุชฺเชนินิคเม [Pg.227] รุจานนฺทเสฏฺฐิธีตาย ทินฺนํ มธุปายาสํ ปริภุญฺชิตฺวา สาลวเน ทิวาวิหารํ กตฺวา สายนฺหสมเย สุมิตฺตาชีวเกน ทินฺนา อฏฺฐ ติณมุฏฺฐิโย คเหตฺวา สลลโพธึ อุปคนฺตฺวา ตํ ปทกฺขิณํ กตฺวา อฏฺฐตฺตึสหตฺถวิตฺถตํ ติณสนฺถรํ สนฺถริตฺวา ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา จตุรงฺควีริยํ อธิฏฺฐาย สมารํ มารพลํ วิธมิตฺวา ปฐเม ยาเม ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสริตฺวา ทุติเย ยาเม ทิพฺพจกฺขุํ วิโสเธตฺวา ตติเย ยาเม ปจฺจยาการํ สมฺมสิตฺวา อานาปานจตุตฺถชฺฌานโต วุฏฺฐาย ปญฺจสุ ขนฺเธสุ อภินิวิสิตฺวา อุทยพฺพยวเสน สมปญฺญาส ลกฺขณานิ ทิสฺวา ยาว โคตฺรภุญาณํ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อริยมคฺเคน สกลพุทฺธคุเณ ปฏิวิชฺฌิตฺวา สพฺพพุทฺธาจิณฺณํ ‘‘อเนกชาติสํสารํ…เป… ตณฺหานํ ขยมชฺฌคา’’ติ อุทานํ อุทาเนสิ. ตทา กิร ทสสหสฺสจกฺกวาฬพฺภนฺตรํ สกลมฺปิ อลงฺกโรนฺตํ วิย ปทุมวสฺสํ วสฺสิ. เตน วุตฺตํ –

๑.

‘‘นารทสฺส อปเรน, สมฺพุทฺโธ ทฺวิปทุตฺตโม;

ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน, อกฺโขโภ สาครูปโม.

๒.

‘‘มณฺฑกปฺโป วา โส อาสิ, ยมฺหิ พุทฺโธ อชายถ;

อุสฺสนฺนกุสลา ชนตา, ตมฺหิ กปฺเป อชายถา’’ติ.

ตตฺถ สาครูปโมติ สาครสทิสคมฺภีรภาโว. มณฺฑกปฺโป วา โส อาสีติ เอตฺถ ยสฺมึ กปฺเป ทฺเว สมฺมาสมฺพุทฺธา อุปฺปชฺชนฺติ, อยํ มณฺฑกปฺโป นาม. ทุวิโธ หิ กปฺโป สุญฺญกปฺโป อสุญฺญกปฺโป จาติ. ตตฺถ สุญฺญกปฺเป พุทฺธปจฺเจกพุทฺธจกฺกวตฺติโน น อุปฺปชฺชนฺติ. ตสฺมา คุณวนฺตปุคฺคลสุญฺญตฺตา ‘‘สุญฺญกปฺโป’’ติ วุจฺจติ.

อสุญฺญกปฺโป ปญฺจวิโธ – สารกปฺโป มณฺฑกปฺโป วรกปฺโป สารมณฺฑกปฺโป ภทฺทกปฺโปติ. ตตฺถ คุณสารรหิเต กปฺเป คุณสารุปฺปาทกสฺส คุณสารชนนสฺส เอกสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปาตุภาเวน ‘‘สารกปฺโป’’ติ วุจฺจติ. ยสฺมึ ปน กปฺเป ทฺเว โลกนายกา อุปฺปชฺชนฺติ, โส ‘‘มณฺฑกปฺโป’’ติ วุจฺจติ. ยสฺมึ กปฺเป ตโย พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺติ, เตสุ ปฐโม ทุติยํ พฺยากโรติ, ทุติโย ตติยนฺติ, ตตฺถ มนุสฺสา ปมุทิตหทยา อตฺตนา ปตฺถิตปณิธานวเสน วรยนฺติ. ตสฺมา ‘‘วรกปฺโป’’ติ วุจฺจติ. ยตฺถ ปน กปฺเป [Pg.228] จตฺตาโร พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺติ, โส ปุริมกปฺปโต วิสิฏฺฐตรตฺตา สารตรตฺตา ‘‘สารมณฺฑกปฺโป’’ติ วุจฺจติ. ยสฺมึ กปฺเป ปญฺจ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺติ, โส ‘‘ภทฺทกปฺโป’’ติ วุจฺจติ. โส ปน อติทุลฺลโภ. ตสฺมึ ปน กปฺเป เยภุยฺเยน สตฺตา กลฺยาณสุขพหุลา โหนฺติ. เยภุยฺเยน ติเหตุกา กิเลสกฺขยํ กโรนฺติ, ทุเหตุกา สุคติคามิโน โหนฺติ, อเหตุกา เหตุํ ปฏิลภนฺติ. ตสฺมา โส กปฺโป ‘‘ภทฺทกปฺโป’’ติ วุจฺจติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อสุญฺญกปฺโป ปญฺจวิโธ’’ติอาทิ. วุตฺตญฺเหตํ โปราเณหิ –

‘‘เอโก พุทฺโธ สารกปฺเป, มณฺฑกปฺเป ชินา ทุเว;

วรกปฺเป ตโย พุทฺธา, สารมณฺเฑ จตุโร พุทฺธา;

ปญฺจ พุทฺธา ภทฺทกปฺเป, ตโต นตฺถาธิกา ชินา’’ติ.

ยสฺมึ ปน กปฺเป ปทุมุตฺตรทสพโล อุปฺปชฺชิ, โส สารกปฺโปปิ สมาโน คุณสมฺปตฺติยา มณฺฑกปฺปสทิสตฺตา ‘‘มณฺฑกปฺโป’’ติ วุตฺโต. โอปมฺมตฺเถ วา-สทฺโท ทฏฺฐพฺโพ. อุสฺสนฺนกุสลาติ อุปจิตปุญฺญา. ชนตาติ ชนสมูโห.

ปทุมุตฺตโร ปน ปริสุตฺตโร ภควา สตฺตาหํ โพธิปลฺลงฺเก วีตินาเมตฺวา – ‘‘ปถวิยํ ปาทํ นิกฺขิปิสฺสามี’’ติ ทกฺขิณํ ปาทํ อภินีหริ. อถ ปถวึ ภินฺทิตฺวา วิมลโกมลเกสรกณฺณิกานิ ชลชามลาวิกลวิปุลปลาสานิ ถลชานิ ชลชานิ อุฏฺฐหึสุ. เตสํ กิร ธุรปตฺตานิ นวุติหตฺถานิ เกสรานิ ตึสหตฺถานิ กณฺณิกา ทฺวาทสหตฺถา เอเกกสฺส นวฆฏปฺปมาณา เรณโว อเหสุํ. สตฺถา ปน อุพฺเพธโต อฏฺฐปณฺณาสหตฺโถ อโหสิ. ตสฺส อุภินฺนํ พาหานมนฺตรํ อฏฺฐารสหตฺถํ นลาฏํ ปญฺจหตฺถํ หตฺถปาทา เอกาทสหตฺถา อเหสุํ. ตสฺส เอกาทสหตฺเถน ปาเทน ทฺวาทสหตฺถาย กณฺณิกาย อกฺกนฺตมตฺตาย นวฆฏปฺปมาณา เรณโว อุฏฺฐหิตฺวา อฏฺฐปณฺณาสหตฺถํ สรีรปฺปเทสํ อุคฺคนฺตฺวา มโนสิลาจุณฺณวิจุณฺณิตํ วิย กตฺวา ปจฺโจตฺถรนฺติ. ตทุปาทาย สตฺถา ปทุมุตฺตโรตฺเวว โลเก ปญฺญายิตฺถาติ สํยุตฺตภาณกา วทนฺติ.

อถ สพฺพโลกุตฺตโร ปทุมุตฺตโร ภควา พฺรหฺมายาจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ธมฺมเทสนาย ภาชนภูเต สตฺเต โอโลเกนฺโต มิถิลนคเร เทวลํ [Pg.229] สุชาตญฺจาติ ทฺเว ราชปุตฺเต อุปนิสฺสยสมฺปนฺเน ทิสฺวา ตงฺขณญฺเญว อนิลปเถน คนฺตฺวา มิถิลุยฺยาเน โอตริตฺวา อุยฺยานปาเลน ทฺเวปิ ราชกุมาเร ปกฺโกสาเปสิ. เตปิ จ ‘‘อมฺหากํ ปิตุจฺฉาปุตฺโต ปทุมุตฺตรกุมาโร ปพฺพชิตฺวา สมฺมาสมฺโพธึ ปาปุณิตฺวา อมฺหากํ นครํ สมฺปตฺโต, หนฺท นํ มยํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิสฺสามา’’ติ สปริวารา ปทุมุตฺตรํ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปริวาเรตฺวา นิสีทึสุ. ตทา ทสพโล เตหิ ปริวุโต ตาราคณปริวุโต ปุณฺณจนฺโท วิย วิโรจมาโน ตตฺถ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ, ตทา โกฏิสตสหสฺสานํ ปฐโม ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๓.

‘‘ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต, ปฐเม ธมฺมเทสเน;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ธมฺมาภิสมโย อหู’’ติ.

อถาปเรน สมเยน สรทตาปสสมาคเม มหาชนํ นิรยสนฺตาเปน สนฺตาเปตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต สตฺตตึสสตสหสฺสสงฺเข สตฺตกาเย ธมฺมามตํ ปาเยสิ, โส ทุติโย ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๔.

‘‘ตโต ปรมฺปิ วสฺสนฺเต, ตปฺปยนฺเต จ ปาณิโน;

สตฺตตฺตึสสตสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหู’’ติ.

ยทา ปน อานนฺทมหาราชา วีสติยา ปุริสสหสฺเสหิ วีสติยา อมจฺเจหิ จ สทฺธึ ปทุมุตฺตรสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สนฺติเก มิถิลนคเร ปาตุรโหสิ. ปทุมุตฺตโร จ ภควา เต สพฺเพ เอหิภิกฺขุปพฺพชฺชาย ปพฺพาเชตฺวา เตหิ ปริวุโต คนฺตฺวา ปิตุสงฺคหํ กุรุมาโน หํสวติยา ราชธานิยา วสติ. ตตฺถ โส อมฺหากํ ภควา วิย กปิลปุเร คคนตเล รตนจงฺกเม จงฺกมนฺโต พุทฺธวํสํ กเถสิ, ตทา ปญฺญาสสตสหสฺสานํ ตติโย ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๕.

‘‘ยมฺหิ กาเล มหาวีโร, อานนฺทํ อุปสงฺกมิ;

ปิตุสนฺติกํ อุปคนฺตฺวา, อาหนี อมตทุนฺทุภึ.

๖.

‘‘อาหเต [Pg.230] อมตเภริมฺหิ, วสฺสนฺเต ธมฺมวุฏฺฐิยา;

ปญฺญาสสตสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหู’’ติ.

ตตฺถ อานนฺทํ อุปสงฺกมีติ ปิตรํ อานนฺทราชานํ สนฺธาย วุตฺตํ. อาหนีติ อภิหนิ. อาหเตติ อาหตาย. อมตเภริมฺหีติ อมตเภริยา, ลิงฺควิปลฺลาโส ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘อาเสวิเต’’ติปิ ปาโฐ, ตสฺส อาเสวิตายาติ อตฺโถ. วสฺสนฺเต ธมฺมวุฏฺฐิยาติ ธมฺมวสฺสํ วสฺสนฺเตติ อตฺโถ. อิทานิ อภิสมยกรณูปายํ ทสฺเสนฺโต –

๗.

‘‘โอวาทโก วิญฺญาปโก, ตารโก สพฺพปาณินํ;

เทสนากุสโล พุทฺโธ, ตาเรสิ ชนตํ พหุ’’นฺติ. – อาห;

ตตฺถ โอวาทโกติ สรณสีลธุตงฺคสมาทานคุณานิสํสวณฺณนาย โอวทตีติ โอวาทโก. วิญฺญาปโกติ จตุสจฺจํ วิญฺญาเปตีติ วิญฺญาปโก, โพธโก. ตารโกติ จตุโรฆตารโก.

ยทา ปน สตฺถา มิถิลนคเร มิถิลุยฺยาเน โกฏิสตสหสฺสภิกฺขุคณมชฺเฌ มาฆปุณฺณมาย ปุณฺณจนฺทสทิสวทโน ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ, โส ปฐโม สนฺนิปาโต อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๘.

‘‘สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, ปทุมุตฺตรสฺส สตฺถุโน;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม’’ติ.

ยทา ปน ภควา เวภารปพฺพตกูเฏ วสฺสาวาสํ วสิตฺวา ปพฺพตสนฺทสฺสนตฺถํ อาคตสฺส มหาชนสฺส ธมฺมํ เทเสตฺวา นวุติโกฏิสหสฺสานิ เอหิภิกฺขุภาเวน ปพฺพาเชตฺวา เตหิ ปริวุโต ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ, โส ทุติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๙.

‘‘ยทา พุทฺโธ อสมสโม, วสิ เวภารปพฺพเต;

นวุติโกฏิสหสฺสานํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม’’ติ.

ปุน ภควติ คุณวติ ติโลกนาเถ มหาชนสฺส พนฺธนโมกฺขํ กุรุมาเน ชนปทจาริกํ จรมาเน อสีติโกฏิสหสฺสานํ ภิกฺขูนํ สนฺนิปาโต อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๑๐.

‘‘ปุน จาริกํ ปกฺกนฺเต, คามนิคมรฏฺฐโต;

อสีติโกฏิสหสฺสานํ, ตติโย อาสิ สมาคโม’’ติ.

ตตฺถ [Pg.231] คามนิคมรฏฺฐโตติ คามนิคมรฏฺเฐหิ. อยเมว วา ปาโฐ, ตสฺส คามนิคมรฏฺเฐหิ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิตานนฺติ อตฺโถ.

ตทา อมฺหากํ โพธิสตฺโต อเนกธนโกฏิโก ชฏิโล นาม มหารฏฺฐิโก หุตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส สงฺฆสฺส สจีวรํ วรทานมทาสิ. โสปิ ตํ ภตฺตานุโมทนาวสาเน ‘‘อนาคเต กปฺปสตสหสฺสมตฺถเก โคตโม นาม พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ พฺยากาสิ. เตน วุตฺตํ –

๑๑.

‘‘อหํ เตน สมเยน, ชฏิโล นาม รฏฺฐิโก;

สมฺพุทฺธปฺปมุขํ สงฺฆํ, สภตฺตํ ทุสฺสมทาสหํ.

๑๒.

‘‘โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, สงฺฆมชฺเฌ นิสีทิย;

สตสหสฺเส อิโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

๑๓.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ.

๑๔.

‘‘ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐหึ;

อกาสึ อุคฺคทฬฺหํ ธิตึ, ทสปารมิปูริยา’’ติ.

ตตฺถ สมฺพุทฺธปฺปมุขํ สงฺฆนฺติ พุทฺธปฺปมุขสฺส สงฺฆสฺส, สามิอตฺเถ อุปโยควจนํ. สภตฺตํ ทุสฺสมทาสหนฺติ สจีวรํ ภตฺตํ อทาสึ อหนฺติ อตฺโถ. อุคฺคทฬหนฺติ อติทฬฺหํ. ธิตินฺติ วีริยํ อกาสินฺติ อตฺโถ.

ปทุมุตฺตรสฺส ปน ภควโต กาเล ติตฺถิยา นาม นาเหสุํ. สพฺเพ เทวมนุสฺสา พุทฺธเมว สรณมคมํสุ. เตน วุตฺตํ –

๑๕.

‘‘พฺยาหตา ติตฺถิยา สพฺเพ, วิมนา ทุมฺมนา ตทา;

น เตสํ เกจิ ปริจรนฺติ, รฏฺฐโต นิจฺฉุภนฺติ เต.

๑๖.

‘‘สพฺเพ ตตฺถ สมาคนฺตฺวา, อุปคญฺฉุํ พุทฺธสนฺติเก;

ตุวํ นาโถ มหาวีร, สรณํ โหหิ จกฺขุม.

๑๗.

‘‘อนุกมฺปโก การุณิโก, หิเตสี สพฺพปาณินํ;

สมฺปตฺเต ติตฺถิเย สพฺเพ, ปญฺจสีเล ปติฏฺฐหิ.

๑๘.

‘‘เอวํ [Pg.232] นิรากุลํ อาสิ, สุญฺญกํ ติตฺถิเยหิ ตํ;

วิจิตฺตํ อรหนฺเตหิ, วสีภูเตหิ ตาทิหี’’ติ.

ตตฺถ พฺยาหตาติ วิหตมานทปฺปา. ติตฺถิยาติ เอตฺถ ติตฺถํ เวทิตพฺพํ, ติตฺถกโร เวทิตพฺโพ, ติตฺถิยา เวทิตพฺพา. ตตฺถ สสฺสตาทิทิฏฺฐิวเสน ตรนฺติ เอตฺถาติ ติตฺถํ, ลทฺธิ. ตสฺสา ลทฺธิยา อุปฺปาทโก ติตฺถกโร, ติตฺเถ ภวา ติตฺถิยาติ. ปทุมุตฺตรสฺส กิร ภควโต กาเล ติตฺถิยา นาเหสุํ. เย ปน สนฺติ, เตปิ อีทิสา อเหสุนฺติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘พฺยาหตา ติตฺถิยา’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. วิมนาติ วิรูปมานสา. ทุมฺมนาติ ตสฺเสว เววจนํ. น เตสํ เกจิ ปริจรนฺตีติ เตสํ อญฺญติตฺถิยานํ เกจิปิ ปุริสา ปริกมฺมํ น กโรนฺติ, น ภิกฺขํ เทนฺติ, น สกฺกโรนฺติ, น ครุํ กโรนฺติ, น มาเนนฺติ, น ปูเชนฺติ, น อาสนา วุฏฺฐหนฺติ, น อญฺชลิกมฺมํ กโรนฺตีติ อตฺโถ. รฏฺฐโตติ สกลรฏฺฐโตปิ. นิจฺฉุภนฺตีติ นีหรนฺติ, อุสฺสาเทนฺติ เตสํ นิวาสํ น เทนฺตีติ อตฺโถ. เตติ ติตฺถิยา.

อุปคญฺฉุํ พุทฺธสนฺติเกติ เอวํ เตหิ รฏฺฐวาสีหิ มนุสฺเสหิ อุสฺสาทิยมานา สพฺเพปิ อญฺญติตฺถิยา สมาคนฺตฺวา ปทุมุตฺตรทสพลเมว สรณมคมํสุ. ‘‘ตฺวํ อมฺหากํ สตฺถา นาโถ คติ ปรายนํ สรณ’’นฺติ เอวํ วตฺวา สรณมคมํสูติ อตฺโถ. อนุกมฺปตีติ อนุกมฺปโก. กรุณาย จรตีติ การุณิโก. สมฺปตฺเตติ สมาคเต สรณมุปคเต ติตฺถิเย. ปญฺจสีเล ปติฏฺฐหีติ ปญฺจสุ สีเลสุ ปติฏฺฐาเปสีติ อตฺโถ. นิรากุลนฺติ อนากุลํ, อญฺเญหิ ลทฺธิเกหิ อสมฺมิสฺสนฺติ อตฺโถ. สุญฺญกนฺติ สุญฺญํ ริตฺตํ เตหิ ติตฺถิเยหิ. ตนฺติ ตํ ภควโต สาสนนฺติ วจนเสโส ทฏฺฐพฺโพ. วิจิตฺตนฺติ วิจิตฺตวิจิตฺตํ. วสีภูเตหีติ วสีภาวปฺปตฺเตหิ.

ตสฺส ปน ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต หํสวตี นาม นครํ อโหสิ. ปิตา ปนสฺส อานนฺโท นาม ขตฺติโย, มาตา สุชาตา นาม เทวี, เทวโล จ สุชาโต จ ทฺเว อคฺคสาวกา, สุมโน นามุปฏฺฐาโก, อมิตา จ อสมา จ ทฺเว อคฺคสาวิกา, สลลรุกฺโข โพธิ, สรีรํ อฏฺฐปณฺณาสหตฺถุพฺเพธํ อโหสิ, สรีรปฺปภา จสฺส สมนฺตา ทฺวาทส โยชนานิ [Pg.233] คณฺหิ, วสฺสสตสหสฺสํ อายุ อโหสิ, วสุทตฺตา นาม อคฺคมเหสี, อุตฺตโร นาม ปุตฺโต อโหสิ. ปทุมุตฺตโร ปน ภควา ปรมาภิราเม นนฺทาราเม กิร ปรินิพฺพุโต. ธาตุโย ปนสฺส น วิกิรึสุ. สกลชมฺพุทีปวาสิโน มนุสฺสา สมาคมฺม ทฺวาทสโยชนุพฺเพธํ สตฺตรตนมยํ เจติยมกํสุ. เตน วุตฺตํ –

๑๙.

‘‘นครํ หํสวตี นาม, อานนฺโท นาม ขตฺติโย;

สุชาตา นาม ชนิกา, ปทุมุตฺตรสฺส สตฺถุโน.

๒๔.

‘‘เทวโล จ สุชาโต จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

สุมโน นามุปฏฺฐาโก, ปทุมุตฺตรสฺส มเหสิโน.

๒๕.

‘‘อมิตา จ อสมา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, สลโลติ ปวุจฺจติ.

๒๗.

‘‘อฏฺฐปณฺณาสรตนํ, อจฺจุคฺคโต มหามุนิ;

กญฺจนคฺฆิยสงฺกาโส, ทฺวตฺตึสวรลกฺขโณ.

๒๘.

‘‘กุฏฺฏา กวาฏา ภิตฺตี จ, รุกฺขา นคสิลุจฺจยา;

น ตสฺสาวรณํ อตฺถิ, สมนฺตา ทฺวาทสโยชเน.

๒๙.

‘‘วสฺสสตสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

๓๐.

‘‘สนฺตาเรตฺวา พหุชนํ, ฉินฺทิตฺวา สพฺพสํสยํ;

ชลิตฺวา อคฺคิกฺขนฺโธว, นิพฺพุโต โส สสาวโก’’ติ.

ตตฺถ นคสิลุจฺจยาติ นคสงฺขาตา สิลุจฺจยา. อาวรณนฺติ ปฏิจฺฉาทนํ ติโรกรณํ. ทฺวาทสโยชเนติ สมนฺตโต ทฺวาทสโยชเน ฐาเน ภควโต สรีรปฺปภา ผริตฺวา รตฺตินฺทิวํ ติฏฺฐตีติ อตฺโถ. เสสคาถาสุ สพฺพตฺถ ปากฏเมวาติ.

อิโต ปฏฺฐาย ปารมิปูรณาทิปุนปฺปุนาคตมตฺถํ สงฺขิปิตฺวา วิเสสตฺถเมว วตฺวา คมิสฺสาม. ยทิ ปน วุตฺตเมว ปุนปฺปุนํ วกฺขาม, กทา อนฺตํ คมิสฺสติ อยํ สํวณฺณนาติ.

ปทุมุตฺตรพุทฺธวํสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิฏฺฐิโต ทสโม พุทฺธวํโส.

๑๓. สุเมธพุทฺธวํสวณฺณนา

ปทุมุตฺตเร [Pg.234] ปน สมฺมาสมฺพุทฺเธ ปรินิพฺพุเต สาสเนปิสฺส อนฺตรหิเต สตฺตติกปฺปสหสฺสานิ พุทฺธา นุปฺปชฺชึสุ, พุทฺธสุญฺญานิ อเหสุํ. อิโต ปฏฺฐาย ตึสกปฺปสหสฺสานํ มตฺถเก เอกสฺมึ กปฺเป สุเมโธ สุชาโต จาติ ทฺเว สมฺมาสมฺพุทฺธา นิพฺพตฺตึสุ. ตตฺถ อธิคตเมโธ สุเมโธ นาม โพธิสตฺโต ปารมิโย ปูเรตฺวา ตุสิตปุเร นิพฺพตฺติตฺวา ตโต จวิตฺวา สุทสฺสนนคเร สุทตฺตสฺส นาม รญฺโญ อคฺคมเหสิยา สุทตฺตาย นาม เทวิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา ทสนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน สุทสฺสนุยฺยาเน ตรุณทิวสกโร วิย สลิลธรวิวรคโต มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิ. โส นววสฺสสหสฺสานิ อคารํ อชฺฌาวสิ. ตสฺส กิร สุจนฺทน-กญฺจน-สิริวฑฺฒนนามกา ตโย ปาสาทา อเหสุํ. สุมนมหาเทวิปฺปมุขานิ อฏฺฐจตฺตาลีสอิตฺถิสหสฺสานิ ปจฺจุปฏฺฐิตานิ อเหสุํ.

โส จตฺตาริ นิมิตฺตานิ ทิสฺวา สุมนเทวิยา ปุนพฺพสุมิตฺเต นาม ปุตฺเต ชาเต หตฺถิยาเนน มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิ. มนุสฺสานญฺจ โกฏิสตมนุปพฺพชิ. โส เตหิ ปริวุโต อฑฺฒมาสํ ปธานจริยํ จริตฺวา วิสาขปุณฺณมาย นกุลนิคเม นกุลเสฏฺฐิธีตาย ทินฺนํ มธุปายาสํ ปริภุญฺชิตฺวา สาลวเน ทิวาวิหารํ วีตินาเมตฺวา สิริวฑฺฒาชีวเกน ทินฺนา อฏฺฐ ติณมุฏฺฐิโย คเหตฺวา นีปโพธิมูเล วีสติหตฺถวิตฺถตํ ติณสนฺถรํ สนฺถริตฺวา สมารํ มารพลํ วิธมิตฺวา อภิสมฺโพธึ ปาปุณิตฺวา ‘‘อเนกชาติสํสารํ…เป… ตณฺหานํ ขยมชฺฌคา’’ติ อุทานํ อุทาเนตฺวา สตฺตสตฺตาหํ โพธิสมีเปเยว วีตินาเมตฺวา อฏฺฐเม สตฺตาเห พฺรหฺมุโน ธมฺมเทสนายาจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ภพฺพปุคฺคเล โอโลเกนฺโต อตฺตโน กนิฏฺฐภาติกํ สรณกุมารญฺจ สพฺพกามิกุมารญฺจ อตฺตนา สทฺธึ ปพฺพชิตานํ ภิกฺขูนญฺจ โกฏิสตํ จตุสจฺจธมฺมปฏิเวธสมตฺเถ ทิสฺวา อากาเสน คนฺตฺวา สุทสฺสนนครสมีเป สุทสฺสนุยฺยาเน โอตริตฺวา อุยฺยานปาเลน อตฺตโน ภาติเก ปกฺโกสาเปตฺวา เตสํ ปริวารานํ มชฺเฌ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ. ตทา โกฏิสตสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ, อยํ ปฐโม อภิสมโย. เตน วุตฺตํ –

๑.

‘‘ปทุมุตฺตรสฺส [Pg.235] อปเรน, สุเมโธ นาม นายโก;

ทุราสโท อุคฺคเตโช, สพฺพโลกุตฺตโม มุนิ.

๒.

‘‘ปสนฺนเนตฺโต สุมุโข, พฺรหา อุชุ ปตาปวา;

หิเตสี สพฺพสตฺตานํ, พหู โมเจสิ พนฺธนา.

๓.

‘‘ยทา พุทฺโธ ปาปุณิตฺวา, เกวลํ โพธิมุตฺตมํ;

สุทสฺสนมฺหิ นคเร, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยิ.

๔.

‘‘ตสฺสาภิสมยา ตีณิ, อเหสุํ ธมฺมเทสเน;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐมาภิสมโย อหู’’ติ.

ตตฺถ อุคฺคเตโชติ อุคฺคตเตโช. ปสนฺนเนตฺโตติ สุฏฺฐุ ปสนฺนนยโน, โธวิตฺวา มชฺชิตฺวา ฐปิตมณิคุฬิกา วิย ปสนฺนานิ เนตฺตานิ โหนฺติ. ตสฺมา โส ‘‘ปสนฺนเนตฺโต’’ติ วุตฺโต. มุทุสินิทฺธนีลวิมลสุขุมปขุมาจิตสุปฺปสนฺนนยโนติ อตฺโถ. ‘‘สุปฺปสนฺนปญฺจนยโน’’ติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ. สุมุโขติ ปริปุณฺณสรทสมยจนฺทสทิสวทโน. พฺรหาติ อฏฺฐาสีติหตฺถปฺปมาณสรีรตฺตา พฺรหา มหนฺโต, อญฺเญหิ อสาธารณสรีรปฺปมาโณติ อตฺโถ. อุชูติ พฺรหฺมุชุคตฺโต อุชุเมว อุคฺคตสรีโร เทวนคเร สมุสฺสิตสุวณฺณโตรณสทิสวรสรีโรติ อตฺโถ. ปตาปวาติ วิชฺโชตมานสรีโร. หิเตสีติ หิตคเวสี. อภิสมยา ตีณีติ อภิสมยา ตโย, ลิงฺควิปลฺลาโส กโตติ.

ยทา ปน ภควา กุมฺภกณฺณสทิสานุภาวํ กุมฺภกณฺณํ นาม มนุสฺสภกฺขํ ยกฺขํ มหาอฏวิมุเข สนฺทิสฺสมานโฆรสรีรํ วตฺตนิอฏวิสญฺจารํ ปจฺฉินฺทิตฺวา ปวตฺตมานํ ปจฺจูสสมเย มหากรุณาสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย โลกํ โอโลเกนฺโต ทิสฺวา เอกโกว อสหาโย ตสฺส ยกฺขสฺส ภวนํ คนฺตฺวา อนฺโต ปวิสิตฺวา ปญฺญตฺเต สิริสยเน นิสีทิ. อถ โข โส ยกฺโข มกฺขํ อสหมาโน ทณฺฑาหโต โฆรวิโส อาสิวิโส วิย สํกุทฺโธ ทสพลํ ภึสาเปตุกาโม อตฺตโน อตฺตภาวํ โฆรตรํ กตฺวา ปพฺพตสทิสํ สีสํ กตฺวา สูริยมณฺฑลสทิสานิ [Pg.236] อกฺขีนิ นิมฺมินิตฺวา นงฺคลสีสสทิสาติทีฆวิปุลติขิณทาฐาโย กตฺวา โอลมฺพนีลวิปุลวิสโมทโร ตาลกฺขนฺธสทิสพาหุจิปิฏกวิรูปวงฺกนาโส ปพฺพตพิลสทิสวิปุลรตฺตมุโข ถูลปิงฺคลขรผรุสเกโส อติภยานกทสฺสโน หุตฺวา อาคนฺตฺวา สุเมธสฺส ภควโต ปุรโต ฐตฺวา ปธูปายนฺโต ปชฺชลนฺโต ปาสาณปพฺพตคฺคิชาล-สลิล-กทฺทม-ฉาริกายุธงฺคาร-วาลุกปฺปการา นววิธา วสฺสวุฏฺฐิโย วสฺเสตฺวาปิ ภควโต โลมคฺคมตฺตมฺปิ จาเลตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘ภควนฺตํ ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา มาเรสฺสามี’’ติ อาฬวโก วิย ปญฺหํ ปุจฺฉิ. อยํ ภควา ปญฺหาพฺยากรเณน ตํ ยกฺขํ วินยมุปเนสิ. ตโต ทุติยทิวเส กิรสฺส รฏฺฐวาสิโน มนุสฺสา สกฏภริเตน ภตฺเตน สห ราชกุมารํ อาหริตฺวา ยกฺขสฺส อทํสุ. อถ ยกฺโข ราชกุมารํ พุทฺธสฺส อทาสิ. อฏวิทฺวาเร ฐิตมนุสฺสา ภควนฺตํ อุปสงฺกมึสุ. ตทา ตสฺมึ สมาคเม ทสพโล ยกฺขสฺส มโนนุกูลํ ธมฺมํ เทเสนฺโต. นวุติโกฏิสหสฺสานํ ปาณีนํ ธมฺมจกฺขุํ อุปฺปาเทสิ, โส ทุติโย ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๕.

‘‘ปุนาปรํ กุมฺภกณฺณํ, ยกฺขํ โส ทมยี ชิโน;

นวุติโกฏิสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหู’’ติ.

ยทา ปน อุปการินคเร สิรินนฺทนุยฺยาเน จตฺตาริ สจฺจานิ ปกาสยิ, ตทา อสีติโกฏิสตสหสฺสานํ ตติโย ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๖.

‘‘ปุนาปรํ อมิตยโส, จตุสจฺจํ ปกาสยิ;

อสีติโกฏิสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหู’’ติ.

สุเมธสฺสาปิ ภควโต ตโย สาวกสนฺนิปาตา อเหสุํ. ปฐมสนฺนิปาเต สุทสฺสนนคเร โกฏิสตขีณาสวา อเหสุํ. ปุน เทวกูเฏ ปพฺพเต กถินตฺถเต ทุติเย นวุติโกฏิโย. ปุน ตติเย ภควติ จาริกํ จรมาเน อสีติโกฏิโย อเหสุํ. เตน วุตฺตํ –

๗.

‘‘สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, สุเมธสฺส มเหสิโน;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

๘.

‘‘สุทสฺสนํ [Pg.237] นาม นครํ, อุปคญฺฉิ ชิโน ยทา;

ตทา ขีณาสวา ภิกฺขู, สมึสุ สตโกฏิโย.

๙.

‘‘ปุนาปรํ เทวกูเฏ, ภิกฺขูนํ กถินตฺถเต;

ตทา นวุติโกฏีนํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

๑๐.

‘‘ปุนาปรํ ทสพโล, ยทา จรติ จาริกํ;

ตทา อสีติโกฏีนํ, ตติโย อาสิ สมาคโม’’ติ.

ตทา อมฺหากํ โพธิสตฺโต อุตฺตโร นาม สพฺพชนุตฺตโร มาณโว หุตฺวา นิทหิตฺวา ฐปิตํเยว อสีติโกฏิธนํ วิสฺสชฺเชตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส สงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา ตทา ทสพลสฺส ธมฺมํ สุตฺวา สรเณสุ ปติฏฺฐาย นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิ. โสปิ นํ สตฺถา โภชนานุโมทนํ กโรนฺโต – ‘‘อนาคเต โคตโม นาม พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ พฺยากาสิ. เตน วุตฺตํ –

๑๑.

‘‘อหํ เตน สมเยน, อุตฺตโร นาม มาณโว;

อสีติโกฏิโย มยฺหํ, ฆเร สนฺนิจิตํ ธนํ.

๑๒.

‘‘เกวลํ สพฺพํ ทตฺวาน, สสงฺเฆ โลกนายเก;

สรณํ ตสฺสูปคญฺฉึ, ปพฺพชฺชญฺจาภิโรจยึ.

๑๓.

‘‘โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, กโรนฺโต อนุโมทนํ;

ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

๑๔.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ’’.

พฺยากรณคาถา วิตฺถาเรตพฺพา.

๑๕.

‘‘ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

๑๖.

‘‘สุตฺตนฺตํ วินยํ จาปิ, นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ;

สพฺพํ ปริยาปุณิตฺวาน, โสภยึ ชินสาสนํ.

๑๗.

‘‘ตตฺถปฺปมตฺโต วิหรนฺโต, นิสชฺชฏฺฐานจงฺกเม;

อภิญฺญาปารมึ คนฺตฺวา, พฺรหฺมโลกมคญฺฉห’’นฺติ.

ตตฺถ [Pg.238] สนฺนิจิตนฺติ นิทหิตํ นิธานวเสน. เกวลนฺติ สกลนฺติ อตฺโถ. สพฺพนฺติ อเสสโต ทตฺวา. สสงฺเฆติ สสงฺฆสฺส. ตสฺสูปคญฺฉินฺติ ตํ อุปคญฺฉึ, อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ. อภิโรจยินฺติ ปพฺพชึ. ตึสกปฺปสหสฺสมฺหีติ ตึสกปฺปสหสฺเสสุ อติกฺกนฺเตสูติ อตฺโถ.

ตสฺส ปน สุเมธสฺส ภควโต สุทสฺสนํ นาม นครํ อโหสิ, สุทตฺโต นาม ราชา ปิตา, มาตา สุทตฺตา นาม, สรโณ จ สพฺพกาโม จ ทฺเว อคฺคสาวกา, สาคโร นามุปฏฺฐาโก, รามา จ สุรามา จ ทฺเว อคฺคสาวิกา, มหานีปรุกฺโข โพธิ, สรีรํ อฏฺฐาสีติหตฺถุพฺเพธํ อโหสิ, อายุ นวุติวสฺสสหสฺสานิ, นววสฺสสหสฺสานิ อคารํ อชฺฌาวสิ, สุมนา นามสฺส อคฺคมเหสี, ปุนพฺพสุมิตฺโต นาม ปุตฺโต, หตฺถิยาเนน นิกฺขมิ. เสสํ คาถาสุ ทิสฺสติ. เตน วุตฺตํ –

๑๘.

‘‘สุทสฺสนํ นาม นครํ, สุทตฺโต นาม ขตฺติโย;

สุทตฺตา นาม ชนิกา, สุเมธสฺส มเหสิโน.

๒๓.

‘‘สรโณ สพฺพกาโม จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

สาคโร นามุปฏฺฐาโก, สุเมธสฺส มเหสิโน.

๒๔.

‘‘รามา เจว สุรามา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, มหานีโปติ วุจฺจติ.

๒๖.

‘‘อฏฺฐาสีติรตนานิ, อจฺจุคฺคโต มหามุนิ;

โอภาเสติ ทิสา สพฺพา, จนฺโท ตารคเณ ยถา.

๒๗.

‘‘จกฺกวตฺติมณี นาม, ยถา ตปติ โยชนํ;

ตเถว ตสฺส รตนํ, สมนฺตา ผรติ โยชนํ.

๒๘.

‘‘นวุติวสฺสสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

๒๙.

‘‘เตวิชฺชฉฬภิญฺเญหิ, พลปฺปตฺเตหิ ตาทิหิ;

สมากุลมิทํ อาสิ, อรหนฺเตหิ สาธุหิ.

๓๐.

‘‘เตปิ สพฺเพ อมิตยสา, วิปฺปมุตฺตา นิรูปธี;

ญาณาโลกํ ทสฺสยิตฺวา, นิพฺพุตา เต มหายสา’’ติ.

ตตฺถ [Pg.239] จนฺโท ตารคเณ ยถาติ ยถา นาม คคเน ปริปุณฺณจนฺโท ตาราคเณ โอภาเสติ ปกาเสติ, เอวเมว สพฺพาปิ ทิสา โอภาเสตีติ อตฺโถ. เกจิ ‘‘จนฺโท ปนฺนรโส ยถา’’ติ ปฐนฺติ, โส อุตฺตานตฺโถว.

จกฺกวตฺติมณี นามาติ ยถา นาม จกฺกวตฺติรญฺโญ มณิรตนํ จตุหตฺถายามํ สกฏนาภิสมปริณาหํ จตุราสีติมณิสหสฺสปริวารํ ตาราคณปริวุตสฺส สรทสมยปริปุณฺณรชนิกรสฺส สิริสมุทยโสภํ อวฺหยนฺตมิว เวปุลฺลปพฺพตโต ปรมรมณียทสฺสนํ มณิรตนมาคจฺฉติ, ตสฺเสวํ อาคจฺฉนฺตสฺส สมนฺตโต โยชนปฺปมาณํ โอกาสํ อาภา ผรติ, เอวเมว ตสฺส สุเมธสฺสาปิ ภควโต สรีรโต อาภารตนํ สมนฺตโต โยชนํ ผรตีติ อตฺโถ.

เตวิชฺชฉฬภิญฺเญหีติ เตวิชฺเชหิ ฉฬภิญฺเญหิ จาติ อตฺโถ. พลปฺปตฺเตหีติ อิทฺธิพลปฺปตฺเตหิ. ตาทิหีติ ตาทิภาวปฺปตฺเตหิ. สมากุลนฺติ สงฺกิณฺณํ เอกกาสาวปชฺโชตํ. อิทนฺติ สาสนํ สนฺธายาห, มหีตลํ วา. อมิตยสาติ อมิตปริวารา, อตุลกิตฺติโฆโส วา. นิรูปธีติ จตุรูปธิวิรหิตา. เสสเมตฺถ คาถาสุ สพฺพตฺถ ปากฏเมวาติ.

สุเมธพุทฺธวํสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิฏฺฐิโต เอกาทสโม พุทฺธวํโส.

๑๔. สุชาตพุทฺธวํสวณฺณนา

ตโต ตสฺสาปรภาเค ตสฺมึเยว มณฺฑกปฺเป อนุปุพฺเพน อปริมิตายุเกสุ สตฺเตสุ อนุกฺกเมน ปริหายิตฺวา นวุติวสฺสสหสฺสายุเกสุ ชาเตสุ สุชาตรูปกาโย ปริสุทฺธชาโต สุชาโต นาม สตฺถา โลเก อุทปาทิ. โสปิ ปารมิโย ปูเรตฺวา ตุสิตปุเร นิพฺพตฺติตฺวา ตโต จวิตฺวา สุมงฺคลนคเร อุคฺคตสฺส นาม รญฺโญ กุเล ปภาวติยา นาม อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา ทสนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิ. นามคฺคหณทิวเส จสฺส นามํ กโรนฺโต [Pg.240] สกลชมฺพุทีเป สพฺพสตฺตานํ สุขํ ชนยนฺโต ชาโตติ ‘‘สุชาโต’’ ตฺเววสฺส นามมกํสุ. โส นววสฺสสหสฺสานิ อคารํ อชฺฌาวสิ. สิรี อุปสิรี สิรินนฺโท จาติ ตสฺส ตโย ปาสาทา อเหสุํ. สิรีนนฺทาเทวิปฺปมุขานิ เตวีสติ อิตฺถิสหสฺสานิ ปจฺจุปฏฺฐิตานิ อเหสุํ.

โส จตฺตาริ นิมิตฺตานิ ทิสฺวา สิรีนนฺทาเทวิยา อุปเสเน นาม ปุตฺเต อุปฺปนฺเน หํสวหํ นาม วรตุรงฺคมารุยฺห มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิ. ตํ ปน ปพฺพชนฺตํ มนุสฺสานํ โกฏิ อนุปพฺพชิ. อถ โส เตหิ ปริวุโต นว มาเส ปธานจริยํ จริตฺวา วิสาขปุณฺณมาย สิรีนนฺทนนคเร สิรีนนฺทนเสฏฺฐิสฺส ธีตาย ทินฺนํ ปรมมธุรํ มธุปายาสํ ปริภุญฺชิตฺวา สาลวเน ทิวาวิหารํ วีตินาเมตฺวา สายนฺหสมเย สุนนฺทาชีวเกน ทินฺนา อฏฺฐ ติณมุฏฺฐิโย คเหตฺวา เวฬุโพธึ อุปสงฺกมิตฺวา เตตฺตึสหตฺถวิตฺถตํ ติณสนฺถรํ สนฺถริตฺวา สูริเย ธรมาเนเยว สมารํ มารพลํ วิธมิตฺวา สมฺมาสมฺโพธึ ปฏิวิชฺฌิตฺวา สพฺพพุทฺธานุจิณฺณํ อุทานํ อุทาเนตฺวา สตฺตสตฺตาหํ โพธิสมีเปเยว วีตินาเมตฺวา พฺรหฺมุนา อายาจิโต อตฺตโน กนิฏฺฐภาติกํ สุทสฺสนกุมารํ ปุโรหิตปุตฺตํ เทวกุมารญฺจ จตุสจฺจธมฺมปฏิเวธสมตฺเถ ทิสฺวา อากาเสน คนฺตฺวา สุมงฺคลนครสมีเป สุมงฺคลุยฺยาเน โอตริตฺวา อุยฺยานปาเลน อตฺตโน ภาติกํ สุทสฺสนกุมารํ ปุโรหิตปุตฺตํ เทวกุมารญฺจ ปกฺโกสาเปตฺวา เตสํ สปริวารานํ มชฺเฌ นิสินฺโน ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ. ตตฺถ อสีติยา โกฏีนํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. อยํ ปฐมาภิสมโย อโหสิ.

ยทา ปน ภควา สุทสฺสนุยฺยานทฺวาเร มหาสาลมูเล ยมกปาฏิหาริยํ กตฺวา เทเวสุ ตาวตึเสสุ วสฺสาวาสํ อุปาคมิ, ตทา สตฺตตฺตึสสตสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. อยํ ทุติโย อภิสมโย อโหสิ. ยทา ปน สุชาโต ทสพโล ปิตุสนฺติกํ อคมาสิ, ตทา สฏฺฐิสตสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. อยํ ตติโย อภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๑.

‘‘ตตฺเถว มณฺฑกปฺปมฺหิ, สุชาโต นาม นายโก;

สีหหนุสภกฺขนฺโธ, อปฺปเมยฺโย ทุราสโท.

๒.

‘‘จนฺโทว [Pg.241] วิมโล พุทฺโธ, สตรํสีว ปตาปวา;

เอวํ โสภติ สมฺพุทฺโธ, ชลนฺโต สิริยา สทา.

๓.

‘‘ปาปุณิตฺวาน สมฺพุทฺโธ, เกวลํ โพธิมุตฺตมํ;

สุมงฺคลมฺหิ นคเร, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยิ.

๔.

‘‘เทเสนฺเต ปวรํ ธมฺมํ, สุชาเต โลกนายเก;

อสีติโกฏี อภิสมึสุ, ปฐเม ธมฺมเทสเน.

๕.

‘‘ยทา สุชาโต อมิตยโส, เทเว วสฺสํ อุปาคมิ;

สตฺตตฺตึสสตสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

๖.

‘‘ยทา สุชาโต อสมสโม, อุปคจฺฉิ ปิตุสนฺติกํ;

สฏฺฐิสตสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหู’’ติ.

ตตฺถ ตตฺเถว มณฺฑกปฺปมฺหีติ ยสฺมึ มณฺฑกปฺเป สุเมโธ ภควา อุปฺปนฺโน, ตตฺเถว กปฺเป สุชาโตปิ ภควา อุปฺปนฺโนติ อตฺโถ. สีหหนูติ สีหสฺส วิย หนุ อสฺสาติ สีหหนุ. สีหสฺส ปน เหฏฺฐิมหนุเมว ปุณฺณํ โหติ, น อุปริมํ. อสฺส ปน มหาปุริสสฺส สีหสฺส เหฏฺฐิมหนุ วิย ทฺเวปิ ปริปุณฺณานิ ทฺวาทสิยํ ปกฺขสฺส จนฺทสทิสานิ โหนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สีหหนู’’ติ. อุสภกฺขนฺโธติ อุสภสฺเสว สมปฺปวฏฺฏกฺขนฺโธ, สุวฏฺฏิตสุวณฺณาลิงฺคสทิสกฺขนฺโธติ อตฺโถ. สตรํสีวาติ ทิวสกโร วิย. สิริยาติ พุทฺธสิริยา. โพธิมุตฺตมนฺติ อุตฺตมํ สมฺโพธึ.

สุธมฺมวตีนคเร สุธมฺมุยฺยาเน อาคตานํ มนุสฺสานํ ธมฺมํ เทเสตฺวา สฏฺฐิสตสหสฺสานิ เอหิภิกฺขุภาเวน ปพฺพาเชตฺวา เตสํ มชฺเฌ ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ, โส ปฐโม สนฺนิปาโต อโหสิ. ตโต ปรํ ติทิโวโรหเณ ภควโต ปญฺญาสสตสหสฺสานํ ทุติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. ปุน ‘‘สุทสฺสนกุมาโร ภควโต สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต’’ติ สุตฺวา ‘‘มยมฺปิ ปพฺพชิสฺสามา’’ติ อาคตานิ จตฺตาริ ปุริสสตสหสฺสานิ คเหตฺวา สุทสฺสนตฺเถโร สุชาตํ นราสภํ อุปสงฺกมิ. เตสํ ภควา ธมฺมํ เทเสตฺวา เอหิภิกฺขุปพฺพชฺชาย ปพฺพาเชตฺวา จตุรงฺคสมนฺนาคเต สนฺนิปาเต ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ, โส ตติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๗.

‘‘สนฺนิปาตา [Pg.242] ตโย อาสุํ, สุชาตสฺส มเหสิโน;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

๘.

‘‘อภิญฺญาพลปฺปตฺตานํ, อปฺปตฺตานํ ภวาภเว;

สฏฺฐิสตสหสฺสานิ, ปฐมํ สนฺนิปตึสุ เต.

๙.

‘‘ปุนาปรํ สนฺนิปาเต, ติทิโวโรหเณ ชิเน;

ปญฺญาสสตสหสฺสานํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

๑๐.

‘‘อุปสงฺกมนฺโต นราสภํ, สุทสฺสโน อคฺคสาวโก;

จตูหิ สตสหสฺเสหิ, สมฺพุทฺธํ อุปสงฺกมี’’ติ.

ตตฺถ อปฺปตฺตานนฺติ ภวาภเว อสมฺปตฺตานนฺติ อตฺโถ. ‘‘อปฺปวตฺตา ภวาภเว’’ติปิ ปาโฐ, โสเยวตฺโถ. ติทิโวโรหเณติ สคฺคโลกโต โอตรนฺเต กตฺตุการเก ทฏฺฐพฺโพ. การกวิปลฺลาเสน วุตฺตํ. อถ วา ติทิโวโรหเณติ ติทิวโต โอตรเณ. ชิเนติ ชินสฺส, สามิอตฺเถ ภุมฺมํ ทฏฺฐพฺพํ.

ตทา กิร อมฺหากํ โพธิสตฺโต จกฺกวตฺติราชา หุตฺวา ‘‘พุทฺโธ โลเก อุปฺปนฺโน’’ติ สุตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ธมฺมกถํ สุตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส สตฺตหิ รตเนหิ สทฺธึ จตุมหาทีปรชฺชํ ทตฺวา สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิ. สกลทีปวาสิโน ชนา รฏฺฐุปฺปาทํ คเหตฺวา อารามิกกิจฺจํ สาเธตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส สงฺฆสฺส นิจฺจํ มหาทานมทํสุ. โสปิ นํ สตฺถา – ‘‘อนาคเต โคตโม นาม พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ พฺยากาสิ. เตน วุตฺตํ –

๑๑.

‘‘อหํ เตน สมเยน, จตุทีปมฺหิ อิสฺสโร;

อนฺตลิกฺขจโร อาสึ, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.

๑๓.

‘‘จตุทีเป มหารชฺชํ รตเน สตฺต อุตฺตเม;

พุทฺเธ นิยฺยาตยิตฺวาน, ปพฺพชึ ตสฺส สนฺติเก.

๑๔.

‘‘อารามิกา ชนปเท, อุฏฺฐานํ ปฏิปิณฺฑิย;

อุปเนนฺติ ภิกฺขุสงฺฆสฺส, ปจฺจยํ สยนาสนํ.

๑๕.

‘‘โสปิ [Pg.243] มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, ทสสหสฺสิมฺหิ อิสฺสโร;

ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

๑๖.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ.

๑๗.

‘‘ตสฺสาปิ จวนํ สุตฺวา, ภิยฺโย หาสํ ชเนสหํ;

อธิฏฺฐหึ วตํ อุคฺคํ, ทสปารมิปูริยา.

๑๘.

‘‘สุตฺตนฺตํ วินยญฺจาปิ, นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ;

สพฺพํ ปริยาปุณิตฺวาน, โสภยึ ชินสาสนํ.

๑๙.

‘‘ตตฺถปฺปมตฺโต วิหรนฺโต, พฺรหฺมํ ภาเวตฺว ภาวนํ;

อภิญฺญาปารมึ คนฺตฺวา, พฺรหฺมโลกมคญฺฉห’’นฺติ.

ตตฺถ จตุทีปมฺหีติ สปริวารทีปานํ จตุนฺนํ มหาทีปานนฺติ อตฺโถ. อนฺตลิกฺขจโรติ จกฺกรตนํ ปุรกฺขตฺวา อากาสจโร. รตเน สตฺตาติ หตฺถิรตนาทีนิ สตฺต รตนานิ. อุตฺตเมติ อุตฺตมานิ. อถ วา อุตฺตเม พุทฺเธติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. นิยฺยาตยิตฺวานาติ ทตฺวาน. อุฏฺฐานนฺติ รฏฺฐุปฺปาทํ, อายนฺติ อตฺโถ. ปฏิปิณฺฑิยาติ ราสึ กตฺวา สํกฑฺฒิตฺวา. ปจฺจยนฺติ จีวราทิวิวิธํ ปจฺจยํ. ทสสหสฺสิมฺหิ อิสฺสโรติ ทสสหสฺสิโลกธาตุยํ อิสฺสโร, ตเทตํ ชาติกฺเขตฺตํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อนนฺตานํ โลกธาตูนํ อิสฺสโร ภควา. ตึสกปฺปสหสฺสมฺหีติ อิโต ปฏฺฐาย ตึสกปฺปสหสฺสานํ มตฺถเกติ อตฺโถ.

ตสฺส ปน สุชาตสฺส ภควโต สุมงฺคลํ นาม นครํ อโหสิ, อุคฺคโต นาม ราชา ปิตา, ปภาวตี นาม มาตา, สุทสฺสโน จ สุเทโว จ ทฺเว อคฺคสาวกา, นารโท นามุปฏฺฐาโก, นาคา จ นาคสมาลา จ ทฺเว อคฺคสาวิกา, มหาเวฬุรุกฺโข โพธิ, โส กิร มนฺทจฺฉิทฺโท ฆนกฺขนฺโธ ปรมรมณีโย เวฬุริยมณิวณฺเณหิ วิมเลหิ ปตฺเตหิ สญฺฉนฺนวิปุลสาโข มยูรปิญฺฉกลาโป วิย วิโรจิตฺถ. ตสฺส ปน ภควโต สรีรํ ปณฺณาสหตฺถุพฺเพธํ อโหสิ, อายุ นวุติวสฺสสหสฺสานิ, สิรีนนฺทา นามสฺส อคฺคมเหสี, อุปเสโน นาม ปุตฺโต. ตุรงฺควรยาเนน นิกฺขมิ. โส ปน จนฺทวตีนคเร สิลาราเม ปรินิพฺพายิ. เตน วุตฺตํ –

๒๐.

‘‘สุมงฺคลํ [Pg.244] นาม นครํ, อุคฺคโต นาม ขตฺติโย;

มาตา ปภาวตี นาม, สุชาตสฺส มเหสิโน.

๒๕.

‘‘สุทสฺสโน สุเทโว จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

นารโท นามุปฏฺฐาโก, สุชาตสฺส มเหสิโน.

๒๖.

‘‘นาโค จ นาคสมาลา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, มหาเวฬูติ วุจฺจติ.

๒๗.

‘‘โส จ รุกฺโข ฆนกฺขนฺโธ, อจฺฉิทฺโท โหติ ปตฺติโก;

อุชุ วํโส พฺรหา โหติ, ทสฺสนีโย มโนรโม.

๒๘.

‘‘เอกกฺขนฺโธ ปวฑฺฒิตฺวา, ตโต สาขา ปภิชฺชติ;

ยถา สุพทฺโธ โมรหตฺโถ, เอวํ โสภติ โส ทุโม.

๒๙.

‘‘น ตสฺส กณฺฏกา โหนฺติ, นาปิ ฉิทฺทํ มหา อหุ;

วิตฺถิณฺณสาโข อวิรโล, สนฺทจฺฉาโย มโนรโม.

๓๑.

‘‘ปญฺญาสรตโน อาสิ, อุจฺจตฺตเนน โส ชิโน;

สพฺพาการวรูเปโต, สพฺพคุณมุปาคโต.

๓๒.

‘‘ตสฺส ปภา อสมสมา, นิทฺธาวติ สมนฺตโต;

อปฺปมาโณ อตุลิโย, โอปมฺเมหิ อนูปโม.

๓๓.

‘‘นวุติวสฺสสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

๓๔.

‘‘ยถาปิ สาคเร อูมี, คคเน ตารกา ยถา;

เอวํ ตทา ปาวจนํ, อรหนฺเตหิ จิตฺติตํ.

๓๕.

‘‘โส จ พุทฺโธ อสมสโม, คุณานิ จ ตานิ อตุลิยานิ;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา’’ติ.

ตตฺถ อจฺฉิทฺโทติ อปฺปจฺฉิทฺโท. ‘‘อนุทรา กญฺญา’’ติอาทีสุ วิย ทฏฺฐพฺพํ. เกจิ ‘‘ฉิทฺทํ โหติ ปริตฺตก’’นฺติ ปฐนฺติ. ปตฺติโกติ พหุปตฺโต, กาจมณิวณฺเณหิ [Pg.245] ปตฺเตหิ สญฺฉนฺโนติ อตฺโถ. อุชูติ อวงฺโก อกุฏิโล. วํโสติ เวฬุ. พฺรหาติ สมนฺตโต มหา. เอกกฺขนฺโธติ อวนิรุโห เอโก อทุติโย จาติ อตฺโถ. ปวฑฺฒิตฺวาติ วฑฺฒิตฺวา. ตโต สาขา ปภิชฺชตีติ ตโต วํสคฺคโต ปญฺจวิธา สาขา นิกฺขมิตฺวา ปภิชฺชิตฺถ. ‘‘ตโต สาขา ปภิชฺชถา’’ติปิ ปาโฐ. สุพทฺโธติ สุฏฺฐุ ปญฺจพนฺธนากาเรน พทฺโธ. โมรหตฺโถติ อาตปสนฺนิวารณตฺถํ กโต พทฺโธ โมรปิญฺฉกลาโป วุจฺจติ.

น ตสฺส กณฺฏกา โหนฺตีติ ตสฺส วํสสฺส กณฺฏกิโนปิ รุกฺขสฺส กณฺฏกา นาเหสุํ. อวิรโลติ อวิรลสาขาสญฺฉนฺโน. สนฺทจฺฉาโยติ ฆนจฺฉาโย, อวิรลตฺตาว สนฺทจฺฉาโยติ วุตฺโต. ปญฺญาสรตโน อาสีติ ปญฺญาสหตฺโถ อโหสิ. สพฺพาการวรูเปโตติ สพฺเพน อากาเรน วเรหิเยว อุเปโต สพฺพาการวรูเปโต นาม. สพฺพคุณมุปาคโตติ อนนฺตรปทสฺเสว เววจนมตฺตํ.

อปฺปมาโณติ ปมาณรหิโต, ปมาณํ คเหตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา วา อปฺปมาโณ. อตุลิโยติ อตุโล, เกนจิ อสทิโสติ อตฺโถ. โอปมฺเมหีติ อุปมิตพฺเพหิ. อนูปโมติ อุปมารหิโต, ‘‘อิมินา จ อิมินา จ สทิโส’’ติ วตฺตุํ อสกฺกุเณยฺยภาวโต อนูปโมติ อตฺโถ. คุณานิ จ ตานีติ คุณา จ เต, สพฺพญฺญุตญฺญาณาทโย คุณาติ อตฺโถ. ลิงฺควิปลฺลาเสน วุตฺตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

สุชาตพุทฺธวํสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิฏฺฐิโต ทฺวาทสโม พุทฺธวํโส.

๑๕. ปิยทสฺสีพุทฺธวํสวณฺณนา

สุชาตสฺส ปน อปรภาเค อิโต อฏฺฐกปฺปสตาธิกสหสฺสกปฺปมตฺถเก เอกสฺมึ กปฺเป ปิยทสฺสี, อตฺถทสฺสี, ธมฺมทสฺสีติ ตโย พุทฺธา นิพฺพตฺตึสุ. ตตฺถ ปิยทสฺสี นาม ภควา ปารมิโย ปูเรตฺวา ตุสิตปุเร นิพฺพตฺติตฺวา ตโต จวิตฺวา สุธญฺญวตีนคเร สุทตฺตสฺส นาม รญฺโญ อคฺคมเหสิยา [Pg.246] จนฺทสทิสวทนาย จนฺทาเทวิยา นาม กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา ทสนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน วรุณุยฺยาเน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิ. ตสฺส ปน นามคฺคหณทิวเส โลกสฺส ปิยานํ ปาฏิหาริยวิเสสานํ ทสฺสิตตฺตา ‘‘ปิยทสฺสี’’ตฺเวว นามมกํสุ. โส นววสฺสสหสฺสานิ อคารํ อชฺฌาวสิ. ตสฺส กิร สุนิมฺมลวิมลคิริพฺรหานามกา ตโย ปาสาทา อเหสุํ. วิมลามหาเทวิปฺปมุขานิ เตตฺตึส อิตฺถิสหสฺสานิ ปจฺจุปฏฺฐิตานิ อเหสุํ.

โส จตฺตาริ นิมิตฺตานิ ทิสฺวา วิมลาเทวิยา กญฺจนเวเฬ นาม ปุตฺเต อุปฺปนฺเน อาชญฺญรเถน มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิ. เอกา จ นํ ปุริสโกฏิ อนุปพฺพชิ. โส เตหิ ปริวุโต มหาปุริโส ฉ มาเส ปธานจริยํ จริตฺวา วิสาขปุณฺณมาย วรุณพฺราหฺมณคาเม วสภพฺราหฺมณสฺส ธีตาย ทินฺนํ มธุปายาสํ ปริภุญฺชิตฺวา สาลวเน ทิวาวิหารํ วีตินาเมตฺวา สุชาตาชีวเกน ทินฺนา อฏฺฐ ติณมุฏฺฐิโย คเหตฺวา กกุธโพธึ อุปสงฺกมิตฺวา เตปญฺญาสหตฺถวิตฺถตํ ติณสนฺถรํ สนฺถริตฺวา ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ‘‘อเนกชาติสํสาร’’นฺติ อุทานํ อุทาเนตฺวา ตตฺเถว สตฺตสตฺตาหํ วีตินาเมตฺวา อตฺตนา สห ปพฺพชิตานํ อริยธมฺมปฏิเวธสมตฺถตํ ญตฺวา อากาเสน ตตฺถ คนฺตฺวา อุสภวตีนครสมีเป อุสภวตุยฺยาเน โอตริตฺวา ภิกฺขุโกฏิปริวุโต ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ. ตทา โกฏิสตสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. อยํ ปฐโม อภิสมโย.

ปุน อุสภวติยา นาม นครสฺส อวิทูเร สุทสฺสนปพฺพเต สุทสฺสโน นาม เทวราชา ปฏิวสติ. โส มิจฺฉาทิฏฺฐิโก อโหสิ. สกลชมฺพุทีเป ปน มนุสฺสา ตสฺส อนุสํวจฺฉรํ สตสหสฺสคฺฆนิกํ พลึ อุปสํหรนฺติ. โส สุทสฺสโน เทวราชา นรราเชน สทฺธึ เอกาสเน นิสีทิตฺวา พลึ สมฺปฏิจฺฉติ. อถ ปิยทสฺสี ภควา ‘‘ตสฺส สุทสฺสนสฺส เทวราชสฺส ตํ ทิฏฺฐิคตํ วิโนเทสฺสามี’’ติ ตสฺมึ เทวราเช ยกฺขสมาคมํ คเต ตสฺส ภวนํ ปวิสิตฺวา สิริสยนํ อารุหิตฺวา ฉพฺพณฺณรํสิโย มุญฺจนฺโต ยุคนฺธรปพฺพเต สรทสมเย สูริโย วิย นิสีทิ. ตสฺส ปริวารปริจาริกา เทวตาโย มาลาคนฺธวิเลปนาทีหิ ทสพลํ ปูเชตฺวา ปริวาเรตฺวา อฏฺฐํสุ.

สุทสฺสโนปิ [Pg.247] เทวราชา ยกฺขสมาคมโต อาคจฺฉนฺโต อตฺตโน ภวนโต ฉพฺพณฺณรสฺมิโย นิจฺฉรนฺเต ทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อญฺเญสุ ปน ทิวเสสุ มม ภวนสฺส เอทิสี อเนกรํสิชาลสมุชฺชลวิภูติ น ทิฏฺฐปุพฺพา. โก นุ โข อิธ ปวิฏฺโฐ เทโว วา มนุสฺโส วา’’ติ โอโลเกนฺโต อุทยคิริสิขรมตฺถเก สรทสมยทิวสกรมิว ฉพฺพณฺณรํสิชาเลน อภิชฺชลนฺตํ นิสินฺนํ ภควนฺตํ ทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อยํ มุณฺฑกสมโณ มม ปริวาเรน ปริชเนน ปริวุโต วรสยเน นิสินฺโน’’ติ โกธาภิภูตมานโส – ‘‘หนฺทาหํ อิมสฺส อตฺตโน พลํ ทสฺเสสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา สกลํ ตํ ปพฺพตํ เอกชาลมกาสิ. ‘‘อิมินา อคฺคิชาเลน ฉาริกาภูโต มุณฺฑกสมโณ’’ติ โอโลเกนฺโต อเนกรํสิชาลวิสรวิปฺผุริตวรสรีรํ ปสนฺนวทนวณฺณโสภํ วิปฺปสนฺนจฺฉวิราคํ ทสพลมภิชฺชลนฺตํ ทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อยํ สมโณ อคฺคิทาหํ สหติ, หนฺทาหํ อิมํ สมณํ อุทโกเฆน โอสาเทตฺวา มาเรสฺสามี’’ติ อติคมฺภีรํ อุทโกฆํ วิมานาภิมุขํ ปวตฺเตสิ.

ตโต อุทโกเฆน ปุณฺเณ ตสฺมึ วิมาเน นิสินฺนสฺส ตสฺส ภควโต จีวเร อํสุมตฺตํ วา สรีเร โลมมตฺตํ วา น เตมิตฺถ. ตโต สุทสฺสโน เทวราชา – ‘‘อิมินา สมโณ นิรสฺสาโส มโต ภวิสฺสตี’’ติ มนฺตฺวา อุทกํ สงฺขิปิตฺวา โอโลเกนฺโต ภควนฺตํ อสิตชลธรวิวรคตํ สรทสมยรชนิกรมิว วิวิธรํสิชาลวิสเรน วิโรจมานํ สกปริสปริวุตํ นิสินฺนํ ทิสฺวา อตฺตโน มกฺขํ อสหมาโน – ‘‘หนฺท มาเรสฺสามิ น’’นฺติ โกเธน นววิธอาวุธวสฺสํ วสฺเสสิ. อถสฺส ภควโต อานุภาเวน สพฺพาวุธานิ นานาวิธปรมรุจิรทสฺสนา สุรภิกุสุมมาลา หุตฺวา ทสพลสฺส ปาทมูเล นิปตึสุ.

ตโต ตํ อจฺฉริยํ ทิสฺวา สุทสฺสโน เทวราชา ปรมกุปิตมานโส ภควนฺตํ อุโภหิ หตฺเถหิ ปาเทสุ คเหตฺวา อตฺตโน ภวนโต นีหริตุกาโม อุกฺขิปิตฺวา มหาสมุทฺทํ อติกฺกมิตฺวา จกฺกวาฬปพฺพตํ คนฺตฺวา – ‘‘กึ นุ โข สมโณ ชีวติ วา มโต วา’’ติ โอโลเกนฺโต ตสฺมึเยว อาสเน นิสินฺนํ ทิสฺวา – ‘‘อโห มหานุภาโว อยํ สมโณ, นาหํ อิมํ สมณํ อิโต นิกฺกฑฺฒิตุํ สกฺโกมิ. ยทิ [Pg.248] หิ มํ โกจิ ชานิสฺสติ, อนปฺปโก เม อยโส ภวิสฺสติ. ยาวิมํ โกจิ น ปสฺสติ, ตาว นํ วิสฺสชฺเชตฺวา คมิสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ.

อถ ทสพโล ตสฺส จิตฺตาจารํ ญตฺวา ตถา อธิฏฺฐาสิ, ยถา นํ สพฺเพ เทวมนุสฺสา ปสฺสนฺติ. ตสฺมิญฺจ ทิวเส สกลชมฺพุทีเป เอกสตราชาโน ตสฺเสว อุปหารทานตฺถาย สนฺนิปตึสุ. เต ภควโต ปาเท คเหตฺวา นิสินฺนํ สุทสฺสนํ เทวราชานํ นรราชาโน ทิสฺวา – ‘‘อมฺหากํ เทวราชา มุนิราชสฺส ปิยทสฺสิสฺส สตฺถุโน ปาทปริจริยํ กโรติ, อโห พุทฺธา นาม อจฺฉริยา, อโห พุทฺธคุณา วิสิฏฺฐา’’ติ ภควติ, ปสนฺนจิตฺตา สพฺเพ ภควนฺตํ นมสฺสมานา สิรสฺมึ อญฺชลึ กตฺวา อฏฺฐํสุ. ตตฺถ ปิยทสฺสี ภควา ตํ สุทสฺสนํ เทวราชานํ ปมุขํ กตฺวา ธมฺมํ เทเสสิ. ตทา เทวมนุสฺสานํ นวุติโกฏิสหสฺสานิ อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. โส ทุติโย อภิสมโย อโหสิ.

ยทา ปน นวโยชนปฺปมาเณ กุมุทนคเร พุทฺธปจฺจตฺถิโก เทวทตฺโต วิย โสณตฺเถโร นาม มหาปทุมกุมาเรน สทฺธึ มนฺเตตฺวา ตสฺส ปิตรํ ฆาเตตฺวา ปุน ปิยทสฺสีพุทฺธสฺส วธาย นานปฺปการํ ปโยคํ กตฺวาปิ ฆาเตตุํ อสกฺโกนฺโต โส โทณมุขนาคราชาโรหํ ปกฺโกสาเปตฺวา ตํ ปโลเภตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจสิ – ‘‘ยทา ปนายํ สมโณ ปิยทสฺสี อิมํ นครํ ปิณฺฑาย ปวิสติ, ตทา โทณมุขํ นาม คชวรํ วิสฺสชฺเชตฺวา ปิยทสฺสีสมณํ มาเรหี’’ติ.

อถ โส อาโรโห หิตาหิตวิจารณรหิโต ราชวลฺลโภ – ‘‘อยํ สมโณ ฐานนฺตราปิ มํ จาเวยฺยา’’ติ มนฺตฺวา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ทุติยทิวเส ทสพลสฺส นครปฺปเวสนสมยํ สลฺลกฺเขตฺวา สุชาตมตฺถกปิณฺฑกุมฺภนลาฏํ ธนุสทิสทีฆสุณฺฑตฏํ สุวิปุลมุทุกณฺณํ มธุปิงฺคลนยนํ สุนฺทรกฺขนฺธาสนํ อนุวฏฺฏฆนชฆนํ นิจิตคูฬฺหชาณุอนฺตรํ อีสาสทิสรุจิรทนฺตํ สุวาลธึ อปจิตเมจกํ สพฺพลกฺขณสมฺปนฺนํ อสิตชลธรสทิสจารุทสฺสนํ สีหวิกฺกนฺตลลิตคามินํ ชงฺคมมิว ธราธรํ สตฺตปฺปติฏฺฐํ สตฺตธา ปภินฺนํ สพฺพโส วิสฺสวนฺตํ วิคฺคหวนฺตมิว อนฺตกํ อุปสงฺกมิตฺวา ปิณฺฑกพฬญฺชนธูปเลปาทิวิเสเสหิ ภิยฺโยปิ มตฺตปฺปมตฺตํ กตฺวา อริวารณวารณํ เอราวณวารณมิว อริชนวารณํ มุนิวารณํ มารณตฺถาย เปเสสิ. อถ [Pg.249] โส ทฺวิรทวโร มุตฺตมตฺโตว คชมหึสตุรงฺคนรนาริโย หนฺตฺวา หตรุธิรปริรญฺชิตสทนฺตกรสรีโร อนฺตชาลปริโยนทฺธนยโน สกฏกวาฏกูฏาคารทฺวารโตรณาทีนิ ภญฺชิตฺวา กาก-กุลล-คิชฺฌาทีหิ อนุปริยายมาโน หตมหึสนรตุรงฺคทิรทาทีนํ องฺคานิ อาลุมฺปิตฺวา มนุสฺสภกฺโข ยกฺโข วิย ภกฺขยนฺโต ทูรโตว ทสพลํ สิสฺสคณปริวุตํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา อนิลครุฬสทิสเวโค เวเคน ภควนฺตมภิคญฺฉิ.

อถ ปุรวาสิโน ปน ชนา ภยสนฺตาปปริปูริตมานสา ปาสาทปาการจยตรูปคตา ตถาคตาภิมุขมภิธาวนฺตํ ทิสฺวา หาหาการสทฺทมกํสุ. เกจิ ปน อุปาสกา ตํ นานปฺปกาเรหิ นเยหิ นิวารยิตุมารภึสุ. อถ โส พุทฺธนาโค หตฺถินาคมายนฺตโมโลเกตฺวา กรุณาวิปฺผารสีตลหทโย เมตฺตาย ตํ ผริ. ตโต โส หตฺถินาโค เมตฺตาผรเณน มุทุกตหทยสนฺตาโน อตฺตโน โทสาปราธํ ญตฺวา ลชฺชาย ภควโต ปุรโต ฐาตุํ อสกฺโกนฺโต ปถวิยํ ปวิสนฺโต วิย สิรสา ภควโต ปาเทสุ นิปติ. เอวํ นิปนฺโน ปน โส ติมิรนิกรสทิสสรีโร สญฺฉาปฺปภานุรญฺชิตวรกนกคิริสิขรสมีปมุปคโต อสิตสลิลธรนิกโร วิย วิโรจิตฺถ.

อเถวํ มุนิราชปาทมูเล กริราชานํ สิรสา นิปตนฺตํ ทิสฺวา นาครชนา ปรมปีติปูริตหทยา สาธุการสีหนาทํ อุกฺกุฏฺฐิสทฺทํ ปวตฺตยึสุ. สุรภิกุสุมมาลาจนฺทนคนฺธจุณฺณาลงฺการาทีหิ ตํ อเนกปฺปการํ ปูเชสุํ. สมนฺตโต เจลุกฺเขปา ปวตฺตึสุ. คคนตเล สุรทุนฺทุภิโย อภินทึสุ. อถ ภควา ตมสิตคิริสิขรมิว ปาทมูเล นิปนฺนํ ทิรทวรํ โอโลเกตฺวา องฺกุสธชชาลสงฺขจกฺกาลงฺกเตน กรตเลน คชวรมตฺถกํ ปรามสิตฺวา ตสฺส จิตฺตาจารานุกูลาย ธมฺมเทสนาย ตํ อนุสาสิ –

‘‘คชวร วทโต สุโณหิ วาจํ, มม หิตมตฺถยุตญฺจ ตํ ภชาหิ;

ตว วธนิรตํ ปทุฏฺฐภาวํ, อปนย สนฺตมุเปหิ จารุทนฺติ.

‘‘โลเภน [Pg.250] โทเสน จ โมหโต วา, โย ปาณิโน หึสติ วารณินฺท;

โส ปาณฆาตี สุจิรมฺปิ กาลํ, ทุกฺขํ สุโฆรํ นรเกนุโภติ.

‘‘มากาสิ มาตงฺค ปุเนวรูปํ, กมฺมํ ปมาเทน มเทน วาปิ;

อวีจิยํ ทุกฺขมสยฺห กปฺปํ, ปปฺโปติ ปาณํ อติปาตยนฺโต.

‘‘ทุกฺขํ สุโฆรํ นรเกนุโภตฺวา, มนุสฺสโลกํ ยทิ ยาติ ภิยฺโย;

อปฺปายุโก โหติ วิรูปรูโป, วิหึสโก ทุกฺขวิเสสภาคี.

‘‘ยถา จ ปาณา ปรมํ ปิยา เต, มหาชเน กุญฺชร มนฺทนาค;

ตถา ปรสฺสาปิ ปิยาติ ญตฺวา, ปาณาติปาโต ปริวชฺชนีโย.

‘‘โทเส จ หึสานิรเต วิทิตฺวา, ปาณาติปาตา วิรเต คุเณ จ;

ปาณาติปาตํ ปริวชฺชย ตฺวํ, สคฺเค สุขํ อิจฺฉสิ เจ ปรตฺถ.

‘‘ปาณาติปาตา วิรโต สุทนฺโต, ปิโย มนาโป ภวตีธ โลเก;

กายสฺส เภทา จ ปรํ ปนสฺส, สคฺคาธิวาสํ กถยนฺติ พุทฺธา.

‘‘ทุกฺขาคมํ นิจฺฉติ โกจิ โลเก, สพฺโพปิ ชาโต สุขเมสเตว;

ตสฺมา มหานาค วิหาย หึสํ, ภาเวหิ เมตฺตํ กรุณญฺจ กาเล’’ติ.

อเถวํ [Pg.251] ทสพเลนานุสาสิยมาโน ทนฺติวโร สญฺญํ ปฏิลภิตฺวา ปรมวินีโต วินยาจารสมฺปนฺโน สิสฺโส วิย อโหสิ. เอวํ โส ปิยทสฺสี ภควา อมฺหากํ สตฺถา วิย ธนปาลํ โทณมุขํ กริวรํ ทมิตฺวา ตตฺถ มหาชนสมาคเม ธมฺมํ เทเสสิ. ตทา อสีติโกฏิสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. อยํ ตติโย อภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๑.

‘‘สุชาตสฺส อปเรน, สยมฺภู โลกนายโก;

ทุราสโท อสมสโม, ปิยทสฺสี มหายโส.

๒.

‘‘โสปิ พุทฺโธ อมิตยโส, อาทิจฺโจว วิโรจติ;

สพฺพํ ตมํ นิหนฺตฺวาน, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยิ.

๓.

‘‘ตสฺสาปิ อตุลเตชสฺส, อเหสุํ อภิสมยา ตโย;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐมาภิสมโย อหุ.

๔.

‘‘สุทสฺสโน เทวราชา, มิจฺฉาทิฏฺฐิมโรจยิ;

ตสฺส ทิฏฺฐึ วิโนเทนฺโต, สตฺถา ธมฺมมเทสยิ.

๕.

‘‘ชนสนฺนิปาโต อตุโล, มหาสนฺนิปตี ตทา;

นวุติโกฏิสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

๖.

‘‘ยทา โทณมุขํ หตฺถึ, วิเนสิ นรสารถิ;

อสีติโกฏิสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหู’’ติ.

สุมงฺคลนคเร ปาลิโต นาม ราชปุตฺโต จ ปุโรหิตปุตฺโต สพฺพทสฺสิกุมาโร จาติ ทฺเว สหายกา อเหสุํ. เต ปิยทสฺสิมฺหิ สมฺมาสมฺพุทฺเธ จาริกํ จรนฺเต ‘‘อตฺตโน นครํ สมฺปตฺโต’’ติ สุตฺวา โกฏิสตสหสฺสปริวารา ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา ตสฺส ธมฺมํ สุตฺวา สตฺตาหํ มหาทานํ ทตฺวา สตฺตเม ทิวเส ภควโต ภตฺตานุโมทนาวสาเน โกฏิสตสหสฺเสหิ สทฺธึ ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. เตสํ ปน มชฺเฌ ภควา ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ, โส ปฐโม สนฺนิปาโต อโหสิ. อถาปเรน สมเยน สุทสฺสนเทวราชสฺส สมาคเม นวุติโกฏิโย อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. เตหิ ปริวุโต สตฺถา ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ, อยํ ทุติโย [Pg.252] สนฺนิปาโต อโหสิ. ปุน โทณมุขวินยเน อสีติโกฏิโย ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. เตสํ มชฺเฌ ภควา ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ, อยํ ตติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๗.

‘‘สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, ตสฺสาปิ ปิยทสฺสิโน;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม.

๘.

‘‘ตโต ปรํ นวุติโกฏี, สมึสุ เอกโต มุนี;

ตติเย สนฺนิปาตมฺหิ, อสีติโกฏิโย อหู’’ติ.

ตทา อมฺหากํ โพธิสตฺโต กสฺสโป นาม พฺราหฺมณมาณโว อิติหาสปญฺจมานํ ติณฺณํ เวทานํ ปารคู หุตฺวา สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา โกฏิสตสหสฺสปริจฺจาเคน ปรมารามํ สงฺฆารามํ กาเรตฺวา สรเณสุ จ ปญฺจสีเลสุ จ ปติฏฺฐาสิ. อถ นํ สตฺถา – ‘‘อิโต อฏฺฐารสกปฺปสตจฺจเยน โคตโม นาม พุทฺโธ โลเก ภวิสฺสตี’’ติ พฺยากาสิ. เตน วุตฺตํ –

๙.

‘‘อหํ เตน สมเยน, กสฺสโป นาม พฺราหฺมโณ;

อชฺฌายโก มนฺตธโร, ติณฺณํ เวทาน ปารคู.

๑๐.

‘‘ตสฺส ธมฺมํ สุณิตฺวาน, ปสาทํ ชนยึ อหํ;

โกฏิสตสหสฺเสหิ, สงฺฆารามํ อมาปยึ.

๑๑.

‘‘ตสฺส ทตฺวาน อารามํ, หฏฺโฐ สํวิคฺคมานโส;

สรเณ ปญฺจสีเล จ, ทฬหํ กตฺวา สมาทิยึ.

๑๒.

‘‘โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, สงฺฆมชฺเฌ นิสีทิย;

อฏฺฐารเส กปฺปสเต, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

๑๓.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ.

๑๔.

‘‘ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา’’ติ.

ตตฺถ [Pg.253] สรเณ ปญฺจสีเล จาติ ตีณิ สรณานิ ปญฺจ สีลานิ จาติ อตฺโถ. อฏฺฐารเส กปฺปสเตติ อิโต อฏฺฐสตาธิกสฺส กปฺปสหสฺสสฺส อจฺจเยนาติ อตฺโถ.

ตสฺส ปน ภควโต สุธญฺญํ นาม นครํ อโหสิ. ปิตา สุทตฺโต นาม ราชา, มาตา สุจนฺทา นาม เทวี, ปาลิโต จ สพฺพทสฺสี จ ทฺเว อคฺคสาวกา, โสภิโต นามุปฏฺฐาโก, สุชาตา จ ธมฺมทินฺนา จ ทฺเว อคฺคสาวิกา, กกุธรุกฺโข โพธิ, สรีรํ อสีติหตฺถุพฺเพธํ อโหสิ, นวุติวสฺสสหสฺสานิ อายุ, วิมลา นามสฺส อคฺคมเหสี อโหสิ, กญฺจนาเวโฬ นาม ปุตฺโต, โส อาชญฺญรเถน นิกฺขมีติ. เตน วุตฺตํ –

๑๕.

‘‘สุธญฺญํ นาม นครํ, สุทตฺโต นาม ขตฺติโย;

จนฺทา นามาสิ ชนิกา, ปิยทสฺสิสฺส สตฺถุโน.

๒๐.

‘‘ปาลิโต สพฺพทสฺสี จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

โสภิโต นามุปฏฺฐาโก, ปิยทสฺสิสฺส สตฺถุโน.

๒๑.

‘‘สุชาตา ธมฺมทินฺนา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, กกุโธติ ปวุจฺจติ.

๒๓.

‘‘โสปิ พุทฺโธ อมิตยโส, ทฺวตฺตึสวรลกฺขโณ;

อสีติหตฺถมุพฺเพโธ, สาลราชาว ทิสฺสติ.

๒๔.

‘‘อคฺคิจนฺทสูริยานํ, นตฺถิ ตาทิสิกา ปภา;

ยถา อหุ ปภา ตสฺส, อสมสฺส มเหสิโน.

๒๕.

‘‘ตสฺสาปิ เทวเทวสฺส, อายุ ตาวตกํ อหุ;

นวุติวสฺสสหสฺสานิ, โลเก อฏฺฐาสิ จกฺขุมา.

๒๖.

‘‘โสปิ พุทฺโธ อสมสโม, ยุคานิปิ ตานิ อตุลิยานิ;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา’’ติ.

ตตฺถ สาลราชา วาติ สพฺพผาลิผุลฺโล ปรมรมณียทสฺสโน สมวฏฺฏกฺขนฺโธ สาลราชา วิย ทิสฺสติ. ยุคานิปิ ตานีติ อคฺคสาวกยุคาทีนิ ยุคฬานิ. เสสคาถาสุ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

ปิยทสฺสีพุทฺธวํสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิฏฺฐิโต เตรสโม พุทฺธวํโส.

๑๖. อตฺถทสฺสีพุทฺธวํสวณฺณนา

ปิยทสฺสิมฺหิ [Pg.254] สมฺมาสมฺพุทฺเธ ปรินิพฺพุเต ตสฺส สาสเน จ อนฺตรหิเต ปริหายิตฺวา วฑฺฒิตฺวา อปริมิตายุเกสุ มนุสฺเสสุ อนุกฺกเมน ปริหายิตฺวา วสฺสสตสหสฺสายุเกสุ ชาเตสุ ปรมตฺถทสฺสี อตฺถทสฺสี นาม พุทฺโธ โลเก อุปฺปชฺชิ. โส ปารมิโย ปูเรตฺวา ตุสิตปุเร นิพฺพตฺติตฺวา ตโต จวิตฺวา ปรมโสภเน โสภเน นาม นคเร สาครสฺส นาม รญฺโญ กุเล อคฺคมเหสิยา สุทสฺสนเทวิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา ทส มาเส คพฺเภ วสิตฺวา สุจินฺธนุยฺยาเน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิ. มาตุกุจฺฉิโต มหาปุริเส นิกฺขนฺตมตฺเต สุจิรกาลนิหิตานิ กุลปรมฺปราคตานิ มหานิธานานิ ธนสามิกา ปฏิลภึสูติ ตสฺส นามคฺคหณทิวเส ‘‘อตฺถทสฺสี’’ติ นามมกํสุ. โส ทสวสฺสสหสฺสานิ อคารํ อชฺฌาวสิ. อมรคิริ-สุรคิริ-คิริวาหนนามกา ปรมสุรภิชนกา ตโย จสฺส ปาสาทา อเหสุํ. วิสาขาเทวิปฺปมุขานิ เตตฺตึส อิตฺถิสหสฺสานิ อเหสุํ.

โส จตฺตาริ นิมิตฺตานิ ทิสฺวา วิสาขาเทวิยา เสลกุมาเร นาม ปุตฺเต อุปฺปนฺเน สุทสฺสนํ นาม อสฺสราชํ อภิรุหิตฺวา มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิ. ตํ นว มนุสฺสโกฏิโย อนุปพฺพชึสุ. เตหิ ปริวุโต โส มหาปุริโส อฏฺฐ มาเส ปธานจริยํ จริตฺวา วิสาขปุณฺณมาย สุจินฺธรนาคิยา อุปหารตฺถาย อานีตํ มธุปายาสํ มหาชเนน สนฺทิสฺสมานสพฺพสรีราย นาคิยา สห สุวณฺณปาติยา ทินฺนํ มธุปายาสํ ปริภุญฺชิตฺวา ตรุณตรุสตสมลงฺกเต ตรุณสาลวเน ทิวาวิหารํ วีตินาเมตฺวา สายนฺหสมเย ธมฺมรุจินา มหารุจินา นาม นาคราเชน ทินฺนา อฏฺฐ กุสติณมุฏฺฐิโย คเหตฺวา จมฺปกโพธึ อุปสงฺกมิตฺวา เตปญฺญาสหตฺถายามวิตฺถตํ กุสติณสนฺถรํ สนฺถริตฺวา ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา สมฺโพธึ ปตฺวา สพฺพพุทฺธาจิณฺณํ – ‘‘อเนกชาติสํสารํ…เป… ตณฺหานํ ขยมชฺฌคา’’ติ อุทานํ อุทาเนตฺวา สตฺตสตฺตาหํ โพธิสมีเปเยว วีตินาเมตฺวา พฺรหฺมุโน ธมฺมเทสนายาจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อตฺตนา สห ปพฺพชิตนวภิกฺขุโกฏิโย อริยธมฺมปฏิเวธสมตฺเถ ทิสฺวา อากาเสน คนฺตฺวา อโนมนครสมีเป อโนมุยฺยาเน โอตริตฺวา เตหิ ปริวุโต [Pg.255] ตตฺถ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ. ตทา โกฏิสตสหสฺสานํ ปฐโม ธมฺมาภิสมโย อโหสิ.

ปุน ภควติ โลกนายเก เทวโลกจาริกํ จริตฺวา ตตฺถ ธมฺมํ เทเสนฺเต โกฏิสตสหสฺสานํ ทุติโย อภิสมโย อโหสิ. ยทา ปน ภควา อตฺถทสฺสี อมฺหากํ ภควา วิย กปิลวตฺถุปุรํ โสภนปุรํ ปวิสิตฺวา ธมฺมํ เทเสสิ, ตทา โกฏิสตสหสฺสานํ ตติโย ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๑.

‘‘ตตฺเถว มณฺฑกปฺปมฺหิ, อตฺถทสฺสี มหายโส;

มหาตมํ นิหนฺตฺวาน, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ.

๒.

‘‘พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยิ;

อมเตน ตปฺปยี โลกํ, ทสสหสฺสี สเทวกํ.

๓.

‘‘ตสฺสาปิ โลกนาถสฺส, อเหสุํ อภิสมยา ตโย;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐมาภิสมโย อหุ.

๔.

‘‘ยทา พุทฺโธ อตฺถทสฺสี, จรติ เทวจาริกํ;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

๕.

‘‘ปุนาปรํ ยทา พุทฺโธ, เทเสสิ ปิตุสนฺติเก;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหู’’ติ.

ตตฺถ ตตฺเถวาติ ตสฺมิญฺเญว กปฺเปติ อตฺโถ. เอตฺถ ปน วรกปฺโป ‘‘มณฺฑกปฺโป’’ติ อธิปฺเปโต. ‘‘ยสฺมึ กปฺเป ตโย พุทฺธา นิพฺพตฺตนฺติ, โส กปฺโป วรกปฺโป’’ติ เหฏฺฐา ปทุมุตฺตรพุทฺธวํสวณฺณนายํ วุตฺโต. ตสฺมา วรกปฺโป อิธ ‘‘มณฺฑกปฺโป’’ติ วุตฺโต. นิหนฺตฺวานาติ นิหนิตฺวา. อยเมว วา ปาโฐ. สนฺโตติ สมาโน. อมเตนาติ มคฺคผลาธิคมามตปาเนน. ตปฺปยีติ อตปฺปยิ, ปีเณสีติ อตฺโถ. ทสสหสฺสีติ ทสสหสฺสิโลกธาตุํ. เทวจาริกนฺติ เทวานํ วินยนตฺถํ เทวโลกจาริกนฺติ อตฺโถ.

สุจนฺทกนคเร กิร สนฺโต จ ราชปุตฺโต อุปสนฺโต จ ปุโรหิตปุตฺโต ตีสุ เวเทสุ สพฺพสมยนฺตเรสุ จ สารมทิสฺวา นครสฺส จตูสุ ทฺวาเรสุ [Pg.256] จตฺตาโร ปณฺฑิเต วิสารเท จ มนุสฺเส ฐเปสุํ – ‘‘ยํ ปน ตุมฺเห ปณฺฑิตํ สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา ปสฺสถ สุณาถ วา, ตํ อมฺหากํ อาคนฺตฺวา อาโรเจถา’’ติ. เตน จ สมเยน อตฺถทสฺสี โลกนาโถ สุจนฺทกนครํ สมฺปาปุณิ. อถ เตหิ นิเวทิตา ปุริสา คนฺตฺวา เตสํ ทสพลสฺส ตตฺถาคมนํ ปฏิเวเทสุํ. ตโต เต สนฺโตปสนฺตา ตถาคตาคมนํ สุตฺวา ปหฏฺฐมานสา สหสฺสปริวารา ทสพลํ อสมํ ปจฺจุคฺคนฺตฺวา อภิวาเทตฺวา นิมนฺเตตฺวา สตฺตาหํ พุทฺธปฺปมุขสฺส สงฺฆสฺส อสทิสํ มหาทานํ ทตฺวา สตฺตเม ทิวเส สกลนครวาสีหิ มนุสฺเสหิ สทฺธึ ธมฺมกถํ สุณึสุ. ตสฺมึ กิร ทิวเส อฏฺฐนวุติสหสฺสานิ เอหิภิกฺขุปพฺพชฺชาย ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. ตาย ปริสาย มชฺเฌ ภควา ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ, โส ปฐโม สนฺนิปาโต อโหสิ.

ยทา ปน ภควา อตฺตโน ปุตฺตสฺส เสลตฺเถรสฺส ธมฺมํ เทเสนฺโต อฏฺฐาสีติสหสฺสานิ ปสาเทตฺวา เอหิภิกฺขุภาเวน ปพฺพาเชตฺวา อรหตฺตํ ปาเปตฺวา ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ, โส ทุติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. ปุน มหามงฺคลสมาคเม มาฆปุณฺณมายํ เทวมนุสฺสานํ ธมฺมํ เทเสนฺโต อฏฺฐสตฺตติสหสฺสานิ อรหตฺตํ ปาเปตฺวา ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ, โส ตติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๖.

‘‘สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, ตสฺสาปิ จ มเหสิโน;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

๗.

‘‘อฏฺฐนวุติสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม;

อฏฺฐาสีติสหสฺสานํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

๘.

‘‘อฏฺฐสตฺตติสหสฺสานํ, ตติโย อาสิ สมาคโม;

อนุปาทา วิมุตฺตานํ, วิมลานํ มเหสิน’’นฺติ.

ตทา กิร อมฺหากํ โพธิสตฺโต จมฺปกนคเร สุสีโม นาม พฺราหฺมณมหาสาโล โลกสมฺมโต อโหสิ. โส สพฺพวิภวชาตํ ทีนานาถกปณทฺธิกาทีนํ วิสฺสชฺเชตฺวา หิมวนฺตสมีปํ คนฺตฺวา ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา อฏฺฐ สมาปตฺติโย ปญฺจ อภิญฺญาโย จ นิพฺพตฺเตตฺวา [Pg.257] มหิทฺธิโก มหานุภาโว หุตฺวา มหาชนสฺส กุสลากุสลานํ ธมฺมานํ อนวชฺชสาวชฺชภาวญฺจ ทสฺเสตฺวา พุทฺธุปฺปาทํ อาคมยมาโน อฏฺฐาสิ.

อถาปเรน สมเยน อตฺถทสฺสิมฺหิ โลกนายเก โลเก อุปฺปชฺชิตฺวา สุทสฺสนมหานคเร อฏฺฐนฺนํ ปริสานํ มชฺเฌ ธมฺมามตวสฺสํ วสฺเสนฺเต ตสฺส ธมฺมํ สุตฺวา สคฺคโลกํ คนฺตฺวา ทิพฺพานิ มนฺทารวปทุมปาริจฺฉตฺตกาทีนิ ปุปฺผานิ เทวโลกโต อาหริตฺวา อตฺตโน อานุภาวํ ทสฺเสนฺโต ทิสฺสมานสรีโร จตูสุ ทิสาสุ จตุทฺทีปิกมหาเมโฆ วิย ปุปฺผวสฺสํ วสฺเสตฺวา สมนฺตโต ปุปฺผมณฺฑปํ ปุปฺผมยคฺฆิโตรณเหมชาลาทีนิ ปุปฺผมยานิ กตฺวา มนฺทารวปุปฺผจฺฉตฺเตน ทสพลํ ปูเชสิ. โสปิ นํ ภควา – ‘‘อนาคเต โคตโม นาม พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ พฺยากาสิ. เตน วุตฺตํ –

๙.

‘‘อหํ เตน สมเยน, ชฏิโล อุคฺคตาปโน;

สุสีโม นาม นาเมน, มหิยา เสฏฺฐสมฺมโต.

๑๐.

‘‘ทิพฺพํ มนฺทารวํ ปุปฺผํ, ปทุมํ ปาริจฺฉตฺตกํ;

เทวโลกา หริตฺวาน, สมฺพุทฺธมภิปูชยึ.

๑๑.

‘‘โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, อตฺถทสฺสี มหามุนิ;

อฏฺฐารเส กปฺปสเต, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

๑๒.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ.

๑๓.

‘‘ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, หฏฺโฐ สํวิคฺคมานโส;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา’’ติ.

ตตฺถ ชฏิโลติ ชฏา อสฺส อตฺถีติ ชฏิโล. มหิยา เสฏฺฐสมฺมโตติ สกเลนปิ โลเกน เสฏฺโฐ อุตฺตโม ปวโรติ เอวํ สมฺมโต สมฺภาวิโตติ อตฺโถ.

ตสฺส ปน ภควโต โสภนํ นาม นครํ อโหสิ. สาคโร นาม ราชา ปิตา, สุทสฺสนา นาม มาตา, สนฺโต อุปสนฺโต จ ทฺเว อคฺคสาวกา, อภโย นามุปฏฺฐาโก, ธมฺมา จ สุธมฺมา จ ทฺเว อคฺคสาวิกา, จมฺปกรุกฺโข โพธิ, สรีรํ อสีติหตฺถุพฺเพธํ อโหสิ. สรีรปฺปภา [Pg.258] สมนฺตโต สพฺพกาลํ โยชนมตฺตํ ผริตฺวา อฏฺฐาสิ, อายุ วสฺสสตสหสฺสํ, วิสาขา นามสฺส อคฺคมเหสี, เสโล นาม ปุตฺโต, อสฺสยาเนน นิกฺขมิ. เตน วุตฺตํ –

๑๔.

‘‘โสภนํ นาม นครํ, สาคโร นาม ขตฺติโย;

สุทสฺสนา นาม ชนิกา, อตฺถทสฺสิสฺส สตฺถุโน.

๑๙.

‘‘สนฺโต จ อุปสนฺโต จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

อภโย นามุปฏฺฐาโก, อตฺถทสฺสิสฺส สตฺถุโน.

๒๐.

‘‘ธมฺมา เจว สุธมฺมา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, จมฺปโกติ ปวุจฺจติ.

๒๒.

‘‘โสปิ พุทฺโธ อสมสโม, อสีติหตฺถมุคฺคโต;

โสภเต สาลราชาว, อุฬุราชาว ปูริโต.

๒๓.

‘‘ตสฺส ปากติกา รํสี, อเนกสตโกฏิโย;

อุทฺธํ อโธ ทส ทิสา, ผรนฺติ โยชนํ สทา.

๒๔.

‘‘โสปิ พุทฺโธ นราสโภ, สพฺพสตฺตุตฺตโม มุนิ;

วสฺสสตสหสฺสานิ, โลเก อฏฺฐาสิ จกฺขุมา.

๒๕.

‘‘อตุลํ ทสฺเสตฺวา โอภาสํ, วิโรเจตฺวา สเทวเก;

โสปิ อนิจฺจตํ ปตฺโต, ยถคฺคุปาทานสงฺขยา’’ติ.

ตตฺถ อุฬุราชาว ปูริโตติ สรทสมยปริปุณฺณวิมลสกลมณฺฑโล ตารกราชา วิยาติ อตฺโถ. ปากติกาติ ปกติวเสน อุปฺปชฺชมานา, น อธิฏฺฐานวเสน. ยทา อิจฺฉติ ภควา, ตทา อเนกโกฏิสตสหสฺเสปิ จกฺกวาเฬ อาภาย ผเรยฺย. รํสีติ รสฺมิโย. อุปาทานสงฺขยาติ อุปาทานกฺขยา อินฺธนกฺขยา อคฺคิ วิย. โสปิ ภควา จตุนฺนํ อุปาทานานํ ขเยน อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา อนุปมนคเร อโนมาราเม ปรินิพฺพายิ. ธาตุโย ปนสฺส อธิฏฺฐาเนน วิกิรึสุ. เสสเมตฺถ คาถาสุ อุตฺตานเมวาติ.

อตฺถทสฺสีพุทฺธวํสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิฏฺฐิโต จุทฺทสโม พุทฺธวํโส.

๑๗. ธมฺมทสฺสีพุทฺธวํสวณฺณนา

อตฺถทสฺสิมฺหิ [Pg.259] สมฺมาสมฺพุทฺเธ ปรินิพฺพุเต อนฺตรกปฺเป จ วีติวตฺเต อปริมิตายุเกสุ สตฺเตสุ อนุปุพฺเพน ปริหายิตฺวา วสฺสสตสหสฺสายุเกสุ ชาเตสุ ธมฺมทสฺสี นาม สตฺถา โลกาโลกกโร โลภาทิโลกมลวินยกโร โลเกกนายโก โลเก อุทปาทิ. โสปิ ภควา ปารมิโย ปูเรตฺวา ตุสิตปุเร นิพฺพตฺติตฺวา ตโต จวิตฺวา สรณนคเร สพฺพโลกสรณสฺส สรณสฺส นาม รญฺโญ อคฺคมเหสิยา สุนนฺทาย นาม เทวิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ อคฺคเหสิ. โส ทสนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน สรณุยฺยาเน มาตุกุจฺฉิโต ปาวุสฺสกาเล สลิลธรวิวรคโต ปุณฺณจนฺโท วิย นิกฺขมิ. มหาปุริเส ปน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขนฺตมตฺเตเยว อธิกรณโวหารสตฺถโปตฺถเกสุ อธมฺมิยา โวหารา สยเมว อนฺตรธายึสุ. ธมฺมิกโวหาราเยว อฏฺฐํสุ. เตนสฺส นามคฺคหณทิวเส ‘‘ธมฺมทสฺสี’’ติ นามมกํสุ. โส อฏฺฐวสฺสสหสฺสานิ อคารํ อชฺฌาวสิ. ตสฺส กิร อรช-วิรช-สุทสฺสนนามกา ตโย ปาสาทา อเหสุํ. วิจิโกฬิเทวิปฺปมุขานํ อิตฺถีนํ วีสติสหสฺสาธิกํ สตสหสฺสํ อโหสิ.

โส จตฺตาริ นิมิตฺตานิ ทิสฺวา วิจิโกฬิเทวิยา ปุญฺญวฑฺฒเน นาม ปุตฺเต อุปฺปนฺเน เทวกุมาโร วิย อติวิย สุขุมาโล เทวสมฺปตฺติมิว สมฺปตฺติมนุภวมาโน มชฺฌิมยาเม วุฏฺฐาย สิริสยเน นิสินฺโน นิทฺโทปคตานํ อิตฺถีนํ วิปฺปการํ ทิสฺวา สญฺชาตสํเวโค มหาภินิกฺขมนาย จิตฺตํ อุปฺปาเทสิ. จิตฺตุปฺปาทสมนนฺตรเมวสฺส สุทสฺสนปาสาโท คคนตลมพฺภุคฺคนฺตฺวา จตุรงฺคินิยา เสนาย ปริวุโต ทุติโย ทิวสกโร วิย ทิพฺพวิมานํ วิย จ คนฺตฺวา รตฺตกุรวกตรุโพธิสมีเปเยว โอตริตฺวา อฏฺฐาสิ. มหาปุริโส กิร พฺรหฺมุนา อุปนีตานิ กาสายานิ คเหตฺวา ปพฺพชิตฺวา ปาสาทโต โอตริตฺวา อวิทูเร อฏฺฐาสิ. ปาสาโท ปุน อากาเสน คนฺตฺวา โพธิรุกฺขํ อนฺโตกตฺวา ปถวิยํ ปติฏฺฐาสิ. อิตฺถิโยปิ สปริวารา ปาสาทโต โอตริตฺวา อฑฺฒคาวุตมตฺตํ คนฺตฺวา อฏฺฐํสุ. ตตฺถ อิตฺถิโย จ ตาสํ ปริจาริกา เจฏิกาโย จ ฐเปตฺวา สพฺเพ มนุสฺสา ตํ อนุปพฺพชึสุ. ภิกฺขูนํ โกฏิสตสหสฺสํ อโหสิ.

อถ ธมฺมทสฺสี โพธิสตฺโต สตฺตาหํ ปธานจริยํ จริตฺวา วิจิโกฬิเทวิยา ทินฺนํ มธุปายาสํ ปริภุญฺชิตฺวา พทรวเน ทิวาวิหารํ กตฺวา สายนฺหสมเย [Pg.260] สิริวฑฺฒเนน นาม ยวปาลเกน ทินฺนา อฏฺฐ ติณมุฏฺฐิโย คเหตฺวา พิมฺพิชาลโพธึ อุปคนฺตฺวา เตปณฺณาสหตฺถวิตฺถตํ ติณสนฺถรํ สนฺถริตฺวา ตตฺถ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา – ‘‘อเนกชาติสํสารํ…เป… ตณฺหานํ ขยมชฺฌคา’’ติ อุทานํ อุทาเนตฺวาว โพธิสมีเป สตฺตสตฺตาหํ วีตินาเมตฺวา กตพฺรหฺมยาจโน อตฺตนา สทฺธึ ปพฺพชิตสฺส ภิกฺขูนํ โกฏิสตสหสฺสสฺส สทฺธมฺมปฺปฏิเวธสมตฺถตํ ญตฺวา อฏฺฐารสโยชนิกมคฺคํ เอกาเหเนว อิสิปตนํ คนฺตฺวา เตหิ ปริวุโต ตตฺถ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ, ตทา โกฏิสตสหสฺสานํ ปฐมาภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๑.

‘‘ตตฺเถว มณฺฑกปฺปมฺหิ, ธมฺมทสฺสี มหายโส;

ตมนฺธการํ วิธมิตฺวา, อติโรจติ สเทวเก.

๒.

‘‘ตสฺสาปิ อตุลเตชสฺส, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐมาภิสมโย อหู’’ติ.

ตตฺถ ตมนฺธการนฺติ ตมสงฺขาตํ โมหนฺธการนฺติ อตฺโถ.

ยทา ปน ตครนามเก นคเร สญฺชโย นาม ราชา กาเมสุ อาทีนวํ เนกฺขมฺมํ เขมโต จ ทิสฺวา อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิ. ตํ นวุติโกฏิโย อนุปพฺพชึสุ. เต สพฺเพเยว ปญฺจาภิญฺญาอฏฺฐสมาปตฺติลาภิโน อเหสุํ. อถ สตฺถา ธมฺมทสฺสี เตสํ อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ ทิสฺวา อากาเสน คนฺตฺวา สญฺชยสฺส ตาปสสฺส อสฺสมปทํ คนฺตฺวา อากาเส ฐตฺวา เตสํ ตาปสานํ อชฺฌาสยานุรูปํ ธมฺมํ เทเสตฺวา ธมฺมจกฺขุํ อุปฺปาเทสิ, โส ทุติโย อภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๓.

‘‘ยทา พุทฺโธ ธมฺมทสฺสี, วิเนสิ สญฺชยํ อิสึ;

ตทา นวุติโกฏีนํ, ทุติยาภิสมโย อหู’’ติ.

ยทา ปน สกฺโก เทวานมินฺโท ทสพลสฺส ธมฺมํ โสตุกาโม ตํ อุปสงฺกมิ, ตทา อสีติยา โกฏีนํ ตติโย อภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๔.

‘‘ยทา สกฺโก อุปคญฺฉิ, สปริโส วินายกํ;

ตทา อสีติโกฏีนํ, ตติยาภิสมโย อหู’’ติ.

ยทา [Pg.261] ปน สรณนคเร เวมาติกภาติกํ ปทุมกุมารํ ผุสฺสเทวกุมารญฺจ สปริวาเร ปพฺพาเชสิ, ตสฺมึ อนฺโตวสฺเส ปพฺพชิตานํ ภิกฺขูนํ โกฏิสตสหสฺสานํ มชฺเฌ วิสุทฺธิปวารณํ ปวาเรสิ, โส ปฐโม สนฺนิปาโต อโหสิ. ปุน ภควโต เทวโลกโต โอโรหเณ สตโกฏีนํ ทุติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. ยทา ปน สุทสฺสนาราเม เตรสนฺนํ ธุตคุณานํ คุเณ อานิสํเส ปกาเสตฺวา หาริตํ นาม มหาสาวกํ เอตทคฺเค ฐเปสิ, ตทา อสีติยา โกฏีนํ มชฺเฌ ภควา ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ, โส ตติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๕.

‘‘ตสฺสาปิ เทวเทวสฺส, สนฺนิปาตา ตโย อหุํ;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

๖.

‘‘ยทา พุทฺโธ ธมฺมทสฺสี, สรเณ วสฺสํ อุปาคมิ;

ตทา โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม.

๗.

‘‘ปุนาปรํ ยทา พุทฺโธ, เทวโต เอติ มานุสํ;

ตทาปิ สตโกฏีนํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

๘.

‘‘ปุนาปรํ ยทา พุทฺโธ, ปกาเสสิ ธุเต คุเณ;

ตทา อสีติโกฏีนํ, ตติโย อาสิ สมาคโม’’ติ.

ตทา อมฺหากํ โพธิสตฺโต สกฺโก เทวราชา หุตฺวา ทฺวีสุ เทวโลเกสุ เทเวหิ ปริวุโต อาคนฺตฺวา ทิพฺเพหิ คนฺธปุปฺผาทีหิ ทิพฺพตุริเยหิ จ ตถาคตํ ปูเชสิ. โสปิ นํ สตฺถา – ‘‘อนาคเต โคตโม นาม พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ พฺยากาสิ. เตน วุตฺตํ –

๙.

‘‘อหํ เตน สมเยน, สกฺโก อาสึ ปุรินฺทโท;

ทิพฺเพน คนฺธมาเลน, ตุริเยนาภิปูชยึ.

๑๐.

‘‘โสปิ มํ ตทา พฺยากาสิ, เทวมชฺเฌ นิสีทิย;

อฏฺฐารเส กปฺปสเต, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

๑๑.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ.

๑๒.

‘‘ตสฺสาปิ [Pg.262] วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา’’ติ.

ตสฺส ปน ภควโต สรณํ นาม นครํ อโหสิ. สรโณ นาม ราชา ปิตา, สุนนฺทา นาม มาตา, ปทุโม จ ผุสฺสเทโว จ ทฺเว อคฺคสาวกา, สุเนตฺโต นาม อุปฏฺฐาโก, เขมา จ สพฺพนามา จ ทฺเว อคฺคสาวิกา, พิมฺพิชาลรุกฺโข โพธิ, สรีรํ ปนสฺส อสีติหตฺถุพฺเพธํ อโหสิ, อายุ วสฺสสตสหสฺสํ, วิจิโกฬิเทวี นามสฺส อคฺคมเหสี, ปุญฺญวฑฺฒโน นามสฺส ปุตฺโต, ปาสาเทน นิกฺขมิ. เตน วุตฺตํ –

๑๓.

‘‘สรณํ นาม นครํ, สรโณ นาม ขตฺติโย;

สุนนฺทา นาม ชนิกา, ธมฺมทสฺสิสฺส สตฺถุโน.

๑๘.

‘‘ปทุโม ผุสฺสเทโว จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

สุเนตฺโต นามุปฏฺฐาโก, ธมฺมทสฺสิสฺส สตฺถุโน.

๑๙.

‘‘เขมา จ สพฺพนามา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, พิมฺพิชาโลติ วุจฺจติ.

๒๑.

‘‘โสปิ พุทฺโธ อสมสโม, อสีติหตฺถมุคฺคโต;

อติโรจติ เตเชน, ทสสหสฺสิมฺหิ ธาตุยา.

๒๒.

‘‘สุผุลฺโล สาลราชาว, วิชฺชูว คคเน ยถา;

มชฺฌนฺหิเกว สูริโย, เอวํ โส อุปโสภถ.

๒๓.

‘‘ตสฺสาปิ อตุลเตชสฺส, สมกํ อาสิ ชีวิกํ;

วสฺสสตสหสฺสานิ, โลเก อฏฺฐาสิ จกฺขุมา.

๒๔.

‘‘โอภาสํ ทสฺสยิตฺวาน, วิมลํ กตฺวาน สาสนํ;

จวิ จนฺโทว คคเน, นิพฺพุโต โส สสาวโก’’ติ.

ตตฺถ พิมฺพิชาโลติ รตฺตกุรวกรุกฺโข. ทสสหสฺสิมฺหิ ธาตุยาติ ทสสหสฺสิยา โลกธาตุยา. วิชฺชูวาติ วิชฺชุลตา วิย. อุปโสภถาติ ยถา คคเน วิชฺชุ จ มชฺชนฺหิเก สูริโย จ อุปโสภติ, เอวํ โส ภควา อุปโสภิตฺถาติ อตฺโถ. สมกนฺติ สพฺเพหิ นรสตฺเตหิ สมเมว ตสฺส อายุ อโหสีติ อตฺโถ. จวีติ จุโต. จนฺโทวาติ [Pg.263] คคนโต จนฺทิมา วิย จวีติ อตฺโถ. ธมฺมทสฺสี กิร ภควา สาลวตีนคเร เกสาราเม ปรินิพฺพายิ เสสเมตฺถ คาถาสุ ปากฏเมวาติ.

ธมฺมทสฺสีพุทฺธวํสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิฏฺฐิโต ปนฺนรสโม พุทฺธวํโส.

๑๘. สิทฺธตฺถพุทฺธวํสวณฺณนา

ธมฺมทสฺสิมฺหิ ภควติ ปรินิพฺพุเต อนฺตรหิเต จสฺส สาสเน ตสฺมึ กปฺเป อตีเต กปฺปสหสฺเส จ สตฺตสุ กปฺปสเตสุ จ ฉสุ กปฺเปสุ จ อติกฺกนฺเตสุ อิโต จตุนวุติกปฺปมตฺถเก เอกสฺมึ กปฺเป เอโกว โลกตฺถจโร อธิคตปรมตฺโถ สิทฺธตฺโถ นาม สตฺถา โลเก ปาตุรโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๑.

‘‘ธมฺมทสฺสิสฺส อปเรน, สิทฺธตฺโถ โลกนายโก;

นิหนิตฺวา ตมํ สพฺพํ, สูริโย อพฺภุคฺคโต ยถา’’ติ.

สิทฺธตฺโถ โพธิสตฺโตปิ ปารมิโย ปูเรตฺวา ตุสิตภวเน นิพฺพตฺติตฺวา ตโต จวิตฺวา เวภารนคเร อุเทนสฺส นาม รญฺโญ อคฺคมเหสิยา สุผสฺสาย นาม เทวิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา ทสนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน วีริยุยฺยาเน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิ. ชาเต ปน มหาปุริเส สพฺเพสํ อารทฺธกมฺมนฺตา จ อิจฺฉิตา จ อตฺถา สิทฺธิมคมํสุ. ตสฺมา ปนสฺส ญาตกา ‘‘สิทฺธตฺโถ’’ติ นามมกํสุ. โส ทสวสฺสสหสฺสานิ อคารมชฺเฌ วสิ. ตสฺส โกกา-สุปฺปล-ปทุมนามกา ตโย ปาสาทา อเหสุํ. โสมนสฺสาเทวิปฺปมุขานิ อฏฺฐจตฺตาลีส อิตฺถิสหสฺสานิ ปจฺจุปฏฺฐิตานิ อเหสุํ.

โส จตฺตาริ นิมิตฺตานิ ทิสฺวา โสมนสฺสาเทวิยา ปุตฺเต อนุปมกุมาเร อุปฺปนฺเน อาสาฬฺหิปุณฺณมิยํ สุวณฺณสิวิกาย นิกฺขมิตฺวา วีริยุยฺยานํ คนฺตฺวา ปพฺพชิ. ตํ โกฏิสตสหสฺสมนุสฺสา อนุปพฺพชึสุ. มหาปุริโส กิร เตหิ สทฺธึ ทส มาเส ปธานจริยํ จริตฺวา วิสาขปุณฺณมายํ อสทิสพฺราหฺมณคาเม สุเนตฺตาย นาม พฺราหฺมณกญฺญาย ทินฺนํ [Pg.264] มธุปายาสํ ปริภุญฺชิตฺวา พทรวเน ทิวาวิหารํ วีตินาเมตฺวา สายนฺหสมเย วรุเณน นาม ยวปาเลน ทินฺนา อฏฺฐ ติณมุฏฺฐิโย คเหตฺวา กณิการโพธึ อุปคนฺตฺวา จตฺตาลีสหตฺถวิตฺถตํ ติณสนฺถรํ สนฺถริตฺวา ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา สพฺพญฺญุตํ ปาปุณิตฺวา – ‘‘อเนกชาติสํสารํ…เป… ตณฺหานํ ขยมชฺฌคา’’ติ อุทานํ อุทาเนตฺวา สตฺตสตฺตาหํ วีตินาเมตฺวา อตฺตนา สห ปพฺพชิตานํ ภิกฺขูนํ โกฏิสตสหสฺสานํ จตุสจฺจปฏิเวธสมตฺถตํ ทิสฺวา อนิลปเถน คนฺตฺวา คยามิคทาเย โอตริตฺวา เตสํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ, ตทา โกฏิสตสหสฺสานํ ปฐโม อภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๒.

‘‘โสปิ ปตฺวาน สมฺโพธึ, สนฺตาเรนฺโต สเทวกํ;

อภิวสฺสิ ธมฺมเมเฆน, นิพฺพาเปนฺโต สเทวกํ.

๓.

‘‘ตสฺสาปิ อตุลเตชสฺส, อเหสุํ อภิสมยา ตโย;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐมาภิสมโย อหู’’ติ.

ตตฺถ สเทวกนฺติ สเทวกํ โลกํ. ธมฺมเมเฆนาติ ธมฺมกถาเมฆวสฺเสน. ปุน ภีมรถนคเร ภีมรเถน นาม รญฺญา นิมนฺติโต นครมชฺเฌ กเต สนฺถาคาเร นิสินฺโน กรวีกรุตมญฺชุนา สวนสุเขน ปรมมธุเรน ปณฺฑิตชนหทยงฺคเมน อมตาภิเสกสทิเสน พฺรหฺมสฺสเรน ทส ทิสา ปริปูเรนฺโต ธมฺมามตทุนฺทุภิมาหนิ, ตทา นวุติโกฏีนํ ทุติโย อภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๔.

‘‘ปุนาปรํ ภีมรเถ, ยทา อาหนิ ทุนฺทุภึ;

ตทา นวุติโกฏีนํ, ทุติยาภิสมโย อหู’’ติ.

ยทา ปน เวภารนคเร ญาติสมาคเม พุทฺธวํสํ เทเสนฺโต นวุติโกฏีนํ ธมฺมจกฺขุํ อุปฺปาเทสิ, โส ตติโย อภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๕.

‘‘ยทา พุทฺโธ ธมฺมํ เทเสสิ, เวภาเร โส ปุรุตฺตเม;

ตทา นวุติโกฏีนํ, ตติยาภิสมโย อหู’’ติ.

อมรรุจิรทสฺสเน อมรนคเร นาม สมฺพโล จ สุมิตฺโต จ ทฺเว ภาตโร รชฺชํ กาเรสุํ. อถ สิทฺธตฺโถ สตฺถา เตสํ ราชูนํ อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ [Pg.265] ทิสฺวา คคนตเลน คนฺตฺวา อมรนครมชฺเฌ โอตริตฺวา จกฺกาลงฺกตตเลหิ จรเณหิ ปถวิตลํ มทฺทนฺโต วิย ปทเจติยานิ ทสฺเสตฺวา อมรุยฺยานํ คนฺตฺวา ปรมรมณีเย อตฺตโน กรุณาสีตเล สิลาตเล นิสีทิ. ตโต ทฺเวปิ ภาติกราชาโน ทสพลสฺส ปทเจติยานิ ทิสฺวา ปทานิ อนุคนฺตฺวา สิทฺธตฺถํ อธิคตปรมตฺถํ สตฺถารํ สพฺพโลกเนตารํ สปริวารํ อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา นิสีทึสุ. เตสํ ภควา อชฺฌาสยานุรูปํ ธมฺมํ เทเสสิ. ตสฺส เต ธมฺมกถํ สุตฺวา สญฺชาตสทฺธา หุตฺวา สพฺเพว ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. เตสํ โกฏิสตานํ ขีณาสวานํ มชฺเฌ ภควา ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ, โส ปฐโม สนฺนิปาโต อโหสิ. เวภารนคเร ญาติสมาคเม ปพฺพชิตานํ นวุติโกฏีนํ มชฺเฌ ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ, โส ทุติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. สุทสฺสนวิหาเร สนฺนิปติตานํ อสีติโกฏีนํ มชฺเฌ ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ, โส ตติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๖.

‘‘สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, ตสฺมิมฺปิ ทฺวิปทุตฺตเม;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

๗.

‘‘โกฏิสตานํ นวุตีนํ, อสีติยาปิ จ โกฏินํ;

เอเต อาสุํ ตโย ฐานา, วิมลานํ สมาคเม’’ติ.

ตตฺถ นวุตีนํ, อสีติยาปิ จ โกฏินนฺติ นวุตีนํ โกฏีนํ อสีติยาปิ จ โกฏีนํ สนฺนิปาตา อเหสุนฺติ อตฺโถ. เอเต อาสุํ ตโย ฐานาติ เอตานิ ตีณิ สนฺนิปาตฏฺฐานานิ อเหสุนฺติ อตฺโถ. ‘‘ฐานาเน ตานิ ตีณิ อเหสุ’’นฺติปิ ปาโฐ.

ตทา อมฺหากํ โพธิสตฺโต สุรเสนนคเร มงฺคโล นาม พฺราหฺมโณ หุตฺวา เวทเวทงฺคานํ ปารํ คนฺตฺวา อเนกโกฏิสงฺขํ ธนสนฺนิจยํ ทีนานาถาทีนํ ปริจฺจชิตฺวา วิเวการาโม หุตฺวา ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา ฌานาภิญฺญาโย นิพฺพตฺเตตฺวา วิหรนฺโต – ‘‘สิทฺธตฺโถ นาม พุทฺโธ โลเก อุปฺปนฺโน’’ติ สุตฺวา ตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา ตสฺส ธมฺมกถํ สุตฺวา ยาย ชมฺพุยา อยํ ชมฺพุทีโป ปญฺญายติ, อิทฺธิยา ตํ ชมฺพุํ อุปสงฺกมิตฺวา ตโต ผลํ อาหริตฺวา นวุติโกฏิภิกฺขุปริวารํ สิทฺธตฺถํ สตฺถารํ สุรเสนวิหาเร นิสีทาเปตฺวา ชมฺพุผเลหิ สนฺตปฺเปสิ สมฺปวาเรสิ[Pg.266]. อถ สตฺถา ตํ ผลํ ปริภุญฺชิตฺวา – ‘‘อิโต จตุนวุติกปฺปมตฺถเก โคตโม นาม พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ พฺยากาสิ. เตน วุตฺตํ –

๘.

‘‘อหํ เตน สมเยน, มงฺคโล นาม ตาปโส;

อุคฺคเตโช ทุปฺปสโห, อภิญฺญาพลสมาหิโต.

๙.

‘‘ชมฺพุโต ผลมาเนตฺวา, สิทฺธตฺถสฺส อทาสหํ;

ปฏิคฺคเหตฺวา สมฺพุทฺโธ, อิทํ วจนมพฺรวิ.

๑๐.

‘‘ปสฺสถ อิมํ ตาปสํ, ชฏิลํ อุคฺคตาปนํ;

จตุนวุติโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

๑๑.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ.

๑๒.

‘‘ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา’’ติ.

ตตฺถ ทุปฺปสโหติ ทุราสโท. อยเมว วา ปาโฐ. ตสฺส ปน ภควโต นครํ เวภารํ นาม อโหสิ. อุเทโน นาม ราชา ปิตา, ชยเสโนติปิ ตสฺเสว นามํ, สุผสฺสา นาม มาตา, สมฺพโล จ สุมิตฺโต จ ทฺเว อคฺคสาวกา, เรวโต นามุปฏฺฐาโก, สีวลา จ สุรามา จ ทฺเว อคฺคสาวิกา, กณิการรุกฺโข โพธิ, สรีรํ สฏฺฐิหตฺถุพฺเพธํ อโหสิ. วสฺสสตสหสฺสํ อายุ, โสมนสฺสา นาม อคฺคมเหสี อโหสิ, อนุปโม นาม ปุตฺโต, สุวณฺณสิวิกาย นิกฺขมิ. เตน วุตฺตํ –

๑๓.

‘‘เวภารํ นาม นครํ, อุเทโน นาม ขตฺติโย;

สุผสฺสา นาม ชนิกา, สิทฺธิตฺถสฺส มเหสิโน.

๑๘.

‘‘สมฺพโล จ สุมิตฺโต จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

เรวโต นามุปฏฺฐาโก, สิทฺธตฺถสฺส มเหสิโน.

๑๙.

‘‘สีวลา จ สุรามา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, กณิกาโรติ วุจฺจติ.

๒๑.

‘‘โส [Pg.267] พุทฺโธ สฏฺฐิรตนํ, อโหสิ นภมุคฺคโต;

กญฺจนคฺฆิยสงฺกาโส, ทสสหสฺสี วิโรจติ.

๒๒.

‘‘โสปิ พุทฺโธ อสมสโม, อตุโล อปฺปฏิปุคฺคโล;

วสฺสสตสหสฺสานิ, โลเก อฏฺฐาสิ จกฺขุมา.

๒๓.

‘‘วิปุลํ ปภํ ทสฺสยิตฺวา, ปุปฺผาเปตฺวาน สาวเก;

วิลาเสตฺวา สมาปตฺยา, นิพฺพุโต โส สสาวโก’’ติ.

ตตฺถ สฏฺฐิรตนนฺติ สฏฺฐิรตนปฺปมาณํ นภํ อุคฺคโตติ อตฺโถ. กญฺจนคฺฆิยสงฺกาโสติ นานารตนวิจิตฺตกนกมยอคฺฆิยสทิสทสฺสโนติ อตฺโถ. ทสสหสฺสี วิโรจตีติ ทสสหสฺสิยํ วิโรจติ. วิปุลนฺติ อุฬารํ โอภาสํ. ปุปฺผาเปตฺวานาติ ฌานาภิญฺญามคฺคผลสมาปตฺติปุปฺเผหิ ปุปฺผิเต ปรมโสภคฺคปฺปตฺเต กตฺวาติ อตฺโถ. วิลาเสตฺวาติ วิลาสยิตฺวา กีฬิตฺวา. สมาปตฺยาติ โลกิยโลกุตฺตราหิ สมาปตฺตีหิ อภิญฺญาหิ จ. นิพฺพุโตติ อนุปาทาปรินิพฺพาเนน นิพฺพุโต.

สิทฺธตฺโถ กิร สตฺถา กญฺจนเวฬุนคเร อโนมุยฺยาเน ปรินิพฺพายิ. ตตฺเถวสฺส รตนมยํ จตุโยชนุพฺเพธํ เจติยมกํสูติ. เสสคาถาสุ สพฺพตฺถ ปากฏเมวาติ.

สิทฺธตฺถพุทฺธวํสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิฏฺฐิโต โสฬสโม พุทฺธวํโส.

๑๙. ติสฺสพุทฺธวํสวณฺณนา

ตสฺส ปน สิทฺธตฺถสฺส ภควโต อปรภาเค เอโก กปฺโป พุทฺธสุญฺโญ อโหสิ. อิโต ทฺวานวุติกปฺปมตฺถเก ติสฺโส, ผุสฺโสติ เอกสฺมึ กปฺเป ทฺเว พุทฺธา นิพฺพตฺตึสุ. ตตฺถ ติสฺโส นาม มหาปุริโส ปารมิโย ปูเรตฺวา ตุสิตปุเร นิพฺพตฺติตฺวา ตโต จวิตฺวา เขมกนคเร ชนสนฺธสฺส นาม รญฺโญ อคฺคมเหสิยา ปทุมทลสทิสนยนาย ปทุมานามาย เทวิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา ทสนฺนํ [Pg.268] มาสานํ อจฺจเยน อโนมุยฺยาเน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิ. สตฺตวสฺสสหสฺสานิ อคารํ อชฺฌาวสิ. ตสฺส คุหาเสล-นาริสย-นิสภนามกา ตโย ปาสาทา อเหสุํ. สุภทฺทาเทวิปฺปมุขานิ เตตฺตึส อิตฺถิสหสฺสานิ อเหสุํ.

โส จตฺตาริ นิมิตฺตานิ ทิสฺวา สุภทฺทาเทวิยา ปุตฺเต อานนฺทกุมาเร อุปฺปนฺเน โสนุตฺตรํ นาม อนุตฺตรํ ตุรงฺควรมารุยฺห มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิ. ตํ มนุสฺสานํ โกฏิ อนุปพฺพชิ. โส เตหิ ปริวุโต อฏฺฐ มาเส ปธานจริยํ จริตฺวา วิสาขปุณฺณมาย วีรนิคเม วีรเสฏฺฐิสฺส ธีตาย ทินฺนํ มธุปายาสํ ปริภุญฺชิตฺวา สลลวเน ทิวาวิหารํ วีตินาเมตฺวา สายนฺหสมเย วิชิตสงฺคามเกน นาม ยวปาเลน อุปนีตา อฏฺฐ ติณมุฏฺฐิโย คเหตฺวา อสนโพธึ อุปสงฺกมิตฺวา จตฺตาลีสหตฺถวิตฺถตํ ติณสนฺถรํ สนฺถริตฺวา ตตฺถ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา สมารํ มารพลํ วิธมิตฺวา อธิคตสพฺพญฺญุตญฺญาโณ – ‘‘อเนกชาติสํสารํ…เป… ตณฺหานํ ขยมชฺฌคา’’ติ อุทานํ อุทาเนตฺวา สตฺตสตฺตาหํ โพธิสมีเปเยว วีตินาเมตฺวา ยสวตี นคเร พฺรหฺมเทวํ อุทยญฺจ ทฺเว ราชปุตฺเต สปริวาเร อุปนิสฺสยสมฺปนฺเน อากาเสน คนฺตฺวา ยสวตีมิคทาเย โอตริตฺวา อุยฺยานปาเลน ราชปุตฺเต ปกฺโกสาเปตฺวา เตสํ สปริวารานํ อวิสารินา พฺยาปินา มธุเรน พฺรหฺมสฺสเรน ทสสหสฺสิโลกธาตุํ วิญฺญาเปนฺโตว ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ, ตทา โกฏิสตานํ ปฐโม ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๑.

‘‘สิทฺธตฺถสฺส อปเรน, อสโม อปฺปฏิปุคฺคโล;

อนนฺตเตโช อมิตยโส, ติสฺโส โลกคฺคนายโก.

๒.

‘‘ตมนฺธการํ วิธมิตฺวา, โอภาเสตฺวา สเทวกํ;

อนุกมฺปโก มหาวีโร, โลเก อุปฺปชฺชิ จกฺขุมา.

๓.

‘‘ตสฺสาปิ อตุลา อิทฺธิ, อตุลํ สีลํ สมาธิ จ;

สพฺพตฺถ ปารมึ คนฺตฺวา, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยิ.

๔.

‘‘โส [Pg.269] พุทฺโธ ทสสหสฺสิมฺหิ, วิญฺญาเปสิ คิรํ สุจึ;

โกฏิสตานิ อภิสมึสุ, ปฐเม ธมฺมเทสเน’’ติ.

ตตฺถ สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ ธมฺเมสุ ปารํ คนฺตฺวา. ทสสหสฺสิมฺหีติ ทสสหสฺสิยํ อถาปเรน สมเยน ติสฺเสน สตฺถารา สทฺธึ ปพฺพชิตานํ ภิกฺขูนํ โกฏิ มหาปุริสสฺส คณวาสํ ปหาย โพธิมูลมุปคมนสมเย อญฺญตฺร คตา. สา ติสฺเสน สมฺมาสมฺพุทฺเธน ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติต’’นฺติ สุตฺวา ยสวตีมิคทายํ อาคนฺตฺวา ทสพลมภิวาเทตฺวา ตํ ปริวาเรตฺวา นิสีทิ. เตสํ ภควา ธมฺมํ เทเสสิ, ตทา นวุติยา โกฏีนํ ทุติยาภิสมโย อโหสิ. ปุน มหามงฺคลสมาคเม มงฺคลปริโยสาเน สฏฺฐิยา โกฏีนํ ตติโย อภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๕.

‘‘ทุติโย นวุติโกฏีนํ, ตติโย สฏฺฐิโกฏิโย;

พนฺธนาโต ปโมเจสิ, สตฺเต นรมรู ตทา’’ติ.

ตตฺถ ทุติโย นวุติโกฏีนนฺติ ทุติโย อภิสมโย อโหสิ นวุติโกฏิปาณีนนฺติ อตฺโถ. พนฺธนาโตติ พนฺธนโต, ทสหิ สํโยชเนหิ ปริโมเจสีติ อตฺโถ. อิทานิ ปริโมจิเต สตฺเต สรูปโต ทสฺเสนฺโต ‘‘นรมรู’’ติ อาห. นรมรูติ นรามเร.

ยสวตีนคเร กิร อนฺโตวสฺสํ ปพฺพชิตานํ อรหนฺตานํ สตสหสฺเสหิ ปริวุโต ปวาเรสิ, โส ปฐโม สนฺนิปาโต อโหสิ. อุภโต สุชาตสฺส สุชาตสฺส นาม รญฺโญ นาริวาหนกุมาโร นาริวาหนนครํ อนุปฺปตฺเต ภควติ โลกนาเถ สปริวาโร ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ทสพลํ สภิกฺขุสงฺฆํ นิมนฺเตตฺวา สตฺตาหํ อสทิสทานํ ทตฺวา อตฺตโน รชฺชํ ปุตฺตสฺส นิยฺยาเตตฺวา สปริวาโร สพฺพโลกาธิปติสฺส ติสฺสสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สนฺติเก เอหิภิกฺขุปพฺพชฺชาย ปพฺพชิ. ตสฺส กิร สา ปพฺพชฺชา สพฺพทิสาสุ ปากฏา อโหสิ. ตสฺมา ตโต ตโต อาคนฺตฺวา นาริวาหนกุมารํ มหาชโน อนุปพฺพชิ. ตทา ตถาคโต นวุติยา ภิกฺขุสตสหสฺสสฺส มชฺฌคโต ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ, โส ทุติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. ปุน เขมวตีนคเร [Pg.270] ญาติสมาคเม พุทฺธวํสธมฺมกถํ สุตฺวา อสีติสตสหสฺสานิ ตสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ, เตหิ ปริวุโต สุคโต ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ, โส ตติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๖.

‘‘สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, ติสฺเส โลกคฺคนายเก;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

๗.

‘‘ขีณาสวสตสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม;

นวุติสตสหสฺสานํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

๘.

‘‘อสีติสตสหสฺสานํ, ตติโย อาสิ สมาคโม;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, ปุปฺผิตานํ วิมุตฺติยา’’ติ.

ตทา อมฺหากํ โพธิสตฺโต ยสวตีนคเร สุชาโต นาม ราชา หุตฺวา อิทฺธํ ผีตํ ชนปทํ อเนกโกฏิธนสนฺนิจยํ อนุราคมุปคตหทยญฺจ ปริชนํ ติณนฬมิว ปริจฺจชิตฺวา ชาติอาทีสุ สํวิคฺคหทโย นิกฺขมิตฺวา ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา มหิทฺธิโก มหานุภาโว หุตฺวา ‘‘พุทฺโธ โลเก อุปฺปนฺโน’’ติ สุตฺวา ปญฺจวณฺณาย ปีติยา ผุฏสรีโร หุตฺวา สปติสฺโส ติสฺสํ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘หนฺทาหํ มนฺทารวปาริจฺฉตฺตกาทีหิ ทิพฺพกุสุเมหิ ภควนฺตํ ปูเชสฺสามี’’ติ. อถ โส เอวํ จินฺเตตฺวา อิทฺธิยา สคฺคโลกํ คนฺตฺวา จิตฺตลตาวนํ ปวิสิตฺวา ปทุมปาริจฺฉตฺตกมนฺทารวาทีหิ ทิพฺพกุสุเมหิ รตนมยํ จงฺโกฏกํ คาวุตปฺปมาณํ ปูเรตฺวา คเหตฺวา คคนตเลน อาคนฺตฺวา ทิพฺเพหิ สุรภิกุสุเมหิ ภควนฺตํ ปูเชสิ. เอกญฺจ มณิทณฺฑกํ สุวณฺณมยกณฺณิกํ ปทุมราคมณิมยปณฺณํ สุคนฺธเกสรจฺฉตฺตํ วิย ปทุมจฺฉตฺตํ ภควโต สิรสิ ธารยนฺโต จตุปริสมชฺเฌ อฏฺฐาสิ. อถ ภควา นํ – ‘‘อิโต ทฺเวนวุเต กปฺเป โคตโม นาม พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ พฺยากาสิ. เตน วุตฺตํ –

๙.

‘‘อหํ เตน สมเยน, สุชาโต นาม ขตฺติโย;

มหาโภคํ ฉฑฺฑยิตฺวา, ปพฺพชึ อิสิปพฺพชํ.

๑๐.

‘‘มยิ [Pg.271] ปพฺพชิเต สนฺเต, อุปฺปชฺชิ โลกนายโก;

พุทฺโธติ สทฺทํ สุตฺวาน, ปีติ เม อุปปชฺชถ.

๑๑.

‘‘ทิพฺพํ มนฺทารวํ ปุปฺผํ, ปทุมํ ปาริฉตฺตกํ;

อุโภ หตฺเถหิ ปคฺคยฺห, ธุนมาโน อุปาคมึ.

๑๒.

‘‘จาตุวณฺณปริวุตํ, ติสฺสํ โลกคฺคนายกํ;

ตมหํ ปุปฺผํ คเหตฺวา, มตฺถเก ธารยึ ชินํ.

๑๓.

‘‘โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, ชนมชฺเฌ นิสีทิย;

ทฺเวนวุเต อิโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

๑๔.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ.

๑๕.

‘‘ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา’’ติ.

ตตฺถ มยิ ปพฺพชิเตติ มยิ ปพฺพชิตภาวํ อุปคเต. ‘‘มม ปพฺพชิตํ สนฺต’’นฺติ โปตฺถเกสุ ลิขนฺติ, โส ปมาทเลโขติ เวทิตพฺโพ. อุปปชฺชถาติ อุปฺปชฺชิตฺถ. อุโภ หตฺเถหีติ อุเภหิ หตฺเถหิ. ปคฺคยฺหาติ คเหตฺวาน. ธุนมาโนติ วากจีรานิ วิธุนมาโนว. จาตุวณฺณปริวุตนฺติ จตุปริสปริวุตํ, ขตฺติยพฺราหฺมณคหปติสมณปริวุตนฺติ อตฺโถ. ‘‘จตุวณฺเณหิ ปริวุต’’นฺติ ปฐนฺติ เกจิ.

ตสฺส ปน ภควโต เขมํ นาม นครํ อโหสิ. ชนสนฺโธ นาม ขตฺติโย ปิตา, ปทุมา นาม ชนิกา, พฺรหฺมเทโว จ อุทโย จ ทฺเว อคฺคสาวกา, สมงฺโค นามุปฏฺฐาโก, ผุสฺสา จ สุทตฺตา จ ทฺเว อคฺคสาวิกา, อสนรุกฺโข โพธิ, สรีรํ สฏฺฐิหตฺถุพฺเพธํ อโหสิ, วสฺสสตสหสฺสํ อายุ, สุภทฺทา นาม อคฺคมเหสี, อานนฺโท นาม ปุตฺโต, ตุรงฺคยาเนน นิกฺขมิ. เตน วุตฺตํ –

๑๖.

‘‘เขมกํ นาม นครํ, ชนสนฺโธ นาม ขตฺติโย;

ปทุมา นาม ชนิกา, ติสฺสสฺส จ มเหสิโน.

๒๑.

‘‘พฺรหฺมเทโว [Pg.272] จ อุทโย จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

สมงฺโค นามุปฏฺฐาโก, ติสฺสสฺส จ มเหสิโน.

๒๒.

‘‘ผุสฺสา เจว สุทตฺตา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, อสโนติ ปวุจฺจติ.

๒๔.

‘‘โส พุทฺโธ สฏฺฐิรตโน, อหุ อุจฺจตฺตเน ชิโน;

อนูปโม อสทิโส, หิมวา วิย ทิสฺสติ.

๒๕.

‘‘ตสฺสาปิ อตุลเตชสฺส, อายุ อาสิ อนุตฺตโร;

วสฺสสตสหสฺสานิ, โลเก อฏฺฐาสิ จกฺขุมา.

๒๖.

‘‘อุตฺตมํ ปวรํ เสฏฺฐํ, อนุโภตฺวา มหายสํ;

ชลิตฺวา อคฺคิกฺขนฺโธว, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

๒๗.

‘‘วลาหโกว อนิเลน, สูริเยน วิย อุสฺสโว;

อนฺธกาโรว ปทีเปน, นิพฺพุโต โส สสาวโก’’ติ.

ตตฺถ อุจฺจตฺตเนติ อุจฺจภาเวน. หิมวา วิย ทิสฺสตีติ หิมวาว ปทิสฺสติ. อยเมว วา ปาโฐ. ยถา โยชนานํ สตานุจฺโจ หิมวา ปญฺจปพฺพโต สุทูเร ฐิตานมฺปิ อุจฺจภาเวน จ โสมฺมภาเวน จ อติรมณีโย หุตฺวา ทิสฺสติ, เอวํ ภควาปิ ทิสฺสตีติ อตฺโถ. อนุตฺตโรติ นาติทีโฆ นาติรสฺโส. อายุ วสฺสสตสหสฺสนฺติ อตฺโถ. อุตฺตมํ ปวรํ เสฏฺฐนฺติ อญฺญมญฺญเววจนานิ. อุสฺสโวติ หิมพินฺทุ วลาหกอุสฺสวอนฺธการา วิย อนิลสูริยทีเปหิ อนิจฺจตานิลสูริยทีเปหิ อุปทฺทุโต ปรินิพฺพุโต สสาวโก ภควาติ อตฺโถ.

ติสฺโส กิร ภควา สุนนฺทวตีนคเร สุนนฺทาราเม ปรินิพฺพายิ. เสสเมตฺถ คาถาสุ ปากฏเมวาติ.

ติสฺสพุทฺธวํสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิฏฺฐิโต สตฺตรสโม พุทฺธวํโส.

๒๐. ผุสฺสพุทฺธวํสวณฺณนา

ตสฺส [Pg.273] ติสฺสสฺส ภควโต อปรภาเค อนุกฺกเมน ปริหายิตฺวา ปุน วฑฺฒิตฺวา อปริมิตายุกา หุตฺวา อนุปุพฺเพน หายิตฺวา นวุติวสฺสสหสฺสายุเกสุ ชาเตสุ ตสฺมึเยว กปฺเป ผุสฺโส นาม สตฺถา โลเก อุปฺปชฺชิ. โสปิ ภควา ปารมิโย ปูเรตฺวา ตุสิตปุเร นิพฺพตฺติตฺวา ตโต จวิตฺวา กาสิกนคเร ชยเสนรญฺโญ อคฺคมเหสิยา สิริมาย นาม เทวิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา ทสนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน สิริมุยฺยาเน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิ. โส นววสฺสสหสฺสานิ อคารํ อชฺฌาวสิ. ตสฺส กิร ครุฬปกฺข-หํส-สุวณฺณภาราติ ตโย ปาสาทา อเหสุํ. กิสาโคตมิปฺปมุขานิ ตึส อิตฺถิสหสฺสานิ ปจฺจุปฏฺฐิตานิ อเหสุํ.

โส จตฺตาริ นิมิตฺตานิ ทิสฺวา กิสาโคตมิยา อนุปเม นาม ปุตฺเต อุปฺปนฺเน อลงฺกตคชวรกฺขนฺธคโต มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิ. ตํ ปพฺพชิตํ ชนโกฏิ อนุปพฺพชิ. โส เตหิ ปริวุโต ฉ มาเส ปธานจริยํ จริตฺวา ตโต คณํ ปหาย สตฺตาหํ เอกจริยํ อนุพฺรูหยมาโน วสิตฺวา วิสาขปุณฺณมาย อญฺญตเร นคเร อญฺญตรสฺส เสฏฺฐิโน ธีตาย สิริวฑฺฒาย นาม ทินฺนํ มธุปายาสํ ปริภุญฺชิตฺวา สึสปาวเน ทิวาวิหารํ วีตินาเมตฺวา สายนฺหสมเย สิริวฑฺเฒน นาม อุปาสเกน ทินฺนา อฏฺฐ ติณมุฏฺฐิโย คเหตฺวา อามลกโพธึ อุปสงฺกมิตฺวา สมารํ มารพลํ วิธมิตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปตฺวา – ‘‘อเนกชาติสํสารํ…เป… ตณฺหานํ ขยมชฺฌคา’’ติ อุทานํ อุทาเนตฺวา สตฺตสตฺตาหํ โพธิสมีเปเยว วีตินาเมตฺวา อตฺตนา สทฺธึ ปพฺพชิตานํ ภิกฺขูนํ โกฏีนํ ธมฺมปฏิเวธสมตฺถตํ ทิสฺวา อากาเสน คนฺตฺวา สงฺกสฺสนคเร อิสิปตเน มิคทาเย โอตริตฺวา เตสํ มชฺเฌ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ. ตทา โกฏิสตสหสฺสานํ ปฐโม อภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๑.

‘‘ตตฺเถว มณฺฑกปฺปมฺหิ, อหุ สตฺถา อนุตฺตโร;

อนูปโม อสมสโม, ผุสฺโส โลกคฺคนายโก.

๒.

‘‘โสปิ สพฺพํ ตมํ หนฺตฺวา, วิชเฏตฺวา มหาชฏํ;

สเทวกํ ตปฺปยนฺโต, อภิวสฺสิ อมตมฺพุนา.

๓.

‘‘ธมฺมจกฺกํ [Pg.274] ปวตฺเตนฺเต, ผุสฺเส นกฺขตฺตมงฺคเล;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐมาภิสมโย อหู’’ติ.

ตตฺถ ตตฺเถว มณฺฑกปฺปมฺหีติ ยสฺมึ กปฺเป ทฺเว พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺติ, โส ‘‘มณฺฑกปฺโป’’ติ เหฏฺฐา วุตฺโต. วิชเฏตฺวาติ ปฏิวิสฺสชฺเชตฺวา. มหาชฏนฺติ เอตฺถ ชฏาติ ตณฺหาเยตํ อธิวจนํ. สา หิ รูปาทีสุ อารมฺมเณสุ เหฏฺฐุปริยวเสน ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชนโต สํสิพฺพนโต สุตฺตคุมฺพชาลปูวสงฺขาตา ชฏา วิยาติ ชฏาติ วุตฺตํ, ตํ มหาชฏํ. สเทวกนฺติ สเทวกํ โลกํ. อภิวสฺสีติ ปาวสฺสิ. อมตมฺพุนาติ อมตสงฺขาเตน ธมฺมกถาสลิเลน ตปฺปยนฺโต ปาวสฺสีติ อตฺโถ.

ยทา ปน พาราณสีนคเร สิริวฑฺโฒ นาม ราชา มหนฺตํ โภคกฺขนฺธํ ปหาย ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชิ. เตน สห ปพฺพชิตานํ ตาปสานํ นวุติสตสหสฺสานิ อเหสุํ. เตสํ ภควา ธมฺมํ เทเสสิ. ตทา นวุติยา สตสหสฺสานํ ทุติยาภิสมโย อโหสิ. ยทา ปน อตฺตโน ปุตฺตสฺส อนุปมกุมารสฺส ธมฺมํ เทเสสิ, ตทา อสีติยา สตสหสฺสานํ ตติโย อภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๔.

‘‘นวุติสตสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหุ;

อสีติสตสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหู’’ติ.

ตโต อปเรน สมเยน กณฺณกุชฺชนคเร สุรกฺขิโต ราชปุตฺโต จ ปุโรหิตปุตฺโต ธมฺมเสนกุมาโร จ ผุสฺเส สมฺมาสมฺพุทฺเธ อตฺตโน นครํ สมฺปตฺเต สฏฺฐิยา ปุริสสตสหสฺเสหิ สทฺธึ ปจฺจุคฺคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา นิมนฺเตตฺวา สตฺตาหํ มหาทานํ ทตฺวา ทสพลสฺส ธมฺมกถํ สุตฺวา ภควติ ปสีทิตฺวา เต สปริวารา ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. เตสํ สฏฺฐิยา ภิกฺขุสตสหสฺสานํ มชฺเฌ ภควา ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ, โส ปฐโม สนฺนิปาโต อโหสิ. ปุน กาสินคเร ชยเสนรญฺโญ สฏฺฐิมตฺตานํ ญาตีนํ สมาคเม พุทฺธวํสํ เทเสสิ, ตํ สุตฺวา ปญฺญาสสตสหสฺสานิ เอหิภิกฺขุปพฺพชฺชาย ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. เตสํ มชฺฌคโต ภควา ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ, โส ทุติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. ปุน มหามงฺคลสมาคเม มงฺคลกถํ สุตฺวา จตฺตาลีสปุริสสตสหสฺสานิ ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. เตสํ มชฺฌคโต สุคโต [Pg.275] ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ, โส ตติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๕.

‘‘สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, ผุสฺสสฺสปิ มเหสิโน;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

๖.

‘‘สฏฺฐิสตสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม;

ปญฺญาสสตสหสฺสานํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

๗.

‘‘จตฺตาลีสสตสหสฺสานํ, ตติโย อาสิ สมาคโม;

อนุปาทา วิมุตฺตานํ, โวจฺฉินฺนปฏิสนฺธิน’’นฺติ.

ตทา อมฺหากํ โพธิสตฺโต อรินฺทมนคเร วิชิตาวี นาม ขตฺติโย หุตฺวา ตสฺส ธมฺมํ สุตฺวา ภควติ ปสีทิตฺวา ตสฺส มหาทานํ ทตฺวา มหารชฺชํ ปหาย ภควโต สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ตีณิ ปิฏกานิ อุคฺคเหตฺวา เตปิฏกธโร มหาชนสฺส ธมฺมกถํ กเถสิ, สีลปารมิญฺจ ปูเรสิ. โสปิ นํ ‘‘พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ พฺยากาสิ. เตน วุตฺตํ –

๘.

‘‘อหํ เตน สมเยน, วิชิตาวี นาม ขตฺติโย;

ฉฑฺฑยิตฺวา มหารชฺชํ, ปพฺพชึ ตสฺส สนฺติเก.

๙.

‘‘โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, ผุสฺโส โลกคฺคนายโก;

ทฺเวนวุเต อิโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

๑๐.

‘‘ปธานํ ปทหิตฺวาน…เป… ทสปารมิปูริยา.

๑๒.

‘‘สุตฺตนฺตํ วินยญฺจาปิ, นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ;

สพฺพํ ปริยาปุณิตฺวา, โสภยึ ชินสาสนํ.

๑๓.

‘‘ตตฺถปฺปมตฺโต วิหรนฺโต, พฺรหฺมํ ภาเวตฺว ภาวนํ;

อภิญฺญาปารมึ คนฺตฺวา, พฺรหฺมโลกมคญฺฉห’’นฺติ.

ตสฺส ปน ภควโต กาสิกํ นาม นครํ อโหสิ. ชยเสโน นาม ราชา ปิตา, สิริมา นาม มาตา, สุรกฺขิโต จ ธมฺมเสโน จ ทฺเว อคฺคสาวกา, สภิโย นามุปฏฺฐาโก, จาลา จ อุปจาลา จ ทฺเว อคฺคสาวิกา, อามลกรุกฺโข โพธิ, สรีรํ อฏฺฐปณฺณาสหตฺถุพฺเพธํ อโหสิ[Pg.276], อายุ นวุติวสฺสสหสฺสานิ, กิสาโคตมี นาม อคฺคมเหสี, อนุปโม นามสฺส ปุตฺโต, หตฺถิยาเนน นิกฺขมิ. เตน วุตฺตํ –

๑๔.

‘‘กาสิกํ นาม นครํ, ชยเสโน นาม ขตฺติโย;

สิริมา นาม ชนิกา, ผุสฺสสฺสาปิ มเหสิโน…เป. …;

โพธิ ตสฺส ภควโต, อามณฺโฑติ ปวุจฺจติ…เป….

๒๒.

‘‘อฏฺฐปณฺณาสรตนํ, โสปิ อจฺจุคฺคโต มุนิ;

โสภเต สตรํสีว, อุฬุราชาว ปูริโต.

๒๓.

‘‘นวุติวสฺสสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

๒๔.

‘‘โอวทิตฺวา พหู สตฺเต, สนฺตาเรตฺวา พหู ชเน;

โสปิ สตฺถา อตุลยโส, นิพฺพุโต โส สสาวโก’’ติ.

ตตฺถ อามณฺโฑติ อามลกรุกฺโข. โอวทิตฺวาติ โอวาทํ ทตฺวา, อนุสาสิตฺวาติ อตฺโถ. โสปิ สตฺถา อตุลยโสติ โสปิ สตฺถา อมิตยโสติ อตฺโถ. ‘‘โส ชหิตฺวา อมิตยโส’’ติปิ ปาโฐ, ตสฺส โส สพฺพเมว วุตฺตปฺปการํ วิเสสํ หิตฺวาติ อตฺโถ.

ผุสฺโส กิร สมฺมาสมฺพุทฺโธ กุสินารายํ เสนาราเม ปรินิพฺพายิ. ธาตุโย กิรสฺส วิตฺถาริกา อเหสุํ. เสสคาถาสุ สพฺพตฺถ ปากฏเมวาติ.

ผุสฺสพุทฺธวํสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิฏฺฐิโต อฏฺฐารสโม พุทฺธวํโส.

๒๑. วิปสฺสีพุทฺธวํสวณฺณนา

ผุสฺสสฺส [Pg.277] พุทฺธสฺส อปรภาเค สานฺตรกปฺเป ตสฺมิญฺจ กปฺเป วีติวตฺเต อิโต เอกนวุติกปฺเป วิชิตสพฺพกปฺโป ปรหิตนิรตสงฺกปฺโป สพฺพตฺถ วิปสฺสี วิปสฺสี นาม สตฺถา โลเก อุทปาทิ. โส ปารมิโย ปูเรตฺวา อเนกรตนมณิวิสรสมุชฺโชติตภวเน ตุสิตภวเน นิพฺพตฺติตฺวา ตโต จวิตฺวา พนฺธุมตีนคเร อเนกพนฺธุมโต พนฺธุมโต รญฺโญ พนฺธุมติยา นาม อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ อคฺคเหสิ. โส ทสนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน เขเม มิคทาเย มาตุทรโต อสิตนีรทราชิโต ปุณฺณจนฺโท วิย นิกฺขมิ. นามคฺคหณทิวเส ปนสฺส ลกฺขณปาฐกา ญาตกา จ ทิวา จ รตฺติญฺจ อนฺตรนฺตรา นิมฺมิสสญฺชนิตนฺธการวิรเหน วิสุทฺธํ ปสฺสนฺติ, วิวเฏหิ วา อกฺขีหิ ปสฺสตีติ ‘‘วิปสฺสี’’ติ นามมกํสุ. ‘‘วิเจยฺย วิเจยฺย ปสฺสตีติ วิปสฺสี’’ติ วทนฺติ. โส อฏฺฐวสฺสสหสฺสานิ อคารํ อชฺฌาวสิ. นนฺท-สุนนฺท-สิริมานามกา ตโย จสฺส ปาสาทา อเหสุํ.

สุทสฺสนาเทวิปฺปมุขานํ อิตฺถีนํ สตสหสฺสํ วีสติ จ สหสฺสานิ อเหสุํ. ‘‘สุตนู’’ติปิ สุทสฺสนา วุจฺจติ. โส อฏฺฐวสฺสสหสฺสานํ อจฺจเยน จตฺตาริ นิมิตฺตานิ ทิสฺวา สุตนุเทวิยา สมวฏฺฏกฺขนฺเธ นาม ตนเย ชาเต อาชญฺญรเถน มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิ. ตํ ปุริสานํ จตุราสีติสตสหสฺสานิ อนุปพฺพชึสุ. โส เตหิ ปริวุโต มหาปุริโส อฏฺฐมาสํ ปธานจริยํ จริตฺวา วิสาขปุณฺณมาย สุทสฺสนเสฏฺฐิธีตาย ทินฺนํ มธุปายาสํ ปริภุญฺชิตฺวา กุสุมสมลงฺกเต สาลวเน ทิวาวิหารํ กตฺวา สุชาเตน นาม ยวปาลเกน ทินฺนา อฏฺฐ ติณมุฏฺฐิโย คเหตฺวา ปาฏลิโพธึ สมลงฺกตํ ทิสฺวา ทกฺขิณทิสาภาเคน ตํ อุปาคมิ.

ตสฺสา ปน ปาฏลิยา สมวฏฺฏกฺขนฺโธ ตํ ทิวสํ ปณฺณาสรตโน หุตฺวา อพฺภุคฺคโต สาขา ปณฺณาสรตนา อุพฺเพเธน รตนสตํ อโหสิ. ตํทิวสเมว สา ปาฏลี กณฺณิกาพทฺเธหิ วิย ปุปฺเผหิ ปรมสุรภิคนฺเธหิ มูลโต ปฏฺฐาย สพฺพสญฺฉนฺนา อโหสิ. ทิพฺพคนฺโธ วายติ, น เกวลํ ตทา อยเมว ปุปฺผิโต, ทสสหสฺสิ จกฺกวาเฬสุ สพฺเพ [Pg.278] ปาฏลิโย ปุปฺผิตาว. น เกวลํ ปาฏลิโยว, ทสสหสฺสิจกฺกวาเฬสุ สพฺพรุกฺขคุมฺพลตาโยปิ ปุปฺผึสุ. มหาสมุทฺโทปิ ปญฺจวณฺเณหิ ปทุเมหิ กุวลยุปฺปลกุมุเทหิ สญฺฉนฺโน สีตลมธุรสลิโล อโหสิ. สพฺพมฺปิ จ ทสสหสฺสิ จกฺกวาฬพฺภนฺตรํ ธชมาลากุลํ อโหสิ. ตตฺถ ตตฺถ ปฏิมาลาคุลวิปฺปกิณฺณํ นานาสุรภิกุสุมสชฺชิตธรณีตลํ ธูปจุณฺณนฺธการํ อโหสิ. ตํ อุปคนฺตฺวา เตปณฺณาสหตฺถวิตฺถตํ ติณสนฺถรํ สนฺถริตฺวา จตุรงฺคสมนฺนาคตํ วีริยํ อธิฏฺฐาย – ‘‘ยาว พุทฺโธ น โหมิ, ตาว อิโต น อุฏฺฐหามี’’ติ ปฏิญฺญํ กตฺวา นิสีทิ. เอวํ นิสีทิตฺวา สมารํ มารพลํ วิธมิตฺวา มคฺคานุกฺกเมน จตฺตาริ มคฺคญาณานิ มคฺคานนฺตรํ จตฺตาริ ผลญาณานิ จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา จตุโยนิปริจฺเฉทกญาณํ ปญฺจคติปริจฺเฉทกญาณํ จตุเวสารชฺชญาณานิ ฉ อสาธารณญาณานิ จ สกเล จ พุทฺธคุเณ หตฺถคเต กตฺวา ปริปุณฺณสงฺกปฺโป โพธิปลฺลงฺเก นิสินฺโนว –

‘‘อเนกชาติสํสารํ…เป… ตณฺหานํ ขยมชฺฌคา. (ธ. ป. ๑๕๓-๑๕๔);

‘‘อโยฆนหตสฺเสว, ชลโต ชาตเวทโส;

อนุปุพฺพูปสนฺตสฺส, ยถา น ญายเต คติ.

‘‘เอวํ สมฺมา วิมุตฺตานํ, กามพนฺโธฆตารินํ;

ปญฺญาเปตุํ คตี นตฺถิ, ปตฺตานํ อจลํ สุข’’นฺติ. (อุทา. ๘๐) –

เอวํ อุทานํ อุทาเนตฺวา โพธิสมีเปเยว สตฺตสตฺตาหํ วีตินาเมตฺวา พฺรหฺมายาจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อตฺตโน เวมาติกสฺส ภาติกสฺส ขณฺฑกุมารสฺส จ ปุโรหิตปุตฺตสฺส ติสฺสกุมารสฺส จ อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ โอโลเกตฺวา อากาเสน คนฺตฺวา เขเม มิคทาเย โอตริตฺวา อุโภปิ เต อุยฺยานปาเลน ปกฺโกสาเปตฺวา เตสํ ปริวารานํ มชฺเฌ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ. ตทา อปริมิตานํ เทวตานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๑.

‘‘ผุสฺสสฺส จ อปเรน, สมฺพุทฺโธ ทฺวิปทุตฺตโม;

วิปสฺสี นาม นาเมน, โลเก อุปฺปชฺชิ จกฺขุมา.

๒.

‘‘อวิชฺชํ [Pg.279] สพฺพํ ปทาเลตฺวา, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ;

ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตุํ, ปกฺกามิ พนฺธุมตีปุรํ.

๓.

‘‘ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตฺวา, อุโภ โพเธสิ นายโก;

คณนาย น วตฺตพฺโพ, ปฐมาภิสมโย อหู’’ติ.

ตตฺถ ปทาเลตฺวาติ ภินฺทิตฺวา, อวิชฺชนฺธการํ ภินฺทิตฺวาติ อตฺโถ. ‘‘วตฺเตตฺวา จกฺกมาราเม’’ติปิ ปาโฐ, ตสฺส อาราเมติ เขเม มิคทาเยติ อตฺโถ. อุโภ โพเธสีติ อตฺตโน กนิฏฺฐภาติกํ ขณฺฑํ ราชปุตฺตํ ติสฺสญฺจ ปุโรหิตปุตฺตนฺติ อุโภ โพเธสิ. คณนาย น วตฺตพฺโพติ เทวตานํ อภิสมยวเสน คณนปริจฺเฉโท นตฺถีติ อตฺโถ.

อถาปเรน สมเยน ขณฺฑํ ราชปุตฺตํ ติสฺสญฺจ ปุโรหิตปุตฺตํ อนุปพฺพชิตานิ จตุราสีติภิกฺขุสหสฺสานิ ธมฺมามตํ ปาเยสิ. โส ทุติโย อภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๔.

‘‘ปุนาปรํ อมิตยโส, ตตฺถ สจฺจํ ปกาสยิ;

จตุราสีติสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหู’’ติ.

ตตฺถ ตตฺถาติ เขเม มิคทาเยติ อตฺโถ. ‘‘จตุราสีติสหสฺสานิ, สมฺพุทฺธมนุปพฺพชุ’’นฺติ เอตฺถ เอเต ปน จตุราสีติสหสฺสสงฺขาตา ปุริสา วิปสฺสิสฺส กุมารสฺส อุปฏฺฐากปุริสาเยว. เต ปาโตว วิปสฺสิกุมารสฺส อุปฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา กุมารมทิสฺวา ปาตราสตฺถาย คนฺตฺวา ภุตฺตปาตราสา ‘‘กุหึ กุมาโร’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตโต ‘‘อุยฺยานภูมึ คโต’’ติ สุตฺวา ‘‘ตตฺเถว นํ ทกฺขิสฺสามา’’ติ นิกฺขนฺตา นิวตฺตมานํ ตสฺส สารถึ ทิสฺวา ‘‘กุมาโร ปพฺพชิโต’’ติ สุตฺวา สุตฏฺฐาเนเยว สพฺพาภรณานิ มุญฺจิตฺวา อนฺตราปณโต กาสายานิ วตฺถานิ อาหราเปตฺวา เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา ปพฺพชึสุ. ปพฺพชิตฺวา จ เต คนฺตฺวา มหาปุริสํ ปริวารยึสุ.

ตโต วิปสฺสี โพธิสตฺโต ‘‘ปธานจริยํ จรนฺโต อากิณฺโณ วิหรามิ, น โข ปนเมตํ ปาติรูปํ ยเถว มํ อิเม คิหิภูตา ปุพฺเพ ปริวาเรตฺวา จรนฺติ, อิทานิปิ ตเถว กึ อิมินา คเณนา’’ติ คณสงฺคณิกาย อุกฺกณฺฐิตฺวา ‘‘อชฺเชว คจฺฉามี’’ติ จินฺเตตฺวา ปุน – ‘‘อชฺช อเวลา, สเจ ปนาหํ [Pg.280] อชฺช คมิสฺสามิ, สพฺเพปิเม ชานิสฺสนฺติ, สฺเวว คมิสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ. ตํทิวสญฺจ อุรุเวลคามสทิเส เอกสฺมึ คาเม คามวาสิโน มนุสฺสา สฺวาตนาย สทฺธึ ปริสาย มหาปุริสํ นิมนฺตยึสุ. เต เตสํ จตุราสีติสหสฺสานํ มหาปุริสสฺส จ ปายาสเมว ปฏิยาทยึสุ. อถ วิปสฺสี มหาปุริโส ปุนทิวเส วิสาขปุณฺณมาย ตสฺมึ คาเม เตหิ ปพฺพชิตชเนหิ สทฺธึ ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา วสนฏฺฐานเมว อคมาสิ. ตตฺร เต ปพฺพชิตา มหาปุริสสฺส วตฺตํ ทสฺเสตฺวา อตฺตโน อตฺตโน รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานานิ ปวิสึสุ.

โพธิสตฺโตปิ ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา นิสินฺโน จินฺเตสิ – ‘‘อยํ กาโล นิกฺขมิตุ’’นฺติ นิกฺขมิตฺวา ปณฺณสาลทฺวารํ ปิทหิตฺวา โพธิมณฺฑาภิมุโข ปายาสิ. เต กิร ปพฺพชิตา สายํ โพธิสตฺตสฺส อุปฏฺฐานํ คนฺตฺวา ปณฺณสาลํ ปริวาเรตฺวา นิสินฺนา – ‘‘อติวิกาโล ชาโต อุปธาเรถา’’ติ วตฺวา ปณฺณสาลทฺวารํ วิวริตฺวา ตํ อปสฺสนฺตาปิ ‘‘กุหึ นุ คโต มหาปุริโส’’ติ นานุพนฺธึสุ. ‘‘คณวาเส นิพฺพินฺโน เอโก วิหริตุกาโม มญฺเญ มหาปุริโส พุทฺธภูตํเยว ตํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ อนฺโตชมฺพุทีปาภิมุขา จาริกํ ปกฺกมึสุ. อถ เต – ‘‘วิปสฺสินา กิร พุทฺธตฺตํ ปตฺวา ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติต’’นฺติ สุตฺวา อนุกฺกเมน สพฺเพ เต ปพฺพชิตา พนฺธุมติยา ราชธานิยา เขเม มิคทาเย สนฺนิปตึสุ. ตโต เตสํ ภควา ธมฺมํ เทเสสิ, ตทา จตุราสีติยา ภิกฺขุสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. โส ตติโย อภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๕.

‘‘จตุราสีติสหสฺสานิ, สมฺพุทฺธํ อนุปพฺพชุํ;

เตสมารามปตฺตานํ, ธมฺมํ เทเสสิ จกฺขุมา.

๖.

‘‘สพฺพากาเรน ภาสโต, สุตฺวา อุปนิสาทิโน;

เตปิ ธมฺมวรํ คนฺตฺวา, ตติยาภิสมโย อหู’’ติ.

ตตฺถ จตุราสีติสหสฺสานิ, สมฺพุทฺธํ อนุปพฺพชุนฺติ เอตฺถ อนุนา โยคโต สมฺพุทฺธนฺติ อุปโยควจนํ กตนฺติ เวทิตพฺพํ, สมฺพุทฺธสฺส ปจฺฉา ปพฺพชึสูติ อตฺโถ. ลกฺขณํ สทฺทสตฺถโต คเหตพฺพํ. ‘‘ตตฺถ อารามปตฺตาน’’นฺติปิ ปาโฐ. ภาสโตติ วทโต. อุปนิสาทิโนติ คนฺตฺวา อุปนิสฺสาย ธมฺมทานํ ททโตติ อตฺโถ. เตปีติ เต จตุราสีติสหสฺสสงฺขาตา [Pg.281] ปพฺพชิตา วิปสฺสิสฺส อุปฏฺฐากภูตา. คนฺตฺวาติ ตสฺส ธมฺมํ ญตฺวา. เอวํ เตสํ ตติโย อภิสมโย อโหสิ. เขเม มิคทาเย วิปสฺสีสมฺมาสมฺพุทฺธํ ทฺเว จ อคฺคสาวเก อนุปพฺพชิตานํ ภิกฺขูนํ อฏฺฐสฏฺฐิสตสหสฺสานํ มชฺเฌ นิสินฺโน วิปสฺสี ภควา –

‘‘ขนฺตีปรมํ ตโป ติติกฺขา, นิพฺพานํ ปรมํ วทนฺติ พุทฺธา;

น หิ ปพฺพชิโต ปรูปฆาตี, น สมโณ โหติ ปรํ วิเหฐยนฺโต.

‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณํ, กุสลสฺส อุปสมฺปทา;

สจิตฺตปริโยทปนํ, เอตํ พุทฺธาน สาสนํ.

‘‘อนูปวาโท อนูปฆาโต, ปาติโมกฺเข จ สํวโร;

มตฺตญฺญุตา จ ภตฺตสฺมึ, ปนฺตญฺจ สยนาสนํ;

อธิจิตฺเต จ อาโยโค, เอตํ พุทฺธาน สาสน’’นฺติ. (ที. นิ. ๒.๙๐;

ธ. ป. ๑๘๓, ๑๘๔, ๑๘๕) –

อิมํ ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ. อิมา ปน สพฺพพุทฺธานํ ปาติโมกฺขุทฺเทสคาถาโย โหนฺตีติ เวทิตพฺพํ. โส ปฐโม สนฺนิปาโต อโหสิ. ปุน ยมกปาฏิหาริยํ ทิสฺวา ปพฺพชิตานํ ภิกฺขูนํ สตสหสฺสานํ ทุติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. ยทา ปน วิปสฺสิสฺส เวมาติกา ตโย ภาตโร ปจฺจนฺตํ วูปสเมตฺวา ภควโต อุปฏฺฐานกิริยาย ลทฺธวรา หุตฺวา อตฺตโน นครํ เนตฺวา อุปฏฺฐหนฺตา ตสฺส ธมฺมํ สุตฺวา ปพฺพชึสุ. เตสํ อสีติสตสหสฺสานํ มชฺเฌ นิสีทิตฺวา ภควา เขเม มิคทาเย ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ, โส ตติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๗.

‘‘สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, วิปสฺสิสฺส มเหสิโน;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

๘.

‘‘อฏฺฐสฏฺฐิสตสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม;

ภิกฺขุสตสหสฺสานํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

๙.

‘‘อสีติภิกฺขุสหสฺสานํ, ตติโย อาสิ สมาคโม;

ตตฺถ ภิกฺขุคณมชฺเฌ, สมฺพุทฺโธ อติโรจตี’’ติ.

ตตฺถ [Pg.282] อฏฺฐสฏฺฐิสตสหสฺสานนฺติ อฏฺฐสฏฺฐิสหสฺสาธิกานํ สตสหสฺสภิกฺขูนนฺติ อตฺโถ. ตตฺถาติ ตตฺถ เขเม มิคทาเย. ภิกฺขุคณมชฺเฌติ ภิกฺขุคณสฺส มชฺเฌ. ‘‘ตสฺส ภิกฺขุคณมชฺเฌ’’ติปิ ปาโฐ, ตสฺส ภิกฺขุคณสฺส มชฺเฌติ อตฺโถ.

ตทา อมฺหากํ โพธิสตฺโต มหิทฺธิโก มหานุภาโว อตุโล นาม นาคราชา หุตฺวา อเนกนาคโกฏิสตสหสฺสปริวาโร หุตฺวา สปริวารสฺส ทสพลสฺส อสมพลสีลสฺส กรุณาสีตลหทยสฺส สกฺการกรณตฺถํ สตฺตรตนมยํ จนฺทมณฺฑลสงฺกาสํ ทฏฺฐพฺพสารมณฺฑํ มณฺฑปํ กาเรตฺวา ตตฺถ นิสีทาเปตฺวา สตฺตาหํ ทิพฺพวิภวานุรูปํ มหาทานํ ทตฺวา สตฺตรตนขจิตํ มหารหํ สุวณฺณมยํ นานามณิชุติวิสรสมุชฺชลํ ปีฐํ ภควโต อทาสิ. ตทา นํ ปีฐานุโมทนาวสาเน ‘‘อิโต อยํ เอกนวุติกปฺเป พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ พฺยากาสิ. เตน วุตฺตํ –

๑๐.

‘‘อหํ เตน สมเยน, นาคราชา มหิทฺธิโก;

อตุโล นาม นาเมน, ปุญฺญวนฺโต ชุตินฺธโร.

๑๑.

‘‘เนกานํ นาคโกฏีนํ, ปริวาเรตฺวานหํ ตทา;

วชฺชนฺโต ทิพฺพตุริเยหิ, โลกเชฏฺฐํ อุปาคมึ.

๑๒.

‘‘อุปสงฺกมิตฺวา สมฺพุทฺธํ, วิปสฺสึ โลกนายกํ;

มณิมุตฺตรตนขจิตํ, สพฺพาภรณภูสิตํ;

นิมนฺเตตฺวา ธมฺมราชสฺส, สุวณฺณปีฐมทาสหํ.

๑๓.

‘‘โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, สงฺฆมชฺเฌ นิสีทิย;

เอกนวุติโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

๑๔.

‘‘อหุ กปิลวฺหยา รมฺมา, นิกฺขมิตฺวา ตถาคโต;

ปธานํ ปทหิตฺวาน, กตฺวา ทุกฺกรการิกํ.

๑๕.

‘‘อชปาลรุกฺขมูลสฺมึ, นิสีทิตฺวา ตถาคโต;

ตตฺถ ปายาสํ ปคฺคยฺห, เนรญฺชรมุเปหิติ.

๑๖.

‘‘เนรญฺชราย ตีรมฺหิ, ปายาสํ อท โส ชิโน;

ปฏิยตฺตวรมคฺเคน, โพธิมูลมุเปหิติ.

๑๗.

‘‘ตโต [Pg.283] ปทกฺขิณํ กตฺวา, โพธิมณฺฑํ อนุตฺตโร;

อสฺสตฺถมูเล สมฺโพธึ, พุชฺฌิสฺสติ มหายโส.

๑๘.

‘‘อิมสฺส ชนิกา มาตา, มายา นาม ภวิสฺสติ;

ปิตา สุทฺโธทโน นาม, อยํ เหสฺสติ โคตโม.

๑๙.

‘‘อนาสวา วีตราคา, สนฺตจิตฺตา สมาหิตา;

โกลิโต อุปติสฺโส จ, อคฺคา เหสฺสนฺติ สาวกา;

อานนฺโท นามุปฏฺฐาโก, อุปฏฺฐิสฺสติมํ ชินํ.

๒๐.

‘‘เขมา อุปฺปลวณฺณา จ, อคฺคา เหสฺสนฺติ สาวิกา;

อนาสวา วีตราคา, สนฺตจิตฺตา สมาหิตา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, อสฺสตฺโถติ ปวุจฺจติ…เป….

๒๓.

‘‘ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา’’ติ.

ตตฺถ ปุญฺญวนฺโตติ ปุญฺญวา, สมุปจิตปุญฺญสญฺจโยติ อตฺโถ. ชุตินฺธโรติ ปภายุตฺโต. เนกานํ นาคโกฏีนนฺติ อเนกาหิ นาคโกฏีหิ, กรณตฺเถ สามิวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. ปริวาเรตฺวานาติ ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา. อหนฺติ อตฺตานํ นิทฺทิสติ. วชฺชนฺโตติ วาเทนฺโต ตาเฬนฺโต. มณิมุตฺตรตนขจิตนฺติ มณิมุตฺตาทีหิ วิวิเธหิ รตเนหิ ขจิตนฺติ อตฺโถ. สพฺพาภรณภูสิตนฺติ สพฺพาภรเณหิ วาฬรูปาทีหิ รตนมเยหิ มณฺฑิตนฺติ อตฺโถ. สุวณฺณปีฐนฺติ สุวณฺณมยํ ปีฐํ. อทาสหนฺติ อทาสึ อหํ.

ตสฺส ปน วิปสฺสิสฺส ภควโต พนฺธุมตี นาม นครํ อโหสิ. พนฺธุมา นาม ราชา ปิตา, พนฺธุมตี นาม มาตา, ขณฺโฑ จ ติสฺโส จ ทฺเว อคฺคสาวกา, อโสโก นามุปฏฺฐาโก, จนฺทา จ จนฺทมิตฺตา จ ทฺเว อคฺคสาวิกา, ปาฏลิรุกฺโข โพธิ, สรีรํ อสีติหตฺถุพฺเพธํ อโหสิ, สรีรปฺปภา สพฺพกาลํ สตฺต โยชนานิ ผริตฺวา อฏฺฐาสิ อสีติวสฺสสหสฺสานิ อายุ, สุตนุ นามสฺส อคฺคมเหสี, สมวฏฺฏกฺขนฺโธ นามสฺส ปุตฺโต, อาชญฺญรเถน นิกฺขมิ. เตน วุตฺตํ –

๒๔.

‘‘นครํ [Pg.284] พนฺธุมตี นาม, พนฺธุมา นาม ขตฺติโย;

มาตา พนฺธุมตี นาม, วิปสฺสิสฺส มเหสิโน.

๒๙.

‘‘ขณฺโฑ จ ติสฺสนาโม จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

อโสโก นามุปฏฺฐาโก, วิปสฺสิสฺส มเหสิโน.

๓๐.

‘‘จนฺทา จ จนฺทมิตฺตา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, ปาฏลีติ ปวุจฺจติ.

๓๒.

‘‘อสีติหตฺถมุพฺเพโธ, วิปสฺสี โลกนายโก;

ปภา นิทฺธาวตี ตสฺส, สมนฺตา สตฺตโยชเน.

๓๓.

‘‘อสีติวสฺสสหสฺสานิ, อายุ พุทฺธสฺส ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

๓๔.

‘‘พหุเทวมนุสฺสานํ, พนฺธนา ปริโมจยิ;

มคฺคามคฺคญฺจ อาจิกฺขิ, อวเสสปุถุชฺชเน.

๓๕.

‘‘อาโลกํ ทสฺสยิตฺวาน, เทเสตฺวา อมตํ ปทํ;

ชลิตฺวา อคฺคิกฺขนฺโธว, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

๓๖.

‘‘อิทฺธิวรํ ปุญฺญวรํ, ลกฺขณญฺจ กุสุมิตํ;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา’’ติ.

ตตฺถ พนฺธนาติ เทวมนุสฺเส กามราคสํโยชนาทิพนฺธนา โมเจสิ, วิกาเสสีติ อตฺโถ. มคฺคามคฺคญฺจ อาจิกฺขีติ ‘‘อมตาธิคมาย อยํ มคฺโค อุจฺเฉทสสฺสตทิฏฺฐิวิรหิตา มชฺฌิมา ปฏิปทา มคฺโค กายกิลมถาทิโก นายํ มคฺโค’’ติ เสสปุถุชฺชเน อาจิกฺขีติ อตฺโถ. อาโลกํ ทสฺสยิตฺวานาติ มคฺคญาณาโลกํ วิปสฺสนาญาณาโลกญฺจ ทสฺสยิตฺวา. ลกฺขณญฺจ กุสุมิตนฺติ จิตฺตลกฺขณาทีหิ ผุลฺลิตํ มณฺฑิตํ ภควโต สรีรนฺติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ คาถาสุ อุตฺตานเมวาติ.

วิปสฺสีพุทฺธวํสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิฏฺฐิโต เอกูนวีสติโม พุทฺธวํโส.

๒๒. สิขีพุทฺธวํสวณฺณนา

วิปสฺสิสฺส [Pg.285] อปรภาเค อนฺตรหิเต จ ตสฺมึ กปฺเป ตโต ปรํ เอกูนสฏฺฐิยา กปฺเปสุ พุทฺธา โลเก น อุปฺปชฺชึสุ. อปคตพุทฺธาโลโก อโหสิ. กิเลสเทวปุตฺตมารานํ เอกรชฺชํ อปคตกณฺฏกํ อโหสิ. อิโต ปน เอกตฺตึสกปฺเป สินิทฺธสุกฺขสารทารุปจิโต ปหูตสปฺปิสิตฺโต นิธูโม สิขี วิย สิขี จ เวสฺสภู จาติ ทฺเว สมฺมาสมฺพุทฺธา โลเก อุปฺปชฺชึสุ. ตตฺถ สิขี ปน ภควา ปารมิโย ปูเรตฺวา ตุสิตปุเร นิพฺพตฺติตฺวา ตโต จวิตฺวา กุสลกรณวตี อรุณวตีนคเร ปรมคุณวโต อรุณวโต นาม รญฺโญ อคฺคมเหสิยา รตฺตกนกปฏิพิมฺพรุจิรปฺปภาย ปภาวติยา นาม เทวิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา ทส มาเส วีตินาเมตฺวา นิสภุยฺยาเน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิ. เนมิตฺติกา ปนสฺส นามํ กโรนฺตา อุณฺหีสสฺส สิขา วิย อุคฺคตตฺตา ‘‘สิขี’’ติ นามมกํสุ. โส สตฺตวสฺสสหสฺสานิ อคารํ อชฺฌาวสิ. สุจนฺทกสิรีคิริยสนาริวสภ นามกา ตโย ปาสาทา อเหสุํ. สพฺพกามาเทวิปฺปมุขานิ จตุวีสติ อิตฺถิสหสฺสานิ ปจฺจุปฏฺฐิตานิ อเหสุํ.

โส จตฺตาริ นิมิตฺตานิ ทิสฺวา สพฺพกามาเทวิยา คุณคณาตุเล อตุเล นาม ปุตฺเต อุปฺปนฺเน หตฺถิยาเนน หตฺถิกฺขนฺธวรคโต มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิ. ตํ สตฺตติปุริสสตสหสฺสานิ อนุปพฺพชึสุ. โส เตหิ ปริวุโต อฏฺฐมาสํ ปธานจริยํ จริตฺวา วิสาขปุณฺณมาย คณสงฺคณิกํ ปหาย สุทสฺสนนิคเม ปิยทสฺสีเสฏฺฐิโน ธีตุยา ทินฺนํ มธุปายาสํ ปริภุญฺชิตฺวา ตรุณขทิรวเน ทิวาวิหารํ วีตินาเมตฺวา อโนมทสฺสินา นาม ตาปเสน ทินฺนา อฏฺฐ กุสติณมุฏฺฐิโย คเหตฺวา ปุณฺฑรีกโพธึ อุปสงฺกมิ. ตสฺสา กิร ปุณฺฑรีกโพธิยาปิ ปาฏลิยา ปมาณเมว ปมาณํ อโหสิ. ตํทิวสเมว โส ปณฺณาสรตนกฺขนฺโธ หุตฺวา อพฺภุคฺคโต, สาขาปิสฺส ปณฺณาสรตนมตฺตาว. โส ทิพฺเพหิ คนฺเธหิ ปุปฺเผหิ สญฺฉนฺโน อโหสิ. น เกวลํ ปุปฺเผเหว, ผเลหิปิ สญฺฉนฺโน อโหสิ. ตสฺส เอกปสฺสโต ตรุณานิ ผลานิ เอกโต มชฺฌิมานิ เอกโต นาติปกฺกานิ เอกโต ปกฺขิตฺตทิพฺโพชานิ วิย สุรสานิ วณฺณคนฺธรสสมฺปนฺนานิ ตโต ตโต โอลมฺพนฺติ. ยถา จ โส[Pg.286], เอวํ ทสสหสฺสิจกฺกวาเฬสุ ปุปฺผูปคา รุกฺขา ปุปฺเผหิ ผลูปคา รุกฺขา ผเลหิ ปฏิมณฺฑิตา อเหสุํ.

โส ตตฺถ จตุวีสติหตฺถวิตฺถตํ ติณสนฺถรํ สนฺถริตฺวา ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา จตุรงฺควีริยํ อธิฏฺฐาย นิสีทิ. เอวํ นิสีทิตฺวา ฉตฺตึส โยชนวิตฺถตํ สมารํ มารพลํ วิธมิตฺวา สมฺโพธึ ปาปุณิตฺวา – ‘‘อเนกชาติสํสารํ…เป… ตณฺหานํ ขยมชฺฌคา’’ติ อุทานํ อุทาเนตฺวา โพธิสมีเปเยว สตฺตสตฺตาหํ วีตินาเมตฺวา พฺรหฺมายาจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อตฺตนา สห ปพฺพชิตานํ สตฺตติยา ภิกฺขุสตสหสฺสานํ อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ ทิสฺวา สุรปเถน คนฺตฺวา วิวิธาวรณวติยา อรุณวติยา ราชธานิยา สมีเป มิคาชินุยฺยาเน โอตริตฺวา เตหิ มุนิคเณหิ ปริวุโต เตสํ มชฺเฌ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ. ตทา โกฏิสตสหสฺสานํ ปฐโม อภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๑.

‘‘วิปสฺสิสฺส อปเรน, สมฺพุทฺโธ ทฺวิปทุตฺตโม;

สิขิวฺหโย อาสิ ชิโน, อสโม อปฺปฏิปุคฺคโล.

๒.

‘‘มารเสนํ ปมทฺทิตฺวา, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ;

ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ, อนุกมฺปาย ปาณินํ.

๓.

‘‘ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตนฺเต, สิขิมฺหิ ชินปุงฺคเว;

โกฏิสตสหสฺสานํ, ปฐมาภิสมโย อหู’’ติ.

ปุนปิ อรุณวติยา ราชธานิยา สมีเปเยว อภิภูราชปุตฺตสฺส จ สมฺภวราชปุตฺตสฺส จาติ ทฺวินฺนํ สปริวารานํ ธมฺมํ เทเสตฺวา นวุติโกฏิสหสฺสานิ ธมฺมามตํ ปาเยสิ. โส ทุติโย อภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๔.

‘‘อปรมฺปิ ธมฺมํ เทเสนฺเต, คณเสฏฺเฐ นรุตฺตเม;

นวุตฺติโกฏิสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหู’’ติ.

ยทา ปน สูริยวตีนครทฺวาเร จมฺปกรุกฺขมูเล ติตฺถิยมทมานภญฺชนตฺถํ สพฺพชนพนฺธนโมกฺขตฺถญฺจ ยมกปาฏิหาริยํ กโรนฺโต ภควา ธมฺมํ เทเสสิ[Pg.287], ตทา อสีติโกฏิสหสฺสานํ ตติโย อภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๕.

‘‘ยมกปาฏิหาริยญฺจ, ทสฺสยนฺเต สเทวเก;

อสีติโกฏิสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหู’’ติ.

อภิภุนา จ สมฺภเวน จ ราชปุตฺเตน สทฺธึ ปพฺพชิตานํ อรหนฺตานํ สตสหสฺสานํ มชฺเฌ นิสีทิตฺวา ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ, โส ปฐโม สนฺนิปาโต อโหสิ, อรุณวตีนคเร ญาติสมาคเม ปพฺพชิตานํ อสีติยา ภิกฺขุสหสฺสานํ มชฺเฌ นิสีทิตฺวา ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ, โส ทุติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. ธนญฺชยนคเร ธนปาลกนาควินยนสมเย ปพฺพชิตานํ สตฺตติยา ภิกฺขุสหสฺสานํ มชฺเฌ ภควา ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ, โส ตติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๖.

‘‘สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, สิขิสฺสาปิ มเหสิโน;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

๗.

‘‘ภิกฺขุสตสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม;

อสีติภิกฺขุสหสฺสานํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

๘.

‘‘สตฺตติภิกฺขุสหสฺสานํ, ตติโย อาสิ สมาคโม;

อนุปลิตฺโต ปทุมํว, โตยมฺหิ สมฺปวฑฺฒิต’’นฺติ.

ตตฺถ อนุปลิตฺโต ปทุมํวาติ โตเย ชาตํ โตเยว วฑฺฒิตํ ปทุมํ วิย โตเยน อนุปลิตฺตํ, โสปิ ภิกฺขุสนฺนิปาโต โลเก ชาโตปิ โลกธมฺเมหิ อนุปลิตฺโต อโหสีติ อตฺโถ.

ตทา กิร อมฺหากํ โพธิสตฺโต กตฺถจิ อสํสฏฺโฐ ปริภุตฺตนคเร อรินฺทโม นาม ราชา หุตฺวา สิขิมฺหิ สตฺถริ ปริภุตฺตนครมนุปฺปตฺเต สปริวาโร ราชา ภควโต ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ปสาทวฑฺฒิตหทยนยนโสโต ทสพลสฺส อมลจรณกมลยุคเฬสุ สปริวาโร สิรสา อภิวนฺทิตฺวา ทสพลํ นิมนฺเตตฺวา สตฺตาหํ อิสฺสริยกุลวิภวสทฺธานุรูปํ มหาทานํ ทตฺวา ทุสฺสภณฺฑาคารทฺวารานิ วิวราเปตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส [Pg.288] มหคฺฆานิ วตฺถานิ อทาสิ. อตฺตโน จ พลรูปลกฺขณชวสมฺปนฺนเหมชาลมาลาสมลงฺกตํ นวกนกรุจิรทณฺฑโกสจามรยุควิราชิตํ วิปุลมุทุกณฺณํ จนฺทราชิวิราชิตวทนโสภํ เอราวณวารณมิว อริวารณํ วรวารณํ ทตฺวา วารณปฺปมาณเมว กตฺวา กปฺปิยภณฺฑญฺจ อทาสิ. โสปิ นํ สตฺถา – ‘‘อิโต เอกตฺตึสกปฺเป พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ พฺยากาสิ. เตน วุตฺตํ –

๙.

‘‘อหํ เตน สมเยน, อรินฺทโม นาม ขตฺติโย;

สมฺพุทฺธปฺปมุขํ สงฺฆํ, อนฺนปาเนน ตปฺปยึ.

๑๐.

‘‘พหุํ ทุสฺสวรํ ทตฺวา, ทุสฺสโกฏึ อนปฺปกํ;

อลงฺกตํ หตฺถิยานํ, สมฺพุทฺธสฺส อทาสหํ.

๑๑.

‘‘หตฺถิยานํ นิมฺมินิตฺวา, กปฺปิยํ อุปนามยึ;

ปูรยึ มานสํ มยฺหํ, นิจฺจํ ทฬฺหมุปฏฺฐิตํ.

๑๒.

‘‘โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, สิขี โลกคฺคนายโก;

เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

๑๓.

‘‘อหุ กปิลวฺหยา รมฺมา…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ.

๑๔.

‘‘ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา’’ติ.

ตตฺถ นิมฺมินิตฺวาติ ตสฺส หตฺถิโน ปมาเณน ตุลยิตฺวา. กปฺปิยนฺติ กปฺปิยภณฺฑํ, ภิกฺขูนํ ยํ ภณฺฑํ กปฺปติ คเหตุํ, ตํ กปฺปิยภณฺฑํ นาม. ปูรยึ มานสํ มยฺหนฺติ มม จิตฺตํ ทานปีติยา ปูรยึ, มยฺหํ หาสุปฺปาทนสมตฺถํ อกาสินฺติ อตฺโถ. นิจฺจํ ทฬฺหมุปฏฺฐิตนฺติ นิจฺจกาลํ ทานํ ทสฺสามี’’ติ ทานวเสน ทฬฺหํ อุปฏฺฐิตํ จิตฺตนฺติ อตฺโถ.

ตสฺส ปน ภควโต นครํ อรุณวตี นาม อโหสิ. อรุณวา นาม ราชา ปิตา, ปภาวตี นาม มาตา, อภิภู จ สมฺภโว จ ทฺเว อคฺคสาวกา, เขมงฺกโร นามุปฏฺฐาโก, สขิลา จ มทุมา จ ทฺเว อคฺคสาวิกา, ปุณฺฑรีกรุกฺโข โพธิ, สรีรญฺจสฺส สตฺตติหตฺถุพฺเพธํ อโหสิ[Pg.289]. สรีรปฺปภา นิจฺจกาลํ โยชนตฺตยํ ผริตฺวา อฏฺฐาสิ. สตฺตติวสฺสสหสฺสานิ อายุ, สพฺพกามา นามสฺส อคฺคมเหสี, อตุโล นามสฺส ปุตฺโต, หตฺถิยาเนน นิกฺขมิ. เตน วุตฺตํ –

๑๕.

‘‘นครํ อรุณวตี นาม, อรุโณ นาม ขตฺติโย;

ปภาวตี นาม ชนิกา, สิขิสฺสาปิ มเหสิโน.

๒๐.

‘‘อภิภู สมฺภโว เจว, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

เขมงฺกโร นามุปฏฺฐาโก, สิขิสฺสาปิ มเหสิโน.

๒๑.

‘‘สขิลา จ ปทุมา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, ปุณฺฑรีโกติ วุจฺจติ.

๒๒.

‘‘สิริวฑฺโฒ จ นนฺโท จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

จิตฺตา เจว สุคุตฺตา จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

๒๓.

‘‘อุจฺจตฺตเนน โส พุทฺโธ, สตฺตติหตฺถมุคฺคโต;

กญฺจนคฺฆิยสงฺกาโส, ทฺวตฺตึสวรลกฺขโณ.

๒๔.

‘‘ตสฺสาปิ พฺยามปฺปภา กายา, ทิวารตฺตึ นิรนฺตรํ;

ทิโสทิสํ นิจฺฉรนฺติ, ตีณิ โยชนโส ปภา.

๒๕.

‘‘สตฺตติวสฺสสหสฺสานิ, อายุ ตสฺส มเหสิโน;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

๒๖.

‘‘ธมฺมเมฆํ ปวสฺเสตฺวา, เตมยิตฺวา สเทวเก;

เขมนฺตํ ปาปยิตฺวาน, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

๒๗.

‘‘อนุพฺยญฺชนสมฺปนฺนํ, ทฺวตฺตึสวรลกฺขณํ;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา’’ติ.

ตตฺถ ปุณฺฑรีโกติ เสตมฺพรุกฺโข. ตีณิ โยชนโส ปภาติ ตีณิ โยชนานิ ปภา นิจฺฉรนฺตีติ อตฺโถ. ธมฺมเมฆนฺติ ธมฺมวสฺสํ, ธมฺมวสฺสนโก พุทฺธเมโฆ. เตมยิตฺวาติ ธมฺมกถาสลิเลน เตเมตฺวา, สิญฺจิตฺวาติ อตฺโถ. สเทวเกติ สเทวเก สตฺเต. เขมนฺตนฺติ เขมนฺตํ นิพฺพานํ[Pg.290]. อนุพฺยญฺชนสมฺปนฺนนฺติ ตมฺพนขตุงฺคนาสวฏฺฏงฺคุลิตาทีหิ อสีติยา อนุพฺยญฺชเนหิ สมฺปนฺนํ, ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณปฏิมณฺฑิตํ ภควโต สรีรนฺติ อตฺโถ. สิขี กิร สมฺมาสมฺพุทฺโธ สีลวตีนคเร อสฺสาราเม ปรินิพฺพายิ.

‘‘สิขีว โลเก ตปสา ชลิตฺวา, สิขีว เมฆาคมเน นทิตฺวา;

สิขี มเหสินฺธนวิปฺปหีโน, สิขีว สนฺตึ สุคโต คโต โส’’.

สิขิสฺส กิร ภควโต ธาตุโย เอกคฺฆนาว หุตฺวา อฏฺฐํสุ น วิปฺปกิรึสุ. สกลชมฺพุทีปวาสิโน ปน มนุสฺสา ติโยชนุพฺเพธํ สตฺตรตนมยํ หิมคิริสทิสโสภํ ถูปมกํสุ. เสสเมตฺถ คาถาสุ ปากฏเมวาติ.

สิขีพุทฺธวํสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิฏฺฐิโต วีสติโม พุทฺธวํโส.

๒๓. เวสฺสภูพุทฺธวํสวณฺณนา

สิขิสฺส ปน สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส อปรภาเค อนฺตรหิเต ตสฺส สาสเน สตฺตติวสฺสสหสฺสายุกา มนุสฺสา อนุกฺกเมน ปริหายิตฺวา ทสวสฺสายุกา อเหสุํ. ปุน วฑฺฒิตฺวา อปริมิตายุกา หุตฺวา อนุกฺกเมน ปริหายิตฺวา สฏฺฐิวสฺสสหสฺสายุกา อเหสุํ. ตทา วิชิตมโนภู สพฺพโลกาภิภู สยมฺภู เวสฺสภู นาม สตฺถา โลเก อุทปาทิ. โส ปารมิโย ปูเรตฺวา ตุสิตปุเร นิพฺพตฺติตฺวา ตโต จวิตฺวา อโนมนคเร สุปฺปตีตสฺส สุปฺปตีตสฺส นาม รญฺโญ อคฺคมเหสิยา สีลวติยา ยสวติยา นาม กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ อคฺคเหสิ. โส ทสนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน อนุปมุยฺยาเน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิ. ชายมาโนว ชนํ โตเสนฺโต วสภนาทํ นทิ. ตสฺมา วสภนาทเหตุตฺตา ตสฺส นามคฺคหณทิวเส ‘‘เวสฺสภู’’ติ นามมกํสุ. โส ฉพฺพสฺสสหสฺสานิ อคารํ อชฺฌาวสิ. รุจิ-สุรุจิ-รติวฑฺฒนนามกา ตโย ปาสาทา ตสฺส [Pg.291] อเหสุํ. สุจิตฺตาเทวิปฺปมุขานิ ตึส อิตฺถิสหสฺสานิ ปจฺจุปฏฺฐิตานิ อเหสุํ.

โส จตฺตาริ นิมิตฺตานิ ทิสฺวา สุจิตฺตาย นาม เทวิยา สุปฺปพุทฺเธ นาม กุมาเร อุปฺปนฺเน สุวณฺณสิวิกาย อุยฺยานทสฺสนตฺถาย คนฺตฺวา เทวทตฺตานิ กาสายานิ คเหตฺวา ปพฺพชิ. ตํ สตฺตตฺตึสสหสฺสานิ อนุปพฺพชึสุ. อถ โส เตหิ ปริวุโต ฉ มาเส ปธานจริยํ จริตฺวา วิสาขปุณฺณมาย สุจิตฺตนิคเม สนฺทิสฺสมานสรีราย สิริวฑฺฒนาย นาม ทินฺนํ มธุปายาสํ ปริภุญฺชิตฺวา สาลวเน ทิวาวิหารํ วีตินาเมตฺวา สายนฺหสมเย นรินฺทนาคราเชน ทินฺนา อฏฺฐ ติณมุฏฺฐิโย คเหตฺวา สาลโพธึ ปทกฺขิณโต อุปาคมิ. ตสฺสาปิ สาลสฺส ตเทว ปาฏลิยา ปมาณเมว ปมาณํ อโหสิ. ตเถว ปุปฺผผลสิริวิภโว เวทิตพฺโพ. โส สาลมูลมุปคนฺตฺวา จตฺตาลีสหตฺถวิตฺถตํ ติณสนฺถรํ สนฺถริตฺวา ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา วิคตนีวรณํ สพฺพกามมทาวรณํ อนาวรณญาณํ ปฏิลภิตฺวา – ‘‘อเนกชาติสํสารํ…เป… ตณฺหานํ ขยมชฺฌคา’’ติ อุทานํ อุทาเนตฺวา สตฺตสตฺตาหํ ตตฺเถว วีตินาเมตฺวา อตฺตโน กนิฏฺฐภาติกสฺส โสณกุมารสฺส อุตฺตรกุมารสฺส จ อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ ทิสฺวา เทวปเถน คนฺตฺวา อโนมนครสมีเป อรุณุยฺยาเน โอตริตฺวา อุยฺยานปาเลน กุมาเร ปกฺโกสาเปตฺวา เตสํ สปริวารานํ มชฺเฌ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ. ตทา อสีติยา โกฏิสหสฺสานํ ปฐโม อภิสมโย อโหสิ.

ปุน ชนปทจาริกํ จรนฺโต ภควา ตตฺถ ตตฺถ ธมฺมํ เทเสนฺโต สตฺตติยา โกฏิสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ, โส ทุติโย อภิสมโย อโหสิ. อโนมนคเรเยว ทิฏฺฐิชาลํ ภินฺทนฺโต ติตฺถิยมานทฺธชํ ปาเตนฺโต มานมทํ วิทฺธํเสนฺโต ธมฺมทฺธชํ สมุสฺสยนฺโต นวุติโยชนวิตฺถตาย มนุสฺสปริสาย ปริมาณรหิตาย เทวปริสาย ยมกปาฏิหาริยํ กตฺวา เทวมนุสฺเส ปสาเทตฺวา สฏฺฐิโกฏิโย ธมฺมามเตน ตปฺเปสิ, โส ตติโย อภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๑.

‘‘ตตฺเถว มณฺฑกปฺปมฺหิ, อสโม อปฺปฏิปุคฺคโล;

เวสฺสภู นาม นาเมน, โลเก อุปฺปชฺชิ นายโก.

๒.

‘‘อาทิตฺตํ [Pg.292] วต ราคคฺคิ, ตณฺหานํ วิชิตํ ตทา;

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ.

๓.

‘‘ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตนฺเต, เวสฺสภูโลกนายเก;

อสีติโกฏิสหสฺสานํ, ปฐมาภิสมโย อหุ.

๔.

‘‘ปกฺกนฺเต จาริกํ รฏฺเฐ, โลกเชฏฺเฐ นราสเภ;

สตฺตติโกฏิสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

๕.

‘‘มหาทิฏฺฐึ วิโนเทนฺโต, ปาฏิเหรํ กโรติ โส;

สมาคตา นรมรู, ทสสหสฺสี สเทวเก.

๖.

‘‘มหาอจฺฉริยํ ทิสฺวา, อพฺภุตํ โลมหํสนํ;

เทวา เจว มนุสฺสา จ, พุชฺฌเร สฏฺฐิโกฏิโย’’ติ.

ตตฺถ อาทิตฺตนฺติ สกลมิทํ โลกตฺตยํ สมฺปทิตฺตํ. ราคคฺคีติ ราเคน. ตณฺหานํ วิชิตนฺติ ตณฺหานํ วิชิตํ รฏฺฐํ วสวตฺติฏฺฐานนฺติ เอวํ ญตฺวาติ อตฺโถ. นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวาติ หตฺถี วิย ปูติลตาพนฺธนํ ฉินฺทิตฺวา สมฺโพธึ ปตฺโต อธิคโต. ทสสหสฺสีติ ทสสหสฺสิยํ. สเทวเกติ สเทวเก โลเก. พุชฺฌเรติ พุชฺฌึสุ.

โสณุตฺตรานํ ปน ทฺวินฺนํ อคฺคสาวกานํ สมาคเม ปพฺพชิตานํ อสีติยา อรหนฺตสหสฺสานํ มชฺเฌ มาฆปุณฺณมายํ ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ, โส ปฐโม สนฺนิปาโต อโหสิ. ยทา ปน เวสฺสภุนา สพฺพโลกาภิภุนา สห ปพฺพชิตา สตฺตตฺตึสสหสฺสสงฺขา ภิกฺขู คณโต โอหีนสมเย ปกฺกนฺตา, เต เวสฺสภุสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตึ สุตฺวา โสเรยฺยํ นาม นครํ อาคนฺตฺวา ภควนฺตํ อทฺทสํสุ. เตสํ ภควา ธมฺมํ เทเสตฺวา สพฺเพว เต เอหิภิกฺขุปพฺพชฺชาย ปพฺพาเชตฺวา จตุรงฺคสมนฺนาคตาย ปริสาย ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ, โส ทุติโย สนฺนิปาโต อโหสิ.

ยทา ปน นาริวาหนนคเร อุปสนฺโต นาม ราชปุตฺโต รชฺชํ กาเรสิ, ตสฺสานุกมฺปาย ภควา ตตฺถ อคมาสิ, โสปิ ภควโต อาคมนํ สุตฺวา สปริวาโร ภควโต ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา นิมนฺเตตฺวา มหาทานํ ทตฺวา ตสฺส ธมฺมํ สุตฺวา ปสนฺนหทโย ปพฺพชิ. ตํ สฏฺฐิสหสฺสสงฺขา ปุริสา [Pg.293] อนุปพฺพชึสุ. เต เตน สทฺธึ อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. โส เตหิ ปริวุโต เวสฺสภู ภควา ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ, โส ตติโย สนฺนิปาโต อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๗.

‘‘สนฺนิปาตา ตโย อาสุํ, เวสฺสภุสฺส มเหสิโน;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

๘.

‘‘อสีติภิกฺขุสหสฺสานํ, ปฐโม อาสิ สมาคโม;

สตฺตติภิกฺขุสหสฺสานํ, ทุติโย อาสิ สมาคโม.

๙.

‘‘สฏฺฐิภิกฺขุสหสฺสานํ, ตติโย อาสิ สมาคโม;

ชราทิภยตีตานํ, โอรสานํ มเหสิโน’’ติ.

ตทา อมฺหากํ โพธิสตฺโต สรภวตีนคเร ปรมปิยทสฺสโน สุทสฺสโน นาม ราชา หุตฺวา เวสฺสภุมฺหิ โลกนายเก สรภนครมุปคเต ตสฺส ธมฺมํ สุตฺวา ปสนฺนหทโย ทสนขสโมธานสมุชฺชลํ ชลชามลาวิกลกมลมกุลสทิสมญฺชลึ สิรสิ กตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส สงฺฆสฺส สจีวรํ มหาทานํ ทตฺวา ตตฺเถว ภควโต นิวาสตฺถาย คนฺธกุฏึ กตฺวา ตํ ปริกฺขิปิตฺวา วิหารสหสฺสํ กาเรตฺวา สพฺพญฺจ วิภวชาตํ ภควโต สาสเน ปริจฺจชิตฺวา ตสฺส สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา อาจารคุณสมฺปนฺโน เตรสธุตคุเณสุ นิรโต โพธิสมฺภารปริเยสนาย รโต พุทฺธสาสนาภิรโต วิหาสิ. โสปิ ตํ ภควา พฺยากาสิ – ‘‘อนาคเต อิโต เอกตฺตึสกปฺเป อยํ โคตโม นาม พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ. เตน วุตฺตํ –

๑๐.

‘‘อหํ เตน สมเยน, สุทสฺสโน นาม ขตฺติโย;

นิมนฺเตตฺวา มหาวีรํ, ทานํ ทตฺวา มหารหํ;

อนฺนปาเนน วตฺเถน, สสงฺฆํ ชินปูชยึ.

๑๑.

‘‘ตสฺส พุทฺธสฺส อสมสฺส, จกฺกํ วตฺติตมุตฺตมํ;

สุตฺวาน ปณิตํ ธมฺมํ, ปพฺพชฺชมภิโรจยึ.

๑๒.

‘‘มหาทานํ ปวตฺเตตฺวา, รตฺตินฺทิวมตนฺทิโต;

ปพฺพชฺชํ คุณสมฺปนฺนํ, ปพฺพชึ ชินสนฺติเก.

๑๓.

‘‘อาจารคุณสมฺปนฺโน, วตฺตสีลสมาหิโต;

สพฺพญฺญุตํ คเวสนฺโต, รมามิ ชินสาสเน.

๑๔.

‘‘สทฺธาปีตึ [Pg.294] อุปคนฺตฺวา, พุทฺธํ วนฺทามิ สตฺถรํ;

ปีติ อุปฺปชฺชติ มยฺหํ, โพธิยาเยว การณา.

๑๕.

‘‘อนิวตฺตมานสํ ญตฺวา, สมฺพุทฺโธ เอตทพฺรวิ;

เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

๑๖.

‘‘อหุ กปิลวฺหยา รมฺมา…เป… เหสฺสาม สมฺมุขํ อิมํ.

๑๗.

‘‘ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา’’ติ.

ตตฺถ จกฺกํ วตฺติตนฺติ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตํ. ปณีตํ ธมฺมนฺติ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ. ปพฺพชฺชํ คุณสมฺปนฺนนฺติ ญตฺวา ปพฺพชินฺติ อตฺโถ. วตฺตสีลสมาหิโตติ วตฺเตสุ จ สีเลสุ จ สมาหิโต. เตสํ เตสํ ปูรเณ สมาหิโตติ อตฺโถ. รมามีติ อภิรมึ. สทฺธาปีตินฺติ สทฺธญฺจ ปีติญฺจ อุปคนฺตฺวา. วนฺทามีติ อภิวนฺทึ, อตีตตฺเถ วตฺตมานวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. สตฺถรนฺติ สตฺถารํ. อนิวตฺตมานสนฺติ อโนสกฺกิยมานมานสํ.

ตสฺส ปน ภควโต อโนมํ นาม นครํ อโหสิ. สุปฺปตีโต นามสฺส ปิตา ขตฺติโย, ยสวตี นาม มาตา, โสโณ จ อุตฺตโร จ ทฺเว อคฺคสาวกา, อุปสนฺโต นามุปฏฺฐาโก, รามา จ สมาลา จ ทฺเว อคฺคสาวิกา, สาลรุกฺโข โพธิ, สรีรํ สฏฺฐิหตฺถุพฺเพธํ อโหสิ. สฏฺฐิวสฺสสหสฺสานิ อายุ, สุจิตฺตา นามสฺส ภริยา, สุปฺปพุทฺโธ นามสฺส ปุตฺโต, สุวณฺณสิวิกาย นิกฺขมิ. เตน วุตฺตํ –

๑๘.

‘‘อโนมํ นาม นครํ, สุปฺปตีโต นาม ขตฺติโย;

มาตา ยสวตี นาม, เวสฺสภุสฺส มเหสิโน.

๒๓.

‘‘โสโณ จ อุตฺตโร เจว, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

อุปสนฺโต นามุปฏฺฐาโก, เวสฺสภุสฺส มเหสิโน.

๒๔.

‘‘รามา เจว สมาลา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, มหาสาโลติ วุจฺจติ.

๒๕.

‘‘โสตฺถิโก [Pg.295] เจว รมฺโม จ, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐกา;

โคตมี สิริมา เจว, อเหสุํ อคฺคุปฏฺฐิกา.

๒๖.

‘‘สฏฺฐิรตนมุพฺเพโธ, เหมยูปสมูปโม;

กายา นิจฺฉรตี รสฺมิ, รตฺตึว ปพฺพเต สิขี.

๒๗.

‘‘สฏฺฐิวสฺสสหสฺสานิ, อายุ ตสฺส มเหสิโน;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ, ชนตํ พหุํ.

๒๘.

‘‘ธมฺมํ วิตฺถาริกํ กตฺวา, วิภชิตฺวา มหาชนํ;

ธมฺมนาวํ ฐเปตฺวาน, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

๒๙.

‘‘ทสฺสเนยฺยํ สพฺพชนํ, วิหารํ อิริยาปถํ;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา’’ติ.

ตตฺถ เหมยูปสมูปโมติ สุวณฺณตฺถมฺภสทิโสติ อตฺโถ. นิจฺฉรตีติ อิโต จิโต จ สนฺธาวติ. รสฺมีติ ปภารสฺมิ. รตฺตึว ปพฺพเต สิขีติ รตฺติยํ ปพฺพตมตฺถเก อคฺคิ วิย. รํสิวิชฺโชตา ตสฺส กาเยติ อตฺโถ. วิภชิตฺวาติ วิภาคํ กตฺวา, อุคฺฆฏิตาทิวเสน โสตาปนฺนาทิวเสน จาติ อตฺโถ. ธมฺมนาวนฺติ อฏฺฐงฺคมคฺคสงฺขาตํ ธมฺมนาวํ, จตุโรฆนิตฺถรณตฺถาย ฐเปตฺวาติ อตฺโถ. ทสฺสเนยฺยนฺติ ทสฺสนีโย. สพฺพชนนฺติ สพฺโพ ชโน, สสาวกสงฺโฆ สมฺมาสมฺพุทฺโธติ อตฺโถ. วิหารนฺติ วิหาโร, สพฺพตฺถ ปจฺจตฺเต อุปโยควจนํ ทฏฺฐพฺพํ.

เวสฺสภู กิร ภควา อุสภวตีนคเร เขเม มิคทาเย ปรินิพฺพายิ. ธาตุโย ปนสฺส วิปฺปกิรึสุ.

‘‘อุสภวติปุเร ปุรุตฺตเม, ชินวสโภ ภควา หิ เวสฺสภู;

อุปวนวิหเร มโนรเม, นิรุปธิเสสมุปาคโต กิรา’’ติ.

เสสํ สพฺพตฺถ คาถาสุ ปากฏเมวาติ.

เวสฺสภูพุทฺธวํสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิฏฺฐิโต เอกวีสติโม พุทฺธวํโส.

๒๔. กกุสนฺธพุทฺธวํสวณฺณนา

เวสฺสภุมฺหิ [Pg.296] สยมฺภุมฺหิ ปรินิพฺพุเต ตสฺมึ ปน กปฺเป อติกฺกนฺเต เอกูนตฺตึสกปฺเปสุ ชินทิวสกรา นุปฺปชฺชึสุ. อิมสฺมึ ปน ภทฺทกปฺเป จตฺตาโร พุทฺธา นิพฺพตฺตึสุ. กตเม จตฺตาโร? กกุสนฺโธ โกณาคมโน กสฺสโป อมฺหากํ พุทฺโธติ. เมตฺเตยฺโย ปน ภควา อุปฺปชฺชิสฺสติ. เอวมยํ กปฺโป ปญฺจหิ พุทฺธุปฺปาเทหิ ปฏิมณฺฑิตตฺตา ภทฺทกปฺโปติ ภควตา วณฺณิโต. ตตฺถ กกุสนฺโธ นาม ภควา ปารมิโย ปูเรตฺวา ตุสิตปุเร นิพฺพตฺติตฺวา ตโต จวิตฺวา เขมวตีนคเร เขมงฺกรสฺส นาม รญฺโญ อตฺถธมฺมานุสาสกสฺส อคฺคิทตฺตสฺส นาม ปุโรหิตสฺส อคฺคมเหสิยา วิสาขาย นาม พฺราหฺมณิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ อคฺคเหสิ. ยทา ปน ขตฺติยา พฺราหฺมเณ สกฺกโรนฺติ ครุกโรนฺติ มาเนนฺติ ปูเชนฺติ, ตทา โพธิสตฺตา พฺราหฺมณกุเล นิพฺพตฺตนฺติ.

ยทา ปน พฺราหฺมณา ขตฺติเย สกฺกโรนฺติ ครุกโรนฺติ มาเนนฺติ ปูเชนฺติ, ตทา ขตฺติยกุเล อุปฺปชฺชนฺติ. ตทา กิร พฺราหฺมณา ขตฺติเยหิ สกฺกรียนฺติ ครุกรียนฺติ, ตสฺมา สจฺจสนฺโธ กกุสนฺโธ โพธิสตฺโต วิภวสิริสมุทเยนากุเล อนากุเล พฺราหฺมณกุเล ทสสหสฺสิโลกธาตุํ อุนฺนาเทนฺโต กมฺปยนฺโต อุทปาทิ. เหฏฺฐา วุตฺตปฺปการานิ ปาฏิหาริยานิ นิพฺพตฺตึสุ. ตโต ทสนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน เขมวตุยฺยาเน มาตุกุจฺฉิโต สุวณฺณลตาโต อคฺคิชาโล วิย นิกฺขมิ. โส จตฺตาริ วสฺสสหสฺสานิ อคารํ อชฺฌาวสิ. ตสฺส กิร กามกามวณฺณกามสุทฺธินามกา ตโย ปาสาทา อเหสุํ. โรจินีพฺราหฺมณีปมุขานิ ตึส อิตฺถิสหสฺสานิ ปจฺจุปฏฺฐิตานิ อเหสุํ.

โส จตฺตาริ นิมิตฺตานิ ทิสฺวา โรจินิยา พฺราหฺมณิยา อนุตฺตเร อุตฺตเร นาม กุมาเร อุปฺปนฺเน ปยุตฺเตน อาชญฺญรเถน มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิ. ตํ จตฺตาลีสสหสฺสานิ อนุปพฺพชึสุ. โส เตหิ ปริวุโต อฏฺฐ มาเส ปธานจริยํ จริตฺวา วิสาขปุณฺณมาย สุจิรินฺธนิคเม วชิรินฺธพฺราหฺมณสฺส ธีตาย ทินฺนํ มธุปายาสํ ปริภุญฺชิตฺวา ขทิรวเน ทิวาวิหารํ กตฺวา สายนฺหสมเย สุภทฺเทน นาม ยวปาลเกน อุปนีตา อฏฺฐ ติณมุฏฺฐิโย คเหตฺวา สิรีสโพธึ ปาฏลิยา [Pg.297] วุตฺตปฺปมาณํ ทิพฺพคนฺธํ อุปวายมานํ อุปคนฺตฺวา จตุตฺตึสหตฺถวิตฺถตํ ติณสนฺถรํ สนฺถริตฺวา ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา สมฺโพธึ ปตฺวา – ‘‘อเนกชาติสํสารํ…เป… ตณฺหานํ ขยมชฺฌคา’’ติ อุทานํ อุทาเนตฺวา สตฺตสตฺตาหํ วีตินาเมตฺวา อตฺตนา สห ปพฺพชิตานํ จตฺตาลีสาย ภิกฺขุสหสฺสานํ สจฺจปฺปฏิเวธสมตฺถตํ ทิสฺวา เอกาเหเนว มกิลนครสมีเป สมฺภูตํ อิสิปตนํ นาม มิคทายํ ปวิสิตฺวา เตสํ มชฺฌคโต ภควา ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ. ตทา จตฺตาลีสาย โกฏิสหสฺสานํ ปฐโม ธมฺมาภิสมโย อโหสิ.

ปุน กณฺณกุชฺชนครทฺวาเร มหาสาลรุกฺขมูเล ยมกปาฏิหาริยํ กตฺวา ตึสโกฏิสหสฺสานํ ธมฺมจกฺขุํ อุปฺปาเทสิ, โส ทุติโย อภิสมโย อโหสิ. ยทา ปน เขมวตีนครสฺสาวิทูเร อญฺญตรสฺมึ เทวายตเน อภิมตนรเทโว นรเทโว นาม ยกฺโข ทิสฺสมานมนุสฺสสรีโร หุตฺวา กนฺตารมชฺเฌ เอกสฺส กมลกุวลยุปฺปลสมลงฺกตสลิลสีตลสฺส ปรมมธุรสิสิรวาริโน สพฺพชนสุรภิรมสฺส สรสฺส สมีเป ฐตฺวา กมลกุวลยกลฺลหาราทีหิ สตฺเต อุปลาเปตฺวา มนุสฺเส ขาทติ. ตสฺมึ มคฺเค ปจฺฉินฺเน ชนสมฺปาตรหิเต มหาอฏวึ ปวิสิตฺวา ตตฺถ สมฺปตฺเต สตฺเต ขาทติ. โส โลกวิสฺสุโต มหากนฺตารมคฺโค อโหสิ. อุภโตกนฺตารทฺวาเร กิร มหาชนกาโย สนฺนิปติตฺวา กนฺตารนิตฺถรณตฺถาย อฏฺฐาสิ. อถ วิคตภวพนฺโธ กกุสนฺโธ สตฺถา เอกทิวสํ ปจฺจูสสมเย มหากรุณาสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย โลกํ โวโลเกนฺโต ญาณชาลสฺส อนฺโตคตํ ตํ มเหสกฺขํ นรเทวยกฺขํ ตญฺจ ชนสมูหมทฺทส. ทิสฺวา จ ปน คคนตเลน คนฺตฺวา ตสฺส ชนกายสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว ภควา อเนกวิหิตํ ปาฏิหาริยํ กโรนฺโต ตสฺส นรเทวยกฺขสฺส ภวเน โอตริตฺวา ตสฺส มงฺคลปลฺลงฺเก นิสีทิ.

อถ โข โส มนุสฺสภกฺโข ยกฺโข ฉพฺพณฺณรสฺมิโย วิสฺสชฺเชนฺตํ อินฺทธนุปริวุตมิว ทิวสกรํ มุนิทิวสกรํ ปวนปเถนาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา – ‘‘ทสพโล มมานุกมฺปาย อิธาคจฺฉตี’’ติ ปสนฺนหทโย อตฺตโน ปริวารยกฺเขหิ สทฺธึ อเนกมิคคณวนฺตํ หิมวนฺตํ คนฺตฺวา นานาวณฺณคนฺธานิ ชลชถลชานิ กุสุมานิ ปรมมโนรมานิ สุคนฺธคนฺเธ สมาหริตฺวา อตฺตโน [Pg.298] ปลฺลงฺเก นิสินฺนํ วิคตรนฺธํ กกุสนฺธํ โลกนายกํ มาลาคนฺธวิเลปนาทีหิ ปูชยิตฺวา ถุติสงฺคีตานิ ปวตฺเตนฺโต สิรสิ อญฺชลึ กตฺวา นมสฺสมาโน อฏฺฐาสิ. ตโต มนุสฺสา ตํ ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา ปสนฺนหทยา สมาคมฺม ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา นมสฺสมานา อฏฺฐํสุ. อถ อปฺปฏิสนฺโธ กกุสนฺโธ ภควา อภิปูชิตนรเทวยกฺขํ นรเทวยกฺขํ กมฺมผลสมฺพนฺธทสฺสเนน สมุตฺเตเชตฺวา นิรยกถาย สนฺตาเสตฺวา จตุสจฺจกถํ กเถสิ, ตทา อปริมิตานํ สตฺตานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ, อยํ ตติโย อภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๑.

‘‘เวสฺสภุสฺส อปเรน, สมฺพุทฺโธ ทฺวิปทุตฺตโม;

กกุสนฺโธ นาม นาเมน, อปฺปเมยฺโย ทุราสโท.

๒.

‘‘อุคฺฆาเฏตฺวา สพฺพภวํ, จริยาย ปารมึ คโต;

สีโหว ปญฺชรํ เภตฺวา, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ.

๓.

‘‘ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตนฺเต, กกุสนฺเธ โลกนายเก;

จตฺตาลีสโกฏิสหสฺสานํ, ธมฺมาภิสมโย อหุ.

๔.

‘‘อนฺตลิกฺขมฺหิ อากาเส, ยมกํ กตฺวา วิกุพฺพนํ;

ตึสโกฏิสหสฺสานํ, โพเธสิ เทวมานุเส.

๕.

‘‘นรเทวสฺส ยกฺขสฺส, จตุสจฺจปฺปกาสเน;

ธมฺมาภิสมโย ตสฺส, คณนาโต อสงฺขิโย’’ติ.

ตตฺถ อุคฺฆาเฏตฺวาติ สมูหนิตฺวา. สพฺพภวนฺติ สพฺพํ นววิธํ ภวํ, ภวุปฺปตฺตินิมิตฺตํ กมฺมนฺติ อตฺโถ. จริยาย ปารมึ คโตติ สพฺพปารมีนํ ปูรณวเสน ปารํ คโต. สีโหว ปญฺชรํ เภตฺวาติ สีโห วิย ปญฺชรํ มุนิกุญฺชโร ภวปญฺชรํ วินาเสตฺวาติ อตฺโถ. กกุสนฺธสฺส วิทฺธสฺตภวพนฺธนสฺส เอโกว สาวกสนฺนิปาโต อโหสิ. กณฺณกุชฺชนคเร อิสิปตเน มิคทาเย อตฺตนา สห ปพฺพชิเตหิ จตฺตาลีสาย อรหนฺตสหสฺเสหิ ปริวุโต มาฆปุณฺณมายํ ภควา ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ. เตน วุตฺตํ –

๖.

‘‘กกุสนฺธสฺส [Pg.299] ภควโต, เอโก อาสิ สมาคโม;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

๗.

‘‘จตฺตาลีสสหสฺสานํ, ตทา อาสิ สมาคโม;

ทนฺตภูมิมนุปฺปตฺตานํ, อาสวาริคณกฺขยา’’ติ.

ตทา อมฺหากํ โพธิสตฺโต เขโม นาม ราชา หุตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส สงฺฆสฺส ปตฺตจีวรํ มหาทานํ ทตฺวา อญฺชนาทีนิ สพฺพเภสชฺชานิ จ อทาสิ. อญฺญญฺจ สมณปริกฺขารํ ทตฺวา ตสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ปสนฺนหทโย หุตฺวา ภควโต สนฺติเก ปพฺพชิ. โส ปน สตฺถา – ‘‘อนาคเต อิมสฺมึเยว กปฺเป พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ พฺยากาสิ. เตน วุตฺตํ –

๘.

‘‘อหํ เตน สมเยน, เขโม นามาสิ ขตฺติโย;

ตถาคเต ชินปุตฺเต, ทานํ ทตฺวา อนปฺปกํ.

๙.

‘‘ปตฺตญฺจ จีวรํ ทตฺวา, อญฺชนํ มธุลฏฺฐิกํ;

อิเมตํ ปตฺถิตํ สพฺพํ, ปฏิยาเทมิ วรํ วรํ.

๑๐.

‘‘โสปิ มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, กกุสนฺโธ วินายโก;

อิมมฺหิ ภทฺทเก กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

๑๑.

‘‘อหุ กปิลวฺหยา รมฺมา…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ.

๑๓.

‘‘นครํ เขมวตี นาม, เขโม นามาสหํ ตทา;

สพฺพญฺญุตํ คเวสนฺโต, ปพฺพชึ ตสฺส สนฺติเก’’ติ.

ตตฺถ อญฺชนํ ปากฏเมว. มธุลฏฺฐิกนฺติ ยฏฺฐิมธุกํ. อิเมตนฺติ อิมํ เอตํ. ปตฺถิตนฺติ อิจฺฉิตํ. ปฏิยาเทมีติ ทชฺชามิ, อทาสินฺติ อตฺโถ. วรํ วรนฺติ เสฏฺฐํ เสฏฺฐนฺติ อตฺโถ. ‘‘ยเทตํ ปตฺถิต’’นฺติปิ ปาโฐ, ตสฺส ยํ อิจฺฉติ, เอตํ สพฺพํ อทาสินฺติ อตฺโถ. อยํ สุนฺทรตโร.

ตสฺส ปน อทนฺธสฺส กกุสนฺธสฺส ภควโต เขมํ นาม นครํ อโหสิ. อคฺคิทตฺโต นาม พฺราหฺมโณ ปิตา, วิสาขา นาม พฺราหฺมณี มาตา, วิธุโร จ สญฺชีโว จ ทฺเว อคฺคสาวกา, พุทฺธิโช นามุปฏฺฐาโก, สามา จ จมฺปา จ ทฺเว อคฺคสาวิกา, มหาสิรีสรุกฺโข โพธิ, สรีรํ จตฺตาลีสหตฺถุพฺเพธํ อโหสิ, สมนฺตา ทสโยชนานิ สรีรปฺปภา นิจฺฉรติ[Pg.300], จตฺตาลีสวสฺสสหสฺสานิ อายุ, ภริยา ปนสฺส โรจินี นาม พฺราหฺมณี, อุตฺตโร นาม ปุตฺโต, อาชญฺญรเถน นิกฺขมิ. เตน วุตฺตํ –

๑๔.

‘‘พฺราหฺมโณ อคฺคิทตฺโต จ, อาสิ พุทฺธสฺส โส ปิตา;

วิสาขา นาม ชนิกา, กกุสนฺธสฺส สตฺถุโน.

๑๕.

‘‘วสเต ตตฺถ เขเม ปุเร, สมฺพุทฺธสฺส มหากุลํ;

นรานํ ปวรํ เสฏฺฐํ, ชาติมนฺตํ มหายสํ.

๒๐.

‘‘วิธุโร จ สญฺชีโว จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

พุทฺธิโช นามุปฏฺฐาโก, กกุสนฺธสฺส สตฺถุโน.

๒๑.

‘‘สามา จ จมฺปานามา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, สิรีโสติ ปวุจฺจติ.

๒๓.

‘‘จตฺตาลีสรตนานิ, อจฺจุคฺคโต มหามุนิ;

กนกปฺปภา นิจฺฉรติ, สมนฺตา ทสโยชนํ.

๒๔.

‘‘จตฺตาลีสวสฺสสหสฺสานิ, อายุ ตสฺส มเหสิโน;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

๒๕.

‘‘ธมฺมาปณํ ปสาเรตฺวา, นรนารีนํ สเทวเก;

นทิตฺวา สีหนาทํว, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

๒๖.

‘‘อฏฺฐงฺควจนสมฺปนฺโน, อจฺฉิทฺทานิ นิรนฺตรํ;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา’’ติ.

ตตฺถ วสเต ตตฺถ เขเม ปุเรติ อยํ คาถา กกุสนฺธสฺส ชาตนครสนฺทสฺสนตฺถํ วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. มหากุลนฺติ อุทิโตทิตํ ภควโต ปิตุกุลํ. นรานํ ปวรํ เสฏฺฐนฺติ ชาติวเสน สพฺพมนุสฺสานํ ปวรํ เสฏฺฐนฺติ อตฺโถ. ชาติมนฺตนฺติ อภิชาติวนฺตํ, อุตฺตมาภิชาตํ. มหายสนฺติ มหาปริวารํ, กึ ตํ พุทฺธสฺส มหากุลํ? ตตฺถ มหากุลํ เขเม ปุเร วสเตติปเทน สมฺพนฺโธ ทฏฺฐพฺโพ.

สมนฺตา ทสโยชนนฺติ สมนฺตโต ทส โยชนานิ ผริตฺวา นิจฺจกาลํ สรีรโต นิกฺขมิตฺวา สุวณฺณวณฺณา ปภา นิจฺฉรตีติ อตฺโถ. ธมฺมาปณนฺติ [Pg.301] ธมฺมสงฺขาตํ อาปณํ. ปสาเรตฺวาติ ภณฺฑวิกฺกิณนตฺถํ นานาภณฺฑสมิทฺธมาปณํ วิย ธมฺมาปณํ ปสาเรตฺวาติ อตฺโถ. นรนารีนนฺติ เวเนยฺยนรนารีนํ ฌานสมาปตฺติมคฺคผลรตนวิเสสาธิคมตฺถาย. สีหนาทํ วาติ สีหนาทํ วิย, อภยนาทํ นทิตฺวา. อฏฺฐงฺควจนสมฺปนฺโนติ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตสโร สตฺถา. อจฺฉิทฺทานีติ ฉิทฺทาทิภาวรหิตานิ สีลานิ อจฺฉิทฺทานิ อสพลานิ อกมฺมาสานิ. อถ วา อจฺฉิทฺทานิ อวิวรานิ สาวกยุคฬาทีนิ. นิรนฺตรนฺติ สตตํ สพฺพกาลํ. สพฺพํ ตมนฺตรหิตนฺติ สตฺถา จ สาวกยุคฬาทีนิ จ ตํ สพฺพํ มุนิภาวมุปคนฺตฺวา อทสฺสนภาวมุปคตนฺติ อตฺโถ.

‘‘อเปตพนฺโธ กกุสนฺธพุทฺโธ, อทนฺธปญฺโญ คตสพฺพรนฺโธ;

ติโลกสนฺโธ กิร สจฺจสนฺโธ, เขเม ปเน วาสมกปฺปยิตฺถ’’.

เสสคาถาสุ สพฺพตฺถ ปากฏเมวาติ.

กกุสนฺธพุทฺธวํสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิฏฺฐิโต พาวีสติโม พุทฺธวํโส.

๒๕. โกณาคมนพุทฺธวํสวณฺณนา

กกุสนฺธสฺส ปน ภควโต อปรภาเค ตสฺส สาสเน จ อนฺตรหิเต สตฺเตสุ ตึสวสฺสสหสฺสายุเกสุ ชาเตสุ ปรหิตโกณาคมโน โกณาคมโน นาม สตฺถา โลเก อุทปาทิ. อถ วา กนกาคมนโต โกณาคมโน นาม สตฺถา โลเก อุทปาทิ. ตตฺถ ก-การสฺส โกอาเทสํ กตฺวา น-การสฺส ณาเทสํ กตฺวา เอกสฺส ก-การสฺส โลปํ กตฺวา นิรุตฺตินเยน กนกสฺส กนกาทิอาภรณสฺส อาคมนํ ปวสฺสนํ ยสฺส ภควโต อุปฺปนฺนกาเล โส โกณาคมโน นาม. เอตฺถ ปน อายุ อนุปุพฺเพน ปริหีนสทิสํ กตํ, น เอวํ ปริหีนํ, ปุน วฑฺฒิตฺวา ปริหีนนฺติ เวทิตพฺพํ. กถํ? อิมสฺมึเยว กปฺเป กกุสนฺโธ ภควา จตฺตาลีสวสฺสสหสฺสายุกกาเล นิพฺพตฺโต, ตํ [Pg.302] ปน อายุ ปริหายมานํ ทสวสฺสกาลํ ปตฺวา ปุน อสงฺขฺเยยฺยํ ปตฺวา ตโต ปริหายมานํ ตึสวสฺสสหสฺสายุกกาเล ฐิตํ, ตทา โกณาคมโน ภควา โลเก อุปฺปนฺโนติ เวทิตพฺโพ.

โสปิ ปารมิโย ปูเรตฺวา ตุสิตปุเร นิพฺพตฺติตฺวา ตโต จวิตฺวา โสภวตีนคเร ยญฺญทตฺตสฺส พฺราหฺมณสฺส ภริยาย รูปาทีหิ คุเณหิ อนุตฺตราย อุตฺตราย นาม พฺราหฺมณิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา ทสนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน สุภวตีอุยฺยาเน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิ. ชายมาเน ปน ตสฺมึ สกลชมฺพุทีเป เทโว กนกวสฺสํ วสฺสิ. เตนสฺส กนกาคมนการณตฺตา ‘‘กนกาคมโน’’ติ นามมกํสุ. ตํ ปนสฺส นามํ อนุกฺกเมน ปริณมมานํ โกณาคมโน’’ติ ชาตํ. โส ปน ตีณิ วสฺสสหสฺสานิ อคารํ อชฺฌาวสิ. ตุสิต-สนฺตุสิต-สนฺตุฏฺฐนามกา ปนสฺส ตโย ปาสาทา อเหสุํ. รุจิคตฺตาพฺราหฺมณีปมุขานิ โสฬส อิตฺถิสหสฺสานิ อเหสุํ.

โส จตฺตาริ นิมิตฺตานิ ทิสฺวา รุจิคตฺตาย พฺราหฺมณิยา สตฺถวาเห นาม ปุตฺเต อุปฺปนฺเน หตฺถิกฺขนฺธวรคโต หตฺถิยาเนน มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิ. ตํ ตึสปุริสสหสฺสานิ อนุปพฺพชึสุ. โส เตหิ ปริวุโต ฉ มาเส ปธานจริยํ จริตฺวา วิสาขปุณฺณมายํ อคฺคิโสนพฺราหฺมณสฺส ธีตาย อคฺคิโสนพฺราหฺมณกุมาริยา ทินฺนํ มธุปายาสํ ปริภุญฺชิตฺวา ขทิรวเน ทิวาวิหารํ กตฺวา สายนฺหสมเย ชฏาตินฺทุเกน นาม ยวปาเลน ทินฺนา อฏฺฐ ติณมุฏฺฐิโย คเหตฺวา อุทุมฺพรโพธึ ปุณฺฑรีเก วุตฺตปฺปมาณํ ผลวิภูติสมฺปนฺนํ ทกฺขิณโต อุปคนฺตฺวา วีสติหตฺถวิตฺถตํ ติณสนฺถรํ สนฺถริตฺวา ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา มารพลํ วิทฺธํเสตฺวา ทสพลญาณานิ ปฏิลภิตฺวา – ‘‘อเนกชาติสํสารํ…เป… ตณฺหานํ ขยมชฺฌคา’’ติ อุทานํ อุทาเนตฺวา สตฺตสตฺตาหํ วีตินาเมตฺวา อตฺตนา สห ปพฺพชิตานํ ตึสภิกฺขุสหสฺสานํ อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ ทิสฺวา คคนปเถน คนฺตฺวา สุทสฺสนนครสมีเป อิสิปตเน มิคทาเย โอตริตฺวา เตสํ มชฺฌคโต ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ, ตทา ตึสโกฏิสหสฺสานํ ปฐมาภิสมโย อโหสิ.

ปุน สุนฺทรนครทฺวาเร มหาสาลรุกฺขมูเล ยมกปาฏิหาริยํ กตฺวา วีสติโกฏิสหสฺสานํ ธมฺมามตํ ปาเยสิ, โส ทุติโย อภิสมโย อโหสิ. อตฺตโน มาตรํ อุตฺตรํ ปมุขํ กตฺวา ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ [Pg.303] เทวตานํ สมาคตานํ อภิธมฺมปิฏกํ เทเสนฺเต ภควติ ทสนฺนํ โกฏิสหสฺสานํ ตติโย อภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๑.

‘‘กกุสนฺธสฺส อปเรน, สมฺพุทฺโธ ทฺวิปทุตฺตโม;

โกณาคมโน นาม ชิโน, โลกเชฏฺโฐ นราสโภ.

๒.

‘‘ทส ธมฺเม ปูรยิตฺวาน, กนฺตารํ สมติกฺกมิ;

ปวาหิย มลํ สพฺพํ, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ.

๓.

‘‘ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตนฺเต, โกณาคมนนายเก;

ตึสโกฏิสหสฺสานํ, ปฐมาภิสมโย อหุ.

๔.

‘‘ปาฏิหีรํ กโรนฺเต จ, ปรวาทปฺปมทฺทเน;

วีสติโกฏิสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

๕.

‘‘ตโต วิกุพฺพนํ กตฺวา, ชิโน เทวปุรํ คโต;

วสเต ตตฺถ สมฺพุทฺโธ, สิลาย ปณฺฑุกมฺพเล.

๖.

‘‘ปกรเณ สตฺต เทเสนฺโต, วสฺสํ วสติ โส มุนิ;

ทสโกฏิสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหู’’ติ.

ตตฺถ ทส ธมฺเม ปูรยิตฺวานาติ ทส ปารมิธมฺเม ปูรยิตฺวา. กนฺตารํ สมติกฺกมีติ ชาติกนฺตารํ สมติกฺกมิ. ปวาหิยาติ ปวาเหตฺวา. มลํ สพฺพนฺติ ราคาทิมลตฺตยํ. ปาฏิหีรํ กโรนฺเต จ, ปรวาทปฺปมทฺทเนติ ปรวาทิวาทปฺปมทฺทเน, ภควติ ปาฏิหาริยํ กโรนฺเตติ อตฺโถ. วิกุพฺพนนฺติ วิกุพฺพนิทฺธึ, สุนฺทรนครทฺวาเร ยมกปาฏิหาริยํ กตฺวา เทวปุรํ คโต ตตฺถ ปณฺฑุกมฺพลสิลายํ วสิ. กถํ วสีติ? ปกรเณ สตฺต เทเสนฺโตติ ตตฺถ เทวานํ สตฺตปฺปกรณสงฺขาตํ อภิธมฺมปิฏกํ เทเสนฺโต วสิ. เอวํ ตตฺถ อภิธมฺมํ เทเสนฺเต ภควติ ทสโกฏิสหสฺสานํ เทวานํ อภิสมโย อโหสีติ อตฺโถ.

ปริสุทฺธปารมิปูรณาคมนสฺส โกณาคมนสฺสปิ เอโก สาวกสนฺนิปาโต อโหสิ. สุรินฺทวตีนคเร สุรินฺทวตุยฺยาเน วิหรนฺโต ภิยฺยสสฺส [Pg.304] ราชปุตฺตสฺส จ อุตฺตรสฺส จ ราชปุตฺตสฺส ทฺวินฺนมฺปิ ตึสสหสฺสปริวารานํ ธมฺมํ เทเสตฺวา สพฺเพว เต เอหิภิกฺขุปพฺพชฺชาย ปพฺพาเชตฺวา เตสํ มชฺฌคโต มาฆปุณฺณมายํ ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ. เตน วุตฺตํ –

๗.

‘‘ตสฺสาปิ เทวเทวสฺส, เอโก อาสิ สมาคโม;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

๘.

‘‘ตึสภิกฺขุสหสฺสานํ, ตทา อาสิ สมาคโม;

โอฆานมติกฺกนฺตานํ, ภิชฺชิตานญฺจ มจฺจุยา’’ติ.

ตตฺถ โอฆานนฺติ กาโมฆาทีนํ, จตุนฺนโมฆานเมตํ อธิวจนํ. ยสฺส ปน เต สํวิชฺชนฺติ, ตํ วฏฺฏสฺมึ โอหนนฺติ โอสีทาเปนฺตีติ โอฆา, เตสํ โอฆานํ, อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. จตุพฺพิเธ โอเฆ อติกฺกนฺตานนฺติ อตฺโถ. ภิชฺชิตานนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. มจฺจุยาติ มจฺจุโน.

ตทา อมฺหากํ โพธิสตฺโต มิถิลนคเร ปพฺพโต นาม ราชา อโหสิ, ตทา ‘‘สรณคตสพฺพปาณาคมนํ โกณาคมนํ มิถิลนครมนุปฺปตฺต’’นฺติ สุตฺวา สปริวาโร ราชา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ทสพลํ นิมนฺเตตฺวา มหาทานํ ทตฺวา ตตฺถ ภควนฺตํ วสฺสาวาสตฺถาย ยาจิตฺวา เตมาสํ สสาวกสงฺฆํ สตฺถารํ อุปฏฺฐหิตฺวา ปตฺตุณฺณจีนปฏฺฏกมฺพลโกเสยฺยทุกูลกปฺปาสิกาทีนิ มหคฺฆานิ เจว สุขุมวตฺถานิ จ สุวณฺณปาทุกา เจว อญฺญญฺจ พหุปริกฺขารมทาสิ. โสปิ นํ ภควา พฺยากาสิ – ‘‘อิมสฺมึเยว ภทฺทกปฺเป อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ. อถ โส มหาปุริโส ตสฺส ภควโต พฺยากรณํ สุตฺวา มหารชฺชํ ปริจฺจชิตฺวา ตสฺเสว ภควโต สนฺติเก ปพฺพชิ. เตน วุตฺตํ –

๙.

‘‘อหํ เตน สมเยน, ปพฺพโต นาม ขตฺติโย;

มิตฺตามจฺเจหิ สมฺปนฺโน, อนนฺตพลวาหโน.

๑๐.

‘‘สมฺพุทฺธทสฺสนํ คนฺตฺวา, สุตฺวา ธมฺมมนุตฺตรํ;

นิมนฺเตตฺวา สชินสงฺฆํ, ทานํ ทตฺวา ยทิจฺฉกํ.

๑๑.

‘‘ปตฺตุณฺณํ จีนปฏฺฏญฺจ, โกเสยฺยํ กมฺพลมฺปิ จ;

สุวณฺณปาทุกญฺเจว, อทาสึ สตฺถุสาวเก.

๑๒.

‘‘โสปิ [Pg.305] มํ พุทฺโธ พฺยากาสิ, สงฺฆมชฺเฌ นิสีทิย;

อิมมฺหิ ภทฺทเก กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

๑๓.

‘‘อหุ กปิลวฺหยา รมฺมา…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ.

๑๔.

‘‘ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ ทสปารมิปูริยา.

๑๕.

‘‘สพฺพญฺญุตํ คเวสนฺโต, ทานํ ทตฺวา นรุตฺตเม;

โอหายาหํ มหารชฺชํ, ปพฺพชึ ชินสนฺติเก’’ติ.

ตตฺถ อนนฺตพลวาหโนติ พหุกํ อนนฺตํ มยฺหํ พลํ อสฺสหตฺถิอาทิกํ วาหนญฺจาติ อตฺโถ. สมฺพุทฺธทสฺสนนฺติ สมฺพุทฺธทสฺสนตฺถาย. ยทิจฺฉกนฺติ ยาวทิจฺฉกํ พุทฺธปฺปมุขํ สงฺฆํ จตุพฺพิเธน อาหาเรน ‘‘อลมล’’นฺติ ปวาราเปตฺวา, หตฺเถน ปิทหาเปตฺวาติ อตฺโถ. สตฺถุสาวเกติ สตฺถุโน เจว สาวกานญฺจ อทาสึ. นรุตฺตเมติ นรุตฺตมสฺส. โอหายาติ ปหาย ปริจฺจชิตฺวา.

ตสฺส ปน โกณาคมนสฺส ภควโต โสภวตี นาม นครํ อโหสิ, ยญฺญทตฺโต นาม พฺราหฺมโณ ปิตา, อุตฺตรา นาม พฺราหฺมณี มาตา, ภิยฺยโส จ อุตฺตโร จาติ ทฺเว อคฺคสาวกา, โสตฺถิโช นามุปฏฺฐาโก, สมุทฺทา จ อุตฺตรา จ ทฺเว อคฺคสาวิกา, อุทุมฺพรรุกฺโข โพธิ, สรีรํ ตึสหตฺถุพฺเพธํ อโหสิ, ตึสวสฺสสหสฺสานิ อายุ, ภริยา ปนสฺส รุจิคตฺตา นาม พฺราหฺมณี, สตฺถวาโห นาม ปุตฺโต, หตฺถิยาเนน นิกฺขมิ. เตน วุตฺตํ –

๑๖.

‘‘นครํ โสภวตี นาม, โสโภ นามาสิ ขตฺติโย;

วสเต ตตฺถ นคเร, สมฺพุทฺธสฺส มหากุลํ.

๑๗.

‘‘พฺราหฺมโณ ยญฺญทตฺโต จ, อาสิ พุทฺธสฺส โส ปิตา;

อุตฺตรา นาม ชนิกา, โกณาคมนสฺส สตฺถุโน;

๒๒.

‘‘ภิยฺยโส อุตฺตโร นาม, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

โสตฺถิโช นามุปฏฺฐาโก, โกณาคมนสฺส สตฺถุโน.

๒๓.

‘‘สมุทฺทา [Pg.306] อุตฺตรา เจว, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, อุทุมฺพโรติ ปวุจฺจติ.

๒๕.

‘‘อุจฺจตฺตเนน โส พุทฺโธ, ตึสหตฺถสมุคฺคโต;

อุกฺกามุเข ยถา กมฺพุ, เอวํ รํสีหิ มณฺฑิโต.

๒๖.

‘‘ตึสวสฺสสหสฺสานิ, อายุ พุทฺธสฺส ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

๒๗.

‘‘ธมฺมเจตึ สมุสฺเสตฺวา, ธมฺมทุสฺสวิภูสิตํ;

ธมฺมปุปฺผคุฬํ กตฺวา, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

๒๘.

‘‘มหาวิลาโส ตสฺส ชโน, สิริธมฺมปฺปกาสโน;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา’’ติ.

ตตฺถ อุกฺกามุเขติ กมฺมารุทฺธเน. ยถา กมฺพูติ สุวณฺณนิกฺขํ วิย. เอวํ รํสีหิ มณฺฑิโตติ เอวํ รสฺมีหิ ปฏิมณฺฑิโต สมลงฺกโต. ธมฺมเจตึ สมุสฺเสตฺวาติ สตฺตตฺตึสโพธิปกฺขิยธมฺมมยํ เจติยํ ปติฏฺฐาเปตฺวา. ธมฺมทุสฺสวิภูสิตนฺติ จตุสจฺจธมฺมปฏากวิภูสิตํ. ธมฺมปุปฺผคุฬํ กตฺวาติ ธมฺมมยปุปฺผมาลาคุฬํ กตฺวา. มหาชนสฺส วิปสฺสนาเจติยงฺคเณ ฐิตสฺส นมสฺสนตฺถาย ธมฺมเจติยํ ปติฏฺฐาเปตฺวา สสาวกสงฺโฆ สตฺถา ปรินิพฺพายีติ อตฺโถ. มหาวิลาโสติ มหาอิทฺธิวิลาสปฺปตฺโต. ตสฺสาติ ตสฺส ภควโต. ชโนติ สาวกชโน. สิริธมฺมปฺปกาสโนติ โลกุตฺตรธมฺมปฺปกาสโน โส ภควา จ สพฺพํ ตมนฺตรหิตนฺติ อตฺโถ.

‘‘สุเขน โกณาคมโน คตาสโว, วิกามปาณาคมโน มเหสี;

วเน วิเวเก สิรินามเธยฺเย, วิสุทฺธวํสาคมโน วสิตฺถ’’.

เสสคาถาสุ สพฺพตฺถ ปากฏเมวาติ.

โกณาคมนพุทฺธวํสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิฏฺฐิโต เตวีสติโม พุทฺธวํโส.

๒๖. กสฺสปพุทฺธวํสวณฺณนา

โกณาคมนสฺส [Pg.307] ปน ภควโต อปรภาเค ตสฺส สาสเน จ อนฺตรหิเต ตึสวสฺสสหสฺสายุกา สตฺตา อนุปุพฺเพน ปริหายิตฺวา ทสวสฺสายุกา หุตฺวา ปุน วฑฺฒิตฺวา อปริมิตายุกา หุตฺวา ปุน อนุปุพฺเพน ปริหายิตฺวา วีสติวสฺสสหสฺสายุเกสุ สตฺเตสุ ชาเตสุ อเนกมนุสฺสโป กสฺสโป นาม สตฺถา โลเก อุทปาทิ (สุ. นิ. อฏฺฐ. อามกคนฺธสุตฺตวณฺณนา). โส ปารมิโย ปูเรตฺวา ตุสิตปุเร นิพฺพตฺติตฺวา ตโต จวิตฺวา พาราณสีนคเร พฺรหฺมทตฺตสฺส นาม พฺราหฺมณสฺส วิปุลคุณวติยา ธนวติยา นาม พฺราหฺมณิยา กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา ทสนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน อิสิปตเน มิคทาเย มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิ. โคตฺตวเสน ปนสฺส ‘‘กสฺสปกุมาโร’’ติ นามมกํสุ. โส ทฺเว วสฺสสหสฺสานิ อคารํ อชฺฌาวสิ. หํสวา ยสวา สิรินนฺโทติ ตสฺส ตโย ปาสาทา อเหสุํ. สุนนฺทา นาม พฺราหฺมณิปฺปมุขานิ อฏฺฐจตฺตาลีส อิตฺถิสหสฺสานิ ปจฺจุปฏฺฐิตานิ อเหสุํ.

โส จตฺตาริ นิมิตฺตานิ ทิสฺวา สุนนฺทาย พฺราหฺมณิยา วิชิตเสเน นาม ปุตฺเต อุปฺปนฺเน อุปฺปนฺนสํเวโค ‘‘มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ. อถสฺส ปริวิตกฺกสมนนฺตรเมว ปาสาโท กุลาลจกฺกมิว ภมิตฺวา คคนตลมพฺภุคฺคนฺตฺวา ปรมรุจิรกรนิกโร สรทสมยรชนิกโร วิย ตาราคณปริวุโต อเนกนรสตปริวุโต คคนตลมลงฺกโรนฺโต วิย ปุญฺญานุภาวํ ปกาเสนฺโต วิย ชนนยนหทยานิ อากฑฺเฒนฺโต วิย รุกฺขคฺคานิ ปรํ โสภยมาโน วิย จ คนฺตฺวา นิคฺโรธโพธึ มชฺเฌกตฺวา ภูมิยํ ปติฏฺฐหิ. อถ โพธิสตฺโต มหาสตฺโต ปถวิยํ ปติฏฺฐหิตฺวา เทวทตฺตํ อรหตฺตทฺธชมาทาย ปพฺพชิ. ตสฺส นาฏกิตฺถิโย ปาสาทา โอตริตฺวา อฑฺฒคาวุตํ มคฺคํ คนฺตฺวา สปริวารา เสนาสนฺนิเวสํ กตฺวา นิสีทึสุ. ตโต อิตฺถิปริจาริเก ฐเปตฺวา สหาคตา สพฺเพ ปพฺพชึสุ.

มหาปุริโส กิร สตฺตาหํ เตหิ ปริวุโต ปธานจริยํ จริตฺวา วิสาขปุณฺณมาย สุนนฺทาย นาม พฺราหฺมณิยา ทินฺนํ มธุปายาสํ ปริภุญฺชิตฺวา ขทิรวเน ทิวาวิหารํ กตฺวา สายนฺหสมเย โสเมน นาม ยวปาลเกน อุปนีตา อฏฺฐ ติณมุฏฺฐิโย คเหตฺวา นิคฺโรธโพธึ อุปคนฺตฺวา ปญฺจทสหตฺถายามวิตฺถตํ [Pg.308] ติณสนฺถรํ สนฺถริตฺวา ตตฺถ นิสีทิตฺวา อภิสมฺโพธึ ปาปุณิตฺวา – ‘‘อเนกชาติสํสารํ…เป… ตณฺหานํ ขยมชฺฌคา’’ติ อุทานํ อุทาเนตฺวา สตฺตสตฺตาหํ วีตินาเมตฺวา อตฺตนา สห ปพฺพชิตานํ ภิกฺขูนํ โกฏิยา อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ ทิสฺวา คคนตเลน คนฺตฺวา พาราณสิยํ อิสิปตเน มิคทาเย โอตริตฺวา เตหิ ปริวุโต ตตฺถ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ. ตทา วีสติยา โกฏิสหสฺสานํ ปฐโม ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๑.

‘‘โกณาคมนสฺส อปเรน, สมฺพุทฺโธ ทฺวิปทุตฺตโม;

กสฺสโป นาม โคตฺเตน, ธมฺมราชา ปภงฺกโร.

๒.

‘‘สญฺฉฑฺฑิตํ กุลมูลํ, พหฺวนฺนปานโภชนํ;

ทตฺวาน ยาจเก ทานํ, ปูรยิตฺวาน มานสํ;

อุสโภว อาฬกํ เภตฺวา, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ.

๓.

‘‘ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตนฺเต, กสฺสเป โลกนายเก;

วีสโกฏิสหสฺสานํ, ปฐมาภิสมโย อหู’’ติ.

ตตฺถ สญฺฉฑฺฑิตนฺติ ฉฑฺฑิตํ อุชฺฌิตํ ปริจฺจตฺตํ. กุลมูลนฺติ กุลฆรํ, อปริมิตโภคกฺขนฺธํ อเนกโกฏิสหสฺสธนสญฺจยํ ทสสตนยนภวนสทิสโภคํ อติทุจฺจชํ ติณมิว ฉฑฺฑิตนฺติ อตฺโถ. ยาจเกติ ยาจกานํ ทตฺวา. อาฬกนฺติ โคฏฺฐํ, ยถา อุสโภ โคฏฺฐํ ภินฺทิตฺวา ยถาสุขํ อิจฺฉิตฏฺฐานํ ปาปุณาติ, เอวํ มหาปุริโสปิ เคหพนฺธนํ ภินฺทิตฺวา อภิสมฺโพธึ ปาปุณีติ อตฺโถ.

ปุน จตุมาสํ ชนปทจาริกํ จรมาเน สตฺถริ ทสโกฏิสหสฺสานํ ทุติโย อภิสมโย อโหสิ. ยทา ปน สุนฺทรนครทฺวาเร อสนรุกฺขมูเล ยมกปาฏิหาริยํ กโรนฺโต ธมฺมํ เทเสสิ, ตทา ปญฺจนฺนํ โกฏิสหสฺสานํ ตติโย อภิสมโย อโหสิ. ปุน ยมกปาฏิหาริยํ กตฺวา สุรริปุทุรภิภวเน ตาวตึสภวเน สุธมฺมา นาม เทวสภา อตฺถิ, ตตฺถ นิสีทิตฺวา อตฺตโน มาตรํ ธนวตีเทวึ ปมุขํ กตฺวา ทสสหสฺสิโลกธาตุยา เทวตานํ อนุคฺคหกรณตฺถํ สตฺตปฺปกรณํ อภิธมฺมปิฏกํ เทเสนฺโต ตีณิ เทวตาโกฏิสหสฺสานิ ธมฺมามตํ ปาเยสิ. เตน วุตฺตํ –

๔.

‘‘จตุมาสํ [Pg.309] ยทา พุทฺโธ, โลเก จรติ จาริกํ;

ทสโกฏิสหสฺสานํ, ทุติยาภิสมโย อหุ.

๕.

‘‘ยมกํ วิกุพฺพนํ กตฺวา, ญาณธาตุํ ปกิตฺตยิ;

ปญฺจโกฏิสหสฺสานํ, ตติยาภิสมโย อหุ.

๖.

‘‘สุธมฺมา เทวปุเร รมฺเม, ตตฺถ ธมฺมํ ปกิตฺตยิ;

ตีณิโกฏิสหสฺสานํ, เทวานํ โพธยี ชิโน.

๗.

‘‘นรเทวสฺส ยกฺขสฺส, อปเร ธมฺมเทสเน;

เอเตสานํ อภิสมยา, คณนาโต อสงฺขิยา’’ติ.

ตตฺถ จตุมาสนฺติ จาตุมาเส. อยเมว วา ปาโฐ. จรตีติ อจริ. ยมกํ วิกุพฺพนํ กตฺวาติ ยมกปาฏิหาริยํ กตฺวา. ญาณธาตุนฺติ สพฺพญฺญุตญฺญาณสภาวํ. ‘‘สพฺพญาณธาตุ’’นฺติปิ วทนฺติ. ปกิตฺตยีติ มหาชนสฺส ปกาเสสิ. สุธมฺมาติ ตาวตึสภวเน สุธมฺมา นาม สภา อตฺถิ, ตตฺถ นิสีทิตฺวาติ อตฺโถ. ธมฺมนฺติ อภิธมฺมํ.

ตทา กิร อานุภาววิชิตนรเทโว นรเทโว นาม มเหสกฺโข เหฏฺฐา วุตฺตนรเทวยกฺโข วิย มหิทฺธิโก ยกฺโข อโหสิ. โส ชมฺพุทีเป เอกสฺมึ นคเร รญฺโญ ยาทิสํ รูปํ, ตาทิสํ รูปสณฺฐานํ สรกุตฺตึ นิมฺมินิตฺวา ตํ ราชานํ มาเรตฺวา ขาทิตฺวา สหอนฺเตปุรํ รชฺชํ ปฏิปชฺชิตฺวา อปริมิตมํสโภชโน อโหสิ. โส กิร อิตฺถิธุตฺโต จ อโหสิ. ยทา ปน ตํ กุสลา เฉกา อิตฺถิโย – ‘‘นายํ อมฺหากํ ราชา, อมนุสฺโส เอโส’’ติ ชานนฺติ, ตทา โส ลชฺชิโต หุตฺวา ตา สพฺพา ขาทิตฺวา อญฺญํ นครํ ปฏิปชฺชติ. เอวเมว โส นรเทวยกฺโข มนุสฺเส ภกฺขยนฺโต ยทา สุนฺทรนคราภิมุโข อคมาสิ, ตทา ตํ ทิสฺวา นครวาสิโน มนุสฺสา มรณภยตชฺชิตสนฺตาสา สกนครโต นิกฺขมิตฺวา ตโต ตโต ปลายึสุ. อถ เต มนุสฺเส ปลายมาเน ทิสฺวา กสฺสปทสพโล ตสฺส นรเทวสฺส ยกฺขสฺส ปุรโต อฏฺฐาสิ. นรเทโว เอวํ เทวเทวํ ฐิตํ ทิสฺวา วิสฺสรํ โฆรํ นาทํ นทิตฺวา ภควโต ภยํ อุปฺปาเทตุํ อสกฺโกนฺโต ตํ สรณํ คนฺตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิ. ปญฺหํ วิสฺสชฺเชตฺวา ตํ ทเมตฺวา ธมฺเม เทสิยมาเน สมฺปตฺตานํ นรมรานํ คณนปถาตีตานํ [Pg.310] อภิสมโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘นรเทวสฺส ยกฺขสฺสา’’ติอาทิ. ตตฺถ อปเร ธมฺมเทสเนติ อปรสฺมึ ธมฺมเทสเน. เอเตสานนฺติ เอเตสํ. อยเมว วา ปาโฐ.

ตสฺส ปน กสฺสปภควโต เอโกว สาวกสนฺนิปาโต อโหสิ. พาราณสีนคเร ปุโรหิตปุตฺโต ติสฺโส นาม อโหสิ. โส กสฺสปสฺส โพธิสตฺตสฺส สรีเร ลกฺขณสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ปิตุโน ภาสโต สุตฺวา – ‘‘นิสฺสํสยํ เอโส มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิตฺวา พุทฺโธ ภวิสฺสติ, เอตสฺสาหํ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา สํสารทุกฺขโต มุจฺจิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา สุทฺธมุนิคณวนฺตํ หิมวนฺตํ คนฺตฺวา ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชิ. ตสฺส ปริวารภูตานิ วีสติตาปสสหสฺสานิ อเหสุํ. โส อปรภาเค ‘‘กสฺสปกุมาโร นิกฺขมิตฺวา อภิสมฺโพธึ อนุปฺปตฺโต’’ติ สุตฺวา สปริวาโร อาคนฺตฺวา กสฺสปสฺส ภควโต สนฺติเก สปริวาโร เอหิภิกฺขุปพฺพชฺชาย ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ. ตสฺมึ สมาคเม กสฺสโป ภควา มาฆปุณฺณมายํ ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ. เตน วุตฺตํ –

๘.

‘‘ตสฺสาปิ เทวเทวสฺส, เอโก อาสิ สมาคโม;

ขีณาสวานํ วิมลานํ, สนฺตจิตฺตาน ตาทินํ.

๙.

‘‘วีสภิกฺขุสหสฺสานํ, ตทา อาสิ สมาคโม;

อติกฺกนฺตภวนฺตานํ, หิริสีเลน ตาทิน’’นฺติ.

ตตฺถ อติกฺกนฺตภวนฺตานนฺติ อติกฺกนฺตปุถุชฺชนโสตาปนฺนาทีนํ, สพฺเพสํ ขีณาสวานเมวาติ อตฺโถ. หิริสีเลน ตาทินนฺติ หิริยา จ สีเลน จ สทิสานํ.

ตทา อมฺหากํ โพธิสตฺโต โชติปาโล นาม มาณโว ติณฺณํ เวทานํ ปารคู ภูมิยญฺเจว อนฺตลิกฺเข จ ปากโฏ ฆฏิการสฺส กุมฺภการสฺส สหาโย อโหสิ. โส เตน สทฺธึ สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ตสฺส ธมฺมกถํ สุตฺวา ตสฺส สนฺติเก ปพฺพชิ. โส อารทฺธวีริโย ตีณิ ปิฏกานิ อุคฺคเหตฺวา วตฺตปฏิปตฺติยา พุทฺธสาสนํ โสเภสิ. โสปิ ตํ สตฺถา พฺยากาสิ. เตน วุตฺตํ –

๑๐.

‘‘อหํ ตทา มาณวโก, โชติปาโลติ วิสฺสุโต;

อชฺฌายโก มนฺตธโร, ติณฺณํ เวทาน ปารคู.

๑๑.

‘‘ลกฺขเณ [Pg.311] อิติหาเส จ, สธมฺเม ปารมึ คโต;

ภูมนฺตลิกฺขกุสโล, กตวิชฺโช อนวโย.

๑๒.

‘‘กสฺสปสฺส ภควโต, ฆฏิกาโร นามุปฏฺฐโก;

สคารโว สปฺปติสฺโส, นิพฺพุโต ตติเย ผเล.

๑๓.

‘‘อาทาย มํ ฆฏีกาโร, อุปคญฺฉิ กสฺสปํ ชินํ;

ตสฺส ธมฺมํ สุณิตฺวาน, ปพฺพชึ ตสฺส สนฺติเก.

๑๔.

‘‘อารทฺธวีริโย หุตฺวา, วตฺตาวตฺเตสุ โกวิโท;

น กฺวจิ ปริหายามิ, ปูเรสึ ชินสาสนํ.

๑๕.

‘‘ยาวตา พุทฺธภณิตํ, นวงฺคํ ชินสาสนํ;

สพฺพํ ปริยาปุณิตฺวาน, โสภยึ ชินสาสนํ.

๑๖.

‘‘มม อจฺฉริยํ ทิสฺวา, โสปิ พุทฺโธ วิยากริ;

อิมมฺหิ ภทฺทเก กปฺเป, อยํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ.

๑๗.

‘‘อหุ กปิลวฺหยา รมฺมา…เป… เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ.

๓๐.

‘‘ตสฺสาปิ วจนํ สุตฺวา, ภิยฺโย จิตฺตํ ปสาทยึ;

อุตฺตรึ วตมธิฏฺฐาสึ, ทสปารมิปูริยา.

๓๑.

‘‘เอวมหํ สํสริตฺวา, ปริวชฺเชนฺโต อนาจรํ;

ทุกฺกรญฺจ กตํ มยฺหํ, โพธิยาเยว การณา’’ติ.

ตตฺถ ภูมนฺตลิกฺขกุสโลติ ภูมิสิกฺขาสุ จ อนฺตลิกฺเขสุ จ โชติจกฺกาจาเร โชติวิชฺชาย จ กุสโลติ อตฺโถ. อุปฏฺฐโกติ อุปฏฺฐายโก. สปฺปติสฺโสติ สปฺปติสฺสโย. นิพฺพุโตติ วินีโต, วิสฺสุโต วา. ตติเย ผเลติ นิมิตฺตสตฺตมี, ตติยผลาธิคมเหตุ นิพฺพุโตติ อตฺโถ. อาทายาติ มํ คเหตฺวา. วตฺตาวตฺเตสูติ ขุทฺทกวตฺตมหาวตฺเตสุ. โกวิโทติ เตสํ ปูรเณ กุสโล. น กฺวจิ ปริหายามีติ กฺวจิปิ สีเลสุ วา สมาธิสมาปตฺติอาทีสุ วา กตฺถจิ กุโตปิ น ปริหายามิ, สพฺพตฺถ เม ปริหานิ นาม น วิชฺชตีติ ทีเปติ. ‘‘น โกจิ ปริหายามี’’ติปิ ปาโฐ, โสเยวตฺโถ.

ยาวตาติ [Pg.312] ปริจฺเฉทวจนเมตํ, ยาวตกนฺติ อตฺโถ. พุทฺธภณิตนฺติ พุทฺธวจนํ. โสภยินฺติ โสเภสึ ปกาเสสึ. มม อจฺฉริยนฺติ มม สมฺมาปฏิปตฺตึ อญฺเญหิ อสาธารณํ อจฺฉริยํ อพฺภุตํ กสฺสโป ภควา ทิสฺวาติ อตฺโถ. สํสริตฺวาติ สํสาเร สํสริตฺวา. อนาจรนฺติ อนาจารํ อกตฺตพฺพํ, อกรณียนฺติ อตฺโถ.

ตสฺส ปน กสฺสปสฺส ภควโต ชาตนครํ พาราณสี นาม อโหสิ, พฺรหฺมทตฺโต นาม พฺราหฺมโณ ปิตา, ปรมคุณวตี ธนวตี นาม พฺราหฺมณี มาตา, ติสฺโส จ ภารทฺวาโช จ ทฺเว อคฺคสาวกา, สพฺพมิตฺโต นามุปฏฺฐาโก, อนุฬา จ อุรุเวฬา จ ทฺเว อคฺคสาวิกา, นิคฺโรธรุกฺโข โพธิ, สรีรํ วีสติหตฺถุพฺเพธํ อโหสิ, วีสติวสฺสสหสฺสานิ อายุ, สุนนฺทา นามสฺส อคฺคมเหสี, วิชิตเสโน นาม ปุตฺโต, ปาสาทยาเนน นิกฺขมิ. เตน วุตฺตํ –

๓๒.

‘‘นครํ พาราณสี นาม, กิกี นามาสิ ขตฺติโย;

วสเต ตตฺถ นคเร, สมฺพุทฺธสฺส มหากุลํ.

๓๓.

‘‘พฺราหฺมโณ พฺรหฺมทตฺโตว, อาสิ พุทฺธสฺส โส ปิตา;

ธนวตี นาม ชนิกา, กสฺสปสฺส มเหสิโน.

๓๘.

‘‘ติสฺโส จ ภารทฺวาโช จ, อเหสุํ อคฺคสาวกา;

สพฺพมิตฺโต นามุปฏฺฐาโก, กสฺสปสฺส มเหสิโน.

๓๙.

‘‘อนุฬา อุรุเวฬา จ, อเหสุํ อคฺคสาวิกา;

โพธิ ตสฺส ภควโต, นิคฺโรโธติ ปวุจฺจติ.

๔๑.

‘‘อุจฺจตฺตเนน โส พุทฺโธ, วีสติรตนุคฺคโต;

วิชฺชุลฏฺฐีว อากาเส, จนฺโทว คหปูริโต.

๔๒.

‘‘วีสติวสฺสสหสฺสานิ, อายุ ตสฺส มเหสิโน;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

๔๓.

‘‘ธมฺมตฬากํ มาปยิตฺวา, สีลํ ทตฺวา วิเลปนํ;

ธมฺมทุสฺสํ นิวาเสตฺวา, ธมฺมมาลํ วิภชฺชิย.

๔๔.

‘‘ธมฺมวิมลมาทาสํ[Pg.313], ฐปยิตฺวา มหาชเน;

เกจิ นิพฺพานํ ปตฺเถนฺตา, ปสฺสนฺตุ เม อลงฺกรํ.

๔๕.

‘‘สีลกญฺจุกํ ทตฺวาน, ฌานกวจวมฺมิตํ;

ธมฺมจมฺมํ ปารุปิตฺวา, ทตฺวา สนฺนาหมุตฺตมํ.

๔๖.

‘‘สติผลกํ ทตฺวาน, ติขิณํ ญาณกุนฺติมํ;

ธมฺมขคฺควรํ ทตฺวา, สีลสํสคฺคมทฺทนํ.

๔๗.

‘‘เตวิชฺชาภูสนํ ทตฺวาน, อาเวฬํ จตุโร ผเล;

ฉฬภิญฺญาภรณํ ทตฺวา, ธมฺมปุปฺผปิฬนฺธนํ.

๔๘.

‘‘สทฺธมฺมปณฺฑรจฺฉตฺตํ, ทตฺวา ปาปนิวารณํ;

มาปยิตฺวาภยํ ปุปฺผํ, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

๔๙.

‘‘เอโส หิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, อปฺปเมยฺโย ทุราสโท;

เอโส หิ ธมฺมรตโน, สฺวากฺขาโต เอหิปสฺสิโก.

๕๐.

‘‘เอโส หิ สงฺฆรตโน, สุปฺปฏิปนฺโน อนุตฺตโร;

สพฺพํ ตมนฺตรหิตํ, นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขารา’’ติ.

ตตฺถ วิชฺชุลฏฺฐีวาติ ฆนภาเวน สณฺฐิตา วิชฺชุลตา วิย. จนฺโทว คหปูริโตติ ปริเวสคหปริกฺขิโต ปุณฺณจนฺโท วิย. ธมฺมตฬากํ มาปยิตฺวาติ ปริยตฺติธมฺมตฬากํ มาปยิตฺวา. สีลํ ทตฺวา วิเลปนนฺติ จตุปาริสุทฺธิสีลสงฺขาตํ จิตฺตสนฺตติวิภูสนตฺถํ วิเลปนํ ทตฺวา. ธมฺมทุสฺสํ นิวาเสตฺวาติ หิโรตฺตปฺปธมฺมสงฺขาตํ สาฏกยุคํ นิวาเสตฺวา. ธมฺมมาลํ วิภชฺชิยาติ สตฺตตฺตึสโพธิปกฺขิยธมฺมกุสุมมาลํ วิภชิตฺวา. วิทหิตฺวาติ อตฺโถ.

ธมฺมวิมลมาทาสนฺติ วิมลํ โสตาปตฺติมคฺคสงฺขาตํ อาทาสํ สาวชฺชานวชฺชกุสลากุสลธมฺมสลฺลกฺขณตฺถํ มหาชนสฺส ธมฺมตฬากตีเร ธมฺมาทาสํ ฐเปตฺวาติ อตฺโถ. มหาชเนติ มหาชนสฺส. เกจีติ เย เกจิ. นิพฺพานํ ปตฺเถนฺตาติ สพฺพากุสลมลวิลยกรํ อมตมสงฺขตมนีติกํ ปรมสนฺตํ อจฺจุติรสํ นิพฺพานํ ปตฺเถนฺตา วิจรนฺติ. เต อิมํ อลงฺการํ วุตฺตปฺปการํ [Pg.314] มยา ทสฺสิตํ ปสฺสนฺตูติ อตฺโถ. ‘‘นิพฺพานมภิปตฺเถนฺตา, ปสฺสนฺตุ มํ อลงฺกร’’นฺติปิ ปาโฐ, โสเยวตฺโถ. อลงฺกรนฺติ รสฺสํ กตฺวา วุตฺตํ.

สีลกญฺจุกํ ทตฺวานาติ ปญฺจสีลทสสีลจตุปาริสุทฺธิสีลมยํ กญฺจุกํ ทตฺวา. ฌานกวจวมฺมิตนฺติ จตุกฺกปญฺจกชฺฌานกวจพนฺธํ พนฺธิตฺวา. ธมฺมจมฺมํ ปารุปิตฺวาติ สติสมฺปชญฺญสงฺขาตธมฺมจมฺมํ ปารุปิตฺวา. ทตฺวา สนฺนาหมุตฺตมนฺติ อุตฺตมํ จตุรงฺคสมนฺนาคตํ วีริยสนฺนาหํ ทตฺวาติ อตฺโถ. สติผลกํ ทตฺวานาติ ราคาทิโทสาริปาปนิวารณตฺถํ จตุสติปฏฺฐานผลกนิวารณํ ทตฺวา. ติขิณํ ญาณกุนฺติมนฺติ ปฏิเวธสมตฺถํ ติขิณวิปสฺสนาญาณกุนฺตวนฺตํ, วิปสฺสนาญาณนิสิตกุนฺตวรนฺติ อตฺโถ, กิเลสพลนิธนกรสมตฺถํ วา โยคาวจรโยธวรํ ฐเปตฺวาติ อตฺโถ. ธมฺมขคฺควรํ ทตฺวาติ ตสฺส โยคาวจรสฺส วีริยุปลตลนิสิตธารํ มคฺคปญฺญาวรขคฺคํ ทตฺวา. สีลสํสคฺคมทฺทนนฺติ อริยํ โลกุตฺตรสีลํ กิเลสสํสคฺคมทฺทนตฺถาย, กิเลสนิฆาตนตฺถายาติ อตฺโถ.

เตวิชฺชาภูสนํ ทตฺวาติ เตวิชฺชามยํ วิภูสนํ ทตฺวา. อาเวฬํ จตุโร ผเลติ จตฺตาริ ผลานิ วฏํสกํ กตฺวา. ฉฬภิญฺญาภรณนฺติ อาภรณตฺถาย อลงฺการกรณตฺถาย ฉ อภิญฺญาโย ทตฺวา. ธมฺมปุปฺผปิฬนฺธนนฺติ นวโลกุตฺตรธมฺมสงฺขาตํ กุสุมมาลํ กตฺวา. สทฺธมฺมปณฺฑรจฺฉตฺตํ, ทตฺวา ปาปนิวารณนฺติ อจฺจนฺตวิสุทฺธํ วิมุตฺติเสตจฺฉตฺตํ สพฺพากุสลาตปนิวารณํ ทตฺวา. มาปยิตฺวาภยํ ปุปฺผนฺติ อภยปุรคามินํ อฏฺฐงฺคิกมคฺคํ ปุปฺผํ กตฺวาติ อตฺโถ.

กสฺสโป กิร ภควา กาสิรฏฺเฐ เสตพฺยนคเร เสตพฺยุยฺยาเน ปรินิพฺพายิ. ธาตุโย กิรสฺส น วิกิรึสุ. สกลชมฺพุทีปวาสิโน มนุสฺสา สนฺนิปติตฺวา เอเกกํ สุวณฺณิฏฺฐกํ โกฏิอคฺฆนกํ รตนวิจิตฺตํ พหิจินนตฺถํ เอเกกํ อฑฺฒโกฏิอคฺฆนกํ อพฺภนฺตรปูรณตฺถํ มโนสิลาย มตฺติกากิจฺจํ เตเลน อุทกกิจฺจํ กโรนฺโต โยชนุพฺเพธํ ถูปมกํสุ.

‘‘กสฺสโปปิ [Pg.315] ภควา กตกิจฺโจ, สพฺพสตฺตหิตเมว กโรนฺโต;

กาสิราชนคเร มิคทาเย, โลกนนฺทนกโร นิวสี’’ติ.

เสสคาถาสุ สพฺพตฺถ ปากฏเมวาติ.

อิติ มธุรตฺถวิลาสินิยา พุทฺธวํส-อฏฺฐกถาย

กสฺสปพุทฺธวํสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

เอตฺตาวตา จตุวีสติยา พุทฺธานํ พุทฺธวํสวณฺณนา

สพฺพากาเรน นิฏฺฐิตา.

๒๗. โคตมพุทฺธวํสวณฺณนา

ทูเรนิทานกถา

‘‘อิทานิ ยสฺมา อมฺหากํ, พุทฺธวํสสฺส วณฺณนา;

อนุกฺกเมน สมฺปตฺตา, ตสฺมายํ ตสฺส วณฺณนา’’.

ตตฺถ อมฺหากํ โพธิสตฺโต ทีปงฺกราทีนํ จตุวีสติยา พุทฺธานํ สนฺติเก อธิการํ กโรนฺโต กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ อาคโต. กสฺสปสฺส ปน ภควโต โอรภาเค ฐเปตฺวา อิมํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ อญฺโญ พุทฺโธ นาม นตฺถิ. อิติ ทีปงฺกราทีนํ จตุวีสติยา พุทฺธานํ สนฺติเก ลทฺธพฺยากรโณ ปน โพธิสตฺโต เยเนน –

‘‘มนุสฺสตฺตํ ลิงฺคสมฺปตฺติ, เหตุ สตฺถารทสฺสนํ;

ปพฺพชฺชา คุณสมฺปตฺติ, อธิกาโร จ ฉนฺทตา;

อฏฺฐธมฺมสโมธานา, อภินีหาโร สมิชฺฌตี’’ติ. (พุ. วํ. ๒.๕๙) –

อิเม อฏฺฐ ธมฺเม สโมธาเนตฺวา ทีปงฺกรปาทมูเล กตาภินีหาเรน ‘‘หนฺท, พุทฺธกเร ธมฺเม, วิจินามิ อิโต จิโต’’ติ อุสฺสาหํ กตฺวา ‘‘วิจินนฺโต ตทาทกฺขึ, ปฐมํ ทานปารมิ’’นฺติ ทานปารมิตาทโย พุทฺธการกธมฺมา [Pg.316] ทิฏฺฐา, เต ปูเรนฺโต ยาว เวสฺสนฺตรตฺตภาวา อาคมิ, อาคจฺฉนฺโต จ เย เต กตาภินีหารานํ โพธิสตฺตานํ อานิสํสา สํวณฺณิตา –

‘‘เอวํ สพฺพงฺคสมฺปนฺนา, โพธิยา นิยตา นรา;

สํสรํ ทีฆมทฺธานํ, กปฺปโกฏิสเตหิปิ.

‘‘อวีจิมฺหิ นุปฺปชฺชนฺติ, ตถา โลกนฺตเรสุ จ;

นิชฺฌามตณฺหา ขุปฺปิปาสา, น โหนฺติ กาฬกญฺชิกา.

‘‘น โหนฺติ ขุทฺทกา ปาณา, อุปฺปชฺชนฺตาปิ ทุคฺคตึ;

ชายมานา มนุสฺเสสุ, ชจฺจนฺธา น ภวนฺติ เต.

‘‘โสตเวกลฺลตา นตฺถิ, น ภวนฺติ มูคปกฺขิกา;

อิตฺถิภาวํ น คจฺฉนฺติ, อุภโตพฺยญฺชนปณฺฑกา.

‘‘น ภวนฺติ ปริยาปนฺนา, โพธิยา นิยตา นรา;

มุตฺตา อานนฺตริเกหิ, สพฺพตฺถ สุทฺธโคจรา.

‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐึ น เสวนฺติ, กมฺมกิริยทสฺสนา;

วสมานาปิ สคฺเคสุ, อสญฺญํ นูปปชฺชเร.

‘‘สุทฺธาวาเสสุ เทเวสุ, เหตุ นาม น วิชฺชติ;

เนกฺขมฺมนินฺนา สปฺปุริสา, วิสํยุตฺตา ภวาภเว;

จรนฺติ โลกตฺถจริยาโย, ปูเรนฺติ สพฺพปารมี’’ติ. (ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา;

อป. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทานกถา;

ชา. อฏฺฐ. ๑.ทูเรนิทานกถา;

จริยา. อฏฺฐ. ปกิณฺณกกถา);

เต อานิสํเส อธิคนฺตฺวาว อาคโต. เอวํ อาคจฺฉนฺโต เวสฺสนฺตรตฺตภาเว ฐิโต –

‘‘อเจตนายํ ปถวี, อวิญฺญาย สุขํ ทุขํ;

สาปิ ทานพลา มยฺหํ, สตฺตกฺขตฺตุํ ปกมฺปถา’’ติ. (จริยา. ๑.๑๒๔) –

เอวํ มหาปถวิกมฺปนาทีนิ มหาปุญฺญานิ กตฺวา อายุปริโยสาเน ตโต จวิตฺวา ตุสิตปุเร นิพฺพตฺติ.

อวิทูเรนิทานกถา

ตุสิตปุเร [Pg.317] วสมาเนเยว ปน โพธิสตฺเต พุทฺธโกลาหลํ นาม อุทปาทิ. โลกสฺมิญฺหิ ตีณิ โกลาหลานิ อุปฺปชฺชนฺติ. เสยฺยถิทํ – กปฺปโกลาหลํ, พุทฺธโกลาหลํ, จกฺกวตฺติโกลาหลนฺติ. ตตฺถ ‘‘วสฺสสตสหสฺสสฺส อจฺจเยน กปฺปุฏฺฐานํ ภวิสฺสตี’’ติ โลกพฺยูหา นาม กามาวจรเทวา มุตฺตสิรา วิกิณฺณเกสา รุทมุขา อสฺสูนิ หตฺเถหิ ปุญฺฉมานา รตฺตวตฺถนิวตฺถา อติวิย วิรูปเวสธาริโน หุตฺวา มนุสฺสปเถ วิจรนฺตา เอวํ อาโรเจนฺติ – ‘‘มาริสา, มาริสา, อิโต วสฺสสตสหสฺสสฺส อจฺจเยน กปฺปุฏฺฐานํ ภวิสฺสติ, อยํ โลโก วินสฺสิสฺสติ, มหาสมุทฺโทปิ อุสฺสุสฺสิสฺสติ, อยญฺจ มหาปถวี สิเนรุ จ ปพฺพตราชา อุฑฺฑยฺหิสฺสนฺติ วินสฺสิสฺสนฺติ, ยาว พฺรหฺมโลกา โลกวินาโส ภวิสฺสติ, เมตฺตํ, มาริสา, ภาเวถ, กรุณํ มุทิตํ อุเปกฺขํ, มาริสา, ภาเวถ, มาตรํ ปิตรํ อุปฏฺฐหถ, กุเล เชฏฺฐาปจายิโน โหถา’’ติ. อิทํ กปฺปโกลาหลํ นาม.

‘‘วสฺสสหสฺสสฺส อจฺจเยน ปน สพฺพญฺญุพุทฺโธ โลเก อุปชฺชิสฺสตี’’ติ โลกปาลเทวตา – ‘‘อิโต, มาริสา, วสฺสสหสฺสสฺส อจฺจเยน พุทฺโธ โลเก อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ อุคฺโฆเสนฺติโย อาหิณฺฑนฺติ. อิทํ พุทฺธโกลาหลํ นาม.

‘‘วสฺสสตสฺส อจฺจเยน จกฺกวตฺติราชา อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ เทวตา – ‘‘อิโต, มาริสา, วสฺสสตสฺส อจฺจเยน จกฺกวตฺติราชา อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ อุคฺโฆเสนฺติโย อาหิณฺฑนฺติ. อิทํ จกฺกวตฺติโกลาหลํ นาม (ขุ. ปา. อฏฺฐ. ๕.มงฺคลปญฺหสมุฏฺฐานกถา; อป. อฏฺฐ. ๑.อวิทูเรนิทานกถา; ชา. อฏฺฐ. ๑.อวิทูเรนิทานกถา).

เตสุ พุทฺธโกลาหลสทฺทํ สุตฺวา สกลทสสหสฺสจกฺกวาฬเทวตา เอกโต สนฺนิปติตฺวา – ‘‘อสุโก นาม สตฺโต พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา อุปสงฺกมิตฺวา อายาจนฺติ, อายาจมานา จ ตสฺส ปุพฺพนิมิตฺเตสุ อุปฺปนฺเนสุ อายาจนฺติ. ตทา ปน สพฺพาปิ ตา เอเกกจกฺกวาเฬ จตุมหาราช-สกฺก-สุยาม-สนฺตุสิต-สุนิมฺมิต-วสวตฺติ-มหาพฺรหฺเมหิ สทฺธึ เอกจกฺกวาเฬ สนฺนิปติตฺวา ตุสิตภวเน อุปฺปนฺนจุตินิมิตฺตสฺส โพธิสตฺตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา – ‘‘มาริส, ตุมฺเหหิ ทส ปารมิโย ปูริตา, ปูเรนฺเตหิ [Pg.318] จ น สกฺกพฺรหฺมสมฺปตฺติอาทิกํ สมฺปตฺตึ ปตฺเถนฺเตหิ ปูริตา, โลกนิตฺถรณตฺถาย ปน โว สพฺพญฺญุตํ ปตฺเถนฺเตหิ ปริปูริตา พุทฺธตฺตาย –

‘‘กาโล โข เต มหาวีร, อุปฺปชฺช มาตุกุจฺฉิยํ;

สเทวกํ ตารยนฺโต, พุชฺฌสฺสุ อมตํ ปท’’นฺติ. (พุ. วํ. ๑.๖๗) –

ยาจึสุ.

อถ มหาสตฺโต เทวตาหิ เอวํ อายาจิยมาโน เทวตานํ ปฏิญฺญํ อทตฺวาว กาล-ทีป-เทส-กุล-ชเนตฺติอายุปริจฺเฉทวเสน ปญฺจ มหาวิโลกนานิ วิโลเกสิ. ตตฺถ ‘‘กาโล นุ โข, น กาโล’’ติ ปฐมํ กาลํ วิโลเกสิ. ตตฺถ วสฺสสตสหสฺสโต อุทฺธํ วฑฺฒิตอายุกาโล กาโล นาม น โหติ. กสฺมา? ตทา หิ สตฺตานํ ชาติชรามรณานิ น ปญฺญายนฺติ, พุทฺธานญฺจ ธมฺมเทสนา ติลกฺขณมุตฺตา นาม นตฺถิ, เตสํ ‘‘อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตา’’ติ กเถนฺตานํ ‘‘กึ นาเมตํ กเถนฺตี’’ติ เนว โสตพฺพํ น สทฺธาตพฺพํ มญฺญนฺติ, ตโต อภิสมโย น โหติ, ตสฺมึ อสติ อนิยฺยานิกํ สาสนํ โหติ. ตสฺมา โส อกาโล. วสฺสสตโต อูนอายุกาโลปิ กาโล น โหติ. กสฺมา? ตทา สตฺตา อุสฺสนฺนกิเลสา โหนฺติ, อุสฺสนฺนกิเลสานญฺจ ทินฺโนวาโท โอวาทฏฺฐาเน น ติฏฺฐติ, อุทเก ทณฺฑราชิ วิย ขิปฺปํ วิคจฺฉติ. ตสฺมา โสปิ อกาโล. วสฺสสตสหสฺสโต ปน ปฏฺฐาย เหฏฺฐา วสฺสสตโต ปฏฺฐาย อุทฺธํ อายุกาโล กาโล นาม. ตทา ปน วสฺสสตกาโล อโหสิ. อถ มหาสตฺโต ‘‘นิพฺพตฺติตพฺพกาโล’’ติ กาลํ ปสฺสิ.

ตโต ทีปํ โอโลเกนฺโต สปริวาเร จตฺตาโร มหาทีเป โอโลเกตฺวา – ‘‘ตีสุ ทีเปสุ พุทฺธา น นิพฺพตฺตนฺติ, ชมฺพุทีเปเยว นิพฺพตฺตนฺตี’’ติ ทีปํ ปสฺสิ.

ตโต ‘‘ชมฺพุทีโป นาม มหา, ทสโยชนสหสฺสปริมาโณ. กตรสฺมึ นุ โข ปเทเส พุทฺธา นิพฺพตฺตนฺตี’’ติ โอกาสํ โอโลเกนฺโต มชฺฌิมเทสํ ปสฺสิ. ‘‘กปิลวตฺถุ นาม นครํ, ตตฺถ มยา นิพฺพตฺติตพฺพ’’นฺติ นิฏฺฐมคมาสิ.

ตโต [Pg.319] กุลํ วิโลเกนฺโต – ‘‘พุทฺธา นาม เวสฺสกุเล วา สุทฺทกุเล วา น นิพฺพตฺตนฺติ. โลกสมฺมเต ปน ขตฺติยกุเล วา พฺราหฺมณกุเล วา นิพฺพตฺตนฺติ, เอตรหิ ขตฺติยกุลํ โลกสมฺมตํ, ตตฺถ นิพฺพตฺติสฺสามิ สุทฺโธทโน นาม ราชา ปิตา เม ภวิสฺสตี’’ติ กุลํ ปสฺสิ.

ตโต มาตรํ วิโลเกนฺโต – ‘‘พุทฺธมาตา นาม โลลา สุราธุตฺตา น โหติ, กปฺปสตสหสฺสํ ปน ปูริตปารมี ชาติโต ปฏฺฐาย อขณฺฑปญฺจสีลาเยว โหติ. อยญฺจ มหามายา นาม เทวี เอทิสี, อยํ เม มาตา ภวิสฺสติ, กิตฺตกํ ปนสฺสา อายูติ, ทสนฺนํ มาสานํ อุปริ สตฺต ทิวสานี’’ติ ปสฺสิ.

อิติ อิมํ ปญฺจวิธํ มหาวิโลกนํ วิโลเกตฺวา – ‘‘กาโล เม, มาริสา, พุทฺธภาวายา’’ติ เทวานํ ปฏิญฺญํ ทตฺวา – ‘‘คจฺฉถ ตุมฺเห’’ติ ตา เทวตา อุยฺโยเชตฺวา ตุสิตเทวตาหิ ปริวุโต ตุสิตปุเร นนฺทนวนํ ปาวิสิ. สพฺพเทวโลเกสุ หิ นนฺทนวนํ อตฺถิเยว. ตตฺร นํ เทวตา – ‘‘อิโต จุโต สุคตึ คจฺฉา’’ติ ปุพฺเพ กตกุสลกมฺโมกาสํ สารยมานา วิจรนฺติ. โส เอวํ ตาหิ เทวตาหิ กุสลํ สารยมานาหิ ปริวุโต ตตฺร วิจรนฺโตว จวิตฺวา มหามายาย เทวิยา กุจฺฉิสฺมึ อุตฺตราสาฬฺหนกฺขตฺเตน ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. มหาปุริสสฺส ปน มาตุ กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธิคฺคณฺหนกฺขเณ เอกปฺปหาเรเนว สกลทสสหสฺสิโลกธาตุ สงฺกมฺปิ. ทฺวตฺตึส ปุพฺพนิมิตฺตานิ ปาตุรเหสุํ.

เอวํ คหิตปฏิสนฺธิกสฺส โพธิสตฺตสฺส เจว โพธิสตฺตมาตุยา จ อุปทฺทวนิวารณตฺถํ ขคฺคหตฺถา จตฺตาโร เทวปุตฺตา อารกฺขํ คณฺหึสุ. โพธิสตฺตสฺส มาตุ ปุริเสสุ ราคจิตฺตํ นุปฺปชฺชิ, ลาภคฺคยสคฺคปฺปตฺตา จ สา อโหสิ สุขินี อกิลนฺตกายา. โพธิสตฺตญฺจ อตฺตโน กุจฺฉิคตํ วิปฺปสนฺเน มณิรตเน อาวุตปณฺฑุสุตฺตํ วิย ปสฺสติ. ยสฺมา โพธิสตฺเตน วสิตกุจฺฉิ นาม เจติยคพฺภสทิสา โหติ, น สกฺกา อญฺเญน สตฺเตน อาวสิตุํ วา ปริภุญฺชิตุํ วา, ตสฺมา โพธิสตฺตมาตา สตฺตาหชาเต โพธิสตฺเต กาลํ กตฺวา ตุสิตปุเร นิพฺพตฺติ. ยถา ปน อญฺญา อิตฺถิโย ทส มาเส อปฺปตฺวาปิ อติกฺกมิตฺวาปิ นิสินฺนาปิ นิปนฺนาปิ วิชายนฺติ, น เอวํ โพธิสตฺตมาตา. โพธิสตฺตมาตา ปน โพธิสตฺตํ ทส มาเส กุจฺฉินา ปริหริตฺวา ฐิตาว วิชายติ. อยํ โพธิสตฺตมาตุ ธมฺมตา.

มหามายาปิ [Pg.320] เทวี ทส มาเส กุจฺฉินา โพธิสตฺตํ ปริหริตฺวา ปริปุณฺณคพฺภา ญาติฆรํ คนฺตุกามา สุทฺโธทนมหาราชสฺส อาโรเจสิ – ‘‘อิจฺฉามหํ, มหาราช, เทวทหนครํ คนฺตุ’’นฺติ. ราชา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา กปิลวตฺถุโต ยาว เทวทหนครา อญฺชสํ สมํ กาเรตฺวา กทลิปุณฺณฆฏกมุกธชปฏากาทีหิ อลงฺการาเปตฺวา นวกนกสิวิกาย นิสีทาเปตฺวา มหติยา วิภูติยา มหตา ปริวาเรน เปเสสิ. ทฺวินฺนํ ปน นครานํ อนฺตเร อุภยนครวาสีนํ ปริโภคารหํ ลุมฺพินีวนํ นาม มงฺคลสาลวนํ อตฺถิ, ตํ ตสฺมึ สมเย มูลโต ยาว อคฺคสาขา สพฺพํ เอกผาลิผุลฺลํ อโหสิ. สาขนฺตเรหิ เจว ปุปฺผนฺตเรหิ จ ปรมรติกรมธุรมโนรมวิรุตาหิ มทมุทิตาหิ อนุภุตฺตปญฺจราหิ ปรภตมธุกรวธูหิ อุปคียมานสุรนนฺทนนนฺทนวนสทิสโสภํ วนํ ทิสฺวา เทวิยา สาลวนกีฬมนุภวิตุํ จิตฺตมุปฺปชฺชิ (อป. อฏฺฐ. ๑.อวิทูเรนิทานกถา; ชา. อฏฺฐ. ๑.อวิทูเรนิทานกถา).

‘‘วิภูสิตา พาลชนาติจาลินี, วิภูสิตงฺคี วนิเตว มาลินี;

สทา ชนานํ นยนาลิมาลินี, วิลุมฺปินีวาติวิโรจิ ลุมฺพินี’’.

อมจฺจา รญฺโญ อาโรเจตฺวา เทวึ คเหตฺวา ตํ ลุมฺพินีวนํ ปวิสึสุ. สา มงฺคลสาลมูลํ คนฺตฺวา ตสฺส อุชุสมวฏฺฏกฺขนฺธสฺส ปุปฺผผลปลฺลวสมลงฺกตสฺส ยํ สาขํ คณฺหิตุกามา อโหสิ, สา สาลสาขา อพลา ชนหทยโลลา สยเมว วิลมฺพมานา หุตฺวา ตสฺสา กรตลสฺมึ สมุปคตา. อถ สา ตํ สาลสาขํ ตมฺพตุงฺคนขุชฺชเลน กมลทลวตฺติวฏฺฏงฺคุลินา นวกนกกฏวลยโสภินา ทกฺขิเณน ปรมรติกเรน กเรน อคฺคเหสิ. สา ตํ สาลสาขํ คเหตฺวา ฐิตา อสิตชลธรวิวรคตา พาลจนฺทเลขา วิย จ อจิรฏฺฐิติกา อจฺจิปภา วิย จ นนฺทนวนชาตา เทวี วิย จ เทวี วิโรจิตฺถ. ตาวเทว จสฺสา กมฺมชวาตา จลึสุ. อถสฺสา สาณิปาการํ ปริกฺขิปิตฺวา มหาชโน ปฏิกฺกมิ. สา สาลสาขํ คเหตฺวา ติฏฺฐมานาย เอว ตสฺสา คพฺภวุฏฺฐานํ อโหสิ.

ตงฺขณํเยว [Pg.321] จตฺตาโร วิสุทฺธจิตฺตา มหาพฺรหฺมาโน สุวณฺณชาลํ อาทาย อาคนฺตฺวา เตน สุวณฺณชาเลน โพธิสตฺตํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา มาตุ ปุรโต ฐเปตฺวา – ‘‘อตฺตมนา, เทวิ, โหหิ, มเหสกฺโข เต ปุตฺโต อุปฺปนฺโน’’ติ อาหํสุ. ยถา ปน อญฺเญ สตฺตา มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมนฺตา ปฏิกฺกูเลน อสุจินา มกฺขิตา นิกฺขมนฺติ, น เอวํ โพธิสตฺโต. โพธิสตฺโต ปน ทฺเว หตฺเถ ทฺเว ปาเท ปสาเรตฺวา ฐิตโกว มาตุกุจฺฉิสมฺภเวน เกนจิ อสุจินา อมกฺขิโตว สุทฺโธ วิสโท กาสิกวตฺเถ นิกฺขิตฺตมณิรตนํ วิย วิโรจมาโน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิ. เอวํ สนฺเตปิ โพธิสตฺตสฺส จ โพธิสตฺตมาตุยา จ สกฺการตฺถํ อากาสโต ทฺเว อุทกธารา นิกฺขมิตฺวา โพธิสตฺตสฺส จ มาตุยา จ สรีเร อุตุํ คาหาเปสุํ.

อถ นํ สุวณฺณชาเลน ปฏิคฺคเหตฺวา ฐิตานํ พฺรหฺมานํ หตฺถโต จตฺตาโร มหาราชาโน มงฺคลสมฺมตาย สุขสมฺผสฺสาย อชินปฺปเวณิยา คณฺหึสุ, เตสํ หตฺถโต มนุสฺสา ทุกูลจุมฺพฏเกน คณฺหึสุ, มนุสฺสานํ หตฺถโต มุจฺจิตฺวา ปถวิยํ ปติฏฺฐาย ปุรตฺถิมํ ทิสํ โอโลเกสิ, อเนกานิ จกฺกวาฬสหสฺสานิ เอกงฺคณานิ อเหสุํ. ตตฺถ เทวมนุสฺสา คนฺธปุปฺผมาลาทีหิ ปูชยมานา – ‘‘มหาปุริส, ตุมฺเหหิ สทิโส เอตฺถ นตฺถิ, กุโต อุตฺตริตโร’’ติ อาหํสุ. เอวํ ทส ทิสา อนุวิโลเกตฺวา อตฺตนา สทิสํ อทิสฺวา อุตฺตรทิสาภิมุโข สตฺตปทวีติหาเรน อคมาสิ. คจฺฉนฺโต จ ปถวิยา เอว คโต, นากาเสน. อเจลโกว คโต, น สเจลโก. ทหโรว คโต, น โสฬสวสฺสุทฺเทสิโก. มหาชนสฺส ปน อากาเสน คจฺฉนฺโต วิย อลงฺกตปฏิยตฺโต วิย จ โสฬสวสฺสุทฺเทสิโก วิย จ อโหสิ. ตโต สตฺตเม ปเท ฐตฺวา ‘‘อคฺโคหมสฺมิ โลกสฺสา’’ติอาทิกํ (ที. นิ. ๒.๓๑; ม. นิ. ๓.๒๐๗) อาสภึ วาจํ นิจฺฉาเรนฺโต สีหนาทํ นทิ.

โพธิสตฺโต หิ ตีสุ อตฺตภาเวสุ มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขนฺตมตฺโตว วาจํ นิจฺฉาเรสิ มโหสธตฺตภาเว, เวสฺสนฺตรตฺตภาเว, อิมสฺมึ อตฺตภาเวติ. มโหสธตฺตภาเว กิรสฺส มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขนฺตมตฺตสฺเสว สกฺโก เทวราชา อาคนฺตฺวา จนฺทนสารํ หตฺเถ ฐเปตฺวา คโต, ตํ มุฏฺฐิยํ กตฺวาว นิกฺขนฺโต. อถ นํ มาตา – ‘‘ตาต, ตฺวํ กึ [Pg.322] คเหตฺวา อาคโตสี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘โอสธํ, อมฺมา’’ติ. อิติ โอสธํ คเหตฺวา อาคตตฺตา ‘‘โอสธกุมาโร’’ตฺเววสฺส นามมกํสุ.

เวสฺสนฺตรตฺตภาเว ปน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขนฺตมตฺโตว ทกฺขิณหตฺถํ ปสาเรตฺวา – ‘‘อตฺถิ นุ โข, อมฺม, กิญฺจิ เคหสฺมึ ธนํ, ทานํ ทสฺสามี’’ติ วทนฺโต นิกฺขมิ. อถสฺส มาตา – ‘‘สธเน กุเล นิพฺพตฺโตสิ, ตาตา’’ติ ปุตฺตสฺส หตฺถํ อตฺตโน หตฺถตเล กตฺวา สหสฺสตฺถวิกํ ฐเปสิ.

อิมสฺมึ ปน อตฺตภาเว อิมํ สีหนาทํ นทีติ เอวํ โพธิสตฺโต ตีสุ อตฺตภาเวสุ มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขนฺตมตฺโตว วาจํ นิจฺฉาเรสิ. ชาตกฺขเณปิสฺส ทฺวตฺตึส ปุพฺพนิมิตฺตานิ ปาตุรเหสุํ. ยสฺมึ ปน สมเย อมฺหากํ โพธิสตฺโต ลุมฺพินีวเน ชาโต ตสฺมึเยว สมเย ราหุลมาตา เทวี อานนฺโท ฉนฺโน กาฬุทายี อมจฺโจ กณฺฑโก อสฺสราชา มหาโพธิรุกฺโข จตสฺโส นิธิกุมฺภิโย จ ชาตา, ตตฺถ เอโก คาวุตปฺปมาโณ เอโก อฑฺฒโยชนปฺปมาโณ เอโก ติคาวุตปฺปมาโณ เอโก โยชนปฺปมาโณ อโหสิ. อิเม สตฺต สหชาตา นาม โหนฺติ.

อุภยนครวาสิโน มหาปุริสํ คเหตฺวา กปิลวตฺถุปุรเมว อคมํสุ. ตํทิวสเมว – ‘‘กปิลวตฺถุนคเร สุทฺโธทนมหาราชสฺส ปุตฺโต โพธิมูเล นิสีทิตฺวา พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ ตาวตึสภวเน หฏฺฐตุฏฺฐา เทวสงฺฆา เจลุกฺเขปาทีนิ ปวตฺเตนฺตา กีฬึสุ. ตสฺมึ สมเย สุทฺโธทนมหาราชสฺส กุลูปโก อฏฺฐสมาปตฺติลาภี กาฬเทวโล นาม ตาปโส ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา ทิวาวิหารตฺถาย ตาวตึสภวนํ คนฺตฺวา ตตฺถ ทิวาวิหารํ นิสินฺโน ตา เทวตา ตุฏฺฐมานสา กีฬนฺติโย ทิสฺวา ‘‘กึการณา ตุฏฺฐมานสา ปมุทิตหทยา กีฬถ, มยฺหํ ตํ การณํ กเถถา’’ติ ปุจฺฉิ. ตโต เทวตา อาหํสุ – ‘‘มาริส, สุทฺโธทนรญฺโญ ปุตฺโต ชาโต, โส โพธิมณฺเฑ นิสีทิตฺวา พุทฺโธ หุตฺวา ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสฺสติ, ตสฺส ‘อนนฺตรูปํ พุทฺธลีฬํ ปสฺสิตุํ ลภิสฺสามา’ติ อิมินา การเณน ตุฏฺฐมฺหา’’ติ.

อถ ตาปโส ตาสํ เทวตานํ วจนํ สุตฺวา ปรมทสฺสนียรตนาวโลกโต เทวโลกโต โอรุยฺห นรปตินิเวสนํ ปวิสิตฺวา ปญฺญตฺเต [Pg.323] อาสเน นิสีทิ. ตโต กตปฏิสนฺถารํ ราชานํ – ‘‘ปุตฺโต กิร เต, มหาราช, ชาโต, ตํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ อาห. ราชา อลงฺกตปฏิยตฺตํ ตนยํ อาหราเปตฺวา เทวลตาปสํ วนฺทาเปตุํ อภิหริ. มหาปุริสสฺส ปาทา ปริวตฺติตฺวา วิชฺชุลตา วิย อสิตชลธรกูเฏสุ ตาปสสฺส ชฏาสุ ปติฏฺฐหึสุ. โพธิสตฺเตน หิ เตนตฺตภาเวน วนฺทิตพฺโพ นาม อญฺโญ นตฺถิ. ตโต ตาปโส อุฏฺฐายาสนา โพธิสตฺตสฺส อญฺชลึ ปคฺคเหสิ. ราชา ตํ อจฺฉริยํ ทิสฺวา อตฺตโน ปุตฺตํ วนฺทิ. ตาปโส โพธิสตฺตสฺส ลกฺขณสมฺปตฺตึ ทิสฺวา – ‘‘ภวิสฺสติ นุ โข พุทฺโธ, อุทาหุ น ภวิสฺสตี’’ติ อาวชฺเชตฺวา อุปธาเรนฺโต – ‘‘นิสฺสํสยํ พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ อนาคตํสญาเณน ญตฺวา – ‘‘อจฺฉริยปุริโส อย’’นฺติ สิตํ อกาสิ.

ตโต ‘‘อหํ อิมํ พุทฺธภูตํ ทฏฺฐุํ ลภิสฺสามิ นุ โข, โน’’ติ อุปธาเรนฺโต – ‘‘น ลภิสฺสามิ, อนฺตราเยว กาลํ กตฺวา พุทฺธสเตนปิ พุทฺธสหสฺเสนปิ คนฺตฺวา โพเธตุํ อสกฺกุเณยฺเย อรูปภเว นิพฺพตฺติสฺสามี’’ติ ทิสฺวา – ‘‘เอวรูปํ นาม อจฺฉริยปุริสํ พุทฺธภูตํ ทฏฺฐุํ น ลภิสฺสามิ, มหตี วต เม ชานิ ภวิสฺสตี’’ติ ปโรทิ. มนุสฺสา ปน ทิสฺวา – ‘‘อมฺหากํ อยฺโย อิทาเนว หสิตฺวา ปุน โรทิตุมารภิ, กึ นุ โข, ภนฺเต, อมฺหากํ อยฺยปุตฺตสฺส โกจิ อนฺตราโย ภวิสฺสตี’’ติ ปุจฺฉึสุ. ตาปโส อาห – ‘‘นตฺเถตสฺส อนฺตราโย, นิสฺสํสเยน พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ. ‘‘อถ กสฺมา ตุมฺเห ปโรทิตฺถา’’ติ? ‘‘เอวรูปํ อจฺฉริยปุริสํ พุทฺธภูตํ ทฏฺฐุํ น ลภิสฺสามิ, มหตี วต เม ชานิ ภวิสฺสตีติ อตฺตานํ อนุโสจนฺโต โรทามี’’ติ อาห.

ตโต โพธิสตฺตํ ปญฺจเม ทิวเส สีสํ นฺหาเปตฺวา – ‘‘นามํ คณฺหิสฺสามา’’ติ ราชภวนํ จตุชฺชาติกคนฺเธน อุปลิมฺปิตฺวา ลาชปญฺจมานิ กุสุมานิ วิกิริตฺวา อสมฺภินฺนปายาสํ ปจาเปตฺวา ติณฺณํ เวทานํ ปารงฺคเต อฏฺฐสเต พฺราหฺมเณ นิมนฺเตตฺวา ราชภวเน นิสีทาเปตฺวา มธุปายาสํ โภเชตฺวา สกฺการํ กตฺวา – ‘‘กึ นุ โข ภวิสฺสตี’’ติ ลกฺขณานิ ปริคฺคาหาเปสุํ. เตสุ รามาทโย อฏฺฐ พฺราหฺมณปณฺฑิตา ลกฺขณปริคฺคาหกา อเหสุํ. เตสุ สตฺต ชนา ทฺเว องฺคุลิโย อุกฺขิปิตฺวา ทฺเวธา พฺยากรึสุ – ‘‘อิเมหิ ลกฺขเณหิ สมนฺนาคโต อคารํ อชฺฌาวสนฺโต ราชา โหติ จกฺกวตฺตี, ปพฺพชมาโน พุทฺโธ’’ติ. เตสํ ปน สพฺพทหโร โคตฺเตน [Pg.324] โกณฺฑญฺโญ นาม พฺราหฺมโณ โพธิสตฺตสฺส ลกฺขณวรสมฺปตฺตึ ทิสฺวา – ‘‘เอตสฺส อคารมชฺเฌ ฐานการณํ นตฺถิ, เอกนฺเตเนว วิวฏจฺฉโท พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ เอกเมว องฺคุลึ อุกฺขิปิตฺวา เอกํสพฺยากรณํ พฺยากาสิ. อถสฺส นามํ คณฺหนฺตา สพฺพโลกตฺถสิทฺธิกรตฺตา สิทฺธตฺโถติ นามมกํสุ.

อถ เต พฺราหฺมณา อตฺตโน ฆรานิ คนฺตฺวา ปุตฺเต อามนฺเตตฺวา เอวมาหํสุ – ‘‘อมฺเห มหลฺลกา, สุทฺโธทนมหาราชสฺส ปุตฺตํ สพฺพญฺญุตํ ปตฺตํ สมฺภาเวยฺยาม วา โน วา, ตุมฺเห ปน ตสฺมึ ปพฺพชิตฺวา สพฺพญฺญุตํ ปตฺเต ตสฺส สาสเน ปพฺพชถา’’ติ. ตโต สตฺตปิ ชนา ยาวตายุกํ ฐตฺวา ยถากมฺมํ คตา. โกณฺฑญฺญมาณโว อโรโค อโหสิ. ตทา ปน ราชา เตสํ วจนํ สุตฺวา – ‘‘กึ ทิสฺวา มม ปุตฺโต ปพฺพชิสฺสตี’’ติ เต ปุจฺฉิ. ‘‘จตฺตาริ ปุพฺพนิมิตฺตานิ, เทวา’’ติ. ‘‘กตรญฺจ กตรญฺจา’’ติ? ‘‘ชิณฺณํ พฺยาธิตํ มตํ ปพฺพชิต’’นฺติ. ราชา ‘‘อิโต ปฏฺฐาย เอวรูปานํ มม ปุตฺตสฺส สนฺติกํ อาคมิตุํ มา อทตฺถา’’ติ วตฺวา กุมารสฺส จกฺขุปเถ ชิณฺณปุริสาทีนํ อาคมนนิวารณตฺถํ จตูสุ ทิสาสุ คาวุตคาวุตฏฺฐาเน อารกฺขํ ฐเปสิ. ตํทิวสํ มงฺคลฏฺฐาเน สนฺนิปติเตสุ อสีติยา ญาติกุลสหสฺเสสุ เอกเมโก เอกเมกํ ปุตฺตํ ปฏิชานิ – ‘‘อยํ พุทฺโธ วา โหตุ ราชา วา, มยํ เอกเมกํ ปุตฺตํ ทสฺสาม, สเจ พุทฺโธ ภวิสฺสติ, ขตฺติยสมเณเหว ปริวุโต วิจริสฺสติ. สเจ ราชา จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ, ขตฺติยกุมาเรเหว ปริวุโต วิจริสฺสตี’’ติ. อถ ราชา มหาปุริสสฺส ปรมรูปสมฺปนฺนา วิคตสพฺพโทสา จตุสฏฺฐิ ธาติโย อทาสิ. โพธิสตฺโต อนนฺเตน ปริวาเรน มหตา สิริสมุทเยน วฑฺฒิ.

อเถกทิวสํ รญฺโญ วปฺปมงฺคลํ นาม อโหสิ. ตํทิวสํ ราชา มหติยา วิภูติยา มหตา ปริวาเรน นครโต นิกฺขมนฺโต ปุตฺตมฺปิ คเหตฺวาว อคมาสิ. กสิกมฺมฏฺฐาเน เอโก ชมฺพุรุกฺโข ปรมรมณีโย ฆนสนฺทจฺฉาโย อโหสิ. ตสฺส เหฏฺฐา กุมารสฺส สยนํ ปญฺญาเปตฺวา อุปริ วรกนกตาราขจิตํ รตฺตเจลวิตานํ พนฺธิตฺวา สาณิปากาเรน ปริกฺขิปาเปตฺวา อารกฺขํ ฐเปตฺวา ราชา สพฺพาลงฺการํ อลงฺกริตฺวา อมจฺจคณปริวุโต นงฺคลกรณฏฺฐานมคมาสิ. ตตฺถ ราชา ปรมมงฺคลํ สุวณฺณนงฺคลํ [Pg.325] คณฺหาติ, อมจฺจาทโย รชตนงฺคลาทีนิ คณฺหนฺติ. ตํทิวสํ นงฺคลสหสฺสํ โยชียติ. โพธิสตฺตํ ปริวาเรตฺวา นิสินฺนา ธาติโย – ‘‘รญฺโญ สมฺปตฺตึ ปสฺสิสฺสามา’’ติ อนฺโตสาณิโต พหิ นิกฺขนฺตา.

อถ โพธิสตฺโต อิโต จิโต จ โอโลเกนฺโต กิญฺจิ อทิสฺวา สหสา อุฏฺฐาย ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อานาปาเน ปริคฺคเหตฺวา ปฐมชฺฌานํ นิพฺพตฺเตสิ. ธาติโย ขชฺชโภชฺชนฺตเร วิจรนฺติโย โถกํ จิรายึสุ. เสสรุกฺขานํ ฉายา นิวตฺตา, ตสฺส ปน ชมฺพุรุกฺขสฺส ฉายา ปริมณฺฑลา หุตฺวา ตตฺเถว อฏฺฐาสิ. ธาติโต ปนสฺส ‘‘อยฺยปุตฺโต เอกโกวา’’ติ เวเคน สาณิปาการํ อุกฺขิปิตฺวา ปริเยสนฺติโย สิริสยเน ปลฺลงฺเกน นิสินฺนํ ตญฺจ ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา คนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ รญฺโญ อาโรเจสุํ. ราชา เวเคน อาคนฺตฺวา ตํ ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา – ‘‘อยํ โว, ตาต, ทุติยวนฺทนา’’ติ ปุตฺตํ วนฺทิ.

อถ มหาปุริโส อนุกฺกเมน โสฬสวสฺสุทฺเทสิโก อโหสิ. ราชา โพธิสตฺตสฺส ติณฺณํ อุตูนํ อนุจฺฉวิเก รมฺม-สุรมฺม-สุภนามเก ตโย ปาสาเท กาเรสิ. เอกํ นวภูมิกํ เอกํ สตฺตภูมิกํ เอกํ ปญฺจภูมิกํ. ตโยปิ ปาสาทา อุพฺเพเธน สมปฺปมาณา อเหสุํ. ภูมิกาสุ ปน นานตฺตํ อโหสิ.

อถ ราชา จินฺเตสิ – ‘‘ปุตฺโต เม วยปฺปตฺโต ฉตฺตมสฺส อุสฺสาเปตฺวา รชฺชสิรึ ปสฺสิสฺสามี’’ติ. โส สากิยานํ ปณฺณานิ ปหิณิ ‘‘ปุตฺโต เม วยปฺปตฺโต, รชฺเช นํ ปติฏฺฐาเปสฺสามิ, สพฺเพ อตฺตโน เคเหสุ วยปฺปตฺตา ทาริกา อิมํ เคหํ เปเสนฺตู’’ติ. เต รญฺโญ สาสนํ สุตฺวา – ‘‘กุมาโร เกวลํ รูปสมฺปนฺโน, น กิญฺจิ สิปฺปํ ชานาติ, ทารภรณํ กาตุํ น สกฺขิสฺสติ, น มยํ ธีตโร ทสฺสามา’’ติ อาหํสุ. ราชา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ปุตฺตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจสิ. โพธิสตฺโต – ‘‘กึ สิปฺปํ ทสฺเสตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห. ‘‘สหสฺสตฺถามํ ธนุํ อาโรเปตุํ วฏฺฏติ, ตาตา’’ติ. ‘‘เตน หิ อาหราเปถา’’ติ อาห. ราชา อาหราเปตฺวา อทาสิ. ตํ ธนุํ ปุริสสหสฺสํ อาโรเปติ, ปุริสสหสฺสํ โอโรเปติ. มหาปุริโส ตํ สราสนํ อาหราเปตฺวา ปลฺลงฺเกน นิสินฺโนว ชิยํ ปาทงฺคุฏฺฐเก เวฐาเปตฺวา กฑฺฒนฺโต ปาทงฺคุฏฺฐเกเนว ธนุํ อาโรเปตฺวา วาเมน หตฺเถน ทณฺเฑ คเหตฺวา ทกฺขิเณน หตฺเถน กฑฺฒิตฺวา ชิยํ โรเปสิ. สกลนครํ อุปฺปตฺตนาการปฺปตฺตํ อโหสิ[Pg.326]. ‘‘กึ เอโส สทฺโท’’ติ จ วุตฺเต ‘‘เทโว คชฺชตี’’ติ อาหํสุ. อถญฺเญ ‘‘ตุมฺเห น ชานาถ, น เทโว คชฺชติ, องฺคีรสสฺส กุมารสฺส สหสฺสตฺถามํ ธนุํ อาโรเปตฺวา ชิยํ โปเฐนฺตสฺส ชิยปฺปหารสทฺโท เอโส’’ติ อาหํสุ. สากิยา ตํ สุตฺวา ตาวตเกเนว อารทฺธจิตฺตา ตุฏฺฐมานสา อเหสุํ.

อถ มหาปุริโส – ‘‘กึ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห. อฏฺฐงฺคุลพหลํ อโยปฏฺฏํ กณฺเฑน วิชฺฌิตุํ วฏฺฏตีติ. ตํ วิชฺฌิตฺวา – ‘‘อญฺญํ กึ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห. จตุรงฺคุลพหลํ อสนผลกํ วิชฺฌิตุํ วฏฺฏตีติ. ตมฺปิ วิชฺฌิตฺวา – ‘‘อญฺญํ กึ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห. วิทตฺถิพหลํ อุทุมฺพรผลกํ วิชฺฌิตุํ วฏฺฏตีติ. ตมฺปิ วิชฺฌิตฺวา อญฺญํ กึ กาตุํ วฏฺฏตีติ. ตโต ‘‘วาลุกสกฏานี’’ติ อาหํสุ. มหาสตฺโต วาลุกสกฏมฺปิ ปลาลสกฏมฺปิ วินิวิชฺฌิตฺวา อุทเก เอกูสภปฺปมาณํ กณฺฑํ เปเสสิ ถเล อฏฺฐอุสภปฺปมาณํ. อถ นํ ‘‘วาติงฺคณสญฺญาย วาลํ วิชฺฌิตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาหํสุ. ‘‘เตน หิ โยชนมตฺตํ วาติงฺคณํ พนฺธาเปถา’’ติ วตฺวา โยชนมตฺตเก วาติงฺคณสญฺญาย วาลํ พนฺธาเปตฺวา รตฺตนฺธกาเร เมฆปฏเลหิ ฉนฺนาสุ ทิสาสุ กณฺฑํ ขิปิ. ตํ คนฺตฺวา โยชนมตฺตเก วาลํ ผาเลตฺวา ปถวึ ปาวิสิ. น เกวลํ เอตฺตกเมว, ตํทิวสํ มหาปุริโส โลเก วตฺตมานํ สิปฺปํ สพฺพเมว ทสฺเสสิ.

อถ สากิยา อตฺตโน ธีตโร อลงฺกริตฺวา เปสยึสุ. จตฺตาลีสสหสฺสา นาฏกิตฺถิโย อเหสุํ. ราหุลมาตา ปน เทวี อคฺคมเหสี อโหสิ. มหาปุริโส เทวกุมาโร วิย สุรยุวตีหิ ปริวุโต นรยุวตีหิ ปริวุโต นิปฺปุริเสหิ ตุริเยหิ ปริจาริยมาโน มหาสมฺปตฺตึ อนุภวมาโน อุตุวาเรน อุตุวาเรน เตสุ ตีสุ ปาสาเทสุ วิหรติ. อเถกทิวสํ โพธิสตฺโต อุยฺยานภูมึ คนฺตุกาโม สารถึ อามนฺเตตฺวา – ‘‘รถํ โยเชหิ อุยฺยานภูมึ ปสฺสิสฺสามี’’ติ อาห. โส ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา มหารหํ วรรุจิรถิรกุพฺพรวรตฺตํ ถิรตรเนมินาภึ วรกนกรชตมณิรตนขจิตอีสามุขํ นวกนกรชตตารกขจิตเนมิปสฺสํ สโมสริตวิวิธสุรภิกุสุมทามสสฺสิริกํ รวิรถสทิสทสฺสนียํ วรรถํ สมลงฺกริตฺวา สสิกุมุทสทิสวณฺเณ อนิลครุฬชเว อาชานีเย จตฺตาโร มงฺคลสินฺธเว โยเชตฺวา [Pg.327] โพธิสตฺตสฺส ปฏิเวเทสิ. โพธิสตฺโต เทววิมานสทิสํ ตํ รถวรมารุยฺห อุยฺยานาภิมุโข ปายาสิ.

อถ เทวตา ‘‘สิทฺธตฺถกุมารสฺส อภิสมฺพุชฺฌนกาโล อาสนฺโน, ปุพฺพนิมิตฺตมสฺส ทสฺเสสฺสามา’’ติ เอกํ เทวปุตฺตํ ชราชชฺชรสรีรํ ขณฺฑทนฺตํ ปลิตเกสํ วงฺกคตฺตํ ทณฺฑหตฺถํ ปเวธมานํ กตฺวา ทสฺเสสุํ. ตํ โพธิสตฺโต เจว สารถิ จ ปสฺสนฺติ. ตโต โพธิสตฺโต – ‘‘สารถิ โก นาเมส ปุริโส เกสาปิสฺส น ยถา อญฺเญส’’นฺติ มหาปทานสุตฺเต (ที. นิ. ๒.๔๓ อาทโย) อาคตนเยเนว ปุจฺฉิตฺวา ตสฺส วจนํ สุตฺวา – ‘‘ธิรตฺถุ วต, โภ, ชาติ, ยตฺร หิ นาม ชาตสฺส ชรา ปญฺญายิสฺสตี’’ติ (ที. นิ. ๒.๔๕, ๔๗) สํวิคฺคหทโย ตโตว ปฏินิวตฺติตฺวา ปาสาทเมว อภิรุหิ.

ราชา ‘‘กึการณา มม ปุตฺโต ปฏินิวตฺตี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘ชิณฺณปุริสํ ทิสฺวา, เทวา’’ติ. ตโต กมฺปมานมานโส ราชา อฑฺฒโยชเน อารกฺขํ ฐเปสิ. ปุเนกทิวสํ โพธิสตฺโต อุยฺยานํ คจฺฉนฺโต ตาหิ เอว เทวตาหิ นิมฺมิตํ พฺยาธิตญฺจ ปุริสํ ทิสฺวา ปุริมนเยเนว ปุจฺฉิตฺวา สํวิคฺคหทโย นิวตฺติตฺวา ปาสาทเมว อภิรุหิ. ราชา ปุจฺฉิตฺวา นาฏกานิ วิสฺสชฺเชสิ. ‘‘ปพฺพชฺชาย มานสํ อสฺส ภินฺนํ กริสฺส’’นฺติ อารกฺขํ วฑฺเฒตฺวา สมนฺตโต ติคาวุตปฺปมาเณ ปเทเส อารกฺขํ ฐเปสิ.

ปุนปิ โพธิสตฺโต เอกทิวสํ อุยฺยานํ คจฺฉนฺโต ตเถว เทวตาหิ นิมฺมิตํ กาลงฺกตํ ทิสฺวา ปุริมนเยเนว ปุจฺฉิตฺวา สํวิคฺคหทโย นิวตฺติตฺวา ปาสาทมภิรุหิ. ราชา นิวตฺตนการณํ ปุจฺฉิตฺวา ปุน อารกฺขํ วฑฺเฒตฺวา โยชนปฺปมาเณ ปเทเส อารกฺขํ ฐเปสิ.

ปุนปิ โพธิสตฺโต เอกทิวสํ อุยฺยานํ คจฺฉนฺโต ตเถว เทวตาหิ นิมฺมิตํ สุนิวตฺถํ สุปารุตํ ปพฺพชิตํ ทิสฺวา – ‘‘โก นาเมโส, สมฺม, สารถี’’ติ สารถึ ปุจฺฉิ. สารถิ กิญฺจาปิ พุทฺธุปฺปาทสฺส อภาวา ปพฺพชิตํ วา ปพฺพชิตคุเณ วา น ชานาติ, เทวตานุภาเวน ปน ‘‘ปพฺพชิโต นามายํ เทวา’’ติ วตฺวา ปพฺพชฺชาย คุณํ ตสฺส วณฺเณสิ.

ตโต โพธิสตฺโต ปพฺพชฺชาย รุจึ อุปฺปาเทตฺวา ตํทิวสํ อุยฺยานํ อคมาสิ. ทีฆายุกา โพธิสตฺตา วสฺสสเต วสฺสสเต อติกฺกนฺเต ชิณฺณาทีสุ [Pg.328] เอเกกํ อทฺทสํสุ. อมฺหากํ ปน โพธิสตฺโต อปฺปายุกกาเล อุปฺปนฺนตฺตา จตุนฺนํ จตุนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน อุยฺยานํ คจฺฉนฺโต อนุกฺกเมน เอเกกํ อทฺทส. ทีฆภาณกา ปนาหุ – ‘‘จตฺตาริ นิมิตฺตานิ เอกทิวเสเนว ทิสฺวา อคมาสี’’ติ. ตตฺถ ทิวสภาคํ กีฬิตฺวา อุยฺยานรสมนุภวิตฺวา มงฺคลโปกฺขรณิยํ นฺหตฺวา อตฺถงฺคเต สูริเย มงฺคลสิลาตเล นิสีทิ อตฺตานํ อลงฺการาเปตุกาโม. อถสฺส จิตฺตาจารมญฺญาย สกฺเกน เทวานมินฺเทน อาณตฺโต วิสฺสกมฺโม นาม เทวปุตฺโต อาคนฺตฺวา ตสฺเสว กปฺปกสทิโส หุตฺวา ทิพฺเพหิ อลงฺกาเรหิ อลงฺกริ. อถสฺส สพฺพาลงฺการสมลงฺกตสฺส สพฺพตาลาวจเรสุ สกานิ สกานิ ปฏิภานานิ ทสฺสยนฺเตสุ พฺราหฺมเณสุ จ ‘‘ชย นนฺทา’’ติอาทิวจเนหิ สุตมงฺคลิกาทีสุ นานปฺปกาเรหิ มงฺคลวจนตฺถุติโฆเสหิ สมฺภาเวนฺเตสุ สพฺพาลงฺการสมลงฺกตํ รถวรํ อภิรุหิ. ตสฺมึ สมเย – ‘‘ราหุลมาตา ปุตฺตํ วิชาตา’’ติ สุตฺวา สุทฺโธทนมหาราชา – ‘‘ปุตฺตสฺส เม ตุฏฺฐึ นิเวเทถา’’ติ สาสนํ ปหิณิ. โพธิสตฺโต ตํ สุตฺวา – ‘‘ราหุ ชาโต, พนฺธนํ ชาต’’นฺติ อาห. ราชา – ‘‘กึ เม ปุตฺโต อวจา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตํ วจนํ สุตฺวา ‘‘อิโต ปฏฺฐาย เม นตฺตา ‘ราหุลกุมาโร’ตฺเวว นามํ โหตู’’ติ อาห.

โพธิสตฺโตปิ ตํ รถวรมารุยฺห มหตา ปริวาเรน อติมโนรเมน สิริโสภคฺเคน นครํ ปาวิสิ. ตสฺมึ สมเย รูปสิริยา คุณสมฺปตฺติยา จ อกิสา กิสาโคตมี นาม ขตฺติยกญฺญา อุปริปาสาทวรตลคตา นครํ ปวิสนฺตสฺส โพธิสตฺตสฺส รูปสิรึ ทิสฺวา สญฺชาตปีติโสมนสฺสา หุตฺวา –

‘‘นิพฺพุตา นูน สา มาตา, นิพฺพุโต นูน โส ปิตา;

นิพฺพุตา นูน สา นารี, ยสฺสายํ อีทิโส ปตี’’ติ. (ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา;

ธ. ป. อฏฺฐ. ๑.สาริปุตฺตตฺเถรวตฺถุ;

อป. อฏฺฐ. ๑.อวิทูเรนิทานกถา;

ชา. อฏฺฐ. ๑.อวิทูเรนิทานกถา) –

อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ.

โพธิสตฺโต ตํ สุตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อยํ เม สุสฺสวนํ วจนํ สาเวสิ, อหญฺหิ นิพฺพานํ คเวสนฺโต วิจรามิ, อชฺเชว มยา ฆราวาสํ ฉฑฺเฑตฺวา นิกฺขมฺม [Pg.329] ปพฺพชิตฺวา นิพฺพานํ คเวสิตุํ วฏฺฏตี’’ติ. ‘‘อยํ อิมิสฺสา อาจริยภาโค โหตู’’ติ มุตฺตาหารํ กณฺฐโต โอมุญฺจิตฺวา กิสาโคตมิยา สตสหสฺสคฺฆนิกํ ปรมรติกรํ มุตฺตาหารํ เปเสสิ. สา ‘‘สิทฺธตฺถกุมาโร มยิ ปฏิพทฺธหทโย หุตฺวา ปณฺณาการํ เปเสสี’’ติ โสมนสฺสชาตา อโหสิ.

โพธิสตฺโตปิ มหตา สิริสมุทเยน ปรมรมณียํ ปาสาทํ อภิรุหิตฺวา สิริสยเน นิปชฺชิ. ตาวเทว นํ ปริปุณฺณรชนิกรสทิสรุจิรวรวทนา พิมฺพผลสทิสทสนวสนา สิตวิมลสมสํหิตาวิรฬวรทสนา อสิตนยนเกสปาสา สุชาตญฺชนาตินีลกุฏิลภมุกา สุชาตหํสสมสํหิตปโยธรา รติกรนวกนกรชตวิรจิตวรมณิเมขลา ปริคตวิปุลฆนชฆนตฏา กริกรสนฺนิโภรุยุคลา นจฺจคีตวาทิเตสุ กุสลา สุรยุวติสทิสรูปโสภา วรยุวติโย มธุรรวานิ ตุริยานิ คเหตฺวา มหาปุริสํ สมฺปริวาเรตฺวา รมาปยนฺติโย นจฺจคีตวาทิตานิ ปโยชยึสุ. โพธิสตฺโต ปน กิเลเสสุ วิรตฺตจิตฺตตาย นจฺจคีตาทีสุ อนภิรโต มุหุตฺตํ นิทฺทํ โอกฺกมิ.

ตา ตํ ทิสฺวา ‘‘ยสฺสตฺถาย นจฺจาทีนิ มยํ ปโยเชม, โส นิทฺทํ อุปคโต, อิทานิ กิมตฺถํ กิลมามา’’ติ คหิตานิ ตุริยานิ อชฺโฌตฺถริตฺวา นิปชฺชึสุ, คนฺธเตลปฺปทีปา จ ฌายนฺติ. โพธิสตฺโต ปพุชฺฌิตฺวา สยนปิฏฺเฐ ปลฺลงฺเกน นิสินฺโน อทฺทส ตา อิตฺถิโย ตุริยภณฺฑานิ อวตฺถริตฺวา นิทฺทายนฺติโย ปคฺฆริตลาลา กิลินฺนกโปลคตฺตา, เอกจฺจา ทนฺเต ขาทนฺติโย, เอกจฺจา กากจฺฉนฺติโย, เอกจฺจา วิปฺปลปนฺติโย, เอกจฺจา วิวฏมุขา, เอกจฺจา อปคตวสนรสนา, ปากฏพีภจฺฉสมฺพาธฏฺฐานา, เอกจฺจา วิมุตฺตากุลสิโรรุหา สุสานรูปรูปํ ธารยมานา สยึสุ. มหาสตฺโต ตาสํ ตํ วิปฺปการํ ทิสฺวา ภิยฺโยโสมตฺตาย กาเมสุ วิรตฺตจิตฺโต อโหสิ. ตสฺส ปน อลงฺกตปฏิยตฺตํ ทสสตนยนภวนสทิสํ รุจิรโสภมฺปิ ปาสาทวรตลํ อปวิทฺธมตสรีรกุณปภริตํ อามกสุสานมิว ปรมปฏิกฺกูลํ อุปฏฺฐาสิ. ตโยปิ ภวา อาทิตฺตภวนสทิสา หุตฺวา อุปฏฺฐหึสุ. ‘‘อุปทฺทุตํ วต, โภ, อุปสฺสฏฺฐํ วต โภ’’ติ จ วาจํ ปวตฺเตสิ. อติวิย ปพฺพชฺชาย จิตฺตํ นมิ.

โส [Pg.330] ‘‘อชฺเชว มยา มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิตุํ วฏฺฏตี’’ติ สิริสยนโต อุฏฺฐาย ทฺวารสมีปํ คนฺตฺวา – ‘‘โก เอตฺถา’’ติ อาห. อุมฺมาเร สีสํ กตฺวา นิปนฺโน ฉนฺโน อาห – ‘‘อหํ, อยฺยปุตฺต, ฉนฺโน’’ติ. อถ มหาปุริโส – ‘‘อหํ อชฺช มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิตุกาโม, น กญฺจิ ปฏิเวทิตฺวา สีฆเมกํ อติชยํ สินฺธวํ กปฺเปหี’’ติ. โส ‘‘สาธุ, เทวา’’ติ อสฺสภณฺฑกํ คเหตฺวา อสฺสสาลํ คนฺตฺวา คนฺธเตลปฺปทีเปสุ ชลนฺเตสุ สุมนปฏฺฏวิตานสฺส เหฏฺฐา ปรมรมณีเย ภูมิภาเค ฐิตํ อริมนฺถกํ กณฺฑกํ ตุรงฺควรํ ทิสฺวา – ‘‘อชฺช มยา อยฺยปุตฺตสฺส นิกฺขมนตฺถาย อิมเมว มงฺคลหยํ กปฺเปตุํ วฏฺฏตี’’ติ กณฺฑกํ กปฺเปสิ. โส กปฺปิยมาโนว อญฺญาสิ – ‘‘อยํ กปฺปนา อติคาฬฺหา, อญฺเญสุ ทิวเสสุ อุยฺยานกีฬํ คมนกาเล กปฺปนา วิย น โหติ. นิสฺสํสยํ อชฺเชว อยฺยปุตฺโต มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิสฺสตี’’ติ. ตโต ตุฏฺฐมานโส มหาหสิตํ หสิ. โส นาโท ตํ สกลกปิลวตฺถุปุรํ อุนฺนาทํ กเรยฺย, เทวตา ปน สนฺนิรุมฺภิตฺวา น กสฺสจิ โสตุํ อทํสุ.

โพธิสตฺโต ‘‘ปุตฺตํ ตาว ปสฺสิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ฐิตฏฺฐานโต อุฏฺฐาย ราหุลมาตุยา วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา คพฺภทฺวารํ วิวริ. ตสฺมึ ขเณ อนฺโตคพฺเภ คนฺธเตลปฺปทีโป ฌายติ. ราหุลมาตา สุมนมลฺลิกาทีนํ อมฺพณมตฺเตน อตฺติปฺปกิณฺเณ วรสยเน ปุตฺตสฺส มตฺถเก หตฺถํ ฐเปตฺวา นิทฺทายติ. โพธิสตฺโต อุมฺมาเร ปาทํ ฐเปตฺวา ฐิตโกว โอโลเกตฺวา – ‘‘สจาหํ เทวิยา หตฺถํ อปเนตฺวา มม ปุตฺตํ คณฺหิสฺสามิ, เทวี ปพุชฺฌิสฺสติ, เอวํ เม อภินิกฺขมนสฺส อนฺตราโย ภวิสฺสติ. พุทฺโธ หุตฺวาว อาคนฺตฺวา ปุตฺตํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ปาสาทตลโต โอตริตฺวา อสฺสสฺส สมีปํ คนฺตฺวา เอวมาห – ‘‘ตาต กณฺฑก, ตฺวํ อชฺช เอกรตฺตึ มํ ตารย, อหํ ตํ นิสฺสาย พุทฺโธ หุตฺวา สเทวกํ โลกํ ตาเรสฺสามี’’ติ. ตโต อุลฺลงฺฆิตฺวา กณฺฑกสฺส ปิฏฺฐึ อภิรุหิ. กณฺฑโก คีวโต ปฏฺฐาย อายามโต อฏฺฐารสหตฺโถ โหติ ตทนุรูเปน อุพฺเพเธน สมนฺนาคโต รูปคฺคชวพลสมฺปนฺโน สพฺพเสโต โธตสงฺขสทิสทสฺสนียวณฺโณ. ตโต โพธิสตฺโต วรตุรงฺคปิฏฺฐิคโต ฉนฺนํ อสฺสสฺส วาลธึ คาหาเปตฺวา อฑฺฒรตฺตสมเย นครสฺส มหาทฺวารํ สมฺปตฺโต.

ตทา [Pg.331] ปน ราชา ปุพฺเพว โพธิสตฺตสฺส คมนปฏิเสธนตฺถาย ทฺวีสุ ทฺวารกวาเฏสุ เอเกกํ ปุริสสหสฺเสน วิวริตพฺพํ กาเรตฺวา ตตฺถ พหุปุริเส อารกฺขํ ฐเปสิ. โพธิสตฺโต กิร ปุริสคณนาย โกฏิสตสหสฺสสฺส พลํ ธาเรสิ, หตฺถิคณนาย โกฏิสหสฺสสฺส. ตสฺมา โส จินฺเตสิ – ‘‘ยทิ ทฺวารํ น วิวรียติ, อชฺช กณฺฑกสฺส ปิฏฺเฐ นิสินฺโน ฉนฺนํ วาลธึ คาหาเปตฺวา เตน สทฺธึเยว กณฺฑกํ อูรูหิ นิปฺปีเฬตฺวา อฏฺฐารสหตฺถํ ปาการํ อุปฺปติตฺวา อติกฺกเมยฺย’’นฺติ. ฉนฺโน จินฺเตสิ – ‘‘สเจ ทฺวารํ น อุคฺฆาปยติ, อหํ อยฺยปุตฺตํ ขนฺเธ กตฺวา กณฺฑกํ ทกฺขิณหตฺเถน ปริกฺขิปนฺโต อุปกจฺฉเก กตฺวา อุปฺปติตฺวา ปาการํ อติกฺกมิสฺสามี’’ติ. กณฺฑโก จินฺเตสิ – ‘‘อหํ ทฺวาเร อวิวริยมาเน ยถานิสินฺนเมว อยฺยปุตฺตํ คหิตวาลธินา ฉนฺเนน สทฺธึ อุปฺปติตฺวา ปาการสฺส ปุรโต ปติฏฺฐหิสฺสามี’’ติ. เอวเมว ตโย ปุริสา จินฺตยึสุ. ทฺวาเร อธิวตฺถา เทวตา มหาทฺวารํ วิวรึสุ.

ตสฺมึ ขเณ มาโร ปาปิมา ‘‘มหาสตฺตํ นิวตฺเตสฺสามี’’ติ อาคนฺตฺวา คคนตเล ฐตฺวา อาห –

‘‘มา นิกฺขม มหาวีร, อิโต เต สตฺตเม ทิเน;

ทิพฺพํ ตุ จกฺกรตนํ, อทฺธา ปาตุ ภวิสฺสติ. –

ทฺวิสหสฺสปริตฺตทีปปริวารานํ จตุนฺนํ มหาทีปานํ รชฺชํ กาเรสฺสสิ, นิวตฺต, มาริสา’’ติ. มหาปุริโส อาห ‘‘โกสิ ตฺว’’นฺติ. อหํ วสวตฺตีติ.

‘‘ชานามหํ มหาราช, มยฺหํ จกฺกสฺส สมฺภวํ;

อนตฺถิโกหํ รชฺเชน, คจฺฉ ตฺวํ มาร มา อิธ.

‘‘สกลํ ทสสหสฺสมฺปิ, โลกธาตุมหํ ปน;

อุนฺนาเทตฺวา ภวิสฺสามิ, พุทฺโธ โลเก วินายโก’’ติ. –

อาห. โส ตตฺเถวนฺตรธายิ.

มหาสตฺโต เอกูนตฺตึสวสฺสกาเล หตฺถคตํ จกฺกวตฺติรชฺชํ เขฬปิณฺฑํ วิย อนเปกฺโข ฉฑฺเฑตฺวา จกฺกวตฺติสิรินิวาสภูตา ราชภวนา นิกฺขมิตฺวา อาสาฬฺหิปุณฺณมาย อุตฺตราสาฬฺหนกฺขตฺเต วตฺตมาเน นครโต นิกฺขมิตฺวา นครํ [Pg.332] อปโลเกตุกาโม อโหสิ. วิตกฺกสมนนฺตรเมว จสฺส กุลาลจกฺกํ วิย โส ภูมิปฺปเทโส ปริวตฺติ. ยถาฐิโตว มหาสตฺโต กปิลวตฺถุปุรํ ทิสฺวา ตสฺสึ ภูมิปฺปเทเส กณฺฑกนิวตฺตนํ นาม เจติยฏฺฐานํ ทสฺเสตฺวา คนฺตพฺพมคาภิมุขํเยว กณฺฑกํ กตฺวา ปายาสิ มหตา สกฺกาเรน อุฬาเรน สิริสมุทเยน. ตทา มหาสตฺเต คจฺฉนฺเต ตสฺส ปุรโต เทวตา สฏฺฐิ อุกฺกาสตสหสฺสานิ ธารยึสุ, ตถา ปจฺฉโต สฏฺฐิ ทกฺขิณโต สฏฺฐิ อุกฺกาสตสหสฺสานิ, ตถา วามปสฺสโต. อปรา เทวตา สุรภิกุสุมมาลาทามจนฺทนจุณฺณจามรธชปฏากาหิ สกฺกโรนฺติโย ปริวาเรตฺวา อคมํสุ. ทิพฺพานิ สงฺคีตานิ อเนกานิ จ ตุริยานิ วชฺชึสุ.

อิมินา สิริสมุทเยน คจฺฉนฺโต โพธิสตฺโต เอกรตฺเตเนว ตีณิ รชฺชานิ อติกฺกมฺม ตึสโยชนิกํ มคฺคํ คนฺตฺวา อโนมานทีตีรํ สมฺปาปุณิ. อถ โพธิสตฺโต นทีตีเร ฐตฺวา ฉนฺนํ ปุจฺฉิ – ‘‘กา นามายํ นที’’ติ? ‘‘อโนมา นาม, เทวา’’ติ. ‘‘อมฺหากมฺปิ ปพฺพชฺชา อโนมา ภวิสฺสตี’’ติ ปณฺหิยา อสฺสํ ฆฏฺเฏนฺโต อสฺสสฺส สญฺญํ อทาสิ. อสฺโส อุลฺลงฺฆิตฺวา อฏฺฐอุสภวิตฺถาราย นทิยา ปาริมตีเร อฏฺฐาสิ. โพธิสตฺโต อสฺสปิฏฺฐิโต โอรุยฺห มุตฺตราสิสทิเส วาลุกาปุลิเน ฐตฺวา ฉนฺนํ อามนฺเตสิ – ‘‘สมฺม ฉนฺน, ตฺวํ มยฺหํ อาภรณานิ เจว กณฺฑกญฺจ อาทาย คจฺฉ, อหํ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ. ฉนฺโน, ‘‘อหมฺปิ, เทว, ปพฺพชิสฺสามี’’ติ. โพธิสตฺโต อาห – ‘‘น ลพฺภา ตยา ปพฺพชิตุํ, คจฺเฉว ตฺว’’นฺติ ติกฺขตฺตุํ นิวาเรตฺวา อาภรณานิ เจว กณฺฑกญฺจ ปฏิจฺฉาเปตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อิเม มยฺหํ เกสา สมณสารุปฺปา น โหนฺติ, เต ขคฺเคน ฉินฺทิสฺสามี’’ติ ทกฺขิเณน หตฺเถน ปรมนิสิตมสิวรํ คเหตฺวา วามหตฺเถน โมฬิยา สทฺธึ จูฬํ คเหตฺวา ฉินฺทิ, เกสา ทฺวงฺคุลมตฺตา หุตฺวา ทกฺขิณโต อาวฏฺฏมานา สีเส อลฺลียึสุ. เตสํ ปน เกสานํ ยาวชีวํ ตเทว ปมาณํ อโหสิ, มสฺสุ จ ตทนุรูปํ, ปุน เกสมสฺสุโอหารณกิจฺจมฺปิสฺส นาโหสิ. โพธิสตฺโต สห โมฬิยา จูฬํ คเหตฺวา – ‘‘สจาหํ พุทฺโธ ภวิสฺสามิ, อากาเส ติฏฺฐตุ, โน เจ, ภูมิยํ ปตตู’’ติ อากาเส ขิปิ. ตํ จูฬามณิพนฺธนํ โยชนปฺปมาณํ ฐานํ คนฺตฺวา อากาเส อฏฺฐาสิ.

อถ [Pg.333] สกฺโก เทวราชา ทิพฺเพน จกฺขุนา โอโลเกนฺโต โยชนิเกน รตนจงฺโกฏเกน ตํ ปฏิคฺคเหตฺวา ตาวตึสภวเน ติโยชนํ สตฺตรตนมยํ จูฬามณิเจติยํ นาม ปติฏฺฐาเปสิ. ยถาห –

‘‘เฉตฺวาน โมฬึ วรคนฺธวาสิตํ, เวหายสํ อุกฺขิปิ อคฺคปุคฺคโล;

สหสฺสเนตฺโต สิรสา ปฏิคฺคหิ, สุวณฺณจงฺโกฏวเรน วาสโว’’ติ. (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๒๒;

สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒.๑๒;

อป. อฏฺฐ. ๑.อวิทูเรนิทานกถา;

ชา. อฏฺฐ. ๑.อวิทูเรนิทานกถา);

ปุน โพธิสตฺโต จินฺเตสิ – ‘‘อิมานิ กาสิกวตฺถานิ มหคฺฆานิ, น มยฺหํ สมณสารุปฺปานี’’ติ. อถสฺส กสฺสปพุทฺธกาเล ปุราณสหายโก ฆฏิการมหาพฺรหฺมา เอกํ พุทฺธนฺตรํ วินาสภาวาปฺปตฺเตน มิตฺตภาเวน จินฺเตสิ – ‘‘อชฺช เม สหายโก มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขนฺโต, สมณปริกฺขารมสฺส คเหตฺวา คจฺฉิสฺสามี’’ติ.

‘‘ติจีวรญฺจ ปตฺโต จ, วาสิ สูจิ จ พนฺธนํ;

ปริสฺสาวนญฺจ อฏฺเฐเต, ยุตฺตโยคสฺส ภิกฺขุโน’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๑๕;

ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๙๔;

๒.๓๔๙;

อ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔.๑๙๘;

ปารา. อฏฺฐ. ๑.๔๕ ปทภาชนียวณฺณนา;

อป. อฏฺฐ. ๑.อวิทูเรนิทานกถา;

ชา. อฏฺฐ. ๑.อวิทูเรนิทานกถา;

มหานิ. อฏฺฐ. ๒๐๖) –

อิเม อฏฺฐ สมณปริกฺขาเร อาหริตฺวา อทาสิ. มหาปุริโส อรหทฺธชํ นิวาเสตฺวา อุตฺตมํ ปพฺพชฺชาเวสํ คเหตฺวา สาฏกยุคลํ อากาเส ขิปิ. ตํ มหาพฺรหฺมา ปฏิคฺคเหตฺวา พฺรหฺมโลเก ทฺวาทสโยชนิกํ สพฺพรตนมยํ เจติยํ กตฺวา ตํ อนฺโต ปกฺขิปิตฺวา ฐเปสิ. อถ นํ มหาสตฺโต – ‘‘ฉนฺน, มม วจเนน มาตาปิตูนํ อาโรคฺยํ วเทหี’’ติ วตฺวา อุยฺโยเชสิ. ตโต ฉนฺโน มหาปุริสํ วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิ. กณฺฑโก ปน ฉนฺเนน สทฺธึ มนฺตยมานสฺส โพธิสตฺตสฺส วจนํ สุณนฺโต ฐตฺวา – ‘‘นตฺถิ ทานิ มยฺหํ ปุน สามิโน ทสฺสน’’นฺติ จกฺขุปถมสฺส วิชหนฺโต วิโยคทุกฺขมธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต หทเยน ผลิเตน กาลํ กตฺวา สุรริปุทุรภิภวเน ตาวตึสภวเน กณฺฑโก นาม เทวปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ตสฺส อุปฺปตฺติ วิมลตฺถวิลาสินิยา วิมานวตฺถุฏฺฐกถาย คเหตพฺพา. ฉนฺนสฺส ปฐมํ เอโกว โสโก อโหสิ. โส [Pg.334] กณฺฑกสฺส กาลกิริยาย ทุติเยน โสเกน ปีฬิยมาโน โรทนฺโต ปริเทวนฺโต ทุกฺเขน อคมาสิ.

โพธิสตฺโตปิ ปพฺพชิตฺวา ตสฺมึเยว ปเทเส อนุปิยํ นาม อมฺพวนํ อตฺถิ, ตตฺเถว สตฺตาหํ ปพฺพชฺชาสุเขน วีตินาเมตฺวา ตโต ปจฺฉา สญฺฌาปฺปภานุรญฺชิตสลิลธรสํวุโต สรทสมเย ปริปุณฺณรชนิกโร วิย กาสาววรสํวุโต เอกโกปิ อเนกชนปริวุโต วิย วิโรจมาโน ตํ วนวาสิมิคปกฺขีนํ นยนามตปานมิว กโรนฺโต เอกจโร สีโห วิย นรสีโห มตฺตมาตงฺควิลาสคามี สมสฺสาเสนฺโต วิย วสุนฺธรํ ปาทตเลหิ เอกทิวเสเนว ตึสโยชนิกํ มคฺคํ คนฺตฺวา อุตฺตุงฺคตรงฺคภงฺคํ อสงฺคํ คงฺคํ นทึ อุตฺตริตฺวา รตนชุติวิสรวิราชิตวรรุจิรราชคหํ ราชคหํ นาม นครํ ปาวิสิ. ปวิสิตฺวา จ ปน สปทานํ ปิณฺฑาย จริ. สกลํ ปน ตํ นครํ โพธิสตฺตสฺส รูปทสฺสเนน ธนปาลเก ปวิฏฺเฐ ตํ นครํ วิย อสุรินฺเท ปวิฏฺเฐ เทวนครํ วิย สงฺโขภมคมาสิ. ปิณฺฑาย จรนฺเต มหาปุริเส นครวาสิโน มนุสฺสา มหาสตฺตสฺส รูปทสฺสเนน สญฺชาตปีติโสมนสฺสา ชาตวิมฺหิตา โพธิสตฺตสฺส รูปทสฺสนาวชฺชิตหทยา อเหสุํ.

เตสํ มนุสฺสานํ อญฺญตโร อญฺญตรเมวมาห – ‘‘กินฺนุ ยํ, โภ, ราหุภเยน นิคูฬฺหกิรณชาโล ปุณฺณจนฺโท มนุสฺสโลกมาคโต’’ติ. ตมญฺโญ สิตํ กตฺวา เอวมาห – ‘‘กึ กเถสิ, สมฺม, กทา นาม ตยา ปุณฺณจนฺโท มนุสฺสโลกมาคโต ทิฏฺฐปุพฺโพ, นนุ เอส กุสุมเกตุกามเทโว เวสนฺตรมาทาย อมฺหากํ มหาราชสฺส นาครานญฺจ ปรมลีฬาวิภูตึ ทิสฺวา กีฬิตุมาคโต’’ติ. ตมญฺโญ สิตํ กตฺวา เอวมาห – ‘‘กึ, โภ, ตฺวํ อุมฺมตฺโตสิ, นนุ กาโม อิสฺสรโกธหุตาสนปริทฑฺฒสรีโร สุรปติทสสตนยโน เอโส อมรปุรสญฺญาย อิธาคโต’’ติ! ตมญฺโญ อีสกํ หสิตฺวา – ‘‘กึ วเทสิ, โภ, เต ปุพฺพาปรวิโรธํ, กุโต ปนสฺส ทสสตนยนานิ, กุโต วชิรํ, กุโต เอราวโณ. อทฺธา พฺรหฺมา เอส พฺราหฺมณชนํ ปมตฺตํ ญตฺวา เวทเวทงฺคาทีสุ นิโยชนตฺถาย อาคโต’’ติ. เต สพฺเพปิ อปสาเทตฺวา อญฺโญ ปณฺฑิตชาติโก เอวมาห – ‘‘เนวายํ ปุณฺณจนฺโท[Pg.335], น จ กามเทโว, นาปิ ทสสตนยโน, น จาปิ พฺรหฺมา, สพฺพโลกนายโก สตฺถา เอส อจฺฉริยมนุสฺโส’’ติ.

เอวํ สลฺลปนฺเตสุ เอว นาคเรสุ ราชปุริสา คนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ รญฺโญ พิมฺพิสารสฺส อาโรเจสุํ – ‘‘เทว, เทโว วา คนฺธพฺโพ วา อุทาหุ นาคราชา วา ยกฺโข วา โก นุ วา อมฺหากํ นคเร ปิณฺฑาย จรตี’’ติ. ราชา ตํ สุตฺวา อุปริปาสาทตเล ฐตฺวา มหาปุริสํ ทิสฺวา อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตชาโต ราชปุริเส อาณาเปสิ – ‘‘คจฺฉถ, ภเณ, ตํ วีมํสถ, สเจ อมนุสฺโส ภวิสฺสติ, นครา นิกฺขมิตฺวา อนฺตรธายิสฺสติ, สเจ เทวตา ภวิสฺสติ, อากาเสน คมิสฺสติ, สเจ นาคราชา ภวิสฺสติ, ปถวิยํ นิมุชฺชิตฺวา คมิสฺสติ, สเจ มนุสฺโส ภวิสฺสติ, ยถาลทฺธํ ภิกฺขํ ปริภุญฺชิสฺสตี’’ติ.

มหาปุริโสปิ สนฺตินฺทฺริโย สนฺตมานโส รูปโสภาย มหาชนสฺส นยนานิ อากฑฺเฒนฺโต วิย ยุคมตฺตํ เปกฺขมาโน มิสฺสกภตฺตํ ยาปนมตฺตํ สํหริตฺวา ปวิฏฺฐทฺวาเรเนว นครา นิกฺขมิตฺวา ปณฺฑวปพฺพตจฺฉายาย ปุรตฺถาภิมุโข นิสีทิตฺวา อาหารํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา นิพฺพิกาโร ปริภุญฺชิ. ตโต ราชปุริสา คนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ รญฺโญ อาโรเจสุํ. ตโต ทูตวจนํ สุตฺวา มคธาธิปติ ราชา พาลชเนหิ ทุรนุสาโร เมรุมนฺทารสาโร สตฺตสาโร พิมฺพิสาโร โพธิสตฺตสฺส คุณสฺสวเนเนว สญฺชาตทสฺสนกุตูหโล เวเคน นครโต นิกฺขมิตฺวา ปณฺฑวปพฺพตาภิมุโข คนฺตฺวา ยานา โอรุยฺห โพธิสตฺตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา เตน กตานุญฺโญ พนฺธุชนสิเนหสีตเล สิลาตเล นิสีทิตฺวา โพธิสตฺตสฺส อิริยาปเถ ปสีทิตฺวา กตปฏิสนฺถาโร นามโคตฺตาทีนิ ปุจฺฉิตฺวา โพธิสตฺตสฺส สพฺพํ อิสฺสริยํ นิยฺยาเตสิ. โพธิสตฺโต – ‘‘มยฺหํ, มหาราช, วตฺถุกาเมหิ วา กิเลสกาเมหิ วา อตฺโถ นตฺถิ. อหญฺหิ ปรมาภิสมฺโพธึ ปตฺถยนฺโต นิกฺขนฺโต’’ติ อาห. ราชา อเนกปฺปกาเรน ยาจนฺโตปิ ตสฺส จิตฺตํ อลภิตฺวา – ‘‘อทฺธา พุทฺโธ ภวิสฺสติ, พุทฺธภูเตน ปน ตยา ปฐมํ มม วิชิตํ อาคนฺตพฺพ’’นฺติ วตฺวา นครํ ปวิฏฺโฐ.

‘‘อถ ราชคหํ วรราชคหํ, นรราชวเร นครํ ตุ คเต;

คิริราชวโร มุนิราชวโร, มิคราชคโต สุคโตปิ คโต’’.

อถ [Pg.336] โพธิสตฺโต อนุปุพฺเพน จาริกํ จรมาโน อาฬารญฺจ กาลามํ อุทกญฺจ รามปุตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อฏฺฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา – ‘‘นายํ มคฺโค โพธิยา’’ติ ตํ สมาปตฺติภาวนํ อนลงฺกริตฺวา มหาปธานํ ปทหิตุกาโม อุรุเวลํ คนฺตฺวา – ‘‘รมณีโย วตายํ ภูมิภาโค’’ติ ตตฺเถว วาสํ อุปคนฺตฺวา มหาปธานํ ปทหิ. ลกฺขณปริคฺคาหกพฺราหฺมณานํ จตฺตาโร ปุตฺตา โกณฺฑญฺโญ พฺราหฺมโณ จาติ อิเม ปญฺจ ชนา ปฐมํเยว ปพฺพชิตา คามนิคมราชธานีสุ ภิกฺขาจริยํ จรนฺตา ตตฺถ โพธิสตฺตํ สมฺปาปุณึสุ. อถ นํ ฉพฺพสฺสานิ มหาปธานํ ปทหนฺตํ – ‘‘อิทานิ พุทฺโธ ภวิสฺสติ, อิทานิ พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ ปริเวณสมฺมชฺชนาทิกาย วตฺตปฏิปตฺติยา อุปฏฺฐหมานา สนฺติกาวจราวสฺส อเหสุํ. โพธิสตฺโตปิ – ‘‘โกฏิปฺปตฺตํ ทุกฺกรํ กริสฺสามี’’ติ เอกติลตณฺฑุลาทีหิ วีตินาเมสิ. สพฺพโสปิ อาหารุปจฺเฉทํ อกาสิ. เทวตาปิ โลมกูเปหิ ทิพฺโพชํ อุปหารยมานา ปกฺขิปึสุ.

อถสฺส ตาย นิราหารตาย ปรมกิสภาวปฺปตฺตกายสฺส สุวณฺณวณฺโณ กาโย กาฬวณฺโณ อโหสิ, ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณานิ ปฏิจฺฉนฺนานิ อเหสุํ. อถ โพธิสตฺโต ทุกฺกรการิกาย อนฺตํ คนฺตฺวา – ‘‘นายํ มคฺโค โพธิยา’’ติ โอฬาริกํ อาหารํ อาหาเรตุํ คามนิคเมสุ ปิณฺฑาย จริตฺวา อาหารํ อาหริ. อถสฺส ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณานิ ปากติกานิ อเหสุํ, กาโย สุวณฺณวณฺโณ อโหสิ. อถ ปญฺจวคฺคิยา ภิกฺขู ตํ ทิสฺวา – ‘‘อยํ ฉพฺพสฺสานิ ทุกฺกรการิกํ กโรนฺโตปิ สพฺพญฺญุตํ ปฏิวิชฺฌิตุํ นาสกฺขิ, อิทานิ คามนิคมราชธานีสุ ปิณฺฑาย จริตฺวา โอฬาริกํ อาหารํ อาหริยมาโน กึ สกฺขิสฺสติ, พาหุลฺลิโก เอส ปธานวิพฺภนฺโต, กึ โน อิมินา’’ติ มหาปุริสํ ปหาย พาราณสิยํ อิสิปตนํ อคมํสุ.

อถ มหาปุริโส วิสาขปุณฺณมาย อุรุเวลายํ เสนานิคเม เสนากุฏุมฺพิกสฺส เคเห นิพฺพตฺตา สุชาตา นาม ทาริกา อโหสิ. ตาย สมฺปสาทนชาตาย ทินฺนํ ปกฺขิตฺตทิพฺโพชํ มธุปายาสํ ปริภุญฺชิตฺวา สุวณฺณปาตึ คเหตฺวา เนรญฺชราย ปฏิโสตํ ขิปิตฺวา กาฬนาคราชํ สุปนฺตํ โพเธสิ. อถ โพธิสตฺโต เนรญฺชราตีเร สุรภิกุสุมสมลงฺกเต นีโลภาเส มโนรเม สาลวเน ทิวาวิหารํ กตฺวา สายนฺหสมเย [Pg.337] เทวตาหิ อลงฺกเตน มคฺเคน โพธิรุกฺขาภิมุโข ปายาสิ. เทวนาคยกฺขสิทฺธาทโย ทิพฺเพหิ มาลาคนฺธวิเลปเนหิ ปูชยึสุ. ตสฺมึ สมเย โสตฺถิโย นาม ติณหารโก ติณํ อาทาย ปฏิปเถ อาคจฺฉนฺโต มหาปุริสสฺส อาการํ ญตฺวา อฏฺฐ ติณมุฏฺฐิโย อทาสิ. โพธิสตฺโต ติณํ คเหตฺวา อสิตญฺชนคิริสงฺกาสํ อาจรนฺตมิว ทินกรชาลํ สกหทยมิว กรุณาสีตลํ สีตจฺฉายํ วิวิธวิหคคณสมฺปาตวิรหิตํ มนฺทมารุเตริตาย ฆนสาขาย สมลงฺกตํ นจฺจนฺตมิว ปีติยา รญฺชมานมิว จ ตรุคณานํ วิโรจมานวิชยตรุมสฺสตฺถโพธิรุกฺขมูลมุปคนฺตฺวา อสฺสตฺถทุมราชํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปุพฺพุตฺตรทิสาภาเค ฐิโต ตานิ ติณานิ อคฺเค คเหตฺวา จาเลสิ. ตาวเทว จุทฺทสหตฺโถ ปลฺลงฺโก อโหสิ. ตานิ จ ติณานิ จิตฺตกาเรน เลขาคหิตานิ วิย อเหสุํ. โพธิสตฺโต ตตฺถ จุทฺทสหตฺเถ ติณสนฺถเร ติสนฺธิปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา จตุรงฺคสมนฺนาคตวีริยํ อธิฏฺฐหิตฺวา สุวณฺณปีเฐ ฐปิตรชตกฺขนฺธํ วิย จ ปญฺญาสหตฺถํ โพธิกฺขนฺธํ ปิฏฺฐิโต กตฺวา อุปริ มณิฉตฺเตน วิย โพธิสาขาหิ ธาริยมาโน นิสีทิ. สุวณฺณวณฺเณ ปนสฺส จีวเร โพธิองฺกุรา ปตมานา สุวณฺณปฏฺเฏ ปวาฬา วิย นิกฺขิตฺตา วิโรจยึสุ.

โพธิสตฺเต ปน ตตฺถ นิสินฺเนเยว วสวตฺติมาโร เทวปุตฺโต – ‘‘สิทฺธตฺถกุมาโร มม วิสยมติกฺกมิตุกาโม, น ทานาหมติกฺกมิตุมสฺส ทสฺสามี’’ติ มารพลสฺส ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา มารพลมาทาย นิกฺขมิ. สา กิร มารเสนา มารสฺส ปุรโต ทฺวาทสโยชนา อโหสิ, ตถา ทกฺขิณโต จ วามปสฺสโต จ, ปจฺฉโต ปน จกฺกวาฬปริยนฺตํ กตฺวา ฐิตา, อุทฺธํ นวโยชนุพฺเพธา อโหสิ. ยสฺสา ปน อุนฺนทนฺติยา สทฺโท นวโยชนสหสฺสโต ปฏฺฐาย ปถวิอุนฺทฺริยนสทฺโท วิย สุยฺยติ. ตสฺมึ สมเย สกฺโก เทวราชา วิชยุตฺตรํ นาม สงฺขํ ธมมาโน อฏฺฐาสิ. โส กิร สงฺโข วีสหตฺถสติโก อโหสิ. ปญฺจสิโข คนฺธพฺพเทวปุตฺโต ติคาวุตายตํ เพฬุวปณฺฑุวีณํ อาทาย วาทยมาโน มงฺคลยุตฺตานิ คีตานิ คายมาโน อฏฺฐาสิ. สุยาโม เทวราชา ติคาวุตายตํ สรทสมยรชนิกรสสฺสิริกํ ทิพฺพจามรํ คเหตฺวา มนฺทํ มนฺทํ พีชยมาโน อฏฺฐาสิ. พฺรหฺมา จ สหมฺปติ ติโยชนวิตฺถตํ ทุติยมิว ปุณฺณจนฺทํ เสตจฺฉตฺตํ ภควโต [Pg.338] อุทฺธํ ธาเรตฺวา อฏฺฐาสิ. มหากาโฬปิ นาคราชา อสีติยา นาคนาฏกสหสฺเสหิ ปริวุโต ถุติสงฺคีตานิ ปวตฺเตนฺโต มหาสตฺตํ นมสฺสมาโน อฏฺฐาสิ. ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ เทวตาโย นานาวิเธหิ สุรภิกุสุมทามธูปจุณฺณาทีหิ ปูชยมานา สาธุการํ ปวตฺตยมานา อฏฺฐํสุ.

อถ มาโร เทวปุตฺโต ทิยฑฺฒโยชนสติกํ หิมคิริสิขรสทิสํ ปรมรุจิรทสฺสนํ คิริเมขลํ นาม รตนขจิตวรวารณํ อริวารณวารณํ อภิรุหิตฺวา พาหุสหสฺสํ มาเปตฺวา อคฺคหิตคฺคหเณน นานาวุธานิ อคฺคหาเปสิ. มารปริสาปิ อสิผรสุสรสตฺติสพลา สมุสฺสิตธนุมุสล-ผาล-สงฺกุ-กุนฺต-โตมร-อุปล-ลคุฬ-วลย-กณย-กปฺปณ-จกฺกกฏกธารารุรุ- สีห-ขคฺค-สรภ-วราห-พฺยคฺฆ-วานโรรค-มชฺชาโรลูกวทนา มหึส-ปสท-ตุรงฺค-ทิรทาทิวทนา จ นานาภีมวิรูปพีภจฺฉกายา มนุสฺสยกฺขปิสาจสทิสกายา จ มหาสตฺตํ โพธิสตฺตํ โพธิมูเล นิสินฺนํ อชฺโฌตฺถรมานา คนฺตฺวา ปริวารยิตฺวา มารสฺส สนฺเทสํ สมุทิกฺขมานา อฏฺฐาสิ.

ตโต มารพเล โพธิมณฺฑมุปสงฺกมนฺเตเยว เตสํ สกฺกาทีนํ เอโกปิ ฐาตุํ นาสกฺขิ. สมฺมุขสมฺมุขฏฺฐาเนเนว ปลายึสุ. สกฺโก ปน เทวราชา ตํ วิชยุตฺตรสงฺขํ ปิฏฺฐิยํ กตฺวา ปลายิตฺวา จกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยํ อฏฺฐาสิ. มหาพฺรหฺมา เสตจฺฉตฺตํ จกฺกวาฬโกฏิยํ ฐเปตฺวา พฺรหฺมโลกเมว อคมาสิ. กาโฬ นาคราชา สพฺพนาฏกานิ ฉฑฺเฑตฺวา ปถวิยํ นิมุชฺชิตฺวา ปญฺจโยชนสติกํ มญฺเชริกนาคภวนํ คนฺตฺวา หตฺเถน มุขํ ปิทหิตฺวา นิปชฺชิ. เอกเทวตาปิ ตตฺถ ฐาตุํ สมตฺถา นาม นาโหสิ. มหาปุริโส ปน สุญฺญวิมาเน มหาพฺรหฺมา วิย เอกโกว นิสีทิ. ‘‘อิทานิ มาโร อาคมิสฺสตี’’ติ ปฐมเมว อเนกรูปานิ อนิฏฺฐานิ ทุนฺนิมิตฺตานิ ปาตุรเหสุํ.

‘‘ปมตฺตพนฺธุสฺส จ ยุทฺธกาเล, ติโลกพนฺธุสฺส จ วตฺตมาเน;

อุกฺกา สมนฺตา นิปตึสุ โฆรา, ธูมนฺธการา จ ทิสา อเหสุํ.

‘‘อเจตนายมฺปิ [Pg.339] สเจตนา ยถา, คตา วิโยคํ ปติเนว กามินี;

ลเตว วาตาภิหตา สสาครา, ปกมฺปิ นานาสธรา ธรา มหี.

‘‘อเหสุมุทฺธูตชลา สมุทฺทา, วหึสุ นชฺโช ปฏิโลมเมว;

กูฏานิ นานาตรุสงฺฆฏานิ, เภตฺวา คิรีนํ ปถวึ ภชึสุ.

‘‘ปวายิ วาโต ผรุโส สมนฺตา, นิฆฏฺฏสทฺโท ตุมุโล อโหสิ;

ภชิตฺถ โฆรํ รวิรนฺธการํ, กพนฺธรูปํ คคเน จริตฺถ.

‘‘เอวํปการํ อสิวํ อนิฏฺฐํ, อากาสคํ ภูมิคตญฺจ โฆรํ;

อเนกรูปํ กิร ทุนฺนิมิตฺตํ, อโหสิ มาราคมเน สมนฺตา.

‘‘ตํ เทวเทวํ อภิหนฺตุกามํ, กามํ ตุ ทิสฺวา ปน เทวสงฺฆา;

หาหาติ สทฺทํ อนุกมฺปมานา, อกํสุ สทฺธึ อมรงฺคนาหิ.

‘‘ปจฺฉาปิ ปสฺสึสุ สุทนฺตรูปํ, ทิสาวิทิสาสุ ปลายมานํ;

สอนฺตกํ ตํ สพลํ อเนกํ, หตฺเถ จ ถรู จ ปาตา ตยึสุ.

‘‘วิหงฺคมานํ ครุโฬว มชฺเฌ, มชฺเฌ มิคานํ ปรโมว สีโห;

มหายโส มารพลสฺส มชฺเฌ, วิสารโท วีตภโย นิสีทิ’’.

อถ [Pg.340] มาโร – ‘‘สิทฺธตฺถํ ภึสาเปตฺวา ปลาเปสฺสามี’’ติ วาตวสฺสํ ปหรณวสฺสํ ปาสาณวสฺสํ ปุน องฺคารกุกฺกุฬวาลุกกลลนฺธการวุฏฺฐีหิ นวหิ มารอิทฺธีหิ โพธิสตฺตํ ปลาเปตุํ อสกฺโกนฺโต กุทฺธมานโส – ‘‘กึ, ภเณ, ติฏฺฐถ, อิมํ สิทฺธตฺถมสิทฺธตฺถํ กโรถ, คณฺหถ หนถ ฉินฺทถ พนฺธถ น มุญฺจถ ปลาเปถา’’ติ มารปริสํ อาณาเปตฺวา สยญฺจ คิริเมขลสฺส ขนฺเธ นิสีทิตฺวา เอเกน กเรน สรํ ภมยนฺโต โพธิสตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา – ‘‘โภ สิทฺธตฺถ, อุฏฺฐห ปลฺลงฺกา’’ติ อาห. มารปริสาปิ มหาสตฺตสฺส อติโฆรํ ปีฬมกาสิ. อถ มหาปุริโส – ‘‘กทา เต ปูริตา, มาร, ปลฺลงฺกตฺถาย ปารมี’’ติอาทีนิ วจนานิ วตฺวา ทกฺขิณหตฺถํ ปถวึ นินฺนาเมสิ. ตงฺขณญฺเญว จุทฺทสสหสฺสาธิกานิ ทสสตสหสฺสโยชนพหลานิ ปถวิสนฺธารกานิ วาตุทกานิ ปฐมํ กมฺเปตฺวา ตทนฺตรํ จตุนหุตาธิกทฺวิโยชนสตสหสฺสพหลา อยํ มหาปถวี ฉธา ปกมฺปิตฺถ. อุปริ อากาเส อเนกสหสฺสานิ วิชฺชุลตา จ อสนี จ ผลึสุ. อถ คิริเมขลทิรโท ชณฺณุเกน ปติ. มาโร คิริเมขลกฺขนฺเธ นิสินฺโน ภูมิยํ ปติ. มารปริสาปิ ทิสาวิทิสาสุ ภุสมุฏฺฐิ วิย วิกิรึสุ.

อถ มหาปุริโสปิ ตํ สมารํ มารพลํ ขนฺติเมตฺตาวีริยปญฺญาทีนํ อตฺตโน ปารมีนมานุภาเวน วิทฺธํเสตฺวา ปฐมยาเม ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสริตฺวา มชฺฌิมยาเม ทิพฺพจกฺขุํ วิโสเธตฺวา ปจฺจูสสมเย สพฺพพุทฺธานํ อาจิณฺเณ ปจฺจยากาเร ญาณํ โอตาเรตฺวา อานาปานจตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ตเมว ปาทกํ กตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา มคฺคปฏิปาฏิยา อธิคเตน จตุตฺถมคฺเคน สพฺพกิเลเส เขเปตฺวา สพฺพพุทฺธคุเณ ปฏิวิชฺฌิตฺวา สพฺพพุทฺธาจิณฺณํ –

‘‘อเนกชาติสํสารํ, สนฺธาวิสฺสํ อนิพฺพิสํ;

คหการํ คเวสนฺโต, ทุกฺขา ชาติ ปุนปฺปุนํ.

‘‘คหการก ทิฏฺโฐสิ, ปุน เคหํ น กาหสิ;

สพฺพา เต ผาสุกา ภคฺคา, คหกูฏํ วิสงฺขตํ;

วิสงฺขารคตํ จิตฺตํ, ตณฺหานํ ขยมชฺฌคา’’ติ. (ธ. ป. ๑๕๓-๑๕๔) –

อุทานํ อุทาเนสิ.

สนฺติเกนิทานกถา

อุทานํ [Pg.341] อุทาเนตฺวา นิสินฺนสฺส ภควโต เอตทโหสิ – ‘‘อหํ กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ อิมสฺส ปลฺลงฺกสฺส การณา สนฺธาวึ, อยํ เม ปลฺลงฺโก วิชยปลฺลงฺโก มงฺคลปลฺลงฺโก, เอตฺถ เม นิสินฺนสฺส ยาว สงฺกปฺโป น ปริปุณฺโณ, น ตาว อิโต วุฏฺฐหิสฺสามี’’ติ อเนกโกฏิสตสหสฺสสงฺขา สมาปตฺติโย สมาปชฺชนฺโต สตฺตาหํ ตตฺเถว นิสีทิ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อถ โข ภควา สตฺตาหํ เอกปลฺลงฺเกน นิสีทิ วิมุตฺติสุขปฏิสํเวที’’ติ (มหาว. ๑).

อเถกจฺจานํ เทวตานํ – ‘‘อชฺชาปิ ตาว นูน สิทฺธตฺถสฺส กตฺตพฺพกิจฺจํ อตฺถิ. ปลฺลงฺกสฺมิญฺหิ อาลยํ น วิชหตี’’ติ ปริวิตกฺโก อุทปาทิ. อถ สตฺถา เทวตานํ วิตกฺกํ ญตฺวา ตาสํ วิตกฺกูปสมนตฺถํ เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ยมกปาฏิหาริยํ ทสฺเสสิ. เอวํ อิมินา ปาฏิหาริเยน เทวตานํ วิตกฺกํ วูปสเมตฺวา ปลฺลงฺกโต อีสกํ ปาจีนนิสฺสิเต อุตฺตรทิสาภาเค ฐตฺวา – ‘‘อิมสฺมึ วต เม ปลฺลงฺเก สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิทฺธ’’นฺติ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปูริตานํ ปารมีนํ ผลาธิคมนฏฺฐานํ ปลฺลงฺกญฺจ โพธิรุกฺขญฺจ อนิมิเสหิ อกฺขีหิ โอโลกยมาโน สตฺตาหํ วีตินาเมสิ, ตํ ฐานํ อนิมิสเจติยํ นาม ชาตํ.

อถ ปลฺลงฺกสฺส จ ฐิตฏฺฐานสฺส จ อนฺตรา จงฺกมํ มาเปตฺวา ปุรตฺถิมปจฺฉิมโต อายเต รตนจงฺกเม จงฺกมนฺโต สตฺตาหํ วีตินาเมสิ, ตํ ฐานํ รตนจงฺกมเจติยํ นาม ชาตํ.

จตุตฺเถ ปน สตฺตาเห โพธิโต ปจฺฉิมุตฺตรทิสาภาเค เทวตา รตนฆรํ มาปยึสุ. ตตฺถ ปลฺลงฺเกน นิสีทิตฺวา อภิธมฺมปิฏกํ วิจินนฺโต สตฺตาหํ วีตินาเมสิ, ตํ ปน ฐานํ รตนฆรเจติยํ นาม ชาตํ.

เอวํ ภควา โพธิสมีเปเยว จตฺตาริ สตฺตาหานิ วีตินาเมตฺวา ปญฺจเม สตฺตาเห โพธิรุกฺขมูลา เยน อชปาลนิคฺโรโธ เตนุปสงฺกมิ. ตตฺราปิ ธมฺมํ วิจินนฺโต วิมุตฺติสุขญฺจ ปฏิสํเวเทนฺโต นิสีทิ.

สตฺถา ตตฺถ สตฺตาหํ วีตินาเมตฺวา มุจลินฺทมูลํ อคมาสิ. ตตฺถ สตฺตาหวทฺทลิกาย อุปฺปนฺนาย สีตาทิปฏิพาหนตฺถํ มุจลินฺเทน นาคราเชน สตฺตกฺขตฺตุํ โภเคหิ ปริกฺขิตฺโต อสมฺพาธาย คนฺธกุฏิยา วิหรนฺโต วิย [Pg.342] วิมุตฺติสุขํ ปฏิสํเวทิยมาโน ตตฺถ สตฺตาหํ วีตินาเมตฺวา ราชายตนมูลํ อุปสงฺกมิ. ตตฺถปิ วิมุตฺติสุขํ ปฏิสํเวทิยมาโนว สตฺตาหํ นิสีทิ. เอตฺตาวตา สตฺต สตฺตาหานิ ปริปุณฺณานิ. เอตฺถนฺตเร ภควโต เนว มุขโธวนํ น สรีรปฏิชคฺคนํ นาหารกิจฺจํ อโหสิ, ผลสุเขเนว วีติวตฺเตสิ. อถ สตฺตสตฺตาหมตฺถเก เอกูนปญฺญาสติเม ทิวเส สกฺเกน เทวานมินฺเทน อุปนีเตน นาคลตาทนฺตกฏฺเฐน จ อโนตตฺตทโหทเกน จ มุขํ โธวิตฺวา ตตฺเถว ราชายตนมูเล นิสีทิ.

ตสฺมึ สมเย ตปุสฺสภลฺลิกา นาม ทฺเว วาณิชา ญาติสาโลหิตาย เทวตาย สตฺถุ อาหารทาเน อุสฺสาหิตา มนฺถญฺจ มธุปิณฺฑิกญฺจ อาทาย – ‘‘ปฏิคฺคณฺหาตุ ภควา อิมํ อาหารํ อนุกมฺปํ อุปาทายา’’ติ สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา อฏฺฐํสุ. ภควา ปายาสปฏิคฺคหณทิวเสเยว เทวทตฺติยสฺส ปตฺตสฺส อนฺตรหิตตฺตา – ‘‘น โข ตถาคตา หตฺเถสุ อาหารํ ปฏิคฺคณฺหนฺติ, กิมฺหิ นุ โข อหํ อิมํ ปฏิคฺคณฺเหยฺย’’นฺติ จินฺเตสิ. อถสฺส ภควโต อชฺฌาสยํ วิทิตฺวา จตูหิ ทิสาหิ จตฺตาโร มหาราชาโน อินฺทนีลมณิมเย จตฺตาโร ปตฺเต อุปนาเมสุํ. ภควา เต ปฏิกฺขิปิ. ปุน มุคฺควณฺเณ สิลามเย จตฺตาโร ปตฺเต อุปนาเมสุํ. ภควา เตสํ จตุนฺนมฺปิ เทวปุตฺตานํ อนุกมฺปํ อุปาทาย ปฏิคฺคเหตฺวา เอกีภาวํ อุปเนตฺวา ตสฺมึ ปจฺจคฺเฆ เสลมเย ปตฺเต อาหารํ ปฏิคฺคเหตฺวา ปริภุญฺชิตฺวา อนุโมทนมกาสิ. เต ทฺเว ภาตโร วาณิชา พุทฺธญฺจ ธมฺมญฺจ สรณํ คนฺตฺวา ทฺเววาจิกา อุปาสกา อเหสุํ.

อถ สตฺถา ปุน อชปาลนิคฺโรธเมว คนฺตฺวา นิคฺโรธมูเล นิสีทิ. อถสฺส ตตฺถ นิสินฺนมตฺตสฺเสว อธิคตสฺส ธมฺมสฺส คมฺภีรตํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส สพฺพพุทฺธานํ อาจิณฺโณ – ‘‘อธิคโต โข มฺยายํ ธมฺโม’’ติอาทินา (ที. นิ. ๒.๖๔; ม. นิ. ๑.๒๘๑; ๒.๓๓๗; สํ. นิ. ๑.๑๗๒; มหาว. ๗) ปเรสํ ธมฺมํ อเทเสตุกามตาการปฺปตฺโต ปริวิตกฺโก อุทปาทิ. อถ พฺรหฺมา สหมฺปติ ‘‘นสฺสติ วต โภ โลโก, วินสฺสติ วต โภ โลโก’’ติ (ที. นิ. ๒.๖๖; ม. นิ. ๑.๒๘๒; ๒.๓๓๘; สํ. นิ. ๑.๑๗๒; มหาว. ๘) ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ สกฺกสุยามสนฺตุสิตนิมฺมานรติปรนิมฺมิตวสวตฺติมหาพฺรหฺมาโน จ คเหตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ อาคนฺตฺวา – ‘‘เทเสตุ, ภนฺเต, ภควา ธมฺม’’นฺติอาทินา (ที. นิ. ๒.๖๖; ม. นิ. ๑.๒๘๒; ๒.๓๓๘; สํ. นิ. ๑.๑๗๒; มหาว. ๘) นเยน ธมฺมเทสนํ อายาจิ.

อถ [Pg.343] สตฺถา ตสฺส ปฏิญฺญํ ทตฺวา – ‘‘กสฺส นุ โข อหํ ปฐมํ ธมฺมํ เทเสยฺย’’นฺติ จินฺเตนฺโต อาฬารุทกานํ กาลงฺกตภาวํ ญตฺวา – ‘‘พหูปการา โข เม ปญฺจวคฺคิยา ภิกฺขู’’ติ ปญฺจวคฺคิเย อารพฺภ มนสิการํ กตฺวา – ‘‘กหํ นุ โข เต เอตรหิ วิหรนฺตี’’ติ อาวชฺเชนฺโต – ‘‘พาราณสิยํ อิสิปตเน มิคทาเย’’ติ ญตฺวา – ‘‘ตตฺถ คนฺตฺวา ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสฺสามี’’ติ กติปาหํ โพธิมณฺฑสามนฺเตเยว ปิณฺฑาย จรนฺโต วิหริตฺวา อาสาฬฺหิปุณฺณมิยํ พาราณสึ คมิสฺสามี’’ติ ปตฺตจีวรมาทาย อฏฺฐารสโยชนมคฺคํ ปฏิปชฺชิ. อนฺตรามคฺเค หฏฺฐตุปคํ อุปกํ นาม อาชีวกํ ทิสฺวา ตสฺส อตฺตโน พุทฺธภาวํ อาจิกฺขิตฺวา ตํทิวสํเยว สายนฺหสมเย อิสิปตนํ อคมาสิ.

ปญฺจวคฺคิยา ปน ตถาคตํ ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา – ‘‘อยํ, อาวุโส, สมโณ โคตโม ปจฺจยพาหุลฺลาย อาวตฺโต ปริปุณฺณกาโย ปีณินฺทฺริโย สุวณฺณวณฺโณ หุตฺวา อาคจฺฉติ, อิมสฺส อภิวาทนาทีนิ น กริสฺสาม, อาสนมตฺตํ ปน ปญฺญาเปยฺยามา’’ติ กติกํ อกํสุ. ภควา เตสํ จิตฺตาจารํ ญตฺวา สพฺพสตฺเตสุ อโนธิสฺสกวเสน ผรณสมตฺถํ เมตฺตจิตฺตํ สํขิปิตฺวา โอธิสฺสกวเสน เมตฺตจิตฺเตน ผริ. เต ภควโต เมตฺตจิตฺเตน ผุฏฺฐา ตถาคเต อุปสงฺกมนฺเต สกาย กติกาย สณฺฐาตุํ อสกฺโกนฺตา อภิวาทนาทีนิ สพฺพกิจฺจานิ อกํสุ. วิตฺถารกถา วินยมหาวคฺคาทีสุ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา.

อถ ภควา อตฺตโน พุทฺธภาวํ เต ญาเปตฺวา ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสีทิตฺวา อุตฺตราสาฬฺหนกฺขตฺตโยเค วตฺตมาเน อฏฺฐารสหิ พฺรหฺมโกฏีหิ ปริวุโต ปญฺจวคฺคิเย เถเร อามนฺเตตฺวา ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺตนฺตํ เทเสสิ. เตสุ อญฺญาสิโกณฺฑญฺโญ เทสนานุสาเรน ญาณํ เปเสนฺโต สุตฺตปริโยสาเน อฏฺฐารสหิ พฺรหฺมโกฏีหิ สทฺธึ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาสิ. เตน วุตฺตํ –

๑.

‘‘อหเมตรหิ สมฺพุทฺโธ, โคตโม สกฺยวฑฺฒโน;

ปธานํ ปทหิตฺวาน, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ.

๒.

‘‘พฺรหฺมุนา ยาจิโต สนฺโต, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยึ;

อฏฺฐารสนฺนํ โกฏีนํ, ปฐมาภิสมโย อหู’’ติ.

ตตฺถ [Pg.344] อหนฺติ อตฺตานํ นิทฺทิสติ. เอตรหีติ อสฺมึ กาเล. สกฺยวฑฺฒโนติ สากิยกุลวฑฺฒโน. ‘‘สกฺยปุงฺคโว’’ติปิ ปาโฐ. ปธานนฺติ วีริยํ วุจฺจติ. ปทหิตฺวานาติ ฆเฏตฺวา วายมิตฺวา, ทุกฺกรการิกํ กตฺวาติ อตฺโถ. อฏฺฐารสนฺนํ โกฏีนนฺติ พาราณสิยํ อิสิปตเน มิคทาเย ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺตนฺตกถาย อญฺญาสิโกณฺฑญฺญตฺเถรปฺปมุขานํ อฏฺฐารสนฺนํ พฺรหฺมโกฏีนํ ปฐมาภิสมโย อโหสีติ อตฺโถ.

อิทานิ ภควา อตีตํ กเถตฺวา อนาคตํ อภิสมยํ กเถนฺโต –

๓.

‘‘ตโต ปรญฺจ เทเสนฺเต, นรเทวสมาคเม;

คณนาย น วตฺตพฺโพ, ทุติยาภิสมโย อหู’’ติ. – อาทิมาห;

ตตฺถ นรเทวสมาคเมติ ตโต อปเรน สมเยน มหามงฺคลสมาคเม ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ เทวมนุสฺสานํ มชฺเฌ มงฺคลสุตฺตปริโยสาเน (ขุ. ปา. ๕.๑ อาทโย; สุ. นิ. ๒๖๑ อาทโย) คณนปถํ วีติวตฺตานํ นรเทวานํ. ทุติยาภิสมโย อหูติ เหสฺสตีติ อตฺโถ. อนาคตวจเน วตฺตพฺเพ โสตปติตตฺตา ‘‘อหู’’ติ อตีตวจนํ วุตฺตํ, กาลวิปริยายวเสน วา. เอส นโย อิโต ปเรสุ อีทิเสสุ วจเนสุ จ. ปุน ราหุโลวาทสุตฺตนฺตเทสนาย (ม. นิ. ๓.๔๑๖ อาทโย) คณนปถวีติวตฺเต สตฺเต อภิสมยามตปานํ ปาเยสิ. อยํ ตติยาภิสมโย. เตน วุตฺตํ –

๔.

‘‘อิเธวาหํ เอตรหิ, โอวทึ มม อตฺรชํ;

คณนาย น วตฺตพฺโพ, ตติยาภิสมโย อหู’’ติ.

ภควโต กิร เอโกว สาวกสนฺนิปาโต อโหสิ. อุรุเวลกสฺสปาทีนํ ชฏิลานํ สหสฺสํ, ทฺวินฺนํ อคฺคสาวกานํ อฑฺฒตฺติยสตานีติ อิเมสํ อฑฺฒเตฬสสตานํ สนฺนิปาโต อโหสิ. เตน วุตฺตํ –

๕.

‘‘เอโกสิ สนฺนิปาโต เม, สาวกานํ มเหสินํ;

อฑฺฒเตฬสสตานํ, ภิกฺขูนาสิ สมาคโม’’ติ.

ตตฺถ เอโกสีติ เอโกว อาสิ. อฑฺฒเตฬสสตานนฺติ มม สาวกานํ ปญฺญาสาธิกานํ ทฺวาทสสตานํ. ภิกฺขูนาสีติ ภิกฺขูนํ อาสิ[Pg.345]. เตสํ ปน มชฺฌคโต ภควา จตุรงฺคสนฺนิปาเต ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิ.

อถ ภควา อตฺตโน ปวตฺตึ ทสฺเสนฺโต –

๖.

‘‘วิโรจมาโน วิมโล, ภิกฺขุสงฺฆสฺส มชฺฌโค;

ททามิ ปตฺถิตํ สพฺพํ, มณีว สพฺพกามโท’’ติ. – อาทิมาห;

ตตฺถ วิโรจมาโนติ อนนฺตพุทฺธสิริยา วิโรจมาโน. วิมโลติ วิคตราคาทิกิเลสมโล. มณีว สพฺพกามโทติ จินฺตามณิ วิย สพฺพกามทโท อหมฺปิ อิจฺฉิตํ ปตฺถิตํ สพฺพํ โลกิยโลกุตฺตรสุขวิเสสํ เทมีติ อตฺโถ.

อิทานิ ปตฺถิตปตฺถนํ ทสฺเสนฺโต –

๗.

‘‘ผลมากงฺขมานานํ, ภวจฺฉนฺทชเหสินํ;

จตุสจฺจํ ปกาเสมิ, อนุกมฺปาย ปาณิน’’นฺติ. – อาทิมาห;

ตตฺถ ผลนฺติ โสตาปตฺติผลาทิกํ จตุพฺพิธํ ผลํ. ภวจฺฉนฺทชเหสินนฺติ ภวตณฺหาปหายินํ, ภวตณฺหํ ปชหิตุกามานํ. อนุกมฺปายาติ อนุทฺทยาย.

๘. อิทานิ จตุสจฺจปฺปกาสเน, อภิสมยํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ทสวีสสหสฺสาน’’นฺติ อาทิมาห.

ตตฺถ ทสวีสสหสฺสานนฺติ ทสสหสฺสานญฺจ วีสติสหสฺสานญฺจ. เอกทฺวินฺนนฺติอาทินา นเยนาติ อตฺโถ. นวมทสมคาถา อุตฺตานตฺถาว.

๑๑-๑๒. เอกาทสมทฺวาทสมคาถาสุ อิทาเนตรหีติ อุโภปิ เอกตฺถา, เวเนยฺยวเสน ปุริสปุคฺคลา วิย วุตฺตา. อถ วา อิทานีติ มยิ อุปฺปนฺเน. เอตรหีติ มยิ ธมฺมํ เทเสนฺเต. อปตฺตมานสาติ อปฺปตฺตอรหตฺตผลา. อริยญฺชสนฺติ อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ. โถมยนฺตาติ ปสํสนฺตา. พุชฺฌิสฺสนฺตีติ อนาคเต จตุสจฺจธมฺมํ ปฏิวิชฺฌิสฺสนฺตีติ อตฺโถ. สํสารสริตนฺติ สํสารสาครํ.

อิทานิ [Pg.346] อตฺตโน ชาตนคราทึ ทสฺเสนฺโต –

๑๓.

‘‘นครํ กปิลวตฺถุ เม, ราชา สุทฺโธทโน ปิตา;

มยฺหํ ชเนตฺติกา มาตา, มายาเทวีติ วุจฺจติ.

๑๔.

‘‘เอกูนตึสวสฺสานิ, อคารํ อชฺฌหํ วสึ;

รมฺโม สุรมฺโม สุภโก, ตโย ปาสาทมุตฺตมา.

๑๕.

‘‘จตฺตาลีสสหสฺสานิ, นาริโย สมลงฺกตา;

ภทฺทกญฺจนา นาม นารี, ราหุโล นาม อตฺรโช.

๑๖.

‘‘นิมิตฺเต จตุโร ทิสฺวา, อสฺสยาเนน นิกฺขมึ;

ฉพฺพสฺสํ ปธานจารํ, อจรึ ทุกฺกรํ อหํ.

๑๗.

‘‘พาราณสิยํ อิสิปตเน, จกฺกํ ปวตฺติตํ มยา;

อหํ โคตมสมฺพุทฺโธ, สรณํ สพฺพปาณินํ.

๑๘.

‘‘โกลิโต อุปติสฺโส จ, ทฺเว ภิกฺขู อคฺคสาวกา;

อานนฺโท นามุปฏฺฐาโก, สนฺติกาวจโร มม;

เขมา อุปฺปลวณฺณา จ, ภิกฺขุนี อคฺคสาวิกา.

๑๙.

‘‘จิตฺโต หตฺถาฬวโก จ, อคฺคุปฏฺฐากุปาสกา;

นนฺทมาตา จ อุตฺตรา, อคฺคุปฏฺฐากุปาสิกา.

๒๐.

‘‘อหํ อสฺสตฺถมูลมฺหิ, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ;

พฺยามปฺปภา สทา มยฺหํ, โสฬสหตฺถมุคฺคตา.

๒๑.

‘‘อปฺปํ วสฺสสตํ อายุ, อิทาเนตรหิ วิชฺชติ;

ตาวตา ติฏฺฐมาโนหํ, ตาเรมิ ชนตํ พหุํ.

๒๒.

‘‘ฐปยิตฺวาน ธมฺมุกฺกํ, ปจฺฉิมํ ชนโพธนํ;

อหมฺปิ น จิรสฺเสว, สทฺธึ สาวกสงฺฆโต;

อิเธว ปรินิพฺพิสฺสํ, อคฺคีวาหารสงฺขยา’’ติ. – อาทิมาห;

มม ปน รมฺมสุรมฺมสุภนามกา ตโย ปาสาทา นวภูมิกสตฺตภูมิกปญฺจภูมิกา, จตฺตาลีสสหสฺสา นาฏกิตฺถิโย, ยโสธรา นาม มม อคฺคมเหสี[Pg.347], โสหํ จตฺตาโร นิมิตฺเต ทิสฺวา อสฺสยาเนน มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมึ. ตโต ฉพฺพสฺสานิ ปธานํ ปทหิตฺวา วิสาขปุณฺณมาย อุรุเวลายํ เสนานิคเม เสนากุฏุมฺพิกสฺส ธีตาย สมฺปสาทชาตาย สุชาตาย นาม ทินฺนํ มธุปายาสํ ปริภุญฺชิตฺวา สาลวเน ทิวาวิหารํ กตฺวา สายนฺหสมเย โสตฺถิเยน นาม ติณหารเกน ทินฺนา อฏฺฐ ติณมุฏฺฐิโย คเหตฺวา อสฺสตฺถโพธิรุกฺขมูลํ อุปคนฺตฺวา ตตฺถ มารพลํ วิทฺธํเสตฺวา สมฺโพธึ ปตฺโตสฺมีติ สพฺพํ พฺยากาสิ.

ตตฺถ สทฺธึ สาวกสงฺฆโตติ สทฺธึ สาวกสงฺเฆน. ปรินิพฺพิสฺสนฺติ ปรินิพฺพายิสฺสามิ. อคฺคีวาหารสงฺขยาติ อคฺคิ วิย อินฺธนกฺขเยน ยถา อคฺคิ นิรุปาทาโน นิพฺพายติ, เอวํ อหมฺปิ นิรุปาทาโน ปรินิพฺพายิสฺสามีติ อตฺโถ.

๒๓-๔.

ตานิ จ อตุลเตชานีติ อคฺคสาวกยุคาทีนิ ตานิ อสทิสเตชานิ. อิมานิ จ ทสพลานีติ เอตานิ จ สารีรทสพลานิ คุณธารโณ เทโหติ ฉอสาธารณญาณาทิคุณธโร อยํ เทโห จ. ตมนฺตรหิสฺสนฺตีติ สพฺพานิ เอตานิ วุตฺตปฺปการานิ อนฺตรธายิสฺสนฺติ วินสฺสิสฺสนฺติ. นนุ ริตฺตา สพฺพสงฺขาราติ เอตฺถ นนูติ อยํ อนุมติอตฺเถ นิปาโต. ริตฺตาติ นิจฺจสารธุวสารรหิตตฺตา ตุจฺฉา, สพฺพเมว ปน สงฺขตํ ขยธมฺมํ วยธมฺมํ วิราคธมฺมํ นิโรธธมฺมํ หุตฺวา อภาวโต อนิจฺจํ, อุปฺปาทาทิปฏิปีฬิตตฺตา ทุกฺขํ, อวสวตฺตนโต อนตฺตา. ตสฺมา สงฺขาเรสุ ลกฺขณตฺตยํ อาโรเปตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อมตมสงฺขตํ อจฺจุตํ นิพฺพานํ อธิคจฺฉถ. อยํ โว อมฺหากํ อนุสาสนี อิทํ อมฺหากํ สาสนํ อปฺปมาเทน สมฺปาเทถาติ. เทสนาปริโยสาเน กิร เทวตานํ โกฏิสตสหสฺสสฺส อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตานิ วิมุจฺจึสุ. เสสมคฺคผเลสุ ปติฏฺฐิตา ปน คณนปถํ วีติวตฺตา อเหสุํ.

เอวํ ภควา กปฺปนามชาติอาทิววตฺถิตํ สกลมฺปิ พุทฺธวํสํ อากาเส รตนจงฺกเม จงฺกมนฺโตว กเถตฺวา ญาติชนํ วนฺทาเปตฺวา อากาสโต โอตริตฺวา ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน นิสีทิ. เอวํ นิสินฺเน ปน ภควติ โลกนาเถ สิขาปฺปตฺโต ญาติสมาคโม อโหสิ. สพฺเพ เอกคฺคจิตฺตา นิสีทึสุ[Pg.348]. ตโต มหาเมโฆ โปกฺขรวสฺสํ วสฺสิ. ตงฺขเณ อุทกํ เหฏฺฐา วิรวนฺตํ คจฺฉติ. เตเมตุกาโมว เตเมติ, อเตมิตุกามสฺส สรีเร เอกพินฺทุมตฺตมฺปิ น ปตติ. ตํ ทิสฺวา สพฺเพ อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตชาตา หุตฺวา – ‘‘อโห อจฺฉริยํ, อโห อพฺภุต’’นฺติ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ. ตํ สุตฺวา สตฺถา – ‘‘น อิทาเนว มยฺหํ ญาติสมาคเม โปกฺขรวสฺสํ วสฺสิ, อตีเตปิ วสฺสี’’ติ อิมิสฺสา อฏฺฐุปฺปตฺติยา เวสฺสนฺตรชาตกํ (ชา. ๒.๒๒.๑๖๕๕ อาทโย) กเถสิ. สา ธมฺมเทสนา สาตฺถิกา ชาตา. ตโต ภควา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปาวิสิ.

อิติ มธุรตฺถวิลาสินิยา พุทฺธวํสฏฺฐกถาย

โคตมพุทฺธวํสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิฏฺฐิโต ปญฺจวีสติโม พุทฺธวํโส.

๒๘. พุทฺธปกิณฺณกกถา

๑-๑๘.

‘‘อปริเมยฺยิโต กปฺเป, จตุโร อาสุํ วินายกา’’ติอาทิกา อฏฺฐารสคาถา สงฺคีติการเกหิ ฐปิตา นิคมนคาถาติ เวทิตพฺพา. เสสคาถาสุ สพฺพตฺถ ปากฏเมวาติ.

เวมตฺตกถา

อิมสฺมึ ปน สกเลปิ พุทฺธวํเส นิทฺทิฏฺฐานํ ปญฺจวีสติยา พุทฺธานํ อฏฺฐ เวมตฺตานิ เวทิตพฺพานิ. กตมานิ อฏฺฐ? อายุเวมตฺตํ, ปมาณเวมตฺตํ, กุลเวมตฺตํ, ปธานเวมตฺตํ, รสฺมิเวมตฺตํ, ยานเวมตฺตํ, โพธิเวมตฺตํ, ปลฺลงฺกเวมตฺตนฺติ.

ตตฺถ อายุเวมตฺตํ นาม เกจิ ทีฆายุกา โหนฺติ เกจิ อปฺปายุกา. ตถา หิ ทีปงฺกโร โกณฺฑญฺโญ อโนมทสฺสี ปทุโม ปทุมุตฺตโร อตฺถทสฺสี ธมฺมทสฺสี สิทฺธตฺโถ ติสฺโสติ อิเม นว พุทฺธา วสฺสสตสหสฺสายุกา อเหสุํ. มงฺคโล สุมโน โสภิโต นารโท [Pg.349] สุเมโธ สุชาโต ปิยทสฺสี ผุสฺโสติ อิเม อฏฺฐ พุทฺธา นวุติวสฺสสหสฺสายุกา อเหสุํ. เรวโต เวสฺสภู จาติ อิเม ทฺเว พุทฺธา สฏฺฐิวสฺสสหสฺสายุกา อเหสุํ. วิปสฺสี ภควา อสีติวสฺสสหสฺสายุกา อโหสิ. สิขี กกุสนฺโธ โกณาคมโน กสฺสโปติ อิเม จตฺตาโร พุทฺธา ยถากฺกเมน สตฺตติจตฺตาลีสตึสวีสวสฺสสหสฺสายุกา อเหสุํ. อมฺหากํ ปน ภควโต วสฺสสตํ อายุปฺปมาณํ อโหสิ. อุปจิตปุญฺญสมฺภารานํ ทีฆายุกสํวตฺตนิยกมฺมสมุเปตานมฺปิ พุทฺธานํ ยุควเสน อายุปฺปมาณํ อปฺปมาณํ อโหสิ. อยํ ปญฺจวีสติยา พุทฺธานํ อายุเวมตฺตํ นาม.

ปมาณเวมตฺตํ นาม เกจิ ทีฆา โหนฺติ เกจิ รสฺสา. ตถา หิ ทีปงฺกร-เรวต-ปิยทสฺสี-อตฺถทสฺสี-ธมฺมทสฺสี-วิปสฺสีพุทฺธานํ อสีติหตฺถุพฺเพธํ สรีรปฺปมาณํ อโหสิ. โกณฺฑญฺญ-มงฺคล-นารท-สุเมธานํ อฏฺฐาสีติหตฺถุพฺเพโธ กาโย อโหสิ. สุมนสฺส นวุติหตฺถุพฺเพธํ สรีรํ อโหสิ. โสภิต-อโนมทสฺสี-ปทุม-ปทุมุตฺตร-ผุสฺสพุทฺธานํ อฏฺฐปณฺณาสหตฺถุพฺเพธํ สรีรํ อโหสิ. สุชาโต ปณฺณาสหตฺถุพฺเพธสรีโร อโหสิ. สิทฺธตฺถ-ติสฺส-เวสฺสภุโน สฏฺฐิหตฺถุพฺเพธา อเหสุํ. สิขี สตฺตติหตฺถุพฺเพโธ อโหสิ. กกุสนฺธ-โกณาคมน-กสฺสปา ยถากฺกเมน จตฺตาลีสตึสวีสติหตฺถุพฺเพธา อเหสุํ. อมฺหากํ ภควา อฏฺฐารสหตฺถุพฺเพโธ อโหสิ. อยํ ปญฺจวีสติยา พุทฺธานํ ปมาณเวมตฺตํ นาม.

กุลเวมตฺตํ นาม เกจิ ขตฺติยกุเล นิพฺพตฺตึสุ เกจิ พฺราหฺมณกุเล. ตถา หิ กกุสนฺธโกณาคมนกสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธา พฺราหฺมณกุเล นิพฺพตฺตึสุ. ทีปงฺกราทิโคตมพุทฺธปริยนฺตา ทฺวาวีสติ พุทฺธา ขตฺติยกุเลเยว นิพฺพตฺตึสุ. อยํ ปญฺจวีสติยา พุทฺธานํ กุลเวมตฺตํ นาม.

ปธานเวมตฺตํ นาม ทีปงฺกร-โกณฺฑญฺญ-สุมน-อโนมทสฺสี-สุชาตสิทฺธตฺถ-กกุสนฺธานํ ทสมาสิกา ปธานจริยา. มงฺคล-สุเมธติสฺส สิขีนํ อฏฺฐมาสิกา. เรวตสฺส สตฺตมาสิกา. โสภิตสฺส จตฺตาโร มาสา. ปทุมอตฺถทสฺสี วิปสฺสีนํ อฑฺฒมาสิกา. นารท-ปทุมุตฺตร-ธมฺมทสฺสี-กสฺสปานํ สตฺตาหานิ. ปิยทสฺสี-ผุสฺส-เวสฺสภู โกณาคมนานํ ฉมาสิกา. อมฺหากํ พุทฺธสฺส ฉพฺพสฺสานิ ปธานจริยา อโหสิ. อยํ ปธานเวมตฺตํ นาม.

รสฺมิเวมตฺตํ [Pg.350] นาม มงฺคลสฺส กิร สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สรีรสฺมิ ทสสหสฺสิโลกธาตุํ ผริตฺวา อฏฺฐาสิ. ปทุมุตฺตรพุทฺธสฺส ทฺวาทสโยชนิกา อโหสิ. วิปสฺสิสฺส ภควโต สตฺตโยชนิกา อโหสิ. สิขิสฺส ติโยชนปฺปมาณา. กกุสนฺธสฺส ทสโยชนิกา. อมฺหากํ ภควโต สมนฺตโต พฺยามปฺปมาณา. เสสานํ อนิยตา อโหสิ. อยํ รสฺมิเวมตฺตํ นาม อชฺฌาสยปฏิพทฺธํ, โย ยตฺตกํ อิจฺฉติ, ตสฺส สรีรปฺปภา ตตฺตกํ ผรติ, ปฏิวิทฺธคุเณ ปน กสฺสจิ เวมตฺตํ นาม นตฺถิ. อยํ รสฺมิเวมตฺตํ นาม.

ยานเวมตฺตํ นาม เกจิ หตฺถิยาเนน เกจิ อสฺสยาเนน เกจิ รถปท-ปาสาท-สิวิกาทีสุ อญฺญตเรน นิกฺขมนฺติ. ตถา หิ ทีปงฺกร-สุมน-สุเมธ-ผุสฺส-สิขี-โกณาคมนา หตฺถิยาเนน นิกฺขมึสุ. โกณฺฑญฺญ-เรวต-ปทุม-ปิยทสฺสี-วิปสฺสี-กกุสนฺธา รถยาเนน. มงฺคล-สุชาต-อตฺถทสฺสี-ติสฺส-โคตมา อสฺสยาเนน. อโนมทสฺสีสิทฺธตฺถเวสฺสภุโน สิวิกายาเนน. นารโท ปทสา นิกฺขมิ. โสภิต-ปทุมุตฺตร-ธมฺมทสฺสี-กสฺสปา ปาสาเทน นิกฺขมึสุ. อยํ ยานเวมตฺตํ นาม.

โพธิเวมตฺตํ นาม ทีปงฺกรสฺส ภควโต กปีตนรุกฺโข โพธิ; โกณฺฑญฺญสฺส ภควโต สาลกลฺยาณิรุกฺโข, มงฺคล-สุมน-เรวต-โสภิตานํ นาครุกฺโข, อโนมทสฺสิสฺส อชฺชุนรุกฺโข, ปทุมนารทานํ มหาโสณรุกฺโข, ปทุมุตฺตรสฺส สลลรุกฺโข, สุเมธสฺส นีโป, สุชาตสฺส เวฬุ, ปิยทสฺสิโน กกุโธ, อตฺถทสฺสิสฺส จมฺปกรุกฺโข, ธมฺมทสฺสิสฺส รตฺตกุรวกรุกฺโข, สิทฺธตฺถสฺส กณิการรุกฺโข, ติสฺสสฺส อสนรุกฺโข, ผุสฺสสฺส อามลกรุกฺโข, วิปสฺสิสฺส ปาฏลิรุกฺโข, สิขิสฺส ปุณฺฑรีกรุกฺโข, เวสฺสภุสฺส สาลรุกฺโข, กกุสนฺธสฺส สิรีสรุกฺโข, โกณาคมนสฺส อุทุมฺพรรุกฺโข, กสฺสปสฺส นิคฺโรโธ, โคตมสฺส อสฺสตฺโถติ อยํ โพธิเวมตฺตํ นาม.

ปลฺลงฺกเวมตฺตํ นาม ทีปงฺกร-เรวต-ปิยทสฺสี-อตฺถทสฺสี-ธมฺมทสฺสี-วิปสฺสีนํ เตปณฺณาสหตฺถปลฺลงฺกา อเหสุํ; โกณฺฑญฺญ-มงฺคล-นารท-สุเมธานํ สตฺตปณฺณาสหตฺถา; สุมนสฺส สฏฺฐิหตฺโถ ปลฺลงฺโก อโหสิ; โสภิต-อโนมทสฺสี-ปทุม-ปทุมุตฺตร-ผุสฺสานํ อฏฺฐตฺตึสหตฺถา, สุชาตสฺส ทฺวตฺตึสหตฺโถ, สิทฺธตฺถ-ติสฺส-เวสฺสภูนํ จตฺตาลีสหตฺถา, สิขิสฺส ทฺวตฺตึสหตฺโถ[Pg.351], กกุสนฺธสฺส ฉพฺพีสติหตฺโถ, โกณาคมนสฺส วีสติหตฺโถ, กสฺสปสฺส ปนฺนรสหตฺโถ, โคตมสฺส จุทฺทสหตฺโถ ปลฺลงฺโก อโหสิ. อยํ ปลฺลงฺกเวมตฺตํ นาม. อิมานิ อฏฺฐ เวมตฺตานิ นาม.

อวิชหิตฏฺฐานกถา

สพฺพพุทฺธานํ ปน จตฺตาริ อวิชหิตฏฺฐานานิ นาม โหนฺติ. สพฺพพุทฺธานญฺหิ โพธิปลฺลงฺโก อวิชหิโต เอกสฺมึเยว ฐาเน โหติ. ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนํ อิสิปตเน มิคทาเย อวิชหิตเมว โหติ. เทโวโรหณกาเล สงฺกสฺสนครทฺวาเร ปฐมกฺกปาทฏฺฐานํ อวิชหิตเมว โหติ. เชตวเน คนฺธกุฏิยา จตฺตาริ มญฺจปาทฏฺฐานานิ อวิชหิตาเนว โหนฺติ. วิหาโร ปน ขุทฺทโกปิ มหนฺโตปิ โหติ. วิหาโร น วิชหติเยว, นครํ ปน วิชหติ.

สหชาตปริจฺเฉท-นกฺขตฺตปริจฺเฉทกถา

อปรํ ปน อมฺหากํเยว ภควโต สหชาตปริจฺเฉทญฺจ นกฺขตฺตปริจฺเฉทญฺจ ทีเปสุํ. อมฺหากํ สพฺพญฺญุโพธิสตฺเตน กิร สทฺธึ ราหุลมาตา อานนฺทตฺเถโร ฉนฺโน กณฺฑโก อสฺสราชา นิธิกุมฺโภ มหาโพธิ กาฬุทายีติ อิมานิ สตฺต สหชาตานิ. อยํ สหชาตปริจฺเฉโท. มหาปุริโส ปน อุตฺตราสาฬฺหนกฺขตฺเตเนว มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมิ, มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิ, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ, ยมกปาฏิหาริยํ อกาสิ. วิสาขนกฺขตฺเตน ชาโต จ อภิสมฺพุทฺโธ จ ปรินิพฺพุโต จ. มาฆนกฺขตฺเตน ตสฺส สาวกสนฺนิปาโต จ อายุสงฺขารโวสชฺชนญฺจ อโหสิ. อสฺสยุชนกฺขตฺเตน เทโวโรหณํ. อยํ นกฺขตฺตปริจฺเฉโทติ.

สธมฺมตากถา

อิทานิ ปน สพฺเพสํ พุทฺธานํ สาธารณธมฺมตํ ปกาสยิสฺสาม. สพฺพพุทฺธานํ สมตฺตึสวิธา ธมฺมตา. เสยฺยถิทํ – ปจฺฉิมภวิกโพธิสตฺตสฺส สมฺปชานสฺส มาตุกุจฺฉิโอกฺกมนํ, มาตุกุจฺฉิยํ ปลฺลงฺเกน นิสีทิตฺวา พหิมุโขโลกนํ, ฐิตาย โพธิสตฺตมาตุยา วิชายนํ, อรญฺเญเยว มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมนํ, กญฺจนปฏฺเฏสุ ปติฏฺฐิตปาทานํ อุตฺตราภิมุขานํ [Pg.352] สตฺตปทวีติหารานํ คนฺตฺวา จตุทฺทิสํ โอโลเกตฺวา สีหนาทนทนํ, จตฺตาริ นิมิตฺตานิ ทิสฺวา ชาตมตฺตปุตฺตานํ มหาสตฺตานํ มหาภินิกฺขมนํ, อรหทฺธชมาทาย ปพฺพชิตฺวา สพฺพเหฏฺฐิเมน ปริจฺเฉเทน สตฺตาหํ ปธานจริยา, สมฺโพธึ ปาปุณนทิวเส ปายาสโภชนํ, ติณสนฺถเร นิสีทิตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาณาธิคโม, อานาปานสฺสติกมฺมฏฺฐานปริกมฺมํ, มารพลวิทฺธํสนํ, โพธิปลฺลงฺเกเยว ติสฺโส วิชฺชา อาทึ กตฺวา อสาธารณญาณาทิคุณปฏิลาโภ, สตฺตสตฺตาหํ โพธิสมีเปเยว วีตินามนํ, มหาพฺรหฺมุโน ธมฺมเทสนตฺถาย อายาจนํ, อิสิปตเน มิคทาเย ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนํ, มาฆปุณฺณมาย จตุรงฺคิกสนฺนิปาเต ปาติโมกฺขุทฺเทโส, เชตวนฏฺฐาเน นิพทฺธวาโส, สาวตฺถินครทฺวาเร ยมกปาฏิหาริยกรณํ, ตาวตึสภวเน อภิธมฺมเทสนา, สงฺกสฺสนครทฺวาเร เทวโลกโต โอตรณํ สตตํ ผลสมาปตฺติสมาปชฺชนํ, ทฺวีสุ วาเรสุ เวเนยฺยชนาวโลกนํ, อุปฺปนฺเน วตฺถุมฺหิ สิกฺขาปทปญฺญาปนํ อุปฺปนฺนาย อฏฺฐุปฺปตฺติยา ชาตกกถนํ, ญาติสมาคเม พุทฺธวํสกถนํ, อาคนฺตุเกหิ ภิกฺขูหิ ปฏิสนฺถารกรณํ, นิมนฺติตานํ วุฏฺฐวสฺสานํ อนาปุจฺฉา อคมนํ, ทิวเส ทิวเส ปุเรภตฺตปจฺฉาภตฺตปฐมมชฺฌิมปจฺฉิมยามกิจฺจกรณํ, ปรินิพฺพานทิวเส มํสรสโภชนํ, จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสสมาปตฺติโย สมาปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพานนฺติ อิมา สมตฺตึส สพฺพพุทฺธานํ ธมฺมตาติ.

อนนฺตรายิกธมฺมกถา

สพฺพพุทฺธานํ จตฺตาโร อนนฺตรายิกา ธมฺมา. กตเม จตฺตาโร? พุทฺธานํ อุทฺทิสฺส อภิหฏานํ จตุนฺนํ ปจฺจยานํ น สกฺกา เกนจิ อนฺตราโย กาตุํ. พุทฺธานํ อายุโน น สกฺกา เกนจิ อนฺตราโย กาตุํ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส, ยํ ปรูปกฺกเมน ตถาคตํ ชีวิตา โวโรเปยฺยา’’ติ (จูฬว. ๓๔๒). พุทฺธานํ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณานํ อสีติยา อนุพฺยญฺชนานญฺจ น สกฺกา เกนจิ อนฺตราโย กาตุํ. พุทฺธรํสีนํ น สกฺกา เกนจิ อนฺตราโย กาตุนฺติ. อิเม จตฺตาโร อนนฺตรายิกา ธมฺมา นามาติ.

นิคมนกถา

เอตฺตาวตา [Pg.353] คตา สิทฺธึ, พุทฺธวํสสฺส วณฺณนา;

สุวณฺณปทวิญฺญาตวิจิตฺตนยโสภิตา.

โปราณฏฺฐกถามคฺคํ, ปาฬิอตฺถปฺปกาสกํ;

อาทาเยว กตา พุทฺธ-วํสสฺสฏฺฐกถา มยา.

ปปญฺจตฺถํ วิวชฺเชตฺวา, มธุรตฺถสฺส สพฺพโส;

สมฺปกาสนโต ตสฺมา, มธุรตฺถปฺปกาสินี.

กาวีรชลสมฺปาต-ปริปูตมหีตเล;

กาวีรปฏฺฏเน รมฺเม, นานานารินรากุเล.

การิเต กณฺหทาเสน, สณฺหวาเจน สาธุนา;

วิหาเร วิวิธาการ-จารุปาการโคปุเร.

ฉายาสลิลสมฺปนฺเน, ทสฺสนีเย มโนรเม;

หตทุชฺชนสมฺพาเธ, ปวิเวกสุเข สิเว.

ตตฺถ ปาจีนปาสาท-ตเล ปรมสีตเล;

วสตา พุทฺธวํสสฺส, มยา สํวณฺณนา กตา.

ยถา พุทฺธวํสสฺส สํวณฺณนายํ, คตา สาธุ สิทฺธึ วินา อนฺตรายํ;

ตถา ธมฺมยุตฺตา ชนานํ วิตกฺกา, วินาวนฺตราเยน สิทฺธึ วชนฺตุ.

อิมํ พุทฺธวํสสฺส สํวณฺณนํ เม, กโรนฺเตน ยํ ปตฺถิตํ ปุญฺญชาตํ;

สทา ตสฺส เทวานุภาเวน โลโก, ธุวํ สนฺตมจฺจนฺตมตฺถํ ปยาตํ.

วินสฺสนฺตุ [Pg.354] โรคา มนุสฺเสสุ สพฺเพ, ปวสฺสนฺตุ เทวาปิ วสฺสนฺตกาเล;

สุขํ โหตุ นิจฺจํ วรํ นารกาปิ, ปิสาจาปยาตา ปิปาสา ภวนฺตุ.

สุรา อจฺฉรานํ คณาทีหิ สทฺธึ, จิรํ เทวโลเก สุขํ จานุโภนฺตุ;

จิรํ ฐาตุ ธมฺโม มุนินฺทสฺส โลเก, สุขํ โลกปาลา มหึ ปาลยนฺตุ.

ครูหิ คีตนาเมน, พุทฺธทตฺโตติ วิสฺสุโต;

เถโร กตฺวา อฏฺฐกถํ, มธุรตฺถวิลาสินึ.

โปตฺถกํ ฐปยิตฺเวมํ, ปรมฺปเร หิตาวหํ;

อจิรฏฺฐิตภาเวน, อโห มจฺจุวสํ คโต.

อิติ ภาณวารวเสน ฉพฺพีสติภาณวารา, คนฺถวเสน ปญฺจสตาธิกฉสหสฺสคนฺถา, อกฺขรวเสน ติสหสฺสาธิกานิ ทฺเวสตสหสฺสกฺขรานิ.

อนฺตรายํ วินา เอสา, ยถา นิฏฺฐํ อุปาคตา;

ตถา สิชฺฌนฺตุ สงฺกปฺปา, สตฺตานํ ธมฺมนิสฺสิตาติ.

อิติ มธุรตฺถวิลาสินี นาม

พุทฺธวํส-อฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา.