বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ


Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

その世尊、阿羅漢、正自覚者に礼拝いたします。

Khuddakanikāye

小部

Apadāna-aṭṭhakathā

阿波陀那註

(Dutiyo bhāgo)

(第二部)

Therāpadānaṃ

長老阿波陀那

2. Sīhāsaniyavaggo

2. シーハーサニヤ品

1. Sīhāsanadāyakattheraapadānavaṇṇanā

1. シーハーサナダーヤカ長老阿波陀那の註釈

Nibbute [Pg.1] lokanāthamhītiādikaṃ āyasmato sīhāsanadāyakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle vibhavasampanne saddhāsampanne ekasmiṃ kule nibbatto, dharamāne bhagavati devaloke vasitvā nibbute bhagavati uppannattā viññutaṃ patto bhagavato sārīrikacetiyaṃ disvā ‘‘aho me alābhā, bhagavato dharamāne kāle asampatto’’ti cintetvā cetiye cittaṃ pasādetvā somanassajāto sabbaratanamayaṃ devatānimmitasadisaṃ dhammāsane sīhāsanaṃ kāretvā jīvamānakabuddhassa viya pūjesi. Tassupari gehampi dibbavimānamiva kāresi, pādaṭṭhapanapādapīṭhampi kāresi. Evaṃ yāvajīvaṃ dīpadhūpapupphagandhādīhi anekavidhaṃ pūjaṃ katvā tato cuto devaloke nibbatto cha kāmasagge aparāparaṃ dibbasampattiṃ anubhavitvā manussesu cakkavattisampattiṃ [Pg.2] anekakkhattuṃ anubhavitvā saṅkhyātikkantaṃ padesarajjasampattiñca anubhavitvā kassapassa bhagavato sāsane pabbajitvā samaṇadhammaṃ katvā etthantare devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ vibhavasampanne kule nibbattitvā viññutaṃ patto satthu dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā laddhūpasampado kammaṭṭhānaṃ gahetvā ghaṭento vāyamanto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi.

“世の守護者が入滅された時”等とは、具寿シーハーサナダーヤカ長老の阿波陀那である。この者もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生涯で善根を蓄え、シッダッタ世尊の時代に、富裕で信仰心に篤いある家に生まれた。世尊が存命中は天界に住んでいたが、世尊が入滅された後に生まれたため、分別がつく年齢になった時、世尊の遺骨を納めた塔を見て、“ああ、私は不幸だ。世尊が存命の時に出会えなかった”と考え、塔に対して心を清め、歓喜が生じ、すべての宝から成る、神々が作ったような法座(師子座)を作らせ、存命の仏陀に対するかのように供養した。その上に建物も天界の宮殿のように作らせ、足台も作らせた。このように生涯、灯明、焼香、花、香などで多種多様な供養を行い、そこから没して天界に生まれた。六つの欲天で交互に天上の幸福を享受し、人間界で転輪聖王の幸福を何度も享受し、数えきれないほどの地方王の幸福を享受し、カッサパ世尊の教えにおいて出家して沙門法を行い、その間、天界と人間界を輪廻しながら、この仏陀の出現期に、ある富裕な家に生まれて分別がつくようになり、師の説法を聞いて信仰を得て出家し、具足戒を受けて、瞑想の主題を授かって励み努力し、ほどなくして阿羅漢果に到達した。

1. Evaṃ pattaarahattaphalo attano pubbakammaṃ saritvā somanassaṃ uppādetvā pubbacaritāpadānaṃ pakāsento nibbute lokanāthamhītiādimāha. Tattha lokassa nātho padhānoti lokanātho, lokattayasāmīti attho. Lokanāthe siddhatthamhi nibbuteti sambandho. Vitthārite pāvacaneti pāvacane piṭakattaye vitthārite patthaṭe pākaṭeti attho. Bāhujaññamhi sāsaneti sikkhattayasaṅgahite buddhasāsane anekasatasahassakoṭikhīṇāsavasaṅkhātehi bahujanehi ñāte adhigateti attho.

1. このように、阿羅漢果を得たその方は、自らの過去の善業を想起して歓喜を生じさせ、過去の行績(アパダーナ)を明らかにしようとして、“世の救い主が涅槃に入られた時”などの言葉を語った。そこにおいて“世の救い主(ロカナータ)”とは、世において至高である者、すなわち“世の救い主”、三界の主という意味である。“世の救い主シッダッタ(仏陀)が涅槃に入られた時”と結びつく。“教え(パーヴァチャナ)が広まった時”とは、三蔵という教えが詳しく説かれ、広まり、明白になった時という意味である。“多くの人々に知られた教えにおいて”とは、三学に包含される仏教が、数十万の拘胝(コティ)もの阿羅漢たちを含む多くの人々によって知られ、到達されたという意味である。

2-3. Pasannacitto sumanoti tadā ahaṃ buddhassa dharamānakāle asampatto nibbute tasmiṃ devalokā cavitvā manussalokaṃ upapanno tassa bhagavato sārīrikadhātucetiyaṃ disvā pasannacitto saddhāsampayuttamano sundaramano ‘‘aho mamāgamanaṃ svāgamana’’nti sañjātapasādabahumāno ‘‘mayā nibbānādhigamāya ekaṃ puññaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā bhagavato cetiyasamīpe bhagavantaṃ uddissa hiraññasuvaṇṇaratanādīhi alaṅkaritvāva sīhāsanaṃ akāsi. Tatra nisinnassa pādaṭṭhapanatthāya pādapīṭhañca kāresi. Sīhāsanassa atemanatthāya tassupari gharañca kāresi. Tena vuttaṃ – ‘‘sīhāsanamakāsahaṃ…pe… gharaṃ tattha akāsaha’’nti. Tena cittappasādenāti dharamānassa viya bhagavato sīhāsanaṃ mayā kataṃ, tena cittappasādena. Tusitaṃ upapajjahanti tusitabhavane upapajjinti attho.

“清らかな心で、喜びに満ちて(パサンナチット・スマノー)”とは、当時、私は仏陀が存命の時には間に合わず、仏陀が涅槃に入られた後に天界から没して人間界に生まれ、その世尊の身体の遺骨を納めた聖塔(セーティヤ)を拝見して、清らかな心と信心に満ちた優れた心で、“ああ、私の到来はなんと幸いなことか”という強い清信と敬意が生じ、“私は涅槃に到達するために一つの功徳を積むべきである”と考えて、世尊の聖塔の近くで世尊を念じ、金銀や宝石などで飾り立てて獅子座を作った。そこに座る(説法者の)足をおくために、足台も作らせた。また、獅子座が雨に濡れないように、その上に堂(ガナ)も作らせた。それゆえに、“私は獅子座を作り……(中略)……そこに堂を作った”と言われる。その“心の清信(チッタパサーダ)によって”とは、存命中の世尊に対して行うかのように、私が獅子座を作ったその心の清信によってということである。“トゥシタ天に生まれた”とは、兜率天に生まれたという意味である。

4. Āyāmena catubbīsāti tatrupapannassa devabhūtassa sato mayhaṃ sukataṃ puññena nibbattitaṃ pātubhūtaṃ āyāmena uccato catubbīsayojanaṃ vitthārena tiriyato catuddasayojanaṃ tāvadeva nibbattikkhaṇeyeva āsi ahosīti attho. Sesaṃ suviññeyyameva.

4. “長さは二十四(ヨージャナ)”とは、そこに天人として生まれた私に、善く修めた功徳によって生じ現れた宮殿が、長さと高さにおいて二十四ヨージャナであり、幅(横)において十四ヨージャナであった。それはまさに天人に生まれた瞬間に現れたという意味である。残りの部分は容易に理解できる。

9. Catunnavute [Pg.3] ito kappeti ito kappato catunavute kappe yaṃ kammaṃ akariṃ akāsiṃ, tadā tato paṭṭhāya puññabalena kañci duggatiṃ nābhijānāmi, na anubhūtapubbā kāci duggatīti attho.

9. “今から九十四劫の昔に”とは、この劫から九十四劫前の劫において、私が行ったあの善業により、それ以来、功徳の力によって、いかなる悪趣(地獄・餓鬼・畜生など)も知ることがない。かつて一度も悪趣を経験したことがないという意味である。

10. Tesattatimhito kappeti ito kappato tesattatikappe. Indanāmā tayo janāti indanāmakā tayo cakkavattirājāno ekasmiṃ kappe tīsu jātīsu indo nāma cakkavattī rājā ahosinti attho. Dvesattatimhito kappeti ito dvesattatikappe. Sumananāmakā tayo janā tikkhattuṃ cakkavattirājāno ahesuṃ.

10. “今から七十三劫の昔に”とは、この劫から七十三劫前のことである。“インダという名の三人の人々”とは、インダという名の三人の転輪聖王のことである。一つの劫における三度の転生において、インダという名の転輪聖王であったという意味である。“今から七十二劫の昔に”とは、この劫から七十二劫前のことである。スマナという名の三人の人々が、三度、転輪聖王となった。

11. Samasattatito kappeti ito kappato anūnādhike sattatime kappe varuṇanāmakā varuṇo cakkavattīti evaṃnāmakā tayo cakkavattirājāno cakkaratanasampannā catudīpamhi issarā ahesunti attho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

11. “今からちょうど七十劫の昔に”とは、この劫から数えて過不足なく七十番目の劫において、ヴァルナという名の、あるいはヴァルナという転輪聖王、このような名の三人の転輪聖王が、七種の宝を備えて四洲を統べる主であったという意味である。残りの部分は容易に理解できる。

Sīhāsanadāyakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

獅子座施者(シーハーサナダーヤカ)長老のアパダーナの注釈が完結した。

2. Ekatthambhikattheraapadānavaṇṇanā

2. 一柱施者(エーカッタンビカ)長老のアパダーナの注釈。

Siddhatthassa bhagavatotiādikaṃ āyasmato ekatthambhadāyakatherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle vanakammiko hutvā ekasmiṃ vibhavasampanne kule nibbatto. Tasmiṃ samaye sabbe saddhā pasannā upāsakā ekacchandā ‘‘bhagavato upaṭṭhānasālaṃ karomā’’ti dabbasambhāratthāya vanaṃ pavisitvā taṃ upāsakaṃ disvā ‘‘amhākaṃ ekaṃ thambhaṃ dethā’’ti yāciṃsu. So taṃ pavattiṃ sutvā ‘‘tumhe mā cintayitthā’’ti te sabbe uyyojetvā ekaṃ sāramayaṃ thambhaṃ gahetvā satthu dassetvā tesaṃyeva adāsi. So teneva somanassajāto tadeva mūlaṃ katvā aññāni dānādīni puññāni katvā tato cuto devaloke nibbatto aparāparaṃ chasu kāmāvacaresu dibbasampattiyo anubhavitvā manussesu ca aggacakkavattisampattiṃ anekavāraṃ anubhavitvā asaṅkhyeyyaṃ padesarajjasampattiñca anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde saddhāsampanne ekasmiṃ [Pg.4] kule nibbatto mātāpitūhi saddhiṃ bhagavato santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā laddhūpasampado kammaṭṭhānaṃ gahetvā manasikaronto nacirasseva arahā ahosi.

“世尊シッダッタに”などの言葉は、尊者一柱施者(エーカッタンバダーヤカ)長老のアパダーナである。この方もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、諸々の生存において輪廻を脱する拠り所となる功徳を積み重ねていた。シッダッタ世尊の時代に、森で働く者(林業者)として、裕福な家系に生まれた。その時、信心深く清らかなすべての在家信者(ウパーサカ)たちが心を一つにして、“世尊のために供養堂(ウパッターナ・サーラー)を作ろう”と考え、建築資材のために森に入った。そこでその林業者を見て、“私たちに柱を一本譲ってほしい”と頼んだ。彼はその経緯を聞いて、“心配しなくてよい”と彼ら全員を送り出し、一本の堅固な心材からなる柱を切り出し、師(仏陀)に示してから彼らに与えた。彼はそのことによって歓喜を生じさせ、その功徳を根本として、他にも施しなどの多くの功徳を積み、そこから没して天界に生まれた。次々に六欲天の天上の幸福を享受し、人間界でも至高の転輪聖王の幸福を何度も享受し、数えきれないほどの地方主権者としての幸福を享受して、この仏陀が出現された時代に、信心深いある家系に生まれた。父母とともに世尊の御もとで法を聞いて信心を得て、出家して具足戒を受け、瞑想主題(カマンマッターナ)を授かって作意(修行)に励むと、ほどなくして阿羅漢となった。

13. So evaṃ pattaarahatto attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento siddhatthassātiādimāha. Tattha siddhatthassa bhagavato bhagyasampannassa sammāsambuddhassa. Mahāpūgagaṇoti mahāupāsakasamūho ahu ahosīti attho. Saraṇaṃ gatā ca te buddhanti ‘‘buddhaṃ saraṇa’’nti gatā bhajiṃsu jāniṃsu vā te upāsakā. Tathāgataṃ saddahanti buddhaguṇaṃ attano cittasantāne ṭhapentīti attho.

13. そのように阿羅漢果を得たその方は、自らの過去の善業を想起して歓喜を生じ、過去の行績を明らかにしようとして、“シッダッタ世尊に……”などの言葉を語った。そこにおいて“シッダッタ世尊”とは、福徳を備えた正自覚者である世尊のことである。“大いなる集団(マハープーガガナ)”とは、大勢の在家信者の集まりがあったという意味である。“仏陀を拠り所とした(サラナン・ガター)”とは、“仏陀を帰依処とする”として、仏陀に親しみ、あるいは知ったそれらの信者たちのことである。“如来を信じる”とは、仏陀の徳を自らの心の連続体(サンターナ)に据え置くという意味である。

14. Sabbe saṅgamma mantetvāti sabbe samāgamma sannipatitvā mantetvā aññamaññaṃ saññāpetvā ekacchandā hutvā māḷaṃ upaṭṭhānasālaṃ satthuno atthāya kubbanti karontīti attho. Dabbasambhāresu ekatthambhaṃ alabhantā brahāvane mahāvane vicinantīti sambandho.

14. “皆が集まり相談して”とは、全員が集まり、会合して相談し、互いに納得して心を一つにし、“会堂(マーラ)”すなわち供養堂を、師(仏陀)のために作ろうとしたという意味である。建築資材の中で一本の柱が見つからず、大森林(ブラハーヴァナ)の中を捜し回った、という結びつきになる。

15. Tehaṃ araññe disvānāti ahaṃ te upāsake araññe disvāna gaṇaṃ samūhaṃ upagamma samīpaṃ gantvā añjaliṃ paggahetvāna dasaṅgulisamodhānaṃ añjaliṃ sirasi katvā ahaṃ gaṇaṃ upāsakasamūhaṃ ‘‘tumhe imaṃ vanaṃ kimatthaṃ āgatatthā’’ti tadā tasmiṃ kāle paripucchinti sambandho.

15. “私は森で彼らを見て”とは、私がそれらの信者たちを森で見たので、その集団(ガナ)に近づき、十の指を頭の上に合わせて合掌(アンジャリ)し、その時、信者たちの集団に“あなた方は何のためにこの森に来たのですか”と尋ねた、という結びつきになる。

16. Te sīlavanto upāsakā me mayā puṭṭhā ‘‘māḷaṃ mayaṃ kattukāmā hutvā ekatthambho amhehi na labbhatī’’ti viyākaṃsu visesena kathayiṃsūti sambandho.

16. それら持戒の信者たちは、私に問われて、“私たちは会堂を作りたいのですが、一本の柱が手に入らないのです”と、詳しく(ヴィヤーカンス)語ったという結びつきになる。

17. Mamaṃ mayhaṃ ekatthambhaṃ detha, ahaṃ taṃ dassāmi satthuno santikaṃ ahaṃ thambhaṃ āharissāmi, te bhavanto thambhaharaṇe appossukkā ussāharahitā bhavantūti sambandho.

17. “私に一本の柱(の調達)を任せてください。私がそれを師(仏陀)の御もとに差し上げましょう。私がその柱を運びます。皆様は柱の運搬について心配(熱心な努力)をなさらないでください”という結びつきになる。

24. Yaṃ yaṃ yonupapajjāmīti yaṃ yaṃ yoniṃ devattaṃ atha mānusaṃ upagacchāmīti attho. Bhummatthe vā upayogavacanaṃ, yasmiṃ yasmiṃ devaloke vā manussaloke vāti attho. Sesaṃ uttānatthamevāti.

24. “いかなる生存(趣)に生まれようとも”とは、天界あるいは人間界のいかなる生存(趣)に赴こうとも、という意味である。あるいは、処格(第七格)の意味で対格(第二格)が用いられており、いかなる天界あるいは人間界において、という意味である。残りの部分は明白である。

Ekatthambhikattheraapadānavaṇṇanā samattā.

エカッタムビカ長老の阿波陀那(アパダーナ)の註釈(ヴァンナナー)は完結した。

3. Nandattheraapadānavaṇṇanā

3. ナンダ長老の阿波陀那(アパダーナ)の註釈(ヴァンナナー)。

Padumuttarassa [Pg.5] bhagavatotiādikaṃ āyasmato nandattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare ekasmiṃ kule nibbattitvā viññutaṃ patto bhagavato santike dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ indriyesu guttadvārānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā sayaṃ taṃ ṭhānantaraṃ patthento bhagavato bhikkhusaṅghassa ca pūjāsakkārabahulaṃ mahādānaṃ pavattetvā ‘‘ahaṃ, bhante, anāgate tumhādisassa buddhassa evarūpo sāvako bhaveyya’’nti paṇidhānaṃ akāsi.

“パドゥムッタラ世尊の……”で始まるのは、具寿ナンダ長老の阿波陀那である。彼もまた過去の諸仏のもとで功徳を積み、諸々の生存において輪廻を脱する依りどころとなる功徳を蓄えていた。パドゥムッタラ世尊の時代にハンサヴァティー市のある家系に生まれ、成人して世尊の御許で法を聞いていた際、師(世尊)が一人の比丘を“根(インドリヤ)の門をよく守る者たち(根門守護)”の中で最上位に置かれるのを見て、自らもその地位を願い、世尊と比丘サンガに盛大な供養と大施しを行い、“尊師よ、私は将来、あなたのような仏陀のもとで、このような弟子となりたい”と誓願を立てた。

So tato paṭṭhāya devamanussesu saṃsaranto atthadassissa bhagavato kāle dhammatāya nāma nadiyā mahanto kacchapo hutvā nibbatto ekadivasaṃ satthāraṃ nadiṃ tarituṃ tīre ṭhitaṃ disvā sayaṃ bhagavantaṃ tāretukāmo satthu pādamūle nipajji. Satthā tassa ajjhāsayaṃ ñatvā piṭṭhiṃ abhiruhi. So haṭṭhatuṭṭho vegena sotaṃ chindanto sīghataraṃ paratīraṃ pāpesi. Bhagavā tassa anumodanaṃ vadanto bhāviniṃ sampattiṃ kathetvā pakkāmi.

彼はそれ以来、天界と人間界を輪廻し、アッタダッシー世尊の時代には、ダンマターという名の川で大きな亀として生まれた。ある日、師(世尊)が川を渡ろうと岸に立っておられるのを見て、自ら世尊を渡そうと望み、師の足元に伏した。師はその意図を知り、背中に乗られた。彼は喜び、勢いよく流れを切り裂いて、速やかに向こう岸に送り届けた。世尊は彼に随喜の言葉(アヌモーダナ)を述べ、将来の幸福を説いて去られた。

So tena puññakammena sugatīsuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthusmiṃ suddhodanamahārājassa aggamahesiyā mahāpajāpatigotamiyā kucchimhi nibbatto, tassa nāmaggahaṇadivase ñātisaṅghaṃ nandayanto jātoti ‘‘nando’’tveva nāmaṃ akaṃsu. Tassa vayappattakāle bhagavā pavattitavaradhammacakko lokānuggahaṃ karonto anukkamena kapilavatthuṃ gantvā ñātisamāgame pokkharavassaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā vessantarajātakaṃ (jā. 2.22.1655 ādayo) kathetvā dutiyadivase piṇḍāya paviṭṭho ‘‘uttiṭṭhe nappamajjeyyā’’ti (dha. pa. 168) gāthāya pitaraṃ sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā nivesanaṃ gantvā ‘‘dhammañcare sucarita’’nti (dha. pa. 169) gāthāya mahāpajāpatiṃ sotāpattiphale rājānaṃ sakadāgāmiphale patiṭṭhāpetvā tatiyadivase nandakumārassa abhisekagehapavesanaāvāhamaṅgalesu vattamānesu piṇḍāya pāvisi. Satthā nandakumārassa hatthe pattaṃ datvā maṅgalaṃ vatvā tassa hatthato pattaṃ aggahetvāva vihāraṃ gato[Pg.6], taṃ pattahatthaṃ vihāraṃ āgataṃ anicchamānaṃyeva pabbājetvā tathāpabbājitattāyeva anabhiratiyā pīḷitaṃ ñatvā upāyena tassa taṃ anabhiratiṃ vinodesi. So yoniso paṭisaṅkhāya vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Thero puna divase bhagavantaṃ upasaṅkamitvā evamāha – ‘‘yaṃ me, bhante, bhagavā pāṭibhogo pañcannaṃ accharāsatānaṃ paṭilābhāya kakuṭapādānaṃ, muñcāmahaṃ, bhante, bhagavantaṃ etasmā paṭissavā’’ti. Bhagavāpi ‘‘yadeva te, nanda, anupādāya āsavehi cittaṃ vimuttaṃ, tadāhaṃ mutto etasmā paṭissavā’’ti āha. Athassa bhagavā savisesaṃ indriyesu guttadvārataṃ ñatvā taṃ guṇaṃ vibhāvento ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ indriyesu guttadvārānaṃ yadidaṃ nando’’ti (a. ni. 1.219, 230) indriyesu guttadvārabhāvena naṃ etadagge ṭhapesi. Thero hi ‘‘indriyāsaṃvaraṃ nissāya imaṃ vippakāraṃ patto, tamahaṃ suṭṭhu niggaṇhissāmī’’ti ussāhajāto balavahirottappo tattha ca katādhikārattā indriyasaṃvare ukkaṃsapāramiṃ agamāsi.

彼はその功徳によって善趣のみを輪廻し、この仏陀出現の時代に、カピラヴァットゥにてシュッドーダナ大王の正妃マハーパジャーパティー・ゴータミーの胎内に宿った。名前を付ける日、親族一同を喜ばせて生まれたため、“ナンダ”と名付けられた。彼が成人した頃、法輪を転じた世尊は世の人々を利益しながら順次カピラヴァットゥに至り、親族の集まりでポッカラヴッサ(紅蓮の雨)の奇跡を契機としてヴェサンタラ・ジャータカを説かれた。二日目、托鉢に入り“立ち上がれ、怠るなかれ”という偈(法句経168)で父王を預流果に至らせ、王宮へ行って“法を、善く行じよ”という偈(法句経169)でマハーパジャーパティーを預流果に、大王を一来果に至らせた。三日目、ナンダ王子の戴冠、新居入居、結婚の祝儀が行われている最中に托鉢に入られた。師はナンダ王子の手に鉢を渡し、祝福を述べて、その手から鉢を受け取ることなく精舎へ戻られた。鉢を持ったまま精舎へ来たナンダを、望まぬままに出家させ、そうして出家したために不平(不快)に苦しんでいるのを知り、巧妙な手段でその不平を除かれた。彼は如理に思惟して毘婆舎那(ヴィパッサナー)を確立し、ほどなくして阿羅漢果を得た。長老は後日、世尊に近づいてこう申し上げた。“尊師よ、世尊が私に、猿のような足を持つ五百の天女を得させるという保証をされましたが、尊師よ、私は世尊をその約束から解放いたします”。世尊もまた“ナンダよ、汝の心が執着なく諸々の煩悩(アーサヴァ)から解脱したとき、そのとき私はその約束から解放されたのだ”と仰せられた。その後、世尊は彼が格別に根の門を守っている(根門守護)ことを知り、その徳を明らかにしようとして、“比丘たちよ、私の比丘弟子のうち、根の門を守る者の中で、このナンダが最上である”と、根門守護において彼を最上位に置かれた。実に、長老は“根の不守護によってこの不平に至ったのだ。私はこれを完全に克服しよう”と熱意を起こし、強い羞恥(ヒリ)と畏怖(オッタッパ)を抱き、過去の誓願もあったため、根門守護において卓越した波羅蜜に達したのである。

27. Evaṃ so etadaggaṭṭhānaṃ patvā attano pubbakammaṃ saritvā somanassappatto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttarassa bhagavatotiādimāha. Vatthaṃ khomaṃ mayā dinnanti khomaraṭṭhe jātaṃ vatthaṃ bhagavati cittappasādena gāravabahumānena mayā paramasukhumaṃ khomavatthaṃ dinnanti attho. Sayambhussāti sayameva bhūtassa jātassa ariyāya jātiyā nibbattassa. Mahesinoti mahante sīlasamādhipaññāvimuttivimuttiñāṇadassanakkhandhe esi gavesīti mahesi, tassa mahesino sayambhussa cīvaratthāya khomavatthaṃ mayā dinnanti sambandho.

27. このように彼はエタダッガ(最上位)の地位を得て、自らの過去の行いを回想して歓喜に満たされ、過去の行状(阿波陀那)を明らかにしようとして“パドゥムッタラ世尊の……”等と言った。“コーマ(亜麻布)の衣を私は献じた”とは、コーマ国で産した布を、世尊への清浄な信心と深い尊敬と敬意をもって、私は極めて細密なコーマの衣を献じたという意味である。“自存者(サヤンブー)に”とは、自ら(悟りに)至り、聖なる生によって生まれた者に。“大仙(マヘーシ)に”とは、大いなる戒・定・慧・解脱・解脱知見の蘊(あつまり)を求め、探求するゆえに大仙という。その大仙である自存者に、三衣のためにコーマの衣を私は献じた、と(文脈を)結びつけるべきである。

28. Taṃ me buddho viyākāsīti ettha tanti sāmyatthe upayogavacanaṃ, tassa vatthadāyakassa me dānaphalaṃ visesena akāsi kathesi buddhoti attho. Jalajuttamanāmakoti padumuttaranāmako. ‘‘Jalaruttamanāyako’’tipi pāṭho, tassa jalamānānaṃ devabrahmānaṃ uttamanāyako padhānoti attho. Iminā vatthadānenāti iminā vatthadānassa nissandena tvaṃ anāgate hemavaṇṇo suvaṇṇavaṇṇo bhavissasi.

28. “それを仏陀は私に予言された”において、ここでの“それ(taṃ)”は所有格の意味での対格であり、衣を献じた私の布施の果報を、仏陀が特に説明し、説かれたという意味である。“ジャラジュッタマ(水生の中で最上の者:蓮)という名の者”とは、パドゥムッタラという名のことである。“ジャラルッタマナーヤカ(輝く者たちの最高の指導者)”という読みもあり、その場合は、輝く諸天や梵天たちの最高の指導者、勝れた者という意味である。この衣の布施によって、その報い(等流)として“汝は将来、黄金色となるであろう”と知られるのである。

29. Dve [Pg.7] sampattiṃ anubhotvāti dibbamanussasaṅkhātā dve sampattiyo anubhavitvā. Kusalamūlehi coditoti kusalāvayavehi kusalakoṭṭhāsehi codito pesito, ‘‘tvaṃ iminā puññena satthu kulaṃ pasavāhī’’ti pesito viyāti attho. ‘‘Gotamassa bhagavato kaniṭṭho tvaṃ bhavissasī’’ti byākāsīti sambandho.

29. “二つの幸福を享受して”とは、天界と人間界と言われる二つの幸福を享受して、という意味である。“善根に促されて”とは、善の要素、善の分(部分)によって促され、遣わされたこと。“汝はこの功徳によって、師(仏陀)の家系に生まれるであろう”と遣わされたようなものであるという意味である。“ゴータマ世尊の弟に汝はなるであろう”と予言された、と(文脈を)結びつけるべきである。

30. Rāgaratto sukhasīloti kilesakāmehi ratto allīno kāyasukhacittasukhānubhavanasabhāvo. Kāmesu gedhamāyutoti vatthukāmesu gedhasaṅkhātāya taṇhāya āyuto yojitoti attho. Buddhena codito santo, tadā tvanti yasmā kāmesu gedhito, tadā tasmā tvaṃ attano bhātukena gotamabuddhena codito pabbajjāya uyyojito tassa santike pabbajissasīti sambandho.

30. “欲に染まり、楽を好む者(rāgaratto sukhasīlo)”とは、煩悩の欲に染まり、執着して、身体的・精神的な楽を享受する性質であることを指す。“諸々の欲に貪欲に耽る者(kāmesu gedhamāyuto)”とは、欲の対象(五欲)に対し、貪欲と呼ばれる渇愛によって結びつけられ、繋ぎとめられているという意味である。“仏に促された時、その時にお前は”とは、お前が諸々の欲に耽っていたために、その時、お前の兄弟であるゴータマ仏によって出家を促され、勧められたので、その御もとで出家することになるだろう、という文脈である。

31. Pabbajitvāna tvaṃ tatthāti tasmiṃ gotamassa bhagavato sāsane tvaṃ pabbajitvā kusalamūlena mūlabhūtena puññasambhārena codito bhāvanāyaṃ niyojito sabbāsave sakalāsave pariññāya jānitvā pajahitvā anāmayo niddukkho nibbāyissasi adassanaṃ pāpessasi, apaṇṇattikabhāvaṃ gamissasīti attho.

31. “そこでお前は出家して(pabbajitvāna tvaṃ tattha)”とは、そのゴータマ世尊の教えにおいてお前が出家し、善根を根本とする功徳の蓄積に促され、修行(瞑想)に専念し、すべての漏(煩悩)を遍知して捨て去り、病なく苦しみなく涅槃に入り、姿が見えなくなり、施設(概念)のない状態に達するだろう、という意味である。

32. Satakappasahassamhīti ito kappato pubbe satakappādhike sahassame kappamhi ceḷanāmakā cattāro cakkavattirājāno ahesunti attho. Saṭṭhi kappasahassānīti kappasahassāni saṭṭhi ca atikkamitvā heṭṭhā ekasmiṃ kappe cattāro janā upaceḷā nāma cakkavattirājāno catūsu jātīsu ahesunti attho.

32. “十万劫において(satakappasahassamhī)”とは、この劫から遡って十万劫前の劫に、チェーラという名の四人の転輪聖王がいたという意味である。“六万劫(saṭṭhi kappasahassāni)”とは、六万劫を経て、それ以前のある一劫において、ウパチェーラという名の四人の者が、四つの生涯で転輪聖王となったという意味である。

33. Pañcakappasahassamhīti pañcakappādhike sahassame kappamhi ceḷā nāma cattāro janā cakkavattirājāno sattahi ratanehi sampannā samaṅgībhūtā jambudīpaaparagoyānauttarakurupubbavidehadīpasaṅkhāte catudīpamhi issarā padhānā visuṃ ahesunti attho. Sesaṃ vuttanayamevāti.

33. “五千劫において(pañcakappasahassamhī)”とは、五千劫前の劫において、セーラ(Ceḷa)という名の四人の者が転輪聖王となり、七種の宝を備え、瞻部洲(閻浮提)、牛貨洲、北倶盧洲、勝身洲という四つの洲の支配者として別々に存在したという意味である。残りの部分は、既に述べた通りである。

Nandattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ナンダ長老の阿波陀那(アパダーナ)の註釈が完了した。

4. Cūḷapanthakattheraapadānavaṇṇanā

4. チュラパンタカ長老の阿波陀那(アパダーナ)の註釈。

Padumuttaro [Pg.8] nāma jinotiādikaṃ āyasmato cūḷapanthakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle yadettha aṭṭhuppattivasena vattabbaṃ, taṃ aṭṭhakanipāte mahāpanthakavatthusmiṃ (theragā. 510 ādayo) vuttameva. Ayaṃ pana viseso – mahāpanthakatthero arahattaṃ patvā phalasamāpattisukhena vītināmento cintesi – ‘‘kathaṃ nu kho sakkā cūḷapanthakampi imasmiṃ sukhe patiṭṭhāpetu’’nti. So attano ayyakaṃ dhanaseṭṭhiṃ upasaṅkamitvā āha – ‘‘sace, mahāseṭṭhi, anujānātha, ahaṃ cūḷapanthakaṃ pabbājeyya’’nti. ‘‘Pabbājetha, bhante’’ti. Thero taṃ pabbājesi. So dasasu sīlesu patiṭṭhito bhātu santike –

“パドゥムッタラという名の勝者”に始まる詩句は、尊者チュラパンタカ長老の阿波陀那(アパダーナ)である。彼もまた、過去の諸仏のもとで善根を積み、至るところの転生において、輪廻を脱する助けとなる功徳を積み重ねてきた。パドゥムッタラ世尊の時代における経緯については、増支部の八集にあるマハーパンタカの物語の中で述べられている通りである。ただし、次の点が異なる。マハーパンタカ長老は阿羅漢果を得て、果定(はらじょう)の楽に浸って過ごしていた際、“どうすれば、チュラパンタカをもこの楽に安住させることができるだろうか”と考えた。彼は祖父のダナ長者のもとへ行き、“長者よ、もしお許しいただけるなら、私はチュラパンタカを出家させたいと思います”と言った。“長老よ、どうぞ出家させてください”との答えを得て、長老は彼を出家させた。彼は十戒を守り、兄の御もとに留まった。

‘‘Padumaṃ yathā kokanadaṃ sugandhaṃ, pāto siyā phullamavītagandhaṃ;

Aṅgīrasaṃ passa virocamānaṃ, tapantamādiccamivantalikkhe’’ti. (saṃ. ni. 1.123;

a. ni. 5.195) –

“朝に咲き、香りの衰えぬ芳しい紅蓮(コカナダ蓮)のように、空に輝く太陽のごとく、光り輝き、熱を放つアンギーラサ(釈尊)を仰ぎ見よ”

Gāthaṃ uggaṇhanto catūhi māsehi uggahetuṃ nāsakkhi, gahitampi hadaye na tiṭṭhati. Atha naṃ mahāpanthako, ‘‘cūḷapanthaka, tvaṃ imasmiṃ sāsane abhabbo, catūhi māsehi ekaṃ gāthampi gahetuṃ na sakkosi, pabbajitakiccaṃ pana tvaṃ kathaṃ matthakaṃ pāpessasi, nikkhama ito’’ti so therena paṇāmiko dvārakoṭṭhakasamīpe rodamāno aṭṭhāsi.

彼はこの詩を学ぼうとしたが、四ヶ月経っても覚えることができず、覚えたことも心に留まらなかった。そこでマハーパンタカは彼に言った。“チュラパンタカよ、お前はこの教えにふさわしくない。四ヶ月で一つの詩さえ覚えられないのに、どうして出家者の務めを全うできようか。ここから出て行きなさい”。長老によって追い出された彼は、門のそばで泣きながら立っていた。

Tena ca samayena satthā jīvakambavane viharati. Atha jīvako purisaṃ pesesi – ‘‘gaccha, pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ satthāraṃ nimantehī’’ti. Tena ca samayena āyasmā mahāpanthako bhattuddesako hoti. So ‘‘pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ bhikkhaṃ paṭicchathā’’ti vutto ‘‘cūḷapanthakaṃ ṭhapetvā sesānaṃ paṭicchāmī’’ti āha. Taṃ sutvā cūḷapanthako bhiyyosomattāya domanassappatto ahosi. Satthā tassa cittakkhedaṃ ñatvā ‘‘cūḷapanthako mayā katena upāyena bujjhissatī’’ti tassa avidūraṭṭhāne attānaṃ dassetvā ‘‘kiṃ, panthaka, rodasī’’ti pucchi. ‘‘Bhātā maṃ, bhante, paṇāmetī’’ti āha. ‘‘Panthaka, mā cintayi, mama sāsane [Pg.9] tuyhaṃ pabbajjā, ehi imaṃ gahetvā ‘rajoharaṇaṃ, rajoharaṇa’nti manasi karohī’’ti iddhiyā suddhaṃ coḷakkhaṇḍaṃ abhisaṅkharitvā adāsi. So satthārā dinnaṃ coḷakkhaṇḍaṃ ‘‘rajoharaṇaṃ, rajoharaṇa’’nti hatthena parimajjanto nisīdi. Tassa taṃ parimajjantassa kiliṭṭhadhātukaṃ jātaṃ, puna parimajjantassa ukkhaliparipuñchanasadisaṃ jātaṃ. So ñāṇaparipākattā evaṃ cintesi – ‘‘idaṃ coḷakkhaṇḍaṃ pakatiyā parisuddhaṃ, imaṃ upādiṇṇakasarīraṃ nissāya kiliṭṭhaṃ aññathā jātaṃ, tasmā aniccaṃ yathāpetaṃ, evaṃ cittampī’’ti khayavayaṃ paṭṭhapetvā tasmiṃyeva nimitte jhānāni nibbattetvā jhānapādakaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Arahattapattassevassa tepiṭakaṃ pañcābhiññā ca āgamiṃsu.

その時、世尊はジーヴァカのマンゴー園に滞在しておられた。ジーヴァカは使いを送り、“五百人の比丘と共に世尊をお招きしなさい”と言った。その時、尊者マハーパンタカが供養の配分係であった。彼は“五百人の比丘への供養を引き受けますが、チュラパンタカを除いた他の者たちの分だけを引き受けます”と言った。それを聞いて、チュラパンタカはますます意気消沈した。世尊は彼の心の苦しみを知り、“チュラパンタカは私が授ける方法によって悟るだろう”と考え、彼の近くに姿を現して“パンタカよ、なぜ泣いているのか”と尋ねられた。“世尊よ、兄が私を追い出したのです”と彼は答えた。“パンタカよ、心配するな。私の教えにおいてお前の出家はあるのだ。これを受け取って‘塵を払う、塵を払う’と心に念じなさい”と言い、神通力で清らかな布の切れ端を与えられた。彼はその布を“塵を払う、塵を払う”と手でこすりながら座っていた。こすっているうちに、布は汚れを帯び、鍋の底を拭いた布のように汚れた。彼は智慧が成熟していたため、“この布は元々は清らかであったが、この身体に触れたことで汚れ、変質した。それゆえ、これは無常である。私の心も同様である”と考えた。彼は生滅を確立し、その対象において禅定を生じさせ、それを基礎としてヴィパッサナーを確立し、四無礙解とともに阿羅漢果に到達した。阿羅漢果を得ると同時に、彼には三蔵と五つの神通力が備わった。

Satthā ekūnehi pañcabhikkhusatehi saddhiṃ gantvā jīvakassa nivesane paññatte āsane nisīdi. Cūḷapanthako pana attano bhikkhāya appaṭicchitattā eva na gato. Jīvako yāguṃ dātuṃ ārabhi. Satthā hatthena pattaṃ pidahi. ‘‘Kasmā, bhante, na gaṇhathā’’ti vutte ‘‘vihāre eko bhikkhu atthi, jīvakā’’ti. So purisaṃ pesesi – ‘‘gaccha, bhaṇe, vihāre nisinnaṃ ayyaṃ gahetvā ehī’’ti. Cūḷapanthakattheropi rūpena kiriyāya ca ekampi ekena asadisaṃ bhikkhusahassaṃ nimminitvā nisīdi. So puriso vihāre bhikkhūnaṃ bahubhāvaṃ disvā gantvā jīvakassa kathesi – ‘‘imasmā bhikkhusaṅghā vihāre bhikkhusaṅgho bahutaro, pakkositabbaṃ ayyaṃ na jānāmī’’ti. Jīvako satthāraṃ pucchi – ‘‘ko nāmo, bhante, vihāre nisinno bhikkhū’’ti? ‘‘Cūḷapanthako nāma, jīvakā’’ti. ‘‘Gaccha, bhaṇe, ‘cūḷapanthako nāma kataro’ti pucchitvā taṃ ānehī’’ti. So vihāraṃ gantvā ‘‘cūḷapanthako nāma kataro, bhante’’ti pucchi. ‘‘Ahaṃ cūḷapanthako, ahaṃ cūḷapanthako’’ti ekappahārena bhikkhusahassampi kathesi. So punāgantvā taṃ pavattiṃ jīvakassa ārocesi jīvako paṭividdhasaccattā ‘‘iddhimā maññe, ayyo’’ti nayato ñatvā ‘‘gaccha, bhaṇe, paṭhamaṃ kathentaṃ ayyameva ‘tumhe satthā pakkosatī’ti vatvā cīvarakaṇṇe gaṇhāhī’’ti āha. So vihāraṃ gantvā tathā akāsi. Tāvadeva nimmitabhikkhū antaradhāyiṃsu. So theraṃ gahetvā agamāsi.

世尊は、一人が欠けた五百人の比丘たちと共に赴き、ジーヴァカの邸宅で用意された座に座られた。しかし、チューラパンタカは自らの供養の申し出が受け入れられなかったために、同行しなかった。ジーヴァカが粥を供えようとした時、世尊は手で鉢を覆われた。“大徳よ、なぜお受け取りにならないのですか”と問われると、“ジーヴァカよ、寺院に一人の比丘が残っている”と言われた。彼は一人の男を遣わし、“行って、お前。寺院に座っておられる師(尊者)をお連れしなさい”と言った。チューラパンタカ長老も、神通力によって、一千人の比丘を、それぞれ姿も動作も異なるように作り出して座っていた。その使いの男は寺院に多くの比丘がいるのを見て、戻ってジーヴァカに告げた。“こちらの比丘サンガよりも、寺院におられる比丘サンガの方がより多いのです。どのお方を呼ぶべきか分かりません”。ジーヴァカは世尊に尋ねた。“大徳よ、寺院に座っておられる比丘の名は何というのですか”。“ジーヴァカよ、チューラパンタカという名である”。彼は“行って、お前。‘チューラパンタカという方はどなたですか’と尋ねて、その方を連れて来なさい”と言った。彼は寺院に行き、“大徳よ、どなたがチューラパンタカというお名前ですか”と尋ねた。すると、千人の比丘が同時に“私がチューラパンタカだ、私がチューラパンタカだ”と言った。彼は再び戻ってその状況をジーヴァカに報告した。ジーヴァカは四諦を貫通して知る者(預流者)であったため、“師は神通力をお持ちなのだ”と道理によって知り、“行って、お前。最初に答えられた師に‘世尊がお呼びです’と言って、その衣の端を掴みなさい”と言った。彼は寺院に行ってその通りにした。すると即座に、作り出された比丘たちは消え去った。彼は長老を連れてやって来た。

Satthā [Pg.10] tasmiṃ khaṇe yāguñca khajjakādibhedañca paṭiggaṇhi. Katabhattakicco bhagavā āyasmantaṃ cūḷapanthakaṃ āṇāpesi ‘‘anumodanaṃ karohī’’ti. So pabhinnapaṭisambhido sineruṃ gahetvā mahāsamuddaṃ manthento viya tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ saṅkhobhento satthu ajjhāsayaṃ gaṇhanto anumodanaṃ akāsi. Dasabale bhattakiccaṃ katvā vihāraṃ gate dhammasabhāyaṃ kathā udapādi ‘aho buddhānaṃ ānubhāvo, yatra hi nāma cattāro māse ekagāthaṃ gahetuṃ asakkontampi lahukena khaṇeneva evaṃ mahiddhikaṃ akaṃsū’ti, tathā hi jīvakassa nivesane nisinno bhagavā ‘evaṃ cūḷapanthakassa cittaṃ samāhitaṃ, vīthipaṭipannā vipassanā’ti ñatvā yathānisinnoyeva attānaṃ dassetvā, ‘panthaka, nevāyaṃ pilotikā kiliṭṭhā rajānukiṇṇā, ito pana aññopi ariyassa vinaye saṃkileso rajo’ti dassento –

その時、世尊は粥と、硬い食べ物などの種々の供養を受け取られた。食事が終わると、世尊は尊者チューラパンタカに“随喜の説法をせよ”と命じられた。無碍解を具えた彼は、あたかも須弥山を掴んで大海をかき混ぜるかのように、三蔵にわたる仏陀の教えを響かせ、世尊の御意図を汲み取って随喜の説法を行った。十力尊(仏陀)が食事を終えて寺院に戻られると、法堂で議論が起こった。“ああ、諸仏の威力は驚くべきことだ。四ヶ月の間、一偈さえ覚えることができなかった者を、これほど短時間のうちに、これほど大きな神通力を備えるようにされたのだから”。それは、ジーヴァカの邸宅に座っておられた世尊が、“このようにチューラパンタカの心は統一され、ヴィパッサナー(観)の道に入った”と知られ、座った姿のまま(分身として)自らを示し、“パンタカよ、この布だけが汚れて塵にまみれているのではない。これ以外にも、聖者の律において、汚れとしての塵(垢)があるのだ”と示すために、次の偈を唱えられた。

‘‘Rāgo rajo na ca pana reṇu vuccati, rāgassetaṃ adhivacanaṃ rajoti;

Etaṃ rajaṃ vippajahitvā bhikkhavo, viharanti te vigatarajassa sāsane.

“貪欲は塵(垢)であり、しかしそれは砂塵のことではない。貪欲こそが‘塵’の別名である。この塵を捨て去って、比丘たちは塵なき方(仏陀)の教えの中に住む。”

‘‘Doso rajo…pe… vigatarajassa sāsane.

“瞋恚は塵であり……(中略)……塵なき方の教えの中に住む。”

‘‘Moho rajo…pe… vigatarajassa sāsane’’ti. (mahāni. 209;

cūḷani. udayamāṇavapucchāniddesa 74) –

“愚痴は塵であり……(中略)……塵なき方の教えの中に住む。それら愚痴こそが塵と呼ばれる。”

Imā tisso gāthāyo abhāsi. Gāthāpariyosāne cūḷapanthako sahapaṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇīti. Satthā tesaṃ bhikkhūnaṃ kathāsallāpaṃ sutvā āgantvā buddhāsane nisīditvā ‘‘kiṃ vadetha, bhikkhave’’ti pucchitvā ‘‘imaṃ nāma, bhante’’ti vutte ‘‘bhikkhave, cūḷapanthakena idāni mayhaṃ ovāde ṭhatvā lokuttharadāyajjaṃ laddhaṃ, pubbe pana lokiyadāyajjaṃ laddha’’nti vatvā tehi yācito cūḷaseṭṭhijātakaṃ (jā. 1.1.4) kathesi. Aparabhāge naṃ satthā ariyagaṇaparivuto dhammāsane nisinno manomayaṃ kāyaṃ abhinimminantānaṃ bhikkhūnaṃ cetovivaṭṭakusalānañca aggaṭṭhāne ṭhapesi.

これら三つの偈を唱えられた。偈の終わりに、チューラパンタカは四無碍解と共に阿羅漢果に到達した。世尊は比丘たちの語らいを聞いて来られ、仏座に座って“比丘たちよ、何を話しているのか”と尋ねられた。“大徳よ、これこれのことを話しておりました”と答えられると、“比丘たちよ、チューラパンタカは今、私の教えに留まって出世間の相続財産を得たが、かつては世間の相続財産を得たのだ”と語られ、彼らに請われて‘チューラセーティ本生譚’を説かれた。その後、世尊は聖者の集いに囲まれて法座に座り、彼を“意で作る身を創り出す比丘たち、および心の自在な展開に巧みな比丘たちの中で最勝(第一)”の位に置かれた。

35. Evaṃ so pattaetadaggaṭṭhāno attano pubbakammaṃ saritvā pītisomanassavasena pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttaro nāma jinotiādimāha. Tattha purimapadadvayaṃ vuttatthameva. Gaṇamhā vūpakaṭṭho [Pg.11] soti so padumuttaro nāma satthā gaṇamhā mahatā bhikkhusamūhato vūpakaṭṭho visuṃ bhūto vivekaṃ upagato. Tadā mama tāpasakāle himavante himālayapabbatasamīpe vasi vāsaṃ kappesi, catūhi iriyāpathehi vihāsīti attho.

35. このように、この最勝の位に達した彼は、自らの過去の業を思い出し、歓喜と喜びによって過去の行跡(アパダーナ)を明らかにするために、“パドゥムッタラという名の勝者(仏陀)……”などの偈を唱えた。その中で、最初の二つの句は既に述べた通りの意味である。“私は集団から離れ”とは、そのパドゥムッタラという名の世尊が、多くの比丘の集まりから離れ、独り離れて静寂な場所に赴かれたということである。“その時、私の苦行者の時代に”とは、ヒマラヤの山に近い場所で雨安居を過ごされ、四つの威儀(行住坐臥)をもって住しておられた、という意味である。

36. Ahampi…pe… tadāti yadā so bhagavā himavantaṃ upagantvā vasi, tadā ahampi himavantasamīpe kataassame ā samantato kāyacittapīḷāsaṅkhātā parissayā samanti etthāti assamoti laddhanāme araññāvāse vasāmīti sambandho. Acirāgataṃ mahāvīranti aciraṃ āgataṃ mahāvīriyavantaṃ lokanāyakaṃ padhānaṃ taṃ bhagavantaṃ upesinti sambandho, āgatakkhaṇeyeva upāgaminti attho.

36. “私も……(中略)……その時に”とは、その世尊がヒマラヤに赴いて住しておられた時、私もまたヒマラヤの近くに作られた庵において、身体と心の苦しみという障害が静まった場所、すなわち“アッサマ(庵)”という名を得た森の住まいに住んでいた、という繋がりである。“久からずして来られた大勇猛者を”とは、そこに来られて間もない、偉大な精進を備えた世界の指導者であり至高の存在であるその世尊のもとへ近づいたという繋がりであり、来られた瞬間に近づいたという意味である。

37. Pupphacchattaṃ gahetvānāti evaṃ upagacchanto ca padumuppalapupphādīhi chāditaṃ pupphamayaṃ chattaṃ gahetvā narāsabhaṃ narānaṃ seṭṭhaṃ bhagavantaṃ chādento upagacchiṃ samīpaṃ gatosmīti attho. Samādhiṃ samāpajjantanti rūpāvacarasamādhijjhānaṃ samāpajjantaṃ appetvā nisinnassa antarāyaṃ ahaṃ akāsinti sambandho.

37. “花の天蓋を捧げて”とは、そのように近づいて、蓮華などの花で覆われた花製の天蓋を手に取り、人中の雄牛である至高の世尊に(日除けとして)差しかけて近づき、御許にいたったという意味である。“三昧に入っておられる”とは、色界の三昧や禅定に入って安住して座っておられる世尊に対して、私がその(修行の)妨げをすることなく供養した、という繋がりである。

38. Ubho hatthehi paggayhāti taṃ susajjitaṃ pupphacchattaṃ dvīhi hatthehi ukkhipitvā ahaṃ bhagavato adāsinti sambandho. Paṭiggahesīti taṃ mayā dinnaṃ pupphacchattaṃ padumuttaro bhagavā sampaṭicchi, sādaraṃ sādiyīti attho.

38. “両手で高く掲げ”とは、その立派に設えられた花の天蓋を、両手で掲げて私が世尊に献上した、という繋がりである。“受け取られた”とは、私の献上した花の天蓋をパドゥムッタラ世尊が受け取り、丁重に受け入れられた、という意味である。

41. Satapattachattaṃ paggayhāti ekekasmiṃ padumapupphe satasatapattānaṃ vasena satapattehi padumapupphehi chāditaṃ pupphacchattaṃ pakārena ādarena gahetvā tāpaso mama adāsīti attho. Tamahaṃ kittayissāmīti taṃ tāpasaṃ ahaṃ kittayissāmi pākaṭaṃ karissāmīti attho. Mama bhāsato bhāsamānassa vacanaṃ suṇotha manasi karotha.

41. “百枚の花びらの天蓋を掲げ”とは、一つひとつの蓮の花に百枚の花びらがある、その百枚の花びらの蓮華で覆われた花の天蓋を、恭しく手に取って苦行者(私)が世尊に献上した、という意味である。“それを私は称賛しよう”とは、その苦行者を私が称賛し、世に明らかにしようという意味である。“私の語る言葉を聞き、心に留めなさい”。

42. Pañcavīsatikappānīti iminā pupphacchattadānena pañcavīsativāre tāvatiṃsabhavane sakko hutvā devarajjaṃ karissatīti sambandho. Catuttiṃsatikkhattuñcāti catuttiṃsativāre manussaloke cakkavattī rājā bhavissati.

42. “二十五劫の間”とは、この花の天蓋の布施によって、二十五回、三十三天(タāヴァティンサ)の世界において帝釈天(サッカ)となって神々の王の位に就くであろう、という文脈である。“三十四回”とは、三十四回、人間界において転輪聖王となるであろう、ということである。

43. Yaṃ [Pg.12] yaṃ yoninti manussayoniādīsu yaṃ yaṃ jātiṃ saṃsarati gacchati upapajjati. Tattha tattha yoniyaṃ abbhokāse suññaṭṭhāne patiṭṭhantaṃ nisinnaṃ ṭhitaṃ vā padumaṃ dhārayissati upari chādayissatīti attho.

43. “いかなる生存の形においても”とは、人間界などのいかなる生においても輪廻し、歩み、生まれる際、それら至る所の生存において、屋外や静かな場所で立っている時も、座っている時も、あるいは留まっている時も、蓮の花が頭上に留まり、上から覆うであろう、という意味である。

45. Pakāsite pāvacaneti tena bhagavato sakalapiṭakattaye pakāsite dīpite manussattaṃ manussajātiṃ labhissati upapajjissati. Manomayamhi kāyamhīti manena jhānacittena nibbattoti manomayo, yathā cittaṃ pavattati, tathā kāyaṃ pavatteti cittagatikaṃ karotīti attho. Tamhi manomaye kāyamhi so tāpaso cūḷapanthako nāma hutvā uttamo aggo bhavissatīti attho. Sesaṃ heṭṭhā vuttattā uttānattā ca suviññeyyameva.

45. “教えが明かされた時”とは、その世尊によって一切の三蔵が説き明かされ、示された時に、人間として生まれ、人間としての生を得るであろう、ということである。“意成(いじょう)の身体において”とは、意(こころ)、すなわち禅定の心から生じたものが意成であり、心が動くように身体を動かし、心の赴くままにさせる、という意味である。その意成の身体において、その修行者はチューラパンタカという名になり、最も優れた卓越した者となるであろう、という意味である。残りの部分は、以前に述べられた通りであり、明白であるため、理解しやすい。

52. Sariṃ kokanadaṃ ahanti ahaṃ bhagavato nimmitacoḷakaṃ parimajjanto kokanadaṃ padumaṃ sarinti attho. Tattha cittaṃ vimucci meti tasmiṃ kokanade padume mayhaṃ cittaṃ adhimucci allīno, tato ahaṃ arahattaṃ pāpuṇinti sambandho.

52. “私は紅蓮(こうれん)を思い出した”とは、私が世尊の作り出された布を撫でながら、コカナダ(紅蓮)の花を思い出した、という意味である。“そこで私の心は解放された”とは、その紅蓮の花において、私の心が執着から離れて解脱し、それによって私は阿羅漢果に到達した、という文脈である。

53. Ahaṃ manomayesu cittagatikesu kāyesu sabbattha sabbesu pāramiṃ pariyosānaṃ gato pattoti sambandho. Sesaṃ vuttanayamevāti.

53. “私は意成(いじょう)の、心の赴くままになる身体において、あらゆる点で、すべてにおいて完成(波羅蜜)の極致に達した”という文脈である。残りの部分は、すでに述べられた通りである。

Cūḷapanthakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

チューラパンタカ長老の阿波陀那(アパダーナ)の註釈(ヴァンナナー)は終了した。

5. Pilindavacchattheraapadānavaṇṇanā

5. ピリンダヴァッチャ長老の阿波陀那の註釈。

Nibbute lokanāthamhītiādikaṃ āyasmato pilindavacchattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare mahābhogakule nibbatto heṭṭhā vuttanayena satthu santike dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ devatānaṃ piyamanāpabhāvena aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā taṃ ṭhānantaraṃ patthetvā yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā tato cuto devamanussesu saṃsaranto sumedhassa bhagavato kāle kulagehe nibbatto. Parinibbute bhagavati tassa thūpaṃ pūjetvā saṅghassa mahādānaṃ pavattetvā tato cavitvā devamanussesu ubhayasampattiyo [Pg.13] anubhavitvā anuppanne buddhe cakkavattī rājā hutvā mahājanaṃ pañcasīlesu patiṭṭhāpetvā saggaparāyanaṃ akāsi. So anuppanneyeva amhākaṃ bhagavati sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule nibbatti, pilindotissa nāmaṃ akaṃsu. Vacchoti gottaṃ. So aparabhāge pilindavacchoti paññāyittha. Saṃsāre pana saṃvegabahulatāya paribbājakapabbajjaṃ pabbajitvā cūḷagandhāraṃ nāma vijjaṃ sādhetvā tāya vijjāya ākāsacārī paracittavidū ca hutvā rājagahe lābhaggayasaggapatto paṭivasati.

“世の救い主が涅槃に入られた時”などの言葉は、具寿ピリンダヴァッチャ長老の阿波陀那である。この長老もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、それぞれの生涯において、輪廻を脱する助けとなる善業を積み重ねていた。パドゥムッタラ世尊の時代には、ハンサーヴァティー市の富裕な家に生まれた。前述の通り、師の御前で法を聞いていた際、師がある比丘を“諸天に愛され喜ばれる者の第一位”に据えられるのを見て、その地位を熱望した。そして生涯、善行に励み、そこから没して天界と人間界を輪廻する中、スメーダ世尊の時代に良家に生まれた。世尊が完全な涅槃に入られた後、その仏塔(ストゥーパ)を供養し、僧伽(サンガ)に盛大な布施を行い、そこから没して天界と人間界の両方の幸福を享受した。仏が現れていない時代には転輪聖王となり、多くの人々を五戒にとどまらせ、天界を彼らの行く末とした。彼は私たちの世尊がまだ現れていない頃に、舎衛城(サーヴァッティー)の婆羅門の家に生まれ、ピリンダという名を与えられた。ヴァッチャとは氏族名である。後に彼はピリンダヴァッチャとして知られるようになった。しかし、輪廻の中での強い厭離心から、出家遊行者となり、“チューラ・ガンダーラ”という呪法を修得した。その法によって、空中を歩み、他人の心を知る者となり、王舎城(ラージャガハ)において最高の利得と名声を得て暮らしていた。

Atha amhākaṃ bhagavā abhisambuddho hutvā anukkamena rājagahaṃ upagato. Tato paṭṭhāya buddhānubhāvena tassa sā vijjā na sampajjati, attano kiccaṃ na sādheti. So cintesi – ‘‘sutaṃ kho panetaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ ‘yattha mahāgandhāravijjā dharati, tattha cūḷagandhāravijjā na sampajjatī’ti samaṇassa pana gotamassa āgatakālato paṭṭhāya nāyaṃ mama vijjā sampajjati, nissaṃsayaṃ samaṇo gotamo mahāgandhāravijjaṃ jānāti, yaṃnūnāhaṃ taṃ payirupāsitvā tassa santike taṃ vijjaṃ pariyāpuṇeyya’’nti. So bhagavantaṃ upasaṅkamitvā etadavoca – ‘‘ahaṃ, mahāsamaṇa, tava santike ekaṃ vijjaṃ pariyāpuṇitukāmo, okāsaṃ me karohī’’ti. ‘‘Tena hi mama santike pabbajāhī’’ti āha. So ‘‘vijjāya parikammaṃ pabbajjā’’ti maññamāno pabbaji. Tassa bhagavā dhammaṃ kathetvā caritānukūlaṃ kammaṭṭhānaṃ adāsi. So upanissayasampannatāya nacirasseva vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇi.

その後、私たちの世尊が正覚を得て、順次、王舎城に到着された。それ以来、仏の威力によって彼の呪法は成就しなくなり、自らの目的を果たすことができなくなった。彼はこう考えた。“師から弟子へと語り継がれてきたところによれば、‘大ガンダーラ呪法が存するところでは、小ガンダーラ呪法は成就しない’という。沙門ゴータマが来られてからというもの、私のこの呪法は成就しない。疑いなく、沙門ゴータマは大ガンダーラ呪法を知っておられるに違いない。私は彼に仕え、その御もとでその法を学ぼうではないか”と。彼は世尊のもとへ赴き、こう言った。“尊大なる沙門よ、私はあなたの御もとで一つの法を学びたいのです。私にその機会を与えてください”。世尊は“それならば、私の御もとで出家しなさい”と言われた。彼は“出家は呪法を習得するための準備である”と思い込み、出家した。世尊は彼に法を説き、その資質に適した瞑想の主題(業処)を授けられた。彼は過去の資糧が満ちていたため、間もなく観(ヴィパッサナー)を確立し、阿羅漢果に到達した。

55. Yā pana purimajātiyaṃ tassovāde ṭhatvā sagge nibbattā devatā, tā kataññutaṃ nissāya tasmiṃ sañjātabahumānā sāyaṃ pātaṃ theraṃ payirupāsitvā gacchanti. Tasmā naṃ bhagavā devatānaṃ ativiya piyamanāpabhāvena aggabhāve ṭhapesi ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ devatānaṃ piyamanāpānaṃ yadidaṃ pilindavaccho’’ti (a. ni. 1.209, 215). Evaṃ so pattaaggaṭṭhāno attano pubbakammaṃ anussaritvā pītisomanassavasena pubbacaritāpadānaṃ pakāsento nibbute lokanāthamhītiādimāha.

55. かつて前世において、彼の教えに従って天界に生まれた神々(諸天)は、その恩義を感じ、彼に対して深い尊敬の念を抱いていたため、朝夕、長老を訪ねては去っていった。それゆえ、世尊は彼を“諸天に非常に愛され喜ばれる者の第一位”に据えられた。“比丘たちよ、私の弟子である比丘たちの中で、諸天に愛され喜ばれる者は、このピリンダヴァッチャが第一である”と言われたのである。このように第一の地位に達した彼は、自らの過去の業を思い起こし、喜びと満足の心から、かつての行いという阿波陀那を明かそうとして、“世の救い主が涅槃に入られた時”などの言葉を語ったのである。

Tattha [Pg.14] kāmarūpārūpalokassa nātho padhānoti lokanātho. Medhā vuccanti sabbaññutaññāṇaanāvaraṇañāṇādayo, sundarā, pasaṭṭhā vā medhā yassa so sumedho, aggo ca so puggalo cāti aggapuggalo, tasmiṃ sumedhe lokanāyake aggapuggale khandhaparinibbānena nibbute satīti sambandho. Pasannacitto sumanoti saddhāya pasāditacitto somanassena sundaramano ahaṃ tassa sumedhassa bhagavato thūpapūjaṃ cetiyapūjaṃ akāsinti attho.

その中で、“世の救い主(ロカナータ)”とは、欲界・色界・無色界の三界の拠り所であり、主導者であるという意味である。“明慧(メーダー)”とは、一切知智や無障礙智などの智慧を指す。そのような優れた、あるいは称賛されるべき智慧を持つ者が“スメーダ(善慧者)”である。また、最高であり、かつ人であるから“最勝尊(アッガプッガラ)”と言う。その最勝尊であり、世の導き手であるスメーダ仏が、完全な涅槃に入られた時のことである、という文脈である。“清らかな心で、喜びを抱き”とは、信仰によって心を浄らかにし、悦びに満ちた優れた心で、私はそのスメーダ世尊の仏塔を供養し、祠堂への供養を行った、という意味である。

56. Ye ca khīṇāsavā tatthāti tasmiṃ samāgame ye ca khīṇāsavā pahīnakilesā chaḷabhiññā chahi abhiññāhi samannāgatā mahiddhikā mahantehi iddhīhi samannāgatā santi, te sabbe khīṇāsave ahaṃ tattha samānetvā suṭṭhu ādarena ānetvā saṅghabhattaṃ sakalasaṅghassa dātabbabhattaṃ akāsiṃ tesaṃ bhojesinti attho.

56. “そこにいた諸々の漏尽者(ろじんしゃ)たち”とは、その集いにおいて、すべての煩悩を滅ぼし、六つの神通力を具え、偉大なる神変を具えた大いなる威力を持つ者たちのことである。私はそれらすべての阿羅漢をそこに招き集め、深い敬意を持って丁重に迎え、僧伽全体に供されるべき食事(僧伽供養食)を用意し、彼らに供養した、という意味である。

57. Upaṭṭhāko tadā ahūti tadā mama saṅghabhattadānakāle sumedhassa bhagavato nāmena sumedho nāma upaṭṭhākasāvako ahu ahosīti attho. So sāvako mayhaṃ pūjāsakkāraṃ anumodittha anumodito ānisaṃsaṃ kathesīti attho.

57. “その時、侍者であった”とは、当時、私がサンガ(僧団)に食事を供養した際、スメーダという名の、スメーダ世尊の侍者であり弟子がいたという意味である。その弟子は、私の供養の儀式を随喜し、随喜した後にその功徳についての教えを説いたという意味である。

58. Tena cittappasādenāti tena thūpapūjākaraṇavasena uppannena cittappasādena devaloke dibbavimānaṃ upapajjiṃ upagato asmīti attho, tattha nibbattomhīti vuttaṃ hoti. Chaḷāsītisahassānīti tasmiṃ vimāne cha asītisahassāni devaccharāyo me mayhaṃ cittaṃ ramiṃsu ramāpesunti sambandho.

58. “その心の清らかな信悦によって”とは、その塔(ストゥーパ)への供養を行ったことにより生じた心の信悦によって、天界の神聖な宮殿(天宮)に至った、すなわちそこへ赴いたという意味であり、そこで生まれたということである。“八万六千”とは、その宮殿において八万六千の天女たちが、私の心を喜ばせ、楽しませたという関係を示している。

59. Mameva anuvattantīti tā accharāyo sabbakāmehi dibbehi rūpādivatthukāmehi upaṭṭhahantiyo mamaṃ eva anuvattanti mama vacanaṃ anukaronti sadā niccakālanti attho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

59. “私にのみ付き従う”とは、それらの天女たちが、天上の色(しき)などのあらゆる欲の対象をもって奉仕し、常に、いつでも私にのみ付き従い、私の言葉に従うという意味である。残りの部分は、容易に理解できる通りである。

Pilindavacchattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ピリンダヴァッチャ長老のアパダーナ(伝記)の注釈が完了した。

6. Rāhulattheraapadānavaṇṇanā

6. ラーフラ長老のアパダーナ(伝記)の注釈。

Padumuttarassa [Pg.15] bhagavatotiādikaṃ āyasmato rāhulattherassa apadānaṃ. Ayampi āyasmā purimajinavaresu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle kulagehe nibbatto viññutaṃ patvā satthu dhammadesanaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ sikkhākāmānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā sayampi taṃ ṭhānantaraṃ patthento senāsanavisodhanavijjotanādikaṃ uḷāraṃ puññaṃ katvā paṇidhānaṃ akāsi. So tato cavitvā devamanussesu saṃsaranto ubhayasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde amhākaṃ bodhisattaṃ paṭicca yasodharāya deviyā kucchimhi nibbattitvā rāhuloti laddhanāmo mahatā khattiyaparivārena vaḍḍhi. Tassa pabbajjāvidhānaṃ khandhake (mahāva. 105) āgatameva. So pabbajitvā satthu santike anekehi suttapadehi suladdhovādo paripakkañāṇo vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi. Arahā pana hutvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā aññaṃ byākaronto –

“パドゥムッタラ世尊の…”に始まる内容は、尊者ラーフラ長老のアパダーナである。この尊者もまた、過去の諸仏において功徳を積み、様々な輪廻の生において解脱の依りどころとなる善根を蓄え、パドゥムッタラ仏の時代に、ある名門の家に生まれて成人した。彼は師(仏)の説法を聴き、師がある比丘を“学を好む者の第一”の位に置くのを見て、自らもその地位を願い、宿舎の清掃や灯明の供養などの優れた功徳を積んで誓願を立てた。彼はそこを没した後、天界と人間界を輪廻しながら、天と人の二つの幸福を享受し、今の仏の出現において、我らが菩薩(釈尊)を父としてヤソーダラー妃の胎内に宿って生まれ、ラーフラという名を得て、高貴な王族の付き添いの中で成長した。彼の出家の経緯は(律蔵の)カンダカ(大品)に記されている通りである。彼は出家して師(仏)の御許で多くの経文によって教えを受け、智慧が熟してヴィパッサナー(観)に励み、阿羅漢果に達した。阿羅漢となった後、自らの修行を省みて、他者に宣言して次のように唱えた。

‘‘Ubhayeneva sampanno, rāhulabhaddoti maṃ vidū;

Yañcamhi putto buddhassa, yañca dhammesu cakkhumā.

“(出生と修行の)両方を具備しているので、人々は私を‘幸運なラーフラ’と知る。私は仏陀の息子であり、諸法(真理)において智眼を持つ者であるからだ。

‘‘Yañca me āsavā khīṇā, yañca natthi punabbhavo;

Arahā dakkhiṇeyyomhi, tevijjo amataddaso.

私の諸々の煩悩(漏)は尽き、もはや再生することはない。私は阿羅漢であり、供養を受けるに値する者であり、三明を具え、不死(涅槃)を見る者である。

‘‘Kāmandhā jālapacchannā, taṇhāchadanachāditā;

Pamattabandhunā bandhā, macchāva kuminā mukhe.

欲に盲目になり、網に覆われ、渇愛の覆いに閉ざされ、放逸という親族(魔)に縛られているのは、あたかも筌(うけ:魚を捕る道具)の口にある魚のようである。

‘‘Taṃ kāmaṃ ahamujjhitvā, chetvā mārassa bandhanaṃ;

Samūlaṃ taṇhamabbuyha, sītibhūtosmi nibbuto’’ti. (theragā. 295-298);

私はその欲を捨て、魔の束縛を断ち切り、根こそぎ渇愛を引き抜いて、清涼となり、平安(涅槃)を得た。”(テーラガーター 295-298)

Catasso gāthā abhāsi. Tattha ubhayeneva sampannoti jātisampadā paṭipattisampadāti ubhayasampattiyāpi sampanno samannāgato. Rāhulabhaddoti maṃ vidūti ‘‘rāhulabhaddo’’ti maṃ sabrahmacārino sañjānanti. Tassa hi jātasāsanaṃ sutvā bodhisattena, ‘‘rāhu, jāto, bandhanaṃ jāta’’nti vuttavacanaṃ upādāya suddhodanamahārājā ‘‘rāhulo’’ti nāmaṃ [Pg.16] gaṇhi. Tattha ādito pitarā vuttapariyāyameva gahetvā āha – ‘‘rāhulabhaddoti maṃ vidū’’ti. Bhaddoti pasaṃsāvacanameva. Aparabhāge satthā taṃ sikkhākāmabhāvena aggaṭṭhāne ṭhapesi ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ sikkhākāmānaṃ yadidaṃ rāhulo’’ti (a. ni. 1.209).

という四つの詩句を唱えた。そこで“両方を具備して”とは、家柄の完成と修行の完成という二つの達成をともに具えていることである。“人々は私を‘幸運なラーフラ’と知る”とは、共に行じる者たちが私を“ラーフラ・バッダ”として認識しているということである。実際、彼が生まれたという知らせを聞いて、菩薩(釈尊)が“ラーフ(障り)が生まれた、束縛が生まれた”と言った言葉に基づいて、シュッドーダナ大王が“ラーフラ”という名前を付けた。そこでは、最初に父が述べた文脈をそのまま取って“人々は私を‘幸運なラーフラ’と知る”と言っている。“バッダ(幸運)”とは賞賛の言葉である。後に師(仏陀)は彼を学を好む者の第一の位に置いた。“比丘たちよ、学を好む私の弟子たちのうちで第一の者は、このラーフラである”と。

68. Evaṃ so pattaetadaggaṭṭhāno attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttarassa bhagavatotiādimāha. Sattabhūmimhi pāsādeti pasādaṃ somanassaṃ janetīti pāsādo. Uparūpari ṭhitā satta bhūmiyo yasmiṃ pāsāde soyaṃ sattabhūmi, tasmiṃ sattabhūmimhi pāsāde. Ādāsaṃ santhariṃ ahanti ādāsatalaṃ nipphādetvā lokajeṭṭhassa bhagavato tādino ahaṃ santharaṃ adāsiṃ, santharitvā pūjesinti attho.

68. このように、第一の位を得た彼は、自らの過去の業を思い出し、歓喜して過去の行状を明らかにするために“パドゥムッタラ世尊の…”等と言った。“七層の宮殿において”とは、清らかな喜びを生じさせるので宮殿(パーサーダ)と言う。上下に重なった七つの階層がある宮殿がこの“七層”であり、その七層の宮殿においてである。“私は鏡を敷いた”とは、鏡の面(あるいは鏡のように磨かれた面)を作り上げ、世の最勝者である、あの如き(ターディ)徳を備えた世尊に、その床を捧げ、敷き詰めて供養したという意味である。

69. Khīṇāsavasahassehīti arahantasahassehi parikiṇṇo parivuto. Dvipadindo dvipadānaṃ indo sāmi narāsabho mahāmuni gandhakuṭiṃ tehi saha upāgami pāvisīti attho.

69. “千人の煩悩なき者たちと”とは、千人の阿羅漢たちに囲まれてということである。二足尊(人間の中の尊者)の主であり、人々の最勝者であり、大牟尼である仏陀は、彼らと共に香堂(ガンダクティ)に入られたという意味である。

70. Virocento gandhakuṭinti taṃ gandhakuṭiṃ sobhayamāno devānaṃ devo devadevo narānaṃ āsabho narāsabho jeṭṭho satthā bhikkhusaṅghamajjhe nisīditvā imā byākaraṇagāthāyo abhāsatha kathesīti sambandho.

70. “香堂を輝かせながら”とは、その香堂を輝かせ、神々の中の神であり、人間の最勝者であり、年長者である師(仏)が、比丘サンガの中で座り、これらの記別(未来予測)の詩句を説かれたということである。

71. Yenāyaṃ jotitā seyyāti yena upāsakena ayaṃ pāsādasaṅkhātā seyyā jotitā pabhāsitā pajjalitā. Ādāsova kaṃsalohamayaṃ ādāsatalaṃ iva suṭṭhu samaṃ katvā santhatā. Taṃ upāsakaṃ kittayissāmi pākaṭaṃ karissāmīti attho. Sesaṃ suviññeyyameva.

71. “この寝所を輝かせた者によって”とは、ある優婆塞によって、この宮殿と言われる寝所が、輝き、照らされ、燃え立った。鏡のように、青銅製の鏡の面のように、実によく平らに整えて敷かれた。“その優婆塞を賞賛し、明らかにしよう”という意味である。残りの部分は容易に理解できる。

81. Aṭṭhānametaṃ yaṃ tādīti yaṃ yena kāraṇena tādī iṭṭhāniṭṭhesu akampiyasabhāvattā tādī agāre gharāvāse ratiṃ allīnabhāvaṃ ajjhagā pāpuṇi, etaṃ kāraṇaṃ aṭṭhānaṃ akāraṇanti attho.

81. “あの如き徳ある者が…ということはあり得ない”とは、好ましい対象にも好ましくない対象にも動じない性質(ターディ)を持つ者が、家庭生活(家)に愛着を持って執着するということは、不可能なことであり、あり得ないことであるという意味である。

82. Nikkhamitvā [Pg.17] agārasmāti gharāvāsato nikkhamitvā taṃ tiṇadalamiva pariccajitvā subbato susikkhito pabbajissati. Rāhulo nāma nāmenāti suddhodanamahārājena pesitaṃ kumārassa jātasāsanaṃ sutvā pitarā siddhatthena, ‘‘rāhu jāto, bandhanaṃ jāta’’nti vuttanāmattā rāhulo nāmāti attho. ‘‘Yathā candasūriyānaṃ vimānapabhāya kiliṭṭhakaraṇena rāhu asurindo upeti gacchati, evamevāyaṃ mama abhinikkhamanapabbajjādīnaṃ antarāyaṃ karontoriva jāto’’ti adhippāyena, ‘‘rāhu jātoti āhā’’ti daṭṭhabbaṃ. Arahā so bhavissatīti so tādiso upanissayasampanno vipassanāyaṃ yuttappayutto arahā khīṇāsavo bhavissatīti attho.

82. “家から出家して”とは、家庭生活から離れ、それを草の葉のように捨て去り、よく戒律を守り、よく修練して出家するであろう。“名によってラーフラという”とは、シュッドーダナ大王が送った王子の誕生の知らせを聞いて、父シッダッタ(菩薩)が“ラーフ(障り)が生まれた、束縛が生まれた”と言った名に由来して“ラーフラ”という名になったという意味である。“月や太陽の輝きを汚す(食い止める)ことによって阿修羅王ラーフが近づき行くように、そのように、この子も私の出家や出家生活などの障害を作るかのように生まれた”という意図で、“ラーフラ(障り)が生まれたと言った”と理解すべきである。“彼は阿羅漢となるであろう”とは、そのような素質(依りどころ)を具備した彼が、ヴィパッサナーに専念して、煩悩を滅した阿羅漢になるであろうという意味である。

83. Kikīva aṇḍaṃ rakkheyyāti aṇḍaṃ bījaṃ rakkhamānā kikī sakuṇī iva appamatto sīlaṃ rakkheyya, cāmarī viya vāladhinti vālaṃ rakkhamānā kaṇḍakesu vāle laggante bhindanabhayena anākaḍḍhitvā maramānā cāmarī viya jīvitampi pariccajitvā sīlaṃ abhinditvā rakkheyya. Nipako sīlasampannoti nepakkaṃ vuccati paññā, tena nepakkena samannāgato nipako khaṇḍachiddādibhāvaṃ apāpetvā rakkhaṇato sīlasampanno bhavissatīti evaṃ so bhagavā byākaraṇamakāsi. So evaṃ pattaarahattaphalo ekadivasaṃ vivekaṭṭhāne nisinno somanassavasena evaṃ rakkhiṃ mahāmunītiādimāha. Taṃ suviññeyyamevāti.

83. “キキー鳥が卵を守るように”とは、卵という種子を守るキキー鳥のように、不放逸に戒(律儀戒)を守るべきであるという意味である。“サーマリー(ヤク)がその尾を守るように”とは、自分の尾を守るサーマリーが、棘に尾が引っ掛かった際、その尾が切れることを恐れて、引き抜かずに死を選ぶように、命を捨ててでも、戒を破ることなく守るべきであるという意味である。“賢明であり、戒を具足している”における“賢明(ネーパッカ)”とは智慧のことであり、その智慧を備えているがゆえに“賢明(ニパカ)”と呼ばれる。欠陥や破れなどの状態に陥らせることなく守ることから“戒を具足した者”となるであろう。このように、かの世尊は(ラーフラが将来阿羅漢となる旨の)記別を与えられた。彼はそのように阿羅漢果を得て、ある日、静かな場所に座り、歓喜のあまり“大聖者は私をこのように守ってくださった”等と唱えた。それは極めて理解しやすい内容である。

Rāhulattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ラーフラ長老の阿パダーナの注釈(義釈)は、これで終了した。

7. Upasenavaṅgantaputtattheraapadānavaṇṇanā

7. ウパセーナ・ヴァンガーンタプッタ長老の阿パダーナの注釈(義釈)。

Padumuttaraṃ bhagavantantiādikaṃ āyasmato upasenavaṅgantaputtattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbattitvā vayappatto satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ samantapāsādikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā satthu adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthetvā yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā [Pg.18] devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde nālakagāme rūpasārī brāhmaṇiyā kucchimhi nibbatti, upasenotissa nāmaṃ ahosi. So vayappatto tayo vede uggaṇhitvā satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā upasampadāya ekavassiko ‘‘ariyagabbhaṃ vaḍḍhemī’’ti ekaṃ kulaputtaṃ attano santike upasampādetvā tena saddhiṃ satthu santikaṃ gato. Satthārā cassa tassa avassikassa bhikkhuno saddhivihārikabhāvaṃ sutvā ‘‘atilahuṃ kho tvaṃ, moghapurisa, bāhullāya āvatto’’ti (mahāva. 75) garahito ‘‘idānāhaṃ yadi parisaṃ nissāya satthārā garahito, parisaṃyeva pana nissāya satthu pasādaṃ karissāmī’’ti vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Arahā pana hutvā sayampi sabbe dhutaṅgadhamme samādāya vattati, aññepi tadatthāya samādapesi, tena naṃ bhagavā samantapāsādikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. So aparena samayena kosambiyaṃ kalahe uppanne bhikkhusaṅghe ca dvidhābhūte ekena bhikkhunā taṃ kalahaṃ parivajjitukāmena ‘‘etarahi kho kalaho uppanno, bhikkhusaṅgho ca dvidhābhūto, kathaṃ nu kho mayā paṭipajjitabba’’nti puṭṭho vivekavāsato paṭṭhāya tassa paṭipattiṃ kathesi. Evaṃ thero tassa bhikkhuno ovādadānāpadesena attano tathā paṭipannabhāvaṃ dīpento aññaṃ byākāsi.

“パドゥムッタラ仏に……”等の言葉は、尊者ウパセーナ・ヴァンガーンタプッタ長老の阿パダーナである。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生涯において、輪廻を脱する依止となる善行を積み重ねていた。パドゥムッタラ世尊の時代にハンサワティー市の良家に生まれ、成人した後、師(仏陀)のもとへ行き、法を聞いていた。その際、師がある比丘を“あらゆる面で人々を清信させる者たち(サマンタパーサーディカ)”の中で第一の位に置かれるのを見て、師に対して功徳の行為をなし、その地位を願った。生涯、善行を積み、天界と人間界を輪廻していたが、この仏陀の出現(ゴータマ仏の時代)において、ナーラカ村のルーパサーリー・バラモン女の胎内に宿り、ウパセーナという名が付けられた。彼は成人して三つのヴェーダを修得し、師(仏陀)のもとで法を聞いて、信仰を得て出家した。具足戒を受けてからわずか一年のとき、“聖なる一族を増やそう”と考え、一人の良家の子を自分の弟子として具足戒を受けさせ、彼を連れて師のもとへ行った。師(仏陀)は、彼が夏臘のない比丘(弟子)の和上となったことを知り、“愚かな人よ、お前はあまりにも軽率である。多欲(利養)に流されている”と叱責された。彼は“今、私は会衆に依止したことで師に叱責されたが、その会衆に依止することによって、師の信頼を勝ち得よう”と考え、ヴィパッサナーの修行に励み、まもなく阿羅漢果に到達した。阿羅漢となってからは、自らすべての頭陀行を受持して行い、他の者たちにもその目的のために受持させた。そのため、世尊は彼を“あらゆる面で人々を清信させる者たち”の中で第一の位に置かれた。後のある時、コーサンビーで争いが起こり、比丘サンガが二つに分かれた際、その争いを避けたいと願う一人の比丘から、“今、争いが起こり、比丘サンガが二つに分かれています。私はどのように振る舞うべきでしょうか”と尋ねられ、独居生活の功徳から始めて、その比丘に修行の道を語った。このように長老は、その比丘への教誡という形で、自身の修行のあり方を示しつつ、別の教えを説いたのである。

86. So evaṃ pattaetadaggaṭṭhāno attano pubbakammaṃ saritvā somanassavasena pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttaraṃ bhagavantantiādimāha. Pabbhāramhi nisīdantanti purato bhāraṃ namitaṃ onamitanti pabbhāraṃ vivekakāmaṃ vanamajjhe sayaṃjātapabbatapabbhāre nisinnaṃ naruttamaṃ bhagavantaṃ ahaṃ upagacchiṃ samīpaṃ gatoti attho.

86. 彼はそのように、この第一の位に到達し、自身の過去の業を思い出して、歓喜のあまり、かつての行いである阿パダーナを明らかにしようとして、“パドゥムッタラ仏に……”等の言葉を述べた。“パッバーラ(山の張り出し)に座っておられる……”において、パッバーラとは、前方が重なって傾斜している場所(洞窟)のことである。静寂を求め、森の中の自生する山の張り出しに座っておられる、人の中で最も優れた世尊に、私は近づき、そばへ行ったという意味である。

87. Kaṇikārapuppha disvāti tathā upagacchanto tasmiṃ padese supupphitaṃ kaṇikāraṃ disvā. Vaṇṭe chetvānahaṃ tadāti tasmiṃ tathāgatassa diṭṭhakāle taṃ pupphaṃ vaṇṭe vaṇṭasmiṃ chetvāna chinditvāna. Alaṅkaritvā chattamhīti tena pupphena chattaṃ chādetvā. Buddhassa abhiropayinti pabbhāre nisinnassa buddhassa muddhani akāsinti attho.

87. “カニカーラの花を見て”とは、そのように近づいた際、その場所で美しく咲いているカニカーラの花を見てのことである。“その時、私は茎を切って”とは、如来を拝見した瞬間に、その花の茎を切り離して、という意味である。“天蓋を飾り立てて”とは、その花で天蓋を覆い、“仏陀に捧げた”とは、パッバーラに座っておられる仏陀の頭上に(花の天蓋を)掲げたという意味である。

88. Piṇḍapātañca [Pg.19] pādāsinti tasmiṃyeva nisinnassa bhagavato piṇḍapātaṃ pakārena adāsiṃ bhojesinti attho. Paramannaṃ subhojananti sundarabhojanasaṅkhātaṃ paramannaṃ uttamāhāraṃ. Buddhena navame tatthāti tasmiṃ vivekaṭṭhāne buddhena saha navame aṭṭha samaṇe samitapāpe khīṇāsavabhikkhū bhojesinti attho.

88. “施食(托鉢の食)を捧げた”とは、その場所に座っておられる世尊に、様々な食事を供養し、召し上がっていただいたという意味である。“最高のおいしい食事”とは、優れた食事とされる、最高の栄養を含んだ食べ物のことである。“そこで仏陀を九番目として”とは、その静かな場所で、仏陀と共に、八人の阿羅漢(煩悩を滅尽した比丘たち)を九番目として、食事を供養したという意味である。

Yaṃ vadanti sumedhoti yaṃ gotamasammāsambuddhaṃ bhūripaññaṃ pathavisamānaṃ paññaṃ sumedhaṃ sundaraṃ sabbaññutādipaññavantaṃ. Sumedho iti sundarapañño iti vadanti paṇḍitā ito kappato satasahasse kappe eso gotamo sammāsambuddho bhavissatīti sambandho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

“彼らがスメージャと呼ぶ者は”とは、ゴータマ正等覚者のことであり、大地のような広大な智慧(ブーリ・パンニャー)を持ち、優れた智慧、一切知者の智慧などを備えた方のことである。“スメージャ(Sumedha)とは優れた智慧を持つ者の意である”と賢者たちは言う。今から十万劫の昔に、“このゴータマが正等覚者となるであろう”と(記別との)関連で述べられている。残りの部分は極めて理解しやすい。

Upasenavaṅgantaputtattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ウパセーナ・ヴァンガーンタプッタ長老の阿パダーナの注釈(義釈)は、これで終了した。

8. Raṭṭhapālattheraapadānavaṇṇanā

8. ラッタパーラ長老の阿パダーナの注釈(義釈)。

Padumuttarassa bhagavatotiādikaṃ āyasmato raṭṭhapālattherassa apadānaṃ. Ayampāyasmā purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato uppattito puretarameva haṃsavatīnagare gahapatimahāsālakule nibbattitvā vayappatto pitu accayena gharāvāse patiṭṭhito ratanakoṭṭhāgārakammikena dassitaṃ aparimāṇaṃ vaṃsānugataṃ dhanaṃ disvā ‘‘imaṃ ettakaṃ dhanarāsiṃ mayhaṃ pituayyakapayyakādayo attanā saddhiṃ gahetvā gantuṃ nāsakkhiṃsu, mayā pana gahetvā gantuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā kapaṇaddhikādīnaṃ mahādānaṃ adāsi. So abhiññālābhiṃ ekaṃ tāpasaṃ upasaṅkamitvā tena devalokādhipacce niyojito yāvajīvaṃ puññāni katvā tato cuto devaloke nibbattitvā dibbasampattiṃ anubhavanto tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cuto manussaloke bhinnaṃ raṭṭhaṃ sandhāretuṃ samatthassa kulassa ekaputtako hutvā nibbatti. Tena samayena padumuttaro bhagavā loke uppajjitvā pavattitavaradhammacakko veneyyasatte nibbānamahānagarasaṅkhātaṃ khemantabhūmiṃ sampāpesi. Atha so kulaputto anukkamena viññutaṃ patto ekadivasaṃ upāsakehi saddhiṃ vihāraṃ gantvā satthāraṃ dhammaṃ desentaṃ disvā pasannacitto parisapariyante nisīdi.

“パドゥムッタラ世尊の…”に始まるこの言葉は、尊者ラッタパーラ長老のアパダーナ(伝記)である。この長老もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、種々の生存(輪廻)において解脱の資糧となる善行を積み重ねていた。パドゥムッタラ世尊が出現されるより以前に、ハンサーワティー市のマハーサーラ(富裕な)階級の家庭に生まれ、成人して父の没後に家業を継いでいた。宝蔵の管理人から、代々受け継がれてきた計り知れない財産を見せられ、“これほど多くの財産を、私の父や祖父たちは自分と一緒に持っていくことができなかった。しかし、私はそれを持っていく(功徳に変える)べきだ”と考え、貧困者や旅人に多大なる施し(大施)を行った。彼は六神通を得た一人の行者に近づき、その勧めによって天界の主権を得るための善行を一生涯行い、没後に天界に生まれて天の福楽を享受した。そこでの寿命が尽きると、人間界で崩壊した国(ラッタ)を維持(パーラ)できる家系に、一人息子として生まれた。その時、パドゥムッタラ世尊が世に出現して、至高の法輪を転じ、化導すべき衆生を涅槃という名の安穏の境地へと導いておられた。その長者の息子は、次第に成長して分別がつくようになり、ある日、信徒たちと共に精舎へ行き、法を説かれる師の姿を見て清浄な心が生じ、説法衆の端に座った。

Tena [Pg.20] kho pana samayena satthā ekaṃ bhikkhuṃ saddhāpabbajitānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. So taṃ disvā pasannamānaso satasahassabhikkhuparivutassa bhagavato sattāhaṃ mahādānaṃ datvā taṃ ṭhānaṃ patthesi. Satthā anantarāyena samijjhanabhāvaṃ disvā ‘‘ayaṃ anāgate gotamassa nāma sammāsambuddhassa sāsane saddhāpabbajitānaṃ aggo bhavissatī’’ti byākāsi. So satthāraṃ bhikkhusaṅghañca vanditvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. So yāvatāyukaṃ puññāni katvā tato cavitvā devamanussesu saṃsaranto ito dvenavute kappe phussassa bhagavato kāle satthu vemātikesu tīsu rājaputtesu satthāraṃ upaṭṭhahantesu tesaṃ puññakiriyāsu sahāyakiccaṃ akāsi. Evaṃ tattha tattha bhave bahuṃ kusalaṃ upacinitvā sugatīsuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kururaṭṭhe thullakoṭṭhikanigame raṭṭhapālaseṭṭhino gehe nibbatti, tassa bhinnaṃ raṭṭhaṃ sandhāretuṃ samatthakule nibbattattā raṭṭhapāloti vaṃsānugatameva nāmaṃ ahosi. So mahatā parivārena vaḍḍhanto anukkamena yobbanappatto mātāpitūhi patirūpena dārena saṃyojito mahante ca yase patiṭṭhāpito dibbasampattisadisasampattiṃ paccanubhoti.

その時、師(ブッダ)はある比丘を“信仰によって出家した者たちの中で第一(最勝)”の位に置かれた。彼はそれを見て清らかな心を起こし、十万の比丘を連れた世尊に七日間の大施を行って、その位を祈願した。師は、障害なくそれが成就することを見通され、“この者は未来、ゴータマという名の正等覚者の教えにおいて、信仰によって出家した者たちの中で第一となるであろう”と記別(予言)を与えられた。彼は師と比丘サンガに礼拝し、席から立ち去った。彼は寿命の限り功徳を積み、そこから没して天界と人間界を輪廻した。今から九十二劫(こう)前、プッサ世尊の時代に、師(ブッダ)の異母兄弟である三人の王子が師に仕えていた際、彼らの功徳の行いにおいて協力した。このように種々の生存において多くの善徳を積み、善趣のみを輪廻して、この仏陀出現の時代、クル国のトゥッラコッティカという村のラッタパーラ長者の家に生まれた。崩壊した国を維持できる家系に生まれたため、家系に伝わる通り“ラッタパーラ”という名になった。彼は大勢の従者に囲まれて成長し、やがて青春期に達すると、両親によって相応しい妻と娶わされ、大きな名声の中に置かれて、天の福楽にも似た富を享受していた。

Atha bhagavā kururaṭṭhe janapadacārikaṃ caranto thullakoṭṭhikaṃ anupāpuṇi. Taṃ sutvā raṭṭhapālo kulaputto satthāraṃ upasaṅkamitvā satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitukāmo sattāhaṃ bhattacchedaṃ katvā kicchena kasirena mātāpitaro anujānāpetvā satthāraṃ upasaṅkamitvā pabbajjaṃ yācitvā satthu āṇattiyā aññatarassa santike pabbajitvā yonisomanasikārena kammaṃ karonto vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Arahattaṃ pana patvā satthāraṃ anujānāpetvā mātāpitaro passituṃ thullakoṭṭhikaṃ gantvā tattha sapadānaṃ piṇḍāya caranto pitu nivesane ābhidosikaṃ kummāsaṃ labhitvā taṃ amataṃ viya paribhuñjanto pitarā nimantito svātanāya adhivāsetvā dutiyadivase pitu nivesane piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā alaṅkatapaṭiyatte itthāgārajane upagantvā ‘‘kīdisā nāma tā, ayyaputta, accharāyo, yāsaṃ tvaṃ hetu brahmacariyaṃ carasī’’tiādīni (ma. ni. 2.301) vatvā palobhanakammaṃ kātuṃ āraddhe tassādhippāyaṃ viparivattetvā aniccatādipaṭisaṃyuttaṃ dhammaṃ kathento –

さて、世尊がクル国を遊行されていた際、トゥッラコッティカに到着された。それを聞いた長者の息子ラッタパーラは、師のもとに参じて法を聴き、信仰を得て出家を望んだ。彼は七日間の断食を行い、困難の末に両親の許しを得て、師のもとに参じて出家を願い出た。師の命により一人の比丘のもとで出家し、如理作意をもって修行に励み、ヴィパッサナー(観)を深めて阿羅漢果に到達した。阿羅漢となった後、師の許しを得て両親に会うためトゥッラコッティカへ行き、そこで家々を順に托鉢して歩いた。実父の家で、前夜の残り物の麦の粥(くまーさ)を得て、それを不死(アムリタ)の食べ物のように食した。父から翌日の食事に招待されてそれを受け入れ、翌日、父の家で食事を済ませた。すると、美しく着飾った後宮の女たちが彼に近づき、“若旦那様、あなたはどのような天女たちのために清浄行を修めておられるのですか”などと言って誘惑しようとした。彼は彼女たちの意図を翻させようとして、無常などに関連する法を説いた。

‘‘Passa [Pg.21] cittakataṃ bimbaṃ, arukāyaṃ samussitaṃ;

Āturaṃ bahusaṅkappaṃ, yassa natthi dhuvaṃ ṭhiti.

“見よ、美しく飾られた形(像)を。それは傷の集まり(身体)であり、積み上げられたものである。病に侵され、多くの妄想(思い込み)がある。そこには、永続する安定などまったくない。”

‘‘Passa cittakataṃ rūpaṃ, maṇinā kuṇḍalena ca;

Aṭṭhiṃ tacena onaddhaṃ, saha vatthehi sobhati.

“見よ、美しく飾られた姿を。宝石や耳飾りで飾られ、骨を皮で包んだものである。衣服と共に美しく見えるが、実体はない。”

‘‘Alattakakatā pādā, mukhaṃ cuṇṇakamakkhitaṃ;

Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.

“足は紅で塗られ、顔は白粉で化粧されている。それは愚者を惑わすには十分だが、彼岸を求める探求者には及ばない。”

‘‘Aṭṭhāpadakatā kesā, nettā añjanamakkhitā;

Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.

“髪は編み整えられ、目は目薬で縁取られている。それは愚者を惑わすには十分だが、探求者には及ばない。”

‘‘Añjanīva navā cittā, pūtikāyo alaṅkato;

Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.

“新しい目薬の容器のように美しく、飾られた不浄な身体。それは愚者を惑わすには十分だが、探求者には及ばない。”

‘‘Odahi migavo pāsaṃ, nāsadā vāguraṃ migo;

Bhutvā nivāpaṃ gacchāma, kandante migabandhake.

“猟師は罠を仕掛けたが、鹿(修行者)はその網にかからなかった。誘惑の餌(施食)を食べて、鹿を捕らえようとする者が嘆く中、我らは去りゆく。”

‘‘Chinno pāso migavassa, nāsadā vāguraṃ migo;

Bhutvā nivāpaṃ gacchāma, socante migaluddake’’ti. (ma. ni. 2.302;

theragā. 769-775);

“猟師の罠は断ち切られ、鹿はその網にかからなかった。誘惑の餌を十分に食べて、猟師が悲しむ中、我らは去りゆく。”

Imā gāthāyo abhāsi. Imā gāthā vatvā vehāsaṃ abbhuggantvā rañño korabyassa migājinavanuyyāne maṅgalasilāpaṭṭe nisīdi. Therassa kira pitā sattasu dvārakoṭṭhakesu aggaḷaṃ dāpetvā malle āṇāpesi ‘‘nikkhamituṃ mā detha, kāsāyāni apanetvā setakāni nivāsāpethā’’ti. Tasmā thero ākāsena agamāsi. Atha rājā korabyo therassa tattha nisinnabhāvaṃ sutvā taṃ upasaṅkamitvā sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ‘‘idha, bho raṭṭhapāla, pabbajanto byādhipārijuññaṃ vā jarābhogañātipārijuññaṃ vā patto pabbajati, tvaṃ pana kiñcipi pārijuññaṃ anupagato eva kasmā pabbajasī’’ti pucchi. Athassa thero ‘‘upaniyyati loko addhuvo, atāṇo loko anabhissaro, asaraṇo loko sabbaṃ pahāya gamanīyaṃ, ūno loko atitto taṇhādāso’’ti (ma. ni. 2.305) imesaṃ catunnaṃ dhammuddesānaṃ attanā viditabhāvaṃ kathetvā tassā desanāya anugītiṃ kathento –

彼はこれらの偈を唱えた。これらの偈を唱えた後、虚空へと舞い上がり、コーラビヤ王のミガージナ・ヴンウイヤーン(鹿野苑)にある吉祥の石座に座した。伝え聞くところによれば、長老(ラッタパーラ)の父は七つの門に鍵をかけさせ、男たちに“(息子を)外に出してはならぬ。黄褐色の衣を脱がせ、白い衣をまとわせよ”と命じたという。それゆえに長老は空路を行かれたのである。その後、コーラビヤ王は、長老がそこに座しておられることを聞き、そのもとへ参じて、親しく挨拶を交わした後、“ラッタパーラよ、世の人々は病による衰退、あるいは財や親族の衰退に直面して出家するものであるが、あなたは一点の衰退も被っていないのに、なぜ出家されたのか”と尋ねた。そこで長老は、“世の中は移ろいやすく、常ならず、世の中には守る者もなく、自ら主となる者もない。世の中には自らのものと呼べるものはなく、すべてを捨てて去らねばならない。世の中は常に不足しており、飽くことなく、渇愛の奴隷である”という四つの法門を自ら知ったことを語り、その教えを称えつつ、次のように説いた。

‘‘Passāmi [Pg.22] loke sadhane manusse, laddhāna vittaṃ na dadanti mohā;

Luddhā dhanaṃ sannicayaṃ karonti, bhiyyova kāme abhipatthayanti.

“私は、この世で富を持つ人々を見る。彼らは富を得ても、迷妄のゆえに施しを与えない。欲深く、富を蓄積し、さらに諸々の欲を追い求める。”

‘‘Rājā pasayhappathaviṃ vijetvā, sasāgarantaṃ mahimāvasanto;

Oraṃ samuddassa atittarūpo, pāraṃ samuddassapi patthayetha.

“王は武力によって大地を征服し、海に至るまでの地を支配していても、海のこちら側に満足できず、海の向こう側をも欲しがるのである。”

‘‘Rājā ca aññe ca bahū manussā, avītataṇhā maraṇaṃ upenti;

Ūnāva hutvāna jahanti dehaṃ, kāmehi lokamhi na hatthi titti.

“王も、また他の多くの人々も、渇愛が尽きないうちに死を迎える。彼らは不足したままに身体を捨てて去る。この世において、諸々の欲に満足することはないのである。”

‘‘Kandanti naṃ ñātī pakiriya kese, ‘aho vatā no amarā’ti cāhu;

Vatthena naṃ pārutaṃ nīharitvā, citaṃ samodhāya tato ḍahanti.

“親族は髪を振り乱して彼のために泣き、‘ああ、願わくば我らが親族よ、死なないでおくれ’と言う。布に包まれた彼を運び出し、薪を積んで火葬する。”

‘‘So ḍayhati sūlehi tujjamāno, ekena vatthena pahāya bhoge;

Na mīyamānassa bhavanti tāṇā, ñātī ca mittā atha vā sahāyā.

“彼は(火葬の)火に焼かれ、突かれ、諸々の富を捨てて一衣のみで焼かれる。死にゆく者にとって、親族も友人も仲間も、拠り所とはならない。”

‘‘Dāyādakā tassa dhanaṃ haranti, satto pana gacchati yena kammaṃ;

Na mīyamānaṃ dhanamanveti kiñci, puttā ca dārā ca dhanañca raṭṭhaṃ.

“相続人たちが彼の富を持ち去り、当の衆生は自らの業に従って次なる生へと赴く。死にゆく者に付き従うものは何一つない。子も、妻も、富も、王国も。”

‘‘Na dīghamāyuṃ labhate dhanena, na cāpi vittena jaraṃ vihanti;

Appaṃ hidaṃ jīvitamāhu dhīrā, asassataṃ vippariṇāmadhammaṃ.

“富によって長寿を得ることはできず、また財によって老いを退けることもできない。賢者たちは、この命は短く、常ならず、変転する性質のものであると言う。”

‘‘Aḍḍhā [Pg.23] daliddā ca phusanti phassaṃ, bālo ca dhīro ca tatheva phuṭṭho;

Bālo hi bālyā vadhitova seti, dhīro ca no vedhati phassaphuṭṭho.

“富める者も貧しき者も(老いや死の)触れを経験し、愚者も賢者も同様にそれに触れる。しかし、愚者はその愚かさゆえに打ちひしがれて横たわり、賢者はそれに触れても動じることがない。”

‘‘Tasmā hi paññāva dhanena seyyā, yāya vosānamidhādhigacchati;

Abyositattā hi bhavābhavesu, pāpāni kammāni karoti mohā.

“それゆえ、知恵こそが富よりも勝っている。人は知恵によって、この世で(苦の)終焉に至るのである。迷いの中にあり、(涅槃に)至っていないがゆえに、人々は迷妄から生死を繰り返す中で悪業を積むのである。”

‘‘Upeti gabbhañca parañca lokaṃ, saṃsāramāpajjaparamparāya;

Tassappapañño abhisaddahanto, upeti gabbhañca parañca lokaṃ.

“人は母胎に入り、また他生へと至り、生死の輪廻を次から次へと繰り返す。知恵の乏しい者は(それらを真実と)信じ込み、母胎に入り、また他生へと至るのである。”

‘‘Coro yathā sandhimukhe gahīto, sakammunā haññati pāpadhammo;

Evaṃ pajā pecca paramhi loke, sakammunā haññati pāpadhammo.

“穴を穿った現場で捕らえられた盗賊が、自らの悪業によって罰せられるように、人々もまた死後、来世において自らの悪業によって苦しめられるのである。”

‘‘Kāmā hi citrā madhurā manoramā, virūparūpena mathenti cittaṃ;

Ādīnavaṃ kāmaguṇesu disvā, tasmā ahaṃ pabbajitomhi rāja.

“諸々の欲(五欲)は実に彩り豊かで甘美であり、心を喜ばせる。それらは様々な姿をとって心をかき乱す。王よ、私は諸々の欲の中に災患(欠点)を見て、それゆえに出家したのである。”

‘‘Dumapphalānīva patanti māṇavā, daharā ca vuḍḍhā ca sarīrabhedā;

Etampi disvāna pabbajitomhi rāja, apaṇṇakaṃ sāmaññameva seyyo.

“王よ、木の実が落ちるように、若者も老いた者も身体が壊れて死んでいく。これを見て私は出家した。過ちのない沙門の道こそが勝れているのである。”

‘‘Saddhāyāhaṃ pabbajito, upeto jinasāsane;

Avañjhā mayhaṃ pabbajjā, anaṇo bhuñjāmi bhojanaṃ.

“私は信仰(確信)によって出家し、勝者の教え(仏教)に身を委ねた。私の出家は無駄ではなく、借りのない(清らかな)身で施された食をいただいている。”

‘‘Kāme ādittato disvā, jātarūpāni satthato;

Gabbhāvokkantito dukkhaṃ, nirayesu mahabbhayaṃ.

“諸々の欲を燃え盛る火のごとく見、金銀(財宝)を凶器のごとく見、母胎に宿る苦しみと、地獄における大いなる恐怖を見た。”

‘‘Etamādīnavaṃ [Pg.24] ñatvā, saṃvegaṃ alabhiṃ tadā;

Sohaṃ viddho tadā santo, sampatto āsavakkhayaṃ.

“この災患を知って、その時、私は厭離の情(おののき)を得た。私は(渇愛の矢に)射られていたが、今は心安らかであり、諸々の煩悩の尽滅(涅槃)に到達したのである。”

‘‘Pariciṇṇo mayā satthā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ;

Ohito garuko bhāro, bhavanetti samūhatā.

“私は師(仏陀)に仕え、仏陀の教えを成し遂げた。重い荷(五蘊)は下ろされ、再生をもたらす渇愛は根絶された。”

‘‘Yassatthāya pabbajito, agārasmānagāriyaṃ;

So me attho anuppatto, sabbasaṃyojanakkhayo’’ti. (theragā. 776-793) –

“その目的のために、家を離れて出家したその目的を、私は達成した。すべての結縛(煩悩)は尽き果てたのである。”

Imā gāthā avoca. Evaṃ thero rañño korabyassa dhammaṃ desetvā satthu santikameva gato. Satthā ca aparabhāge ariyagaṇamajjhe nisinno theraṃ saddhāpabbajitānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi.

長老はこれらの偈を説いた。このようにして長老はコーラビヤ王に法を説き、師(仏陀)のみもとへと帰られた。その後、師は聖者の集いの中に座し、長老を“信仰によって出家した者たち”の中で第一の位(最高位)に置かれた。

97-8. Evaṃ so thero pattaetadaggaṭṭhāno pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttarassa bhagavatotiādimāha. Varanāgo mayā dinnoti tassa bhagavato rūpakāye pasīditvā varo uttamo seṭṭho īsādanto rathīsāsadisadanto urūḷhavā bhāravaho rājāraho vā. Setacchattopasobhitoti hatthikkhandhe ussāpitasetacchattena upasevito sobhamāno. Punapi kiṃ visiṭṭho varanāgo? Sakappano hatthālaṅkārasahito. Saṅghārāmaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa vasanatthāya ārāmaṃ vihāraṃ akārayiṃ kāresiṃ.

このように最高位(エータダッガ)を得た長老は、自らの過去の業を回想し、歓喜して過去の行跡(アパダーナ)を明らかにするために、“パドゥムッタラ仏の…”などの言葉を語った。“私は優れた象を捧げた”とは、かの世尊の容姿に浄信し、優れた、最上の、最高級の、象牙を持つ、馬車のごとき(勢いのある)、重荷を運ぶ、王にふさわしい象を捧げたということである。“白い天蓋で飾られた”とは、象の背に白い天蓋を掲げ、美しく整えられたということである。さらにその優れた象はどのようなものであったか。装飾を施された象の飾りに満ちていた。仏陀を筆頭とする比丘サンガが住むための僧院(サンガラーマ)として、園林(アーラーマ)や精舎(ヴィハーラ)を建立させたのである。

99. Catupaññāsasahassānīti tasmiṃ kārāpite vihārabbhantare catupaññāsasahassāni pāsādāni ca ahaṃ akārayiṃ kāresinti attho. Mahoghadānaṃ karitvānāti sabbaparikkhārasahitaṃ mahoghasadisaṃ mahādānaṃ sajjetvā mahesino munino niyyādesinti attho.

99. “五万四千”とは、その建立された精舎の中に、五万四千の楼閣(パーサーダ)を私は造らせたという意味である。“大いなる布施(マホーガダーナ)を行って”とは、すべての必需品(諸供養具)を備えた、大河の流れのごとき大規模な布施を準備し、大仙人である牟尼(仏陀)に捧げたという意味である。

100. Anumodi mahāvīroti caturāsaṅkhyeyyasatasahassesu kappesu abbocchinnaussāhasaṅkhātena vīriyena mahāvīro sayambhū sayameva bhūto jāto laddhasabbaññutaññāṇo aggo seṭṭho puggalo anumodi vihārānumodanaṃ akāsi. Sabbe jane hāsayantoti sakalānantāparimāṇe devamanusse hāsayanto santuṭṭhe [Pg.25] kurumāno amatanibbānapaṭisaṃyuttaṃ catusaccadhammadesanaṃ desesi pakāsesi vivari vibhaji uttānī akāsīti attho.

100. “大英雄が随喜された”とは、四阿僧祇十万劫にわたって絶え間ない精進という名の勇猛心を持たれた大英雄であり、自ら悟りを開かれた正自覚者であり、一切知智を得られた最上の尊者(仏陀)が、精舎建立の随喜を行われたということである。実に“すべての人々を喜ばせつつ”とは、数限りない無限の神々と人間たちを喜ばせ、満足させ、歓喜を生じさせ、不生不死の涅槃に関連する四聖諦の法門を説き、示し、顕にし、分別し、明快に説き明かされたという意味である。

101. Taṃ me viyākāsīti taṃ mayhaṃ katapuññaṃ balaṃ visesena pākaṭaṃ akāsi. Jalajuttamanāmakoti jale jātaṃ jalajaṃ padumaṃ, padumuttaranāmakoti attho. ‘‘Jalanuttamanāyako’’tipi pāṭho. Tattha attano pabhāya jalantīti jalanā, candimasūriyadevabrahmāno, tesaṃ jalanānaṃ uttamoti jalanuttamo. Sabbasattānaṃ nāyako uttamoti nāyako, sambhāravante satte nibbānaṃ neti pāpetīti vā nāyako, jalanuttamo ca so nāyako cāti jalanuttamanāyako. Bhikkhusaṅghe nisīditvāti bhikkhusaṅghassa majjhe nisinno imā gāthā abhāsatha pākaṭaṃ katvā kathesīti attho. Sesaṃ uttānatthamevāti.

101. “Taṃ me viyākāsī”とは、私の行ったその功徳の力を、特に明らかにされた(授記された)という意である。“Jalajuttamanāmako”とは、水の中に生じた優れた蓮、すなわちパドゥムッタラ(蓮華勝)という名の意味である。また“Jalanuttamanāyako”という読み方もある。そこでは、自らの輝きによって輝く者たち、すなわち月、太陽、天人、梵天たちのうちで最も優れているがゆえに“Jalanuttamo”という。一切の衆生の導き手であり最上であるから“Nāyako”という。あるいは、功徳の資糧を備えた衆生を涅槃へと導き至らせるから“Nāyako”である。輝く者たちのうちで最上の者(jalanuttamo)であり、かつ導き手(nāyako)であるから“Jalanuttamanāyako”という。“Bhikkhusaṅghe nisīditvā”とは、比丘サンガの中央に座して、これらの授記の偈を唱え、明らかにされた、という意味である。残りは明白である。

Raṭṭhapālattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ラッタパーラ長老のアーパダーナの注釈(義釈)は完了した。

9. Sopākattheraapadānavaṇṇanā

9. ソーパーカ長老のアーパダーナの注釈

Pabbhāraṃ sodhayantassātiādikaṃ āyasmato sopākattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle aññatarassa kuṭumbikassa putto hutvā nibbatti. Ekadivasaṃ satthāraṃ disvā bījapūraphalāni satthu upanesi, paribhuñji bhagavā tassānukampaṃ upādāya. So bhikkhu satthari saṅghe ca abhippasanno salākabhattaṃ paṭṭhapetvā saṅghuddesavasena tiṇṇaṃ bhikkhūnaṃ yāvatāyukaṃ khīrabhattaṃ adāsi. So tehi puññehi aparāparaṃ devamanussesu sampattiyo anubhavanto ekadā manussayoniyaṃ nibbatto ekassa paccekabuddhassa khīrabhattaṃ adāsi.

“Pabbhāraṃ sodhayantassa”という言葉から始まるのは、尊者ソーパーカ長老のアーパダーナである。この者もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、諸々の存在(輪廻)において解脱の依止となる功徳を積み重ね、シッダッタ世尊の時代にある長者の息子として生まれて定着した。ある日、師(仏陀)を見てビージャプーラの実(ザボン)を師に捧げた。世尊は慈しみをもってそれを受納された。彼は比丘(師)とサンガに深く帰依し、籤食(さらーかばった)を設け、サンガへの布施として三人の比丘に一生涯、乳粥を布施した。彼はそれらの功徳により、天界と人間界で幸運を享受して巡り、ある時、人間の胎に生まれ、一人の辟支仏(へきしぶつ)に乳粥を布施した。

Evaṃ tattha tattha puññāni katvā sugatīsuyeva paribbhamanto imasmiṃ buddhuppāde purimakammanissandena sāvatthiyaṃ aññatarāya duggatitthiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Sā taṃ dasamāse kucchinā pariharitvā paripakke gabbhe vijāyanakāle vijāyituṃ asakkontī mucchaṃ āpajjitvā bahuvelaṃ matā viya nipajji. Ñātakā ‘‘matā’’ti saññāya susānaṃ netvā citakaṃ āropetvā [Pg.26] devatānubhāvena vātavuṭṭhiyā uṭṭhitāya aggiṃ adatvā pakkamiṃsu. Dārako pacchimabhavikattā devatānubhāveneva arogo hutvā mātukucchito nikkhami. Mātā pana kālamakāsi. Devatā manussarūpenupagamma taṃ gahetvā susānagopakassa gehe ṭhapetvā katipāhaṃ kālaṃ patirūpena āhārena posesi. Tato paraṃ susānagopako attano puttaṃ katvā vaḍḍhesi. So tathā vaḍḍhento tassa puttena suppiyena nāma dārakena saddhiṃ kīḷanto vicari. Tassa susāne jātasaṃvaḍḍhabhāvato sopākoti samaññā ahosi.

このように各地で功徳を積み、善趣のみを巡り歩き、今この仏陀の出現期において、過去の業の報いにより、サーヴァッティーのある貧しい女の胎内に宿った。彼女は十ヶ月の間、胎内に彼を宿していたが、胎児が成熟し出産する時に産むことができず、気絶して長時間、死んだようになって横たわっていた。親族たちは“死んだ”という思い込みにより墓地へ運んで薪の上に載せたが、神々の威力による風雨が起こり、火をつけずに立ち去った。子供は最後の一生を終える者(最後身)であったため、神々の威力によって無病のまま母の胎内から出た。しかし母は亡くなった。神々は人間の姿で近づき、その子を連れて墓守の家に置き、数日の間、適切な食物で養った。その後、墓守は彼を自分の子として育てた。彼はそのように成長し、墓守の息子であるスッピヤという名の子供と共に遊び回った。彼は墓地で生まれ育ったことから、“ソーパーカ”という通称がついた。

Athekadivasaṃ sattavassikaṃ taṃ bhagavā paccūsavelāyaṃ ñāṇajālaṃ pattharitvā veneyyabandhave olokento ñāṇajālassa antogataṃ disvā susānaṭṭhānaṃ agamāsi. Dārako pubbahetunā codiyamāno pasannamānaso satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā aṭṭhāsi. Satthā tassa dhammaṃ kathesi. So dhammaṃ sutvā pabbajjaṃ yācitvā pitarā ‘‘anuññātosī’’ti vutto pitaraṃ satthu santikaṃ ānesi. Tassa pitā satthāraṃ vanditvā ‘‘imaṃ dārakaṃ pabbājetha, bhante’’ti anujāni, taṃ pabbājetvā bhagavā mettābhāvanāya niyojesi. So mettākammaṭṭhānaṃ gahetvā susāne viharanto nacirasseva mettājhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ sacchākāsi. Arahā hutvāpi aññesaṃ sosānikabhikkhūnaṃ mettābhāvanāvidhiṃ dassento ‘‘yathāpi ekaputtasmi’’nti (theragā. 33) gāthaṃ abhāsi. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā ekaputtake piye manāpe mātā pitā ca kusalī ekantahitesī bhaveyya, evaṃ puratthimādibhedāsu sabbāsu disāsu kāmabhavādibhedesu vā sabbesu bhavesu daharādibhedāsu sabbāsu avatthāsupi ṭhitesu sabbesu sattesu ekantahitesitāya kusalī bhaveyya ‘‘mitto, udāsino, paccatthiko’’ti sīmaṃ akatvā sīmāya sambhedavasena sabbattha ekarasaṃ mettaṃ bhāveyyāti imaṃ pana gāthaṃ vatvā ‘‘sace tumhe āyasmanto evaṃ mettaṃ bhāveyyātha, ye te bhagavatā ‘sukhaṃ supatī’tiādinā (a. ni. 11.15; pari. 331; mi. pa. 4.4.6) ekādasa mettānisaṃsā ca vuttā, ekaṃsena tesaṃ bhāgino bhavathā’’ti ovādaṃ adāsi.

その後ある日、七歳になった彼を、世尊は暁の時に智慧の網を広げて、済度すべき衆生を観察された際、智慧の網の中に入っているのを見て、墓地へと赴かれた。子供は過去の因縁に促され、清らかな心で師に近づき、礼拝して立った。師は彼に法を説いた。彼は法を聞いて出家を願い、父から“許された”と言われ、父を師(仏陀)のもとへ連れてきた。彼の父は師を礼拝し、“世尊よ、この子を出家させてください”と許しを与えた。世尊は彼を出家させ、慈悲の瞑想に専念させた。彼は慈しみの業処を授かり、墓地に住みながら、ほどなくして慈しみの禅定を基礎として、ヴィパッサナーを修め、阿羅漢果を証得した。阿羅漢となった後も、他の墓地に住む比丘たちに慈悲の瞑想の修行法を示し、“ちょうど一人の息子に対して”という偈を説いた。その意味は、一人の愛しく喜ばしい息子に対して、父母が賢明であり、専ら利益を願う者であるように、東方などのあらゆる方向において、あるいは欲界などのあらゆる生存において、あるいは年少者などのあらゆる状態にある一切の衆生に対して、専ら利益を願う心をもって賢明であるべきである、“友、中立者、敵”という境界を設けず、境界の打破によって、あらゆる場所で一様な慈しみを修習すべきである、というものである。この偈を説いて、“尊者たちよ、もしあなたがたがこのように慈しみを修習するならば、世尊によって‘安らかに眠る’などと説かれた十一の慈しみの功徳を、間違いなく分かち合う者となるであろう”と教誡を与えた。

112. Evaṃ [Pg.27] so pattaphalādhigamo attano katapuññaṃ paccavekkhitvā sañjātasomanasso pubbacaritāpadānaṃ dassento pabbhāraṃ sodhayantassātiādimāha. Tattha pabbhāranti silāpabbatassa vivekaṭṭhānaṃ, taṃ pabbajitānurūpattā iṭṭhakapākāraṃ katvā dvārakavāṭaṃ yojetvā bhikkhūnaṃ vasanatthāya adāsi, pakārena bharo patthetabboti pabbhāro, taṃ sodhayantassa mama santikaṃ siddhattho nāma bhagavā āgacchi pāpuṇi.

112. このように、彼は得られた果の到達を遂げ、自らのなした功徳を省みて喜びが生じ、過去の行跡(アーパダーナ)を示すために“Pabbhāraṃ sodhayantassa”等の言葉を述べた。その中で“Pabbhāraṃ”とは、岩山の静寂な場所のことである。そこは出家者に適していたため、煉瓦の壁を作り、扉の板を設けて、比丘たちが住むために布施した。あるいは、壁によって保護され、願われるべきものであるから“Pabbhāra”という。それを清掃していた私のところに、シッダッタという名の世尊が来られ、到着された。

113. Buddhaṃ upagataṃ disvāti evaṃ mama santikaṃ āgataṃ disvā tādino iṭṭhāniṭṭhesu akampiyasabhāvattā tādiguṇayuttassa lokajeṭṭhassa buddhassa santharaṃ tiṇapaṇṇādisantharaṃ kaṭṭhattharaṃ paññāpetvā niṭṭhāpetvā pupphāsanaṃ pupphamayaṃ āsanaṃ ahaṃ adāsiṃ.

113. “Buddhaṃ upagataṃ disvā”とは、このように私のところに来られたのを見て、望ましい対象や望ましくない対象に対して揺らぐことのない性質(tādī)を備え、そのような徳を有する世の中の長老(最尊者)である仏陀のために、草や葉などの敷物、あるいは木の敷物を設えて完成させ、花で作った座、すなわち華座を私は捧げた。

114. Pupphāsane nisīditvāti tasmiṃ paññatte pupphāsane nisīditvā lokanāyako siddhattho bhagavā. Mamañca gatimaññāyāti mayhaṃ gatiṃ āyatiṃ uppattiṭṭhānaṃ aññāya jānitvā aniccataṃ aniccabhāvaṃ udāhari kathesi.

114. “Pupphāsane nisīditvā”とは、その設えられた華座に座られた、世の導き手であるシッダッタ世尊のことである。“Mamañca gatimaññāyā”とは、私の来世における趣(誕生の場所)を知って、無常性(無常であること)を説かれた、ということである。

115. Aniccā vata saṅkhārāti vata ekantena saṅkhārā paccayehi samecca samāgantvā karīyamānā sabbe sappaccayadhammā hutvā abhāvaṭṭhena aniccā. Uppādavayadhamminoti uppajjitvā vinassanasabhāvā uppajjitvā pātubhavitvā ete saṅkhārā nirujjhanti vinassantīti attho. Tesaṃ vūpasamo sukhoti tesaṃ saṅkhārānaṃ visesena upasamo sukho, tesaṃ vūpasamakaraṃ nibbānameva ekantasukhanti attho.

115. “諸行無常(アニッチャー・ワタ・サンカーラー)”という言葉において、“実(げ)に(ワタ)”とは決定的なことであり、諸行とは諸々の縁によって寄り集まり作られたすべての有為法であり、実体がないという性質において無常である。“生滅の法を持つ(ウッパーダヴァヤダンミノー)”とは、生じては滅する性質を、すなわち生じて出現した後に、これらの諸行は滅び、消え去るという意味である。“それらの静止は幸福である(テーサン・ヴーパサモー・スコー)”とは、それら諸行が特に対象として静まることが幸福であり、それらを静止させる涅槃こそが絶対的な幸福であるという意味である。

116. Idaṃ vatvāna sabbaññūti sabbadhammajānanako bhagavā lokānaṃ jeṭṭho vuḍḍho narānaṃ āsabho padhāno vīro idaṃ aniccapaṭisaṃyuttaṃ dhammadesanaṃ vatvāna kathetvā ambare ākāse haṃsarājā iva nabhaṃ ākāsaṃ abbhuggamīti sambandho.

116. この言葉を説いてから、“全知者(サッパニュ)”とはすべての法を知る者であり、世尊、世界の最長老であり年長者、人々の雄であり主導者、英雄である御方が、この無常にまつわる法談を説き語ってから、大空(アンバラ)へ、白鳥の王のように空(アーカーサ)へと舞い上がった、という繋がりである。

117. Sakaṃ diṭṭhiṃ attano laddhiṃ khantiṃ ruciṃ ajjhāsayaṃ jahitvāna pahāya. Bhāvayāniccasaññahanti anicce aniccanti pavattasaññaṃ ahaṃ bhāvayiṃ vaḍḍhesiṃ manasi akāsiṃ. Tattha kālaṃ kato ahanti tattha tissaṃ jātiyaṃ tato jātito ahaṃ kālaṃ kato mato.

117. “自らの見解(サカン・ディッティン)”とは自身の執着、忍、欲、意図を、“捨て去って(ジャヒトヴァーナ)”とは放棄して。“私は無常の想を修めた”とは、無常なるものに対して“無常である”と生じる想を、私は修め、増大させ、心に留めたということである。“そこで命を終えた(カーラン・カトー)”とは、その生涯において、その出生から私は命を終え、没したということである。

118. Dve [Pg.28] sampattī anubhotvāti manussasampattidibbasampattisaṅkhātā dve sampattiyo anubhavitvā. Sukkamūlena coditoti purāṇakusalamūlena, mūlabhūtena kusalena vā codito sañcodito. Pacchime bhave sampatteti pariyosāne bhave sampatte pāpuṇite. Sapākayonupāgaminti sakaṃ pacitabhattaṃ sapākaṃ yoniṃ upāgamiṃ. Yassa kulassa attano pacitabhattaṃ aññehi abhuñjanīyaṃ, tasmiṃ caṇḍālakule nibbattosmīti attho. Atha vā sā vuccati sunakho, sunakhocchiṭṭhabhattabhuñjanakacaṇḍālakule jātoti attho. Sesaṃ uttānatthamevāti.

118. “二つの幸福を享受して(ドヴェー・サンパッティー・アヌボートヴァー)”とは、人間界の幸福と天界の幸福として数えられる二つの幸福を経験してという意味である。“善の根に促されて”とは、過去の善根、あるいは根本となる善(スクラ)によって促され、駆り立てられたということである。“最後の生に達したとき”とは、終わりの生に到達し、至ったときのことである。“ソーパーカ(サパーカ)の胎に入った”とは、自ら炊いた飯(サパーカ)を食べる家系、あるいはその胎に入った。自分の炊いた飯を他人が食べないような家系、すなわちチャンダーラ(不可触民)の家系に生まれたという意味である。あるいは、“サ(Sā)”は犬と呼ばれ、犬の食べ残しの飯を食べるチャンダーラの家系に生まれたという意味である。残りは明白な意味である。

Sopākattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ソーパーカ長老の長老行伝(アパダーナ)の注釈(アッタカター)は完結した。

10. Sumaṅgalattheraapadānavaṇṇanā

10. スマナ長老の長老行伝の注釈

Āhutiṃ yiṭṭhukāmotiādikaṃ āyasmato sumaṅgalattherassa apadānaṃ. Ayampāyasmā purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto piyadassissa bhagavato kāle rukkhadevatā hutvā nibbatti. So ekadivasaṃ satthāraṃ nhatvā ekacīvaraṃ ṭhitaṃ disvā somanassappatto apphoṭesi. So tena puññena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyā avidūre aññatarasmiṃ gāmake tādisena kammanissandena daliddakule nibbatti, tassa sumaṅgaloti nāmaṃ ahosi. So vayappatto khujjakāsitanaṅgalakuddālaparikkhāro hutvā kasiyā jīvikaṃ kappesi. So ekadivasaṃ raññā pasenadinā kosalena bhagavato bhikkhusaṅghassa ca mahādāne pavattiyamāne dānūpakaraṇāni gahetvā āgacchantehi manussehi saddhiṃ dadhighaṭaṃ gahetvā āgato bhikkhūnaṃ sakkārasammānaṃ disvā ‘‘ime samaṇā sakyaputtiyā sukhumavatthanivatthā subhojanāni bhuñjitvā nivātesu senāsanesu viharanti, yaṃnūnāhampi pabbajeyya’’nti cintetvā aññataraṃ mahātheraṃ upasaṅkamitvā attano pabbajādhippāyaṃ nivedesi. So taṃ karuṇāyanto pabbājetvā kammaṭṭhānaṃ ācikkhi. So araññe [Pg.29] viharanto ekakavihāre nibbinno ukkaṇṭhito hutvā vibbhamitukāmo ñātigāmaṃ gacchanto antarāmagge kacchaṃ bandhitvā khettaṃ kasante kiliṭṭhavatthanivatthe samantato rajokiṇṇasarīre vātātapena sussante khettaṃ kassake manusse disvā ‘‘mahantaṃ vatime sattā jīvikanimittaṃ dukkhaṃ paccanubhavantī’’ti saṃvegaṃ paṭilabhi. Ñāṇassa paripākagatattā cassa yathāgahitaṃ kammaṭṭhānaṃ upaṭṭhāsi. So aññataraṃ rukkhamūlaṃ upagantvā vivekaṃ labhitvā yonisomanasikaronto vipassanaṃ vaḍḍhetvā maggapaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇi.

“供養を捧げることを望み(アーフティン・イットゥカーモー)”等の一節は、具寿スマナ長老の行伝である。この具寿もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生涯で解脱の依りどころとなる善行を積み重ね、ピヤダッシ世尊の時代に樹神として生まれた。彼はある日、師(仏)が水浴びをして一枚の衣で立っておられるのを見て、歓喜に満たされて手拍子を打った。彼はその功徳によって天界と人間界を輪廻し、この仏の出現(ゴータマ仏)の際、サヴェッティの近くのある村で、そのような業の報いにより貧しい家系に生まれた。彼の名はスマナといった。彼は成人して、小さな鎌や鋤などの道具を持ち、耕作によって生計を立てていた。ある日、パセーナディ・コーサラ王によって世尊と比丘サンガへの盛大な布施が行われている際、布施の道具を持ってやってくる人々とともに、ヨーグルトの瓶を持ってやってきた。彼は比丘たちへの供養と尊敬を見て、“釈尊の弟子であるこれらの沙門たちは、柔らかな衣をまとい、美味しい食事を摂り、風の当たらない静かな精舎に住んでいる。私も出家してみてはどうだろうか”と考え、ある大長老のもとへ行き、自らの出家の志を伝えた。その長老は彼を憐れんで出家させ、業処(瞑想の主題)を教えた。彼は森に住んでいたが、独りでの生活に飽き、嫌気がさして還俗しようと思い、親族の村へ行く途中で、腰布を締め、畑を耕し、汚れた衣を着て、全身埃まみれになり、風や日光にさらされて乾ききった農夫たちを見て、“実にこれらの衆生は、生計のために多大な苦しみを経験している”と戦慄(サンヴェーガ)を得た。知恵が熟していたため、彼には授かった業処が目前に現れた。彼はある樹の下へ行き、遠離(独り静かな場所)を得て、如理作意し、ヴィパッサナーを増大させて、聖道の順序に従って阿羅漢果に到達した。

124. Evaṃ so pattaarahattaphalo attano pubbakammaṃ saritvā somanassavasena pubbacaritāpadānaṃ pakāsento āhutiṃ yiṭṭhukāmohantiādimāha. Tattha āhutinti annapānādianekavidhaṃ pūjāsakkārūpakaraṇaṃ. Yiṭṭhukāmoti yajitukāmo, dānaṃ dātukāmo ahaṃ. Paṭiyādetvāna bhojananti āhāraṃ paṭiyādetvā nipphādetvā. Brāhmaṇe paṭimānentoti paṭiggāhake suddhapabbajite pariyesanto. Visāle māḷake ṭhitoti parisuddhapaṇḍarapulinatalābhirāme vipule māḷake ṭhito.

124. このように阿羅漢果に達した彼は、自らの過去の業を思い出し、歓喜によって過去の行伝を明らかにしようとして、“供養を捧げることを望み”等の一節を語った。その中で“供養(アーフティ)”とは、飲食物などの多種多様な供養の品々のことである。“捧げることを望む”とは、供養をしたい、布施を与えたいと願う私のことである。“食事を準備して”とは、食べ物を整え、完成させてという意味である。“婆羅門を待ちながら”とは、受者である清らかな出家者を探しながらという意味である。“広い広場(マーラカ)に立ち”とは、清らかで白い砂の地が心地よい広い広場に立って、という意味である。

125-7. Athaddasāsiṃ sambuddhantiādīsu mahāyasaṃ mahāparivāraṃ sabbalokaṃ sakalasattalokaṃ vinetānaṃ visesena netāraṃ nibbānasampāpakaṃ sayambhuṃ sayameva bhūtaṃ anācariyakaṃ aggapuggalaṃ seṭṭhapuggalaṃ bhagavantaṃ bhagyavantādiguṇayuttaṃ jutimantaṃ nīlapītādipabhāsampannaṃ sāvakehi purakkhataṃ parivāritaṃ ādiccamiva sūriyamiva rocantaṃ sobhamānaṃ rathiyaṃ vīthiyaṃ paṭipannakaṃ gacchantaṃ piyadassiṃ nāma sambuddhaṃ addasinti sambandho. Añjaliṃ paggahetvānāti bandhañjalipuṭaṃ sirasi katvā sakaṃ cittaṃ attano cittaṃ pasādayiṃ itthambhūtassa bhagavato guṇe pasādesiṃ pasannamakāsinti attho. Manasāva nimantesinti cittena pavāresiṃ. Āgacchatu mahāmunīti mahito pūjāraho muni bhagavā mama nivesanaṃ āgacchatu.

125-7. “そして正覚者を見た”等において、偉大な名声、大きな従者たちを連れ、全世界(すべての衆生の世界)を導き、特に涅槃へ導き入れる者、自ら悟った者(師なしに悟った者)、最上の人、優れた人、福徳を備えたなどの徳を持つ世尊、光り輝く(青や黄などの輝きを備えた)、弟子たちに囲まれた、太陽のように輝き(美しく)、路地(通り)を進んでおられるピヤダッシという名の正覚者を見た、という繋がりである。“合掌を捧げて”とは、合掌を頭の上に乗せて、自らの心、自身の心を、このような世尊に対して清めた(信じ敬った)、すなわち清らかな状態にしたという意味である。“心の中で招待した”とは、心で招待した(促した)ことである。“大聖者よ、来てください”とは、供養に値する聖者である世尊が、私の家に来てくださいますように、ということである。

128. Mama saṅkappamaññāyāti mayhaṃ cittasaṅkappaṃ ñatvā loke sattaloke anuttaro uttaravirahito satthā khīṇāsavasahassehi arahantasahassehi [Pg.30] parivuto mama dvāraṃ mayhaṃ gehadvāraṃ upāgami sampāpuṇi.

128. “私の決意を知って”とは、私の心の決意を知って、世において無上(それ以上の者はいない)の師が、千人の漏尽者(阿羅漢)たちに囲まれて、私の門、私の家の門に到着された、ということである。

129. Tassa sampattassa satthuno evaṃ namakkāramakāsiṃ. Purisājañña purisānaṃ ājañña, seṭṭha, mama namakkāro te tuyhaṃ atthu bhavatu. Purisuttama purisānaṃ uttama adhikaguṇavisiṭṭha te tuyhaṃ mama namakkāro atthu. Pāsādaṃ pasādajanakaṃ mama nivesanaṃ abhiruhitvā sīhāsane uttamāsane nisīdatanti āyācinti attho.

129. “そのように到着された師(仏陀)に対し、このように礼拝を捧げた。人中の良馬(傑出した人)よ、人々の中で最も勝れ、尊いお方よ、私の礼拝があなたにありますように。人中の最上者よ、人々の中で最上であり、卓越した徳を備えたお方よ、私の礼拝があなたにありますように。‘喜びを生じさせる私の邸宅に昇り、勝れた座である獅子座にお座りください’と懇願したという意味である。”

130. Danto dantaparivāroti sayaṃ dvārattayena danto tathā dantāhi bhikkhubhikkhunīupāsakaupāsikāsaṅkhātāhi catūhi parisāhi parivārito. Tiṇṇo tārayataṃ varoti sayaṃ tiṇṇo saṃsārato uttiṇṇo nikkhanto tārayataṃ tārayantānaṃ visiṭṭhapuggalānaṃ varo uttamo bhagavā mamārādhanena pāsādaṃ abhiruhitvā pavarāsane uttamāsane nisīdi nisajjaṃ kappesi.

130. “‘調御され、調御された人々に囲まれ’とは、自ら三門(身・口・意)によって調御され、同様に、比丘・比丘尼・優婆塞・優婆夷という四部衆の調御された人々に囲まれているということである。‘(自ら)渡り、渡そうとする者たちのなかで最勝なる者’とは、自ら輪廻から渡り、脱出し、他者を渡そうとする優れた人々のなかで最勝にして至上なる世尊が、私の懇請によって邸宅に昇り、高貴で勝れた座にお座りになったということである。”

131. Yaṃ me atthi sake geheti attano gehe yaṃ āmisaṃ paccupaṭṭhitaṃ sampāditaṃ rāsikataṃ atthi. Tāhaṃ buddhassa pādāsinti buddhassa buddhappamukhassa saṅghassa taṃ āmisaṃ pādāsiṃ pa-kārena ādarena vā adāsinti attho. Pasanno sehi pāṇibhīti attano dvīhi hatthehi passannacitto gahetvā pādāsinti attho.

131. “‘私の家にあったものを’とは、自分の家に用意され、蓄えられていた施物があるということである。‘それを私は仏陀に捧げた’とは、仏陀を筆頭とする比丘サンガにその施物を、丁重に、あるいは敬意を持って捧げたという意味である。‘清らかな心で自らの手によって’とは、清らかな心で、自分の両手で持って捧げたという意味である。”

132. Pasannacitto pasāditamanasaṅkappo sumano sundaramano. Vedajāto jātavedo uppannasomanasso katañjalī sirasi ṭhapitaañjalipuṭo buddhaseṭṭhaṃ namassāmi seṭṭhassa buddhassa paṇāmaṃ karomīti attho. Aho buddhassuḷāratāti paṭividdhacatusaccassa satthuno uḷāratā mahantabhāvo aho acchariyanti attho.

132. “‘清らかな心で’とは、心が清まり、思考が澄んでいること、すなわち善良な心のことである。‘歓喜を生じ’とは、喜び(喜悦)が湧き起こったことである。‘合掌して’とは、頭の上に両手を合わせた(合掌した)状態のことである。‘最高の仏陀を礼拝する’とは、最勝なる仏陀に敬意を表するという意味である。‘ああ、仏陀の偉大さよ’とは、四聖諦を悟られた師の偉大さ、広大さに対し、‘ああ、驚くべきことだ’という意味である。”

133. Aṭṭhannaṃ payirūpāsatanti payirupāsantānaṃ bhuñjaṃ bhuñjantānaṃ aṭṭhannaṃ ariyapuggalānaṃ antare khīṇāsavā arahantova bahūti attho. Tuyheveso ānubhāvoti eso ākāsacaraṇaummujjananimujjanādiānubhāvo tuyheva tuyhaṃ eva ānubhāvo, nāññesaṃ. Saraṇaṃ taṃ upemahanti taṃ itthambhūtaṃ tuvaṃ saraṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ parāyananti upemi gacchāmi jānāmi vāti attho.

133. “‘八人を供養する’とは、供養し(食事を)受けている八種の聖者(四双八輩)のなかでも、煩悩を滅尽した阿羅漢が非常に多いという意味である。‘これはあなたの威力である’とは、空を飛び、地を潜るなどの神通力は、あなただけのものであり、他の誰のものでもないということである。‘私はあなたを拠り所とする’とは、そのようなあなたを、拠り所(帰依処)、保護、避難所、究極の支えとして、私は近づき、赴き、あるいは知る、という意味である。”

134. Lokajeṭṭho [Pg.31] narāsabho piyadassī bhagavā bhikkhusaṅghamajjhe nisīditvā imā byākaraṇagāthā abhāsatha kathesīti attho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

134. “世の長老(最尊者)であり、人中の牛王であるピヤダッシー世尊は、比丘サンガのただ中に座り、これらの授記の偈を唱え、説かれたという意味である。残りの部分は容易に理解できる。”

Sumaṅgalattheraapadānavaṇṇanā samattā.

“スマンガラ長老の阿波陀那(アパダーナ)の註釈は終了した。”

Dutiyassa sīhāsanavaggassa vaṇṇanā samattā.

“第二・シーハーサナ品(獅子座品)の註釈は終了した。”

3. Subhūtivaggo

3. “スブーティ品(善現品)”

1. Subhūtittheraapadānavaṇṇanā

1. “スブーティ長老(善現長老)の阿波陀那の註釈”

Himavantassāvidūretiādikaṃ āyasmato subhūtittherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto ito kappasatasahassamatthake anuppanneyeva padumuttare bhagavati lokanāthe haṃsavatīnagare aññatarassa brāhmaṇamahāsālassa ekaputtako hutvā nibbatti, tassa nandamāṇavoti nāmaṃ akaṃsu. So vayappatto tayo vede uggaṇhitvā tattha sāraṃ apassanto attano parivārabhūtehi catucattālīsāya māṇavasahassehi saddhiṃ pabbatapāde isipabbajjaṃ pabbajitvā aṭṭha samāpattiyo pañcābhiññāyo ca nibbattesi. Antevāsikānampi kammaṭṭhānaṃ ācikkhi. Tepi nacirasseva jhānalābhino ahesuṃ.

“‘雪山(ヒマラヤ)の近くに’で始まるのは、尊者スブーティ(善現)長老の阿波陀那である。彼もまた、過去の仏陀たちのもとで功徳を積み、あちこちの生涯において輪廻を脱する強い因となる善徳を蓄えていた。今から十万劫前、世の拠り所であるパドゥムッタラ世尊が(世に)現れる以前、ハンサーヴァティー市のある富裕なバラモンの独り子として生まれ、ナンダ青年という名がつけられた。彼は成人して三ヴェーダを学んだが、そこに真実を見出すことができず、自身の従者である四万四千人の青年たちとともに山の麓で仙人の出家をし、八等至(八定)と五神通を体得した。彼は弟子たちにも修行法(業処)を教えた。彼らもまた、間もなく禅定を得る者となった。”

Tena ca samayena padumuttaro bhagavā loke uppajjitvā haṃsavatīnagaraṃ upanissāya viharanto ekadivasaṃ paccūsasamaye lokaṃ volokento nandatāpasassa antevāsikajaṭilānaṃ arahattūpanissayaṃ, nandatāpasassa ca dvīhaṅgehi samannāgatassa sāvakaṭṭhānantarassa patthanaṃ disvā pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā pubbaṇhasamaye pattacīvaramādāya aññaṃ kañci anāmantetvā sīho viya ekacaro nandatāpasassa antevāsikesu phalāphalatthāya gatesu ‘‘buddhabhāvaṃ me jānātū’’ti passantasseva nandatāpasassa ākāsato otaritvā pathaviyaṃ patiṭṭhāsi. Nandatāpaso buddhānubhāvañceva lakkhaṇapāripūriñca disvā lakkhaṇamante sammasitvā ‘‘imehi lakkhaṇehi samannāgato nāma agāraṃ ajjhāvasanto rājā hoti cakkavattī, pabbajanto loke vivaṭacchedo [Pg.32] sabbaññū buddho hoti, ayaṃ purisājānīyo nissaṃsayaṃ buddho’’ti ñatvā paccuggamanaṃ katvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā āsanaṃ paññāpetvā adāsi. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Nandatāpasopi attano anucchavikaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. Tasmiṃ samaye catucattālīsasahassajaṭilā paṇītapaṇītāni ojavantāni phalāphalāni gahetvā ācariyassa santikaṃ sampattā buddhānañceva ācariyassa ca nisinnākāraṃ oloketvā āhaṃsu – ‘‘ācariya, mayaṃ ‘imasmiṃ loke tumhehi mahantataro natthī’ti vicarāma, ayaṃ pana puriso tumhehi mahantataro maññe’’ti. Nandatāpaso – ‘‘tātā, kiṃ vadetha, tumhe sāsapena saddhiṃ aṭṭhasaṭṭhiyojanasatasahassubbedhaṃ sineruṃ upametuṃ icchatha, sabbaññubuddhena saddhiṃ mā maṃ upamitthā’’ti āha. Atha te tāpasā – ‘‘sace ayaṃ orako abhavissa, na amhākaṃ ācariyo evaṃ upamaṃ āhareyya. Yāva mahāvatāyaṃ purisājānīyo’’ti pādesu nipatitvā sirasā vandiṃsu. Atha te ācariyo āha – ‘‘tātā, amhākaṃ buddhānaṃ anucchaviko deyyadhammo natthi, bhagavā ca bhikkhācāravelāyaṃ idhāgato, tasmā mayaṃ yathābalaṃ deyyadhammaṃ dassāma, tumhehi yaṃ yaṃ paṇītaṃ phalāphalaṃ ābhataṃ, taṃ taṃ āharathā’’ti āharāpetvā sahattheneva dhovitvā sayaṃ tathāgatassa patte patiṭṭhāpesi. Satthārā phalāphale paṭiggahitamatte devatā dibbojaṃ pakkhipiṃsu. Tāpaso udakampi sayameva parissāvetvā adāsi. Tato bhojanakiccaṃ niṭṭhāpetvā nisinne satthari sabbe antevāsike pakkositvā satthu santike sāraṇīyaṃ kathaṃ kathento nisīdi. Satthā ‘‘bhikkhusaṅgho āgacchatū’’ti cintesi. Satthu cittaṃ ñatvā satasahassamattā khīṇāsavā āgantvā satthāraṃ vanditvā aṭṭhaṃsu.

その時、パドゥムッタラ世尊はこの世に出現され、ハンサーヴァティー市の近くに留まっておられました。ある日の早朝、世尊が世の中を観察されると、ナンダ仙人の共住弟子たちの阿羅漢果への機縁と、二つの徳(階位の条件)を備えたナンダ仙人の声聞の位(上首弟子としての地位)への誓願をご覧になりました。そこで早朝に身を整えられ、午前中に鉢と衣を手にし、他の誰にも告げず、ライオンのように独り歩み、ナンダ仙人の弟子たちが果実を求めて出かけている間に、“私の仏としてのありようを彼(ナンダ)に知らせよう”と考え、見守っているナンダ仙人の前で、空から降りて地に立ちました。ナンダ仙人は、仏の威神力と三十二相の円満さを目の当たりにし、人相学の知識に照らして、“このような相を備えた者は、在家にとどまれば転輪聖王となり、出家すれば世の束縛を断ち切った一切知者たる仏陀となる。この御方は間違いなく丈夫の中の丈夫、仏陀であられる”と知り、お迎えして五体投地で礼拝し、座を用意して捧げました。世尊は用意された座に座られました。ナンダ仙人もまた、自分にふさわしい座をとり、傍らに座りました。その時、四万四千人の結髪の仙人たちが、上質な滋味豊かな果実を手にして師の(ナンダ仙人の)もとに帰ってきました。彼らは仏陀と師が座っておられる様子を見て、“師よ、私たちは‘この世であなた以上に偉大な方はいない’と言って歩んできましたが、この御方はあなたよりも偉大な方であるとお見受けします”と言いました。ナンダ仙人は、“子らよ、何を言うのか。お前たちは芥子の実と、高さ六百八十万由旬の須弥山を比べようというのか。一切知者たる仏陀と私を比べてはならない”と言いました。するとそれらの仙人たちは、“もしこの御方が凡庸な方であったなら、私たちの師がこのような比喩を用いられるはずがない。この御方はなんと偉大な御方なのだろう”と考え、御足にひれ伏して頭をつけ礼拝しました。そこで師(ナンダ)は、“子らよ、私たちには仏陀にふさわしい布施の品(供物)がない。しかし世尊は托鉢の時間にここに来られた。それゆえ、私たちは自分たちの力に応じて供物を捧げよう。お前たちが持ってきた上質な果実をすべて持ってきなさい”と言い、それらを集めさせ、自ら手を洗って世尊の鉢の中に入れました。果実が受け取られるやいなや、諸天が天界の滋味を加えました。仙人は水も自ら漉して捧げました。その後、世尊が食事の務めを終えて座っておられると、ナンダ仙人はすべての共住弟子を呼び寄せ、世尊の御前で心に留めるべき法(記憶すべき説法)を語りながら座りました。世尊は“比丘サンガよ、来たれ”と念じられました。世尊の心を知り、十万人の漏尽した阿羅漢たちがやって来て、世尊を礼拝して周囲に立ちました。

Atha nandatāpaso antevāsike āmantesi – ‘‘tātā, buddhānaṃ nisinnāsanampi nīcaṃ, samaṇasatasahassassapi āsanaṃ natthi. Tumhehi ajja uḷāraṃ bhagavato bhikkhusaṅghassa ca sakkāraṃ kātuṃ vaṭṭati, pabbatapādato vaṇṇagandhasampannāni pupphāni āharathā’’ti āha. Acinteyyattā iddhivisayassa te muhutteneva vaṇṇagandharasasampannāni pupphāni āharitvā buddhānaṃ yojanappamāṇaṃ pupphāsanaṃ paññāpesuṃ. Aggasāvakānaṃ tigāvutaṃ, sesabhikkhūnaṃ [Pg.33] aḍḍhayojanādibhedaṃ, saṅghanavakassa usabhamattaṃ paññāpesuṃ. Evaṃ paññattesu āsanesu nandatāpaso tathāgatassa purato añjaliṃ paggayha ṭhito, ‘‘bhante, amhākaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya imaṃ pupphāsanaṃ āruyha nisīdathā’’ti āha. Nisīdi bhagavā pupphāsane. Evaṃ nisinne satthari satthu ākāraṃ ñatvā bhikkhū attano attano pattāsane nisīdiṃsu. Nandatāpaso mahantaṃ pupphacchattaṃ gahetvā tathāgatassa matthake dhārento aṭṭhāsi. Satthā ‘‘tāpasānaṃ ayaṃ sakkāro mahapphalo hotū’’ti nirodhasamāpattiṃ samāpajji. Satthu samāpannabhāvaṃ ñatvā bhikkhūpi samāpattiṃ samāpajjiṃsu. Tathāgate sattāhaṃ nirodhaṃ samāpajjitvā nisinne antevāsikā bhikkhācārakāle sampatte vanamūlaphalāphalaṃ paribhuñjitvā sesakāle buddhānaṃ añjaliṃ paggayha aṭṭhaṃsu. Nandatāpaso pana bhikkhācārampi agantvā pupphacchattaṃ dhārentoyeva sattāhaṃ pītisukheneva vītināmesi.

その後、ナンダ仙人は弟子たちに告げました。“子らよ、仏陀の現在の座は小さく、また十万の修行僧たちの座もない。今日はお前たちが、世尊と比丘サンガに対して盛大な供養を行うべきである。山の麓から、色香に満ちた花々を持ってきなさい”。不可思議なる神通力の領域であったため、彼らは瞬く間に色・香・味の円満な花々を持ち帰り、仏陀のために一由旬もの広さの花の座を用意しました。上首弟子のために三ガヴータ、残りの比丘たちのために半由旬からの広さ、そして僧伽の末席の比丘のために一ウサバの広さの座を用意しました。このように座が整えられると、ナンダ仙人は合掌して世尊の前に立ち、“世尊よ、私たちの末永い利益と幸福のために、この花の座に登ってお座りください”と言いました。世尊は花の座に座られました。世尊がそのように座られると、比丘たちも世尊の意向を察して、それぞれのふさわしい座に座りました。ナンダ仙人は大きな花の天蓋を手に取り、世尊の頭上にかざして立ち続けました。世尊は“この仙人たちの供養が大きな果報となりますように”と念じ、滅尽定(ニローダ・サマパッティ)に入られました。世尊が定に入られたのを知り、比丘たちもまた定に入りました。世尊が七日間、滅尽定に入って座っておられる間、弟子たちは托鉢の時間になると森の根や果実を食し、それ以外の時間は仏陀に対して合掌して立ち続けました。しかしナンダ仙人は食事にも行かず、花の天蓋を掲げたまま、七日間を法悦の喜び(喜悦と安楽)のうちに過ごしました。

Satthā nirodhato vuṭṭhāya araṇavihāriaṅgena dakkhiṇeyyaṅgena cāti dvīhi aṅgehi samannāgataṃ ekaṃ sāvakaṃ ‘‘isigaṇassa pupphāsanānumodanaṃ karohī’’ti āṇāpesi. So cakkavattirañño santikā paṭiladdhamahālābho mahāyodho viya tuṭṭhamānaso attano visaye ṭhatvā tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ sammasitvā anumodanamakāsi. Tassa desanāvasāne satthā sayaṃ dhammaṃ desesi. Satthu desanāvasāne sabbepi catucattālīsasahassatāpasā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Satthā – ‘‘etha bhikkhavo’’ti hatthaṃ pasāresi. Tesaṃ tāvadeva kesamassū antaradhāyiṃsu. Aṭṭha parikkhārā sarīre paṭimukkāva ahesuṃ. Te saṭṭhivassikattherā viya satthāraṃ parivārayiṃsu. Nandatāpaso pana vikkhittacittatāya visesaṃ nādhigañchi. Tassa kira araṇavihārittherassa dhammaṃ sotuṃ āraddhakālato paṭṭhāya – ‘‘aho vatāhampi anāgate ekassa buddhassa sāsane iminā sāvakena laddhaguṇaṃ labheyya’’nti cittaṃ udapādi. So tena vitakkena maggaphalapaṭivedhaṃ kātuṃ nāsakkhi. Tathāgataṃ pana vanditvā añjaliṃ paggayha sammukhe ṭhito evamāha – ‘‘bhante, yena bhikkhunā isigaṇassa pupphāsanānumodanā katā, ko nāmāyaṃ tumhākaṃ sāsane’’ti? ‘‘Araṇavihāriaṅgena ca dakkhiṇeyyaṅgena ca etadaggaṭṭhānaṃ patto eso bhikkhū’’ti. ‘‘Bhante, yvāyaṃ mayā sattāhaṃ pupphacchattaṃ dhārentena [Pg.34] sakkāro kato, tena adhikārena aññaṃ sampattiṃ na patthemi, anāgate pana ekassa buddhassa sāsane ayaṃ thero viya dvīhaṅgehi samannāgato sāvako bhaveyya’’nti patthanaṃ akāsi.

師(ブッダ)は滅尽定から出られ、無煩悩住(アラナ・ヴィハーラ)の徳と供養を受けるに値する(ダッキネイヤ)徳という二つの徳を備えた一人の弟子に、“仙人たちの花座への随喜(アヌモーダナ)を行いなさい”と命じられた。その弟子は、転輪聖王から多大な利益を得た大将軍のように歓喜し、自身の役割にとどまって三蔵の仏典を吟味し、随喜の説法を行った。その説法の終わりに、師は自ら法を説かれた。師の説法の終わりに、四万四千人の修行者たちは皆、阿羅漢果に到達した。師が“来なさい、比丘たちよ”と手を差し伸べると、直ちに彼らの髪と髭は消え去り、八つの必需品(八背具)が身に備わった。彼らは還暦を過ぎた長老のように師を囲んだ。しかし、ナンダ修行者は心が散乱していたため、特別の境地(悟り)を得ることはなかった。伝え聞くところによれば、彼はその無煩悩住の長老の法を聞き始めてから、“ああ、私も未来において一人の仏の教えの中で、この弟子のように得難い徳を得たいものだ”という心が湧き起こった。彼はその考えのために道果の悟りを得ることができなかった。しかし、彼は如来を敬礼し、合掌して御前に立ち、次のように申し上げた。“世尊よ、仙人たちに花座への随喜をなされたこの比丘は、あなたの教えにおいて何という名の方でしょうか”。“無煩悩住の徳と供養を受けるに値する徳において、第一の位(エタダッガ)に達した比丘である”。“世尊よ、私が七日間にわたって花傘を捧げ持ってお仕えした、その功徳によって、他のいかなる幸福も望みません。ただ未来の一人の仏の教えにおいて、この長老のように二つの徳を備えた弟子となりますように”と誓願を立てた。

Satthā ‘‘samijjhissati nu kho imassa tāpasassa patthanā’’ti anāgataṃsañāṇaṃ pesetvā olokento kappasatasahassaṃ atikkamitvā samijjhanakabhāvaṃ disvā, ‘‘tāpasa, na te ayaṃ patthanā moghaṃ bhavissati, anāgate kappasatasahassaṃ atikkamitvā gotamo nāma buddho uppajjissati, tassa santike samijjhissatī’’ti dhammakathaṃ kathetvā bhikkhusaṅghaparivuto ākāsaṃ pakkhandi. Nandatāpaso yāva cakkhupathaṃ na samatikkamati, tāva satthu bhikkhusaṅghassa ca añjaliṃ paggahetvā aṭṭhāsi. So aparabhāge kālena kālaṃ satthāraṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ suṇitvā aparihīnajjhānova kālaṃ katvā brahmaloke nibbatto. Tato pana cuto aparānipi pañca jātisatāni pabbajitvā āraññakova ahosi, kassapasammāsambuddhakālepi pabbajitvā āraññako hutvā gatapaccāgatavattaṃ pūresi. Etaṃ kira vattaṃ aparipūretvā mahāsāvakabhāvaṃ pāpuṇantā nāma natthi, gatapaccāgatavattaṃ pana āgamaṭṭhakathāsu vuttanayeneva veditabbaṃ. So vīsativassasahassāni gatapaccāgatavattaṃ pūretvā kālaṃ katvā tāvatiṃsadevaloke nibbatti.

師は“この修行者の誓願は成就するだろうか”と未来を知る知恵(未来象智)を向けて観察され、十万劫(カッパ)を過ぎた後に成就することを見極めて仰せになった。“修行者よ、お前のこの誓願は無駄にはならない。未来に十万劫を経て、ゴータマという名の仏が世に現れるだろう。その方の御前で成就するだろう”。このように法話を説かれ、比丘サンガに囲まれて虚空へと飛び立たれた。ナンダ修行者は、彼らが視界から消えるまで、師と比丘サンガに向かって合掌して立っていた。彼はその後、折に触れて師のもとへ赴き、法を聞いた。禅定を失うことなく命を終え、梵天界(ブラフマローカ)に生まれた。そこから没して後、さらに五百回の生涯において出家し、常に森に住む者となった。カッサパ正自覚者の時代にも出家して森の住人となり、往復の行(ガタパッチャーガタ・ヴァッタ)を満たした。伝え聞くところによれば、この行を満たすことなく大弟子の位に到達する者はいない。なお、往復の行については、経蔵の注釈書(アッタカタ)に説かれている方法で理解されるべきである。彼は二万年の間、往復の行を満たして命を終え、三十三天(ターヴァティムサ)に生まれた。

Evaṃ so tāvatiṃsabhavane aparāparaṃ uppajjanavasena dibbasampattiṃ anubhavitvā tato cuto manussaloke anekasatakkhattuṃ cakkavattirājā padesarājā ca hutvā uḷāraṃ manussasampattiṃ anubhavitvā amhākaṃ bhagavato uppannakāle sāvatthiyaṃ sumanaseṭṭhissa gehe anāthapiṇḍikassa kaniṭṭho hutvā nibbatti. Subhūtītissa nāmaṃ ahosi.

このように彼は三十三天において、何度も生まれ変わることで天上の幸福を享受し、そこから没して人間界において、数百回も転輪聖王や地方の王となって広大な人間の幸福を享受した。そして、我らが世尊が現れた時代に、サーヴァッティーのスマナ長者の家に、アナータピニディカ(給孤独長者)の弟として生まれた。名はスブーティ(須菩提)となった。

Tena ca samayena amhākaṃ bhagavā loke uppajjitvā pavattitavaradhammacakko anupubbena rājagahaṃ gantvā tattha veḷuvanapaṭiggahaṇādinā lokānuggahaṃ karonto rājagahaṃ upanissāya sītavane vihāsi. Tadā anāthapiṇḍiko seṭṭhi sāvatthiyaṃ uṭṭhānakaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā attano sahāyassa rājagahaseṭṭhino gehaṃ gantvā buddhuppādaṃ sutvā satthāraṃ sītavane viharantaṃ upasaṅkamitvā paṭhamadassaneneva sotāpattiphale patiṭṭhāya [Pg.35] satthāraṃ sāvatthiṃ āgamanatthāya yācitvā tato pañcacattālīsayojane magge yojane yojane satasahassapariccāgena vihāre patiṭṭhāpetvā sāvatthiyaṃ aṭṭhakarīsappamāṇaṃ jetassa kumārassa uyyānabhūmiṃ koṭisanthārena kiṇitvā tattha bhagavato vihāraṃ kāretvā adāsi. Vihāramahadivase ayaṃ subhūtikuṭumbiko anāthapiṇḍikaseṭṭhinā saddhiṃ gantvā dhammaṃ suṇanto saddhaṃ paṭilabhitvā pabbaji. So upasampanno dve mātikā paguṇā katvā kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā araññe samaṇadhammaṃ karonto mettājhānaṃ nibbattetvā taṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi.

その時、我らが世尊は世に現れ、尊い法輪を転じ、順次にラージャガハ(王舎城)へと行かれ、そこで竹林精舎(ヴェーヌヴァナ)の寄進を受けるなどして世の人々を助けておられた。世尊はラージャガハに依り、シータヴァナ(寒林)に住まわれていた。その時、アナータピニディカ長者はサーヴァッティーで商売の品を携え、友人のラージャガハの長者の家を訪れ、仏が世に現れたことを聞いた。そしてシータヴァナに住まわれる師を訪ね、最初に見奉っただけで預流果(ソータパッティ)に住し、師にサーヴァッティーへの来臨を懇請した。その後、四十五ヨージャナの道中に、一ヨージャナごとに十万金を費やして精舎を建立し、サーヴァッティーではジェータ王子の所有する庭園を金貨を敷き詰めて買い取り、そこに世尊のために精舎を建立して寄進した。精舎の供養の日に、このスブーティは、アナータピニディカ長者と共に赴いて法を聞き、信仰を得て出家した。彼は具足戒を受け、二つの戒本に精通し、業処(カマッターナ)を授かって森で修行に励んでいた。そして慈悲の禅定(メッター・ジャーナ)を体得し、それを基礎として観(ヴィパッサナー)を深め、阿羅漢果に到達した。

So dhammaṃ desento yasmā satthārā desitaniyāmena anodissakaṃ katvā deseti, tasmā araṇavihārīnaṃ aggo nāma jāto. Yasmā ca piṇḍāya caranto ghare ghare mettājhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya bhikkhaṃ paṭiggaṇhāti ‘‘evaṃ dāyakānaṃ mahapphalaṃ bhavissatī’’ti, tasmā dakkhiṇeyyānaṃ aggo nāma jāto. Tena naṃ bhagavā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ araṇavihārīnaṃ dakkhiṇeyyānañca yadidaṃ subhūtī’’ti (a. ni. 1.198, 201) dvayaṅgasamannāgate aggaṭṭhāne ṭhapesi. Evamayaṃ mahāthero attanā pūritapāramīnaṃ phalassa matthakaṃ arahattaṃ patvā loke abhiññāto abhilakkhito hutvā bahujanahitāya janapadacārikaṃ caranto anupubbena rājagahaṃ agamāsi.

彼は法を説く際、師が説かれた方法に従い、対象を限定しない方法で説いたため、無煩悩住(アラナ・ヴィハーラ)の者たちの中で第一(エタダッガ)となった。また、托鉢に歩む際、一軒ごとに慈悲の禅定に入り、そこから出た後に施しを受けることで、“このようにすれば施主たちに多大な果報があるだろう”と考えたため、供養を受けるに値する者(ダッキネイヤ)たちの中で第一となった。それゆえ、世尊は彼を“比丘たちよ、私の弟子である無煩悩住の比丘たち、および供養を受けるに値する比丘たちの中で、このスブーティが第一である”と、二つの徳を備えた第一の位に据えられた。このようにこの大長老は、自らが満たした波羅蜜(パーラミー)の果報の頂点である阿羅漢果に到達し、世に広く知られ傑出した存在となって、多くの人々の利益のために地方を行脚し、順次にラージャガハへと至った。

Rājā bimbisāro therassa āgamanaṃ sutvā upasaṅkamitvā vanditvā ‘‘idheva, bhante, vasatha, vasanaṭṭhānaṃ vo karissāmī’’ti vatvā pakkanto vissari. Thero senāsanaṃ alabhanto abbhokāse vītināmesi. Therassānubhāvena devo na vassati. Manussā avuṭṭhitāya upaddutā rañño nivesanadvāre ukkuṭṭhiṃ akaṃsu. Rājā ‘‘kena nu kho kāraṇena devo na vassatī’’ti vīmaṃsanto ‘‘therassa abbhokāsavāsena maññe na vassatī’’ti cintetvā tassa paṇṇakuṭiṃ kārāpetvā ‘‘imissaṃ, bhante, paṇṇakuṭiyaṃ vasathā’’ti vatvā vanditvā pakkāmi. Thero kuṭiṃ pavisitvā tiṇasanthārake pallaṅkena nisīdi. Tadā devo thokaṃ thokaṃ phusāyati, na sammādhāraṃ anupavecchati. Atha thero lokassa avuṭṭhikabhayaṃ vidhamitukāmo [Pg.36] attano ajjhattikabāhiravatthukassa parissayassa abhāvaṃ pavedento ‘‘channā me kuṭikā’’ti (theragā. 1) gāthamāha. Tassattho theragāthāyaṃ vuttoyeva.

ビンビサーラ王は長老(スブーティ)の到来を聞き、近づいて礼拝し、“尊師よ、ここに留まってください。あなたのための住居を作りましょう”と言って立ち去ったが、そのことを忘れてしまった。長老は住居を得られず、野外で時を過ごした。長老の威力によって、雨が降らなくなった。人々は日照りに苦しみ、王宮の門で叫び声を上げた。王は“一体なぜ雨が降らないのか”と調べ、“おそらく長老が野外に住んでいるから雨が降らないのだ”と考えて、彼のために草庵(葉の小屋)を作らせ、“尊師よ、この草庵にお住まいください”と言って礼拝して立ち去った。長老は小屋に入り、草の敷物の上で結跏趺坐して座った。すると、雨が少しずつ降り始めたが、十分な雨脚にはならなかった。そこで長老は、人々の干ばつの恐怖を払いのけようと望み、自らの内外面における障害がないことを示して、“私の小屋は屋根が葺かれた”という偈(テーラガーター1)を唱えた。その意味は‘テーラガーター’に説かれている通りである。

Kasmā panete mahātherā attano guṇe pakāsentīti? Iminā dīghena addhunā anadhigatapubbaṃ paramagambhīraṃ ativiya santaṃ paṇītaṃ attanā adhigatalokuttaradhammaṃ paccavekkhitvā pītivegasamussāhitaudānadīpanatthaṃ sāsanassa niyyānikabhāvavibhāvanatthañca paramappicchā ariyā attano guṇe pakāsenti. Yathā taṃ lokanātho bodhaneyyānaṃ ajjhāsayavasena ‘‘dasabalasamannāgato, bhikkhave, tathāgato catuvesārajjavisārado’’tiādinā (a. ni. 10.21; ma. ni. 1. 148 atthato samānaṃ) attano guṇe pakāseti. Evamayaṃ therassa aññābyākaraṇagāthāpi ahosīti.

しかし、なぜこれらの大長老たちは自らの徳を顕わすのだろうか。それは、この長い輪廻の中でかつて得たことのない、至高にして甚深、極めて静謐で勝妙な、自らが得た出世間法を省察し、喜悦の情に促された感興の言葉(ウダーナ)を明らかにするため、また教えが(苦しみから)脱出させるものであることを示すために、極めて欲の少ない聖者たちが自らの徳を顕わすのである。それはあたかも、世の救済者(仏陀)が、導かれるべき者たちの意向に応じて、“比丘たちよ、如来は十力を備え、四無畏に熟達している”などと自らの徳を顕わすのと同じである。このように、これは長老の悟りの宣言(阿羅漢果の記別)の偈でもあった。

1. Evaṃ so pattaarahattaphalo pattaetadaggaṭṭhāno ca attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento himavantassāvidūretiādimāha. Tattha himavantassāti himālayapabbatassa avidūre āsanne samīpe pabbatapāde manussānaṃ gamanāgamanasampanne sañcaraṇaṭṭhāneti attho. Nisabho nāma pabbatoti pabbatānaṃ jeṭṭhattā nāmena nisabho nāma selamayapabbato ahosīti sambandho. Assamo sukato mayhanti tattha pabbate mayhaṃ vasanatthāya assamo araññāvāso suṭṭhu kato. Kuṭirattiṭṭhānadivāṭṭhānavatiparikkhepādivasena sundarākārena katoti attho. Paṇṇasālā sumāpitāti paṇṇehi chāditā sālā mayhaṃ nivāsanatthāya suṭṭhu māpitā niṭṭhāpitāti attho.

1. このように、阿羅漢果に到達し、第一の位(エタダッガ)を得た彼は、自らの過去の業を回想して歓喜し、過去の行跡(アパダーナ)を顕わそうとして、“ヒマラヤの近くで”という一節から始まる(偈を)述べた。そこで“ヒマラヤの近くで”とは、ヒマラヤ山の近く、至近の、人々が行き交い往来する山麓の場所という意味である。“ニサバという名の山”とは、山々の中で優れていることから、名においてニサバと呼ばれる岩山であった、というつながりである。“庵は私によってよく作られた”とは、その山に私の住まいのための森の住処としての庵がよく作られたということである。夜の居所、昼の居所、垣根などによって、美しい形で作られたという意味である。“木の葉の小屋がよく建立された”とは、木の葉で葺かれた小屋が私の住居としてよく建立され、完成されたという意味である。

2. Kosiyo nāma nāmenāti mātāpitūhi katanāmadheyyena kosiyo nāma. Uggatāpano pākaṭatapo ghoratapo. Ekākiyo aññesaṃ abhāvā ahaṃ eva eko. Adutiyo dutiyatāpasarahito jaṭilo jaṭādhārī tāpaso tadā tasmiṃ kāle nisabhe pabbate vasāmi viharāmīti sambandho.

2. “名はコシヤという”とは、父母によって付けられた名前によってコシヤという名である。“激しい苦行”とは、知られた苦行、あるいは凄まじい苦行のことである。“一人で”とは、他者がいないために私一人であること。“連れもなく”とは、二人目の修行者がいないこと。結髪した(ジャティラ)修行者として、当時、そのニサバ山に住み、過ごしていたというつながりである。

3. Phalaṃ mūlañca paṇṇañca, na bhuñjāmi ahaṃ tadāti tadā tasmiṃ nisabhapabbate vasanakāle tiṇḍukādiphalaṃ muḷālādimūlaṃ, kārapaṇṇādipaṇṇañca rukkhato [Pg.37] ocinitvā na bhuñjāmīti attho. Evaṃ sati kathaṃ jīvatīti taṃ dassento pavattaṃva supātāhanti āha. Tattha pavattaṃ sayameva jātaṃ supātaṃ attano dhammatāya patitaṃ paṇṇādikaṃ nissāya āhāraṃ katvā ahaṃ tāvade tasmiṃ kāle jīvāmi jīvikaṃ kappemīti sambandho. ‘‘Pavattapaṇḍupaṇṇānī’’ti vā pāṭho, tassa sayameva patitāni paṇḍupaṇṇāni rukkhapattāni upanissāya jīvāmīti attho.

3. “果実も、根も、葉も、そのとき私は食べなかった”とは、当時そのニサバ山に住んでいた時に、ティンドゥカなどの果実、ムラーラ(蓮の根)などの根、あるいは木の葉などを、木から摘み取って食べることはしなかったという意味である。そうであれば、どのように生きていたのかということを示すために、“自然に落ちたものを”と述べた。そこで“自然に”とは自ずから生じたもの、“落ちたもの”とは自らの性質(重力)によって落ちた木の葉などを頼りにして食し、私はその時、そのようにして生き、命を繋いでいたというつながりである。あるいは“自然に落ちた枯れ葉を”という読みもあり、その場合は、自ずから落ちた枯れ葉、木の葉に頼って生きていたという意味になる。

4. Nāhaṃ kopemi ājīvanti ahaṃ jīvitaṃ cajamānopi pariccāgaṃ kurumānopi taṇhāvasena phalamūlādiāhārapariyesanāya sammā ājīvaṃ na kopemi na nāsemīti sambandho. Ārādhemi sakaṃ cittanti sakaṃ cittaṃ attano manaṃ appicchatāya santuṭṭhiyā ca ārādhemi pasādemi. Vivajjemi anesananti vejjakammadūtakammādivasena anesanaṃ ayuttapariyesanaṃ vivajjemi dūraṃ karomi.

4. “私は生計を乱さない”とは、私が命を捨ててでも、あるいは(命を)投げ出すことがあっても、渇愛(タンハー)に基づいて果実や根などの食物を探し求めることで、正しい生計(正命)を乱したり損なったりはしないというつながりである。“自らの心を満足させる”とは、自らの心を、少欲と知足によって満足させ、清めるということである。“邪命を避ける”とは、医術や伝令などの仕事による、不適切な方法での探索(邪命)を避け、遠ざけるということである。

5. Rāgūpasaṃhitaṃ cittanti yadā yasmiṃ kāle mama rāgena sampayuttaṃ cittaṃ uppajjati, tadā sayameva attanāyeva paccavekkhāmi ñāṇena paṭivekkhitvā vinodemi. Ekaggo taṃ damemahanti ahaṃ ekasmiṃ kammaṭṭhānārammaṇe aggo samāhito taṃ rāgacittaṃ damemi damanaṃ karomi.

5. “貪欲を伴う心”とは、どのような時であれ、私に貪欲(ラーガ)と結びついた心が生じたとき、そのとき自ら、自分自身で(その心を)省察し、智恵によって観察して取り除くことである。“専念してそれを制する”とは、私が一つの業処(瞑想対象)の対象に集中し、統一されて、その貪欲な心を制し、調伏することである。

6. Rajjase rajjanīye cāti rajjanīye allīyitabbe rūpārammaṇādivatthusmiṃ rajjase allīno asi bhavasi. Dussanīye ca dussaseti dūsitabbe dosakaraṇavatthusmiṃ dūsako asi. Muyhase mohanīye cāti mohitabbe mohakaraṇavatthusmiṃ moyhasi mūḷho asi bhavasi. Tasmā tuvaṃ vanā vanato araññavāsato nikkhamassu apagacchāhīti evaṃ attānaṃ damemīti sambandho.

6. “染着すべきものに染着している”とは、執着すべき色(視覚対象)などの対象において、染着し、執着しているということである。“嫌悪すべきものに嫌悪している”とは、損なうべき、怒りの原因となる対象において、怒りを抱いているということである。“惑わされるべきものに惑わされている”とは、困惑すべき、妄執の原因となる対象において、惑わされ、混乱しているということである。“それゆえ、汝は森から、森の住処から出て行け、立ち去れ”と、このように自分自身を制するというつながりである。

24. Timbarūsakavaṇṇābhoti suvaṇṇatimbarūsakavaṇṇābho, jambonadasuvaṇṇavaṇṇoti attho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

24. “ティンバルーサカ果実の色のような輝き”とは、黄金のティンバルーサカ果実のような輝き、すなわちザンプナダ黄金(閻浮檀金)の色であるという意味である。残りは容易に理解できる。

Subhūtittheraapadānavaṇṇanā samattā.

スブーティ長老の阿波陀那(アパダーナ)の註釈は完了した。

2. Upavānattheraapadānavaṇṇanā

2. ウパヴァーナ長老の阿波陀那(アパダーナ)の註釈。

Padumuttaro [Pg.38] nāma jinotiādikaṃ āyasmato upavānattherassa apadānaṃ. Ayampāyasmā purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle daliddakule nibbattitvā viññutaṃ patto bhagavati parinibbute tassa dhātuṃ gahetvā manussadevanāgagaruḷakumbhaṇḍayakkhagandhabbehi sattaratanamaye sattayojanike thūpe kate tattha sudhotaṃ attano uttarasāṭakaṃ veḷagge laggetvā ābandhitvā dhajaṃ katvā pūjaṃ akāsi. Taṃ gahetvā abhisammatako nāma yakkhasenāpati devehi cetiyapūjārakkhaṇatthaṃ ṭhapito adissamānakāyo taṃ ākāse dhārento cetiyaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ akāsi. So taṃ disvā bhiyyosomattāya pasannamānaso hutvā tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule nibbattitvā upavānoti laddhanāmo vayappatto jetavanapaṭiggahaṇe buddhānubhāvaṃ disvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto arahattaṃ patvā chaḷabhiñño ahosi. Yadā bhagavato aphāsu ahosi, tadā thero uṇhodakaṃ tathārūpaṃ pānakañca bhesajjaṃ bhagavato upanāmesi. Tenassa satthuno rogo vūpasami. Tassa bhagavā anumodanaṃ akāsi.

“パドゥムッタラという名の勝者”で始まるこの言葉は、尊者ウパヴァーナ長老の行伝(アパダーナ)である。この長老もまた、過去の諸仏において功徳を積み、諸々の存在(輪廻)において解脱の依止となる福業を積み重ねていた。パドゥムッタラ仏の時代、貧しい家に生まれ、成人して後、世尊が般涅槃(入滅)された際、その遺骨(仏舎利)を納めるために人間、天人、龍、金翅鳥、夜叉、鳩槃荼、乾闥婆らによって七宝から成る七由旬の仏塔が建立された。彼はそこで、よく洗われた自らの上衣を竹の先に結びつけ、旗として供養を捧げた。すると、アビサンマタカという名の夜叉の大将が、天人たちによって仏塔供養の守護のために置かれていたが、姿を見せずにその旗を空中で保持し、仏塔を三回右繞した。彼はそれを見ていっそう心を清め、その福業によって天界と人間界を輪廻し、今仏の出世に際して、舎衛城のバラモン界に生まれ、ウパヴァーナという名を得た。成人して後、祇園精舎の寄進の際に仏の威神力を見て信心を得て出家し、ヴィパッサナーの行に励んで阿羅漢果に到達し、六神通を具えた。世尊の御身が不快(病)であったとき、長老は温水とそれに見合う飲み物、および薬を世尊に捧げた。それによって師の病は癒えた。世尊は彼に随喜(の説法)をなされた。

52. Evaṃ so pattaarahattaphalo adhigataetadaggaṭṭhāno attano pubbakammaṃ saritvā somanassavasena pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttaro nāma jinotiādimāha. Tattha sabbesaṃ lokiyalokuttaradhammānaṃ pāragū pariyosānaṃ nibbānaṃ gato patto padumuttaro nāma jino jitapañcamāro bhagavā aggikkhandho iva chabbaṇṇā buddharaṃsiyo jalitvā sabbalokaṃ dhammapajjotena obhāsetvā sambuddho suṭṭhu buddho avijjāniddūpagatāya pajāya savāsanāya kilesaniddāya paṭibuddho vikasitanettapaṅkajo parinibbuto khandhaparinibbānena nibbuto adassanaṃ gatoti sambandho.

52. このように、阿羅漢果に達し、第一の位(エッタダッガ)を得た彼は、自らの過去の業を回想し、歓喜によって過去の行伝(アパダーナ)を明かすために“パドゥムッタラという名の勝者”等と言った。そこで、一切の世間的・出世間的な法の彼岸に達し、究極の涅槃に至った“パドゥムッタラ”という名の“勝者”とは、五魔に打ち勝った世尊のことである。大火の塊が燃え上がるように、六色の仏光を放ち、法の灯火によって全世界を照らし、“等正覚者(サンブッダ)”、すなわち、よく目覚めた者、無明が完全に滅したことによって、習気(じっけ)を伴う煩悩の眠りから覚めた衆生のために、開いた目を持つ蓮華のような者、“般涅槃(パニッブート)”、すなわち、五蘊の完全な滅(蘊般涅槃)によって静まり、目に見えぬ(非顕現の)状態に至った者、という意味である。

57. Jaṅghāti cetiyakaraṇakāle upacinitabbānaṃ iṭṭhakānaṃ ṭhapanatthāya, nibandhiyamānasopānapanti.

57. “膝(ジャンガー)”とは、仏塔を建立する際に、煉瓦を積み上げるために設けられた、宝の石の階段の列のことである。

88. Sudhotaṃ [Pg.39] rajakenāhanti vatthadhovakena purisena suṭṭhu dhovitaṃ suvisuddhakataṃ, uttareyyapaṭaṃ mama uttarasāṭakaṃ ahaṃ veḷagge laggitvā dhajaṃ katvā ukkhipiṃ, ambare ākāse ussāpesinti attho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

88. “洗濯屋によってよく洗われた”とは、布を洗う者によって実によく洗われ、清浄にされたことである。“上衣”とは私の掛布のことである。“私は竹の先に結びつけて旗とし、高く掲げ、虚空(空)に高く掲げた”という意味である。残りの部分は容易に理解できる。

Upavānattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ウパヴァーナ長老の行伝の註釈(アッタカター)が完了した。

3. Tisaraṇagamaniyattheraapadānavaṇṇanā

3. ティサラナガマニヤ(三帰依)長老の行伝の註釈。

Nagare bandhumatiyātiādikaṃ āyasmato tisaraṇagamaniyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle bandhumatīnagare kulagehe nibbattitvā andhamātāpitaro upaṭṭhāsi. So ekadivasaṃ cintesi – ‘‘ahaṃ mātāpitaro upaṭṭhahanto pabbajituṃ na labhāmi, yaṃnūnāhaṃ tīṇi saraṇāni gaṇhissāmi, evaṃ duggatito mocessāmī’’ti nisabhaṃ nāma vipassissa bhagavato aggasāvakaṃ upasaṅkamitvā tīṇi saraṇāni gaṇhi. So tāni vassasatasahassāni rakkhitvā teneva kammena tāvatiṃsabhavane nibbatto, tato paraṃ devamanussesu saṃsaranto ubhayasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthinagare mahāsālakule nibbatto viññutaṃ patto sattavassikova dārakehi parivuto ekaṃ saṅghārāmaṃ agamāsi. Tattha eko khīṇāsavatthero tassa dhammaṃ desetvā saraṇāni adāsi. So tāni gahetvā pubbe attano rakkhitāni saraṇāni saritvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Taṃ arahattappattaṃ bhagavā upasampādesi.

“バンドゥマティーの町において”で始まるこの言葉は、尊者ティサラナガマニヤ(三帰依)長老の行伝である。彼もまた、過去の諸仏において功徳を積み、諸々の存在(輪廻)において解脱の依止となる福業を積み重ねていた。ヴィパッシー仏の時代、バンドゥマティーの町の(良き)家に生まれ、盲目の父母を世話していた。彼はある日こう考えた。“私は父母の世話をしているため、出家することができない。そうだ、私は三帰依を受けよう。そうすれば悪趣から逃れることができるだろう”。そして、ヴィパッシー仏の第一の弟子であるニサバ長老のもとへ行き、三帰依を受けた。彼はそれを十万年の間守り続け、その業によって三十三天(タワーティンサ)に生まれた。その後、天界と人間界を輪廻して両方の幸運を享受し、今仏の出世に際して、舎衛城の豪商の家に生まれ、成人した後、わずか七歳で子供たちに囲まれながら一つの僧院へと赴いた。そこで一人の漏尽した(阿羅漢の)長老が彼に法を説き、三帰依を授けた。彼はそれを受け、かつて自分が守った三帰依を思い出し、ヴィパッシーナーを修めて阿羅漢果に達した。世尊は、阿羅漢果に達した彼を具足戒(具足)させた。

106. So arahattappatto upasampanno hutvā attano pubbakammaṃ saritvā somanassavasena pubbacaritāpadānaṃ pakāsento nagare bandhumatiyātiādimāha. Tattha mātu upaṭṭhāko ahunti ahaṃ mātāpitūnaṃ upaṭṭhāko bharako bandhumatīnagare ahosinti sambandho.

106. 阿羅漢果に達し、具足戒を受けた彼は、自らの過去の業を回想し、歓喜によって過去の行伝を明かすために“バンドゥマティーの町において”等と言った。そこで、“母の世話をしていた”とは、私がバンドゥマティーの町で父母を世話し、養っていた、という意味である。

108. Tamandhakārapihitāti [Pg.40] mohandhakārena pihitā chāditā. Tividhaggīhi ḍayhareti rāgaggidosaggimohaggisaṅkhātehi tīhi aggīhi ḍayhare ḍayhanti sabbe sattāti sambandho.

108. “その暗闇に閉ざされた”とは、痴(無明)の暗闇によって閉ざされ、覆われたということである。“三種の火によって焼かれる”とは、貪の火、瞋の火、痴の火という三つの火によって、一切の衆生が焼かれている、という意味である。

114. Aṭṭha hetū labhāmahanti aṭṭha kāraṇāni sukhassa paccayabhūtāni kāraṇāni labhāmi ahanti attho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

114. “八つの因(原因)を得る”とは、幸福の縁となる八つの原因を得る、という意味である。残りの部分は容易に理解できる。

Tisaraṇagamaniyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ティサラナガマニヤ長老の行伝の註釈が完了した。

4. Pañcasīlasamādāniyattheraapadānavaṇṇanā

4. パンチャシーラサマーダーニヤ(五戒受持)長老の行伝の註釈。

Nagare candavatiyātiādikaṃ āyasmato pañcasīlasamādāniyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto anomadassissa bhagavato kāle ekasmiṃ kule nibbatto purimabhave katākusalakammānurūpena daliddo hutvā appannapānabhojano paresaṃ bhatiṃ katvā jīvanto saṃsāre ādīnavaṃ ñatvā pabbajitukāmopi pabbajjaṃ alabhamāno anomadassissa bhagavato sāvakassa nisabhattherassa santike pañca sikkhāpadāni samādiyi. Dīghāyukakāle uppannattā vassasatasahassāni sīlaṃ paripālesi. Tena kammena so devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde vesāliyaṃ mahābhogakule nibbatto. Mātāpitaro sīlaṃ samādiyante disvā attano sīlaṃ saritvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ patvā pabbaji.

“チャンダヴァティーの町において”で始まるこの言葉は、尊者パンチャシーラサマーダーニヤ(五戒受持)長老の行伝である。彼もまた、過去の諸仏において功徳を積み、諸々の存在(輪廻)において解脱の依止となる福業を積み重ねていた。アノーマダッシー仏の時代、ある家に生まれたが、過去世でなされた不善業の報いにより貧しく、飲み物や食べ物にも事欠き、他人のために雇われて働いて生計を立てていた。輪廻の過失を知り、出家したいと願ったが出家することができず、アノーマダッシー仏の弟子であるニサバ長老のもとで五つの学習項目(五戒)を受持した。長命な時代に生まれたため、十万年の間、戒を守り続けた。その業によって、彼は天界と人間界を輪廻し、今仏の出世に際して、ヴェーサーリーの富裕な家に生まれた。父母が戒を受持するのを見て、自らの戒を思い出し、ヴィパッシーナーを修めて阿羅漢果に達し、出家した。

134. So attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto udānavasena pubbacaritāpadānaṃ pakāsento nagare candavatiyātiādimāha. Bhatako āsahaṃ tadāti tadā mama puññakaraṇakāle ahaṃ bhatako bhatiyā kammakārako āsiṃ ahosiṃ. Parakammāyane yuttoti bhatiyā paresaṃ kammakaraṇe āyutto yojito okāsābhāvena saṃsārato muccanatthāya ahaṃ pabbajjaṃ na labhāmi.

134. 彼は自身の過去の善行を思い出し、歓喜が生じて、感興の言葉(ウダーナ)によって自身の過去の行状(アパダーナ)を明らかにしつつ、“チャンダワティーの街において”等の言葉を述べた。“その時、私は雇われ人であった”とは、その私の功徳を積む時に、私は賃金のために働く雇われ人であり、働く者であったということである。“他人の仕事に従事していた”とは、賃金のために他人の仕事を行うことに没頭し、従事していたので、機会がないために輪廻から脱するための出家を得ることができなかった、という意味である。

135. Mahandhakārapihitāti mahantehi kilesandhakārehi pihitā saṃvutā thakitā. Tividhaggīhi ḍayhareti narakaggipetaggisaṃsāraggisaṅkhātehi tīhi [Pg.41] aggīhi ḍayhanti. Ahaṃ pana kena upāyena kena kāraṇena visaṃyutto bhaveyyanti attho.

135. “大きな暗闇に覆われ”とは、巨大な煩悩の暗闇によって覆われ、閉ざされ、遮られているということである。“三種の火によって焼かれている”とは、地獄の火、餓鬼の火、輪廻の火と数えられる三つの火によって焼かれているということである。“しかし、私はどのような手段によって、どのような原因によって、(これらから)離れることができるだろうか”という意味である。

136. Deyyadhammo annapānādidātabbayuttakaṃ vatthu mayhaṃ natthi, tassābhāvena ahaṃ varāko dukkhito bhatako bhatiyā jīvanako yaṃnūnāhaṃ pañcasīlaṃ rakkheyyaṃ paripūrayanti pañcasīlaṃ samādiyitvā paripūrento yaṃnūna rakkheyyaṃ sādhukaṃ bhaddakaṃ sundaraṃ katvā paripāleyyanti attho.

136. “施されるべきもの(デイッタダンマ)”、すなわち食料や飲料などの与えるに相応しい物品が私にはない。それがないために、私は哀れで苦しい、賃金によって生活する雇われ人である。“いっそ、私は五戒を守ろうではないか。全うしよう”とは、五戒を受持して、それを満たしつつ、いっそ(五戒を)守り、善く、立派に、見事に守り、維持しようではないか、という意味である。

148. Svāhaṃ yasamanubhavinti so ahaṃ devamanussesu mahantaṃ yasaṃ anubhaviṃ tesaṃ sīlānaṃ vāhasā ānubhāvenāti attho. Kappakoṭimpi tesaṃ sīlānaṃ phalaṃ kittento ekakoṭṭhāsameva kittaye pākaṭaṃ kareyyanti attho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

148. “その私は名声を享受した”とは、その私が神々と人間の世界において、それら(五戒)の戒めの威力と功徳によって、大きな名声を享受したという意味である。“一億劫の間、それらの戒めの果報を称えたとしても、ただの一部分のみを称え、明らかにすることになるだろう”という意味である。残りの部分は、容易に理解できる。

Pañcasīlasamādāniyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

パンチャシーラサマーダーニヤ長老の行状(アパダーナ)の注釈は終了した。

5. Annasaṃsāvakattheraapadānavaṇṇanā

5. アンナサンサーワカ長老の行状(アパダーナ)の注釈。

Suvaṇṇavaṇṇaṃ sambuddhantiādikaṃ āyasmato annasaṃsāvakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle ekasmiṃ kulagehe nibbatto piṇḍāya carantaṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇabyāmappabhāmaṇḍalopasobhitaṃ bhagavantaṃ disvā pasannamānaso bhagavantaṃ nimantetvā gehaṃ netvā varaannapānena santappetvā sampavāretvā bhojesi. So teneva cittappasādena tato cuto devaloke nibbattitvā dibbasampattiṃ anubhavitvā tato cavitvā manussaloke nibbattitvā manussasampattiṃ anubhavitvā tato aparāparaṃ devamanussasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kule nibbatto sāsane pasīditvā pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. So pubbe katapuññanāmavasena annasaṃsāvakattheroti pākaṭanāmo ahosi.

“黄金の輝きを持つ正自覚者に”等の言葉は、具寿アンナサンサーワカ長老の行状(アパダーナ)である。この長老もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生存において、輪廻を脱するための強力な依りどころとなる功徳を蓄積しながら、シッダッタ世尊の時代にある良家に生まれた。托鉢に歩まれる、三十二相の大人相を備え、一尋の光明に飾られた世尊を拝見して、清らかな心が生じ、世尊を招待して家へお連れし、優れた食料と飲料によって満足させ、お供をして供養した。彼はその心の清らかさによって、そこから没して天界に生まれ、天の幸運を享受し、そこから没して人間界に生まれ、人間の幸運を享受し、その後、天界と人間界の幸運を交互に享受して、この仏陀の出現した時代にある家に生まれ、教えに帰依して出家し、ヴィパッサナー(観)を修めて阿羅漢果に到達した。彼は過去に積んだ功徳の名によって、アンナサンサーワカ長老(食を供えた長老)としてその名が知られるようになった。

155-6. So [Pg.42] aparabhāge attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto ‘‘evaṃ mayā iminā puññasambhārānubhāvena pattaṃ arahatta’’nti attano pubbacaritāpadānaṃ udānavasena pakāsento suvaṇṇavaṇṇantiādimāha. Tattha suvaṇṇassa vaṇṇo viya vaṇṇo yassa bhagavato soyaṃ suvaṇṇavaṇṇo, taṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ sambuddhaṃ siddhatthanti attho. Gacchantaṃ antarāpaṇeti vessānaṃ āpaṇapantīnaṃ antaravīthiyaṃ gacchamānaṃ. Kañcanagghiyasaṃkāsanti suvaṇṇatoraṇasadisaṃ bāttiṃsavaralakkhaṇaṃ dvattiṃsavaralakkhaṇehi sampannaṃ lokapajjotaṃ sakalalokadīpabhūtaṃ appameyyaṃ pamāṇavirahitaṃ anopamaṃ upamāvirahitaṃ jutindharaṃ pabhādhāraṃ nīlapītādichabbaṇṇabuddharaṃsiyo dhārakaṃ siddhatthaṃ disvā paramaṃ uttamaṃ pītiṃ alatthaṃ alabhinti sambandho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

155-6. 彼は後年、自身の過去の業を思い出し、歓喜が生じて、“このように、私はこの功徳の蓄積の威力によって阿羅漢果を得た”と自身の過去の行状を感興の言葉(ウダーナ)によって明らかにしつつ、“黄金の輝きを持つ”等の言葉を述べた。その中で、黄金の色の如き色を持つ世尊を“黄金の輝きを持つ”と言い、その黄金の輝きを持つ正自覚者であるシッダッタ、という意味である。“市場を行く(世尊)”とは、商人たちの店が並ぶ間の道を歩んでいることである。“黄金の塔に似た”とは、黄金の鳥居のようで、三十二の優れた特徴を備え、全世界の灯明であり、計り知れず、比類なく、輝きを持ち、青・黄などの六色の仏光を放つシッダッタ(世尊)を拝見して、最高の喜びを得た、という関連である。残りは容易に理解できる。

Annasaṃsāvakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

アンナサンサーワカ長老の行状(アパダーナ)の注釈は終了した。

6. Dhūpadāyakattheraapadānavaṇṇanā

6. ドゥーパダーヤカ長老の行状(アパダーナ)の注釈。

Siddhatthassa bhagavatotiādikaṃ āyasmato dhūpadāyakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle kulagehe nibbatto siddhatthe bhagavati cittaṃ pasādetvā tassa bhagavato gandhakuṭiyaṃ candanāgarukāḷānusāriādinā katehi anekehi dhūpehi dhūpapūjaṃ akāsi. So tena puññena devesu ca manussesu ca ubhayasampattiyo anubhavanto nibbattanibbattabhave pūjanīyo hutvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto puññasambhārānubhāvena sāsane pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ patvā katadhūpapūjāpuññattā nāmena dhūpadāyakattheroti sabbattha pākaṭo. So pattaarahattaphalo attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ dassento siddhatthassa bhagavatotiādimāha. Siddho paripuṇṇo sabbaññutaññāṇādiguṇasaṅkhāto attho payojanaṃ yassa bhagavato soyaṃ siddhattho, tassa siddhatthassa bhagavato bhagyādiguṇavantassa lokajeṭṭhassa sakalalokuttamassa tādino iṭṭhāniṭṭhesu [Pg.43] tādisassa acalasabhāvassāti attho. Sesaṃ uttānatthamevāti.

“シッダッタ世尊に”等の言葉は、具寿ドゥーパダーヤカ長老の行状(アパダーナ)である。この長老もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生存において、輪廻を脱するための強力な依りどころとなる功徳を蓄積しながら、シッダッタ世尊の時代に良家に生まれた。シッダッタ世尊に対して心を清め、その世尊の香室(ガンダクティー)において、栴檀、沈香、カーラーヌサーリーなどで作られた数々の香によって香の供養を行った。彼はその功徳によって、神々や人間の世界において両方の幸運を享受し、生まれる先々の生存において尊敬される者となり、この仏陀の出現した時代にある良家に生まれ、功徳の蓄積の威力によって教えの中で出家し、ヴィパッサナーを修めて阿羅漢果に到達した。香の供養を行った功徳のために、名においてドゥーパダーヤカ長老(香を供えた長老)として至る所で知られるようになった。彼は阿羅漢果を得て、自身の過去の業を思い出し、歓喜が生じて、過去の行状を示しつつ、“シッダッタ世尊に”等の言葉を述べた。目的(アッタ)が成就され(シッダ)、円満であり、一切知の智慧などの徳と数えられる目的を(備えた)世尊をシッダッタと呼ぶ。その、幸運(バーギャ)などの徳を備えた、全世界の中で最上の、ありのままの(ターディ)、すなわち、好ましい対象や好ましくない対象に対して不変の性質を持つ、そのシッダッタ世尊に対して、という意味である。残りは明白である。

Dhūpadāyakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ドゥーパダーヤカ長老の行状(アパダーナ)の注釈は終了した。

7. Pulinapūjakattheraapadānavaṇṇanā

7. プリナプージャカ長老の行状(アパダーナ)の注釈。

Vipassissa bhagavatotiādikaṃ āyasmato pulinapūjakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle ekasmiṃ kule nibbatto sāsane pasannacitto cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇesu purāṇavālukaṃ apanetvā navaṃ muttādalasadisapaṇḍarapulinaṃ okiritvā māḷakaṃ alaṅkari. Tena kammena so devaloke nibbatto tattha dibbehi ratanehi vijjotamāne anekayojane kanakavimāne dibbasampattiṃ anubhavitvā tato cuto manussaloke sattaratanasampanno cakkavattī rājā hutvā manussasampattiṃ anubhavitvā aparāparaṃ saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde vibhavasampanne ekasmiṃ kule nibbatto sāsane pasanno pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. So attano katapuññanāmasadisena nāmena pulinapūjakattheroti pākaṭo.

“ヴィパッシッサ・バガヴァトー”で始まる経文は、具寿プリナプージャカ長老のアパダーナ(本生譚)である。この者もまた、過去の諸仏のもとで善根を積み、種々の生存において輪廻を脱する資糧となる功徳を積み上げていた。ヴィパッシー仏の時代、ある名家に生まれ、教えに清浄な信仰心を抱き、塔の境内や菩提樹の境内にある古い砂を取り除き、新しい真珠の粉のような白い砂を撒いて、その場所を整えた。その功徳により、彼は天界に生まれ、そこでは神聖な宝珠によって輝く広大な黄金の宮殿で天界の福徳を享受した。そこから没して人間界に生まれ、七宝を備えた転輪聖王となって人間の福徳を享受した。輪廻を繰り返した後、この仏の出現(ゴータマ仏の時代)において、裕福なある名家に生まれ、教えに帰依して出家し、ヴィパッサナー(観法)を修行して阿羅漢果を得た。彼は自らが行った功徳の名前にちなんで、プリナプージャカ長老として知られた。

165. So attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ dassento vipassissa bhagavatotiādimāha. Tattha vividhaṃ passatīti vipassī, vivicca passatīti vā vipassī, vividhe attatthaparatthādibhede atthe passatīti vā vipassī, vividhe vohāraparamatthādibhede passatīti vā vipassī, tassa vipassissa bodhiyā pādaputtame uttame bodhirukkhamaṇḍalamāḷake purāṇapulinaṃ vālukaṃ chaḍḍetvā suddhaṃ paṇḍaraṃ pulinaṃ ākiriṃ santhariṃ. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

165. 彼は自らの前世の業を思い出し、歓喜して前世の行いを示すために、“ヴィパッシッサ・バガヴァトー”等と語った。その中で、“種々の(vividhaṃ)ものを見る(passati)”ゆえに“ヴィパッシー(Vipassī)”という。あるいは、“離れて(vivicca)見る”ゆえに“ヴィパッシー”という。あるいは、“自利・利他などの種々の(vividhe)義(attha)”を見るゆえに“ヴィパッシー”という。あるいは、“世俗(vohāra)・勝義(paramattha)などの種々の区分”を見るゆえに“ヴィパッシー”という。そのヴィパッシー仏の菩提樹の最上の足もとにおいて、すなわち最上の菩提道場において、古い汚れた砂を捨てて、清浄な白い砂を撒き散らし、敷き詰めた、という意味である。残りは容易に理解できる。

Pulinapūjakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

プリナプージャカ長老アパダーナの注釈(義釈)が完結した。

8. Uttiyattheraapadānavaṇṇanā

8. ウッティヤ長老アパダーナの注釈。

Candabhāgānadītīretiādikaṃ [Pg.44] āyasmato uttiyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle candabhāgānadiyaṃ susumāro hutvā nibbatto nadītīraṃ upagataṃ bhagavantaṃ disvā pasannacitto pāraṃ netukāmo tīrasamīpeyeva nipajji. Bhagavā tassa anukampāya piṭṭhiyaṃ pāde ṭhapesi. So tuṭṭho udaggo pītivegena mahussāho hutvā sotaṃ chindanto sīghena javena bhagavantaṃ paratīraṃ nesi. Bhagavā tassa cittappasādaṃ ñatvā ‘‘ayaṃ ito cuto devaloke nibbattissati, tato paṭṭhāya sugatīsuyeva saṃsaranto ito catunnavutikappe amataṃ pāpuṇissatī’’ti byākaritvā pakkāmi.

“チャンダバーガーナディティーレー”で始まる経文は、具寿ウッティヤ長老のアパダーナである。この者もまた、過去の諸仏のもとで善根を積み、種々の生存において解脱の資糧となる功徳を積み上げていた。シッダッタ仏の時代、チャンダバーガー川でワニ(susumāra)として生まれた。川岸に来られた世尊を見て清らかな心が生じ、対岸へお送りしたいと願い、岸の近くに伏した。世尊は彼を憐れみ、その背に足を置かれた。彼は喜び、高揚し、喜びの勢いによって大きな熱意を出し、水流を切り裂いて速い速度で世尊を対岸へお送りした。世尊は彼の心の清らかさを知り、“この者はここから没して天界に生まれるであろう。それから善趣のみを輪廻し、今から九十四劫ののちに、不死(涅槃)に到達するであろう”と予言して去られた。

So tathā sugatīsuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ aññatarassa brāhmaṇassa putto hutvā nibbatti, uttiyotissa nāmaṃ akaṃsu. So vayappatto ‘‘amataṃ pariyesissāmī’’ti paribbājako hutvā ekadivasaṃ bhagavantaṃ disvā upasaṅkamitvā vanditvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho hutvā sāsane pabbajitvā sīladiṭṭhīnaṃ avisodhitattā visesaṃ nibbattetuṃ asakkonto aññaṃ bhikkhuṃ visesaṃ nibbattetvā aññaṃ byākarontaṃ disvā satthāraṃ upasaṅkamitvā saṅkhepena ovādaṃ yāci. Satthāpi tassa, ‘‘tasmātiha tvaṃ, uttiya, ādimeva visodhehī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.382) saṅkhepeneva ovādaṃ adāsi. So satthu ovāde ṭhatvā vipassanaṃ ārabhi. Tassa āraddhavipassakassa ābādho uppajji. Uppanne ābādhe jātasaṃvego vīriyārambhavatthuṃ ñatvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi.

彼はそのように善趣のみを輪廻し、この仏の出現において、サーヴァッティーのあるバラモンの息子として生まれた。彼らは“ウッティヤ”と名付けた。彼は成人すると“不死を求めよう”として遍歴行者(パリッバージャカ)となったが、ある日、世尊にまみえて近づき、礼拝して法を聞き、信仰を得て仏教の中で出家した。しかし、戒と見が浄化されていなかったため、卓越した境地(証得)を生じさせることができなかった。他の比丘が卓越した境地を得て、阿羅漢果を宣言するのを見て、師(仏陀)のもとに歩み寄り、簡潔な教誡を請うた。師もまた彼に、“それゆえにウッティヤよ、まず最初に(基礎となるものを)浄化せよ”等と簡潔な教誡を与えられた。彼は師の教誡に従ってヴィパッサナーを開始した。修行に励んでいた彼に病が生じた。病が生じたとき、彼は戦慄(サンヴェーガ)を覚え、精進を開始すべき理由を知って、ヴィパッサナーを増進させ、阿羅漢果に到達した。

169. Evaṃ so katasambhārānurūpena pattaarahattaphalo attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento candabhāgānadītīretiādimāha. Tattha candabhāgānadītīreti parisuddhapaṇḍarapulinatalehi ca pabhāsampannapasannamadhurodakaparipuṇṇatāya ca candappabhākiraṇasassirīkābhā nadamānā saddaṃ kurumānā gacchatīti candabhāgānadī, tassā candabhāgānadiyā tīre susumāro ahosinti sambandho. Tattha [Pg.45] susumāroti khuddakamacchagumbe khaṇḍākhaṇḍikaṃ karonto māretīti susumāro, caṇḍamaccho kumbhīloti attho. Sabhojanapasutohanti ahaṃ sabhojane sakagocare pasuto byāvaṭo. Nadītitthaṃ agacchahanti bhagavato āgamanakāle ahaṃ nadītitthaṃ agacchiṃ pattomhi.

169. このように、彼は積んできた資糧にふさわしく阿羅漢果を得て、自らの前世の業を思い出し、歓喜して前世の行いを明かすために、“チャンダバーガーナディティーレー”等と語った。その中で、“チャンダバーガーナディティーレー”とは、極めて清浄な白い砂の地があり、光り輝き清らかで甘露な水に満ちているため、月光の輝きのように美しく、音を立てて流れるがゆえにチャンダバーガー川という。そのチャンダバーガー川の岸にワニとしていた、という繋がりである。ここで“ワニ(susumāro)”とは、小さな魚の群れをバラバラにして殺すゆえに“ススマアラ”、すなわち獰猛な魚、クロコダイルという意味である。“サボージャナパスートー”とは、私が自分の食べ物を探すことに専念していたということである。“ナディティッタム・アガッチャハン”とは、世尊が来られた時に、私が川の渡し場に来ていたということである。

170. Siddhattho tamhi samayeti tasmiṃ mama titthagamanakāle siddhattho bhagavā aggapuggalo sabbasattesu jeṭṭho seṭṭho sayambhū sayameva bhūto jāto buddhabhūto so bhagavā nadiṃ taritukāmo nadītīraṃ upāgami.

170. “シッダットー・タムヒ・サマイェーティ”とは、私がその渡し場に行った時に、最高の人間であり、あらゆる生き物の中で最長老であり、最勝であり、自ら悟った者であり、自ら仏となった世尊が、川を渡ろうとして川岸に来られた、ということである。

172. Pettikaṃ visayaṃ mayhanti mayhaṃ pitupitāmahādīhi paramparānītaṃ, yadidaṃ sampattasampattamahānubhāvānaṃ taraṇanti attho.

172. “ペッティカṃ・ヴィサヤṃ・マイハン”とは、私の父や祖父などから代々受け継がれてきたもの、すなわち、成功を収めた大いなる威力を持つ者たちが渡る場所、という意味である。

173. Mama uggajjanaṃ sutvāti mayhaṃ uggajjanaṃ ārādhanaṃ sutvā mahāmuni bhagavā abhiruhīti sambandho. Sesaṃ uttānatthamevāti.

173. “ママ・ウッガッジャナṃ・スットワー”とは、私の懇願を聞いて、大聖者である世尊が背に乗られた、という繋がりである。残りは明白な意味である。

Uttiyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ウッティヤ長老アパダーナの注釈が完結した。

9. Ekañjalikattheraapadānavaṇṇanā

9. エーカンジャリカ長老アパダーナの注釈。

Suvaṇṇavaṇṇantiādikaṃ āyasmato ekañjalikattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle ekasmiṃ kulagehe nibbatto viññutaṃ patto ratanattaye pasanno piṇḍāya carantaṃ vipassiṃ bhagavantaṃ disvā pasannamānaso añjaliṃ paggahetvā aṭṭhāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto sabbattha pūjanīyo hutvā ubhayasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde vibhavasampanne kule nibbattitvā sāsane pasīditvā pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahatte patiṭṭhāsi. Pubbe katapuññavasena ekañjalikattheroti pākaṭo.

“スヴァンナヴァンナン”で始まる経文は、具寿エーカンジャリカ長老のアパダーナである。この者もまた、過去の諸仏のもとで善根を積み、種々の生存において輪廻を脱する資糧となる功徳を積み上げていた。ヴィパッシー仏の時代、ある名家に生まれ、分別がつく年齢になると三宝に帰依し、托鉢に歩まれるヴィパッシー仏を見て、清らかな心で合掌して立った。彼はその功徳により、天界と人間界を輪廻し、あらゆるところで供養されるべき者となり、両界の福徳を享受して、この仏の出現において、富裕な家に生まれ、教えに清信して出家し、ヴィパッサナーを増進させて阿羅漢果に止まった。過去になした功徳により、エーカンジャリカ長老として知られた。

180. So attano pubbakammaṃ saritvā taṃ hatthatale āmalakaṃ viya disvā udānavasena pubbacaritāpadānaṃ pakāsento suvaṇṇavaṇṇantiādimāha. Vipassiṃ satthavāhagganti vāṇije kantārā vahati tāretīti satthavāho[Pg.46]. Vāḷakantārā coḷakantārā dubbhikkhakantārā nirudakakantārā yakkhakantārā appabhakkhakantārā ca tāreti uttāreti patāreti nittāreti khemantabhūmiṃ pāpetīti attho. Ko so? Vāṇijajeṭṭhako. Satthavāhasadisattā ayampi bhagavā satthavāho. Tathā hi so tividhaṃ bodhiṃ patthayante katapuññasambhāre satte jātikantārā jarākantārā byādhikantārā maraṇakantārā sokaparidevadukkhadomanassupāyāsakantārā ca sabbasmā saṃsārakantārā ca tāreti uttāreti patāreti nittāreti nibbānathalaṃ pāpetīti attho. Satthavāho ca so aggo seṭṭho padhāno cāti satthavāhaggo, taṃ satthavāhaggaṃ vipassiṃ sambuddhanti sambandho. Naravaraṃ vināyakanti narānaṃ antare asithilaparakkamoti naravīro, taṃ. Visesena katapuññasambhāre satte neti nibbānapuraṃ pāpetīti vināyako, taṃ.

180. そのエーカヌジャリカ長老は、自らの過去の行いを思い起こし、それを手のひらの上の阿摩勒(アムラ)果のように智慧によって見通し、感興の言葉(ウダーナ)として、過去に修めた行状(アパダーナ)を明らかにするために、“黄金色の(suvaṇṇavaṇṇaṃ)”等の偈を唱えた。“ヴィパッシー(毘婆尸仏)、隊商主の優れし者”という句において、“隊商主(satthavāho)”とは、商人を難所から運び出し、渡らせる者のことである。猛獣のいる難所、盗賊のいる難所、飢饉の難所、水のない難所、夜叉のいる難所、食料の乏しい難所から救い出し、導き出し、超えさせ、脱出させ、安穏な地に到達させるという意味である。それは誰か? 商人の主(長)である。隊商主に似ているがゆえに、この世尊もまた“隊商主”と呼ばれる。すなわち、世尊は三種の悟り(菩提)を希求し、功徳の資糧を積んだ衆生たちを、生の難所、老の難所、病の難所、死の難所、愁・悲・苦・憂・悩の難所、そして一切の輪廻の難所から救い出し、導き出し、超えさせ、脱出させ、涅槃という高地へと到達させるのである。“隊商主”であり、かつ“至高の(agga)”“最勝の”“主要な”者であるから“隊商主の優れし者(satthavāhaggo)”と言う。その“隊商主の優れし者である毘婆尸正自覚者”と(文脈を)繋げるべきである。“人々の勝れた者、導き手(vināyaka)”とは、人々の間で弛まぬ精進をする者が“人中の英雄(naravīro)”であり、その方のことである。特に功徳の資糧を積んだ衆生たちを導き、涅槃という都へ到達させる者が“導き手(vināyako)”であり、その方のことである。

181. Adantadamanaṃ tādinti rāgadosamohādikilesasampayuttattā kāyavacīmanodvārehi adante satte dametīti adantadamano, taṃ. Iṭṭhāniṭṭhesu akampiyatādiguṇayuttoti tādī, taṃ. Mahāvādiṃ mahāmatinti sakasamayaparasamayavādīnaṃ antare attanā samadhikapuggalavirahitattā mahāvādī, mahatī pathavisamānā merusamānā ca mati yassa so mahāmati, taṃ mahāvādiṃ mahāmatiṃ sambuddhanti iminā tulyādhikaraṇaṃ. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

181. “調伏し難き者を調伏する者、如き者(tādi)”について、貪・瞋・痴などの煩悩にまみれているがゆえに、身・口・意の三門において調伏されていない衆生を調伏する者が“調伏し難き者を調伏する者(adantadamano)”であり、その方のことである。好ましい対象や好まざる対象に対しても動じない等の徳(ターディ・グナ)を備えた者が“如き者(tādī)”であり、その方のことである。“偉大なる説法者、大いなる智慧を持つ者”について、自説や他説を説く者たちの間で、自らに比肩し、あるいは超える者のいない者が“偉大なる説法者(mahāvādī)”であり、大地に等しく、須弥山に等しい広大で鋭い智慧を持つ者が“大いなる智慧を持つ者(mahāmati)”である。その“偉大なる説法者であり大いなる智慧を持つ正自覚者”という句と、これらは同格(tulyādhikaraṇa)である。残りの部分は容易に理解できる。

Ekañjalikattheraapadānavaṇṇanā samattā.

エーカヌジャリカ長老の行状(アパダーナ)の注釈は完結した。

10. Khomadāyakattheraapadānavaṇṇanā

10. コーマダーヤカ長老の行状(アパダーナ)の注釈。

Nagare bandhumatiyātiādikaṃ āyasmato khomadāyakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle ekasmiṃ kulagehe nibbatto vayappatto sāsane abhippasanno ratanattayamāmako vipassissa bhagavato santike dhammaṃ sutvā pasannamānaso khomadussena pūjaṃ akāsi. So tadeva mūlaṃ katvā yāvajīvaṃ puññāni katvā tato devaloke nibbatto. Chasu devesu aparāparaṃ dibbasukhaṃ [Pg.47] anubhavitvā tato cavitvā manussaloke cakkavattiādianekavidhamanussasampattiṃ anubhavitvā paripākagate puññasambhāre imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto vayappatto satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Katapuññanāmena khomadāyakattheroti pākaṭo.

“バンドゥマティーの町において”等の偈は、コーマダーヤカ長老の行状である。この長老もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生存において、輪廻を脱する拠り所となる功徳を積み上げ、ヴィパッシー世尊(毘婆尸仏)の時代に、ある良家に生まれた。成人して教えに深く帰依し、三宝を敬う者となり、ヴィパッシー世尊のみもとで法を聞いて、清らかな心が生じたため、亜麻布(コーマ)を献じて供養した。彼はそれを善根(根本)として、生涯の限り功徳を積み、そこから没して天界に生まれた。六つの天界で次々と天上の幸福を享受し、そこから没して人間界で転輪聖王などの多種多様な人間の繁栄を享受した。功徳の資糧が成熟した時、今回の仏の出現(ゴータマ仏の時代)において、ある良家に生まれた。成人して師(仏陀)のみもとで法を聞いて信仰(サッダー)を得て、出家してヴィパッサナー(観法)を修行し、ほどなくして阿羅漢果に到達した。自ら修めた功徳の名にちなんで、コーマダーヤカ(亜麻布を施した者)長老として知られた。

184. So attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ dassento nagare bandhumatiyātiādimāha. Tattha bandhu vuccati ñātako, te bandhū yasmiṃ nagare aññamaññaṃ saṅghaṭitā vasanti, taṃ nagaraṃ ‘‘bandhumatī’’ti vuccati. Ropemi bījasampadanti dānasīlādipuññabījasampattiṃ ropemi paṭṭhapemīti attho.

184. その長老は自らの過去の行いを思い起こして喜びに満たされ、過去の行状を示すために、“バンドゥマティーの町において”等の偈を唱えた。その中で“バンドゥ(親族)”とは親類のことである。それら親族たちがその町において互いに結束し、交わって住んでいることから、その町は“バンドゥマティー(親族のいる町)”と呼ばれる。“種子の成就を植える”とは、布施や持戒などの功徳という種子の完成を植え、確立したという意味である。

Khomadāyakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

コーマダーヤカ長老の行状(アパダーナ)の注釈は完結した。

Tatiyassa subhūtivaggassa vaṇṇanā samattā.

第三のスブーティ品の注釈は完結した。

Catubhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

第四誦分の注釈は終了した。

4. Kuṇḍadhānavaggo

4. コンダダーナ品。

1. Kuṇḍadhānattheraapadānavaṇṇanā

1. コンダダーナ長老の行状(アパダーナ)の注釈。

Sattāhaṃ paṭisallīnantiādikaṃ āyasmato kuṇḍadhānattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbatto vuttanayena bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ paṭhamaṃ salākaṃ gaṇhantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā taṃ ṭhānantaraṃ patthetvā tadanurūpaṃ puññaṃ karonto vicari. So ekadivasaṃ padumuttarassa bhagavato nirodhasamāpattito vuṭṭhāya nisinnassa manosilācuṇṇapiñjaraṃ mahantaṃ kadaliphalakaṇṇikaṃ upanesi, taṃ bhagavā paṭiggahetvā paribhuñji. So tena puññakammena ekādasakkhattuṃ devesu devarajjaṃ kāresi. Catuvīsativāre ca rājā ahosi cakkavattī.

“七日間、静慮して”等の偈は、コンダダーナ長老の行状である。この長老もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生存において、輪廻を脱する拠り所となる功徳を積み上げ、パドゥムッタラ世尊(蓮華上仏)の時代に、ハンサーヴァティーの町の良家に生まれた。前述のように世尊のみもとへ赴いて法を聞き、師(仏陀)が、最初にくじ(サラーカ)を受け取る者たちの筆頭に一人の比丘を任命するのを見て、その地位を熱望し、それに相応する功徳を積みながら過ごした。彼はある日、パドゥムッタラ世尊が滅尽定から立ち上がって座っておられるところに、石黄(マノーシラー)の粉のように黄色く大きなバナナの房を献上した。世尊はそれを受け取り、召し上がった。彼はその功徳によって、十一回、天界で天王となり、二十四回、転輪聖王となった。

So [Pg.48] evaṃ aparāparaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto kassapabuddhakāle bhummadevatā hutvā nibbatti. Dīghāyukabuddhānañca nāma na anvaddhamāsiko uposatho hoti. Tathā hi vipassissa bhagavato chabbassantare chabbassantare uposatho ahosi, kassapadasabalo pana chaṭṭhe chaṭṭhe māse pātimokkhaṃ osāresi, tassa pātimokkhassa osāraṇakāle disāvāsikā dve sahāyakā bhikkhū ‘‘uposathaṃ karissāmā’’ti gacchanti. Ayaṃ bhummadevatā cintesi – ‘‘imesaṃ dvinnaṃ bhikkhūnaṃ metti ativiya daḷhā, kiṃ nu kho bhedake sati bhijjeyya, na bhijjeyyā’’ti. Tesaṃ okāsaṃ olokayamānā tesaṃ avidūre gacchati.

彼はこのように次々と功徳を積み、天界と人間界を輪廻しながら、カッサパ仏(迦葉仏)の時代に大地に住む神(地居天)として生まれた。寿命の長い仏陀の時代には、半月ごとの布薩(ウポサタ)は行われない。すなわち、ヴィパッシー世尊の時代には六年に一度の布薩があり、十力を持つカッサパ仏は六ヶ月ごとに波羅提木叉(パーティモッカ)を唱えられた。その波羅提木叉の説示が行われる時、別の場所に住む二人の友人の比丘が“布薩を行おう”と言ってやって来た。この地居天はこう考えた。“この二人の比丘の慈しみ(友情)は極めて堅固である。もし仲たがいさせるようなことがあれば、彼らは壊れるだろうか、それとも壊れないだろうか”。彼らの隙(機会)をうかがいながら、彼らの近くへと行った。

Atheko thero ekassa hatthe pattacīvaraṃ datvā sarīravaḷañjanatthaṃ udakaphāsukaṭṭhānaṃ gantvā dhotahatthapādo hutvā gumbasamīpato nikkhamati. Bhummadevatā tassa therassa pacchato pacchato uttamarūpā itthī hutvā kese vidhunitvā saṃvidhāya bandhantī viya piṭṭhiyaṃ paṃsuṃ puñchamānā viya sāṭakaṃ saṃvidhāya nivāsayamānā viya ca hutvā therassa padānupadikā hutvā gumbato nikkhantā. Ekamante ṭhito sahāyakatthero taṃ kāraṇaṃ disvāva domanassajāto ‘‘naṭṭho dāni me iminā bhikkhunā saddhiṃ dīgharattānugato sineho, sacāhaṃ evaṃvidhabhāvaṃ jāneyyaṃ, ettakaṃ kālaṃ iminā saddhiṃ vissāsaṃ na kareyya’’nti cintetvā āgacchantaṃyeva naṃ ‘‘gaṇhāhāvuso, tuyhaṃ pattacīvaraṃ, tādisena pāpena saddhiṃ ekamaggena na gacchāmī’’ti āha. Taṃ kathaṃ sutvā tassa lajjibhikkhuno hadayaṃ tikhiṇasattiṃ gahetvā viddhaṃ viya ahosi. Tato naṃ āha – ‘‘āvuso, kinnāmetaṃ vadasi, ahaṃ ettakaṃ kālaṃ dukkaṭamattampi āpattiṃ na jānāmi, tvaṃ pana maṃ ajja ‘pāpo’ti vadasi, kiṃ te diṭṭhanti, kiṃ aññena diṭṭhena, kiṃ tvaṃ evaṃvidhena alaṅkatapaṭiyattena mātugāmena saddhiṃ ekaṭṭhāne hutvā nikkhanto’’ti? ‘‘Natthetaṃ, āvuso, mayhaṃ, nāhaṃ evarūpaṃ mātugāmaṃ passāmī’’ti tassa yāvatatiyaṃ kathentassāpi itaro thero kathaṃ asaddahitvā attanā diṭṭhakāraṇaṃyeva bhūtattaṃ katvā gaṇhanto tena saddhiṃ ekamaggena agantvā aññena maggena satthu santikaṃ gato. Itaropi bhikkhu aññena maggena satthu santikaṃyeva gato.

ある時、一人の長老が別の長老の手に鉢と衣を預け、用を足して身を清めるために、水の得やすい場所へ行き、手足を洗って藪の中から出てきました。その時、地居天(ブムマデーヴァター)がその長老の後ろから、類まれなる美貌の女性の姿となり、髪を振り乱して整えたり、腰布を整えたりする様子を見せ、長老のすぐ後ろに従うように藪から出てきました。離れた所に立っていた仲間の長老は、その有様を見て深い不快感に襲われ、“この比丘との長きにわたる友情も、今や台無しだ。もしこのような不道徳な実態を知っていたら、これほど長く親交を結ぶことはなかっただろう”と考えました。そして、戻ってきた長老に対し、“友よ、あなたの鉢と衣を受け取りなさい。お前のような悪人と一緒に道を行くことはできない”と言いました。これを聞いて、恥を知るその比丘の心は、鋭い槍で突かれたかのように痛みました。彼は言いました。“友よ、なぜそのようなことを言うのですか。私はこれまでの間、突吉羅(ドゥッカタ)ほどの小さな罪さえ犯した覚えはありません。それなのに、なぜ今日、私を‘悪人’と呼ぶのですか。あなたは何を見たのですか?”。もう一人の長老は、“見たも何もない。あのように美しく着飾った女と一緒に、同じ場所から出てきたではないか”と言いました。“友よ、私にはそのようなことはありません。そのような女性など見ていません”と、三度まで訴えましたが、もう一人の長老は信じず、自分の見たことこそが真実であると決めつけ、彼と一緒に道を行くことを拒み、別の道を通って世尊のもとへ行きました。疑われた方の比丘も、別の道を通って世尊のもとへ向かいました。

Tato [Pg.49] bhikkhusaṅghassa uposathāgāraṃ pavisanavelāya so bhikkhu taṃ bhikkhuṃ uposathagge disvā sañjānitvā ‘‘imasmiṃ uposathagge evarūpo nāma pāpabhikkhu atthi, nāhaṃ tena saddhiṃ uposathaṃ karissāmī’’ti nikkhamitvā bahi aṭṭhāsi. Atha bhummadevatā ‘‘bhāriyaṃ mayā kammaṃ kata’’nti mahallakaupāsakavaṇṇena tassa santikaṃ gantvā – ‘‘kasmā, bhante, ayyo imasmiṃ ṭhāne ṭhito’’ti āha. ‘‘Upāsaka, imaṃ uposathaggaṃ eko pāpabhikkhu paviṭṭho, ‘ahaṃ tena saddhiṃ uposathaṃ na karomī’ti bahi ṭhitomhī’’ti. ‘‘Bhante, mā evaṃ gaṇhatha, parisuddhasīlo esa bhikkhu, tumhehi diṭṭhamātugāmo nāma ahaṃ. Mayā tumhākaṃ vīmaṃsanatthāya ‘daḷhā nu kho imesaṃ therānaṃ metti, no daḷhā’ti bhijjanābhijjanabhāvaṃ olokentena taṃ kammaṃ kata’’nti. ‘‘Ko pana tvaṃ, sappurisā’’ti? ‘‘Ahaṃ ekā bhummadevatā, bhante’’ti. Devaputto kathentoyeva dibbānubhāvena ṭhatvā therassa pādamūle patitvā ‘‘mayhaṃ, bhante, khamatha, therassa eso doso natthi, uposathaṃ karothā’’ti theraṃ yācitvā uposathaggaṃ pavesesi. So thero uposathaṃ tāva ekaṭṭhāne akāsi. Mittasanthavavasena pana puna tena saddhiṃ na ekaṭṭhāne vasi. Imassa therassa dosaṃ na kathesi. Aparabhāge cuditakatthero pana vipassanāya kammaṃ karonto arahattaṃ pāpuṇi.

その後、比丘サンガが布薩堂(ウポーサタ・アーガーラ)に入る時刻になった時、例の比丘は布薩堂の中にあの比丘を見つけ、“この布薩堂に、あのような悪徳比丘がいる。私は彼と一緒に布薩を行うことはできない”と言って、外に出て立ち止まっていました。すると、地居天は“私は大変なことをしてしまった”と後悔し、年老いた居士の姿に化けて比丘のそばへ行き、“尊者よ、なぜこのような場所に立っておられるのですか”と尋ねました。“居士よ、この布薩堂に一人の悪徳比丘が入った。私は彼と共に布薩は行わないので、こうして外に立っているのだ”。“尊者よ、そのように思い込まないでください。あの比丘は清浄な戒を保っています。あなたが見た女というのは、実は私なのです。私はあなた方の友情が強固であるかどうか、その不壊の絆を試そうとして、あのようないたずらをしたのです”。比丘が“善き人よ、あなたは誰か”と問うと、“尊者よ、私は地居天です”と答えました。天子はそう語りながら神変を現し、長老の足元にひれ伏して“尊者よ、お許しください。あの長老に罪はありません。どうか布薩を行ってください”と懇願し、長老を布薩堂の中へ導き入れました。その長老は、まずは同じ場所で布薩を行いましたが、以前のような親密な交友関係を戻すことはありませんでした。また、彼はこの長老の過ちを誰にも語りませんでした。後に、あらぬ疑いをかけられた方の長老(チュティカ長老)は、ヴィパッサナを修めて阿羅漢果を得ました。

Bhummadevatā tassa kammassa nissandena ekaṃ buddhantaraṃ apāyato na muccittha. Sace pana kālena kālaṃ manussattaṃ āgacchati, aññena yena kenaci kato doso tasseva upari patati. So amhākaṃ bhagavato uppannakāle sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule nibbatti, dhānamāṇavotissa nāmaṃ akaṃsu. So vayappatto tayo vede uggaṇhitvā mahallakakāle satthu dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddho sāsane pabbaji. Tassa upasampannadivasato paṭṭhāya ekā alaṅkatapaṭiyattā itthī tasmiṃ gāmaṃ pavisante saddhiṃyeva pavisati, nikkhamante nikkhamati, vihāraṃ pavisantepi saddhiṃ pavisati, tiṭṭhantepi tiṭṭhatīti evaṃ niccānubandhā paññāyati. Thero taṃ na passati. Tassa pana purimakammassa nissandena sā aññesaṃ upaṭṭhāsi.

地居天は、その不善な行為の報いにより、一仏中(一人の仏陀が現れてから次が現れるまでの間)、悪道から免れることができませんでした。もし時折、人間に生まれたとしても、他人が犯した過ちの報いが自分自身の身に降りかかることになります。その天子は、私たちの世尊が現れた時代に、舎衛城(サーヴァッティー)のバラモンの家に生まれ、ダーナという名を与えられました。彼は成人して三ヴェーダを学び、晩年に世尊の説法を聞いて信仰心(サッダー)を得て出家しました。彼が具足戒を受けた日から、美しく着飾った一人の女性が、彼が村に入れば一緒に入り、出れば一緒に出、精舎に入れば共に入り、立っていれば共に立つというように、常に付きまとっているかのように見えました。長老自身にはその姿は見えませんでしたが、過去の業の報いにより、他の人々にはその女性の姿が見えたのです。

Gāme [Pg.50] yāgubhikkhaṃ dadamānā itthiyo, ‘‘bhante, ayaṃ eko yāguuḷuṅko tumhākaṃ, eko imissā amhākaṃ sahāyikāyā’’ti parihāsaṃ karonti. Therassa mahatī vihesā hoti. Vihāragatampi naṃ sāmaṇerā ceva daharabhikkhū ca parivāretvā ‘‘dhāno koṇḍo jāto’’ti parihāsaṃ karonti. Athassa teneva kāraṇena kuṇḍadhāno theroti nāmaṃ jātaṃ. So uṭṭhāya samuṭṭhāya tehi kariyamānaṃ keḷiṃ sahituṃ asakkonto ummādaṃ gahetvā ‘‘tumhe koṇḍā, tumhākaṃ upajjhāyo koṇḍo, ācariyo koṇḍo’’ti vadati. Atha naṃ satthu ārocesuṃ – ‘‘kuṇḍadhāno, bhante, daharasāmaṇerehi saddhiṃ evaṃ pharusavācaṃ vadatī’’ti. Satthā taṃ pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, dhāna, daharasāmaṇerehi saddhiṃ pharusavācaṃ vadasī’’ti pucchi. Tena ‘‘saccaṃ bhagavā’’ti vutte – ‘‘kasmā evaṃ vadasī’’ti āha. ‘‘Bhante, nibaddhaṃ vihesaṃ sahituṃ asakkonto evaṃ kathemī’’ti. ‘‘Tvaṃ pubbe katakammaṃ yāvajjadivasā jīrāpetuṃ na sakkosi, puna evaṃ pharusavācaṃ mā vada bhikkhū’’ti vatvā āha –

村で粥の施しをする女性たちは、“尊者よ、この粥一杯はあなたに、もう一杯はあなたの連れの女性に”と言ってからかいました。長老にとって、これは大きな苦悩となりました。精舎に帰っても、沙弥や若い比丘たちが彼を取り囲み、“ダーナは女連れ(クンダ)になった”と冷やかしました。そのため、彼は“クンダダーナ長老”と呼ばれるようになりました。彼は度重なる嘲笑に耐えかねて激昂し、正気を失ったかのように“お前たちこそクンダだ。お前たちの和尚もクンダだ。教師もクンダだ”と言い返しました。比丘たちはこれを世尊に報告しました。“尊者よ、クンダダーナは若い比丘や沙弥に対して、このように粗野な言葉を吐いています”。世尊は彼を呼び寄せ、“ダーナよ、お前は本当に若い比丘たちに粗野な言葉を言ったのか”と尋ねました。彼が“その通りです、世尊よ”と答えると、“なぜそのようなことを言ったのか”と問われました。“世尊よ、絶え間ない嫌がらせに耐えられず、そのように言ってしまいました”。“お前は、過去に犯した業を今日まで消し去ることができていない。二度と比丘たちにそのような粗野な言葉を言ってはならない”と諭され、次のように仰いました。

‘‘Māvoca pharusaṃ kañci, vuttā paṭivadeyyu taṃ;

Dukkhā hi sārambhakathā, paṭidaṇḍā phuseyyu taṃ.

“誰に対しても、粗野な言葉を吐いてはならない。粗野な言葉を言われた者は、お前に言い返すであろう。怒りを含んだ言葉の応酬は苦しみであり、その報い(罰)が自分自身に及ぶからである。”

‘‘Sace neresi attānaṃ, kaṃso upahato yathā;

Esa pattosi nibbānaṃ, sārambho te na vijjatī’’ti. (dha. pa. 133-134) –

“もし、縁の欠けたドラ(銅鑼)が音を立てないように、自分自身を静め、動じることがないならば、お前はすでに涅槃に達している。お前にはもはや、怒りによる言い争いは存在しないからである。”

Imañca pana tassa therassa mātugāmena saddhiṃ vicaraṇabhāvaṃ kosalaraññopi kathayiṃsu. Rājā ‘‘gacchatha, bhaṇe, naṃ vīmaṃsathā’’ti pesetvā sayampi mandeneva parivārena saddhiṃ therassa santikaṃ gantvā ekamante olokento aṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe thero sūcikammaṃ karonto nisinno hoti. Sāpi itthī avidūre ṭhāne ṭhitā viya paññāyati.

さて、その長老が女性と共に歩き回っているという事実を、人々はコーサラ王にも報告した。王は“者共、行け、彼を調べよ”と言って遣わし、自らもまた、わずかな従者を連れて長老の元へ赴き、離れた場所から様子を伺いながら立っていた。その時、長老は針仕事(衣の縫製)をして座っていた。その女性もまた、遠くない場所に立っているかのように見えた。

Rājā taṃ disvā ‘‘atthi taṃ kāraṇa’’nti tassā ṭhitaṭṭhānaṃ agamāsi. Sā tasmiṃ āgacchante therassa vasanapaṇṇasālaṃ paviṭṭhā viya ahosi. Rājāpi tāya saddhiṃ eva paṇṇasālāyaṃ pavisitvā sabbattha olokento adisvā ‘‘nāyaṃ mātugāmo, therassa eko kammavipāko’’ti saññaṃ katvā paṭhamaṃ therassa samīpena gacchantopi theraṃ avanditvā tassa kāraṇassa abhūtabhāvaṃ ñatvā paṇṇasālato nikkhamitvā theraṃ vanditvā ekamante [Pg.51] nisinno ‘‘kacci, bhante, piṇḍakena na kilamathā’’ti pucchi. Thero ‘‘vaṭṭati, mahārājā’’ti āha. ‘‘Jānāmahaṃ, bhante, ayyassa kathaṃ, evarūpenupakkilesena saddhiṃ carantānaṃ tumhākaṃ ke nāma pasīdissanti, ito paṭṭhāya vo katthaci gamanakiccaṃ natthi. Ahaṃ catūhi paccayehi upaṭṭhahissāmi, tumhe yonisomanasikāre mā pamajjitthā’’ti vatvā nibaddhabhikkhaṃ paṭṭhapesi. Thero rājānaṃ upatthambhakaṃ labhitvā bhojanasappāyena ekaggacitto hutvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tato paṭṭhāya sā itthī antaradhāyi.

王は彼女を見て、“それには理由があるに違いない”と考え、彼女が立っている場所へと向かった。王が近づくと、彼女は長老の住居である草庵に入ったかのようになった。王も彼女を追って草庵に入り、隈なく探したが、姿が見えなかったため、“これは本物の女性ではない、長老の過去の業の報いである”と確信した。最初は長老の傍らを通り過ぎる際も礼拝しなかったが、事の真相(女性が実在しないこと)を知ると、草庵から出て長老に礼拝し、傍らに座して“大徳よ、もしや托鉢でご苦労されていませんか”と尋ねた。長老は“大王よ、何とかやっております(足っております)”と答えた。王は“大徳よ、私は尊者の事情を知っております。このような煩わしさと共に歩まれるあなたを、誰が信じ敬うでしょうか。今日より、どこかへ出向かれる必要はありません。私が四資具をもって供養いたしましょう。あなたは正しい思惟をもって、放逸にならないようにしてください”と述べて、定期的な供養を定めた。長老は王の援助を得て、適切な食物によって心が統一され、ヴィパッサナーを深めて阿羅漢果に達した。それ以来、その女性の幻影は消え去った。

Tadā mahāsubhaddā ugganagare micchādiṭṭhikule vasamānā ‘‘satthā maṃ anukampatū’’ti uposathaṅgaṃ adhiṭṭhāya nirāmagandhā hutvā uparipāsādatale ṭhitā ‘‘imāni pupphāni antare aṭṭhatvā dasabalassa matthake vitānaṃ hutvā tiṭṭhantu, dasabalo imāya saññāya sve pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ mayhaṃ bhikkhaṃ gaṇhatū’’ti saccakiriyaṃ katvā aṭṭha sumanapupphamuṭṭhiyo vissajjesi. Pupphāni gantvā dhammadesanāvelāya satthu matthake vitānaṃ hutvā aṭṭhaṃsu. Satthā taṃ sumanapupphavitānaṃ disvā citteneva subhaddāya bhikkhaṃ adhivāsetvā punadivase aruṇe uṭṭhite ānandattheraṃ āha – ‘‘ānanda, mayaṃ ajja dūraṃ bhikkhācāraṃ gamissāma, puthujjanānaṃ adatvā ariyānaṃyeva salākaṃ dehī’’ti. Thero bhikkhūnaṃ ārocesi – ‘‘āvuso, satthā ajja dūraṃ bhikkhācāraṃ gamissati. Puthujjanā mā gaṇhantu, ariyāva salākaṃ gaṇhantū’’ti. Kuṇḍadhānatthero – ‘‘āharāvuso, salāka’’nti paṭhamaṃyeva hatthaṃ pasāresi. Ānando ‘‘satthā tādisānaṃ bhikkhūnaṃ salākaṃ na dāpeti, ariyānaṃyeva dāpetī’’ti vitakkaṃ uppādetvā gantvā satthu ārocesi. Satthā ‘‘āharāpentassa salākaṃ dehī’’ti āha. Thero cintesi – ‘‘sace kuṇḍadhānassa salākā dātuṃ na yuttā, atha satthā paṭibāheyya, bhavissati ettha kāraṇa’’nti ‘‘kuṇḍadhānassa salākaṃ dassāmī’’ti gamanaṃ abhinīhari. Kuṇḍadhāno tassa purāgamanā eva abhiññāpādakaṃ catutthajjhānaṃ samāpajjitvā iddhiyā ākāse ṭhatvā ‘‘āharāvuso ānanda, satthā maṃ jānāti, mādisaṃ bhikkhuṃ paṭhamaṃ salākaṃ gaṇhantaṃ na satthā vāretī’’ti hatthaṃ pasāretvā salākaṃ gaṇhi. Satthā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā theraṃ imasmiṃ sāsane paṭhamaṃ salākaṃ gaṇhantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. Yasmā [Pg.52] ayaṃ thero rājānaṃ upatthambhaṃ labhitvā sappāyāhārapaṭilābhena samāhitacitto vipassanāya kammaṃ karonto upanissayasampannatāya chaḷabhiñño ahosi. Evaṃbhūtassāpi imassa therassa guṇe ajānantā ye puthujjanā bhikkhū ‘‘ayaṃ paṭhamaṃ salākaṃ gaṇhati, kiṃ nu kho eta’’nti vimatiṃ uppādenti. Tesaṃ taṃ vimatividhamanatthaṃ thero ākāsaṃ abbhuggantvā iddhipāṭihāriyaṃ dassetvā aññāpadesena aññaṃ byākaronto ‘‘pañca chinde’’ti gāthaṃ abhāsi.

その時、ウッガ市の邪見の家に嫁いでいた大スバッダーは、“世尊が私を憐れんでくださいますように”と念じ、布薩を守って清浄な身となり、高楼の最上階に立って、“これらの花が途中で止まることなく、十力尊(仏)の頭上に天蓋となって留まりますように。十力尊がこの合図により、明日、五百人の比丘と共に私の供養を受け取ってくださいますように”と真実誓願をして、八掴みのジャスミンの花を投げた。花は飛んで行き、説法の時間に世尊の頭上で天蓋となって留まった。世尊はそのジャスミンの天蓋を見て、心の中でスバッダーの供養を承諾され、翌日の黎明にアーナンダ長老に告げられた。“アーナンダよ、我らは今日、遠方へ托鉢に行く。凡夫の比丘には与えず、聖者にのみ籤(サラーカ)を渡しなさい”。長老は比丘たちに告げた。“諸賢よ、世尊は今日、遠方へ托鉢に行かれます。凡夫の方は受け取らず、聖者のみが籤を受け取ってください”。クンダダーナ長老は“アーナンダよ、籤を渡しなさい”と言って、真っ先に手を差し出した。アーナンダは“世尊はそのような比丘には籤を渡させない、聖者にのみ渡されるのだ”と考え、世尊の元へ行って報告した。世尊は“求めている者に籤を渡しなさい”と言われた。長老は“もしクンダダーナに籤を渡すべきでないなら、世尊は制止されるはずだ。これには何か理由があるに違いない”と考え、“クンダダーナに籤を渡そう”として、彼の方へ向かった。クンダダーナは彼が来る前に、すでに神通の基礎となる第四禅に入り、神通力によって空中へ昇り、“アーナンダよ、籤を渡しなさい。世尊は私のことを知っておられる。私のような比丘が最初に籤を受け取るのを、世尊は制止されない”と言って、手を差し出して籤を受け取った。世尊はその出来事を因縁として、その長老を“最初に籤を受け取る者”の第一の位に置かれた。なぜなら、この長老は王の援助を得て、適切な食物を得たことで心が安定し、ヴィパッサナーの実践に励み、過去の機縁が熟していたため、六神通を具えた阿羅漢となったからである。このように阿羅漢となった後でも、彼の徳を知らない凡夫の比丘たちが“この者が最初に籤を受け取るとは、一体どういうことか”と疑念を抱いた。彼らのその疑念を払拭するために、長老は空中に昇って神通の奇跡を示し、自らの悟りを明かすため、“五つを断て”という偈を唱えた。

1. Evaṃ so pūritapuññasambhārānurūpena arahā hutvā pattaetadaggaṭṭhāno attano pubbakammaṃ saritvā somanassavasena pubbacaritāpadānaṃ pakāsento sattāhaṃ paṭisallīnantiādimāha. Tattha satthāhaṃ sattadivasaṃ nirodhasamāpattivihārena paṭisallīnaṃ vivekabhūtanti attho. Sesaṃ uttānatthamevāti.

1. このように、彼は積んできた功徳の蓄積に応じた阿羅漢となり、第一の位に達して、自らの過去の業を思い起こし、歓喜をもって過去の行状を明らかにしようとして、“七日間、独居し”等の偈を唱えた。その意味は、七日間、滅尽定に入って独り静かに(離欲して)いたということである。残りの部分は、明白な意味である。

Kuṇḍadhānattheraapadānavaṇṇanā samattā.

クンダダーナ長老アパダーナの注釈は、これで終了した。

2. Sāgatattheraapadānavaṇṇanā

2. サーガタ長老アパダーナの注釈

Sobhito nāma nāmenātiādikaṃ āyasmato sāgatattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle ekasmiṃ brāhmaṇakule nibbatto sabbasippesu nipphattiṃ patto nāmena sobhito nāma hutvā tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo. So ekadivasaṃ padumuttaraṃ bhagavantaṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇasiriyā sobhamānaṃ uyyānadvārena gacchantaṃ disvā atīva pasannamānaso anekehi upāyehi anekehi guṇavaṇṇehi thomanaṃ akāsi. Bhagavā tassa thomanaṃ sutvā ‘‘anāgate gotamassa bhagavato sāsane sāgato nāma sāvako bhavissatī’’ti byākaraṇaṃ adāsi. So tato paṭṭhāya puññāni karonto yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cuto devaloke nibbatto. Kappasatasahassadevamanussesu ubhayasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto. Tassa mātāpitaro [Pg.53] somanassaṃ vaḍḍhento sujāto āgatoti sāgatoti nāmaṃ kariṃsu. So sāsane pasīditvā pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ patto.

“名においてソービタという…”で始まるのは、長老サーガタの過去の行い(アパダーナ)である。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生で解脱の依止(資糧)となる功徳を蓄えつつ、パドゥムッタラ世尊の時代に、あるバラモンの家に生まれ、すべての学問に精通した。彼はソービタという名で知られ、三つのヴェーダに通じ、辞書学、祭式学、音韻学、史学(第五のヴェーダ)、語源学、文法学、およびロカーヤタ(順世派)や偉大な人の相(三十二相)に詳しかった。ある日、彼はパドゥムッタラ世尊が三十二相の輝きを放ちながら庭園の門から歩んでおられるのを見て、非常に清らかな心で、様々な手段と様々な徳の称賛をもって讃嘆した。世尊はその称賛を聞き、“未来のゴータマ世尊の教えにおいて、サーガタという名の弟子になるであろう”という授記を与えた。彼はそれ以来、功徳を積み、寿命の限り生きてから没して、天界に生まれた。十万劫の間、天界と人間界の二つの幸運を享受し、今回の仏の出現(ゴータマ仏)の際、ある名家に生まれた。彼の両親は、“我らの喜びを増す、よき子が来た”として、サーガタ(“善来”の意)と名付けた。彼は教えに帰依して出家し、ヴィパッサナを修めて、阿羅漢果に達した。

17. Evaṃ so puññasambhārānurūpena pattaarahattaphalo attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento sobhito nāma nāmenātiādimāha. Tattha tadā puññasambhārassa paripūraṇasamaye nāmena sobhito nāma brāhmaṇo ahosinti sambandho.

17. このように、彼は功徳の蓄積に従って阿羅漢の果を得て、自らの過去の業を思い返し、歓喜が生じて自らの過去の行いを明らかにするために、“名においてソービタという…”という一節を語った。そこにおいて、“当時、功徳を完成させた時期に、名においてソービタという名のバラモンであった”という文脈で解釈すべきである。

21. Vipathā uddharitvānāti viruddhapathā kumaggā, uppathā vā uddharitvā apanetvā. Pathaṃ ācikkhaseti, bhante, sabbaññu tuvaṃ pathaṃ sappurisamaggaṃ nibbānādhigamanupāyaṃ ācikkhase kathesi desesi vibhaji uttāniṃ akāsīti attho. Sesaṃ uttānatthamevāti.

21. “邪道から救い出し”とは、正道に反する道、すなわち悪しき道、あるいは誤った道から引き出して取り除くことである。“道を教える”とは、“世尊よ、一切知者であるあなたは、善き人の道、すなわち涅槃に至るための手段を教え、語り、説き、細説し、明らかにされました”という意味である。残りの部分は、意味が明白である。

Sāgatattheraapadānavaṇṇanā samattā.

長老サーガタのアパダーナの注釈(ヴァナナー)が完結した。

3. Mahākaccānattheraapadānavaṇṇanā

3. 長老マハーカッチャーナのアパダーナの注釈

Padumuttaranāthassātiādikaṃ āyasmato kaccānattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle gahapatimahāsālakulagehe nibbattetvā vuddhippatto ekadivasaṃ satthu santike dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ vibhajantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā sayampi taṃ ṭhānantaraṃ patthento dānādīni puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto sumedhassa bhagavato kāle vijjādharo hutvā ākāsena gacchanto satthāraṃ ekasmiṃ vanasaṇḍe nisinnaṃ disvā pasannamānaso kaṇikārapupphehi pūjaṃ akāsi.

“パドゥムッタラ・ナータ(保護者)の…”で始まるのは、長老カッチャーナのアパダーナである。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生で解脱の依止となる功徳を蓄えつつ、パドゥムッタラ世尊の時代に、大資産家の居士の家に生まれ、成人した。ある日、師(世尊)の御前で法を聞いていた際、師が、ある比丘を“簡略に語られた教えの意味を詳細に解説する者たちのうちで最高(第一)”の位に置くのを見て、自らもその地位を願い、布施などの功徳を積んだ。天界と人間界を輪廻する中、スメーダ世尊の時代にはヴィッジャーダラ(明覚者)となり、空を行く途中で世尊がある森の中に座しておられるのを見て、清らかな心でカニカーラの花で供養した。

So tena puññakammena aparāparaṃ sugatīsuyeva parivattetvā kassapadasabalassa kāle bārāṇasiyaṃ kulaghare nibbattitvā parinibbute bhagavati suvaṇṇacetiyakaraṇaṭṭhānaṃ dasasahassagghanikāya suvaṇṇiṭṭhakāya pūjaṃ katvā ‘‘bhagavā mayhaṃ nibbattanibbattaṭṭhāne sarīraṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ hotū’’ti pattharaṃ akāsi. Tato yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā ekaṃ buddhantaraṃ devamanussesu [Pg.54] saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde ujjeniyaṃ rañño caṇḍapajjotassa purohitassa gehe nibbatti, tassa nāmaggahaṇadivase mātāpitaro ‘‘amhākaṃ putto suvaṇṇavaṇṇo attano nāmaṃ gahetvā āgato’’ti kañcanamāṇavotveva nāmaṃ kariṃsu. So vuddhimanvāya tayo vede uggaṇhitvā pitu accayena purohitaṭṭhānaṃ labhi. So gottavasena kaccānoti paññāyittha.

彼はその功徳により、善処にのみ転生し、カッサパ十力尊(仏)の時代には、バーラーナシーの名家に生まれた。世尊が滅度された後、黄金の卒塔婆を建立する際に、一万(金)の値打ちのある黄金の煉瓦で供養し、“私が生まれる場所ごとに、身体が黄金色になりますように”と願をかけた。その後、一生の間、善行を積み、一仏間を天界と人間界で輪廻し、今回の仏の出現の際、ウッジェーニーのチャンダパッジョータ王の司祭(プローヒタ)の家に生まれた。名を付ける日に、両親は“我らの息子は黄金色をしており、自らの名(黄金)を携えてやってきた”として、カンチャナ・マーナヴァ(黄金の青年)と名付けた。彼は成長して三ヴェーダを学び、父の没後、司祭の職を継いだ。彼は氏族の名によって、カッチャーナとして知られた。

Rājā caṇḍapajjoto buddhuppādaṃ sutvā, ‘‘ācariya, tvaṃ tattha gantvā satthāraṃ idhānehī’’ti pesesi. So attaṭṭhamo satthu santikaṃ upagato. Tassa satthā dhammaṃ desesi. Desanāpariyosāne so sattahi janehi saddhiṃ sahapaṭisambhidāhi arahatte patiṭṭhāsi. Atha satthā ‘‘etha, bhikkhavo’’ti hatthaṃ pasāresi. Te tāvadeva dvaṅgulamattakesamassukā iddhimayapattacīvaradharā vassasaṭṭhikattherā viya ahesuṃ. Evaṃ thero sadatthaṃ nipphādetvā, ‘‘bhante, rājā pajjoto tumhākaṃ pāde vandituṃ dhammañca sotuṃ icchatī’’ti satthu ārocesi. Satthā ‘‘tvaṃyeva bhikkhu tattha gaccha, tayi gatepi rājā pasīdissatī’’ti āha. Thero attaṭṭhamo tattha gantvā rājānaṃ pasādetvā avantīsu sāsanaṃ patiṭṭhāpetvā puna satthu santikameva gato.

チャンダパッジョータ王は仏の出現を聞き、“師よ、あなたはあそこへ行き、師(世尊)をこちらへお連れしなさい”と遣わした。彼は自分を含めて八人で世尊のもとへ至った。世尊は彼に法を説いた。説法の終わりに、彼は七人の仲間と共に四無礙解を備えた阿羅漢位に留まった。そこで世尊は“来たれ、比丘たちよ”と手を差し伸べた。彼らは即座に、髪と髭が二指ほどの長さになり、神通で作られた鉢と衣を身にまとい、六十年の経験を持つ長老のようになった。このように長老は自らの目的を成就し、“世尊よ、パッジョータ王はあなたの足を礼拝し、法を聞くことを望んでいます”と世尊に報告した。世尊は“比丘よ、汝自身があそこへ行きなさい。汝が行けば王は帰依するであろう”と言った。長老は八人でそこへ行き、王を帰依させ、アヴァンティ地方に教えを確立した後、再び世尊のもとへ戻った。

31. Evaṃ so pattaarahattaphalo ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ vibhajantānaṃ yadidaṃ mahākaccāno’’ti (a. ni. 1.188, 197) etadaggaṭṭhānaṃ patvā attano pubbakammaṃ saritvā pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttaranāthassātiādimāha. Tattha padumaṃ nāma cetiyanti padumehi chāditattā vā padumākārehi katattā vā bhagavato vasanagandhakuṭivihārova pūjanīyabhāvena cetiyaṃ, yathā ‘‘gotamakacetiyaṃ, āḷavakacetiya’’nti vutte tesaṃ yakkhānaṃ nivasanaṭṭhānaṃ pūjanīyaṭṭhānattā cetiyanti vuccati, evamidaṃ bhagavato vasanaṭṭhānaṃ cetiyanti vuccati, na dhātunidhāyakacetiyanti veditabbaṃ. Na hi aparinibbutassa bhagavato sarīradhātūnaṃ abhāvā dhātucetiyaṃ akari. Silāsanaṃ kārayitvāti tassā padumanāmikāya gandhakuṭiyā pupphādhāratthāya heṭṭhā phalikamayaṃ silāsanaṃ kāretvā. Suvaṇṇenābhilepayinti taṃ silāsanaṃ jambonadasuvaṇṇena abhivisesena lepayiṃ chādesinti attho.

31. このように阿羅漢果に達した彼は、“比丘たちよ、私の弟子たちの中で、略説されたものの意味を詳細に釈明する者の中では、このマハーカッチャーナが第一である”として、第一の位(エタダッガ)を得た。彼は自らの過去の業を思い起こし、過去の遍歴(アパダーナ)を明らかにするために、“パドゥムッタラ・ナータ(パドゥムッタラ仏)に……”という偈を語った。その中で“パドゥムという名の精舎(セーティヤ)”とは、蓮の花(パドゥム)で覆われていたからか、あるいは蓮の形で作られていたからであり、世尊が住まわれていた香堂(ガンダクティ)そのものが供養の対象としてセーティヤ(霊跡)と呼ばれたのである。ちょうど“ゴータマ・セーティヤ”“アーラヴァカ・セーティヤ”と言われる際、それら夜叉の住処が供養の場所であるためにセーティヤと呼ばれるのと同様に、世尊の住処もセーティヤと呼ばれるのであり、仏舎利を納めた塔(舎利塔)ではないと知るべきである。なぜなら、まだ入滅していない世尊の身体の遺骨(舎利)は存在しないため、舎利塔を造ることはなかったからである。“石の座を造らせて”とは、そのパドゥムという名の香堂に花を供えるための台として、下に水晶製の石の座を造らせたことである。“黄金で塗った”とは、その石の座を最高級の黄金(ジャンボーナダ黄金)で特別に塗り、覆ったという意味である。

32. Ratanāmayaṃ [Pg.55] sattahi ratanehi kataṃ chattaṃ paggayha muddhani dhāretvā vāḷabījaniñca setapavaracāmariñca paggayha buddhassa abhiropayiṃ. Lokabandhussa tādinoti sakalalokabandhusadisassa tādiguṇasamaṅgissa buddhassa dhāresinti attho. Sesaṃ uttānatthamevāti.

32. “七宝製”とは、七つの宝石で作られた傘を高く掲げて頭上に保持し、払子と白く優れたカマカリ(牛の尾の払子)を掲げて仏に捧げたことである。“世の親族であり、如き(ターディ)徳を備えた者に”とは、全世界の親族のような、そのような(ターディ)徳を具えた仏のために、それらを保持したという意味である。残りの部分は意味が明白である。

Mahākaccānattheraapadānavaṇṇanā samattā.

マハーカッチャーナ長老のアパダーナの注釈、完結。

4. Kāḷudāyittheraapadānavaṇṇanā

4. カールダーイー長老のアパダーナの注釈。

Padumuttarabuddhassātiādikaṃ āyasmato kāḷudāyittherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbatto satthu dhammadesanaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ kulappasādakānaṃ bhikkhūnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā tajjaṃ abhinīhāraṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi.

“パドゥムッタラ仏に……”で始まるのは、尊者カールダーイー長老のアパダーナである。彼もまた過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生において解脱の依りどころとなる功徳を積み重ねていたが、パドゥムッタラ世尊の時代にハンサヴァティー市の名家に生まれた。師の説法を聞き、師がある比丘を“家々を清める比丘たち”の中で第一の位に置くのを見て、それにふさわしい誓願を立て、その位を望んだ。

So yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto amhākaṃ bodhisattassa mātukucchiyaṃ paṭisandhiggahaṇadivase kapilavatthusmiṃyeva amaccagehe paṭisandhiṃ gaṇhi, bodhisattena saddhiṃ ekadivasaṃyeva jātoti taṃ divasaṃyeva naṃ dukūlacumbaṭake nipajjāpetvā bodhisattassa upaṭṭhānatthāya nayiṃsu. Bodhisattena hi saddhiṃ bodhirukkho, rāhulamātā, cattāro nidhī, ārohanahatthī, assakaṇḍako, ānando, channo, kāḷudāyīti ime satta ekadivase jātattā sahajātā nāma ahesuṃ. Athassa nāmaggahaṇadivase sakalanagarassa udaggacittadivase jātattā udāyitveva nāmaṃ akaṃsu. Thokaṃ kāḷadhātukattā pana kāḷudāyīti paññāyittha. So bodhisattena saddhiṃ kumārakīḷaṃ kīḷanto vuddhiṃ agamāsi.

彼は生涯を通じて善行を積み、天界と人間界を輪廻していたが、我らの菩薩が母の胎内に宿られた日に、カピラヴァットゥの大臣の家に受生した。菩薩と同じ日に生まれたので、その日に彼を高級な布の敷物に寝かせ、菩薩に仕えさせるために連れて行った。菩薩と同じ日に生まれた“共生者(サハジャータ)”とは、菩提樹、ラーフラの母、四つの財宝の壺、象、馬のカンダカ、アーナンダ、チャンナ、カールダーイーの七つである。さて、彼の命名の日に、町中が歓喜した(ウダッガ)日に生まれたことから“ウダーイー”と名付けられた。しかし、少し肌が黒かった(カーラ)ので“カールダーイー”として知られるようになった。彼は菩薩と共に子供の遊びをしながら成長した。

Aparabhāge lokanāthe mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā anukkamena sabbaññutaṃ patvā pavattitavaradhammacakke rājagahaṃ upanissāya veḷuvane viharante suddhodanamahārājā taṃ pavattiṃ sutvā purisasahassaparivāraṃ ekaṃ [Pg.56] amaccaṃ ‘‘puttaṃ me idhānehī’’ti pesesi. So dhammadesanāvelāyaṃ satthu santikaṃ gantvā parisapariyante ṭhito dhammaṃ sutvā saparivāro arahattaṃ pāpuṇi. Atha ne satthā ‘‘etha, bhikkhavo’’ti hatthaṃ pasāresi. Sabbe taṅkhaṇaññeva iddhimayapattacīvaradharā vassasaṭṭhikattherā viya ahesuṃ. Arahattappattito paṭṭhāya pana ariyā majjhattāva honti. Tasmā raññā pahitasāsanaṃ dasabalassa na kathesi. Rājā ‘‘neva gato āgacchati, na sāsanaṃ suyyatī’’ti aparaṃ amaccaṃ purisasahassehi pesesi. Tasmimpi tathā paṭipanne aparampi pesesīti evaṃ navahi purisasahassehi saddhiṃ nava amacce pesesi. Sabbe arahattaṃ patvā tuṇhī ahesuṃ.

その後、世の救い主が偉大なる出家を遂げ、順次、一切知者の智慧を得て、優れた法輪を回し、ラージャガハに依拠して竹林精舎に住まわれていたとき、スッドーダナ大王はその知らせを聞き、千人の従者を連れた一人の大臣を“わが息子をここに連れて来い”と言って遣わした。その大臣は説法の時間に師のもとへ行き、集会の端に立って法を聞き、従者と共に阿羅漢果に達した。すると師は“来たれ、比丘たちよ”と手を差し伸べられた。その瞬間に全員が神通力による鉢と衣を身にまとい、あたかも臘六十の長老のようになった。しかし、阿羅漢果に達してからは、聖者たちは中立の境地に留まる。そのため、王が送った伝言を仏に伝えなかった。王は“行ったきり戻らず、消息も聞こえない”と言って、別の大臣を千人の部下と共に遣わした。彼も同様になり、さらに次々と遣わしたが、このように九千人の部下と共に九人の大臣を遣わした。全員が阿羅漢果に達して沈黙した。

Atha rājā cintesi – ‘‘ettakā janā mayi sinehābhāvena dasabalassa idhāgamanatthāya na kiñci kathayiṃsu, ayaṃ kho udāyi dasabalena samavayo, sahapaṃsukīḷiko, mayi ca sineho atthi, imaṃ pesessāmī’’ti taṃ pakkosāpetvā, ‘‘tāta, tvaṃ purisasahassaparivāro rājagahaṃ gantvā dasabalaṃ idhānehī’’ti vatvā pesesi. So pana gacchanto ‘‘sacāhaṃ, deva, pabbajituṃ labhissāmi, evāhaṃ bhagavantaṃ idhānessāmī’’ti vatvā ‘‘yaṃ kiñci katvā mama puttaṃ dassehī’’ti vutto rājagahaṃ gantvā satthu dhammadesanavelāyaṃ parisapariyante ṭhito dhammaṃ sutvā saparivāro arahattaṃ patvā ehibhikkhubhāve patiṭṭhāsi. Arahattaṃ pana patvā ‘‘na tāvāyaṃ dasabalassa kulanagaraṃ gantuṃ kālo, vasante pana upagate pupphite vanasaṇḍe haritatiṇasañchannāya bhūmiyā gamanakālo bhavissatī’’ti kālaṃ paṭimānento vasante sampatte satthu kulanagaraṃ gantuṃ gamanamaggavaṇṇaṃ saṃvaṇṇento –

そこで王は考えた。“これほど多くの人々が、私への愛情がないために、十力尊をここに連れて来るために何も言わなかった。しかし、このウダーイーは十力尊と同年齢で、共に砂遊びをした仲であり、私への愛情もある。彼を遣わそう”。彼を呼び寄せ、“わが子よ、お前は千人の従者を連れてラージャガハへ行き、十力尊をここに連れて来なさい”と言って遣わした。しかし彼は行く際に、“大王よ、もし私が僧院に入る(出家する)許可を得られるならば、世尊をこちらにお連れしましょう”と言い、“何とかしてわが息子に会わせてくれ”と頼まれてラージャガハへ行った。師の説法の時間に集会の端に立って法を聞き、従者と共に阿羅漢果に達し、エヒ・ビッグ(来たれ比丘)として出家した。阿羅漢となった彼は、“今はまだ十力尊が故郷の町へ行く時期ではない。春になり、森が花咲き、青々とした草に覆われた地を歩む時期が良いだろう”と時を待っていた。春が来ると、師に故郷の町へ行くための道中の素晴らしさを讃えて次のように述べた。

‘‘Aṅgārino dāni dumā bhadante, phalesino chadanaṃ vippahāya;

Te accimantova pabhāsayanti, samayo mahāvīra bhāgī rathānaṃ.

“尊師よ、今や樹木は炭火のように赤く花を咲かせ、葉を落として果実を求めています。それらは燃える火のように輝いています。大勇者よ、親族の方々が法を授かるべき時が来ました。”

‘‘Dumāni phullāni manoramāni, samantato sabbadisā pavanti;

Pattaṃ pahāya phalamāsasānā, kālo ito pakkamanāya vīra.

“花咲く樹々は心楽しく、至るところ、あらゆる方向に香りを放っています。葉を落として果実を待ち望むかのようです。勇者よ、ここから出発する時です。”

‘‘Nevātisītaṃ [Pg.57] na panātiuṇhaṃ, sukhā utu addhaniyā bhadante;

Passantu taṃ sākiyā koḷiyā ca, pacchāmukhaṃ rohiniyaṃ tarantaṃ.

“尊師よ、寒すぎず熱すぎず、旅をするのに季節は快適です。背後にロヒニー川を渡っていくあなたを、シャーキャ族とコーリヤ族が見守ることでしょう。”

‘‘Āsāya kasate khettaṃ, bījaṃ āsāya vappati;

Āsāya vāṇijā yanti, samuddaṃ dhanahārakā;

Yāya āsāya tiṭṭhāmi, sā me āsā samijjhatu. (theragā. 527-530);

“希望を持って畑を耕し、希望を持って種をまきます。商人は富を求めて、希望を持って海を渡ります。私が抱いている希望、その希望が成就しますように。”

‘‘Nātisītaṃ nātiuṇhaṃ, nātidubbhikkhachātakaṃ;

Saddalā haritā bhūmi, esa kālo mahāmuni. (a. ni. aṭṭha. 1.1.225);

“大聖者(釈尊)よ、今は暑すぎず寒すぎず、飢えや渇きに苦しむこともありません。大地は青々とした芝に覆われています。これこそが(カピラヴァットゥへ)向かわれるべき時です。”

‘‘Punappunañceva vapanti bījaṃ, punappunaṃ vassati devarājā;

Punappunaṃ khettaṃ kasanti kassakā, punappunaṃ dhaññamupeti raṭṭhaṃ.

“人は繰り返し種を蒔き、天の王(雨の神)は繰り返し雨を降らせます。農夫たちは繰り返し田畑を耕し、穀物は繰り返し王国にもたらされます。”

‘‘Punappunaṃ yācanakā caranti, punappunaṃ dānappatī dadanti;

Punappunaṃ dānappatī daditvā, punappunaṃ saggamupenti ṭhānaṃ.

“物乞いたちは繰り返し(施しを)求め歩き、施主たちは繰り返し施しを与えます。徳高い施主たちは繰り返し施しを与えて、繰り返し(至福の)天界へと赴くのです。”

‘‘Vīro have sattayugaṃ puneti, yasmiṃ kule jāyati bhūripañño;

Maññāmahaṃ sakkati devadevo, tayā hi jāto muni saccanāmo.

“広大な智慧を持つ者が生まれた家系において、その勇者は実に七代にわたる一族を清めます。私は、釈尊こそが諸天の中の天(最上の聖者)であると信じています。あなた(浄飯王)によって、真実の名を持つ聖者(釈尊)が誕生されたのですから。”

‘‘Suddhodano nāma pitā mahesino, buddhassa mātā pana māyanāmā;

Yā bodhisattaṃ parihariya kucchinā, kāyassa bhedā tidivamhi modati.

“大聖者の父はシュッドーダナ(浄飯王)という名であり、仏陀の母はマーヤーという名です。彼女は胎内に菩薩を宿して慈しみ、身罷った後は、神々が集う三十三天(忉利天)で喜びに浸っています。”

‘‘Sā gotamī kālakatā ito cutā, dibbehi kāmehi samaṅgibhūtā;

Sā modati kāmaguṇehi pañcahi, parivāritā devagaṇehi tehī’’ti. (theragā. 531-535);

“かのゴータミー(マーヤー夫人)はこの世を去り、天上の欲楽を具え、神々に囲まれて五欲の楽しみに耽り、歓喜しています。”

Imā [Pg.58] gāthā abhāsi. Tattha aṅgārinoti aṅgārāni viyāti aṅgārāni. Aṅgārāni rattapavāḷavaṇṇāni rukkhānaṃ pupphaphalāni, tāni etesaṃ santīti aṅgārino, abhilohitakusumakisalayehi aṅgāravuṭṭhisamparikiṇṇā viyāti attho. Dānīti imasmiṃ kāle. Dumāti rukkhā. Bhadanteti bhaddaṃ ante etassāti, ‘‘bhadante’’ti ekassa da-kārassa lopaṃ katvā vuccati. Guṇavisesayutto, guṇavisesayuttānañca aggabhūto satthā. Tasmā, bhadanteti satthu ālapanameva, paccattavacanañcetaṃ ekārantaṃ ‘‘sugate paṭikamme sukhe dukkhe jīve’’tiādīsu viya. Idha pana sambodhanaṭṭhe daṭṭhabbaṃ. Tena vuttaṃ, ‘‘bhadanteti ālapana’’nti. ‘‘Bhaddasaddena samānatthaṃ padantarameka’’nti keci. Phalāni esantīti phalesino. Acetanepi hi sacetanakiriyaṃ āha. Evaṃ therena yācito bhagavā tattha gamane bahūnaṃ visesādhigamanaṃ disvā vīsatisahassakhīṇāsavaparivuto rājagahato aturitacārikāvasena kapilavatthugāmimaggaṃ paṭipajji. Thero iddhiyā kapilavatthuṃ gantvā rañño purato ākāse ṭhitova adiṭṭhapubbavesaṃ disvā raññā ‘‘kosi tva’’nti pucchito ‘‘amaccaputtaṃ tayā bhagavato santikaṃ pesitaṃ maṃ na jānāsi, tvaṃ evaṃ pana jānāhī’’ti dassento –

長老はこれらの詩を唱えた。ここで“アンガーリノー(燃える炭のような)”とは、赤い珊瑚のような色をした木々の花や実を指す。それらがあるため“アンガーリノー”と呼ばれる。あたかも燃える炭の雨が降り注いでいるかのような様子を意味する。“ダ―ニー”とは今この時のことである。“ドゥマー”は木々のこと。“バダンテー”とは、福徳ある尊師(仏陀)への呼びかけである。長老に請われた世尊は、カピラヴァットゥへ行くことで多くの人々が悟りを得るのを見抜き、二万人の阿羅漢に囲まれて、ラージャガハから急ぐことなくカピラヴァットゥへの道を進まれた。長老は神通力でカピラヴァットゥへ先回りし、王の前の空中に静止した。かつて見たことのない姿を見て、王が“お前は何者か”と問うと、“私は、あなたが世尊のもとへ遣わした大臣の息子です。私を知らないのであれば、このように知りなさい”と示して(次の詩を述べた)。

‘‘Buddhassa puttomhi asayhasāhino, aṅgīrasassappaṭimassa tādino;

Pitupitā mayhaṃ tuvaṃsi sakka, dhammena me gotama ayyakosī’’ti. (theragā. 536) –

“私は、堪え難きを堪える、比類なき不動の聖者(如来)の子です。釈迦族の王よ、あなたは私の父の父(祖父)であり、ゴータマよ、正法によれば、あなたは私の祖父なのです。”

Gāthamāha.

と、詩を唱えた。

Tattha buddhassa puttomhīti sabbaññubuddhassa orassa putto amhi. Asayhasāhinoti abhisambodhito pubbe ṭhapetvā mahābodhisattaṃ aññehi sahituṃ vahituṃ asakkuṇeyyattā asayhassa sakalassa bodhisambhārassa mahākāruṇikādhikārassa ca sahanato vahanato, tato parampi aññehi sahituṃ abhibhavituṃ asakkuṇeyyattā asayhānaṃ pañcannaṃ mārānaṃ sahanato abhibhavanato, āsayānusayacaritādhimuttiādivibhāgāvabodhanena yathārahaṃ veneyyānaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi anusāsanīsaṅkhātassa aññehi asayhassa buddhakiccassa [Pg.59] sahanato, tattha vā sādhukāribhāvato asayhasāhino. Aṅgīrasassāti aṅgīkatasīlādisampattikassa. Aṅgamaṅgehi niccharaṇakaobhāsassāti apare. Keci pana ‘‘aṅgīraso, siddhatthoti dve nāmāni pitarāyeva gahitānī’’ti vadanti. Appaṭimassāti anūpamassa. Iṭṭhāniṭṭhesu tādilakkhaṇappattiyā tādino. Pitupitā mayhaṃ tuvaṃsīti ariyajātivasena mayhaṃ pitu sammāsambuddhassa lokavohārena tvaṃ pitā asi. Sakkāti jātivasena rājānaṃ ālapati. Dhammenāti sabhāvena ariyajāti lokiyajātīti dvinnaṃ jātīnaṃ sabhāvasamodhānena. Gotamāti rājānaṃ gottena ālapati. Ayyakosīti pitāmaho asi. Ettha ca ‘‘buddhassa puttomhī’’tiādiṃ vadanto thero aññaṃ byākāsi.

ここで“仏陀の子”とは、一切知者の仏陀の胸から生まれた真の息子であることを意味する。“堪え難きを堪える者”とは、成道前に他の誰も成し得なかった菩提の資糧を完成させ、五つの魔軍を退け、仏陀としての責務を果たされたことを指す。“アンギーラサ”とは、身体から光を放つ者、あるいは父王によって名付けられた名の一つとされる。“不動の者(ターディー)”とは、世俗の変転において揺るがないことである。“私の父の父”とは、聖なる誕生(出家・得度)においては仏陀が父であり、世俗においては王が仏陀の父であるから、長老にとって王は祖父にあたるという意味である。釈迦族の王、あるいはゴータマという姓で呼びかけ、自分が仏陀の弟子であることを明らかにした。

Evaṃ pana attānaṃ jānāpetvā haṭṭhatuṭṭhena raññā mahārahe pallaṅke nisīdāpetvā attano paṭiyāditassa nānaggarasabhojanassa pattaṃ pūretvā dinne gamanākāraṃ dassesi. ‘‘Kasmā, bhante, gantukāmattha, bhuñjathā’’ti ca vutte, ‘‘satthu santikaṃ gantvā bhuñjissāmī’’ti. ‘‘Kahaṃ pana satthā’’ti? ‘‘Vīsatisahassabhikkhuparivāro tumhākaṃ dassanatthāya maggaṃ paṭipanno’’ti. ‘‘Tumhe imaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjatha, aññaṃ bhagavato harissatha. Yāva ca mama putto imaṃ nagaraṃ sampāpuṇāti, tāvassa ito piṇḍapātaṃ harathā’’ti vutte thero bhattakiccaṃ katvā rañño parisāya ca dhammaṃ kathetvā satthu āgamanato puretarameva sakalarājanivesanaṃ ratanattaye abhippasannaṃ karonto sabbesaṃ passantānaṃyeva satthu āharitabbabhattapuṇṇaṃ pattaṃ ākāse vissajjetvā sayampi vehāsaṃ abbhuggantvā piṇḍapātaṃ upanāmetvā satthu hatthe ṭhapesi. Satthā taṃ piṇḍapātaṃ paribhuñji. Evaṃ saṭṭhiyojanamagge divase divase yojanaṃ gacchantassa bhagavato rājagehatoyeva piṇḍapātaṃ āharitvā adāsi. Atha naṃ bhagavā ‘‘ayaṃ mayhaṃ pituno sakalanivesanaṃ pasādetī’’ti ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ kulappasādakānaṃ bhikkhūnaṃ yadidaṃ kāḷudāyī’’ti (a. ni. 1.219, 225) kulappasādakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi.

このように自己紹介をすると、王は歓喜して高価な座に座らせ、自らのために用意させた最上の食事で鉢を満たして捧げた。長老が立ち去ろうとすると、王は“尊者よ、なぜ行こうとするのですか、ここで召し上がってください”と言った。長老は“世尊のもとへ戻って共に頂きます”と答えた。“世尊はどこにおられるのか”との問いに、“二万人の比丘に囲まれ、あなたに会うためにこちらへ向かわれています”と告げた。王が“まずはあなたがこの施食を召し上がり、世尊のために別の食事を持って行きなさい。私の息子がこの町に着くまで、毎日ここから食事を運びなさい”と言うと、長老は食事を済ませ、王と眷属に説法をした。そして世尊が到着される前に、王宮全体を三宝へ帰依させ、皆が見守る中で、食事の詰まった鉢を空中に投げ、自らも空を飛んで世尊の御手に食事を届けた。世尊はその食事を召し上がった。このように六十ヨージャナの道を一日一ヨージャナずつ進まれる間、毎日王宮から食事を運んで献上した。そこで世尊は“彼は私の父の一族を清めた”として、“比丘たちよ、わが弟子の中で一族を信服させる者として、カールーダーイーが第一である”と、その最高位に置かれたのである。

48-9. Evaṃ so katapuññasambhārānurūpena arahattaṃ patvā pattaetadaggaṭṭhāno attano pubbakammaṃ saritvā somanassavasena pubbacaritāpadānaṃ [Pg.60] pakāsento padumuttarassa buddhassātiādimāha. Addhānaṃ paṭipannassāti apararaṭṭhaṃ gamanatthāya dūramaggaṃ paṭipajjantassa. Carato cārikaṃ tadāti antomaṇḍalaṃ majjhemaṇḍalaṃ bahimaṇḍalanti tīṇi maṇḍalāni tadā cārikaṃ carato carantassa padumuttarabuddhassa bhagavato suphullaṃ suṭṭhu phullaṃ pabodhitaṃ gayha gahetvā na kevalameva padumaṃ, uppalañca mallikaṃ vikasitaṃ ahaṃ gayha ubhohi hatthehi gahetvā pūresinti sambandho. Paramannaṃ gahetvānāti paramaṃ uttamaṃ seṭṭhaṃ madhuraṃ sabbasupakkaṃ sāliodanaṃ gahetvā satthuno adāsiṃ bhojesinti attho.

このように、彼は積んできた功徳の集積にふさわしく、阿羅漢果に到達し、第一の位(エタダッガ)を得た。彼は自らの過去の業を思い返し、歓喜によって過去の行状(アパダーナ)を明らかにしようとして、“パドゥムッタラ仏の…”という言葉を語った。“道のりを行く者に(Addhānaṃ paṭipannassa)”とは、他国へ行くために遠い路程を進んでいる者のことである。“その時、遊行していた(Carato cārikaṃ tadā)”とは、その時、内圏・中圏・外圏の三つの圏域を遊行していたパドゥムッタラ世尊のことである。見事に開花した、十分に咲き誇った蓮を手に取り、ただ蓮(パドゥム)だけでなく、青蓮華(ウッパラ)や茉莉花(マッリカ)も開花したものを、私は手に取り、両手で持って供養した、という繋がりである。“最高の食物を供えて(Paramannaṃ gahetvāna)”とは、最高で、至高で、殊勝で、甘美な、完璧に炊き上げられたサーリ米の供物を捧げて、師(仏)に差し上げ、供養したという意味である。

97. Sakyānaṃ nandijananoti sakyarājakulānaṃ bhagavato ñātīnaṃ ārohapariṇāharūpayobbanavacanālapanasampattiyā nandaṃ tuṭṭhiṃ janento uppādento. Ñātibandhu bhavissatīti ñāto pākaṭo bandhu bhavissati. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

97. “釈迦族の人々に喜びを生じさせる者(Sakyānaṃ nandijanano)”とは、世尊の親族である釈迦族の王家の人々に、体格、容姿、若さ、話し方、言葉遣いの見事さによって、喜びと満足を生じさせ、引き起こす者のことである。“親族となるであろう(Ñātibandhu bhavissatī)”とは、よく知られ、有名な親族となるであろうということである。残りの部分は容易に理解できる。

Kāḷudāyittheraapadānavaṇṇanā samattā.

カールダーイー長老アパダーナの注釈は終了した。

5. Mogharājattheraapadānavaṇṇanā

5. モーガラージャ長老アパダーナの注釈

Atthadassī tu bhagavātiādikaṃ āyasmato mogharājattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthu santike dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ lūkhacīvaradharānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā taṃ ṭhānantaraṃ ākaṅkhanto paṇidhānaṃ katvā tattha tattha bhave puññāni karonto atthadassissa bhagavato kāle puna brāhmaṇakule nibbattitvā brāhmaṇānaṃ vijjāsippesu nipphattiṃ gato ekadivasaṃ atthadassiṃ bhagavantaṃ bhikkhusaṅghaparivutaṃ rathiyaṃ gacchantaṃ disvā pasannamānaso pañcapatiṭṭhitena vanditvā sirasi añjaliṃ katvā ‘‘yāvatā rūpino satthā’’tiādīhi chahi gāthāhi abhitthavitvā bhājanaṃ pūretvā madhuṃ upanesi. Satthā taṃ paṭiggahetvā anumodanaṃ akāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto kassapabhagavato kāle kaṭṭhavāhanassa nāma rañño amacco hutvā nibbatto tena satthu ānayanatthāya [Pg.61] pesito satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vīsativassasahassāni samaṇadhammaṃ katvā tato cuto ekaṃ buddhantaraṃ sugatīsuyeva parivattento imasmiṃ buddhuppāde brāhmaṇakule nibbattitvā mogharājāti laddhanāmo bāvarīyabrāhmaṇassa santike uggahitasippo saṃvegajāto tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā tāpasasahassaparivāro ajitādīhi saddhiṃ satthu santikaṃ pesito tesaṃ pannarasamo hutvā pañhaṃ pucchitvā vissajjanapariyosāne arahattaṃ pāpuṇi. Arahattaṃ pana patvā satthalūkhaṃ suttalūkhaṃ rajanalūkhanti visesena tividhenapi lūkhena samannāgataṃ paṃsukūlaṃ dhāresi. Tena naṃ satthā lūkhacīvaradharānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi.

“アッタダッシー世尊は…”という言葉で始まるのは、尊者モーガラージャ長老のアパダーナである。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生涯で輪廻からの解脱の助けとなる功徳を積み上げてきた。パドゥムッタラ世尊の時代、良家に生まれ、知性を備えるに至った。ある日、師(仏)の御前で法を聴いていた時、師が一人の比丘を“粗末な衣をまとう者たちの第一位”に任命するのを見て、その地位を望んで誓願を立てた。あちこちの生涯で功徳を積み、アッタダッシー世尊の時代に再びバラモンの家に生まれ、バラモンの知識と技術を修得した。ある日、比丘サンガに囲まれて通りを行くアッタダッシー世尊を拝見し、清らかな心で五体投地して礼拝し、頭上で合掌して、“形あるすべての者たちの師よ(yāvatā rūpino satthā)”などの六つの詩句で称賛し、器に満たした蜂蜜を献上した。師はそれを受け取り、随喜(説法)をなされた。彼はその功徳によって、天界と人間界を輪廻し、カッサパ世尊の時代にカッタヴァーハナという名の王の大臣として生まれた。彼は王によって師(仏)を招くために遣わされ、師のもとへ行って法を聴き、信心を得て出家し、二万年の間、沙門としての修行に励んだ。そこから没した後、一仏間の間、善趣のみを転生し、この仏の出現した時代にバラモンの家に生まれ、モーガラージャという名を得た。バーヴァリー・バラモンのもとで学問を修め、厭離の心が生じて修行者として出家し、千人の修行者を従えてアシタらと共に師(仏)のもとへ遣わされた。彼らの中で十五番目に質問をなし、その回答の終わりに阿羅漢果に到達した。阿羅漢果を得た後、彼は布が粗末、糸が粗末、染料が粗末という特別な三種の粗末さを備えた糞掃衣(ふんぞうえ)をまとった。それゆえ、師は彼を“粗末な衣をまとう者たちの第一位”に任命したのである。

64. Evaṃ so paṇidhānānurūpena arahattaphalaṃ patvā attano pubbasambhāraṃ disvā pubbakammāpadānaṃ pakāsento atthadassī tu bhagavātiādimāha. Taṃ sabbaṃ uttānatthameva.

64. このように、彼は誓願にふさわしく阿羅漢果を得て、自らの過去の資糧(功徳)を振り返り、過去の業のアパダーナを明らかにしようとして、“アッタダッシー世尊は…”という言葉を語った。そのすべては明らかな意味である。

73. Puṭakaṃ pūrayitvānāti puṭakaṃ vuccati vārakaṃ, ghaṭaṃ vā. Aneḷakaṃ niddosaṃ makkhikaṇḍavirahitaṃ khuddamadhunā ghaṭaṃ pūretvā taṃ ubhohi hatthehi paggayha pakārena ādarena gahetvā mahesino bhagavato upanesinti sambandho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

73. “器(プタカ)を満たして(Puṭakaṃ pūrayitvān)”とは、器とは水瓶または壺のことである。混じりけのない、汚れのない、蜂の死骸などのない小蜂の蜜で壺を満たし、それを両手で掲げ、うやうやしく丁寧に持って、大仙(マヘーシ)である世尊に献上した、という繋がりである。残りの部分は容易に理解できる。

Mogharājattheraapadānavaṇṇanā samattā.

モーガラージャ長老アパダーナの注釈は終了した。

6. Adhimuttattheraapadānavaṇṇanā

6. アディムッタ長老アパダーナの注釈

Nibbute lokanāthamhītiādikaṃ āyasmato adhimuttattherassa apadānaṃ (theragā. aṭṭha. 2.adhimuttattheragāthāvaṇṇanā). Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto atthadassimhi lokanāthe parinibbute ekasmiṃ kulagehe nibbatto ratanattaye pasanno bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā ucchūhi maṇḍapaṃ kāretvā mahādānaṃ pavattetvā pariyosāne santipadaṃ paṇidhesi. So tato cuto devesu ca manussesu ca ubhayasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto sāsane pasīditvā saddhāya patiṭṭhitattā adhimuttattheroti pākaṭo.

“世の救い主が亡くなられた時(Nibbute lokanāthamhī)”という言葉で始まるのは、尊者アディムッタ長老のアパダーナである。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生涯で輪廻からの解脱の助けとなる功徳を積み上げてきた。世の救い主アッタダッシー仏が般涅槃された後、ある良家に生まれ、三宝に帰依し、比丘サンガを招待して、サトウキビで平屋(マンダパ)を作らせて盛大な供養を行い、最後に寂静の境地(涅槃)を誓願した。彼はそこから没した後、天界と人間界の両方の幸福を享受し、この仏の出現した時代に、ある良家に生まれた。教え(仏法)に帰依し、信心(サッダー)によって確立されたことから、アディムッタ長老として知られた。

84. Evaṃ [Pg.62] katasambhāravasena arahattaṃ patvā attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento nibbute lokanāthamhītiādimāha. Taṃ sabbaṃ uttānatthamevāti.

84. このように、積んできた資糧(功徳)の力によって阿羅漢果に到達し、自らの過去の業を思い返して歓喜が生じ、過去の行状を明らかにしようとして、“世の救い主が亡くなられた時…”という言葉を語った。そのすべては明らかな意味である。

Adhimuttattheraapadānavaṇṇanā samattā.

アディムッタ長老アパダーナの注釈は終了した。

7. Lasuṇadāyakattheraapadānavaṇṇanā

7. ラスナダーヤカ長老アパダーナの注釈

Himavantassāvidūretiādikaṃ āyasmato lasuṇadāyakattherassa apadānaṃ. Esopāyasmā purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle ekasmiṃ kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto gharāvāse ādīnavaṃ disvā gehaṃ pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā himavantaṃ nissāya vane vasanto bahūni lasuṇāni ropetvā tadeva vanamūlaphalañca khādanto vihāsi. So bahūni lasuṇāni kājenādāya manussapathaṃ āharitvā pasanno dānaṃ datvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa bhesajjatthāya datvā gacchati. Evaṃ so yāvajīvaṃ puññāni katvā teneva puññabalena devamanussesu saṃsaranto ubhayasampattiṃ anubhavitvā kamena imasmiṃ buddhuppāde uppanno paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā nacirasseva arahattaṃ patto pubbakammavasena lasuṇadāyakattheroti pākaṭo.

“ヒマヴァンタの近くに”云々(ひまわんたっさーゔぃどぅーれーてぃあーでぃかん)は、具寿ラスナダーヤカ長老のアパダーナである。この長老もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生存において解脱の依止となる功徳を蓄え、ヴィパッシー世尊の御代にある良家に生まれ、分別がつく年齢に達すると、在家生活の過患を見て、家を捨てて仙人として出家し、ヒマヴァンタ(雪山)を拠り所として森に住み、多くのにんにくを植え、その森の根や果実とともににんにくを食べて過ごした。彼は多くのにんにくを天秤棒で担いで人の通る道へ運び、清浄な心で布施を行い、仏陀を筆頭とする比丘僧伽に、薬用として(にんにくを)捧げては立ち去った。このように彼は生涯にわたり功徳を積み、その功徳の力によって神々や人間の世界を輪廻し、両界の福楽を享受して、次第にこの仏陀(ゴータマ)の出現の時に生まれ、信心を得て出家し、ヴィパッサナー(観)を修めて、ほどなくして阿羅漢果に到達した。過去の業の力により、ラスナダーヤカ長老として知られるようになった。

89. Attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento himavantassāvidūretiādimāha. Tattha himālayapabbatassa pariyosāne manussānaṃ sañcaraṇaṭṭhāne yadā vipassī bhagavā udapādi, tadā ahaṃ tāpaso ahosinti sambandho. Lasuṇaṃ upajīvāmīti rattalasuṇaṃ ropetvā tadeva gocaraṃ katvā jīvikaṃ kappemīti attho. Tena vuttaṃ ‘‘lasuṇaṃ mayhabhojana’’nti.

89. 自らの過去の業を思い起こして、喜びが生じ、過去の歩みの物語(アパダーナ)を明らかにしようとして、“ヒマヴァンタの近くに”云々と言った。そこで、ヒマラヤ山の端の、人々が往来する場所に、ヴィパッシー世尊が出現された時、その時、私は仙人であった、という繋がりである。“にんにくを糧として生きる(ラスナン・ウパジーワーミ)”とは、赤にんにくを植えて、それを食物として命を繋いでいたという意味である。ゆえに“にんにくは私の食べ物であった”と言われた。

90. Khāriyo pūrayitvānāti tāpasabhājanāni lasuṇena pūrayitvā kājenādāya saṅghārāmaṃ saṅghassa vasanaṭṭhānaṃ hemantādīsu tīsu kālesu saṅghassa catūhi iriyāpathehi vasanavihāraṃ agacchiṃ agamāsinti attho. Haṭṭho haṭṭhena cittenāti ahaṃ santuṭṭho somanassayuttacittena saṅghassa lasuṇaṃ adāsinti attho.

90. “箱(カーリ)を満たして(プーライットワーナ)”とは、仙人の器ににんにくを満たし、天秤棒で担いで僧伽の住園(サンガーラーマ)、すなわち僧伽の居住所に運び、冬などの三つの季節において、僧伽の四威儀(行住坐臥)の生活のために通ったという意味である。“歓喜し、歓喜した心で(ハットー・ハッテーナ・チッテーナ)”とは、私が満足し、喜びを伴う心で、僧伽ににんにくを与えたという意味である。

91. Vipassissa…pe… [Pg.63] niratassahanti narānaṃ aggassa seṭṭhassa assa vipassissa bhagavato sāsane nirato nissesena rato ahanti sambandho. Saṅghassa…pe… modahanti ahaṃ saṅghassa lasuṇadānaṃ datvā saggamhi suṭṭhu aggasmiṃ devaloke āyukappaṃ dibbasampattiṃ anubhavamāno modiṃ, santuṭṭho bhavāmīti attho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

91. “ヴィパッシーの…(中略)…専念した(ニラタッサハン)”とは、人々の最上者であり、勝者であるヴィパッシー世尊の教えにおいて、余すところなく専念し、喜んでいた私である、という繋がりである。“僧伽に…(中略)…喜ぶ(モーダハン)”とは、私が僧伽ににんにくの施物を与え、天界において、最上の天界において寿命の限り天の福楽を享受して喜び、満足しているという意味である。“残りは容易に理解できる(セーサン・スヴィニニェッヤメーヴァ)”とのことである。

Lasuṇadāyakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ラスナダーヤカ長老のアパダーナの注釈(ヴァンナナー)が完了した。

8. Āyāgadāyakattheraapadānavaṇṇanā

8. アーヤーガダーヤカ長老のアパダーナの注釈

Nibbute lokanāthamhītiādikaṃ āyasmato āyāgadāyakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto sikhissa bhagavato parinibbutakāle ekasmiṃ kulagehe nibbatto sāsane pasanno vaḍḍhakīnaṃ mūlaṃ datvā atimanoharaṃ dīghaṃ bhojanasālaṃ kārāpetvā bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā paṇītenāhārena bhojetvā mahādānaṃ datvā cittaṃ pasādesi. So yāvatāyukaṃ puññāni katvā devamanussesuyeva saṃsaranto ubhayasampattiṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto paṭiladdhasaddho pabbajitvā ghaṭento vāyamanto vipassanaṃ vaḍḍhetvā na cirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Pubbe katapuññavasena āyāgattheroti pākaṭo.

“世の救護者が入滅された時(ニッブーテー・ローカナータムヒ)”云々は、具寿アーヤーガダーヤカ長老のアパダーナである。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生存において解脱の依止となる功徳を蓄え、シキー世尊の入滅(般涅槃)の時に、ある良家に生まれ、教えに清浄な信頼を寄せ、大工たちに報酬を与えて、非常に美しい長い食事堂(ボージャナサーラー)を建てさせ、比丘僧伽を招いて、優れた食物で供養し、大規模な布施を行って心を清浄にした。彼は寿命の限り功徳を積み、神々や人間の間のみを輪廻して両界の福楽を享受し、この仏陀の出現の時に良家に生まれ、信心を得て出家し、精進し努力してヴィパッサナーを修め、ほどなくして阿羅漢果に到達した。過去に積んだ功徳の力により、アーヤーガ長老として知られるようになった。

94. Evaṃ so katapuññasambhāravasena arahattaṃ patvā attanā pubbe katakusalakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento nibbute lokanāthamhītiādimāha. Tattha nibbuteti vadataṃ ‘‘mayaṃ buddhā’’ti vadantānaṃ antare vare uttame sikhimhi bhagavati parinibbuteti attho. Haṭṭho haṭṭhena cittenāti saddhatāya haṭṭhapahaṭṭho somanassayuttacittatāya pahaṭṭhena cittena uttamaṃ thūpaṃ seṭṭhaṃ cetiyaṃ avandiṃ paṇāmayinti attho.

94. このように、彼は積んだ功徳の資糧の力によって阿羅漢果に到達し、自ら過去に行った善業を思い起こして、喜びが生じ、過去の歩みの物語を明らかにしようとして、“世の救護者が入滅された時”云々と言った。そこで“入滅された(ニッブーテー)”とは、“我らは仏なり”と言う者たちの間で、最上の優れたシキー世尊が般涅槃された時に、という意味である。“歓喜し、歓喜した心で”とは、信仰心によって喜び勇み、喜びを伴う心で、最高のスツーパ、優れた塔(チェーティヤ)を礼拝し、供養したという意味である。

95. Vaḍḍhakīhi kathāpetvāti ‘‘bhojanasālāya pamāṇaṃ kittaka’’nti pamāṇaṃ kathāpetvāti attho. Mūlaṃ datvānahaṃ tadāti tadā tasmiṃ kāle ahaṃ kammakaraṇatthāya tesaṃ vaḍḍhakīnaṃ mūlaṃ datvā āyāgaṃ [Pg.64] āyataṃ dīghaṃ bhojanasālaṃ ahaṃ santuṭṭho somanassacittena kārapesahaṃ kārāpesiṃ ahanti attho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

95. “大工たちに語らせて(ワッダキーヒ・カターペーットワー)”とは、“食事堂の大きさはどれくらいか”と、その寸法を語らせたという意味である。“その時、私は報酬を与えて(ムーラン・ダットワーナハン・タダー)”とは、その時、その時代に、私がその建設作業のために、大工たちに報酬を与え、施堂(アーヤーガ)、すなわち長い食事堂を、私は満足し、喜びの心で建てさせたという意味である。“残りは容易に理解できる”。

97. Āyāgassa idaṃ phalanti bhojanasāladānassa idaṃ vipākanti attho.

97. “アーヤーガ(施堂)のこれが果報である”とは、食事堂の布施のこれが報いであるという意味である。

Āyāgadāyakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

アーヤーガダーヤカ長老のアパダーナの注釈が完了した。

9. Dhammacakkikattheraapadānavaṇṇanā

9. ダンマカッキカ長老のアパダーナの注釈

Siddhatthassa bhagavatotiādikaṃ āyasmato dhammacakkikattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle ekasmiṃ kulagehe nibbatto vuddhippatto puttadārehi vaḍḍhito vibhavasampanno mahābhogo, so ratanattaye pasanno saddhājāto dhammasabhāyaṃ dhammāsanassa piṭṭhito ratanamayaṃ dhammacakkaṃ kāretvā pūjesi. So tena puññakammena devamanussesu nibbattaṭṭhānesu sakkasampattiṃ cakkavattisampattiñca anubhavitvā kamena imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe uppanno vibhavasampanno sañjātasaddho pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā nacirasseva arahattaṃ patvā pubbe katakusalanāmasadisanāmena dhammacakkikattheroti pākaṭo jāto ahosi.

“シッダッタ世尊に(シッダッタッサ・バガワトー)”云々は、具寿ダンマカッキカ長老のアパダーナである。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生存において解脱の依止となる功徳を蓄え、シッダッタ世尊の御代にある良家に生まれ、成長して妻子に囲まれ、富に恵まれ、大きな財産を有していた。彼は三宝に清浄な信頼を寄せ、信心が生じて、説法堂において、説法座(ダンマーサナ)の後ろに七宝で作られた法輪(ダンマチャッカ)を造らせて供養した。彼はその功徳の力により、神々や人間の生まれる場所において、帝釈天の福楽や転輪聖王の福楽を享受し、次第にこの仏陀の出現の時にある良家に生まれ、富に恵まれ、信心が生じて出家し、ヴィパッサナーを修めて、ほどなくして阿羅漢果に到達し、過去に行った善業の名にちなんだ名前で、ダンマカッキカ長老として広く知られるようになった。

102. So puññasambhārānurūpena pattaarahattaphalo attano pubbakammaṃ saritvā jātasomanasso pubbacaritāpadānaṃ pakāsento siddhatthassa bhagavatotiādimāha. Sīhāsanassa sammukhāti sīhassa bhagavato nisinnassa sammukhā buddhāsanassa abhimukhaṭṭhāneti attho, dhammacakkaṃ me ṭhapitanti mayā dhammacakkākārena ubhato sīharūpaṃ dassetvā majjhe ādāsasadisaṃ kāretvā kataṃ dhammacakkaṃ ṭhapitaṃ pūjitaṃ. Kiṃ bhūtaṃ? Viññūhi medhāvīhi ‘‘atīva sundara’’nti vaṇṇitaṃ thomitaṃ sukataṃ dhammacakkanti sambandho.

102. 彼は過去の功徳の積み重ねに相応して阿羅漢果を得て、自らの過去の行いを回想して歓喜し、過去の行績(アパダーナ)を明らかにするために“シッダッタ世尊に……”などの詩句を唱えた。“獅子座の前に”とは、座っている獅子のごとき世尊の獅子座の正面に、仏座に向き合った場所にという意味である。“法輪が私によって安置された”とは、私によって法輪の形として、両側に獅子の像を示し、中央に鏡のような円形を作らせて、作られた法輪が安置され、供養されたということである。“どのようなものか?”といえば、賢者たち、知恵ある者たちによって“極めて美しい”と称賛され、讃えられた、見事に作られた法輪である、という文脈である。

103. Cāruvaṇṇova [Pg.65] sobhāmīti suvaṇṇavaṇṇo iva sobhāmi virocāmīti attho. ‘‘Catuvaṇṇehi sobhāmī’’tipi pāṭho, tassa khattiyabrāhmaṇavessasuddajātisaṅkhātehi catūhi vaṇṇehi sobhāmi virocāmīti attho. Sayoggabalavāhanoti suvaṇṇasivikādīhi yoggehi ca senāpatimahāmattādīhi sevakehi balehi ca hatthiassarathasaṅkhātehi vāhanehi ca sahitoti attho. Bahujjanā bahavo manussā anuyantā mamānuvattantā niccaṃ niccakālaṃ parivārentīti sambandho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

103. “麗しい色の如く輝く”とは、黄金色の如く輝き、光り放つという意味である。“四姓(四つの階級)によって輝く”という読みもあり、その場合は王族・婆羅門・長者・隷属民と称される四つの階級の中で輝き、光り放つという意味になる。“乗り物と軍勢を伴い”とは、黄金の輿などの乗り物や、将軍や大臣などの従者、軍勢、そして象・馬・戦車と称される乗り物と共にあったという意味である。“多くの人々が”とは、多くの人間が従い、私に従って、常に、絶えず周囲を取り囲んでいるという文脈である。残りの部分は理解しやすい。

Dhammacakkikattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ダンマチャッキカ長老(法輪供養者)のアパダーナの注釈は完結した。

10. Kapparukkhiyattheraapadānavaṇṇanā

10. カッパルッキヤ長老(如意樹供養者)のアパダーナの注釈

Siddhatthassa bhagavatotiādikaṃ āyasmato kapparukkhiyattherassa apadānaṃ (theragā. aṭṭha. 2.576). Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tesu tesu bhavesu nibbānādhigamūpāyabhūtāni puññāni upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle vibhavasampanne ekasmiṃ kule nibbatto mahaddhano mahābhogo satthari pasanno sattahi ratanehi vicittaṃ suvaṇṇamayaṃ kapparukkhaṃ kāretvā siddhatthassa bhagavato cetiyassa sammukhe ṭhapetvā pūjesi. So evarūpaṃ puññaṃ katvā yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cuto sugatīsuyeva saṃsaranto kamena imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto viññutaṃ patto gharāvāsaṃ saṇṭhapetvā ratanattaye pasanno dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho satthu ārādhetvā pabbajito nacirasseva arahattaṃ patvā pubbe katakusalanāmena kapparukkhiyattheroti pākaṭo ahosi.

“シッダッタ世尊に……”などの詩句は、尊者カッパルッキヤ長老のアパダーナである。この者もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、それら種々の生存において涅槃に到達する手段となる功徳を積み重ね、シッダッタ世尊の時代に、富裕な家系に生まれ、大きな財産と享受すべきものを持ち、師(仏)に対して浄信を抱き、七種の宝(七宝)で彩られた黄金製の如意樹(カッパルッカ)を作らせて、シッダッタ世尊の塔(チェーティヤ)の正面に安置して供養した。彼はこのような功徳を積み、命の限り存続し、そこから没して善趣のみを輪廻し、順次にこの仏の出現(ゴータマ仏の時代)において、ある名家に生まれ、成人して家を構え、三宝に対して浄信を抱き、説法を聞いて信仰を得て、師を喜ばせて出家し、ほどなくして阿羅漢果を得て、過去になされた善業の名によってカッパルッキヤ長老として知られるようになった。

108. So evaṃ pattaarahattaphalo attano pubbakammaṃ saritvā somanassavasena pubbacaritāpadānaṃ pakāsento siddhatthassa bhagavatotiādimāha. Thūpaseṭṭhassa sammukhāti seṭṭhassa uttamassa dhātunihitathūpassa cetiyassa sammukhaṭṭhāne vicittadusse anekavaṇṇehi visamena visadisena cittena manohare cinapaṭṭasomārapaṭṭādike dusse[Pg.66]. Lagetvā olaggetvā kapparukkhaṃ ṭhapesiṃ ahaṃ patiṭṭhapesinti attho. Sesaṃ uttānatthamevāti.

108. 彼はこのように阿羅漢果を得て、自らの過去の行いを回想し、歓喜によって過去の行績を明らかにするために“シッダッタ世尊に……”などの詩句を唱えた。“最高なる塔の前に”とは、最高で優れた、真身舎利が安置された塔(チェーティヤ)の正面の場所で、という意味である。“彩られた布”とは、多種多様な色による、他とは異なる、人の心を奪うような美しい、チーナ産の絹布やソーマーラ産の絹布などの布のことである。“(それらを)掛けて、吊るして、如意樹を安置した、私は設置した”という意味である。残りの部分は明白である。

Kapparukkhiyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

カッパルッキヤ長老のアパダーナの注釈は完結した。

Catutthavaggavaṇṇanā samattā.

第四の章(チャトゥッタ・ヴァッガ)の注釈は完結した。

5. Upālivaggo

5. ウパーリの章(ウパーリ・ヴァッガ)

1. Bhāgineyyupālittheraapadānavaṇṇanā

1. バーギネーヤ・ウパーリ長老(ウパーリの甥)のアパダーナの注釈

Khīṇāsavasahassehītiādikaṃ āyasmato upālittherassa bhāgineyyupālittherassa apadānaṃ. Eso hi thero purimabuddhesu katādhikāro tasmiṃ tasmiṃ bhave puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle ekasmiṃ kule nibbatto vuddhimanvāya gharāvāse ādīnavaṃ disvā gehaṃ pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā pañcābhiññāaṭṭhasamāpattilābhī hutvā himavante vāsaṃ kappesi. Tasmiṃ samaye padumuttaro bhagavā vivekakāmo himavantaṃ pāvisi. Tāpaso bhagavantaṃ puṇṇacandamiva virocamānaṃ dūratova disvā pasannamānaso ajinacammaṃ aṃse katvā añjaliṃ paggayha vanditvā ṭhitakova dasanakhasamodhānañjaliṃ sirasi patiṭṭhapetvā anekāhi upamāhi anekehi thutivacanehi bhagavantaṃ thomesi. Taṃ sutvā bhagavā – ‘‘ayaṃ tāpaso anāgate gotamassa nāma bhagavato sāsane pabbajitvā vinaye tikhiṇapaññānaṃ aggo bhavissatī’’ti byākaraṇamadāsi. So yāvatāyukaṃ ṭhatvā aparihīnajjhāno brahmaloke nibbatti. Tato cuto devamanussesu saṃsaranto sampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthunagare upālittherassa bhāgineyyo hutvā nibbatti. So kamena vuddhippatto mātulassa upālittherasa santike pabbajitvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā nacirasseva arahā ahosi. So attano ācariyassa samīpe vasitattā vinayapañhe tikhiṇañāṇo ahosi. Atha bhagavā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ vinayapañhe tikhiṇapaññānaṃ bhikkhūnaṃ yadidaṃ bhāgineyyupālī’’ti taṃ etadaggaṭṭhāne ṭhapesi.

“一千の漏尽者たちと共に”などの詩句は、尊者ウパーリ長老、すなわち(大)ウパーリ長老の甥であるウパーリ長老のアパダーナである。この長老もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、それら種々の生存において功徳を積み重ね、パドゥムッタラ世尊の時代にある家系に生まれ、成長して家生活の過失を見抜き、家を捨てて仙人(リシ)として出家し、五つの神通と八つの等至(定)を得た者となり、ヒマラヤ山中に住まっていた。その時、パドゥムッタラ世尊は静寂を求めてヒマラヤに入られた。その行者は、満月の如く輝く世尊を遠くから見て、清浄な心で鹿皮の衣を肩に掛け、合掌を捧げて礼拝し、立ったまま十本の指を合わせた合掌を頭の上に置き、多くの比喩と多くの称賛の言葉をもって世尊を讃えた。それを聞いて世尊は、“この行者は、未来においてゴータマという名の世尊の教えの中で出家し、律(ヴィナヤ)に関する鋭い智慧を持つ者たちの最高位となるであろう”と記別(予言)を与えられた。彼は命の限り存続し、禅定を失うことなく梵天界に生まれた。そこから没して神々や人間の世界を輪廻して諸々の幸福を享受し、この仏の出現において、カピラヴァットゥ市にてウパーリ長老の甥として生まれた。彼は順次に成長し、叔父であるウパーリ長老のもとで出家して、業処(瞑想の主題)を授かって観(ヴィパッサナー)を深め、ほどなくして阿羅漢となった。彼は自らの師の近くに住んでいたため、律の質問に関して鋭い知見を持つようになった。そこで世尊は、“比丘たちよ、律の質問において鋭い智慧を持つわが弟子の比丘たちの中で、この甥のウパーリが最高である”と言って、彼をその最高位(エータダッガ)に据えられた。

1. So [Pg.67] evaṃ etadaggaṭṭhānaṃ patvā attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento khīṇāsavasahassehītiādimāha. Tattha ā samantato yāvabhavaggā savanti pavattantīti āsavā. Kāmāsavādayo cattāro āsavā, te khīṇā sositā visositā viddhaṃsitā yehi teti khīṇāsavā, teyeva sahassā khīṇāsavasahassā, tehi khīṇāsavasahassehi. Pareto parivuto lokanāyako lokassa nibbānapāpanako vivekaṃ anuyutto paṭisallituṃ ekībhavituṃ gacchateti sambandho.

1. 彼はこのように最高位を得て、自らの過去の行いを回想し、歓喜が生じて過去の行績を明らかにするために“一千の漏尽者たちと共に……”などの詩句を唱えた。そこにおいて“アー(ā)”とは“遍く(四方八方から)”、“有頂天(存在の絶頂)に至るまで流れ出る、生じる”ゆえに“漏(アーサヴァ)”と言う。欲漏などの四つの漏があり、それらが尽き、枯れ、完全に枯らされ、打ち砕かれた者たちが“漏尽者(キーナサヴァ)”である。まさにその一千人であるから“一千の漏尽者”であり、それら“一千の漏尽者たちと共に”という意味である。“その後に、取り囲まれて、世の導き手(世尊)”とは、世の人々を涅槃に導く御方が、静寂(独居)に従事し、燕坐(独りで静かに座ること)し、独りであるために行かれる、という文脈である。

2. Ajinena nivatthohanti ahaṃ ajinamigacammena paṭicchanno, ajinacammavasanoti attho. Tidaṇḍaparidhārakoti kuṇḍikaṭṭhapanatthāya tidaṇḍaṃ gahetvā dhārentoti attho. Bhikkhusaṅghena paribyūḷhaṃ parivāritaṃ lokanāyakaṃ addasanti sambandho. Sesaṃ pākaṭamevāti.

2. “鹿皮を纏う私は”とは、私が鹿の皮で覆われ、鹿皮の衣を着ているという意味である。“三脚杖を保持する者”とは、水瓶を置くための三脚の杖を手に持ち、保持している者という意味である。“比丘サンガによって周囲を囲まれた世の導き手(世尊)を拝見した”という文脈である。残りの部分は明白である。

Bhāgineyyupālittheraapadānavaṇṇanā samattā.

バーギネーヤ・ウパーリ長老のアパダーナの注釈は完結した。

2. Soṇakoḷivisattheraapadānavaṇṇanā

2. ソーナ・コーリヴィサ長老のアパダーナの注釈

Anomadassissa muninotiādikaṃ āyasmato koḷivisattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto anomadassissa bhagavato kāle ekasmiṃ kulagehe nibbatto vayappatto puttadārehi vaḍḍhito vibhavasampanno bhagavato caṅkamanatthāya sobhanaṃ caṅkamaṃ kāretvā sudhāparikammaṃ kāretvā ādāsatalamiva samaṃ vijjotamānaṃ katvā dīpadhūpapupphādīhi sajjetvā bhagavato niyyādetvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītenāhārena pūjesi. So evaṃ yāvajīvaṃ puññāni katvā tato cavitvā devaloke nibbatto. Tattha pāḷiyā vuttanayena dibbasampattiṃ anubhavitvā antarā okkākakulappasutoti taṃ sabbaṃ pāḷiyā vuttānusārena veditabbaṃ. Pacchimabhave pana koliyarājavaṃse jāto vayappatto koṭiagghanakassa kaṇṇapiḷandhanassa dhāritattā koṭikaṇṇoti, kuṭikaṇṇoti ca pākaṭo ahosi. So bhagavati pasanno [Pg.68] dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi.

“アノーマダッシンという名の聖者に”で始まる一節は、尊者コーリヴィサ(クティカンナ)長老の阿波陀那(アパダーナ)である。この長老もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、輪廻の各生において解脱の助縁となる善行を積み重ねていた。アノーマダッシン世尊の時代、ある名家に生まれ、成人して妻子を持ち、富に恵まれていた。彼は世尊が経行(きょうぎょう)するために美しい経行処(caṅkama)を造り、漆喰(sudhā)で仕上げ、鏡の表面のように平らで輝くようにし、灯明、香、花などで飾り立て、世尊に捧げた。そして仏陀を筆頭とする比丘僧伽に立派な食事を供養した。彼は一生、そのように功徳を積み、死後、天界に生まれた。その後、聖典に説かれる方法で天界の至福を享受し、最後の一生に至るまで、ウッカーカ王家(釈迦族の源流)に生まれた云々の経緯は、すべて聖典(パーリ)の記述に従って理解されるべきである。最後の一生では、コーリヤの王族に生まれた。成人し、一億(コーティ)の価値がある耳飾りを身につけていたため、“コーティカンナ(またはクティカンナ)”として知られた。彼は世尊に帰依して法を聞き、信心を得て出家し、ヴィパッサナーを修めて、間もなく阿羅漢果に達した。

25. So arahā hutvā attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento anomadassissa muninotiādimāha. Tattha anomadassissāti anomaṃ alāmakaṃ sundaraṃ dassanaṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇapaṭimaṇḍitattā byāmappabhāmaṇḍalopasobhitattā ārohapariṇāhena samannāgatattā ca dassanīyaṃ sarīraṃ yassa bhagavato so anomadassī, tassa anomadassissa muninoti attho. Tādinoti iṭṭhāniṭṭhesu akampiyasabhāvassa. Sudhāya lepanaṃ katvāti sudhāya avalittaṃ katvā dīpadhūpapupphadhajapaṭākādīhi ca alaṅkataṃ caṅkamaṃ kārayiṃ akāsinti attho. Sesagāthānaṃ attho pāḷiyā anusārena suviññeyyova.

25. 彼は阿羅漢となり、自らの過去の業を思い起こして歓喜し、過去の行状を明らかにするために“アノーマダッシンという名の聖者に”という詩句を唱えた。そこで“アノーマダッシン(不劣見)”とは、卑しくない(alāmaka)、優れた見映え(dassana)を持つという意味である。三十二相の大人相で飾られ、一尋(ひとひろ)の光(byāmappabhā)に包まれ、身体の均整が取れた姿であるため、見応えのある身体を持つ世尊、それが“アノーマダッシン”であり、その“聖者に(munino)”という意味である。“ターディノー(等持者)”とは、好ましい対象や好ましくない対象に対しても動じない性質を持つ者(如来)のことである。“漆喰(sudhā)で塗布して”とは、漆喰で白く塗り、灯火、香、花、旗、幟などで飾られた経行処(caṅkama)を造った、あるいは寄進したという意味である。残りの偈文の意味は、聖典(パーリ)の通りであり、容易に理解できる。

35. Parivārasampattidhanasampattisaṅkhātaṃ yasaṃ dhāretīti yasodharo, sabbe ete sattasattaticakkavattirājāno yasodharanāmena ekanāmakāti sambandho.

35. 眷属の成就と富の成就として知られる名声(yasa)を保持しているため“ヤソーダラ(名声保持者)”と呼ばれる。これら七十七人の転輪聖王たちはすべて“ヤソーダラ”という同一の名を持っていたという関係である。

52. Aṅgīrasoti aṅgato sarīrato niggatā rasmi yassa so aṅgīraso, chandadosamohabhayāgatīhi vā pāpācāravasena vā caturāpāyaṃ na gacchatīti nāgo, mahanto pūjito ca so nāgo ceti mahānāgo. Sesaṃ uttānatthamevāti.

52. “アンギーラサ”とは、その身体(aṅga)から光(rasmi)が放たれている者のことである。“ナーガ”とは、愛執、怒り、迷い、恐怖という偏り(agatis)や、邪悪な行いによって四悪趣へ行かない者のことである。偉大(mahanta)であり、供養される(pūjita)そのナーガを“マハーナーガ(大龍)”と呼ぶ。残りの箇所は、文脈から意味が明白である。

Koḷivisattheraapadānavaṇṇanā samattā.

コーリヴィサ長老の阿波陀那の解説は終了した。

3. Kāḷigodhāputtabhaddiyattheraapadānavaṇṇanā

3. カーリゴーダーの息子バッディヤ長老の阿波陀那の解説。

Padumuttarasambuddhantiādikaṃ āyasmato bhaddiyassa kāḷigodhāputtattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle vibhavasampanne ekasmiṃ kule nibbatto vuddhippatto puttadārehi vaḍḍhito nagaravāsino puññāni karonte disvā sayampi puññāni kātukāmo [Pg.69] buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā thūlapaṭalikādianekāni mahārahāni sayanāni paññāpetvā tattha nisinne bhagavati sasaṅghe paṇītenāhārena bhojetvā mahādānaṃ adāsi. So evaṃ yāvatāyukaṃ puññāni katvā devamanussesu ubhayasampattiyo anubhavitvā aparabhāge imasmiṃ buddhuppāde kāḷigodhāya nāma deviyā putto hutvā nibbatti. So viññutaṃ patto ārohapariṇāhahatthapādarūpasampattiyā bhaddattā ca kāḷigodhāya deviyā puttattā ca bhaddiyo kāḷigodhāputtoti pākaṭo. Satthari pasīditvā mātāpitaro ārādhetvā pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi.

“パドゥムッタラ正自覚者に”で始まる一節は、尊者カーリゴーダーの息子バッディヤ長老の阿波陀那である。この長老も、過去の諸仏のもとで功徳を積み、各生において解脱の助縁となる善行を積んでいた。パドゥムッタラ世尊の時代、裕福な家に生まれ、成人して妻子を持ち、町の人々が功徳を積んでいるのを見て、自分も功徳を積みたいと望んだ。そこで仏陀を筆頭とする比丘僧伽を招待し、厚手の敷物(thūlapaṭalikā)など多くの高価な寝具や座席を用意し、そこに座られた世尊と比丘僧伽に立派な食事を供養し、大施しを行った。彼は一生、そのように功徳を積み、天界と人間界の二つの幸運を享受し、後年、今の仏陀が出現された時代に、カーリゴーダーという名の王妃の息子として生まれた。彼は成人し、体格、顔立ち、手足の美しさが優れていた(bhadda)ことと、カーリゴーダー妃の息子であったことから、“バッディヤ・カーリゴーダープッタ(カーリゴーダーの息子バッディヤ)”として知られた。彼は師(仏陀)に帰依し、両親の許しを得て出家し、間もなく阿羅漢となった。

54. So arahā hutvā attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttarasambuddhantiādimāha. Taṃ heṭṭhā vuttatthameva. Mettacittanti mijjati sinehati nandati sabbasatteti mettā, mettāya sahagataṃ cittaṃ mettacittaṃ, taṃ yassa bhagavato atthīti mettacitto, taṃ mettacittaṃ. Mahāmuninti sakalabhikkhūnaṃ mahantattā mahāmuni, taṃ padumuttaraṃ sambuddhanti sambandho. Janatā sabbāti sabbo janakāyo, sabbanagaravāsinoti attho. Sabbalokagganāyakanti sakalalokassa aggaṃ seṭṭhaṃ nibbānassa nayanato pāpanato nāyakaṃ padumuttarasambuddhaṃ janatā upeti samīpaṃ gacchatīti sambandho.

54. 彼は阿羅漢となり、自らの過去の業を思い起こして歓喜し、過去の行状を明らかにするために“パドゥムッタラ正自覚者に”という詩句を唱えた。その意味は、以前述べた通りである。“慈愛の心(mettacitta)”とは、すべての生きとし生けるものを愛し(mijjati)、親しみ(sinehati)、喜ぶ性質(mettā)を伴う心のことである。その慈愛の心を持つ世尊を“慈愛の心の者(mettacitto)”と呼ぶ。“マハームニ(大聖)”とは、すべての比丘たちの中で偉大(mahanta)であるからであり、それがパドゥムッタラ正自覚者であるという関係である。“ジャナター・サッバー(すべての人々)”とは、すべての群衆、すなわちその町の全住民という意味である。“全世界の至高の導師”とは、全世界の中で最高、至上であり、涅槃へと導き至らせる指導者であるパドゥムッタラ正自覚者のもとへ、人々が近づき、参拝するという関係である。

55. Sattukañca baddhakañcāti baddhasattuabaddhasattusaṅkhātaṃ āmisaṃ. Atha vā bhattapūpakhajjabhojjayāguādayo yāvakālikattā āmisaṃ pānabhojanañca gahetvā puññakkhette anuttare satthuno dadantīti sambandho.

55. “粉菓子(sattu)”とは、固められた粉菓子や固められていない粉菓子などの供物(āmisa)のことである。あるいは、飯、菓子、硬い食べ物、柔らかい食べ物、粥などの、時限内(yāvakālika)に摂取すべき供物や飲料を手に取り、無上の福田である師(仏陀)に捧げるという関係である。

58. Āsanaṃ buddhayuttakanti buddhayoggaṃ buddhārahaṃ buddhānucchavikaṃ sattaratanamayaṃ āsananti attho. Sesaṃ nayānuyogena suviññeyyamevāti.

58. “仏陀にふさわしい座席”とは、仏陀に適した、仏陀にふさわしい、仏陀に相応な、七宝からなる座席という意味である。残りの箇所は、これまでの方法に準じて容易に理解できる。

Kāḷigodhāputtabhaddiyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

カーリゴーダーの息子バッディヤ長老の阿波陀那の解説は終了した。

4. Sanniṭṭhāpakattheraapadānavaṇṇanā

4. サンニッターパカ長老の阿波陀那の解説。

Araññe [Pg.70] kuṭikaṃ katvātiādikaṃ āyasmato sanniṭṭhāpakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle kulagehe nibbatto viññutaṃ patto gharabandhanena baddho gharāvāse ādīnavaṃ disvā vatthukāmakilesakāme pahāya himavantassa avidūre pabbatantare araññavāsaṃ kappesi. Tasmiṃ kāle padumuttaro bhagavā vivekakāmatāya taṃ ṭhānaṃ pāpuṇi. Atha so tāpaso bhagavantaṃ disvā pasannamānaso vanditvā nisīdanatthāya tiṇasantharaṃ paññāpetvā adāsi. Tattha nisinnaṃ bhagavantaṃ anekehi madhurehi tiṇḍukādīhi phalāphalehi santappesi. So tena puññakammena tato cuto devesu ca manussesu ca aparāparaṃ saṃsaranto dve sampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto saddhāsampanno pabbajito vipassanaṃ vaḍḍhetvā nacirasseva arahā ahosi. Khuragge arahattaphalappattiyaṃ viya nirussāheneva santipadasaṅkhāte nibbāne suṭṭhu ṭhitattā sanniṭṭhāpakattheroti pākaṭo.

“森の中に小屋を作って”という言葉で始まるのは、聖者サンニッタパカ長老の行状(アパダーナ)である。この長老もまた、過去の諸仏において功徳を積み、あちこちの生存において、輪廻を脱するための資糧となる功徳を蓄積しつつ、パドゥムッタラ世尊の御代に、ある家系に生まれ、分別のつく年齢に達した。家の束縛に縛られ、在家の生活に過失を見て、欲求の対象となる諸々の欲望(物欲・煩悩欲)を捨てて、ヒマラヤの近くの山間に森の住処を設けて住んでいた。その時、パドゥムッタラ世尊は、離欲を望まれるがゆえに、その場所に到着された。そこで、その修行者は世尊を拝見して、清らかな心で礼拝し、座るために草の敷物を用意して捧げた。そこに座られた世尊を、多くの甘いティンドゥカ(柿の一種)などの果実でもてなした。彼はその功徳によって、そこから死後、天界と人間界を往来しながら、二つの幸運を享受し、今の仏陀の出現期において、ある家系に生まれ、信仰を備えて出家し、ヴィパッサナーを修行して、間もなく羅漢となった。剃髪の時に阿羅漢果に到達したかのように、努力を要さずに静寂の境地である涅槃にしっかりとどまったことから、サンニッタパカ(確立した者)長老として知られるようになった。

70. Arahā pana hutvā attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento araññe kuṭikaṃ katvātiādimāha. Tattha araññeti sīhabyagghādīnaṃ bhayena manussā ettha na rajjanti na ramanti na allīyantīti araññaṃ, tasmiṃ araññe. Kuṭikanti tiṇacchadanakuṭikaṃ katvā pabbatantare vasāmi vāsaṃ kappesinti attho. Lābhena ca alābhena ca yasena ca ayasena ca santuṭṭho vihāsinti sambandho.

70. 羅漢となって後、自らの前世の業を思い出し、歓喜が生じて、前世の行状を明らかにしつつ、“森の中に小屋を作って”という言葉から説き始めた。そこにおいて、“森(arañña)”とは、獅子や虎などの恐怖によって人々が執着せず、楽しまず、近寄らない場所のことである。その森においてという意味である。“小屋(kuṭika)”とは、草で屋根をふいた小屋を作って、山間に住んでいた、あるいは住処を設けたという意味である。利得があるときも、ないときも、名声があるときも、ないときも、満足して住んでいたという関連で理解すべきである。

72. Jalajuttamanāmakanti jale jātaṃ jalajaṃ, padumaṃ, jalajaṃ uttamaṃ jalajuttamaṃ, jalajuttamena samānaṃ nāmaṃ yassa so jalajuttamanāmako, taṃ jalajuttamanāmakaṃ buddhanti attho. Sesaṃ pāḷinayānuyogena suviññeyyamevāti.

72. “ジャラジュッタマ(水生の中で最高のもの)という名の”とは、水の中に生じる(ジャラジャ)から蓮華を指し、その蓮華の中でも最高のもの、すなわちパドゥムッタラ仏に等しい名を持つ者、という意味である。残りはパーリ語の記述に従えば理解しやすい。

Sanniṭṭhāpakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

サンニッタパカ長老の行状の注釈が完結した。

5. Pañcahatthiyattheraapadānavaṇṇanā

5. パンチャハッティヤ長老の行状の注釈。

Sumedho [Pg.71] nāma sambuddhotiādikaṃ āyasmato pañcahatthiyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto sumedhassa bhagavato kāle ekasmiṃ kulagehe nibbatto viññutaṃ patvā ratanattaye pasanno vihāsi. Tasmiṃ samaye pañcauppalahatthāni ānesuṃ. So tehi pañcauppalahatthehi vīthiyaṃ caramānaṃ sumedhaṃ bhagavantaṃ pūjesi. Tāni gantvā ākāse vitānaṃ hutvā chāyaṃ kurumānāni tathāgateneva saddhiṃ gacchiṃsu. So taṃ disvā somanassajāto pītiyā phuṭṭhasarīro yāvajīvaṃ tadeva puññaṃ anussaritvā tato cuto devaloke nibbatto aparāparaṃ saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto viññutaṃ patto saddhājāto pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā nacirasseva arahā ahosi. Katakusalanāmena pañcahatthiyattheroti pākaṭo.

“スメーダという名の正自覚者”という言葉で始まるのは、聖者パンチャハッティヤ長老の行状である。この長老もまた、過去の諸仏において功徳を積み、あちこちの生存において、解脱の資糧となる功徳を蓄積しつつ、スメーダ世尊の御代に、ある家系に生まれ、分別のつく年齢に達して、三宝を信じて過ごしていた。その時、(誰かが)五房の青蓮華を持ってきた。彼はその五房の青蓮華をもって、通りを歩んでおられたスメーダ世尊を供養した printer。その花は空中に飛んで天蓋となり、影を作りながら如来とともに進んでいった。彼はそれを見て、歓喜が生じ、喜びが全身を包み、一生の間その功徳を思い出し続けて、そこから死後、天界に生まれ、輪廻を繰り返しながら、今の仏陀の出現期において、ある家系に生まれ、分別のつく年齢に達して、信仰が生じて出家し、ヴィパッサナーを修行して、間もなく羅漢となった。なされた功徳の名にちなんで、パンチャハッティヤ(五房)長老として知られるようになった。

77. So attano pubbakammaṃ saritvā paccakkhato paññāya diṭṭhapubbacaritāpadānaṃ pakāsento sumedho nāma sambuddhotiādimāha. Tattha sumedhoti sundarā medhā catusaccapaṭivedhapaṭisambhidādayo paññā yassa so bhagavā sumedho sambuddho antarāpaṇe antaravīthiyaṃ gacchatīti sambandho. Okkhittacakkhūti adhokhittacakkhu. Mitabhāṇīti pamāṇaṃ ñatvā bhaṇanasīlo, pamāṇaṃ jānitvā dhammaṃ desesīti attho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

77. 彼は自らの前世の業を思い出し、知恵によって目前に現れた前世の行状を明らかにしつつ、“スメーダという名の正自覚者”という言葉から説き始めた。そこにおいて、“スメーダ”とは、優れた知恵(四聖諦の覚知や四無礙解智など)を持っているがゆえに、その世尊はスメーダ正自覚者と呼ばれる。市場の中、通りの間を進んでおられたという意味である。“伏し目にして(okkhittacakkhū)”とは、下方に目を向けていること。“言葉を慎む(mitabhāṇī)”とは、分をわきまえて話す性質であり、分をわきまえて法を説いたという意味である。残りは理解しやすい。

Pañcahatthiyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

パンチャハッティヤ長老の行状の注釈が完結した。

6. Padumacchadaniyattheraapadānavaṇṇanā

6. パドゥマッチャダニヤ長老の行状の注釈。

Nibbute lokanāthamhītiādikaṃ āyasmato padumacchadaniyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katapuññasambhāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle ekasmiṃ kulagehe nibbatto viññutaṃ patto ratanattaye pasanno parinibbutassa vipassissa bhagavato citakaṃ padumapupphehi pūjesi. So teneva [Pg.72] cittappasādena yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato sugatīsuyeva saṃsaranto dibbasampattiṃ manussasampattiñcāti dve sampattiyo anekakkhattuṃ anubhavitvā imasmiṃ amhākaṃ sammāsambuddhakāle ekasmiṃ kulagehe nibbatto viññutaṃ patto satthari pasīditvā sāsane pabbajito ghaṭento vāyamanto nacirasseva arahā ahosi. Tassa rattiṭṭhānadivāṭṭhānādīsu tattha tattha viharantassa vihāro padumapupphehi chādīyati, tena so padumacchadaniyattheroti pākaṭo.

“世の救済者が入滅されたとき”という言葉で始まるのは、聖者パドゥマッチャダニヤ長老の行状である。この長老もまた、過去の諸仏において功徳を積み、あちこちの生存において、解脱の資糧となる功徳を蓄積しつつ、ヴィパッシー世尊の御代に、ある家系に生まれ、分別のつく年齢に達し、三宝を信じていた。入滅されたヴィパッシー世尊の火葬の薪に、蓮の花々で供養した。彼はその心の清浄さによって、寿命の限り生きて、そこから善趣のみを輪廻し、天の幸運と人の幸運という二つの幸運を何度も享受して、我らの正自覚者の出現期において、ある家系に生まれ、分別のつく年齢に達し、師(仏陀)を信じて教えの中で出家し、精進努力して、間もなく羅漢となった。彼が夜の休息所や昼の休息所などで過ごしていると、その住処は蓮の花によって覆われた。それゆえ、彼はパドゥマッチャダニヤ(蓮華で覆われた)長老として知られるようになった。

83. Attano pubbakammaṃ saritvā somanassavasena pubbacaritāpadānaṃ pakāsento nibbute lokanāthamhītiādimāha. Tattha nibbuteti khandhaparinibbānena parinibbute satthari, vipassissa sammāsambuddhassa sarīre citamāniyamāne citake āropite suphullaṃ padumakalāpaṃ ahaṃ gahetvā citakaṃ āropayiṃ pūjesinti attho. Sesagāthāsu heṭṭhā vuttanayattā uttānatthamevāti.

83. 自らの前世の業を思い出し、歓喜によって前世の行状を明らかにしつつ、“世の救済者が入滅されたとき”という言葉から説き始めた。そこにおいて、“入滅された(nibbute)”とは、五蘊の完全な入滅によって入滅された師、ヴィパッシー正自覚者の身体が火葬の壇に運ばれたとき、あるいは壇に上げられたとき、よく開いた蓮の花の束を私が手に取って、火葬の壇に載せて供養したという意味である。残りの詩句は、下に述べた方法と同じであり、意味が明快であるため、理解しやすい。

Padumacchadaniyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

パドゥマッチャダニヤ長老の行状の注釈が完結した。

7. Sayanadāyakattheraapadānavaṇṇanā

7. サヤナダーヤカ長老の行状の注釈。

Siddhatthassa bhagavatotiādikaṃ āyasmato sayanadāyakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle aññatarasmiṃ kule nibbatto viññutaṃ patto satthari pasīditvā hatthidaṇḍasuvaṇṇādīhi sayanatthāya mañcaṃ kāretvā anagghehi vicittattharaṇehi attharitvā bhagavantaṃ pūjesi. So bhagavā tassānukampāya paṭiggahetvā anubhavi. So tena puññakammena dibbamanussasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto viññutaṃ patvā satthu sāsane pasanno pabbajitvā vipassanaṃ ārabhitvā nacirasseva arahā ahosi. Pubbe katapuññanāmena sayanadāyakattheroti pākaṭo.

“シッダッタ世尊に…”で始まるのは、具寿サヤナダーヤカ(臥座施)長老の阿波陀那(アパダーナ)である。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生において解脱の依りどころとなる功徳を積み重ねていた。シッダッタ世尊の時代、ある家に生まれ、成人して師(仏)に帰依し、象牙や金などを用いて臥座(寝所)のために台座(長椅子)を作らせ、非常に高価で美しい敷物を敷いて世尊に供養した。その世尊は、彼への慈悲からそれを受け取り、用いられた。彼はその功徳によって、天界と人間界の幸福を享受し、今仏の出現(ゴータマ仏の時代)において、ある家系に生まれ、成人して師の教えに信を置いて出家し、ヴィパッサナーを始めて、まもなく阿羅漢となった。かつての功徳にちなんだ名で、サヤナダーヤカ長老として知られている。

88. So ekadivasaṃ attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento siddhatthassa bhagavatotiādimāha. Taṃ sabbaṃ pāḷinayānusārena suviññeyyamevāti.

88. 彼はある日、自らの過去の業を思い起こして歓喜し、過去の行績(アパダーナ)を明らかにするために、“シッダッタ世尊に…”等と語った。それはすべて、パーリ語の理法に従って容易に理解されるべきである。

Sayanadāyakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

サヤナダーヤカ長老阿波陀那の註釈が完了した。

8. Caṅkamanadāyakattheraapadānavaṇṇanā

8. チャンカマナダーヤカ(経行処施)長老阿波陀那の註釈。

Atthadassissa [Pg.73] muninotiādikaṃ āyasmato caṅkamanadāyakattherassa apadānaṃ. Ayampāyasmā purimabuddhesu katādhikāro tesu tesu bhavesu vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto atthadassissa bhagavato kāle ekasmiṃ kulagehe nibbatto viññutaṃ patto satthari pasīditvā uccavatthukaṃ sudhāparikammakataṃ rajatarāsisadisaṃ sobhamānaṃ caṅkamaṃ kāretvā muttadalasadisaṃ setapulinaṃ attharitvā bhagavato adāsi. Paṭiggahesi bhagavā, caṅkamaṃ paṭiggahetvā ca pana sukhaṃ kāyacittasamādhiṃ appetvā ‘‘ayaṃ anāgate gotamassa bhagavato sāsane sāvako bhavissatī’’ti byākāsi. So tena puññakammena devamanussesu aparāparaṃ saṃsaranto dve sampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto vuddhippatto saddhāsampanno sāsane pabbajitvā nacirasseva arahattaṃ patvā katapuññanāmena caṅkamanadāyakattheroti pākaṭo ahosi.

“アッタダッシー牟尼に…”で始まるのは、具寿チャンカマナダーヤカ長老の阿波陀那である。この長老もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、諸々の生において解脱の依りどころとなる功徳を積み重ねていた。アッタダッシー世尊の時代、ある家に生まれ、成人して師に帰依し、高い土台を築き、漆喰で仕上げられた、銀の山のように輝く経行処(チャンカマ)を作らせ、真珠の層のような白い砂を敷いて世尊に捧げた。世尊はそれを受け取られた。世尊は経行処を受け取られた後、身心の安楽なる三昧に入り、“この者は未来において、ゴータマ世尊の教えにおける弟子となるであろう”と授記された。彼はその功徳によって、天界と人間界を転生しつつ二つの幸福を享受し、今仏の出現において、ある家に生まれ、成長して信仰を具え、教えのもとで出家し、まもなく阿羅漢果を得た。かつての功徳にちなんだ名で、チャンカマナダーヤカ長老として知られるようになった。

93. So ekadivasaṃ attanā pubbe katapuññakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento atthadassissa muninotiādimāha. Tattha atthadassissāti atthaṃ payojanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ nibbānaṃ dakkhati passatīti atthadassī, atha vā atthaṃ nibbānaṃ dassanasīlo jānanasīloti atthadassī, tassa atthadassissa munino monena ñāṇena samannāgatassa bhagavato manoramaṃ manallīnaṃ bhāvanīyaṃ manasi kātabbaṃ caṅkamaṃ kāresinti sambandho. Sesaṃ vuttanayānusāreneva suviññeyyamevāti.

93. 彼はある日、自ら過去に行った功徳を思い起こして歓喜し、過去の行績を明らかにするために、“アッタダッシー牟尼に…”等と語った。そこで、“アッタダッシー(義見者)”とは、利、便益、増進、成長、涅槃を見る、あるいは視る者であるから“アッタダッシー”という。あるいは、利、すなわち涅槃を見る性質、知る性質を持つから“アッタダッシー”という。そのアッタダッシー牟尼、すなわち沈黙(智慧)を具えた世尊のために、心に快く、心安らぎ、修習にふさわしく、念頭に置くべき経行処を作った、というつながりである。残りは述べられた理法に従って容易に理解されるべきである。

Caṅkamanadāyakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

チャンカマナダーヤカ長老阿波陀那の註釈が完了した。

9. Subhaddattheraapadānavaṇṇanā

9. スバッダ長老阿波陀那の註釈。

Padumuttaro lokavidūtiādikaṃ āyasmato subhaddattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave nibbānādhigamanatthāya puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle vibhavasampanne [Pg.74] saddhāsampanne ekasmiṃ kulagehe nibbato viññutaṃ patvā gharabandhanena baddho ratanattaye pasanno parinibbānamañce nipannaṃ padumuttaraṃ bhagavantaṃ disvā sannipatitā dasasahassacakkavāḷadevatāyo ca disvā pasannamānaso nigguṇḍikeṭakanīlakāsokāsitādianekehi sugandhapupphehi pūjesi. So tena puññakammena yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cavitvā tusitādīsu dibbasampattiyo anubhavitvā tato manussesu manussasampattiyo anubhavitvā nibbattanibbattaṭṭhānesu ca sugandhehi pupphehi pūjito ahosi. Imasmiṃ pana buddhuppāde ekasmiṃ vibhavasampanne kule nibbattitvā viññutaṃ patto kāmesu ādīnavaṃ disvāpi yāva buddhassa bhagavato parinibbānakālo tāva aladdhabuddhadassano bhagavato parinibbānamañce nipannakāleyeva pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇi. Pubbe katapuññanāmena subhaddoti pākaṭo ahosi.

“パドゥムッタラ世尊、世間解は…”で始まるのは、具寿スバッダ長老の阿波陀那である。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生において涅槃を得るために功徳を積み重ねていた。パドゥムッタラ世尊の時代、富裕で信仰心のある家庭に生まれ、成人して家庭の絆に縛られていたが、三宝に帰依していた。般涅槃の臥座に横たわるパドゥムッタラ世尊を拝し、集まった一万の世界の神々をも見て、清らかな心で、セイヨウニンジンボク、タコノキ、青いアショーカの花など、多くの香りの良い花々で供養した。彼はその功徳によって、寿命の限り存命してそこを没し、トゥシタ(兜率天)などの天界の幸福を享受し、その後、人間界で人間の幸福を享受し、生まれ変わる先々の場所で香りと花々で供養された。しかし、今仏の出現においては、ある富裕な家に生まれて成人し、諸々の欲に過患(災い)を見ていたものの、仏陀世尊の般涅槃の時まで、仏陀にお目にかかる機会を得なかった。世尊が般涅槃の臥座に横たわられた時に初めて出家し、阿羅漢果に到達した。かつての功徳にちなんだ名で、スバッダとして知られるようになった。

101. So attano pubbakammaṃ saritvā somanassavasena pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttaro lokavidūtiādimāha. Taṃ uttānatthameva. Suṇātha mama bhāsato…pe… nibbāyissatināsavoti idaṃ parinibbānamañce nipannova padumuttaro bhagavā byākāsi.

101. 彼は自らの過去の業を思い起こし、歓喜によって過去の行績を明らかにするために、“パドゥムッタラ世尊、世間解は…”等と語った。それは明白な意味である。“私の語ることを聞きなさい…(中略)…煩悩なくして涅槃に入るであろう”という言葉は、般涅槃の臥座に横たわったままのパドゥムッタラ世尊が授記されたものである。

Pañcamabhāṇavāravaṇṇanā samattā.

第五誦品(バーナワーラ)の註釈が完了した。

115. So attano paṭipattiṃ dassento pubbakammena saṃyuttotiādimāha. Ekaggoti ekaggacitto. Susamāhitoti suṭṭhu samāhito, santakāyacittoti attho. Buddhassa oraso puttoti buddhassa urasā hadayena niggataovādānusāsaniṃ sutvā pattaarahattaphaloti attho. Dhammajomhi sunimmitoti dhammato kammaṭṭhānadhammato jāto ariyāya jātiyā sunimmito suṭṭhu nipphāditasabbakicco amhi bhavāmīti attho.

115. 彼は自らの修行(実践)を示して、“過去の業に結びついた…”等と語った。“一境的な(ekaggo)”とは、心が一点に集中していること。“よく定まった(susamāhito)”とは、実によく定まった、身心が静まり返ったという意味である。“仏陀の胸から生まれた息子(buddhassa oraso putto)”とは、仏陀の胸、すなわち心から発せられた教誡と訓戒を聞いて、阿羅漢果を得たという意味である。“法によってよく形成された(dhammajomhi sunimmito)”とは、法から、すなわち業処(カンマッターナ)の法から生まれた聖なる誕生において、よく形成された、すなわち、なすべきすべての務めを実によく成し遂げた者である、という意味である。

116. Dhammarājaṃ upagammāti dhammena sabbasattānaṃ rājānaṃ issarabhūtaṃ bhagavantaṃ upagantvā samīpaṃ gantvāti attho. Apucchiṃ pañhamuttamanti uttamaṃ khandhāyatanadhātusaccasamuppādādipaṭisaṃyuttaṃ pañhaṃ apucchinti attho. Kathayanto ca me pañhanti eso amhākaṃ bhagavā me mayhaṃ pañhaṃ kathayanto byākaronto. Dhammasotaṃ upānayīti anupādisesanibbānadhātusaṅkhātaṃ dhammasotaṃ dhammapavāhaṃ upānayi pāvisīti attho.

116. “法王に近づいて(dhammarājaṃ upagamma)”とは、法によって一切衆生の王であり主である世尊のもとへ近づき、その傍らへ行ったという意味である。“最高の問いを尋ねた(apucchiṃ pañhamuttamanti)”とは、蘊・処・界・諦・縁起などに関連する最高の問いを尋ねたという意味である。“そして私に問いを語りつつ(kathayanto ca me pañhaṃ)”とは、この我らの世尊が、私に対して問いを語り、解説してくださったということである。“法の流れに導き入れた(dhammasotaṃ upānayī)”とは、無余涅槃界と呼ばれる法の流れ(奔流)に導き、入らせたという意味である。

118. Jalajuttamanāyakoti [Pg.75] padumuttaranāmako ma-kārassa ya-kāraṃ katvā katavohāro. Nibbāyi anupādānoti upādāne pañcakkhandhe aggahetvā nibbāyi na paññāyi adassanaṃ agamāsi, manussalokādīsu katthacipi apatiṭṭhitoti attho. Dīpova telasaṅkhayāti vaṭṭitelānaṃ saṅkhayā abhāvā padīpo iva nibbāyīti sambandho.

118. “水生の中の最上の導師(Jalajuttamanāyako)”とは、パドゥムッタラ(Padumuttara)という名において“マ”の字を“ヤ”の字に変えて作られた慣用語である。“執着なくして滅した(Nibbāyi anupādāno)”とは、執着の対象である五蘊を再び取ることなく滅し、もはや知られず、見えなくなり、人間界などのどこにも留まらないことを意味する。“灯火が油の尽きる時のように(Dīpova telasaṅkhayā)”とは、芯と油が尽きて無くなることで灯火が消えるように滅した、という文脈である。

119. Sattayojanikaṃ āsīti tassa parinibbutassa padumuttarassa bhagavato ratanamayaṃ thūpaṃ sattayojanubbedhaṃ āsi ahosīti attho. Dhajaṃ tattha apūjesinti tattha tasmiṃ cetiye sabbabhaddaṃ sabbato bhaddaṃ sabbaso manoramaṃ dhajaṃ pūjesinti attho.

119. “七由旬であった(Sattayojanikaṃ āsi)”とは、そのパリニッバーナしたパドゥムッタラ世尊の宝製の塔が、七由旬の高さであったことを意味する。“そこで旗を供養した(Dhajaṃ tattha apūjesin)”とは、その塔において、あらゆる点で吉祥で、すべてにおいて心にかなう旗を供養したという意味である。

120. Kassapassa ca buddhassāti padumuttarassa bhagavato kālato paṭṭhāya āgatassa devamanussesu saṃsarato me mayhaṃ oraso putto tisso nāma kassapassa sammāsambuddhassa aggasāvako jinasāsane buddhasāsane dāyādo āsi ahosīti sambandho.

120. “カッサパ仏の(Kassapassa ca buddhassā)”とは、パドゥムッタラ世尊の時代から天界や人間界を輪廻してきた私の実の息子であるティッサ(Tissa)という名の者が、カッサパ正自覚者の第一弟子であり、勝者の教え、すなわち仏教における相続者であった、という文脈である。

121. Tassa hīnena manasāti tassa mama puttassa tissassa aggasāvakassa hīnena lāmakena manasā cittena abhaddakaṃ asundaraṃ ayuttakaṃ ‘‘antako pacchimo’’ti vācaṃ vacanaṃ abhāsiṃ kathesinti attho. Tena kammavipākenāti tena arahantabhakkhānasaṅkhātassa akusalakammassa vipākena. Pacchime addasaṃ jinanti pacchime pariyosāne parinibbānakāle mallānaṃ upavattane sālavane parinibbānamañce nipannaṃ jinaṃ jitasabbamāraṃ amhākaṃ gotamasammāsambuddhaṃ addasaṃ ahanti attho. ‘‘Pacchā me āsi bhaddaka’’ntipi pāṭho. Tassa pacchā tassa bhagavato avasānakāle nibbānāsannakāle me mayhaṃ bhaddakaṃ sundaraṃ catusaccapaṭivijjhanaṃ āsi ahosīti attho.

121. “彼の卑しき心により(Tassa hīnena manasā)”とは、私の息子である第一弟子のティッサに対して、卑しく劣った心で、“不吉で、善からぬ、不適切な‘最後の終わらせる者(antako pacchimo)’という言葉を吐いた”という意味である。“その業の報いにより(Tena kammavipākena)”とは、阿羅漢を誹謗したという不善業の報いによって、という意味である。“最後に勝者を見た(Pacchime addasaṃ jinaṃ)”とは、最後、パリニッバーナの時に、マッラ族のウパヴァッタナにあるサーラの林で、パリニッバーナの臥所に横たわった、すべての魔に打ち勝った勝者である我らがゴータマ正自覚者を、私は見たという意味である。“後に私にとって吉祥があった(Pacchā me āsi bhaddakaṃ)”という読みもある。これは、その世尊の最後、涅槃に近い時に、私にとって吉祥なる、善き四聖諦の悟りがあったという意味である。

122. Pabbājesi mahāvīroti mahāvīriyo sabbasattahito karuṇāyutto jitamāro muni mallānaṃ upavattane sālavane pacchime sayane parinibbānamañce sayitova maṃ pabbājesīti sambandho.

122. “大勇猛者が出家させた(Pabbājesi mahāvīro)”とは、大いなる精進の人であり、一切衆生の利益をはかり、慈悲に満ち、魔に打ち勝った聖者(世尊)が、マッラ族のウパヴァッタナにあるサーラの林で、最後の臥所であるパリニッバーナの床に横たわったまま、私を出家させた、という文脈である。

123. Ajjeva [Pg.76] dāni pabbajjāti ajja eva bhagavato parinibbānadivaseyeva mama pabbajjā, tathā ajja eva upasampadā, ajja eva dvipaduttamassa sammukhā parinibbānaṃ ahosīti sambandho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

123. “まさに今日、出家した(Ajjeva dāni pabbajjā)”とは、まさに今日、世尊のパリニッバーナの当日に私の出家があり、同様に今日、具足戒を授かり、今日、二足尊(仏)の御前で世尊のパリニッバーナがあった、という文脈である。残りは容易に理解できる。

Subhaddattheraapadānavaṇṇanā samattā.

スバッダ長老の阿毘陀那(アパダーナ)の註釈は終了した。

10. Cundattheraapadānavaṇṇanā

10. チュンダ長老の阿毘陀那(アパダーナ)の註釈。

Siddhatthassa bhagavatotiādikaṃ āyasmato cundattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katapuññasambhāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle vibhavasampanne kule nibbatto viññutaṃ patvā satthari pasīditvā sattaratanamayaṃ suvaṇṇagghiyaṃ kāretvā sumanapupphehi chādetvā bhagavantaṃ pūjesi. Tāni pupphāni ākāsaṃ samuggantvā vitānākārena aṭṭhaṃsu. Atha naṃ bhagavā ‘‘anāgate gotamassa nāma bhagavato sāsane cundo nāma sāvako bhavissatī’’ti byākāsi. So tena puññakammena tato cuto devaloke upapanno kamena chasu kāmāvacaradevesu sukhaṃ anubhavitvā manussesu cakkavattiādisampattiyo ca anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde brāhmaṇakule rūpasāriyā putto sāriputtattherassa kaniṭṭho hutvā nibbatti. Tassa viññutaṃ pattassa ārohapariṇāharūpavayānaṃ sundaratāya sakārassa cakāraṃ katvā cundoti nāmaṃ kariṃsu. So vayappatto gharāvāse ādīnavaṃ pabbajjāya ca ānisaṃsaṃ disvā bhātuttherassa santike pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi.

“シッダッタ世尊に(Siddhatthassa bhagavato)”で始まる言葉は、尊者チュンダ長老の阿毘陀那である。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、諸々の生存において解脱の機縁となる功徳を積み重ねて、シッダッタ世尊の時代に、富裕な家系に生まれた。分別がつく年齢になり、師を深く信仰し、七宝で飾られた黄金の供物台を作らせ、それをジャスミンの花で覆って、世尊を供養した。それらの花は空中に舞い上がり、天蓋のような形となって留まった。その時、世尊は“未来において、ゴータマという名の世尊の教えの中で、チュンダという名の弟子となるであろう”と授記された。彼はその功徳によって、そこから没して天界に生まれ、順次に六欲天で幸福を享受し、人間界では転輪聖王などの幸運を享受して、今この仏の出現の時代に、バラモン階級において、ルーパサーリーという名のバラモン女性の息子として、サーリプッタ長老の弟として生まれた。彼が分別がつく年齢になった時、その体格、容姿、年齢の美しさゆえに、“サ(sa)”の音を“チャ(ca)”に変えて“チュンダ(Cunda)”という名が付けられた。彼は成人して、在家生活の過失と出家の功徳を見て、兄である長老のもとで出家し、ヴィパッサナーを修めて、ほどなくして阿羅漢果に達した。

125. So pattaarahattaphalo ekadivasaṃ attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento siddhatthassa bhagavatotiādimāha. Taṃ heṭṭhā vuttatthameva. Agghiyantiādayopi uttānatthāyeva.

125. 阿羅漢果に達した彼は、ある日、自らの過去の業を思い出し、歓喜に満たされて、自らの過去の遍歴を明らかにしようとして、“シッダッタ世尊に”等と説いた。それは下に述べた通りの意味である。“供物台(agghiya)”等もまた、意味は明白である。

128. Vitiṇṇakaṅkho sambuddhoti visesena maggādhigamena vicikicchāya khepitattā vitiṇṇakaṅkho asaṃsayo sambuddho. Tiṇṇoghehi purakkhatoti kāmoghādīnaṃ catunnaṃ oghānaṃ tiṇṇattā atikkantattā oghatiṇṇehi [Pg.77] khīṇāsavehi purakkhato parivāritoti attho. Byākaraṇagāthā uttānatthāyeva.

128. “疑惑を乗り越えた正自覚者(Vitiṇṇakaṅkho sambuddho)”とは、特に聖なる道の獲得によって疑念を滅尽したため、疑惑を乗り越え、疑いようのない、悟りを開いた者という意味である。“諸々の暴流を渡った者たちに囲まれた(Tiṇṇoghehi purakkhato)”とは、欲の暴流などの四つの暴流を渡り、超越したことによって、暴流を渡った諸々の漏尽者(阿羅漢)たちに囲まれ、供奉されているという意味である。授記の偈は、意味が明白である。

139. Upaṭṭhahiṃ mahāvīranti uttamatthassa nibbānassa pattiyā pāpuṇanatthāya kappasatasahassādhikesu caturāsaṅkhyeyyesu kappesu pāramiyo pūrentena katavīriyattā mahāvīraṃ buddhaṃ upaṭṭhahiṃ upaṭṭhānaṃ akāsinti attho. Aññe ca pesale bahūti na kevalameva buddhaṃ upaṭṭhahiṃ, pesale piyasīle sīlavante aññe ca bahuaggappatte sāvake, me mayhaṃ bhātaraṃ sāriputtattherañca upaṭṭhahinti sambandho.

139. “大勇猛者に仕えた(Upaṭṭhahiṃ mahāvīraṃ)”とは、至高の目的である涅槃の獲得のために、四阿僧祇十万劫の間に波羅蜜を充足しつつ大いなる精進をなされた“大勇猛者”である仏陀に対し、私が給仕し、お仕えしたことを意味する。“他の多くの徳高き人々にも(Aññe ca pesale bahū)”とは、ただ仏陀にお仕えしただけでなく、戒を愛する徳高い他の多くの第一弟子の長老たちや、私の兄であるサーリプッタ長老にもお仕えした、という文脈である。

140. Bhātaraṃ me upaṭṭhahitvāti mayhaṃ bhātaraṃ upaṭṭhahitvā vattapaṭivattaṃ katvā tassa parinibbutakāle bhagavato paṭhamaṃ parinibbutattā tassa dhātuyo gahetvā pattamhi okiritvā lokajeṭṭhassa narānaṃ āsabhassa buddhassa upanāmesiṃ adāsinti attho.

140. “私の兄に仕えて(Bhātaraṃ me upaṭṭhahitvā)”とは、私の兄に給仕し、諸々の義務を果たして、彼がパリニッバーナした時、世尊よりも先にパリニッバーナしたため、その遺骨を受け取り、鉢に納めて、世界の最長老であり、人中の雄牛である仏陀に捧げた、という意味である。

141. Ubho hatthehi paggayhāti taṃ mahā dinnaṃ dhātuṃ so bhagavā attano ubhohi hatthehi pakārena gahetvā taṃ dhātuṃ saṃsuṭṭhu dassayanto aggasāvakaṃ sāriputtattheraṃ kittayi pakāsesīti attho. Sesaṃ uttānatthamevāti.

141. “両手で捧げ持って(Ubho hatthehi paggayhā)”とは、捧げられたその遺骨を、世尊が自らの両手でしかるべく受け取り、その遺骨をはっきりと示しながら、第一弟子であるサーリプッタ長老を称え、宣揚されたという意味である。残りは明白である。

Cundattheraapadānavaṇṇanā samattā.

チュンダ長老の阿毘陀那(アパダーナ)の註釈は終了した。

Pañcamavaggavaṇṇanā samattā.

第五の章(ヴァッガ)の註釈は終了した。

6. Bījanivaggo

6. 備扇(ビージャニ)の章。

1. Vidhūpanadāyakattheraapadānavaṇṇanā

1. ヴィドゥーパナダーヤカ(団扇供養者)長老の阿毘陀那(アパダーナ)の註釈。

Padumuttarabuddhassātiādikaṃ āyasmato vidhūpanadāyakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimajinavaresu pūritapuññasambhāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle ekasmiṃ kulagehe nibbatto viññutaṃ patto vibhavasampanno saddhājāto bhagavati pasanno gimhakāle suvaṇṇarajatamuttāmaṇimayaṃ bījaniṃ kāretvā bhagavato adāsi. So tena puññakammena devesu ca manussesu ca saṃsaranto [Pg.78] dve sampattiyo anubhavitvā imassa amhākaṃ sammāsambuddhassa uppannakāle ekasmiṃ kulagehe nibbatto gharabandhanena bandhitvā gharāvāse ādīnavaṃ disvā pabbajjāya ca ānisaṃsaṃ disvā saddhāsampanno sāsane pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā nacirasseva arahā ahosi.

“パドゥムッタラ・ブッダッサ”で始まる詩句は、ヴィドゥーパナダーヤカ長老のアパダーナ(伝記)である。この長老もまた、過去の諸仏において功徳の資糧を積み、あちこちの生存において、輪廻を脱する機縁となる功徳を積み上げていた。パドゥムッタラ世尊の時代、ある名家に生まれ、成人して富に恵まれると、仏に対して信心を起こし、浄信を深めた。夏(暑季)のこと、金・銀・真珠・宝石で作られた扇(ヴィドゥーパナ)を作らせて、世尊に献じた。彼はその功徳によって、天界と人間界を往来しながら二種の福徳を享受し、わが正自覚者が世に出られた時に、ある名家に生まれた。家の絆に縛られていたが、在家生活の過失(災い)を見て、出家の利益を悟り、信心を持って教えの中に(法の中に)出家した。ヴィパッサナーを修行し、ほどなくして阿羅漢となった。

1. So ‘‘kena mayā puññakammena ayaṃ lokuttarasampatti laddhā’’ti attano pubbakammaṃ anussaranto taṃ paccakkhato ñatvā pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttarabuddhassātiādimāha. Taṃ heṭṭhā vuttatthameva. Bījanikā mayā dinnāti visesena santāpayantānaṃ sattānaṃ santāpaṃ nibbāpenti sītalaṃ vātaṃ janetīti bījanī, bījanīyeva bījanikā, sā sattaratanamayā vijjotamānā bījanikā mayā kārāpetvā dinnāti attho.

1. 彼は“私はどのような功徳によって、この出世間の福徳を得たのか”と、自らの過去の業を回想し、それを現量(直接の知見)として知って、自らの過去の行跡を明かしつつ、“パドゥムッタラ・ブッダッサ”の詩句を語った。その意味は、前に述べた通りである。“扇(ビージャニカ)を私が捧げた”という点について、特に(暑さで)苦しむ生き物たちの苦熱を鎮め、涼しい風を生じさせるので“ビージャニー(扇)”と呼ばれ、ビージャニーそのものがビージャニカである。その七宝で作られ、輝いている扇を私が作らせて献じたという意味である。

Vidhūpanadāyakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ヴィドゥーパナダーヤカ長老のアパダーナの注釈を終わる。

2. Sataraṃsittheraapadānavaṇṇanā

2. サタランスィー長老のアパダーナの注釈。

Ucciyaṃ selamāruyhātiādikaṃ āyasmato sataraṃsittherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbatto viññutaṃ patto sakkaṭabyākaraṇe vedattaye ca pāraṅgato gharāvāsaṃ pahāya araññaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā himavante vāsaṃ kappesi. Tasmiṃ samaye padumuttaro bhagavā vivekakāmatāya uccaṃ ekaṃ pabbataṃ āruyha jalitaggikkhanto viya nisīdi. Taṃ tathānisinnaṃ bhagavantaṃ disvā tāpaso somanassajāto añjaliṃ paggayha anekehi kāraṇehi thomesi. So tena puññakammena tato cuto chasu kāmāvacaradevesu dibbasampattiṃ anubhavitvā tato manussaloke sataraṃsī nāma cakkavattī rājā hutvā nibbatti. Tampi sampattiṃ anekakkhattuṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto pubbapuññasambhāravasena ñāṇassa paripakkattā sattavassikova pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇi.

“ウッチィヤン・セーラマールイハ”で始まる詩句は、サタランスィー長老のアパダーナである。この長老もまた、過去の諸仏のもとで善行を積み、あちこちの生存において、解脱の機縁となる功徳を積み上げていた。パドゥムッタラ世尊の時代、バラモンの家に生まれ、成人するとサンスクリット語の文法や三ヴェーダを極めた。その後、在家生活を捨てて森に入り、仙人として出家し、ヒマラヤ山中で生活を送っていた。その時、パドゥムッタラ世尊は、静寂を求めて一つの高い山に登り、燃え上がる火の塊のように座しておられた。そのように座しておられる世尊を見て、その修行者は喜びに満たされ、合掌して、多くの理由をもって世尊を讃嘆した。彼はその功徳によって、そこから没した後、六つの欲界の天界で天の福徳を享受し、その後、人間界においてサタランスィーという名の転輪聖王として生まれた。その福徳をも幾度も享受し、この仏の出現(ゴータマ仏の時代)において、ある名家に生まれ、過去の功徳の資糧の力によって智慧が円熟していたため、わずか七歳で出家して阿羅漢果に到達した。

8-9. So [Pg.79] ‘‘ahaṃ kena kammena sattavassikova santipadaṃ anuppattosmī’’ti saramāno pubbakammaṃ ñāṇena paccakkhato disvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ udānavasena pakāsento ucciyaṃ selamāruyhātiādimāha. Tattha ucciyanti uccaṃ selamayaṃ pabbataṃ āruyha nisīdi padumuttaroti sambandho. Pabbatassāvidūramhīti bhagavato nisinnassa pabbatassa āsannaṭṭhāneti attho. Brāhmaṇo mantapāragūti mantasaṅkhātassa vedattayassa pāraṃ pariyosānaṃ koṭiṃ gato eko brāhmaṇoti attho, aññaṃ viya attānaṃ niddisati ayaṃ mantapāragūti. Upaviṭṭhaṃ mahāvīranti tasmiṃ pabbate nisinnaṃ vīravantaṃ jinaṃ, kiṃ visiṭṭhaṃ? Devadevaṃ sakalachakāmāvacarabrahmadevānaṃ atidevaṃ narāsabhaṃ narānaṃ āsataṃ seṭṭhaṃ lokanāyakaṃ sakalasattalokaṃ nayantaṃ nibbānaṃ pāpentaṃ ahaṃ añjaliṃ dasanakhasamodhānañjalipuṭaṃ sirasi muddhani paggahetvāna patiṭṭhapetvā santhaviṃ suṭṭhuṃ thomesinti sambandho.

8-9. 彼は“私はどのような業によって、わずか七歳で寂静の境地(涅槃)に到達したのか”と思い返し、過去の業を智慧によって現量として見て、喜びに満ちて過去の行跡を自叙詩(ウダーナ)として明かし、“ウッチィヤン・セーラマールイハ”等の詩句を語った。そこで“ウッチィヤン”とは、高い岩山に登って、パドゥムッタラ仏が座しておられた、ということに関連する。“山の近くで”とは、世尊が座しておられた山の近傍の場所で、という意味である。“バラモン、聖典(マンタ)を極めた者”とは、マンタと称される三ヴェーダの彼岸、すなわち終わり、頂点に達した一人のバラモンという意味であり、あたかも他人のことのように自分自身を指して“この聖典を極めた者”と言っている。“座しておられる大勇者を”とは、その山に座し、あるいは歩んでおられる、勇気ある勝利者を。どのような勝者か。“天の中の天”であり、すべての欲界と梵天界の神々を超越した神であり、“人中の牛王”すなわち人々の中で最も優れた牛王のような、また“世の導き手”すなわちすべての生きとし生けるものを導き、涅槃へと至らせるお方を。私は“合掌し”、すなわち十の爪を合わせた合掌の器を頭(頂上)に掲げて、しっかりと安住させ、“讃嘆した”、すなわち見事に褒め称えた、という関連である。

12. Abhāsathāti ‘‘yenāyaṃ añjalī dinno…pe… arahā so bhavissatī’’ti byākāsi. Sesaṃ uttānatthamevāti.

12. “語られた”とは、“この合掌が捧げられたことにより……(中略)……彼は阿羅漢となるであろう”と予言(記別)されたことを指す。残りの部分は、意味が明白である。

Sataraṃsittheraapadānavaṇṇanā samattā.

サタランスィー長老のアパダーナの注釈を終わる。

3. Sayanadāyakattheraapadānavaṇṇanā

3. サヤナダーヤカ長老のアパダーナの注釈。

Padumuttarabuddhassātiādikaṃ āyasmato sayanadāyakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle ekasmiṃ kulagehe nibbatto viññutaṃ patto gharāvāsaṃ saṇṭhapetvā sukhamanubhavanto satthu dhammadesanaṃ sutvā satthari pasanno dantasuvaṇṇarajatamuttamaṇimayaṃ mahārahaṃ mañcaṃ kārāpetvā cīnapaṭṭakambalādīni attharitvā sayanatthāya bhagavato adāsi. Bhagavā tassa anuggahaṃ karonto tattha sayi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto tadanurūpaṃ ākāsagamanasukhaseyyādisukhaṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde vibhavasampanne ekasmiṃ kule nibbattitvā viññutaṃ pāpuṇitvā satthu dhammadesanaṃ sutvā pasannamānaso pabbajitvā vipassanto nacirasseva arahā ahosi.

“パドゥムッタラ・ブッダッサ”で始まる詩句は、サヤナダーヤカ長老のアパダーナである。この長老もまた、過去の諸仏において功徳を積み、あちこちの生存において功徳を積み上げていた。パドゥムッタラ世尊の時代、ある名家に生まれ、成人して在家生活を整え、幸福を享受していた。彼は師(仏)の説法を聞いて、師に対して浄信を抱き、牙(象牙)、金、銀、真珠、宝石で作られた非常に価値の高い寝台(マンチャ)を作らせ、中国産の絹織物や毛布などを敷いて、お休みいただく場所(寝所)として世尊に献じた。世尊は彼を慈しんで、そこに横になられた。彼はその業によって天界と人間界を往来し、それに相応する“空中を行く幸福”や“安らかな眠り”などの幸福を享受した。この仏の出現において、富に恵まれたある家に生まれ、成人して師の説法を聞いて、清らかな心で出家した。ヴィパッサナーを修習し、ほどなくして阿羅漢となった。

20. So [Pg.80] attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttarabuddhassātiādimāha. Taṃ heṭṭhā vuttatthameva.

20. 彼は自らの過去の業を思い起こし、喜びに満ちて過去の行跡を明かしつつ、“パドゥムッタラ・ブッダッサ”の詩句を語った。その意味は、前に述べた通りである。

21. Sukhette bījasampadāti yathā tiṇakacavararahite kaddamādisampanne sukhette vuttabījāni sāduphalāni nipphādenti, evameva rāgadosādidiyaḍḍhasahassakilesasaṅkhātatiṇakacavararahite suddhasantāne puññakkhette vuttadānāni appānipi samānāni mahapphalāni hontīti attho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

21. “良き田における種子の成就”とは、例えば雑草やゴミがなく、泥(養分)などが整った良き田において、蒔かれた種子が甘い果実を結ぶように、それと同じく、貪欲や怒りなどの千五百の煩悩という雑草やゴミがない、清らかな心という福田(ふくでん)において蒔かれた施し(布施)は、たとえわずかなものであっても、大きな果報(利益)をもたらすものである、という意味である。残りの部分は容易に理解できるだろう。

Sayanadāyakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

サヤナダーヤカ長老のアパダーナの注釈を終わる。

4. Gandhodakiyattheraapadānavaṇṇanā

4. ガンドーダキヤ長老のアパダーナの注釈。

Padumuttarabuddhassātiādikaṃ āyasmato gandhodakiyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimamunivaresu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle kulagehe nibbatto parinibbute bhagavati nagaravāsino bodhipūjaṃ kurumāne disvā vicittaghaṭe candanakappurāgaruādimissakasugandhodakena pūretvā bodhirukkhaṃ abhisiñci. Tasmiṃ khaṇe devo mahādhārāhi pavassi. Tadā so asanivegena kālaṃ kato. Teneva puññakammena devaloke nibbatti, tattheva ṭhito ‘‘aho buddho, aho dhammo’’tiādigāthāyo abhāsi. Evaṃ so devamanussesu sampattiyo anubhavitvā sabbapariḷāhavippamutto nibbattanibbattaṭṭhāne sītibhāvamupagato sukhito imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto viññutaṃ patto satthari pasanno pabbajitvā kammaṭṭhānaṃ ārabhitvā vipassanto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Pubbe katapuññena gandhodakiyattheroti pākaṭo ahosi.

“パドゥムッタラ・ブッダに……”という言葉で始まるのは、尊者ガンドーダキヤ長老の阿波陀那(アパダーナ)である。この長老もまた、過去の諸仏の御もとで功徳を積み、諸々の生存において解脱の資糧となる功徳を蓄えてきた。パドゥムッタラ世尊の時代、ある良家に生まれ、世尊が入滅された後、町の人々が菩提樹への供養を行っているのを見て、美しい瓶に栴檀、樟脳、沈香などを混ぜた香水を満たし、菩提樹に注いで供養した。その瞬間、空から激しい雨が降り注いだ。その時、彼は落雷の衝撃(あるいは雨の勢い)によって命を終え、その功徳によって天界に生まれ、そこに留まりながら“ああ仏陀よ、ああ法よ”という偈頌を唱えた。このように、彼は天界と人間界で幸運を享受し、あらゆる煩悩の苦しみから離れ、生まれる先々で清涼な境地に至って幸福であった。今、この仏陀の出現した時代に良家に生まれ、知恵が備わると世尊に帰依して出家し、修行に励んで瞑想し、ほどなくして阿羅漢果を得た。過去に積んだ功徳により、ガンドーダキヤ長老として知られるようになった。

25. So ekadivasaṃ attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumutarassātiādimāha. Taṃ vuttatthameva. Mahābodhimaho ahūti mahābodhirukkhassa pūjā ahosīti attho. Vicittaṃ ghaṭamādāyāti anekehi cittakammasuvaṇṇakammehi vicittaṃ sobhamānaṃ gandhodakapuṇṇaṃ ghaṭaṃ gahetvāti attho[Pg.81]. Gandhodakamadāsahanti gandhodakaṃ adāsiṃ, ahaṃ gandhodakena abhisiñcinti attho.

25. ある日、彼は自らの過去の業を思い出し、歓喜して過去の行いを示すために“パドゥムッタラに……”等の偈を説いた。その意味は既に述べた通りである。“菩提樹の供養があった(mahābodhimaho ahū)”とは、大菩提樹への供養が行われたという意味である。“美しい瓶を手に取り(vicittaṃ ghaṭamādāya)”とは、多くの絵画や金細工で飾られた、輝かしく香水の満ちた瓶を手にして、という意味である。“私は香水を捧げた(gandhodakamadāsaṃ)”とは、私が香水を捧げ、香水で(菩提樹を)清めたという意味である。

26. Nhānakāle ca bodhiyāti bodhiyā pūjākaraṇasamayeti attho. Sesaṃ uttānatthamevāti.

26. “菩提樹を清める時に(nhānakāle ca bodhiyā)”とは、菩提樹への供養を行う時に、という意味である。残りの部分は、意味が明白である。

Gandhodakiyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ガンドーダキヤ長老の阿波陀那の注釈、完結。

5. Opavayhattheraapadānavaṇṇanā

5. オーパヴァイハ長老の阿波陀那の注釈

Padumuttarabuddhassātiādikaṃ āyasmato opavayhattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarajinādicce loke pātubhūte ekasmiṃ vibhavasampannakule nibbatto vuddhimanvāya mahaddhano mahābhogo gharāvāsaṃ vasamāno sāsane pasanno satthari pasādabahumāno ājānīyena sindhavena pūjaṃ akāsi, pūjetvā ca pana ‘‘buddhādīnaṃ samaṇānaṃ hatthiassādayo na kappanti, kappiyabhaṇḍaṃ dassāmī’’ti cintetvā taṃ agghāpetvā tadagghanakena kahāpaṇena kappiyaṃ kappāsikakambalakojavādikaṃ cīvaraṃ kappūratakkolādikaṃ bhesajjaparikkhārañca adāsi. So tena puññakammena yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cuto devesu ca manussesu ca hatthiassādianekavāhanasampanno sukhaṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto viññutaṃ patto saddhāsampanno sāsane pabbajitvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā maggapaṭipāṭiyā arahatte patiṭṭhāsi, pubbe katapuññasambhāravasena opavayhattheroti pākaṭo ahosi.

“パドゥムッタラ・ブッダに……”という言葉で始まるのは、尊者オーパヴァイハ長老の阿波陀那である。この長老もまた、過去の諸仏の御もとで功徳を積み、諸々の生存において解脱の資糧となる功徳を蓄えてきた。パドゥムッタラ勝者が世に出現された時、ある裕福な家に生まれ、成長して莫大な富と財産を持ち、家長として生活していた。彼は仏教に帰依し、世尊に対して深い信仰心と尊敬の念を抱き、阿闍尼(あじゃに)のシンドゥ馬を捧げて供養した。供養した後、“仏陀をはじめとする修行者たちには、象や馬はふさわしくない。比丘に相応しい品物(供養品)を捧げよう”と考え、その馬を換金させ、その代金の金貨で、比丘に相応しい綿布、毛織物、敷物などの衣類、また樟脳やタッコーラ(薬草)などの医薬品や必需品を捧げた。彼はその功徳によって寿命を全うするまで生き、そこから没して天界と人間界において、象や馬などの多くの乗り物を備える幸運を享受した。今、この仏陀の出現した時代に、ある良家に生まれて知恵を備え、信仰心を持って出家し、修行課題(カマッターナ)を授かって瞑想を深め、道に従って阿羅漢果に至った。過去に積んだ功徳の蓄積により、オーパヴァイハ長老として知られるようになった。

33. So ‘‘kena nu kho kāraṇena idaṃ mayā santipadaṃ adhigata’’nti upadhārento pubbakammaṃ ñāṇena paccakkhato ñatvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ udānavasena pakāsento padumuttarabuddhassātiādimāha. Taṃ vuttatthameva. Ājānīyamadāsahanti ājānīyaṃ uttamajātisindhavaṃ ahaṃ adāsiṃ pūjesinti attho.

33. 彼は“どのような原因によって、私はこの寂静の境地(涅槃)を得たのか”と省察し、過去の業を知恵によって親しく知ると、歓喜して過去の行いを感興の言葉(ウダーナ)として示すために“パドゥムッタラ・ブッダに……”等の偈を説いた。その意味は既に述べた通りである。“私は阿闍尼の馬を捧げた(ājānīyamadāsaṃ)”とは、私は優れた血統の阿闍尼のシンドゥ馬を捧げ、供養したという意味である。

35. Sapattabhāroti sassa attano pattāni aṭṭha parikkhārāni bhārāni yassa so sapattabhāro, aṭṭhaparikkhārayuttoti attho.

35. “八つの必需品を備えた(sapattabhāro)”とは、自らの持ち物として、八つの必需品(八背負)を重荷(責任)として持つ者、すなわち八つの必需品を備えた者という意味である。

36. Khamanīyamadāsahanti [Pg.82] khamanīyayoggaṃ cīvarādikappiyaparikkhāranti attho.

36. “ふさわしいものを捧げた(khamanīyamadāsaṃ)”とは、比丘が受容するに相応しい衣などの許された必需品を意味する。

40. Carimoti pariyosāno koṭippatto bhavoti attho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

40. “最後の(carimo)”とは、終わりの、究極に達した生存という意味である。残りの部分は容易に理解できる。

Opavayhattheraapadānavaṇṇanā samattā.

オーパヴァイハ長老の阿波陀那の注釈、完結。

6. Saparivārāsanattheraapadānavaṇṇanā

6. サパリワーラーサナ長老の阿波陀那の注釈

Padumuttarabuddhassātiādikaṃ āyasmato saparivārāsanattherassa apadānaṃ. Sopi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhavesu vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle vibhavasampanne kulagehe nibbatto vuddhippatto saddhājāto sāsane pasanno dānaphalaṃ saddahanto nānaggarasabhojanena bhagavato piṇḍapātaṃ adāsi, datvā ca pana bhojanasālāyaṃ bhojanatthāya nisinnāsanaṃ jātisumanamallikādīhi alaṅkari. Bhagavā ca bhattānumodanamakāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto anekavidhaṃ sampattiṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde vibhavasampanne kulagehe nibbatto vuddhimanvāya saddho pasanno pabbajitvā na cirasseva arahā ahosi.

“パドゥムッタラ・ブッダに……”という言葉で始まるのは、尊者サパリワーラーサナ長老の阿波陀那である。彼もまた、過去の諸仏の御もとで功徳を積み、諸々の生存において解脱の資糧となる功徳を蓄えてきた。パドゥムッタラ世尊の時代、裕福な良家に生まれ、成人して信仰心が生じ、仏教に帰依して布施の果報を信じ、種々の優れた味の食物をもって、世尊に托鉢の食事(ピンダパータ)を捧げた。さらに食事を捧げた後、食堂の食事のための座席を、ジャスミンやモールリカーなどの花々で飾った。世尊は食事のあとの祝祷(アヌモーダナ)を行われた。彼はその功徳によって天界と人間界を輪廻しながら、多種多様な幸運を享受し、今、この仏陀の出現した時代に裕福な良家に生まれ、成長して信仰深く帰依し、出家してほどなく阿羅漢となった。

43. So evaṃ pattasantipado ‘‘kena nu kho puññena idaṃ santipadaṃ anuppatta’’nti ñāṇena upadhārento pubbakammaṃ disvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttarabuddhassātiādimāha. Taṃ vuttatthameva. Piṇḍapātaṃ adāsahanti tattha tattha laddhānaṃ piṇḍānaṃ kabaḷaṃ kabaḷaṃ katvā pātabbato khāditabbato āhāro piṇḍapāto, taṃ piṇḍapātaṃ bhagavato adāsiṃ, bhagavantaṃ bhojesinti attho.

43. このように寂静の境地に至った彼は、“どのような功徳によって、この寂静の境地に到達したのか”と知恵で省察し、過去の業を見て歓喜し、過去の行いを示すために“パドゥムッタラ・ブッダに……”等の偈を説いた。その意味は既に述べた通りである。“私は托鉢の食事を捧げた(piṇḍapātaṃ adāsaṃ)”について、あちこちで得た塊(ピンダ)を一口ずつにして、飲み込み、あるいは噛んで食べるものであるから、その食物を“ピンダパータ”という。その托鉢の食事を世尊に捧げ、世尊に食事を供したという意味である。

44. Akittayi piṇḍapātanti mayā dinnapiṇḍapātassa guṇaṃ ānisaṃsaṃ pakāsesīti attho.

44. “托鉢の食事を称賛した(akittayi piṇḍapātaṃ)”とは、(世尊が)私の捧げた托鉢の食事の徳と利益を説き示されたという意味である。

48. Saṃvuto pātimokkhasminti pātimokkhasaṃvarasīlena saṃvuto pihito paṭicchannoti attho. Indriyesu ca pañcasūti cakkhundriyādīsu pañcasu [Pg.83] indriyesu rūpādīhi gopito indriyasaṃvarasīlañca gopitoti attho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

48. “別解脱律儀において守られ(saṃvuto pātimokkhasmiṃ)”とは、別解脱律儀(パティモッカ)という戒律によって守られ、閉じられ、保護されているという意味である。“五つの感官において(indriyesu ca pañcasu)”とは、眼などの五つの感官において、色(形あるもの)などから護られ、感官の守護という戒律を護っているという意味である。残りの部分は容易に理解できる。

Saparivārāsanattheraapadānavaṇṇanā samattā.

サパリワーラーサナ長老の阿波陀那の注釈、完結。

7. Pañcadīpakattheraapadānavaṇṇanā

7. パンチャディーパカ長老の阿波陀那の注釈

Padumuttarabuddhassātiādikaṃ āyasmato pañcadīpakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro uppannuppannabhavesu vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle kulagehe nibbatto vuddhimanvāya gharāvāse vasanto bhagavato dhammaṃ sutvā sammādiṭṭhiyaṃ patiṭṭhito saddho pasanno mahājanehi bodhipūjaṃ kayiramānaṃ disvā sayampi bodhiṃ parivāretvā dīpaṃ jāletvā pūjesi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto cakkavattisampattiādayo anubhavitvā sabbattheva uppannabhave jalamāno jotisampannavimānādīsu vasitvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ vibhavasampanne kulagehe nibbatto vuddhippatto saddhājāto pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi, dīpapūjānissandena dīpakattheroti pākaṭo.

“パドゥムッタラ・ブッダッサ(Padumuttarabuddhassāti)”で始まる物語は、パンチャディーパカ長老(五灯長老)の行伝(アパダーナ)である。この者もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、種々の転生において解脱の依止(よりどころ)となる善業を積み重ねてきた。パドゥムッタラ世尊の時代に、ある良家に生まれ、成長して在家の生活を送っていた際、世尊の説法を聞いて正見(正しい見解)を確立し、信仰心と清らかな喜びを抱いた。多くの人々が菩提樹への供養を行っているのを見て、自らも菩提樹の周囲を囲み、灯火を点じて供養した。その功徳によって、天界と人間界を輪廻しながら転輪聖王の幸福などを享受し、いかなる転生においても光り輝き、光り輝く宮殿に住んだ。そして、今の仏の出現期において、ある裕福な家に生まれ、成人して信仰心が芽生え、出家して間もなく阿羅漢となった。灯火供養の余慶(結果)により、ディーパカ長老(またはパンチャディーパカ長老)として知られている。

50. So ekadivasaṃ attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttarabuddhassātiādimāha. Taṃ vuttatthameva. Ujudiṭṭhi ahosahanti vaṅkaṃ micchādiṭṭhiṃ chaḍḍetvā uju avaṅkaṃ nibbānābhimukhaṃ pāpuṇanasammādiṭṭhi ahosinti attho.

50. ある日、彼は自らの過去の善業を思い起こして歓喜し、過去の行伝を明らかにするために“パドゥムッタラ・ブッダッサ”等の詩句を唱えた。その意味は既に述べた通りである。“私は真っ直ぐな見解を持っていた(Ujudiṭṭhi ahosahaṃ)”とは、歪んだ邪見を捨てて、真っ直ぐで歪みのない、涅槃に向かって到達するための正見を持っていたという意味である。

51. Padīpadānaṃ pādāsinti ettha pakārena dibbati jotatīti padīpo, tassa dānaṃ padīpadānaṃ, taṃ adāsiṃ padīpapūjaṃ akāsinti attho. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

51. “灯火の施しをなした(Padīpadānaṃ pādāsiṃ)”において、様々に輝き照らすので“灯火(padīpo)”と言う。その施しが“灯火の施し”であり、“それを与えた”、すなわち“灯火の供養を行った”という意味である。残りの部分は、すべての箇所において明白な意味である。

Pañcadīpakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

パンチャディーパカ長老(五灯長老)の行伝の注釈(アパダーナ・ヴァンナナー)が完了した。

8. Dhajadāyakattheraapadānavaṇṇanā

8. ダジャダーヤカ長老(旗施長老)の行伝の注釈。

Padumuttarabuddhassātiādikaṃ [Pg.84] āyasmato dhajadāyakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle ekasmiṃ kulagehe nibbatto vuddhimanvāya satthari pasīditvā sundarehi anekehi vatthehi dhajaṃ kārāpetvā dhajapūjaṃ akāsi. So tena puññakammena uppannuppannabhave uccakule nibbatto pūjaniyo ahosi. Aparabhāge imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto vuddhimanvāya puttadārehi vaḍḍhitvā mahābhogo yasavā saddhājāto satthari pasanno gharāvāsaṃ pahāya pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi.

“パドゥムッタラ・ブッダッサ”で始まる物語は、ダジャダーヤカ長老(旗施長老)の行伝である。この者もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの転生において解脱の依止となる善業を積み重ねてきた。パドゥムッタラ世尊の時代に、ある良家に生まれ、成長して師(仏陀)に清らかな信仰を抱き、多くの美しい布で旗を作らせて旗の供養を行った。その功徳によって、転生するたびに高貴な家に生まれ、崇敬される者となった。のちに、今の仏の出現期において、ある良家に生まれ、成長して妻子を養い、大きな富と名声を得た。その後、信仰心が芽生えて師に清らかな喜びを抱き、家庭生活を捨てて出家し、間もなく阿羅漢となった。

57. So pattaarahattaphalo pubbakammaṃ saritvā somanassajāto attano pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttarabuddhassātiādimāha. Tassattho pubbe vuttoyeva. Haṭṭho haṭṭhena cittenāti somanassasahagatacittayuttattā haṭṭho paripuṇṇarūpakāyo saddhāsampayuttacittatāya haṭṭhena cittena santuṭṭhena cittenāti attho. Dhajamāropayiṃ ahanti dhunāti kampati calatīti dhajaṃ, taṃ dhajaṃ āropayiṃ veḷagge laggetvā pūjesinti attho.

57. 阿羅漢果を得た彼は、過去の善業を思い起こして歓喜し、自らの過去の行伝を明らかにするために“パドゥムッタラ・ブッダッサ”等の詩句を唱えた。その意味は既に述べた通りである。“歓喜して、歓喜した心で(Haṭṭho haṭṭhena cittena)”とは、歓喜(somanassa)を伴う心と相応しているために歓喜し、満ち足りた身体を持ち、信仰心と相応した心であるため、歓喜した心で、満足した心で、という意味である。“私は旗を掲げた(Dhajamāropayiṃ ahaṃ)”とは、はためき、震え、動くものを“旗(dhaja)”と言い、その旗を掲げ、竹の先端に掛けて供養したという意味である。

58-9. Patitapattāni gaṇhitvāti patitāni bodhipattāni gahetvā ahaṃ bahi chaḍḍesinti attho. Antosuddhaṃ bahisuddhanti anto cittasantānanāmakāyato ca bahi cakkhusotādirūpakāyato ca suddhiṃ adhi visesena muttaṃ kilesato vimuttaṃ anāsavaṃ sambuddhaṃ viya sammukhā uttamaṃ bodhiṃ avandiṃ paṇāmamakāsinti attho. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

58-59節。“落ちた葉を拾って(Patitapattāni gaṇhitvā)”とは、落ちた菩提樹の葉を拾って、外へ捨てた(清掃した)という意味である。“内が清らかで、外も清らか(Antosuddhaṃ bahisuddhaṃ)”とは、内なる心の相続(名身)においても、外なる眼や耳などの色身においても清浄であり、格別に煩悩から解脱し、汚れ(漏)のない正自覚者の御前で、最高の菩提を拝み、礼拝を行ったという意味である。残りの部分は、すべての箇所において明白な意味である。

Dhajadāyakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ダジャダーヤカ長老(旗施長老)の行伝の注釈が完了した。

9. Padumattheraapadānavaṇṇanā

9. パドゥム長老(蓮華長老)の行伝の注釈。

Catusaccaṃ pakāsentotiādikaṃ āyasmato padumattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katakusalasambhāro padumuttaramuninā dhammapajjote jotamāne ekasmiṃ kulagehe nibbatto gharāvāsaṃ saṇṭhapetvā [Pg.85] bhogasampannoti pākaṭo. So satthari pasīditvā mahājanena saddhiṃ dhammaṃ suṇanto dhajena saha padumakalāpaṃ gahetvā aṭṭhāsi, sadhajaṃ taṃ padumakalāpaṃ ākāsamukkhipiṃ, taṃ acchariyaṃ disvā ativiya somanassajāto ahosi. So yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā jīvitapariyosāne sagge nibbatto dhajamiva chakāmāvacare pākaṭo pūjito ca dibbasampattimanubhavitvā manussesu ca cakkavattisampattimanubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde vibhavasampanne saddhāsampanne ekasmiṃ kulagehe nibbatto vuddhimanvāya saddhājāto pañcavassikova pabbajitvā nacirasseva arahā hutvā katapuññanāmena padumattheroti pākaṭo.

“四聖諦を明らかにする(Catusaccaṃ pakāsento)”で始まる物語は、パドゥム長老(蓮華長老)の行伝である。この者もまた、過去の諸仏のもとで功徳の資糧を積み、パドゥムッタラ聖者によって法の灯火が輝いているときに、ある良家に生まれ、家庭を築いて裕福な者として知られていた。彼は師に清らかな信仰を抱き、多くの人々と共に説法を聞いていた際、旗と共に蓮華の束を持って立った。そして、旗と共にその蓮華の束を空中に投げ上げた。その奇跡を見て、この上なく歓喜した。彼は生涯にわたって善行を行い、命の終わりに天界に生まれ、旗のように六欲天で名高く崇敬され、天界の幸福を享受し、人間界では転輪聖王の幸福を享受した。そして、今の仏の出現期において、裕福で信仰心のある家に生まれ、成長して信仰心が芽生え、五歳のときに出家して間もなく阿羅漢となり、積んだ功徳にちなんだ名でパドゥム長老として知られるようになった。

67. Attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento catusaccaṃ pakāsentotiādimāha. Tattha saccanti tathaṃ avitathaṃ aviparītaṃ saccaṃ, dukkhasamudayanirodhamaggavasena cattāri saccāni samāhaṭānīti catusaccaṃ, taṃ catusaccaṃ pakāsento loke pākaṭaṃ karontoti attho. Varadhammappavattakoti uttamadhammappavattako pakāsakoti attho. Amataṃ vuṭṭhinti amatamahānibbānavuṭṭhidhāraṃ pavassanto paggharanto sadevakaṃ lokaṃ temento sabbakilesapariḷāhaṃ nibbāpento dhammavassaṃ vassatīti attho.

67. 自らの過去の善業を思い起こして歓喜し、過去の行伝を明らかにするために“四聖諦を明らかにする”等の詩句を唱えた。そこにおいて“真理(sacca)”とは、真実であり、虚偽でなく、転倒していない真実のことである。苦・集・滅・道の四つの真理がまとめられているので“四聖諦(catusacca)”と言う。その四聖諦を明らかにし、世に知らしめるという意味である。“尊い法を転ずる者(Varadhammappavattako)”とは、至高の法を説き広める者、明らかにする者という意味である。“不死の雨(Amataṃ vuṭṭhiṃ)”とは、不死なる大涅槃という雨の滴を降らせ、滴らせ、神々を含む世界を潤し、すべての煩悩の熱苦を鎮めながら、法の雨を降らせるという意味である。

68. Sadhajaṃ padumaṃ gayhāti dhajena saha ekato katvā padumaṃ padumakalāpaṃ gahetvāti attho. Aḍḍhakose ṭhito ahanti ubho ukkhipitvā ṭhito ahanti attho. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

68. “旗と共に蓮華を手に取り(Sadhajaṃ padumaṃ gayha)”とは、旗と一緒にまとめて蓮華の束を手にしたという意味である。“高く掲げて立っていた(Aḍḍhakose ṭhito ahaṃ)”とは、両手を高く掲げて立っていたという意味である。残りの部分は、すべての箇所において明白な意味である。

Padumattheraapadānavaṇṇanā samattā.

パドゥム長老(蓮華長老)の行伝の注釈が完了した。

10. Asanabodhiyattheraapadānavaṇṇanā

10. アサナボーディヤ長老(アサナ菩提樹長老)の行伝の注釈。

Jātiyā sattavassohantiādikaṃ āyasmato asanabodhiyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto tissassa bhagavato kāle aññatarasmiṃ kulagehe nibbatto vuddhippatto sukhappatto sāsane pasanno [Pg.86] asanabodhito phalaṃ gahetvā tato vuṭṭhitabodhitaruṇe gahetvā bodhiṃ ropesi, yathā na vinassati tathā udakāsiñcanādikammena rakkhitvā pūjesi. So tena puññena devamanussesu sampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto paripakkasambhārattā sattavassikova samāno pabbajitvā khuraggeyeva arahattaṃ pāpuṇi, purākatapuññanāmena asanabodhiyattheroti pākaṭo.

“生まれてから七歳で”という言葉で始まるのは、具寿アサナボーディヤ長老の行伝(アパダーナ)である。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生で輪廻脱出の依止となる福徳を蓄え、ティッサ世尊の時、ある良家に生まれ、成人して幸福を得て、教えに帰依し、アサナの菩提樹から実を取り、そこから生じた菩提樹の苗木を植えた。それが枯れないように水をかけるなどの世話をして供養した。彼はその功徳によって天界と人間界の幸運を享受し、この仏の出現(ゴータマ仏の時代)に良家に生まれ、資糧が熟していたため、わずか七歳で出家し、剃髪の場で阿羅漢果に達した。かつてなした功徳の名にちなんで、アサナボーディヤ長老として知られた。

78. So pubbasambhāramanussaritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento jātiyā sattavassohantiādimāha. Tattha jātiyāti mātugabbhato nikkhantakālato paṭṭhāyāti attho. Sattavasso paripuṇṇasarado ahaṃ lokanāyakaṃ tissaṃ bhagavantaṃ addasanti sambandho. Pasannacitto sumanoti pakārena pasannaanāluḷitaavikampitacitto, sumano sundaramano somanassasahagatacittoti attho.

78. 彼は過去の資糧を回想して歓喜し、過去の行伝を明らかにするために“生まれてから七歳で”等と言った。そこで“生まれ(jātiyā)”とは、母の胎内から出た時以来という意味である。“七歳”、すなわち満七歳の時、“私は世の導き手であるティッサ世尊にお会いした”という繋がりである。“清らかな心で(pasannacitto)、喜び(sumano)”とは、さまざまに清らかで乱れず揺るぎない心、善き心、あるいは喜びに満ちた心という意味である。

79. Tissassāhaṃ bhagavatoti tikkhattuṃ jātoti tisso, so mātugabbhato, manussajātito, pañcakkhandhato ca mutto hutvā jāto nibbatto buddho jātoti attho. Tassa tissassa bhagavato tādino, lokajeṭṭhassa asanabodhiṃ uttamaṃ ropayinti sambandho.

79. “ティッサ世尊に”とは、三度生まれたのでティッサという。すなわち、母の胎から、人間の種族から、そして五蘊から解脱して生まれた(如実に現れた)者という意味である。“その如実なる者(tādino)、世の最勝者であるティッサ世尊に、最高のアサナの菩提樹を植えた”という繋がりである。

80. Asano nāmadheyyenāti nāmapaññattiyā nāmasaññāya asano nāma asanarukkho bodhi ahosīti attho. Dharaṇīruhapādapoti vallirukkhapabbatagaṅgāsāgarādayo dhāretīti dharaṇī, kā sā? Pathavī, tassaṃ ruhati patiṭṭhahatīti dharaṇīruho, pādena pivatīti pādapo, pādasaṅkhātena mūlena siñcitodakaṃ pivati āporasaṃ sinehaṃ dhāretīti attho. Dharaṇīruho ca so pādapo cāti dharaṇīruhapādapo, taṃ uttamaṃ asanaṃ bodhiṃ pañca vassāni paricariṃ posesinti attho.

80. “アサナという名で”とは、名称の規定、名称の認識によって、アサナという名のアサナ樹が菩提樹(成道の木)であったという意味である。“大地に生える樹木(dharaṇīruhapādapo)”において、蔓や樹木や山や大河や海などを保持するから“大地(dharaṇī)”という。それは何か。大地(pathavī)である。そこに生え、立つから“大地に生えるもの(dharaṇīruho)”という。足で飲むから“樹木(pādapo)”という。足と呼ばれる根によって注がれた水を飲み、水の精微な潤いを保持するという意味である。大地に生え、かつ樹木であるから“大地に生える樹木”という。その最高のアサナの菩提樹を“五年間、世話をし、育てた”という意味である。

81. Pupphitaṃ pādapaṃ disvāti taṃ mayā positaṃ asanabodhirukkhaṃ pupphitaṃ accharayoggabhūtapupphattā abbhutaṃ lomahaṃsakaraṇaṃ disvā sakaṃ [Pg.87] kammaṃ attano kammaṃ pakittento pakārena kathayanto buddhaseṭṭhassa santikaṃ agamāsinti attho. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

81. “花の咲いた樹を見て”とは、私が育てたそのアサナの菩提樹が花開いたのを見て、驚くべき、かつてない開花であったために身の毛のよだつような不思議を感じ、自らの行いを称賛し、詳しく語りながら“最勝なる仏の御もとへ行った”という意味である。残りはすべての箇所において明白な意味である。

Asanabodhiyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

アサナボーディヤ長老の行伝の解説(義釈)は完了した。

Chaṭṭhavaggavaṇṇanā samattā.

第六の章(サッタパッタヴァッガ)の解説は完了した。

7. Sakacintaniyavaggo

7. サカチンタニヤ品

1. Sakacintaniyattheraapadānavaṇṇanā

1. サカチンタニヤ長老の行伝の解説

Pavanaṃ kānanaṃ disvātiādikaṃ āyasmato sakacintaniyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle ekasmiṃ kulagehe nibbatto vuddhimanvāya tassa bhagavato āyupariyosāne uppanno dharamānaṃ bhagavantaṃ apāpuṇitvā parinibbutakāle isipabbajjaṃ pabbajitvā himavante vasanto vivekaṃ ramaṇīyaṃ ekaṃ vanaṃ patvā tatthevekāya kandarāya pulinacetiyaṃ katvā bhagavati saññaṃ katvā sadhātukasaññañca katvā vanapupphehi pūjetvā namassamāno paricari. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto dvīsu aggaṃ aggasampattiṃ aggañca cakkavattisampattiṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto vibhavasampanno saddhāsampanno satthari pasīditvā pabbajitvā arahā chaḷabhiñño ahosi.

“森を、林を見て”という言葉で始まるのは、具寿サカチンタニヤ長老の行伝である。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生で輪廻脱出の依止となる福徳を蓄え、シキ世尊の時代にある良家に生まれ、成長して、その世尊の寿命の尽きる頃に出現したため、生存中の世尊には間に合わず、入滅後に仙人として出家し、ヒマラヤに住んで、静寂で美しい一つの森に至り、そこのある洞窟で砂の聖塔(チェーティヤ)を作り、世尊への想いをなし、真身舎利があるとの想いをなして、森の花々で供養し、礼拝しながら世話をした。彼はその功徳によって天界と人間界を輪廻し、二種の最高の幸運、すなわち最上の天界の幸運と最上の転輪聖王の幸運を享受し、この仏の出現に、ある良家に生まれて富に恵まれ、信心に溢れ、師(仏)に帰依して出家し、六神通を備えた阿羅漢となった。

1. So attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento pavanaṃ kānanaṃ disvātiādimāha. Tattha pavananti pakārena vanaṃ patthaṭaṃ vitthiṇṇaṃ gahanabhūtanti pavanaṃ. Kānanaṃ avakucchitaṃ ānanaṃ avahanaṃ satataṃ sīhabyagghayakkharakkhasamaddahatthiassasupaṇṇauragehi vihaṅgagaṇasaddakukkuṭakokilehi vā bahalanti kānanaṃ, taṃ kānanasaṅkhātaṃ pavanaṃ manussasaddavirahitattā appasaddaṃ nissaddanti attho. Anāvilanti na āvilaṃ upaddavarahitanti attho. Isīnaṃ anuciṇṇanti buddhapaccekabuddhaarahantakhīṇāsavasaṅkhātānaṃ isīnaṃ anuciṇṇaṃ nisevitanti attho. Āhutīnaṃ [Pg.88] paṭiggahanti āhunaṃ vuccati pūjāsakkāraṃ paṭiggahaṃ gehasadisanti attho.

1. そこで“森(pavana)”とは、さまざまに広がり、広大で、密林となっているから“パヴァナ”という。“林(kānana)”とは、忌むべき顔(ānana)を持たず、常に獅子、虎、夜叉、羅刹、象、馬、金翅鳥、龍、あるいは鳥の群れの声や鶏、鴈などが豊かであるから“カーナナ”という。その“林”と呼ばれる“森”は、人の声がしないため、物音が少なく、静かであるという意味である。“濁りなき(anāvilanti)”とは、濁っておらず、災難がないという意味である。“仙人たちに踏み固められた(isīnaṃ anuciṇṇaṃ)”とは、仏、独覚仏、阿羅漢、漏尽者と呼ばれる仙人たちによって、繰り返し歩まれ、親しまれたという意味である。“供物の受納者(āhutīnaṃ paṭiggaha)”とは、供養や敬意(āhuna)を受ける、家のような場所(拠り所)という意味である。

2. Thūpaṃ katvāna veḷunāti veḷupesikāhi cetiyaṃ katvāti attho. Nānāpupphaṃ samokirinti campakādīhi anekehi pupphehi samokiriṃ pūjesinti attho. Sammukhā viya sambuddhanti sajīvamānassa sambuddhassa sammukhā iva nimmitaṃ uppāditaṃ cetiyaṃ ahaṃ abhi visesena vandiṃ paṇāmamakāsinti attho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

2. “竹で塔を作り”とは、竹のへらなどで聖塔を作ったという意味である。“種々の花を散らし”とは、チャンパカなどの多くの花々を散らして供養したという意味である。“正覚者が目の前にいるかのように”とは、生存している正覚者の目の前であるかのように(想い描き)、作られた聖塔に対して、私は格別に拝礼し、敬意を表したという意味である。残りは容易に理解できる。

Sakacintaniyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

サカチンタニヤ長老の行伝の解説は完了した。

2. Avopupphiyattheraapadānavaṇṇanā

2. アヴォープッピヤ長老の行伝の解説

Vihārā abhinikkhammātiādikaṃ āyasmato avopupphiyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto sikhissa bhagavato kāle kulagehe nibbatto viññutaṃ patto saddhāsampanno dhammaṃ sutvā somanassappatto nānāpupphāni ubhohi hatthehi gahetvā buddhassa upari abbhukkiri. So tena puññena devamanussesu saṃsaranto saggasampattiñca cakkavattisampattiñca anubhavitvā sabbattha pūjito imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbato vuddhippatto sāsane pasīditvā pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi. Ā samantato kāsati dippatīti ākāso, tasmiṃ ākāse pupphānaṃ avakiritattā avopupphiyattheroti pākaṭo.

“精舎から出て”という言葉で始まるのは、具寿アヴォープッピヤ長老の行伝である。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生で輪廻脱出の依止となる福徳を蓄え、シキ世尊の時代に良家に生まれ、良識ある年齢に達して、信心に溢れ、説法を聞いて歓喜に満たされ、種々の花を両手に取って、仏の上に散らした。彼はその功徳によって天界と人間界を輪廻し、天界の幸運と転輪聖王の幸運を享受し、至る所で供養され、この仏の出現にある良家に生まれ、成長して、教えに帰依して出家し、ほどなくして阿羅漢となった。“四方八方に輝き、照らすもの”ゆえに“虚空(ākāso)”という。その虚空に花を散らした(avakiritattā)ことから、アヴォープッピヤ長老として知られた。

7. Evaṃ pattasantipado attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento vihārā abhinikkhammātiādimāha. Tattha vihārāti visesena harati catūhi iriyāpathehi apatantaṃ attabhāvaṃ āharati pavatteti etthāti vihāro, tasmā vihārā abhi visesena nikkhamma nikkhamitvā. Abbhuṭṭhāsi ca caṅkameti caṅkamanatthāya saṭṭhiratane caṅkame abhivisesena uṭṭhāsi, abhiruhīti attho. Catusaccaṃ [Pg.89] pakāsentoti tasmiṃ caṅkame caṅkamanto dukkhasamudayanirodhamaggasaccasaṅkhātaṃ catusaccaṃ pakāsento pākaṭaṃ karonto amataṃ padaṃ nibbānaṃ desento vibhajanto uttānīkaronto tasmiṃ caṅkameti sambandho.

7. このように静止の境地(涅槃)に達した者は、自らの過去の業を思い出し、歓喜が生じて、自らの過去の行状(アパダーナ)を明らかにするために“精舎から出家して”等の言葉を述べた。そこにおいて“精舎(ヴィハーラ)”とは、特に四つの威儀(行・住・坐・臥)によって、衆生の身(自体)を損なうことなく運び、保ち、存続させる場所のことである。ゆえに、その精舎から“離れて(アビ・ニッカンマ)”、すなわち特に出て。“経行(歩行)のために立ち上がった”とは、歩行瞑想のために六十肘の長さの経行処において、特に立ち上がった、あるいは登ったという意味である。“四聖諦を明らかにしながら”とは、その経行処で歩きながら、苦・集・滅・道の四聖諦を説き、明白にし、不死の境地である涅槃を説示し、分別し、顕著にしながら、その経行処において(行ったこと)と結びつく。

8. Sikhissa giramaññāya, buddhaseṭṭhassa tādinoti seṭṭhassa tādiguṇasamaṅgissa sikhissa buddhassa giraṃ saddaṃ ghosaṃ aññāya jānitvā. Nānāpupphaṃ gahetvānāti nāgapunnāgādianekāni pupphāni gahetvā āharitvā. Ākāsamhi samokirinti caṅkamantassa bhagavato muddhani ākāse okiriṃ pūjesiṃ.

8. “シキ仏の御声を知り、最上の仏陀、如なる者に”とは、最上の、如なる徳(如実な徳)を具えたシキ仏の御声、すなわち法の響きを聞いて知ったということである。“種々の花を手に取り”とは、ナガ(カントカウ)やプンナーガ(フンナ)などの多くの花を手に取り、運んできて。“虚空に撒き散らした”とは、経行される世尊の頭上の虚空において(花を)撒き、供養したという意味である。

9. Tena kammena dvipadindāti dvipadānaṃ devabrahmamanussānaṃ inda padhānabhūta. Narāsabha narānaṃ āsabhabhūta. Pattomhi acalaṃ ṭhānanti tumhākaṃ santike pabbajitvā acalaṃ ṭhānaṃ nibbānaṃ patto amhi bhavāmi. Hitvā jayaparājayanti dibbamanussasampattisaṅkhātaṃ jayañca caturāpāyadukkhasaṅkhātaṃ parājayañca hitvā chaḍḍetvā nibbānaṃ pattosmīti attho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

9. “その業によって、二足の尊(とならん)”とは、二足の存在である神々・梵天・人間の中の主、すなわち中心的な存在となったことである。“人の中の雄牛”とは、人々の中の最勝者である。“不動の境地に達した”とは、あなた様(仏陀)のもとで出家して、揺るぎない境地である涅槃に到達したということである。“勝利と敗北を捨てて”とは、天界や人間界の幸運という“勝利”と、四悪道の苦しみという“敗北”をどちらも捨て去って、涅槃に到達したという意味である。残りの部分は容易に理解できる。

Avopupphiyattheraapadānavaṇṇanā samatto.

アーポープッピヤ長老のアパダーナの註釈が完了した。

3. Paccāgamaniyattheraapadānavaṇṇanā

3. パッチャーガマニヤ長老のアパダーナの註釈

Sindhuyā nadiyā tīretiādikaṃ āyasmato paccāgamaniyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle sindhuyā gaṅgāya samīpe cakkavākayoniyaṃ nibbatto pubbasambhārayuttattā pāṇino akhādanto sevālameva bhakkhayanto carati. Tasmiṃ samaye vipassibhagavā sattānuggahaṃ karonto tattha agamāsi. Tasmiṃ khaṇe so cakkavāko vijjotamānaṃ bhagavantaṃ disvā pasannamānaso tuṇḍena sālarukkhato sālapupphaṃ chinditvā āgamma pūjesi. So teneva cittappasādena tato cuto devaloke uppanno aparāparaṃ chakāmāvacarasampattiṃ anubhavitvā tato cuto manussaloke uppajjitvā cakkavattisampattiādayo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe [Pg.90] nibbatto viññutaṃ patto pubbacaritavasena satthari pasanno pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi, cakkavāko hutvā bhagavantaṃ disvā katthaci gantvā pupphamāharitvā pūjitattā pubbapuññanāmena paccāgamaniyattheroti pākaṭo.

“シンドゥ河のほとりで”等の言葉は、尊者パッチャーガマニヤ長老のアパダーナである。この長老もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、種々の転生において解脱の助縁となる善業を蓄えてきた。ヴィパッシー仏の時代、シンドゥ(インダス)河の近くでクビワアヒルの種族として生まれた。過去の善の蓄積があったため、生き物を殺生せず、藻だけを食べて生活していた。その時、ヴィパッシー仏が衆生を救済するために、その場所へ来られた。その時、そのクビワアヒルは、光り輝く世尊を拝見して、清らかな心が生じ、嘴でサーラの木からサーラの花を摘み取り、世尊のもとへ来て供養した。彼はその心の清浄さによって、そこから没して天界に生まれ、六欲天の幸福を繰り返し享受し、そこから没して人間界に生まれ、転輪聖王などの福徳を享受した。今仏(ゴータマ仏)の出現に際し、ある名家に生まれ、成人して過去の習性から師(仏陀)に帰依して出家し、ほどなくして阿羅漢となった。クビワアヒルであった時に世尊を拝見し、ある場所へ行って花を携えてきて供養したことから、過去の善行の名にちなんでパッチャーガマニヤ(“後から来て供養した者”の意)長老として知られるようになった。

13. Attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento sindhuyā nadiyā tīretiādimāha. Sīti saddaṃ kurumānā dhunāti kampatīti sindhu, nadati saddaṃ karonto gacchatīti nadi. Cakkavāko ahaṃ tadāti cakkaṃ sīghaṃ gacchantaṃ iva udake vā thale vā ākāse vā sīghaṃ vāti gacchatīti cakkavāko. Tadā vipassiṃ bhagavantaṃ dassanakāle ahaṃ cakkavāko ahosinti attho. Suddhasevālabhakkhohanti aññagocaraamissattā suddhasevālameva khādanto ahaṃ vasāmi. Pāpesu ca susaññatoti pubbavāsanāvasena pāpakaraṇe suṭṭhu saññato tīhi dvārehi saññato susikkhito.

13. 自らの過去の業を思い出し、歓喜が生じて、自らの過去の行状を明らかにするために“シンドゥ河のほとりで”等の言葉を述べた。“シー”という音を立てて震え動くことから“シンドゥ(河)”といい、音を響かせながら流れることから“ナディー(河)”という。“その時、私はクビワアヒルであった”とは、車輪(チャッカ)が速く回るように、水上、地上、あるいは空中を速く行く(ヴァーティ)ことから“クビワアヒル(チャッカヴァーカ)”と呼ばれる。その時、ヴィパッシー仏を拝見した際、私はクビワアヒルであったという意味である。“純粋な藻を食していた”とは、他の餌(肉など)を食べず、清らかな藻だけを食べて生活していたということである。“悪を慎み”とは、過去の習性(薫習)によって悪行をなすことをよく慎み、三門(身・口・意)をよく制御して、よく修練されていたということである。

14. Addasaṃ virajaṃ buddhanti rāgadosamohavirahitattā virajaṃ nikkilesaṃ buddhaṃ addasaṃ addakkhiṃ. Gacchantaṃ anilañjaseti anilañjase ākāsapathe gacchantaṃ buddhaṃ. Tuṇḍena mayhaṃ mukhatuṇḍena tālaṃ sālapupphaṃ paggayha paggahetvā vipassissābhiropayiṃ vipassissa bhagavato pūjesinti attho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

14. “離垢の仏陀を拝見した”とは、貪・瞋・痴を離れているために離垢であり、汚れなき仏陀を拝見したということである。“空を行かれる(仏を)”とは、空中の道を行かれる仏陀を。私の“嘴で”とは、口の嘴で。“サーラの花を手に取り、ヴィパッシー仏に捧げた”とは、ヴィパッシー仏に供養したという意味である。残りの部分は容易に理解できる。

Paccāgamaniyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

パッチャーガマニヤ長老のアパダーナの註釈が完了した。

4. Parappasādakattheraapadānavaṇṇanā

4. パラッパサーダカ長老のアパダーナの註釈

Usabhaṃ pavaraṃ vīrantiādikaṃ āyasmato parappasādakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbatto tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū itihāsapañcamānaṃ padako veyyākaraṇo sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo nāmena selabrāhmaṇoti pākaṭo siddhatthaṃ bhagavantaṃ disvā dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi asītianubyañjanehi cāti sayaṃ sobhamānaṃ disvā pasannamānaso anekehi kāraṇehi [Pg.91] anekāhi upamāhi thomanaṃ pakāsesi. So tena puññakammena devaloke sakkamārādayo cha kāmāvacarasampattiyo anubhavitvā manussesu cakkavattisampattiṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde vibhavasampanne ekasmiṃ kulagehe nibbatto viññutaṃ patto satthari pasīdisvā pabbajito nacirasseva catupaṭisambhidāchaḷabhiññappatto mahākhīṇāsavo ahosi, buddhassa thutiyā sattānaṃ sabbesaṃ cittappasādakaraṇato parappasādakattheroti pākaṭo.

“雄牛のごとく、勝れ、勇猛な”等の言葉は、尊者パラッパサーダカ長老のアパダーナである。この長老もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、種々の転生において解脱の助縁となる善業を蓄え、シッダッタ仏の時代にバラモンの家に生まれた。三ヴェーダに通じ、第五の典籍である歴史(イティハーサ)や、語彙、文法、語源、儀礼、修辞学、社会学、大人相学に精通していた。名はセーラ・バラモンとして知られていた。彼はシッダッタ仏を拝見し、三十二の大人相と八十の随形好によって自ら輝いている姿を見て、清らかな心が生じ、多くの理由と比喩を用いて讃嘆した。彼はその善業によって、天界で帝釈天や魔王などの六欲天の福徳を享受し、人間界で転輪聖王の幸福を享受し、今仏の出現に際し、富裕な名家に生まれた。成人して師(仏陀)に帰依して出家し、ほどなくして四無碍解脱と六神通を具えた大阿羅漢となった。仏陀への讃美を聞くすべての人々の心を清らかにしたことから、パラッパサーダカ(“他者を清める者”の意)長老として知られるようになった。

20. Ekadivasaṃ attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento usabhaṃ pavaraṃ vīrantiādimāha. Tattha usabhanti vasabho nisabho visabho āsabhoti cattāro jeṭṭhapuṅgavā. Tattha gavasatajeṭṭhako vasabho, gavasahassajeṭṭhako nisabho, gavasatasahassajeṭṭhako visabho, gavakoṭisatasahassajeṭṭhako āsabhoti ca yassa kassaci thutiṃ karontā brāhmaṇapaṇḍitā bahussutā attano attano paññāvasena thutiṃ karonti, buddhānaṃ pana sabbākārena thutiṃ kātuṃ samattho ekopi natthi. Appameyyo hi buddho. Vuttañhetaṃ –

20. ある日、自らの過去の業を思い起こして歓喜が生じ、過去の行状(アパダーナ)を明らかにしようとして、“雄牛のごとき勝れし勇者を(Usabhaṃ pavaraṃ vīraṃ)”等の言葉を語った。そこにおいて、“ウサバ(usabha)”とは、ヴァサバ、ニサバ、ヴィサバ、アーサバの四種の優れた雄牛のことである。そこでは、百頭の牛の長をヴァサバ、千頭の牛の長をニサバ、十万頭の牛の長をヴィサバ、十億(および十万)頭の牛の長をアーサバという。このように、何らかの称讃をなす博識なバラモンの賢者たちは、それぞれの智慧の力によって称讃を行うが、仏陀に対しては、あらゆる側面から称讃をなしうる者は一人もいない。実に仏陀は、計り知れない存在だからである。次のように言われている。

‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ, kappampi ce aññamabhāsamāno;

Khīyetha kappo ciradīghamantare, vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.304;

3.141;

ma. ni. aṭṭha. 2.425;

udā. aṭṭha. 53) –

“たとえ仏陀が別の仏陀の徳を語り、一劫の間、他のことを一切語らずにいたとしても、その間の長い時間は尽きることがあっても、如来の徳が尽きることはない”等である。

Ādikaṃ. Ayampi brāhmaṇo mukhārūḷhavasena ekapasīdanavasena ‘‘āsabha’’nti vattabbe ‘‘usabha’’ntiādimāha. Varitabbo patthetabboti varo. Anekesu kappasatasahassesu katavīriyattā vīro. Mahantaṃ sīlakkhandhādikaṃ esati gavesatīti mahesī, taṃ mahesiṃ buddhaṃ. Visesena kilesakhandhamārādayo māre jitavāti vijitāvī, taṃ vijitāvinaṃ sambuddhaṃ. Suvaṇṇassa vaṇṇo iva vaṇṇo yassa sambuddhassa so suvaṇṇavaṇṇo, taṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ sambuddhaṃ disvā ko nāma satto nappasīdatīti.

等である。このバラモンも、口に馴染んだ表現として、一つの清浄な信仰に基づいて“アーサバ(āsabha)”と言うべきところを“ウサバ(usabha)”等と言った。“ヴァリタッバ(選ばれるべき)”あるいは“パッテータッバ(祈願されるべき)”であるから“ヴァラ(wara、優れた)”という。多くの数十万劫にわたって精進(vīriya)をなしたことから“ヴィーラ(vīra、勇者)”という。大いなる戒蘊(sīlakkhandha)等を求め探求することから“マヘーシー(mahesī、大仙)”という。その大仙である仏陀を(称えた)。特に煩悩、五蘊、死魔等の魔(マーラ)に打ち勝った者であるから“ヴィジターヴィー(vijitāvī、勝利者)”という。その勝利者である正自覚者を(称えた)。黄金の色のような肌の色を持つ正自覚者であるから“スヴァンナヴァンナ(suvaṇṇavaṇṇa、黄金色)”という。その黄金色の正自覚者を拝見して、誰が清らかな信仰を抱かずにいられようか(ということである)。

Parappasādakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

パラッパサーダカ長老アパダーナの注釈、完結。

5. Bhisadāyakattheraapadānavaṇṇanā

5. ビサダーヤカ長老アパダーナの注釈。

Vessabhū [Pg.92] nāma nāmenātiādikaṃ āyasmato bhisadāyakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto vessabhussa bhagavato kāle himavantasmiṃ hatthiyoniyaṃ nibbatto tasmiṃ paṭivasati. Tasmiṃ samaye vessabhū bhagavā vivekakāmo himavantamagamāsi. Taṃ disvā so hatthināgo pasannamānaso bhisamuḷālaṃ gahetvā bhagavantaṃ bhojesi. So tena puññakammena hatthiyonito cuto devaloke uppajjitvā tattha cha kāmāvacarasampattiyo anubhavitvā manussattamāgato manussesu cakkavattisampattiādayo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde mahābhoge aññatarasmiṃ kule nibbatto pubbavāsanābalena satthari pasanno pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi, so pubbe katakusalanāmena bhisadāyakattheroti pākaṭo.

“ヴェッサブーという御名の(Vessabhū nāma nāmena)”等の言葉は、具寿ビサダーヤカ長老のアパダーナである。この(長老)もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生において解脱の依止(ゆえん)となる善根を蓄え、ヴェッサブー世尊の時代にヒマラヤにおいて象の境涯に生まれ、そこに住んでいた。その時、ヴェッサブー世尊は、静寂(離欲)を求めてヒマラヤへ赴かれた。その象王は世尊を拝見して、清らかな心が生じ、蓮の根と茎(bhisamuḷāla)を取って世尊に供養した。彼はその功徳によって象の境涯から没して天界に生まれ、そこで六欲天の幸運を享受し、人間界に来て転輪聖王の幸運等を享受し、今回の仏陀の出現において、ある裕福な家に生まれ、過去の習気の力によって師(仏陀)に対して信仰を抱いて出家し、ほどなくして阿羅漢となった。彼は過去になされた善行の名にちなんで“ビサダーヤカ長老(蓮根を供養した長老)”として知られている。

29. So attano pubbakammaṃ saritvā pubbacaritāpadānaṃ dassento vessabhū nāma nāmenātiādimāha. Tattha vessabhūti vessaṃ bhunāti atikkamatīti vessabhū. Atha vā vesse vāṇijakamme vā kāmarāgādike vā kusalādikamme vā vatthukāmakilesakāme vā bhunāti abhibhavatīti vessabhū, so nāmena vessabhū nāma bhagavā. Isīnaṃ tatiyo ahūti kusaladhamme esati gavesatīti isi, ‘‘vipassī, sikhī, vessabhū’’ti vuttattā tatiyo isi tatiyo bhagavā ahu ahosīti attho. Kānanaṃ vanamoggayhāti kānanasaṅkhātaṃ vanaṃ ogayha ogahetvā pāvisīti attho.

29. 彼は自らの過去の業を思い起こして、過去の行状を示そうとして“ヴェッサブーという御名の”等の言葉を語った。そこにおいて、“ヴェッサブー(vessabhū)”とは、“ヴェッサ(汚れ)”を“ブナーティ(超える、あるいは退ける)”からヴェッサブーという。あるいは、商売(vessā)や欲貪、あるいは善行(に関する迷い)や、物質的・煩悩的な欲を“ブナーティ(圧倒する)”からヴェッサブーという。それが名によるヴェッサブーという名の世尊である。“仙人たちの三番目(isīnaṃ tatiyo)”とは、善法を求め探求するから“イシ(isi、仙人)”といい、“ヴィパッシー、シキー、ヴェッサブー”と説かれていることから、三番目の仙人、すなわち三番目の世尊であったという意味である。“林野に深く入り(kānanaṃ vanamoggayha)”とは、カナナイと呼ばれる深い森に入っていったという意味である。

30. Bhisamuḷālaṃ gaṇhitvāti dvipadacatuppadānaṃ chātakaṃ bhisati hiṃsati vināsetīti bhisaṃ, ko so? Padumakando, bhisañca muḷālañca bhisamuḷālaṃ, taṃ bhisamuḷālaṃ gahetvāti attho.

30. “蓮の根と茎を取って(bhisamuḷālaṃ gaṇhitvā)”とは、二足・四足の生き物たちの飢え(chātaka)を“ビサティ(打つ、除く)”から“ビサ(bhisa、蓮根)”という。それは何かといえば、蓮の塊茎(padumakando)である。“ビサ”と“ムラーラ(茎)”で“ビサムラーラ”であり、それ(蓮の根と茎)を取って、という意味である。

31. Karena ca parāmaṭṭhoti taṃ mayā dinnadānaṃ, vessabhūvarabuddhinā uttamabuddhinā vessabhunā karena hatthatalena parāmaṭṭho katasamphasso ahosi. Sukhāhaṃ nābhijānāmi, samaṃ tena kutottarinti tena sukhena [Pg.93] samaṃ sukhaṃ nābhijānāmi, tato uttariṃ tato paraṃ tato adhikaṃ sukhaṃ kutoti attho. Sesaṃ nayānusārena suviññeyyanti.

31. “御手で触れられた(karena ca parāmaṭṭho)”とは、私の捧げたその供養が、勝れた智慧を持つヴェッサブー世尊の御手の平によって触れられ、接触がなされたということである。“これに等しい幸福を私は知らない、これ以上のものがどこにあるだろうか”とは、その幸福に等しい幸福を私は(以前には)知らなかった、それより上の、それより優れた、それ以上の幸福がどこにあるだろうか、という意味である。残りの部分は、前述の例に従って容易に理解できる。

Bhisadāyakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ビサダーヤカ長老アパダーナの注釈、完結。

6. Sucintitattheraapadānavaṇṇanā

6. スチンティタ長老アパダーナの注釈。

Giriduggacaro āsintiādikaṃ āyasmato sucintitattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto atthadassissa bhagavato kāle himavantappadese nesādakule uppanno migasūkarādayo vadhitvā khādanto viharati. Tadā lokanātho lokānuggahaṃ sattānuddayatañca paṭicca himavantamagamāsi. Tadā so nesādo bhagavantaṃ disvā pasannamānaso attano khādanatthāya ānītaṃ varamadhuramaṃsaṃ adāsi. Paṭiggahesi bhagavā tassānukampāya, taṃ bhuñjitvā anumodanaṃ vatvā pakkāmi. So teneva puññena teneva somanassena tato cuto sugatīsu saṃsaranto cha kāmāvacarasampattiyo anubhavitvā manussesu cakkavattisampattiādayo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto satthari pasīditvā pabbajito nacirasseva arahā ahosi.

“険しい山道を歩む者であった(giriduggacaro āsiṃ)”等の言葉は、具寿スチンティタ長老のアパダーナである。この(長老)もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生において解脱の依止となる善根を蓄え、アッタダッシー世尊の時代に、ヒマラヤ地方の猟師の家に生まれ、鹿や猪などを殺して食べて暮らしていた。その時、世尊(人々の拠り所)は、世の人々を助け、生きとし生けるものへの慈しみゆえに、ヒマラヤへ赴かれた。その時、その猟師は世尊を拝見して、清らかな心が生じ、自らが食べるために持ってきた、勝れた甘美な肉を捧げた。世尊は彼への慈しみから、それを受け取られた。それを食して随喜の説法をしてから立ち去られた。彼はその功徳と、その歓喜によって、そこから没して善趣を彷徨い、六欲天の幸運を享受し、人間界で転輪聖王の幸運等を享受し、今回の仏陀の出現において名家に生まれ、師(仏陀)に対して信仰を抱いて出家し、ほどなくして阿羅漢となった。

36. Catupaṭisambhidāpañcābhiññādibhedaṃ patvā attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento giriduggacaro āsintiādimāha. Girati saddaṃ karotīti giri, ko so? Silāpaṃsumayapabbato, duṭṭhu dukkhena gamanīyaṃ duggaṃ, girīhi duggaṃ giriduggaṃ, duggamoti attho. Tasmiṃ giridugge pabbatantare caro caraṇasīlo āsiṃ ahosiṃ. Abhijātova kesarīti abhi visesena jāto nibbatto kesarīva kesarasīho iva giriduggasmiṃ carāmīti attho.

36. 四無礙解智や五神通などの諸徳に到達し、自らの過去の業を思い起こして歓喜が生じ、過去の行状を明らかにしようとして“険しい山道を歩む者であった”等の言葉を語った。“ギリ(giri)”とは“ギラーティ(声を出す)”からギリ(山)という。それは何か。岩や土からなる山のことである。進むのが非常に困難な場所を“ドゥッガ(dugga、険路)”といい、山々によって険しいので“ギリドゥッガ(山中の険路)”、すなわち到達困難という意味である。その山中の険路、すなわち山々の間に住む習慣のある“チャロ(歩む者)”であった。“生まれながらの獅子のごとく(abhijātova kesarī)”とは、際立って生まれたケサリ獅子王のように、山の険路を歩むという意味である。

40. Giriduggaṃ pavisiṃ ahanti ahaṃ tadā tena maṃsadānena pītisomanassajāto pabbatantaraṃ pāvisiṃ. Sesaṃ uttānatthamevāti.

40. “私は山の険路に入った”とは、私はその時、その肉の供養による法悦と歓喜によって、山々の間に入っていったということである。残りの部分は、意味が明白である。

Sucintitattheraapadānavaṇṇanā samattā.

スチンティタ長老アパダーナの注釈、完結。

7. Vatthadāyakattheraapadānavaṇṇanā

7. ヴァッタダーヤカ長老アパダーナの注釈。

Pakkhijāto [Pg.94] tadā āsintiādikaṃ āyasmato vatthadāyakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto atthadassissa bhagavato kāle supaṇṇayoniyaṃ nibbatto gandhamādanapabbataṃ gacchantaṃ atthadassiṃ bhagavantaṃ disvā pasannamānaso supaṇṇavaṇṇaṃ vijahitvā māṇavakavaṇṇaṃ nimminitvā mahagghaṃ dibbavatthaṃ ādāya bhagavantaṃ pūjesi. Sopi bhagavā paṭiggahetvā anumodanaṃ vatvā pakkāmi. So teneva somanassena vītināmetvā yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cuto devaloke nibbatto tattha aparāparaṃ saṃsaranto puññāni anubhavitvā tato manussesu manussasampattinti sabbattha mahagghaṃ vatthābharaṇaṃ laddhaṃ, tato uppannuppannabhave vatthacchāyāya gatagataṭṭhāne vasanto imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto viññutaṃ patto satthari pasīditvā pabbajito nacirasseva chaḷabhiññappattakhīṇāsavo ahosi, pubbe katapuññanāmena vatthadāyakattheroti pākaṭo.

“Pakkhijāto tadā āsiṃ”で始まる章は、尊者ヴァッタダーヤカ(衣服施者)の行状(アパダーナ)である。この尊者もまた、過去の諸仏のもとで宿徳を積み、あちこちの生存において、輪廻を脱する強い因縁となる功徳を積み上げていた。アッタダッシー世尊の御代に、金翅鳥(ガルダ)の種族として生まれ、ガンダマーダナ山へ向かわれるアッタダッシー世尊を仰ぎ見て、清らかな心で金翅鳥の姿を捨てて、若者の姿に変じ、高価な天の衣服を携えて世尊に献じた。その世尊もそれを受け取り、随喜(アヌモーダナ)を説いてから立ち去られた。彼はその喜びを抱いたまま一生を過ごし、命尽きて神々の世界に生まれ、そこから様々に輪廻して功徳を享受し、人間界では人間の幸福を得て、あらゆる生において高価な衣服や装身具を得た。その後、生まれる場所ごとに、望むままに衣服の恩恵を授かり、この仏陀(ゴータマ仏)の出現された時代に、ある名家に生まれ、分別がつくようになると師(世尊)を深く信じて出家し、ほどなくして六神通に達した阿羅漢となった。前世の功徳にちなんで、ヴァッタダーヤカ(衣服を献じた)長老として知られるようになった。

45. So attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento pakkhijāto tadā āsintiādimāha. Tattha pakkhijātoti pakkhandati upalavati sakuṇo etenāti pakkhaṃ, pakkhamassa atthīti pakkhī, pakkhiyoniyaṃ jāto nibbattoti attho. Supaṇṇoti sundaraṃ paṇṇaṃ pattaṃ yassa so supaṇṇo, vātaggāhasuvaṇṇavaṇṇajalamānapattamahābhāroti attho. Garuḷādhipoti nāge gaṇhanatthāya garuṃ bhāraṃ pāsāṇaṃ giḷantīti garuḷā, garuḷānaṃ adhipo rājāti garuḷādhipo, virajaṃ buddhaṃ addasāhanti sambandho.

45. 彼は自らの前世の業を思い出し、歓喜して自らの過去の行状を明かすために、“Pakkhijāto tadā āsiṃ”と言った。そこで“pakkhijāto”とは、翼(pakkha)によって飛翔(pakkhandati)し、上昇(upalavati)する鳥、すなわち翼を持つ者という意味である。翼を持っているから“pakkhī(有翼者)”であり、翼を持つ種族に生まれたという意味である。“supaṇṇo(金翅鳥)”とは、美しい羽(su-paṇṇa)を持つ者のことであり、風を捉える金の羽が輝く大きな鳥を意味する。“garuḷādhipo”とは、龍を捕らえるために重い(garu)荷(石)を飲み込む者という意味で“garuḷā(ガルダ)”と呼ばれ、それらガルダの支配者(adhipo)たる王という意味である。“塵(汚れ)なき仏陀を拝した”とつながる。

Vatthadāyakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ヴァッタダーヤカ長老のアパダーナ注釈が完了した。

8. Ambadāyakattheraapadānavaṇṇanā

8. アンバダーヤカ長老のアパダーナ注釈

Anomadassī bhagavātiādikaṃ āyasmato ambadāyakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto anomadassissa bhagavato kāle vānarayoniyaṃ [Pg.95] nibbatto himavante kapirājā hutvā paṭivasati. Tasmiṃ samaye anomadassī bhagavā tassānukampāya himavantamagamāsi. Atha so kapirājā bhagavantaṃ disvā pasannamānaso sumadhuraṃ ambaphalaṃ khuddamadhunā adāsi. Atha bhagavā tassa passantasseva taṃ sabbaṃ paribhuñjitvā anumodanaṃ vatvā pakkāmi. Atha so somanassasampannahadayo teneva pītisomanassena yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cuto devaloke nibbatto aparāparaṃ tattha dibbasukhamanubhavitvā manussesu ca manussasampattiṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde vibhavasampanne ekasmiṃ kulagehe nibbatto satthari pasīditvā pabbajitvā nacirasseva chaḷabhiññappatto ahosi. Pubbapuññanāmena ambadāyakattheroti pākaṭo.

“Anomadassī bhagavā”で始まる章は、尊者アンバダーヤカ(マンゴー施者)の行状である。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、輪廻を脱する強い因縁を築きつつ、アノーマダッシー世尊の御代に、猿の種族に生まれてヒマラヤで猿王として暮らしていた。その時、アノーマダッシー世尊が彼を哀れんでヒマラヤへ赴かれた。そこで猿王は世尊を拝して清らかな心になり、最高に甘いマンゴーの果実を小蜂の蜜と共に献じた。世尊は彼が見ている前でそれをすべて召し上がり、随喜を述べて立ち去られた。彼は喜びに満たされた心のまま、その歓喜と共に一生を終え、天界に生まれて神々の幸福を享受し、人間界でも人間の幸福を味わい、この仏陀の出現された時代に、富裕な名家に生まれ、師(世尊)を深く信じて出家し、ほどなくして六神通に達した。前世の功徳の名によって、アンバダーヤカ長老として知られるようになった。

53. So aparabhāge attanā katakusalabījaṃ disvā somanassajāto attano pubbacaritāpadānaṃ pakāsento anomadassī bhagavātiādimāha. Mettāya aphari loke, appamāṇe nirūpadhīti so bhagavā sabbaloke appamāṇe satte ‘‘sukhī hontū’’tiādinā nirupadhi upadhivirahitaṃ katvā mettāya mettacittena aphari patthari vaḍḍhesīti attho.

53. 彼は後に自らが植えた善業の種子を見極め、歓喜して自らの過去の行状を明かすために、“Anomadassī bhagavā”と言った。“mettāya aphari loke...(慈しみで世界を満たした)”とは、その世尊が全世界の無量の生きとし生けるものに対し、“幸せであれ”などと、煩悩の執着(upadhi)を離れて慈しみの心で満たし、広げ、増大させたという意味である。

54. Kapi ahaṃ tadā āsinti tadā tassāgamanakāle kapirājā ahosinti attho.

54. “kapi ahaṃ tadā āsiṃ(その時、私は猿であった)”とは、その世尊が来られた当時、私は猿王であったという意味である。

Ambadāyakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

アンバダーヤカ長老のアパダーナ注釈が完了した。

9. Sumanattheraapadānavaṇṇanā

9. スマナ長老のアパダーナ注釈

Sumano nāma nāmenātiādikaṃ āyasmato sumanattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto sikhissa bhagavato kāle mālākārassa kulagehe nibbatto vuddhimanvāya saddhājāto bhagavati pasannamānaso sumanamālāmuṭṭhiyo gahetvā ubhohi hatthehi pūjesi. So tena puññena devamanussesu dve sampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto vuddhimanvāya puttadārehi vaḍḍhitvā sumananāmena [Pg.96] pākaṭo satthari pasīditvā pabbajito nacirasseva arahā ahosi.

“Sumano nāma nāmena”で始まる章は、尊者スマナ長老の行状である。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、輪廻を脱する強い因縁を築きつつ、シキー世尊の御代に、花売りの家に生まれ、成長するにつれて信仰心が生じ、シキー世尊に清らかな心を抱き、ジャスミン(スマナ)の花束を手に取り、両手で捧げて供養した。彼はその功徳によって、天界と人間界で二つの幸福を享受し、この仏陀の出現された時代に、ある名家に生まれて成長し、妻や子を設けて栄え、スマナという名で知られていたが、師(世尊)を深く信じて出家し、ほどなくして阿羅漢となった。

62. So arahā hutvā attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto attano pubbacaritāpadānaṃ pakāsento sumano nāma nāmenātiādimāha. Sundaraṃ manaṃ cittaṃ yassa so sumano. Saddhāpasādabahumānena yutto nāmena sumano nāma mālākāro tadā ahaṃ ahosiṃ.

62. 彼は阿羅漢となり、自らの前世の業を思い出して歓喜し、自らの過去の行状を明かすために、“Sumano nāma nāmena”と言った。優れた(sundaraṃ)心(manaṃ)を持つ者が“スマナ”である。信心と清らかな敬意に満ちた、名実ともにスマナという名の花売りであったのが、当時の私である。

63. Sikhino lokabandhunoti sikhā muddhā kāsatīti sikhī. Atha vā sampayuttasampayoge khādati viddhaṃsetīti sikhī, kā sā? Aggisikhā, aggisikhā viya sikhāya dippanato sikhī. Yathā aggisikhā jotati pākaṭā hoti, sikhī pattatiṇakaṭṭhapalāsādike dahati, evamayampi bhagavā nīlapītādiraṃsīhi jotati sakalalokasannivāse pākaṭo hoti. Sakasantānagatasabbakilese soseti viddhaṃseti jhāpetīti vohāranāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ, tassa sikhino. Sakalalokassa bandhuñātakoti lokabandhu, tassa sikhino lokabandhuno bhagavato sumanapupphaṃ abhiropayiṃ pūjesinti attho.

63. “Sikhino lokabandhuno(世界の親族たるシキー仏に)”において、頂(sikhā)が輝く(kāsati)から“シキー(頂を持つ者)”という。あるいは、相応する諸法を滅ぼし粉砕するから“シキー”という。それは何か。火の炎(aggisikhā)のようなものである。火の炎が頂において輝くように、シキーと呼ばれる。火の炎が輝き明白であるように、また、炎が葉や草や薪などを焼き尽くすように、この世尊もまた、青や黄などの光で輝き、全世界の集いの中で際立っておられた。自らの相続(心)にあるすべての煩悩を乾かし、粉砕し、焼き尽くすことから、世俗的な名称、あるいは真実の名称として、そのシキーという。全世界の親族であるから“世界の親族(lokabandhu)”である。その世界の親族たるシキー世尊に、ジャスミンの花を捧げて供養したという意味である。

Sumanattheraapadānavaṇṇanā samattā.

スマナ長老のアパダーナ注釈が完了した。

10. Pupphacaṅkoṭiyattheraapadānavaṇṇanā

10. プッパチャンコーティヤ長老のアパダーナ注釈

Abhītarūpaṃ sīhaṃ vātiādikaṃ āyasmato pupphacaṅkoṭiyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto sikhissa bhagavato kāle ekasmiṃ kulagehe nibbatto viññutaṃ patto mahāvibhavasampanno satthari pasīditvā pasannākāraṃ dassento suvaṇṇavaṇṇaṃ anojapupphamocinitvā caṅkoṭakaṃ pūretvā bhagavantaṃ pūjetvā ‘‘bhagavā, imassa nissandena nibbattanibbattaṭṭhāne suvaṇṇavaṇṇo pūjanīyo hutvā nibbānaṃ pāpuṇeyya’’nti patthanamakāsi. So tena puññakammena devamanussesu nibbatto sabbattha pūjito [Pg.97] suvaṇṇavaṇṇo abhirūpo ahosi. So aparabhāge imasmiṃ buddhuppāde vibhavasampanne ekasmiṃ kulagehe nibbatto vuddhippatto satthari pasīditvā pabbajito vipassanaṃ vaḍḍhetvā nacirasseva arahā ahosi.

“アビータルパン・シーハン”等で始まる物語は、プッパチャンコーティヤ長老のアパダーナである。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、諸々の転生において輪廻を脱する資糧となる善行を積み重ねてきた。シキー仏の時代、ある名家に生まれ、成人して大きな富を得た。師(仏陀)に帰依し、信愛の情を示すため、金色に輝くアノージャの花を摘み、籠に満たして世尊に供養した。そして“世尊よ、この功徳の報いにより、生まれ変わる先々で金色の肌を持ち、供養を受けるに相応しい者となり、涅槃に到達しますように”と誓願を立てた。彼はその善業により、天界と人間界に生まれ、至る所で崇敬され、金色の美しい容姿を持った。後時、この仏の出現(ゴータマ仏の時代)において、富裕な名家に生まれ、成長して師(仏陀)に帰依して出家し、ヴィパッサナー(観想)を修めて、ほどなく阿羅漢となった。

68-9. So pattaarahattaphalo attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento abhītarūpaṃ sīhaṃ vātiādimāha. Tattha sīhanti dvipadacatuppadādayo satte abhibhavati ajjhottharatīti sīho, abhītarūpo abhītasabhāvo, taṃ abhītarūpaṃ sīhaṃ iva nisinnaṃ pūjesinti sambandho. Pakkhīnaṃ aggaṃ garuḷarājaṃ iva pavaraṃ uttamaṃ byaggharājaṃ iva abhi visesena jātaṃ sabbasīhānaṃ visesaṃ kesarasīhaṃ iva tilokassa saraṇaṃ sikhiṃ sammāsambuddhaṃ. Kiṃ bhūtaṃ? Anejaṃ nikkilesaṃ khandhamārādīhi aparājitaṃ nisinnaṃ sikhinti sambandho. Māraṇānagganti sabbakilesānaṃ māraṇe sosane viddhaṃsane aggaṃ seṭṭhaṃ kilese mārentānaṃ paccekabuddhabuddhasāvakānaṃ vijjamānānampi tesaṃ agganti attho. Bhikkhusaṅghapurakkhataṃ parivāritaṃ parivāretvā nisinnaṃ sikhinti sambandho.

68-9. 阿羅漢果を得た彼は、自らの過去の業を回想し、歓喜が生じて過去の行状(アパダーナ)を明らかにしようと、“アビータルパン・シーハン”等の詩を唱えた。その中で“シーハ(獅子)”とは、二足や四足の生き物たちを圧倒し凌駕するがゆえに獅子と呼ばれる。“アビータルーパー”とは恐れを知らぬ様であり、その恐れを知らぬ獅子のように坐しておられる(世尊)を供養したという繋がりである。鳥の中の最高者である金翅鳥(ガルダ)王のように優れ、最上の虎王のように、諸々の獅子の中でも格別なケサラ獅子のように、三界の依り所である正等覚者シキー仏。どのようなお方かといえば、“アネージャ”とは煩悩がなく、“アパラージタ”とは五蘊魔等に敗れることのない、坐しておられるシキー仏という繋がりである。“マーラナーンアッガ(殺害における最高者)”とは、すべての煩悩の殺害、教えによる消滅において最高・至高であることを意味し、煩悩を滅する辟支仏や声聞たちが存在しても、彼らの中で最高であるという意味である。比丘サンガに囲まれ、その中心に坐しておられるシキー仏という繋がりである。

70. Caṅkoṭake ṭhapetvānāti uttamaṃ anojapupphaṃ karaṇḍake pūretvā sikhīsambuddhaṃ seṭṭhaṃ samokiriṃ pūjesinti attho.

70. “チャンコータケー・タペートヴァーナー”とは、最上のアノージャの花を籠に満たし、至高なるシキー正等覚者に撒いて供養したという意味である。

Pupphacaṅkoṭiyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

プッパチャンコーティヤ長老のアパダーナの注釈は完結した。

Sattamavaggavaṇṇanā samattā.

第七の章(サッタマ・ヴァッガ)の注釈は完結した。

8. Nāgasamālavaggo

8. ナーガサマーラ・ヴァッガ(ナーガサマーラ品)。

1. Nāgasamālattheraapadānavaṇṇanā

1. ナーガサマーラ長老のアパダーナの注釈。

Āpāṭaliṃ ahaṃ pupphantiādikaṃ āyasmato nāgasamālattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto sikhissa bhagavato kāle ekasmiṃ kulagehe nibbatto viññutaṃ patto gharāvāsaṃ saṇṭhapetvā tathārūpasajjanasaṃsaggassa [Pg.98] alābhena satthari dharamānakāle dassanasavanapūjākammamakaritvā parinibbutakāle tassa bhagavato sārīrikadhātuṃ nidahitvā katacetiyamhi cittaṃ pasādetvā pāṭalipupphaṃ pūjetvā somanassaṃ uppādetvā yāvatāyukaṃ ṭhatvā teneva somanassena tato kālaṃ kato tusitādīsu chasu devalokesu sukhamanubhavitvā aparabhāge manussesu manussasampattiṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto viññutaṃ patto nāgarukkhapallavakomaḷasadisasarīrattā nāgasamāloti mātāpitūhi katanāmadheyyo bhagavati pasanno pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi.

“アーパーティリン・アハン・プッパン”等で始まる物語は、ナーガサマーラ長老のアパダーナである。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、諸々の転生において輪廻を脱する資糧となる善行を積み重ねてきた。シキー仏の時代、ある名家に生まれ、成人して家を構えたが、相応しい善友との出会いがなかったため、師(仏陀)が在世の間には拝見・聴法・供養を行うことができなかった。しかし、世尊の入滅後、その世尊の遺骨(舎利)を納めて建立された仏塔において、心を清め、パータリの花を供養して歓喜を生じさせた。寿命が尽きるまでその歓喜を保ち、没後、その歓喜によって、タウシタ(兜率天)等の六欲天で楽を享受した。その後、人間界で人間の幸福を享受し、この仏の出現(ゴータマ仏の時代)において、ある名家に生まれ、成人した。ナーガ樹(鉄刀木など)の若芽のように柔らかく美しい体を持っていたため、父母から“ナーガサマーラ”と名付けられた。彼は世尊に帰依して出家し、ほどなく阿羅漢となった。

1. So pacchā attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento āpāṭaliṃ ahaṃ pupphantiādimāha. Tattha āpāṭalinti ā samantato, ādarena vā pāṭalipupphaṃ gahetvā ahaṃ thūpamhi abhiropesiṃ pūjesinti attho. Ujjhitaṃ sumahāpatheti sabbanagaravāsīnaṃ vandanapūjanatthāya mahāpathe nagaramajjhe vīthiyaṃ ujjhitaṃ uṭṭhāpitaṃ, iṭṭhakakammasudhākammādīhi nipphāditanti attho. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānatthattā ca suviññeyyamevāti.

1. 彼は後時、自らの過去の業を回想し、歓喜が生じて過去の行状を明らかにしようと、“アーパーティリン・アハン・プッパン”等の詩を唱えた。その中で“アーパーティリン”の“アー”は“あまねく”あるいは“敬意を持って”を意味し、パータリの花を手に取り、私が仏塔に供え供養したという意味である。“ウッジタン・スマハーパーテー(大通りの真ん中に高く聳える)”とは、すべての都市の住民が礼拝供養するために、大通りや都市の中央の道に高く築かれ、レンガ造りや漆喰塗りの装飾が施された(仏塔)という意味である。残りの部分は、以前に述べた方法と同様であり、意味も明快であるため、理解しやすい。

Nāgasamālattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ナーガサマーラ長老のアパダーナの注釈は完結した。

2. Padasaññakattheraapadānavaṇṇanā

2. パダサンニャカ長老のアパダーナの注釈。

Akkantañca padaṃ disvātiādikaṃ āyasmato padasaññakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro uppannuppannabhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto tissassa bhagavato kāle ekasmiṃ saddhāsampanne upāsakagehe nibbatto viññutaṃ patto ratanattaye pasanno bhagavatā tassa anukampāya dassitaṃ padacetiyaṃ disvā pasanno lomahaṭṭhajāto vandanapūjanādibahumānamakāsi. So teneva sukhette sukatena puññena tato cuto sagge nibbatto tattha dibbasukhamanubhavitvā aparabhāge manussesu jāto manussasampattiṃ sabbamanubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde vibhavasampannakule nibbatto vuddhimanvāya saddhājāto [Pg.99] pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi, purākatapuññanāmena padasaññakattheroti pākaṭo.

“アッカタンチャ・パダン・ディスヴァー”等で始まる物語は、パダサンニャカ長老のアパダーナである。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、次々に現れる転生において輪廻を脱する資糧となる善行を積み重ねてきた。ティッサ仏の時代、信心深いある在家信者の家に生まれ、成人して三宝に帰依した。世尊が彼への慈しみにより示された足跡の仏塔(パダ・チェーティヤ)を見て、清らかな信心と歓喜が生じ、身の毛もよだつほどの感動を覚え、礼拝供養などの多大なる敬意を捧げた。彼は、その優れた福田における善行により、没後、天界に生まれ、そこで天の楽を享受した。その後、人間界に生まれ、人間の幸福をことごとく享受し、この仏の出現(ゴータマ仏の時代)において富裕な名家に生まれ、成長して信仰を抱き、出家してほどなく阿羅漢となった。過去に積んだ功徳にちなんだ名によって、パダサンニャカ長老(足跡の想いの長老)として知られるようになった。

5. So ekadivasaṃ attano pubbakammaṃ saritvā pubbacaritāpadānaṃ pakāsento akkantañca padaṃ disvātiādimāha. Tattha akkantanti akkamitaṃ dassitaṃ. Sabbabuddhānaṃ sabbadā caturaṅgulopariyeva gamanaṃ, ayaṃ pana tassa saddhāsampannataṃ ñatvā ‘‘eso imaṃ passatū’’ti padacetiyaṃ dassesi, tasmā so tasmiṃ pasīditvā vandanapūjanādisakkāramakāsīti attho. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

5. ある日、彼は自らの過去の業を回想し、過去の行状を明らかにしようと、“アッカタンチャ・パダン・ディスヴァー”等の詩を唱えた。その中で“アッカタン”とは、踏まれた(足跡)が示されたことをいう。すべての仏陀は常に四指ほどの深さにおいて(目に見えぬよう)歩まれるが、この方はその(仏陀の)信心の深さを知り、“彼がこれを見られるように”と念じて足跡の仏塔を現されたのである。それゆえ、彼はその(足跡)に清らかな信心を抱き、礼拝供養などの敬意を捧げたという意味である。残りの部分は、至る所ですべて意味が明快である。

Padasaññakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

パダサンニャカ長老のアパダーナの注釈は完結した。

3. Buddhasaññakattheraapadānavaṇṇanā

3. ブッダサンニャカ長老のアパダーナの注釈。

Dumagge paṃsukūlikantiādikaṃ āyasmato buddhasaññakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto tissassa bhagavato kāle ekasmiṃ kulagehe nibbatto vuddhippatto saddhājāto dumagge laggitaṃ bhagavato paṃsukūlacīvaraṃ disvā pasannamānaso ‘‘arahaddhaja’’nti cintetvā vandanapūjanādisakkāramakāsi. So tena puññakammena devamanussasampattimanubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde vibhavasampanne ekasmiṃ kulagehe nibbatto saddhājāto pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi.

“樹木の梢に糞掃衣を”で始まる一節は、具寿ブッダ・サンニャカ(覚想)長老の阿波陀那(譬喩)である。この者もまた、過去の諸仏において功徳を積み、あちこちの生において輪廻を脱する縁となる福徳を蓄え、ティッサ世尊の時代にある良家に生まれ、成人して信心が生じ、樹木の梢に掛かっていた世尊の糞掃衣を見て、清らかな心で“これこそが阿羅漢の旗印である”と考えて、礼拝・供養などの敬意を捧げた。彼はその善業によって、天界と人間界の幸福を享受し、この仏陀出現の時代(現世)において、富裕な良家に生まれ、信心を生じて出家し、ほどなくして阿羅漢となった。

9. So pattaarahattādhigamo attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento dumagge paṃsukūlikantiādimāha. Tattha dhunāti kampatīti dumo. Duhati pūreti ākāsatalanti vā dumo, dumassa aggo koṭīti dumaggo, tasmiṃ dumagge. Paṃsumiva paṭikkūlabhāvaṃ amanuññabhāvaṃ ulati gacchatīti paṃsukūlaṃ, paṃsukūlameva paṃsukūlikaṃ, satthuno paṃsukūlaṃ dumagge laggitaṃ disvā ahaṃ añjaliṃ paggahetvā taṃ paṃsukūlaṃ avandiṃ paṇāmamakāsinti attho. Tanti nipātamattaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

9. 阿羅漢果を得た彼は、自らの過去の業を思い起こして歓喜し、過去の遍歴(阿波陀那)を明らかにするために“樹木の梢に糞掃衣を”などの詩を唱えた。その中で、揺れ動く(dhunāti)ゆえに“樹木(dumo)”という。あるいは空を覆い満たす(pūreti)ゆえに“樹木(dumo)”という。“樹木の先端”ゆえに“樹木の梢(dumagga)”であり、その梢において(という意味である)。“塵(paṃsu)のように忌むべき状態、不快な状態に至るもの”ゆえに“糞掃衣(paṃsukūla)”といい、糞掃衣そのものが“糞掃衣(paṃsukūlika)”である。“師の糞掃衣が樹木の梢に掛かっているのを見て、私は合掌し、その糞掃衣を礼拝し、敬意を表した”というのが意味である。“Taṃ”は単なる挿入語である。残りの部分は、すべてにおいて明白な意味である。

Buddhasaññakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ブッダ・サンニャカ長老の阿波陀那の註釈は完了した。

4. Bhisāluvadāyakattheraapadānavaṇṇanā

4. ビサールヴァダーヤカ長老の阿波陀那の註釈。

Kānanaṃ [Pg.100] vanamoggayhātiādikaṃ āyasmato bhisāluvadāyakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle himavantassa samīpe araññāvāse vasanto vanamūlaphalāhāro vivekavasenāgataṃ vipassiṃ bhagavantaṃ disvā pasannamānaso pañcabhisāluve adāsi. Bhagavā tassa cittaṃ pasādetuṃ passantasseva paribhuñji. So tena cittappasādena kālaṃ katvā tusitādīsu sampattimanubhavitvā pacchā manussasampattiñca anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto vibhavasampattiṃ patto taṃ pahāya sāsane pabbajito nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi.

“森に入り、林を”で始まる一節は、具寿ビサールヴァダーヤカ(蓮根施)長老の阿波陀那である。この者もまた、過去の諸仏において功徳を積み、あちこちの生において解脱の縁となる福徳を蓄え、ヴィパッシー世尊の時代にヒマラヤの近くの森の住処に住み、森の根や果実を食物としていた。彼は、静寂を求めて来られたヴィパッシー世尊を見て、清らかな心で五つの蓮根(bhisāluve)を捧げた。世尊は、彼の心を清めるために、彼が見ている前でそれを食された。彼はその心の清まりによって命を終え、トゥシタ(兜率天)などの幸運を享受し、後に人間の幸福を享受して、この仏陀出現の時代に、ある良家に生まれて富を成し、それを捨てて教え(仏教)に出家し、ほどなくして阿羅漢となった。

13. So tato attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento kānanaṃ vanamoggayhātiādimāha. Taṃ heṭṭhā vuttatthameva. Vasāmi vipine ahanti vivekavāso ahaṃ vasāmīti sambandho. Sesaṃ uttānatthamevāti.

13. 彼はその後、自らの過去の業を思い起こして歓喜し、過去の遍歴を明らかにするために“森に入り、林を”などの詩を唱えた。それは先に述べた意味と同じである。“私は林の中に住む(vasāmi vipine ahaṃ)”とは、静かな住処に“私が住んでいる”という繋がりである。残りは明白な意味である。

Bhisāluvadāyakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ビサールヴァダーヤカ長老の阿波陀那の註釈は完了した。

Chaṭṭhabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

第六の誦品(バーナワーラ)の註釈が終わった。

5. Ekasaññakattheraapadānavaṇṇanā

5. エーカ・サンニャカ長老の阿波陀那の註釈。

Khaṇḍo nāmāsi nāmenātiādikaṃ āyasmato ekasaññakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbatto viññutaṃ patto ratanattaye pasannamānaso tassa satthuno khaṇḍaṃ nāma aggasāvakaṃ bhikkhāya caramānaṃ disvā saddahitvā piṇḍapātamadāsi. So tena puññakammena devamanussasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ ekasmiṃ kulagehe nibbatto viññutaṃ patto satthu dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi. So ekadivasaṃ piṇḍapātassa saññaṃ manasikaritvā paṭiladdhavisesattā ekasaññakattheroti pākaṭo.

“名はカンダであった”で始まる一節は、具寿エーカ・サンニャカ(単想)長老の阿波陀那である。この者もまた、過去の諸仏において功徳を積み、あちこちの生において解脱の縁となる福徳を蓄え、ヴィパッシー世尊の時代に良家に生まれ、成人して三宝に清らかな心を寄せ、その師(仏陀)の第一の弟子であるカンダという名の長老が托鉢に歩いているのを見て、信じて托鉢の供物(piṇḍapāta)を捧げた。彼はその善業によって天界と人間界の幸福を享受し、この仏陀出現の時代にサーヴァッティー(舎衛城)の良家に生まれ、成人して師の説法を聞き、信を得て出家し、ほどなくして阿羅漢となった。彼はある日、托鉢の施しの想念(sañña)を心に留めて殊勝な境地を得たため、“エーカ・サンニャカ長老”として知られた。

18. So [Pg.101] aparabhāge attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento khaṇḍo nāmāsi nāmenātiādimāha. Tattha tassa aggasāvakattherassa kilesānaṃ khaṇḍitattā khaṇḍoti nāmaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

18. 彼は後になって、自らの過去の業を思い起こして歓喜し、過去の遍歴を明らかにするために“名はカンダであった”などの詩を唱えた。その中で、その第一弟子の長老は煩悩を“断絶した(khaṇḍita)”ゆえに“カンダ(Khaṇḍa)”という名である。残りはすべてにおいて明白である。

Ekasaññakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

エーカ・サンニャカ長老の阿波陀那の註釈は完了した。

6. Tiṇasantharadāyakattheraapadānavaṇṇanā

6. ティナ・サンターラダーヤカ長老の阿波陀那の註釈。

Himavantassāvidūretiādikaṃ āyasmato tiṇasantharadāyakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto tissassa bhagavato kāle ekasmiṃ kulagehe nibbatto buddhuppādato pageva uppannattā gharāvāsaṃ pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā himavantassa avidūre ekaṃ saraṃ nissāya paṭivasati. Tasmiṃ samaye tisso bhagavā tassānukampāya ākāsena agamāsi. Atha kho so tāpaso ākāsato oruyha ṭhitaṃ taṃ bhagavantaṃ disvā pasannamānaso tiṇaṃ lāyitvā tiṇasantharaṃ katvā nisīdāpetvā bahumānādarena pañcapatiṭṭhitena vanditvā paṭikuṭiko hutvā pakkāmi. So yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cavitvā devamanussesu saṃsaranto anekavidhasampattiṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto vuddhippatto satthari pasīditvā pabbajito nacirasseva arahā ahosi.

“ヒマラヤの近くに”で始まる一節は、具寿ティナ・サンターラダーヤカ(草敷施)長老の阿波陀那である。この者もまた、過去の諸仏において功徳を積み、あちこちの生において解脱の縁となる福徳を蓄え、ティッサ世尊の時代に良家に生まれ、仏陀の出現よりも前に生まれたため、家庭生活を捨てて修行者(仙人)として出家し、ヒマラヤの近くのある湖(sara)に頼って住んでいた。その時、ティッサ世尊は彼を憐れむために空中を通って来られた。そこでその修行者は、空から降りて立たれた世尊を見て、清らかな心で草を刈り、草の敷物(tiṇasanthara)を作って座らせ、多大なる敬意を持って五体投地(pañcapatiṭṭhita)で礼拝し、後ろに下がって去った。彼は寿命の限りそこに留まり、そこから没して天界と人間界を輪廻しながら多種多様な幸福を享受し、この仏陀出現の時代に良家に生まれ、成人して師(仏陀)を信じて出家し、ほどなくして阿羅漢となった。

22. So aparabhāge attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento himavantassāvidūretiādimāha. Taṃ heṭṭhā vuttatthameva. Mahājātassaroti ettha pana saranti ettha pānīyatthikā dvipadacatuppadādayo sattāti saraṃ, atha vā saranti ettha nadīkandarādayoti saraṃ, mahanto ca so sayameva jātattā saro ceti mahājātassaro. Anotattachaddantadahādayo viya apākaṭanāmattā ‘‘mahājātassaro’’ti vuttoti daṭṭhabbo. Satapattehi sañchannoti ekekasmiṃ pupphe satasatapattānaṃ vasena satapatto, satapattasetapadumehi [Pg.102] sañchanno gahanībhūtoti attho. Nānāsakuṇamālayoti aneke haṃsakukkuṭakukkuhadeṇḍibhādayo ekato kuṇanti saddaṃ karontīti sakuṇāti laddhanāmānaṃ pakkhīnaṃ ālayo ādhārabhūtoti attho. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

22. 彼は後になって、自らの過去の業を思い起こして歓喜し、過去の遍歴を明らかにするために“ヒマラヤの近くに”などの詩を唱えた。それは先に述べた意味と同じである。“大いなる自然の湖(mahājātassaro)”について言えば、水を求める二足・四足などの生き物たちが“動き回る(saranti)”場所であるから“sara(湖)”といい、あるいは川や谷川などが“流れ込む(saranti)”場所であるから“sara”という。そして、大きく、かつ自然に(sa-eva)生じた(jāta)ものであるから、“大いなる自然の湖”という。アノータッタ湖やチャッダンタ湖などのように、名前が広く知られていないため“大いなる自然の湖”と呼ばれたと解されるべきである。“百の葉で覆われた(satapattehi sañchanno)”とは、一つの花に百枚の花弁があることから“百葉(蓮)”といい、その百葉の白い蓮の花で覆われ、鬱蒼としているという意味である。“多種多様な鳥たちの住処(nānāsakuṇamālayo)”とは、多くの白鳥、家禽、クックハ鳥、デンディバ鳥などが一斉に“クン(kuṇanti)”という声を発するから“鳥(sakuṇā)”という名を得た、それら鳥たちの住処であり拠点であるという意味である。残りはすべてにおいて明白な意味である。

Tiṇasantharadāyakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ティナサンタラダーヤカ長老の長老記の註釈(アパダーナ・アッタカター)が完了した。

7. Sūcidāyakattheraapadānavaṇṇanā

7. スーチダーヤカ長老の長老記の註釈。

Tiṃsakappasahassamhītiādikaṃ āyasmato sūcidāyakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimajinavaresu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto sumedhassa bhagavato kāle ekasmiṃ kulagehe nibbatto vuddhimanvāya bhagavato cīvarakammaṃ kātuṃ pañca sūciyo adāsi. So tena puññena devamanussesu puññamanubhavitvā vicaranto uppannuppannabhave tikkhapañño hutvā pākaṭo imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto vuddhimanvāya satthari pasīditvā pabbajanto tikkhapaññatāya khuraggeyeva arahattaṃ pāpuṇi.

“三十劫の昔に(Tiṃsakappasahassamhi)”等で始まるのは、具寿スーチダーヤカ長老の長老記である。この長老もまた、過去の勝者(仏陀)たちにおいて功徳を積み、そこそこの転生において輪廻脱出の依止(よりどころ)となる功徳を蓄積し、スメーダ仏の時代にある良家に生まれ、成人した後、世尊の三衣の修繕をするために五つの針(sūci)を布施した。彼はその功徳によって、天界と人間界で功徳(の果報)を享受して巡り、生まれ変わるたびに鋭い智慧を持つ者として知られるようになった。この仏陀の出現した時代に、ある良家に生まれ、成人した後、師(仏陀)を深く信じて出家し、智慧が鋭かったために、剃髪の最中(剃刀の先が触れる時)に阿羅漢果に到達した。

30. So aparabhāge puññaṃ paccavekkhanto taṃ disvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento tiṃsakappasahassamhītiādimāha. Antarantaraṃ panettha suviññeyyameva.

30. 彼は後になって自らの功徳を省察し、それを見て喜びが生じ、過去の行績(アパダーナ)を明らかにするために、“三十劫の昔に”等(の詩)を説いた。その間の個々の語の意味は、極めて理解しやすいものである。

31. Pañcasūcī mayā dinnāti ettha sūcati chiddaṃ karoti vijjhatīti sūci, pañcamattā sūcī pañcasūcī mayā dinnāti attho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

31. “五つの針が私によって与えられた(Pañcasūcī mayā dinnā)”という箇所について、穴を指し示し、穴を開け、貫通させる(sūcati chiddaṃ karoti vijjhati)ので“針(sūci)”と言う。五つほどの針、すなわち五つの針が私によって与えられたという意味である。残りは容易に理解できる。

Sūcidāyakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

スーチダーヤカ長老の長老記の註釈が完了した。

8. Pāṭalipupphiyattheraapadānavaṇṇanā

8. パータリプッピヤ長老の長老記の註釈。

Suvaṇṇavaṇṇaṃ sambuddhantiādikaṃ āyasmato pāṭalipupphiyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimajinavaresu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto tissassa bhagavato kāle ekasmiṃ [Pg.103] kulagehe seṭṭhiputto hutvā nibbatto vuddhippatto kusalākusalaññū satthari pasīditvā pāṭalipupphaṃ gahetvā satthu pūjesi. So tena puññena bahudhā sukhasampattiyo anubhavanto devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto vuddhimanvāya satthari pasanno pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi.

“黄金の色の正自覚者に(Suvaṇṇavaṇṇaṃ sambuddhaṃ)”等で始まるのは、具寿パータリプッピヤ長老の長老記である。この長老もまた、過去の勝者たちにおいて功徳を積み、そこそこの転生において輪廻脱出の依止となる功徳を蓄積し、ティッサ仏の時代にある良家に長者の息子として生まれ、成人して善悪をわきまえるようになると、師(仏陀)を深く信じてパータリ(シクンシ)の花を手に取って師を供養した。彼はその功徳によって、多くの幸福な成就を享受し、天界と人間界を転生して巡り、この仏陀の出現した時代に良家に生まれ、成人した後、師に浄信を寄せて出家し、ほどなくして阿羅漢となった。

36. So aparabhāge attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento suvaṇṇavaṇṇaṃ sambuddhantiādimāha. Tattha antarāpaṇeti ā samantato hiraññasuvaṇṇādikaṃ bhaṇḍaṃ paṇenti vikkiṇanti pattharanti etthāti āpaṇaṃ, āpaṇassa antaraṃ vīthīti antarāpaṇaṃ, tasmiṃ antarāpaṇe. Suvaṇṇavaṇṇaṃ kañcanagghiyasaṃkāsaṃ dvattiṃsavaralakkhaṇaṃ sambuddhaṃ disvā pāṭalipupphaṃ pūjesinti attho. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

36. 彼は後になって自らの過去の業を思い出し、喜びが生じて過去の行績を明らかにするために、“黄金の色の正自覚者に”等(の詩)を説いた。その中で“市場にて(antarāpaṇe)”とは、至る所(ā samantato)から、金銀などの品物を並べ(paṇenti)、売り、広げる場所であるから“市場(āpaṇa)”と言い、市場の中、すなわち通り(vīthī)であるから“市場の通り(antarāpaṇa)”と言う。その市場の通りにおいて、黄金の輝きに似た、三十二の優れた(丈夫の)相を備えた正自覚者を拝見し、パータリの花を供養したという意味である。残りはすべて明白な意味である。

Pāṭalipupphiyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

パータリプッピヤ長老の長老記の註釈が完了した。

9. Ṭhitañjaliyattheraapadānavaṇṇanā

9. ティタンジャリヤ長老の長老記の註釈。

Migaluddo pure āsintiādikaṃ āyasmato ṭhitañjaliyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tatthuppannabhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto tissassa bhagavato kāle purākatena ekena kammacchiddena nesādayoniyaṃ nibbattitvā viññutaṃ patto migasūkarādayo māretvā nesādakammena araññe vāsaṃ kappesi. Tasmiṃ samaye tisso bhagavā tassānukampāya himavantaṃ agamāsi. So taṃ dvattiṃsavaralakkhaṇehi asītānubyañjanabyāmappabhāhi ca jalamānaṃ bhagavantaṃ disvā somanassajāto paṇāmaṃ katvā gantvā paṇṇasanthare nisīdi. Tasmiṃ khaṇe devo gajjanto asani pati, tato maraṇasamaye buddhamanussaritvā punañjalimakāsi. So tena puññena sukhette katakusalattā akusalavipākaṃ paṭibāhitvā sagge nibbatto kāmāvacarasampattiyo anubhavitvā manussesu manussasampattiyo ca anubhavitvā aparabhāge imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto vuddhimanvāya purākatavāsanāya satthari pasīditvā pabbajito nacirasseva arahā ahosi.

“かつて私は鹿の猟師であった(Migaluddo pure āsiṃ)”等で始まるのは、具寿ティタンジャリヤ長老の長老記である。この長老もまた、過去の仏陀たちにおいて功徳を積み、そこそこの生まれにおいて輪廻脱出の依止となる功徳を蓄積し、ティッサ仏の時代に、過去になしたある一つの業の欠陥によって猟師の家系に生まれ、分別がつく年齢になると、鹿や猪などを殺す猟師の仕事で森に住んでいた。その時、ティッサ世尊が彼への慈しみによって、ヒマラヤ山へ赴かれた。彼は、三十二の優れた相と八十の随形好、および一尋の光(常光)によって輝いているその世尊を拝見し、喜びが生じて礼拝を行い、去って葉を敷いた場所に座った。その瞬間に、空が鳴り響いて雷(asani)が落ち、そのため死の瞬間に仏陀を念じて、再び合掌(añjali)した。彼はその功徳によって、良き田に植えられた善行のように、不善の異熟を阻んで天界に生まれ、欲界の成就を享受し、人間界でも人間の成就を享受し、後になってこの仏陀の出現した時代に、ある良家に生まれ、成人した後、過去に培った習性(ワーサナー)によって師を深く信じて出家し、ほどなくして阿羅漢となった。

42. So [Pg.104] tato paraṃ attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento migaluddo pure āsintiādimāha. Tattha migaluddoti migānaṃ māraṇaṃ upagacchatīti migaluddo. Miganti sīghaṃ vātavegena gacchanti dhāvantīti migā, tesaṃ migānaṃ māraṇe luddo dāruṇo lobhīti migaluddo. So ahaṃ pure bhagavato dassanasamaye migaluddo āsiṃ ahosinti attho. Araññe kānaneti arati gacchati migasamūho etthāti araññaṃ, atha vā ā samantato rajjanti tattha vivekābhiratā buddhapaccekabuddhādayo mahāsārappattā sappurisāti araññaṃ. Kā kucchitākārena vā bhayānakākārena vā nadanti saddaṃ karonti, ānanti vindantīti vā kānanaṃ, tasmiṃ araññe kānane migaluddo pure āsinti sambandho. Tattha addasaṃ sambuddhanti tattha tasmiṃ araññe upagataṃ sambuddhaṃ addasaṃ addakkhinti attho. Dassanaṃ pure ahosi avidūre, tasmā manodvārānusārena cakkhuviññāṇaṃ purecārikaṃ kāyaviññāṇasamaṅgiṃ pāpeti appetīti attho.

42. 彼はその後、自らの過去の業を思い出し、喜びが生じて過去の行績を明らかにするために、“かつて私は鹿の猟師であった”等(の詩)を説いた。その中で“鹿の猟師(migaluddo)”とは、鹿(miga)の殺害(māraṇa)に至る者であるから鹿の猟師と言う。あるいは、風のような速さで速く走り行くものが“鹿(miga)”であり、それら鹿の殺害において残酷で強欲(ludda)な者であるから鹿の猟師と言う。“私(so ahaṃ)”は、かつて世尊を拝見した時に“鹿の猟師であった”という意味である。“森の林(araññe kānane)”については、百獣の王である獅子が赴く(arati gacchati)場所であるから“森(arañña)”と言う。あるいは、至る所からそこに、静寂を喜ぶ仏陀や独覚仏などの、最高の精髄に到達した善士たちが愛着(rajjanti)するから“森(arañña)”と言う。あるいは、嫌悪すべき姿や恐ろしい姿で鳴き声を上げ、音を出すから、あるいは、密に覆い隠しているから“林(kānana)”と言う。その森の林において、かつて鹿の猟師であったという繋がりである。その中で“正自覚者を拝見した(addasaṃ sambuddhaṃ)”とは、その森に赴かれた正自覚者を拝見したという意味である。拝見したのはかつてのことであり、遠くない(場所であった)。それゆえ、意門のプロセスに従って、眼識が先導となって身識を完全に一致させたという意味である。

44. Tato me asanīpātoti ā samantato sananto gajjanto patatīti asani, asaniyā pāto patanaṃ asanīpāto, devadaṇḍoti attho. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

44. “それから私に雷が落ちた(Tato me asanīpāto)”について、至る所から響き渡り、鳴り響きながら落ちるから“雷(asani)”と言う。雷が落ちること、すなわち“天の杖(devadaṇḍa)”という意味である。残りはすべて明白な意味である。

Ṭhitañjaliyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ティタンジャリヤ長老の長老記の註釈が完了した。

10. Tipadumiyattheraapadānavaṇṇanā

10. ティパドゥミヤ長老の長老記の註釈。

Padumuttaro nāma jinotiādikaṃ āyasmato tipadumiyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatiyaṃ mālākārakulagehe nibbatto vuddhippatto mālākārakammaṃ katvā vasanto ekadivasaṃ anekavidhāni jalajathalajapupphāni gahetvā rañño santikaṃ gantukāmo evaṃ cintesi – ‘‘rājā imāni tāva pupphāni disvā pasanno sahassaṃ vā dhanaṃ gāmādikaṃ vā dadeyya, lokanāthaṃ pana pūjetvā nibbānāmatadhanaṃ labhāmi, kiṃ me etesu sundara’’nti tena ‘‘bhagavantaṃ [Pg.105] pūjetvā saggamokkhasampattiyo nipphādetuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā vaṇṇavantaṃ atīva rattapupphattayaṃ gahetvā pūjesi. Tāni gantvā ākāsaṃ chādetvā pattharitvā aṭṭhaṃsu. Nagaravāsino acchariyabbhutacittajātā celukkhepasahassāni pavattayiṃsu. Taṃ disvā bhagavā anumodanaṃ akāsi. So tena puññena devamanussesu sampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde gahapatikule nibbatto vuddhimanvāya satthari pasīditvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi.

“パドゥムッタラという名の勝者”等で始まるのは、尊者ティパドゥミヤ長老(ティニパドゥミニヤ)の阿波陀那である。この方もまた、過去の諸仏において功徳を積み、あちこちの生存において、輪廻を脱する助けとなる善業を蓄え、パドゥムッタラ世尊の時代、ハンサーヴァティー市にて花飾職人の家に生まれ、成人して花飾りの仕事をしながら暮らしていた。ある日、彼は多くの種類の水生・陸生の花を手に取り、王の元へ行こうとして、次のように考えた。“王はこれらの花を見て喜び、千の富や村などを与えるかもしれない。しかし、世尊を供養すれば不死の涅槃という富を得るだろう。これらの中で、私にとってどちらが優れているだろうか”。彼は“世尊を供養して天界と解脱の成就を成し遂げるのが相応しい”と考え、色彩豊かな、極めて赤い三つの花の束(ティニパドゥマ)を手に取って供養した。それらの花は空中に留まり、空を覆って広がった。市民たちは驚嘆し、千もの衣を振って歓声を上げた。それを見て、世尊は随喜(アヌモーダナ)をなされた。彼はその善業により、天界と人間界で幸福を享受し、今仏(ゴータマ仏)の出現時に長者の家に生まれ、成長して師(仏)に信を寄せ、説法を聞いて信心を得て出家し、ほどなくして阿羅漢となった。

48. So attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttaro nāma jinotiādimāha. Tassattho heṭṭhā vuttova. Sabbadhammāna pāragūti sabbesaṃ navalokuttaradhammānaṃ pāraṃ nibbānaṃ gato paccakkhaṃ katoti attho. Danto dantaparivutoti sayaṃ kāyavācādīhi danto etadagge ṭhapitehi sāvakehi parivutoti attho. Sesaṃ sabbattha sambandhavasena uttānatthamevāti.

48. 彼は自らの過去の業を思い起こして歓喜し、過去の行状としての阿波陀那を明らかにしようとして、“パドゥムッタラという名の勝者”等の詩句を説いた。その意味は、以前に述べた通りである。“一切の法の彼岸に至った者(Sabbadhammāna pāragū)”とは、九つの出世間法すべての彼岸である涅槃に到達し、現証したという意味である。“調御され、調御された者に囲まれた者(Danto dantaparivutoti)”とは、自ら身・口等によって調御され、最高位に置かれた(調御された)弟子たちに囲まれているという意味である。残りの部分は、文脈の通り明らかである。

Tipadumiyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ティパドゥミヤ長老の阿波陀那の注釈、完。

Aṭṭhamavaggavaṇṇanā samattā.

第八品(ティミラ品)の注釈、完。

9. Timiravaggo

9. ティミラ品

1. Timirapupphiyattheraapadānavaṇṇanā

1. ティミラプッピヤ長老の阿波陀那の注釈

Candabhāgānadītīretiādikaṃ āyasmato timirapupphiyattherassa apadānaṃ. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle ekasmiṃ kulagehe nibbatto vuddhippatto gharāvāsaṃ saṇṭhapetvā vasanto kāmesu ādīnavaṃ disvā gharāvāsaṃ pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā candabhāgāya nadiyā samīpe vasati, vivekakāmatāya himavantaṃ gantvā nisinnaṃ siddhatthaṃ bhagavantaṃ disvā vanditvā tassa guṇaṃ pasīditvā timirapupphaṃ gahetvā pūjesi. So tena puññena devesu ca manussesu ca [Pg.106] sampattimanubhavanto saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto vuddhimanvāya satthari pasīditvā pabbajito nacirasseva arahā ahosi.

“チャンダバーガー川のほとりで”等で始まるのは、尊者ティミラプッピヤ長老の阿波陀那である。その由来はいかなるものか。この方もまた、過去の諸仏において功徳を積み、あちこちの生存において、輪廻を脱する助けとなる善業を蓄え、シッダッタ世尊の時代、ある名家に生まれ、成人して家を構えて暮らしていたが、諸欲の過患を見て家を離れ、仙人(ターパサ)として出家し、チャンダバーガー川の近くに住んでいた。静寂を求めて雪山(ヒマラヤ)へ行き、坐しておられたシッダッタ世尊を拝見して礼拝し、その徳に深く信を寄せ、ティミラの花(藍色の花)を手に取って供養した。彼はその善業により、天界と人間界で幸福を享受しながら輪廻し、今仏(ゴータマ仏)の出現時にある名家に生まれ、成長して師に信を寄せて出家し、ほどなくして阿羅漢となった。

1. So aparabhāge pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento candabhāgānadītīretiādimāha. Tassattho heṭṭhā vuttova. Anubhotaṃ vajāmahanti gaṅgāya āsanne vasanabhāvena sabbattha rammabhāvena gaṅgāto heṭṭhā sotānusārena ahaṃ vajāmi gacchāmi tattha tattha vasāmīti attho. Nisinnaṃ samaṇaṃ disvāti samitapāpattā sositapāpattā samaṇasaṅkhātaṃ sammāsambuddhaṃ disvāti attho.

1. 彼は後年、過去の業を思い起こして歓喜し、過去の行状としての阿波陀那を明らかにしようとして、“チャンダバーガー川のほとりで”等の詩句を説いた。その意味は、以前に述べた通りである。“流れに従って行く(Anubhotaṃ vajāmahanti)”とは、川の近くに住んでいたことにより、至る所が美しいので、川の下流へと、流れに従って私が進み、あちこちに住んでいたという意味である。“坐しておられる沙門を見て(Nisinnaṃ samaṇaṃ disvāti)”とは、悪を静め(samita)、悪を干からびさせた(sosita)者、すなわち沙門と呼ばわる正自覚者を拝見して、という意味である。

2. Evaṃ cintesahaṃ tadāti ayaṃ bhagavā sayaṃ tiṇṇo sabbasatte tārayissati saṃsārato uttāreti sayaṃ kāyadvārādīhi damito ayaṃ bhagavā pare dameti.

2. “その時、私はこのように考えた(Evaṃ cintesahaṃ tadāti)”とは、“この世尊は自ら(生死の海を)渡り、一切の衆生を渡らせてくださる。輪廻から救い出してくださる。自ら身の門等によって調御され、この世尊は他者を調御される”。

3. Sayaṃ assattho assāsampatto, kilesapariḷāhato mutto sabbasatte assāseti, santabhāvaṃ āpāpeti. Sayaṃ santo santakāyacitto paresaṃ santakāyacittaṃ pāpeti. Sayaṃ mutto saṃsārato muccito pare saṃsārato mocayissati. So ayaṃ bhagavā sayaṃ nibbuto kilesaggīhi nibbuto paresampi kilesaggīhi nibbāpessatīti ahaṃ tadā evaṃ cintesinti attho.

3. “自ら安らぎ(assattho)、安息に達し、煩悩の熱苦から解脱して、一切の衆生を安らがせ、寂静の状態に至らせてくださる。自ら寂静であり、身心が静まっているがゆえに、他者を身心の寂静へと導いてくださる。自ら解脱し、輪廻から脱して、他者を輪廻から解脱させてくださる。この世尊は自ら涅槃に入り(nibbuto)、煩悩の火から消え、他者の煩悩の火をも消してくださるであろう”と、その時私はこのように考えた、という意味である。

4. Gahetvā timirapupphanti sakalaṃ vanantaṃ nīlakāḷaraṃsīhi andhakāraṃ viya kurumānaṃ khāyatīti timiraṃ pupphaṃ taṃ gahetvā kaṇṇikāvaṇṭaṃ gahetvā matthake sīsassa upari ākāse okiriṃ pūjesinti attho. Sesaṃ uttānatthamevāti.

4. “ティミラの花を手に取り(Gahetvā timirapupphanti)”とは、森全体を青黒い光によって暗闇のようにしているかのように見える、そのティミラの花を手に取り、またカンニカー(阿利瑟迦)の花を手に取って、世尊の頭上、空中に撒いて供養した、という意味である。残りの部分は明らかである。

Timirapupphiyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ティミラプッピヤ長老の阿波陀那の注釈、完。

2. Gatasaññakattheraapadānavaṇṇanā

2. ガタサンニャカ長老の阿波陀那の注釈

Jātiyā sattavassohantiādikaṃ āyasmato gatasaññakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto tissassa bhagavato kāle ekasmiṃ [Pg.107] kulagehe nibbatto purākatavāsanāvasena saddhājāto sattavassikakāleyeva pabbajito bhagavato paṇāmakaraṇeneva pākaṭo ahosi. So ekadivasaṃ atīva nīlamaṇippabhāni naṅgalakasitaṭṭhāne uṭṭhitasattapupphāni gahetvā ākāse pūjesi. So yāvatāyukaṃ samaṇadhammaṃ katvā tena puññena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto viññutaṃ patto satthari pasīditvā pabbajito nacirasseva arahā ahosi.

“生まれながらにして七歳(Jātiyā sattavassohaṃ)”等で始まるのは、尊者ガタサンニャカ長老の阿波陀那である。この方もまた、過去の諸仏において功徳を積み、あちこちの生存において、輪廻を脱する助けとなる善業を蓄え、ティッサ世尊の時代、ある名家に生まれ、過去に培った習気(ヴァーサナー)の力によって信心が生じ、わずか七歳の時に出家し、世尊に礼拝(パナーマ)することによって有名になった。彼はある日、極めて青い宝石(サファイア)のような輝きを持つ、耕作地に咲いていた七つの花を手に取り、空中に(向かって)供養した。彼は生涯、沙門法を実践し、その善業により天界と人間界を輪廻し、今仏(ゴータマ仏)の出現時にある名家に生まれ、分別がつく年齢(精通)に達して師に信を寄せて出家し、ほどなくして阿羅漢となった。

10. So aparabhāge attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento jātiyā sattavassohantiādimāha. Tattha jātiyā sattavassoti mātugabbhato nikkhantakālato paṭṭhāya paripuṇṇasattavassikoti attho. Pabbajiṃ anagāriyanti agārassa hitaṃ āgāriyaṃ kasivāṇijjādikammaṃ natthi āgāriyanti anagāriyaṃ, buddhasāsane pabbajiṃ ahanti attho.

10. 彼は後年、自らの過去の業を思い起こして歓喜し、過去の行状としての阿波陀那を明らかにしようとして、“生まれながらにして七歳”等の詩句を説いた。そこで“生まれながらにして七歳(Jātiyā sattavassoti)”とは、母の胎内から出た時から数えて、満七歳であるという意味である。“無家(の状態)へと出家した(Pabbajiṃ anagāriyanti)”とは、家の利益(agāriya)、すなわち耕作や商業等の業がないこと(anagāriya)を意味し、仏教において出家したという意味である。

12. Sugatānugataṃ magganti buddhena gataṃ maggaṃ. Atha vā sugatena desitaṃ dhammānudhammapaṭipattipūraṇavasena haṭṭhamānaso tuṭṭhacitto pūjetvāti sambandho. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

12. “スガタ(善逝)に従った道(Sugatānugataṃ magganti)”とは、仏陀の歩まれた道のことである。あるいは、善逝によって説かれた法にかなう法の実践(随法行)を満たすことにより、歓喜した心(tuṭṭhacitto)で供養した、と繋がる。残りの部分は、どこにおいても意味が明らかである。

Gatasaññakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ガタサンニャカ長老の阿波陀那(アパダーナ)の解説は終了した。

3. Nipannañjalikattheraapadānavaṇṇanā

3. ニパンナンジャリカ長老の阿波陀那の解説

Rukkhamūle nisinnohantiādikaṃ āyasmato nipannañjalikattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro anekesu bhavesu vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto tissassa bhagavato kāle kulagehe nibbatto vuddhippatto pabbajitvā rukkhamūlikaṅgaṃ pūrayamāno araññe viharati. Tasmiṃ samaye kharo ābādho uppajji, tena pīḷito paramakāruññappatto ahosi. Tadā bhagavā tassa kāruññena tattha agamāsi. Atha so nipannakova uṭṭhituṃ asakkonto sirasi añjaliṃ katvā bhagavato paṇāmaṃ akāsi. So tato cuto tusitabhavane uppanno tattha sampattimanubhavitvā evaṃ cha kāmāvacarasampattiyo anubhavitvā [Pg.108] imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto vuddhippatto satthari pasīditvā pabbajito nacirasseva arahā ahosi, purākatapuññavasena nipannañjalikattheroti pākaṭo.

“樹の根に座していたとき”で始まる物語は、具寿ニパンナンジャリカ長老の阿波陀那である。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、多くの転生において解脱の助縁となる善行を蓄え、ティッサ世尊の時代にある良家に生まれ、成長して出家し、樹下住の修行を完遂しながら森の中に住んでいた。その時、激しい病が生じ、それに苦しめられて極めて哀れな状態となった。その時、世尊は彼への慈悲によって、その場所へ行かれた。そこで、彼は横たわったまま立ち上がることができず、頭上で合掌して世尊に礼拝した。彼はそこから没して、トゥシタ天(兜率天)に生まれ、そこで福徳を享受し、このように六つの欲界天の福徳を享受した後、この仏の出現(ゴータマ仏の時代)において、ある良家に生まれ、成長して師(仏陀)に清浄な信仰を抱いて出家し、ほどなくして阿羅漢となった。以前に行った善行の力によって、ニパンナンジャリカ長老として知られるようになった。

16. So aparabhāge attano puññasampattiyo oloketvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento rukkhamūle nisinnohantiādimāha. Tattha ruhati paṭiruhati uddhamuddhaṃ ārohatīti rukkho, tassa rukkhassa mūle samīpeti attho. Byādhito paramena cāti paramena adhikena kharena kakkhaḷena byādhinā rogena byādhito, byādhinā ahaṃ samannāgatoti attho. Paramakāruññappattomhīti paramaṃ adhikaṃ kāruññaṃ dīnabhāvaṃ dukkhitabhāvaṃ pattomhi araññe kānaneti sambandho.

16. 彼は後日、自らの福徳の達成を振り返り、歓喜して過去の行状(阿波陀那)を明らかにしようとして、“樹の根に座していたとき”等と言った。そこにおいて、“生じ、再び生じ、上へ上へと登る(ārohati)”から“樹(rukkho)”であり、その樹の根、すなわち“近くで”という意味である。“最高の(苦痛)を伴う病により”とは、最高に激しく荒々しい病気、疾患によって病んでおり、病を伴っていたという意味である。“至高の憐れむべき状態に至った私”とは、至高で過度な憐れみ、すなわち卑屈な状態、苦しい状態に至ったという意味である。“森の林の中で”と結びつく。

20. Pañcevāsuṃ mahāsikhāti sirasi piḷandhanatthena sikhā vuccati cūḷā. Maṇīti jotamānaṃ makuṭaṃ tassa atthīti sikho, cakkavattino ekanāmakā pañceva cakkavattino āsuṃ ahesunti attho. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

20. “五人のマハーシカ(大いなる頂)たちがいた”という言葉について、頭の上に飾るという意味で、頂(sikhā)は髻(cūḷā)と言われる。“摩尼(宝珠)”、すなわち輝く冠を持つ者がシカ(頂)であり、同じ名を持つ五人の転輪聖王がいたという意味である。残りの部分は、すべての箇所において意味が明白である。

Nipannañjalikattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ニパンナンジャリカ長老の阿波陀那の解説は終了した。

4. Adhopupphiyattheraapadānavaṇṇanā

4. アドープッピヤ長老の阿波陀那の解説

Abhibhū nāma so bhikkhūtiādikaṃ āyasmato adhopupphiyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro anekesu bhavesu vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto sikhissa bhagavato kāle kulagehe nibbatto vuddhippatto gharāvāsaṃ saṇṭhapetvā aparabhāge kāmesu ādīnavaṃ disvā taṃ pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā pañcābhiññāaṭṭhasamāpattilābhī iddhīsu ca vasībhāvaṃ patvā himavantasmiṃ paṭivasati. Tassa sikhissa bhagavato abhibhū nāma aggasāvako vivekābhirato himavantamagamāsi. Atha so tāpaso taṃ aggasāvakattheraṃ disvā therassa ṭhitapabbataṃ āruhanto pabbatassa heṭṭhātalato sugandhāni vaṇṇasampannāni satta pupphāni gahetvā pūjesi. Atha so thero tassānumodanamakāsi. Sopi tāpaso sakassamaṃ agamāsi. Tattha ekena ajagarena pīḷito aparabhāge aparihīnajjhāno [Pg.109] teneva upaddavena upadduto kālaṃ katvā brahmalokaparāyano hutvā brahmasampattiṃ chakāmāvacarasampattiñca anubhavitvā manussesu manussasampattiyo ca khepetvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto vuddhippatto bhagavato dhammaṃ sutvā pasannamānaso pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi. So aparabhāge attano katapuññanāmena adhopupphiyattheroti pākaṭo.

“アビブーという名のその比丘は”で始まる物語は、具寿アドープッピヤ長老の阿波陀那である。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、多くの転生において解脱の助縁となる善行を蓄え、シキ世尊の時代にある良家に生まれ、成長して家政を整え、後日、諸欲の過失を見て、それを捨てて仙人としての出家をし、五神通と八定を得て、神通の自在に達し、ヒマラヤに住んでいた。そのシキ世尊の第一弟子で、遠離(静寂)を好むアビブーという名の者がヒマラヤへ行った。その時、その修行者(仙人)はその第一弟子の長老を見て、長老が立っている山に登り、山の麓から香りの良い、色鮮やかな七つの花を手に取って供養した。そこで、その長老は彼に随喜(説法)をした。その修行者も自分の庵へ帰った。そこで一匹の大蛇(ニシキヘビ)に苦しめられ、後日、禅定を失うことなく、その災難によって死を迎え、梵天の世界を拠り所とする者となり、梵天の福徳と六欲界天の福徳を享受し、人間界でも人間の福徳を使い果たし、この仏の出現においてある良家に生まれ、成長して世尊の教えを聞いて、清浄な心で出家し、ほどなくして阿羅漢となった。彼は後日、自らが行った善行の名によって、アドープッピヤ長老として知られるようになった。

22. So ekadivasaṃ attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento abhibhū nāma so bhikkhūtiādimāha. Tattha sīlasamādhīhi pare abhibhavatīti abhibhū, khandhamārādimāre abhibhavati ajjhottharatīti vā abhibhū, sasantānaparasantānagatakilese abhibhavati viheseti viddhaṃsetīti vā abhibhū. Bhikkhanasīlo yācanasīloti bhikkhu, chinnabhinnapaṭadharoti vā bhikkhu. Abhibhū nāma aggasāvako so bhikkhūti attho, sikhissa bhagavato aggasāvakoti sambandho.

22. 彼はある日、自らの過去の業を思い出し、歓喜して過去の行状を明らかにしようとして、“アビブーという名のその比丘は”等と言った。そこにおいて、戒と定によって他者を圧倒する(abhibhavati)から“アビブー(圧倒者)”であり、あるいは、五蘊魔(カンダ・マーラ)などの魔を圧倒し凌駕するから“アビブー”であり、あるいは、自らの身中や他者の身中に生じた煩悩を圧倒し、苦しめ、粉砕するから“アビブー”である。“乞食する性質(bhikkhanasīlo)”、あるいは“請い願う性質”があるから“比丘(bhikkhu)”であり、あるいは“切り裂かれた布(糞掃衣)を纏う者”が比丘である。アビブーという名の第一弟子がその比丘であるという意味であり、シキ世尊の第一弟子であると結びつく。

27. Ajagaro maṃ pīḷesīti tathārūpaṃ sīlasampannaṃ jhānasampannaṃ tāpasaṃ pubbe katapāpena verena ca mahanto ajagarasappo pīḷesi. So teneva upaddavena upadduto aparihīnajjhāno kālaṃ katvā brahmalokaparāyaṇo āsi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

27. “大蛇が私を苦しめた”とは、あのような戒を備え、禅定を備えた修行者を、過去になした悪業と怨恨によって、大きな大蛇(ニシキヘビ)が苦しめたということである。彼はその災難に遭いながらも、禅定を失うことなく没して、梵天の世界を拠り所とする者となった。残りの部分は、すべての箇所において明白である。

Adhopupphiyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

アドープッピヤ長老の阿波陀那の解説は終了した。

5. Raṃsisaññakattheraapadānavaṇṇanā

5. ランシサンニャカ長老の阿波陀那の解説

Pabbate himavantamhītiādikaṃ āyasmato raṃsisaññakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tesu tesu bhavesu vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbatto vuddhimanvāya gharāvāsaṃ saṇṭhapetvā kāmesu ādīnavaṃ disvā gharāvāsaṃ pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā ajinacammadharo himavantamhi vāsaṃ kappesi. Tasmiṃ samaye vipassī bhagavā himavantamagamāsi. Atha so tāpaso tamupagataṃ bhagavantaṃ disvā tassa bhagavato [Pg.110] sarīrato nikkhantachabbaṇṇabuddharaṃsīsu pasīditvā añjaliṃ paggayha pañcaṅgena namakkāramakāsi. So teneva puññena ito cuto tusitādīsu dibbasampattiyo anubhavitvā aparabhāge manussasampattiyo ca anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto vuddhimanvāya gharāvāsaṃ saṇṭhapetvā tatthādīnavaṃ disvā gehaṃ pahāya pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi.

“ヒマラヤの山において”で始まる物語は、具寿ランシサンニャカ長老の阿波陀那である。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、それら多くの転生において解脱の助縁となる善行を蓄え、ヴィパッシー世尊の時代に良家に生まれ、成長に従って家政を整え、諸欲の過失を見て、家生活を捨てて修行者としての出家をし、鹿皮の衣を纏ってヒマラヤに住んでいた。その時、ヴィパッシー世尊がヒマラヤへ来られた。そこで、その修行者は、そこへ来られた世尊を拝見し、その世尊の身体から放たれる六色の仏光(光芒)に清浄な信仰を抱き、合掌を捧げて五体投地の礼拝を行った。彼はその善行によってここから没し、トゥシタ天(兜率天)などで天界の福徳を享受し、後日、人間の福徳をも享受して、この仏の出現において良家に生まれ、成長に従って家政を整え、そこで過失を見て家を捨てて出家し、ほどなくして阿羅漢となった。

30. So aparabhāge attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento pabbate himavantamhītiādimāha. Tattha pabbateti pakārena brūhati vaḍḍhetīti pabbato, himo assa atthīti himavanto, himavanto ca so pabbato cāti himavantapabbato. Himavantapabbateti vattabbe gāthāvacanasukhatthaṃ ‘‘pabbate himavantamhī’’ti vuttaṃ. Tasmiṃ himavantamhi pabbate vāsaṃ kappesiṃ pure ahanti sambandho. Sesaṃ sabbattha nayānusārena uttānamevāti.

30. 彼は後に、自らの前世の業を思い出し、歓喜が生じて、自らの過去の行い(アパダーナ)を明らかにしようとして、“ヒマラヤの山において(Pabbate himavantamhi)”等の詩を説いた。そこにおいて、“山(pabbata)”とは、様々に(pakārena)増大し(brūhati)成長する(vaḍḍheti)から“山(pabbato)”と言い、雪(himo)があるから“ヒマヴァント(himavanto)”と言う。ヒマヴァントであり、かつ山であるから“ヒマヴァンタ・パッバタ(ヒマラヤ山)”と言う。“ヒマヴァンタ・パッバタにおいて”と言われるべきところを、詩の文言を整えるために“山において、ヒマラヤにおいて(pabbate himavantamhi)”と説かれた。“かつて、私はそのヒマラヤの山において住をなした”と結びつけるべきである。残りの部分は、すべての箇所において、前述の方法に従えば明白である。

Raṃsisaññakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ランシサンニャカ長老のアパダーナの注釈が完了した。

6. Dutiyaraṃsisaññakattheraapadānavaṇṇanā

6. 第二ランシサンニャカ長老のアパダーナの注釈

Pabbate himavantamhītiādikaṃ āyasmato dutiyaraṃsisaññakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katakusalo uppannuppannabhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto phussassa bhagavato kāle kulagehe nibbatto vuddhippatto gharāvāsaṃ saṇṭhapetvā tattha dosaṃ disvā taṃ pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā himavantapabbate vasanto vākacīranivasano vivekasukhena viharati. Tasmiṃ samaye so phussaṃ bhagavantaṃ taṃ padesaṃ sampattaṃ disvā tassa sarīrato nikkhantachabbaṇṇabuddharaṃsiyo ito cito vidhāvantiyo daṇḍadīpikānikkhantavipphurantamiva disvā tasmiṃ pasanno añjaliṃ paggahetvā vanditvā cittaṃ pasādetvā teneva pītisomanassena kālaṃ katvā tusitādīsu nibbatto tattha cha kāmāvacarasampattiyo ca anubhavitvā aparabhāge manussasampattiyo ca [Pg.111] anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto vuddhippatto pubbavāsanāvasena pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi.

“ヒマラヤの山において”等の詩は、尊者第二ランシサンニャカ長老のアパダーナである。この長老もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、種々の生において、輪廻からの離脱の支えとなる功徳を蓄積し、フッサ世尊の時代に良家に生まれ、成人して家を構えたが、そこに過失を見て、それを捨てて行者として出家し、ヒマラヤ山に住み、樹皮の衣をまとい、離欲の楽しみの中に住んでいた。その時、彼はフッサ世尊がその場所に到られたのを見て、その身体から放たれる六色の仏光が、あちこちへ走り、灯明の芯から放たれる輝きのように煌めくのを見て、それに深く浄信し、合掌して礼拝し、心を清浄にした。その喜びと歓喜によって命を終え、トゥシタ(兜率天)などに生まれ、そこで六つの欲界の天の幸福を享受し、後に人間の幸福をも享受し、この仏(ゴータマ仏)の出現した時代に良家に生まれ、成人して前世の習気によって出家し、ほどなくして阿羅漢となった。

35. So aparabhāge pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento pabbate himavantamhītiādimāha. Taṃ sabbaṃ uttānatthamevāti.

35. 彼は後に、前世の業を思い出し、歓喜が生じて、過去の行い(アパダーナ)を明らかにしようとして、“ヒマラヤの山において”等の詩を説いた。そのすべては、意味が明白である。

Dutiyaraṃsisaññakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

第二ランシサンニャカ長老のアパダーナの注釈が完了した。

7. Phaladāyakattheraapadānavaṇṇanā

7. パラダーヤカ長老のアパダーナの注釈

Pabbate himavantamhītiādikaṃ āyasmato phaladāyakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katakusalasambhāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto phussassa bhagavato kāle ekasmiṃ kulagehe nibbatto sukhappatto taṃ sabbaṃ pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā kharājinacammadhārī hutvā viharati. Tasmiñca samaye phussaṃ bhagavantaṃ tattha sampattaṃ disvā pasannamānaso madhurāni phalāni gahetvā bhojesi. So teneva kusalena devalokādīsu puññasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto vuddhimanvāya satthari pasīditvā pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi.

“ヒマラヤの山において”等の詩は、尊者パラダーヤカ長老のアパダーナである。この長老もまた、過去の諸仏のもとで功徳の資糧を積み、あちこちの生において、輪廻からの離脱の支えとなる功徳を蓄積し、フッサ世尊の時代に、ある良家に生まれて幸福を享受していたが、そのすべてを捨てて行者として出家し、堅い鹿の皮を身にまとって住んでいた。その時、フッサ世尊がその場所に到られたのを見て、清浄な心で甘い果実を捧げて供養した。彼はその功徳によって天界などで福報を享受し、この仏の出現した時代に、ある良家に生まれ、成長して師(仏陀)に浄信し、出家してほどなくして阿羅漢となった。

39. So aparabhāge attano pubbakammaṃ anussaritvā pubbacaritāpadānaṃ pakāsento pabbate himavantamhītiādimāha. Taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānatthamevāti.

39. 彼は後に、自らの前世の業を思い出し、過去の行い(アパダーナ)を明らかにしようとして、“ヒマラヤの山において”等の詩を説いた。そのすべては、下で述べた方法と同じであり、意味は明白である。

Phaladāyakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

パラダーヤカ長老のアパダーナの注釈が完了した。

8. Saddasaññakattheraapadānavaṇṇanā

8. サッダサンニャカ長老のアパダーナの注釈

Pabbate himavantamhītiādikaṃ āyasmato saddasaññakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto phussassa bhagavato kāle ekasmiṃ kulagehe [Pg.112] nibbatto vuddhippatto saddhājāto tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā himavantamhi araññāvāse vasanto attano anukampāya upagatassa bhagavato dhammaṃ sutvā dhammesu cittaṃ pasādetvā yāvatāyukaṃ ṭhatvā aparabhāge kālaṃ katvā tusitādīsu chasu kāmāvacarasampattiyo ca manussesu manussasampattiyo ca anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto vuddhimanvāya saddhājāto pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi.

“ヒマラヤの山において”等の詩は、尊者サッダサンニャカ長老のアパダーナである。この長老もまた、過去の諸仏のもとで優れた行い(権能)をなし、あちこちの生において、輪廻からの離脱の支えとなる功徳を蓄積し、フッサ世尊の時代に、ある良家に生まれ、成人して信仰心が生じ、行者として出家し、ヒマラヤの森の住処に住んでいた。自らへの慈しみをもって近づかれた世尊の法を聞き、法に対して心を清浄にし、寿命の限り住み、後に命を終えてトゥシタ(兜率天)などの六つの欲界の天の幸福と、人間界における人間の幸福を享受し、この仏の出現した時代に、ある良家に生まれ、成長して信仰心が生じ、出家してヴィパッサナー(止観)を修め、阿羅漢果に到達した。

43. So aparabhāge attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento pabbate himavantamhītiādimāha. Taṃ sabbaṃ uttānatthamevāti.

43. 彼は後に、自らの前世の業を思い出し、歓喜が生じて、過去の行い(アパダーナ)を明らかにしようとして、“ヒマラヤの山において”等の詩を説いた。そのすべては、意味が明白である。

Saddasaññakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

サッダサンニャカ長老のアパダーナの注釈が完了した。

9. Bodhisiñcakattheraapadānavaṇṇanā

9. ボーディシンチャカ長老のアパダーナの注釈

Vipassissa bhagavatotiādikaṃ āyasmato bodhisiñcakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro anekāsu jātīsu vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbatto sāsane pabbajitvā vattapaṭipattiyā sāsanaṃ sobhayanto mahājane bodhipūjaṃ kurumāne disvā anekāni pupphāni sugandhodakāni ca gāhāpetvā pūjesi. So tena puññena devaloke nibbatto cha kāmāvacarasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto vuddhimanvāya saddhājāto pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi.

“ヴィパッシー世尊の”等の詩は、尊者ボーディシンチャカ長老のアパダーナである。この長老もまた、過去の諸仏のもとで優れた行いをなし、多くの生において、輪廻からの離脱の支えとなる功徳を蓄積し、ヴィパッシー世尊の時代に良家に生まれ、教えの中で出家し、修行の規律をもって教団を輝かせていたが、多くの人々が菩提樹への供養を行っているのを見て、多くの花々と香水を用意させて供養した。彼はその功徳によって天界に生まれ、六つの欲界の天の幸福を享受し、この仏の出現した時代に良家に生まれ、成長して信仰心が生じ、出家してほどなくして阿羅漢となった。

46. So arahā hutvā jhānaphalasukhena vītināmetvā pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento vipassissa bhagavatotiādimāha. Tattha visesaṃ paramatthaṃ nibbānaṃ passatīti vipassī, visesena bhabbābhabbajane passatīti vā vipassī, vipassanto catusaccaṃ passanadakkhanasīloti vā vipassī, tassa vipassissa bhagavato mahābodhimaho [Pg.113] ahūti sambandho. Tatrāpi mahābodhīti bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ, tamettha nisinno bhagavā paṭivijjhatīti kaṇikārapādaparukkhopi bodhicceva vuccati, mahito ca so devabrahmanarāsurehi bodhi ceti mahābodhi, mahato buddhassa bhagavato bodhīti vā mahābodhi, tassa maho pūjā ahosīti attho. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

46. 彼は阿羅漢となり、禅定の果報の楽しみの中で日々を過ごしていたが、前世の業を思い出し、歓喜が生じて、過去の行い(アパダーナ)を明らかにしようとして、“ヴィパッシー世尊の”等の詩を説いた。そこにおいて、特に究極の義である涅槃を見る(passati)から“ヴィパッシー(Vipassī)”と言い、あるいは、特に(解脱の)機縁のある者とない者を(見極めて)見るから“ヴィパッシー”と言い、あるいは、四聖諦を観察して見ることが巧みな性質であるから“ヴィパッシー”と言う。そのヴィパッシー世尊の“大菩提の供養(mahābodhimaho)”があったという結びつきである。そこでも“大菩提(mahābodhi)”とは、四つの道における智を菩提(bodhi)と言い、そこに座って世尊がその道の智を悟られた(paṭivijjhati)ので、カニカーラ(大陀羅尼)の樹もまた菩提と言われる。神、梵天、人、阿修羅によって供養された(mahita)菩提であるから“大菩提(mahābodhi)”と言い、あるいは、偉大なる仏陀である世尊の菩提であるから“大菩提”と言う。その盛大なる供養(maho)があったという意味である。残りの部分は、すべての箇所において意味が明白である。

Bodhisiñcakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ボーディシンチャカ長老のアパダーナの注釈が完了した。

10. Padumapupphiyattheraapadānavaṇṇanā

10. パドゥマプッピヤ長老のアパダーナの注釈

Pokkharavanaṃ paviṭṭhotiādikaṃ āyasmato padumapupphiyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto phussassa bhagavato kāle ekasmiṃ kulagehe nibbatto vuddhimanvāya padumasampannaṃ ekaṃ pokkharaṇiṃ pavisitvā bhisamuḷāle khādanto pokkharaṇiyā avidūre gacchamānaṃ phussaṃ bhagavantaṃ disvā pasannamānaso tato padumāni ocinitvā ākāse ukkhipitvā bhagavantaṃ pūjesi, tāni pupphāni ākāse vitānaṃ hutvā aṭṭhaṃsu. So bhiyyosomattāya pasannamānaso pabbajitvā vattapaṭipattisāro samaṇadhammaṃ pūretvā tato cuto tusitabhavanamalaṃ kurumāno viya tattha uppajjitvā kamena cha kāmāvacarasampattiyo ca manussasampattiyo ca anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto vuddhippatto saddhājāto pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi.

“蓮の森に入りし”等の句は、具寿パドゥマプッピヤ(蓮華供養)長老のアパダーナ(行伝)である。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、諸々の存在(輪廻)において解脱の助縁となる善業を積み重ねていた。フッサ世尊の時代、ある良家に生まれ、成人した後、蓮の花が咲き誇る一つの池に入り、蓮の根(藕茎)を食べていた。池から遠くない場所を歩まれるフッサ世尊を拝見し、清らかな心で、その池から蓮の花を摘み取り、虚空に投げ上げて世尊を供養した。それらの花は虚空で天蓋となって留まった。彼はますます清らかな心となり、出家して戒律の修行を全うし、沙門法(修行者の徳)を成就した。そこから没して、トゥシタ(兜率)天の宮殿を飾るかのようにそこに生まれ、順次、六欲天の幸運と人間界の幸運を享受した。この仏の出現(ゴータマ仏の時代)において、ある良家に生まれ、成人に達して信仰心を生じ、出家して間もなく阿羅漢となった。

51. So aparabhāge attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento pokkharavanaṃ paviṭṭhotiādimāha. Tattha pakārena naḷadaṇḍapattādīhi kharantīti pokkharā, pokkharānaṃ samuṭṭhitaṭṭhena samūhanti pokkharavanaṃ, padumagacchasaṇḍehi maṇḍitaṃ majjhaṃ paviṭṭho ahanti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

51. 彼は後日、自らの前世の業を思い出し、歓喜して前世の行伝を明らかにしようと“蓮の森に入りし”等の詩を唱えた。その意味は、様々な形で蘆の茎や葉などが朽ちる(khara)性質があるゆえに“ポッカラ(蓮池)”と言い、それらが集まった場所であるゆえに“ポッカラワナ(蓮の森)”と言う。蓮の群生に飾られた中心に入った、ということである。残りの部分は、すべてにおいて明白である。

Padumapupphiyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

パドゥマプッピヤ長老の行伝の注釈、完。

Navamavaggavaṇṇanā samattā.

第九品(ナヴァマ・ヴァッガ)の注釈、完。

10. Sudhāvaggo

10. スダー品(石灰品)

1. Sudhāpiṇḍiyattheraapadānavaṇṇanā

1. スダーピンディヤ長老の行伝の注釈

Pūjārahe [Pg.114] pūjayatotiādikaṃ āyasmato sudhāpiṇḍiyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle bhagavati dharamāne puññaṃ kātumasakkonto parinibbute bhagavati tassa dhātuṃ nidahitvā cetiye karīyamāne sudhāpiṇḍamadāsi. So tena puññena catunnavutikappato paṭṭhāya etthantare caturāpāyamadisvā devamanussasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto viññutaṃ patvā satthari pasīditvā pabbajito nacirasseva arahā ahosi.

“供養すべき者に供養する”等の句は、具寿スダーピンディヤ(石灰団)長老の行伝である。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、諸々の存在において解脱の助縁となる善業を積み重ねていた。シッダッタ世尊の時代、世尊が在世中には善業をなすことができなかったが、世尊が涅槃に入られた後、その遺骨(仏舎利)を納めて塔(セーティヤ)が建立される際、石灰の塊(漆喰)を寄進した。彼はその功徳により、九十四劫以来、その間一度も四悪道に堕ちることなく、天界と人間界の幸運を享受した。この仏の出現において、ある良家に生まれ、分別がつく年齢になって師(仏陀)に帰依して出家し、間もなく阿羅漢となった。

1-2. So aparabhāge attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto attano pubbacaritāpadānaṃ pakāsento pūjārahetiādimāha. Tattha pūjārahā nāma buddhapaccekabuddhaariyasāvakācariyupajjhāyamātāpitugaruādayo, tesu pūjārahesu mālādipadumavatthābharaṇacatupaccayādīhi pūjayato pūjayantassa puggalassa puññakoṭṭhāsaṃ sahassasatasahassādivasena saṅkhyaṃ kātuṃ kenaci mahānubhāvenāpi na sakkāti attho. Na kevalameva dharamāne buddhādayo pūjayato, parinibbutassāpi bhagavato cetiyapaṭimābodhiādīsupi eseva nayo.

1-2. 彼は後日、自らの前世の業を思い出し、歓喜して自らの前世の行伝を明らかにしようと“供養すべき者に”等の詩を唱えた。ここで“供養すべき者”とは、仏陀、独覚仏、聖なる弟子、阿闍梨、和尚、父母、師長などのことである。これらの供養すべき者たちに、花輪や蓮、衣服、装身具、四つの必需品(四供養)などをもって供養する者の功徳の分量を、千倍、十万倍などの数値で計ることは、いかなる大きな神通力をもってしても不可能であるという意味である。ただ在世の仏陀たちを供養する場合だけでなく、涅槃に入られた世尊の塔(セーティヤ)や仏像、菩提樹などに対しても、この理(ことわり)は同様である。

3. Taṃ dīpetuṃ catunnamapi dīpānantiādimāha. Tattha catunnamapi dīpānanti jambudīpaaparagoyānauttarakurupubbavidehasaṅkhātānaṃ catunnaṃ dīpānaṃ tadanugatānaṃ dvisahassaparittadīpānañca ekato katvā sakalacakkavāḷagabbhe issaraṃ cakkavattirajjaṃ kareyyāti attho. Ekissā pūjanāyetanti dhātugabbhe cetiye katāya ekissā pūjāya etaṃ sakalajambudīpe sattaratanādikaṃ sakalaṃ dhanaṃ. Kalaṃ nāgghati soḷasinti cetiye katapūjāya soḷasakkhattuṃ vibhattassa soḷasamakoṭṭhāsassa na agghatīti attho.

3. そのことを示すために“四つの洲(島)も”等の詩を唱えた。ここで“四つの洲”とは、南瞻部洲(閻浮提)、西牛貨洲、北倶盧洲、東勝身洲として知られる四つの大陸と、それに付随する二千の小島を一つにまとめ、全宇宙の支配者である転輪聖王の統治を行うことを意味する。“一つの供養に対し”とは、仏舎利を納めた塔においてなされた一回の石灰の供養に対し、全瞻部洲にある七宝などの全財産も、“十六分の一にも及ばない”とは、塔への供養を十六回に分割した(あるいは十六段階に分けた)その十六番目の断片にも及ばないという意味である。

4. Siddhatthassa…pe… [Pg.115] phalitantareti narānaṃ aggassa seṭṭhassa siddhatthassa bhagavato cetiye dhātugabbhamhi sudhākamme karīyamāne paricchedānaṃ ubhinnamantare vemajjhe, atha vā pupphadānaṭṭhānānaṃ antare phalantiyā mayā sudhāpiṇḍo dinno makkhitoti sambandho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

4. “シッダッタ世尊の…(中略)…隙間に”とは、人々のうちで最も勝れ、最も尊いシッダッタ世尊の塔の舎利殿において、石灰(漆喰)を塗る作業が行われている際、区画の二つの間、あるいは中間において、または花が供えられた場所の間の隙間に、私によって石灰の塊が与えられ、塗られた、という繋がりである。残りの部分はすべてにおいて明白である。

Sudhāpiṇḍiyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

スダーピンディヤ長老の行伝の注釈、完。

2. Sucintikattheraapadānavaṇṇanā

2. スチンティカ長老の行伝の注釈

Tissassa lokanāthassātiādikaṃ āyasmato sucintikattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro anekāsu jātīsu nibbānādhigamāya puññaṃ upacinitvā tissassa bhagavato kāle ekasmiṃ kulagehe nibbatto vuddhimanvāya satthari pasīditvā satthu nisīdanatthāya parisuddhaṃ siliṭṭhaṃ kaṭṭhamayamanagghapīṭhamadāsi. So tena puññakammena sugatisukhamanubhavitvā tattha tattha saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto vuddhimanvāya satthari pasīditvā pabbajito nacirasseva arahā ahosi.

“ティッサ、世の救い主に”等の句は、具寿スチンティカ(善思惟)長老の行伝である。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、多くの転生において、涅槃を得るための善業を積み重ね、ティッサ世尊の時代に、ある良家に生まれた。成長して師(仏陀)に帰依し、師が座るための、清らかで滑らかな木製の無上の椅子(床座)を寄進した。彼はその功徳により、善趣の幸福を享受し、各地で転生を繰り返し、この仏の出現において、ある良家に生まれ、成人して師に帰依して出家し、間もなく阿羅漢となった。

8. So pattaarahattaphalo pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento tissassa lokanāthassātiādimāha. Taṃ sabbaṃ uttānatthamevāti.

8. 阿羅漢果を得た彼は、前世の業を思い出し、歓喜して前世の行伝を明らかにしようと“ティッサ、世の救い主に”等の詩を唱えた。それらすべては明白な意味である。

Sucintikattheraapadānavaṇṇanā samattā.

スチンティカ長老の行伝の注釈、完。

3. Aḍḍhaceḷakattheraapadānavaṇṇanā

3. アッダセーラカ長老の行伝の注釈

Tissassāhaṃ bhagavatotiādikaṃ āyasmato aḍḍhaceḷakattherassa apadānaṃ. Ayampi thero purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto tissassa bhagavato kāle ekenākusalena kammena duggatakulagehe nibbatto vuddhimanvāya saddhammadesanaṃ ñatvā pasannamānaso cīvaratthāya aḍḍhabhāgaṃ ekaṃ dussamadāsi. So [Pg.116] teneva pītisomanassena kālaṃ katvā sagge nibbatto cha kāmāvacarasampattimanubhavitvā tato cuto manussesu manussasampattīnaṃ aggabhūtaṃ cakkavattisampattiṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ addhakule nibbatto vuddhippatto satthu dhammadesanaṃ sutvā pasannamānaso pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi.

“ティッサ世尊に私は”等の句は、具寿アッダセーラカ(半布)長老の行伝である。この長老もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、諸々の存在において解脱の助縁となる善業を積み重ねていたが、ティッサ世尊の時代、一つの不善業のために貧しい家に生まれた。成長して正法の説法を聞き、清らかな心で、法衣のために(布の)半分にあたる一枚の布を寄進した。彼はその歓喜と喜びをもって没し、天界に生まれた。六欲天の幸運を享受し、そこから没して、人間界で人間の幸運の最高峰である転輪聖王の幸運を享受した。この仏の出現において、ある貧しい家に生まれ、成人に達して世尊の説法を聞き、清らかな心で出家して間もなく阿羅漢となった。

14. So aparabhāge attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento tissassāhaṃ bhagavatotiādimāha. Taṃ sabbaṃ uttānatthamevāti.

14. 彼は後になって、自らの過去の業を思い起こし、歓喜が生じて過去の行状(アパダーナ)を明らかにしようとして、“私はティッサ世尊に…”などの言葉を語った。それらすべては、意味が明白である。

Aḍḍhaceḷakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

アッダチェーラカ長老のアパダーナの注釈が完結した。

4. Sūcidāyakattheraapadānavaṇṇanā

4. スーチダーヤカ長老のアパダーナの注釈。

Kammārohaṃ pure āsintiādikaṃ āyasmato sūcidāyakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro antarantarā kusalabījāni pūrento vipassissa bhagavato kāle antarantarā katena ekena kammacchiddena kammārakule nibbatto vuddhimanvāya sakasippesu nipphattiṃ patto satthu dhammadesanaṃ sutvā pasannamānaso cīvarasibbanatthāya sūcidānamadāsi, tena puññena dibbasampattiṃ anubhavitvā aparabhāge manussesu uppanno cakkavattādayo sampattiyo ca anubhavanto uppannuppannabhave tikkhapañño vajīrañāṇo ahosi. So kamena imasmiṃ buddhuppāde nibbatto vuddhippatto mahaddhano saddhājāto tikkhapañño ahosi. So ekadivasaṃ satthu dhammadesanaṃ sutvā dhammānusārena ñāṇaṃ pesetvā nisinnāsaneyeva arahā ahosi.

“私はかつて鍛冶屋であった”などの言葉は、尊者スーチダーヤカ長老のアパダーナである。この者もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、間々に善き種子(善業)を充たしてきたが、ヴィパッシー世尊の時代に、ある一つの業の欠落(罪過)によって鍛冶屋の家に生まれ、成長してあらゆる技術に精通した。師の説法を聞いて清らかな心となり、衣を縫うための針を寄進した。その功徳によって天界の幸福を享受し、後に人間界に生まれて転輪聖王などの福徳を享受し、生まれ変わるたびに鋭い智慧と金剛のごとき知見を備える者となった。彼は順にこの仏陀の出現期に生まれ、成長して大富豪となり、信仰心を抱き、鋭い智慧を持つ者となった。ある日、師の説法を聞き、法に従って智慧を向け、座ったままで阿羅漢となった。

19. So arahā samāno attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento kammārohaṃ pure āsintiādimāha. Tattha kammāroti ayokammalohakammādinā kammena jīvati ruhati vuddhiṃ virūḷhiṃ āpajjatīti kammāro, pubbe puññakaraṇakāle kammāro āsiṃ ahosinti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

19. 彼は阿羅漢となってから、自らの過去の業を思い起こし、歓喜が生じて過去の行状を明らかにしようとして、“私はかつて鍛冶屋であった”などの言葉を語った。そこにおいて“鍛冶屋(kammāro)”とは、鉄の仕事や銅の仕事などの業によって生活し、成長し、増大し、繁栄に至る者のことである。過去に功徳を積んだ時に“鍛冶屋(kammāro)であった(āsiṃ)”という意味である。その他はすべてにおいて明白である。

Sūcidāyakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

スーチダーヤカ長老のアパダーナ의注釈が完結した。

5. Gandhamāliyattheraapadānavaṇṇanā

5. ガンダマーリヤ長老のアパダーナの注釈。

Siddhatthassa [Pg.117] bhagavatotiādikaṃ āyasmato gandhamāliyattherassa apadāna. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro siddhatthassa bhagavato kāle kulagehe nibbatto mahaddhano mahābhogo ahosi. So satthari pasīditvā candanāgarukappūrakassaturādīni anekāni sugandhāni vaḍḍhetvā satthu gandhathūpaṃ kāresi. Tassupari sumanapupphehi chādesi, buddhañca aṭṭhaṅganamakkāraṃ akāsi. So tena puññakammena devamanussesu sampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde vibhavasampanne ekasmiṃ kulagehe nibbatto vuddhimanvāya satthari pasīditvā pabbajito nacirasseva arahā ahosi.

“シッダッタ世尊に…”などの言葉は、尊者ガンダマーリヤ長老のアパダーナである。この者もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、シッダッタ世尊の時代に良家に生まれ、大富豪で多くの財宝を持つ者となった。彼は師(仏陀)に深く帰依し、栴檀(せんだん)、沈香(じんこう)、龍脳(りゅうのう)、麝香(じゃこう)などの多くの香料を供え、師のために香の塔を造らせた。その上にジャスミンの花で覆い、仏陀に五体投地の礼拝を行った。彼はその功徳によって天界と人間界で福徳を享受し、この仏陀の出現期に裕福な良家に生まれ、成長して師に帰依して出家し、ほどなくして阿羅漢となった。

24. So aparabhāge attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento siddhatthassa bhagavatotiādimāha. Taṃ sabbaṃ uttānatthamevāti.

24. 彼は後になって、自らの過去の業を思い起こし、歓喜が生じて過去の行状を明らかにしようとして、“シッダッタ世尊に…”などの言葉を語った。それらすべては、意味が明白である。

Gandhamāliyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ガンダマーリヤ長老のアパダーナの注釈が完結した。

6. Tipupphiyattheraapadānavaṇṇanā

6. ティプッピヤ長老のアパダーナの注釈。

Migaluddo pure āsintiādikaṃ āyasmato tipupphiyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro antarā kenaci akusalacchiddena vipassissa bhagavato kāle nesādakule nibbatto migaluddo hutvā araññe viharati. Tadā vipassissa bhagavato pāṭalibodhiṃ sampuṇṇapattapallavaṃ haritavaṇṇaṃ nīlobhāsaṃ manoramaṃ disvā tīhi pupphehi pūjetvā purāṇapattaṃ chaḍḍetvā bhagavato sammukhā viya pāṭalimahābodhiṃ vandi. So tena puññena tato cuto devaloke uppanno tattha dibbasampattiṃ aparāparaṃ anubhavitvā tato cuto manussesu jāto tattha cakkavattisampattiādayo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto vuddhimanvāya satthu dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasomanassahadayo gehaṃ pahāya pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi.

“私はかつて鹿猟師であった”などの言葉は、尊者ティプッピヤ長老のアパダーナである。この者もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、ある不善業の報いによって、ヴィパッシー世尊の時代に猟師の家に生まれ、鹿猟師となって森に住んでいた。その時、ヴィパッシー世尊のパータリ(波多羅)の菩提樹が、葉や芽が茂り、緑色で青く輝き、美しいのを見て、三つの花で供養し、古い葉を取り除いて、世尊の御前であるかのようにパータリ大菩提樹を礼拝した。彼はその功徳によって、そこから没して天界に生まれ、そこで天の福徳を次々と享受し、そこから没して人間に生まれ、そこで転輪聖王の福徳などを享受し、この仏陀の出現期にある良家に生まれ、成長して師の説法を聞き、歓喜の心を得て家を離れて出家し、ほどなくして阿羅漢となった。

31. So [Pg.118] evaṃ siddhippatto attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento migaluddo pure āsintiādimāha. Tattha maraṇāya gacchati pāpuṇātīti migo, atha vā magayamāno ihati pavattatīti migo, migānaṃ māraṇe luddo lobhī gedhoti migaluddo, pure mayhaṃ puññakaraṇasamaye kānanasaṅkhāte mahāaraññe migaluddo āsinti sambandho. Pāṭaliṃ haritaṃ disvāti tattha pakārena talena rattavaṇṇena bhavatīti pāṭali, pupphānaṃ rattavaṇṇatāya pāṭalīti vohāro, pattānaṃ haritatāya haritaṃ nīlavaṇṇaṃ pāṭalibodhiṃ disvāti attho. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

31. 彼はこのように成就に至り、自らの過去の業を思い起こし、歓喜が生じて過去の行状を明らかにしようとして、“私はかつて鹿猟師であった”などの言葉を語った。そこにおいて、死へと赴き、至るゆえに“鹿(migo)”という。あるいは、追い求められ、殺されるゆえに“鹿(migo)”という。鹿を殺すことに残忍(luddo)で、執着し、貪る者が“鹿猟師(migaluddo)”である。過去の私の功徳を積んだ時に、密林(カーナナ)と呼ばれる大森林において鹿猟師であった、というのが文脈である。“緑のパータリを見て”とは、そこにおいて種々の形や面が赤色であるから“パータリ(波多羅)”という。花の赤色のために“パータリ”と呼ばれ、葉の緑色のために“緑色で青い色のパータリ菩提樹を見た”という意味である。その他はすべてにおいて意味が明白である。

Tipupphiyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ティプッピヤ長老のアパダーナの注釈が完結した。

7. Madhupiṇḍikattheraapadānavaṇṇanā

7. マドゥピンディカ長老のアパダーナの注釈。

Vivane kānane disvātiādikaṃ āyasmato madhupiṇḍikattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle nesādayoniyaṃ nibbatto mahāaraññe paṭivasati. Tadā vivekābhiratiyā sampattaṃ siddhatthaṃ bhagavantaṃ disvā samādhito vuṭṭhitassa tassa sumadhuraṃ madhumadāsi. Tattha ca pasannamānaso vanditvā pakkāmi. So teneva puññena sampattiṃ anubhavanto devamanussesu saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto vuddhippatto satthari pasīditvā pabbajito nacirasseva arahā ahosi.

“人里離れた密林で見て”などの言葉は、尊者マドゥピンディカ長老のアパダーナである。この者もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生存において解脱の縁となる功徳を蓄え、シッダッタ世尊の時代に猟師の家に生まれ、大森林に住んでいた。その時、遠離を楽しみ、そこに至ったシッダッタ世尊を拝見し、三昧から立ち上がった世尊に、たいへん甘い蜂蜜を献上した。そこで清らかな心で礼拝して立ち去った。彼はその功徳によって福徳を享受し、天界と人間界を輪廻して、この仏陀の出現期に良家に生まれ、成長して師に帰依して出家し、ほどなくして阿羅漢となった。

37. So aparabhāge attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento vivane kānane disvātiādimāha. Tattha vivaneti visesena vanaṃ patthaṭaṃ vivanaṃ, hatthiassarathasaddehi bherisaddehi ca vatthukāmakilesakāmehi ca vigataṃ byāpagatanti attho, kānanasaṅkhāte mahāaraññe vivaneti sambandho. Osadhiṃva virocantanti bhavavaḍḍhakijanānaṃ icchiticchitaṃ nipphādetīti osadhaṃ. Ojānibbattikāraṇaṃ paṭicca yāya tārakāya uggatāya uddharanti gaṇhantīti sā osadhi. Osadhitārakā [Pg.119] iva virocantīti vattabbe gāthābandhasukhatthaṃ ‘‘osadhiṃva virocanta’’nti ca vuttaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

37. 彼は後年、自身の前世の業を思い出し、歓喜が生じて前世の行状(アパダーナ)を明らかにしようとして、“荒野の森において見て……”等の言葉を述べた。その中で“荒野(vivane)”とは、特に森(vana)が広がっている場所のことで、象・馬・車・太鼓の音や、五欲(vatthukāma)および煩悩の欲(kilesakāma)から離れ、遠ざかっているという意味であり、“森(kānana)と称される大密林の荒野において”と結びつく。“薬草の星のように輝く(osadhiṃva virocantaṃ)”とは、成長していない(不遇な)人々が望むままのものを成就させるので“薬(osadha)”という。あるいは、光が生じる原因に依存して、その星が昇るときに(光を)取り出し、受け取るので、それを“薬草の星(osadhi)”という。本来は“薬草の星(osadhitārakā)のように輝く”と言うべきところを、偈の韻律(chanda)を整えるために“薬草の星(osadhiṃ)のように輝く”と述べられている。残りの部分は、すべての箇所において明白である。

Madhupiṇḍikattheraapadānavaṇṇanā samattā.

マドゥピンディカ長老の行状の解説(アッタカター)が完了した。

8. Senāsanadāyakattheraapadānavaṇṇanā

8. セーナーサナダーヤカ長老の行状の解説

Siddhatthassa bhagavatotiādikaṃ āyasmato senāsanadāyakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle kulagehe nibbatto vuddhippatto satthari pasīditvā attano vasanaṭṭhānaṃ vanantaraṃ sampattassa bhagavato paṇāmaṃ katvā paṇṇasantharaṃ santharitvā adāsi. Bhagavato nisinnaṭṭhānassa samantato bhittiparicchedaṃ katvā pupphapūjamakāsi. So tena puññena devamanussesu saṃsaranto ubhayasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto vuddhippatto satthari pasīditvā pabbajito nacirasseva arahā ahosi.

“シッダッタ世尊に……”等の言葉は、具寿セーナーサナダーヤカ長老の行状(アパダーナ)である。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生涯において輪廻を脱する依止となる福徳(vivaṭṭūpanissaya)を蓄え、シッダッタ世尊の時代にある良家に生まれ、成人した後、師(世尊)に深く帰依し、自身の住処である森の中に到着された世尊に敬意を表し、木の葉の座(paṇṇasanthara)を敷いて捧げた。世尊が坐られた場所の周囲に壁の仕切りを作り、花の供養を行った。彼はその福徳によって、天界と人間界を往来し、両方の幸福を享受し、今回の仏の出現(ゴータマ仏の時代)において良家に生まれ、成人して師に深く帰依して出家し、ほどなくして阿羅漢となった。

45. So aparabhāge attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto attano pubbacaritāpadānaṃ dassento siddhatthassa bhagavatotiādimāha. Taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānatthamevāti.

45. 彼は後年、自身の前世の業を思い出し、歓喜が生じて、自身の前世の行状を示すために、“シッダッタ世尊に……”等の言葉を述べた。それらすべては、前に述べた方法と同じであるため、意味は明白である。

Senāsanadāyakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

セーナーサナダーヤカ長老の行状の解説が完了した。

9. Veyyāvaccakarattheraapadānavaṇṇanā

9. ヴェイヤッヴァッチャカラ長老の行状の解説

Vipassissa bhagavatotiādikaṃ āyasmato veyyāvaccakarattherassa apadānaṃ. Tassa uppattiādayo heṭṭhā vuttaniyāmeneva daṭṭhabbā.

“ヴィパッシー世尊に……”等の言葉は、具寿ヴェイヤッヴァッチャカラ長老の行状である。彼の出生等は、前に述べた方法に準じて理解されるべきである。

Veyyāvaccakarattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ヴェイヤッヴァッチャカラ長老の行状の解説が完了した。

10. Buddhupaṭṭhākattheraapadānavaṇṇanā

10. ブッドゥパッターカ長老の行状の解説

Vipassissa [Pg.120] bhagavatotiādikaṃ āyasmato buddhupaṭṭhākattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle saṅkhadhamakakule nibbatto vuddhimanvāya attano sippe saṅkhadhamane cheko ahosi, niccakālaṃ bhagavato saṅkhaṃ dhametvā saṅkhasaddeneva pūjesi. So tena puññena devamanussesu saṃsaranto sabbattha pākaṭo mahāghoso mahānādī madhurassaro ahosi, imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ pākaṭakule nibbatto vuddhippatto madhurassaroti pākaṭo, satthari pasīditvā pabbajito nacirasseva arahā ahosi, aparabhāge madhurassarattheroti pākaṭo.

“ヴィパッシー世尊に……”等の言葉は、具寿ブッドゥパッターカ(仏侍者)長老の行状である。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生涯において輪廻を脱する依止となる福徳を蓄え、ヴィパッシー世尊の時代に法螺貝吹き(saṅkhadhamaka)の家に生まれ、成長に従って自身の技能である法螺貝を吹くことに熟達した。彼は常に世尊のために法螺貝を吹き、その音をもって供養した。彼はその福徳によって天界と人間界を往来し、あらゆる場所で有名になり、大きな響き、大きな叫び声、そして甘美な声を持つ者となった。今回の仏の出現において、ある高名な家に生まれ、成人して“甘美な声の持ち主(madhurassara)”として知られた。師に深く帰依して出家し、ほどなくして阿羅漢となり、後には“マドゥラッサラ長老”として知られるようになった。

51. So ekadivasaṃ attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento vipassissa bhagavatotiādimāha. Taṃ heṭṭhā vuttameva. Ahosiṃ saṅkhadhamakoti saṃ suṭṭhu khananto gacchatīti saṅkho, samuddajalapariyante caramāno gacchati vicaratīti attho. Taṃ saṅkhaṃ dhamati ghosaṃ karotīti saṅkhadhamako, sohaṃ saṅkhadhamakova ahosinti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

51. 彼はある日、自身の前世の業を思い出し、歓喜が生じて前世の行状を明らかにしようとして、“ヴィパッシー世尊に……”等の言葉を述べた。それは前に述べた通りである。“私は法螺貝吹きであった(ahosiṃ saṅkhadhamako)”において、よく食べ(khādento)、よく掘る(khanante)ようにして進むから“法螺貝(saṅkha)”という。海水の果てまで歩き回り、活動するという意味である。その法螺貝を吹き、音を出すので“法螺貝吹き(saṅkhadhamaka)”という。“私は法螺貝吹きであった”とはそういう意味である。残りの部分は、すべての箇所において明白である。

Buddhupaṭṭhākattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ブッドゥパッターカ長老の行状の解説が完了した。

Dasamavaggavaṇṇanā samattā.

第十の章(ヴァッガ)の解説が完了した。

11. Bhikkhadāyivaggo

11. ビッカダーイ・ヴァッガ(施食品)

1. Bhikkhādāyakattheraapadānavaṇṇanā

1. ビッカダーヤカ長老の行状の解説

Suvaṇṇavaṇṇaṃ sambuddhantiādikaṃ āyasmato bhikkhādāyakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimajinavaresu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle ekasmiṃ kulagehe nibbatto vuddhimanvāya vibhavasampanno saddhājāto vihārato nikkhamitvā piṇḍāya caramānaṃ siddhatthaṃ bhagavantaṃ disvā pasannamānaso āhāramadāsi. Bhagavā taṃ paṭiggahetvā anumodanaṃ vatvā [Pg.121] pakkāmi. So teneva kusalena yāvatāyukaṃ ṭhatvā āyupariyosāne devaloke nibbatto tattha cha kāmāvacarasampattiyo anubhavitvā manussesu ca manussasampattimanubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto vuddhimanvāya saddhājāto pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi.

“黄金の輝きを持つ正自覚者に……”等の言葉は、具寿ビッカダーヤカ長老の行状である。彼もまた、過去の勝者(仏)たちのもとで功徳を積み、あちこちの生涯において輪廻を脱する依止となる福徳を蓄え、シッダッタ世尊の時代にある良家に生まれ、成長に従って富に恵まれ、信心が生じて寺院から出て托鉢に歩まれるシッダッタ世尊を拝見し、清らかな心で食物を捧げた。世尊はそれを受け取り、随喜を述べて立ち去られた。彼はその善業によって寿命が尽きるまで留まり、寿命の終わりに天界に生まれ、そこで六欲天の幸運を享受し、人間界においても人間の幸福を享受した。今回の仏の出現において良家に生まれ、成長に従って信心が生じて出家し、ほどなくして阿羅漢となった。

1. So aparabhāge attano pubbakammaṃ anussaritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento suvaṇṇavaṇṇaṃ sambuddhantiādimāha. Taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayameva. Pavarā abhinikkhantanti pakārena varitabbaṃ patthetabbanti pavaraṃ, rammabhūtato vivekabhūtato sakavihārato abhi visesena nikkhantanti attho. Vānā nibbānamāgatanti vānaṃ vuccati taṇhā, tato nikkhantattā nibbānaṃ, vānanāmaṃ taṇhaṃ padhānaṃ katvā sabbakilese pahāya nibbānaṃ pattanti attho.

1. 彼は後年、自身の前世の業を思い出し、歓喜が生じて前世の行状を明らかにしようとして、“黄金の輝きを持つ正自覚者に……”等の言葉を述べた。それらすべては、前に述べた方法と同じである。“最上の(住処から)出家した(pavarā abhinikkhantaṃ)”において、優れた方法で選ばれるべき、望まれるべきものであるから“最上の(pavara)”という。快適で閑静な自身の住処から、特に外へ出たという意味である。“渇愛(vāna)から涅槃(nibbāna)に至った”において、“ヴァーナ(vāna)”とは渇愛(taṇhā)のことである。そこから抜け出した状態であるから“涅槃(nibbāna)”という。渇愛という名の下に、主要なすべての煩悩を捨てて涅槃に到達したという意味である。

2. Kaṭacchubhikkhaṃ datvānāti karatalena gahetabbā dabbi kaṭacchu, bhikkhīyati āyācīyatīti bhikkhā, abhi visesena khāditabbā bhakkhitabbāti vā bhikkhā, kaṭacchunā gahetabbā bhikkhā kaṭacchubhikkhā, dabbiyā bhattaṃ datvāti attho. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

2. “一杓の施食を捧げて(kaṭacchubhikkhaṃ datvāna)”において、手のひらで持つべき杓(dabbi)が“杓(kaṭacchu)”である。乞われるものであるから“施食(bhikkhā)”という。あるいは、特によく食べられるべきものであるから“施食”という。杓で受け取られるべき施食が“杓の施食(kaṭacchubhikkhā)”であり、杓で飯(bhatta)を捧げたという意味である。残りの部分は、すべての箇所において明白である。

Bhikkhādāyakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ビッカダーヤカ長老の行状の解説が完了した。

2. Ñāṇasaññikattheraapadānavaṇṇanā

2. ニャーナサンニカ長老の行状の解説

Suvaṇṇavaṇṇaṃ sambuddhantiādikaṃ āyasmato ñāṇasaññikattherassa apadānaṃ. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle kulagehe nibbatto vuddhimanvāya saddhājāto saddhammassavane sādaro sālayo bhagavato dhammadesanānusārena ñāṇaṃ pesetvā ghosapamāṇattā bhagavato ñāṇe pasanno pañcaṅgaaṭṭhaṅganamakkāravasena paṇāmaṃ katvā pakkāmi. So tato cuto devalokesu uppanno tattha cha kāmāvacare dibbasampattimanubhavanto tato cavitvā manussaloke jāto tatthaggabhūtā cakkavattisampadādayo anubhavitvā imasmiṃ [Pg.122] buddhuppāde vibhavasampanne ekasmiṃ kulagehe nibbatto vuddhimanvāya satthari pasīditvā pabbajito nacirasseva arahā ahosi.

“黄金色の正等覚者”で始まるのは、アーユスマ・ニャーナサンニカ長老の阿波陀那(アパダーナ)である。その物語はどのようなものか。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生存において解脱の機縁となる善業を蓄え、シッダッタ世尊の時代に良家に生まれ、成長するにつれて信心が生じ、正法を聴聞することに熱心で愛着を持ち、世尊の説法に従って智慧を向け、教えの響きの量(偉大さ)によって世尊の智慧に信を寄せ、五体投地や八体投地の礼拝をもって敬意を表して去った。彼はそこから没して天界に生まれ、そこで六欲天の神的な幸福を享受し、そこから没して人間界に生まれ、そこで最高となる転輪聖王の幸運などを享受し、この仏陀の出現期に、富裕な一つの良家に生まれ、成長して師(仏陀)に信を寄せ、出家してほどなく阿羅漢となった。

7. So aparabhāge attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento suvaṇṇavaṇṇaṃ sambuddhantiādimāha. Taṃ vuttatthameva. Nisabhājāniyaṃ yathāti gavasatasahassajeṭṭho nisabho, nisabho ca so ājāniyo seṭṭho uttamo ceti nisabhājāniyo. Yathā nisabhājāniyo, tatheva bhagavāti attho. Lokavisayasaññātaṃ paññattivasena evaṃ vuttaṃ. Anupameyyo hi bhagavā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

7. 彼は後時、自らの過去の業を思い出し、歓喜が生じて過去の行い(阿波陀那)を明らかにしつつ“黄金色の正等覚者”等と言った。それは(偈文で)説かれた通りの意味である。“最上の雄牛のごとく”とは、十万頭の牛の主である雄牛、そしてその雄牛であり、かつ優れた、最上の者であるから“最上の雄牛(ニサバージァーニヤ)”と言う。最上の雄牛のごとく、そのように世尊も(優れている)という意味である。“世間の領域で知られた”とは、施設(概念的な名称)によってこのように説かれた。けだし、世尊は比類なき方だからである。残りの部分は、すべて至る所において明白な意味である。

Ñāṇasaññikattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ニャーナサンニカ長老阿波陀那の注釈は終了した。

3. Uppalahatthiyattheraapadānavaṇṇanā

3. ウッパラハッティヤ長老阿波陀那の注釈

Tivarāyaṃ nivāsīhantiādikaṃ āyasmato uppalahatthakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimajinavaresu katakusalo tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle mālākārakule nibbatto vuddhimanvāya mālākārakammena anekāni pupphāni vikkiṇanto jīvati. Athekadivasaṃ pupphāni gahetvā caranto bhagavantaṃ ratanagghikamiva caramānaṃ disvā rattuppalakalāpena pūjesi. So tato cuto teneva puññena sugatīsu puññamanubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto vuddhimanvāya saddhājāto pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi.

“ティーヴァラーに住んでいた”で始まるのは、アーユスマ・ウッパラハッタカ長老の阿波陀那である。彼もまた、過去の勝者(仏陀)たちのもとで善根を積み、あちこちの生存において解脱の機縁となる善業を蓄え、シッダッタ世尊の時代に花守(花屋)の家に生まれ、成長して花守の仕事によって多くの花を売りながら生活していた。ある日、花を持って歩いていると、宝の階段のように歩まれる世尊を拝見し、青蓮華の束で供養した。彼はそこから没して、その功徳によって善趣において福報を享受し、この仏陀の出現期に良家に生まれ、成長して信心が生じ、出家してほどなく阿羅漢となった。

13. So aparabhāge attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento tivarāyaṃ nivāsīhantiādimāha. Tattha tivarāti tīhi vārehi kāritaṃ sañcaritaṃ paṭicchannaṃ nagaraṃ, tassaṃ tivarāyaṃ nivāsī, vasanasīlo nivāsanaṭṭhānagehe vā vasanto ahanti attho. Ahosiṃ māliko tadāti tadā nibbānatthāya puññasambhārakaraṇasamaye māliko mālākārova pupphāni kayavikkayaṃ katvā jīvanto ahosinti attho.

13. 彼は後時、自らの過去の業を思い出し、歓喜が生じて過去の行い(阿波陀那)を明らかにしつつ“ティーヴァラーに住んでいた”等と言った。そのうち“ティーヴァラー”とは、三度にわたって造られ、巡らされ、守られた都市のことで、そのティーヴァラーに住む者、すなわち居住する場所に住んでいた私、という意味である。“その時、私は花守であった”とは、その時、涅槃のために功徳の資糧を積んでいた時、花守(マーリカ)として花の売買をして生活していた、という意味である。

14. Pupphahatthamadāsahanti [Pg.123] siddhatthaṃ bhagavantaṃ disvā uppalakalāpaṃ adāsiṃ pūjesinti attho. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

14. “手に持った花を捧げた”とは、シッダッタ世尊を拝見して蓮華の束を捧げ、供養したという意味である。残りの部分は、すべて至る所において明白な意味である。

Uppalahatthakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ウッパラハッタカ長老阿波陀那の注釈は終了した。

4. Padapūjakattheraapadānavaṇṇanā

4. パダプージャカ長老阿波陀那の注釈

Siddhatthassa bhagavatotiādikaṃ āyasmato padapūjakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro siddhatthassa bhagavato kāle kulagehe nibbatto vuddhimanvāya satthari pasanno sumanapupphena pādamūle pūjesi. So tena puññena devamanussesu saṃsaranto sakkasampattiṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto vuddhimanvāya satthari pasīditvā pabbajito vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaphale patiṭṭhāsi.

“シッダッタ世尊の”で始まるのは、アーユスマ・パダプージャカ長老の阿波陀那である。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、シッダッタ世尊の時代に良家に生まれ、成長して師(仏陀)に信を寄せ、ジャスミンの花(スマナ華)で御足の元を供養した。彼はその功徳によって天界と人間界を輪廻し、帝釈天の幸運などを享受し、この仏陀の出現期に一つの良家に生まれ、成長して師(仏陀)に信を寄せ、出家してヴィパッサナーを修め、阿羅漢果に安住した。

19. So aparabhāge attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento siddhatthassa bhagavatotiādimāha. Jātipupphamadāsahanti jātisumanapupphaṃ adāsiṃ ahanti vattabbe gāthābandhasukhatthaṃ sumanasaddassa lopaṃ katvā vuttaṃ. Tattha jātiyā nibbatto vikasamānoyeva sumanaṃ janānaṃ somanassaṃ karotīti sumanaṃ, pupphanaṭṭhena vikasanaṭṭhena pupphaṃ, sumanañca taṃ pupphañcāti sumanapupphaṃ, tāni sumanapupphāni siddhatthassa bhagavato ahaṃ pūjesinti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

19. 彼は後時、自らの過去の業を思い出し、歓喜が生じて過去の行い(阿波陀那)を明らかにしつつ“シッダッタ世尊の”等と言った。“私はジャスミンの花を捧げた(ジャーティプッパ・マダーサンハン)”とは、“私はジャーティ・スマナの花を捧げた”と言うべきところ、詩の韻律を整えるために“スマナ”という言葉を省略して説かれたものである。そのうち“ジャーティ(生まれ)”によって生じ、咲き誇っていることで人々に“スマナ(歓喜)”をもたらすから“スマナ”と言い、開花する性質から“プッパ(花)”と言う。スマナであり、かつ花であるから“スマナ・プッパ(ジャスミンの花)”であり、それらのジャスミンの花をシッダッタ世尊に私は供養した、という意味である。残りの部分は、すべて至る所において明白な意味である。

Padapūjakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

パダプージャカ長老阿波陀那の注釈は終了した。

5. Muṭṭhipupphiyattheraapadānavaṇṇanā

5. ムッティプッピヤ長老阿波陀那の注釈

Sudassano nāma nāmenātiādikaṃ āyasmato muṭṭhipupphiyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle mālākārakule nibbatto vuddhimanvāya sakasippe nipphattiṃ patto ekadivasaṃ [Pg.124] bhagavantaṃ disvā pasannamānaso jātisumanapupphāni ubhohi hatthehi bhagavato pādamūle okiritvā pūjesi. So tena kusalasambhārena devamanussesu saṃsaranto ubho sampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto vuddhippatto pubbavāsanāvasena satthari pasīditvā pabbajito nacirasseva arahā ahosi.

“名はスダッサナという”で始まるのは、アーユスマ・ムッティプッピヤ長老の阿波陀那である。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生存において解脱の機縁となる善業を蓄え、パドゥムッタラ世尊の時代に花守の家に生まれ、成長して自らの技能(花の技術)に精通し、ある日、世尊を拝見して清らかな心が生じ、ジャスミンの花を両手で世尊の足元に散らして供養した。彼はその善業の資糧によって天界と人間界を輪廻し、両方の幸運を享受し、この仏陀の出現期に良家に生まれ、成人に達して過去の習気(ワサナ)によって師(仏陀)に信を寄せ、出家してほどなく阿羅漢となった。

14-25. So aparabhāge attano pubbakammaṃ anussaritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento sudassano nāma nāmenātiādimāha. Tattha sudassanoti ārohapariṇāharūpasaṇṭhānayobbaññasobhanena sundaro dassanoti sudassano, nāmena sudassano nāma mālākāro hutvā jātisumanapupphehi padumuttaraṃ bhagavantaṃ pūjesinti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

14-25. 彼は後時、自らの過去の業を思い出し、歓喜が生じて過去の行い(阿波陀那)を明らかにしつつ“名はスダッサナという”等と言った。そのうち“スダッサナ(善見)”とは、身長・円周・形状・若さの美しさによって見事な外見を持つから“スダッサナ”と言う。名がスダッサナという花守となって、ジャスミンの花でパドゥムッタラ世尊を供養した、という意味である。残りの部分は、すべて至る所において明白な意味である。

Muṭṭhipupphiyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ムッティプッピヤ長老阿波陀那の注釈は終了した。

6. Udakapūjakattheraapadānavaṇṇanā

6. ウダカプージャカ長老阿波陀那の注釈

Suvaṇṇavaṇṇaṃ sambuddhantiādikaṃ āyasmato udakapūjakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimajinavaresu pūritakusalasañcayo tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni paripūriyamāno pudumuttarassa bhagavato kāle ekasmiṃ kulagehe nibbatto vuddhimanvāya kusalākusalaṃ jānanto padumuttarassa bhagavato ākāse gacchato nikkhantachabbaṇṇabuddharaṃsīsu pasanno ubhohi hatthehi udakaṃ gahetvā pūjesi. Tena pūjitaṃ udakaṃ rajatabubbulaṃ viya ākāse aṭṭhāsi. So abhippasanno teneva somanassena tusitādīsu nibbatto dibbasampattiyo anubhavitvā aparabhāge manussasampattiyo ca anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto viññutaṃ patto satthari pasīditvā pabbajito nacirasseva arahā ahosi.

“黄金の色の正自覚者を”という句で始まるのは、尊者ウダカプージャカ長老(水を供養した者)の長老伝(アパダーナ)である。彼もまた、過去の勝者たちのもとで善業を積み、至るところの転生において解脱の資糧となる功徳を満たしつつ、パドゥムッタラ世尊の時代にある良家に生まれ、成長して善悪を知るようになり、空を歩まれるパドゥムッタラ世尊から放たれる六色の仏光に信をおこし、両手で水を取って供養した。彼によって供養された水は、銀の泡のように空中に留まった。彼は深く清信し、その歓喜によって兜率天等に生まれ、天界の幸運を享受し、その後に人間の幸運を享受して、今仏の出現において良家に生まれ、分別がつくようになると師に信をおこして出家し、ほどなくして阿羅漢となった。

29. So aparabhāge attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento suvaṇṇavaṇṇaṃ sambuddhantiādimāha. Taṃ heṭṭhā vuttameva. Ghatāsanaṃva jalitanti ghataṃ vuccati sappi, ghatassa āsanaṃ ādhāranti ghatāsanaṃ, aggi, atha vā taṃ asati bhuñjatīti ghatāsanaṃ[Pg.125], aggiyeva. Yathā ghate āsitte aggimhi aggisikhā atīva jalati, evaṃ aggikkhandhaṃ iva jalamānaṃ bhagavantanti attho. Ādittaṃva hutāsananti hutaṃ vuccati pūjāsakkāre, hutassa pūjāsakkārassa āsananti hutāsanaṃ, jalamānaṃ sūriyaṃ iva dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi byāmappabhāmaṇḍalehi vijjotamānaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ sambuddhaṃ anilañjase ākāse gacchantaṃ addasanti sambandho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

29. 彼は後になって自らの前業を思い出し、歓喜して過去の行状を明らかにしようとして、“黄金の色の正自覚者を”等の句を述べた。それは既に述べた通りである。“燃え盛る火(ガターサナ)のように”とは、ガタとは醍醐のことであり、醍醐を依拠とするもの(ガターサナ)とは火のことである。あるいは、それを食べるからガターサナと言い、まさに火のことである。醍醐が注がれた火において火焔が激しく燃えるように、そのように火の塊のごとく燃え輝いている世尊を、という意味である。“燃え上がる火(フターサナ)のように”とは、フタとは供養のことであり、供養の依拠(フターサナ)とは火のことである。燃え輝く太陽のように、三十二相や一尋の光輪によって輝き、風の通り道(空)を歩まれる黄金の色の正自覚者を拝見した、と繋がる。残りはすべて、至るところで明白である。

Udakapūjakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ウダカプージャカ長老伝の注釈は完結した。

7. Naḷamāliyattheraapadānavaṇṇanā

7. ナラマーリヤ長老伝の注釈。

Padumuttarabuddhassātiādikaṃ āyasmato naḷamāliyattherassa apadānaṃ. Esopi purimajinavaresu katādhikāro anekāsu jātīsu vivaṭṭūpanissayāni kusalakammāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle kulagehe nibbatto vuddhimanvāya gharāvāsaṃ saṇṭhapetvā kāme ādīnavaṃ disvā gehaṃ pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā himavante vasanto tatthāgataṃ bhagavantaṃ disvā pasanno vanditvā tiṇasantharaṃ santharitvā tattha nisinnassa bhagavato naḷamālehi bījaniṃ katvā bījetvā adāsi. Paṭiggahesi bhagavā tassānukampāya, anumodanañca akāsi. So tena puññena devamanussesu saṃsaranto uppannuppannabhave pariḷāhasantāpavivajjito kāyacittacetasikasukhappatto anekasukhamanubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto vuddhimanvāya pubbavāsanābalena satthari pasanno pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi.

“パドゥムッタラ仏の……”という句で始まるのは、尊者ナラマーリヤ長老の長老伝である。彼もまた、過去の勝者たちのもとで徳を積み、多くの転生において解脱の資糧となる善業を積み重ね、パドゥムッタラ世尊の時代に良家に生まれ、成長して家を構えたが、諸欲の過患を見て家を離れ、行者として出家した。ヒマラヤに住んでいたとき、そこに現れた世尊を見て清信し、礼拝して草の座を敷き、そこに坐られた世尊に対して葦の花(ナラマーラー)で扇を作って扇いだ。世尊は彼への慈しみからそれを受け取り、随喜をなされた。彼はその功徳によって神々や人間の間を転生し、生まれるたびの生において苦悩や熱悩を避け、身心の幸福を得て、多くの楽しみを享受し、今仏の出現において、ある良家に生まれ、成長して過去の習気の力により師に信をおこして出家し、ほどなくして阿羅漢となった。

36. So aparabhāge attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttarabuddhassātiādimāha. Taṃ heṭṭhā vuttameva.

36. 彼は後になって自らの前業を思い出し、歓喜して過去の行状を明らかにしようとして、“パドゥムッタラ仏の……”等の句を述べた。それは既に述べた通りである。

37. Naḷamālaṃ gahetvānāti naḷati asāro nissāro hutvā veḷuvaṃsatopi tanuko sallahuko jātoti naḷo, naḷassa mālā [Pg.126] pupphaṃ naḷamālaṃ, tena naḷamālena bījaniṃ kāresinti sambandho. Bījissati janissati vāto anenāti bījanī, taṃ bījaniṃ buddhassa upanāmesiṃ, paṭiggahesinti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

37. “ナラ(葦)の花を手に取って”とは、ナラティとは実体がなく空虚で、竹よりも細く軽いものであるからナラ(葦)といい、ナラの花がナラマーラーである。その葦の花で扇を作った、と繋がる。それによって風を扇ぎ、あるいは生じさせるので扇(ビージャニー)と言い、その扇を仏陀に捧げ、受け取られた、という意味である。残りはすべて、至るところで明白である。

Naḷamāliyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ナラマーリヤ長老伝の注釈は完結した。

Sattamabhāṇavāravaṇṇanā samattā.

第七の誦品(バーナヴァーラ)の注釈は完結した。

8. Āsanupaṭṭhāhakattheraapadānavaṇṇanā

8. アーサヌパッターハカ長老伝の注釈。

Kānanaṃ vanamoggayhātiādikaṃ āyasmato āsanupaṭṭhāhakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto atthadassissa bhagavato kāle kulagehe nibbatto gharāvāsaṃ vasanto tattha dosaṃ disvā gharāvāsaṃ pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā himavante vasanto tattha sampattaṃ bhagavantaṃ disvā pasanno sīhāsanaṃ adāsi, tattha nisinnaṃ bhagavantaṃ mālākalāpaṃ gahetvā pūjetvā taṃ padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. So tena puññena devamanussesu saṃsaranto nibbattanibbattabhave uccakuliko vibhavasampanno ahosi. So kālantarena imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto vuddhimanvāya satthari pasīditvā pabbajito nacirasseva arahā ahosi.

“森や林に入り……”という句で始まるのは、尊者アーサヌパッターハカ長老の長老伝である。彼もまた、過去の諸仏のもとで徳を積み、至るところの転生において解脱の資糧となる功徳を積み重ね、アッタダッシー世尊の時代に良家に生まれ、在家の生活を送っていたが、そこに過失を見て家を捨て、行者として出家した。ヒマラヤに住んでいたとき、そこに辿り着かれた世尊を見て清信し、獅子座を捧げた。そこに坐られた世尊を花束を手に取って供養し、右繞して去った。彼はその功徳によって神々や人間の間を転生し、生まれるたびの生において名門の出となり、富に恵まれた。彼は時を経て、今仏の出現において良家に生まれ、成長して師に信をおこして出家し、ほどなくして阿羅漢となった。

47. So arahā samāno attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento kānanaṃ vanamoggayhātiādimāha. Taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttatthamevāti.

47. 彼は阿羅漢となったとき、自らの前業を思い出し、歓喜して過去の行状を明らかにしようとして、“森や林に入り……”等の句を述べた。そのすべては、既に述べた通りの意味である。

Āsanupaṭṭhāhakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

アーサヌパッターハカ長老伝の注釈は完結した。

9. Biḷālidāyakattheraapadānavaṇṇanā

9. ビラーリダーヤカ長老伝の注釈。

Himavantassāvidūretiādikaṃ āyasmato biḷālidāyakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimajinavaresu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle kulagehe [Pg.127] nibbatto viññutaṃ patto gharāvāsaṃ vasanto tatthādīnavaṃ disvā gharāvāsaṃ pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā himavante vasanto atīva appicchasantuṭṭho āluvādīhi yāpento vasati. Tadā padumuttaro bhagavā tassa anukampāya taṃ himavantaṃ agamāsi. Taṃ disvā pasanno vanditvā biḷāliyo gahetvā patte okiri. Taṃ tathāgato tassānukampāya somanassuppādayanto paribhuñji. So tena kammena tato cuto devamanussesu ubhayasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbattitvā vuddhimanvāya satthari pasanno sāsane pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi.

“ヒマラヤの近くに……”という句で始まるのは、尊者ビラーリダーヤカ長老の長老伝である。彼もまた、過去の勝者たちのもとで徳を積み、至るところの転生において解脱の資糧となる功徳を積み重ね、パドゥムッタラ世尊の時代に良家に生まれ、分別がつくと、在家の生活を送っていたが、そこに過患を見て家を捨て、行者として出家した。ヒマラヤに住んでいたとき、きわめて少欲知足であり、芋などを食べて暮らしていた。そのとき、パドゥムッタラ世尊は彼への慈しみから、そのヒマラヤへ赴かれた。世尊を見て清信し、礼拝して、塊根(ビラーリ)を取って鉢の中に注ぎ入れた。如来は彼への慈しみから、歓喜を生じさせながらそれを食された。彼はその業によってそこから没し、神々と人間の間で両方の幸運を享受し、今仏の出現において良家に生まれ、成長して師に信をおこし、教えのもとで出家して、ほどなくして阿羅漢となった。

53. So aparabhāge attano kusalakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento himavantassāvidūretiādimāha. Taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānatthameva. Āluvakarambhādayo tesaṃ tesaṃ kandajātīnaṃ nāmānevāti.

53. 彼は後年、自らの善業を思い出し、歓喜を生じて過去の行状を明かしつつ、“雪山の近くに”等の詩句を語った。それらすべては、先に述べた方法と同じであるため、明白な意味である。“アールヴァ(薯)”や“カランバ(塊茎)”などは、それぞれの塊茎類の名前である。

Biḷālidāyakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ビラーリダーヤカ長老阿波陀那の釈、完結。

10. Reṇupūjakattheraapadānavaṇṇanā

10. レーヌプージャカ長老阿波陀那の釈。

Suvaṇṇavaṇṇaṃ sambuddhantiādikaṃ āyasmato reṇupūjakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimajinavaresu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbatto vuddhimanvāya satthari pasanno viññutaṃ patto aggikkhandhaṃ viya vijjotamānaṃ bhagavantaṃ disvā pasannamānaso nāgapupphakesaraṃ gahetvā pūjesi. Atha bhagavā anumodanamakāsi.

“黄金の色の正自覚者に”等の詩句は、尊者レーヌプージャカ長老の阿波陀那である。彼もまた、以前の勝者たちの御許で功徳を積み、あちこちの生涯において、輪廻からの解脱の資糧となる福徳を蓄え、ヴィパッシー仏の時代、ある良家に生まれ、成長して師に帰依し、分別がつくようになると、火の塊のように輝く世尊を拝見し、清らかな心で、ナーガの花の雄しべを手に取って供養した。そこで世尊は随喜をなされた。

62-3. So tena puññena tato cuto devamanussesu saṃsaranto ubhayasampattiyo anubhavitvā uppannuppannabhave sabbattha pūjito imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto viññutaṃ patto pubbavāsanābalena satthari pasanno sāsane pabbajito nacirasseva arahā hutvā dibbacakkhunā attano pubbakammaṃ disvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento suvaṇṇavaṇṇaṃ sambuddhantiādimāha. Taṃ heṭṭhā vuttatthameva. Sataraṃsiṃva bhāṇumanti satamattā satappamāṇā raṃsi pabhā yassa sūriyassa [Pg.128] so sataraṃsi, gāthābandhasukhatthaṃ sataraṃsīti vuttaṃ, anekasatassa anekasatasahassaraṃsīti attho. Bhāṇu vuccati pabhā, bhāṇu pabhā yassa so bhāṇumā, bhāṇumasaṅkhātaṃ sūriyaṃ iva vipassiṃ bhagavantaṃ disvā sakesaraṃ nāgapupphaṃ gahetvā abhiropayiṃ pūjesinti attho. Sesaṃ uttānamevāti.

62-3. 彼はその福徳によって、そこから没して、天界と人間界を流転しながら、両方の幸福を享受し、生まれ変わるたびにすべての場所で供養され、この仏の出現において、ある良家に生まれ、分別がつくようになると、過去の薫習の力によって師に帰依し、教団に出家し、ほどなくして阿羅漢となり、天眼によって自らの過去の業を見て、歓喜を生じて過去の行状を明かしつつ、“黄金の色の正自覚者に”等の詩句を語った。その意味は、先に述べた通りである。“百の光線を持つ太陽のように”とは、約百、あるいは百という数ほどの光、すなわち輝きを持つ太陽、それが“百の光線(サタランスィ)”である。詩の韻律を整えるために“サタランスィー”と言われたが、その意味は数百、数百千の光線ということである。光は“バーヌ”と呼ばれ、光を持つ者が“バーヌマント”、すなわち太陽のことである。太陽と称されるヴィパッシー世尊を拝見し、雄しべのあるナーガの花を手に取って、捧げ供養したという意味である。残りは明白である。

Reṇupūjakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

レーヌプージャカ長老阿波陀那の釈、完結。

Ekādasamavaggavaṇṇanā samattā.

第十一品の釈、完結。

12. Mahāparivāravaggo

12. マハーパリヴァーラ品

1. Mahāparivārakattheraapadānavaṇṇanā

1. マハーパリヴァーラカ長老阿波陀那の釈。

Vipassī nāma bhagavātiādikaṃ āyasmato mahāparivārakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimajinavaresu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto vipassissa bhagavato uppannasamaye yakkhayoniyaṃ nibbatto anekayakkhasatasahassaparivāro ekasmiṃ khuddakadīpe dibbasukhamanubhavanto viharati. Tasmiñca dīpe cetiyābhisobhito vihāro atthi, tattha bhagavā agamāsi. Atha so yakkhasenādhipati taṃ bhagavantaṃ tattha gatabhāvaṃ disvā dibbavatthāni gahetvā gantvā bhagavantaṃ vanditvā dibbavatthehi pūjesi, saparivāro saraṇamagamāsi. So tena puññakammena tato cuto devaloke nibbattitvā tattha cha kāmāvacarasukhamanubhavitvā tato cuto manussesu aggacakkavattiādisukhamanubhavitvā aparabhāge imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto viññutaṃ patto satthari pasīditvā pabbajito nacirasseva arahā ahosi.

“ヴィパッシーという名の世尊に”等の詩句は、尊者マハーパリヴァーラカ長老の阿波陀那である。彼もまた、以前の勝者たちの御許で功徳を積み、あちこちの生涯において、輪廻からの解脱の資糧となる福徳を蓄え、ヴィパッシー仏の出現した時、薬叉の胎に生まれ、数十万の薬叉を従え、ある小さな島で天上の幸福を享受して暮らしていた。その島には、祠堂で飾られた精舎があり、そこに世尊が赴かれた。そこでその薬叉の将軍は、世尊がそこに来られたのを見て、天の衣を手に取って赴き、世尊を礼拝して天の衣を供養し、従者と共に帰依した。彼はその福徳の業によって、そこから没して天界に生まれ、そこで六欲天の幸福を享受し、そこから没して人間界で転輪聖王などの幸福を享受し、後年、この仏の出現において、ある良家に生まれ、分別がつくようになると、師に帰依して出家し、ほどなくして阿羅漢となった。

1-2. So aparabhāge attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento vipassī nāma bhagavātiādimāha. Tattha visesaṃ paramatthaṃ nibbānaṃ passatīti vipassī, vividhe satipaṭṭhānādayo sattatiṃsabodhipakkhiyadhamme passatīti vā vipassī, vividhe [Pg.129] anekappakāre bodhaneyyasatte visuṃ visuṃ passatīti vā vipassī, so vipassī bhagavā dīpacetiyaṃ dīpe pūjanīyaṭṭhānaṃ vihāramagamāsīti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

1-2. 彼は後年、自らの過去の業を思い出し、歓喜を生じて過去の行状を明かしつつ、“ヴィパッシーという名の世尊に”等の詩句を語った。その中で、特別な最高の意味である涅槃を見るので“ヴィパッシー”であり、あるいは種々の四念処などの三十七道品を見るので“ヴィパッシー”であり、あるいは種々の、多種多様な教化されるべき衆生をそれぞれ個別に見るので“ヴィパッシー”である。そのヴィパッシー世尊が、島にある祠堂、すなわち島における供養すべき場所である精舎に赴かれたという意味である。残りはすべて、どこにおいても明白である。

Mahāparivārakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

マハーパリヴァーラカ長老阿波陀那の釈、完結。

2. Sumaṅgalattheraapadānavaṇṇanā

2. スマガラ長老阿波陀那の釈。

Atthadassī jinavarotiādikaṃ āyasmato sumaṅgalattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto atthadassissa bhagavato kāle ekasmiṃ taḷākasamīpe rukkhadevatā hutvā nibbatti. Tasmiṃ samaye bhagavā vihārato nikkhamitvā nahāyitukāmo tassa taḷākassa tīraṃ gantvā tattha nhatvā ekacīvaro jalamāno brahmā viya sūriyo viya suvaṇṇabimbaṃ viya aṭṭhāsi. Atha so devaputto somanassajāto pañjaliko thomanamakāsi, attano dibbagītatūriyehi upahārañca akāsi. So tena puññakammena devamanussesu sampattiyo anubhavitvā aparabhāge imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto viññutaṃ patto satthari pasīditvā pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi.

“義見なる尊き勝者”等の詩句は、尊者スマガラ長老の阿波陀那である。彼もまた、以前の諸仏の御許で功徳を積み、あちこちの生涯において、輪廻からの解脱の資糧となる福徳を蓄え、アッタダッシー世尊の時代、ある池の近くで樹神として生まれた。その時、世尊は精舎から出て、沐浴しようと望まれ、その池の岸へ赴き、そこで沐浴して、一枚の衣をまとい、輝くブラフマーのように、太陽のように、黄金の像のように立っておられた。そこでその天子は歓喜を生じ、合掌して称讃し、自らの天上の歌と楽器による供養を行った。彼はその福徳の業によって、神々と人間の間で幸福を享受し、後年、この仏の出現において、ある良家に生まれ、分別がつくようになると、師に帰依して出家し、ほどなくして阿羅漢となった。

11. So pacchā pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento atthadassī jinavarotiādimāha. Tattha paramatthaṃ nibbānaṃ dakkhati passatīti atthadassī, atha vā sabbasattānaṃ caturāriyasaccasaṅkhātaṃ atthapayojanaṃ dassanasīloti atthadassī, kilese ajini jināti jinissatīti jino. Varitabbo patthetabbo sabbasattehīti varo, atthadassī jino ca so varo cāti atthadassī jinavaro. Lokajeṭṭhoti lujjati palujjatīti loko, lokīyati passīyati buddhādīhi pārappattoti vā loko, loko ca loko ca loko cāti loko. Ekasesasamāsavasena ‘‘lokā’’ti vattabbe ‘‘loko’’ti vutto. Lokassa jeṭṭho lokajeṭṭho, so lokajeṭṭho narāsabhoti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

11. 彼は後に過去の業を思い出し、歓喜を生じて過去の行状を明かしつつ、“義見なる尊き勝者”等の詩句を語った。その中で、最高の意味である涅槃を見るので“アッタダッシー”であり、あるいは、すべての衆生の四聖諦というべき利益と目的を示す性質を持つので“アッタダッシー”である。煩悩に打ち勝ったので“勝者(ジナ)”である。選ばれるべき、求められるべき者であるから“尊き(ヴァラ)”である。アッタダッシーであり、勝者であり、かつ尊き者であるから“アッタダッシー・ジナヴァラ”である。“世の最長老”について、崩壊するので“世(ロカ)”であり、あるいは仏陀らによって究極に達した者として見られるので“世”である。ここでは一残複合語の規則により“ロカー”というべきところを“ロコ”と言われている。世の中の最長老であるから“世の最長老”であり、それは“人中の雄”という意味である。残りはすべて、どこにおいても明白である。

Sumaṅgalattheraapadānavaṇṇanā samattā.

スマガラ長老阿波陀那の釈、完結。

3. Saraṇagamaniyattheraapadānavaṇṇanā

3. サラナガマニーヤ長老阿波陀那の釈。

Ubhinnaṃ [Pg.130] devarājūnantyādikaṃ āyasmato saraṇagamaniyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro uppannuppannabhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttare bhagavati uppanne ayaṃ himavante devarājā hutvā nibbatti, tasmiṃ aparena yakkhadevaraññā saddhiṃ saṅgāmatthāya upaṭṭhite dve anekayakkhasahassaparivārā phalakāvudhādihatthā saṅgāmatthāya samupabyūḷhā ahesuṃ. Tadā padumuttaro bhagavā tesu sattesu kāruññaṃ uppādetvā ākāsena tattha gantvā saparivārānaṃ dvinnaṃ devarājūnaṃ dhammaṃ desesi. Tadā te sabbe phalakāvudhāni chaḍḍetvā bhagavantaṃ gāravabahumānena vanditvā saraṇamagamaṃsu. Tesaṃ ayaṃ paṭhamaṃ saraṇamagamāsi. So tena puññena devamanussesu saṃsaranto ubhayasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto vuddhimanvāya satthari pasanno pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi.

“二人の天王”から始まるのは、具寿サナラガマニーヤ(帰依)長老の阿波陀那である。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、輪廻の生存において解脱の助縁となる諸善根を積み上げ、パドゥムッタラ世尊が出現した際、ヒマラヤの天王として生まれた。その際、別の夜叉の王との間で戦争が起こりそうになり、数千の夜叉の眷属を伴う二つの軍勢が、盾や武器を手に取り、合戦のために陣を敷いていた。その時、パドゥムッタラ世尊は、それらの衆生に対して慈悲の心を起こし、虚空を通ってそこへ行き、眷属を伴った二人の天王に法を説いた。その時、彼ら全員は盾や武器を捨て、世尊を恭敬し尊び礼拝して、帰依した。彼らの中で、この者が最初に帰依した。彼はその功徳によって天界や人間界を輪廻し、両方の幸運を享受し、今仏の出現において名家に生まれ、成人して師に信を寄せて出家し、間もなく阿羅漢となった。

20. So aparabhāge pubbakusalaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento ubhinnaṃ devarājūnantiādimāha. Tattha sucilomakharalomaāḷavakakumbhīrakuverādayo viya nāmagottena apākaṭā dve yakkharājāno aññāpadesena dassento ‘‘ubhinnaṃ devarājūna’’ntiādimāha. Saṅgāmo samupaṭṭhitoti saṃ suṭṭhu gāmo kalahatthāya upagamananti saṅgāmo, so saṅgāmo saṃ suṭṭhu upaṭṭhito, ekaṭṭhāne upagantvā ṭhitoti attho. Ahosi samupabyūḷhoti saṃ suṭṭhu upasamīpe rāsibhūtoti attho.

20. 彼は後になって、過去の善根を思い出し、歓喜して過去の行いである阿波陀那を明示し、“二人の天王”から始まる言葉を唱えた。そこで、スチローマ、カラローマ、アーラヴァカ、クンビーラ、クヴェーラなどのように名や族姓で知られていない二人の夜叉の王を、別の呼称で示しながら“二人の天王”と言った。“合戦が準備された(saṅgāmo samupaṭṭhito)”とは、互いに、あるいは争いのために近づくことが合戦(saṅgāmo)であり、その合戦が、よく準備された、すなわち一箇所に集まり留まったという意味である。“陣を敷いた(samupabyūḷho)”とは、よく、至近距離で密集したという意味である。

21. Saṃvejesi mahājananti tesaṃ rāsibhūtānaṃ yakkhānaṃ ākāse nisinno bhagavā catusaccadhammadesanāya saṃ suṭṭhu vejesi, ādīnavadassanena gaṇhāpesi viññāpesi bodhesīti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

21. “大衆を震撼させた(saṃvejesi mahājanaṃ)”とは、集まった夜叉たちに対し、虚空に座した世尊が四聖諦の説法によって、よく震撼(感動)させ、過失を説くことで(善を)受け入れさせ、理解させ、覚らせたという意味である。残りの部分は、すべてにおいて明白である。

Saraṇagamaniyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

サナラガマニーヤ長老阿波陀那の釈は完結した。

4. Ekāsaniyattheraapadānavaṇṇanā

4. エーカサニヤ(一座)長老阿波陀那の釈。

Varuṇo [Pg.131] nāma nāmenātiādikaṃ āyasmato ekāsaniyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto atthadassissa bhagavato kāle varuṇo nāma devarājā hutvā nibbatti. So bhagavantaṃ disvā pasannamānaso gandhamālādīhi gītavāditehi ca upaṭṭhayamāno saparivāro pūjesi. Tato aparabhāge bhagavati parinibbute tassa mahābodhirukkhaṃ buddhadassanaṃ viya sabbatūriyatāḷāvacarehi saparivāro upahāramakāsi. So tena puññena tato kālaṅkatvā nimmānaratidevaloke uppajji. Evaṃ devasampattimanubhavitvā manussesu ca manussabhūto cakkavattisampattiṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto viññutaṃ patvā satthu sāsane pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi.

“ヴァルナという名で”から始まるのは、具寿エーカサニヤ長老の阿波陀那である。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、各地の生存において解脱の助縁となる諸善根を積み上げ、アッタダッシー世尊の時代に、ヴァルナという名の天王として生まれた。彼は世尊を見て心が清まり、香華や歌舞音曲をもって供養し、眷属と共に礼拝した。その後、世尊が般涅槃された後、その大菩提樹を、仏陀を拝するかのように、すべての楽器奏者や眷属と共に供養を捧げた。彼はその功徳によって、そこから没して化楽天に生まれた。このように天界の幸運を享受し、人間界においても人間として転輪聖王の幸運を享受し、今仏の出現において名家に生まれ、分別がつくようになると師の教えにおいて出家し、間もなく阿羅漢となった。

31. So pacchā sakakammaṃ saritvā taṃ tathato ñatvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento varuṇo nāma nāmenātiādimāha. Tattha yadā ahaṃ sambodhanatthāya buddhaṃ bodhiñca pūjesiṃ, tadā varuṇo nāma devarājā ahosinti sambandho.

31. 彼は後に、自らの業を思い出し、それをありのままに知って歓喜し、過去の行いである阿波陀那を明示して“ヴァルナという名で”から始まる言葉を唱えた。そこにおいて、“私が正覚のために仏陀と菩提樹を供養した時、その時、私はヴァルナという名の天王であった”という関連である。

34. Dharaṇīruhapādapanti ettha rukkhalatāpabbatasattharatanādayo dhāretīti dharaṇī, tasmiṃ ruhati patiṭṭhahatīti dharaṇīruho. Pādena pivatīti pādapo, siñcitasiñcitodakaṃ pādena mūlena pivati rukkhakkhandhasākhāviṭapehi āporasaṃ patthariyatīti attho, taṃ dharaṇīruhapādapaṃ bodhirukkhanti sambandho.

34. “大地に生える樹木(dharaṇīruhapādapa)”について。ここで、草木、蔓、山、師、宝などを保持するので“大地(dharaṇī)”という。そこに生じ、立つので“大地に生えるもの(dharaṇīruha)”という。“足で飲むので樹木(pādapa)”という。注がれた水を足、すなわち根で飲み、幹や枝や葉に水分の精を広げるという意味であり、その大地に生える樹木、すなわち菩提樹という関連である。

35. Sakakammābhiraddhoti attano kusalakammena abhiraddho pasanno uttame bodhimhi pasannoti sambandho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

35. “自らの業に満足した(sakakammābhiraddha)”とは、自らの善業によって満足し、喜んだ、すなわち最上の菩提樹に対して喜んだという関連である。残りの部分は、すべてにおいて明白である。

Ekāsaniyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

エーカサニヤ長老阿波陀那の釈は完結した。

5. Suvaṇṇapupphiyattheraapadānavaṇṇanā

5. スヴァンナプッピヤ(金の花)長老阿波陀那の釈。

Vipassī [Pg.132] nāma bhagavātiādikaṃ āyasmato suvaṇṇapupphiyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimajinavaresu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle ekasmiṃ ṭhāne bhūmaṭṭhakadevaputto hutvā nibbatto tassa bhagavato dhammaṃ sutvā pasannamānaso catūhi suvaṇṇapupphehi pūjesi. Tāni pupphāni ākāse suvaṇṇavitānaṃ hutvā chādesuṃ, suvaṇṇapabhā ca buddhassa sarīrapabhā ca ekato hutvā mahāobhāso ahosi. So atirekataraṃ pasanno sakabhavanaṃ gatopi saratiyeva. So tena puññakammena tusitabhavanādisugatīsuyeva saṃsaranto dibbasampattiṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto viññutaṃ patto satthu dhammadesanaṃ sutvā sāsane uraṃ datvā pabbajito nacirasseva arahā ahosi.

“ヴィパッシーという名の世尊”から始まるのは、具寿スヴァンナプッピヤ長老の阿波陀那である。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、各地の生存において解脱の助縁となる諸善根を積み上げ、ヴィパッシー世尊の時代に、ある場所で地居天の子として生まれた。彼は世尊の法を聞いて心が清まり、四つの金の花で供養した。それらの花は虚空で金の天蓋となって覆い、金の輝きと仏陀の身体の輝きが一つになって大きな光となった。彼はこの上なく歓喜し、自らの居所に戻ってもなおそれを思い出していた。彼はその功徳の業によって、兜率天などの善処にのみ輪廻し、天界の幸運を享受し、今仏の出現において名家に生まれ、分別がつくと師の説法を聞いて教えに身を捧げて出家し、間もなく阿羅漢となった。

40. So aparabhāge pubbakammaṃ saritvā somanassajāto attano pubbacaritāpadānaṃ pakāsento vipassī nāma bhagavātiādimāha. Taṃ heṭṭhā vuttatthameva.

40. 彼は後になって、過去の業を思い出し、歓喜して自らの過去の行いである阿波陀那を明示し、“ヴィパッシーという名の世尊”から始まる言葉を唱えた。それは、以前に述べられた通りの意味である。

44. Pāmojjaṃ janayitvānāti balavapītiṃ uppādetvā ‘‘pāmojjaṃ āmodanā pamodanā hāso pahāso vitti odagyaṃ attamanatā cittassā’’tiādīsu (dha. sa. 9, 86; mahāni. 1) viya attamanatā sakabhāvaṃ uppādetvāti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

44. “歓喜を生じさせて(pāmojjaṃ janayitvāna)”とは、強い喜悦を生じさせて、‘法集論’などに“歓喜、喜悦、欣喜、笑い、大笑、満足、高揚、自心の喜び”とあるように、自らの喜びのあり方を生じさせたという意味である。残りの部分は、すべてにおいて明白である。

Suvaṇṇapupphiyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

スヴァンナプッピヤ長老阿波陀那の釈は完結した。

6. Citakapūjakattheraapadānavaṇṇanā

6. チタカプージャカ(供養塔供養者)長老阿波陀那の釈。

Vasāmi rājāyatanetiādikaṃ āyasmato citakapūjakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tato paraṃ uppannuppannabhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto sikhissa bhagavato kāle rājāyatanarukkhadevatā hutvā nibbatto antarantarā devatāhi saddhiṃ dhammaṃ [Pg.133] sutvā pasanno bhagavati parinibbute saparivāro gandhadīpadhūpapupphabheriādīni gāhāpetvā bhagavato āḷahanaṭṭhānaṃ gantvā dīpādīni pūjetvā anekehi tūriyehi anekehi vāditehi taṃ pūjesi. Tato paṭṭhāya sakabhavanaṃ upaviṭṭhopi bhagavantameva saritvā sammukhā viya vandati. So teneva puññena tena cittappasādena rājāyatanato kālaṃ kato tusitādīsu nibbatto dibbasampattiṃ anubhavitvā tato manussesu manussasampattiṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto viññutaṃ patto bhagavati uppannacittappasādo bhagavato sāsane pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi.

“ラージャヤタナに住む”という言葉で始まるのは、長老チタカプージャカのアパダーナ(事績)である。この長老もまた、過去の諸仏において徳を積み、その後の様々な生において解脱の依りどころとなる功徳を積み重ねていた。シキー世尊の時代にラージャヤタナの樹神として生まれ、時折、他の天人たちと共に法を聞いては世尊に対して清らかな信仰心を抱いていた。世尊が涅槃に入られた後、一族と共に、香、灯明、焼香、花、太鼓などを持たせ、世尊の火葬の場へと赴き、灯明などを捧げて供養し、多くの楽器と演奏をもってそれを供養した。それ以来、自分の住まいに戻って座っている時も、世尊を念じ、あたかも目の前にいらっしゃるかのように拝んでいた。彼はその功徳と、その心の清らかな信仰心によって、ラージャヤタナから没した後、トゥシタ天(兜率天)などに生まれ、天界の幸福を享受し、その後、人間界で人間の幸福を享受した。今仏の出現された時代に名家に生まれ、分別がつくようになると、世尊に対して清らかな信仰心を起こし、世尊の教えにおいて出家して、ほどなくして阿羅漢となった。

49. So aparabhāge attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento vasāmi rājāyatanetiādimāha. Rājāyataneti devarājūnaṃ āyatanaṃ rājāyatanaṃ, tassa rukkhassa nāmadheyyo vā. Parinibbute bhagavatīti parisamantato kiñci anavasesetvā khandhaparinibbānakāle parinibbānasamaye parinibbānappattassa sikhino lokabandhunoti sambandho.

49. 彼は後になって、自らの過去の業を思い出し、歓喜して過去の行状の事績を明らかにするために、“ラージャヤタナに住む”等の言葉を述べた。“ラージャヤタナ”とは、天王たちの場所(āyatana)、あるいはその樹の名称である。“世尊が涅槃に入られたとき”とは、周囲に何も残さず五蘊が滅した時、すなわちシキーという名の世界の友(世尊)が、涅槃の時に、涅槃の瞬間に、涅槃に到達した時、という意味である。

50. Citakaṃ agamāsahanti candanāgarudevadārukappūratakkolādisugandhadārūhi citaṃ rāsigatanti citaṃ, citameva citakaṃ, buddhagāravena citakaṃ pūjanatthāya citakassa samīpaṃ ahaṃ agamāsinti attho. Tattha gantvā katakiccaṃ dassento tūriyaṃ tattha vādetvātiādimāha. Taṃ sabbaṃ suviññeyyamevāti.

50. “私は火葬の場(薪積)へ赴いた”とは、白檀、沈香、天香、樟脳、多掲羅などの芳香のある木材によって積み上げられた山のような“薪積(チタ)”のことである。“チタ(cita)”そのものが“チタカ(citaka)”である。仏への敬意から、供養のために火葬の場の近くに私は赴いた、という意味である。そこで行った行為を示すために“そこで楽器を奏でて”等の言葉を述べた。それらすべては理解しやすいものである。

Citakapūjakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

チタカプージャカ長老のアパダーナの註釈は終了した。

7. Buddhasaññakattheraapadānavaṇṇanā

7. ブッダサンニャカ長老のアパダーナの註釈

Yadā vipassī lokaggotiādikaṃ āyasmato buddhasaññakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle ekasmiṃ bhūmaṭṭhakavimāne devaputto hutvā nibbatti. Tadā vipassī bhagavā āyusaṅkhāraṃ vossajji. Atha sakaladasasahassilokadhātu sasāgarapabbatā pakampittha. Tadā tassa devaputtassa bhavanampi kampittha. Tasmiṃ khaṇe so devaputto [Pg.134] saṃsayajāto – ‘‘kiṃ nu kho pathavīkampāya nibbattī’’ti cintetvā buddhassa āyusaṅkhāravossajjabhāvaṃ ñatvā mahāsokaṃ domanassaṃ uppādesi. Tadā vessavaṇo mahārājā āgantvā ‘‘mā cintayitthā’’ti assāsesi. So devaputto tato cuto tena puññena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto viññutaṃ patto gharāvāsaṃ pahāya pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi.

“ヴィパッシーが世界の最高者であった時”という言葉で始まるのは、長老ブッダサンニャカのアパダーナである。この長老もまた、過去の諸仏において徳を積み、様々な生において解脱の依りどころとなる功徳を積み重ね、ヴィパッシー世尊の時代に、地上のヴィマナ(天宮)に住む天子として生まれた。その時、ヴィパッシー世尊は寿命の構成要素(寿命行)を放棄された。すると、大海や山々を含む全一万世界が激しく震えた。その時、その天子の宮殿も揺れ動いた。その瞬間、その天子は疑念を抱き、“なぜ大地が揺れたのか”と考え、仏陀が寿命の構成要素を放棄されたことを知り、大きな悲しみと憂いを生じさせた。その時、ヴェッサヴァナ(毘沙門天)大王がやって来て、“悲しんではならない”と慰めた。その天子はそこから没し、その功徳によって天界と人間界を輪廻し、今仏の出現された時代に名家に生まれ、分別がつくようになると、家庭生活を捨てて出家し、ほどなくして阿羅漢となった。

57. So aparabhāge attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento yadā vipassī lokaggotiādimāha. Āyusaṅkhāramossajjīti ā samantato yunoti pāleti satteti āyu, āyussa saṅkhāro rāsibhāvo āyusaṅkhāro, taṃ āyusaṅkhāraṃ ossajji pariccaji jahāsīti attho. Tasmiṃ āyusaṅkhāravossajjane. Jalamekhalāsāgarodakamekhalāsahitā sakaladasasahassacakkavāḷapathavī kampitthāti sambandho.

57. 彼は後になって、自らの過去の業を思い出し、歓喜して過去の行状の事績を明らかにするために、“ヴィパッシーが世界の最高者であった時”等の言葉を述べた。“寿命の構成要素を放棄した”とは、周囲を守り維持するものが寿命であり、寿命の積み重なりが寿命行(寿命の構成要素)であり、その寿命行を放棄し、捨て去り、離したという意味である。その寿命の構成要素の放棄の際に。“水の帯(海)を纏った、大海という帯を伴った全一万世界の土地が震えた”と繋がる。

58. Otataṃ vitthataṃ mayhanti mayhaṃ bhavanaṃ otataṃ vitthataṃ cittaṃ vicittaṃ suci suparisuddhaṃ cittaṃ anekehi sattahi ratanehi vicittaṃ sobhamānaṃ pakampittha pakārena kampitthāti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

58. “広がっていた”とは、“私の宮殿は広く、様々な色で彩られ、清らかで非常に純粋であり、多くの七つの宝で飾られて輝いていたが、それが激しく揺れた”という意味である。残りの部分は、すべてにおいて明快である。

Buddhasaññakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ブッダサンニャカ長老のアパダーナの註釈は終了した。

8. Maggasaññakattheraapadānavaṇṇanā

8. マッガサンニャカ長老のアパダーナの註釈

Padumuttarabuddhassātiādikaṃ āyasmato maggasaññakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tato oraṃ tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle himavante devaputto hutvā nibbatto araññaṃ gantvā maggamūḷhānaṃ maggaṃ gavesantānaṃ tassa sāvakānaṃ bhojetvā maggaṃ ācikkhi. So tena puññena devamanussasampattimanubhavitvā uppannuppannabhave sabbattha amūḷho saññavā ahosi. Atha imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto viññutaṃ patto gharāvāse anallīno pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi.

“パドゥムッタラ仏の”という言葉で始まるのは、長老マッガサンニャカのアパダーナである。この長老もまた、過去の諸仏において徳を積み、それ以後、様々な生において解脱の依りどころとなる功徳を積み重ね、パドゥムッタラ世尊の時代にヒマラヤで天子として生まれ、森へ行って、道に迷い道を探していた世尊の声聞たちに食事を与え、道を教えた。彼はその功徳によって天界と人間界の幸福を享受し、生まれ変わるたびに、あらゆるところで道に迷わず、明晰な意識(想)を持つ者となった。そして今仏の出現された時代に名家に生まれ、分別がつくようになると、家庭生活に執着せずに出家し、ほどなくして阿羅漢となった。

66. So [Pg.135] aparabhāge attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttarabuddhassātiādimāha. Sāvakā vanacārinoti bhagavato vuttavacanaṃ sammā ādarena suṇantīti sāvakā, atha vā bhagavato desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā saddhammaṃ suṇantīti sāvakā. Vanacārino vane vicaraṇakā sāvakā vippanaṭṭhā maggamūḷhā mahāaraññe andhāva cakkhuvirahitāva anusuyyare vicarantīti sambandho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

66. 彼は後になって、自らの過去の業を思い出し、歓喜して過去の行状の事績を明らかにするために、“パドゥムッタラ仏の”等の言葉を述べた。“声聞たちは森を歩んでいた”とは、世尊の説かれた言葉を正しく恭しく聞くから“声聞(サヴァカ)”と言い、あるいは、世尊の説法に従って智慧を向け、正法を聞くから“声聞”と言う。“森を歩んでいた”とは、森の中を移動していた声聞たちが、迷って道を見失い、大森林の中で盲目のように、視力を失ったかのように歩き回っていた、と繋がる。残りの部分は、すべてにおいて明快である。

Maggasaññakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

マッガサンニャカ長老のアパダーナの註釈は終了した。

9. Paccupaṭṭhānasaññakattheraapadānavaṇṇanā

9. パッチュパッターナサンニャカ長老のアパダーナの註釈

Atthadassimhi sugatetiādikaṃ āyasmato paccupaṭṭhānasaññakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto atthadassissa bhagavato kāle yakkhayoniyaṃ nibbatto bhagavati dharamāne dassanassa aladdhattā pacchā parinibbute mahāsokappatto vihāsi. Tadā hissa bhagavato sāgato nāma aggasāvako anusāsanto bhagavato sārīrikadhātupūjā bhagavati dharamāne katapūjā viya cittappasādavasā mahapphalaṃ bhavatī’’ti vatvā ‘‘thūpaṃ karohī’’ti niyojito thūpaṃ kāresi, taṃ pūjetvā tato cuto devamanussesu sakkacakkavattisampattimanubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ ekasmiṃ kulagehe nibbatto viññutaṃ patto satthari pasīditvā pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi.

“アッタダッシンヒ・スガテー(善逝アッタダッシーにおいて)”で始まるのは、具寿パッチュパッターナサンニャカ長老のアパダーナである。この者もまた、過去の諸仏において功徳を積み、あちこちの生において解脱の依止となる善行を積み上げ、アッタダッシー世尊の時代に夜叉として生まれ、世尊が存命の間に拝見することができなかったため、後に(世尊が)入滅されたとき、大きな悲しみに打ちひしがれて過ごした。その時、世尊のサーガタという名の第一弟子が(彼を)教誡し、“世尊の身体の遺骨(仏舎利)への供養は、世尊が存命のときになされる供養と同様に、心の浄信によって大きな果報がある”と言って、“仏塔(塔婆)を造りなさい”と勧めたので、彼は仏塔を造らせた。それを供養して、そこから没して天界や人間界において、帝釈天や転輪聖王の幸運を享受し、今回の仏陀の出現においてサーヴァッティーの一つの名家に生まれ、分別がつくようになると師(仏陀)に浄信して出家し、ほどなくして阿羅漢となった。

72. So aparabhāge attano puññakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento atthadassimhi sugatetiādimāha. Taṃ heṭṭhā vuttameva. Yakkhayoniṃ upapajjinti ettha pana attano sakāsaṃ sampattasampatte khādantā yanti gacchantīti yakkhā, yakkhānaṃ yoni jātīti yakkhayoni, yakkhayoniyaṃ nibbattoti attho.

72. 彼は後になって自らの善業を思い出し、歓喜して過去の行跡を明らかにしようとして、“アッタダッシンヒ・スガテー”等を語った。その内容は先に述べられた通りである。“夜叉の胎に生まれた”という点については、ここで“夜叉(yakkhā)”とは、自分の近くにやって来た者たちを“食べ(khādantā)”歩く者のことである。“夜叉の胎(yakkhayoni)”とは夜叉の種族という意味であり、夜叉の胎に生まれたとは(夜叉として)生を受けたという意味である。

73. Dulladdhaṃ vata me āsīti me mayā laddhayasaṃ dulladdhaṃ, buddhabhūtassa satthuno sakkāraṃ akatattā virādhetvā laddhanti attho. Duppabhātanti duṭṭhu [Pg.136] pabhātaṃ rattiyā pabhātakaraṇaṃ, mayhaṃ na suṭṭhuṃ pabhātanti attho. Duruṭṭhitanti duuṭṭhitaṃ, sūriyassa uggamanaṃ mayhaṃ duuggamananti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

73. “私にとって得られ難いものであった(Dulladdhaṃ vata me āsī)”とは、私によって得られた名声は不当なものであった、仏陀となられた師に対して敬意を払わなかったために、機会を逃して得たものであるという意味である。“悪い夜明け(duppabhātaṃ)”とは、夜の明け方が悪かったこと、私にとって良くない夜明けであったという意味である。“悪い日の出(duruṭṭhitaṃ)”とは、悪く昇ったこと、太陽が昇ることが私にとって悪い日の出であったという意味である。残りはすべての箇所において明白である。

Paccupaṭṭhānasaññakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

パッチュパッターナサンニャカ長老のアパダーナの注釈は終了した。

10. Jātipūjakattheraapadānavaṇṇanā

10. ジャーティプージャカ長老のアパダーナの注釈。

Jāyaṃ tassa vipassissātiādikaṃ āyasmato jātipūjakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbatto viññutaṃ patto nakkhattapāṭhakehi vipassibodhisattassa vuttalakkhaṇanimittaṃ sutvā ‘‘ayaṃ kira kumāro buddho hutvā sakalalokassa aggo seṭṭho sutvā sabbasatte saṃsārato uddharissatī’’ti sutvā taṃ bhagavantaṃ kumārakāleyeva buddhassa viya mahāpūjamakāsi. Pacchā kamena kumārakālaṃ rājakumārakālaṃ rajjakālanti kālattayamatikkamma buddhe jātepi mahāpūjaṃ katvā tato cuto tusitādīsu nibbatto dibbasukhamanubhavitvā pacchā manussesu cakkavattādimanussasukhamanubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto sattaṭṭhavassakāleyeva bhagavati pasanno pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā nacirasseva arahā ahosi.

“ジャーヤン・タッサ・ヴィパッシッサ(ヴィパッシー仏の誕生において)”で始まるのは、具寿ジャーティプージャカ長老のアパダーナである。この者もまた、過去の諸仏において功徳を積み、あちこちの生において解脱の依止となる善行を積み上げ、ヴィパッシー世尊の時代に名家に生まれ、分別がつくようになると占星術師たちからヴィパッシー菩薩の説かれた瑞相を聞き、“この王子は仏陀となって一切世間の至高・最勝となり、一切の生きとし生けるものを輪廻から救い出すであろう”と聞いて、その世尊に対して王子の時代から、あたかも仏陀に対するかのような盛大な供養を行った。後に次第に王子の時代、王太子の時代、即位の時代という三つの時期を過ぎて、仏陀となられた時にも盛大な供養を行い、そこから没して兜率天等に生まれ、天界の幸福を享受し、後に人間界で転輪聖王などの人間の幸福を享受し、今回の仏陀の出現において名家に生まれ、わずか七、八歳の時に世尊に浄信して出家し、ヴィパッサナー(観)を修めてほどなくして阿羅漢となった。

82. So aparabhāge attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento jāyaṃ tassa vipassissātiādimāha. Taṃ heṭṭhā vuttatthameva.

82. 彼は後になって自らの過去の業を思い出し、歓喜して過去の行跡を明らかにしようとして、“ジャーヤン・タッサ・ヴィパッシッサ”等を語った。その意味は先に述べられた通りである。

84. Nemittānaṃ suṇitvānāti ettha nimittaṃ kāraṇaṃ sukhadukkhappattihetuṃ jānantīti nemittā, tesaṃ nemittānaṃ nakkhattapāṭhakānaṃ vacanaṃ suṇitvāti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

84. “相を読む者たちの(言葉を)聞いて(Nemittānaṃ suṇitvānā)”において、ここで“相を読む者(nemittā)”とは、兆候(nimitta)や原因、すなわち幸福や苦痛が訪れる原因を知る者たちのことである。それら相を読む者、すなわち占星術師たちの言葉を聞いて、という意味である。残りはすべての箇所において明白である。

Jātipūjakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ジャーティプージャカ長老のアパダーナの注釈は終了した。

Dvādasamavaggavaṇṇanā samattā.

第十二品(品:ヴァッガ)の注釈は終了した。

13. Sereyyavaggo

13. セーレイヤ品。

1. Sereyyakattheraapadānavaṇṇanā

1. セーレイヤカ長老のアパダーナの注釈。

Ajjhāyako [Pg.137] mantadharotiādikaṃ āyasmato sereyyakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimajinavaresu katādhikāro tato paresu attabhāvasahassesu vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbatto viññutaṃ patvā tiṇṇaṃ vedānaṃ pāraṃ gantvā itihāsādisakalabrāhmaṇadhammesu koṭippatto ekasmiṃ divase abbhokāse saparivāro ṭhito bhagavantaṃ disvā pasannamānaso sereyyapupphaṃ gahetvā ākāse khipanto pūjesi. Tāni pupphāni ākāse vitānaṃ hutvā sattāhaṃ ṭhatvā pacchā antaradhāyiṃsu. So taṃ acchariyaṃ disvā atīva pasannamānaso teneva pītisomanassena kālaṃ katvā tusitādīsu nibbatto tattha dibbasukhamanubhavitvā tato manussasukhamanubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto viññutaṃ pāpuṇitvā pubbavāsanābalena satthari pasanno pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi.

“アッジジャーヤコー・マンタダロー(読誦者にして明呪を保持する者)”で始まるのは、具寿セーレイヤカ長老のアパダーナである。この者もまた、過去の勝者(仏陀)たちにおいて功徳を積み、それから後の数千の生において解脱の依止となる善行を積み上げ、ヴィパッシー世尊の時代にバラモンの家に生まれ、分別がつくようになると三ヴェーダを極め、歴史書などのすべてのバラモンの教義を窮め、ある日、野外に部下たちと共に立っていた時に世尊を拝見して、清浄な心でセーレイヤの花を手に取り、空中に投げ上げて供養した。それらの花は空中で天蓋となり、七日間とどまって後に消え去った。彼はその奇跡を見て非常に清浄な心になり、その喜びと歓喜のままに命を終えて兜率天等に生まれ、そこで天界の幸福を享受し、それから人間の幸福を享受し、今回の仏陀の出現において一つの名家に生まれ、分別がつくようになると過去の薫習の力によって師(仏陀)に浄信して出家し、ほどなくして阿羅漢となった。

1. So aparabhāge purākatakusalaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento ajjhāyako mantadharotiādimāha. Taṃ heṭṭhā vuttatthameva.

1. 彼は後になって過去になした善業を思い出し、歓喜して過去の行跡を明らかにしようとして、“アッジジャーヤコー・マンタダロー”等を語った。その意味は先に述べられた通りである。

3. Sereyyakaṃ gahetvānāti sirise bhavaṃ jātipupphaṃ sereyyaṃ, sereyyameva sereyyakaṃ, taṃ sereyyakaṃ gahetvānāti sambandho. Bhagavati pasanno jātisumanamakuḷacampakādīni pupphāni patiṭṭhapetvā pūjetuṃ kālaṃ natthitāya tattha sampattaṃ taṃ sereyyakaṃ pupphaṃ gahetvā pūjesinti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

3. “セーレイヤカ(の花)を手に取って(Sereyyakaṃ gahetvānā)”とは、シリサの木に生じるジャーティの花がセーレイヤであり、セーレイヤそのものがセーレイヤカである。そのセーレイヤカを手に取って、というのが文脈である。世尊に浄信し、ジャーティスマナ(ジャスミン)やマクナ、チャンパカ(金鳳花)などの花を準備して供養する時間がなかったため、そこに咲いていたそのセーレイヤカの花を手に取って供養した、という意味である。残りはすべての箇所において明白である。

Sereyyakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

セーレイヤカ長老のアパダーナの注釈は終了した。

2. Pupphathūpiyattheraapadānavaṇṇanā

2. プッパトゥーピヤ長老のアパダーナの注釈。

Himavantassāvidūretiādikaṃ [Pg.138] āyasmato pupphathūpiyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto vipassibuddhassa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbatto viññutaṃ patvā sakasippe nipphattiṃ patto tattha sāraṃ apassanto gehaṃ pahāya himavantaṃ pavisitvā attanā sahagatehi pañcasissasahassehi saddhiṃ pañcābhiññā aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā kukkuranāmapabbatasamīpe paṇṇasālaṃ kāretvā paṭivasati. Tadā buddhuppādabhāvaṃ sutvā sissehi saha buddhassa santikaṃ gantukāmo kenaci byādhinā pīḷito paṇṇasālaṃ pavisitvā sissasantikā buddhassānubhāvaṃ lakkhaṇañca sutvā pasannamānaso himavantato campakāsokatilakakeṭakādyaneke pupphe āharāpetvā thūpaṃ katvā buddhaṃ viya pūjetvā kālaṃ katvā brahmalokūpago ahosi. Atha te sissā tassa āḷahanaṃ katvā buddhasantikaṃ gantvā taṃ pavattiṃ ārocesuṃ. Atha bhagavā buddhacakkhunā oloketvā anāgataṃsañāṇena pākaṭīkaraṇamakāsi. So aparabhāge imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ kulagehe nibbatto viññutaṃ patto pubbavāsanābalena satthari pasanno pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi.

“雪山(ヒマラヤ)の近くに”で始まるのは、プッパトゥーピヤ長老のアパダーナである。この者もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生涯において解脱の機縁となる善い行いを積み重ねてきた。毘婆尸(ヴィパッシー)仏の時代、バラモンの家に生まれ、成人して諸芸に精通したが、そこに実体を見出さず、家を捨ててヒマラヤに入った。同行した五千人の弟子とともに五神通と八等至(定)を成就し、クックラという名の山の近くに葉小屋を建てて住んでいた。その時、仏陀の出現を聞き、弟子たちとともに仏陀のもとへ行こうとしたが、ある病に侵された。彼は葉小屋に入り、弟子たちから仏陀の威力と相(特徴)を聞いて清らかな心となり、ヒマラヤからチャンパカ、アショーカ、ティラカ、ケータカなど多くの花を運ばせ、(花の)塔を作って仏陀のように供養し、命を終えて梵天界に至った。その後、弟子たちは彼の葬儀を行い、仏陀のもとへ行ってその出来事を報告した。すると世尊は仏眼をもって見渡し、未来についての知識によってそれを明らかにされた。彼は後年、この仏陀の出現した時代に舎衛城(サーヴァッティー)の家系に生まれ、成人すると、過去の習気(薫習)の力によって師(仏陀)に帰依し、出家してまもなく阿羅漢となった。

10. Atha so attano pubbakusalaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento himavantassāvidūretiādimāha. Taṃ heṭṭhā vuttatthameva. Kukkuro nāma pabbatoti pabbatassa sikharaṃ kukkurākārena sunakhākārena saṇṭhitattā ‘‘kukkurapabbato’’ti saṅkhyaṃ gato, tassa samīpe paṇṇasālaṃ katvā pañcatāpasasahassehi saha vasamānoti attho. Nayānusārena sesaṃ sabbaṃ uttānatthamevāti.

10. その後、彼は自らの過去の善行を回想して歓喜し、過去の行い(アパダーナ)を明らかにするために“雪山の近くに”等の詩句を唱えた。その意味は上述の通りである。“クックラという名の山”とは、山の頂がクックラ(犬)の形、すなわち犬のような形をしていることから“クックラ山”という名で呼ばれた。その近くに葉小屋を建て、五千人の行者とともに住んでいたという意味である。導きに従えば、残りの部分はすべて明白である。

Pupphathūpiyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

プッパトゥーピヤ長老アパダーナの注釈が完了した。

3. Pāyasadāyakattheraapadānavaṇṇanā

3. パーヤサダーヤカ(乳粥供養者)長老アパダーナの注釈。

Suvaṇṇavaṇṇo sambuddhotiādikaṃ āyasmato pāyasadāyakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle ekasmiṃ [Pg.139] vibhavasampanne kulagehe nibbatto viññutaṃ patvā gharāvāsaṃ vasanto hatthiassadhanadhaññasattaratanādivibhavasampanno saddhāsampanno kammaphalaṃ saddahitvā sahassamattā suvaṇṇapātiyo kāretvā tasmiṃ khīrapāyasasahassassa pūretvā tā sabbā gāhāpetvā simbalivanaṃ agamāsi. Tasmiṃ samaye vipassī bhagavā chabbaṇṇaraṃsiyo vissajjetvā ākāse caṅkamaṃ māpetvā caṅkamati. So pana seṭṭhi taṃ acchariyaṃ disvā atīva pasanno pātiyo ṭhapetvā vanditvā ārocesi paṭiggahaṇāya. Atha bhagavā anukampaṃ upādāya paṭiggahesi, paṭiggahetvā ca pana tassa somanussuppādanatthaṃ sahassamattehi bhikkhusaṅghehi saddhiṃ paribhuñji, tadavasesaṃ anekasahassabhikkhū paribhuñjiṃsu. So tena puññena sugatīsuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto viññutaṃ patto saddhājāto pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi.

“黄金色の正等覚者”で始まるのは、パーヤサダーヤカ長老のアパダーナである。この者もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生涯において解脱の機縁となる善い行いを積み重ねてきた。毘婆尸仏の時代、ある富裕な家系に生まれ、成人して家を営み、象、馬、財宝、穀物、七宝などの富に恵まれていた。彼は信心深く、業の結果を信じ、千個の黄金の鉢を作らせ、それに千人分の乳粥(パーヤサ)を満たし、それらすべてを持たせて、シンバリーの森へ行った。その時、毘婆尸仏は六色の光を放ち、空中に経行(歩行の道)を現して、歩いておられた。その長者はその驚くべき光景を見て大いに喜び、鉢を置いて礼拝し、受け取っていただくよう申し出た。すると世尊は慈悲をもってそれを受け取られた。受け取られた後、彼の喜びを増すために、千人の比丘たちとともにそれを食され、その残りをさらに数千人の比丘たちが食した。彼はその功徳によって善趣のみを輪廻し、この仏陀の時代に名家に生まれ、成人して信心が生じ、出家してまもなく阿羅漢となった。

26. So aparabhāge attano kusalaṃ paccavekkhamāno taṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento suvaṇṇavaṇṇo sambuddhotiādimāha. Taṃ heṭṭhā vuttameva.

26. 彼は後年、自らの善行を省みて、それを回想し、歓喜して過去の行いを明らかにするために“黄金色の正等覚者”等の詩句を唱えた。その意味は上述の通りである。

28. Caṅkamaṃ susamārūḷhoti cadinanto padavikkhepaṃ karonto kamati gacchatīti caṅkamaṃ, caṅkamassa padavikkhepassa ādhārabhūtapathavipadeso caṅkamaṃ nāmāti attho, etaṃ caṅkamaṃsu visesena ārūḷhoti sambandho. Ambare anilāyaneti varīyati chādiyati anenāti varaṃ, na baranti ambaraṃ, setavatthasadisaṃ ākāsanti attho. Natthi nilīyanaṃ gopanaṃ etthāti anilaṃ, ā samantato yanti gacchanti anena iddhimantoti āyanaṃ, anilañca taṃ āyanañceti anilāyanaṃ, tasmiṃ ambare anilāyane caṅkamaṃ māpayinti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

28. “経行(歩行の道)に登り”とは、一歩一歩踏み出しながら歩くことが“経行”であり、経行(歩行)を支える場所が“経行処(経行の道)”と呼ばれるという意味である。これに特に登った、という関係である。“空中の、隠れるところのない場所で(ambare anilāyane)”について、“アンバラ”とは、これによって覆われるため“アンバラ”と呼ばれ、白い布のような空という意味である。“アニラ”とは、そこに隠れる場所(nilīyana)や保護するものがないことである。“アーヤナ”とは、神通力を持つ者が四方八方から行く(走る)ことである。“アニラーヤナ”とは、その両方を合わせたもので、その空中という隠れるところのない場所で、経行の道を現したという意味である。残りの部分は、すべてにおいて明白である。

Pāyasadāyakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

パーヤサダーヤカ長老アパダーナの注釈が完了した。

4. Gandhodakiyattheraapadānavaṇṇanā

4. ガンドーダキヤ(香水供養者)長老アパダーナの注釈。

Nisajja pāsādavaretiādikaṃ āyasmato gandhodakiyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave nibbānūpanissayāni puññāni upacinanto vipassībhagavato kāle seṭṭhikule nibbatto [Pg.140] viññutaṃ patvā mahaddhano mahābhogo dibbasukhamanubhavanto viya manussasukhamanubhavanto ekasmiṃ divase pāsādavare nisinno hoti. Tadā bhagavā suvaṇṇamahāmeru viya vīthiyā vicarati, taṃ vicaramānaṃ bhagavantaṃ disvā pasannamānaso gantvā vanditvā sugandhodakena bhagavantaṃ osiñcamāno pūjesi. So tena puññena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto viññutaṃ patto gharāvāsena anallīno satthu santike pabbajitvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā nacirasseva arahā ahosi.

“楼閣に座して”で始まるのは、ガンドーダキヤ長老のアパダーナである。この者もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生涯において涅槃の機縁となる善行を積み重ねてきた。毘婆尸仏の時代、長者の家に生まれ、成人して、天上の幸福を享受するかのような多額の富と財産を持ち、人間の幸福を享受していた。ある日、彼は立派な楼閣に座っていた。その時、世尊が黄金の須弥山の如く通りを歩んでおられた。歩んでおられる世尊を見て、清らかな心となり、近づいて礼拝し、香水(ガンドーダカ)を世尊に注いで供養した。彼はその功徳によって、天界と人間界を輪廻し、この仏陀の時代にある名家に生まれ、成人すると、家庭生活に執着せず、師(仏陀)のもとで出家した。瞑想の主題(業処)を授かって、ヴィパッサナーを修め、まもなく阿羅漢となった。

35. So aparabhāge attano pubbakusalaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento nisajja pāsādavaretiādimāha. Tattha pāsādoti pasādaṃ somanassaṃ janeti uppādetīti pāsādo, mālākammacittakammasuvaṇṇakammādyanekavicittaṃ disvā tattha paviṭṭhānaṃ janānaṃ pasādaṃ janayatīti attho. Pāsādo ca so patthetabbaṭṭhena varo cāti pāsādavaro, tasmiṃ pāsādavare nisajja nisīditvā vipassiṃ jinavaraṃ addasanti sambandho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

35. 彼は後年、自らの過去の善行を回想し、歓喜して過去の行いを明らかにするために“楼閣に座して”等の詩句を唱えた。そこで“楼閣(パサーダ)”とは、喜び(パサーダ)や歓喜を生じさせ、引き起こすから“パサーダ”と言う。花飾りの細工、彩色画の細工、黄金の細工など、多種多様な装飾を見て、そこに入った人々に喜びを生じさせるという意味である。また、楼閣であり、かつ望ましいという意味で“優れた(ヴァラ)”ものであるから“優れた楼閣(パサーダヴァラ)”と言う。その優れた楼閣に座っていて、勝利者(仏陀)である毘婆尸仏を見た、という関係である。残りの部分はすべてにおいて明白である。

Gandhodakiyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ガンドーダキヤ長老アパダーナの注釈が完了した。

5. Sammukhāthavikattheraapadānavaṇṇanā

5. サンムカータヴィカ長老アパダーナの注釈。

Jāyamāne vipassimhītiādikaṃ āyasmato sammukhāthavikattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbatto sattavassikakāleyeva sakasippe nipphattiṃ patto gharāvāsaṃ saṇṭhapetvā vasanto vipassimhi bodhisatte uppanne sabbabuddhānaṃ lakkhaṇāni vedattaye dissamānāni tāni rājappamukhassa janakāyassa vipassībodhisattassa lakkhaṇañca buddhabhāvañca byākaritvā janānaṃ mānasaṃ nibbāpesi, anekāni ca thutivacanāni nivedesi. So tena kusalakammena cha kāmāvacarasampattiyo anubhavitvā manussesu ca cakkavattisampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto viññutaṃ patto saddhājāto pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi. Katakusalanāmena sammukhāthavikattheroti pākaṭo.

“Jāyamāne vipassimhī”(ヴィパッシーが誕生したとき)から始まるのは、尊者サンムカータヴィカ長老の行伝(アパダーナ)である。彼もまた、過去の諸仏において功徳を積み、あちこちの生において解脱(涅槃)の資糧となる功徳を積み上げ、ヴィパッシー世尊の時代にバラモンの家に生まれ、わずか七歳の時に自らの諸芸を完成させ、家庭生活を営んで住んでいた。ヴィパッシー菩薩が誕生した際、三ヴェーダの中に現れているすべての仏陀の相(瑞相)を見て、王を筆頭とする人々に、ヴィパッシー菩薩の相と仏陀となること(成仏)を予言し、人々の心を静め、多くの讃嘆の言葉を述べた。彼はその善業によって、六つの欲界の幸福を享受し、人間界では転輪聖王の幸福を享受し、この仏陀(ゴータマ)の出現において、良家に生まれ、分別がつくようになると信仰心を起こして出家し、まもなく阿羅漢となった。成された善行の名によって“サンムカータヴィカ長老”として知られた。

41. So [Pg.141] attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento jāyamāne vipassimhītiādimāha. Vipassimhi sammāsambuddhe jāyamāne uppajjamāne mātukucchito nikkhante ahaṃ pātubhūtaṃ nimittaṃ kāraṇaṃ buddhabhāvassa hetuṃ byākariṃ kathesiṃ, anekāni acchariyāni pākaṭāni akāsinti attho. Sesaṃ vuttanayānusārena suviññeyyamevāti.

41. 彼は自らの過去の業を思い出して歓喜し、過去の行伝(アパダーナ)を明らかにしながら“Jāyamāne vipassimhī”等を説いた。“ヴィパッシー正等覚者が誕生したとき”とは、母の胎内から出た(誕生した)ときに、私は仏陀の状態(成仏)の理由である、現れた瑞相(徴候)と原因を予言し、多くの不思議な現象が明らかになったという意味である。残りは、既説の通りに理解されるべきである。

Sammukhāthavikattheraapadānavaṇṇanā samattā.

サンムカータヴィカ長老の行伝の解説(釈)は終わった。

6. Kusumāsaniyattheraapadānavaṇṇanā

6. クスマサニヤ長老の行伝の解説

Nagare dhaññavatiyātiādikaṃ āyasmato kusumāsaniyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimajinavaresu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbatto viññutaṃ patto mahaddhano mahābhogo tiṇṇaṃ vedānaṃ pāraṃ gato brāhmaṇasippesu koṭippatto sakaparasamayakusalo mātāpitaro pūjetukāmo pañca uppalakalāpe attano samīpe ṭhapetvā nisinno bhikkhusaṅghaparivutaṃ vipassiṃ bhagavantaṃ āgacchantaṃ disvā nīlapītādighanabuddharasmiyo ca disvā pasannamānaso āsanaṃ paññāpetvā tattha tāni pupphāni santharitvā bhagavantaṃ tattha nisīdāpetvā sakaghare mātu atthāya paṭiyattāni sabbāni khādanīyabhojanīyāni gahetvā saparivāraṃ bhagavantaṃ sahatthena santappento bhojesi. Bhojanāvasāne ekaṃ uppalahatthaṃ adāsi. Tena somanassajāto patthanaṃ akāsi. Bhagavāpi anumodanaṃ katvā pakāmi. So tena puññena devamanussesu dve sampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ vibhavasampanne ekasmiṃ kule nibbatto viññutaṃ patto bhogayasehi vaḍḍhito kāmesu ādīnavaṃ disvā gharāvāsaṃ pahāya pabbajito nacirasseva arahā ahosi.

“Nagare dhaññavatiyā”(ダンニャヴァティーの都において)から始まるのは、尊者クスマサニヤ長老の行伝である。彼もまた、過去の勝者たちにおいて功徳を積み、あちこちの生において解脱の資糧となる功徳を積み上げ、ヴィパッシー世尊の時代にバラモンの家に生まれ、分別がつくと、莫大な富と財産を持ち、三ヴェーダを究め、バラモンの諸芸において頂点に達し、自他の教義に精通していた。彼は父母を供養したいと考え、五つの青蓮華の束を自分の近くに置いて座っていたが、比丘僧伽に囲まれて来られたヴィパッシー世尊を拝見し、青色や黄色などの濃密な仏陀の光(仏光)を見て、清らかな心で座(法座)を設け、そこにそれらの花を敷き詰め、世尊をそこへ座らせた。そして自分の家で母のために用意されていたすべての硬食と軟食を取り、従者と共に、自らの手で世尊を満足させ、供養した。食事の終わりに一つの青蓮華の束を捧げた。それによって歓喜し、誓願を立てた。世尊も随喜をして立ち去られた。彼はその功徳によって、天界と人間界において二つの幸福を享受し、この仏陀の出現において、サーヴァッティーの富裕な家に生まれ、分別がつくと、富と名声によって成長したが、諸欲の過失を見て家庭生活を捨てて出家し、まもなく阿羅漢となった。

65. So aparabhāge pubbe katakusalaṃ pubbenivāsañāṇena saritvā somanassappatto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento nagare dhaññavatiyātiādimāha. Dhaññānaṃ puññavantānaṃ khattiyabrāhmaṇagahapatimahāsālānaṃ anekesaṃ kulānaṃ ākarattā dhaññavatī, atha vā muttāmaṇiādisattaratanānaṃ [Pg.142] sattavidhadhaññānaṃ upabhogaparibhogānaṃ ākarattā dhaññavatī, atha vā dhaññānaṃ buddhapaccekabuddhakhīṇāsavānaṃ vasanaṭṭhānaṃ ārāmavihārādīnaṃ ākarattā dhaññavatī, tassā dhaññavatiyā. Nagaranti patthenti ettha upabhogaparibhogatthikā janāti nagaraṃ, na gacchatīti vā nagaṃ, rājayuvarājamahāmattādīnaṃ vasanaṭṭhānaṃ. Nagaṃ rāti ādadāti gaṇhātīti nagaraṃ, rājādīnaṃ vasanaṭṭhānasamūhabhūtaṃ pākāraparikhādīhi parikkhittaṃ paricchinnaṭṭhānaṃ nagaraṃ nāmāti attho. Nagare yadā ahaṃ vipassissa bhagavato santike byākaraṇaṃ alabhiṃ, tadā tasmiṃ dhaññavatiyā nagare brāhmaṇo ahosinti sambandho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

65. 彼は後に、以前に成した善行を宿住随念智(宿命通)によって思い出し、歓喜に満ちて過去の行伝を明らかにしながら“Nagare dhaññavatiyā”等を説いた。徳のある者たち、すなわち刹帝利(王族)、婆羅門(バラモン)、居士、大富豪などの多くの家門の源泉であるから“ダンニャヴァティー(Dhaññavatī)”という。あるいは、真珠や宝石などの七宝や、七種類の穀物(ダンニャ)などの受用・享受の源泉であるから“ダンニャヴァティー”という。あるいは、穀物(のように優れた者)、すなわち仏陀、辟支仏、漏尽者たちの住処である精舎などの源泉であるから“ダンニャヴァティー”という。そのダンニャヴァティーにおいて。“都(ナガラ)”とは、受用や享受を求める人々がここを求めるので“ナガラ”という。あるいは、動かないもの(山など)ではないから“ナガ(山)”ではない、あるいは、王、副王、大臣などの居住地である。山(ナガ)を取り、保持するので“ナガラ”という。王たちの居住地の集合体であり、城壁や堀などによって囲まれ区画された場所が“ナガラ”と呼ばれる、という意味である。“都において、私がヴィパッシー世尊の御許で予言を得た時、その時、そのダンニャヴァティーの都においてバラモンであった”という関係である。残りはすべて明らかである。

Kusumāsaniyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

クスマサニヤ長老の行伝の解説は終わった。

7. Phaladāyakattheraapadānavaṇṇanā

7. パラダーヤカ長老の行伝の解説

Ajjhāyako mantadharotiādikaṃ āyasmato phaladāyakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro anekesu bhavesu vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbatto viññutaṃ patvā vedattayādisakasippesu pārappatto anekesaṃ brāhmaṇasahassāniṃ pāmokkho ācariyo sakasippānaṃ pariyosānaṃ adisvā tattha ca sāraṃ apassanto gharāvāsaṃ pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā himavantassa avidūre assamaṃ kāretvā saha sissehi vāsaṃ kappesi, tasmiṃ samaye padumuttaro bhagavā bhikkhāya caramāno tassānukampāya taṃ padesaṃ sampāpuṇi. Tāpaso bhagavantaṃ disvā pasannamānaso attano atthāya puṭake nikkhipitvā rukkhagge laggitāni madhurāni padumaphalāni madhunā saha adāsi. Bhagavā tassa somanassuppādanatthaṃ passantasseva paribhuñjitvā ākāse ṭhito phaladānānisaṃsaṃ kathetvā pakkāmi.

“Ajjhāyako mantadharo”(読誦者でありマントラを保持する者)から始まるのは、尊者パラダーヤカ長老の行伝である。彼もまた、過去の諸仏において功徳を積み、多くの生において解脱の資糧となる功徳を積み上げ、パドゥムッタラ世尊の時代にバラモンの家に生まれ、分別がつくと、三ヴェーダなどの自らの諸芸において達人となり、数千のバラモンたちの指導者となったが、自らの学問の究極を見いだせず、そこに実質を見いだすことができなかったため、家庭生活を捨てて仙人として出家し、ヒマラヤの近くに庵を造って弟子たちと共に生活していた。その時、パドゥムッタラ世尊は托鉢をして歩まれており、彼への慈しみのためにその場所へ到着された。修行者は世尊を拝見して清らかな心を起こし、自分のために袋に入れて木の上に吊るしておいた甘い蓮の実を、蜂蜜と共に捧げた。世尊は彼の歓喜を引き起こすために、彼が見ている前でそれらを享受され、空中に留まって、果実を施した功徳を説いて立ち去られた。

75. So tena puññena devamanussesu saṃsaranto ubhayasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde vibhavasampanne ekasmiṃ kulagehe nibbatto sattavassikoyeva arahattaṃ patvā pubbe katakusalakammaṃ [Pg.143] saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento ajjhāyako mantadharotiādimāha. Tattha ajjheti cintetīti ajjhāyi, ajjhāyiyeva ajjhāyako. Ettha hi akāro ‘‘paṭisedhe vuddhitabbhāve…pe… akāro virahappake’’ti evaṃ vuttesu dasasu atthesu tabbhāve vattati. Sissānaṃ savanadhāraṇādivasena hitaṃ ajjheti cinteti sajjhāyaṃ karotīti ajjhāyako, cintakoti attho. Ācariyassa santike uggahitaṃ sabbaṃ mantaṃ manena dhāreti pavattetīti mantadharo. Tiṇṇaṃ vedāna pāragūti vedaṃ vuccati ñāṇaṃ, vedena veditabbā bujjhitabbāti vedā, iruvedayajuvedasāmavedasaṅkhātā tayo ganthā, tesaṃ vedānaṃ pāraṃ pariyosānaṃ koṭiṃ gato pattoti pāragū. Sesaṃ pākaṭamevāti

75. 彼はその功徳によって、天界と人間界の間で転生し、両方の幸運を享受した後、この仏陀の出現した時代に、財力豊かな名家に生まれ、わずか七歳で阿羅漢果を得た。過去になした善業を思い出して歓喜し、自らの過去の行状を明らかにしつつ、‘誦習者であり、真言の保持者である’等の詩句を語った。そこにおいて、‘ajjhēti’(思惟する)ゆえに‘ajjhāyī’(誦習者)であり、‘ajjhāyī’こそが‘ajjhāyako’である。ここで、否定、増大、存在などの十の意味が説かれる中で、aの字は‘存在(その状態にあること)’の意味で用いられている。弟子たちの聴聞や保持などのために利益を思惟(ajjhēti)し、誦読(sajjhāya)を行う者のことを‘ajjhāyako’(思惟者)という意味である。師のそばで習得したすべての真言(manta)を心に保持し、唱え続ける者を‘mantadharo’(真言保持者)という。‘三ヴェーダの達人(tiṇṇaṃ vedāna pāragū)’において、ヴェーダとは知識(ñāṇa)と言われ、ヴェーダによって知られるべき、悟られるべきものがヴェーダである。リグ・ヴェーダ、ヤジュル・ヴェーダ、サーマ・ヴェーダとして知られる三つの聖典のことである。それらヴェーダの彼岸、すなわち窮極に達した者を‘pāragū’(達人)という。残りは明白である。

Phaladāyakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

パラダーヤカ長老の行状の解説(註釈)が完了した。

8. Ñāṇasaññikattheraapadānavaṇṇanā

8. ニャーナサンニカ長老の行状の解説。

Pabbate himavantamhītiādikaṃ āyasmato ñāṇasaññikattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tasmiṃ tasmiṃ uppannuppanne bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbatto vuddhippatto gharāvāsaṃ pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā himavantassa avidūre pabbatantare paṇṇasālaṃ kāretvā pañcābhiññāaṭṭhasamāpattiyo nibbattetvā vasanto ekadivasaṃ parisuddhaṃ paṇḍaraṃ pulinatalaṃ disvā ‘‘īdisā parisuddhā buddhā, īdisaṃva parisuddhaṃ buddhañāṇa’’nti buddhañca tassa ñāṇañca anussari thomesi ca.

‘雪山(ヒマラヤ)の山において’等の詩句は、尊者ニャーナサンニカ長老の行状である。彼もまた、過去の諸仏において功徳を積み、それぞれの転生において解脱の助縁となる功徳を蓄えてきた。ヴィパッシ世尊の時代、ある名家に生まれ、成人して家を離れて苦行者として出家した。ヒマラヤから遠くない山中に草庵を造らせ、五神通と八等至(八定)を得て住んでいた。ある日、清浄で白い砂地を見て、‘このような清浄なのが仏陀であり、このような清浄なのが仏陀の智慧である’と、仏陀とその智慧を念じ、称賛した。

84. So tena puññena devamanussesu saṃsaranto ubhayasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto viññutaṃ patvā sāsane pabbajitvā nacirasseva arahattaṃ patto pubbe katapuññaṃ anussaritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento ‘‘pabbate himavantamhī’’tiādimāha. Pulinaṃ sobhanaṃ disvāti paripuṇṇakataṃ viya pulākārena parisodhitākārena pavattaṃ ṭhitanti pulinaṃ, sobhanaṃ [Pg.144] vālukaṃ disvā seṭṭhaṃ buddhaṃ anussarinti attho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

84. 彼はその功徳によって、天界と人間界の間で転生し、両方の幸運を享受した後、この仏陀の出現した時代にある名家に生まれ、分別がつく年齢になって教団に出家し、ほどなく阿羅漢果に到達した。過去になした功徳を思い出して歓喜し、自らの過去の行状を明らかにしつつ、‘雪山の山において’等の詩句を語った。‘美しい砂を見て(pulinaṃ sobhanaṃ disvā)’とは、完全に整えられたかのように、精選された状態で存在している砂のことである。その美しい砂を見て、至高の仏陀を念じたという意味である。残りは容易に理解できる。

Ñāṇasaññikattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ニャーナサンニカ長老の行状の解説が完了した。

9. Gaṇṭhipupphiyattheraapadānavaṇṇanā

9. ガンティプッピヤ長老の行状の解説。

Suvaṇṇavaṇṇo sambuddhotiādikaṃ āyasmato gaṇṭhipupphiyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro anekāsu jātīsu katapuññasañcayo vipassissa bhagavato kāle ekasmiṃ kulagehe nibbatto upabhogaparibhogehi anūno ekadivasaṃ vipassiṃ bhagavantaṃ sagaṇaṃ disvā pasannamānaso lājāpañcamehi pupphehi pūjesi. So teneva cittappasādena yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato devaloke nibbatto dibbasampattiṃ anubhavitvā aparabhāge manussesu manussasampattiṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto saddhājāto pabbajitvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi.

‘黄金の色の正自覚者は’等の詩句は、尊者ガンティプッピヤ長老の行状である。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、多くの生において功徳を蓄えてきた。ヴィパッシ世尊の時代、ある名家に生まれ、生活の享受に不足することはなかった。ある日、ヴィパッシ世尊とその会衆(弟子たち)を見て、清らかな心で五つの花(炒り米を添えた花)で供養した。彼はその心の清浄さによって、寿命が尽きるまでその生に留まり、そこから天界に生まれ、天の幸福を享受し、その後に人間の世界で人間の幸福を享受した。この仏陀の出現した時代に、ある名家に生まれ、信仰心を抱いて出家し、ほどなく阿羅漢果に到達した。

91. So ekadivasaṃ pubbe katapuññaṃ saritvā somanassajāto ‘‘iminā kusalenāhaṃ nibbānaṃ patto’’ti pubbacaritāpadānaṃ pakāsento suvaṇṇavaṇṇo sambuddhotiādimāha. Taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānatthamevāti.

91. 彼はある日、過去になした功徳を思い出して歓喜し、‘この善業によって、私は涅槃に到達した’と、自らの過去の行状を明らかにしつつ、‘黄金の色の正自覚者は’等の詩句を語った。それらすべては、以前に述べられた方法によって、明白な意味である。

Gaṇṭhipupphiyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ガンティプッピヤ長老の行状の解説が完了した。

10. Padumapūjakattheraapadānavaṇṇanā

10. パドゥマプージャカ長老の行状の解説。

Himavantassāvidūretiādikaṃ āyasmato padumapūjakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbatto viññutaṃ patvā sakasippe nipphattiṃ patvā tattha sāraṃ apassanto buddhuppattito puretaraṃ uppannattā ovādānusāsanaṃ alabhitvā gharāvāsaṃ pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā himavantassa avidūre gotamakaṃ [Pg.145] nāma pabbataṃ nissāya assamaṃ kāretvā pañcābhiññā aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā jhānasukheneva vihāsi. Tadā padumuttaro bhagavā buddho hutvā satte saṃsārato uddharanto tassānukampāya himavantaṃ agamāsi. Tāpaso bhagavantaṃ disvā pasannamānaso sakasisse samānetvā tehi padumapupphāni āharāpetvā pūjesi. So tena puññena devamanussesu saṃsaranto ubhayasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ kulagehe nibbatto saddho pasanno pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi.

‘ヒマラヤの近くに’等の詩句は、尊者パドゥマプージャカ長老の行状である。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、それぞれの転生において解脱の助縁となる功徳を蓄えてきた。パドゥムッタラ世尊の時代、バラモンの家に生まれ、分別がつく年齢になり、自らの学問を修めたが、そこに実質を見いだせなかった。仏陀の出現よりも前に生まれたため、教誡や教えを得ることができず、家庭生活を捨てて仙人(苦行者)として出家した。ヒマラヤから遠くないゴータマカという名の山に依って、草庵を造り、五神通と八等至(八定)を得て、禅定の楽しみのうちに住んでいた。その時、パドゥムッタラ世尊は仏陀となり、衆生を輪廻から救い出すため、彼への慈しみによりヒマラヤへ赴かれた。苦行者は世尊を見て清らかな心を抱き、自分の弟子たちを集めて蓮華を持ってこさせ、供養した。彼はその功徳によって、天界と人間界の間で転生し、両方の幸運を享受した後、この仏陀の出現した時代にサッヴァッティー(舎衛城)の名家に生まれ、信仰心を抱き清らかな心で出家し、ほどなく阿羅漢となった。

97. So attano puññakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento himavantassāvidūretiādimāha. Gotamo nāma pabbatoti anekesaṃ yakkhadevatānaṃ āvāsabhāvena adhiṭṭhānavasena gotamassa bhavanattā gotamoti pākaṭo ahosi. Pavattati tiṭṭhatīti pabbato. Nāgarukkhehi sañchannoti ruhati tiṭṭhatīti rukkho. Atha vā pathaviṃ khananto uddhaṃ ruhatīti rukkho, nānā anekappakārā campakakappūranāgaagarucandanādayo rukkhāti nānārukkhā, tehi nānārukkhehi sañchanno parikiṇṇo gotamo pabbatoti sambandho. Mahābhūtagaṇālayoti bhavanti jāyanti uppajjanti vaḍḍhanti cāti bhūtā, mahantā ca te bhūtā cāti mahābhūtā, mahābhūtānaṃ gaṇo samūhoti mahābhūtagaṇo, mahābhūtagaṇassa ālayo patiṭṭhāti mahābhūtagaṇālayo.

97. 彼は自らの功徳ある行為を思い出して歓喜し、自らの過去の行状を明らかにしつつ、‘ヒマラヤの近くに’等の詩句を語った。‘ゴータマカという名の山(gotamo nāma pabbato)’とは、多くの薬叉(夜叉)や神々の住処であったため、あるいはゴータマの住処として定められていたため、‘ゴータマ’として知られていた。存在し(pavattati)、立っている(tiṭṭhati)ものを‘pabbato(山)’という。‘竜樹(ナーガの木)に覆われた(nāgarukkhehi sañchanno)’について、生え(ruhati)、立っている(tiṭṭhati)ものを‘rukkho(樹木)’という。あるいは、大地を穿って上へと伸びる(ruhati)から‘rukkho(樹木)’という。多種多様なチャンパカ、樟脳、ナーガ、沈香、白檀などの木々を‘種々の樹木(nānārukkhā)’といい、それら種々の樹木に覆われ、囲まれたゴータマ山である、という関係である。‘大いなる存在の群れの住処(mahābhūtagaṇālayo)’とは、成り、生じ、現れ、増大するものを‘bhūtā(存在)’という。それらが偉大(mahantā)であるから‘mahābhūtā(大いなる存在)’という。大いなる存在の群れ(集まり)が‘mahābhūtagaṇo’であり、その大いなる存在の群れの住まい(拠り所)が‘mahābhūtagaṇālayo’である。

98. Vemajjhamhi ca tassāsīti tassa gotamassa pabbatassa vemajjhe abbhantare assamo abhinimmito nipphādito katoti attho. Sesaṃ uttānamevāti.

98. “中間に”とは、そのゴータマ山の中心部、内部に、庵が造られ、完成され、作られたという意味である。残りは明白である。

Padumapūjakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

パドゥマプージャカ長老阿波陀那の注釈、完結。

Terasamavaggavaṇṇanā samattā.

第十三品の注釈、完結。

14. Sobhitavaggo

14. ソービタ品

1. Sobhitattheraapadānavaṇṇanā

1. ソービタ長老阿波陀那の注釈

Padumuttaro [Pg.146] nāma jinotiādikaṃ āyasmato sobhitattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle ekasmiṃ kulagehe nibbatto viññutaṃ patto gharāvāsaṃ saṇṭhapetvā ekadivasaṃ satthārā dhamme desiyamāne somanassena pasannamānaso nānappakārehi thomesi. So teneva somanassena kālaṃ katvā devesu nibbatto tattha dibbasukhaṃ anubhavitvā manussesu ca manussasukhaṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ kulagehe nibbatto sattavassikova pabbajitvā nacirasseva chaḷabhiñño arahā ahosi.

“パドゥムッタラという名の勝者”で始まるのは、具寿ソービタ長老の阿波陀那である。彼もまた、過去の諸仏において功徳を積み、あちこちの生において解脱の機縁となる福徳を蓄え、パドゥムッタラ世尊の時代に、ある良家に生まれ、分別をわきまえる年齢に達して家を構えた。ある日、師(世尊)によって法が説かれているとき、歓喜して清らかな心で、様々な方法で(師を)讃嘆した。彼はその歓喜の心をもって没し、神々の世界に生まれた。そこで天上の幸福を享受し、人間界でも人間の幸福を享受して、今仏の出現した時代に、サーヴァッティーの良家に生まれた。わずか七歳で出家し、ほどなくして六神通を具えた阿羅漢となった。

1. So aparabhāge attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttaro nāma jinotiādimāha. Taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayattā suviññeyyamevāti.

1. 彼は後日、自らの過去の業を思い出し、歓喜が生じて、過去の遍歴の阿波陀那を明らかにしようとして、“パドゥムッタラという名の勝者”等と言った。そのすべては、前述した方法によって、容易に理解されるべきである。

Sobhitattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ソービタ長老阿波陀那の注釈、完結。

2. Sudassanattheraapadānavaṇṇanā

2. スダッサナ長老阿波陀那の注釈

Vitthatāya nadītīretiādikaṃ āyasmato sudassanattherassa apadānaṃ. Ayampi purimajinavaresu katādhikāro tattha tattha bhave katapuññūpacayo sikhissa bhagavato kāle kulagehe nibbatto vuddhippatto gharāvāsaṃ saṇṭhapetvā vasanto vitthatāya nāma gaṅgāya samīpe pilakkhuphalitaṃ pariyesanto tassā tīre nisinnaṃ jalamānaaggisikhaṃ iva sikhiṃ sammāsambuddhaṃ disvā pasannamānaso ketakīpupphaṃ vaṇṭeneva chinditvā pūjento evamāha – ‘‘bhante, yena ñāṇena tvaṃ evaṃ mahānubhāvo sabbaññubuddho jāto, taṃ ñāṇaṃ ahaṃ pūjemī’’ti. Atha bhagavā anumodanamakāsi. So tena puññena devamanussesu jāto ubhayasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto satthari pasanno pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi.

“広大なる河の岸辺で”で始まるのは、具寿スダッサナ長老の阿波陀那である。彼もまた、過去の諸仏において功徳を積み、あちこちの生において福徳を蓄積し、シキー世尊の時代に良家に生まれ、成人して家を構えて暮らしていた。ヴィッタターという名の河の近くで、ピラッシュの木の実を探している際、その河岸に座っている、燃え盛る火の炎のようなシキー正等覚者を見て、清らかな心となり、ケータキーの花を茎から折って供養し、このように言った。“尊師よ、あなたがこれほど大きな威力ある一切知者の仏となられた、その智慧を、私は供養いたします”。そこで世尊は随喜をなされた。彼はその福徳によって、神々と人間の間に生まれ、双方の幸運を享受して、今仏の出現した時代に、ある良家に生まれ、師(世尊)に信伏して出家し、ほどなくして阿羅漢となった。

10. [Pg.147] So attano katakusalaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento vitthatāya nadītīretiādimāha. Tattha vitthatāyāti vittharati pattharati vitthiṇṇā hotīti vitthatā, nadanti saddaṃ karonti itā gatā pavattāti nadī, nadiṃ tarantā etaṃ patvā tiṇṇā nāma hontīti tīraṃ, tassā vitthatāya nadiyā tīre tīrasamīpeti attho. Ketakiṃ pupphitaṃ disvāti kucchitākārena gaṇhantānaṃ hatthaṃ kaṇḍako chindati vijjhatīti ketaṃ, ketassa esā ketakīpupphaṃ, taṃ disvā vaṇṭaṃ chinditvāti sambandho.

10. 彼は自らがなした善業を思い出し、歓喜が生じて、過去の遍歴の阿波陀那を明らかにしようとして、“広大なる河の岸辺で”等と言った。その中で“広大なる(ヴィッタター)”とは、広がり、拡散し、広々としているので“ヴィッタター”という。“河(ナディー)”とは、音を立て、流れて進むので“ナディー”という。河を渡る人々がこれに到達して渡り終える場所なので“岸(ティーラ)”という。その広大な河の岸辺で、岸の近くで、という意味である。“ケータキーが花咲いているのを見て”については、無作法に摘み取る者の手を棘が切り、刺す(という性質を持っている)、それがケータキーの花であり、それを見て“茎を折って”と結びつく。

11. Sikhino lokabandhunoti sikhī vuccati aggi, sikhīsadisā nīlapītādibhedā jalamānā chabbaṇṇaghanaraṃsiyo yassa so sikhī, lokassa sakalalokattayassa bandhu ñātakoti lokabandhu, tassa sikhino lokabandhuno ketakīpupphaṃ vaṇṭe chinditvā pūjesinti sambandho. Sesaṃ uttānatthamevāti.

11. “世界の親族であるシキー(世尊)に”について、火が“シキー(炎を持つもの)”と呼ばれるように、火のように、青・黄などの区別がある、燃え盛る六色の濃密な光輪を具えているので“シキー”という。世界の、全三界の親族であるので“世界の親族(ロ一カバンドゥ)”という。その世界の親族であるシキー(世尊)に、ケータキーの花を茎で折って供養した、と結びつく。残りは明白な意味である。

Sudassanattheraapadānavaṇṇanā samattā.

スダッサナ長老阿波陀那の注釈、完結。

3. Candanapūjanakattheraapadānavaṇṇanā

3. チャンダナプージャナカ長老阿波陀那の注釈

Candabhāgānadītīretiādikaṃ āyasmato candanapūjanakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto atthadassissa bhagavato kāle himavante candabhāgānadiyā samīpe kinnarayoniyaṃ nibbatto pupphabhakkho pupphanivasano candanaagaruādīsu gandhavibhūsito himavante bhummadevatā viya uyyānakīḷajalakīḷādianekasukhaṃ anubhavanto vāsaṃ kappesi. Tadā atthadassī bhagavā tassānukampāya himavantaṃ gantvā ākāsato oruyha saṅghāṭiṃ paññāpetvā nisīdi. So kinnaro taṃ bhagavantaṃ vijjotamānaṃ tattha nisinnaṃ disvā pasannamānaso sugandhacandanena pūjesi. Tassa bhagavā anumodanaṃ akāsi.

“チャンダバーガー河の岸辺で”で始まるのは、具寿チャンダナプージャナカ長老の阿波陀那である。彼もまた、過去の諸仏において功徳を積み、あちこちの生において解脱の機縁となる福徳を蓄え、アッタダッシー世尊の時代に、ヒマラヤのチャンダバーガー河の近くで、キンナラとして生まれた。花を食し、花をまとい、栴檀や沈香などの香りで飾り立て、ヒマラヤにおいて地居天のように、園遊や水遊びなど、多くの幸福を享受して暮らしていた。そのとき、アッタダッシー世尊は、彼を憐れむためにヒマラヤへ行き、空から降りて僧伽梨を敷いて座られた。そのキンナラは、そこで輝きながら座っておられる世尊を見て、清らかな心となり、芳香ある栴檀で供養した。世尊は彼に随喜をなされた。

17. So tena puññena tena somanassena yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cuto devaloke nibbatto aparāparaṃ cha kāmāvacarasampattiyo anubhavitvā manussesu cakkavattirajjapadesarajjasampattiyo anubhavitvā [Pg.148] imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto viññutaṃ patto pabbajitvā nacirasseva arahattaṃ patvā attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento candabhāgānadītīretiādimāha. Tattha candaṃ manaṃ ruciṃ ajjhāsayaṃ ñatvā viya jātoti cando. Candamaṇḍalena pasannanimmalodakena ubhosu passesu muttādalasadisasantharadhavalapulinatalena ca samannāgatattā candena bhāgā sadisāti candabhāgā, tassā candabhāgāya nadiyā tīre samīpeti attho. Sesaṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayattā suviññeyyamevāti.

17. 彼はその福徳と、その歓喜によって、寿命の限り存続し、そこから没して天界に生まれた。次々と六欲天の幸運を享受し、人間界では転輪聖王や地方の王の幸運を享受して、今仏の出現した時代に良家に生まれ、分別をわきまえる年齢に達して出家した。ほどなくして阿羅漢果に到達し、自らの過去の業を思い出し、歓喜が生じて、過去の遍歴の阿波陀那を明らかにしようとして、“チャンダバーガー河の岸辺で”等と言った。その中で“チャンダ(月)”とは、意や好意や志を知るかのように生まれたので“チャンダ”という。月の輪のように清らかで汚れのない水と、両岸にある真珠の網のような、敷き詰められた白い砂地を備えていることにより、月に似た部分を持つので“チャンダバーガー”という。そのチャンダバーガー河の岸辺で、岸の近くで、という意味である。残りのすべては、前述した方法によって、容易に理解されるべきである。

Candanapūjanakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

チャンダナプージャナカ長老阿波陀那の注釈、完結。

Aṭṭhamabhāṇavāravaṇṇanā samattā.

第八誦分の注釈、完結。

4. Pupphacchadaniyattheraapadānavaṇṇanā

4. プップハッチャダニヤ長老阿波陀那の注釈

Sunando nāma nāmenātiādikaṃ āyasmato pupphacchadaniyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro anekesu bhavesu vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbatto viññutaṃ patvā sakasippesu nipphattiṃ patto mahābhogo mahāyaso dānābhirato ahosi. Ekadivasaṃ so ‘‘sakalajambudīpe ime yācakā nāma ‘ahaṃ dānaṃ na laddhosmī’ti vattuṃ mā labhantū’’ti mahādānaṃ sajjesi. Tadā padumuttaro bhagavā saparivāro ākāsena gacchati. Brāhmaṇo taṃ disvā pasannacitto sakasisse pakkosāpetvā pupphāni āharāpetvā ākāse ukkhipitvā pūjesi. Tāni sakalanagaraṃ chādetvā satta divasāni aṭṭhaṃsu.

“スナンダという名で”という言葉から始まるのは、プッパッチャダニヤ長老の阿波陀那(伝記)である。この長老もまた、過去の諸仏において功徳を積み、多くの生において解脱の依りどころとなる善根を蓄え、パドゥムッタラ世尊の時代に婆羅門の家に生まれ、成人して諸々の技芸に精通し、大きな富と名声を得て、施しを好む者となった。ある日、彼は“この閻浮提(ジャンブディーパ)全土において、乞食たちが‘私は施しを受け取れなかった’と言うことがないように”と考え、盛大な布施を準備した。その時、パドゥムッタラ世尊が従者と共に空中を歩んでおられた。婆羅門(長老の前生)はそれを見て、清らかな心が生じ、弟子たちを呼ばせて花々を持って来させ、空中に投げ上げて供養した。それらの花は町全体を覆い、七日間その場に留まった。

26. So tena puññakammena devamanussesu sukhaṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ ekasmiṃ kulagehe nibbatto saddhājāto pabbajitvā khuraggeyeva arahattaṃ patvā attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento sunando nāma nāmenātiādimāha. Taṃ heṭṭhā vuttanayattā suviññeyyamevāti.

26. 彼はその善業によって、天界と人間界で幸福を享受し、今仏の出現(釈尊の時代)において、舎衛城のある良家に生まれ、信仰心を生じて出家し、剃髪の最中に阿羅漢果を得た。自らの前世の業を思い出して歓喜し、過去の行いとしての阿波陀那を明かそうとして、“スナンダという名で”等の言葉を語った。その内容は、既に述べられた方法によって容易に理解できるものである。

Pupphacchadaniyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

プッパッチャダニヤ長老の阿波陀那の注釈(義釈)は終わった。

5. Rahosaññakattheraapadānavaṇṇanā

5. ラホーサンニャカ長老の阿波陀那の注釈

Himavantassāvidūretiādikaṃ [Pg.149] āyasmato rahosaññakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto ekasmiṃ buddhasuññakāle majjhimadese brāhmaṇakule nibbatto vuddhimanvāya sakasippesu nipphattiṃ patvā tattha sāraṃ apassanto kevalaṃ udaraṃ pūretvā kodhamadamānādayo akusaleyeva disvā gharāvāsaṃ pahāya himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā anekatāpasasataparivāro vasabhapabbatasamīpe assamaṃ māpetvā tīṇi vassasahassāni himavanteyeva vasamāno ‘‘ahaṃ ettakānaṃ sissānaṃ ācariyoti sammato garuṭṭhāniyo garukātabbo vandanīyo, ācariyo me natthī’’ti domanassappatto te sabbe sisse sannipātetvā buddhānaṃ abhāve nibbānādhigamābhāvaṃ pakāsetvā sayaṃ ekako raho vivekaṭṭhāneva nisinno buddhassa sammukhā nisinno viya buddhasaññaṃ manasi karitvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ uppādetvā sālāyaṃ pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinno kālaṃ katvā brahmaloke nibbatti.

“雪山の近くで”という言葉から始まるのは、ラホーサンニャカ長老の阿波陀那である。この長老もまた、過去の諸仏において功徳を積み、あちこちの生で解脱の依りどころとなる善根を蓄え、ある仏の空虚な時代(無仏時代)に中インドの婆羅門の家に生まれ、成長して諸々の技芸に精通したが、そこに実体(本質)を見いだせず、ただ腹を満たすだけで、怒りや慢心などの不善だけを見て、家庭生活を捨てて雪山に入り、仙人の出家を遂げた。数百人の修行者を従えて住み、ヴァサバ山の近くに庵(いおり)を構えて三千年の間、雪山に住んでいたが、“自分はこれほど多くの弟子の師として認められ、重んじられるべき地位にあるが、私には師がいない”と憂いを感じた。彼は全弟子を集めて、仏がいない時には涅槃の達成もあり得ないことを説き、自分一人が静かな場所(独座)に座り、あたかも仏が目の前におられるかのように仏への想い(仏想)を心に留め、仏を対象とした喜び(喜悦)を生じさせた。講堂で結跏趺坐して座ったまま没し、梵天界(ブラフマローカ)に生まれた。

34. So tattha jhānasukhena ciraṃ vasitvā imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto kāmesu anallīno sattavassiko pabbajitvā khuraggeyeva arahattaṃ patvā chaḷabhiñño hutvā pubbenivāsañāṇena attano pubbakammaṃ saritvā sañjātasomanasso pubbacaritāpadānaṃ pakāsento himavantassāvidūretiādimāha. Vasabho nāma pabbatoti himavantapabbataṃ vinā sesapabbatānaṃ uccatarabhāvena seṭṭhatarabhāvena vasabhoti saṅkhaṃ gato pabbatoti attho. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

34. 彼はそこで禅定の楽に長く住み、今仏の出現において良家に生まれ、諸々の欲望に執着せず、七歳で出家し、剃髪の最中に阿羅漢果を得て、六神通を具えた者となった。宿住随念智によって自らの前世の業を思い出し、歓喜が生じて過去の行いとしての阿波陀那を明かそうとして、“雪山の近くで”等の言葉を語った。“ヴァサバ”という名の山とは、雪山の他の山々に比べて、より高く、より優れていることから“ヴァサバ(雄牛のような優れたもの)”という名称になった山の意味である。残りの部分は、すべて明快な意味である。

Rahosaññakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ラホーサンニャカ長老の阿波陀那の注釈は終わった。

6. Campakapupphiyattheraapadānavaṇṇanā

6. チャンパカップッピヤ長老の阿波陀那の注釈

Kaṇikāraṃva jotantantiādikaṃ āyasmato campakapupphiyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto vessabhussa bhagavato kāle brāhmaṇakule [Pg.150] nibbatto vuddhippatto sakasippesu nipphattiṃ patvā tattha sāraṃ apassanto gharāvāsaṃ pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā vanantare vasanto vessabhuṃ bhagavantaṃ uddissa sissehi ānītehi campakapupphehi pūjesi. Bhagavā anumodanaṃ akāsi. So teneva kusalena devamanussesu saṃsaranto ubhayasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto viññutaṃ pāpuṇitvā pubbavāsanābalena gharāvāse anallīno pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi.

“カニカーラの花のように輝く”という言葉から始まるのは、チャンパカップッピヤ長老の阿波陀那である。この長老もまた、過去の諸仏において功徳を積み、あちこちの生で解脱の依りどころとなる善根を蓄え、ヴェッサブー世尊の時代に婆羅門の家に生まれ、成長して諸々の技芸に精通したが、そこに実体を見いだせず、家庭生活を捨てて修行者として出家した。森の中に住み、ヴェッサブー世尊を念じて、弟子たちが持ってきたチャンパカ(金鳳花)の花を供養した。世尊は随喜の法話をされた。彼はその善根によって天界と人間界を流転し、両方の幸福を享受し、今仏の出現において良家に生まれ、分別がつくようになると、過去の宿習の力によって家庭生活に執着せずに出家し、ほどなくして阿羅漢となった。

41. So aparabhāge attano pubbapuññakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento kaṇikāraṃva jotantantiādimāha. Tattha kaṇikāranti sakalapattapalāsāni paribhajja pātetvā pupphagahaṇasamaye kaṇṇikābaddho hutvā pupphamakuḷānaṃ gahaṇato kaṇṇikākārena pakatoti kaṇikāro, ‘‘kaṇṇikāro’’ti vattabbe niruttinayena ekassa pubba ṇa-kārassa lopaṃ katvā ‘‘kaṇikāra’’nti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Taṃ pupphitaṃ kaṇikārarukkhaṃ iva jotantaṃ buddhaṃ addasanti attho. Sesaṃ uttānatthamevāti.

41. 彼は後になって自らの過去の善業を思い出し、歓喜が生じて過去の行いとしての阿波陀那を明かそうとして、“カニカーラの花のように輝く”等の言葉を語った。その中の“カニカーラ”とは、すべての葉が落ちた開花の時期に、花の蕾が林立して咲くことから、天蓋(カニカー)のような形をしているためにカニカーラと呼ばれる。“カニカーラ(Kaṇṇikāra)”と言うべきところを、語源的な手法により、前の“n”を一つ省略して“カニカーラ(Kaṇikāra)”と述べられていると理解すべきである。“その満開のカニカーラの木のように輝く仏を拝見した”という意味である。残りの部分は明快な意味である。

Campakapupphiyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

チャンパカップッピヤ長老の阿波陀那の注釈は終わった。

7. Atthasandassakattheraapadānavaṇṇanā

7. アッタサンダッサカ長老の阿波陀那の注釈

Visālamāḷe āsīnotiādikaṃ āyasmato atthasandassakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro anekesu attabhāvesu katapuññūpacayo padumuttarassa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbatto vuddhimanvāya sakasippesu nipphattiṃ patto tattha sāraṃ apassanto gehaṃ pahāya himavantaṃ gantvā ramaṇīye ṭhāne paṇṇasālaṃ katvā paṭivasati, tadā sattānukampāya himavantamāgataṃ padumuttarabhagavantaṃ disvā pasannamānaso pañcaṅgasamannāgato vanditvā thutivacanehi thomesi. So tena puññena yāvatāyukaṃ katvā kālaṅkatvā brahmalokūpago ahosi. So aparabhāge imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto viññutaṃ patto satthu dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇi.

“広々とした広場に座っておられる”という言葉から始まるのは、アッタサンダッサカ長老の阿波陀那である。この長老もまた、過去の諸仏において功徳を積み、多くの生において功徳を蓄え、パドゥムッタラ世尊の時代に婆羅門の家に生まれ、成長して諸々の技芸に精通したが、そこに実体を見いだせず、家を捨てて雪山に行き、麗しい場所に葉庵を作って住んでいた。その時、衆生への憐れみのために雪山に来られたパドゥムッタラ世尊を拝見し、清らかな心で五体投地をして礼拝し、称讃の言葉で讃えた。彼はその功徳によって寿命を全うし、没して梵天界に至った。彼は後になって今仏の出現において良家に生まれ、成人して師(仏陀)の説法を聞き、信仰を得て出家し、阿羅漢に到達した。

47. So [Pg.151] attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento visālamāḷe āsīnotiādimāha. Tattha visālamāḷeti visālaṃ patthaṭaṃ vitthiṇṇaṃ mahantaṃ māḷaṃ visālamāḷaṃ, tasmiṃ visālamāḷe āsīno nisinno ahaṃ lokanāyakaṃ addasanti sambandho. Tesaṃ suviññeyyamevāti.

47. 彼は自らの前世の業を思い出し、歓喜が生じ、過去の遍歴を明らかにするために、“広大な高座に座って”等と言った。そこで、“広大な高座に”とは、広々として、広がり、広大で、大きな高座を“広大な高座”という。その広大な高座に“座って”、すなわち“着座して、私は世の導き手を拝見した”という文脈である。それらは容易に理解される。

Atthasandassakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

アッタサンダッサカ長老の阿波陀那の註釈が完了した。

8. Ekapasādaniyattheraapadānavaṇṇanā

8. エーカパサーダニヤ長老の阿波陀那の註釈。

Nārado iti me nāmantiādikaṃ āyasmato ekapasādaniyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro anekāsu jātīsu katakusalo atthadassissa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbatto kesavoti pākaṭo hutvā viññutaṃ patvā gharāvāsaṃ pahāya pabbajitvā vasanto ekadivasaṃ satthu dhammadesanaṃ sutvā pasannamānaso añjaliṃ paggayha ativiya pītisomanassajāto pakkāmi. So yāvatāyukaṃ ṭhatvā teneva somanassena kālaṃ katvā devesu nibbatto tattha dibbasampattiṃ anubhavitvā manussesu uppanno tattha sampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde aññatarasmiṃ kulagehe nibbatto vuddhippatto satthari pasīditvā pabbajito nacirasseva arahā ahosi.

“私の名はナーラダである”等(の詩句)は、尊者エーカパサーダニヤ長老の阿波陀那である。この(長老)もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、多くの転生において善行をなし、アッタダッシー世尊の時代にバラモンの家に生まれ、ケーサヴァとして知られるようになった。分別がつく年齢になると、家を捨てて出家し、暮らしていたが、ある日、師の説法を聞いて、心に信心が生じ、合掌して、並々ならぬ喜悦と歓喜を生じさせて立ち去った。彼は寿命の限り留まり、その歓喜とともに没して神々の中に生まれ、そこで天界の幸運を享受し、人間の中に生まれ、そこで幸運を享受し、この仏陀が出現した時代に、ある良家に生まれ、成人して師を信奉して出家し、ほどなくして阿羅漢となった。

55. So aparabhāge attano katakusalakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento nārado iti me nāmantiādimāha. Tattha nāradoti jātivasena suddhasarīrattā natthi rajo dhūli malaṃ etassāti nārado, ja-kārassa da-kāraṃ katvā nāradoti kuladattikaṃ nāmaṃ. Kesavoti kisavacchagotte jātattā kesavo nāradakesavo iti maṃ janā vidū jānantīti attho. Sesaṃ pākaṭamevāti.

55. 彼は後年、自らが行った善業を思い出し、歓喜が生じ、過去の遍歴を明らかにするために、“私の名はナーラダである”等と言った。そこで、“ナーラダ”とは、生まれながらに身体が清浄であったため、塵や埃、汚れが彼には無いことから“ナーラダ”という。(語源的には)jaの字をdaの字に変えて、“ナーラダ”という家系に由来する名となった。“ケーサヴァ”とは、キサヴァッチャ姓の家に生まれたことから“ケーサヴァ”という。“ナーラダ・ケーサヴァとして人々は私を知っている”という意味である。残りは明快である。

Ekapasādaniyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

エーカパサーダニヤ長老の阿波陀那の註釈が完了した。

9. Sālapupphadāyakattheraapadānavaṇṇanā

9. サーラプッパダーヤカ長老の阿波陀那の註釈。

Migarājā [Pg.152] tadā āsintiādikaṃ āyasmato sālapupphadāyakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave katakusalasañcayo kenaci kammacchiddena himavante sīhayoniyaṃ nibbatto anekasīhaparivāro vihāsi. Tadā sikhī bhagavā tassānukampāya himavantaṃ agamāsi. Sīho taṃ upagataṃ disvā pasannamānaso sākhābhaṅgena sakaṇṇikasālapupphaṃ gahetvā pūjesi. Bhagavā tassa anumodanaṃ akāsi.

“その時、獣の王であった”等(の詩句)は、尊者サーラプッパダーヤカ長老の阿波陀那である。この(長老)もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生において善行を積み重ねたが、何らかの業の間隙によって、ヒマラヤで獅子として生まれた。多くの獅子たちを従えて住んでいた。その時、シキー世尊が彼を哀れんでヒマラヤへ赴かれた。獅子は、近づいて来られた世尊を見て、心に信心が生じ、枝を折って、円錐状の沙羅(サーラ)の花を取って供養した。世尊は彼に随喜をなされた。

60. So tena puññena devamanussesu saṃsaranto ubhayasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto viññutaṃ patvā satthari pasanno pabbajitvā arahattaṃ patto attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento migarājā tadā āsintiādimāha. Tattha maraṇaṃ gacchantīti migā, atha vā ghāsaṃ magganti gavesantīti migā, migānaṃ rājā migarājā. Sakalacatuppadānaṃ rājabhāve satipi gāthābandhasukhatthaṃ mige ādiṃ katvā migarājāti vuttaṃ. Yadā bhagavantaṃ disvā sapupphaṃ sālasākhaṃ bhañjitvā pūjesiṃ, tadā ahaṃ migarājā ahosinti attho.

60. 彼はその功徳によって神々と人間の間を輪廻し、両方の幸運を享受し、この仏陀が出現した時代に、ある良家に生まれ、分別がつく年齢になると、師を信奉して出家し、阿羅漢果に到達した。自らの前世の業を思い出し、歓喜が生じ、過去の遍歴を明らかにするために、“その時、獣の王であった”等と言った。そこで、死に向かう(maraṇaṃ gacchanti)から“獣(miga)”という。あるいは、餌を求める(ghāsaṃ magganti)から“獣”という。獣たちの王が“獣の王(migarājā)”である。すべての四足獣の王であったとしても、詩の韻律の都合上、獣を初めにして“獣の王”と言われた。“世尊を拝見し、花とともに沙羅の枝を折って供養した時、私は獣の王であった”という意味である。

62. Sakosaṃ pupphamāharinti sakaṇṇikaṃ sālapupphaṃ āhariṃ pūjesinti attho. Sesaṃ uttānatthamevāti.

62. “包みのある花を持って来た”とは、円錐状の沙羅の花を持って来て供養した、という意味である。残りは明白な意味である。

Sālapupphadāyakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

サーラプッパダーヤカ長老の阿波陀那の註釈が完了した。

10. Piyālaphaladāyakattheraapadānavaṇṇanā

10. ピヤーラパラダーヤカ長老の阿波陀那の註釈。

Parodhako tadā āsintiādikaṃ āyasmato piyālaphaladāyakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto sikhissa bhagavato kāle nesādakule nibbatto himavante ekasmiṃ pabbhāre mige vadhitvā jīvikaṃ kappetvā vasati. Tasmiṃ kāle tattha gataṃ sikhiṃ bhagavantaṃ disvā pasannamānaso sāyaṃ pātaṃ namassamāno kañci deyyadhammaṃ apassanto madhurāni [Pg.153] piyālaphalāni uccinitvā adāsi. Bhagavā tāni paribhuñji. So nesādo buddhārammaṇāya pītiyā nirantaraṃ phuṭṭhasarīro pāpakamme virattacitto mūlaphalāhāro nacirasseva kālaṃ katvā devaloke nibbatti.

“その時、捕獲者であった”等(の詩句)は、尊者ピヤーラパラダーヤカ長老の阿波陀那である。この(長老)もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生において輪廻を脱することに資する功徳を積み重ね、シキー世尊の時代に猟師の家に生まれ、ヒマラヤのある洞窟で獣を殺して生計を立てて住んでいた。その時、そこに来られたシキー世尊を拝見して、心に信心が生じ、朝晩に礼拝していたが、供養すべき物を見つけることができず、甘いピヤーラの果実を拾い集めて捧げた。世尊はそれらを食された。その猟師は、仏陀を所縁とする喜悦によって絶えず身体が満たされ、悪業を離れた心で、根や果実を食物として、ほどなくして没して天界に生まれた。

66. So tattha dibbasampattiyo anubhavitvā manussesu ca anekavidhasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde gahapatikule nibbatto viññutaṃ patto gharāvāsaṃ saṇṭhapetvā tattha anabhirato gehaṃ pahāya satthu santike pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā nacirasseva arahattaṃ patto attano kataphaladānakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento parodhako tadā āsintiādimāha. Tattha yadā ahaṃ piyālaphalaṃ datvā cittaṃ pasādesiṃ, tadā ahaṃ parodhako āsinti sambandho. Parodhakoti parasattarodhako vihesako. ‘‘Pararodhako’’ti vattabbe pubbassa ra-kārassa lopaṃ katvā ‘‘parodhako’’ti vuttaṃ.

66. 彼はそこで天界の幸運を享受し、人間界でも多種多様な幸運を享受し、この仏陀が出現した時代に、長者の家に生まれ、分別がつく年齢になると、家庭を築いたものの、そこに喜びを見いだせず、家を捨てて師のもとで出家し、ヴィパッサナーを修習して、ほどなくして阿羅漢果に到達した。自らが行った果実供養の業を思い出し、歓喜が生じ、過去の遍歴を明らかにするために、“その時、捕獲者であった”等と言った。そこで、“私がピヤーラの果実を捧げて心を浄信させた時、私は捕獲者であった”という文脈である。“捕獲者(parodhaka)”とは、他の生き物を阻む者、悩ます者という意味である。“パラ・ローダカ(pararodhaka)”と言うべきところを、前の“ラ(ra)”の字を省略して“パローダカ”と言われた。

69. Paricāriṃ vināyakanti taṃ nibbānapāpakaṃ satthāraṃ, ‘‘bhante, imaṃ phalaṃ paribhuñjathā’’ti pavāriṃ nimantesiṃ ārādhesinti attho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

69. “導き手に給仕した”とは、涅槃へと導くその師に、“尊師よ、この果実をお召し上がりください”と勧め、招き、満足させたという意味である。それらは容易に理解される。

Piyālaphaladāyakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ピヤーラパラダーヤカ長老の阿波陀那の註釈が完了した。

Cuddasamavaggavaṇṇanā samattā.

第十四品の註釈が完了した。

15. Chattavaggo

15. 第十五・宝蓋品(チャッタ・ヴァッガ)。

1. Atichattiyattheraapadānavaṇṇanā

1. アティチャッティヤ長老の阿波陀那の註釈。

Parinibbute bhagavatītiādikaṃ āyasmato atichattiyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto atthadassissa bhagavato kāle ekasmiṃ kulagehe nibbatto dharamānassa bhagavato adiṭṭhattā parinibbutakāle ‘‘aho mama parihānī’’ti cintetvā ‘‘mama jātiṃ saphalaṃ karissāmī’’ti katasanniṭṭhāno chattādhichattaṃ kāretvā tassa bhagavato sarīradhātuṃ nihitadhātugabbhaṃ pūjesi. Aparabhāge pupphacchattaṃ kāretvā tameva dhātugabbhaṃ [Pg.154] pūjesi. So teneva puññena devamanussesu saṃsaranto ubhayasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde gahapatikule nibbatto viññutaṃ patto satthari pasanno pabbajitvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā vāyamanto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi.

“世尊が涅槃に入られたとき”から始まる詩句は、アティチャッティヤ長老の阿波陀那(長老の過去世の物語)である。彼もまた、過去の諸仏において功徳を積み、あちこちの生存において解脱の依りどころとなる福徳を蓄え、アッタダッシー世尊の時代にある良家に生まれた。存命中の世尊にまみえることができなかったため、世尊の入滅時に“ああ、私は不運であった”と考え、“自分の生を実りあるものにしよう”と決意し、傘の上にさらに傘を重ねたもの(重傘)を作らせて、その世尊の身体の遺骨を納めた舎利殿に供養した。その後、花の傘を作って、その同じ舎利殿を供養した。彼はその功徳によって、神々と人間の世界を輪廻しながら、両方の幸福を享受し、この仏の出現の時代に長者の家に生まれ、分別がつく年齢に達して師(仏陀)に信を寄せ、出家して瞑想の主題(業処)を授かって精進し、ほどなくして阿羅漢果に到達した。

1. So attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento parinibbute bhagavatītiādimāha. Tattha chattātichattanti chādiyati saṃvariyati ātapādinti chattaṃ, chattassa atichattaṃ chattassa upari katachattaṃ chattātichattaṃ, chattassa uparūpari chattanti attho. Thūpamhi abhiropayinti thūpiyati rāsikarīyatīti thūpo, atha vā thūpati thirabhāvena vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjamāno patiṭṭhātīti thūpo, tasmiṃ thūpamhi mayā kāritaṃ chattaṃ uparūpari ṭhapanavasena abhi visesena āropayiṃ pūjesinti attho.

1. 彼は自らの過去の業を思い出し、歓喜して、過去の遍歴の物語を明かし、“世尊が涅槃に入られたとき”等の詩句を語った。そこにおいて、“傘の上の傘(chattātichatta)”とは、覆い守られるもの、あるいは日光等を遮るものが“傘(chatta)”であり、その傘のさらなる傘、すなわち傘の上に作られた傘が“傘の上の傘”であり、傘が重なり合っている傘という意味である。“塔の上に掲げた(thūpamhi abhiropayiṃ)”とは、積み上げられるから“塔(thūpa)”、あるいは、堅固な状態で増大・繁栄・広大に達して確立しているから“塔”であり、その塔に、私が作らせた傘を、重なり合うように配置して格別に掲げて供養したという意味である。

2. Pupphacchadanaṃ katvānāti vikasitehi sugandhehi anekehi phupphehi chadanaṃ chattupari vitānaṃ katvā pūjesinti attho. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

2. “花の天蓋を作って(pupphacchadanaṃ katvāna)”とは、開花した芳香のある多くの花々で、傘の上の覆い(天蓋)を作って供養したという意味である。残りの部分は、すべてにおいて明白な意味である。

Atichattiyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

アティチャッティヤ長老阿波陀那の注釈、完結。

2. Thambhāropakattheraapadānavaṇṇanā

2. タンバーローパカ長老阿波陀那の注釈

Nibbute lokanāthamhītiādikaṃ āyasmato thambhāropakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto dhammadassissa bhagavato kāle kulagehe nibbatto saddho pasanno parinibbute bhagavati tassa bhagavato dhātugabbhamāḷake thambhaṃ nikhanitvā dhajaṃ āropesi. Bahūni jātisumanapupphāni ganthitvā nisseṇiyā ārohitvā pūjesi.

“世の救い主が滅したときに”から始まる詩句は、タンバーローパカ長老の阿波陀那である。彼もまた、過去の諸仏において功徳を積み、あちこちの生存において解脱の依りどころとなる福徳を蓄え、ダンマダッシー世尊の時代に良家に生まれ、信仰深く清らかな心を持ち、世尊が入滅された後、その世尊の舎利殿の広場に柱を打ち立てて、旗を掲げた。多くの大体木(ジャスミン)の花を編んで、梯子に登って供養した。

5. So yāvatāyukaṃ ṭhatvā kālaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto ubhayasampattiyo anubhavitvā sabbattha pūjito imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto daharakālato pabhuti pūjanīyo sāsane baddhasaddho pabbajitvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patto [Pg.155] attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento nibbute lokanāthamhītiādimāha. Tattha nibbute lokanāthamhīti sakalalokassa nāthe padhānabhūte paṭisaraṇe ca satthari khandhaparinibbānena nibbute nibbutadīpasikhā viya adassanaṃ gateti attho. Dhammadassīnarāsabheti catusaccadhammaṃ passatīti dhammadassī, atha vā satipaṭṭhānādike sattatiṃsabodhipakkhiyadhamme dassanasīlo passanasīloti dhammadassī, narānaṃ āsabho pavaro uttamoti narāsabho, dhammadassī ca so narāsabho ceti dhammadassīnarāsabho, tasmiṃ dhammadassīnarāsabhe. Āropesiṃ dhajaṃ thambhanti cetiyamāḷake thambhaṃ nikhanitvā tattha dhajaṃ āropesiṃ bandhitvā ṭhapesinti attho.

5. 彼は寿命の限り存続して命を終え、神々と人間の世界を輪廻しながら、両方の幸福を享受し、あらゆるところで供養され、この仏の出現の時代にある良家に生まれた。幼少の時から供養に値する者となり、教えに強い信仰を抱いて出家し、四無礙解とともに阿羅漢果に到達した。自らの過去の業を思い出し、歓喜して、過去の遍歴の物語を明かし、“世の救い主が滅したときに”等の詩句を語った。そこにおいて、“世の救い主が滅したときに(nibbute lokanāthamhi)”とは、全世界の救い主であり、主たる者、拠り所である師(仏陀)が、五蘊の涅槃によって滅し、消えた灯火の炎のように見えなくなったとき、という意味である。“ダンマダッシー、人中の雄牛(dhammadassīnarāsabhe)”については、四聖諦の法を見るので“ダンマダッシー(法を見る者)”、あるいは、四念処などの三十七道品を常に見る性質を持つので“ダンマダッシー”という。人々のうちの雄牛、すなわち卓越した、優れた者であるから“人中の雄牛(narāsabha)”という。ダンマダッシーであり、かつ人中の雄牛であるお方、そのダンマダッシー・人中の雄牛であるお方において、という意味である。“柱を立てて旗を掲げた(āropesiṃ dhajaṃ thambhaṃ)”とは、塔の広場に柱を打ち立てて、そこに旗を結びつけて設置し、掲げたという意味である。

6. Nisseṇiṃ māpayitvānāti nissāya taṃ iṇanti gacchanti ārohanti uparīti nisseṇi, taṃ nisseṇiṃ māpayitvā kāretvā bandhitvā thūpaseṭṭhaṃ samāruhinti sambandho. Jātipupphaṃ gahetvānāti jāyamānameva janānaṃ sundaraṃ manaṃ karotīti jātisumanaṃ, jātisumanameva pupphaṃ ‘‘jātisumanapuppha’’nti vattabbe gāthābandhasukhatthaṃ sumanasaddassa lopaṃ katvā ‘‘jātipuppha’’nti vuttaṃ, taṃ jātisumanapupphaṃ gahetvā ganthitvā thūpamhi āropayiṃ, āropetvā pūjesinti attho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

6. “梯子を作って(nisseṇiṃ māpayitvāna)”とは、それに拠って人々が登り行くもの、上へ登るものが“梯子(nisseṇi)”であり、その梯子を作らせて(または結んで作り)、最も優れた塔に登った、という繋がりである。“ジャスミンの花を手に取って(jātipupphaṃ gahetvāna)”とは、生じるとすぐに人々の心を美しく(清らかに)するから“ジャティスマナ(大体木、ジャスミン)”という。本来は“ジャティスマナの花”と言うべきところ、詩の韻律を整えるために“スマナ”の語を省略して“ジャティプッパ(ジャティの花)”と言われている。そのジャティスマナの花を手に取って編み、塔に掲げた、掲げて供養したという意味である。残りの部分は、容易に理解できる。

Thambhāropakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

タンバーローパカ長老阿波陀那の注釈、完結。

3. Vedikārakattheraapadānavaṇṇanā

3. ヴェーディカーラカ長老阿波陀那の注釈

Nibbute lokanāthamhītiādikaṃ āyasmato vedikārakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimajinavaresu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto piyadassissa bhagavato kāle vibhavasampanne ekasmiṃ kule nibbatto viññutaṃ patvā gharāvāsaṃ saṇṭhapetvā nibbute satthari pasanno tassa cetiye valayaṃ kāresi, sattahi ratanehi paripūretvā mahāpūjaṃ kāresi. So tena puññena devamanussesu saṃsaranto anekesu jātisatasahassesu pūjanīyo mahaddhano mahābhogo ubhayasukhaṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto vibhavasampanno pabbajitvā vāyamanto nacirasseva arahā ahosi.

“世の救い主が滅したときに”から始まる詩句は、ヴェーディカーラカ長老の阿波陀那である。彼もまた、過去の優れた勝者(仏)たちにおいて功徳を積み、あちこちの生存において解脱の依りどころとなる福徳を蓄え、ピヤダッシー世尊の時代に富裕な家に生まれ、分別がつくようになると家庭を築いたが、師(仏陀)が滅した後に清らかな信仰を抱き、その仏塔の周囲に柵(ヴェーディカー)を作らせ、七つの宝で満たして盛大な供養を行った。彼はその功徳によって、神々と人間の世界を輪廻しながら、数十万回の転生において供養されるべき者となり、莫大な富と享受を持ち、両方の幸福を享受して、この仏の出現の時代に良家に生まれ、富に恵まれ、出家して精進し、ほどなくして阿羅漢となった。

10. So [Pg.156] ekadivasaṃ attano pubbe katakusalaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento nibbute lokanāthamhītiādimāha. Taṃ heṭṭhā vuttatthameva. Piyadassīnaruttameti piyaṃ somanassākāraṃ dassanaṃ yassa so piyadassī, ārohapariṇāhadvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasītānubyañjanabyāmappabhāmaṇḍalehi sādhu mahājanappasādaṃ janayanākāradassanoti attho. Narānaṃ uttamoti naruttamo, piyadassī ca so naruttamo ceti piyadassīnaruttamo, tasmiṃ piyadassīnaruttame nibbute dhātugabbhamhi muttavediṃ ahaṃ akāsinti sambandho. Pupphādhāratthāya pariyosāne vedikāvalayaṃ akāsinti attho.

10. 彼はある日、自らが過去になした善業を思い出し、歓喜して、過去の遍歴の物語を明かし、“世の救い主が滅したときに”等の詩句を語った。それは、下に述べた通りの意味である。“ピヤダッシー、人中の最高の方(piyadassīnaruttame)”とは、その姿(見ること)が喜ばしく、歓喜をもたらすので“ピヤダッシー”という。すなわち、身の丈や周囲の調和、三十二大人相、八十種好、一尋の光(常光)によって、実に見事に、多くの人々の清らかな信仰を生じさせる姿、見え方であるという意味である。人々のうちの最高の方であるから“人中の最高の方(naruttama)”という。ピヤダッシーであり、かつ人中の最高の方であるお方、そのピヤダッシー・人中の最高の方であるお方が滅したときに、舎利殿において“私は真珠の柵を作った(muttavediṃ ahaṃ akāsiṃ)”という繋がりである。花を置くための場所として、最後に柵の囲いを作ったという意味である。

11. Maṇīhi parivāretvāti maṇati jotati pabhāsatīti maṇi, atha vā janānaṃ manaṃ pūrento somanassaṃ karonto ito gato pavattoti maṇi, jātiraṅgamaṇiveḷuriyamaṇiādīhi anekehi maṇīhi katavedikāvalayaṃ parivāretvā uttamaṃ mahāpūjaṃ akāsinti attho. Sesaṃ uttānatthamevāti.

11. “摩尼(宝石)によって囲んで”とは、摩尼(宝石)が輝き、放光することから摩尼(マニ)という。あるいは人々の心を満たし、喜びをもたらすことから、ここから生じたものを摩尼という。生粋の赤い宝石や、猫眼石などの多くの宝石によって作られた欄楯(柵)の周囲を囲んで、最高の偉大な供養を行ったという意味である。残りは明らかな意味である。

Vedikārakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ヴェーディカーラカ長老阿毘陀那の註釈が完了した。

4. Saparivāriyattheraapadānavaṇṇanā

4. サパリワーリヤ長老阿毘陀那の註釈

Padumuttaro nāma jinotiādikaṃ āyasmato saparivāriyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro anekāsu jātīsu vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle kulagehe nibbatto viññutaṃ patto mahaddhano mahābhogo ahosi. Atha padumuttare bhagavati parinibbute mahājano tassa dhātuṃ nidahitvā mahantaṃ cetiyaṃ kāretvā pūjesi. Tasmiṃ kāle ayaṃ upāsako tassupari candanasārena cetiyagharaṃ karitvā mahāpūjaṃ akāsi. So teneva puññena devamanussesu saṃsaranto ubhayasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kulagehe nibbatto vuddhimanvāya kusalaṃ katvā saddhāya sāsane pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi.

“パドゥムッタラという名の勝者”等(の詩)は、具寿サパリワーリヤ長老の阿毘陀那である。この者もまた、過去の諸仏において功徳を積み、多くの転生において解脱の依止となる福業を蓄積してきた。パドゥムッタラ世尊の時代に良家に生まれ、分別がつくようになると、多くの財産と享受すべき富を持つ身となった。その後、パドゥムッタラ世尊が入滅された時、多くの人々がその遺骨を安置して巨大な仏塔を建立し、供養した。その時、この在家信者はその上に栴檀の精髄(白檀)を用いて塔院(礼拝堂)を造り、偉大な供養を行った。彼はその功徳によって、天界と人間界を輪廻しながら、両方の幸福を享受し、この仏の出現(現世)において、ある良家に生まれた。成長するにつれて善行を積み、信仰心をもって教え(聖典)の中に出家し、ほどなくして阿羅漢となった。

15-8. So [Pg.157] aparabhāge attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttaro nāma jinotiādimāha. Tattha omattanti lāmakabhāvaṃ nīcabhāvaṃ dukkhitabhāvaṃ vā na passāmi na jānāmi, na diṭṭhapubbo mayā nīcabhāvoti attho. Sesaṃ pākaṭamevāti.

15-8. 彼は後日、自らの過去の業を思い起こし、歓喜して過去の行状の阿毘陀那を明かすために“パドゥムッタラという名の勝者”等と言った。その中で“劣った状態(おまった)”とは、卑しい状態、卑しい境遇、あるいは苦しい状態を、私は見ず、知らない、つまり、かつて卑しい状態を見たことがないという意味である。残りは明白である。

Saparivāriyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

サパリワーリヤ長老阿毘陀那の註釈が完了した。

5. Umāpupphiyattheraapadānavaṇṇanā

5. ウマープッピヤ長老阿毘陀那の註釈

Nibbute lokamahitetiādikaṃ āyasmato umāpupphiyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle kulagehe nibbatto vuddhippatto gharāvāsaṃ saṇṭhapetvā vasanto nibbutassa bhagavato cetiyamahe vattamāne indanīlamaṇivaṇṇaṃ umāpupphaṃ gahetvā pūjesi. So tena puññena sugatīsuyeva saṃsaranto dibbamānusasampattiyo anubhavitvā uppannuppannabhave bahulaṃ nīlavaṇṇo jātisampanno vibhavasampanno ahosi. So imasmiṃ buddhuppāde vibhavasampanne ekasmiṃ kulagehe nibbatto viññutaṃ patvā saddhājāto pabbajito nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi.

“世に供養されし方の入滅した時”等(の詩)は、具寿ウマープッピヤ長老の阿毘陀那である。この者もまた、過去の諸仏において功徳を積み、あちこちの生において解脱の依止となる福業を蓄積してきた。シッダッタ世尊の時代に良家に生まれ、成人して家を構えて暮らしていた時、入滅した世尊の仏塔供養が行われている際に、インドラの青い宝石(サファイア)の色をしたウマーの花(亜麻の花)を手に取って供養した。彼はその功徳によって、善趣のみを輪廻しながら、天界と人間界の幸福を享受し、生まれるたびごとに、多くの場合、青い肌の色を持ち、家柄も良く、富にも恵まれた。彼はこの仏の出現において、富裕なある良家に生まれ、分別がつくようになると、信仰心が生じて出家し、ほどなくして阿羅漢位に到達した。

21. So pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento nibbute lokamahitetiādi vuttaṃ. Tattha lokamahiteti lokehi mahito pūjitoti lokamahito, tasmiṃ lokamahite siddhatthamhi bhagavati parinibbuteti sambandho. Āhutīnaṃpaṭiggaheti āhutino vuccanti pūjāsakkārā, tesaṃ āhutīnaṃ paṭiggahetuṃ arahatīti āhutīnaṃpaṭiggaho, aluttakitantasamāso, tasmiṃ āhutīnaṃpaṭiggahe bhagavati parinibbuteti attho.

21. 彼は過去の業を思い起こし、歓喜して過去の行状の阿毘陀那を明かすために“世に供養されし方の入滅した時”等と述べた。その中で“世に供養されし方”とは、世の人々によって供養され、崇められた方のことであり、その世に供養されしシッダッタ世尊が入滅された時、という繋がりである。“供物の受納者”において、供物(アーフティ)とは供養や敬意のことであり、それらの供物を受け取るに相応しいので“供物の受納者”という(不連結格限定複合語)。その供物の受納者である世尊が入滅された時、という意味である。

22. Umāpupphanti uddhamuddhaṃ nīlapabhaṃ muñcamānaṃ pupphati vikasatīti umāpupphaṃ, taṃ umāpupphaṃ gahetvā cetiye pūjaṃ akāsinti attho. Sesaṃ uttānatthamevāti.

22. “ウマーの花”とは、上へ上へと青い光を放ちながら咲く花のことである。そのウマーの花を手に取って、仏塔で供養を行ったという意味である。残りは明らかな意味である。

Umāpupphiyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ウマープッピヤ長老阿毘陀那の註釈が完了した。

6. Anulepadāyakattheraapadānavaṇṇanā

6. アヌレーパダーヤカ長老阿毘陀那の註釈

Anomadassīmuninotiādikaṃ [Pg.158] āyasmato anulepadāyakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto anomadassissa bhagavato kāle kulagehe nibbatto mahaddhano mahābhogo tassa bhagavato bodhirukkhassa vedikāvalayaṃ kāretvā sudhākammañca kāretvā vālukasantharaṇaṃ daddaḷhamānaṃ rajatavimānamiva kāresi. So tena puññena sukhappatto uppannuppannabhave rajatavimānarajatageharajatapāsādesu sukhamanubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto viññutaṃ patvā satthari pasanno pabbajitvā vipassanamanuyutto nacirasseva arahā ahosi.

“アノーマダッシー聖者の”等(の詩)は、具寿アヌレーパダーヤカ長老の阿毘陀那である。この者もまた、過去の諸仏において功徳を積み、あちこちの生において解脱の依止となる福業を蓄積してきた。アノーマダッシー世尊の時代に良家に生まれ、多くの財産と享受すべき富を持っていた彼は、その世尊の菩提樹の周囲に欄楯(柵)を造らせ、漆喰(石灰)塗りを施し、砂を敷き詰めて、輝く銀の宮殿のように(菩提樹の囲いを)造らせた。彼はその功徳によって幸福を得て、生まれるたびごとに銀の宮殿、銀の邸宅、銀の楼閣において幸福を享受し、この仏の出現において良家に生まれた。分別がつくようになると師(仏陀)を信奉して出家し、ヴィパッサナー(観法)に精進して、ほどなくして阿羅漢となった。

26. So aparabhāge ‘‘kiṃ nu kho kusalaṃ katvā mayā ayaṃ viseso adhigato’’ti pubbenivāsānussatiñāṇena paṭipāṭiyā anussaritvā pubbe katakusalaṃ jānitvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento anomadassīmuninotiādimāha. Tattha anomaṃ alāmakaṃ dassanaṃ dassanīyaṃ sarīraṃ yassa so anomadassī, dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasītānubyañjanabyāmappabhāsamujjalavirājitasarīrattā sundaradassanoti attho. Sudhāya piṇḍaṃ datvānāti bodhighare vedikāvalayaṃ kāretvā sakale bodhighare sudhālepanaṃ katvāti attho. Pāṇikammaṃ akāsahanti sārakaṭṭhena phalakapāṇiyo katvā tāhi pāṇīhi maṭṭhakammaṃ akāsinti attho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

26. 彼は後日、“いったいどのような善行によって私はこの卓越した境遇を得たのか”と宿住随念智によって順次思い起こし、過去に行った善行を知って歓喜し、過去の行状の阿毘陀那を明かすために“アノーマダッシー聖者の”等と言った。その中で“アノーマダッシー”とは、非凡(アノーマ)で、見るに堪える(見事な)身体を持つ者のことであり、三十二相八十種好と一尋の光によって輝き放つ身体を持っているために、麗しき相好を持つという意味である。“漆喰の塊を与えて”とは、菩提樹の堂に欄楯(柵)を造り、菩提樹の堂全体に漆喰(石灰)塗りを施したという意味である。“手仕事を行った”とは、心材を用いて板のコテを作り、それらのコテで(表面を)滑らかにする仕上げ作業を行ったという意味である。残りは容易に理解できる。

Anulepadāyakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

アヌレーパダーヤカ長老阿毘陀那の註釈が完了した。

7. Maggadāyakattheraapadānavaṇṇanā

7. マッガダーヤカ長老阿毘陀那の註釈

Uttaritvāna nadikantiādikaṃ āyasmato maggadāyakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimajinavaresu katādhikāro anekesu bhavesu nibbānādhigamatthāya puññāni upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle lokasammate kule nibbatto vuddhimanvāya gharāvāsaṃ vasanto ekadivasaṃ bhagavantaṃ ekaṃ nadiṃ uttaritvā vanantaraṃ gacchantaṃ disvā pasannamānaso ‘‘idāni mayā bhagavato maggaṃ samaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā kudālañca piṭakañca [Pg.159] ādāya bhagavato gamanamaggaṃ samaṃ katvā vālukaṃ okiritvā bhagavato pāde vanditvā, ‘‘bhante, iminā maggālaṅkārakaraṇena nibbattanibbattaṭṭhāne pūjanīyo bhaveyyaṃ, nibbānañca pāpuṇeyya’’nti patthanaṃ akāsi. Bhagavā ‘‘yathādhippāyaṃ samijjhatū’’ti anumodanaṃ vatvā pakkāmi.

“小川を渡って”という言葉から始まるのは、尊者マガダーヤカ(道供養)長老の阿波陀那(伝記)である。この者もまた、過去の勝者たちの御許で功徳を積み、多くの転生において涅槃に到達するために善業を積み重ねていた。シッダッタ世尊の時代、世に認められた名家に生まれ、長じて家長の生活を送っていた。ある日、世尊が一つの川を渡って森の奥へと向かわれるのを見て、清らかな心が生じ、“今、私は世尊のために道を平らかにすべきである”と考えた。そして、鍬と籠を手に取り、世尊の通り道を平らかにし、砂を撒き、世尊の足を礼拝して、“大徳(尊師)よ、この道の整備という行為によって、生まれ変わる先々で供養される者となり、涅槃に到達できますように”と誓願を立てた。世尊は“汝の願いが成就するように”と随喜の言葉を述べて立ち去られた。

32-3. So tena puññena devamanussesu saṃsaranto sabbattha pūjito ahosi. Imasmiṃ pana buddhuppāde pākaṭe ekasmiṃ kule nibbatto satthari pasanno pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā nacirasseva arahattaṃ patvā attano pubbakammaṃ paccakkhato ñatvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento uttaritvāna nadikantiādimāha. Tattha nadati saddaṃ karoti gacchatīti nadī, nadīyeva nadikā, taṃ nadikaṃ uttaritvā atikkamitvāti attho. Kudālapiṭakamādāyāti ku vuccati pathavī, taṃ vidālane padālane chindane alanti kudālaṃ, piṭakaṃ vuccati paṃsuvālikādivāhakaṃ, tālapaṇṇavettalatādīhi katabhājanaṃ, kudālañca piṭakañca kudālapiṭakaṃ, taṃ ādāya gahetvāti attho. Sesaṃ uttānatthamevāti.

32-3. 彼はその功徳によって、神々と人間の世界を輪廻しながら、あらゆるところで供養される者となった。そして、この仏陀が出現された時代に、ある名家に生まれ、師(仏陀)に清らかな信仰を抱いて出家し、ヴィパッサナー(観法)を修習して、まもなく阿羅漢果に到達した。自らの過去の業を直観して知り、歓喜して過去の行跡である阿波陀那を明かすために、“小川を渡って”等の詩句を唱えた。そこで“ナディー(川)”とは、音を立てて流れるものをいい、川そのものが“ナディカー(小川)”であり、その小川を渡って(越えて)という意味である。鍬と籠(クダーラ・ピタカ)を手に取りとは、“ク”は大地を指し、それを裂き、割り、切るのに適した道具が“クダーラ(鍬)”であり、“ピタカ(籠)”とは土や砂などを運ぶための多羅葉や籐などで作られた容器のことである。鍬と籠を手に取ったという意味である。残りは明白な意味である。

Maggadāyakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

道供養長老阿波陀那の注釈、完結。

8. Phalakadāyakattheraapadānavaṇṇanā

8. 板供養長老阿波陀那の注釈

Yānakāro pure āsintiādikaṃ āyasmato phalakadāyakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro anekesu attabhāvesu katapuññasambhāro siddhatthassa bhagavato kāle vaḍḍhakikule nibbatto ratanattaye pasanno candanena ālambanaphalakaṃ katvā bhagavato adāsi. Bhagavā tassānumodanaṃ akāsi.

“かつて私は車作りであった”という言葉から始まるのは、尊者ファラカダーヤカ(板供養)長老の阿波陀那である。この者もまた、過去の仏陀たちの御許で功徳を積み、多くの生において善業を積み重ねていた。シッダッタ世尊の時代、大工の家に生まれ、三宝に清らかな信仰を抱き、栴檀(サンダルウッド)で背もたれ板(あるいは台座)を作り、世尊に献上した。世尊は彼に随喜の説法をされた。

37. So tena puññena devamanussesu saṃsaranto sabbattha kāle cittasukhapīṇito ubhayasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto viññutaṃ patvā satthu dhammadesanaṃ sutvā sañjātappasādo pabbajitvā vāyamanto nacirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento [Pg.160] yānakāro pure āsintiādimāha. Tattha yānakāroti yanti etena icchiticchitaṭṭhānanti yānaṃ, taṃ karotīti yānakāro, pure buddhadassanasamaye ahaṃ yānakāro āsiṃ ahosinti attho. Candanaṃ phalakaṃ katvāti candati pariḷāhaṃ vūpasametīti candanaṃ. Atha vā candanti sugandhavāsanatthaṃ sarīraṃ vilimpanti etenāti candanaṃ, taṃ ālambanaphalakaṃ katvā. Lokabandhunoti sakalalokassa bandhu ñātibhūtoti lokabandhu, tassa lokabandhuno satthussa adāsinti attho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

37. 彼はその功徳によって、神々と人間の世界を輪廻しながら、あらゆるところで常に心の喜びに満たされ、両界(天・人)の幸せを享受した。この仏陀が出現された時代、ある名家に生まれ、成人して師(仏陀)の説法を聞き、清らかな信仰が生じて出家した。精進して、まもなく四無碍解智とともに阿羅漢果に到達した。自らの過去の業を思い起こし、歓喜して過去の行跡を明かすために、“かつて私は車作りであった”等の詩句を唱えた。そこで“車作り(ヤーナカーラ)”とは、それによって望みの場所へ行く(ヤンティ)ゆえに“車(ヤーナ)”といい、それを作る者ゆえに“車作り”である。かつて仏陀にお目にかかった時、私は車作りであったという意味である。栴檀(チャンダナ)の板を作りとは、熱苦を静める(チャンダーティ)ゆえに栴檀という。あるいは、香りを付けるために体に塗るゆえに栴檀といい、それで背もたれの板を作ったということである。世界の親族(ローカバンドゥ)とは、全世界の親族(親しい者)であるという意味で、その世界の親族である師に献上したということである。残りは容易に理解できる。

Phalakadāyakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

板供養長老阿波陀那の注釈、完結。

9. Vaṭaṃsakiyattheraapadānavaṇṇanā

9. 花飾り供養長老阿波陀那の注釈

Sumedho nāma nāmenātiādikaṃ āyasmato vaṭaṃsakiyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimamunindesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto sumedhassa bhagavato kāle kulagehe nibbatto viññutaṃ patto gharāvāsaṃ saṇṭhapetvā tattha ādīnavaṃ disvā gehaṃ pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā mahāvane vihāsi. Tasmiṃ samaye sumedho bhagavā vivekakāmatāya taṃ vanaṃ sampāpuṇi. Atha so tāpaso bhagavantaṃ disvā pasannamānaso vikasitaṃ saḷalapupphaṃ gahetvā vaṭaṃsakākārena ganthetvā bhagavato pādamūle ṭhapetvā pūjesi. Bhagavā tassa cittappasādatthāya anumodanamakāsi. So tena puññena devamanussesu saṃsaranto ubhayasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde vibhavasampanne kule jāto vuddhimanvāya saddho pasanno pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi.

“その名はスメーダといい”という言葉から始まるのは、尊者ヴァタンサキヤ(花飾り供養)長老の阿波陀那である。この者もまた、過去の聖者たちの御許で功徳を積み、あちこちの生において解脱の機縁となる善業を積み重ねていた。スメーダ世尊の時代、ある名家に生まれ、成人して家を構えたが、そこに災いを見て家を捨て、行者として出家し、大森林に住んでいた。その時、スメーダ世尊は遠離(静寂)を求めて、その森に到着された。そこでその行者は世尊を拝見して清らかな心が生じ、咲き誇るサララの花を手に取り、花飾りの形に編んで、世尊の足元に置いて供養した。世尊は彼の心の清浄のために随喜の説法をされた。彼はその功徳によって神々と人間の世界を輪廻し、両界の幸せを享受し、この仏陀が出現された時代に、富裕な名家に生まれ、成長して信仰を抱き、出家してまもなく阿羅漢となった。

43. So aparabhāge pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento sumedho nāma nāmenātiādi vuttaṃ. Vivekamanubrūhantoti janākiṇṇataṃ pahāya janavivekaṃ cittavivekañca anubrūhanto vaḍḍhento bahulīkaronto mahāvanaṃ ajjhogāhi pāvisīti attho. Sesaṃ uttānatthamevāti.

43. 彼は後に自らの過去の業を思い起こし、歓喜して過去の行跡を明かすために、“その名はスメーダといい”等の詩句を唱えた。遠離(ヴィヴェーカ)を修めつつとは、人混みを離れて、身の遠離と心の遠離を修め、増大させ、頻繁に行い、大森林へ分け入った(入った)という意味である。残りは明白な意味である。

Vaṭaṃsakiyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

花飾り供養長老阿波陀那の注釈、完結。

10. Pallaṅkadāyakattheraapadānavaṇṇanā

10. 宝座供養長老阿波陀那の注釈

Sumedhassa [Pg.161] bhagavatotiādikaṃ āyasmato pallaṅkadāyakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro anekesu bhavesu nibbānādhigamatthāya katapuññūpacayo sumedhassa bhagavato kāle gahapatikule nibbatto vuddhimanvāya mahābhogasampanno satthari pasīditvā dhammaṃ sutvā tassa satthuno sattaratanamayaṃ pallaṅkaṃ kāretvā mahantaṃ pūjaṃ akāsi. So tena puññena devamanussesu saṃsaranto sabbattha pūjito ahosi. So anukkamena imasmiṃ buddhuppāde vibhavasampanne ekasmiṃ kule nibbatto viññutaṃ patto gharāvāsaṃ saṇṭhapetvā satthu dhammadesanaṃ sutvā pasanno pabbajitvā nacirasseva arahattaṃ patvā pubbe katapuññanāmena pallaṅkadāyakattheroti pākaṭo ahosi. Heṭṭhā viya uparipi pubbe katapuññanāmena therānaṃ nāmāni evameva veditabbāni.

“スメーダ世尊の”という言葉から始まるのは、尊者パッランカダーヤカ(宝座供養)長老の阿波陀那である。この者もまた、過去の仏陀たちの御許で功徳を積み、多くの生において涅槃に到達するために功徳を積み重ねていた。スメーダ世尊の時代、長者の家に生まれ、長じて大富豪となり、師(仏陀)に清らかな信仰を抱いて法を聞き、その師のために七宝で作られた宝座(パッランカ)を作らせて、盛大な供養を行った。彼はその功徳によって神々と人間の世界を輪廻し、あらゆるところで供養される者となった。彼は順次に、この仏陀が出現された時代に富裕なある名家に生まれ、成人して家を構えた後、師の説法を聞いて清らかな信仰を抱き、出家してまもなく阿羅漢果に到達した。過去に積んだ功徳の名によって、パッランカダーヤカ(宝座供養)長老として知られるようになった。前述の通り、これ以降の長老たちの名についても、過去の功徳の名によって同様に理解されるべきである。

47. So ekadivasaṃ attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento sumedhassa bhagavatotiādimāha. Pallaṅko hi mayā dinnoti pallaṅkaṃ ūrubaddhāsanaṃ katvā yattha upavīsanti nisīdanti, so pallaṅkoti vuccati, so pallaṅko sattaratanamayo mayā dinno pūjitoti attho. Sauttarasapacchadoti saha uttaracchadena saha pacchadena sauttarasapacchado, uparivitānaṃ bandhitvā āsanaṃ uttamavatthehi acchādetvāti attho. Sesaṃ pākaṭamevāti.

47. ある日、彼は自らの過去の業を思い出し、歓喜に満ちて過去の行状を明かしつつ、“善慧仏(スメーダ)の……”などの句を説いた。“私が牀座(パッランカ)を与えた”とは、膝を組んで座るための座席(結跏趺坐の座)を設けて、人々がそこに近づいて座る、それが牀座(パッランカ)と呼ばれる。その七宝製の牀座を私が供養として捧げたという意味である。“上蓋と敷物とともに(サウッタラサパッチャード)”とは、天蓋を縛り付け、座席を最上の布で覆ったという意味である。残りは明白である。

Pallaṅkadāyakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

牀座施者(パッランカダーヤカ)長老の阿波陀那(アパダーナ)の註釈が完了した。

Pannarasamavaggavaṇṇanā samattā.

第十五の節(ヴァッガ)の註釈が完了した。

16. Bandhujīvakavaggo

16. 霊枝花(バンドゥジーヴァカ)の節。

1. Bandhujīvakattheraapadānavaṇṇanā

1. 霊枝花(バンドゥジーヴァカ)長老の阿波陀那の註釈。

Candaṃva vimalaṃ suddhantiādikaṃ āyasmato bandhujīvakattherassa apadānaṃ. Ayampāyasmā purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto sikhissa bhagavato kāle kulagehe nibbatto [Pg.162] viññutaṃ patto gharāvāsaṃ saṇṭhapetvā vasanto sikhissa bhagavato rūpakāyasampattiṃ disvā pasannamānaso bandhujīvakapupphāni gahetvā bhagavato pādamūle pūjesi. Bhagavā tassa cittappasādavaḍḍhanatthāya anumodanamakāsi. So yāvatāyutaṃ ṭhatvā teneva puññena devaloke nibbatto cha kāmāvacarasampattiyo anubhavitvā manussesu ca cakkavattiādisampattiyo anubhavitvā imassa amhākaṃ sammāsambuddhassa uppannakāle gahapatikule nibbatto rūpaggayasaggappatto satthu dhammadesanaṃ sutvā saddhājāto gehaṃ pahāya pabbajito arahattaṃ pāpuṇi.

“月のように汚れなく清らかな”などの句は、具寿霊枝花(バンドゥジーヴァカ)長老の阿波陀那である。この具寿もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生存において解脱の親依縁となる福徳を蓄え、式棄(シキー)仏の時代に良家に生まれ、分別がつくようになると家を構えて住んでいたが、式棄世尊の相好円満な身体を見て心に浄信を生じ、霊枝花を手に取って世尊の足元に供養した。世尊は彼の心の浄信を増大させるために随喜(説法)をなされた。彼は寿命の限り存続し、その福徳によって天界に生まれ、六つの欲界の幸福を享受し、人間界でも転輪聖王などの幸福を享受し、我らが正自覚者の出現した時代に長者の家に生まれ、容姿端麗で最高潮に達し、師の説法を聞いて信仰心を生じ、家を捨てて出家して阿羅漢果に到達した。

1. So pubbenivāsañāṇena pubbe katakusalakammaṃ anussaritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento candaṃva vimalaṃ suddhantiādimāha. Tattha candaṃva vimalaṃ suddhanti abbhā, mahikā, dhumo, rajo, rāhūti imehi upakkilesamalehi vimuttaṃ candaṃ iva diyaḍḍhasahassupakkilesamalānaṃ pahīnattā vimalaṃ nikkilesattā suddhaṃ pasannaṃ sikhiṃ sambuddhanti sambandho. Kilesakaddamānaṃ abhāvena anāvilaṃ. Nandībhavasaṅkhātāya balavasnehāya parisamantato khīṇattā nandībhavaparikkhīṇaṃ. Tiṇṇaṃ loketi lokattayato tiṇṇaṃ uttiṇṇaṃ atikkantaṃ. Visattikanti visattikaṃ vuccati taṇhā, nittaṇhanti attho.

1. 彼は宿住随念智によって、過去になした善業を思い出し、歓喜に満ちて過去の行状を明かしつつ、“月のように汚れなく清らかな”などの句を説いた。そこで“月のように汚れなく清らかな”とは、雲、霧、煙、塵、羅睺(らごう)というこれらの随煩悩の汚れから離れた月のように、千五百の随煩悩の汚れを捨て去ったがゆえに“汚れなく(ヴィマラ)”、煩悩がないゆえに“清らかな(スッダ)”、清浄な式棄覚者(に繋がる)という結びつきである。煩悩の泥がないために“濁りがない”。喜愛(ナンディー)と生存(バヴァ)と呼ばれる強い執着(愛着)が完全に尽きているので“喜愛と生存が尽きた者(ナンディーバヴァパリッキーナ)”。三界において(三界から)“渡った(ティンナ)”とは、三つの世界から抜け出た、超えたということである。“毒を塗った(ヴィサッティカ)”とは渇愛のことであり、“渇愛のない者(ニッタナ)”という意味である。

2. Nibbāpayantaṃ janatanti dhammavassaṃ vassanto janataṃ janasamūhaṃ kilesapariḷāhābhāvena nibbāpayantaṃ vūpasamentaṃ. Sayaṃ saṃsārato tiṇṇaṃ, sabbasatte saṃsārato tārayantaṃ atikkamentaṃ catunnaṃ saccānaṃ munanato jānanato muniṃ sikhiṃ sambuddhanti sambandho. Vanasmiṃ jhāyamānanti ārammaṇūpanijjhānalakkhaṇūpanijjhānehi jhāyantaṃ cintentaṃ cittena bhāventaṃ vanamajjheti attho. Ekaggaṃ ekaggacittaṃ susamāhitaṃ suṭṭhu ārammaṇe āhitaṃ ṭhapitacittaṃ sikhiṃ muniṃ disvāti sambandho.

2. “人々に静寂を与える者(ニッバーパヤンタ)”とは、法の雨を降らせ、人々を煩悩の苦しみがない状態にして、静め、鎮める者のことである。自ら輪廻から“渡り(ティンナ)”、すべての生きとし生けるものを輪廻から渡らせる、超えさせる、四つの聖諦を理解した(知った)がゆえに“聖者(ムニ)”である式棄覚者(に繋がる)という結びつきである。“森の中で瞑想している(ジャーヤマーナ)”とは、所縁静慮と義相静慮によって瞑想し、思惟し、心で修習している、森の中という意味である。“専心した(エカッガ)”とは、一境性の心で、“よく定まった(スサマーヒタ)”とは、対象に良く置かれた、留められた心を持つ、式棄聖者を見て、という結びつきである。

3. Bandhujīvakapupphānīti bandhūnaṃ ñātīnaṃ jīvakaṃ jīvitanissayaṃ hadayamaṃsalohitaṃ bandhujīvakaṃ hadayamaṃsalohitasamānavaṇṇaṃ pupphaṃ bandhujīvakapupphaṃ gahetvā sikhino lokabandhuno pūjesinti attho. Sesaṃ uttānatthamevāti.

3. “霊枝花(バンドゥジーヴァカ)”とは、親族(バンドゥ)の生命の依り所(ジーヴァカ)である心臓の肉と血のような色をした花、すなわち心臓の肉と血と同じ色の花を手に取り、世界の親族である式棄仏に供養したという意味である。残りは明白である。

Bandhujīvakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

霊枝花長老の阿波陀那の註釈が完了した。

2. Tambapupphiyattheraapadānavaṇṇanā

2. 銅色花(タンバプッピヤ)長老の阿波陀那の註釈。

Parakammāyane [Pg.163] yuttotiādikaṃ āyasmato tambapupphiyattherassa apadānaṃ. Ayampi āyasmā purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto piyadassissa bhagavato kāle kenaci pure katena akusalakammena duggatakule nibbatto vuddhippatto paresaṃ kammaṃ katvā bhatiyā jīvikaṃ kappesi. So evaṃ dukkhena vasanto paresaṃ aparādhaṃ katvā maraṇabhayena palāyitvā vanaṃ pāvisi. Tattha gataṭṭhāne pāṭalibodhiṃ disvā vanditvā sammajjitvā ekasmiṃ rukkhe tambavaṇṇaṃ pupphaṃ disvā taṃ sabbaṃ kaṇṇike ocinitvā bodhipūjaṃ akāsi. Tattha cittaṃ pasādetvā vanditvā pallaṅkamābhujitvā nisīdi. Tasmiṃ khaṇe te manussā padānupadikaṃ anubandhitvā tattha agamaṃsu. So te disvā bodhiṃ āvajjentova palāyitvā bhayānake gīriduggapapāte patitvā mari.

“他人の仕事に従事し”などの句は、具寿銅色花(タンバプッピヤ)長老の阿波陀那である。この具寿もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生存において解脱の親依縁となる福徳を蓄え、喜見(ピヤダッシン)仏の時代に、かつてなされた何らかの不善業によって貧しい家に生まれ、成人すると他人の仕事をして賃金で生計を立てていた。彼はそのように苦労して暮らしていたが、他人に過失を犯し、死の恐怖から逃れて森に入った。そこへ行った場所で波羅利(パータリ)菩提樹を見て礼拝し、掃除をし、一本の木に銅色の花を見て、そのすべてを花の房から摘み取り、菩提樹への供養を行った。そこで心に浄信を生じ、礼拝して結跏趺坐して座った。その瞬間、人々が足跡を追ってそこへやって来た。彼は彼らを見て、菩提樹を念じながら逃げ出し、恐ろしい山の険しい絶壁に落ちて死んだ。

7. So bodhipūjāya anussaritattā teneva pītisomanassena tāvatiṃsādīsu upapanno cha kāmāvacarasampattiṃ anubhavitvā manussesu ca cakkavattiādisampattiṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde vibhavasampanne kule nibbatto vuddhippatto satthu dhammadesanaṃ sutvā pasannamānaso pabbajitvā nacirasseva arahā hutvā attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento parakammāyane yuttotiādimāha. Tattha paresaṃ kammāni parakammāni, parakammānaṃ āyane karaṇe vāhane dhāraṇe yutto yojito ahosinti attho. Sesaṃ pākaṭamevāti.

7. 彼は菩提樹への供養を思い出したことにより、その喜悦と歓喜によって三十三天などに生まれ、六つの欲界の幸福を享受し、人間界でも転輪聖王などの幸福を享受し、この仏の出現した時代に富裕な家に生まれ、成人して師の説法を聞いて心に浄信を生じ、出家してほどなく阿羅漢となり、自らの過去の業を思い出し、歓喜に満ちて過去の行状を明かしつつ、“他人の仕事に従事し”などの句を説いた。そこで“他人の仕事(パラカンマ)”とは他人の諸々の作業のことであり、他人の作業の“従事(アーヤナ)”、すなわち行うこと、運ぶこと、担うことに“従事していた(ユッタ)”、雇われていたという意味である。残りは明白である。

Tambapupphiyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

銅色花長老の阿波陀那の註釈が完了した。

3. Vīthisammajjakattheraapadānavaṇṇanā

3. 道掃(ヴィーティサンマッジャカ)長老の阿波陀那の註釈。

Udentaṃ sataraṃsiṃ vātiādikaṃ āyasmato vīthisammajjakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro anekesu jātisatesu katapuññasañcayo sikhissa bhagavato kāle kulagehe nibbatto gharāvāsaṃ vasanto nagaravāsīhi saddhiṃ vīthiṃ sajjetvā nīyamānaṃ bhagavantaṃ disvā pasannamānaso vīthiṃ samaṃ katvā dhajaṃ tattha ussāpesi.

“昇る百光(太陽)のように”などの句は、具寿道掃(ヴィーティサンマッジャカ)長老の阿波陀那である。この者もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、数百の生涯にわたって福徳を蓄え、式棄仏の時代に良家に生まれ、家で生活していたが、町の人々と共に道を整え、導かれていく世尊を見て心に浄信を生じ、道を平らにし、そこに旗を掲げた。

15. So [Pg.164] teneva puññena devamanussesu saṃsaranto ubhayasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kule nibbatto viññutaṃ patvā satthu dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddho bahumānahadayo pabbajitvā laddhūpasampado nacirasseva arahā hutvā attano pubbakammaṃ anussaranto paccakkhato jānitvā pubbacaritāpadānaṃ pakāsento udentaṃ sataraṃsiṃ vātiādimāha. Tattha udentaṃ uggacchantaṃ sataraṃsiṃ satapabhaṃ. Sataraṃsīti desanāsīsamattaṃ, anekasatasahassapabhaṃ sūriyaṃ ivāti attho. Pītaraṃsiṃva bhāṇumanti pītaraṃsiṃ saṃkucitapabhaṃ bhāṇumaṃ pabhāvantaṃ candamaṇḍalaṃ iva sambuddhaṃ disvāti attho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

15. 彼はその功徳によって、神々と人間の間で転生を繰り返し、両方の幸運を享受して、この仏陀の出現した時代の、ある家族に生まれ、分別のつく年齢に達して師(仏陀)の説法を聞き、信仰を得て、深い敬意を抱いて出家し、具足戒を受けて間もなく阿羅漢となり、自らの前世の業を回想し、自ら明らかに知って、過去の行状(アパダーナ)を明らかにしつつ“昇りゆく百光の(太陽のように)……”等の(偈を)語った。その中で“udentaṃ”(昇りゆく)とは、上昇してくる(という意味である)。“sataraṃsiṃ”(百光の)とは、百の輝きのことである。“sataraṃsīti”(百光のとは)とは、説法の主題のみを示したもので、何十万もの輝きを持つ太陽のようであるという意味である。“pītaraṃsiṃva bhāṇumanti”(黄色の光を放つ輝くもののように)とは、黄色の光を放ち、光を収束させた、輝きある月輪が(仏陀のようである)の如き正自覚者を見て、という意味である。残りは容易に理解できる。

Vīthisammajjakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ヴィーティサンマッジャカ長老の行状(アパダーナ)の注釈が完了した。

4. Kakkārupupphapūjakattheraapadānavaṇṇanā

4. カッカーループッパプージャカ長老の行状(アパダーナ)の注釈。

Devaputto ahaṃ santotiādikaṃ āyasmato kakkārupupphapūjakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave katapuññasañcayo sikhissa bhagavato kāle bhummaṭṭhakadevaputto hutvā nibbatto sikhiṃ sammāsambuddhaṃ disvā dibbakakkārupupphaṃ gahetvā pūjesi.

“私は天子であった……”等(の偈)は、尊者カッカーループッパプージャカ長老の行状(アパダーナ)である。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの世で功徳の蓄積を行い、シキー世尊の時代に、地居天の天子として生まれ、シキー正自覚者を拝見して、天のカッカール華を手に取って供養した。

21. So tena puññena devamanussesu saṃsaranto ekatiṃsakappabbhantare ubhayasukhaṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ kulagehe nibbatto vuddhimanvāya satthari pasanno pabbajitvā nacirasseva arahā hutvā attano pubbakammaṃ paccakkhato ñatvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento devaputto ahaṃ santotiādimāha. Tattha dibbanti kīḷanti pañcahi dibbehi kāmaguṇehīti devā, devānaṃ putto, devo eva vā putto devaputto, ahaṃ devaputto santo vijjamāno dibbaṃ kakkārupupphaṃ paggayha pakārena, gahetvā sikhissa bhagavato abhiropayiṃ pūjesinti attho. Sesaṃ uttānatthamevāti.

21. 彼はその功徳によって、神々と人間の間で転生を繰り返し、三十一劫にわたって両方の幸福を享受し、この仏陀の出現した時代のサーヴァッティーの良家に生まれ、成長するに従い師(仏陀)に信順して出家し、間もなく阿羅漢となり、自らの前世の業を自ら知って、歓喜を生じて過去の行状を明らかにしつつ“私は天子であった……”等の(偈を)語った。その中で“dibbaṃ”(天の)とは、五つの天の欲徳(五欲)によって楽しむから“devā”(天、神)であり、天の息子、あるいは天そのものである息子を“devaputto”(天子)という。“ahaṃ devaputto santo”(私は天子でありつつ)とは、存在しているという意味である。“dibbaṃ kakkārupupphaṃ paggayha”(天のカッカール華を捧げ持って)とは、適切な方法で、手に取ってシキー世尊に捧げて供養したという意味である。残りは明白な意味である。

Kakkārupupphapūjakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

カッカーループッパプージャカ長老の行状(アパダーナ)の注釈が完了した。

5. Mandāravapupphapūjakattheraapadānavaṇṇanā

5. マンダアラヴァプッパプージャカ長老の行状(アパダーナ)の注釈。

Devaputto [Pg.165] ahaṃ santotiādikaṃ āyasmato mandāravapupphapūjakattherassa apadānaṃ. Ayampi thero purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto sikhissa bhagavato kāle bhummaṭṭhakadevaputto hutvā nibbatto sikhiṃ bhagavantaṃ disvā pasannamānaso dibbamandāravapupphehi pūjesi.

“私は天子であった……”等(の偈)は、尊者マンダアラヴァプッパプージャカ長老の行状(アパダーナ)である。この長老もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの世で解脱の助縁となる功徳を積み上げ、シキー世尊の時代に、地居天の天子として生まれ、シキー世尊を拝見して、清らかな心で天のマンダアラヴァ華をもって供養した。

25. So tena puññenātiādikaṃ sabbaṃ anantarattherassa apadānavaṇṇanāya vuttanayeneva veditabbanti.

25. “彼はその功徳によって……”等の記述は、すべて直前の長老の行状の注釈で述べられた方法によって理解されるべきである。

Mandāravapupphapūjakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

マンダアラヴァプッパプージャカ長老の行状(アパダーナ)の注釈が完了した。

6. Kadambapupphiyattheraapadānavaṇṇanā

6. カダンバプッピヤ長老の行状(アパダーナ)の注釈。

Himavantassāvidūretiādikaṃ āyasmato kadambapupphiyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimajinavaresu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto sammāsambuddhasuññe loke ekasmiṃ kule nibbatto vuddhimanvāya gharāvāsaṃ vasanto tattha ādīnavaṃ disvā gharāvāsaṃ pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā himavantasamīpe kukkuṭe nāma pabbate assamaṃ katvā vihāsi. So tattha satta paccekabuddhe disvā pasannamānaso pupphitaṃ kadambapupphaṃ ocinitvā te paccekabuddhe pūjesi. Tepi ‘‘icchitaṃ patthita’’ntiādinā anumodanaṃ akaṃsu.

“雪山(ヒマラヤ)から遠くないところで……”等(の偈)は、尊者カダンバプッピヤ長老の行状(アパダーナ)である。彼もまた、過去の優れた勝者(仏陀)たちのもとで功徳を積み、あちこちの世で解脱の助縁となる功徳を積み上げ、正自覚者が不在であった世において、ある家族に生まれ、成長するに従い家庭生活を送り、そこで過失を見て家を捨て、行者の出家をして、雪山(ヒマラヤ)の近くのクックタという名の山に庵を造って住んでいた。彼はそこで七人の辟支仏(独覚)を見て、清らかな心で咲き誇るカダンバの花を摘み、それら辟支仏たちに供養した。彼らもまた、“望むところ、願うところが(成就するように)……”等の祝福(随喜)を行った。

30. So tena puññena devamanussesu saṃsaranto ubhayasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ kulagehe nibbatto vuddhimanvāya satthu dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā nacirasseva arahā hutvā pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento himavantassāvidūretiādimāha. Taṃ vuttatthameva. Kukkuṭo nāma pabbatoti tassa ubhosu passesu kukkuṭacūḷākārena pabbatakūṭānaṃ vijjamānattā kukkuṭoti saṅkhaṃ gato. Pakārena tiro hutvā patiṭṭhahatīti pabbato. Tamhi pabbatapādamhīti tasmiṃ pabbatasamīpe. Satta buddhā vasantīti satta paccekabuddhā tasmiṃ kukkuṭapabbatapāde paṇṇasālāyaṃ vasantīti attho.

30. 彼はその功徳によって、神々と人間の間で転生を繰り返し、両方の幸運を享受して、この仏陀の出現した時代のサーヴァッティーの良家に生まれ、成長するに従い師(仏陀)の説法を聞き、信仰を得て出家し、間もなく阿羅漢となり、前世の業を思い起こして、歓喜を生じて過去の行状を明らかにしつつ“雪山(ヒマラヤ)から遠くないところで……”等の(偈を)語った。それはすでに述べられた通りの意味である。“kukkuṭo nāma pabbato”(クックタという名の山)とは、その両側に鶏冠のような形の山頂があることから、クックタ(鶏)という名称になったものである。“pabbato”(山)とは、障壁となって(高く)立っているから山という。“tamhi pabbatapādamhī”(その山の麓で)とは、その山の近くで、という意味である。“satta buddhā vasantī”(七人の仏が住んでいる)とは、七人の辟支仏が、そのクックタ山の麓の草庵に住んでいるという意味である。

31. Dīparājaṃva [Pg.166] uggatanti dīpānaṃ rājā dīparājā, sabbesaṃ dīpānaṃ jalamānānaṃ tārakānaṃ rājā candoti attho. Atha vā sabbesu jambudīpapubbavidehaaparagoyānauttarakurusaṅkhātesu catūsu dīpesu dvisahassaparittadīpesu ca rājā ālokapharaṇato cando dīparājāti vuccati, taṃ nabhe uggataṃ candaṃ iva pupphitaṃ phullitaṃ kadambarukkhaṃ disvā tato pupphaṃ ocinitvā ubhohi hatthehi paggayha pakārena gahetvā satta paccekabuddhe samokiriṃ suṭṭhu okiriṃ, ādarena pūjesinti attho. Sesaṃ uttānatthamevāti.

31. “昇りゆく灯火の王のように”とは、灯火(あるいは大陸)の王を“灯火の王”といい、輝いているすべての星々の王である月のことである。あるいは、瞻部洲、勝身洲、牛貨洲、倶盧洲の四つの大陸と、二千の小島のすべてにおいて、光を放つことから月が“灯火の王”と言われる。空に昇った月のように、開花して咲き誇るカダンバの木を見て、そこから花を摘み、両手で捧げ持ち、適切な方法で手に取って、七人の辟支仏に“samokiriṃ”(振りかけた)、よく撒いた、恭しく供養したという意味である。残りは明白な意味である。

Kadambapupphiyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

カダンバプッピヤ長老の行状(アパダーナ)の注釈が完了した。

7. Tiṇasūlakattheraapadānavaṇṇanā

7. ティナスーラカ長老の行状(アパダーナ)の注釈。

Himavantassāvidūretiādikaṃ āyasmato tiṇasūlakattherassa apadānaṃ. Ayampi thero purimajinavaresu katapuññasambhāro uppannuppannabhave kusalāni upacinanto sikhissa bhagavato kāle kulagehe nibbatto gharāvāsaṃ saṇṭhapetvā tattha dosaṃ disvā taṃ pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā vasanto himavantasamīpe bhūtagaṇe nāma pabbate vasantaṃ ekataṃ vivekamanubrūhantaṃ sikhiṃ sambuddhaṃ disvā pasannamānaso tiṇasūlapupphaṃ gahetvā pādamūle pūjesi. Buddhopi tassa anumodanaṃ akāsi.

“雪山(ヒマラヤ)から遠くないところで……”等(の偈)は、尊者ティナスーラカ長老の行状(アパダーナ)である。この長老もまた、過去の優れた勝者たちのもとで功徳の資糧を積み、生まれ変わるたびに善業を積み上げ、シキー世尊の時代に良家に生まれ、家庭生活を営んでいたが、そこで欠点を見てそれを捨て、行者の出家をして住んでいた。雪山(ヒマラヤ)の近くのブータガナという名の山に住み、独り遠離に励んでいたシキー正自覚者を拝見し、清らかな心でティナスーラ華を手に取って足元に供養した。仏陀もまた彼のために祝福を行った。

35. So tena puññena devamanussesu saṃsaranto ubhayasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ vibhavasampanne ekasmiṃ kule nibbatto vuddhimanvāya sāsane pasanno pabbajitvā upanissayasampannattā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇitvā pubbakammaṃ saritvā somanassappatto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento himavantassāvidūretiādimāha. Bhūtagaṇo nāma pabbatoti bhūtagaṇānaṃ devayakkhasamūhānaṃ āvāsabhūtattā bhavanasadisattā avirūḷhabhāvena pavattattā ca bhūtagaṇo nāma pabbato, tasmiṃ eko adutiyo jino jitamāro buddho vasate dibbabrahmaariyairiyāpathavihārehi viharatīti attho.

35. 彼はその功徳によって、神々と人間の世界を輪廻しながら、その双方の幸運を享受し、この仏陀の出現(の時代)にサーヴァッティーの富裕な家に生まれ、成人して教えに信を置いて出家し、依止(うぱにっさや)が具わっていたために、ほどなくして阿羅漢果に到達しました。そして前世の業を思い出し、喜び(そーまなっさ)に満たされて、自らのかつての行いである阿波陀那(あぱだーな)を明かすために、“ヒマヴァントの近くに”という言葉を始めたのです。“ブータガナという名の山”とは、ブータガナ(地居天や夜叉の群れ)の住処であり、宮殿のように美しく、草木が茂らない清らかな場所として存在していたため、ブータガナという名の山と呼ばれます。そこには、魔に打ち勝った唯一無比の勝者である仏陀が住んでおられました。すなわち、天・梵天・聖者の威儀をもって住(じゅう)しておられたという意味です。

36. Ekūnasatasahassaṃ[Pg.167], kappaṃ na vinipātikoti tena tiṇasūlapupphapūjākaraṇaphalena nirantaraṃ ekūnasatasahassakappānaṃ avinipātako caturāpāyavinimutto saggasampattibhavameva upapannoti attho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

36. “九万九千カッパ(劫)の間、悪趣に堕ちなかった”とは、その草の穂の花を供養した果報により、絶え間なく九万九千カッパの間、悪趣に堕ちず、四悪趣を免れて、天上と幸運な生存のみに生まれたという意味です。残りの部分は容易に理解できます。

Tiṇasūlakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ティナスーラカ長老阿波陀那の注釈は完結しました。

8. Nāgapupphiyattheraapadānavaṇṇanā

8. ナーガプッピヤ長老阿波陀那の注釈

Suvaccho nāma nāmenātiādikaṃ āyasmato nāgapupphiyattherassa apadānaṃ. Ayampi thero purimajinanisabhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarabhagavato kāle brāhmaṇakule nibbatto vuddhippatto vedattayādīsu sakasippesu nipphattiṃ patvā tattha sāraṃ adisvā himavantaṃ pavisitvā tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā jhānasamāpattisukhena vītināmesi. Tasmiṃ samaye padumuttaro bhagavā tassānukampāya tattha agamāsi. So tāpaso taṃ bhagavantaṃ disvā lakkhaṇasatthesu chekattā bhagavato lakkhaṇarūpasampattiyā pasanno vanditvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Ākāsato anotiṇṇattā pūjāsakkāre akateyeva ākāseneva pakkāmi. Atha so tāpaso sasisso nāgapupphaṃ ocinitvā tena pupphena bhagavato gatadisābhāgamaggaṃ pūjesi.

“名はスヴァッチャ”という言葉から始まるのは、尊者ナーガプッピヤ長老の阿波陀那です。この長老もまた、過去の仏陀や優れた方々の御もとで功徳を積み、あちこちの生存において解脱の依止となる功徳を積み上げ、パドゥムッタラ世尊の時代にバラモンの家に生まれました。成長して三ヴェーダなどの諸学問を修めましたが、そこに真実の実体を見出せず、ヒマヴァント(雪山)に入って仙人(ターぱさ)として出家し、禅定の等至(じょうじ)の楽のうちに時を過ごしていました。その時、パドゥムッタラ世尊が彼を憐れんで、その場所へ行かれました。その仙人は世尊を拝見し、相(そう)の学問に精通していたため、世尊の相好の円満さに信を抱き、礼拝して合掌して立ちました。世尊は空から降りてこられなかったため、供養や礼遇を尽くすことができないまま、空を通って去って行かれました。そこでその仙人は、弟子とともにナーガの花(龍華)を摘み取り、その花によって世尊が去られた方向の道を供養したのです。

39. So tena puññena devamanussesu saṃsaranto ubhayasampattiyo anubhavanto sabbattha pūjito imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ kulagehe nibbatto vuddhimanvāya saddhāsampanno pabbajitvā vattapaṭipattiyā sāsanaṃ sobhayamāno nacirasseva arahā hutvā ‘‘kena nu kho kusalakammena mayā ayaṃ lokuttarasampatti laddhā’’ti atītakammaṃ saranto pubbakammaṃ paccakkhato ñatvā sañjātasomanasso pubbacaritāpadānaṃ pakāsento suvaccho nāma nāmenātiādimāha. Tattha vacchagotte jātattā vaccho, sundaro ca so vaccho ceti suvaccho. Nāmena suvaccho nāma brāhmaṇo mantapāragū vedattayādisakalamantasatthe koṭippattoti attho. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānatthamevāti.

39. 彼はその功徳によって、神々と人間の世界を輪廻しながら、双方の幸運を享受し、いたるところで供養され、この仏陀の出現の時にサーヴァッティーの良家に生まれました。成人して信仰を具え、出家して義務(わった)と実践(ぱてぃぱった)によって教えを輝かせ、ほどなくして阿羅漢となりました。“どのような善業によって、私はこの出世間の幸運を得たのだろうか”と過去の業を思い返し、前世の業を現量(げんりょう)として知って、喜びが生じ、かつての行いである阿波陀那を明かすために、“名はスヴァッチャ”という言葉を始めたのです。そこにおいて、ヴァッチャ姓(ごった)に生まれたのでヴァッチャであり、またそのヴァッチャが優れていたので“スヴァッチャ”と呼ばれます。名はスヴァッチャという名のバラモンであり、明(まんた)を究め、三ヴェーダなど全ての学問において頂点に達していたという意味です。残りの部分は、以前に述べた方法と同様であるため、明白な意味です。

Nāgapupphiyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ナーガプッピヤ長老阿波陀那の注釈は完結しました。

9. Punnāgapupphiyattheraapadānavaṇṇanā

9. プンナーガプッピヤ長老阿波陀那の注釈

Kānanaṃ [Pg.168] vanamogayhātiādikaṃ āyasmato punnāgapupphiyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimajinavaresu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto phussassa bhagavato kāle nesādakule nibbatto mahāvanaṃ paviṭṭho tattha supupphitapunnāgapupphaṃ disvā hetusampannattā buddhārammaṇapītivasena bhagavantaṃ saritvā taṃ pupphaṃ saha kaṇṇikāhi ocinitvā vālukāhi cetiyaṃ katvā pūjesi.

“森の林に入り”という言葉から始まるのは、尊者プンナーガプッピヤ長老の阿波陀那です。彼もまた、過去の優れた仏陀たちの御もとで功徳を積み、あちこちの生存において解脱の依止となる功徳を積み上げ、プッサ世尊の時代に猟師の家に生まれました。大森林に入り、そこで見事に咲いたプンナーガの花を見て、善根(へーつ)が具わっていたために、仏陀を対象とする喜悦(ぴーてぃ)によって世尊を思い出し、その花を花托とともに摘み取り、砂で塔(ちぇーてぃや)を築いて供養しました。

46. So tena puññena dvenavutikappe nirantaraṃ devamanussasampattiyoyeva anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ vibhavasampanne kule nibbatto vuddhimanvāya pubbavāsanābalena sāsane pasanno pabbajitvā vāyamanto nacirasseva arahā hutvā pubbe katakusalaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento kānanaṃ vanamogayhātiādimāha. Taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttattā uttānatthamevāti.

46. 彼はその功徳によって、九十二カッパの間、絶えることなく神々と人間の幸運のみを享受し、この仏陀の出現の時にサーヴァッティーの富裕な家に生まれました。成人して前世の薫習(わーさなー)の力によって教えに信を置き、出家して精進し、ほどなくして阿羅漢となりました。かつてなした善を思い出し、喜びが生じて、かつての行いである阿波陀那を明かすために、“森の林に入り”という言葉を始めたのです。それら全ては、以前に述べられたことであるため、明白な意味です。

Punnāgapupphiyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

プンナーガプッピヤ長老阿波陀那の注釈は完結しました。

10. Kumudadāyakattheraapadānavaṇṇanā

10. クムダダーヤカ長老阿波陀那の注釈

Himavantassāvidūretiādikaṃ āyasmato kumudadāyakattherassa apadānaṃ. Ayampi thero purimabuddhesu katādhikāro anekesu bhavesu vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle himavantassa āsanne mahante jātassare kukuttho nāma pakkhī hutvā nibbatto kenaci akusalena pakkhī samānopi pubbe katasambhārena buddhisampanno puññāpuññesu cheko sīlavā pāṇagocarato paṭivirato ahosi. Tasmiṃ samaye padumuttaro bhagavā ākāsenāgantvā tassa samīpe caṅkamati. Atha so sakuṇo bhagavantaṃ disvā pasannacitto kumudapupphaṃ ḍaṃsitvā bhagavato pādamūle pūjesi. Bhagavā tassa somanassuppādanatthaṃ paṭiggahetvā anumodanamakāsi.

“ヒマヴァントの近くに”という言葉から始まるのは、尊者クムダダーヤカ長老の阿波陀那です。この長老もまた、過去の仏陀たちの御もとで功徳を積み、多くの生存において解脱の依止となる功徳を積み上げ、パドゥムッタラ世尊の時代に、ヒマヴァントの近くの大きな自然湖において、ククッタという名の鳥として生まれました。ある不善(の業)によって鳥の身であったとしても、かつて積んだ資糧(さんばーら)によって知慧が具わり、善悪に精通し、戒を守り、殺生から離れていました。その時、パドゥムッタラ世尊が空を通って来られ、彼の近くで経行されました。そこでその鳥は世尊を拝見して心に信を抱き、クムダ(睡蓮)の花を口に咥えて、世尊の足もとに供養しました。世尊は彼に喜びを生じさせるために、それを受け取り、随喜(あぬもーだなー)をなされました。

51. So [Pg.169] tena puññena devamanussesu ubhayasampattisukhaṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ aññatarasmiṃ kule nibbatto vuddhimanvāya mahaddhano mahābhogo ratanattaye pasanno satthu dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā nacirasseva arahā hutvā attano pubbakammaṃ paccakkhato ñatvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento himavantassāvidūretiādimāha. Padumuppalasañchannoti ettha satapattehi sampuṇṇo setapadumo ca tīṇi nīlarattasetuppalāni ca padumuppalāni tehi sañchanno gahanībhūto sampuṇṇo mahājātassaro ahūti sambandho. Puṇḍarīkasamotthaṭoti puṇḍarīkehi rattapadumehi otthaṭo sampuṇṇoti attho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

51. 彼はその功徳によって、神々と人間の間で双方の幸運の楽しみを享受し、この仏陀の出現の時にサーヴァッティーのある家に生まれました。成人して多大なる財産と富を持ち、三宝に信を置き、師の説法を聞いて信仰を得て出家し、ほどなくして阿羅漢となりました。自らの前世の業を現量として知り、喜びが生じて、かつての行いである阿波陀那を明かすために、“ヒマヴァントの近くに”という言葉を始めたのです。“パドゥムッパラ(蓮華と睡蓮)に覆われ”とは、ここでは百枚の花弁を持つ白い蓮(せーたぱどぅま)と、三種(青・赤・白)の睡蓮(うっぱら)のことです。それらパドゥムッパラによって覆われ、満ち溢れている大きな自然湖があった、という文脈です。“プンダリーカに覆い尽くされ”とは、プンダリーカ(白い蓮)によって覆い尽くされ、満ちているという意味です。残りの部分は容易に理解できます。

Kumudadāyakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

クムダダーヤカ長老阿波陀那の注釈は完結しました。

Soḷasamavaggavaṇṇanā samattā.

第十六・集積品(そーらさまわっが)の注釈は完結しました。

17. Supāricariyavaggo

17. スパーリチャリヤ品

1. Supāricariyattheraapadānavaṇṇanā

1. スパーリチャリヤ長老阿波陀那釈

Padumo nāma nāmenātiādikaṃ āyasmato supāricariyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimamunipuṅgavesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle yakkhayoniyaṃ nibbatto himavati yakkhasamāgamaṃ gato bhagavato devayakkhagandhabbanāgānaṃ dhammadesanaṃ sutvā pasannamānaso ubho hatthe ābhujitvā apphoṭesi namassi ca. So tena puññena tato cuto upari devaloke uppanno tattha dibbasukhaṃ anubhavitvā manussesu ca cakkavatiādisampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ gahapatikule nibbatto aḍḍho mahaddhano mahābhogo ratanattaye pasanno satthu dhammadesanaṃ sutvā saddhājāto pabbajitvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi.

“パドゥマ(蓮華)という名で”という言葉から始まるのは、聖者スパーリチャリヤ長老の阿波陀那(アパダーナ)である。この者もまた、以前の諸々の勝れた聖者たち(過去仏たち)において功徳を積み、あちこちの生涯で解脱の親依(条件)となる功徳を積み上げていたが、パドゥムッタラ世尊の時代に薬叉(ヤッカ)の身として生まれ、雪山(ヒマラヤ)で薬叉の集いへと赴いた。そして、世尊が神々、薬叉、乾闥婆(ガンダッバ)、龍(ナーガ)たちへ行われた法話を聞き、清らかな心となり、両手を挙げて拍手し、礼拝した。彼はその功徳によってそこから没した後、上方の天界に生まれ、そこで神聖な幸福を享受し、人間界でも転輪聖王などの幸運を享受して、この仏陀の出現(今仏の時代)において、舎衛城の長者の家に生まれ、裕福で大きな富と財産を持ち、三宝に帰依していた。彼は師(仏陀)の法話を聞いて信仰が生じ、出家して、ほどなくして阿羅漢果に到達した。

1. So ekadivasaṃ attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumo nāma nāmenātiādimāha. Tattha [Pg.170] padumoti yassa pādanikkhepasamaye pathaviṃ bhinditvā padumaṃ uggantvā pādatalaṃ sampaṭicchati, tena saññāṇena so bhagavā padumoti saṅkhaṃ gato, idha padumuttaro bhagavā adhippeto. So bhagavā pavanā vasanavihārā abhinikkhamma vanamajjhaṃ pavisitvā dhammaṃ desetīti sambandho.

1. 彼はある日、自らの過去の業を思い出して喜悦が生じ、過去の行績(阿波陀那)を明らかにして、“パドゥマという名で”等と言った。そこで“パドゥマ(蓮華)”とは、その足を踏み出す際に大地を突き破って蓮華が湧き出し、足の裏を受け止めたという、その徴(しるし)によって、その世尊は“パドゥマ”という名称を得たのであり、ここではパドゥムッタラ世尊を指している。その世尊が、住まいであった林から出て、森の中に入って法を説かれた、ということと関連している。

Yakkhānaṃ samayoti devānaṃ samāgamo āsi ahosīti attho. Ajjhāpekkhiṃsu tāvadeti tasmiṃ desanākāle adhiapekkhiṃsu, visesena passanasīlā ahesunti attho. Sesaṃ pākaṭamevāti.

“薬叉たちの集会(サマヤ)”とは、神々の集まりがあったという意味である。“その時、注目した(アッジャーペッキンス)”とは、その説法の時間に、特に注意深く見る性質であったという意味である。残りは明白である。

Supāricariyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

スパーリチャリヤ長老阿波陀那釈、完結。

2. Kaṇaverapupphiyattheraapadānavaṇṇanā

2. カナヴェーラプッピヤ長老阿波陀那釈

Siddhattho nāma bhagavātiādikaṃ āyasmato kaṇaverapupphiyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro siddhatthassa bhagavato kāle suddakule nibbatto vuddhimanvāya rañño antepurapālako ahosi. Tasmiṃ samaye siddhattho bhagavā bhikkhusaṅghaparivuto rājavīthiṃ paṭipajji. Atha so antepurapālako caramānaṃ bhagavantaṃ disvā pasannamānaso hutvā kaṇaverapupphena bhagavantaṃ pūjetvā namassamāno aṭṭhāsi. So tena puññena sugatisampattiyoyeva anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kule nibbattitvā vuddhippatto satthu dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi.

“シッダッタという名の世尊”という言葉から始まるのは、聖者カナヴェーラプッピヤ長老の阿波陀那である。この者もまた、過去の諸仏において功徳を積み、シッダッタ世尊の時代にスードラの家に生まれ、成長して王の後宮の守護者となった。その時、シッダッタ世尊は比丘サンガに囲まれて王道を歩んでいた。そこでその後宮の守護者は、歩んでおられる世尊を見て清らかな心になり、カナヴェーラの花(夾竹桃の花)で世尊を供養し、礼拝して立ち止まった。彼はその功徳によって善趣の幸運のみを享受し、この仏陀の出現において、ある家に生まれて成長し、師の法話を聞いて信仰を得て出家し、ほどなくして阿羅漢となった。

7. So pattaaggaphalo pubbe katakusalaṃ saritvā sañjātasomanasso pubbacaritāpadānaṃ pakāsento siddhattho nāma bhagavātiādimāha. Taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttattā uttānatthamevāti.

7. 彼は最高の果(阿羅漢果)に到達し、以前になした善業を思い出して喜悦が生じ、過去の行績を明らかにして、“シッダッタという名の世尊”等と言った。それはすべて下に述べた通りであるから、明らかな意味である。

Kaṇaverapupphiyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

カナヴェーラプッピヤ長老阿波陀那釈、完結。

3. Khajjakadāyakattheraapadānavaṇṇanā

3. カッジャカダーヤカ長老阿波陀那釈

Tissassa kho bhagavatotiādikaṃ āyasmato khajjakadāyakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimajinavaresu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto tissassa bhagavato kāle [Pg.171] suddakule nibbatto bhagavantaṃ disvā pasannamānaso ambajambuādimanekaṃ madhuraphalāphalaṃ nāḷikeraṃ pūvakhajjakañca adāsi. Bhagavā tassa pasādavaḍḍhanatthāya passantasseva paribhuñji. So tena puññena sugatisampattiyoyeva anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ kulagehe nibbatto viññutaṃ patvā satthu dhammadesanaṃ sutvā sañjātasaddho pasādabahumāno pabbajitvā vattapaṭipattiyā sāsanaṃ sobhento sīlālaṅkārapaṭimaṇḍito nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi.

“ティッサ世尊に”という言葉から始まるのは、聖者カッジャカダーヤカ長老の阿波陀那である。この者もまた、過去の諸々の勝者(仏陀)たちにおいて功徳を積み、あちこちの生涯で解脱の親依となる功徳を積み上げていたが、ティッサ世尊の時代にスードラの家に生まれ、世尊を見て清らかな心になり、マンゴーやジャンブーなどの多くの甘い果実、椰子の実、そして菓子や硬い食べ物(カッジャカ)を捧げた。世尊は彼の信仰を増進させるために、彼が見ている前でそれを食された。彼はその功徳によって善趣の幸運のみを享受し、この仏陀の出現において、舎衛城の良家に生まれ、分別がつく年齢になって師の法話を聞き、信仰と敬虔の心が生じて出家し、戒律の義務を実践して教えを輝かせ、戒の装飾で飾られて、ほどなくして阿羅漢果に到達した。

13. So pubbakammaṃ saranto ‘‘pubbe mayā sukhette kusalaṃ kataṃ sundara’’nti somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento tissassa kho bhagavatotiādimāha. Tattha tissopi bhavasampattiyo dadamāno jātoti mātāpitūhi katanāmavasena tisso. Atha vā tīhi saraṇagamanehi assāsento ovadanto hetusampannapuggale saggamokkhadvaye patiṭṭhāpento buddho jātoti tisso. Samāpattiguṇādīhi bhagehi yuttoti bhagavā, tassa tissassa bhagavato pubbe ahaṃ phalaṃ adāsinti sambandho. Nāḷikerañca pādāsinti nāḷikākārena pavattaṃ phalaṃ nāḷikeraṃ, tañca phalaṃ adāsinti attho. Khajjakaṃ abhisammatanti khāditabbaṃ khajjakaṃ abhi visesena madhusakkarādīhi sammissaṃ katvā nipphāditaṃ sundaraṃ madhuranti sammataṃ ñātaṃ abhisammataṃ khajjakañca adāsinti attho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

13. 彼は過去の業を思い出し、“以前、私によって良き福田において善き功徳がなされた”と喜悦が生じ、過去の行績を明らかにして、“ティッサ世尊に”等と言った。そこで“ティッサ”とは、生存の幸運(バヴァ・サンパッティ)を与える者として生まれたということで、父母によってつけられた名前による。あるいは、三つの帰依処によって安らぎを与え教誡し、素質のある人々を天界と解脱の二つの門に立たせる仏陀として現れたので“ティッサ”という。等至(三昧)の徳などの“徳(バガ)”を具えているので“世尊(バガヴァー)”であり、そのティッサ世尊に、以前、私は果実を捧げた、というのが(文の)繋がりである。“椰子の実(ナーリケーラ)を与えた”とは、管のような形(ナーリカー)で現れる果実である椰子の実、その果実を与えたという意味である。“称賛された菓子(カッジャカ・アビサンマタ)”とは、食べるべき硬い食べ物(カッジャカ)であり、特に蜜や砂糖などを混ぜて作られた、素晴らしく甘いものとして知られ(サンマタ)、認められた(アビサンマタ)菓子を捧げたという意味である。残りは容易に理解できる。

Khajjakadāyakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

カッジャカダーヤカ長老阿波陀那釈、完結。

4. Desapūjakattheraapadānavaṇṇanā

4. デーサプージャカ長老阿波陀那釈

Atthadassī tu bhagavātiādikaṃ āyasmato desapūjakattherassa apadānaṃ. Ayampi thero purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto atthadassissa bhagavato kāle kulagehe nibbatto vuddhimanvāya saddho pasanno buddhamāmako dhammamāmako saṅghamāmako ahosi. Tadā atthadassī bhagavā bhikkhusaṅghaparivuto cando viya sūriyo viya ca ākāsena gacchati. So upāsako bhagavato gatadisābhāgaṃ gandhamālādīhi pūjento añjaliṃ paggayha namassamāno aṭṭhāsi.

“アッタダッシー世尊は”という言葉から始まるのは、聖者デーサプージャカ長老の阿波陀那である。この長老もまた、過去の諸仏において功徳を積み、あちこちの生涯で解脱の親依となる功徳を積み上げていたが、アッタダッシー世尊の時代に良家に生まれ、成長して信仰を抱き、清らかな心で、仏陀を愛し、法を愛し、僧伽を愛する者となった。その時、アッタダッシー世尊は比丘サンガに囲まれ、月のように、また太陽のように虚空(空)を歩んでいた。その信者は、世尊が去って行かれた方向を香や花などで供養し、合掌して礼拝しながら立ち止まった。

18. So [Pg.172] tena puññena devaloke nibbatto saggasampattiṃ anubhavitvā manussesu ca manussasampattiṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kule nibbatto vuddhippatto upabhogaparibhogasampanno satthu dhammadesanaṃ sutvā pasannamānaso gharāvāse anallīno pabbajitvā vattasampanno nacirasseva arahā hutvā attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento atthadassī tu bhagavātiādimāha. Taṃ heṭṭhā vuttatthameva. Anilañjaseti ‘‘maggo pantho patho pajjo, añjasaṃ vaṭumāyana’’nti (cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 101) pariyāyassa vuttattā anilassa vātassa añjasaṃ gamanamaggoti anilañjasaṃ, tasmiṃ anilañjase, ākāseti attho. Sesaṃ uttānatthamevāti.

18. 彼はその功徳によって天界に生まれ、天の幸福を享受し、人間界においても人間の幸福を享受して、今この仏陀の出現した時代に、ある家系に生まれ、成長して、豊かな享受品を備え、師(仏陀)の説法を聞いて清らかな心となり、在家生活に執着せず、出家して戒律を具足し、間もなく阿羅漢となり、自らの前世の業を思い起こして歓喜し、過去の行状(アパダーナ)を明らかにするために、“アッタダッシー世尊は…”という言葉から始まる偈を述べた。その意味は、前に述べられた通りである。“アニランジャサ(Anilañjasa)”とは、“道、路、経路、小道、路、通り道”という類義語が(チュッラニッデーサにおいて)述べられていることから、アニラ(風)のアンジャサ(行く道)ということで、アニランジャサ(風の道)であり、そのアニランジャサにおいて、すなわち“空中で”という意味である。残りは明白な意味である。

Desapūjakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

デーサプージャカ長老アパダーナの注釈(義釈)は、完結した。

5. Kaṇikārachattiyattheraapadānavaṇṇanā

5. カニカーラチャッティヤ長老アパダーナの注釈

Vessabhū nāma sambuddhotiādikaṃ āyasmato kaṇikārachattiyattherassa apadānaṃ. Ayampi thero purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto vessabhussa bhagavato kāle kulagehe nibbatto viññutaṃ patto saddhāsampanno ahosi. Tasmiṃ samaye vessabhū bhagavā vivekakāmo mahāvanaṃ pavisitvā nisīdi. Atha sopi upāsako kenacideva karaṇīyena tattha gantvā bhagavantaṃ aggikkhandhaṃ viya jalamānaṃ nisinnaṃ disvā pasannamānaso kaṇikārapupphaṃ ocinitvā chattaṃ katvā bhagavato nisinnaṭṭhāne vitānaṃ katvā pūjesi, taṃ bhagavato ānubhāvena sattāhaṃ amilātaṃ hutvā tatheva aṭṭhāsi. Bhagavāpi phalasamāpattiṃ nirodhasamāpattiñca samāpajjitvā vihāsi, so taṃ acchariyaṃ disvā somanassajāto bhagavantaṃ vanditvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Bhagavā samāpattito vuṭṭhahitvā vihārameva agamāsi.

“ヴェッサブーという名の正等覚者は…”という言葉から始まるのは、尊者カニカーラチャッティヤ長老のアパダーナである。この長老もまた、以前の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生存において解脱の依止となる功徳を積み上げ、ヴェッサブー世尊の時代に良家に生まれ、分別がつく年齢になり、信心を具足していた。その時、ヴェッサブー世尊は、独居を求めて大森林に入り、座しておられた。その時、その居士もある用事でそこへ行き、世尊が火の塊のように輝きながら座っておられるのを見て、清らかな心となり、カニカーラの花を摘んで傘(天蓋)を作り、世尊が座っておられる場所に天蓋として捧げた。それは世尊の威力によって七日間萎れることなく、そのままの状態を保った。世尊もまた果等至(果定)と滅尽等至(滅尽定)に入って住しておられた。彼はその驚くべき出来事を見て歓喜し、世尊を礼拝し、合掌して立った。世尊は等至から立ち上がって、僧院へと向かわれた。

23. So tena puññena devamanussesu sampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ kulagehe nibbatto vuddhimanvāya saddhāsampanno satthu [Pg.173] dhammadesanaṃ sutvā gharāvāse anallīno pabbajitvā vattapaṭipattiyā jinasāsanaṃ sobhento nacirasseva arahā hutvā attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento vessabhū nāma sambuddhotiādimāha. Tattha vessabhūti vesse vessajane bhunāti abhibhavatīti vessabhū. Atha vā vesse pañcavidhamāre abhibhunāti ajjhottharatīti vessabhū. Sāmaṃyeva bujjhitā saccānīti sambuddho, nāmena vessabhū nāma sambuddhoti attho. Divāvihārāya munīti dibbati pakāseti taṃ taṃ vatthuṃ pākaṭaṃ karotīti divā. Sūriyuggamanato paṭṭhāya yāva atthaṅgamo, tāva paricchinnakālo, viharaṇaṃ catūhi iriyāpathehi pavattanaṃ vihāro, divāya vihāro divāvihāro, tassa divāvihārāya lokajeṭṭho narāsabho buddhamuni mahāvanaṃ ogāhitvā pavisitvāti attho. Sesaṃ uttānatthamevāti.

23. 彼はその功徳によって、天界と人間界の幸運を享受し、今この仏陀の出現した時代に、サーヴァッティー(舎衛城)の良家に生まれ、成長して信心を具足し、師(仏陀)の説法を聞いて、在家生活に執着せずに出家し、戒律の修行によって勝者の教え(仏教)を輝かせ、間もなく阿羅漢となり、自らの前世の業を思い起こして歓喜し、過去の行状を明らかにするために、“ヴェッサブーという名の正等覚者は…”という言葉から始まる偈を述べた。そこで“ヴェッサブー(Vessabhū)”とは、ヴェッサ(諸々の人々)をブナティ(圧倒する)からヴェッサブーという。あるいは、ヴェッサ(五種の魔)を圧倒し、打ち負かすからヴェッサブーという。自ら真理を悟ったから“正等覚者(sambuddho)”であり、名としてヴェッサブーという名の正等覚者であるという意味である。“昼の休息(昼座)のために聖者は(divāvihārāya munī)”とは、輝き、明らかにし、種々の事象を明白にするので“昼(divā)”という。日の出から日没までが区切られた時間であり、四威儀をもって活動することが“住(vihāra)”であり、昼の住むことが“昼座(divāvihāro)”である。その昼座のために、世界の最尊者、人中の雄牛である仏陀・聖者が大森林に入られたという意味である。残りは明白な意味である。

Kaṇikārachattiyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

カニカーラチャッティヤ長老アパダーナ의注釈は、完結した。

6. Sappidāyakattheraapadānavaṇṇanā

6. サッピダーヤカ長老アパダーナの注釈

Phusso nāmātha bhagavātiādikaṃ āyasmato sappidāyakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro anekesu bhavesu vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto phussassa bhagavato kāle kulagehe nibbatto ahosi. Tadā bhagavā bhikkhusaṅghaparivuto vīthiyaṃ caramāno tassa upāsakassa gehadvāraṃ sampāpuṇi. Atha so upāsako bhagavantaṃ disvā pasannamānaso vanditvā pattapūraṃ sappitelaṃ adāsi, bhagavā anumodanaṃ katvā pakkāmi. So teneva somanassena yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cuto tena puññena devaloke uppanno tattha dibbasukhaṃ anubhavitvā manussesu ca nibbatto uppannuppannabhave sappitelamadhuphāṇitādimadhurāhārasamaṅgī sukhaṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ ekasmiṃ kule nibbatto vuddhippatto saddho buddhisampanno satthu dhammadesanaṃ sutvā pasannamānaso pabbajitvā vattasampanno nacirasseva arahā ahosi.

“フッサという名の世尊は…”という言葉から始まるのは、尊者サッピダーヤカ長老のアパダーナである。この長老もまた、以前の諸仏のもとで功徳を積み、多くの生存において解脱の依止となる功徳を積み上げ、フッサ世尊の時代に良家に生まれた。その時、世尊は比丘サンガを従えて通りを歩かれ、その居士の家の門に到着された。その時、その居士は世尊を見て清らかな心となり、礼拝して鉢いっぱいの醍醐(サッピ)の油を捧げた。世尊は随喜の説法をして去られた。彼はその歓喜のままに寿命まで生き、そこから没して、その功徳によって天界に生まれ、そこで天の幸福を享受し、人間界にも生まれて、生まれ変わるたびに醍醐の油、蜂蜜、糖蜜などの甘美な食べ物を備え、幸福を享受して、今この仏陀の出現した時代に、サーヴァッティーのある家系に生まれ、成長して信心深く知恵を具え、師の説法を聞いて清らかな心となり、出家して戒律を具足し、間もなく阿羅漢となった。

28. So attano pubbakammaṃ saritvā jātasomanasso pubbacaritāpadānaṃ pakāsento phusso nāmātha bhagavātiādimāha. Tattha phussoti [Pg.174] phussanakkhattayogena jātattā mātāpitūhi katanāmadheyyena phusso. Atha vā nibbānaṃ phusi passi sacchi akāsīti phusso. Atha vā samatiṃsapāramitāsattatiṃsabodhipakkhiyadhamme sakale ca tepiṭake pariyattidhamme phusi passi aññāsīti phusso. Bhaggavā bhagyavā yuttotiādipuññakoṭṭhāsasamaṅgitāya bhagavā. Āhutīnaṃ paṭiggahoti āhutino vuccanti pūjāsakkārā, tesaṃ āhutīnaṃ paṭiggahetuṃ arahatīti āhutīnaṃ paṭiggaho. Mahājanaṃ nibbāpento vīro phusso nāma bhagavā vīthiyaṃ atha tadā gacchateti sambandho. Sesaṃ pākaṭamevāti.

28. 彼は自らの前世の業を思い起こして歓喜し、過去の行状を明らかにするために、“フッサという名の世尊は…”という言葉から始まる偈を述べた。そこで“フッサ(Phusso)”とは、フッサ(鬼)宿の時に生まれたことから、父母によって名付けられた名前によってフッサという。あるいは、涅槃をフシ(phusi:触れた)、パッシ(見極めた)、実証したからフッサという。あるいは、三十の波羅蜜、三十七の菩提分法、そしてすべての三蔵の教説をフシ(触れ)、パッシ(見極め)、了知したからフッサという。煩悩を破壊した(bhaggavā)、幸運を備えた(bhagyavā)などの功徳の分(福徳の蓄積)を具足していることから“世尊(bhagavā)”という。“供物を受ける者(āhutīnaṃ paṭiggaho)”とは、アーフティとは供物や礼拝のことであり、それら供物を受け取るにふわしいから、供物を受ける者という。多くの人々を涅槃へ導く英雄、フッサという名の世尊が、その時通りを行かれた、と結びつく。残りは明白である。

Sappidāyakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

サッピダーヤカ長老アパダーナの注釈は、完結した。

7. Yūthikāpupphiyattheraapadānavaṇṇanā

7. ユーティカープッピヤ長老アパダーナの注釈

Candabhāgānadītīretiādikaṃ āyasmato yūthikāpupphiyattherassa apadānaṃ. Ayampi āyasmā purimamunindesu katādhikāro anekesu ca jātisatesu vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto phussasseva bhagavato kāle suddakule nibbatto vuddhippatto candabhāgāya nadiyā tīre kenacideva karaṇīyena anusotaṃ caramāno phussaṃ bhagavantaṃ nhāyitukāmaṃ aggikkhandhaṃ viya jalamānaṃ disvā somanassajāto tattha jātaṃ yūthikāpupphaṃ ocinitvā bhagavantaṃ pūjesi. Bhagavā tassa anumodanamakāsi.

“チャンダバーガー川の岸辺で…”という言葉から始まるのは、尊者ユーティカープッピヤ長老のアパダーナである。この尊者もまた、以前の仏陀(釈尊)たちのもとで功徳を積み、数百の生涯にわたって解脱の依止となる功徳を積み上げ、フッサ世尊の時代にシュードラの家系に生まれ、成長して、チャンダバーガー川の岸辺をある用事で流れに沿って歩いていたところ、水浴を望まれ火の塊のように輝いておられるフッサ世尊を見て歓喜し、そこに咲いていたユーティカー(ジャスミンの一種)の花を摘んで、世尊に捧げた。世尊は彼に随喜の説法をされた。

33. So tattha tena puññakoṭṭhāsena devamanussesu saṃsaranto ubhayasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto vuddhippatto bhagavato dhammadesanaṃ sutvā pasannamānaso pabbajitvā vattapaṭipattiyā sāsanaṃ sobhento nacirasseva arahā hutvā attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento candabhāgānadītīretiādimāha. Taṃ sabbaṃ uttānatthamevāti.

33. 彼はそこで、その功徳の報いによって、天界と人間界を輪廻しながら両方の幸運を享受し、今回の仏陀が出現された時代に良家に生まれ、成長して世尊の説法を聞き、清らかな心で出家し、行儀と実践(生活規則の遵守)によって教えを輝かせ、まもなく阿羅漢となり、自らの前世の業を回想して歓喜し、過去の行状(アパダーナ)を明らかにするために“チャンダバーガー河のほとりで……”等と言った。そのすべては明らかな意味である。

Yūthikāpupphiyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ユティカープッピヤ長老阿婆陀那(アパダーナ)の注釈が完結した。

8. Dussadāyakattheraapadānavaṇṇanā

8. ドゥッサダーヤカ長老阿婆陀那(アパダーナ)の注釈。

Tivarāyaṃ [Pg.175] pure rammetiādikaṃ āyasmato dussadāyakattherassa apadānaṃ. Ayampāyasmā purimajinavaresu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle rājakule nibbatto vuddhippattakāle yuvarājabhāvaṃ patvā pākaṭo ekaṃ janapadaṃ labhitvā tatrādhipatibhūto sakalajanapadavāsino dānapiyavacanaatthacariyāsamānatthatāsaṅkhātehi catūhi saṅgahavatthūhi saṅgaṇhāti. Tasmiṃ samaye siddhattho bhagavā taṃ janapadaṃ sampāpuṇi. Atha so yuvarājā paṇṇākāraṃ labhitvā tattha sukhumavatthena bhagavantaṃ pūjesi. Bhagavā taṃ vatthaṃ hatthena parāmasitvā ākāsaṃ pakkhandi. Tampi vatthaṃ bhagavantameva anubandhi. Atha so yuvarājā taṃ acchariyaṃ disvā atīva pasanno añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Bhagavato sampattasampattaṭṭhāne sabbe janā taṃ acchariyaṃ disvā acchariyabbhutacittā añjaliṃ paggayha aṭṭhaṃsu. Bhagavā vihārameva agamāsi. Yuvarājā teneva kusalakammena tato cuto devaloke uppanno tattha dibbasampattiṃ anubhavitvā manussesu cakkavattiādisampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde vibhavasampanne ekasmiṃ kule nibbatto viññutaṃ patto gharāvāsaṃ saṇṭhapetvā ratanattaye pasanno bhagavato dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vāyamanto nacirasseva arahā ahosi.

“喜ばしきティヴァラーの都において……”に始まるのは、具寿ドゥッサダーヤカ長老のアパダーナである。この具寿もまた、以前の仏陀たちのもとで功徳を積み、あちこちの生において解脱の依り所となる功徳を積み上げ、シッダッタ世尊の時代に王家に生まれ、成長した時に副王の位を得て有名になり、一つの地方を得てその統治者となり、全地方の住民を、布施・愛語・利行・同事という四摂事(ししょうじ)によって惹きつけた。その時、シッダッタ世尊はその地方に到着された。そこでその副王は、献上品を得て、そこで細やかな布(衣)で世尊を供養した。世尊はその布を手で触れ、虚空へと飛び上がられた。その布もまた、世尊に付き従った。そこでその副王はその驚くべき出来事を見て、ひどく感銘を受け、合掌して立ち尽くした。世尊が立ち寄られたそれぞれの場所で、すべての人々がその驚くべき出来事を見て、驚嘆と不思議の心を抱き、合掌して立ち尽くした。世尊はそのまま精舎へと向かわれた。副王はその善業によってそこから没して天界に生まれ、そこで神々の幸運を享受し、人間界で転輪聖王などの幸運を享受し、今回の仏陀が出現された時代に、富裕な一つの家庭に生まれ、分別がつく年齢に達して家庭生活を営み、三宝を信奉し、世尊の説法を聞いて信仰を得て出家し、精進して、まもなく阿羅漢となった。

38. So ekadivasaṃ attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento tivarāyaṃ pure rammetiādimāha. Tattha tivaranāmake nagare ramaṇīye ahaṃ rājaputto hutvā siddhatthaṃ bhagavantaṃ vatthena pūjesinti attho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

38. 彼はある日、自らの前世の業を回想して歓喜し、過去の行状を明らかにするために“喜ばしきティヴァラーの都において……”等と言った。その意味は、ティヴァラという名の美しい都において、私は王子となってシッダッタ世尊を衣で供養した、ということである。残りは容易に理解できる。

Dussadāyakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ドゥッサダーヤカ長老阿婆陀那(アパダーナ)の注釈が完結した。

9. Samādapakattheraapadānavaṇṇanā

9. サマーダパカ長老阿婆陀那(アパダーナ)の注釈。

Nagare bandhumatiyātiādikaṃ āyasmato samādapakattherassa apadānaṃ. Ayampi thero purimabuddhānaṃ santike katakusalasambhāro anekesu bhavesu vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto vipassissa bhagavato [Pg.176] kāle kulagehe nibbatto vuddhimanvāya gharāvāsaṃ saṇṭhapetvā puññāni karonto vasamāno saddho pasanno bahū upāsake sannipātetvā gaṇajeṭṭhako hutvā ‘‘māḷakaṃ karissāmā’’ti te sabbe samādapetvā ekaṃ māḷakaṃ samaṃ kāretvā paṇḍarapulinaṃ okiritvā bhagavato niyyādesi. So tena puññena devaloke uppanno cha kāmāvacarasampattiyo anubhavitvā manussesu ca cakkavattiādisampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto viññutaṃ patto bhagavati pasanno dhammaṃ sutvā pasannamānaso saddhājāto pabbajitvā sīlasampanno vattasampanno nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi.

“バンドゥマティーの都において……”に始まるのは、具寿サマーダパカ長老のアパダーナである。この長老もまた、以前の仏陀たちの御もとで善業の資糧を積み、多くの生において解脱の依り所となる功徳を積み上げ、ヴィパッシン世尊の時代に良家に生まれ、成長して家庭生活を営み、功徳を積みながら暮らしていたが、信心深く清らかな心で多くの在家信者を集めて集団の指導者となり、“(僧院の)中庭を造ろう”と彼ら全員に勧めて、一つの中庭を平らに整えさせ、白い砂を撒いて、世尊に捧げた。彼はその功徳によって天界に生まれ、六つの欲界の幸運を享受し、人間界でも転輪聖王などの幸運を享受し、今回の仏陀が出現された時代に良家に生まれ、分別がつく年齢に達して、世尊に清らかな心を抱き、法を聞いて心清らかになり、信仰が生まれて出家し、戒を具足し、行儀を具足して、まもなく阿羅漢位に到達した。

44. So aparabhāge attano katakusalaṃ saritvā sañjātasomanasso pubbacaritāpadānaṃ pakāsento nagare bandhumatiyātiādimāha. Tattha bandhanti ñātigottādivasena ekasambandhā honti sakalanagaravāsinoti bandhū, bandhū etasmiṃ vijjantīti bandhumatī, tassā bandhumatiyā nāma nagare mahāpūgagaṇo upāsakasamūho ahosīti attho. Māḷaṃ kassāma saṅghassāti ettha māti gaṇhāti sampattasampattajanānaṃ cittanti māḷaṃ, atha vā sampattayatigaṇānaṃ cittassa vivekakaraṇe alanti māḷaṃ, māḷameva māḷakaṃ, bhikkhusaṅghassa phāsuvihāratthāya māḷakaṃ karissāmāti attho. Sesaṃ pākaṭamevāti.

44. 彼は後日、自らのなした善業を回想して、歓喜が生じ、過去の行状を明らかにするために“バンドゥマティーの都において……”等と言った。その語釈において、“親族(バンドゥ)”とは、親族や氏族などの理由で一つの繋がりを持つ全都市の住民のことである。その親族たちがそこに存在するので“バンドゥマティー(親族ある都)”という。そのバンドゥマティーという名の都に、大きなプーガ(ギルド)の集団、すなわち在家信者の集まりがあったという意味である。“僧伽のために中庭(マーラ)を造ろう”という箇所において、訪れる人々の心を捉える(マーティ・ガナハティ)から“マーラ”という。あるいは、訪れた修行僧たちの心の静寂(離欲)をなすのに十分(アラン)であるから“マーラ”という。マーラそのものがマーラカ(中庭)である。比丘僧伽の安穏な生活のために中庭を造ろう、という意味である。残りは明白である。

Samādapakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

サマーダパカ長老阿婆陀那(アパダーナ)の注釈が完結した。

10. Pañcaṅguliyattheraapadānavaṇṇanā

10. パンチャングリヤ長老阿婆陀那(アパダーナ)の注釈。

Tisso nāmāsi bhagavātiādikaṃ āyasmato pañcaṅguliyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāre tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto tissassa bhagavato kāle ekasmiṃ kule nibbatto vuddhimanvāya gharāvāsaṃ saṇṭhapetvā vibhavasampanno saddho pasanno vīthito vihāraṃ paṭipannaṃ bhagavantaṃ disvā jātisumanādianekāni sugandhapupphāni candanādīni ca vilepanāni gāhāpetvā vihāraṃ gato pupphehi bhagavantaṃ pūjetvā vilepanehi bhagavato sarīre pañcaṅgulikaṃ katvā vanditvā pakkāmi.

“ティッサという名の世尊がいらした……”に始まるのは、具寿パンチャングリヤ長老のアパダーナである。この者もまた、以前の仏陀たちのもとで功徳を積み、あちこちの生において解脱の依り所となる功徳を積み上げ、ティッサ世尊の時代に、ある家庭に生まれ、成長して家庭生活を営み、富に恵まれ、信心深く清らかな心を持ち、通りから精舎へと向かわれる世尊を拝見して、ジャスミンなどの多くの芳香ある花々や白檀などの塗香を手に持たせて精舎に行き、花々で世尊を供養し、塗香で世尊の御体に五指(五本指の印)を印して、礼拝して立ち去った。

50. So [Pg.177] tena puññena devamanussesu ubhayasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde vibhavasampanne ekasmiṃ kule nibbattitvā vuddhimanvāya satthu dhammadesanaṃ sutvā pasannamānaso pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā nacirasseva arahā hutvā pubbakammaṃ saranto paccakkhato ñatvā ‘‘imaṃ nāma kusalakammaṃ katvā īdisaṃ lokuttarasampattiṃ pattomhī’’ti pubbacaritāpadānaṃ pakāsento tisso nāmāsi bhagavātiādimāha. Taṃ sabbaṃ uttānatthamevāti.

50. 彼はその功徳によって、天界と人間界で両方の幸運を享受し、今回の仏陀が出現された時代に富裕な一つの家庭に生まれ、成長して師の説法を聞き、清らかな心で出家し、ヴィパッサナー(観想)を修習して、まもなく阿羅漢となり、前世の業を回想して、それを現量として知り、“このような善業をなして、このような出世間の至福を得たのだ”と過去の行状を明らかにするために“ティッサという名の世尊がいらした……”等と言った。そのすべては明らかな意味である。

Pañcaṅguliyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

パンチャングリヤ長老阿婆陀那(アパダーナ)の注釈が完結した。

Sattarasamavaggavaṇṇanā samattā.

第十七品(第十七の章)の注釈が完結した。

18. Kumudavaggo

18. クムダ品(睡蓮の章)

1. Kumudamāliyattheraapadānavaṇṇanā

1. クムダマーリヤ長老阿婆陀那(アパダーナ)の注釈。

Pabbate himavantamhītiādikaṃ āyasmato kumudamāliyattherassa apadānaṃ. Ayampi thero purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto atthadassissa bhagavato kāle himavantapabbatasamīpe jātassarassa āsanne rakkhaso hutvā nibbatto atthadassiṃ bhagavantaṃ tattha upagataṃ disvā pasannamānaso kumudapupphāni ocinitvā bhagavantaṃ pūjesi. Bhagavā anumodanaṃ katvā pakkāmi.

“ヒマラヤの山において”から始まるのは、具寿クムダマーリヤ長老の阿波陀那である。この長老もまた、過去の諸仏において功徳を積み、あちこちの生存において解脱の依止となる福業を蓄積し、アッタダッシー世尊の時代に、ヒマラヤの山の近くの自然湖の近傍に羅刹(ラクセーサ)として生まれ、そこにやって来たアッタダッシー世尊を見て、清らかな心でクムダの花を摘み、世尊を供養した。世尊は随喜をなされて去られた。

1. So tena puññena tato cavitvā devalokaṃ upapanno cha kāmāvacarasampattiyo anubhavitvā manussesu ca cakkavattiādisampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto vuddhippatto ratanattaye pasanno pabbajitvā vāyamanto brahmacariyapariyosānaṃ arahattaṃ patvā attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento pabbate himavantamhītiādimāha. Tattha tatthajo rakkhaso āsinti tasmiṃ jātassarasamīpe jāto nibbatto rakkhaso pararudhiramaṃsakhādako niddayo ghorarūpo bhayānakasabhāvo mahābalo mahāthāmo kakkhaḷo yakkho āsiṃ ahosinti attho.

1. 彼はその福業によってそこから没して天界に生まれ、六欲天の幸福を享受し、人間界においても転輪聖王などの幸福を享受し、この仏の出現の時代に名家に生まれ、成長して三宝に清らかな信仰を抱いて出家し、精進して梵行の完成である阿羅漢果に到達し、自らの前世の業を思い出して、歓喜が生じ、過去の歩み(阿波陀那)を明らかにしつつ“ヒマラヤの山において”等を語った。その中の“そこに生じた羅刹であった”とは、その自然湖の近くで生じ、生まれた羅刹であり、他者の血肉を食らい、無慈悲で恐ろしい姿、恐るべき性質を持ち、大力大剛の、粗暴な夜叉(ヤッカ)であったという意味である。

Kumudaṃ [Pg.178] pupphate tatthāti tasmiṃ mahāsare sūriyaraṃsiyā abhāve sati sāyanhe makuḷitaṃ kuñcitākārena nippabhaṃ avaṇṇaṃ hotīti ‘‘kumuda’’nti laddhanāmaṃ pupphaṃ pupphate vikasatīti attho. Cakkamattāni jāyareti tāni pupphāni rathacakkapamāṇāni hutvā jāyantīti attho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

“クムダ(睡蓮)がそこで咲く”とは、その大湖において、太陽の光がない夕刻に、蕾の状態(閉じた形)で輝きがなく色を失っているものが、“クムダ”という名を得た花として“咲く(開花する)”という意味である。“車輪ほどの大きさに生じる”とは、それらの花が馬車の車輪の大きさになって生じるという意味である。残りは容易に理解できる。

Kumudamāliyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

クムダマーリヤ長老の阿波陀那の註釈、完結。

2. Nisseṇidāyakattheraapadānavaṇṇanā

2. ニッセーニダーヤカ長老の阿波陀那の註釈。

Koṇḍaññassa bhagavatotiādikaṃ āyasmato nisseṇidāyakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimajinavaresu katādhikāro anekāsu jātīsu vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto koṇḍaññassa bhagavato kāle vaḍḍhakikule nibbatto saddho pasanno bhagavato dhammadesanaṃ sutvā pasannamānaso bhagavato vasanapāsādassārohanatthāya sārakaṭṭhamayaṃ nisseṇiṃ katvā ussāpetvā ṭhapesi. Bhagavā tassa pasādasaṃvaḍḍhanatthāya passantasseva uparipāsādaṃ āruhi. So atīva pasanno teneva pītisomanassena kālaṃ katvā devaloke nibbatto tattha dibbasampattiṃ anubhavitvā manussesu jāyamāno nisseṇidānanissandena uccakule nibbatto manussasukhaṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kule nibbatto satthu dhammadesanaṃ sutvā saddhājāto pabbajito nacirasseva arahā ahosi.

“コンダンニャ世尊の”から始まるのは、具寿ニッセーニダーヤカ長老の阿波陀那である。この者もまた、過去の勝者(仏)たちにおいて功徳を積み、多くの転生において解脱の依止となる福業を蓄積し、コンダンニャ世尊の時代に大工の家に生まれ、確信と清らかな信仰を持ち、世尊の説法を聞いて心が澄み渡り、世尊が住まわれる宮殿に登るために、堅固な木材で梯子(ニッセーニ)を作って立てかけた。世尊は、彼の清信を増進させるために、彼が見ている前で宮殿の上に登られた。彼はこの上なく歓喜し、その喜びと満足とともに没して天界に生まれ、そこで天上の幸福を享受し、人間界に生まれながら、梯子を捧げた施しの報い(果報)によって名門の家に生まれ、人間の幸福を享受し、この仏の出現の時代にある家に生まれ、師の説法を聞いて信仰が生じ、出家して、ほどなくして阿羅漢となった。

9. So attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento koṇḍaññassa bhagavatotiādimāha. Tattha koṇḍaññassāti kucchito hutvā ḍeti pavattatīti koṇḍo, lāmakasatto, koṇḍato aññoti koṇḍañño, alāmako uttamapurisoti attho. Atha vā brāhmaṇagottesu koṇḍaññagotte uppannattā ‘‘koṇḍañño’’ti gottavasena tassa nāmaṃ, tassa koṇḍaññassa. Sesaṃ pākaṭamevāti.

9. 彼は自らの前世の業を思い出して、歓喜が生じ、過去の歩み(阿波陀那)を明らかにしつつ“コンダンニャ世尊の”等を語った。その中の“コンダンニャの”について、“コンダ(koṇḍo)”とは、卑しく(kucchito)歩む(ḍeti)者のことで、劣った衆生を指し、そのコンダとは異なる(añño)者がコンダンニャ(koṇḍañño)、すなわち劣っていない至高の人という意味である。あるいは、バラモンの姓(ゴッタ)のうち、コンダンニャ姓に生まれたので、姓に基づいて彼の名が“コンダンニャ”とされたのである、そのコンダンニャの、ということである。残りは明白である。

Nisseṇidāyakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ニッセーニダーヤカ長老の阿波陀那の註釈、完結。

3. Rattipupphiyattheraapadānavaṇṇanā

3. ラッティプッピヤ長老の阿波陀那の註釈。

Migaluddo [Pg.179] pure āsintiādikaṃ āyasmato rattipupphiyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle nesādakule uppanno migavadhāya araññe vicaramāno tassa kāruññena araññe caramānaṃ vipassiṃ bhagavantaṃ disvā pasannamānaso pupphitaṃ rattikaṃ nāma pupphaṃ kuṭajapupphañca saha vaṇṭena ocinitvā somanassacittena pūjesi. Bhagavā anumodanaṃ katvā pakkāmi.

“かつて私は鹿の猟師であった”から始まるのは、具寿ラッティプッピヤ長老の阿波陀那である。この者もまた、過去の諸仏において功徳を積み、あちこちの生存において解脱の依止となる福業を蓄積し、ヴィパッシー世尊の時代に猟師(ネサーダ)の家に生まれ、鹿を殺すために森を歩き回り、彼の慈悲によって、森を歩まれるヴィパッシー世尊を見て、心が清らかになり、開花したラッティカという名の一種の花と、クタジャの花を、茎とともに摘み取り、歓喜の心で供養した。世尊は随喜をなされて去られた。

13. So teneva puññena devamanussesu saṃsaranto ubhayasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbatto viññutaṃ patto ratanattaye pasanno satthu dhammadesanaṃ sutvā kāmesu ādīnavaṃ disvā pabbajitvā nacirasseva arahattaṃ patto attano pubbakammaṃ saritvā ‘‘nesādabhūtena mayā katakusalaṃ sundara’’nti somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento migaluddo pure āsintiādimāha. Tattha migānaṃ luddo sāhasiko mārakoti migaluddo, migesu vā luddo lobhīti migaluddo, nesādo āsiṃ pureti attho.

13. 彼はその福業によって神々と人間の間を輪廻し、双方の幸福を享受し、この仏の出現の時代に名家に生まれ、思慮分別を備えるようになり、三宝に清らかな信仰を持ち、師の説法を聞いて諸欲の過失を見て出家し、ほどなくして阿羅漢果に到達し、自らの前世の業を思い出して“猟師であった私によってなされた善業は素晴らしい”と歓喜が生じ、過去の歩み(阿波陀那)を明らかにしつつ“かつて私は鹿の猟師であった”等を語った。その中の“鹿の猟師(ミガルド)”とは、鹿に対して残忍な殺戮者(マーラカ)であるからミガルドといい、あるいは、鹿に対して貪欲(ロブダ)であるからミガルドという。かつて私は猟師(ネサーダ)であった、という意味である。

14. Rattikaṃ pupphitaṃ disvāti padumapupphādīni anekāni pupphāni sūriyaraṃsisamphassena divā pupphanti rattiyaṃ makuḷitāni honti. Jātisumanamallikādīni anekāni pupphāni pana rattiyaṃ pupphanti no divā. Tasmā rattiyaṃ pupphanato rattipupphanāmakāni anekāni sugandhapupphāni ca kuṭajapupphāni ca gahetvā pūjesinti attho. Sesaṃ uttānatthamevāti.

14. “開花したラッティカを見て”とは、蓮華などの多くの花は、太陽光の接触によって日中に開花し、夜には蕾(閉じた状態)となる。しかし、ジャーティ、スマナ、マッリカーなどの多くの花は、夜に開花し、日中には開花しない。したがって、夜に開花することから“ラッティプッパ(夜の花)”と名づけられた多くの芳香ある花々と、クタジャの花を手に取って供養した、という意味である。残りは明白な意味である。

Rattipupphiyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ラッティプッピヤ長老の阿波陀那の註釈、完結。

4. Udapānadāyakattheraapadānavaṇṇanā

4. ウダパーナダーヤカ長老の阿波陀那の註釈。

Vipassino bhagavatotiādikaṃ āyasmato udapānadāyakattherassa apadānaṃ. Ayampi thero purimamunivaresu katādhikāro anekesu bhavesu katapuññasañcayo vipassissa bhagavato kāle kulagehe [Pg.180] nibbatto vuddhippatto ‘‘pānīyadānaṃ mayā dātabbaṃ, tañca nirantaraṃ katvā pavattetuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā ekaṃ kūpaṃ khanāpetvā udakasampattakāle iṭṭhakāhi cināpetvā thiraṃ katvā tattha uṭṭhitena udakena puṇṇaṃ taṃ udapānaṃ vipassissa bhagavato niyyādesi. Bhagavā pānīyadānānisaṃsadīpakaṃ anumodanaṃ akāsi. So tena puññena devamanussesu saṃsaranto nibbattanibbattaṭṭhāne pokkharaṇīudapānapānīyādisampanno sukhamanubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kule nibbatto vuddhimanvāya saddho pasanno pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi.

“毘婆尸世尊へ……”とは、尊者ウドパーナダーヤカ(井戸施与)長老の阿波陀那(アパダーナ)である。この長老もまた、先の諸々の勝者のもとで徳を積み、多くの生において功徳を蓄積し、毘婆尸仏の時代に良家に生まれ、成人して“私は飲み水の施与をなすべきである。そして、それを絶え間なく行い、継続させるべきである”と考え、一つの井戸を掘らせ、水が湧き出た時に煉瓦を積み上げ、堅固にして、そこに湧き出た水で満たされたその井戸を、毘婆尸世尊に捧げた。世尊は、飲み水の施与の功徳を説き明かす随喜(の説法)をなされた。彼はその功徳によって、天界と人間界を流転しながら、生まれる場所ごとに池や井戸や飲み水などに恵まれ、幸福を享受し、この仏の出現の時代に、ある家に生まれ、成長して、信をなし、清らかな心で出家して、ほどなくして阿羅漢となった。

18. So aparabhāge attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento vipassino bhagavatotiādimāha. Tattha udapāno kato mayāti udakaṃ pivanti etthāti udapāno, kūpapokkharaṇītaḷākānametaṃ adhivacanaṃ. So udapāno kūpo vipassissa bhagavato atthāya kato khanitoti attho. Sesaṃ uttānatthamevāti.

18. 彼は後日、自らの前世の業を思い出し、歓喜が生じて前世の行いである阿波陀那を明らかにしつつ、“毘婆尸世尊へ……”と言った。その中で、“井戸は私によって作られた(udapāno kato mayā)”とは、そこで水を飲むので井戸(udapāna)という。これは、井戸、池、溜池などの同義語である。その井戸、すなわち井戸(という形態のもの)は、毘婆尸世尊のために作られ、掘られたという意味である。残りは明白な意味である。

Udapānadāyakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ウドパーナダーヤカ長老阿波陀那の註釈、完。

5. Sīhāsanadāyakattheraapadānavaṇṇanā

5. シーハーサナダーヤカ(獅子座施与)長老阿波陀那の註釈。

Nibbute lokanāthamhītiādikaṃ āyasmato sīhāsanadāyakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave nibbānādhigamatthāya katapuññūpacayo padumuttarassa bhagavato kāle gahapatikule nibbatto viññutaṃ patto satthu dhammadesanaṃ sutvā ratanattaye pasanno tasmiṃ bhagavati parinibbute sattahi ratanehi khacitaṃ sīhāsanaṃ kārāpetvā bodhirukkhaṃ pūjesi, bahūhi mālāgandhadhūpehi ca pūjesi.

“世の救い主が滅された時……”とは、尊者シーハーサナダーヤカ長老の阿波陀那である。この人もまた、過去の諸仏において徳を積み、あちこちの生において涅槃を得るために功徳を蓄積し、パドゥムッタラ世尊の時代に居士の家に生まれ、分別がつくようになると、師の説法を聞いて三宝に清らかな信仰を抱き、その世尊が般涅槃された時に、七種の宝がちりばめられた獅子座を作らせて、菩提樹を供養した。また、多くの花、香、香炉によって供養した。

21. So tena puññena devamanussesu saṃsaranto ubhayasampattiyo anubhavitvā sabbattha pūjito imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ kulagehe nibbatto vuddhippatto gharāvāsaṃ vasanto satthu dhammadesanaṃ sutvā pasannamānaso ñātivaggaṃ pahāya pabbajito nacirasseva arahā hutvā [Pg.181] pubbūpacitakusalasambhāraṃ saritvā sañjātasomanasso pubbacaritāpadānaṃ pakāsento nibbute lokanāthamhītiādimāha. Tattha sīhāsanamadāsahanti sīharūpahiraññasuvaṇṇaratanehi khacitaṃ āsanaṃ sīhāsanaṃ, sīhassa vā abhītassa bhagavato nisinnārahaṃ, sīhaṃ vā seṭṭhaṃ uttamaṃ āsananti sīhāsanaṃ, taṃ ahaṃ adāsiṃ, bodhirukkhaṃ pūjesinti attho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

21. 彼はその功徳によって、天界と人間界を流転しながら、両方の幸福を享受し、あらゆるところで供養され、この仏の出現の時代に舎衛城の良家に生まれ、成人して家での生活を送り、師の説法を聞いて清らかな心となり、親族を捨てて出家し、ほどなくして阿羅漢となった。かつて蓄積した善行の資糧を思い出し、歓喜が生じて前世の行いである阿波陀那を明らかにしつつ、“世の救い主が滅された時……”と言った。その中で、“私は獅子座を捧げた(sīhāsanamadāsaṃ)”とは、獅子の形や、銀、金、宝石がちりばめられた座が獅子座である。あるいは、獅子のよう(に勇敢)で恐れを知らない世尊にふさわしい座、あるいは、獅子のように優れた、最上の座を獅子座(sīhāsana)という。それを私は捧げ、菩提樹を供養したという意味である。残りは容易に理解できる。

Sīhāsanadāyakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

シーハーサナダーヤカ長老阿波陀那の註釈、完。

6. Maggadattikattheraapadānavaṇṇanā

6. マッガダッティカ(道に花を捧げた者)長老阿波陀那の註釈。

Anomadassī bhagavātiādikaṃ āyasmato maggadattikattherassa apadānaṃ. Ayampāyasmā purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto anomadassissa bhagavato kāle kulagehe nibbatto vuddhimanvāya gharāvāsaṃ saṇṭhapetvā vasanto anomadassiṃ bhagavantaṃ ākāse caṅkamantaṃ pāduddhāre pāduddhāracaṅkamanaṭṭhāne pupphānaṃ vikiraṇaṃ acchariyañca disvā pasannamānaso pupphāni ākāse ukkhipi, tāni vitānaṃ hutvā aṭṭhaṃsu.

“アノーマダッシー世尊は……”とは、尊者マッガダッティカ長老の阿波陀那である。この尊者もまた、過去の諸仏において徳を積み、あちこちの生において(輪廻からの)離脱の依りどころとなる功徳を蓄積し、アノーマダッシー世尊の時代に良家に生まれ、成人して家を構えて生活していたが、アノーマダッシー世尊が空中を歩まれ、足を持ち上げるたびにその歩みの場所に花が散らされるという不思議な光景を見て、清らかな心で花を空中に投げた。それらは天蓋となって(空中に)留まった。

26. So tena puññena sugatīsuyeva saṃsaranto sabbattha pūjito sukhaṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde ekasmiṃ kule nibbatto kamena yobbaññaṃ pāpuṇitvā saddhājāto pabbajitvā vattasampanno nacirasseva arahattaṃ patto caṅkamanassa pūjitattā maggadattikattheroti pākaṭo. So pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento anomadassī bhagavātiādimāha. Diṭṭhadhammasukhatthāyāti imasmiṃ attabhāve caṅkamanena sarīrasallahukādisukhaṃ paṭiccāti attho. Abbhokāsamhi caṅkamīti abbhokāse aṅgaṇaṭṭhāne caṅkami, padavikkhepaṃ padasañcāraṃ akāsīti attho.

26. 彼はその功徳によって、善趣のみを流転しながら、あらゆるところで供養され、幸福を享受し、この仏の出現の時代に、ある家に生まれ、次第に青春期に達し、信仰が生じて出家し、義務を全うし、ほどなくして阿羅漢に到達した。経行(歩行瞑想)の場所を供養したことから、マッガダッティカ長老として知られた。彼は前世の業を思い出し、歓喜が生じて前世の行いである阿波陀那を明らかにしつつ、“アノーマダッシー世尊は……”と言った。“現世の幸福のために(diṭṭhadhammasukhatthāya)”とは、この自己の存在において、経行によって身体の軽やかさなどの幸福に拠って、という意味である。“屋外で経行された(abbhokāsamhi caṅkamī)”とは、屋外の広場で経行し、歩みを進め、足を運ばれたという意味である。

Uddhate pāde pupphānīti caṅkamantena pāde uddhate padumuppalādīni pupphāni pathavito uggantvā caṅkame vikiriṃsūti attho. Sobhaṃ muddhani tiṭṭhareti buddhassa [Pg.182] muddhani sīse sobhayamānā tāni tiṭṭhantīti attho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

“足を上げたところに、花々が(uddhate pāde pupphāni)”とは、経行される際に足が上がると、紅蓮華や青蓮華などの花々が地上から湧き上がり、経行の場所に散らされたという意味である。“頭上で輝き、留まる(sobhaṃ muddhani tiṭṭhare)”とは、仏陀の頭上で輝きながら、それらが留まっているという意味である。残りは容易に理解できる。

Maggadattikattheraapadānavaṇṇanā samattā.

マッガダッティカ長老阿波陀那の註釈、完。

7. Ekadīpiyattheraapadānavaṇṇanā

7. エーカディーピヤ(一灯供養)長老阿波陀那の註釈。

Padumuttarassa muninotiādikaṃ āyasmato ekadīpiyattherassa apadānaṃ. Ayampāyasmā purimajinaseṭṭhesu katakusalasambhāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle gahapatikule nibbatto vuddhippatto saddho pasanno bhagavato salalamahābodhimhi ekapadīpaṃ pūjesi, thāvaraṃ katvā niccamekapadīpapūjanatthāya telavaṭṭaṃ paṭṭhapesi. So tena puññena devamanussesu saṃsaranto sabbattha jalamāno pasannacakkhuko ubhayasukhamanubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ vibhavasampanne ekasmiṃ kule nibbatto viññutaṃ patto ratanattaye pasanno pabbajitvā nacirasseva arahattaṃ patto dīpapūjāya laddhavisesādhigamattā ekadīpiyattheroti pākaṭo.

“パドゥムッタラ仙に……”とは、尊者エーカディーピヤ長老の阿波陀那である。この尊者もまた、過去の勝者のもとで善行の資糧を積み、あちこちの生において(輪廻からの)離脱の依りどころとなる功徳を蓄積し、パドゥムッタラ世尊の時代に居士の家に生まれ、成人して信をなし、清らかな心で世尊のサララ(樹の)大菩提樹において、一つの灯明を供養し、それを恒常的なものとして、絶えず一つの灯明を供養するために、油と芯を整えた。彼はその功徳によって、天界と人間界を流転しながら、あらゆるところで(自らも)輝き、清らかな眼(まなこ)を持ち、両方の幸福を享受し、この仏の出現の時代に舎衛城の富裕な家に生まれ、分別がつくようになると三宝に清らかな信仰を抱き、出家してほどなくして阿羅漢に到達した。灯明の供養によって格別の境地を得たことから、エーカディーピヤ長老として知られた。

30. So aparabhāge attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttarassa muninotiādimāha. Taṃ sabbaṃ uttānatthamevāti.

30. 彼は後日、自らの前世の業を思い出し、歓喜が生じて前世の行いである阿波陀那を明らかにしつつ、“パドゥムッタラ仙に……”と言った。そのすべては明白な意味である。

Ekadīpiyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

エーカディーピヤ長老阿波陀那の註釈、完。

8. Maṇipūjakattheraapadānavaṇṇanā

8. マṇipūjakatthera(マニプージャカ/宝玉供養)長老阿波陀那の註釈。

Orena himavantassātiādikaṃ āyasmato maṇipūjakattherassa apadānaṃ. Ayampi thero purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle ekasmiṃ kule nibbatto gharāvāsaṃ saṇṭhapetvā tatthādīnavaṃ disvā gharāvāsaṃ pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā himavantaorabhāge ekissā nadiyā samīpe paṇṇasālaṃ kāretvā vasanto vivekakāmatāya tassānukampāya ca tattha upagataṃ padumuttaraṃ bhagavantaṃ disvā pasannamānaso maṇipallaṅkaṃ [Pg.183] bhagavato pūjesi. Bhagavā tassa pasādavaḍḍhanatthāya tattha nisīdi. So bhiyyosomattāya pasanno nibbānādhigamatthāya patthanaṃ akāsi. Bhagavā anumodanaṃ vatvā pakkāmi. So tena puññena devamanussesu saṃsaranto sabbattha pūjito sukhaṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ vibhavasampanne kule nibbatto gharāvāsaṃ vasanto ekadivasaṃ satthu dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā nacirasseva arahā ahosi.

“ヒマラヤのこちら側で”等から始まるのは、尊者マニプージャカ長老の事績(アパダーナ)の解説である。この長老もまた、過去の諸仏において功徳を積み、あちこちの生存において輪廻脱出の機縁となる福徳を蓄え、パドゥムッタラ世尊の時代に、ある家庭に生まれ、家庭生活を営んでいたが、そこに災いを見て家庭生活を捨て、仙人の出家をして、ヒマラヤのふもとの、ある川の近くに草庵を造って住んでいた。静寂を望み、彼への慈しみによってそこへ来られたパドゥムッタラ世尊を見て、清らかな心で、宝石の台座(マニ・パッランカ)を世尊に供養した。世尊は彼の信仰を増進させるために、そこに座られた。彼はますます歓喜し、涅槃成就のために祈願した。世尊は随喜の言葉を述べて去られた。彼はその福徳によって天界と人間界を輪廻し、あらゆる場所で供養され幸福を享受して、今回の仏陀の出現において、サーヴァッティーの富裕な家庭に生まれ、在家の生活を送っていた。ある日、師(仏陀)の説法を聞いて信仰を得て出家し、ほどなくして阿羅漢となった。

34. So ekadivasaṃ attanā katakusalaṃ saritvā sañjātasomanasso pubbacaritāpadānaṃ pakāsento orena himavantassātiādimāha. Tattha orenāti himavantassa aparaṃ bhāgaṃ vihāya orena, bhummatthe karaṇavacanaṃ, orasmiṃ disābhāgeti attho. Nadikā sampavattathāti apākaṭanāmadheyyā ekā nadī saṃsuṭṭhu pavattānī vahānī sandamānā ahosīti attho. Tassā cānupakhettamhīti tassā nadiyā anupakhettamhi tīrasamīpeti attho. Sayambhū vasate tadāti yadā ahaṃ maṇipallaṅkaṃ pūjesiṃ, tadā anācariyako hutvā sayameva buddhabhūto bhagavā vasate viharatīti attho.

34. 彼はある日、自ら行った善行を思い出し、喜びが生じて過去の事績を明らかにするために“ヒマラヤのこちら側で”等と言った。そこで“orena(こちら側で)”とは、ヒマラヤの向こう側を除いてこちら側でという意味であり、地格の意味での具格である。つまり“こちら側の地域で”という意味である。“Nadikā sampavattathā(小川が流れていた)”とは、名前の知られていない一つの川が、よく流れていたという意味である。“Tassā cānupakhettamhī(その近くの土地で)”とは、その川の近くの、岸辺でという意味である。“Sayambhū vasate tadā(その時、自存者が住んでいた)”とは、私が宝石の台座を供養した時、師を仰がず自ら仏となった世尊が住まわれていたという意味である。

35. Maṇiṃ paggayha pallaṅkanti maṇinti cittaṃ ārādheti somanassaṃ karotīti maṇi, atha vā māti pamāṇaṃ karoti ābharaṇanti maṇi, atha vā marantāpi rājayuvarājādayo taṃ na pariccajanti tadatthāya saṅgāmaṃ karontīti maṇi, taṃ maṇiṃ maṇimayaṃ pallaṅkaṃ manoramaṃ sādhu cittaṃ suṭṭhu vicittaṃ paggayha gahetvā buddhaseṭṭhassa abhiropayiṃ pūjesinti attho. Sesaṃ sabbaṃ uttānatthamevāti.

35. “Maṇiṃ paggayha pallaṅkaṃ(宝石の台座を掲げて)”について、“マニ(宝石)”とは、心を喜ばせ、喜びを生じさせるのでマニと言う。あるいは、量を測り装飾とするのでマニと言う。あるいは、死にゆく王や皇太子らもそれを捨てず、そのために争いをするのでマニと言う。その宝石で作られた、心を喜ばせる、実によく細工された台座を“paggayha(掲げて)”、つまり手に取って、最高の仏陀に供養したという意味である。残りのすべては、意味が明白なだけである。

Maṇipūjakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

マニプージャカ長老事績の解説が完了した。

9. Tikicchakattheraapadānavaṇṇanā

9. ティキッチャカ長老事績の解説

Nagare bandhumatiyātiādikaṃ āyasmato tikicchakattherassa apadānaṃ. Ayampāyasmā purimajinavaresu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle bandhumatīnagare vejjakule nibbatto bahussuto susikkhito vejjakamme cheko [Pg.184] bahū rogino tikicchanto vipassissa bhagavato upaṭṭhākassa asokanāmattherassa rogaṃ tikicchi. So tena puññena devamanussesu aparāparaṃ sukhaṃ anubhavanto nibbattanibbattabhave arogo dīghāyuko suvaṇṇavaṇṇasarīro ahosi.

“バンドゥマティーの町で”等から始まるのは、尊者ティキッチャカ(医師)長老の事績である。この尊者もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生存において輪廻脱出の機縁となる福徳を蓄え、ヴィパッシー世尊の時代に、バンドゥマティーの町の医師の家庭に生まれ、博学でよく訓練され、医術に長けていた。多くの病人を治療していた彼は、ヴィパッシー世尊の侍者であるアソカという名の長老の病を治療した。彼はその福徳によって天界と人間界で次々と幸福を享受し、生まれ変わるたびに無病で長寿で、黄金色の身体を持つ者となった。

39. So imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ gahapatikule nibbatto vuddhimanvāya sabbasippesu nipphattiṃ patto arogo sukhito vibhavasampanno ratanattaye pasanno satthu dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddho gharāvāsaṃ pahāya pabbajitvā nacirasseva arahā hutvā pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento nagare bandhumatiyātiādimāha. Taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānatthamevāti.

39. 彼は今回の仏陀の出現において、サーヴァッティーの長者の家庭に生まれ、成長するに従いすべての技芸を修得し、無病で幸福で富に恵まれ、三宝に帰依し、師の説法を聞いて信仰を得て、在家の生活を捨てて出家した。ほどなくして阿羅漢となり、過去の業を思い出して喜びが生じ、過去の事績を明らかにするために“バンドゥマティーの町で”等と言った。それはすべて、先に述べた方法と同じであるため、意味は明白である。

Tikicchakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ティキッチャカ長老事績の解説が完了した。

10. Saṅghupaṭṭhākattheraapadānavaṇṇanā

10. サングーパッターカ長老事績の解説

Vessabhumhi bhagavatītiādikaṃ āyasmato saṅghupaṭṭhākattherassa apadānaṃ. Ayampi thero purimabuddhesu katakusalasambhāro anekesu bhavesu vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto vessabhussa bhagavato kāle tassārāmikassa putto hutvā nibbatto viññutaṃ patvā saddho pasanno vihāresu ārāmikakammaṃ karonto sakkaccaṃ saṅghaṃ upaṭṭhāsi. So teneva kusalakammena devamanussesu saṃsaranto ubhayasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ gahapatikule nibbatto vuddhippatto vibhavasampanno sukhappatto pākaṭo satthu dhammadesanaṃ sutvā sāsane pasanno pabbajitvā vattasampanno sāsanaṃ sobhayamāno vipassanaṃ vaḍḍhento nacirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patto chaḷabhiñño pubbe katakusalakammavasena saṅghupaṭṭhākattheroti pākaṭo ahosi.

“ヴェッサブー仏の時に”等から始まるのは、尊者サングーパッターカ(僧伽の給仕者)長老の事績である。この長老もまた、過去の諸仏において善徳の資糧を積み、多くの生存において輪廻脱出の機縁となる福徳を蓄え、ヴェッサブー世尊の時代に、その(寺院の)園丁の息子として生まれ、分別がつくと信仰心を持ち、精舎で園丁の仕事を行い、恭しく僧伽に給仕した。彼はその善業によって天界と人間界を輪廻し、両方の幸運を享受して、今回の仏陀の出現において、サーヴァッティーの長者の家庭に生まれ、成人して富に恵まれ幸福で有名になり、師の説法を聞いて信仰し出家した。修行に励み、教えを輝かせつつヴィパッサナーを修め、ほどなくして四無礙解とともに阿羅漢位に達し、六神通を得た。過去の善業によってサングーパッターカ長老として知られるようになった。

45. So ekadivasaṃ ‘‘pubbe mayā kiṃ nāma kammaṃ katvā ayaṃ lokuttarasampatti laddhā’’ti attano pubbakammaṃ saritvā paccakkhato jānitvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pākaṭaṃ karonto vessabhumhi bhagavatītiādimāha. Tattha ahosārāmiko ahanti ahaṃ [Pg.185] vessabhussa bhagavato sāsane ārāmiko ahosinti attho. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānatthattā ca suviññeyyamevāti.

45. 彼はある日、“過去に私はどのような業を行って、この出世間の幸福を得たのか”と自分の過去の業を思い出し、明らかに知って喜びが生じ、過去の事績を明らかにするために“ヴェッサブー仏の時に”等と言った。そこで“ahosārāmiko ahaṃ(私は園丁であった)”とは、私はヴェッサブー世尊の教えにおいて園丁であったという意味である。残りは、先に述べた方法と同じであり、意味が明白であるため、理解しやすい。

Saṅghupaṭṭhākattheraapadānavaṇṇanā samattā.

サングーパッターカ長老事績の解説が完了した。

Aṭṭhārasamavaggavaṇṇanā samattā.

第十八の品(章)の解説が完了した。

19. Kuṭajapupphiyavaggo

19. クタジャプッピヤ品(クダチの花の章)

1-10. Kuṭajapupphiyattheraapadānādivaṇṇanā

1-10. クタジャプッピヤ長老事績等の解説

Ito parampi ekūnavīsatimavagge āgatānaṃ imesaṃ kuṭajapupphiyattherādīnaṃ dasannaṃ therānaṃ apubbaṃ natthi. Tesañhi therānaṃ purimabuddhānaṃ santike katapuññasambhārānaṃ vasena pākaṭanāmāni ceva nivāsanagarādīni ca heṭṭhā vuttanayeneva veditabbānīti taṃ sabbaṃ apadānaṃ suviññeyyamevāti.

これ以降、第十九の品に含まれるクタジャプッピヤ長老ら十人の長老たちについて、新しい(特筆すべき)ことは何もない。それらの長老たちが過去の諸仏の御もとで積んだ善徳の資糧によって、その名や住んでいた町などは、先に述べられた方法と同じように知られるべきであり、それらすべての事績は容易に理解できる。

Ekūnavīsatimavaggavaṇṇanā samattā.

第十九の品の解説が完了した。

20. Tamālapupphiyavaggo

20. タマーラプッピヤ品(タマーラの花の章)

1-10. Tamālapupphiyattheraapadānādivaṇṇanā

1-10. タマーラプッピヤ長老事績等の解説

Vīsatime vagge paṭhamattherāpadānaṃ uttānameva.

第二十の品における最初の長老事績は、明白である。

6. Dutiyattherāpadāne yaṃ dāyavāsiko isīti isipabbajjaṃ pabbajitvā vane vasanabhāvena dāyavāsiko isīti saṅkhaṃ gato, attano anukampāya taṃ vanaṃ upagatassa siddhatthassa satthuno vasanamaṇḍapacchādanatthāya yaṃ tiṇaṃ, taṃ lāyati chindatīti attho. Dabbachadanaṃ katvā anekehi khuddakadaṇḍakehi maṇḍapaṃ katvā taṃ tiṇena chādetvā siddhatthassa bhagavato ahaṃ adāsiṃ pūjesinti attho.

6. 第二の長老の阿波陀那において、“林住の仙人(ダーヤヴァーシカ・イシ)”とは、仙人の出家をして森に住んでいたことにより“林住の仙人”という名称を得た者のことである。自らの慈悲によってその森にやって来たシッダッタ師の住む堂宇を屋根で覆うために、草を“刈る(ラーヤティ)”、すなわち“切る”という意味である。“茅の屋根”を作り、多くの小枝で堂宇を作って、それを草で覆い、シッダッタ世尊に私は献じ、供養したという意味である。

8. Sattāhaṃ dhārayuṃ tatthāti taṃ maṇḍapaṃ tattha ṭhitā devamanussā sattāhaṃ nirodhasamāpattiṃ samāpajjitvā nisinnassa satthuno dhārayuṃ dhāresunti attho. Sesaṃ uttānatthamevāti.

8. “そこで七日間(屋根を)支えた”とは、そこにいた神々と人間たちが、滅尽定に入って座しておられた師のために、その堂宇を七日間“支えた”、すなわち“維持した”という意味である。残りは意味が明白である。

Tatiyattherassa [Pg.186] apadāne khaṇḍaphulliyattheroti ettha khaṇḍanti kaṭṭhānaṃ jiṇṇattā chinnabhinnaṭṭhānaṃ, phullanti kaṭṭhānaṃ jiṇṇaṭṭhāne kaṇṇakitamahicchattakādipupphanaṃ, khaṇḍañca phullañca khaṇḍaphullāni, khaṇḍaphullānaṃ paṭisaṅkharaṇaṃ punappunaṃ thirakaraṇanti khaṇḍaphullapaṭisaṅkharaṇaṃ. Imassa pana therassa sambhārapūraṇakāle phussassa bhagavato cetiye chinnabhinnaṭṭhāne sudhāpiṇḍaṃ makkhetvā thirakaraṇaṃ khaṇḍaphullapaṭisaṅkharaṇaṃ nāma. Tasmā so khaṇḍaphulliyo theroti pākaṭo ahosi. Tatiyaṃ.

第三の長老の阿波陀那において、“カンダプッリヤ長老”について、ここで“カンダ(欠損)”とは木材が古くなったために折れ損じた箇所をいい、“プッラ(開花)”とは木材の古くなった箇所に耳茸や大傘茸などのキノコ(花)が生えたことをいう。欠損と開花で“カンダプッラ”であり、欠損と開花を修復し、再び強固にすることを“カンダプッラ・パティサンカラナ(欠損箇所の修復)”という。この長老が資糧を積んでいた時、プッサ世尊の塔(チェーティヤ)の折れ損じた箇所に漆喰の塊を塗って強固にしたことが“欠損修復”と呼ばれる。それゆえ、彼はカンダプッリヤ長老として知られるようになった。第三を終わる。

17. Catutthattherassāpadāne rañño baddhacaro ahanti rañño paricārako kammakārako ahosinti attho.

17. 第四の長老の阿波陀那において、“王に仕える者であった”とは、王の従者、労働者であったという意味である。

19. Jalajuttamanāminoti jale udake jātaṃ jalajaṃ, kiṃ taṃ padumaṃ, padumena samānanāmattā padumuttarassa bhagavatoti attho. Uttamapadumanāmassa bhagavatoti vā attho. Catutthaṃ.

19. “ジャラジュッタマ(水生の中で最上の者)という名の”とは、水の中に生じたものを“水生(ジャラジャ)”といい、それは蓮のことである。パドゥムッタラ世尊と名前が同じであることから、そのように呼ばれるという意味である。あるいは“最上の蓮という名の世尊の”という意味である。第四を終わる。

Pañcamaṃ uttānatthameva.

第五は意味が明白である。

28. Chaṭṭhe nagare dvāravatiyāti mahādvāravātapānakavāṭaphalakāhi vatipākāraṭṭālagopurakaddamodakaparikhāhi ca sampannaṃ nagaranti dvāravatīnagaraṃ, dvāraṃ vatiñca padhānaṃ katvā nagarassa upalakkhitattā ‘‘dvāravatī nagara’’nti voharantīti nagare dvāravatiyāti vuttaṃ. Mālāvaccho pupphārāmo mama ahosīti attho.

28. 第六において、“ドゥワーラヴァティーの町で”とは、大きな門、窓、門扉、戸板を供え、垣根、城壁、櫓、楼門、泥土や水の壕を備えた町がドゥワーラヴァティー市であり、門(ドゥワーラ)と垣根(ヴァティ)を主要なものとしてその町が特徴づけられていることから“ドゥワーラヴァティー市”と呼ぶ。よって“ドゥワーラヴァティーの町で”と言われる。“マーラーヴァッチャ(花の庭)が私の(所有)であった”という意味である。

31. Te kisalayāti te asokapallavā. Chaṭṭhaṃ.

31. “それら新芽”とは、それらアショーカ樹の若葉のことである。第六を終わる。

Sattamaṭṭhamanavamāni uttānatthāneva. Dasamepi apubbaṃ natthīti.

第七、第八、第九は意味が明白である。第十においても、新しいことは何もない。

Vīsatimavaṇṇanā samattā.

第二十の註釈が完了した。

21-23. Kaṇikārapupphiyādivaggo

21-23. カニカーラプッピヤ品など

1-30. Kaṇikārapupphiyattheraapadānādivaṇṇanā

1-30. カニカーラプッピヤ長老の阿波陀那などの註釈

Ito paraṃ sabbattha anuttānapadavaṇṇanaṃ karissāma. Ekavīsatime bāvīsatime tevīsatime ca vagge sabbesaṃ therānaṃ sayaṃkatena puññena laddhanāmāni, katapuññānañca nānattaṃ tesaṃ byākaraṇadāyakānaṃ buddhānaṃ nāmāni [Pg.187] vasitanagarāni ca heṭṭhā vuttanayattā sabbānipi uttānāneva. Apadānagāthānamattho ca nayānuyogena suviññeyyoyevāti.

これ以降は、すべての箇所において明白でない語の註釈を行う。第二十一、第二十二、および第二十三の品において、すべての長老たちが自らなした善業によって得た名前、および善業の差異、それらに記別を与えた諸仏の名前や住んでいた町などは、以前に述べた方法と同じであるため、すべて明白である。阿波陀那の偈文の意味も、方法に従えば容易に理解できる。

24. Udakāsanavaggo

24. ウダカーサナ品

1-10.Udakāsanadāyakattheraapadānādivaṇṇanā

1-10. ウダカーサナダーヤカ長老の阿波陀那などの註釈

Catuvīsatime vagge paṭhamadutiyāpadānāni uttānāneva.

第二十四品において、第一、第二の阿波陀那は意味が明白である。

9. Tatiyāpadāne aruṇavatiyā nagareti ā samantato ālokaṃ karonto uṇati uggacchatīti aruṇo, so tasmiṃ vijjatīti aruṇavatī, tasmiṃ nagare ālokaṃ karonto sūriyo uggacchatīti attho. Sesanagaresupi sūriyuggamane vijjamānepi visesavacanaṃ sabbacatuppadānaṃ mahiyaṃ sayanepi sati mahiyaṃ sayatīti mahiṃsoti vacanaṃ viya rūḷhivasena vuttanti veditabbaṃ. Atha vā pākārapāsādahammiyādīsu suvaṇṇarajatamaṇimuttādisattaratanapabhāhi aruṇuggamanaṃ viya pabhāvatī aruṇavatī nāma, tasmiṃ aruṇavatiyā nagare, pūpiko pūpavikkayena jīvikaṃ kappento ahosinti attho.

9. 第三の阿波陀那において、“アルナヴァティーの町で”とは、至る所を照らしながら“昇る(ウナティ)”ので“アルナ(黎明)”であり、それがそこに存在するので“アルナヴァティー”である。その町において、光を放ちながら太陽が昇るという意味である。他の町々においても日の出は存在するが、特別な言葉として使われているのは、すべての四足獣が地に伏して寝るとしても(水牛を)“地に伏して寝るもの(マヒンサ)”と呼ぶのと同様に、慣習に基づいて言われたものであると知るべきである。あるいは、城壁、宮殿、高楼などに金、銀、宝石、真珠などの七宝の輝きがあり、黎明の昇るがごとく輝いているので“アルナヴァティー”という名である。そのアルナヴァティーの町において、“菓子屋”として、菓子を売ることで生計を立てていたという意味である。

14. Catutthāpadāne tivarāyaṃ pure rammeti tīhi pākārehi parivāritā parikkhittāti tivarā, khajjabhojjādiupabhogavatthābharaṇādinaccagītādīhi ramaṇīyanti rammaṃ, tasmiṃ tivarāyaṃ pure nagare ramme naḷakāro ahaṃ ahosinti sambandho.

14. 第四の阿波陀那において、“麗しきティヴァラーの都で”とは、三つの城壁に囲まれているので“ティヴァラー”という。食べ物や飲み物などの享受品や衣服、装身具、あるいは舞踊や歌などによって楽しみが多いので“麗しい”という。その麗しきティヴァラーの都において、私は“竹細工師”であった、という繋がりである。

Pañcamāpadānaṃ uttānatthameva.

第五の阿波陀那は意味が明白である。

23. Chaṭṭhāpadāne vaṇṇakāro ahaṃ tadāti nīlapītarattādivaṇṇavasena vatthāni karoti rañjetīti vaṇṇakāro. Vattharajako hutvā cetiye vatthehi acchādanasamaye nānāvaṇṇehi dussāni rañjesinti attho.

23. 第六の阿波陀那において、“その時、私は染色師であった”とは、青、黄、赤などの色によって布を“作る”、すなわち“染める”ので“染色師”という。布の染色師となって、塔を布で覆う際に、様々な色の布を染めたという意味である。

27. Sattamāpadāne piyālaṃ pupphitaṃ disvāti supupphitaṃ piyālarukkhaṃ disvā. Gatamagge khipiṃ ahanti ahaṃ migaluddo nesādo hutvā piyālapupphaṃ ocinitvā buddhassa gatamagge khipiṃ pūjesinti attho.

27. 第七の阿波陀那において、“開花したピヤーラを見て”とは、見事に開花したピヤーラの木を見て、ということである。“(仏が)行かれる道に投げた”とは、私が猟師であった時、ピヤーラの花を摘み取って、仏が歩まれる道に投げ、供養したという意味である。

30. Aṭṭhamāpadāne [Pg.188] sake sippe apatthaddhoti attano takkabyākaraṇādisippasmiṃ apatthaddho patiṭṭhito cheko ahaṃ kānanaṃ agamaṃ gato sambuddhaṃ yantaṃ disvānāti vanantare gacchantaṃ vipassiṃ sambuddhaṃ passitvā. Ambayāgaṃ adāsahanti ahaṃ ambadānaṃ adāsinti attho.

30. 第八の阿波陀那において、“自らの技芸に熟達し”とは、自らの論理学や文法学などの技芸において“硬直していない”、すなわち“立脚した、熟練した”私のことである。“森へ行き、正覚者が行かれるのを見て”とは、森の中を歩まれるヴィパッシー正覚者を拝見して、ということである。“私はマンゴーの供養をなした”とは、マンゴーの施物を与えたという意味である。

33. Navamāpadāne jagatī kāritā mayhanti atthadassissa bhagavato sarīradhātunidhāpitacetiye jagati chinnabhinnaālindapupphādhānasaṅkhātā jagati mayā kāritā kārāpitāti attho.

33. 第九の阿波陀那において、“基壇が私によって作られた”とは、アッタダッシー世尊の遺骨が安置された塔において、破損した回廊や花壇などの“基壇(ジャガティー)”を私が作らせたという意味である。

Dasamāpadānaṃ uttānatthamevāti.

第十の阿波陀那は意味が明白である。

Catuvīsatimavaggavaṇṇanā samattā.

第二十四品の註釈が完了した。

25. Tuvaradāyakavaggo

25. トゥヴァラダーヤカ品

1-10. Tuvaradāyakattheraapadānādivaṇṇanā

1-10. トゥヴァラダーヤカ長老の阿波陀那などの註釈

1. Pañcavīsatime vagge paṭhamāpadāne bharitvā tuvaramādāyāti tuvaraaṭṭhiṃ muggakalayasadisaṃ tuvaraṭṭhiṃ bhajjitvā pupphetvā bhājanena ādāya saṅghassa vanamajjhogāhakassa adadiṃ adāsinti attho.

1. 第二十五品において、第一の阿波陀那の“トゥヴァラの実を満たして持ち”とは、緑豆や小豆に似たトゥヴァラの種子を煎って膨らませ、器に盛って持ち、森の奥深くに入っていく僧伽に与えた、献じたという意味である。

4-5. Dutiyāpadāne dhanuṃ advejjhaṃ katvānāti migādīnaṃ māraṇatthāya dhanuṃ sannayhitvā caramāno kesaraṃ ogataṃ disvāti supupphitaṃ khuddakasaraṃ disvā buddhassa abhiropesinti ahaṃ cittaṃ pasādetvā vanaṃ sampattassa tissassa bhagavato abhiropayiṃ pūjesinti attho.

4-5. 第二の阿波陀那において、“弓を確かなものにして”とは、鹿などを殺すために弓を構えて歩き回っていた時、“開花したケサラを見て”とは、見事に開花した小さなケサラの花を見て、“仏に捧げた”とは、私は心を清浄にして、森にやって来たティッサ世尊に捧げ、供養したという意味である。

9-10. Tatiyāpadāne jalakukkuṭoti jātassare caramānakukkuṭo. Tuṇḍena kesariṃ gayhāti padumapupphaṃ mukhatuṇḍena ḍaṃsitvā ākāsena gacchantassa tissassa bhagavato abhiropesiṃ pūjesinti attho.

第3のアパダーナにおいて。“水鶏(jalakukkuṭo)”とは、天然の池を歩き回る鶏のことである。“嘴で獅子(蓮)を掴んで(Tuṇḍena kesariṃ gayhāti)”とは、蓮の花を嘴で噛んで、虚空を行かれるティッサ世尊に捧げ、供養したという意味である。

14. Catutthāpadāne viravapupphamādāyāti vividhaṃ ravati saddaṃ karotīti viravaṃ, saddakaraṇavelāyaṃ vikasanato ‘‘virava’’nti laddhanāmaṃ pupphasamūhaṃ ādāya gahetvā siddhatthassa buddhassa abhiropayiṃ pūjesinti attho.

14. 第4のアパダーナにおいて。“ヴィラヴァの花を手に取って(viravapupphamādāya)”とは、様々に鳴く、音を出すから“ヴィラヴァ”という。音を出す時に開花することから“ヴィラヴァ”という名を得た花束を手に取って、シッダッタ仏に捧げ、供養したという意味である。

17. Pañcamāpadāne kuṭigopakoti senāsanapālako. Kālena kālaṃ dhūpesinti sampattasampattakālānukāle dhūpesiṃ, dhūpena sugandhaṃ akāsinti [Pg.189] attho. Siddhatthassa bhagavato gandhakuṭikālānusāridhūpena dhūpesiṃ vāsesinti attho.

17. 第5のアパダーナにおいて。“小屋の守護者(kuṭigopako)”とは、住処の守り手のことである。“時折、香を焚いた(Kālena kālaṃ dhūpesiṃ)”とは、至るべき時々に香を焚き、香で芳香を放ったという意味である。シッダッタ世尊の香室(gandhakuṭi)に、時に応じた香で燻じ、香らせたという意味である。

Chaṭṭhasattamāpadānāni uttānatthāneva.

第6と第7のアパダーナは、明快な意味である。

27. Aṭṭhamāpadāne satta sattalipupphānīti sattalisaṅkhātāni, satta pupphāni sīsenādāya vessabhussa bhagavato abhiropesiṃ pūjesinti attho.

27. 第8のアパダーナにおいて。“七つのサッタリーの花(satta sattalipupphāni)”とは、サッタリーと数えられる七つの花を頭に載せて、ヴェッサブー世尊に捧げ、供養したという意味である。

31. Navamāpadāne bimbijālakapupphānīti rattaṅkuravakapupphāni siddhatthassa bhagavato pūjesinti attho.

31. 第9のアパダーナにおいて。“ビンビジャーラカの花(bimbijālakapupphāni)”とは、赤いクラヴァカの花のことで、シッダッタ世尊に供養したという意味である。

35. Dasamāpadāne uddālakaṃ gahetvānāti jātassare vihaṅgasobbhe jātaṃ uddālakapupphaṃ ocinitvā kakusandhassa bhagavato pūjesinti attho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

35. 第10のアパダーナにおいて。“ウドゥダーラカ(uddālaka)を取って”とは、天然の池の鳥の集まる窪みに咲いたウドゥダーラカの花を摘んで、カクサンダ世尊に供養したという意味である。残りは容易に理解できる。

Pañcavīsatimavaggavaṇṇanā samattā.

第25章の解説が完了した。

26. Thomakavaggo

26. トーマカ品(称讃者品)

1-10. Thomakattheraapadānādivaṇṇanā

1-10. トーマカ長老のアパダーナ等の解説。

Chabbīsatime vagge paṭhamāpadānaṃ uttānameva.

第26章において、第1のアパダーナは明快である。

5-6. Dutiyāpadāne vijahitvā devavaṇṇanti devatā sarīraṃ vijahitvā chaḍḍetvā, manussasarīraṃ nimminitvāti attho. Adhikāraṃ kattukāmoti adhikakiriyaṃ puññasambhāraṃ kattukāmo devaro nāma ahaṃ devarājā bhariyāya saha buddhaseṭṭhassa sāsane sādaratāya idha imasmiṃ manussaloke āgamiṃ āgatoti attho. Tassa bhikkhā mayā dinnāti padumuttarassa bhagavato yo nāmena devalo nāma sāvako ahosi, tassa sāvakassa mayā vippasannena cetasā bhikkhā dinnā piṇḍapāto dinnoti attho.

第2のアパダーナの5-6において。“天の姿を捨てて(vijahitvā devavaṇṇaṃ)”とは、神の体を捨てて去り、人間の体を化作したという意味である。“奉仕をしたいと願って(adhikāraṃ kattukāmo)”とは、勝れた行いである福徳の資糧を積むことを望んで、デーヴァラという名の私は天界の王として、妻と共に最高の仏の教えへの敬意から、こここの人間界に来たという意味である。“彼に私が施しを与えた(tassa bhikkhā mayā dinnā)”とは、パドゥムッタラ世尊の弟子でデーヴァラという名の者がいたが、その弟子に清らかな心で私が施食(鉢飯)を与えたという意味である。

9-10. Tatiyāpadāne ānando nāma sambuddhoti ānandaṃ tuṭṭhiṃ jananato ānando nāma paccekabuddhoti attho. Amanussamhi kānaneti amanussapariggahe kānane mahāaraññe parinibbāyi anupādisesanibbānadhātuyā [Pg.190] antaradhāyi, adassanaṃ agamāsīti attho. Sarīraṃ tattha jhāpesinti ahaṃ devalokā idhāgantvā tassa bhagavato sarīraṃ tattha araññe jhāpesiṃ dahanaṃ akāsinti attho.

第3のアパダーナの9-10において。“アーナンダという名の正覚者”とは、歓喜(アーナンダ)を生じさせることからアーナンダという名の辟支仏であるという意味である。“人のいない森で(amanussamhi kānane)”とは、人間ではないものたちが支配する森、大密林において、無余涅槃界によって般涅槃し、姿を消し、見えなくなったという意味である。“そこで遺体を火葬した(sarīraṃ tattha jhāpesiṃ)”とは、私が天界からここに来て、その世尊の遺体をその森で火葬したという意味である。

Catutthapañcamāpadānāni uttānāneva.

第4と第5のアパダーナは明快である。

20. Chaṭṭhāpadāne ahosiṃ candano nāmāti nāmena paṇṇattivasena candano nāma. Sambuddhassatrajoti paccekasambuddhabhūtato pubbe tassa atrajo putto ahaṃ. Ekopāhano mayā dinnoti ekaṃ upāhanayugaṃ mayā dinnaṃ. Bodhiṃ sampajja me tuvanti tena upāhanayugena me mayhaṃ sāvakabodhiṃ tuvaṃ sampajja nipphādehīti attho.

20. 第6のアパダーナにおいて。“私はチャンダナという名であった”とは、名称としての規定によってチャンダナという名である。“正覚者の子(sambuddhassatrajo)”とは、彼が辟支仏となる以前、その実子であったということである。“一つの履物が私によって与えられた(ekopāhano mayā dinno)”とは、一足の履物が私によって与えられたということである。“私のために悟りを成し遂げよ(bodhiṃ sampajja me tuvaṃ)”とは、その履物によって、私のために声聞の悟りを達成し、成就せよという意味である。

23-24. Sattamāpadāne mañjarikaṃ karitvānāti mañjeṭṭhipupphaṃ haritacaṅkoṭakaṃ gahetvā rathiyaṃ vīthiyā paṭipajjiṃ ahaṃ tathā paṭipannova bhikkhusaṅghapurakkhataṃ bhikkhusaṅghena parivutaṃ samaṇānaggaṃ samaṇānaṃ bhikkhūnaṃ aggaṃ seṭṭhaṃ sammāsambuddhaṃ addasanti sambandho. Buddhassa abhiropayinti disvā ca pana taṃ pupphaṃ ubhohi hatthehi paggayha ukkhipitvā buddhassa phussassa bhagavato abhiropayiṃ pūjesinti attho.

第7のアパダーナの23-24において。“花房(mañjarika)を作って”とは、マンジェッティの花の緑の籠を手に取り、通りを歩んだ。そのように歩んでいた私は、比丘衆に囲まれた、沙門の中で最高で勝れた正覚者を見た、と繋がる。“仏に捧げた(buddhassa abhiropayi)”とは、その花を両手で掲げて持ち上げ、仏であるプッサ世尊に捧げ、供養したという意味である。

28-29. Aṭṭhamāpadāne aloṇapaṇṇabhakkhomhīti khīrapaṇṇādīni uñchācariyāya āharitvā loṇavirahitāni paṇṇāni pacitvā bhakkhāmi, aloṇapaṇṇabhakkho amhi bhavāmīti attho. Niyamesu ca saṃvutoti niyamasaññitesu pāṇātipātāveramaṇiādīsu niccapañcasīlesu saṃvuto pihitoti attho. Pātarāse anuppatteti purebhattakāle anuppatte. Siddhattho upagacchi manti mama samīpaṃ siddhattho bhagavā upagañchi sampāpuṇi. Tāhaṃ buddhassa pādāsinti ahaṃ taṃ aloṇapaṇṇaṃ tassa buddhassa adāsinti attho.

第8のアパダーナの28-29において。“塩気のない葉を食べる者であった(aloṇapaṇṇabhakkhomhī)”とは、乳汁を出す葉などを拾い集めて持って帰り、塩気のない葉を煮て食べていた、塩気のない葉を食べる者であったという意味である。“規律において自制していた(niyamesu ca saṃvuto)”とは、規律と呼ばれる不殺生などの常の五戒において自制し、守っていたという意味である。“朝食の時が来たとき(pātarāse anuppatte)”とは、食前の時間が来たときに。“シッダッタは私に近づいた(Siddhattho upagacchi maṃ)”とは、私の近くにシッダッタ世尊が近づき、来られた。“私はそれを仏に与えた(tāhaṃ buddhassa pādāsiṃ)”とは、私がその塩気のない葉をその仏に与えたという意味である。

Navamāpadānaṃ uttānameva.

第9のアパダーナは明快である。

37-38. Dasamāpadāne sikhinaṃ sikhinaṃ yathāti sarīrato nikkhantachabbaṇṇaraṃsīhi obhāsayantaṃ jalantaṃ sikhīnaṃ sikhībhagavantaṃ sikhīnaṃ yathā jalamānaaggikkhandhaṃ viya. Aggajaṃ pupphamādāyāti aggajanāmakaṃ pupphaṃ gahetvā buddhassa sikhissa bhagavato abhiropayiṃ pūjesinti attho.

第10のアパダーナの37-38において。“火のごときシキンに(sikhinaṃ sikhinaṃ yathā)”とは、身体から放たれる六色の光りによって照らし、輝いているシキン世尊に、燃え盛る火の塊のように。“アッガジャの花を手に取って(aggajaṃ pupphamādāya)”とは、アッガジャという名の花を手に取って、仏であるシキン世尊に捧げ、供養したという意味である。

Chabbīsatimavaggavaṇṇanā samattā.

第26章の解説が完了した。

27. Padumukkhipavaggo

27. パドゥムッキパ品(蓮華投擲品)

1-10. Ākāsukkhipiyattheraapadānādivaṇṇanā

1-10. アーカースッキピヤ長老のアパダーナ等の解説。

1-2. Sattavīsatime [Pg.191] vagge paṭhamāpadāne jalajagge duve gayhāti jale udake jāte agge uppalādayo dve pupphe gahetvā buddhassa samīpaṃ gantvā ekaṃ pupphaṃ pādesu nikkhipiṃ pūjesiṃ, ekaṃ pupphaṃ ākāse khipinti attho.

第27章の第1のアパダーナの1-2において。“水に生じた最上の二つを取って(jalajagge duve gayha)”とは、水の中に生じた最上のウッパラなどの二つの花を手に取って、仏の御許に行き、一つの花を足元に置いて供養し、一つの花を虚空に投げたという意味である。

Dutiyāpadānaṃ pākaṭameva.

第2のアパダーナは明白である。

10. Tatiyāpadāne bodhiyā pādaputtameti uttame bodhipādape. Aḍḍhacandaṃ mayā dinnanti tasmiṃ bodhimūle aḍḍhacandākārena mayā anekapupphāni pūjitānīti attho. Dharaṇīruhapādapeti rukkhapabbataratanādayo dhāretīti dharaṇī, pathavī, dharaṇiyā ruhati patiṭṭhahatīti dharaṇīruho, pādasaṅkhātena mūlena udakaṃ pivati khandhaviṭapādīsu patthariyatīti pādapo, dharaṇīruho ca so pādapo ceti dharaṇīruhapādapo, tasmiṃ dharaṇīruhapādape pupphaṃ mayā pūjitanti attho.

10. 第3のアパダーナにおいて。“菩提の最上の樹(bodhiyā pādaputtame)”とは、最高の菩提樹のことである。“半月が私によって捧げられた(aḍḍhacandaṃ mayā dinnaṃ)”とは、その菩提樹の根元に、半月の形で私によって多くの花が供養されたという意味である。“ダラニールハ・パーダパ(dharaṇīruhapādapa)”とは、樹木・山・宝などを保持するから“ダラニー(大地)”といい、大地に生じ、確立しているから“ダラニールハ”という。足と呼ばれる根によって水を飲み、幹や枝などに広がるから“パーダパ”という。大地に生じるものであり、かつ樹木であるから“ダラニールハ・パーダパ”という。その樹木において、花が私によって供養されたという意味である。

Catutthāpadānaṃ uttānatthameva.

第4のアパダーナは明快な意味である。

18-19. Pañcamāpadāne himavantassāvidūreti himavantassa āsanne. Romaso nāma pabbatoti rukkhalatāgumbābhāvā kevalaṃ dabbatiṇādisañchannattā romaso nāma pabbato ahosi. Tamhi pabbatapādamhīti tasmiṃ pabbatapariyante. Samaṇo bhāvitindriyoti samitapāpo vūpasantakileso samaṇo vaḍḍhitaindriyo, rakkhitacakkhundriyādiindriyoti attho. Atha vā vaḍḍhitaindriyo vaḍḍhitasaddhindriyādiindriyoti attho. Tassa samaṇassa ahaṃ biḷāliāluve gahetvā adāsinti attho.

18-19. 第五のアパダーナにおける“雪山の遠からぬところに(himavantassāvidūre)”とは、雪山の近くにという意味である。“ロマサという名の山(romaso nāma pabbato)”とは、樹木や蔓や茂みがないため、ただダッバ草(茅)などに一面を覆われていたことから、ロマサ(毛深い)という名の山であった。“その山の麓に(tamhi pabbatapādamhi)”とは、その山の周辺にという意味である。“修行者は感官を修め(samaṇo bhāvitindriyo)”とは、悪を鎮め煩悩を静めた修行者が、眼根などの感官を成長させ、守っているという意味である。あるいは、信根などの感官を成長させたという意味である。“その修行者に、私は野茨の塊茎(biḷāliālu)を取って与えた”という意味である。

Chaṭṭhasattamaṭṭhamanavamadasamāpadānāni uttānatthānevāti.

第六、第七、第八、第九、第十のアパダーナは、その意味が明白である。

Sattavīsatimavaggavaṇṇanā samattā.

第二十七の章(ヴァッガ)の釈論が終了した。

28. Suvaṇṇabibbohanavaggo

28. 黄金の枕の章(スヴァンナビッボーハナヴァッガ)

1-10. Suvaṇṇabibbohaniyattheraapadānādivaṇṇanā

1-10. スヴァンナビッボーハニヤ長老のアパダーナなどの釈論

Aṭṭhavīsatime vagge paṭhamāpadānaṃ uttānameva.

第二十八の章において、第一のアパダーナは明白である。

5. Dutiyāpadāne manomayena kāyenāti yathā cittavasena pavattakāyenāti attho.

5. 第二のアパダーナにおける“意より成る身をもって(manomayena kāyena)”とは、心の意のままに活動する身体によって、という意味である。

10. Tatiyāpadāne [Pg.192] mahāsamuddaṃ nissāyāti mahāsāgarāsanne ṭhitassa pabbatassa antare pabbataleṇeti attho. Siddhattho bhagavā vivekakāmatāya vasati paṭivasatīti attho. Paccuggantvānakāsahanti ahaṃ tassa bhagavato paṭiuggantvā samīpaṃ gantvā vandanādipuññaṃ akāsinti attho. Caṅkoṭakamadāsahanti siddhatthassa bhagavato ahaṃ pupphabharitaṃ caṅkoṭakaṃ kadambaṃ adāsiṃ pūjesinti attho.

10. 第三のアパダーナにおける“大海を拠り所として(mahāsamuddaṃ nissāya)”とは、大海の近くに位置する山の狭間の、山の洞窟においてという意味である。“シッダッタ世尊は、遠離を求めて住まわれる(vivekakāmatāya vasati)”とは、住んでおられるという意味である。“私は迎え出て(paccuggantvānākāsahaṃ)”とは、私がその世尊を迎えに近くへ行き、礼拝などの功徳を行ったという意味である。“私は箱を与えた(caṅkoṭakamadāsahaṃ)”とは、シッダッタ世尊に、私は花で満たされたカダンバの箱を捧げ、供養したという意味である。

14. Catutthāpadāne akakkasacittassāthāti apharusacittassa, atha-saddo padapūraṇe.

14. 第四のアパダーナにおける“粗野ならぬ心を持つ者の(akakkasacittassa)”とは、荒々しくない心を持つ者のという意味である。“アタ(atha)”という語は、句を整えるためのものである。

19. Pañcamāpadāne udumbare vasantassāti udumbararukkhamūle rukkhacchāyāya vasantassa tissassa bhagavato. Niyate paṇṇasanthareti niyāmite paṭibaddhe paṇṇasanthare sākhābhaṅgāsane nisinnassa. Vutthokāso mayā dinnoti vivittokāse maṇḍapadvārādīhi pihitokāso mayā dinno sampāditoti attho.

19. 第五のアパダーナにおける“ウドゥンバラの樹の下に住む(udumbare vasantassa)”とは、ウドゥンバラ(イチジク)の樹の根元の樹の陰に住んでおられたティッサ世尊のことである。“定められた葉の敷物に(niyate paṇṇasanthare)”とは、用意された、あるいは専有された葉の敷物、すなわち枝を折って作った座に坐られたこと。“住まいを私が与えた(vutthokāso mayā dinno)”とは、人里離れた場所に、庵の門などで囲った空間を私が提供し、準備したという意味である。

24. Chaṭṭhāpadāne potthadānaṃ mayā dinnanti potthavaṭṭiṃ potthachalliṃ tāḷetvā kataṃ sāṭakaṃ visamaṃ gophāsukena ghaṃsitvā nimmitaṃ suttaṃ gahetvā kantitvā tena suttena nisīdanatthāya vā bhūmattharaṇatthāya vā sāṭakaṃ vāyāpetvā taṃ sāṭakaṃ mayā ratanattayassa dinnanti attho.

24. 第六のアパダーナにおける“ポッタ(皮布)の施物を私が与えた(potthadānaṃ mayā dinnaṃ)”とは、ポッタ(木の皮)の繊維や樹皮を叩いて作った布を、不揃いなものを牛の肋骨のような道具で磨いて作り、糸を取って紡ぎ、その糸で坐座用、あるいは床敷用、あるいは衣(サータカ)を織らせて、その衣を私が三宝に献上したという意味である。

27. Sattamāpadāne candabhāgānadītīreti candabhāgāya nāma nadiyā tīrato, nissakke bhummavacanaṃ. Anusotanti sotassa anu heṭṭhāgaṅgaṃ vajāmi gacchāmi ahanti attho. Satta māluvapupphāni, citamāropayiṃ ahanti ahaṃ māluvapupphāni satta pattāni gahetvā citake vālukarāsimhi vālukāhi thūpaṃ katvā pūjesinti attho.

27. 第七のアパダーナにおける“チャンダバーガー河の岸辺で(candabhāgānadītīre)”とは、チャンダバーガーという名の河の岸から、という意味であり、処格を奪格の意味で用いている。“流れに沿って(anusotaṃ)”とは、流れに従って下流へと“私は行く(vajāmi)”という意味である。“七つのマールヴァの花を、私は積み上げた(satta māluvapupphāni, citamāropayiṃ ahaṃ)”とは、私がマールヴァの花を七枚取って、積み上げた砂の山、あるいは砂で作った塔において、それらを供養したという意味である。

31-32. Aṭṭhamāpadāne mahāsindhu sudassanāti sundaradassanasundarodakadhavalapulinopasobhitattā suṭṭhu manoharā mahāsindhu nāma vārinadī ahosi. Tattha tissaṃ sindhuvārinadiyaṃ sappabhāsaṃ pabhāya sahitaṃ sudassanaṃ sundararūpaṃ paramopasame yuttaṃ uttame upasame yuttaṃ samaṅgībhūtaṃ vītarāgaṃ ahaṃ addasanti attho. Disvāhaṃ vimhitāsayoti [Pg.193] ‘‘evarūpaṃ bhayānakaṃ himavantaṃ kathaṃ sampatto’’ti vimhitaajjhāsayo acchariyabbhutacittoti attho. Āluvaṃ tassa pādāsinti tassa arahato ahaṃ pasannamānaso āluvakandaṃ pādāsiṃ ādarena adāsinti attho.

31-32. 第八のアパダーナにおける“大いなるシンドゥ河は美しい(mahāsindhu sudassanā)”とは、美しい眺めと清らかな水、白い砂浜に彩られていたため、非常に心惹かれるシンドゥという名の大きな河があったということである。そこで“ティッサを……私は見た(tattha tissaṃ... addasaṃ)”とは、そのシンドゥ河において、光り輝き(sappabhāsaṃ)、端厳な姿(sudassanaṃ)で、最高の静寂(paramopasame)を具え、貪りを離れたお方を見たという意味である。“それを見て、私は驚嘆した(disvāhaṃ vimhitāsayo)”とは、“このような恐ろしい雪山に、どうやって辿り着かれたのか”と驚き不思議に思う心(acchariyabbhutacitta)を持ったという意味である。“塊茎(āluvaṃ)を彼に捧げた”とは、その阿羅漢に、私は清らかな心で塊茎の根(āluvakanda)を恭しく捧げたという意味である。

Navamadasamāpadānāni uttānānevāti.

第九と第十のアパダーナは、その意味が明白である。

Aṭṭhavīsatimavaggavaṇṇanā samattā.

第二十八の章の釈論が終了した。

29. Paṇṇadāyakavaggo

29. 葉の施与者の章(パンナダーヤカヴァッガ)

1-10. Paṇṇadāyakattheraapadānādivaṇṇanā

1-10. パンナダーヤカ長老のアパダーナなどの釈論

1-2. Ekūnatiṃsatime vagge paṭhamāpadāne paṇṇabhojanabhojanoti khīrapaṇṇādibhojanassa bhuñjanatthāya paṇṇasālāya nisinno amhi bhavāmīti attho. Upaviṭṭhañca maṃ santanti paṇṇasālāyaṃ upaviṭṭhaṃ santaṃ vijjamānaṃ maṃ. Upāgacchi mahāisīti mahante sīlādikhandhe esanato mahāisi. Lokapajjoto lokapadīpo siddhattho bhagavā upagacchi, mama samīpaṃ agamāsīti attho. Nisinnassa paṇṇasanthareti upagantvā paṇṇasanthare nisinnassa khādanatthāya seditaṃ paṇṇaṃ mayā dinnanti sambandho.

1-2. 第二十九の章において、第一のアパダーナの“葉の食物を食べる者(paṇṇabhojanabhojano)”とは、乳を含んだ葉などの食べ物を食べるために、葉の庵に坐っている者であるという意味である。“坐っている清らかな私に(upaviṭṭhañca maṃ santaṃ)”とは、葉の庵に坐って現存している私に、という意味である。“大仙人が近づいてきた(upāgacchi mahāisī)”とは、偉大な戒などの徳を求めていることから大仙人(マハーイシ)と呼ばれる、世の灯火であるシッダッタ世尊が、私の近くに来られたという意味である。“葉の敷物に坐られた(nisinnassa paṇṇasanthare)”とは、近づいてきて葉の敷物に坐られた世尊に、食べるために蒸した葉を私が与えた、という文脈である。

5-7. Dutiyāpadāne sinerusamasantoso dharaṇīsamasādiso siddhattho bhagavāti sambandho. Vuṭṭhahitvā samādhimhāti nirodhasamāpattito vuṭṭhahitvā visuṃ hutvāti attho. Bhikkhāya mamupaṭṭhitoti bhikkhācāravelāya ‘‘ajja mama yo koci kiñci dānaṃ dadāti, tassa mahapphala’’nti cintetvā nisinnassa mama santikaṃ samīpaṃ upaṭṭhito samīpamāgatoti attho. Harītakaṃ…pe… phārusakaphalāni cāti evaṃ sabbaṃ taṃ phalaṃ sabbalokānukampino tassa siddhatthassa mahesissa mayā vippasannena cetasā dinnanti attho.

5-7. 第二のアパダーナにおける、須弥山(シネル)のように不動で、大地のように忍耐強いシッダッタ世尊は、という文脈である。“三昧より立ち上がって(vuṭṭhahitvā samādhimhā)”とは、滅尽定から立ち上がって、瞑想から出たという意味である。“托鉢のために私の前に現れた(bhikkhāya mamupaṭṭhito)”とは、托鉢の時間に“今日、誰かが私に何らかの布施をすれば、その者には大きな果報があるだろう”と考えて、坐っていた私の近くに現れたという意味である。“ハリタカ……中略……およびパールサカの果実(harītakaṃ... phārusakaphalāni ca)”とは、このようにこれら全ての果実を、全世間の憐れみ深い、あの大仙人シッダッタ世尊に、私は清らかな心で捧げたという意味である。

11-12. Tatiyāpadāne sīhaṃ yathā vanacaranti vane caramānaṃ sīharājaṃ iva caramānaṃ siddhatthaṃ bhagavantanti sambandho. Nisabhājāniyaṃ yathāti vasabho, nisabho, visabho, āsabhoti cattāro gavajeṭṭhakā. Tesu gavasatassa jeṭṭhako vasabho, gavasahassassa jeṭṭhako nisabho, gavasatasahassassa jeṭṭhako visabho, gavakoṭisatasahassassa [Pg.194] jeṭṭhako āsabho. Idha pana āsabho ‘‘nisabho’’ti vutto, ājānīyaṃ abhītaṃ niccalaṃ usabharājaṃ ivāti attho. Kakudhaṃ vilasantaṃvāti pupphapallavehi sobhamānaṃ kakudharukkhaṃ iva narāsabhaṃ narānaṃ āsabhaṃ uttamaṃ āgacchantaṃ siddhatthaṃ bhagavantaṃ disvā saddhāya sampayuttattā vippasannena cetasā paccuggamanaṃ akāsinti attho.

11-12. 第三のアパダーナにおける“森を行くライオンのように(sīhaṃ yathā vanacaraṃ)”とは、森の中を歩く獅子王のように歩まれるシッダッタ世尊を、という文脈である。“ニサバ(優れた雄牛)やアジャーニヤ(駿馬)のように(nisabhājāniyaṃ yathā)”とは、ヴァサバ、ニサバ、ヴィサバ、アーサバという四種の牛のリーダーがいる。その中で、百頭の牛の長がヴァサバ、千頭の長がニサバ、十万頭の長がヴィサバ、千億頭の長がアーサバである。ここでは、アーサバのことが“ニサバ”と言われており、恐れを知らず、動じない優れた雄牛の王のようであるという意味である。“カクダの樹が輝くように(kakudhaṃ vilasantaṃva)”とは、花の芽で美しく輝くカクダの樹のように、人中の雄牛(人中の勝者)として歩み寄られるシッダッタ世尊を見て、信仰に満ちた清らかな心で迎え出た、という意味である。

Catutthāpadānādīni dasamāvasānāni suviññeyyānevāti.

第四のアパダーナから第十の終わりまでは、容易に理解できる。

Ekūnatiṃsatimavaggavaṇṇanā samattā.

第二十九の章の釈論が終了した。

30. Citakapūjakavaggo

30. 葬儀の供養者の章(チタカプージャカヴァッガ)

1-10. Citakapūjakattheraapadānādivaṇṇanā

1-10. チタカプージャカ長老のアパダーナなどの釈論

1-2. Tiṃsatime vagge paṭhamāpadāne āhutiṃ yiṭṭhukāmohanti pūjāsakkāraṃ kāretukāmo ahaṃ. Nānāpupphaṃ samānayinti nānā anekavidhaṃ campakasalalādipupphaṃ saṃ suṭṭhu ānayiṃ, rāsiṃ akāsinti attho. Sikhino lokabandhunoti sakalalokattayabandhussa ñātakassa sikhissa bhagavato parinibbutassa citakaṃ āḷāhanacitakaṃ dārurāsiṃ jalantaṃ ādittaṃ disvā tañca mayā rāsīkataṃ pupphaṃ okiriṃ pūjesinti attho.

第三十品の第一のアパダーナ。“供養をしたいと望む私(āhutiṃ yiṭṭhukāmo)”とは、供養を執り行いたいと望む私のことである。“様々な花を運ぶ(nānāpupphaṃ samānayiṃ)”とは、種々の、多種多様なチャンパカやサラルなどの花をよく集め、積み上げたという意味である。“世の親族であるシキー仏(Sikhino lokabandhuno)”とは、全三界の親族であり知己であるシキー世尊が滅度された際の火葬の薪の山(citakaṃ)、すなわち燃え盛る薪の山を見て、私が積み上げたその花を散らして供養したという意味である。

6-7. Dutiyāpadāne ajinuttaravāsanoti ajinamigacammaṃ uttarāsaṅgaṃ katvā nivāsino acchādanoti attho. Abhiññā pañca nibbattāti iddhividhādayo pañca abhiññāyo pañca ñāṇāni nibbattā uppāditā nipphāditā. Candassa parimajjakoti candamaṇḍalassa samantato majjako, phuṭṭho ahosinti attho. Vipassiṃ lokapajjotanti sakalalokattaye padīpasadisaṃ vipassiṃ bhagavantaṃ mama santikaṃ abhigataṃ visesena sampattaṃ āgataṃ. Disvā pāricchattakapupphānīti devalokato pāricchattakapupphāni āharitvā vipassissa satthuno matthake chattākārena ahaṃ dhāresinti attho.

第二のアパダーナ。“鹿皮を上衣として纏う者(ajinuttaravāsano)”とは、鹿皮を上衣として着用しているという意味である。“五つの通力が生じた(abhiññā pañca nibbattā)”とは、神足通などの五つの通力、すなわち五つの智を修得し、完成させ、生じさせたことである。“月をなでる者(candassa parimajjako)”とは、月輪の周囲をなでる、あるいは月輪に触れた者という意味である。“世の灯火であるヴィパッシー仏(Vipassiṃ lokpajjotaṃ)”とは、全三界において灯火のようなヴィパッシー世尊が、私の近くに特に来られたこと、すなわち到着されたことを指す。“それを見てパーリッチャッタカの花を(disvā pāricchattakapupphāni)”とは、天界からパーリッチャッタカの花を持ってきて、師であるヴィパッシー仏の頭上に傘の形にして私が掲げたという意味である。

11-13. Tatiyāpadāne putto mama pabbajitoti mayhaṃ putto saddhāya pabbajito. Kāsāyavasano tadāti tasmiṃ pabbajitakāle kāsāyanivattho, na bāhirakapabbajjāya pabbajitoti attho. So [Pg.195] ca buddhattaṃ sampattoti so mayhaṃ putto catūsu buddhesu sāvakabuddhabhāvaṃ saṃ suṭṭhu patto, arahattaṃ pattoti attho. Nibbuto lokapūjitoti sakalalokehi katasakkāro khandhaparinibbānena parinibbutoti attho. Vicinanto sakaṃ puttanti ahaṃ tassa gatadesaṃ pucchitvā sakaṃ puttaṃ vicinanto pacchato agamaṃ, anugato asmīti attho. Nibbutassa mahantassāti mahantehi sīlakkhandhādīhi yuttattā mahantassa tassa mama puttassa arahato ādahanaṭṭhāne citakaṃ citakaṭṭhānaṃ ahaṃ agamāsinti attho. Paggayha añjaliṃ tatthāti tasmiṃ ādahanaṭṭhāne añjaliṃ dasaṅgulisamodhānaṃ paggahetvā sirasi katvā ahaṃ citakaṃ dahanadārurāsiṃ vanditvā paṇāmaṃ katvā setacchattañca paggayhāti na kevalameva vanditvā dhavalacchattañca paggayha ukkhipitvā ahaṃ āropesiṃ patiṭṭhapesinti attho.

第三のアパダーナ。“私の息子が出家した(putto mama pabbajito)”とは、私の息子が信仰によって出家したことである。“その時、袈裟を纏い(kāsāyavasano tadā)”とは、その出家した時に袈裟を着用していたことであり、外道の出家ではないという意味である。“彼は仏果に達した(so ca buddhattaṃ sampatto)”とは、私の息子が四仏において声聞の悟りの境地によく到達した、すなわち阿羅漢果に達したという意味である。“滅度し、世に供養された(nibbuto lokapūjito)”とは、全世界から供養を受け、五蘊の滅尽(涅槃)によって滅度したという意味である。“自分の息子を捜し(vicinanto sakaṃ puttaṃ)”とは、彼が行った場所を尋ねて、自分の息子を捜しながら後を追った、すなわち付き従ったという意味である。“偉大なる滅度した者の(nibbutassa mahantassa)”とは、戒蘊などの偉大な徳を備えているゆえに偉大である、私の息子である阿羅漢の火葬の場所(citakaṃ)に私が行ったという意味である。“そこで合掌し(paggayha añjaliṃ tattha)”とは、その火葬の場所で、十指を合わせた合掌を掲げて頭上に置き、火葬の薪の山を拝んで礼拝し、“白い傘を掲げ(setacchattañca paggayha)”とは、ただ礼拝しただけでなく、白い傘を掲げ持って上に置き、安置したという意味である。

17-18. Catutthāpadāne anuggatamhi ādicceti sūriye anuggate anuṭṭhite paccūsakāleti attho. Pasādo vipulo ahūti rogapīḷitassa mayhaṃ cittappasādo vipulo atireko buddhānussaraṇena ahu ahosi. Mahesino buddhaseṭṭhassa lokamhi pātubhāvo pākaṭabhāvo ahosīti sambandho. Ghosamassosahaṃ tatthāti tasmiṃ pātubhāve sati ‘‘ahaṃ gilāno buddho uppanno’’ti ghosaṃ assosiṃ. Na ca passāmi taṃ jinanti taṃ jitapañcamāraṃ sammāsambuddhaṃ na passāmi, bāḷhagilānattā gantvā passituṃ na sakkomīti attho. Maraṇañca anuppattoti maraṇāsannakālaṃ anuppatto, āsannamaraṇo hutvāti attho. Buddhasaññamanussarinti buddhotināmaṃ anussariṃ, buddhārammaṇaṃ manasi akāsinti attho.

第四のアパダーナ。“太陽が昇らぬうちに(anuggatamhi ādicce)”とは、太陽がまだ昇っていない、すなわち暁の時という意味である。“大いなる清らかな信が生じた(pasādo vipulo ahū)”とは、病に苦しんでいた私に、仏随念によって非常に豊かな心の清らかな信が生じたことである。“大仙(仏陀)の世への出現(mahesino pātubhāvo)”とは、仏陀という尊い方が世に現れたことが明らかになった、という文脈である。“そこでその声を聞いた(ghosamassosahaṃ tattha)”とは、その出現に際して“私は病人だが、仏陀が現れた”という声を聞いたことである。“私はその勝者(仏陀)を見ていない(na ca passāmi taṃ jinaṃ)”とは、五魔に打ち勝った正等覚者を拝見していない、すなわち重病であったために行って拝見することができなかったという意味である。“死が近づいた(maraṇañca anuppatto)”とは、死の時が近づき、臨終の淵にあったという意味である。“仏陀という想念を念じた(buddhasaññamanussariṃ)”とは、仏陀という御名を念じ、仏陀を対象として心に留めたという意味である。

21-23. Pañcamāpadāne ārāmadvārā nikkhammāti ārāmadvārato saṅghassa nikkhamanadvāramaggehi attho. Gosīsaṃ santhataṃ mayāti tasmiṃ nikkhamanadvāramagge ‘‘bhagavato bhikkhusaṅghassa ca pādā mā kaddamaṃ akkamantū’’ti akkamanatthāya gosīsaṭṭhiṃ mayā santharitanti attho. Anubhomi sakaṃ kammanti attano gosīsaattharaṇakammassa balena ājānīyā vātajavā sindhavā sīghavāhanādīni vipākaphalāni anubhomīti attho. Aho [Pg.196] kāraṃ paramakāranti sukhette saṅghe mayā suṭṭhu kataṃ kāraṃ appakampi kiccaṃ mahapphaladānato paramakāraṃ uttamakiccaṃ aho vimhayanti attho. Yathā tiṇadosādivirahitesu khettesu vappitaṃ sālibījaṃ mahapphalaṃ deti, evameva rāgadosādidosarahite parisuddhakāyavacīsamācāre saṅghakhette gosīsaattharaṇakammaṃ mayā kataṃ, idaṃ mahapphalaṃ detīti vuttaṃ hoti. Na aññaṃ kalamagghatīti aññaṃ bāhirasāsane kataṃ kammaṃ saṅghe katassa kārassa pūjāsakkārassa kalaṃ soḷasiṃ kalaṃ koṭṭhāsaṃ na agghatīti sambandho.

第五のアパダーナ。“僧院の門から出て(ārāmadvārā nikkhammā)”とは、僧伽が僧院の門から出てくる道においてという意味である。“ゴーシーサが私によって敷かれた(gosīsaṃ santhataṃ mayā)”とは、その門の道に“世尊と比丘僧伽の足が泥を踏まないように”と、踏むためにゴーシーサ(牛頭栴檀、あるいは牛頭状の板や石)を私が敷いたという意味である。“自らの業を享受する(anubhomi sakaṃ kammaṃ)”とは、自らのゴーシーサを敷いた業の力によって、血統の良い風のように速い駿馬などの、速い乗り物という異熟の果報を享受しているという意味である。“ああ、最上の行いである(aho kāraṃ paramakāraṃ)”とは、良き田である僧伽に対して私がなした善き行いは、たとえ僅かな仕事であっても、多大な果実をもたらすゆえに最上の行い、優れた仕事であるという驚嘆の意味である。雑草などの害のない田に蒔かれた稲の種が多大な収穫をもたらすように、貪欲などの過失のない清浄な身口の行いを持つ僧伽という田においてなされたゴーシーサを敷く業は、多大な果実をもたらすということが述べられている。“他は一部にも及ばない(na aññaṃ kalamagghati)”とは、外教においてなされた他の業は、僧伽に対してなされた行いや供養の十六分の一の価値にも及ばないという文脈である。

Chaṭṭhasattamaṭṭhamanavamadasamāpadānāni uttānānevāti.

第六から第十までのアパダーナは、[意味が]明白である。

Tiṃsatimavaggavaṇṇanā samattā.

第三十品の解説、終了。

31. Padumakesaravaggo

31. パドゥマケーサラ品(蓮の雄蘂品)

1-10. Padumakesariyattheraapadānādivaṇṇanā

1-10. パドゥマケーサリヤ長老のアパダーナなどの解説

1-2. Ekatiṃsatime vagge paṭhamāpadāne isisaṅghe ahaṃ pubbeti ahaṃ pubbe bodhisambhārapūraṇakāle isisaṅghe paccekabuddhaisisamūhe tesaṃ samīpe himavantapabbate mātaṅgahatthikule vāraṇo caṇḍahatthī ahosinti sambandho. Manussādayo vāretīti vāraṇo, atha vā vācāya ravati koñcanādaṃ nadatīti vāraṇo. Mahesīnaṃ pasādenāti paccekabuddhamahesīnaṃ pasādena. Paccekajinaseṭṭhesu, dhutarāgesu tādisūti lokadhammehi niccalesu paccekabuddhesu padmakesaraṃ padumareṇuṃ okiriṃ avasiñcinti sambandho.

第三十一品の第一のアパダーナ。“かつて仙人の群れの中にいた私(isisaṅghe ahaṃ pubbe)”とは、かつて私が菩提の資糧を積んでいた時、仙人の群れ、すなわち辟支仏(独覚)の仙人たちの集いの近くの雪山において、マータンガ象の一族の中で、私は狂象(気性の激しい象、あるいは威厳ある象)であった、という文脈である。“人間などを退ける(vāraṇo)”からヴァーラナ(象)と言い、あるいは“声をもって叫び、孔雀のような鳴き声で鳴く”からヴァーラナと言う。“大仙たちの清らかな信によって(mahesīnaṃ pasādena)”とは、辟支仏である大仙たちへの清らかな信によって。“辟支仏という勝者たち、離欲の人々において(paccekajinaseṭṭhesu, dhutarāgesu tādisū)”とは、世俗の理に動じない辟支仏たちに“蓮の雄蘂(padumakesaraṃ)”、すなわち蓮の花粉を散らして供養した、という文脈である。

Dutiyatatiyāpadānāni uttānāni.

第二、第三のアパダーナは明白である。

13-16. Catutthāpadāne mahābodhimaho ahūti vipassissa bhagavato catumaggañāṇādhārabhāvato ‘‘bodhī’’ti laddhanāmassa rukkhassa pūjā ahosīti attho. Rukkhaṭṭhasseva sambuddhoti assa bodhipūjāsamaye sannipatitassa mahājanassa sambuddho lokajeṭṭho narāsabho rukkhaṭṭho iva rukkhe ṭhito viya paññāyatīti attho. Bhagavā tamhi samayeti tasmiṃ bodhipūjākaraṇakāle bhagavā bhikkhusaṅghapurakkhato bhikkhusaṅghena parivuto. Vācāsabhimudīrayanti mudusiliṭṭhamadhurauttamaghosaṃ udīrayaṃ kathayanto nicchārento catusaccaṃ pakāsesi, desesīti attho. Saṃkhittena [Pg.197] ca desentoti veneyyapuggalajjhāsayānurūpena desento saṃkhittena ca vitthārena ca desayīti attho. Vivaṭṭacchadoti rāgo chadanaṃ, doso chadanaṃ, moho chadanaṃ, sabbakilesā chadanā’’ti evaṃ vuttā chadanā vivaṭā ugghāṭitā viddhaṃsitā anenāti vivaṭṭacchado, sambuddho. Taṃ mahājanaṃ desanāvasena nibbāpesi pariḷāhaṃ vūpasamesīti attho. Tassāhaṃ dhammaṃ sutvānāti tassa bhagavato desentassa dhammaṃ sutvā.

第四の譬喻(アパダーナ)において、“大菩提の供養があった(mahābodhimaho ahū)”とは、ヴィパッシー世尊の四道智の依り処であることから“菩提(ボーディ)”という名を得た樹の供養があったという意味である。“樹に立っているかのような正自覚者(rukkhaṭṭhasseva sambuddho)”とは、菩提樹の供養の時に集まった大群衆にとって、正自覚者であり世の尊者であり人中の雄であるお方が、あたかも樹の下に立っているかのように、あるいは樹に留まっているかのように見えたという意味である。“その時の世尊は(bhagavā tamhi samaye)”とは、その菩提樹の供養が行われた時に、世尊が比丘僧伽を前にし、比丘僧伽に囲まれていたということである。“言葉の雄(最高の声)を発せられ(vācāsabhimudīrayanti)”とは、柔軟で滑らかで甘美な最高の声を発し、語り、出しながら、四聖諦を明らかにされた、説かれたという意味である。“簡潔に説かれる(saṃkhittena ca desento)”とは、被導者の志向に応じた説法をなさり、簡潔にあるいは詳細に説かれたという意味である。“覆いを外した方(vivaṭṭacchado)”とは、貪欲が覆いであり、瞋恚が覆いであり、愚痴が覆いであり、すべての煩悩が覆いであると言われるが、これらの覆いが彼によって開かれ、取り除かれ、粉砕されたので“覆いを外した方”であり、正自覚者(サンブッダ)である。その大群衆を説法によって“寂静に導いた(nibbāpesi)”とは、熱悩を鎮めたという意味である。“私はその法を聞いて(tassāhaṃ dhammaṃ sutvāna)”とは、説法されているその世尊の法を聞いて、ということである。

20. Pañcamāpadāne phalahattho apekkhavāti vipassiṃ bhagavantaṃ disvā madhurāni phalāni gahetvā apekkhavā aturito saṇikaṃ assamaṃ gañchinti attho.

20. 第五の譬喻において、“手に果実を持ち、期待を抱いて(phalahattho apekkhavā)”とは、ヴィパッシー世尊を拝見し、甘美な果実を手に取って、期待を持ちつつ、急がずにゆっくりと庵へ行ったという意味である。

Chaṭṭhasattamāpadānāni uttānāneva.

第六、第七の譬喻は、内容が明白である。

40. Aṭṭhamāpadāne niṭṭhite navakamme cāti sīmāya navakamme niṭṭhaṃ gate sati. Anulepamadāsahanti anupacchā sudhālepaṃ adāsiṃ, sudhāya lepāpesinti attho.

40. 第八の譬喻において、“新造の工事が完了したとき(niṭṭhite navakamme)”とは、結界(シーマー)の新造工事が完了した時のことである。“私は塗布を施した(anulepamadāsahaṃ)”とは、その後に石灰の塗布を施した、すなわち石灰で塗らせたという意味である。

Navamadasamāpadānāni uttānāniyevāti.

第九、第十の譬喻は、明白である。

Ekatiṃsamavaggavaṇṇanā samattā.

第三十一品(ヴァッガ)の釈、完結。

32. Ārakkhadāyakavaggo

32. アーラックカダーヤカ品(守護者施品)

1-10. Ārakkhadāyakattheraapadānādivaṇṇanā

一〜十。アーラックカダーヤカ長老譬喻などの釈。

Bāttiṃsatimavagge paṭhamadutiyatatiyāpadānāni suviññeyyāneva.

第三十二品において、第一、第二、第三の譬喻は、容易に理解できる。

16. Catutthāpadāne jalajaggehi okirinti jalajehi uttamehi uppalapadumādīhi pupphehi okiriṃ pūjesinti attho.

16. 第四の譬喻において、“水生の優れたもので撒き散らした(jalajaggehi okiriṃ)”とは、水生の優れたものである青蓮華や紅蓮華などの花で撒き散らし、供養したという意味である。

Pañcamāpadānaṃ uttānameva.

第五の譬喻は、明白である。

26-27. Chaṭṭhāpadāne cetiyaṃ uttamaṃ nāma, sikhino lokabandhunoti sakalalokattayassa bandhuno ñātakassa sikhissa bhagavato uttamaṃ cetiyaṃ. Irīṇe janasañcaravirahite vane manussānaṃ kolāhalavirahite mahāaraññe ahosīti sambandho. Andhāhiṇḍāmahaṃ tadāti tasmiṃ kāle vane maggamūḷhabhāvena andho, na cakkhunā [Pg.198] andho, ahaṃ āhiṇḍāmi maggaṃ pariyesāmīti attho. Pavanā nikkhamantenāti mahāvanato nikkhamantena mayā sīhāsanaṃ uttamāsanaṃ, sīhassa vā bhagavato āsanaṃ diṭṭhanti attho. Ekaṃsaṃ añjaliṃ katvāti ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ katvā sirasi añjaliṃ ṭhapetvāti attho. Santhaviṃ lokanāyakanti sakalalokattayanayaṃ taṃ nibbānaṃ pāpentaṃ thomitaṃ thutiṃ akāsinti attho.

第六の譬喻において、“最高の霊廟(チェーティヤ)”とは、シキ(尸棄)世尊、すなわち全三界の親族(バンドゥ)であるシキ世尊の最高の霊廟のことである。“荒野(irīṇe)”とは、人の往来のない森、人々の喧騒のない大森林にあったということである。その記述と結びつく。“そのとき私は盲目のように彷徨った(andhāhiṇḍāmahaṃ tadā)”とは、その時、森の中で道に迷ったことにより盲目(のよう)であり(肉眼の盲目ではない)、私が彷徨い、道を探していたという意味である。“森から出てきたとき(pavanā nikkhamantena)”とは、大森林から出てきた私によって、獅子の座(あるいは獅子の如き世尊の座)が見られたという意味である。“一方の肩に(衣をかけ)合掌して(ekaṃsaṃ añjaliṃ katvā)”とは、一方の肩に上衣をかけ、頭上に合掌を捧げたという意味である。“世界の導師を讃嘆した(santhaviṃ lokanāyakaṃ)”とは、全三界を導き、あの涅槃に到達させるお方に対して、称賛し、賛辞を述べたという意味である。

34. Sattamāpadāne sudassano mahāvīroti sundaradassano dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇasampannasarīrattā manoharadassano mahāvīriyo siddhattho bhagavāti sambandho. Vasatigharamuttameti uttame vihāre vasatīti attho.

34. 第七の譬喻において、“善見(スダッサナ)なる大勇者”とは、三十二の大士相を具えた身体ゆえに端厳であり、魅力的な姿をした、大精進のシッダッタ世尊のことである。その記述と結びつく。“最高の居住する家(vasatigharamuttime)”とは、最高の精舎に住んでいるという意味である。

Aṭṭhamanavamadasamāpadānāni uttānānevāti.

第八、第九、第十の譬喻は、明白である。

Bāttiṃsatimavaggavaṇṇanā samattā.

第三十二品の釈、完結。

33. Umāpupphiyavaggo

33. ウマープッピヤ品(青麻花品)

1-10. Umāpupphiyattheraapadānādivaṇṇanā

一〜十。ウマープッピヤ長老譬喻などの釈。

Tettiṃsatime vagge paṭhamadutiyatatiyacatutthapañcamachaṭṭhāpadānāni uttānāniyeva.

第三十三品において、第一、第二、第三、第四、第五、第六の譬喻は、明白である。

55. Sattamāpadāne samayaṃ agamāsahanti samūhaṃ samāgamaṭṭhānaṃ ahaṃ agamāsinti attho.

55. 第七の譬喻において、“私は集まり(サマヤ)へ行った(samayaṃ agamāsaṃ)”とは、集会、あるいは人々が集まる場所へ私が行ったという意味である。

62. Abbudanirabbudānīti ‘‘pakoṭisatasahassānaṃ sataṃ abbudaṃ, abbudasatasahassānaṃ sataṃ nirabbuda’’nti vuttattā āyunā abbudanirabbudāni gatamahāāyuvantā manujādhipā cakkavattino khattiyā aṭṭha aṭṭha hutvā kappānaṃ pañcavīsasahassamhi āsiṃsu ahesunti attho. Aṭṭhamanavamadasamāpadānāni pākaṭānevāti.

62. “アッブダ、ニラッブダ(abbudanirabbudāni)”とは、“一千億の一百倍がアッブダ、一千億アッブダの一百倍がニラッブダである”と言われることから、寿命においてアッブダ、ニラッブダという長大な寿命を持つ人々の主、転輪聖王たる刹帝利たちが、八人ずつ現れて、二万五千劫の間に存在したという意味である。第八、第九、第十の譬喻は、明らかである。

Tettiṃsatimavaggavaṇṇanā samattā.

第三十三品の釈、完結。

34-38. Gandhodakādivaggo

三四〜三八。ガンドーダカ品(香水品)など。

1-50. Gandhadhūpiyattheraapadānādivaṇṇanā

一〜五十。ガンダドゥーピヤ長老譬喻などの釈。

Catutiṃsatimavaggapañcatiṃsatimavaggachattiṃsatimavaggasattatiṃsatimavaggaaṭṭhatiṃsatimavaggā [Pg.199] uttānatthāyeva.

第三十四品、第三十五品、第三十六品、第三十七品、第三十八品は、内容が明白である。

Ekūnacattālīsamavaggepi paṭhamāpadānādīni aṭṭhamāpadānantāni uttānānevāti.

第三十九品においても、第一の譬喻から第八の譬喻までは、明白である。

39. Avaṭaphalavaggo

39. アヴァタパラ品(凹果品)

9. Soṇakoṭivīsattheraapadānavaṇṇanā

9. ソーナコーティヴィーサ長老譬喻の釈。

Navamāpadāne pana vipassino pāvacanetiādikaṃ āyasmato soṇassa koṭivīsattherassa apadānaṃ. Ayampi thero purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle mahāvibhave seṭṭhikule nibbatto vuddhippatto seṭṭhi hutvā upāsakehi saddhiṃ vihāraṃ gantvā satthu dhammadesanaṃ sutvā pasannamānaso bhagavato caṅkamanaṭṭhāne sudhāya parikammaṃ kāretvā ekañca leṇaṃ kāretvā nānāvirāgavatthehi leṇabhūmiyā santharitvā upari vitānañca katvā cātuddisassa saṅghassa niyyādetvā sattāhaṃ mahādānaṃ datvā paṇidhānaṃ akāsi. Satthā anumodanaṃ akāsi. So tena kusalakammena devamanussesu saṃsaranto ubhayasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ kappe parinibbute kassapadasabale anuppanne amhākaṃ bhagavati bārāṇasiyaṃ kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto gaṅgātīre paṇṇasālaṃ karitvā vasantaṃ ekaṃ paccekabuddhaṃ temāsaṃ catūhi paccayehi sakkaccaṃ upaṭṭhahi. Paccekabuddho vuṭṭhavasso paripuṇṇaparikkhāro gandhamādanameva agamāsi. Sopi kulaputto yāvajīvaṃ tattha puññāni katvā tato cavitvā devamanussesu saṃsaranto amhākaṃ bhagavato kāle campānagare aggaseṭṭhissa gehe paṭisandhiṃ gaṇhi. Tassa paṭisandhiggahaṇakālato paṭṭhāya seṭṭhissa mahābhogakkhandho abhivaḍḍhi. Tassa mātukucchito nikkhamanadivase sakalanagare mahālābhasakkārasammāno ahosi, tassa pubbe paccekabuddhassa satasahassagghanikarattakambalapariccāgena suvaṇṇavaṇṇo sukhumālataro ca attabhāvo ahosi, tenassa soṇoti nāmaṃ akaṃsu. So [Pg.200] mahatā parivārena abhivaḍḍhi. Tassa hatthapādatalāni bandhujīvakapupphavaṇṇāni ahesuṃ, tesaṃ satavāraṃ vihatakappāsaṃ viya mudusamphasso ahosi. Pādatalesu maṇikuṇḍalāvaṭṭavaṇṇalomāni jāyiṃsu. Vayappattassa tassa tiṇṇaṃ utūnaṃ anucchavike tayo pāsāde kārāpetvā nāṭakitthiyo upaṭṭhāpesuṃ. So tattha mahatiṃ sampattiṃ anubhavanto devakumāro viya paṭivasati.

第九のアパダーナは、“ヴィパッシー(毘婆尸)仏の教えにおいて”等と始まる尊者ソーナ・コーティヴィーサ(二十億のソーナ)長老のアパダーナである。この長老もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、諸々の転生において輪廻を脱する助縁となる善業を積み重ねてきた。ヴィパッシー仏の時代、彼は大富豪の長者の家に生まれ、成人して長者となった。彼は信者たちと共に精舎へ行き、世尊の説法を聞いて清らかな心を抱き、世尊の経行所に漆喰の加工を施し、一つの窟院を造った。そして種々の美しい布をその窟院の床に敷き詰め、上部には天蓋を設け、四方の僧伽に寄進して、七日間にわたる盛大な布施を行い、誓願を立てた。世尊は随喜の説法をなされた。彼はその善業によって天界と人間界を転生し、両界の幸福を享受した。この賢劫において、カッサパ(迦葉)仏が没し、我らが世尊がいまだ出現されていなかった頃、彼はバラナシの良家に生まれ、分別がつく年齢になると、ガンジス川のほとりに草庵を造って住んでいた一人の辟支仏に対し、三ヶ月の間、四つの資具をもって恭しく供養した。辟支仏は安居を終えると、必要な資具を整えてガンダマーダナ山へと去った。その良家の息子もまた、生涯そこで善行を積み、そこから没して天界と人間界を転生し、我らが世尊の時代に、チャンパー市の最高位の長者の家に受生した。彼が懐妊された時から、長者の莫大な富は増大した。母の胎内から生まれた日、全都市において多大な利得と供養の礼遇があった。彼はかつて辟支仏に十万金相当の赤色の毛織物を布施したことにより、黄金色で極めて繊細な体を持っていた。そのため、彼にソーナ(黄金)という名が付けられた。彼は大勢の従者に囲まれて成長した。彼の手足の平は、バンドゥジーヴァカの花のような色をしており、百度も打たれた綿のように柔らかい感触であった。足の平には、宝飾の耳輪のように渦巻いた毛が生えていた。成人した彼のために、三つの季節に適した三つの宮殿が造られ、舞姫たちが彼に仕えた。彼はそこで、天界の神の子のごとく大きな幸福を享受しながら暮らしていた。

Atha amhākaṃ bhagavati sabbaññutaṃ patvā pavattitavaradhammacakke rājagahaṃ upanissāya viharante bimbisāraraññā pakkosāpito tehi asītiyā gāmikasahassehi saddhiṃ rājagahaṃ āgato satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho mātāpitaro anujānāpetvā bhagavato santike pabbajitvā laddhūpasampado satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā janasaṃsaggapariharaṇatthaṃ sītavane vihāsi. So tattha vasanto ‘‘mama sarīraṃ sukhumālaṃ, na ca sakkā sukheneva sukhaṃ adhigantuṃ, kāyaṃ kilametvāpi samaṇadhammaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā ṭhānacaṅkamameva adhiṭṭhāya padhānamanuyuñjanto pādatalesu phoṭesu uṭṭhitesupi vedanaṃ ajjhupekkhitvā daḷhaṃ vīriyaṃ karonto accāraddhavīriyatāya visesaṃ nibbattetuṃ asakkonto ‘‘evaṃ ahaṃ vāyamantopi maggaphalāni nibbattetuṃ na sakkomi, kiṃ me pabbajjāya, hīnāyāvattitvā bhoge ca bhuñjāmi, puññāni ca karissāmī’’ti cintesi. Atha satthā tassa cittācāraṃ ñatvā tattha gantvā vīṇopamovādena (mahāva. 243) ovaditvā vīriyasamatāyojanavidhiṃ dassento kammaṭṭhānaṃ sodhetvā gijjhakūṭaṃ gato. Soṇopi kho satthu santikā ovādaṃ labhitvā vīriyasamataṃ yojetvā vipassanaṃ ussukkāpetvā arahatte patiṭṭhāsi.

その後、我らが世尊が一切知者の智慧を得て、優れた法輪を転じ、ラージャガハ(王舎城)の近郊に住まわれていた際、(ソーナは)ビンビサーラ王に召集された八万の村長たちと共にラージャガハへやって来た。彼は世尊のもとへ行き、説法を聞いて信仰心を得て、父母の許しを得て世尊のもとで出家し、具足戒を授かった。世尊から瞑想の主題(業処)を授かり、人混みを避けるためにシータヴァナ(寒林)に住んだ。彼はそこで暮らしながら、“私の体は繊細である。楽によって楽を得ることはできない。体を苦しめてでも沙門法を修行すべきである”と考え、歩行による経行のみを専念して精進に励んだ。足の裏に水膨れができても、その痛みを耐え忍んで強い精進を続けたが、過剰な精進のために特別な境地を体得することができず、“このように努力しても道果を得ることができない。私にとって出家に何の意味があるだろうか。還俗して富を享受し、功徳を積むことにしよう”と考えた。その時、世尊は彼の心の動きを知ってそこへ赴き、琴の比喩(ヴィーノパマ)をもって教誡を与え、精進の均衡を保つ方法を示して瞑想の主題を整えさせ、グリッジャクータ(霊鷲山)へと去られた。ソーナもまた、世尊から教誡を授かって精進の均衡を保ち、ヴィパッサナー(観法)を推し進めて、阿羅漢果に到達した。

49. So arahā hutvā attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento vipassino pāvacanetiādimāha. Tattha vipassīti visesena, vividhaṃ vā passatīti vipassī. Pāvacaneti pakārena vuccatīti pāvacanaṃ, piṭakattayaṃ. Tassa vipassino tasmiṃ pāvacaneti attho. Leṇanti linante nilīyante etthāti leṇaṃ vihāraṃ. Bandhumārājadhāniyāti bandhanti kulaparamparāya vasena aññamaññaṃ sambajjhantīti bandhū, ñātakā. Te ettha paṭivasantīti bandhumā, bandhu assa atthīti [Pg.201] vā bandhumā. Rājūnaṃ vasanaṭṭhānanti rājadhānī, bandhumā ca sā rājadhānī ceti bandhumārājadhānī, tassā bandhumārājadhāniyā, leṇaṃ mayā katanti sambandho. Sesamettha uttānatthamevāti.

49. 彼は阿羅漢となり、自らの過去の業を思い出して歓喜し、過去の遍歴(アパダーナ)を明らかにするために“ヴィパッシー(仏)の教えにおいて”等の詩句を語った。そこで“ヴィパッシー”とは、特別に、あるいは種々に観察する(見る)者のことである。“パーヴァチャナ(教え)”とは、優れた方法で説かれるためパーヴァチャナと呼ばれ、三蔵を指す。そのヴィパッシー仏のその教えにおいて、という意味である。“レーナ(窟院)”とは、そこに隠れ住む(横たわる)場所であるからレーナ(住居・精舎)という。“バンドゥマティー王都において”とは、一族の伝統に従ってお互いに結びついている人々をバンドゥ(親族)という。彼らがここに住んでいるためバンドゥマ(親族を持つ者)という。あるいは親族がある者をバンドゥマという。王たちの居住地をラージャダーニー(王都)という。バンドゥマであり、かつ王都であるから“バンドゥマティー王都”という。そのバンドゥマティー王都において、私が窟院を造った、というつながりである。それ以外の箇所については、文意は明白である。

Soṇakoṭivīsattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ソーナ・コーティヴィーサ長老アパダーナの註釈が終了した。

10. Pubbakammapilotikabuddhaapadānavaṇṇanā

10. プッバカンマピローティカ(仏陀の宿業の断片)仏陀アパダーナの註釈

64. Dasamāpadāne anotattasarāsanneti pabbatakūṭehi paṭicchannattā candimasūriyānaṃ santāpehi otattaṃ uṇhaṃ udakaṃ ettha natthīti anotatto. Saranti gacchanti pabhavanti sandanti etasmā mahānadiyoti saro. Sīhamukhādīhi nikkhantā mahānadiyo tikkhattuṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā nikkhantanikkhantadisābhāgena saranti gacchantīti attho. Anotatto ca so saro cāti anotattasaro. Tassa āsannaṃ samīpaṭṭhānanti anotattasarāsannaṃ, tasmiṃ anotattasarāsanne, samīpeti attho. Ramaṇīyeti devadānavagandhabbakinnaroragabuddhapaccekabuddhādīhi ramitabbaṃ allīyitabbanti ramaṇīyaṃ, tasmiṃ ramaṇīye. Silātaleti ekagghanapabbatasilātaleti attho. Nānāratanapajjoteti padumarāgaveḷuriyādinānāanekehi ratanehi pajjote pakārena jotamāne. Nānāgandhavanantareti nānappakārehi candanāgarukappūratamālatilakāsokanāgapunnāgaketakādīhi anekehi sugandhapupphehi gahanībhūtavanantare silātaleti sambandho.

64. 第十のアパダーナの“アノタッタ・サラ(阿那婆達多池)の近くで”において、山々の峰に遮られているため、月や太陽の熱によって熱せられた(オタッタ)熱い水がそこに存在しないため“アノタッタ(無熱悩)”という。“サラ(池・湖)”とは、そこから大河が流れ、溢れ、注ぎ出すためサラという。獅子の口などから流れ出た大河が、三回ずつ右回りに巡って、流れ出た各方向へと流れていく(サランティ)、という意味である。アノタッタであり、かつサラであるから“アノタッタ・サラ”という。その近く、近傍の場所を“アノタッタ・サラーサンナ”という。その近くにおいて、という意味である。“ラマニーヤ(麗しい)”とは、天、阿修羅、乾闥婆、緊那羅、竜、仏、辟支仏らによって楽しまれ、親しまれるべき場所であるからラマニーヤという。その麗しい場所において。“シラータラ(岩面)”とは、一つの堅固な山の岩の平坦な場所、という意味である。“種々の宝の輝きの中で”とは、紅玉(パドマラーガ)や瑠璃(ヴェールリヤ)などの多種多様な宝によって輝いている場所を指す。“種々の香りの森の中で”とは、種々の白檀、沈香、龍脳、タマーラ、ティラカ、アショーカ、ナーガ、プンナーガ、ケータカなどの多くの芳香を放つ花々で鬱蒼とした森の中の岩面において、というつながりである。

65. Guṇamahantatāya saṅkhyāmahantatāya ca mahatā bhikkhusaṅghena, pareto parivuto lokanāyako lokattayasāmisammāsambuddho tattha silāsane nisinno attano pubbāni kammāni byākarī visesena pākaṭamakāsīti attho. Sesamettha heṭṭhā buddhāpadāne (apa. thera 1.1.1 ādayo) vuttattā uttānatthattā ca suviññeyyameva. Buddhāpadāne antogadhampi idhāpadāne kusalākusalaṃ kammasaṃsūcakattā vaggasaṅgahavasena dhammasaṅgāhakattherā saṅgāyiṃsūti.

65. 徳の偉大さと数の膨大さにより、大比丘衆に囲まれた、三界の主である正等覚者たる世尊が、そこの石の座に座り、自らの過去の業を詳しく説明し、特に明らかにされたという意味である。残りの部分は、以前の仏陀アパダーナ(アパダーナ・テーラ 1.1.1等)で説かれており、また意味が明白であるため、極めて理解しやすい。仏陀アパダーナに含まれているとしても、ここ(本アパダーナ)で善悪の業を示すものであるため、聖典結集の長老たちが部(ヴァッガ)の編纂に従って結集したのである。

Pubbakammapilotikabuddhaapadānavaṇṇanā samattā.

宿業断(プッバカンマピローティカ)・仏陀アパダーナの注釈、完結。

Ekūnacattālīsamavaggavaṇṇanā samattā.

第三十九回目(章)の注釈、完結。

40. Pilindavacchavaggo

40. ピリンダヴァッチャ章

1. Pilindavacchattheraapadānavaṇṇanā

1. ピリンダヴァッチャ長老アパダーナの注釈

Cattālīsamavagge [Pg.202] apadāne nagare haṃsavatiyātiādikaṃ āyasmato pilindavacchattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare dovārikakule nibbatto mahaddhano mahābhogo ahosi. So koṭisannicitadhanarāsiṃ oloketvā raho nisinno ‘‘imaṃ sabbadhanaṃ mayā sammā gahetvā gantuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā ‘‘buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa sabbaparikkhāradānaṃ dātuṃ vaṭṭatī’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā chattasatasahassaṃ ādiṃ katvā sabbaparibhogaparikkhārānipi satasahassavasena kāretvā padumuttaraṃ bhagavantaṃ nimantetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ adāsi. Evaṃ sattāhaṃ dānaṃ datvā pariyosānadivase nibbānādhigamaṃ patthetvā yāvajīvaṃ puññāni katvā jīvitapariyosāne devaloke nibbatto cha kāmāvacare dibbasampattiyo anubhavitvā manussesu ca cakkavattiādisampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde brāhmaṇakule nibbatto sabbasippesu nipphattiṃ patto gottavasena pilindavacchoti pākaṭo ahosi.

第四十章のアパダーナにおいて、“ハンサヴァティーの町において”等で始まるのが、具寿ピリンダヴァッチャ長老のアパダーナである。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生存において解脱の機縁となる善業を積み上げ、パドゥムッタラ仏の時代にハンサヴァティーの町の門番の家に生まれ、大きな富と財産を持つ者となった。彼は一千万も蓄積された財の山を見て、独りで座り“これらすべての財を正しく持って行くべきだ”と考え、“仏陀を筆頭とする比丘衆に、すべての比丘の資具の施しを与えるべきだ”と決心し、六十万を始めとして、すべての供養の資具を数十万ずつ作らせ、パドゥムッタラ仏を招待し、仏陀を筆頭とする比丘衆に盛大な施しを与えた。このように七日間施しを与え、最後の日には涅槃の体得を祈願し、生涯にわたって善行を積み、命の終わりに天界に生まれ、六欲天の神的な福楽を享受し、人間界では転輪聖王などの福楽を享受し、この仏陀の出現期にバラモンの家に生まれ、すべての学問を修め、氏族の名によってピリンダヴァッチャとして知られるようになった。

1. So ekadivasaṃ satthu santike dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā nacirasseva arahā hutvā attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto udānavasena taṃ pakāsento nagare haṃsavatiyātiādimāha. Tassattho heṭṭhā vuttova. Āsiṃ dovāriko ahanti ahaṃ haṃsavatīnagare rañño gehadvāre dvārapālako āsiṃ ahosinti attho. Akkhobhaṃ amitaṃ bhoganti rañño vallabhattā aññehi khobhetuṃ cāletuṃ asakkuṇeyyaṃ amitaṃ aparimāṇabhogaṃ dhanaṃ mama ghare sannicitaṃ rāsīkataṃ ahosīti attho.

1. 彼はある日、師(仏陀)の御許で説法を聞いて信仰を得て出家し、ほどなくして阿羅漢となり、自らの宿業を回想して歓喜し、感興のことば(ウダーナ)としてそれを明かそうと、“ハンサヴァティーの町において”等を語った。その意味は、以前に述べた通りである。“私は門番であった(āsiṃ dovāriko)”とは、私はハンサヴァティーの町で王の館の門の門衛であったという意味である。“動じない、無量の富(akkhobhaṃ amitaṃ bhogaṃ)”とは、王の寵愛を受けていたため、他人が乱したり動かしたりすることのできない、無量無辺の富が私の家に蓄積され、山をなしていたという意味である。

3. Bahū medhigatā bhogāti anekā bhogā me mayā adhigatā pattā paṭiladdhāti attho. Satthavāsiādīnaṃ parikkhārānaṃ nāmāni nayānuyogena suviññeyyāni. Parikkhāradānānisaṃsāni ca suviññeyyānevāti.

3. “多くの富を得た(bahū medhigatā bhogā)”とは、多くの財宝が私によって獲得され、到達し、得られたという意味である。“行商人(satthavāsi)”などの資具の名称は、文脈に照らせば容易に理解できる。また、資具の施しの功徳も容易に理解できる。

Pilindavacchattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ピリンダヴァッチャ長老アパダーナの注釈、完結。

Dutiyatatiyacatutthapañcamāpadānāni uttānānevāti.

第二、第三、第四、第五のアパダーナは、(意味が)明白である。

6. Bākulattheraapadānavaṇṇanā

6. バークラ長老アパダーナの注釈

Chaṭṭhāpadāne [Pg.203] himavantassāvidūretiādikaṃ bākulattherassa apadānaṃ. Ayaṃ kira thero atīte ito kappasatasahassādhikassa asaṅkhyeyyassa matthake anomadassissa bhagavato uppattito puretarameva brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto tayo vede uggaṇhitvā tattha sāraṃ apassanto ‘‘samparāyikatthaṃ gavesissāmī’’ti isipabbajjaṃ pabbajitvā pabbatapāde viharanto pañcābhiññāaṭṭhasamāpattīnaṃ lābhī hutvā viharanto buddhuppādaṃ sutvā satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ sutvā saraṇesu patiṭṭhito satthu vātābādhe uppanne araññato bhesajjāni ānetvā taṃ vūpasametvā taṃ puññaṃ ārogyatthāya pariṇāmetvā tato cuto brahmaloke nibbatto ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ devamanussesu saṃsaranto padumuttarabuddhakāle haṃsavatīnagare ekasmiṃ kule nibbatto viññutaṃ patvā satthu dhammadesanaṃ sutvā satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ appābādhānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā sayaṃ taṃ ṭhānantaraṃ ākaṅkhanto paṇidhānaṃ katvā yāvajīvaṃ kusalakammaṃ upacinitvā sugatīsuyeva saṃsaranto vipassissa bhagavato uppattito puretarameva bandhumatīnagare brāhmaṇakule nibbatto sabbasippesu nipphattiṃ patto tattha sāraṃ apassanto isipabbajjaṃ pabbajitvā jhānābhiññālābhī hutvā pabbatapāde vasanto buddhuppādaṃ sutvā satthu santikaṃ gantvā saraṇesu patiṭṭhāya bhikkhūnaṃ tiṇapupphakaroge uppanne taṃ vūpasametvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cuto brahmaloke nibbattitvā tato ekanavutikappe devamanussesu saṃsaranto kassapassa bhagavato kāle bārāṇasiyaṃ kulagehe nibbattitvā gharāvāsaṃ vasanto ekaṃ jiṇṇaṃ vinassamānaṃ mahāvihāraṃ disvā tattha uposathāgārādikaṃ sabbaṃ āvasathaṃ kārāpetvā tattha bhikkhusaṅghassa sabbaṃ bhesajjaṃ paṭiyādetvā yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā ekaṃ buddhantaraṃ devamanussesu saṃsaranto amhākaṃ bhagavato uppattito puretarameva kosambiyaṃ seṭṭhikule nibbatti.

第六のアパダーナにおいて、“雪山(ヒマラヤ)の近くに”等で始まるのが、バークラ長老のアパダーナである。伝え聞くところによれば、この長老は、過去の今から十万劫と一阿僧祇の昔、アノーマダッシー世尊が出現されるより以前に、バラモンの家に生まれ、成人して三ヴェーダを学んだが、そこに本質を見出せず、“来世の利益を求めよう”として仙人の出家をし、山麓に住んで、五神通と八等至を得て住んでいた。仏陀の出現を聞いて師の御許に行き、法を聞いて三帰依に確立した。師(仏陀)に風の病が生じたとき、森から薬を運んできて、それを鎮め、その功徳を健康のために回向した。そこから没して梵天界に生まれ、一阿僧祇の間、天界と人間界を輪廻し、パドゥムッタラ仏の時代にハンサヴァティーの町のある家に生まれ、知別を得て師の説法を聞き、師が一人の比丘を“無病(appābādha)”の第一位に置くのを見て、自らもその地位を望んで誓願を立て、生涯にわたり善業を積み、善趣のみを輪廻し、ヴィパッシー世尊の出現より以前に、バンドゥマティーの町のバラモンの家に生まれ、すべての学問を修めたが、そこに本質を見出せず、仙人の出家をして、禅定と神通を得て山麓に住んでいた。仏陀の出現を聞いて師の御許に行き、三帰依に確立し、比丘たちに草花病(アレルギー性疾患)が生じたとき、それを鎮めた。そこで寿命の限り住み、そこから没して梵天界に生まれ、そこから九十一劫の間、天界と人間界を輪廻し、カッサパ世尊の時代に、バラナシの良家に生まれ、在家の生活を送っていたとき、一つの朽ち果て崩れゆく大寺院を見て、そこに布薩堂などのすべての宿泊所を造らせ、そこで比丘衆にすべての医薬品を調え、生涯にわたって善行を行い、一仏中間を天界と人間界で輪廻し、我らが世尊の出現より以前に、コーサンビーの長者の家に生まれた。

So mātukucchito nikkhamitvā dhātīhi arogabhāvāya yamunāyaṃ nhāpiyamāno tāsaṃ hatthato muccitvā macchena gilito ahosi. Kevaṭṭā taṃ macchaṃ jālāya gahetvā bārāṇasiyaṃ seṭṭhibhariyāya vikkiṇiṃsu. Sā taṃ gahetvā phālayamānā pubbe katapuññaphalena arogaṃ [Pg.204] dārakaṃ disvā ‘‘putto me laddho’’ti gahetvā posesi. So janakehi mātāpitūhi taṃ pavattiṃ sutvā āgantvā ‘‘ayaṃ amhākaṃ putto, detha no putta’’nti anuyoge kate raññā ‘‘ubhayesampi sādhāraṇo hotū’’ti dvinnaṃ kulānaṃ dāyādabhāvena vinicchayaṃ katvā ṭhapitattā bākuloti laddhanāmo vayappatto mahāsampattiṃ anubhavanto dvīsu seṭṭhikulesu ekekasmiṃ chamāsaṃ chamāsaṃ vasati. Te attano vāre sampatte nāvāsaṅghāṭaṃ bandhitvā tatrūpari ratanamaṇḍapaṃ kāretvā pañcaṅgikatūriye nipphādetvā kumāraṃ tattha nisīdāpetvā ubhayanagaramajjhaṭṭhānaṃ gaṅgāya āgacchanti, aparaseṭṭhimanussāpi evameva sajjetvā taṃ ṭhānaṃ gantvā kumāraṃ tattha āropetvā gacchanti. So evaṃ vaḍḍhamāno āsītiko hutvā ubhayaseṭṭhiputtoti pākaṭo. Satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā sattāhaṃ vāyamanto aṭṭhame divase saha paṭisambhidāya arahattaṃ pāpuṇi.

彼は母の胎内から出た後、乳母たちによって健康を祈願してヤムナー川で水浴びをさせられていたが、彼女たちの手からすり抜け、魚に飲み込まれた。漁師たちがその魚を網で捕らえ、バーラーナシーの長者の妻に売った。彼女がその魚を切り開くと、前世の功徳の果報によって無傷の赤子を見出し、‘息子を授かった’と言って育てた。彼は実の両親からその経緯を聞いてやって来て、‘これは私たちの息子です、息子を返してください’と詰め寄った。王が‘両家にとって共通の息子とせよ’と、二つの家の跡継ぎとして裁定を下したため、バークラ(二つの家を持つ者)という名を得た。成人して大きな富を享受し、二つの長者の家で、それぞれ六ヶ月ずつ住んでいた。自分の番が来ると、彼らは船を繋ぎ合わせてその上に宝石の天蓋を作らせ、五種の楽器を奏でさせ、若君をそこに座らせて、二つの町の中間地点であるガンジス川にやって来る。もう一方の長者の人々も同様に準備してその場所へ行き、若君をそこに乗せて行くのである。彼はそのように成長し、八十歳になり、両方の長者の息子として知られた。正覚者のもとへ行き、法を聞いて信心を得て出家し、七日間精進して八日目に、四無礙解とともに阿羅漢果に到達した。

386. So arahā hutvā attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento himavantassāvidūretiādimāha. Tassattho heṭṭhā vuttova. Apadānapāḷiatthopi suviññeyyova. So arahattaṃ patvā vimuttisukhena viharanto saṭṭhivassasatāyuko hutvā parinibbāyīti.

386. 彼は阿羅漢となって自らの前世の業を思い出し、歓喜して前世の行いであるアパダーナを明かすために‘ヒマラヤの近くで’等と言った。その意味は既に述べた通りである。アパダーナ・パーリの意味も理解しやすい。彼は阿羅漢果に到達して解脱の幸福の中に住み、百六十歳の寿命となって入滅した。

Bākulattheraapadānavaṇṇanā samattā.

バークラ長老アパダーナの注釈、完。

7. Girimānandattheraapadānavaṇṇanā

7. ギリマーナンダ長老アパダーナの注釈

Sattamāpadāne bhariyā me kālaṅkatātiādikaṃ āyasmato girimānandattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto sumedhassa bhagavato kāle kulagehe nibbatto vayappatto gharāvāsaṃ saṇṭhapetvā vasanto attano bhariyāya ca putte ca kālaṅkate sokasallasamappito araññaṃ pavisitvā pavattaphalabhojano rukkhamūle vihāsi. Tadā sumedho bhagavā tassānukampāya tattha gantvā dhammaṃ desetvā sokasallaṃ abbūḷhesi. So dhammaṃ sutvā pasannamānaso sugandhapupphehi bhagavantaṃ pūjetvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā sirasi añjaliṃ katvā abhitthavi.

第七のアパダーナ‘私の妻が亡くなった時’等は、具寿ギリマーナンダ長老のアパダーナである。彼もまた過去の諸仏において功徳を積み、あちこちの生存において解脱の依止となる功徳を蓄え、スメーダ仏の時代に良家に生まれ、成人して家庭を築いて住んでいたが、自らの妻と子を亡くし、悲しみの矢に射抜かれて森に入り、野生の果実を食して樹の下で暮らしていた。その時、スメーダ世尊は彼を憐れんでそこへ行き、法を説いて悲しみの矢を抜かれた。彼は法を聞いて清らかな心となり、香しい花々で世尊を供養し、五体投地して礼拝し、頭の上で合掌して称賛した。

So [Pg.205] tena puññena devamanussesu saṃsaranto ubhayattha sukhaṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde rājagahe bimbisārarañño purohitassa putto hutvā nibbatti, girimānandotissa nāmaṃ ahosi. So viññutaṃ patvā satthu rājagahāgamane buddhānubhāvaṃ disvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā samaṇadhammaṃ karonto katipayaṃ divasaṃ gāmakāvāse vasitvā satthāraṃ vandituṃ rājagahaṃ agamāsi. Bimbisāramahārājā tassa āgamanaṃ sutvā taṃ upasaṅkamitvā ‘‘idheva, bhante, vasatha, ahaṃ catūhi paccayehi upaṭṭhahāmī’’ti sampavāretvā gatopi bahukiccattā taṃ na sari. ‘‘Thero abbhokāseyeva vasatī’’ti. Devatā therassa temanabhayena vassadhāraṃ vāresuṃ. Rājā avassanakāraṇaṃ upadhāretvā ñatvā therassa kuṭikaṃ kārāpesi. Thero kuṭikāyaṃ vasanto senāsanasappāyalābhena cittasamādhānaṃ labhitvā vīriyasamataṃ yojetvā vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi.

彼はその功徳によって天界と人間界を輪廻し、両方で幸福を享受し、今仏の出現において、ラージャガハのビンビサーラ王の司祭の息子として生まれ、ギリマーナンダというのが彼の名であった。彼は分別がつく年齢になり、世尊がラージャガハに来られた際の仏の威光を見て、信心を得て出家し、修行に励んでいた。数日間、村の住居に住んでいたが、世尊を礼拝するためにラージャガハへ行った。ビンビサーラ大王は彼の来訪を聞いて、彼のもとへ行き、‘聖者よ、ここに住んでください。私は四つの供養でお仕えします’と招待したが、多忙のためにそのことを忘れてしまった。‘長老は野宿をしている’と。天人たちは長老が濡れるのを恐れて雨を降らせなかった。王は雨が降らない原因を調べてそれを知り、長老のために小屋を建てさせた。長老はその小屋に住み、静慮に適した場所を得たことで心の集中を得て、精進を均等に整え、観を励まして阿羅漢果に到達した。

419. So arahattaṃ patvā attano pubbakammaṃ saritvā sañjātasomanasso pubbacaritāpadānaṃ pakāsento bhariyā me kālaṅkatātiādimāha. Taṃ bhagavato nivedanañca bhagavatā katānusāsanañca maggaṃ phalādhigamāpadānañca pāṭhānusārena suviññeyyamevāti.

419. 彼は阿羅漢果に到達して自らの前世の業を思い出し、歓喜が生じて前世の行いであるアパダーナを明かすために‘私の妻が亡くなった時’等と言った。その世尊への報告、世尊によってなされた教誡、そして道と果の到達のアパダーナは、経文の通りに理解しやすいものである。

Girimānandattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ギリマーナンダ長老アパダーナの注釈、完。

Aṭṭhamanavamadasamāpadānāni uttānatthānevāti.

第八、第九、第十のアパダーナは、意味が明白である。

Cattālīsamavaggavaṇṇanā samattā.

第四十の品(カッティラ品)の注釈、完。

41. Metteyyavaggo

41. メッテイヤ品

1. Tissametteyyattheraapadānavaṇṇanā

1. ティッサ・メッテイヤ長老アパダーナの注釈

1. Ekacattālīsame vagge paṭhamāpadāne pabbhārakūṭaṃ nissāyātiādikaṃ tissametteyyattherassa apadānaṃ. Tattha tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā padumuttarassa bhagavato ajinacammaṃ nisīdanatthāya dinnameva nānaṃ. Sesaṃ apadānapāḷiyā suviññeyyamevāti.

1. 第四十一品の最初のアパダーナ‘岩の洞窟の峰に寄り添い’等は、ティッサ・メッテイヤ長老のアパダーナである。そこでは、遊行者の出家をして、パドゥムッタラ世尊に座具としての鹿皮を贈ったことが特別な点である。残りはアパダーナ・パーリによって理解しやすい。

2. Puṇṇakattheraapadānavaṇṇanā

2. プンナカ長老アパダーナの注釈

29. Dutiyāpadāne [Pg.206] pabbhārakūṭaṃ nissāyātiādikaṃ āyasmato puṇṇakattherassa apadānaṃ. Tattha himavante yakkhasenāpati hutvā parinibbutassa paccekabuddhassa āḷahanakaraṇameva nānattaṃ. Sesaṃ pāṭhānusārena suviññeyyameva.

29. 第二のアパダーナ‘岩の洞窟の峰に寄り添い’等は、具寿プンナカ長老のアパダーナである。そこでは、ヒマラヤで夜叉の将軍となり、入滅した独覚仏の火葬を行ったことが特別な点である。残りは経文の通りに理解しやすい。

45. Tatiyāpadāne himavantassāvidūretiādikaṃ āyasmato mettaguttherassa apadānaṃ. Tattha himavantasamīpe asokapabbate so tāpaso hutvā paṇṇasālāyaṃ vasanto sumedhasambuddhaṃ disvā pattaṃ gahetvā sappipūraṇaṃ viseso. Sesaṃ puññaphalāni ca suviññeyyāneva. Apadānagāthānaṃ attho ca pākaṭoyeva.

45. 第三のアパダーナ‘ヒマラヤの近くで’等は、具寿メッタグー長老のアパダーナである。そこでは、ヒマラヤの近くのアソーカ山で彼が遊行者となり、木の葉の小屋に住んでいた時、スメーダ正覚者を見て、鉢を受け取ってバターを満たしたことが特別な点である。残りの功徳の果報などは理解しやすい。アパダーナの偈の意味も明白である。

72. Catutthāpadāne gaṅgā bhāgīrathī nāmātiādikaṃ āyasmato dhotakattherassa apadānaṃ. Tatrāpi brāhmaṇo hutvā bhāgīrathīgaṅgāya taramāne bhikkhū disvā pasannamānaso setuṃ kārāpetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa niyyāditabhāvoyeva viseso. Puññaphalaparidīpanagāthānaṃ attho nayānusārena suviññeyyova.

72. 第四のアパダーナ‘バーギーラティーという名のガンジス川’等は、具寿ドータカ長老のアパダーナである。そこでも、バラモンとなって、バーギーラティー・ガンジス川を渡ろうとしている比丘たちを見て、清らかな心となり、橋を架けさせて、仏陀を筆頭とする比丘サンガに捧げたことが特別な点である。功徳の果報を説明する偈の意味は、方法に従って理解しやすい。

100. Pañcamāpadāne himavantassāvidūretiādikaṃ āyasmato upasivattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle kulagehe nibbatto viññutaṃ patto gharāvāsaṃ pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā himavante padumuttaraṃ bhagavantaṃ disvā tiṇasantharaṃ santharitvā tattha nisinnassa bhagavato sālapupphapūjaṃ akāsīti ayaṃ viseso, sesamuttānameva.

100. 第五のアーパダーナは、“ヒマヴァントの近くで”等で始まる長老ウパシーヴァのアーパダーナである。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生において解脱の依止となる福徳を蓄え、パドゥムッタラ世尊の時代に良家に生まれ、分別がつくようになると、在家を捨てて仙人として出家した。ヒマヴァント(雪山)でパドゥムッタラ世尊を拝見し、草の座を敷き、そこに座られた世尊にサーラの花の供養を行ったことが、この長老の特筆すべき点であり、残りの部分は明白である。

161. Chaṭṭhāpadāne migaluddo pure āsintiādikaṃ āyasmato nandakattherassa apadānaṃ. Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle karavikasakuṇo hutvā madhurakūjitaṃ karonto satthāraṃ padakkhiṇaṃ akāsi. Aparabhāge mayūro hutvā aññatarassa paccekabuddhassa vasanaguhādvāre pasannamānaso divasassa tikkhattuṃ madhurena vassitaṃ vassi. Evaṃ tattha tattha bhave puññāni katvā amhākaṃ bhagavato kāle sāvatthiyaṃ kulagehe nibbatto nandakoti laddhanāmo satthu santike dhammaṃ [Pg.207] sutvā pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. So aparabhāge attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento migaluddo pure āsintiādimāha. Tattha paccekabuddhassa maṇḍapaṃ katvā padumapupphehi chadanameva viseso.

161. 第六のアーパダーナは、“以前、鹿の猟師であった”等で始まる長老ナンダカのアーパダーナである。伝え聞くところによると、彼はパドゥムッタラ世尊の時代にカラヴィカ鳥となり、美しい鳴き声を上げながら師の周りを右繞した。後に孔雀となり、ある辟支仏が住む洞窟の門で、清らかな心を持って、一日に三度、美しい鳴き声で鳴いた。このように、あちこちの生で功徳を積み、我らの世尊の時代にサーヴァッティーの良家に生まれ、ナンダカという名を得た。師の御前で法を聞いて出家し、ヴィパッサナを修めて阿羅漢果に到達した。彼は後に自らの前世の業を思い出し、歓喜して、自らの前世の行いであるアーパダーナを明かすために“以前、鹿の猟師であった”等と言った。そこでは、辟支仏のために円堂を造り、蓮の花で屋根を覆ったことが特筆すべき点である。

183. Sattamāpadāne pabbhārakūṭaṃ nissāyātiādikaṃ āyasmato hemakattherassa apadānaṃ. Tatthāpi isipabbajjaṃ pabbajitvā himavante vasanto piyadassiṃ bhagavantaṃ upagataṃ disvā ratanamayaṃ pīṭhaṃ attharitvā aṭṭhāsi. Tattha nisinnassa kumbhamattaṃ jambuphalaṃ āharitvā adāsi. Bhagavā tassa cittappasādatthāya taṃ phalaṃ paribhuñji. Ettakameva viseso.

183. 第七のアーパダーナは、“岩の峰を拠り所として”等で始まる長老ヘーマカのアーパダーナである。そこでも、仙人として出家し、ヒマヴァントに住んでいた彼は、近づいて来られたピヤダッシ世尊を拝見し、宝の椅子を設けて待機した。そこに座られた世尊に、水瓶ほどの大きさのジャンブの果実を運んできて捧げた。世尊は彼の心の清浄のために、その果実を食された。このことだけが特筆すべき点である。

224. Aṭṭhamāpadāne rājāsi vijayo nāmātiādikaṃ āyasmato todeyyattherassa apadānaṃ. Tattha rājāsi vijayo nāmāti daharakālato paṭṭhāya sabbasaṅgāmesu jinato, catūhi saṅgahavatthūhi janaṃ rañjanato allīyanato vijayo nāma rājā ahosīti attho. Ketumatīpuruttameti ketu vuccanti dhajapaṭākā. Atha vā nagarasobhanatthāya nagaramajjhe ussāpitaratanatoraṇāni, te ketū niccaṃ ussāpitā sobhayamānā assā atthīti ketumatī. Pūreti dhanadhaññehi sabbajanānaṃ mananti puraṃ. Ketumatī ca sā purañca seṭṭhaṭṭhena uttamañceti ketumatīpuruttamaṃ, tasmiṃ ketumatīpuruttame. Sūro vikkamasampannoti abhīto vīriyasampanno vijayo nāma rājā ajjhāvasīti sambandho. Itthaṃ bhūtaṃ purañca sabbavatthuvāhanañca chaḍḍetvā himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā vasanto sumedhabhagavantaṃ disvā somanassaṃ uppādetvā candanena pūjākaraṇameva viseso.

224. 第八のアーパダーナは、“ヴィジャヤという名の王であった”等で始まる長老トーデイヤのアーパダーナである。その“ヴィジャヤという名の王であった”とは、年若い時からすべての戦いに勝利し、四摂事によって人々を喜ばせ、引きつけたので、ヴィジャヤという名の王であったという意味である。“ケートゥマティーという最高の都で”において、ケートゥとは旗のことである。あるいは、都を飾るために都の中央に建てられた宝の塔門があり、それらの旗が常に掲げられて輝いているので、ケートゥマティーと呼ばれる。人々の心を満たすので“プラ(都)”と言う。ケートゥマティーであり、かつ、卓越しているという意味で最高であるから、“ケートゥマティー・プラ・ウッタマ(ケ-トゥマティーという最高の都)”、その都において、ということである。“勇猛で精進を具えた”とは、恐れを知らず精進を具えたヴィジャヤという名の王が住んでいた、ということである。このように、都とすべての財産や乗り物を捨てて、ヒマヴァントに入り、仙人として出家して住んでいた彼は、スメーダ世尊を拝見して歓喜を生じ、栴檀をもって供養を行ったことが特筆すべき点である。

276. Navamāpadāne nagare haṃsavatiyātiādikaṃ āyasmato jatukaṇṇittherassa apadānaṃ. Tattha seṭṭhiputto hutvā suvaṇṇapāsāde vasanabhāvo ca pañcahi kāmaguṇehi samaṅgī hutvā vasanabhāvo ca sabbadesavāsīnaṃ sabbasippaviññūnañca āgantvā sevanabhāvo ca viseso.

276. 第九のアーパダーナは、“ハンサヴァティーという都において”等で始まる長老ジャトゥカンニのアーパダーナである。そこでは、長者の息子となり、黄金の宮殿に住んでいたこと、五欲を具えて住んでいたこと、あらゆる地の住民やあらゆる技術の達人たちがやって来て仕えていたことが特筆すべき点である。

330. Dasamāpadāne himavantassāvidūretiādikaṃ āyasmato udenattherassa apadānaṃ. Tattha himavantasamīpe padumapabbataṃ nissāya tāpasapabbajjaṃ [Pg.208] pabbajitvā vasantena padumuttarassa bhagavato padumapupphaṃ gahetvā pūjitabhāvova viseso. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

330. 第十のアーパダーナは、“ヒマヴァントの近くで”等で始まる長老ウデーナのアーパダーナである。そこでは、ヒマヴァントの近くのパドゥム山に拠って仙人として出家し住んでいた彼が、パドゥムッタラ世尊に蓮の花を手に取って供養したことだけが特筆すべき点である。残りはすべて、至る所において明白である。

Ekacattālīsamavaggavaṇṇanā samattā.

第四十一の章の解説、完。

42. Bhaddālivaggo

42. バッダーリ章。

1-10. Bhaddālittheraapadānādivaṇṇanā

一〜一〇。長老バッダーリのアーパダーナ等の解説。

Bācattālīsamavagge paṭhamāpadānañca dutiyāpadānañca tatiyāpadānañca nayānusārena suviññeyyameva.

第四十二の章において、第一、第二、第三のアーパダーナは、方法に従えば容易に理解できる。

106. Catutthāpadāne nagare bandhumatiyātiādikaṃ āyasmato madhumaṃsadāyakattherassa apadānaṃ. Tattha sūkarikoti sūkaramaṃsaṃ vikkiṇitvā jīvikaṃ kappento. Ukkoṭakaṃ randhayitvāti pihakapapphāsamaṃsaṃ pacitvā madhumaṃsamhi okiriṃ pakkhipiṃ. Tena maṃsena pattaṃ pūretvā bhikkhusaṅghassa datvā tena puññakammena imasmiṃ buddhuppāde arahattaṃ pāpuṇinti attho.

106. 第四のアーパダーナは、“バンドゥマティーという都において”等で始まる長老マドゥマンサダーヤカのアーパダーナである。そこでの“豚を扱う者”とは、豚肉を売って生計を立てている者のことである。“肉を調理して”とは、脾臓や肺の肉を煮て、蜂蜜を混ぜた肉の中に投入した、ということである。その肉で鉢を満たして比丘サンガに与え、その功徳によって、今の仏陀の出現の時代において阿羅漢果に到達したという意味である。

Nāgapallavattherassa pañcamāpadānampi ekadīpiyattherassa chaṭṭhāpadānampi ucchaṅgapupphiyattherassa sattamāpadānampi yāgudāyakattherassa aṭṭhamāpadānampi patthodanadāyakattherassa navamāpadānampi mañcadāyakattherassa dasamāpadānampi sabbaṃ suviññeyyamevāti.

長老ナーガパッラヴァの第五、長老エーカディーピヤの第六、長老ウッチャカプッピヤの第七、長老ヤーグダーヤカの第八、長老パットーダナダーヤカの第九、長老マンチャダーヤカの第十のアーパダーナも、すべて容易に理解できる。

Bācattālīsamavaggavaṇṇanā samattā.

第四十二の章の解説、完。

43-48. Sakiṃsammajjakādivaggo

四三〜四八。サキンサンマッジャカ等の章。

1-60. Sakiṃsammajjakattheraapadānādivaṇṇanā

一〜六〇。長老サキンサンマッジャカのアーパダーナ等の解説。

Tecattālīsamavagge sabbatherāpadānāni uttānāneva. Kevalaṃ therānaṃ nāmanānattaṃ puññanānattañca viseso.

第四十三の章におけるすべての長老のアーパダーナは明白である。ただ長老たちの名の違いと功徳の違いだけが特殊な点である。

Catucattālīsame vaggepi sabbāni apadānāni pākaṭāneva. Kevalaṃ puññanānattaṃ phalanānattañca viseso.

第四十四の章においても、すべてのアーパダーナは明白である。ただ功徳の違いと果報の違いだけが特殊な点である。

1. Pañcacattālīsamavagge paṭhamāpadāne kakusandho mahāvīrotiādikaṃ āyasmato vibhīṭakamiñjiyattherassa apadānaṃ.

1. 第四十五の章の第一のアーパダーナは、“大勇者カクサンダ”等で始まる長老ヴィビータカミンジヤのアーパダーナである。

2. Tattha [Pg.209] bījamiñjamadāsahanti vibhīṭakaphalāni phāletvā bījāni miñjāni gahetvā madhusakkarāhi yojetvā kakusandhassa bhagavato adāsinti attho. Dutiyāpadānādīni sabbāni suviññeyyāneva, therānaṃ nāmanānattādīnipi pāṭhānusārena veditabbāni.

2. その中の“私は種子の核を与えた”とは、ヴィビータカの果実を割り、種子の核を取り出して蜂蜜や砂糖と混ぜ、カクサンダ世尊に捧げたという意味である。第二以降のアーパダーナはすべて容易に理解できる。長老たちの名の違いなども、経文の通りに知るべきである。

1. Chacattālīsame vagge paṭhamāpadāne jagatiṃ kārayiṃ ahanti uttamabodhirukkhassa samantato āḷindaṃ ahaṃ kārayinti attho. Sesāni dutiyāpadānādīni sabbānipi uttānāneva.

1. 第四十六の章の第一のアーパダーナにおける“私は台地を造らせた”とは、最高の菩提樹の周囲に回廊を私が造らせたという意味である。残りの第二以降のアーパダーナは、すべて明白である。

Sattacattālīsame vagge paṭhamāpadānādīni pāḷianusārena suviññeyyāneva.

第四十七の章の第一以降のアーパダーナは、聖典の通りに容易に理解できる。

Aṭṭhacattālīsame vagge paṭhamadutiyāpadānāni uttānāneva.

第四十八品において、第一と第二のアパダーナ(義解)は明白である。

30. Tatiyāpadāne kosiyo nāma bhagavāti kosiyagotte jātattā kosiyo nāma paccekabuddhoti attho. Cittakūṭeti cittakūṭakelāsakūṭasānukūṭādīsu anotattadahaṃ paṭicchādetvā ṭhitapabbatakūṭesu nānāratanaosadhādīhi vicitte cittakūṭapabbate so paccekabuddho vasīti attho.

30. 第三のアパダーナにおいて、“コシヤという名の世尊”とは、コシヤ姓に生まれたためにコシヤという名の辟支仏であるという意味である。“チッタクータにおいて”とは、チッタクータ、ケーラーサクータ、サーヌクータなどのアノタッタ湖を囲んでそびえる山々の峰々の中で、種々の宝石や薬草などで飾られたチッタクータ山に、その辟支仏が住んでいたという意味である。

Catutthapañcamāpadānāni uttānāneva.

第四と第五のアパダーナは明白である。

56. Chaṭṭhāpadāne kusaṭṭhakamadāsahanti pakkhikabhattauposathikabhattadhurabhattasalākabhattādīsu kusapaṇṇavasena dātabbaṃ aṭṭhasalākabhattaṃ ahaṃ adāsinti attho.

56. 第六のアパダーナにおいて、“私はクサーシュタカ(草の八つ)を与えた”とは、半月ごとの食事、布薩の食事、当番の食事、籤(くじ)による食事などのうち、クサ草の葉に基づいて与えられるべき八つの籤による食事を、私が与えたという意味である。

61. Sattamāpadāne sobhito nāma sambuddhoti ārohapariṇāhadvattiṃsamahāpurisalakkhaṇabyāmappabhādīhi sobhamānasarīrattā sobhito nāma sammāsambuddhoti attho.

61. 第七のアパダーナにおいて、“ソビタという名の正自覚者”とは、身長や周囲、三十二の大人相、一尋の光芒などによって輝く身体を持っていたことから、ソビタという名の等正覚者であるという意味である。

66. Aṭṭhamāpadāne takkarāyaṃ vasī tadāti taṃ dasapuññakiriyavatthuṃ karontā janā paṭivasanti etthāti takkarā, rājadhānī. Tissaṃ takkarāyaṃ, tadā vasīti attho.

66. 第八のアパダーナにおいて、“その時、タッカラーに住んでいた”とは、そこでは人々が十の功徳を積む行為(十福業事)を行いながら住んでいる場所がタッカラーであり、王都のことである。そのタッカラーに、その時に住んでいたという意味である。

72. Navamāpadāne [Pg.210] pānadhiṃ sukataṃ gayhāti upāhanayugaṃ sundarākārena nipphāditaṃ gahetvāti attho. Dasamāpadānaṃ suviññeyyamevāti.

72. 第九のアパダーナにおいて、“よく作られた履物を取って”とは、一対の履物を良い形で作られたものを受け取って、という意味である。第十のアパダーナはきわめて理解しやすい。

Aṭṭhacattālīsamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

第四十八品の釈義が終了した。

49. Paṃsukūlavaggo

49. パンスクーラ品(糞掃衣品)

1-10. Paṃsukūlasaññakattheraapadānādivaṇṇanā

一〜一〇。パンスクーラサンニャカ長老アパダーナ等の釈義。

Ekūnapaññāsamavagge paṭhamāpadānaṃ suviññeyyameva.

第四十九品において、第一のアパダーナはきわめて理解しやすい。

14. Dutiyāpadāne adhiccuppattikā buddhāti adhiccena akāraṇena uppattikā sayambhūtā, aññehi devabrahmamārādīhi upadesadāyakehi rahitā sayambhūñāṇena uppannā jātā pātubhūtāti attho.

14. 第二のアパダーナにおいて、“偶発的に生じた諸仏”とは、原因なく(偶発的に)生じた、自ら成った者たちであり、天、梵天、魔などの他の教えを授ける者によらず、自らの智慧によって生じ、生まれ、出現したという意味である。

16. Odumbarikapupphaṃ vāti udumbararukkhe pupphaṃ dullabhaṃ dullabhuppattikaṃ iva. Candamhi sasakaṃ yathāti candamaṇḍale sasalekhāya rūpaṃ dullabhaṃ yathā. Vāyasānaṃ yathā khīranti kākānaṃ niccaṃ rattindivaṃ khuddāpīḷitabhāvena khīraṃ dullabhaṃ yathā, evaṃ dullabhaṃ lokanāyakaṃ caturāsaṅkhyeyyaṃ vā aṭṭhāsaṅkhyeyyaṃ vā soḷasāsaṅkhyeyyaṃ vā kappasatasahassaṃ pāramiyo pūretvā buddhabhāvato dullabho lokanāyakoti attho.

16. “あるいは優曇華の花のように”とは、ウドゥンバラ(優曇華)の木に咲く花が、稀であり、生じることが稀であるのと同じである。“月の中の兎のように”とは、月輪の中の兎の姿の模様が、稀であるのと同じである。“烏にとっての乳のように”とは、烏たちが常に昼夜を問わず飢えに苦しんでいるために、乳(を得ること)が稀であるのと同じである。そのように、希有な世の導師は、四阿僧祇、あるいは八阿僧祇、あるいは十六阿僧祇と十万劫にわたって波羅蜜を満たして仏陀となったことから、世の導師は稀有であるという意味である。

30. Tatiyāpadāne madhuṃ bhisehi savatīti pokkharamadhupadumakesarehi savati paggharati. Khīraṃ sappiṃ muḷālibhīti khīrañca sappirasañca padumamuḷālehi savati paggharati. Tasmā tadubhayaṃ mama santakaṃ buddho paṭiggaṇhatūti attho.

30. 第三のアパダーナにおいて、“蜜が蓮の茎から流れる”とは、池の蜜や蓮の花の雄しべから流れ、滴るという意味である。“乳と醍醐が蓮の根から(流れる)”とは、乳と醍醐の味が蓮の根から流れ、滴るという意味である。それゆえ、“これら私の二つのものを仏陀が受け取ってくださいますように”という意味である。

Catutthapañcamachaṭṭhāpadānāni uttānāneva.

第四、第五、第六のアパダーナは明白である。

119. Sattamāpadāne cattālīsadijāpi cāti dvikkhattuṃ jātāti dijā. Kumāravaye uṭṭhitadantānaṃ patitattā puna uṭṭhitadantā dijā, te ca dantā. Byākaraṇañca heṭṭhā nidānakathāyaṃ vuttameva.

119. 第七のアパダーナにおいて、“四十の歯もまた”という“歯(dija:二度生まれるもの)”とは、二度生まれるから“dija”という。少年の頃に生えた歯が抜け落ち、再び生えてくるので、歯を“dija”という。そしてそれは歯のことである。授記については、下の因縁談(序説)ですでに述べられた通りである。

Aṭṭhamāpadānaṃ uttānamevāti.

第八のアパダーナは明白である。

171. Navamāpadāne tadāhaṃ māṇavo āsinti yadā sumedhapaṇḍito dīpaṅkarabhagavato santikā byākaraṇaṃ labhi, tadā ahaṃ megho nāma brāhmaṇamāṇavo [Pg.211] hutvā sumedhatāpasena saha isipabbajjaṃ pabbajitvā sikkhāpadesu sikkhito kenaci pāpasahāyena saṃsaṭṭho saṃsaggadosena pāpavitakkādivasaṃ gato mātughātakammavasena narake aggijālādidukkhamanubhavitvā tato cuto samudde timiṅgalamahāmaccho hutvā nibbatto, samuddamajjhe gacchantaṃ mahānāvaṃ gilitukāmo gato. Disvā maṃ vāṇijā bhītā ‘‘aho gotamo bhagavā’’ti saddamakaṃsu. Atha mahāmaccho pubbavāsanāvasena buddhagāravaṃ uppādetvā tato cuto sāvatthiyaṃ vibhavasampanne brāhmaṇakule nibbatto saddho pasanno satthu dhammadesanaṃ sutvā pabbajitvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇitvā divasassa tikkhattuṃ upaṭṭhānaṃ gantvā saramāno vandati. Tadā bhagavā ‘‘ciraṃ dhammarucī’’ti maṃ āha.

171. 第九のアパダーナにおいて、“その時、私は青年であった”とは、スメーダ賢者がディーパンカラ世尊の御許で授記を得た時、私はメーガという名のバラモンの青年であり、スメーダ行者と共に仙人としての出家をして学習規定を学んでいたが、ある悪友と親しくなったために、その交わりの過ちによって悪しき思考などの支配を受け、母殺しの業によって地獄で火焔などの苦しみを味わい、そこから没して海中でティミガラという巨大な魚として生まれ、海の中を行く大きな船を飲み込もうとして近づいた。私を見て商人たちは恐れ、“ああ、ゴータマ世尊よ!”と声を上げた。その時、大魚は過去の習いによって仏陀への敬意を生じ、そこから没してサーヴァッティーの裕福なバラモン家に生まれ、信服して師の説法を聞いて出家し、四無礙解と共に阿羅漢果に到達し、一日に三回、給仕に赴いては念じて礼拝していた。その時、世尊は私に“久しく法を好む者(ダンマルチ)”と言われた。

184. Atha so thero ‘‘suciraṃ satapuññalakkhaṇa’’ntiādīhi gāthāhi thomesi. Bhante, satapuññalakkhaṇadhara gotama. Patipubbena visuddhapaccayanti pubbe dīpaṅkarapādamūle paripuṇṇapāramīpaccayasambhāro suṭṭhu ciraṃ kālaṃ mayā na diṭṭho asīti attho. Ahamajjasupekkhananti ajja imasmiṃ divase ahaṃ supekkhanaṃ sundaradassanaṃ, sundaradiṭṭhaṃ vā nirupamaṃ viggahaṃ upamārahitasarīraṃ gotamaṃ vata ekantena passāmi dakkhāmīti attho.

184. そこでその長老は“久しく、百の福徳の相を……”などの偈頌で称賛した。“大徳よ、百の福徳の相を保持するゴータマよ。‘かつての清浄な縁によって’とは、以前、ディーパンカラの足下で円満された波羅蜜の縁の資糧を、非常に長い間、私は目にしなかったという意味である。‘今日、私はよく見ている’とは、今日この日に、私は善き見神、あるいは善き拝見として、比類なきお姿、譬えようのない身体をお持ちのゴータマを、実に、ひたすらに拝見しているという意味である。”

185-186. Suciraṃ vihatatamo mayāti visesena hatatamo viddhaṃsitamoho tvaṃ mayāpi suṭṭhu ciraṃ thomitoti attho. Sucirakkhena nadī visositāti esā taṇhānadī sundararakkhena gopanena visesena sositā, abhabbuppattikatā tayāti attho. Suciraṃ amalaṃ visodhitanti suṭṭhu ciraṃ dīghena addhunā amalaṃ nibbānaṃ visesena sodhitaṃ, suṭṭhu kataṃ adhigataṃ tayāti attho. Nayanaṃ ñāṇamayaṃ mahāmune. Cirakālasamaṅgitoti mahāmune mahāsamaṇa ñāṇamayaṃ nayanaṃ dibbacakkhuṃ cirakālaṃ samadhigato sampatto tvanti attho. Avinaṭṭho punarantaranti ahaṃ puna antaraṃ antarābhave majjhe parinaṭṭho parihīno ahosinti attho. Punarajjasamāgato tayāti ajja imasmiṃ kāle tayā saddhiṃ punapi samāgato ekībhūto saha vasāmīti attho. Na hi nassanti katāni gotamāti gotama sabbaññubuddha, tayā saddhiṃ katāni samāgamādīni [Pg.212] na hi nassanti yāva khandhaparinibbānā na vinā bhavissantīti attho. Sesaṃ uttānamevāti.

一八五〜一八六。“久しく、私によって闇は打ち破られた”とは、特に闇が打ち破られ、痴(無明)が粉砕されたあなたを、私によっても非常に長い間、称賛したという意味である。“久しき守護によって川は干上がった”とは、この渇愛の川が、善き守護による保護によって特別に干上がらされ、あなたによって再び生じ得ないようにされたという意味である。“久しく、汚れなきものを清めた”とは、非常に長い時間にわたって、汚れなき涅槃を特別に清め、あなたによってよく成され、到達されたという意味である。“智慧よりなる眼よ、大牟尼よ。長い間、備わっている”とは、大牟尼よ、大沙門よ、智慧よりなる眼、すなわち天眼を、長い間、完全に得て、到達しているあなたよ、という意味である。“二度と中間に失われることなく”とは、私は再び中間に、中有において、滅びることなく、失われることがなかったという意味である。“今日、再びあなたと出会った”とは、今日この時に、あなたと共に、再び出会い、一体となり、共にあるという意味である。“ゴータマよ、なされたことは滅びない”とは、ゴータマよ、一切知者なる仏陀よ、あなたと共になされた出会いなどは、五蘊の完全な消滅に至るまで、決して滅びず、なくなることはないという意味である。残りは明白である。

Dhammaruciyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ダンマルチ長老アパダーナの釈義が終了した。

Dasamāpadānaṃ suviññeyyamevāti.

第十のアパダーナはきわめて理解しやすい。

Ekūnapaññāsamavaggavaṇṇanā samattā.

第四十九品の釈義が終了した。

50-53. Kiṅkaṇipupphādivaggo

五〇〜五三。キンカニプッパ品(鈴花品)等。

1-40. Kiṅkaṇipupphiyattheraapadānādivaṇṇanā

一〜四〇。キンカニプッピヤ長老アパダーナ等の釈義。

Paññāsamavagge ca ekapaññāsamavagge ca dvepaññāsamavagge ca tepaññāsamavagge ca sabbāni apadānāni uttānānevāti.

第五十品、第五十一品、第五十二品、および第五十三品におけるすべてのアパダーナは、意味が明快である。

54. Kaccāyanavaggo

54. カッチャーヤナ品。

1. Mahākaccāyanattheraapadānavaṇṇanā

1. マハーカッチャーヤナ長老のアパダーナの注釈。

Catupaññāsamavagge paṭhamāpadāne padumuttaro nāma jinotiādikaṃ āyasmato mahākaccāyanattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle gahapatimahāsālakule nibbattitvā vuddhippatto ekadivasaṃ satthu santike dhammaṃ suṇanto satthārā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ vibhajantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapiyamānaṃ ekaṃ bhikkhuṃ disvā sayampi taṃ ṭhānantaraṃ patthento paṇidhānaṃ katvā dānādīni puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto sumedhassa bhagavato kāle vijjādharo hutvā ākāsena gacchanto ekasmiṃ vanasaṇḍe nisinnaṃ bhagavantaṃ disvā pasannamānaso kaṇikārapupphehi pūjaṃ akāsi.

第五十四の集、最初の阿波陀那(アパダーナ)は、“パドゥムッタラという名の勝者……”から始まる、尊者マハーカッチャーヤナ長老の伝記である。この長老もまた、過去の諸仏において功徳を積み、あちこちの生において解脱の助縁となる善行を蓄えていた。パドゥムッタラ仏の時代、大富豪の家に生まれ、成人した後、ある日、世尊の御許で法を聞いていた。そこで、世尊が要約して説かれた教えを詳しく解説する者たちのうちで、一人の比丘を第一人者の位に置かれるのを見て、自らもその地位を願い、誓願を立てて施しなどの善行を行った。その後、天界と人間界を輪廻し、スメーダ仏の時代には明行者(ヴィッジャーダラ)となり、空を飛んでいた時、ある森の中に座っておられた世尊を見て、清浄な心でカニカーラの花を捧げて供養した。

So tena puññena aparāparaṃ sugatīsuyeva parivattento kassapadasabalassa kāle bārāṇasiyaṃ kulagehe nibbattitvā parinibbute bhagavati suvaṇṇacetiyakammaṭṭhāne satasahassagghanikāya suvaṇṇiṭṭhakāya pūjaṃ katvā ‘‘imassa nissandena nibbattanibbattaṭṭhāne sarīraṃ me suvaṇṇavaṇṇaṃ hotū’’ti [Pg.213] patthanaṃ akāsi. Tato yāvajīvaṃ kusalakammaṃ katvā ekaṃ buddhantaraṃ devamanussesu saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde ujjeniyaṃ rañño caṇḍapajjotassa purohitagehe nibbatti, tassa nāmaggahaṇadivase mātā ‘‘mayhaṃ putto suvaṇṇavaṇṇo, attano nāmaṃ gahetvā āgato’’ti kañcanamāṇavotveva nāmaṃ akāsi. So vuddhimanvāya tayo vede uggaṇhitvā pitu accayena purohitaṭṭhānaṃ labhi. So gottavasena kaccāyanoti paññāyittha. Atha rājā caṇḍapajjoto buddhuppādaṃ sutvā, ‘‘ācariya, tumhe tattha gantvā satthāraṃ idhānethā’’ti pesesi. So attaṭṭhamo satthu santikaṃ upagato tassa satthā dhammaṃ desesi, desanāpariyosāne sattahi janehi saddhiṃ saha paṭisambhidāhi arahatte patiṭṭhāsi.

彼はその功徳によって、次々と善趣のみを転生し、カッサパ正等覚者の時代にはバーラーナシーの良家に生まれた。世尊が般涅槃された後、黄金の塔の建立において、十万金の価値がある金の煉瓦で供養を行い、“この報いによって、生まれる先々で私の体は黄金色になりますように”と祈願した。その後、生涯にわたって善行を積み、一つの仏間(仏と仏の間の期間)を天界と人間界で輪廻し、今生の仏陀の出現期に、ウッジェーニーのチャンダパッジョータ王の司祭の家に生まれた。彼の命名の日に、母親は“私の息子は黄金色であり、自らの名前を携えてやってきた”と言って、カンチャナ(黄金)青年と名付けた。彼は成長して三つのヴェーダを習得し、父の死後、司祭の職を継いだ。彼は族姓によってカッチャーヤナとして知られた。その後、チャンダパッジョータ王は仏陀の出現を聞き、“師よ、あなたはあちらへ行って、世尊をこちらへお連れください”と言って彼を派遣した。彼は七人の仲間と共に世尊の御許へ行き、世尊は彼に法を説かれた。説法の終わりに、彼は七人と共に四無礙解を具えた阿羅漢位に到達した。

1. So evaṃ pattaarahattaphalo attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttaro nāma jinotiādimāha. Taṃ heṭṭhā vuttatthameva. Atha satthā ‘‘etha, bhikkhavo’’ti hatthaṃ pasāresi. Te tāvadeva dvaṅgulamattakesamassuiddhimayapattacīvaradharā vassasaṭṭhikattherā viya ahesuṃ. Evaṃ thero sadatthaṃ nipphādetvā, ‘‘bhante, rājā pajjoto tumhākaṃ pāde vandituṃ dhammañca sotuṃ icchatī’’ti ārocesi. Satthā ‘‘tvaṃyeva, kaccāna, tattha gaccha, tayi gate rājā pasīdissatī’’ti āha. Thero satthu āṇāya attaṭṭhamo tattha gantvā rājānaṃ pasādetvā avantīsu sāsanaṃ patiṭṭhāpetvā puna satthu santikameva āgato. Attano pubbapatthanāvasena kaccāyanappakaraṇaṃ mahāniruttippakaraṇaṃ nettippakaraṇanti pakaraṇattayaṃ saṅghamajjhe byākāsi. Atha santuṭṭhena bhagavatā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ vibhajantānaṃ yadidaṃ mahākaccāno’’ti (a. ni. 1.188, 197) etadaggaṭṭhāne ṭhapito aggaphalasukhena vihāsīti.

1. このように阿羅漢果に到達した彼は、自らの過去の業を思い出し、歓喜して過去の行跡である阿波陀那を明らかにするために“パドゥムッタラという名の勝者……”と語り始めた。その意味は、前に述べた通りである。そこで世尊が“来たれ、比丘たちよ”と手を差し伸べられると、彼らは即座に、二指ほどの長さの髪と髭を蓄え、神通による鉢と衣を身に着けた、法臘六十の長老のようになった。このように長老は自らの目的を成し遂げ、“願わくは世尊よ、パッジョータ王があなたの御足を拝し、法を聞くことを望んでおります”と告げた。世尊は“カッチャーナよ、あなた自身があちらへ行きなさい。あなたが行けば、王は清らかな信心を起こすであろう”と言われた。長老は世尊の命に従い、七人の仲間と共にそこへ行って王を信服させ、アヴァンティ地方に教えを確立し、再び世尊の御許へと戻った。自らの過去の誓願に基づき、カッチャーヤナ・パカラナ(迦旃延文典)、マハーニルッティ・パカラナ(大語学書)、ネッティ・パカラナ(導論)の三つの論書を僧伽の中で解説した。そして、満足された世尊によって、“比丘たちよ、私の弟子である比丘たちの中で、要約して説かれたものの意味を詳しく解説する者たちのうちで、マハーカッチャーナこそが最高である”と第一人者の位に置かれ、勝義の果の安楽(阿羅漢果の楽)に住した。

Mahākaccāyanattheraapadānavaṇṇanā samattā.

マハーカッチャーヤナ長老の阿波陀那の注釈、完結。

2. Vakkalittheraapadānavaṇṇanā

2. ヴァッカリ長老の阿波陀那の注釈

Dutiyāpadāne [Pg.214] ito satasahassamhītiādikaṃ āyasmato vakkalittherassa apadānaṃ. Ayampi thero purimajinavaresu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbatto viññutaṃ patto satthu santikaṃ gacchantehi upāsakehi saddhiṃ vihāraṃ gantvā parisapariyante ṭhito dhammaṃ suṇanto satthārā ekaṃ bhikkhuṃ saddhādhimuttānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapitaṃ disvā sayampi taṃ ṭhānantaraṃ patthento sattāhaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā paṇidhānaṃ akāsi. Satthā tassa anantarāyaṃ disvā byākari.

第二の阿波陀那は、“今から十万年前……”から始まる、尊者ヴァッカリ長老の伝記である。この長老もまた、過去の勝者たちの御許で功徳を積み、あちこちの生において解脱の助縁となる善行を蓄えていた。パドゥムッタラ仏の時代、ハンサヴァティー市において良家に生まれ、分別がつくようになると、世尊の御許へ行く信徒たちと共に精舎へ行き、会衆の端に立って法を聞いていた。そこで、世尊が信解(信心)によって解脱する者たちの第一人者の位に一人の比丘を置かれるのを見て、自らもその地位を願い、七日間にわたって仏陀を筆頭とする比丘僧伽に盛大な施しを与えて誓願を立てた。世尊は彼の障りのない未来を見て、記別(予言)を与えられた。

So yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto amhākaṃ bhagavato kāle sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule nibbatti, tassa vakkalīti nāmaṃ kariṃsu. Tattha kalīti aparādhatilakāḷakādidosassa adhivacanaṃ. Niddhantasuvaṇṇapiṇḍasadisatāya apagato byapagato kali doso assāti va-kārāgamaṃ katvā vakkalīti vuccati. So vuddhippatto tayo vede uggaṇhitvā brāhmaṇasippesu nipphattiṃ gato, satthāraṃ disvā rūpakāyasampattidassanena atitto satthārā saddhiṃyeva vicarati. ‘‘Agāramajjhe vasanto niccakālaṃ satthu dassanaṃ na labhissāmī’’ti satthu santike pabbajitvā ṭhapetvā bhojanakālaṃ sarīrakiccakālañca sesakāle yattha ṭhitena sakkā dasabalaṃ passituṃ, tattha ṭhito aññaṃ kiccaṃ pahāya bhagavantaṃ olokentoyeva viharati. Satthā tassa ñāṇaparipākaṃ āgamento bahukālaṃ tasmiṃ rūpadassaneneva vicarante kiñci avatvā punekadivasaṃ – ‘‘kiṃ te, vakkali, iminā pūtikāyena diṭṭhena? Yo kho, vakkali, dhammaṃ passati, so maṃ passati; yo maṃ passati, so dhammaṃ passati. Dhammañhi, vakkali, passanto maṃ passatī’’ti (saṃ. ni. 3.87) āha. Satthari evaṃ vadantepi thero satthu dassanaṃ pahāya aññattha gantuṃ na sakkoti. Tato satthā, ‘‘nāyaṃ bhikkhu saṃvegaṃ alabhitvā bujjhissatī’’ti vassūpanāyikadivase – ‘‘apehi, vakkalī’’ti theraṃ paṇāmesi. So satthārā paṇāmito satthu sammukhe ṭhātuṃ asakkonto – ‘‘kiṃ mayhaṃ jīvitena, yohaṃ satthāraṃ daṭṭhuṃ na labhāmī’’ti gijjhakūṭe pabbate papātaṭṭhānaṃ [Pg.215] abhiruhi? Satthā tassa taṃ pavattiṃ ñatvā – ‘‘ayaṃ bhikkhu mama santikā assāsaṃ alabhanto maggaphalānaṃ upanissayaṃ nāseyyā’’ti attānaṃ dassetvā obhāsaṃ vissajjento –

彼は一生の間に善行を積み、天界と人間界を輪廻して、私たちの世尊の時代に舎衛城のバラモンの家に生まれました。人々は彼にバッカリという名をつけました。ここで“カリー”とは、過ちや欠点、黒痣などの欠陥の別名です。不純物を取り除いた黄金の塊のように、(欠点が)遠ざかり去っていることから、過ち(カリー)がない者という意味で、“ヴァ”の音を加えて“バッカリ”と呼ばれました。彼は成長して三ヴェーダを学び、バラモンの諸芸を修めました。師(仏陀)を見て、その色身の完璧な美しさに飽きることなく、師と共に歩み続けました。“家に住んでいては、常に師を拝見することはできない”と考え、師のそばで出家しました。食事の時間と身体の用を足す時間を除いて、残りの時間は十力尊(仏陀)を拝むことができる場所に留まり、他の仕事を放り出して世尊をただ見つめて過ごしました。師は彼の智慧の熟成を待ち、彼が長い間その色身を見るだけで過ごしていても何も言われませんでしたが、ある日、“バッカリよ、この腐敗する身体を見て何になるのか。バッカリよ、法を見る者は私を見る。私を見る者は法を見る。バッカリよ、法を見てこそ私を見るのである”と仰せられました。師がこのように仰せられても、長老は師を拝することをやめて他所へ行くことができませんでした。そこで師は“この比丘は、戦慄(道心)を得なければ悟ることはないだろう”と考え、安居に入る日に“去れ、バッカリよ”と長老を退けました。師に退けられた彼は、師の御前に留まることができず、“師を拝見することができないなら、私の人生に何の意味があるのか”と、霊鷲山の崖から身を投げるために登りました。師はその状況を知り、“この比丘は私から慰めを得られなければ、道果の依止を失ってしまうだろう”と考え、自らの姿を現して光を放ちました。

‘‘Pāmojjabahulo bhikkhu, pasanno buddhasāsane;

Adhigacche padaṃ santaṃ, saṅkhārūpasamaṃ sukha’’nti. (dha. pa. 381) –

“喜悦に満ちた比丘は、仏陀の教えを信受し、諸行の静止による安楽、すなわち寂静なる境地(涅槃)に到達するであろう。”

Gāthaṃ vatvā ‘‘ehi, vakkalī’’ti (dha. pa. aṭṭha. 2.381) hatthaṃ pasāresi. Thero ‘‘dasabalo me diṭṭho, ‘ehī’ti avhāyanampi laddha’’nti balavapītisomanassaṃ uppādetvā ‘‘kuto gacchāmī’’ti attano gamanabhāvaṃ ajānitvāva satthu sammukhe ākāse pakkhanditvā paṭhamena pādena pabbate ṭhitoyeva satthārā vuttagāthāyo āvajjento ākāseyeva pītiṃ vikkhambhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇīti aṅguttaraṭṭhakathāyaṃ (a. ni. aṭṭha. 1.1.208) dhammapadavaṇṇanāyañca (dha. pa. aṭṭha. 2.381 vakkalittheravatthu) āgataṃ.

この偈を唱えて“来なさい、バッカリよ”と手を差し伸べられました。長老は“私は十力尊を拝見した、‘来なさい’という呼びかけもいただいた”と、強い歓喜と喜びを生じ、“どこへ行くべきか”という自らの動きも自覚せぬまま、師の御前に向かって虚空へと跳び上がりました。山の端に足をついたまま、師が説かれた偈を念じ、虚空において歓喜を鎮めて、四無礙解(しむげげ)と共に阿羅漢果に到達したことが、増支部注釈書および法句経注釈書に記されています。

Idha pana evaṃ veditabbaṃ – ‘‘kiṃ te, vakkalī’’tiādinā satthārā ovadito gijjhakūṭe viharanto vipassanaṃ paṭṭhapesi, tassa saddhāya balavabhāvato eva vipassanā vīthiṃ na otarati? Bhagavā taṃ ñatvā kammaṭṭhānaṃ sodhetvā adāsi. So puna vipassanaṃ matthakaṃ pāpetuṃ nāsakkhiyeva. Athassa āhāravekallena vātābādho uppajji, taṃ vātābādhena pīḷiyamānaṃ ñatvā bhagavā tattha gantvā pucchanto –

しかし、ここでは次のように理解されるべきです。すなわち“バッカリよ、何になるのか”等の言葉で師に訓戒された彼は、霊鷲山に住んでヴィパッサナーを開始しましたが、彼の信仰(信)が強すぎたために、ヴィパッサナーの道に正しく入ることができませんでした。世尊はそれを知って、業処(瞑想対象)を整えて与えられました。しかし彼は再び、ヴィパッサナーを頂点まで導くことができませんでした。その後、食事の欠乏により風病が生じました。風病に苦しんでいる彼を知り、世尊はそこへ赴いて問いかけられました。

‘‘Vātarogābhinīto tvaṃ, viharaṃ kānane vane;

Paviddhagocare lūkhe, kathaṃ bhikkhu karissasī’’ti. (theragā. 350) –

“風病に冒され、人里離れた林の中に住み、粗末な食べ物しかないこの場所で、比丘よ、あなたはどうするつもりか。”

Āha. Taṃ sutvā thero –

それを聞いて、長老は言いました。

‘‘Pītisukhena vipulena, pharamāno samussayaṃ;

Lūkhampi abhisambhonto, viharissāmi kānane.

“広大なる喜悦と安楽をもって、この身を満たしつつ、厳しい環境をも克服して、私は林の中に住み続けます。”

‘‘Bhāvento satipaṭṭhāne, indriyāni balāni ca;

Bojjhaṅgāni ca bhāvento, viharissāmi kānane.

“四念処を修習し、五根と五力を、そして七覚支を修習しつつ、私は林の中に住み続けます。”

‘‘Āraddhavīriye pahitatte, niccaṃ daḷhaparakkame;

Samagge sahite disvā, viharissāmi kānane.

“精進を開始し、身を捧げ、常に強固な勇猛心をもつ、和合し団結した人々を見て、私は林の中に住み続けます。”

‘‘Anussaranto [Pg.216] sambuddhaṃ, aggaṃ dantaṃ samāhitaṃ;

Atandito rattindivaṃ, viharissāmi kānane’’ti. (theragā. 351-354) –

“無上にして調御され、心が定まった正自覚者を念じ、昼夜たゆまず、私は林の中に住み続けます。”

Catasso gāthāyo abhāsi. Tāsaṃ attho theragāthāvaṇṇanāyaṃ (theragā. aṭṭha. 2.351-354) vuttoyeva. Evaṃ thero vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi.

これら四つの偈を唱えました。それらの意味は長老偈注釈書において説かれている通りです。このようにして長老はヴィパッサナーに励み、阿羅漢果に到達しました。

28. So arahattaṃ patvā attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento ito satasahassamhītiādimāha. Tattha itoti kakusandhādīnaṃ uppannabhaddakappato heṭṭhā kappasatasahassamatthaketi attho.

28. 彼は阿羅漢果に到達して自らの過去の業を思い出し、歓喜して過去の行跡(アパダーナ)を明らかにするために、“今から十万劫の昔に”等の言葉を語りました。その意味は、カクサンダ仏などの現れた賢劫から遡って、十万劫の過去において、ということです。

29. Padumākāravadanoti supupphitapadumasassirīkamukho. Padumapattakkhoti setapadumapupphapaṇṇasadisaakkhīti attho.

29. “蓮のような顔立ちの者”とは、よく咲いた蓮のように美しい顔のことです。“蓮の花びらのような眼の者”とは、白蓮の花びらに似た眼という意味です。

30. Padumuttaragandhovāti padumagandhamukhoti attho.

30. “蓮のように優れた香りの者”とは、蓮の香りのする口を持つ者という意味です。

31. Andhānaṃ nayanūpamoti cakkhuvirahitānaṃ sattānaṃ nayanasadiso, dhammadesanāya sabbasattānaṃ paññācakkhādicakkhudāyakoti attho. Santavesoti santasabhāvo santairiyāpatho. Guṇanidhīti guṇānaṃ nidhi, sabbaguṇagaṇānaṃ nidhānaṭṭhānabhūtoti attho. Karuṇāmatiākaroti sādhūnaṃ cittakampanasaṅkhātāya karuṇāya ca atthānatthaminanaparicchinnamatiyā ca ākaro ādhārabhūto.

31. “盲人の眼のような者”とは、視力を失った衆生にとっての眼のような存在であり、説法によってすべての衆生に智慧の眼などを与える者という意味です。“静かなる姿の者”とは、穏やかな性質と穏やかな威儀のことです。“徳の宝庫”とは、あらゆる徳の集まりが蓄えられている場所であるという意味です。“慈悲の智慧の源”とは、善き人々の心を震わせる慈悲と、利害を正しく判別する智慧の源泉であり、拠り所であるということです。

32. Brahmāsurasuraccitoti brahmehi ca asurehi ca devehi ca accito pūjitoti attho.

32. “梵天、阿修羅、諸天に供養された者”とは、梵天たちや阿修羅たち、天人たちによって崇められ、供養された者という意味です。

33. Madhurena rutena cāti karavīkarutamadhurena saddena sakalaṃ janaṃ rañjayantīti sambandho. Santhavī sāvakaṃ sakanti attano sāvakaṃ madhuradhammadesanāya santhavī, thutiṃ akāsīti attho.

33. “甘美な声で”とは、迦陵頻伽(かりょうびんが)の鳴き声のように甘美な声で、すべての人々を喜ばせる、というつながりです。“自らの弟子を称賛し”とは、自らの弟子を甘美な説法によって称え、称賛したという意味です。

34. Saddhādhimuttoti saddahanasaddhāya sāsane adhimutto patiṭṭhitoti attho. Mama dassanalālasoti mayhaṃ dassane byāvaṭo tapparo.

34. “信解(しんげ)の者”とは、信ずるべき対象を信じることによって教えの中に確立された者という意味です。“私の姿を見ることを切望する者”とは、私を拝見することに専念し、熱心である者のことです。

35. Taṃ [Pg.217] ṭhānamabhirocayinti taṃ saddhādhimuttaṭṭhānantaraṃ abhirocayiṃ, icchiṃ patthesinti attho.

35. “その地位を深く好んだ”とは、その信解第一という地位を深く好み、望み、念願したという意味です。

40. Pītamaṭṭhanivāsananti siliṭṭhasuvaṇṇavaṇṇavatthe nivatthanti attho. Hemayaññopacitaṅganti suvaṇṇapāmaṅgalaggitagattanti attho.

40. “黄色く磨かれた衣を纏っている(Pītamaṭṭhanivāsananti)”とは、滑らかな黄金色の衣を身につけているという意味である。“黄金の装身具で飾られた身体(Hemayaññopacitaṅganti)”とは、黄金の胸飾りなどが掛けられた身体という意味である。

47-48. Nonītasukhumālaṃ manti navanītamiva mudutaluṇahatthapādaṃ. Jātapallavakomalanti asokapallavapattakomalamiva mudukanti attho. Pisācībhayatajjitāti tadā evaṃbhūtaṃ kumāraṃ maṃ aññā pisācī ekā rakkhasī bhayena tajjesi bhiṃsāpesīti attho. Tadā mahesissa sammāsambuddhassa pādamūle maṃ sāyesuṃ nipajjāpesuṃ. Dīnamānasā bhītacittā mama mātāpitaro imaṃ dārakaṃ te dadāma, imassa saraṇaṃ patiṭṭhā hotu nātha nāyakāti sambandho.

47-48. “バターのように繊細な(Nonītasukhumālaṃ manti)私を”とは、新鮮なバターのように柔らかく瑞々しい手足を持っているということである。“芽吹いたばかりの若葉のように柔らかな(Jātapallavakomalanti)”とは、アショーカの若葉のように柔らかいという意味である。“鬼女の恐怖に脅かされ(Pisācībhayatajjitāti)”とは、その時、そのような状態であった幼子の私を、一人の鬼女(ピサーチャ)である羅刹女が恐怖で脅かし、怖がらせたという意味である。その時、大聖者である正等覚者の御足元に、私を横たわらせた。意気消沈し、恐怖に怯えていた私の父母は、“この子供をあなたに差し上げます。主よ、導き手よ、この子の拠り所となってください”と言った(という脈絡である)。

49. Tadā paṭiggahi so manti so bhagavā tadā tasmiṃ mama mātuyā dinnakāle jālinā jālayuttena saṅkhālakena cakkalakkhaṇādīhi lakkhitena mudukomalapāṇinā mudukena visuddhena hatthatalena maṃ aggahesīti attho.

49. “その時、彼は私を受け取られた(Tadā paṭiggahi so manti)”とは、その時、母が私を差し出した際に、世尊が、網目状の相(網指相)を持つ、すなわち輪相(千輻輪)などが記された柔らかく繊細な御手、すなわち清浄で柔らかな掌で私を受け取られたという意味である。

52. Sabbapāramisambhūtanti sabbehi dānapāramitādīhi sambhūtaṃ jātaṃ. Nīlakkhinayanaṃ varaṃ puññasambhārajaṃ uttamanīlaakkhivantaṃ. Sabbasubhākiṇṇaṃ sabbena subhena vaṇṇena saṇṭhānena ākiṇṇaṃ gahanībhūtaṃ rūpaṃ bhagavato hatthapādasīsādirūpaṃ disvāti attho, tittiṃ apatto viharāmi ahanti sambandho.

52. “あらゆる波羅蜜から生じた(Sabbapāramisambhūtanti)”とは、布施波羅蜜などのあらゆる徳から生じたということである。“優れた青い瞳の(Nīlakkhinayanaṃ varaṃ)”とは、功徳の集積から生じた、最高に美しい青い目を持つということである。“あらゆる美しさに満ちた(Sabbasubhākiṇṇaṃ)”とは、あらゆる美しい色彩と形で満たされ、充実した世尊の(手足や頭などの)お姿を見て、私は“飽きることなく過ごしている(tittiṃ apatto viharāmi ahanti)”という脈絡である。

61. Tadā maṃ caraṇantagoti tasmiṃ mayhaṃ arahattaṃ pattakāle sīlādipannarasannaṃ caraṇadhammānaṃ antago, pariyosānappatto paripūrakārīti attho. ‘‘Maraṇantago’’tipi pāṭho. Tassa maraṇassa antaṃ nibbānaṃ pattoti attho. Saddhādhimuttānaṃ aggaṃ paññapesīti sambandho. Atha satthā bhikkhusaṅghamajjhe nisinno ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ saddhādhimuttānaṃ yadidaṃ, vakkalī’’ti (a. ni. 1.198, 208) maṃ etadaggaṭṭhāne ṭhapesīti vuttaṃ hoti. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

61. “その時、私を、行の窮めし者(caraṇantago)は”とは、私が阿羅漢果に到達した時に、戒などの十五の行法を窮め、終焉に達し、完成させた者という意味である。“死の窮めし者(maraṇantago)”という異読もある。その場合は、死の終焉である涅槃に到達した者という意味である。“信解(しんげ)した者たちのなかで最高であると宣言された(saddhādhimuttānaṃ aggaṃ paññapesī)”という脈絡である。そこで師(ブッダ)は、比丘サンガの中に座り、“比丘たちよ、私の弟子である信解の者たちのなかで、このバッカリが最高である”と言って、私をこの最高位(エッタダッガ)に置かれたのである。残りの部分は容易に理解できる。

Vakkalittheraapadānavaṇṇanā samattā.

バッカリ長老のアパダーナの義釈(注釈)が終了した。

3. Mahākappinattheraapadānavaṇṇanā

3. マハー・カッピナ長老のアパダーナの義釈。

Padumuttaro [Pg.218] nāma jinotiādikaṃ āyasmato kappinattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbatto viññutaṃ patvā satthu santike dhammadesanaṃ suṇanto satthārā ekaṃ bhikkhuṃ ovādakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapitaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi.

“パドゥムッタラという名の勝者(Padumuttaro nāma jino)”で始まるのは、聖者カッピナ長老のアパダーナである。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生において、輪廻からの離脱の依り所となる功徳を蓄えてきた。パドゥムッタラ世尊の時代、ハンサヴァティー市の良家に生まれ、分別がつく年齢になると、師(ブッダ)の御もとで説法を聞き、師が一人の比丘を“教誡者(比丘たちへの指導者)の中で最高”の位に置くのを見て、特別な功徳を積み、その地位を志願した。

So tattha yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto bārāṇasito avidūre ekasmiṃ pesakāragāme jeṭṭhapesakāragehe nibbatto tadā sahassamattā paccekabuddhā himavante aṭṭha māse vasitvā vassike cattāro māse janapade vasanti. Te ekavāraṃ bārāṇasiyā avidūre otaritvā ‘‘senāsanaṃ karaṇatthāya hatthakammaṃ yācathā’’ti rañño santikaṃ aṭṭha paccekabuddhe pahiṇiṃsu. Tadā pana rañño vappamaṅgalaṃ ahosi. So ‘‘paccekabuddhā kira āgatā’’ti sutvā nikkhamitvā āgatakāraṇaṃ pucchitvā ‘‘ajja, bhante, okāso natthi sve amhākaṃ vappamaṅgalaṃ, tatiyadivase karissāmā’’ti vatvā paccekabuddhe animantetvāva pāvisi. Paccekabuddhā ‘‘aññaṃ gāmaṃ pavisissāmā’’ti pakkamiṃsu.

彼はそこで生涯を通じて善行を積み、神々や人間の世界で輪廻を繰り返し、バラナシから遠くないある織物師の村の、村長の家に生まれた。当時、千人ほどの辟支仏(独覚)たちがヒマラヤに八ヶ月住んだ後、雨期の四ヶ月を地方で過ごしていた。彼らは一度バラナシの近くに降り立ち、“宿泊所を造るための労働奉仕を求めなさい”と言って、王の元へ八人の辟支仏を遣わした。しかし、その時ちょうど王の耕作祭が行われていた。王は“辟支仏たちが来られたそうだ”と聞き、出て行って来意を尋ねたが、“尊者よ、今日は都合がつきません。明日は私たちの耕作祭があり、明後日に行いましょう”と言って、辟支仏たちを招待することなく入ってしまった。辟支仏たちは“他の村へ入ろう”と言って立ち去った。

Tasmiṃ samaye jeṭṭhapesakārassa bhariyā kenacideva karaṇīyena bārāṇasiṃ gacchantī te paccekabuddhe disvā vanditvā, ‘‘kiṃ, bhante, avelāya ayyā āgatā’’ti pucchi. Te ādito paṭṭhāya kathesuṃ. Taṃ sutvā saddhāsampannā buddhisampannā itthī ‘‘sve, bhante, amhākaṃ bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti nimantesi. ‘‘Bahukā mayaṃ, bhaginī’’ti. ‘‘Kittakā, bhante’’ti? ‘‘Sahassamattā, bhaginī’’ti. ‘‘Bhante, imasmiṃ no gāme sahassamattā vasimhā, ekeko ekekassa bhikkhaṃ dassati, bhikkhaṃ adhivāsetha, ahameva vo vasanaṭṭhānaṃ kārāpessāmī’’ti āha. Paccekabuddhā adhivāsesuṃ.

その時、織物師の村長の妻が、何らかの用事でバラナシへ行く途中に辟支仏たちを見かけ、礼拝して“尊者よ、なぜこのような時間に(お一人で)来られたのですか?”と尋ねた。彼らは最初からの経緯を話した。それを聞き、信心深く知恵のあるその女性は、“尊者よ、明日は私たちのところで食事をお受けください”と招待した。“姉妹よ、私たちは多人数なのだ”。“尊者よ、何名いらっしゃるのですか?”。“姉妹よ、千人ほどだ”。“尊者よ、この村には千人ほどの住人がいます。一人一人がお一人ずつの食事を差し上げることでしょう。供養をお受け入れください。私自身が皆さまの宿泊所を造らせます”と言った。辟支仏たちはそれを受け入れた。

Sā gāmaṃ pavisitvā ugghosesi – ‘‘ammatātā, ahaṃ sahassamatte paccekabuddhe disvā nimantesiṃ, ayyānaṃ nisīdanaṭṭhānaṃ saṃvidahatha, yāgubhattādīni sampādethā’’ti gāmamajjhe maṇḍapaṃ kārāpetvā āsanāni paññāpetvā punadivase paccekabuddhe nisīdāpetvā paṇītena khādanīyena bhojanīyena parivisitvā bhattakiccapariyosāne tasmiṃ gāme sabbā itthiyo [Pg.219] ādāya tāhi saddhiṃ paccekabuddhe vanditvā temāsaṃ vasanatthāya paṭiññaṃ gaṇhitvā puna gāme ugghosesi – ‘‘ammatātā, ekekakulato ekekapuriso vāsipharasuādīni gahetvā araññaṃ pavisitvā dabbasambhāre āharitvā ayyānaṃ vasanaṭṭhānaṃ karotū’’ti. Gāmavāsino tassāyeva vacanaṃ sutvā ekeko ekekaṃ katvā saddhiṃ rattidivāṭṭhānehi paṇṇasālasahassaṃ niṭṭhāpetvā attano attano paṇṇasālāyaṃ upagataṃ paccekabuddhaṃ ‘‘ahaṃ sakkaccaṃ upaṭṭhahissāmi, ahaṃ sakkaccaṃ upaṭṭhahissāmī’’ti vatvā upaṭṭhahiṃsu. Sā vassaṃvuṭṭhakāle ‘‘attano attano paṇṇasālāya vassaṃvuṭṭhānaṃ paccekabuddhānaṃ cīvarasāṭake sajjethā’’ti samādapetvā ekekassa sahassa sahassamūlaṃ cīvaraṃ dāpesi. Paccekabuddhā vuṭṭhavassā anumodanaṃ katvā pakkamiṃsu. Gāmavāsinopi idaṃ puññakammaṃ katvā tato cuto tāvatiṃsadevaloke nibbattitvā gaṇadevatā nāma ahesuṃ.

彼女は村に入ると、“皆さん、私は千人ほどの辟支仏を見かけて招待しました。尊者たちの座席を用意し、粥や米飯などを準備してください”と触れ回った。村の真ん中に仮設の堂を建てさせ、座席を整え、翌日、辟支仏たちを座らせて、上等な食べ物でもてなした。食事の儀式が終わると、村のすべての女性たちを連れて辟支仏たちに礼拝し、三ヶ月間滞在してもらう約束を取り付けた。そして再び村で触れ回った。“皆さん、一軒の家から一人の男が手斧や斧などを持って森に入り、材料を運んできて、尊者たちの宿泊所を造ってください”。村人は彼女の言葉を聞き、一人一人が一棟ずつ作り、夜昼過ごす場所と共に千の草庵を完成させた。それぞれ自分の草庵に来た辟支仏に“私が心を込めてお世話します”と言って給仕した。彼女は安居が明ける時、“それぞれの草庵で安居を終えた辟支仏たちのために、法衣を準備しなさい”と勧め、一人につき千金の価値がある衣を布施させた。辟支仏たちは安居を終えて祝祷を述べて去って行った。村人たちもこの功徳を積み、そこから没して三十三天に生まれ、集団の神々(ガナ・デーヴァター)となった。

Te tattha dibbasampattiṃ anubhavitvā kassapasammāsambuddhakāle kuṭumbikagehesu nibbattiṃsu. Pubbe jeṭṭhakapesakāro jeṭṭhakakuṭumbikassa putto ahosi. Bhariyāpissa ekassa jeṭṭhakakuṭumbikassa dhītā ahosi. Sesānaṃ bhariyāyo sesakuṭumbikānaṃ dhītaro ahesuṃ, tā sabbāpi vayappattā parakulaṃ gacchantiyo tesaṃ tesaṃyeva gehāni agamaṃsu. Athekadivasaṃ vihāre dhammassavane saṅghuṭṭhe ‘‘satthā dhammaṃ desessatī’’ti sutvā te sabbepi kuṭumbikā ‘‘dhammaṃ sossāmā’’ti bhariyāhi saddhiṃ vihāraṃ agamaṃsu. Tesaṃ vihāramajjhaṃ paviṭṭhakkhaṇe vassaṃ vassi. Yesaṃ kulūpakā vā ñātisāmaṇerādayo vā atthi, te tesaṃ pariveṇādīni pavisiṃsu. Te pana tathārūpānaṃ natthitāya katthaci pavisituṃ avisahantā vihāramajjheyeva aṭṭhaṃsu. Atha ne jeṭṭhakakuṭumbiko āha – ‘‘passatha, bho, amhākaṃ vippakāraṃ, kulaputtehi nāma ettakena lajjituṃ yutta’’nti. ‘‘Ayya, kiṃ karomā’’ti? ‘‘Mayaṃ vissāsikaṭṭhānassa abhāvena imaṃ vippakāraṃ pattā, sabbe dhanaṃ saṃharitvā pariveṇaṃ karissāmā’’ti. ‘‘Sādhu, ayyā’’ti jeṭṭhako sahassaṃ adāsi. Sesā pañca pañca satāni. Itthiyo aḍḍhateyyāni aḍḍhateyyāni satāni. Te taṃ dhanaṃ āharitvā sahassakūṭāgāraparivāraṃ satthu vasanatthāya mahāpariveṇaṃ nāma [Pg.220] kārāpesuṃ. Navakammassa mahantatāya dhane appahonte pubbe dinnadhanato puna upaḍḍhūpaḍḍhaṃ adaṃsu. Niṭṭhite pariveṇe vihāramahaṃ karontā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa sattāhaṃ mahādānaṃ datvā vīsatiyā bhikkhusahassānaṃ cīvarāni sajjayiṃsu.

彼らはそこで天の果報を享受し、カッサパ正等覚者の時代に、家主(長者)の家々に生まれ変わった。かつての織物師の長は、長である長者の息子となった。その妻もまた、ある長者の娘であった。残りの者たちの妻たちも残りの長者たちの娘であり、彼女らも皆、適齢期に達して他家へ嫁ぐ際、それぞれの夫の家へと行った。さてある日、精舎で説法の告知がなされ、“師が法を説かれる”と聞いて、それらすべての長者たちは“法を聴こう”と言って、妻たちと共に精舎へ行った。彼らが精舎の中に入った瞬間、雨が降った。なじみの比丘や親族の見習い僧などがいる者たちは、それらの住坊(パリヴェーナ)などに入った。しかし、彼らはそのような者がいなかったため、どこにも入ることができず、精舎の真ん中に立っていた。そこでリーダーの長者が彼らに言った。“皆さん、私たちのこの不遇な有様を見なさい。良家の息子たる者がこれほどまでのことを恥じるのは当然です”。“旦那よ、どうすればよいでしょうか”。“私たちは信頼できる場所がないために、この不遇に陥った。皆で財を出し合い、住坊を造ろうではないか”。“承知しました、旦那よ”と言って、リーダーは千(金貨)を出し、残りの者たちは五百ずつ出した。女たちは二百五十ずつ出した。彼らはその財を持ち寄り、師が住むために、千の尖塔(屋根裏部屋)を伴う大精舎と呼ばれる建物を造らせた。建築工事が大規模であったため、資金が足りなくなると、以前に出した金額のさらに半分ずつを追加で出した。住坊が完成すると、精舎供養の祝宴を催し、仏陀を筆頭とする比丘僧伽に七日間の大施食を行い、二万人の比丘たちのために三衣を準備した。

Jeṭṭhakakuṭumbikassa pana bhariyā attano paññāya ṭhitā ahaṃ tehi samakaṃ akatvā atirekataraṃ katvā ‘‘satthāraṃ pūjessāmī’’ti anojapupphavaṇṇena sahassamūlena sāṭakena saddhiṃ anojapupphacaṅkoṭakaṃ gahetvā satthāraṃ anojapupphehi pūjetvā taṃ sāṭakaṃ satthu pādamūle ṭhapetvā, ‘‘bhante, nibbattanibbattaṭṭhāne anojapupphavaṇṇaṃyeva me sarīraṃ hotu, anojātveva ca nāmaṃ hotū’’ti patthanaṃ akāsi. Satthā ‘‘evaṃ hotū’’ti anumodanaṃ akāsi. Te sabbepi yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cutā devaloke nibbattiṃsu. Te imasmiṃ buddhuppāde devalokā cavitvā jeṭṭhako kukkuṭavatīnagare rājakule nibbattitvā viññutaṃ patto mahākappinarājā nāma ahosi. Sesā amaccakulesu nibbattiṃsu. Jeṭṭhakassa bhariyā maddaraṭṭhe sākalanagare rājakule nibbatti anojapupphavaṇṇamevassā sarīraṃ ahosi, tena anojātvevassā nāmaṃ akaṃsu, sā vayappattā mahākappinarañño gehaṃ gantvā anojādevīti pākaṭā ahosi.

ところで、リーダーの長者の妻は、自らの知恵によって“私は彼らと同じにするのではなく、さらに優れたことをして師を供養しよう”と考え、アノージャの花の色をした千金の価値のある布と共に、アノージャの花の籠を手に取り、師をアノージャの花で供養し、その布を師の足元に置いて、“世尊よ、私が生まれ変わる先々の場所で、私の身体がアノージャの花の色となり、名前もアノージャーとなりますように”と誓願を立てた。師は“その通りになるように”と随喜された。彼らは皆、寿命の限り生きて、そこから没した後、天界に生まれた。彼らはこの仏陀が出現された時代に天界から没し、リーダーはクックタワティー市の王家に生まれ、成人してマハーカッピナ王となった。残りの者たちは大臣の家々に生まれた。リーダーの妻はマッダ国のサーカラ市の王家に生まれ、その身体はアノージャの花の色そのものであったため、それゆえ彼女はアノージャーと名付けられた。彼女は適齢期に達すると、マハーカッピナ王の家(王宮)へ行き、アノージャー王妃として知られるようになった。

Sesitthiyopi amaccakulesu nibbattitvā vayappattā tesaṃyeva amaccaputtānaṃ gehāni agamaṃsu. Te sabbepi rañño sampattisadisaṃ sampattiṃ anubhaviṃsu. Yadā hi rājā alaṅkārapaṭimaṇḍito hatthiṃ abhiruhitvā vicarati, tadāpi te tatheva vicaranti. Tasmiṃ assena vā rathena vā vicarante tepi tatheva vicaranti. Evaṃ te ekato hutvā katānaṃ puññānaṃ balena ekatova sampattiṃ anubhaviṃsu. Rañño pana vālo, vālavāhano, puppho, pupphavāhano, supattoti pañceva assā honti. Tesu rājā supattaṃ assaṃ sayaṃ ārohati, itare cattāro asse assārohānaṃ sāsanāharaṇatthāya adāsi. Rājā te pātova bhojetvā ‘‘gacchatha, bhaṇe, dve vā tīṇi vā yojanāni āhiṇḍitvā buddhassa vā dhammassa vā saṅghassa vā uppannabhāvaṃ sutvā mayhaṃ sukhasāsanaṃ [Pg.221] ārocethā’’ti pesesi. Te catūhi dvārehi nikkhamitvā dve tīṇi yojanāni āhiṇḍitvā kiñci sāsanaṃ alabhitvāva paccāgamiṃsu.

残りの女たちもまた大臣の家々に生まれ、適齢期に達すると、それら大臣の息子たちの家へと行った。彼らは皆、王の富に匹敵するほどの富を享受した。王が装飾で身を飾り、象に乗って巡行するときは、彼らもまた同じように巡行した。王が馬や馬車で巡行するときも、彼らもまた同じように巡行した。このように、彼らは共になって行った功徳の力によって、共に幸運を享受したのである。ところで、王にはワーラ、ワーラヴァーハナ、プッパ、プッパヴァーハナ、スパッタという五頭の馬がいた。それらのうち、王は自らスパッタという馬に乗り、残りの四頭の馬は、知らせを運ばせるために騎手たちに与えていた。王は彼らに朝早く食事をさせ、“者共よ、行け。二、三ヨージャナの辺りを巡り、仏・法・僧が現れたという知らせを聞いたなら、私にその吉報を知らせよ”と言って送り出した。彼らは四つの門から出発し、二、三ヨージャナを巡ったが、何の知らせも得られないまま戻ってきた。

Athekadivasaṃ rājā supattaṃ āruhitvā amaccasahassaparivuto uyyānaṃ gacchanto kilantarūpe pañcasatamatte vāṇijake nagaraṃ pavisante disvā ‘‘ime addhānakilantā, addho imesaṃ santikā ekaṃ bhaddakaṃ sāsanaṃ sossāmī’’ti te pakkosāpetvā ‘‘kuto āgatatthā’’ti pucchi. ‘‘Atthi, deva, ito vīsatiyojanasatamatthake sāvatthi nāma nagaraṃ, tato āgatamhā’’ti. ‘‘Atthi pana vo dese kiñci sāsanaṃ uppanna’’nti. ‘‘Deva, aññaṃ kiñci natthi, sammāsambuddho uppanno’’ti. Rājā tāvadeva balavapītiyā phuṭṭhasarīro kiñci sallakkhetuṃ asakkonto muhuttaṃ vītināmetvā pana, ‘‘tātā, kiṃ vadethā’’ti pucchi. ‘‘Buddho, deva, uppanno’’ti. Rājā dutiyampi tatiyampi tatheva vītināmetvā catutthavāre ‘‘kiṃ vadetha, tātā’’ti pucchitvā ‘‘buddho uppanno’’ti vutte, ‘‘tātā, sukhasāsanasavanāya satasahassaṃ vo dammī’’ti vatvā ‘‘aparampi kiñci sāsanaṃ atthi, tātā’’ti pucchi. ‘‘Atthi, deva, dhammo uppanno’’ti. Rājā tampi sutvā purimanayeneva tayo vāre vītināmetvā catutthavāre ‘‘dhammo uppanno’’ti vutte – ‘‘idhāpi vo satasahassaṃ dammī’’ti vatvā ‘‘aparampi kiñci sāsanaṃ atthi, tātā’’ti pucchi. ‘‘Atthi, deva, saṅgho uppanno’’ti. Rājā tampi sutvā tatheva tayo vāre vītināmetvā catutthavāre ‘‘saṅgho uppanno’’ti vutte – ‘‘idhāpi vo satasahassaṃ dammī’’ti vatvā amaccasahassaṃ oloketvā, ‘‘tātā, kiṃ karissāmā’’ti pucchi. ‘‘Deva, tumhe kiṃ karissathā’’ti? ‘‘Ahaṃ, tātā, ‘buddho uppanno dhammo uppanno saṅgho uppanno’ti sutvā na puna nivattissāmi, bhagavantaṃ uddissa gantvā tassa santike pabbajissāmī’’ti. ‘‘Mayampi, deva, tumhehi saddhiṃ pabbajissāmā’’ti. Rājā suvaṇṇapaṭṭe akkharāni likhāpetvā vāṇijakānaṃ datvā ‘‘imaṃ anojāya nāma deviyā detha, sā tumhākaṃ tīṇi satasahassāni dassati, evañca pana naṃ vadeyyātha ‘raññā kira te issariyaṃ vissaṭṭhaṃ, yathāsukhaṃ sampattiṃ paribhuñjāhī’ti, sace pana ‘vo rājā kaha’nti pucchati, ‘satthāraṃ uddissa pabbajissāmī’ti vatvā gatoti āroceyyāthā’’ti āha. Amaccāpi attano attano bhariyānaṃ tatheva [Pg.222] sāsanaṃ pahiṇiṃsu. Rājā vāṇijake uyyojetvā assaṃ abhiruyha amaccasahassaparivuto taṃkhaṇaññeva nikkhami.

ある日、王は名馬に乗り、千人の大臣たちに囲まれて遊園へ行く途中、疲れ切った様子で町に入ってくる五百人ほどの商人たちを見て、“彼らは旅で疲れ切っている。きっと彼らから何か良い知らせを聞けるだろう”と考え、彼らを呼び寄せさせて“どこから来たのか”と尋ねた。“大王よ、ここから百二十ヨージャナの道のりにあるサーヴァッティーという町から来ました”。“そなたたちの地で何か知らせが生じたか”。“大王よ、他には何もありませんが、正等覚者(仏陀)が現れました”。王は即座に強い喜悦に全身を貫かれ、何も意識することができず、しばらく時を過ごしたが、再び“友よ、何と言ったのか”と尋ねた。“大王よ、仏陀が現れました”。王は二度、三度と同じように喜びの中で時を過ごし、四度目に“友よ、何と言ったのか”と尋ねて“仏陀が現れました”と言われると、“友よ、幸福な知らせを聞いた報酬として、そなたたちに十万を与えよう”と言い、“友よ、他に何か知らせはあるか”と尋ねた。“大王よ、法が現れました”。王はそれを聞いても、先と同じように三度過ごし、四度目に“法が現れました”と言われると、“ここでも十万を与えよう”と言い、“友よ、他に何か知らせはあるか”と尋ねた。“大王よ、僧伽が現れました”。王はそれを聞いても、同じように三度過ごし、四度目に“僧伽が現れました”と言われると、“ここでも十万を与えよう”と言い、千人の大臣たちを見渡して“友らよ、我々はどうすべきか”と尋ねた。“大王よ、あなた様はどうなさるのですか”。“友らよ、私は‘仏陀が現れ、法が現れ、僧伽が現れた’と聞いて、二度と戻ることはない。世尊を目指して行き、その御許で出家するつもりだ”。“大王よ、我々もあなた様と共に出家いたします”。王は金の板に文字を書かせ、商人たちに与えて言った。“これをアノージャーという名の王妃に渡しなさい。彼女はそなたたちに三十万を与えるだろう。そして彼女にこう伝えなさい。‘王はあなたに統治権を委ねられた。望むままに富を享受しなさい’と。もし彼女が‘王はどこへ行ったのか’と尋ねたら、‘師を目指して出家するために行かれた’と告げなさい”。大臣たちもまた、それぞれの妻たちに同様の知らせを送った。王は商人たちを送り出し、馬に乗って千人の大臣たちに囲まれ、その瞬間に(町を)出発した。

Satthāpi taṃdivasaṃ paccūsakāle lokaṃ volokento mahākappinarājānaṃ saparivāraṃ disvā ‘‘ayaṃ mahākappino vāṇijakānaṃ santikā tiṇṇaṃ ratanānaṃ uppannabhāvaṃ sutvā tesaṃ vacanaṃ tīhi satasahassehi pūjetvā rajjaṃ pahāya amaccasahassaparivuto maṃ uddissa pabbajitukāmo sve nikkhamissati, so saparivāro saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇissati, paccuggamanaṃ karissāmī’’ti punadivase cakkavattī viya khuddakagāmabhojakaṃ rājānaṃ paccuggacchanto sayameva pattacīvaramādāya vīsayojanasataṃ maggaṃ paccuggantvā candabhāgāya nadiyā tīre nigrodharukkhamūle chabbaṇṇabuddharasmiyo vissajjetvā nisīdi. Rājāpi āgacchanto ekaṃ nadiṃ patvā ‘‘kā nāmāya’’nti pucchi. ‘‘Aparacchā nāma, devā’’ti. ‘‘Kimassā parimāṇaṃ, tātā’’ti? ‘‘Gambhīrato gāvutaṃ, puthulato dve gāvutāni, devā’’ti. ‘‘Atthi panettha nāvā vā uḷumpo vā’’ti? ‘‘Natthi, devā’’ti. ‘‘Nāvādīni olokente amhe jāti jaraṃ upaneti, jarā maraṇaṃ. Ahaṃ nibbematiko hutvā tīṇi ratanāni uddissa nikkhanto, tesaṃ me ānubhāvena ‘idaṃ udakaṃ udakaṃ viya mā hotū’ti ratanattayassa guṇaṃ āvajjetvā ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho’’’ti buddhaguṇaṃ anussaranto saparivāro assasahassena udakapiṭṭhe pakkhandi. Sindhavā piṭṭhipāsāṇe viya pakkhandiṃsu. Khurānaṃ aggaṭṭhāneva temiṃsu.

師もまた、その日の夜明けに世間を観察し、従者たちを連れたマハーカッピナ王を見通して、“このマハーカッピナは、商人たちから三宝の出現を聞き、彼らの言葉に三十万を与えて報い、王位を捨てて千人の大臣たちと共に私を目指して出家しようとして、明日出発するだろう。彼は従者と共に、四無礙解を具えて阿羅漢果に到達するだろう。私は出迎えに行こう”と考えられた。翌日、師は転輪聖王が小村の領主を出迎えるかのように、自ら鉢と衣を携えて百二十ヨージャナの道を迎えに行き、チャンダバーガー川のほとりの尼拘律樹の根元に、六色の仏光を放って座られた。王もまた進んで行き、一つの川にたどり着くと“これは何という川か”と尋ねた。“大王よ、アパラッチャーという名です”。“友よ、その規模はどのくらいか”。“大王よ、深さは一ガーヴタ、幅は二ガーヴタです”。“ここに舟やいかだはあるか”。“大王よ、ありません”。“舟などを探している間に、我々に生老が迫り、老いが死を招く。私は疑いを持つことなく三宝を目指して出発した。その威力によって‘この水が水のようであらぬように’と三宝の徳を念じ、‘かの世尊は、まさに阿羅漢、正等覚者なり……’と仏徳を随念しながら、従者と共に千頭の馬で水面へと飛び込んだ。駿馬たちは岩の上を行くかのように水の上を飛び走った。蹄の先だけが濡れた。

So taṃ uttaritvā purato gacchanto aparampi nadiṃ disvā ‘‘ayaṃ kā nāmā’’ti pucchi. ‘‘Nīlavāhā nāma, devā’’ti. ‘‘Kimassā parimāṇa’’nti? ‘‘Gambhīratopi puthulatopi aḍḍhayojanaṃ, devā’’ti. Sesaṃ purimasadisameva. Taṃ pana nadiṃ disvā ‘‘svākkhāto bhagavatā dhammo’’ti dhammānussatiṃ anussaranto pakkhandi. Tampi atikkamitvā gacchanto aparampi nadiṃ disvā ‘‘ayaṃ kā nāmā’’ti pucchi. ‘‘Candabhāgā nāma, devā’’ti. ‘‘Kimassā parimāṇa’’nti? ‘‘Gambhīratopi puthulatopi yojanaṃ, devā’’ti. Sesaṃ purimasadisameva. Taṃ pana nadiṃ disvā ‘‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’’ti saṅghānussatiṃ anussaranto [Pg.223] pakkhandi. Tampi nadiṃ atikkamitvā gacchanto satthu sarīrato nikkhantā chabbaṇṇabuddharasmiyo nigrodharukkhassa sākhāviṭapapalāsāni obhāsayamānā disvā cintesi – ‘‘ayaṃ obhāso neva candassa, na sūriyassa, na devamārabrāhmaṇasupaṇṇanāgānaṃ aññatarassa, addhā ahaṃ satthāraṃ uddissa āgacchanto sammāsambuddhena diṭṭho bhavissāmī’’ti. So tāvadeva assapiṭṭhito otaritvā onatasarīro rasmiyānusārena satthāraṃ upasaṅkamitvā manosilārase nimujjanto viya buddharasmīnaṃ anto pāvisi. So satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi saddhiṃ amaccasahassena. Satthā tesaṃ anupubbiṃ kathaṃ kathesi. Desanāpariyosāne saparivāro rājā sotāpattiphale patiṭṭhahi.

彼はそこを渡ってさらに進み、また別の川を見て“これは何という名か”と尋ねた。“大王よ、ニーラヴァーハーという名です”。“その規模はどのくらいか”。“大王よ、深さも幅も半ヨージャナです”。残りは前と同じである。彼はその川を見て、“世尊によって法はよく説かれた”と法随念を念じながら飛び込んだ。そこを越えて進み、また別の川を見て“これは何という名か”と尋ねた。“大王よ、チャンダバーガーという名です”。“その規模はどのくらいか”。“大王よ、深さも幅も一ヨージャナです”。残りは前と同じである。彼はその川を見て、“世尊の弟子である僧伽はよく実践している”と僧伽随念を念じながら飛び込んだ。その川も越えて進むと、師の身体から放たれた六色の仏光が尼拘律樹の枝葉を照らしているのを見て、こう考えた。“この輝きは月のものでもなく、太陽のものでもなく、諸天、魔、梵天、金翅鳥、龍のいずれのものでもない。間違いなく、私が師を目指して来たことを正等覚者がご覧になったのだ”。彼はすぐに馬から降り、体をかがめて光に従って師に近づき、あたかも紅玻璃の液に浸かるかのように仏光の中に入った。彼は師を礼拝し、千人の大臣たちと共に一端に座った。師は彼らに次第説法を説かれた。説法の終わりに、王は従者と共に預流果に到達した。

Atha sabbe uṭṭhahitvā pabbajjaṃ yāciṃsu. Satthā ‘‘āgamissati nu kho imesaṃ kulaputtānaṃ iddhimayapattacīvara’’nti upadhārento ‘‘ime kulaputtā paccekabuddhasahassānaṃ cīvarasahassaṃ adaṃsu, kassapabuddhakāle vīsatiyā bhikkhusahassānaṃ vīsaticīvarasahassānipi adaṃsu, anacchariyaṃ imesaṃ kulaputtānaṃ iddhimayapattacīvarāgamana’’nti ñatvā dakkhiṇahatthaṃ pasāretvā ‘‘etha, bhikkhavo, caratha brahmacariyaṃ sammā dukkhassa antakiriyāyā’’ti āha. Te tāvadeva aṭṭhaparikkhāradharā vassasaṭṭhikattherā viya hutvā vehāsaṃ abbhuggantvā paccorohitvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu.

そこで彼ら全員が立ち上がり、出家を願い出た。世尊は、“これらの良家の息子たちに、神通力による鉢と衣が現れるだろうか”と思案され、“これらの良家の息子たちは、千人の辟支仏(へきしぶつ)に千の衣を施し、カッサパ仏の時代には二万人の比丘たちに二万の衣を施した。これらの良家の息子たちに神通力による鉢と衣が現れるのは不思議なことではない”と知って、右手を伸ばし、“来い、比丘たちよ。正しく苦しみの終焉のために、梵行(ぼんぎょう)に励め”と仰せになった。すると彼らは即座に、八摂持(はっしょうじ)を携えた法臘(ほうろう)六十年の長老のようになり、虚空へと舞い上がり、降りてきて世尊を礼拝し、傍らに座った。

Te pana vāṇijakā rājagehaṃ gantvā deviyā raññā pahitasāsanaṃ ārocetvā deviyā ‘‘āgacchantū’’ti vutte pavisitvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Atha ne devī pucchi – ‘‘tātā, kiṃkāraṇā āgatatthā’’ti? ‘‘Mayaṃ raññā tumhākaṃ santikaṃ pesitā, tīṇi kira no satasahassāni dethā’’ti. ‘‘Bahuṃ, bhaṇe, bhaṇatha, kiṃ tumhehi rañño santike kataṃ, kismiṃ vo rājā pasanno ettakaṃ dhanaṃ dāpetī’’ti? ‘‘Devi, na aññaṃ kiñci kataṃ, ekaṃ pana sāsanaṃ ārocayimhā’’ti. ‘‘Sakkā pana, tātā, mayhampi taṃ ārocetu’’nti. ‘‘Sakkā, devī’’ti suvaṇṇabhiṅgārena mukhaṃ vikkhāletvā ‘‘devi, buddho loke uppanno’’ti. Sāpi taṃ sutvā pītiyā phuṭṭhasarīrā tikkhattuṃ kiñci asallakkhetvā catutthavāre ‘‘buddho uppanno’’ti sutvā ‘‘kiṃ, tātā, imasmiṃ pade raññā dinna’’nti? ‘‘Satasahassaṃ, devī’’ti. ‘‘Tātā, ananucchavikaṃ raññā kataṃ evarūpaṃ sāsanaṃ [Pg.224] sutvā tumhākaṃ satasahassadadamānena, ahaṃ vo mama duggatapaṇṇākāre tīṇi satasahassāni dammi. Aparaṃ kiñci tumhehi ārocita’’nti? Te idañca idañcāti itarānipi dve sāsanāni ārocesuṃ. Devī purimanayeneva tayo tayo vāre asallakkhetvā catutthacatutthavāre tīṇi tīṇi satasahassāni adāsi. Evaṃ te sabbāni dvādasasatasahassāni labhiṃsu.

さて、商人たちは王宮へ行き、王から送られた伝言を王妃に告げると、王妃が“来なさい”と言ったので、中に入って傍らに立った。そこで王妃が彼らに尋ねた。“人々よ、どのような理由で来たのですか”。“私たちは王によって王妃様のもとへ送られました。私たちに三十万(金貨)をくださいとのことです”。“人々よ、大層なことを言いますね。あなた方は王に対して何をしましたか。何によって王はあなた方に満足し、これほどの大金を与えようとしているのですか”。“王妃様、他には何もしておりません。ただ一つの知らせをお伝えしただけです”。“人々よ、私にもそれを伝えることができますか”。“できます、王妃様”。彼らは金の水瓶で口をすすぎ、“王妃様、世に仏陀が現れました”と言った。彼女もそれを聞いて、全身が喜びに満たされ、三度目までは(あまりの喜びに)何も耳に入らなかったが、四度目に“仏陀が現れた”と聞き、“人々よ、この言葉に対して王は何を与えましたか”と尋ねた。“十万です、王妃様”。“人々よ、このような知らせを聞いて十万を与えるとは、王のなされたことはふさわしくありません。私は私のささやかな贈り物として、あなた方に三十万を与えましょう。他に何か知らせましたか”。彼らはこれこれと、他の二つの知らせも伝えた。王妃は先と同じように、三度目までは聞き取れず、四度目ごとにそれぞれ三十万ずつを与えた。こうして彼らは、計百二十万を得た。

Atha ne devī pucchi – ‘‘rājā kahaṃ, tātā’’ti? ‘‘Devi, rājā ‘satthāraṃ uddissa pabbajissāmī’ti vatvā gato’’ti. ‘‘Mayhaṃ tena kiṃ sāsanaṃ dinna’’nti? ‘‘Sabbaṃ kira issariyaṃ tumhākaṃ vissaṭṭhaṃ, ‘tumhe kira yathāsukhaṃ sampattiṃ anubhavathā’’’ti. ‘‘Amaccā pana kuhiṃ, tātā’’ti? ‘‘Tepi raññā saddhiṃ ‘pabbajissāmā’ti gatā, devī’’ti. Sā tesaṃ bhariyāyo pakkosāpetvā, ‘‘ammā, tumhākaṃ sāmikā raññā saddhiṃ ‘pabbajissāmā’ti gatā, tumhe kiṃ karissathā’’ti? ‘‘Kiṃ pana tehi amhākaṃ sāsanaṃ pahitaṃ, devī’’ti? ‘‘Tehi kira attano sampatti tumhākaṃ vissaṭṭhā ‘tumhe kira sampattiṃ yathāsukhaṃ paribhuñjathā’’’ti. ‘‘Tumhe pana, devi, kiṃ karissathā’’ti? ‘‘Amhākaṃ so tāva rājā magge ṭhito tīhi satasahassehi tīṇi ratanāni pūjetvā kheḷapiṇḍaṃ viya sampattiṃ pahāya ‘pabbajissāmī’ti nikkhanto, mayāpi tiṇṇaṃ ratanānaṃ sāsanaṃ sutvā tāni navahi satasahassehi pūjitāni, na kho panesā sampatti nāma raññoyeva dukkhā, mayhampi dukkhā eva. Ko raññā chaḍḍitakheḷapiṇḍaṃ jaṇṇukehi bhūmiyaṃ patiṭṭhahitvā mukhena gaṇhissati, na mayhaṃ sampattiyā attho, satthāraṃ uddissa pabbajissāmī’’ti. ‘‘Devi, mayampi tumhehi saddhiṃ pabbajissāmā’’ti. ‘‘Sace sakkotha, sādhū’’ti. ‘‘Sakkoma, devī’’ti. Tena hi ‘‘ethā’’ti rathasahassaṃ yojāpetvā rathaṃ āruyha tāhi saddhiṃ nikkhamitvā antarāmagge paṭhamaṃ nadiṃ disvā yathā raññā paṭhamaṃ pucchitā, tatheva pucchitvā sabbaṃ pavattiṃ sutvā ‘‘raññā gatamaggaṃ olokethā’’ti vatvā ‘‘sindhavānaṃ padavalañjaṃ na passāmā’’ti vutte rājā ‘‘tīṇi ratanāni uddissa nikkhantosmī’’ti saccakiriyaṃ karitvā tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇe anussaritvā gato bhavissati, ahampi tīṇi ratanāni uddissa nikkhantā, tesaṃ me ānubhāvena ‘‘idaṃ udakaṃ udakaṃ viya mā hotū’’ti tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇe anussarantī rathasahassaṃ [Pg.225] pesesi. Udakaṃ piṭṭhipāsāṇasadisaṃ ahosi, cakkānaṃ aggaṭṭhāneva temiṃsu. Eteneva upāyena itarā dvepi nadiyo uttariṃsu.

そこで王妃は彼らに尋ねた。“人々よ、王はどこにおられますか”。“王妃様、王は‘世尊のために出家する’と言って去られました”。“私にどのような伝言を残されましたか”。“すべての権力はあなたに委ねられました。‘思いのままに繁栄を享受しなさい’とのことです”。“人々よ、大臣たちはどこですか”。“彼らも王と共に‘出家する’と言って去りました、王妃様”。彼女は彼らの妻たちを呼び寄せ、“お前たちよ、お前たちの夫たちは王と共に出家するために去りました。お前たちはどうしますか”と尋ねた。“王妃様、彼らは私たちにどのような伝言を残したのですか”。“彼らは自分の財産をお前たちに委ね、‘思いのままに財産を享受しなさい’とのことです”。“しかし王妃様、あなたはどうなさるのですか”。“私たちのあの王でさえ、道中で三十万を投じて三宝を供養し、繁栄を唾の塊のように投げ捨てて‘出家する’と言って出立されました。私もまた、三宝の知らせを聞いて九十万を投じて供養しました。このいわゆる繁栄というものは、王にとって苦しみであるだけでなく、私にとっても苦しみなのです。王が吐き捨てた唾の塊を、誰が地に膝をついて口で拾い上げるでしょうか。私に繁栄など必要ありません。世尊のために出家します”。“王妃様、私たちもあなたと共に出家いたします”。“もしできるのであれば、それは良いことです”。“できます、王妃様”。“ならば、来なさい”。彼女は千台の馬車を用意させ、馬車に乗って彼女たちと共に出立した。道中で最初の川を見て、王が最初に尋ねたのと同じように尋ね、すべての経緯を聞くと、“王が進まれた道を探しなさい”と言った。“シンドゥ馬の足跡が見当たりません”と言われると、王妃は“王は‘私は三宝のために出立した’と真実の誓いを立て、三宝の徳を念じて行かれたのでしょう。私もまた三宝のために出立しました。その威力によって、この水が水のようではありませんように”と三宝の徳を念じながら、千台の馬車を進ませた。水は岩の表面のようになり、車輪の先だけが濡れた。この方法で、他の二つの川も渡りきった。”

Satthā tāsaṃ āgatabhāvaṃ ñatvā yathā tā attano santike nisinne sāmike bhikkhū na passanti, tathā adhiṭṭhāsi. Devīpi āgacchantī satthu sarīrato nikkhantā rasmiyo disvā tatheva cintetvā satthāraṃ upasaṅkamitvā, vanditvā ekamantaṃ ṭhitā pucchi – ‘‘bhante, mahākappino rājā tumhe uddissa nikkhamitvā gato, kahaṃ nu kho so, amhākaṃ taṃ dassethā’’ti. ‘‘Nisīdatha tāva, idheva naṃ passissathā’’ti. Tā sabbāpi haṭṭhatuṭṭhā ‘‘idheva kira nisinnā sāmike no passissāmā’’ti nisīdiṃsu. Satthā anupubbiṃ kathaṃ kathesi. Anojādevī desanāpariyosāne tāhi saddhiṃ sotāpattiphalaṃ pāpuṇi. Mahākappino thero tāsaṃ desiyamānaṃ dhammadesanaṃ sutvā saparivāro saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tasmiṃ khaṇe satthā tāsaṃ te bhikkhū dassesi. Tāsañhi āgatakkhaṇeyeva attano sāmike kāsāvadhare muṇḍasīse disvā cittaṃ ekaggaṃ na bhaveyya, maggaphalaṃ nibbattetuṃ sakkā na bhaveyya. Tasmā acalasaddhāya patiṭṭhitakālato paṭṭhāya tāsaṃ te bhikkhū arahattappatte dassesi. Tāpi te disvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā, ‘‘bhante, tumhākaṃ pabbajitakiccaṃ matthakappatta’’nti vatvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ ṭhatvā pabbajjaṃ yāciṃsu.

世尊は彼女たちがやって来たことを知り、彼女たちが自分のそばに座っている夫である比丘たちを見ることができないように、(神通力によって)そのように決意された。王妃もやって来て、世尊の身体から放たれる光明を見て、同様に考えて世尊に近づき、礼拝して一方に立ち、“尊師よ、マハカッピナ王はあなたを目指して出家し去りました。彼は一体どこにおられるのでしょうか。私たちに彼をお示しください”と尋ねた。“まずはお座りなさい。まさにここで彼を見ることでしょう”と(世尊は言われた)。彼女たちは皆、歓喜して“まさにここで座ったまま夫に会えるのだ”と考え、着座した。世尊は順序立てて法を説かれた。アノージャ王妃は説法の終わりに、彼女たちと共に預流果に達した。マハカッピナ長老は、彼女たちのために説かれている説法を聞き、随行者たちと共に、四無礙解を具えた阿羅漢となった。その瞬間に、世尊は彼女たちにそれらの比丘たちを見せられた。というのも、彼女たちが到着した瞬間に、自分の夫たちが袈裟を纏い、剃髪した姿を見れば、心が(動揺して)一境性にならず、道果を成就させることができなかったであろうからである。それゆえ、揺るぎない信仰に定まった時から、彼女たちに阿羅漢に達したそれらの比丘たちを見せられたのである。彼女たちも彼らを見て、五体投地して礼拝し、“尊師よ、あなた方の出家の目的は頂点に達しました”と言って世尊を礼拝し、一方に立って出家を求めた。

Evaṃ vutte satthā uppalavaṇṇāya theriyā āgamanaṃ cintesi. Sā satthu cintitakkhaṇeyeva ākāsenāgantvā tā sabbā itthiyo gahetvā ākāsena bhikkhunupassayaṃ netvā pabbājesi. Tā sabbā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Satthā bhikkhusahassaṃ ādāya ākāsena jetavanaṃ agamāsi. Tatra sudaṃ āyasmā mahākappino rattiṭṭhānādīsu ‘‘aho sukhaṃ, aho sukha’’nti udānaṃ udānento vicarati. Bhikkhū bhagavato ārocesuṃ – ‘‘bhante, mahākappino ‘aho sukhaṃ, aho sukha’nti udānaṃ udānento vicarati, attano rajjasukhaṃ ārabbha udāneti maññe’’ti. Satthā taṃ pakkosāpetvā – ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, kappina, kāmasukhaṃ ārabbha udānaṃ udānesī’’ti? ‘‘Bhagavā me, bhante, taṃ ārabbha udānabhāvaṃ vā aññaṃ ārabbha udānabhāvaṃ vā jānātī’’ti. Atha satthā – ‘‘na, bhikkhave, mama putto kāmasukhaṃ rajjasukhaṃ ārabbha udānaṃ udāneti, puttassa [Pg.226] pana me dhammaṃ carato dhammapīti nāma uppajjati, so amatamahānibbānaṃ ārabbha evaṃ udānaṃ udānesī’’ti anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –

そのように言われると、世尊はウッパラヴァンナー長老尼の到来を念じられた。彼女は世尊が念じられた瞬間に虚空を通ってやって来て、それらすべての女性たちを連れて虚空を通り、比丘尼精舎へ連れて行って出家させた。彼女たちは皆、間もなく阿羅漢となった。世尊は千人の比丘を連れて、虚空を通って祇園精舎へ行かれた。そこで、尊者マハカッピナは、夜の居所などで“ああ、幸せだ、ああ、幸せだ”と感興を漏らしながら歩き回っていた。比丘たちは世尊に報告した。“尊師よ、マハカッピナは‘ああ、幸せだ、ああ、幸せだ’と感興を漏らして歩き回っています。おそらく、自分の王権の幸せを思って感興を漏らしているのでしょう”。世尊は彼を呼び寄せさせ、“カッピナよ、おまえは本当に欲の幸せを思って感興を漏らしているのか?”と問われた。“尊師よ、世尊は私がそれを思って感興を漏らしているのか、あるいは他のことを思って感興を漏らしているのかをご存知です”。そこで世尊は、“比丘たちよ、わが子は欲の幸せや王権の幸せを思って感興を漏らしているのではない。わが子は法を実践しており、法による悦びが生じているのである。彼は不死なる大涅槃を思って、このように感興を漏らしているのである”と因縁を結び、法を説きつつ、次の詩節を唱えられた。

‘‘Dhammapīti sukhaṃ seti, vippasannena cetasā;

Ariyappavedite dhamme, sadā ramati paṇḍito’’ti. (dha. pa. 79);

“法を喜ぶ者は、清らかな心で、安らかに眠る。賢者は、聖者によって説かれた法を、常に楽しむものである。”(ダンマパダ79)

Athekadivasaṃ satthā bhikkhū āmantesi – ‘‘kacci, bhikkhave, kappino bhikkhūnaṃ dhammaṃ desetī’’ti? ‘‘Appossukko, bhante, diṭṭhadhammasukhavihāraṃ anuyutto viharati, ovādamattampi na detī’’ti. Satthā theraṃ pakkosāpetvā – ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, kappina, antevāsikānaṃ ovādamattampi na desī’’ti? ‘‘Saccaṃ, bhagavā’’ti. ‘‘Brāhmaṇa, mā evaṃ akāsi, ajja paṭṭhāya upagatānaṃ bhikkhūnaṃ dhammaṃ desehī’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti thero bhagavato vacanaṃ sirasā sampaṭicchitvā ekovādeneva samaṇasahassaṃ arahatte patiṭṭhāpesi. Tena naṃ satthā paṭipāṭiyā attano sāvake ṭhānantare ṭhapento ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhuovādakānaṃ yadidaṃ mahākappino’’ti (a. ni. 1.219, 231) etadagge ṭhapesi.

さて、ある日、世尊は比丘たちに呼びかけられた。“比丘たちよ、カッピナは比丘たちに法を説いているだろうか?”。“尊師よ、彼は無関心で、現世の安楽な住まいに専念して過ごしており、訓戒の言葉さえも与えていません”。世尊は長老を呼び寄せさせ、“カッピナよ、おまえは本当に弟子たちに訓戒の言葉さえも説いていないのか?”と問われた。“その通りです、世尊よ”。“婆羅門よ、そのようにしてはならない。今日から、やって来る比丘たちに法を説きなさい”。“承知いたしました、尊師よ”と長老は世尊の言葉を謹んで受け入れ、一度の訓戒だけで千人の沙門を阿羅漢果に定着させた。それゆえ、世尊は彼を、弟子の序列を定める際に“比丘たちよ、比丘たちへの教誡者のうちで、マハカッピナこそが、わが弟子の中で第一である”と言い、第一の位に置かれた。

66. Evaṃ thero pattaarahattaphalo attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttaro nāma jinotiādimāha. Udito ajaṭākāseti sakalākāse udito uṭṭhito pākaṭabhūto. Saradambare saradakāle ākāse ravīva sūriyo ivāti attho.

66. このように長老は阿羅漢の果を得て、自分の過去の業を思い出し、歓喜が生じて、過去の行績を明らかにしつつ、“パドゥムッタラという名の勝者は……”などの(詩を)語った。“udito ajaṭākāse”とは、虚空全体に昇り、立ち上がり、明らかになったこと。“saradambare”とは、秋の季節の空における“ravīva”すなわち太陽のように、という意味である。

70. Akkhadasso tadā āsinti tasmiṃ padumuttarassa bhagavato kāle sāradassī hitadassī ācariyo pākaṭo ahosinti attho.

70. “akkhadasso tadā āsiṃ”とは、そのパドゥムッタラ世尊の時代に、最勝(真実)を見る者、利益を見せる者である師として有名であった、という意味である。

71. Sāvakassa katāvinoti tassa bhagavato me manaṃ mama cittaṃ, tappayantassa tosayantassa sāvakassa ovādakassa guṇaṃ pakāsayato aggaṭṭhāne ṭhapentassa katāvino sātaccakiccayuttassa vacanaṃ sutvāti sambandho.

71. “sāvakassa katāvinoti”とは、その世尊が私の心、すなわち私の意を満足させ、喜ばせつつ、教誡者である弟子の徳を明らかにされ、第一の位に置かれた“katāvino”、すなわち不断の努力と義務に結びついた者の言葉を聞いて、という関連である。

73. Haṃsasamabhāgoti [Pg.227] haṃsasadisagāmi. Haṃsadundubhinissanoti haṃsaravo dundubhibherisaddasadisavacano ‘‘etaṃ mahāmattaṃ passatha, bhikkhavo’’ti āhāti sambandho.

73. “haṃsasamabhāgoti”とは、白鳥のごとき歩みのこと。“haṃsadundubhinissano”とは、白鳥の鳴き声や太鼓の音のような声のことであり、“比丘たちよ、この大臣を見よ”と言われた、という関連である。

74. Samuggatatanūruhanti suṭṭhu uggatalomaṃ uddhaggalomaṃ, udagyamanaṃ vā. Jīmūtavaṇṇanti muttaphalasamānavaṇṇaṃ sundarasarīrapabhanti attho. Pīṇaṃsanti paripuṇṇaṃ aṃsaṃ. Pasannanayanānananti pasannaakkhipasannamukhanti attho.

74. “samuggatatanūruhaṃ”とは、よく立ち上がった毛、上向きになった毛、あるいは高揚した心のこと。“jīmūtavaṇṇaṃ”とは、真珠に等しい色、美しい身体の輝きという意味である。“pīṇaṃsaṃ”とは、円満な肩のこと。“pasannanayanānanaṃ”とは、清らかな眼と清らかな顔という意味である。

75. Katāvinoti katādhikārassa etadagge ṭhitassa bhikkhuno ṭhānaṃ so eso muditāya pahaṭṭhacittatāya patthetīti sambandho.

75. “katāvinoti”とは、功徳を積み、この第一の位に就いた比丘の地位を、その彼が、歓喜による喜悦した心で願う、という関連である。

81. Sataso anusāsiyāti dhammena samena vacanena kāraṇavasena anusāsitvāti attho. Bārāṇasiyamāsanneti bārāṇasiyā samīpe pesakāragāme. Jāto keniyajātiyanti tantavāyajātiyā pesakārakule jātoti attho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

81. “sataso anusāsiyā”とは、法に従い、正しい言葉をもって、理由を伴って教誡して、という意味である。“bārāṇasiyamāsanne”とは、バーラーナシーの近くの織物師の村において。“jāto keniyajātiyanti”とは、織物師の種族、織物師の家に生まれたという意味である。残りの部分は、容易に理解できる。

Mahākappinattheraapadānavaṇṇanā samattā.

マハカッピナ長老アパダーナ注釈、完結。

4. Dabbamallaputtattheraapadānavaṇṇanā

4. ダッバ・マッラプッタ長老アパダーナ注釈

Catutthāpadāne padumuttaro nāma jinotiādikaṃ āyasmato dabbamallaputtattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare seṭṭhiputto hutvā jāto vibhavasampanno ahosi, satthari pasanno satthu dhammadesanaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ senāsanapaññāpakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā pasannamānaso buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā sattāhaṃ mahādānaṃ datvā sattāhaccayena bhagavato pādamūle nipatitvā taṃ ṭhānaṃ patthesi. Bhagavāpissa samijjhanabhāvaṃ ñatvā byākāsi. So yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā tato cuto tusitādīsu devesu dibbasampattiṃ anubhavitvā tato cuto vipassissa bhagavato kāle ekasmiṃ kule nibbatto asappurisasaṃsaggena tassa sāvakaṃ bhikkhuṃ arahāti jānantopi abbhūtena abbhācikkhi. Tasseva sāvakānaṃ khīrasalākabhattaṃ adāsi. So yāvatāyukaṃ [Pg.228] puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto ubhayasampattiyo anubhavitvā kassapadasabalassa kāle kulagehe nibbatto osānakāle sāsane pabbajito parinibbute bhagavati sakalaloke kolāhale jāte satta bhikkhavo pabbajito paccantajanapade vanamajjhe ekaṃ pabbataṃ abhiruhitvā ‘‘jīvitāsā orohantu nirālayā nisīdantū’’ti nisseṇiṃ pātesuṃ. Tesaṃ ovādadāyako jeṭṭhakatthero satthāhabbhantare arahā ahosi. Tadanantaratthero anāgāmī, itare pañca parisuddhasīlā tato cutā devaloke nibbattā. Tattha ekaṃ buddhantaraṃ dibbasukhaṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde pukkusāti (ma. ni. 3.342), sabhiyo (su. ni. sabhiyasutta), bāhiyo (udā. 10), kumārakassapoti (ma. ni. 1.249) ime cattāro tattha tattha nibbattiṃsu. Ayaṃ pana mallaraṭṭhe anupiyanagare nibbatti. Tasmiṃ mātukucchito anikkhanteyeva mātā kālamakāsi, atheko tassā sarīraṃ jhāpanatthāya citakasmiṃ āropetvā kumāraṃ dabbantare patitaṃ gahetvā jaggāpesi. Dabbe patitattā dabbo mallaputtoti pākaṭo ahosi. Aparabhāge pubbasambhāravasena pabbaji, so kammaṭṭhānamanuyutto nacirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi.

第四の譬喩(アパダーナ)は、“パドゥムッタラという名の勝利者(仏)”という言葉で始まる聖者ダッバ・マッラプッタ長老の譬喩である。この長老もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生において輪廻を脱するための依止となる善行を積み重ねていた。パドゥムッタラ世尊の時代には、ハンサワティー市の長者の息子として生まれ、富に恵まれていた。彼は師(仏)に清浄な信仰を抱き、師の説法を聴いている際に、師が一人の比丘を臥坐処差配者(僧房の配分担当)の最高位に据えるのを見て、心に喜びを感じた。そして、仏を筆頭とする比丘サンガを招待して七日間の大施を行い、七日の終わりに世尊の御足もとに伏して、その地位を志願した。世尊も彼の願いが成就することを知って、記別(予言)を与えられた。彼は生涯にわたって善行を積み、そこから没して、トゥシタ(兜率天)などの神々の中で天上の幸福を享受した。そこから没して、ヴィパッシー世尊の時代にある家系に生まれたが、悪友との交わりによって、世尊の弟子である比丘が阿羅漢であることを知りながらも、事実無根のことで彼を誹謗した。しかし、その同じ弟子たちに乳粥の引換券による食事を布施した。彼は命ある限り功徳を積み、天界と人間界を流転しながら両方の幸福を享受した。カッサパ十力尊の時代には名門の家に生まれ、その時代の終わりに教えのもとで出家した。世尊が完全なる涅槃(パリニッバーナ)に入られ、全世界が騒乱に陥った時、七人の比丘が出家し、辺境の地の森の中にある一つの山に登り、“命に執着のある者は降りよ、執着のない者は座せ”と言って、梯子を突き落とした。彼らに教誡を与えた長老は、一週間以内に阿羅漢となった。その次の長老は阿那含(不還者)となり、残りの五人は清浄な戒律を保ったままそこから没して、天界に生まれた。そこで一仏間(仏と仏の間の期間)天上の幸福を享受し、今回の仏の出現において、プックサーティ、サビヤ、バーヒヤ、クマーラ・カッサパ、これら四人はあちこちに生まれた。一方、この長老はマッラ国のアヌピヤ市に生まれた。彼が母胎から出ないうちに母は亡くなったが、ある人が彼女の体を火葬するために薪の山(シタカ)の上に載せたところ、薪(ダッバ)の隙間に落ちた赤子を見つけて養育した。薪の中に落ちたことから、“ダッバ・マッラプッタ”として知られるようになった。後に前世の準備の力によって出家し、彼は瞑想(業処)に精進して、まもなく四無礙解を具足した阿羅漢位に到達した。

Atha naṃ satthā majjhattabhāvena ānubhāvasampannabhāvena ca bhikkhūnaṃ senāsanaṃ paññāpane bhattuddesane ca niyojesi. Sabbo ca bhikkhusaṅgho taṃ samannesi. Taṃ vinayakhandhake (cūḷava. 189-190) āgatameva. Aparabhāge thero ekassa varasalākadāyakassa salākabhattaṃ mettiyabhūmajakānaṃ bhikkhūnaṃ uddisi. Te haṭṭhatuṭṭhā ‘‘sve mayhaṃ muggaghatamadhumissakabhattaṃ bhuñjissāmā’’ti ussāhajātā ahesuṃ. So pana upāsako tesaṃ vārappattabhāvaṃ sutvā dāsiṃ āṇāpesi – ‘‘ye, je, bhikkhū sve idha āgamissanti, te kaṇājakena bilaṅgadutiyena parivisāhī’’ti. Sāpi tatheva te bhikkhū āgate koṭṭhakapamukhe nisīdāpetvā bhojesi. Te bhikkhū anattamanā kopena taṭataṭāyantā there āghātaṃ bandhitvā ‘‘madhurabhattadāyakaṃ amhākaṃ amadhurabhattaṃ dāpetuṃ esova niyojesī’’ti dukkhī dummanā nisīdiṃsu. Atha te mettiyā nāma bhikkhunī ‘‘kiṃ, bhante, dummanā’’ti pucchi. Te, ‘‘bhagini, kiṃ amhe dabbena [Pg.229] mallaputtena viheṭhiyamāne ajjhupekkhasī’’ti āhaṃsu. ‘‘Kiṃ, bhante, mayā sakkā kātu’’nti? ‘‘Tassa dosaṃ āropehī’’ti. Sā tattha tattha therassa abhūtāropanaṃ akāsi. Taṃ sutvā bhikkhū bhagavato ārocesuṃ. Atha bhagavā dabbaṃ mallaputtaṃ pakkosāpetvā – ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, dabba, mettiyāya bhikkhuniyā vippakāramakāsī’’ti pucchi. ‘‘Yathā maṃ, bhante, bhagavā jānātī’’ti. ‘‘Na kho, dabba, dabbā evaṃ nibbeṭhenti, kārakabhāvaṃ vā akārakabhāvaṃ vā vadehī’’ti. ‘‘Akārako ahaṃ, bhante’’ti. Bhagavā – ‘‘mettiyaṃ bhikkhuniṃ nāsetvā te bhikkhū anuyuñjathā’’ti āha. Upālittherappamukhā bhikkhū taṃ bhikkhuniṃ uppabbājetvā mettiyabhūmajake bhikkhū anuyuñjitvā tehi ‘‘amhehi niyojitā sā bhikkhunī’’ti vutte bhagavato ekamatthaṃ ārocesuṃ. Bhagavā mettiyabhūmajakānaṃ bhikkhūnaṃ amūlakasaṅghādisesaṃ paññapesi.

その後、師(仏)は、彼の公平な性格と威力に満ちていることから、彼を比丘たちの臥坐処(宿泊所)の配分と食事の差配に任命した。比丘サンガの全員が彼をその職に承認した。このことは律蔵の犍度(経分別)に記されている通りである。その後、長老はある優れた食事の引換券を出す施主からの食事を、メッティヤとブーマジャカという比丘たちに割り当てた。彼らは歓喜して“明日は、緑豆の汁と蜜の混ざった食事を食べられるぞ”と意気込んだ。しかし、その居士は彼らの番であることを聞いて、“おい、明日ここに来る比丘たちには、糠の粥と酸っぱい和え物でもてなせ”と下女に命じた。彼女もその通りにし、比丘たちが来ると倉庫の入り口に座らせて食事を出した。比丘たちは不満に思い、怒りで震えながら長老に対して恨みを抱き、“美味しい食事の施主に、美味しくない食事を出すように仕向けたのは、あいつ自身だ”と言って、苦しみ悲しんで座っていた。そこへメッティヤという名の比丘尼が来て、“尊師たちよ、なぜ悲しんでいるのですか”と尋ねた。彼らは“姉妹よ、ダッバ・マッラプッタに嫌がらせをされている我々を、なぜ傍観しているのか”と言った。“尊師よ、私に何ができるでしょうか”。“彼に罪を着せるのだ”。彼女はあちこちで長老に対する事実無根の告発を行った。それを聞いて比丘たちは世尊に報告した。そこで世尊はダッバ・マッラプッタを召喚し、“ダッバよ、お前がメッティヤ比丘尼に対して不適切な行為をしたというのは本当か”と問われた。“世尊よ、世尊が私をご存知の通りです”。“ダッバよ、ダッバのような者はそのように弁明するものではない。したのか、していないのかを言いなさい”。“世尊よ、私はしておりません”。世尊は“メッティヤ比丘尼を追放し、それらの比丘たちを糾問せよ”と仰せになった。ウパーリ長老を筆頭とする比丘たちがその比丘尼を還俗させ、メッティヤとブーマジャカ比丘たちを問い詰めたところ、彼らが“あの比丘尼は我々が仕向けたのです”と述べたため、その顛末を世尊に報告した。世尊はメッティヤとブーマジャカ比丘たちに対し、無根の(根拠のない誹謗による)僧残罪を制定された。

Tena ca samayena dabbatthero bhikkhūnaṃ senāsanaṃ paññāpento veḷuvanavihārassa sāmantā aṭṭhārasamahāvihāre sabhāge bhikkhū pesento rattibhāge andhakāre aṅguliyā padīpaṃ jāletvā tenevālokena aniddhimante bhikkhū pesesi. Evaṃ therassa senāsanapaññāpanabhattuddesanakicce pākaṭe jāte satthā ariyagaṇamajjhe dabbattheraṃ ṭhānantare ṭhapento ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ senāsanapaññāpakānaṃ yadidaṃ dabbo mallaputto’’ti (a. ni. 1.209, 214) etadagge ṭhapesi.

その頃、ダッバ長老は比丘たちの臥坐処を配分する際、竹林精舎の周辺にある十八の大精舎へ同格の比丘たちを送り出していたが、夜の暗闇の中で指先に火を灯し、その明かりによって、神通力のない比丘たちを送り出していた。このように、長老の臥坐処差配と食事差配の仕事が有名になったため、師(仏)は聖なる集いの中でダッバ長老を特定の地位に据え、“比丘たちよ、私の弟子である比丘たちの中で、臥坐処を配分する者のうち、ダッバ・マッラプッタが第一である”と、その最優秀の地位に置かれた。

108. Thero attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttaro nāma jinotiādimāha. Taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttatthameva. Ito ekanavute kappe vipassī nāma nāyako loke uppajjīti sambandho.

108. 長老は自らの前世の業を思い出し、歓喜が生じて、かつての行いである譬喩(アパダーナ)を明らかにするために、“パドゥムッタラという名の勝利者”という一節を語った。その全ては、下に述べる通りの意味である。“今から九十一劫の前、ヴィパッシーという名の指導者が世に出現した”という文脈に繋がる。

125. Duṭṭhacittoti dūsitacitto asādhusaṅgamena apasannacittoti attho. Upavadiṃ sāvakaṃ tassāti tassa bhagavato khīṇāsavaṃ sāvakaṃ upavadiṃ, upari abhūtaṃ vacanaṃ āropesiṃ, abbhakkhānaṃ akāsinti attho.

125. “悪心(duṭṭhacitto)”とは、汚された心、悪友との交わりによって清浄さを失った心という意味である。“彼の弟子を誹謗した(upavadiṃ sāvakaṃ tassa)”とは、その世尊の漏尽者(阿羅漢)である弟子を誹謗し、その上に事実無根の言葉を着せ、虚偽の告発をしたという意味である。

132. Dundubhiyoti [Pg.230] dunduṃ iti saddāyanato dundubhisaṅkhātā bheriyo. Nādayiṃsūti saddaṃ kariṃsu. Samantato asaniyoti sabbadisābhāgato asane vināsane niyuttoti asaniyo, devadaṇḍā bhayāvahā phaliṃsūti sambandho.

132. “ドゥンドゥビ”とは、“ドゥン”という音を発することから、ドゥンドゥビと呼ばれる太鼓のことである。“鳴り響いた”とは、音を出したということである。“四方から雷鳴が”とは、あらゆる方角から、打ち砕くこと(破滅)に従事するものが“アサニ(雷)”であり、恐ろしい神の杖(天罰)が裂けた(落ちた)という脈絡である。

133. Ukkā patiṃsu nabhasāti ākāsato aggikkhandhā ca patiṃsūti attho. Dhūmaketu ca dissatīti dhūmarājisahito aggikkhandho ca dissati paññāyatīti attho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

133. “空から流星が落ちた”とは、空から火の塊が落ちたという意味である。“彗星(煙の旗)が見える”とは、煙の筋を伴った火の塊が見える、知られるという意味である。残りの部分は容易に理解できる。

Dabbamallaputtattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ダッバ・マッラプッタ長老の阿波陀那の注釈が完了した。

5. Kumārakassapattheraapadānavaṇṇanā

5. クマーラ・カッサパ長老の阿波陀那の注釈

Pañcamāpadāne ito satasahassamhītiādikaṃ āyasmato kumārakassapattherassa apadānaṃ. Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbatto viññutaṃ patvā ekadivasaṃ satthu santike dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ cittakathikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā sayampi taṃ ṭhānantaraṃ patthento paṇidhānaṃ katvā tadanurūpāni puññāni karonto yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cuto devamanussesu saṃsaranto ubhayasampattiyo anubhavitvā kassapassa bhagavato kāle kulagehe nibbatto tassa bhagavato sāsane pabbajitvā samaṇadhammaṃ katvā sugatīsuyeva saṃsaranto dibbasukhaṃ mānusasukhañca anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde rājagahe ekissā seṭṭhidhītāya kucchimhi nibbatto. Sā kira kumārikākāleyeva pabbajitukāmā mātāpitaro yācitvā pabbajjaṃ alabhamānā patikulaṃ gantvā gabbhaṃ gaṇhitvā taṃ ajānitvā ‘‘sāmikaṃ ārādhetvā pabbajjaṃ anujānāpessāmī’’ti cintesi. Sā sāmikaṃ ārādhentī, ayyaputta –

第五の阿波陀那において、“今から十万劫の昔に”で始まるのは、具寿クマーラ・カッサパ長老の阿波陀那である。伝え聞くところによれば、彼はパドゥムッタラ仏の時代にバラモンの家に生まれ、成人して、ある日、師の御許で法を聞いていた際、師がある比丘を説法第一の位に置くのを見て、自らもその地位を志して誓願を立て、それに相応しい功徳を積み、寿命の限り生きて、そこから没した後、神々や人間の世界を輪廻し、両方の幸福を享受し、カッサパ仏の時代に名家に生まれ、その世尊の教えにおいて出家して沙門法を修め、善趣のみを輪廻して天上の幸福と人間の幸福を享受し、今回の仏の出現において、王舎城のある長者の娘の胎内に宿った。その娘は、少女の頃から出家を望んでいたが、父母に願い出ても出家を許されず、嫁ぎ先へ行って、妊娠したがそれに気づかず、“夫を喜ばせて出家を許してもらおう”と考えた。彼女は夫を喜ばせようとして、“聖子(夫君)よ、...”と(言った)。

‘‘Sace imassa kāyassa, anto bāhirako siyā;

Daṇḍaṃ nūna gahetvāna, kāke soṇe nivāraye’’ti. (visuddhi. 1.122) –

“もしこの身体の内部が外部であったなら、きっと杖を手に取って、烏や犬を追い払わねばならないだろう”(清浄道論 1.122)

Ādinā sarīrassa dosaṃ dassentī taṃ ārādhesi.

このような言葉で身体の欠陥を示しつつ、彼(夫)を喜ばせた。

Sā [Pg.231] sāmikena anuññātā gabbhinibhāvaṃ ajānantī devadattapakkhiyāsu bhikkhunīsu pabbaji. Tassā gabbhinibhāvaṃ disvā bhikkhuniyo devadattaṃ pucchiṃsu. So ‘‘assamaṇī’’ti āha. Sā ‘‘nāhaṃ devadattaṃ uddissa pabbajitā, bhagavantaṃ uddissa pabbajitā’’ti bhagavato santikaṃ gantvā dasabalaṃ pucchi. Satthā upālittheraṃ paṭicchāpesi. Thero sāvatthinagaravāsīni kulāni visākhañca upāsikaṃ pakkosāpetvā sarājikāya parisāya taṃ vinicchinanto ‘‘pure laddho gabbho, arogā pabbajjā’’ti āha. Taṃ sutvā satthā ‘‘sādhu suvinicchitaṃ upālinā adhikaraṇa’’nti therassa sādhukāraṃ adāsi.

彼女は夫に許され、妊娠していることに気づかぬまま、デーヴァダッタ派の比丘尼たちのもとで出家した。彼女の妊娠に気づき、比丘尼たちはデーヴァダッタに尋ねた。彼は“彼女は沙門ではない”と言った。彼女は“私はデーヴァダッタを求めて出家したのではない。世尊を求めて出家したのだ”と言って、世尊の御許へ行き、十力尊に尋ねた。師はウパーリ長老に裁定を委ねた。長老は舎衛城に住む諸家の人々と信女ヴィサーカーを呼び寄せ、王を含む会衆の前で彼女を裁定し、“以前に身ごもったものであり、出家は正しいものである”と言った。それを聞いて、師は“善し、ウパーリによって事件は実に見事に裁定された”と言って、長老に賞賛を与えた。

Sā bhikkhunī suvaṇṇabimbasadisaṃ puttaṃ vijāyi. Taṃ rājā pasenadi kosalo ‘‘dārakapariharaṇaṃ bhikkhunīnaṃ palibodho’’ti dhātīnaṃ dāpetvā posāpesi, kassapotissa nāmaṃ kariṃsu. Aparabhāge alaṅkaritvā satthu santikaṃ netvā pabbājesi. Kumārakāle pabbajitattā pana bhagavatā ‘‘kassapaṃ pakkosatha, idaṃ phalaṃ vā khādanīyaṃ vā kassapassa dethā’’ti vutte ‘‘katarakassapassā’’ti ‘‘kumārakassapassā’’ti evaṃ gahitanāmattā raññā posāvanīyaputtattā ca vuddhakālepi kumārakassapotveva paññāyittha.

その比丘尼は、黄金の像のような息子を産んだ。パセーナディ・コーサラ王は“子供の世話は比丘尼にとって障害である”として、乳母たちに与えて育てさせ、カッサパという名をつけた。後に、正装させて師の御許へ連れて行き、出家させた。少年期に出家したため、世尊が“カッサパを呼びなさい。この果物や食べ物をカッサパに与えなさい”と言われた際、“どのカッサパですか”と問われて“クマーラ・カッサパだ”と、このように名が定着したこと、また王に育てられた息子であったことから、成人した後もクマーラ・カッサパとして知られた。

So pabbajitakālato paṭṭhāya vipassanāya kammaṃ karoti, buddhavacanañca uggaṇhāti. Atha tena saddhiṃ pabbatamatthake samaṇadhammaṃ katvā anāgāmī hutvā suddhāvāse nibbattamahābrahmā ‘‘vipassanāya mukhaṃ dassetvā maggaphaluppattiyā upāyaṃ karissāmī’’ti pañcadasapañhe abhisaṅkharitvā andhavane vasantassa therassa ‘‘ime pañhe satthāraṃ puccheyyāsī’’ti ācikkhi. Tato so te pañhe bhagavantaṃ pucchi. Bhagavāpissa vissajjesi. Thero bhagavatā kathitaniyāmeneva te uggaṇhitvā vipassanaṃ gabbhaṃ gāhāpetvā arahattaṃ pāpuṇi.

彼は出家した時からヴィパッサナーの修行に励み、仏の言葉を学んだ。その時、かつて彼と共に山頂で沙門法を修めて不還者となり、浄居天に生まれた大梵天が、“ヴィパッサナーの入り口を示して、道果を得るための手段を講じよう”と考え、十五の質問を構成し、アンダヴァナに住んでいた長老に“これらの質問を師に尋ねなさい”と教えた。その後、彼はそれらの質問を世尊に尋ねた。世尊もまた彼に答えられた。長老は世尊が説かれた通りの方法でそれらを学び、ヴィパッサナーを深めて阿羅漢果に到達した。

150. So arahattaṃ patvā attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento ito satasahassamhītiādimāha. Tattha yaṃ heṭṭhā vuttanayañca uttānatthañca, taṃ sabbaṃ na vaṇṇayissāma. Anuttānapadameva vaṇṇayissāma.

150. 彼は阿羅漢果に到達して、自らの前業を思い出し、歓喜に満たされて、かつての行いである阿波陀那を明らかにしようとして、“今から十万劫の昔に”等と言った。その中で、既に述べられた方法や明白な意味については、すべてを解説はしない。不明瞭な箇所のみを解説する。

169. Āpannasattā me mātāti mayhaṃ mātā garugabbhā gabbhinī pasutāsannagabbhāti attho.

169. “私の母は身ごもっており”とは、私の母が重い胎(妊娠中)であり、妊婦であり、出産の間近な胎内にあるという意味である。

173. Vammikasadisaṃ [Pg.232] kāyanti sarīraṃ nāma vammikasadisaṃ yathā vammiko ito cito ca chiddāvachiddo gharagoḷikaupacikādīnaṃ āsayo, evameva ayaṃ kāyo navachiddo dhuvassavoti buddhena bhagavatā desitaṃ pakāsitaṃ taṃ sutvā me cittaṃ āsave aggahetvā asesetvā kilesato vimucci, arahatte patiṭṭhāsīti attho. Aparabhāge tattha tattha bhikkhūnaṃ vicittadhammakathikabhāvaṃ sutvā satthā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ cittakathikānaṃ yadidaṃ kumārakassapo’’ti (a. ni. 1.209, 217) etadagge ṭhapesīti.

173. “蟻塚のような身体”とは、身体は蟻塚のようなものであるという意味である。蟻塚があちらこちらに穴だらけで、ヤモリやシロアリなどの住処であるように、まさにこの身体は九つの穴があり、常に不浄が漏れ出ていると、仏陀・世尊によって説かれ明らかにされた。それを聞いて、私の心は諸々の煩悩を執らわれることなく、残らず煩悩から解脱し、阿羅漢位に確立したという意味である。後日、あちこちで比丘たちが多彩な説法をすることを聞いて、師は“比丘たちよ、私の弟子の比丘たちの中で、説法に巧みな者は、このクマーラ・カッサパである”として、第一の位に置かれたのである。

Kumārakassapattheraapadānavaṇṇanā samattā.

クマーラ・カッサパ長老の阿波陀那の注釈が完了した。

6. Bāhiyattheraapadānavaṇṇanā

6. バーヒヤ長老の阿波陀那の注釈

Chaṭṭhāpadāne ito satasahassamhītiādikaṃ āyasmato bāhiyassa dārucīriyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbatto brāhmaṇasippesu nipphattiṃ gantvā vedaṅgesu anavayo ekadivasaṃ satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ suṇanto pasannamānaso satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ khippābhiññānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā taṃ ṭhānaṃ pattukāmo sattāhaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā sattāhassa accayena bhagavato pādamūle nipanno ‘‘bhagavā, bhante, ito sattame divase yaṃ bhikkhuṃ khippābhiññānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi, so viya ahampi anāgate ekassa buddhassa sāsane khippābhiññānaṃ aggo bhaveyya’’nti patthanaṃ akāsi. Bhagavā anāgataṃsañāṇena oloketvā samijjhanabhāvaṃ ñatvā ‘‘anāgate gotamassa bhagavato sāsane pabbajitvā khippābhiññānaṃ aggo bhavissatī’’ti byākāsi. So yāvatāyukaṃ puññāni katvā tato cuto devaloke nibbatto tattha cha kāmāvacarasampattiyo anubhavitvā puna manussesu cakkavattiādisampattiyo anekakappakoṭisatesu anubhavitvā kassapassa bhagavato kāle ekasmiṃ kule nibbatto, bhagavati parinibbute pabbajito yadā sāsane osakkamāne satta bhikkhū catunnaṃ parisānaṃ ajjhācāraṃ [Pg.233] disvā saṃvegappattā araññaṃ pavisitvā ‘‘yāva sāsanassa antaradhānaṃ na hoti, tāva attano patiṭṭhaṃ karissāmā’’ti suvaṇṇacetiyaṃ vanditvā tattha araññe ekaṃ pabbataṃ disvā ‘‘jīvitasālayā nivattantu, nirālayā imaṃ pabbataṃ abhiruhantū’’ti nisseṇiṃ bandhitvā sabbe taṃ pabbataṃ abhiruyha nisseṇiṃ pātetvā samaṇadhammaṃ kariṃsu. Tesu saṅghatthero ekarattātikkamena arahattaṃ pāpuṇi. So anotattadahe nāgalatādantakaṭṭhaṃ khāditvā mukhaṃ dhovitvā uttarakuruto piṇḍapātaṃ āharitvā te bhikkhū āha – ‘‘āvuso, imaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjathā’’ti. Te āhaṃsu – ‘‘kiṃ, bhante, amhehi evaṃ katikā katā ‘yo paṭhamaṃ arahattaṃ pāpuṇāti, tenābhataṃ piṇḍapātaṃ avasesā paribhuñjantū’’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’ti. ‘‘Tena hi sace mayampi tumhe viya visesaṃ nibbattessāma, sayaṃ āharitvā bhuñjissāmā’’ti na icchiṃsu.

第六の譬喩(アパダーナ)は、“今から十万劫の昔に”で始まる、具寿バーヒヤ・ダールーチーリヤ長老の譬喩である。この者もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生において解脱の依止となる福徳を蓄えつつ、パドゥムッタラ世尊の時代に、バラモンの家に生まれ、バラモンの諸芸を修めてヴェーダの学問を究めた。ある日、世尊のもとへ行き、説法を聞いて心に信を寄せた。世尊がある比丘を“速疾通(即座の悟り)の第一位”に任命するのを見て、その地位を得たいと望み、仏陀を筆頭とする比丘サンガに七日間の大施しを行い、七日の終わりに世尊の足もとに伏して、“世尊よ、あなたが今日から七日前に、ある比丘を速疾通の第一位に据えられましたが、私も未来において、ある仏陀の教えにおいて速疾通の第一位になれますように”と祈願した。世尊は未来を予見する知恵で観察し、成就することを知って、“あなたは未来のゴータマ世尊の教えにおいて出家し、速疾通の第一位となるであろう”と記別(授記)を与えた。彼は寿命が尽きるまで善行を積み、そこから没して天界に生まれ、そこで六つの欲界の福報を享受し、再び人間界で転輪聖王などの福報を数千億劫にわたって享受した。カッサパ世尊の時代には、ある家に生まれ、世尊の入滅後、教えが衰退しつつあるときに出家した。四部の大衆(僧俗)の不品行を見て、戦慄を感じた七人の比丘たちが森に入り、“教えが消滅しないうちに、自らの拠り所を作ろう”と言って、黄金の塔を礼拝した。そこで森の中に一つの山を見つけ、“命に執着のある者は戻れ、執着のない者はこの山に登れ”と言って、梯子を架けて皆でその山に登り、梯子を突き落として沙門法(修行)に励んだ。彼らのうち、上座長老は一夜を過ぎて阿羅漢果に達した。彼はアノタッタ池で龍蔓(りゅうまん)の歯木で口を清め、北倶廬洲(ほっくるしゅう)から托鉢の食を持ち帰り、比丘たちに“友よ、この食を食べなさい”と言った。彼らは“長老よ、我々の間に‘最初に阿羅漢となった者が持ってきた食を、残りの者が食べる’という約束がありましたか”と言った。“いや、友よ、そうではない”。“それならば、もし我々もあなたのように特別の境地を成就したなら、自ら持ってきて食べることにしましょう”と言って、食べることを望まなかった。

Dutiyadivase dutiyatthero anāgāmī hutvā tatheva piṇḍapātaṃ āharitvā itare nimantesi. Te evamāhaṃsu – ‘‘kiṃ panāvuso, katikā katā, ‘mahātherena ābhataṃ piṇḍapātaṃ abhuñjitvā anutherena ābhataṃ bhuñjissāmā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’ti. ‘‘Evaṃ sante tumhe viya mayampi visesaṃ nibbattetvā attano attano purisakārena bhuñjituṃ sakkontā bhuñjissāmā’’ti na icchiṃsu. Tesu arahattappattatthero parinibbāyi, dutiyo anāgāmī brahmaloke nibbatti, itare pañca visesaṃ nibbattetuṃ asakkontā sussitvā sattame divase kālaṃ katvā devaloke nibbattiṃsu. Tattha dibbasukhaṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde tato cavitvā manussesu nibbattiṃsu. Tesu eko pukkusāti rājā ahosi, eko gandhāraraṭṭhe takkasilāyaṃ kumārakassapo, eko bāhiyo dārucīriyo, eko dabbo mallaputto, eko sabhiyo paribbājakoti. Tesu ayaṃ bāhiyo dārucīriyo suppārakapaṭṭane vāṇijakule nibbatto vāṇijakamme nipphattiṃ gato mahaddhano mahābhogo, so suvaṇṇabhūmiṃ gacchantehi vāṇijehi saddhiṃ nāvamāruyha videsaṃ gacchanto katipāhaṃ gantvā bhinnāya nāvāya sesesu macchakacchapabhakkhesu jātesu ekoyeva avasiṭṭho ekaṃ phalakaṃ gahetvā vāyamanto sattame divase suppārakapaṭṭanatīraṃ okkami. Tassa nivāsanapārupanaṃ natthi, so aññaṃ kiñci apassanto sukkhakaṭṭhadaṇḍake vākehi [Pg.234] paliveṭhetvā nivāsetvā pārupitvā ca devakulato kapālaṃ gahetvā suppārakapaṭṭanaṃ agamāsi. Manussā taṃ disvā yāgubhattādīni datvā ‘‘ayaṃ eko arahā’’ti sambhāvesuṃ. So vatthesu upanītesu ‘‘sacāhaṃ nivāsemi, pārupāmi vā, lābhasakkāro me parihāyissatī’’ti tāni paṭikkhipitvā dārucīrāneva parihari.

二日目に、二番目の長老が不還者(アナーガーミー)となり、同様に托鉢の食を持ってきて他の者たちを誘った。彼らはこう言った。“友よ、大長老が持ってきた食を食べずに、次座の長老が持ってきた食を食べるという約束がありましたか”。“いや、友よ、そうではない”。“そうであるなら、我々もあなたのように特別の境地を成就し、自らの努力によって食べることができるようになったときに、食べましょう”と言って、望まなかった。彼らのうち、阿羅漢となった長老は入滅し、二番目の不還者は梵天界に生まれた。残りの五人は特別な境地を成就することができず、衰弱して七日目に亡くなり、天界に生まれた。そこで天上の幸福を享受し、この仏陀の出現に際して、そこから没して人間界に生まれた。彼らのうち、一人はプックサーティ王となり、一人はガンダーラ国のタッカシラーでクマーラ・カッサパとなり、一人はバーヒヤ・ダールーチーリヤとなり、一人はダッバ・マッラプッタとなり、一人はサビヤ遍歴者となった。彼らのうち、このバーヒヤ・ダールーチーリヤは、スッパーラカ港の商人の家に生まれ、商売に精通して莫大な富と財産を持っていた。彼はスヴァンナブーミ(金地)へ行く商人たちと共に船に乗り、外国へ向かったが、数日間航海したところで船が難破し、他の人々が魚や亀の餌食となる中、彼一人が生き残り、一枚の板を掴んで努力し、七日目にスッパーラカ港の岸に上陸した。彼には衣がなかった。彼は他に何も見つからなかったので、乾燥した木の枝の皮(樹皮)を繊維で編んで腰に巻き、体に纏い、また神殿から鉢を手に取って、スッパーラカの街へ入った。人々は彼を見て、粥や飯などを与え、“この人は一人の阿羅漢だ”と崇めた。彼は衣が提供されたとき、“もし私が衣を着れば、利養と尊敬が失われるだろう”と考え、それらを拒み、樹皮の衣だけを身につけていた。

Athassa ‘‘arahā, arahā’’ti bahūhi sambhāviyamānassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi ‘‘ye keci loke arahanto vā arahattamaggaṃ vā samāpannā, ahaṃ tesaṃ aññataro’’ti so tena niyāmena kuhanakammena jīvikaṃ kappeti.

そこで、多くの人々から“阿羅漢だ、阿羅漢だ”と崇められていた彼に、このような心の思惟が生じた。“世に阿羅漢、あるいは阿羅漢道に達した者がいるならば、私もその一人である”と。彼はそのようなやり方で、欺瞞の行為によって生計を立てていた。

Kassapadasabalassa sāsane sattasu janesu pabbataṃ āruyha samaṇadhammaṃ karontesu eko anāgāmī hutvā suddhāvāsabrahmaloke nibbattitvā attano brahmasampattiṃ olokento āgataṭṭhānaṃ āvajjento pabbatamāruyha samaṇadhammaṃ karaṇaṭṭhānaṃ disvā sesānaṃ nibbattanaṭṭhānaṃ āvajjento ekassa parinibbutabhāvaṃ itaresañca pañcannaṃ kāmāvacaradevaloke nibbattabhāvaṃ ñatvā te kālānukālaṃ āvajjesi ‘‘imasmiṃ pana kāle kahaṃ nu kho te’’ti āvajjento dārucīriyaṃ suppārakapaṭṭanaṃ nissāya kuhanakammena jīvitaṃ kappentaṃ disvā ‘‘naṭṭho vatāyaṃ bālo, pubbe samaṇadhammaṃ karonto atiukkaṭṭhabhāvena arahatāpi ābhataṃ piṇḍapātaṃ aparibhuñjitvā idāni udarahetu anārahāva samāno arahattaṃ paṭijānitvā lokaṃ vañcento vicarati, dasabalassa uppannabhāvaṃ na jānāti, gacchāmi naṃ saṃvejetvā buddhuppādaṃ jānāpessāmī’’ti khaṇeneva brahmalokato otaritvā suppārakapaṭṭane rattibhāgasamanantare dārucīriyassa sammukhe pāturahosi. So attano vasanaṭṭhāne obhāsaṃ disvā bahi nikkhamitvā mahābrahmānaṃ disvā añjaliṃ paggayha ‘‘ke tumhe’’ti pucchi. ‘‘Ahaṃ tumhākaṃ porāṇakasahāyo anāgāmiphalaṃ patvā brahmaloke nibbatto, amhākaṃ sabbajeṭṭhako arahā hutvā parinibbuto, tumhe pana pañcajanā devaloke nibbattā. Svāhaṃ dāni taṃ imasmiṃ ṭhāne kuhanakammena jīvikaṃ kappentaṃ disvā damituṃ āgato’’ti vatvā idaṃ kāraṇaṃ āha – ‘‘neva kho tvaṃ, bāhiya, arahā nāpi arahattamaggaṃ vā samāpanno, sāpi te paṭipadā natthi, yāya tvaṃ arahā vā assa arahattamaggaṃ vā samāpanno’’ti. Athassa satthu uppannabhāvaṃ sāvatthiyaṃ vasanabhāvañca [Pg.235] ācikkhitvā ‘‘satthu santikaṃ gacchā’’ti taṃ uyyojetvā brahmalokameva agamāsi.

カッサパ十力尊の教えの時代、七人の人々が山に登って沙門法を修行していたところ、そのうちの一人は阿那含(不還)となって浄居天の梵天界に生まれ、自らの梵天としての福徳を観じ、自分がどこから来たのかを省みました。そして、山に登って沙門法を修行した場所を見ると、残りの者たちがどこに生まれたかを省み、一人が般涅槃し、他の五人が欲界の天界に生まれたことを知りました。彼は時折、彼らを省みていましたが、“今、この時には彼らはどこにいるのだろうか”と省みると、バーヒヤ・ダールーチーリヤがスッパーラカの港の近くで、詐欺的な行為によって生活を送っているのを見つけました。“ああ、この愚かな者は滅びてしまった。かつて沙門法を修行したときには、極めて精進したために、阿羅漢にさえもたらされる供養の食を食べなかったほどなのに、今は腹を満たすために、阿羅漢でもないのに阿羅漢であると自称して、世の人々を欺いて歩き回っている。十力尊(仏陀)が出現されたことも知らないのだ。私は彼のもとへ行き、彼を震撼させて、仏陀の出現を知らせよう”と考え、刹那のうちに梵天界から下り、スッパーラカの港で、夜が明ける頃、バーヒヤ・ダールーチーリヤの目の前に現れました。彼は自分の住処に光を見て、外に出て大梵天を見て、合掌して“あなた方はどなたですか”と尋ねました。梵天は“私は、阿那含果を得て梵天界に生まれた、あなたのかつての仲間である。私たちの最年長者は阿羅漢となって般涅槃し、あなたたち五人は天界に生まれた。今、私はあなたがこの場所で詐欺行為によって生活しているのを見て、あなたを導くためにやってきたのだ”と言い、この事実を告げました。“バーヒヤよ、あなたは阿羅漢ではなく、阿羅漢道に達した者でもない。あなたには、それによって阿羅漢になったり阿羅漢道に達したりするような修行もないのだ”。それから、師(仏陀)が出現し、サーヴァッティーに住んでおられることを告げ、“師のもとへ行きなさい”と彼を送り出して、梵天界へと戻りました。

Bāhiyo pana ākāse ṭhatvā kathentaṃ mahābrahmānaṃ oloketvā cintesi – ‘‘aho bhāriyaṃ kammaṃ mayā kataṃ, anarahaṃ arahā ahanti cintesiṃ, ayañca maṃ ‘na tvaṃ arahā, nāpi arahattamaggaṃ vā samāpannāsī’ti vadati, atthi nu kho loke añño arahā’’ti. Atha naṃ pucchi – ‘‘atha ke carahi sadevake loke arahanto vā arahattamaggaṃ vā samāpannā’’ti. Athassa devatā ācikkhi – ‘‘atthi, bāhiya, uttaresu janapadesu sāvatthi nāma nagaraṃ, tattha so bhagavā etarahi viharati arahaṃ sammāsambuddho. So hi, bāhiya, bhagavā arahā ceva arahattāya ca dhammaṃ desesī’’ti. Bāhiyo rattibhāge devatāya kathaṃ sutvā saṃviggamānaso taṃkhaṇaṃyeva suppārakā nikkhamitvā ekarattivāsena sāvatthiṃ agamāsi, gacchanto ca pana devatānubhāvena buddhānubhāvena ca vīsayojanasatikaṃ maggaṃ atikkamitvā sāvatthiṃ anuppatto, tasmiṃ khaṇe satthā sāvatthiyaṃ piṇḍāya paviṭṭho hoti. So jetavanaṃ pavisitvā abbhokāse caṅkamante sambahule bhikkhū pucchi – ‘‘kuhiṃ etarahi satthā’’ti? Bhikkhū ‘‘sāvatthiyaṃ piṇḍāya paviṭṭho’’ti vatvā ‘‘tvaṃ pana kuto āgatosī’’ti pucchiṃsu. ‘‘Suppārakā āgatomhī’’ti. ‘‘Kadā nikkhantosī’’ti? ‘‘Hiyyo sāyanhasamaye nikkhantomhī’’ti. ‘‘Dūratopi āgato, nisīda tāva pāde dhovitvā telena makkhetvā thokaṃ vissamāhi, āgatakāle satthāraṃ dakkhissatī’’ti āhaṃsu. ‘‘Ahaṃ, bhante, satthu vā attano vā jīvitantarāyaṃ na jānāmi, katthaci aṭṭhatvā anisīditvā ekaratteneva vīsayojanasatikaṃ maggaṃ āgato, satthāraṃ passitvāva vissamissāmī’’ti āha. So evaṃ vatvā taramānarūpo sāvatthiṃ pavisitvā bhagavantaṃ anopamāya buddhasiriyā carantaṃ disvā ‘‘cirassaṃ vata me gotamo sammāsambuddho diṭṭho’’ti diṭṭhaṭṭhānato paṭṭhāya onatasarīro gantvā antaravīthiyaṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā gopphakesu daḷhaṃ gahetvā evamāha – ‘‘desetu, bhante bhagavā, dhammaṃ, desetu sugato dhammaṃ, yaṃ mamassa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. Atha naṃ satthā ‘‘akālo kho tāva, bāhiya, antaragharaṃ paviṭṭhamhā piṇḍāyā’’ti paṭikkhipi.

しかし、バーヒヤは空中に留まって語る大梵天を見て考えました。“ああ、私は何という重い罪を犯してしまったことか。阿羅漢でもないのに、自分は阿羅漢であると思っていた。そしてこの方は私に‘お前は阿羅漢ではなく、阿羅漢道に達した者でもない’と言う。この世に他に阿羅漢がいるのだろうか”。そこで彼は尋ねました。“それでは、今、神々を含むこの世で、誰が阿羅漢であり、あるいは阿羅漢道に達しているのでしょうか”。すると、その天人は彼に告げました。“バーヒヤよ、北方の諸国にサーヴァッティーという名のみやこがある。そこに今、かの世尊、阿羅漢、正等覚者が住んでおられる。バーヒヤよ、かの世尊は実に阿羅漢であり、阿羅漢となるための法を説いておられる”。バーヒヤは夜の間に天人の言葉を聞いて畏怖の念を抱き、その瞬間にスッパーラカを出発して、一晩の旅でサーヴァッティーに到着しました。道中、天人の威力と仏陀の威力によって、百二十ヨージャナの道を通り抜け、サーヴァッティーに到着したとき、ちょうど師はサーヴァッティーの街へ托鉢に入っておられました。彼はジェータ林(祇園精舎)に入り、屋外で経行している多くの比丘たちに尋ねました。“今、師はどこにおられますか”。比丘たちは“サーヴァッティーへ托鉢に入られました”と答え、“ところで、あなたはいったいどこから来たのですか”と尋ねました。“スッパーラカから来ました”。“いつ出発したのですか”。“昨日の夕方に出発しました”。“遠路はるばる来られたのですね。まずは座って、足を洗い、油を塗り、少し休みなさい。師がお戻りになったときにお会いできるでしょう”と言いました。彼は“尊師方、私は師あるいは自分自身の命にいつ危険が及ぶか分かりません。どこにも立ち止まらず座らず、一晩で百二十ヨージャナの道をやって来ました。師にお会いしてから休みます”と言いました。彼はこう言って、急ぐ様子でサーヴァッティーに入り、比類なき仏の栄光を湛えて歩まれる世尊を見て、“ついに、私はゴータマ正等覚者にお会いできた”と思い、見つけた場所から身を屈めて近づき、街路の途中で五体投地して礼拝し、足首をしっかりと掴んでこう言いました。“願わくは世尊よ、私に法を説いてください。願わくは善逝よ、法を説いてください。それが私の長きにわたる利益と幸福のためになりますように”。すると師は“バーヒヤよ、今はまだ時ではない。托鉢のために家々の間(街の中)に入っているのだ”と拒まれました。

Taṃ [Pg.236] sutvā bāhiyo, ‘‘bhante, saṃsāre saṃsarantena kabaḷīkārāhāro na aladdhapubbo, tumhākaṃ vā mayhaṃ vā jīvitantarāyaṃ na jānāmi, desetu me, bhante bhagavā, dhammaṃ, desetu sugato dhamma’’nti puna yāci. Satthā dutiyampi tatheva paṭikkhipi. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘imassa diṭṭhakālato paṭṭhāya sakalasarīraṃ pītiyā nirantaraṃ ajjhotthaṭaṃ hoti, balavapītivego dhammaṃ sutvāpi na sakkhissati paṭivijjhituṃ, majjhattupekkhāya tāva tiṭṭhatu, ekaratteneva vīsayojanasatikaṃ maggaṃ āgatassapi cassa daratho balavā sopi tāva paṭippassambhatū’’ti. Tasmā dvikkhattuṃ paṭikkhipitvā tatiyaṃ yācito antaravīthiyaṃ ṭhitova ‘‘tasmātiha te, bāhiya, evaṃ sikkhitabbaṃ, diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissatī’’tiādinā (udā. 10) nayena anekapariyāyena dhammaṃ desesi. So satthu dhammaṃ suṇantoyeva sabbāsave khepetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi.

それを聞いてバーヒヤは、“世尊よ、輪廻を彷徨う者にとって、段食(物質的な食物)を得なかったことはありません。しかし、私は世尊あるいは自分自身の命の危険を知りません。願わくは世尊よ、私に法を説いてください。願わくは善逝よ、法を説いてください”と再び請いました。師は二度目も同じように拒まれました。伝え聞くところによれば、師には次のようなお考えがありました。“この者は、私を見た瞬間から全身が喜び(喜悦)によって絶え間なく満たされている。強い喜びの衝動があるうちは、法を聞いても悟ることはできない。まずは中立的な捨(ウペッカー)の状態になるまで待つのがよい。また、一晩で百二十ヨージャナの道を歩んできた彼の疲労も激しい。それもまずは静まるのがよい”。それゆえ、二度拒まれ、三度目に請われたとき、街路の途中に立ったまま、“それゆえバーヒヤよ、このように学ぶべきである。‘見られたものには、ただ見られたものだけがあるようにせよ’”という教え(ウダーナ経1.10)の理趣により、種々の方法で法を説かれました。彼は師の法を聞きながら、すべての煩悩を滅尽し、四無礙解とともに阿羅漢果に到達しました。

178. So arahattaṃ pattakkhaṇeyeva pubbakammaṃ saritvā sañjātasomanasso pubbacaritāpadānaṃ pakāsento ito satasahassamhītiādimāha. Taṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānatthameva. Anuttānapadavaṇṇanameva karissāma.

178. 彼は阿羅漢果に達した瞬間に、過去の業を思い出し、歓喜が生じて過去の遍歴(アパダーナ)を明らかにするために、“今から十万劫の昔に……”といったことを語りました。それは、以前に述べられた方法の通りであり、意味は明快です。ここでは、明快でない言葉の解説のみを行うことにします。

181. Hasanaṃ paccavekkhaṇanti paripuṇṇasomanassajātaṃ paccavekkhaṇaṃ, komāravaṇṇaṃ atikomalanti attho.

181. “微笑みて観察す(hasanaṃ paccavekkhaṇaṃ)”とは、円満な喜悦(somanassa)から生じた観察、すなわち、少年の容姿のように極めて柔和であることを意味する。

182. Hemayaññopacitaṅganti suvaṇṇasuttayaññopacitasuttaavayavaṃ sarīraṃ dehanti attho. Palambabimbatamboṭṭhanti olambitabimbaphalasadisaṃ rattavaṇṇaṃ oṭṭhadvayasamannāgatanti attho. Setatiṇhasamaṃ dijanti sunisitatikhiṇaayalohaghaṃsanena ghaṃsitvā samaṃ kataṃ viya samadantanti attho.

182. “黄金の供犠に積まれたる身体(hemayaññopacitaṅga)”とは、金糸の供犠のように積み上げられた糸のような部位を持つ身体、すなわち身躯(deha)を意味する。“垂れ下がるビンバ果のごとき赤き唇(palambabimbatamboṭṭha)”とは、垂れ下がったビンバの果実に似た、赤色の二つの唇を備えていることを意味する。“白く鋭く等しき歯(setatiṇhasamaṃ dija)”とは、よく研がれた鋭い鉄(ayaloha)で研磨して平らにされたかのように、等しき歯(samadanta)であることを意味する。

183. Pītisamphullitānananti pītiyā suṭṭhu phullitaṃ vikasitaṃ ānanaṃ mukhaṃ ādāsatalasadisamukhavantanti attho.

183. “歓喜に満開せる顔(pītisamphullitānana)”とは、歓喜(pīti)によって見事に開き、花開いた顔(mukha)、すなわち鏡の表面のような顔を持つことを意味する。

184. Khippābhiññassa bhikkhunoti khippaṃ desanāya samugghāṭitakkhaṇeyeva abhivisesena ñātuṃ samatthassa bhikkhunoti attho.

184. “速修智(速やかな直解)の比丘(khippābhiññassa bhikkhu)”とは、説法が発せられた瞬間に、速やかに、また特別に優れた形で知ることのできる比丘であることを意味する。

186. Saggaṃ agaṃ sabhavanaṃ yathāti attano gehaṃ viya saggaṃ lokaṃ agamāsinti attho.

186. “自らの住処のごとく天界へ行けり(saggaṃ agaṃ sabhavanaṃ yathā)”とは、自らの家に行くかのように天界(saggāloka)へ行った、ということを意味する。

196. Na [Pg.237] tvaṃ upāyamaggaññūti tvaṃ nibbānādhigamūpāyabhūtamaggaññū na ahosīti attho.

196. “汝は手段たる道を知る者にあらず(na tvaṃ upāyamaggaññū)”とは、汝は涅槃の到達(nibbānādhigama)の手段となる道を知る者ではなかった、ということを意味する。

200. Satthuno sadā jinanti sadā sabbakālaṃ jinaṃ jinanto parājitakopo satthuno sammāsambuddhassa vimalānanaṃ ādāsatalasadisamukhaṃ passissāmi passituṃ nikkhamāmīti yojanā. Dije apucchiṃ kuhiṃ lokanandanoti kuhiṃ ṭhāne lokapasādakaro satthāti dije brāhmaṇe ahaṃ bhikkhū apucchinti attho.

200. “常に勝者たる師(satthuno sadā jina)”とは、常に、あらゆる時に勝者(jina)であり、怒りを打ち負かした(parājitakopa)師、正自覚者(sammāsambuddha)の、鏡の表面のような汚れなき顔(vimalānana)を見よう、見るために出発しよう、という文脈(yojanā)である。“二度生まれる者(バラモン)らに問えり、世界の喜び(lokanandana)はいずこに、と”とは、世界の浄信を引き起こす(lokapasādakara)師はいずこの場所におられるのか、と二度生まれる者(dija)であるバラモンたちに、私(比丘)が問うた、ということを意味する。

201. Sasova khippaṃ munidassanussukoti munidassane tathāgatadassane ussuko ussāhajāto saso iva khippaṃ pāpuṇātīti attho.

201. “兎のごとく速やかに、聖者(牟尼)を拝せんと熱望して(sasova khippaṃ munidassanussuko)”とは、聖者を拝すること、すなわち如来(tathāgata)を拝することに熱心(ussuka)であり、熱意を生じさせて、兎のように速やかに到達する、ということを意味する。

202. Tuvaṭaṃ gantvāti sīghaṃ gantvā. Piṇḍatthaṃ apihāgidhanti piṇḍapātaṃ paṭicca apihaṃ apagatapihaṃ agidhaṃ nittaṇhaṃ.

202. “速やかに行きて(tuvaṭaṃ gantvā)”とは、急いで行って。“食(piṇḍa)のために、希求せず貪らず(apihāgidha)”とは、托鉢の食(piṇḍapāta)に関して、希求(pihā)を離れ、貪り(gidha)のない、渇愛(taṇhā)のないことである。

203. Alolakkhanti ito cito ca anolokayamānaṃ uttame sāvatthinagare piṇḍāya vicarantaṃ adakkhinti sambandho. Sirīnilayasaṅkāsanti siriyā lakkhaṇānubyañjanasobhāya nilayaṃ saṅkāsaṃ jalamānatoraṇasadisaṃ. Ravidittiharānananti vijjotamānasūriyamaṇḍalaṃ viya vijjotamānamukhamaṇḍalaṃ.

203. “揺らがぬ眼(alolakkha)”とは、あちこちを見渡すことなく(anolokayamāna)、至高のサーヴァッティー(舎衛城)において托鉢のために歩んでいる(比丘を)見た、という(文脈上の)繋がりである。“吉祥の住処に似たる(sirīnilayasaṅkāsa)”とは、吉祥(siri)、すなわち(三十二)相(lakkhaṇa)や(八十)随形好(anubyañjana)の輝きの住処に似た、燃え盛る門(toraṇa)のようであることを意味する。“太陽の輝きを奪う顔(ravidittiharānana)”とは、輝きわたる太陽の円輪(sūriyamaṇḍala)のごとく、輝きわたる顔の円輪(mukhamaṇḍala)であることを意味する。

204. Kupathe vippanaṭṭhassāti kucchitapathe sopaddavamagge mūḷhassa micchāpaṭipannassa me saraṇaṃ hohi patiṭṭhā hohi. Gotamāti bhagavantaṃ gottena ālapati.

204. “悪しき道に迷える者(kupathe vippanaṭṭha)”とは、浅ましき道、災難(upaddava)のある道において迷い、邪なる修行(micchāpaṭipanna)をしている私にとって、依り所(saraṇa)となり、支え(patiṭṭhā)となってください、ということである。“ゴータマ(Gotama)よ”とは、世尊(bhagavant)を姓(gotta)によって呼びかけている。

218. Na tattha sukkā jotantīti sukkapabhāsampannā jotamānaosadhitārakādayo na jotanti nappabhāsanti. Sesaṃ uttānatthameva. So evaṃ pubbacaritāpadānaṃ pakāsetvā tāvadeva ca bhagavantaṃ pabbajjaṃ yāci. ‘‘Paripuṇṇaṃ te pattacīvara’’nti ca puṭṭho ‘‘na paripuṇṇa’’nti āha. Atha naṃ satthā ‘‘tena hi pattacīvaraṃ pariyesāhī’’ti vatvā pakkāmi. So kira vīsativassasahassāni samaṇadhammaṃ karonto ‘‘bhikkhunā nāma attanā paccaye labhitvā aññaṃ anoloketvā sayameva paribhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti vatvā ekabhikkhussāpi pattena vā cīvarena vā saṅgahaṃ nākāsi, ‘‘na tenassa [Pg.238] iddhimayaṃ pattacīvaraṃ uppajjissatī’’ti ñatvā bhagavā ehibhikkhubhāvena pabbajjaṃ nādāsi. Tampi pattacīvaraṃ pariyesamānameva saṅkāraṭṭhānato coḷakkhaṇḍāni saṃkaḍḍhentaṃ pubbaveriko amanusso ekissā taruṇavacchāya gāviyā sarīre adhimuccitvā vāmaūrumhi paharitvā jīvitakkhayaṃ pāpesi. Satthā piṇḍāya caritvā katabhattakicco sambahulehi bhikkhūhi saddhiṃ nikkhamanto bāhiyassa sarīraṃ saṅkāraṭṭhāne patitaṃ disvā ‘‘gaṇhatha, bhikkhave, etaṃ bāhiyaṃ dārucīriyanti ekasmiṃ gehadvāre ṭhatvā mañcakaṃ āharāpetvā imaṃ sarīraṃ nagaradvārato nīharitvā jhāpetvā dhātuyo gahetvā thūpaṃ karothā’’ti bhikkhū āṇāpesi.

218. “そこには白き星々も輝かず(na tattha sukkā jotanti)”とは、白い輝きを備えて輝いている薬草の星(osadhitārakā)などが、輝かず、光を放たないことである。残りの部分は、明白な意味である。彼はこのように、自らの過去の行いであるアパダーナを明かし、その時すぐに世尊に出家(pabbajjā)を乞うた。“汝の鉢と衣は揃っているか(paripuṇṇaṃ te pattacīvaraṃ)”と問われると、“揃っていません”と答えた。そこで師は“さらば鉢と衣を探してきなさい”と言って去られた。聞くところによれば、彼は二万年の間、沙門法(samaṇadhamma)を行いながら、“比丘たる者は、自ら四資具(paccaya)を得て、他人を頼ることなく自分自身で用いるべきである”と言って、ただ一人の比丘に対しても、鉢や衣による布施(saṅgaha)を行わなかった。そのため彼には神通による(iddhimaya)鉢と衣が生じないであろうと知って、世尊は“来たれ比丘(ehibhikkhu)”という形での出家を授けなかったのである。彼がその鉢と衣を探し求め、塵捨て場(saṅkāraṭṭhāna)から布切れ(coḷakkhaṇḍa)を拾い集めていたとき、過去の仇敵である非人が、一頭の若い仔牛を持つ雌牛の体に乗り移り、彼の左の腿を突いて、命を奪わせた。師は托鉢を終えて食事を済ませ、多くの比丘たちと共に出て行かれた際、塵捨て場に倒れているバーヒヤの遺体を見て、“比丘たちよ、このバーヒヤ・ダールーチーリヤを運びなさい”と言い、ある家の門口に立って寝台(mañcaka)を持ってこさせ、この遺体を城門から運び出させて火葬(jhāpetvā)し、遺骨(dhātuyo)を拾って塔(thūpa)を造るように、比丘たちに命じられた。

Te bhikkhū dhātuṃ mahāpathe thūpaṃ kāretvā satthāraṃ upasaṅkamitvā attano katakammaṃ ārocesuṃ. Tato saṅghamajjhe kathā udapādi – ‘‘tathāgato bhikkhusaṅghena sarīrajhāpanakiccaṃ kāresi, dhātuyo ca gāhāpetvā cetiyaṃ kārāpesi, kataramaggo nu kho tena samadhigato, sāmaṇero nu kho so, bhikkhu nu kho’’ti. Satthā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā ‘‘patiṭṭhito, bhikkhave, bāhiyo dārucīriyo arahatto’’ti upari dhammadesanaṃ vaḍḍheti. Tassa parinibbutabhāvañca ācikkhitvā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ khippābhiññānaṃ yadidaṃ bāhiyo dārucīriyo’’ti (a. ni. 1.209, 216) etadagge ṭhapesi.

比丘たちは大通り(mahāpatha)に遺骨の塔を建立し、師のもとに近づいて自らが行ったことを報告した。その後、僧伽の中で次のような話が起こった。“如来は比丘僧伽に遺体の火葬を行わせ、遺骨を拾わせて塔(cetiya)を建立させた。彼は果たして、どのような道(果位)を悟ったのだろうか。彼は沙弥(sāmaṇera)であったのか、それとも比丘であったのか”。師はその成り行き(aṭṭhuppatti)を端緒として、“比丘たちよ、バーヒヤ・ダールーチーリヤは阿羅漢果に安住したのである”と言って、さらに法話を続けられた。そして彼の般涅槃(parinibbuta)を告げ、“比丘たちよ、私の弟子である比丘たちの中で、速修智(速やかな直解)の者たちの第一(etadagga)は、このバーヒヤ・ダールーチーリヤである”として、第一の位に置かれた。

Atha naṃ bhikkhū pucchiṃsu – ‘‘tumhe, bhante, ‘bāhiyo dārucīriyo arahattaṃ patto’ti vadetha, kadā so arahattaṃ patto’’ti? ‘‘Mama dhammaṃ sutakāle, bhikkhave’’ti. ‘‘Kadā panassa, bhante, tumhehi dhammo kathito’’ti? ‘‘Bhikkhāya carantena antaravīthiyaṃ ṭhitenā’’ti. ‘‘Appamattako, bhante, tumhehi antaravīthiyaṃ ṭhatvā kathitadhammo; kathaṃ so tāvattakena visesaṃ nibbattesī’’ti? Atha ne satthā, ‘‘bhikkhave, mama dhammaṃ ‘appaṃ’ vā ‘bahuṃ vā’ti mā cintayittha. Anekānipi hi anatthapadasaṃhitāni gāthāsahassāni na seyyo, atthanissitaṃ pana ekampi gāthāpadaṃ seyyo’’ti vatvā anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –

そこで比丘たちは世尊に尋ねた。“願わくは、世尊よ、‘バーヒヤ・ダールーチーリヤは阿羅漢果に達した’と仰いますが、彼はいつ阿羅漢果に達したのでしょうか”。“比丘たちよ、私の法を聞いた時である”。“しかし世尊よ、いつ彼に法を説かれたのですか”。“托鉢に歩いている時、道端(antaravīthi)に立って説いたのだ”。“世尊よ、あなたが道端に立って説かれた法は、ごく僅かなものでした。どうして彼は、それだけで(阿羅漢という)殊勝な境地を生じさせたのでしょうか”。そこで師は彼らに言われた。“比丘たちよ、私の法を‘少ない’とか‘多い’とか考えてはならない。無益な言葉を連ねた数千の詩(gāthā)よりも、利益(attha)に基づいた、たった一つの詩の言葉の方が優れているのである”。このように(前後の)文脈を繋いで、法を説きつつ、次の詩を唱えられた。

‘‘Sahassamapi ce gāthā, anatthapadasaṃhitā;

Ekaṃ gāthāpadaṃ seyyo, yaṃ sutvā upasammatī’’ti. (dha. pa. 101) –

“たとえ、無益な言葉を連ねた詩が千あろうとも、それを聞いて静まり(寂静)を得るような、たった一つの詩の言葉の方が、より優れている”。(ダンマパダ 101)

Desanāpariyosāne [Pg.239] caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosīti.

説法の終わりに、八万四千の生きとし生けるものたちが、法の悟り(dhammābhisamayo)を得た。

Bāhiyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

バーヒヤ長老アパダーナの注釈(vaṇṇanā)が完了した。

7. Mahākoṭṭhikattheraapadānavaṇṇanā

7. マハーカーッティカ(摩訶拘絺羅)長老アパダーナの注釈。

Sattamāpadāne padumuttaro nāma jinotiādikaṃ āyasmato mahākoṭṭhikattherassa apadānaṃ. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare mahābhogakule nibbattitvā viññutaṃ patto mātāpitūnaṃ accayena kuṭumbaṃ saṇṭhapetvā gharāvāsaṃ vasanto ekadivasaṃ padumuttarassa bhagavato dhammadesanākāle haṃsavatīnagaravāsino gandhamālādihatthe yena buddho yena dhammo yena saṅgho, tanninne tappoṇe tappabbhāre gacchante disvā tehi saddhiṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā, satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ paṭisambhidāppattānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā ‘‘ayaṃ imasmiṃ sāsane paṭisambhidāppattānaṃ aggo, yaṃnūnāhampi ekassa buddhassa sāsane ayaṃ viya paṭisambhidāppattānaṃ aggo bhaveyya’’nti cintetvā satthu desanāpariyosāne vuṭṭhitāya parisāya bhagavantaṃ upasaṅkamitvā, ‘‘bhante, sve mayhaṃ gehe bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti nimantesi. Satthā adhivāsesi. So bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā sakanivesanaṃ gantvā sabbarattiṃ buddhassa ca bhikkhusaṅghassa ca nisajjaṭṭhānaṃ gandhamālādīhi alaṅkaritvā khādanīyabhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā tassā rattiyā accayena sakanivesane bhikkhusatasahassaparivāraṃ satthāraṃ vividhayāgukhajjakaparivāraṃ sasūpabyañjanaṃ gandhasālibhojanaṃ bhojāpetvā bhattakiccapariyosāne cintesi – ‘‘mahantaṃ kho ahaṃ ṭhānantaraṃ patthemi, na pana yuttaṃ mayā ekadivasameva dānaṃ datvā taṃ ṭhānantaraṃ patthetuṃ, anupaṭipāṭiyā sattāhaṃ dānaṃ datvā patthessāmī’’ti. So teneva niyāmena sattāhaṃ mahādānaṃ datvā bhattakiccapariyosāne dussakoṭṭhāgāraṃ vivarāpetvā uttamaṃ ticīvarappahonakaṃ sukhumavatthaṃ buddhassa pādamūle ṭhapetvā bhikkhusatasahassassa ca ticīvaraṃ datvā tathāgataṃ upasaṅkamitvā, ‘‘bhante, yo so bhikkhu tumhehi ito sattame divasamatthake [Pg.240] paṭisambhidāppattānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapito, ahampi so bhikkhu viya anāgate uppajjanakassa buddhassa sāsane pabbajitvā paṭisambhidāppattānaṃ aggo bhaveyya’’nti satthu pādamūle nipajjitvā patthanaṃ akāsi. Satthā tassa samijjhanabhāvaṃ ñatvā ‘‘anāgate ito kappasatasahassamatthake gotamo nāma buddho loke uppajjissati, tassa sāsane tava patthanā samijjhissatī’’ti byākāsi. So tattha yāvatāyukaṃ puññāni katvā tato cuto devasampattiṃ anubhavitvā aparāparaṃ devamanussesu paribbhami.

第七の長老の行状(アパダーナ)は、“パドゥムッタラという名の勝者…”から始まる尊者マハーコーッティカ(大拘絺羅)の行状である。その生い立ちはどのようなものか。彼もまた、過去の諸仏において功徳を積み、あちこちの生において解脱(輪廻の解脱)の助縁となる功徳を積み重ねていた。パドゥムッタラ世尊の時代にハンサヴァティー市の大富豪の家に生まれ、分別がつく年齢になり、両親の死後に家督を継いで在家の生活を送っていた。ある日、パドゥムッタラ世尊の説法の時間に、ハンサヴァティー市の住民たちが香や花などを手に持ち、仏・法・僧の三宝の集いの方へと一心に向かって行くのを見て、彼らと共に世尊のもとに参じた。そして、師(仏)が一人の比丘を‘四無碍解に達した者たちの第一位’に任命するのを見て、‘この方はこの教えにおいて四無碍解に達した者たちの第一である。願わくは、私もまた将来の仏の教えにおいて、この方のように四無碍解に達した者たちの第一とならん’と考えた。説法が終わり会衆が立ち去ると、世尊のもとに参じて、‘尊師よ、明日、私の家で供養を受けてください’と招待した。師は承諾した。彼は世尊に礼拝し、右繞して自分の屋敷に戻り、一晩中、仏と比丘サンガの座席を香や花などで飾り、各種の食べ物を用意させた。その夜が明けると、自分の屋敷で十万の比丘たちに囲まれた師(仏)に、種々の粥や菓子、汁物や副菜を添えた香ばしい米の食事を供養した。食後の行事が終わると、彼はこう考えた。‘私は大きな位を願っている。しかし、たった一日の施しをしただけでその位を願うのはふさわしくない。順序に従って七日間施しを行い、その後に願おう’。彼はその方法で七日間、大施しを行い、食後の行事が終わると、衣の倉庫を開けさせ、三衣を仕立てるのに十分な最高級の微細な布を仏の御足の前に置き、十万の比丘たちにも三衣を与えた。そして如来のもとに参じて、‘尊師よ、今から七日前に、あなたによって四無碍解に達した者たちの第一位に任命されたあの比丘のように、私もまた将来現れる仏の教えにおいて出家し、四無碍解に達した者たちの第一となれますように’と、師の御足にひれ伏して誓願を立てた。師はそれが成就することを知り、‘将来、今から十万劫の後に、ゴータマという名の仏が世に現れる。その教えにおいて、お前の願いは成就するであろう’と予言(授記)した。彼はそこで命ある限り功徳を積み、そこから没して天界の幸福を享受し、天界と人間界を転々とした。

Evaṃ so devamanussesu saṃsaranto tattha tattha bhave puññañāṇasambhāre sambharanto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ brāhmaṇamahāsālakule nibbatti, koṭṭhikotissa nāmaṃ akaṃsu. Kasmā mātuyā vā ayyakapayyakādīnaṃ vā nāmaṃ aggahetvā evaṃ nāmaṃ kariṃsūti ce? Attano paññavantatāya vedaṅgesu satakkaparatakkesu sanighaṇḍukeṭubhesu sākkharappabhedesu sakalabyākaraṇesu ca chekabhāvena ca diṭṭhadiṭṭhe jane mukhasattīhi koṭṭhento pakkoṭṭhento vitudanto vicaratīti anvatthanāmaṃ kariṃsūti veditabbaṃ. So vayappatto tayo vede uggahetvā brāhmaṇasippe nipphattiṃ patto ekadivasaṃ satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā upasampannakālato paṭṭhāya vipassanāya kammaṃ karonto saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā paṭisambhidāsu ciṇṇavasī hutvā abhīto mahāthere upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchantopi dasabalaṃ upasaṅkamitvā paṭisambhidāsuyeva pañhaṃ pucchi. Evamayaṃ thero tattha katādhikāratāya tattha ciṇṇavasībhāvena ca paṭisambhidāppattānaṃ aggo jāto. Atha naṃ satthā mahāvedallasuttaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā paṭisambhidāppattānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi, ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ paṭisambhidāppattānaṃ yadidaṃ mahākoṭṭhiko’’ti (a. ni. 1.209, 218).

このように、彼が天界と人間界を輪廻しながら、あちこちの生において功徳と智慧の資糧を積み、この仏陀の出現した時代に、サーヴァッティーのバラモン大富豪の家に生まれ、コーッティカという名が付けられた。なぜ母や祖父母などの名を取らずにこのような名にしたのかと言えば、自らの知恵によって、ヴェーダの付随書、論理学、辞書、儀礼、語源学、およびすべての文法に精通していたため、出会う人々を言葉の槍で‘打ち砕き(koṭṭhento)’、論破して歩いていたからであり、それに相応しい名(実益名)を付けたのだと知るべきである。彼は成人すると三ヴェーダを学び、バラモンの諸芸を修得した。ある日、師(仏)のもとに行き、法を聞いて信心を得て出家した。具足戒を受けた時からヴィパッサナー(観)の実践に励み、四無碍解(四無碍智)と共に阿羅漢果に到達した。四無碍解に熟達し、恐れることなく大長老たちに近づいて質問し、また十力(仏)に近づいて四無碍解について質問した。このようにして、この長老は過去の功徳とそこでの熟練によって、四無碍解に達した者たちの第一となった。そこで師(仏)は、‘大有明経(マハーヴェーダッラ・スッタ)’の説法を機縁として、彼を四無碍解に達した者の第一位に任命した。‘比丘たちよ、私の比丘弟子たちの中で、四無碍解に達した者の第一は、このマハーコーッティカである’と。

221. So aparena samayena vimuttisukhaṃ paṭisaṃvedento somanassajāto attano pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttaro nāma jinotiādimāha. Taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānatthameva.

221. 彼は後になって、解脱の喜びを享受しながら、歓喜して自らの過去の行状を明らかにしようとして、‘パドゥムッタラという名の勝者…’という詩句を語った。そのすべては、先に述べた通りの方法で、文意は明白である。

Itthaṃ [Pg.241] sudamāyasmā mahākoṭṭhikoti ettha sudanti nidassane nipāto. Āyasmāti gāravādhivacanaṃ, yathā taṃ āyasmā mahāmoggallānoti.

‘このように尊者マハーコーッティカは(語った)’という文において、‘sudam(スダン)’は例示(確認)の不変化詞である。‘āyasmā(アーヤスマー、尊者)’は敬意を表す呼称であり、例えば‘尊者マハーモッガッラーナ’と言うのと同じである。

Mahākoṭṭhikattheraapadānavaṇṇanā samattā.

マハーコーッティカ長老の行状の注釈(義釈)は、これで終了した。

8. Uruvelakassapattheraapadānavaṇṇanā

8. ウルヴェーラカッサパ長老の行状の注釈。

Aṭṭhamāpadāne padumuttaro nāma jinotiādikaṃ āyasmato uruvelakassapattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle kulagehe nibbatto vayappatto satthu santike dhammaṃ sutvā satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ mahāparivārānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā sayampi taṃ ṭhānantaraṃ patthento mahādānaṃ datvā paṇidhānaṃ akāsi. Bhagavā cassa anantarāyataṃ disvā ‘‘anāgate gotamabuddhassa sāsane mahāparivārānaṃ aggo bhavissatī’’ti byākāsi. So tattha yāvatāyukaṃ puññāni katvā tato cavitvā devamanussesu saṃsaranto ito dvenavutikappamatthake phussassa bhagavato vemātikakaniṭṭhabhātā hutvā nibbatto, aññepissa dve kaniṭṭhabhātaro ahesuṃ. Te tayo buddhappamukhabhikkhusaṅghaṃ nimantetvā paramāya pūjāya pūjetvā yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto amhākaṃ bhagavato uppattito puretarameva bārāṇasiyaṃ brāhmaṇakule tayo bhātaro hutvā nibbattā gottavasena tayopi kassapāti evaṃ nāmakā ahesuṃ. Te tayo vayappattā tayo vede uggaṇhiṃsu. Tesaṃ jeṭṭhabhātikassa pañcamāṇavakasatāni parivārā, majjhimassa tīṇi, kaniṭṭhassa dve, te attano ganthesu sāraṃ olokentā diṭṭhadhammikameva atthaṃ disvā pabbajjaṃ rocesuṃ. Tesu jeṭṭhabhātā attano parivārena saddhiṃ uruvelaṃ gantvā isipabbajjaṃ pabbajitvā uruvelakassapo nāma jāto, majjhimo gaṅgānadīvaṅke pabbajito nadīkassapo nāma jāto, kaniṭṭho gayāsīse pabbajito gayākassapo nāma jāto. Evaṃ tesu isipabbajjaṃ pabbajitvā tattha tattha vasantesu bahūnaṃ divasānaṃ accayena amhākaṃ bodhisatto mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā [Pg.242] paṭividdhasabbaññutaññāṇo anukkamena dhammacakkaṃ pavattetvā pañcavaggiyatthere arahatte patiṭṭhāpetvā yasakulaputtappamukhe pañcapaññāsajane sahāyake vinetvā saṭṭhi arahante ‘‘caratha, bhikkhave, cārika’’nti (mahāva. 32) vissajjetvā tiṃsabhaddavaggiye vinetvā uruvelakassapassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā vasanatthāya agyāgāraṃ pavisitvā tattha gatanāgadamanādīhi aḍḍhuḍḍhasahassehi pāṭihāriyehi uruvelakassapaṃ saparivāraṃ vinetvā pabbājesi. Tassa pabbajjāvidhānañca iddhipāṭihāriyakaraṇañca sabbaṃ nadīkassapassa apadānaṭṭhakathāyaṃ āvi bhavissati. Tassa pabbajitabhāvaṃ sutvā itarepi dve bhātaro saparisā āgantvā satthu santike pabbajiṃsu. Sabbeva te iddhimayapattacīvaradharā ehibhikkhukā ahesuṃ. Satthā taṃ samaṇasahassaṃ ādāya gayāsīsaṃ gantvā piṭṭhipāsāṇe nisinno ādittapariyāyadesanāya (mahāva. 54) te sabbe arahatte patiṭṭhāpesi.

第八のアパダーナは“パドゥムッタラという名の勝者”等で始まる尊者ウルヴェーラ・カッサパのアパダーナである。この方もまた、過去の諸仏において功徳を積み、あちこちの世において輪廻を脱するための資糧となる福徳を蓄え、パドゥムッタラ世尊の時代に良家に生まれ、成人して師の御許で法を聞き、師が大勢の随行者の第一の位に一人の比丘を置くのを見て、自らもその地位を願って大施しを行い、誓願を立てた。世尊は彼の障りのない未来を見て、“未来のゴータマ仏の教えにおいて、大勢の随行者を持つ者の第一となるであろう”と記別された。彼はそこで命ある限り福徳を積み、そこから没して神々や人間の間を輪廻し、今から九十二劫の昔、プッサ世尊の異母弟として生まれ、他にも二人の弟がいた。彼ら三人は仏を筆頭とする比丘僧伽を招いて、至高の供養を捧げ、生涯の限り善行を行い、神々や人間の間を輪廻し、我らが世尊の誕生よりも以前に、バラナシのバラモンの一家に三人兄弟として生まれた。姓によって三人ともカッサパという名であった。彼ら三人は成人して三ヴェーダを習得した。長兄には五百人の青年が随行し、次兄には三百人、末弟には二百人がいた。彼らは自らの典籍の中に核心を探し求めたが、現世的な利益しか見出せず、出家を望んだ。その中で長兄は自らの随行者と共にウルヴェーラへ行き、仙人出家をしてウルヴェーラ・カッサパという名になった。次兄はガンガー河の湾曲した所で出家しナディー・カッサパという名になった。末弟はガヤーシーサで出家しガヤー・カッサパという名になった。このように彼らが仙人出家をしてそれぞれの場所に住んでいたが、多くの日数が経過した後、我らが菩薩は大いなる出家を遂げ、一切知者の智慧を悟り、順次に法輪を転じ、五比丘を阿羅漢位に導き、ヤサ善男子を筆頭とする五十五人の友人たちを導き、六十人の阿羅漢に“比丘たちよ、遊行に出よ”と遣わし、三十人のバッダヴァッギーヤを導き、ウルヴェーラ・カッサパの住処へ行き、住まうために火の堂に入り、そこで往来する龍などを制する等の三千五百の奇蹟によって、随行者と共にウルヴェーラ・カッサパを導いて出家させた。彼の出家の次第と神通の奇蹟については、すべてナディー・カッサパのアパダーナ註に明らかになるであろう。彼が出家したことを聞いて、他の二人の兄弟もまた随行者と共に来て、師の御許で出家した。彼ら全員が神通によって生じた鉢と衣を身にまとう“来たれ比丘(エヒ・ビク)”であった。師はその千人の修行者を連れてガヤーシーサへ行き、岩の上に座して“燃焼の教え(燃焼経)”によって、彼ら全員を阿羅漢位に導いた。

251. So evaṃ arahattaṃ patvā somanassajāto attano pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttaro nāma jinotiādimāha. Anuttānapadameva vaṇṇayissāma.

251. 彼はこのように阿羅漢位に到達し、歓喜が生じて自らの過去の行いであるアパダーナを明らかにするために“パドゥムッタラという名の勝者”等と言った。その明白でない語句のみを解説する。

268. So ca sabbaṃ tamaṃ hantvāti so phusso bhagavā rāgadosamohādikilesandhakāraṃ viddhaṃsetvā. Vijaṭetvā mahājaṭanti taṇhāmānādīhi diyaḍḍhasahassehi kilesagaṇehi mahābyākulaṃ jaṭaṃ vijaṭetvā padāletvā phāletvāti attho. Sadevakaṃ devalokasahitaṃ sakalaṃ lokasannivāsaṃtappayanto santappayanto pīṇento amataṃ vuṭṭhiṃ mahānibbānavuṭṭhidhāraṃ vassate paggharāpetīti yojanā.

268. “彼は、すべての闇を滅ぼして”とは、そのプッサ世尊が、貪・瞋・痴などの煩悩の暗闇を打ち砕いて、という意味である。“大いなるもつれを解きほぐし”とは、渇愛や慢心などの千五百の煩悩の群れによる、ひどく混乱したもつれを解き、切り裂き、割って、という意味である。“天界を含む”とは、天界を含む全世界の住処を、“潤しながら”とは、満足させ、喜ばせながら、“不死の雨を”とは、大涅槃の雨のしずくを、“降らせる”とは、滴らせる、という結びつきである。

269. Tadā hi bārāṇasiyanti ‘‘bārasa manussā’’tiādīsu viya bārasa dvādasarāsī hutvā purā, himavantato isayo ca paccekamunisaṅkhātā isayo ca gandhamādanato ākāsenāgantvā ettha gacchanti otaranti pavisantīti bārāṇasī, atha vā sammāsambuddhasaṅkhātānaṃ anekasatasahassānaṃ dhammacakkapavattanatthāya otaraṭṭhānaṃ nagaraṃ liṅgavipallāsaṃ katvā itthiliṅgavasena bārāṇasīti vuccati, tissaṃ bārāṇasiyaṃ.

269. “その時、バラナシにおいて”については、“十二(bārasa)の人間”などのように、十二の星座となって以前に、雪山からの仙人たちや、辟支仏と呼ばれる仙人たちがガンダマーダナ山から空路で来て、ここに“行き”、“降り”、“入る”のでバラナシと呼ばれる。あるいは、正等覚者と呼ばれる幾十万もの仏たちが法輪を転ずるために降り立つ場所である都市を、性転換を行って女性名詞としてバラナシと呼ぶ。そのバラナシにおいて、ということである。

273. Nikkhittasatthaṃ [Pg.243] paccantanti chaḍḍitasatthaṃ pātitaāvudhaṃ paccantajanapadaṃ nibbisevanaṃ katvā punarupaccatanti punarapi taṃ nagaraṃ upecca upagamma sampattāti attho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

273. “武器を捨てた辺境”とは、武器を放棄し、武具を投げ捨てた辺境の地を、利用されないようにして、“再び近づいた”とは、再びその都市に近づき、至り、到着した、という意味である。残りは容易に理解できる。

Uruvelakassapattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ウルヴェーラ・カッサパ長老のアパダーナの解説が完了した。

9. Rādhattheraapadānavaṇṇanā

9. ラーダ長老のアパダーナの解説

296. Navamāpadāne padumuttaro nāma jinotiādikaṃ āyasmato rādhattherassa apadānaṃ. Taṃ sabbaṃ pāṭhānusārena nayānucintanena viññūhi suviññeyyameva. Kevalaṃ puññanānattamevāti.

296. 第九のアパダーナは“パドゥムッタラという名の勝者”等で始まる尊者ラーダ長老のアパダーナである。それはすべて、本文に従って理法を考察すれば、賢者には容易に理解できる。ただ功徳の違いがあるだけである。

Rādhattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ラーダ長老のアパダーナの解説が完了した。

Dasamaṃ mogharājattheraapadānaṃ suviññeyyamevāti.

第十のモーガラージャ長老のアパダーナは、容易に理解できる。

Catupaññāsamavaggavaṇṇanā samattā.

第五十四の章(カトゥパンニャーサマ・ヴァッガ)の解説が完了した。

55. Bhaddiyavaggo

55. バッディヤの章(バッディヤ・ヴァッガ)

1. Lakuṇḍakabhaddiyattheraapadānavaṇṇanā

1. ラクンダカ・バッディヤ長老のアパダーナの解説

Pañcapaññāsamavagge paṭhamāpadāne padumuttaro nāma jinotiādikaṃ āyasmato lakuṇḍakabhaddiyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare mahābhogakule nibbattitvā viññutaṃ patto satthu dhammaṃ suṇanto nisinno satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ mañjussarānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā sayampi taṃ ṭhānantaraṃ patthento buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa sappisakkharādimadhurarasasammissaṃ mahādānaṃ datvā ‘‘ahampi, bhante, anāgate ayaṃ bhikkhu viya ekassa buddhassa sāsane mañjussarānaṃ aggo bhaveyya’’nti paṇidhānaṃ akāsi. Bhagavā tassa anantarāyaṃ disvā byākaritvā pakkāmi.

第五十五の品(パンチャパンニャーサマ・ヴァッガ)の第一の物語(アパダーナ)は、“パドゥムッタラ(蓮華上仏)という名の勝者…”から始まる長老ラクンダカ・バッディヤの物語である。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生において解脱の資糧となる福徳を蓄え、パドゥムッタラ世尊の時代に、ハンサヴァティー市の大富豪の家に生まれ、分別のつく年齢に達した。師の法を聴く会座に座っていたとき、師(仏陀)が一人の比丘を美声第一の位(エタダッガ)に置くのを見て、自らもその位を望み、仏陀を筆頭とする比丘僧伽に、醍醐や砂糖などを混ぜた甘美な味の多大な施物(大施)を与えて、“大徳(尊者)よ、私も未来において、この比丘のように、ある仏陀の教えの中で美声第一となりますように”という誓願を立てた。世尊は彼の(将来に)障害がないことを見て、授記を与えて去られた。

So [Pg.244] yāvatāyukaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto ubhayasampattiyo anubhavitvā phussabhagavato kāle citrakokilo hutvā nibbatto rājuyyānato madhuraṃ ambaphalaṃ tuṇḍenādāya gacchanto satthāraṃ disvā pasannamānaso ‘‘dassāmi buddhassā’’ti cittaṃ uppādesi. Satthā tassa cittācāraṃ ñatvā pattaṃ gahetvā nisīdi. Kokilo dasabalassa patte ambapakkaṃ ṭhapesi. Satthā tassa somanassuppādanatthaṃ tassa passantasseva taṃ paribhuñji. Atha so kokilo pasannamānaso teneva pītisukhena sattāhaṃ vītināmesi. Teneva puññakammena uppannuppannabhave mañjussaro ahosi. Kassapasammāsambuddhakāle vaḍḍhakikule nibbattetvā jeṭṭhakavaḍḍhakī hutvā pākaṭo ahosi. Parinibbute bhagavati tassa sarīradhātuyo nidahituṃ sattayojanappamāṇe thūpe āraddhe so āha – ‘‘yojanāvaṭṭaṃ yojanubbedhaṃ karomā’’ti. Te sabbe tassa vacane aṭṭhaṃsu. Iti appamāṇassa buddhassa orappamāṇaṃ cetiyaṃ kāresi, tena kammena nibbattaṭṭhāne aññehi hīnappamāṇo ahosi. So amhākaṃ bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā atirassatāya ca suvaṇṇapaṭimā viya sundarasarīratāya ca lakuṇḍakabhaddiyoti paññāyittha. So aparabhāge satthu dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā bahussuto dhammakathiko hutvā madhurena sarena paresaṃ dhammaṃ kathesi.

彼は寿命の尽きるまで福徳を積み、天界と人間界を輪廻しながら両界の幸福を享受し、プッサ(普沙仏)世尊の時代に、五色に輝くカッコウ(チトラコーキラ)として生まれた。王宮の庭園から甘いマンゴーの果実を嘴でくわえて飛んでいたとき、師(仏陀)を見て心に清らかな信仰が生じ、“仏陀に(これを)捧げよう”という心を起こした。師は彼の心の動きを知り、鉢を手に取って座られた。カッコウは十力尊の鉢の中に熟したマンゴーを置いた。師は彼の喜悦を高めるために、彼が見ている前でそれを食された。するとそのカッコウは、清らかな信仰の心とともに、その歓喜と楽によって七日間を過ごした。その福業(功徳)によって、生まれ変わるたびに美声となった。カッサパ(迦葉)正自覚者の時代には、大工の家に生まれ、大工の棟梁として知られるようになった。世尊が般涅槃された後、その身体の遺骨(舎利)を納めるために七ヨージャナの大きさの仏塔が着工されたとき、彼は“(周囲)一ヨージャナ、高さ一ヨージャナにしよう”と言った。皆、彼の言葉に従った。このように無量(の功徳)である仏陀に対して、小さな(限定的な)寸法の塔を造らせた。その業によって、生まれた場所において、他者よりも背の低い寸法となった。彼は私たちの世尊(ゴータマ仏)の時代に名家に生まれ、極めて背が低いことと、黄金の像のように美しい身体であったことから、“ラクンダカ・バッディヤ(矮身のバッディヤ)”として知られた。彼は後に師の説法を聴いて信心を得て出家し、多聞の法話師となって、甘美な声で他者に法を説いた。

Athekasmiṃ ussavadivase ekena brāhmaṇena saddhiṃ rathena gacchantī ekā gaṇikā theraṃ disvā dantavidaṃsakaṃ hasi. Thero tassā dantaṭṭhike nimittaṃ gahetvā jhānaṃ uppādetvā taṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā anāgāmī ahosi, so abhiṇhaṃ kāyagatāya satiyā viharanto ekadivasaṃ āyasmatā dhammasenāpatinā ovadiyamāno anusāsiyamāno arahatte patiṭṭhahi. Ekacce bhikkhū ca sāmaṇerā ca tassa arahattappattabhāvaṃ ajānanto kaṇṇesu gahetvā kaḍḍhanti, sīse bāhāya hatthapādādīsu vā gahetvā cāletvā kīḷantā viheṭhesuṃ. Atha bhagavā sutvā – ‘‘mā, bhikkhave, mama puttaṃ viheṭhethā’’ti āha. Tato paṭṭhāya taṃ ‘‘arahā’’ti jānitvā na viheṭhesuṃ.

ある祭りの日、一人の遊女が婆羅門と共に車で通りかかったとき、長老を見て歯を見せて笑った。長老は彼女の歯の骨を(不浄の)相(ニミッタ)として捉えて禅定を生じさせ、それを基礎としてヴィパッサナーを修め、不還者(アナガーミー)となった。彼は常に身至念(カーヤガター・サティ)を修めて住んでいたが、ある日、尊者舎利弗(法将)に訓誡・教示されて阿羅漢果に到達した。ある比丘や沙弥たちは、彼が阿羅漢に達したことを知らず、彼の耳を掴んで引っ張ったり、頭や腕、手足などを掴んで揺り動かして遊んだりして嫌がらせをした。そこで世尊はこれを聞き、“比丘たちよ、私の息子に嫌がらせをしてはならない”と言われた。それ以来、人々は彼を“阿羅漢である”と知って、嫌がらせをしなくなった。

12. So [Pg.245] arahā hutvā sañjātasomanasso attano pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttaro nāma jinotiādimāha. Mañjunābhinikūjahanti madhurena pemaniyena sarena abhinikūjiṃ saddaṃ nicchāresiṃ ahanti attho. Sesamettha suviññeyyamevāti.

12. 彼は阿羅漢となり、歓喜が生じて自らの過去の行いである物語(アパダーナ)を明らかにするために、“パドゥムッタラという名の勝者…”等の詩を唱えた。“美しく鳴いた(マニュナー・アビニクージャンティ)”とは、甘美で慈しみ深い声で、声を出し、音を発した、という意味である。それ以外の点は、ここでは理解しやすいことばかりである。

Lakuṇḍakabhaddiyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ラクンダカ・バッディヤ長老の物語の解説(義釈)は完結した。

2. Kaṅkhārevatattheraapadānavaṇṇanā

2. カンカーレーヴァタ長老の物語の解説

34. Dutiyāpadāne padumuttaro nāma jinotiādikaṃ āyasmato kaṅkhārevatattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbatto, taṃ sabbaṃ pāṭhānusārena suviññeyyamevāti.

34. 第二の物語は、“パドゥムッタラという名の勝者…”から始まる尊者カンカーレーヴァタ長老の物語である。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生において解脱の資糧となる福徳を蓄え、パドゥムッタラ世尊の時代にバラモンの家に生まれた。それらすべては、本文の通り容易に理解できる。

Kaṅkhārevatattheraapadānavaṇṇanā samattā.

カンカーレーヴァタ長老の物語の解説は完結した。

3. Sīvalittheraapadānavaṇṇanā

3. シーヴァリ長老の物語の解説

Tatiyāpadāne padumuttaro nāma jinotiādikaṃ āyasmato sīvalittherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle kulagehe nibbatto heṭṭhā vuttanayena vihāraṃ gantvā parisāya pariyante ṭhito dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ lābhīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā ‘‘mayāpi anāgate evarūpena bhavituṃ vaṭṭatī’’ti dasabalaṃ nimantetvā sattāhaṃ buddhappamukhassa bhikkhasaṅghassa mahādānaṃ datvā, ‘‘bhante, iminā adhikārakammena na aññaṃ sampattiṃ patthemi, anāgate pana ekassa buddhassa sāsane ahampi tumhehi so etadagge ṭhapitabhikkhu viya lābhīnaṃ aggo bhaveyya’’nti patthanaṃ akāsi. Satthā tassa anantarāyataṃ disvā ‘‘ayaṃ te patthanā anāgate gotamassa buddhassa santike samijjhissatī’’ti byākaritvā pakkāmi. So kulaputto yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu ubhayasampattiyo anubhavitvā vipassissa [Pg.246] bhagavato kāle bandhumatīnagarato avidūre ekasmiṃ gāmake nibbatti, tasmiṃ samaye bandhumatīnagaravāsino raññā saddhiṃ sākacchitvā dasabalassa dānaṃ adaṃsu.

第三の物語は、“パドゥムッタラという名の勝者…”から始まる尊者シーヴァリ長老の物語である。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生において解脱の資糧となる福徳を蓄え、パドゥムッタラ世尊の時代に名家に生まれた。先に述べた方法で精舎へ行き、会座の端に立って法を聴いていたとき、師(仏陀)が一人の比丘を利養第一の位に置くのを見て、“私も未来において、このような者になるべきである”と考え、十力尊を招待して、七日間、仏陀を筆頭とする比丘僧伽に大施を与え、“尊者よ、この功徳の業によって、他の幸運は望みません。ただ未来において、ある仏陀の教えの中で、私もあなたがその最高位に置かれた比丘のように、利養第一となりますように”という願望を立てた。師は彼の(願いが)障害なく成就することを見て、“このあなたの願いは、未来のゴータマ仏のもとで成就するであろう”と授記を与えて去られた。その良家の息子は生涯にわたり善行を行い、天界と人間界の両方の幸福を享受し、ヴィパッシ世尊の時代に、バンドゥマティー市の近くのある村に生まれた。その時、バンドゥマティー市の住人たちは、王と相談して十力尊に施物を与えた。

Ekadivasaṃ sabbe ekato hutvā dānaṃ dentā ‘‘kiṃ nu kho amhākaṃ dānagge natthī’’ti (a. ni. aṭṭha. 1.1.207; theragā. aṭṭha. 1.59 sīvalittheragāthāvaṇṇanā) olokentā madhuñca guḷadadhiñca nāddasaṃsu. Te ‘‘yato kutoci āharissāmā’’ti janapadato nagarapavisanamaggesu purise ṭhapesuṃ. Tadā esa kulaputto attano gāmato guḷadadhivārakaṃ gahetvā ‘‘kiñcideva āharissāmī’’ti nagaraṃ gacchanto ‘‘mukhaṃ dhovitvā dhotahatthapādo pavisissāmī’’ti phāsukaṭṭhānaṃ olokento naṅgalasīsappamāṇaṃ nimmakkhikadaṇḍakamadhuṃ disvā ‘‘puññena me idaṃ uppanna’’nti gahetvā nagaraṃ pāvisi. Nāgarehi ṭhapitapuriso taṃ disvā, ‘‘mārisa, kassa imaṃ harasī’’ti pucchi. ‘‘Na kassaci, sāmi, vikkāyikaṃ me ida’’nti. ‘‘Tena hi imaṃ kahāpaṇaṃ gahetvā etaṃ madhuñca guḷadadhiñca dehī’’ti.

ある日のこと、人々が皆で集まって供養(ダーナ)を行っていた際、“我々の供養堂に何が欠けているだろうか”と見渡したところ、蜂蜜と砂糖入りの凝乳(ダディ)がないことに気づきました。彼らは“どこからでも手に入れよう”と考え、地方から町へと入る道々に人を配置しました。その時、一人の善男子が自分の村から砂糖入りの凝乳の瓶を持って、“何か(交換できるもの)を手に入れよう”と町へ向かっていました。彼は“顔を洗い、手足を清めてから町に入ろう”と適当な場所を探していたところ、鋤の頭ほどの大きさの、蜂のいない棒付きの蜂蜜を見つけました。“これは私の功徳によって現れたのだ”と考えて、それを取って町に入りました。町の人々に配置された男が彼を見つけ、“友よ、それを誰のところに持っていくのか”と尋ねました。“誰のためでもありません、主人よ。これは売り物です”。“それならば、この一カハーパナ(貨幣単位)を受け取って、その蜂蜜と砂糖入りの凝乳を譲ってくれ”と言いました。

So cintesi – ‘‘idaṃ me na bahuṃ agghati, ayañca ekappahāreneva bahuṃ deti, vīmaṃsissāmī’’ti. Tato naṃ āha – ‘‘nāhaṃ ekakahāpaṇena demī’’ti. ‘‘Yadi evaṃ dve kahāpaṇe gahetvā dehī’’ti. ‘‘Dvīhipi na demī’’ti. Etenupāyena vaḍḍhetvā yāva sahassaṃ pāpuṇi, so cintesi – ‘‘atiañchituṃ na vaṭṭati, hotu tāva iminā kattabbakammaṃ pucchissāmī’’ti. Atha naṃ āha – ‘‘na idaṃ bahuagghanakaṃ, tvaṃ pana bahuṃ desi, kena kammena idaṃ gaṇhasī’’ti. ‘‘Idha, bho, nagaravāsino raññā saddhiṃ paṭivirujjhitvā vipassisammāsambuddhassa dānaṃ dentā idaṃ dvayaṃ dānagge apassantā maṃ pariyesāpenti. Sace idaṃ dvayaṃ na labhissanti, nāgarānaṃ parājayo bhavissati. Tasmā sahassaṃ datvā gaṇhāmī’’ti. ‘‘Kiṃ panetaṃ nāgarānaṃ eva vaṭṭati, udāhu aññesampi dātuṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Yassa kassaci dātuṃ avāritameta’’nti. ‘‘Atthi pana koci nāgarānaṃ dāne ekadivasaṃ sahassaṃ dātā’’ti? ‘‘Natthi, sammā’’ti. ‘‘Imesaṃ me dvinnaṃ sahassagghanakabhāvaṃ jānāsī’’ti? ‘‘Āma, jānāmī’’ti. ‘‘Tena hi gaccha, nāgarānaṃ ārocehi – ‘eko puriso imāni dve mūlena na deti, tumhehi saddhiṃ sahattheneva dātukāmo, tumhe imesaṃ dvinnaṃ kāraṇā nibbitakkā hothā’’ti. ‘‘Tvaṃ imasmiṃ dāne jeṭṭhakabhāgassa [Pg.247] kāyasakkhī hohī’’ti vatvā gato. So pana kulaputto gāmato paribbayatthaṃ gahitakahāpaṇena pañcakaṭukaṃ gahetvā cuṇṇaṃ katvā dadhito kañciyaṃ vāhetvā tattha madhupaṭalaṃ pīḷetvā pañcakaṭukacuṇṇena yojetvā paduminipatte pakkhipitvā taṃ saṃvidahitvā ādāya dasabalassa avidūre nisīdi. Mahājanehi āhariyamānassa sakkārassa antare attano pattavāraṃ olokento okāsaṃ ñatvā satthu santikaṃ gantvā, ‘‘bhante, ayaṃ me duggatasakkāro, imaṃ me anukampaṃ paṭicca paṭiggaṇhathā’’ti. Satthā tassānukampaṃ paṭicca catumahārājehi dattiyena selamayapattena taṃ paṭiggahetvā yathā aṭṭhasaṭṭhiyā bhikkhusatasahassassa diyyamānaṃ na khīyati, evaṃ adhiṭṭhāsi.

彼はこう考えました。“これはそれほど価値のあるものではないが、この男はいきなり高値を提示した。試してみよう”。そして彼に言いました。“一カハーパナでは売りません”。“それならば、二カハーパナで譲ってくれ”。“二カハーパナでも売りません”。このようにして値を吊り上げ、ついに千カハーパナに達しました。彼は考えました。“これ以上欲張るのは良くない。よし、これで何をしようとしているのか聞いてみよう”。そして彼に言いました。“これはそれほど高価なものではないのに、あなたは多額の金を出す。どのような目的でこれを買うのですか”。“友よ、実はこの町の住人たちが、王と競い合ってヴィパッシ正自覚者に供養を行っているのですが、供養堂にこの二つがないことに気づき、私に探させているのです。もしこの二つが手に入らなければ、町の人々の負けになってしまいます。だから、千カハーパナを払ってでも買うのです”。“それは町の人々だけが供養すべきものですか、それとも他の者も供養してよいのですか”。“誰であれ、供養を妨げられることはありません”。“では、町の人々の供養の中で、一日に千カハーパナを差し出す者はいますか”。“友よ、誰もいません”。“私のこの二つの品が、千カハーパナの価値があることを知っていますか”。“はい、知っています”。“それならば行きなさい。そして町の人々に伝えなさい。‘一人の男が、この二つの品を代金では譲らず、あなたがたと共に自らの手で供養したいと望んでいる。あなたがたはこの二つの品については心配しなくてよい’と”。“あなたはこの供養における筆頭の功徳の証人となってください”と言って、彼は立ち去りました。その善男子は、村から旅費として持ってきた金で五種類の香辛料(五辛)を買い、それを粉にして、凝乳から酸味を除き、そこに蜂蜜の塊を絞り入れ、五辛の粉を混ぜて蓮の葉に包みました。それを整えて携え、十力尊(仏陀)の近くに座りました。大勢の人々によって運ばれる供物の列の中で、自分の順番を待ち、機会を見て師(仏陀)の御もとに歩み寄り、“世尊よ、これは私のささやかな供物です。私への慈悲として、これをお受け取りください”と言いました。師は彼への慈悲から、四大王天によって捧げられた石鉢でそれを受け取り、六百八十万の比丘衆に配っても尽きることがないようにと加持(決意)されました。

So kulaputto niṭṭhitabhattakiccaṃ bhagavantaṃ vanditvā ekamantaṃ nisinno āha – ‘‘diṭṭho me, bhante bhagavā, ajja bandhumatīnagaravāsīhi tumhākaṃ sakkāro āhariyamāno, ahampi imassa nissandena nibbattanibbattabhave lābhaggayasaggappatto bhaveyya’’nti. Satthā ‘‘evaṃ hotu kulaputtā’’ti vatvā tassa ca nagaravāsīnañca bhattānumodanaṃ katvā pakkāmi. So kulaputto yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde suppavāsāya rājadhītuyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Tassa paṭisandhiggahaṇakālato paṭṭhāya sāyaṃ pātañca pañcapaṇṇākārasatāni suppavāsāya upanīyanti. Athassa sā puññavīmaṃsanatthaṃ hatthena bījapacchiṃ phusāpentī aṭṭhāsi. Ekekabījato salākasataṃ salākasahassampi niggacchati, ekekakarīsakhettato paṇṇāsampi saṭṭhipi sakaṭapamāṇāni uppajjanti. Koṭṭhapūraṇakālepissā koṭṭhadvāraṃ hatthena phusantiyā rājadhītāya puññena gaṇhantānaṃ gahitagahitaṃ puna pūrati. Paripuṇṇabhattakumbhitopi ‘‘rājadhītāya puñña’’nti vatvā yassa kassaci dentā naṃ yāva na ukkaḍḍhanti, na tāva bhattaṃ khīyati. Dārake kucchigateyeva satta vassāni atikkamiṃsu.

その善男子は、世尊の食事が終わるのを待って礼拝し、一方に座って申し上げました。“世尊よ、今日、私はバンドゥマティーの町の人々があなたに捧げる供養を拝見しました。私もこの(行為の)報いによって、生まれ変わる先々の生において、最高の利得と最高の名声を得られますように”。師は“善男子よ、そのようになれ”と言い、彼と町の人々のために食事の回向(祝祷)をして立ち去られました。その善男子は生涯にわたって善行を積み、天界と人間界を輪廻して、今この仏陀の出現の時に、スッパヴァーサー王女の胎内に宿りました。彼が宿った時から、朝夕に五百もの贈り物(進物)がスッパヴァーサーに届けられるようになりました。そこで彼女は、彼の功徳を試すために、種籠に手を触れて立ちました。すると、たった一粒の種から百もの、あるいは千もの芽が吹き出し、一カリーサ(土地の単位)の畑からは五十から六十もの荷車いっぱいの収穫が得られました。穀倉を満たす際にも、王女がその入り口に手を触れると、彼女の功徳によって、人々がどれほど持ち出しても、再び満たされるのでした。満杯の飯鉢からも、“王女の功徳である”と言って誰にでも分け与えましたが、その鉢を(その場から)動かさない限り、食事が尽きることはありませんでした。子供が胎内にいるまま、七年の歳月が過ぎました。

Gabbhe pana paripakke sattāhaṃ mahādukkhaṃ anubhosi. Sā sāmikaṃ āmantetvā – ‘‘pure maraṇā jīvamānā dānaṃ dassāmī’’ti satthu santikaṃ [Pg.248] pesesi – ‘‘gaccha, sāmi, imaṃ pavattiṃ satthu ārocetvā satthāraṃ nimantehi, yañca satthā vadati, taṃ sādhukaṃ upalakkhetvā āgantvā mayhaṃ kathehī’’ti. So gantvā tassā sāsanaṃ satthu ārocesi – ‘‘satthu bhante, koḷiyadhītā pāde vandatī’’ti. Satthā tassā anukampaṃ paṭicca – ‘‘sukhinī hotu suppavāsā koḷiyadhītā arogā, arogaṃ puttaṃ vijāyatū’’ti āha. So taṃ sutvā bhagavantaṃ vanditvā attano gāmābhimukho pāyāsi. Tassa pure āgamanāyeva suppavāsāya kucchito dhammakaraṇato udakaṃ viya gabbho nikkhami, parivāretvā nisinnajano assumukho rodituṃ āraddho haṭṭhatuṭṭhova tassā sāmikassa tuṭṭhisāsanaṃ ārocetuṃ agamāsi. So tesaṃ iṅgitaṃ disvā – ‘‘dasabalena kathitakathā nipphannā bhavissati maññe’’ti cintesi. So āgantvā satthu kathaṃ rājadhītāya kathesi. Rājadhītā tayā nimantitaṃ jīvabhattameva maṅgalabhattaṃ bhavissati, gaccha sattāhaṃ dasabalaṃ nimantehīti. So tathā akāsi. Sattāhaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ pavattayiṃsu. So dārako ñātīnaṃ santattacittaṃ nibbāpento sītalabhāvaṃ kurumāno jātoti, sīvalitveva nāmaṃ kariṃsu. So satta vassāni gabbhe vasitattā jātakālato paṭṭhāya sabbakammakkhamo ahosi. Dhammasenāpati sāriputtatthero sattame divase tena saddhiṃ kathāsallāpamakāsi. Satthāpi imaṃ gāthaṃ abhāsi –

胎児が成熟したとき、彼女は七日間の大変な苦しみを味わった。彼女は夫を呼んで、“死ぬ前に、生きているうちに布施をしましょう”と言い、師(仏陀)のもとへ送った。“夫よ、行って、この状況を師に報告し、師を招待してください。そして、師がおっしゃることをよく覚えて帰ってきて、私に話してください”と。彼は行って、彼女の伝言を師に告げた。“師よ、世尊よ、コーリヤの娘が御足を供養いたします”と。師は彼女への慈しみにより、“コーリヤの娘スッパヴァーサーが幸せであり、無病であり、無病の息子を産みますように”と言われた。彼はそれを聞いて世尊を礼拝し、自分の村の方へ向かった。彼が帰ってくる前に、スッパヴァーサーの胎内から、水瓶から水が出るように胎児が出てきた。周りに座っていた人々は涙を流して泣き始めたが、大喜びして、彼女の夫に喜びの知らせを伝えるために行った。彼は彼らの様子を見て、“十力尊が語られた言葉が成就したのだな”と考えた。彼はやって来て、師の言葉を王女に語った。王女は“あなたが招待した、誕生後の食事が、めでたい食事となるでしょう。行って、七日間、十力尊を招待してください”と言った。彼はそのようにした。七日間、仏陀を筆頭とする比丘僧伽に盛大な布施を行った。その子供は親族の焦がれる心を静め、涼しさをもたらしながら生まれたので、シーヴァリと名付けられた。彼は七年間胎内にいたため、生まれた時からすべての事柄に堪能であった。法の大将サーリプッタ長老は七日目に彼と対話をした。師もまたこの偈を唱えられた。

‘‘Yomaṃ palipathaṃ duggaṃ, saṃsāraṃ mohamaccagā;

Tiṇṇo pāraṅgato jhāyī, anejo akathaṃkathī;

Anupādāya nibbuto, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti. (dha. pa. 414;

su. ni. 643);

“この泥沼、険路、輪廻、惑乱を乗り越え、渡り終えて彼岸に至り、静慮し、動揺することなく、疑いなく、執着なくして寂静に達した者、その人を私はバラモンと呼ぶ。”

Atha naṃ thero evamāha – ‘‘kiṃ pana tayā evarūpaṃ dukkhaṃ anubhavitvā pabbajituṃ na vaṭṭatī’’ti? ‘‘Labhanto pabbajeyyaṃ, bhante’’ti. Suppavāsā taṃ therena saddhiṃ kathentaṃ disvā – ‘‘kiṃ nu kho me putto dhammasenāpatinā kathetī’’ti theraṃ upasaṅkamitvā pucchi – ‘‘mayhaṃ putto tumhehi saddhiṃ kiṃ katheti, bhante’’ti? Attanā anubhuttagabbhavāsadukkhaṃ kathetvā – ‘‘tumhehi anuññāto pabbajissāmī’’ti vadatīti. ‘‘Sādhu bhante, pabbājetha na’’nti. Thero taṃ vihāraṃ netvā tacapañcakakammaṭṭhānaṃ datvā pabbājento, ‘‘sīvali[Pg.249], tuyhaṃ aññena ovādena kammaṃ natthi, tayā satta vassāni anubhuttadukkhameva paccavekkhāhī’’ti. ‘‘Bhante, pabbajjāyeva tumhākaṃ bhāro, yaṃ pana mayā sakkā kātuṃ, tamahaṃ jānissāmī’’ti. So pana paṭhamakesavaṭṭiyā oropitakkhaṇeyeva sotāpattiphale patiṭṭhāsi, dutiyāya oropitakkhaṇe sakadāgāmiphale, tatiyāya anāgāmiphale patiṭṭhāsi. Sabbesaṃyeva kesānaṃ oropanañca arahattaphalasacchikiriyā ca apure apacchā ahosi.

そこで長老は彼にこう言った。“このような苦しみを味わったのだから、出家するのがふさわしいのではないか?”“許されるなら、出家したいです、大徳よ”。スッパヴァーサーは彼が長老と話しているのを見て、“私の息子は法の大将と何を話しているのだろうか”と、長老に近づいて尋ねた。“大徳よ、私の息子はあなたと何を話しているのですか?”。自分が経験した胎内での苦しみを語り、“あなた方の許しを得て出家したい”と言っていると(長老は)告げた。“よろしいです、大徳よ。彼を出家させてください”。長老は彼を寺院へ連れて行き、皮を五番目とする瞑想主題を与えて出家させるとき、“シーヴァリよ、あなたには他の教誡は必要ない。あなたが七年間味わった苦しみだけを観察しなさい”と言った。“大徳よ、出家はあなたの役目です。私にできる修行については、私が承知しております”。彼は最初の髪を剃り落とした瞬間に預流果に、二番目を剃り落とした瞬間に一来果に、三番目で不還果に安住した。すべての髪の剃落と阿羅漢果の実現は、前後することなく同時になされた。

Atha bhikkhusaṅghe kathā udapādi – ‘‘aho evaṃ puññavāpi thero sattamāsādhikāni satta saṃvaccharāni mātugabbhe vasitvā satta divasāni mūḷhagabbhe vasī’’ti. Satthā āgantvā – ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā – ‘‘imāya nāmā’’ti vutte – ‘‘na, bhikkhave, iminā kulaputtena imāya jātiyā katakamma’’nti vatvā atītaṃ āharitvā atīte, bhikkhave, buddhuppādato puretarameva esa kulaputto bārāṇasiyaṃ rājakule nibbatto, pitu accayena rajje patiṭṭhāya vibhavasampanno pākaṭo ahosi. Tadā eko paccantarājā ‘‘rajjaṃ gaṇhissāmī’’ti āgantvā nagaraṃ uparundhitvā khandhāvāraṃ kāretvā vihāsi. Atha rājā mātuyā saddhiṃ samānacchando hutvā sattāhaṃ khandhāvāranagare catūsu disāsu dvāraṃ pidhāpesi, nikkhamantānaṃ pavisantānañca dvāramūḷhaṃ ahosi. Atha migadāyavihāre paccekabuddhā ugghosesuṃ. Rājā sutvā dvāraṃ vivarāpesīti. Paccantarājāpi palāyi. So tena kammavipākena narakādīsu dukkhamanubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde rājakule nibbattopi mātuyā saddhiṃ imaṃ evarūpaṃ dukkhamanubhavi. Tassa pana pabbajitakālato paṭṭhāya bhikkhusaṅghassa cattāro paccayā yadicchakaṃ uppajjanti. Evaṃ ettha vatthu samuṭṭhitaṃ.

その後、比丘たちの間で話が持ち上がった。“これほど功徳のある長老が、七年七ヶ月もの間、母の胎内に留まり、七日間も難産の中にいたとは”。師はやって来て、“比丘たちよ、今、何の会話をしているのか”と尋ね、“このことです”と言われると、“比丘たちよ、この良家の息子の苦しみは今生で作られた業ではない”と言って、過去の話をされた。“過去、仏陀が出現されるより前、この良家の息子はバラナシの王家に生まれ、王位に就いた。その時、一人の敵国の王が都を包囲した。王は母と相談し、七日間、都の門を閉じさせた。そのため人々は出入りできなくなった。その時、独覚仏たちが声を上げた。王はそれを聞いて門を開かせた”。敵国の王も逃げ去った。彼はその業の報いにより、地獄などで苦しみを味わった後、この仏陀の時代に王家に生まれたが、母と共にこのような苦しみを味わったのである。しかし、彼が出家してからは、比丘僧伽には四つの必需品が望み通りに集まるようになった。このように、この物語が起こったのである。

Aparabhāge satthā sāvatthiṃ agamāsi. Thero bhagavantaṃ abhivādetvā, ‘‘bhante, mayhaṃ puññabalaṃ vīmaṃsissāmi, pañcabhikkhusatāni dethā’’ti. ‘‘Gaṇha, sīvalī’’ti. So pañcasate bhikkhū gahetvā himavantābhimukhaṃ gacchanto aṭavimaggaṃ gacchati. Tassa paṭhamaṃ diṭṭhanigrodhe adhivatthā devatā satta divasāni dānaṃ adāsi. Iti so –

その後、師はサヴァッティへ行かれた。長老は世尊を礼拝して、“世尊よ、私の功徳の力を試してみたいと思います。五百人の比丘を同行させてください”と言った。“シーヴァリよ、連れて行くがよい”。彼は五百人の比丘を連れて、ヒマラヤに向かって荒野を進んだ。彼が最初に見たニグローダ樹の天女が、七日間布施を与えた。このように彼は――

‘‘Nigrodhaṃ paṭhamaṃ passi, dutiyaṃ paṇḍavapabbataṃ;

Tatiyaṃ aciravatiyaṃ, catutthaṃ varasāgaraṃ.

“第一にニグローダ樹を見、第二にパンダヴァ山、第三にアチラヴァティー川、第四に優れたる海。”

‘‘Pañcamaṃ [Pg.250] himavantaṃ so, chaṭṭhaṃ chaddantupāgami;

Sattamaṃ gandhamādanaṃ, aṭṭhamaṃ atha revata’’nti. (a. ni. aṭṭha. 1.1.207;

theragā. aṭṭha. 1.59 sīvalittheragāthāvaṇṇanā) –

“第五にヒマラヤを、第六にチャッダンタ池に至り、第七にガンダマダナ山、そして第八にレヴァタのもとへ。”

Sabbaṭṭhānesu satta satta divasāneva dānaṃ adaṃsu. Gandhamādanapabbate pana nāgadattadevarājā sattasu divasesu ekadivasaṃ khīrapiṇḍapātaṃ adāsi, ekadivasaṃ sappipiṇḍapātaṃ adāsi. Atha naṃ bhikkhusaṅgho āha – ‘‘āvuso, imassa devarañño neva dhenuyo duyhamānā paññāyanti, na dadhinimmathanaṃ, kuto te, devarāja, idaṃ uppajjatī’’ti? ‘‘Bhante, kassapadasabalassa kāle khīrasalākabhattadānassetaṃ phala’’nti devarājā āha.

すべての場所で、人々は七日間ずつ布施を行いました。しかし、ガンダマーダナ山では、ナーガダッタ天王が七日間のうち、ある日は乳粥の施食を、ある日はバター(酥)の施食を捧げました。そこで比丘サンガは彼に言いました。“友よ、この天王には乳を搾る雌牛も見えず、酪を練る様子も見えません。天王よ、これらはどこから生じるのですか”。天王は言いました。“尊者よ、これはカッサパ十力尊の時代に、乳の籤飯(くじめし)を布施した果報であります”。

Aparabhāge satthā khadiravaniyarevatattherassa paccuggamanaṃ akāsi. Kathaṃ? Athāyasmā sāriputto satthāraṃ āha – ‘‘bhante, mayhaṃ kira kaniṭṭhabhātā revato pabbajito, so abhirameyya vā na vā, gantvā naṃ passissāmī’’ti. Bhagavā revatassa āraddhavipassakabhāvaṃ ñatvā dve vāre paṭikkhipitvā tatiyavāre yācito arahattappattabhāvaṃ ñatvā – sāriputta, ahampi gamissāmi bhikkhūnaṃ ārocehīti. Thero bhikkhū sannipātāpetvā – ‘‘āvuso, satthā cārikaṃ caritukāmo, gantukāmā āgacchantū’’ti sabbesaṃyeva ārocesi. Dasabalassa cārikatthāya gamanakāle ohiyyamānakabhikkhū nāma appakā honti, ‘‘satthu suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ passissāma, madhuradhammakathaṃ vā suṇissāmā’’ti yebhuyyena gantukāmā bahutarāva honti. Iti satthā mahābhikkhusaṅghaparivāro ‘‘revataṃ passissāmā’’ti nikkhanto.

その後、世尊はカディラヴァニヤ・レーヴァタ長老(アカシア林のレーヴァタ)への出迎えを行われました。どのようにしてでしょうか。その時、尊者サーリプッタは世尊に申し上げました。“尊者よ、私の末の弟であるレーヴァタが出家したとのことですが、彼が(修行を)楽しんでいるかどうか、行って彼に会いたいと思います”。世尊は、レーヴァタがヴィパッサナー修行に励んでいることを知り、二度までは制止されましたが、三度目に請われた際、彼が阿羅漢果に達したことを知って、“サーリプッタよ、私も行こう。比丘たちに告げなさい”と言われました。長老は比丘たちを集めて、“友よ、世尊が遊行を望まれています。共に行きたい者は来なさい”と皆に告げました。十力尊が遊行に出発される際、後に残る比丘は稀であり、“世尊の黄金の身体を拝見しよう、あるいは甘露なる法話を聞こう”と、大部分の者が行きたがりました。このように世尊は、大比丘サンガを伴って“レーヴァタに会おう”と出発されました。

Athekasmiṃ padese ānandatthero dvedhāpathaṃ patvā bhagavantaṃ pucchi – ‘‘bhante, imasmiṃ ṭhāne dvedhāpatho, kataramaggena bhikkhusaṅgho gacchatū’’ti? ‘‘Kataramaggo, ānanda, ujuko’’ti? ‘‘Bhante, ujumaggo tiṃsayojaniko amanussapatho. Parihāramaggo pana saṭṭhiyojaniko khemo subhikkho’’ti. ‘‘Ānanda, sīvali, amhehi saddhiṃ āgato’’ti? ‘‘Āma, bhante, āgato’’ti. ‘‘Tena hi saṅgho ujumaggameva gacchatu, sīvalissa puññaṃ vīmaṃsissāmā’’ti. Satthā bhikkhusaṅghaparivāro sīvalittherassa puññavīmaṃsanatthaṃ tiṃsayojanamaggaṃ abhiruhi (a. ni. aṭṭha. 1.1.203).

すると、ある場所でアーナンダ長老は二叉路に至り、世尊に尋ねました。“尊者よ、この場所に二叉路があります。比丘サンガはどちらの道を行くべきでしょうか”。“アーナンダよ、どちらの道が直線(近道)か”。“尊者よ、直線(近道)は三十ヨージャナですが、非人(人間以外)の通る道です。一方、迂回路は六十ヨージャナですが、安全で食糧も豊富です”。“アーナンダよ、シーヴァリは我々と共に来ているか”。“はい、尊者よ、来ております”。“ならば、サンガは直線の道を行くがよい。シーヴァリの功徳を試してみよう”。世尊は比丘サンガを引き連れ、シーヴァリ長老の功徳を試すために、三十ヨージャナの道へ進まれました。

Maggaṃ [Pg.251] abhiruhanaṭṭhānato paṭṭhāya devasaṅgho yojane yojane ṭhāne nagaraṃ māpetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa vasanatthāya vihāre paṭiyādesi. Devaputtā raññā pesitakammakārā viya hutvā yāgukhajjakādīni gahetvā – ‘‘kahaṃ, ayyo sīvalī’’ti pucchantā gacchanti. Thero sakkārasammānaṃ gāhāpetvā satthu santikaṃ gacchati. Satthā bhikkhusaṅghena saddhiṃ paribhuñji. Imināva niyāmena satthā sakkāraṃ anubhavanto devasikaṃ yojanaparamaṃ gantvā tiṃsayojanikaṃ kantāraṃ atikkamma khadiravaniyarevatattherassa vasanaṭṭhānaṃ patto, thero satthu āgamanaṃ ñatvā attano vasanaṭṭhāne buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa pahonakavihāre dasabalassa gandhakuṭiṃ rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni ca iddhiyā māpetvā tathāgatassa paccuggamanaṃ gato. Satthā alaṅkatapaṭiyattena maggena vihāraṃ pāvisi. Atha tathāgate gandhakuṭiṃ paviṭṭhe bhikkhū vassaggena pattasenāsanāni pavisiṃsu. Devatā ‘‘akālo āhārassā’’ti aṭṭhavidhaṃ pānakaṃ āhariṃsu. Satthā saṅghena saddhiṃ pānakaṃ pivi. Iminā niyāmeneva tathāgatassa sakkārasammānaṃ anubhavantasseva addhamāso atikkanto.

道に進んだ場所から始めて、諸天の群れは一ヨージャナごとに町を造り出し、仏陀を筆頭とする比丘サンガが滞在するために精舎を整えました。天子たちは、王に遣わされた作業員のようになり、粥や菓子などを持って、“シーヴァリ尊者はどこにおられますか”と尋ねながら歩きました。長老はそれらの供養を受け取らせて、世尊のもとへ行きました。世尊は比丘サンガと共に(それらを)召し上がりました。この方法で、世尊は供養を受けながら一日一ヨージャナずつ進み、三十ヨージャナの荒野を越えて、カディラヴァニヤ・レーヴァタ長老の住錫地に到着されました。長老は世尊の来訪を知り、自身の住錫地に、仏陀を筆頭とする比丘サンガに十分な精舎、十力尊のための香堂(ガンダクティー)、夜の居所、昼の居所を神通力によって造り出し、如来を出迎えに行きました。世尊は、美しく整えられた道を通って精舎に入られました。如来が香堂に入られると、比丘たちは出家年次に応じて割り当てられた座所に入りました。神々は“食事の時間ではない”として、八種の飲み物を運びました。世尊はサンガと共にその飲み物を飲まれました。このように、如来が供養を受けられているうちに、半月が過ぎました。

Athekacce ukkaṇṭhitabhikkhū ekasmiṃ ṭhāne nisīditvā kathaṃ uppādayiṃsu – ‘‘dasabalo ‘mayhaṃ aggasāvakassa kaniṭṭhabhātā’ti vatvā evarūpaṃ navakammikaṃ bhikkhuṃ passituṃ āgato, imassa vihārassa santike jetavanavihāro vā veḷuvanavihārādayo vā kiṃ karissanti? Ayampi bhikkhu evarūpassa navakammassa kārako, kiṃ nāma samaṇadhammaṃ karissatī’’ti? Atha satthā cintesi – ‘‘mayi idha ciraṃ vasante idaṃ ṭhānaṃ ākiṇṇaṃ bhavissati, āraññakā nāma bhikkhū pavivekatthikā honti, revatassa phāsuvihāro na bhavissatī’’ti. Tato therassa divāṭṭhānaṃ gato. Theropi ekakova caṅkamanakoṭiyaṃ ālambanaphalakaṃ nissāya pāsāṇaphalake nisinno satthāraṃ dūratova āgacchantaṃ disvā paccuggantvā vandi.

その時、ある不満を抱いた比丘たちが一箇所に集まり、次のような話を始めました。“十力尊は‘私の筆頭弟子の弟である’と言って、このような新参の(建物造りに従事するような)比丘に会うために来られた。この精舎のそばに、祇園精舎や竹林精舎などが何の意味があるというのか。この比丘も、このような建物を作る者であって、一体どのような沙門の法を修めているというのか”。そこで世尊は考えられました。“私がここに長く留まれば、この場所は人で混雑するだろう。阿蘭若(森)に住む比丘は静寂を好むものであり、レーヴァタにとって安らかな住まいではなくなるだろう”。そこで世尊は長老の昼の居所へ行かれました。長老もまた、一人で経行所の端にある支え板に寄りかかり、石の板に座っていましたが、遠くから世尊が来られるのを見て、出迎えて礼拝しました。

Atha naṃ satthā pucchi – ‘‘revata, idaṃ vāḷamigaṭṭhānaṃ, caṇḍānaṃ hatthiassādīnaṃ saddaṃ sutvā kiṃ karosī’’ti? ‘‘Tesaṃ me, bhante, saddaṃ suṇato araññapīti nāma uppannā’’ti. Satthā imasmiṃ ṭhāne revatattherassa pañcahi gāthāsatehi araññānisaṃsaṃ nāma kathetvā punadivase avidūraṭṭhāne piṇḍāya [Pg.252] caritvā revatattheraṃ āmantetvā yehi bhikkhūhi therassa avaṇṇo kathito, tesaṃ kattarayaṭṭhiupāhanatelanāḷichattānaṃ pamussanabhāvamakāsi. Te attano parikkhāratthāya nivattā āgatamaggeneva gacchantāpi taṃ ṭhānaṃ sallakkhetuṃ na sakkonti. Paṭhamañhi te alaṅkatapaṭiyattena maggena gantvā, taṃdivasaṃ pana visamamaggena gacchantā tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne ukkuṭikaṃ nisīdantā jaṇṇukehi gacchanti. Te gumbe ca gacche ca kaṇḍake ca maddantā attanā vasitasabhāgaṭṭhānaṃ gantvā tasmiṃ tasmiṃ khadirakhāṇuke laggitaṃ attano chattaṃ sañjānanti, upāhanaṃ kattarayaṭṭhiṃ telanāḷiñca sañjānanti. Te tasmiṃ samaye ‘‘iddhimā ayaṃ bhikkhū’’ti ñatvā attano parikkhāramādāya ‘‘dasabalassa paṭiyattasakkāro nāma evarūpo hotī’’ti vadantā agamaṃsu.

そこで世尊は彼に尋ねられました。“レーヴァタよ、ここは猛獣の住む場所である。荒々しい象や馬などの声を聞いて、どうしているのか”。“尊者よ、それらの声を聞くとき、私には森の喜びが生じます”。世尊はこの場所で、五百の偈をもってレーヴァタ長老に‘森の功徳’を説かれました。翌日、近くの場所で托鉢を終えた後、レーヴァタ長老を呼び寄せ、長老の悪口を言った比丘たちが、杖や靴、油瓶、傘を忘れるようにされました。彼らは自分の持ち物を取りに戻りましたが、来た道を通っているにもかかわらず、その場所を特定することができませんでした。最初は整えられた道を通って行きましたが、その日は険しい道を行き、あちこちでうずくまり、膝をついて進みました。彼らは茂みや樹木、刺をかき分けて進み、自分たちがかつて住んでいたような場所に至って、あちこちのアカシアの切り株に掛けられた自分の傘を見つけ、靴や杖、油瓶を見つけました。彼らはその時、“この比丘は神通力のある者だ”と知り、自分の持ち物を手に取って、“十力尊のために整えられた供養とは、まさにこのようなものなのだ”と言いながら去って行きました。

Purato āgate bhikkhū, visākhā upāsikā, attano gehe nisinnakāle pucchi – ‘‘manāpaṃ nu kho, bhante, revatassa vasanaṭṭhāna’’nti? ‘‘Manāpaṃ, upāsike, nandavanacittalatāvanapaṭibhāgaṃ taṃ senāsana’’nti. Atha tesaṃ pacchato āgate bhikkhū pucchi – ‘‘manāpaṃ, ayyā, revatassa vasanaṭṭhāna’’nti? ‘‘Mā puccha, upāsike, kathetuṃ ayuttaṭṭhānaṃ, etaṃ ujjaṅgalasakkharapāsāṇavisamakhadiravanaṃ eva, tattha so bhikkhu vasatī’’ti.

先にやって来た比丘たちに、ヴィサーカー優婆夷は、自分の家に座っている時に尋ねた。“尊者よ、レーヴァタの住居は心にかなうものでしょうか?”“優婆夷よ、その住処はナンダナ園やチッタラター園に似て、心にかなうものである”。その後、後からやって来た比丘たちに尋ねた。“尊者たちよ、レーヴァタの住居は心にかなうものでしょうか?”“優婆夷よ、尋ねてはならない。語るに及ばぬ場所である。そこは不毛で砂利や石の多い、険しいカディラの森にすぎない。その比丘はそこに住んでいるのだ”。

Visākhā purimānaṃ pacchimānañca bhikkhūnaṃ kathaṃ sutvā, ‘‘kesaṃ nu kho kathā saccā’’ti pacchābhattaṃ gandhamālaṃ ādāya dasabalassa upaṭṭhānaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ nisinnā satthāraṃ pucchi – ‘‘bhante, revatattherassa vasanaṭṭhānaṃ ekacce ayyā vaṇṇenti, ekacce nindanti, kimetaṃ, bhante’’ti? ‘‘Visākhe, ramaṇiyaṃ vā hotu mā vā, yasmiṃ ṭhāne ariyānaṃ cittaṃ ramati, tadeva ṭhānaṃ ramaṇiyaṃ nāmā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –

ヴィサーカーは、先の比丘たちと後の比丘たちの話を聞いて、“一体どちらの言葉が真実なのだろうか”と考え、午後に香や花を持って十力者の供養に行き、礼拝して一方に座り、師に尋ねた。“世尊よ、レーヴァタ長老の住居を、ある尊者たちは称賛し、ある者たちは非難します。世尊よ、これはどういうことでしょうか?”“ヴィサーカーよ、快適であろうとなかろうと、聖者たちの心が喜ぶ場所、その場所こそが快適と呼ばれるのである”と言って、この偈を唱えられた。

‘‘Gāme vā yadi vāraññe, ninne vā yadi vā thale;

Yattha arahanto viharanti, taṃ bhūmirāmaṇeyyaka’’nti. (dha. pa. 98;

theragā. 991;

saṃ. ni. 1.261);

“村であろうと森であろうと、低地であろうと平地であろうと、阿羅漢たちが住まう場所、そこは麗しい地である”。

Aparabhāge bhagavā ariyagaṇamajjhe nisinno theraṃ ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ lābhīnaṃ yadidaṃ, sīvalī’’ti (a. ni. 1.198, 207) etadagge ṭhapesi.

後日、世尊は聖者の集いの中に座り、“比丘たちよ、私の弟子である比丘たちの中で、利得を得る者たちの中で最上なのは、このシーヴァリーである”と言って、彼を最上位に置かれた。

54. Athāyasmā sīvalitthero arahattaṃ patvā pattaetadaggaṭṭhāno attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento [Pg.253] padumuttaro nāma jinotiādimāha. Anuttānatthapadavaṇṇanameva karissāma.

54. そこで具寿シーヴァリー長老は、阿羅漢果に到達して最上位を授けられ、自らの過去の業を思い出して歓喜し、過去の行状を明らかにしようとして“パドゥムッタラという名の勝者は……”等と言い始めた。ここでは難解でない箇所の語注のみを行う。

55. Sīlaṃ tassa asaṅkheyyanti tassa padumuttarassa bhagavato sīlaṃ asaṅkheyyaṃ.

55. “彼の戒は計り知れない”とは、そのパドゥムッタラ世尊の戒が計り知れないということである。

‘‘Nava koṭisahassāni, asītisatakoṭiyo;

Paññāsasatasahassāni, chattiṃsā ca punāpare.

“九百億、八百億、五百万、そしてさらに三十六”。

‘‘Ete saṃvaravinayā, sambuddhena pakāsitā;

Peyyālamukhena niddiṭṭhā, sikkhāvinayasaṃvare’’ti. (visuddhi. 1.20;

paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.37) –

“これらの護戒の律は、正自覚者によって説かれ、学習の律の防護において、要約の形式で示されたものである”。

Evaṃ vuttasikkhāpadāni bhikkhūnaṃ sāvakapaññattivasena vuttāni. Bhagavato pana sīlaṃ asaṅkheyyameva saṃkhātuṃ gaṇetuṃ asakkuṇeyyanti attho. Samādhivajirūpamo yathā vajiraṃ indanīlamaṇiveḷuriyamaṇiphalikamasāragallādīni ratanāni vijjhati chiddāvachiddaṃ karoti, evameva padumuttarassa bhagavato lokuttaramaggasamādhi paṭipakkhapaccanīkadhamme vijjhati bhindati samucchindatīti attho. Asaṅkheyyaṃ ñāṇavaraṃ tassa buddhassa cattāri saccāni sattatiṃsabodhipakkhiyadhamme saṅkhatāsaṅkhatadhamme ca jānituṃ paṭivijjhituṃ samatthaṃ sayambhūñāṇasabbaññutaññāṇādiñāṇasamūhaṃ asaṅkheyyaṃ, atītānāgatapaccuppannādibhedena saṃkhāvirahitanti attho. Vimutti ca anopamāti saṃkilesehi vimuttattā sotāpattiphalādikā catasso vimuttiyo anupamā upamārahitā ‘‘imā viya bhūtā’’ti upametuṃ na sakkāti attho. Sesaṃ uttānatthamevāti.

このように説かれた学習条項は、比丘たちの弟子としての制戒に基づいて述べられたものである。しかし世尊の戒は、計り知れず、数え上げることができないという意味である。“金剛石に似た三昧”とは、金剛石がサファイア、瑠璃、水晶、瑪瑙などの宝玉を貫き、至る所に穴を開けるように、パドゥムッタラ世尊の出世間道の三昧は、対立する敵対的な諸法を貫き、砕き、根絶するという意味である。“その仏陀の計り知れない優れた智”とは、四聖諦、三十七道品、有為法と無為法を知り、通達することができる自生智や一切知智などの智の集積が計り知れず、過去・未来・現在などの区別によって数え上げることができないという意味である。“解脱は比類なきものである”とは、煩悩から解脱しているがゆえに、預流果などの四つの解脱が比類なく、他と比較して“これらのようなものである”と例えることができないという意味である。残りは明白な意味である。

Sīvalittheraapadānavaṇṇanā samattā.

シーヴァリー長老の阿パダーナの注釈は完結した。

4. Vaṅgīsattheraapadānavaṇṇanā

4. ヴァンギーサ長老の阿パダーナの注釈

Catutthāpadāne padumuttaro nāma jinotiādikaṃ āyasmato vaṅgīsattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare mahābhogakule nibbatto vuddhippatto dhammaṃ sotuṃ [Pg.254] gacchantehi nagaravāsīhi saddhiṃ vihāraṃ gantvā dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekabhikkhuṃ paṭibhānavantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā satthu adhikārakammaṃ katvā – ‘‘ahampi anāgate paṭibhānavantānaṃ aggo bhaveyya’’nti patthanaṃ katvā satthārā byākato yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu ubhayasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule nibbattitvā mātu paribbājikābhāvena aparabhāge paribbājakoti pākaṭo vaṅgīsoti ca laddhanāmo tayo vede uggaṇhitvā tato ācariyaṃ ārādhetvā chavasīsajānanamantaṃ nāma sikkhitvā chavasīsaṃ nakhena ākoṭetvā – ‘‘ayaṃ satto asukayoniyaṃ nibbatto’’ti jānāti.

第四の阿パダーナは“パドゥムッタラという名の勝者は……”等で始まる具寿ヴァンギーサ長老の阿パダーナである。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生において解脱の依処となる福徳を蓄え、パドゥムッタラ世尊の時代にハンサヴァティー市の大富豪の家に生まれ、成長して、説法を聞きに行く市民たちと共に精舎へ行き、説法を聞いていた。そこで師が一人の比丘を弁才ある者たちの最上位に置くのを見て、師に対して特別な功徳を積み、“私も将来、弁才ある者たちの最上位になりたい”と願を立て、師から記別を授かった。生涯、善行を積み、天界と人間界の二つの幸運を享受し、この仏陀の出現期において、サーヴァッティーのバラモンの家に生まれた。母が遍歴女であったため、後に彼も遍歴者として知られ、ヴァンギーサという名を得た。三ヴェーダを学び、その後、師を満足させて“死骸の頭部を知る呪文”を学び、死骸の頭を爪で叩いて“この生き物は、どこそこの生存に生まれた”と知るようになった。

Brāhmaṇā ‘‘ayaṃ amhākaṃ jivikāya maggo’’ti vaṅgīsaṃ gahetvā gāmanigamarājadhāniyo vicariṃsu. Vaṅgīso tivassamatthake matānampi sīsaṃ āharāpetvā nakhena ākoṭetvā – ‘‘ayaṃ satto asukayoniyaṃ nibbatto’’ti vatvā mahājanassa kaṅkhācchedanatthaṃ te te jane āvāhetvā attano attano gatiṃ kathāpeti. Tena tasmiṃ mahājano abhippasīdati. So taṃ nissāya mahājanassa hatthato satampi sahassampi labhati. Brāhmaṇā vaṅgīsaṃ ādāya yathāruci vicariṃsu. Vaṅgīso satthu guṇe sutvā satthāraṃ upasaṅkamitukāmo ahosi. Brāhmaṇā ‘‘samaṇo gotamo māyāya taṃ āvaṭṭessatī’’ti paṭikkhipiṃsu.

バラモンたちは“これが我々の生活の道だ”と言って、ヴァンギーサを連れて村や町や王都を巡り歩いた。ヴァンギーサは、死後三年経った者の頭部までも持って来させて、爪で叩き、“この生き物は、どこそこの生存に生まれた”と言い、衆生の疑念を断つために、それらの人々を呼び寄せて、それぞれの行き先を語らせた。それによって、多くの人々が彼に深く帰依した。彼はそれを拠り所として、人々の手から百や千を得た。バラモンたちはヴァンギーサを連れて、意のままに巡り歩いた。ヴァンギーサは師の徳を聞いて、師のもとへ行きたいと思った。バラモンたちは“沙門ゴータマは、幻術によってお前を転向させてしまうだろう”と言って拒んだ。

Vaṅgīso tesaṃ vacanaṃ anādiyitvā, satthu santikaṃ gantvā, paṭisanthāraṃ katvā, ekamantaṃ nisīdi. Satthā taṃ pucchi – ‘‘vaṅgīsa, kiñci sippaṃ jānātī’’ti? ‘‘Āma, bho gotama, chavasīsamantaṃ nāmekaṃ jānāmi, tena tivassamatthake matānampi sīsaṃ nakhena ākoṭetvā nibbattaṭṭhānaṃ jānāmī’’ti. Atha satthā tassa ekaṃ niraye nibbattassa sīsaṃ, ekaṃ manussesu, ekaṃ devesu, ekaṃ parinibbutassa sīsaṃ āharāpetvā dassesi. So paṭhamasīsaṃ ākoṭetvā, ‘‘bho gotama, ayaṃ satto niraye nibbatto’’ti āha. Sādhu vaṅgīsa, suṭṭhu tayā diṭṭhaṃ, ‘‘ayaṃ satto kuhiṃ nibbatto’’ti pucchi. ‘‘Manussaloke’’ti. ‘‘Ayaṃ kuhi’’nti? ‘‘Devaloke’’ti. Tiṇṇannampi nibbattaṭṭhānaṃ kathesi. Parinibbutassa pana sīsaṃ nakhena ākoṭento neva [Pg.255] antaṃ na koṭiṃ passi. Atha naṃ satthā ‘‘na sakkosi, vaṅgīsā’’ti pucchi. ‘‘Passatha, bho gotama, upaparikkhāmi tāvāti punappunaṃ parivattetvāpi bāhirakamantena khīṇāsavassa sīsaṃ jānituṃ na sakkoti. Athassa matthakato sedo mucci. So lajjitvā tuṇhī ahosi’’. Atha naṃ satthā ‘‘kilamasi, vaṅgīsā’’ti āha. ‘‘Āma, bho gotama, imassa nibbattaṭṭhānaṃ jānituṃ na sakkomi. Sace tumhe jānātha, kathethā’’ti. ‘‘Vaṅgīsa, ahaṃ etampi jānāmi, ito uttaripi jānāmī’’ti vatvā –

ヴァンギーサはその者たちの言葉を気に留めず、世尊のもとに行き、挨拶を交わして、一方に座った。世尊は彼に尋ねられた。“ヴァンギーサよ、何か術を知っているか”。“はい、ゴータマよ、私は‘死者の頭の真言’という名の一つの術を知っています。それによって、死後三年経った者の頭蓋骨であっても、爪で叩くことで、その者の生まれ変わった場所を知ることができます”。そこで世尊は、地獄に生まれた者の頭蓋骨、人間に、神々に、そして般涅槃を得た者の頭蓋骨を一つずつ持ってこさせて示された。彼は最初の頭蓋骨を叩いて言った。“ゴータマよ、この生き物は地獄に生まれました”。世尊は“善いかな、ヴァンギーサよ。おまえの見た通りだ”と言い、“この生き物はどこに生まれたか”と尋ねられた。“人間界です”。“これはどこか”。“天界です”。三つの生まれ変わった場所を彼は語った。しかし、般涅槃を得た者の頭蓋骨を爪で叩いたとき、彼はその終わりも極みも見ることができなかった。そこで世尊は“ヴァンギーサよ、できないのか”と尋ねられた。“ゴータマよ、待ってください。今、調べています”と言い、何度もひっくり返したが、外道の真言では、漏尽者の頭蓋骨を知ることはできなかった。そこで彼の額からは汗が流れ出た。彼は恥じ入って沈黙した。そこで世尊は“ヴァンギーサよ、疲れたか”と言われた。“はい、ゴータマよ、この者の生まれ変わった場所を知ることができません。もしあなたがご存じなら、語ってください”。“ヴァンギーサよ、私はこれを知っている。これ以上のことも知っている”と言って――

‘‘Cutiṃ yo vedi sattānaṃ, upapattiñca sabbaso;

Asattaṃ sugataṃ buddhaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ.

“生きとし生けるものの死と生を、あらゆる面において知る者。執着を離れ、善逝であり、目覚めた者である彼を、私はバラモンと呼ぶ”

‘‘Yassa gatiṃ na jānanti, devā gandhabbamānusā;

Khīṇāsavaṃ arahantaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti. (dha. pa. 419-420;

su. ni. 648-649) –

“その行く末を、神々もガンダッバも人間も知ることのない者。漏尽した阿羅漢である彼を、私はバラモンと呼ぶ”。(ダンマパダ419-420、スッタニパータ648-649)――

Imā dve gāthāyo abhāsi. So tena hi, bho gotama, taṃ vijjaṃ me dethāti apacitiṃ dassetvā satthu santike nisīdi. Satthā ‘‘amhehi samānaliṅgassa demā’’ti āha. Vaṅgīso ‘‘yaṃ kiñci katvā mayā imaṃ mantaṃ gahetuṃ vaṭṭatī’’ti brāhmaṇe upagantvā āha – ‘‘tumhe mayi pabbajante mā cintayittha, ahaṃ mantaṃ uggaṇhitvā sakalajambudīpe jeṭṭhako bhavissāmi, tumhākampi tena bhaddameva bhavissatī’’ti so mantatthāya satthu santikaṃ upasaṅkamitvā pabbajjaṃ yāci. Tadā ca thero nigrodhakappo bhagavato santike ṭhito hoti, taṃ bhagavā āṇāpesi – ‘‘nigrodhakappa, imaṃ pabbājehī’’ti. Thero satthu āṇāya taṃ pabbājetvā ‘‘mantaparivāraṃ tāva uggaṇhāhī’’ti dvattiṃsākārakammaṭṭhānaṃ vipassanākammaṭṭhānañca ācikkhi. So dvattiṃsākārakammaṭṭhānaṃ sajjhāyantova vipassanāya kammaṭṭhānaṃ paṭṭhapesi. Brāhmaṇā taṃ upasaṅkamitvā – ‘‘kiṃ, bho vaṅgīsa, samaṇassa gotamassa santike sippaṃ uggahita’’nti pucchiṃsu. ‘‘Āma sikkhitaṃ’’. ‘‘Tena hi ehi gamissāmā’’ti. ‘‘Kiṃ sippasikkhanena, gacchatha tumhe na mayhaṃ tumhehi kattabbakicca’’nti. Brāhmaṇā ‘‘tvampi dāni samaṇassa gotamassa vasaṃ āpanno, māyāya āvaṭṭito, kiṃ mayaṃ tava santike karissāmā’’ti āgatamaggeneva pakkamiṃsu. Vaṅgīso vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ sacchākāsi.

これら二つの偈を唱えられた。彼は“では、ゴータマよ、その明知を私に授けてください”と言って、敬意を表し、世尊のそばに座った。世尊は“我らと同じ姿(比丘の姿)となった者に授ける”と言われた。ヴァンギーサは“何としてでも、私によってこの真言を習得すべきである”と考え、バラモンたちのところへ行って言った。“私が出家しても心配しないでください。私は真言を学び、全ジャンブドゥイーパで第一の者となります。それはあなたがたにとっても幸いなことでしょう”。彼は真言のために世尊のもとに近づき、出家を願った。その時、ニグローダカッパ長老が世尊のそばに立っていた。世尊は彼に命じられた。“ニグローダカッパよ、この者を出家させなさい”。長老は世尊の命に従って彼を出家させ、“まず真言の付属を学びなさい”と言って、三十二身分の業処とヴィパッサナーの業処を教えた。彼は三十二身分の業処を読誦しながら、ヴィパッサナーの業処を確立した。バラモンたちが彼に近づいて尋ねた。“ヴァンギーサよ、沙門ゴータマのもとで術を習得したか”。“ああ、学んだ”。“ならば、さあ、行こう”。“術を学ぶことに何の意味があるか。おまえたちは行きなさい。私におまえたちとの用事はない”。バラモンたちは“おまえも今や沙門ゴータマの支配下に入り、魔術にかけられたのだ。我々がおまえのところで何をなせようか”と言い、来た道を戻っていった。ヴァンギーサはヴィパッサナーを修めて、阿羅漢果を証得した。

96. Evaṃ [Pg.256] thero arahattaṃ patvā attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttaro nāma jinotiādimāha. Anuttānatthameva vaṇṇayissāma.

96. このように、長老は阿羅漢果に到達し、自らの過去の業を思い出して喜びに満たされ、かつての行績を明らかにして、“パドゥムッタラという名の勝者が……”等と語った。その明白な意味のみを解説しよう。

99. Pabhāhi anurañjantoti so padumuttaro bhagavā nīlapītādichabbaṇṇapabhāhi raṃsīhi anurañjanto jalanto sobhayamāno vijjotamānoti attho. Veneyyapadumāni soti padumuttarasūriyo attano vacanasaṅkhātena sūriyaraṃsiyā veneyyajanasaṅkhātapadumāni visesena bodhento pabodhento arahattamaggādhigamena phullitāni karotīti attho.

99. “光輝をもって彩りつつ”とは、そのパドゥムッタラ世尊が、青・黄等の六色の光り輝く光線によって彩り、燃え、輝き、照らしているという意味である。“彼、化導すべき蓮華を”とは、パドゥムッタラという太陽が、自らの言葉という太陽光線によって、化導されるべき人々という蓮華を、特に目覚めさせ、開花させ、阿羅漢道への到達によって満開にするという意味である。

100. Vesārajjehi sampannoti –

100. “無畏を具足せる”とは――

‘‘Antarāye ca niyyāne, buddhatte āsavakkhaye;

Etesu catuṭṭhānesu, buddho suṭṭhu visārado’’ti. –

“障害について、出離について、仏陀であることについて、漏尽について。これら四つの場所において、仏陀は実によく熟達している”。

Evaṃ vuttacatuvesārajjañāṇehi sampanno samaṅgībhūto samannāgatoti attho.

このように説かれた四無畏智を具足し、一体となり、備えているという意味である。

105. Vāgīso vādisūdanoti vādīnaṃ paṇḍitajanānaṃ īso padhāno ‘‘vādīso’’ti vattabbe da-kārassa ga-kāraṃ katvā evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Sakatthaparatthavādaṃ sūdati paggharāpeti pākaṭaṃ karotīti vādisūdano.

105. “辯才ある者、論者の征服者”とは、論者である賢者たちの主、主要な者ということで“ワーディーソ”と言うべきところを、ダ行の音をガ行に変えて、このように言われたと知るべきである。自説や他説の論理を浄化し、流し出し、明らかにすることから“論者の征服者”と言う。

110. Māramasanāti khandhamārādayo pañcamāre masati parāmasati viddhaṃsetīti māramasano. Diṭṭhisūdanāti vohāraparamatthasaṅkhātaṃ diṭṭhidassanaṃ sūdati paggharaṃ dīpetīti diṭṭhisūdano.

110. “魔を滅ぼす者”とは、五魔(五蘊魔等)を打ち破り、粉砕することから“魔を滅ぼす者”と言う。“邪見を滅ぼす者”とは、世俗と勝義とされる見解を浄化し、流し出し、照らすことから“邪見を滅ぼす者”と言う。

111. Vissāmabhūmi santānanti sakalasaṃsārasāgare santānaṃ kilamantānaṃ sotāpattimaggādiadhigamāpanena vissamabhūmi vissamaṭṭhānaṃ vūpasamanaṭṭhānanti attho.

111. “相続の休息地”とは、全輪廻の海において相続に疲れ果てた者たちに、預流道等の到達を与えることによって、休息の地、休息の場所、静まりの場所であるという意味である。

132. Tatohaṃ vihatārambhoti tato paccekabuddhassa sarīradassanena ahaṃ vihatārambho vinaṭṭhasārambho, vinaṭṭhamāno nimmado hutvā pabbajjaṃ saṃ suṭṭhu yāciṃ saṃyāciṃ ārocesinti attho. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

132. “それより私は企てを捨て”とは、それから辟支仏の身体を見たことによって、私は企てを捨て、奮闘を失い、慢心を失い、高ぶりをなくして、出家を正しく願い、申し出たという意味である。残りの部分は容易に理解できる。

Vaṅgīsattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ヴァンギーサ長老阿波陀那の注釈、完結。

5. Nandakattheraapadānavaṇṇanā

5. ナンダカ長老阿波陀那の注釈。

Pañcamāpadāne [Pg.257] padumuttaro nāma jinotiādikaṃ āyasmato nandakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikārotiādi sabbaṃ pāṭhānusārena suviññeyyamevāti.

第五のアパダーナである“パドゥムッタラという名の勝者が……”等は、尊者ナンダカ長老のアパダーナである。“彼もまた過去の諸仏において功徳を積んでいた”等の記述はすべて、本文に従えば容易に理解できる。

Nandakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ナンダカ長老阿波陀那の注釈、完結。

6. Kāḷudāyittheraapadānavaṇṇanā

6. カールダーイ長老阿波陀那の注釈。

Chaṭṭhāpadāne padumuttaro nāma jinotiādikaṃ āyasmato kāḷudāyittherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbatto viññutaṃ patto satthu dhammadesanaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ kulappasādakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā tajjaṃ abhinīhārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. Satthāpi byākāsi. So yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto amhākaṃ bodhisattassa mātukucchiyaṃ paṭisandhiggahaṇadivase devalokato cavitvā kapilavatthusmiṃyeva amaccakule paṭisandhiṃ gaṇhi. Bodhisattena saha ekadivaseyeva jāto, taṃdivasaṃyeva naṃ dukūlacumbaṭakena nipajjāpetvā bodhisattassa upaṭṭhānaṃ nayiṃsu. Bodhisattena hi saddhiṃ bodhirukkho, rāhulamātā, cattāro nidhī, ārohaniyahatthī, kaṇḍako, channo, kāḷudāyīti ime satta ekadivase jātattā sahajātā nāma ahesuṃ. Athassa nāmaggahaṇadivase sakalanagarassa udaggacittadivase jātattā udāyītveva nāmaṃ kariṃsu. Thokaṃ kāḷadhātukattā pana kāḷudāyīti paññāyittha. So bodhisattena saddhiṃ kumārakīḷaṃ kīḷanto vuddhiṃ agamāsi.

第六のアパダーナである、“パドゥムッタラという名の勝者…”で始まるのは、迦留陀夷(カールダーイー)長老のアパダーナである。この長老もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生存において輪廻を脱する機縁となる善行を蓄積しつつ、パドゥムッタラ世尊の時代にハンサヴァティー市の名家に生まれ、成人して師(仏陀)の説法を聞き、師が一人の比丘を“在家を信伏させる者たちの第一”の位に置くのを見て、それに応じた発願の行いをして、その位を望んだ。師もまた(将来成就することを)予記された。彼は生涯、善行を行い、天界と人間界を輪廻しながら、我らの菩薩(シッダッタ)が母胎に宿られた日に、天界から没してカピラヴァットゥのまさに大臣の家に転生した。菩薩と同じ日に生まれ、その日のうちに、彼を絹の産着に包んで菩薩の侍者として連れて行った。実際、菩薩とともに、菩提樹、ラーフラの母、四つの秘蔵、王の象、カンタカ(馬)、チャンナ、カールダーイー、これら七つは同じ日に生まれたために“倶生者(サハジャータ)”と呼ばれた。さて、彼の命名の日に、町全体が歓喜に満ちた日であったため、“ウダーイー(歓喜)”と名付けられた。しかし、肌の色が少し黒ずんでいたため、“カールダーイー(黒いウダーイー)”として知られた。彼は菩薩とともに子供の遊びをしながら成長した。

Aparabhāge lokanāthe mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā anukkamena sabbaññutaṃ patvā pavattitavaradhammacakke rājagahaṃ upanissāya veḷuvane viharante suddhodanamahārājā taṃ pavattiṃ sutvā purisasahassaparivāraṃ ekaṃ amaccaṃ ‘‘puttaṃ me idhānehī’’ti pesesi. So satthu dhammadesanāvelāyaṃ satthu santikaṃ gantvā parisapariyante ṭhito dhammaṃ sutvā saparivāro [Pg.258] arahattaṃ pāpuṇi. Atha ne satthā ‘‘etha, bhikkhavo’’ti hatthaṃ pasāresi. Sabbe taṃkhaṇaṃyeva iddhimayapattacīvaradharā vassasaṭṭhikattherā viya ahesuṃ. Arahattappattato paṭṭhāya ariyā nāma majjhattāva honti, tasmā raññā pesitasāsanaṃ dasabalassa nārocesi. Rājā neva gato āgacchati, na sāsanaṃ suyyatīti aparampi amaccaṃ purisasahassaparivāraṃ pesesi. Tasmimpi tathā paṭipanne aparampīti etena nayena navapurisasahassaparivāre nava amacce pesesi. Sabbe gantvā arahattaṃ patvā tuṇhībhūtā ahesuṃ.

その後、世の救い主(仏陀)が大出家を遂げ、順次、一切知者の智を得て、勝れた法輪を転じ、ラージャガハに近い竹林(ヴェーฬヴヴァナ)に住まわれていた時、シュッドーダナ大王はその知らせを聞き、千人の従者を連れた一人の大臣を“わが息子をここに連れて来い”と言って派遣した。彼は師の説法の時間に師のもとへ行き、会衆の端に立って法を聞き、従者とともに阿羅漢果に達した。そこで師は彼らに“来たれ、比丘たちよ”と手を差し伸べた。全員がその瞬間に、神通によって生じた鉢と衣を身にまとい、あたかも出家して六十年の長老のようになった。阿羅漢果に達してからは、聖者たちは中立(無関心)になるため、王から託された伝言を十力尊(仏陀)に告げなかった。王は“行ったきり帰って来ないし、知らせも聞こえない”と思い、また別の大臣を千人の従者とともに派遣した。彼もまた同様になり、この方法で九千人の従者を連れた九人の大臣を派遣した。皆が行って阿羅漢果に達し、沈黙してしまった。

Atha rājā cintesi – ‘‘ettakā janā mayi sinehābhāvena dasabalassa idhāgamanatthāya na kiñci kathayiṃsu, ayaṃ kho pana udāyī dasabalena samavayo sahapaṃsukīḷiko, mayi ca sinehavā, imaṃ pesessāmī’’ti. Atha taṃ pakkosāpetvā, ‘‘tāta, tvaṃ purisasahassaparivāro gantvā dasabalaṃ idhānehī’’ti vatvā pesesi. So pana gacchanto ‘‘sacāhaṃ, deva, pabbajituṃ labhissāmi, evāhaṃ bhagavantaṃ idhānessāmī’’ti vatvā raññā ‘‘pabbajitopi mama puttaṃ dassehī’’ti vutto rājagahaṃ gantvā satthu dhammadesanāvelāya parisapariyante ṭhito dhammaṃ sutvā saparivāro arahattaṃ patvā ehibhikkhubhāve patiṭṭhāsi. So arahattaṃ patvā – ‘‘na tāvāyaṃ dasabalassa kulanagaraṃ gantuṃ kālo, vassante pana upagate pabbatesu vanasaṇḍesu haritatiṇasañchannāya bhūmiyā gamanakālo bhavissatī’’ti gamanakālaṃ āgamento vassante sampatte satthu kulanagaraṃ gantuṃ gamanavaṇṇaṃ saṃvaṇṇesi. Vuttañcetaṃ theragāthāya (theragā. 527-530) –

そこで王は考えた。“これほどの人々が私への愛情がないために、十力尊をここに連れて来るために何も語らなかった。しかし、このウダーイーは十力尊と同い年で、共に砂遊びをした幼なじみであり、私への愛情もある。彼を派遣しよう”と。そこで彼を呼び寄せ、“わが子よ、お前が千人の従者を連れて行き、十力尊をここに連れて来い”と言って派遣した。しかし彼は行く際に“王よ、もし私が出家することを許されるならば、私は世尊をここに連れて参りましょう”と言い、王から“出家してもよいから、わが息子を見せてくれ”と言われてラージャガハへ行き、師の説法の時間に会衆の端に立って法を聞き、従者とともに阿羅漢果に達し、エヒ・ビク(来たれ比丘)の状態に落ち着いた。彼は阿羅漢果に達して、“今はまだ十力尊が故郷の町へ行く時期ではない。冬が終わり、山々や森の茂みが青々とした草に覆われる地を歩む時期になるだろう”と考え、出発の時を待ち、冬が終わると、師に故郷の町へ行くための道中の素晴らしさを賛嘆した。これは長老の偈(テーラガーター 527-530)に説かれている。

‘‘Aṅgārino dāni dumā bhadante, phalesino chadanaṃ vippahāya;

Te accimantova pabhāsayanti, samayo mahāvīra bhāgī rasānaṃ.

“尊師よ、今や木々は赤々と燃える炭のようになり、葉を落として実を求めています。それらは炎のように輝いています。大勇者よ、今は果実の味を楽しむ時です。

‘‘Dumāni phullāni manoramāni, samantato sabbadisā pavanti;

Pattaṃ pahāya phalamāsasānā, kālo ito pakkamanāya vīra.

木々は花咲き、心楽しく、四方八方に香っています。葉を落として実を待ち望んでいます。勇者よ、ここから出発する時です。

‘‘Nevātisītaṃ [Pg.259] na panātiuṇhaṃ, sukhā utu addhaniyā bhadante;

Passantu taṃ sākiyā koḷiyā ca, pacchāmukhaṃ rohiniyaṃ tarantaṃ.

寒すぎず、また熱すぎず、気候は快適で旅に適しています。尊師よ、シャカ族とコーリヤ族が、ロヒニー河を西へ渡るあなたを仰ぎ見ますように。

‘‘Āsāya kasate khettaṃ, bījaṃ āsāya vappati;

Āsāya vāṇijā yanti, samuddaṃ dhanahārakā;

Yāya āsāya tiṭṭhāmi, sā me āsā samijjhatu.

希望を持って田を耕し、希望を持って種を蒔きます。商人は富を求めて希望を持って海へ行きます。私が抱いている希望、その私の希望が叶いますように。

‘‘Nātisītaṃ nātiuṇhaṃ, nātidubbhikkhachātakaṃ;

Saddalā haritā bhūmi, esa kālo mahāmuni. (a. ni. aṭṭha. 1.1.225);

寒すぎず熱すぎず、飢饉も飢えもありません。地面は青々とした草に覆われています。大聖者よ、今こそその時です。(増支部註釈書 1.1.225)

‘‘Punappunañceva vapanti bījaṃ, punappunaṃ vassati devarājā;

Punappunaṃ khettaṃ kasanti kassakā, punappunaṃ dhaññamupeti raṭṭhaṃ.

種は何度も蒔かれ、天の王(雨神)は何度も雨を降らせます。農夫は何度も田を耕し、穀物は何度も国にもたらされます。

‘‘Punappunaṃ yācanakā caranti, punappunaṃ dānapatī dadanti;

Punappunaṃ dānapatī daditvā, punappunaṃ saggamupenti ṭhānaṃ.

乞い願う者たちは何度も歩き回り、施主たちは何度も施しを与えます。施主たちは何度も施しを与えて、何度も天界の場所へと赴きます。

‘‘Vīro have sattayugaṃ puneti;

Yasmiṃ kule jāyati bhūripañño;

Maññāmahaṃ sakkati devadevo, tayā hi jāto muni saccanāmo.

広大な智慧を持つ者が生まれる家において、勇者は実に七代の親族を浄めます。私は、天の中の天(仏陀)を尊崇します。真実の名を持つ聖者よ、あなたはまさに(王から)生まれたのですから。

‘‘Suddhodano nāma pitā mahesino, buddhassa mātā pana māyanāmā;

Yā bodhisattaṃ parihariya kucchinā, kāyassa bhedā tidivamhi modati.

大仙(仏陀)の父の名はシュッドーダナ、仏陀の母の名はマーヤー。彼女は胎内に菩薩を宿し、身が崩れた後、天界で喜んでいます。

‘‘Sā gotamī kālakatā ito cutā, dibbehi kāmehi samaṅgibhūtā;

Sā modati kāmaguṇehi pañcahi, parivāritā devagaṇehi tehi.

そのゴータミー(マーヤー)は亡くなってここから去り、神々の欲楽を具え、それら神々の群れに囲まれて、五つの欲楽を楽しんでいます。

‘‘Buddhassa [Pg.260] puttomhi asayhasāhino, aṅgīrasassappaṭimassa tādino;

Pitupitā mayhaṃ tuvaṃsi sakka, dhammena me gotama ayyakosī’’ti. (theragā. 531-536);

私は、耐えがたきを耐える者、輝く体を持つ者、比類なき者、如実なる者(仏陀)の息子です。シャカ族(の王)よ、あなたは私の父の父です。ゴータマよ、あなたは法において私の祖父です”。(テーラガーター 531-536)

‘‘Ambā panasā kapiṭṭhā ca, pupphapallavalaṅkatā;

Dhuvapphalāni savanti, khuddāmadhukakūpamā;

Sevamāno ubho passe, gantukālo mahāyassa.

“マンゴー、パラミツ、カピッタの木々は、花と若葉に飾られ、たゆまず実を滴らせ、小さな蜜の溜まった井戸のようです。両側を楽しみながら、大いなる名声ある方よ、行くべき時です。

‘‘Jambū sumadhurā nīpā, madhugaṇḍidivapphalā;

Tā ubhosu pajjotanti, gantukālo mahāyasa.

極めて甘いジャンブーやニーパの実は、蜜の塊のように天上の果実のようです。それら両側が輝いています。大いなる名声ある方よ、行くべき時です。

‘‘Tiṇḍukāni piyālāni, soṇṇavaṇṇā manoramā;

Khuddakappaphalā niccaṃ, gantukālo mahāyasa.

ティンドゥカやピヤーラの実は、黄金色で心楽しく、常に小さな果実を実らせています。大いなる名声ある方よ、行くべき時です”

‘‘Kadalī pañcamocci ca, supakkaphalabhūsitā;

Ubhopassesu lambanti, gantukālo mahāyasa.

“バナナの木、そして第五のモッチ(バナナの一種)が、よく熟した実に飾られて、両側に垂れ下がっています。大いなる名声ある方よ、今こそ行くべき時です。

‘‘Madhupphaladharā niccaṃ, morarukkhā manoramā;

Khuddakappaphalā niccaṃ, gantukālo mahāyasa.

蜜のような実を常に実らせる、心楽しい孔雀の木(モラ)があり、小さなアプリコットのような実が常にあります。大いなる名声ある方よ、今こそ行くべき時です。

‘‘Hintālatālapantī ca, rajatakkhandhova jotare;

Supakkaphalasañchannā, khuddakappā madhussavā;

Phalāni tāni khādante, gantukālo mahāyasa.

ヒンターラ(ヤシ)とターラ(多羅樹)の並木が、銀の幹のように輝いています。よく熟した実に覆われ、小さなアプリコットのように甘い汁が流れています。それらの実を食べながら、大いなる名声ある方よ、今こそ行くべき時です。

‘‘Udumbarāruṇāvaṇṇā, sadāsumadhurapphalā;

Ubhopassesu lambanti, gantukālo mahāyasa.

ウドゥンバラ(優曇華)が赤く色づき、常にこの上なく甘い実をつけて、両側に垂れ下がっています。大いなる名声ある方よ、今こそ行くべき時です。

‘‘Itthambhūtā anekā te, nānāphaladharā dumā;

Ubhopassesu lambanti, gantukālo mahāyasa.

このように、様々な実を結ぶ多くの樹木が、あなたの道にあり、両側に垂れ下がっています。大いなる名声ある方よ、今こそ行くべき時です。

‘‘Campakā salaḷā nāgā, sugandhā māluteritā;

Supupphitaggā jotanti, sugandhenābhipūjayuṃ;

Sādarā vinatāneva, gantukālo mahāyasa.

チャンパカ、サララ、ナーガ(竜華)の木々が、風に揺られて芳香を放ち、梢には花が咲き誇って輝き、その香りで供養しています。敬意を込めてしな垂れかかっており、大いなる名声ある方よ、今こそ行くべき時です。

‘‘Punnāgā giripunnāgā, pupphitā dharaṇīruhā;

Supupphitaggā jotanti, sugandhenābhipūjayuṃ;

Sādarā vinatuggaggā, gantukālo mahāyasa.

プンナーガや山プンナーガなど、大地に生える木々が花を咲かせ、梢には花が満開で輝き、その香りで供養しています。敬意を込めて梢を低くしており、大いなる名声ある方よ、今こそ行くべき時です。

‘‘Asokā [Pg.261] koviḷārā ca, somanassakarā varā;

Sugandhā kaṇṇikā bandhā, rattavaṇṇehi bhūsitā;

Sādarā vinatuggaggā, samayo te mahāyasa.

アショーカ(無憂樹)やコヴィラーラ(拘鞞陀羅)の木々が、歓喜をもたらす優れた姿で、香しくカニカーラと結ばれ、赤色に飾られています。敬意を込めて梢を低くしており、大いなる名声ある方よ、あなたの(出発の)好機です。

‘‘Kaṇṇikārā phullitā niccaṃ, sovaṇṇaraṃsijotakā;

Dibbagandhā pavāyanti, disā sabbāni sobhayaṃ;

Sādarā vinatāneva, samayo te mahāyasa.

カニカーラ(金色の花)が常に満開で、黄金の光を放って輝き、天上の香りを漂わせ、あらゆる方角を輝かせています。敬意を込めてしな垂れかかっており、大いなる名声ある方よ、あなたの(出発の)好機です。

‘‘Supattā gandhasampannā, ketakī dhanuketakī;

Sugandhā sampavāyanti, disā sabbābhigandhino;

Sādarā pūjayantāva, samayo te mahāyasa.

優れた葉を持ち香りに満ちたケータキー(阿利迦)とダヌケータキーが、芳香を放ち、あらゆる方角に香りを漂わせています。敬意を込めて供養しており、大いなる名声ある方よ、あなたの(出発の)好機です。

‘‘Mallikā jātisumanā, sugandhā khuddamallikā;

Disā sabbā pavāyanti, ubho magge pasobhayaṃ;

Sādarā te palambanti, samayo te mahāyasa.

モールリカー(素馨)、ジャーティ(大素馨)、スマナー(悦意花)、そして芳香ある小さなモールリカーが、あらゆる方角に漂い、道の両側を美しく飾っています。それらは敬意を込めて垂れ下がっており、大いなる名声ある方よ、あなたの(出発の)好機です。”

‘‘Sindhuvārā sītagandhā, sugandhā māluteritā;

Disā sabbābhipūjentā, ubho magge pasobhayaṃ;

Sādarā vinatuggaggā, samayo te mahāyasa.

シンドゥヴァーラ樹は涼やかに香り、風に吹かれて芳しく、四方を供養し、道の両側を彩っています。梢を恭しく垂れています。大いなる名声ある方よ、今がその時です。

‘‘Sīhā kesarasīhā ca, catuppadanisevitā;

Acchambhītā surāpāne, migarājā patāpino.

獅子、そして鬣(たてがみ)ある獅子、四足獣たちに親しまれ、恐れを知らず、威風堂々たる獣の王たちがいます。

‘‘Sīhanādena pūjenti, sādarā te migābhibhū;

Maggamhi ubhato vūḷhā, samayo te mahāyasa.

獣を圧倒する獅子たちが、道の両側に集まり、獅子吼をもってあなたを恭しく供養しています。大いなる名声ある方よ、今がその時です。

‘‘Byagghā sindhavā nakulā, sādhurūpā bhayānakā;

Ākāse sampatantāva, nibbhītā yena kenaci;

Tehi te sādarā natā, samayo te mahāyasa.

虎、良馬、マングース、姿美しくも恐るべき者たちが、空を飛ぶかの如く、何ものをも恐れずに駆け、あなたを恭しく礼拝しています。大いなる名声ある方よ、今がその時です。

‘‘Tidhā pabhinnā chaddantā, surūpā sussarā subhā;

Sattappatiṭṭhitaṅgā te, ubho maggesu kūjino;

Sādarā hāsamānāva, samayo te mahāyasa.

三箇所から発情の液が溢れ出し、姿美しく、声麗しく、輝かしい六牙の象たちが、七つの部位をしっかりと地に付け、道の両側で鳴き声を上げ、喜びつつ恭しく控えています。大いなる名声ある方よ、今がその時です。

‘‘Migā varāhā pasadā, citrāsāvayavā subhā;

Ārohapariṇāhena, surūpā aṅgasaṃyutā;

Ubho magge gāyamānāva, samayo te mahāyasa.

鹿、猪、斑鹿、斑(まだら)の肢体を持つ美しいものたちが、丈も幅も釣り合いが取れ、麗しい姿で、道の両側で歌うかの如く鳴いています。大いなる名声ある方よ、今がその時です。

‘‘Gokaṇṇā [Pg.262] sarabhā rurū, ārohapariṇāhino;

Surūpā aṅgasampannā, sevamānāva accharuṃ;

Sevamānā tehi tadā, samayo te mahāyasa.

ゴカンナ、サラバ、ルルといった鹿たちが、均整の取れた体躯で、麗しい肢体を備え、天女に仕えるかのように控えています。彼らに付き添われ、大いなる名声ある方よ、今がその時です。

‘‘Dīpī acchā taracchā ca, tudarā varuṇā sadā;

Te dāni sikkhitā sabbe, mettāya tava tādino;

Te paccasevakā addhā, samayo te mahāyasa.

豹、熊、ハイエナ、トゥダラ、ヴァルナ、これらすべてが、真如なるあなたの慈愛によって今や調伏され、確かにあなたの従者となっています。大いなる名声ある方よ、今がその時です。

‘‘Sasā siṅgālā nakulā, kalandakāḷakā bahū;

Kasturā sūrā gandhā te, kevalā gāyamānāva.

多くの兎、ジャッカル、マングース、黒リスたち、勇猛なムスクの香る者たちが、皆こぞって歌うかのようです。

Samayo te mahāyasa;

大いなる名声ある方よ、今がその時です。

‘‘Mayūrā nīlagīvā te, susikhā subhapakkhikā;

Supiñchā te sunādā ca, veḷuriyamaṇisannibhā;

Nādaṃ karontā pūjenti, kālo te pitudassane.

青い首を持ち、立派な冠羽と美しい翼を備えた孔雀たちが、見事な尾羽を広げ、瑠璃の如き輝きを放ち、麗しい声で鳴きながら供養しています。御父君にまみえる時が来ました。

‘‘Suvaṇṇacitrahaṃsā ca, javahaṃsā vihācarā;

Te sabbe āsayā chuddhā, jinadassanabyāvaṭā;

Madhurassarena kūjanti, kālo te pitudassane.

黄金色の斑ある白鳥や、速く飛ぶ白鳥、空を行く者たちが、皆ほかを顧みず勝者を仰ぎ見ることに専心し、甘美な声で鳴いています。御父君にまみえる時が来ました。

‘‘Haṃsā koñcā sunadā te, cakkavākā nadīcarā;

Bakā balākā rucirā, jalakākā sarakukkuṭā;

Sādarābhinādino ete, kālo te pitudassane.

白鳥、鶴、麗しい声の者たち、川に遊ぶアカハナガモ、鷺、白鷺、美しい鵜、鷭(ばん)などが、恭しく鳴き声を響かせています。御父君にまみえる時が来ました。

‘‘Citrā surūpā sussarā, sāḷikā suvataṇḍikā;

Rukkhaggā sampatantā te, ubho maggesu kūjino;

Tesu tesu nikūjanti, kālo te pitudassane.

斑で美しく声の麗しい九官鳥やスヴァタンディカ鳥たちが、樹々の梢から舞い降り、道の両側で、あちらこちらで鳴き声を上げています。御父君にまみえる時が来ました。

‘‘Kokilā sakalā citrā, sadā mañjussarā varā;

Vimhāpitā te janataṃ, saddhimittādike surā;

Sarehi pūjayantāva, kālo te pitudassane.

常に美妙な声で鳴く、斑のコキラ(郭公)たちが、その声で人々や天界の友らを驚嘆させ、鳴き声をもって供養しています。御父君にまみえる時が来ました。

‘‘Bhiṅkā kurarā sārā, pūritā kānane sadā;

Ninnādayantā pavanaṃ, aññamaññasamaṅgino;

Gāyamānā sareneva, kālo te pitudassane.

ブリンカ鳥、ミサゴ、サーラ鳥たちが常に森に満ち、風に声を響かせ、互いに寄り添いながら、その歌声で歌っています。御父君にまみえる時が来ました。

‘‘Tittirā [Pg.263] susarā sārā, susarā vanakukkuṭā;

Mañjussarā rāmaṇeyyā, kālo te pitudassane.

美しい声のシャコやサーラ鳥、美声の野鶏たちが、美妙な声で鳴き、心を楽しませています。御父君にまみえる時が来ました。

‘‘Setavālukasañchannā, supatitthā manoramā;

Madhurodakasampuṇṇā, sarā jotanti te sadā;

Tattha nhatvā pivitvā ca, samayo te ñātidassane.

白砂に覆われ、降り立ちやすく、心奪われるような、甘い水に満ちた池が、常にあなたのために輝いています。そこで沐浴し、水を飲み、親族たちにまみえる時が来ました。

‘‘Kumbhīrāmakarākiṇṇā, valayā muñjarohitā;

Macchakacchapabyāviddhā, sarā sītodakā subhā;

鰐やマカラが群れ、ムンジャ魚やロヒータ魚、多くの魚や亀たちが泳ぎ回る、冷たく清らかな水の美しい池があります。

Tattha nhatvā pivitvā ca, samayo te ñātidassane.

そこで水浴びし、また(水を)飲み、今こそあなたが親族に会われるべき時です。

‘‘Nīluppalasamākiṇṇā, tathā rattuppalehi ca;

Kumuduppalasaṃkiṇṇā, sarā sobhantinekadhā;

Tattha sītalakā toyā, samayo te ñātidassane.

“青い睡蓮が咲き乱れ、また赤い睡蓮も、白い睡蓮も咲き誇り、池は様々に美しく輝いています。そこには冷たい水があります。今こそあなたが親族に会われるべき時です。

‘‘Puṇḍarīkehi sañchannā, padumehi samohatā;

Ubho maggesu sobhanti, pokkharañño tahiṃ tahiṃ;

Tatthodakāni nhāyanti, samayo te ñātidassane.

“白蓮に覆われ、紅蓮が群生し、道の両側にはあちこちに蓮池が美しく輝いています。そこにある水で(人々は)水浴びをします。今こそあなたが親族に会われるべき時です。

‘‘Setapulinasaṃkiṇṇā, supatitthā manoramā;

Sītodakamahoghehi, sampuṇṇā tā nadī subhā;

Ubho maggehi sandanti, samayo te ñātidassane.

“白い砂が散らばり、見事な渡し場があり、心にかなう、冷たい水の豊かな流れに満たされた、それらの清らかな川が、道の両側に流れています。今こそあなたが親族に会われるべき時です。

‘‘Maggassa ubhatopasse, gāmanigamasamākulā;

Saddhā pasannā janatā, ratanattayamāmakā;

Tesaṃ sampuṇṇasaṅkappo, samayo te ñātidassane.

“道の両側には、村々や町々がひしめき合い、信心深く澄んだ心を持つ人々が、三宝を自らの拠り所としています。彼らの願いは満たされています。今こそあなたが親族に会われるべき時です。

‘‘Tesu tesu padesesu, devā mānussakā ubho;

Gandhamālābhipūjenti, samayo te ñātidassane’’ti.

“それらあちこちの場所で、神々と人間たちの双方が、香と花で供養しています。今こそあなたが親族に会われるべき時です”と。

Evaṃ thero saṭṭhimattāhi gāthāhi satthu gamanavaṇṇaṃ saṃvaṇṇesi. Atha kho bhagavā ‘‘kāḷudāyī mama gamanaṃ pattheti, pūressāmissa saṅkappa’’nti tattha gamane bahūnaṃ visesādhigamaṃ disvā vīsatisahassakhīṇāsavaparivuto rājagahato aturitacārikāvasena vuttappakāraphalāphale anubhavanto dvipadacatuppadādisamūhānaṃ sevanapūjāya pūjiyamāno vuttappakārasugandhapupphagandhehi gandhiyamāno gāmanigamavāsīnaṃ saṅgahaṃ kurumāno kapilavatthugāmimaggaṃ [Pg.264] paṭipajji. Thero iddhiyā kapilavatthuṃ gantvā rañño purato ākāse ṭhito adiṭṭhapubbaṃ vesaṃ disvā, raññā – ‘‘kosi tva’’nti pucchito ‘‘sace amaccaputtaṃ tayā bhagavato santike pesitaṃ na jānāsi, evaṃ jānāhī’’ti vadanto –

このように長老は六十の偈をもって、世尊の行脚の素晴らしさを讃嘆した。そこで世尊は“カールダーイーは私の出発を望んでいる。彼の願いを叶えよう”と考え、その旅路で多くの人々が法を悟るのを見通され、二万人の阿羅漢たちに囲まれて、ラージャガハ(王舎城)から急ぐことのない行脚の旅に出られた。道すがら、説かれた通りの様々な果実を味わい、二足や四足の生き物たちの群れの奉仕と供養を受け、説かれた通りの芳しい花の香りに包まれ、村々や町々の住民を利益しながら、カピラヴァットゥへと向かう道を進まれた。長老は神通力によってカピラヴァットゥへ行き、王の前の空中に留まった。王はこれまで見たことのない姿を見て、“お前は誰か”と尋ねた。(長老は)“もし、あなたが世尊のもとへ遣わした大臣の息子であることを知らないのであれば、このように知りなさい”と言って、

‘‘Buddhassa puttomhi asayhasāhino, aṅgīrasassappaṭimassa tādino;

Pitupitā mayhaṃ tuvaṃsi sakka, dhammena me gotama ayyakosī’’ti. (theragā. 536) – gāthamāha;

“私は、耐え難きを耐える、光明を放つ(アンギーラサ)、比類なき、如実なる(ターディン)仏陀の息子です。シャカ族(の王)よ、あなたは私の父の父であり、ゴータマよ、正法によれば、あなたは私の祖父なのです”という偈を語った。

Tattha buddhassa puttomhīti sabbaññubuddhassa ure vāyāmajanitāhi dhammadesanāhi jātatāya orasaputto amhi. Asayhasāhinoti abhisambodhito pubbe ṭhapetvā mahābodhisattaṃ aññehi sahituṃ asakkuṇeyyattā asayhassa sakalabodhisambhārassa, mahākaruṇākarassa ca sahanato tato parampi aññehi sahituṃ abhibhavituṃ asakkuṇeyyattā asayhānaṃ pañcannaṃ mārānaṃ sahanato abhibhavanato āsayānusayacaritādhimuttiādivibhāgāvabodhena yathārahaṃ veneyyānaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi anusāsanīsaṅkhātassa aññehi asayhassa buddhakiccassa sahanato tattha vā sādhukārībhāvato asayhasāhino. Aṅgīrasassāti aṅgīkatasīlādisampattikassa. ‘‘Aṅgamaṅgehi niccharaṇakaobhāsassā’’ti apare. Keci pana ‘‘aṅgīraso siddhatthoti imāni dve nāmāni pitarāyeva gahitānī’’ti vadanti. Appaṭimassāti anupamassa iṭṭhādīsu tādilakhaṇasampattiyā tādino. Pitupitā mayhaṃ tuvaṃsīti ariyajātivasena mayhaṃ pitu sammāsambuddhassa lokavohāravasena tvaṃ pitā asi. Sakkāti vaṃsena rājānaṃ ālapati. Dhammenāti sabhāvena ariyajātilokiyajātīhi dvinnaṃ jātīnaṃ sabhāvasamodhānena. Gotamāti gottena rājānaṃ ālapati. Ayyakosīti pitāmaho ahosi. Ettha ca ‘‘buddhassa puttomhī’’tiādiṃ vadanto thero aññaṃ byākāsi.

その中で、“仏陀の息子です”とは、一切知者である仏陀の胸から、精進によって生じた法話によって生まれたゆえに、実子であるという意味である。“耐え難きを耐える”とは、正覚を得る以前に、大菩薩を除いては他者が耐えられない菩薩の資糧と大悲を耐え忍び、また、それ以後も他者が打ち勝つことのできない五つの魔に打ち勝ったからである。また、衆生の機根を見極めて適切な教えを説くという、他者には成し得ない仏陀の務めを遂行するがゆえに“耐え難きを耐える者”という。“アンギーラサ”とは、徳を具足している、あるいは身体から光を放つ者という意味である。また、“アンギーラサとシッダッタは父によって付けられた名である”とも言われる。“比類なき”とは無比の意味であり、“如実なる(ターディン)”とは八風に動じない如実の徳を具えていることである。“あなたは私の父の父です”とは、聖なる誕生の観点からすれば、私の父である正等覚者の、世俗における父であるということである。“シャカ族よ”“ゴータマよ”とは、家系や姓で王に呼びかけたものである。“祖父でした”とは、祖父であったということである。ここで“私は仏陀の息子です”などと語りつつ、長老は自らの素性を明かしたのである。

Evaṃ [Pg.265] pana attānaṃ jānāpetvā haṭṭhatuṭṭhena raññā mahārahe pallaṅke nisīdāpetvā attano paṭiyāditassa nānaggarasabhojanassa pattaṃ pūretvā patte dinne gamanākāraṃ dassesi. ‘‘Kasmā gantukāmattha, bhuñjathā’’ti vutte, satthu santikaṃ gantvā bhuñjissāmīti. Kahaṃ pana satthāti? Vīsatisahassabhikkhuparivāro tumhākaṃ dassanatthāya maggaṃ paṭipannoti. Tumhe imaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjatha, aññaṃ bhagavato haratha. Yāva ca mama putto imaṃ nagaraṃ pāpuṇāti, tāvassa itoyeva piṇḍapātaṃ harathāti. Thero bhattakiccaṃ katvā rañño ca parisāya ca dhammaṃ desetvā satthu āgamanato puretarameva rājanivesanaṃ ratanattayaguṇesu abhippasannaṃ karonto sabbesaṃ passantānaṃyeva satthu āharitabbabhattapuṇṇaṃ pattaṃ ākāse vissajjetvā sayampi vehāsaṃ abbhuggantvā piṇḍapātaṃ upanetvā satthu hatthe ṭhapesi. Satthāpi taṃ piṇḍapātaṃ paribhuñji. Evaṃ saṭṭhiyojanaṃ maggaṃ divase divase yojanaṃ gacchantassa bhagavato rājagehato bhattaṃ āharitvā adāsi. Bhagavā kamena kapilavatthunagaraṃ patvā punadivase rājavīthiyaṃ piṇḍāya carati. Taṃ sutvā suddhodanamahārājā tattha gantvā, ‘‘mā evaṃ kattabbaṃ maññi, nayidaṃ rājavaṃsappaveṇī’’ti. ‘‘Ayaṃ tumhākaṃ, mahārāja, vaṃso, īdiso amhākaṃ pana buddhavaṃso’’ti vatvā –

このように名乗った長老を、喜んだ王は高価な椅子に座らせ、自ら用意させた極上の食事で鉢を満たして与えた。鉢が渡されると長老は立ち去ろうとした。“なぜ行こうとするのか、ここで召し上がりなさい”と言われると、“師(世尊)のもとへ戻って食べます”と答えた。“では、師はどこにおられるのか”と問うと、“二万人の比丘を連れて、あなたに会うために道を進んでおられます”と言った。“あなたはこの食事をここで食べなさい。そして、別のものを世尊に運びなさい。私の息子がこの町に到着するまで、毎日ここから食事を運びなさい”と。長老は食事を済ませ、王とその周囲の人々に法を説き、世尊の到着より先に王宮の人々を三宝に帰依させた。そして皆が見守る中、世尊への食事が入った鉢を空中へ投げ、自身も空へと飛び上がり、その食事を世尊の手に届けた。世尊はその食事を召し上がった。このように、六十ヨージャナの道を一日一ヨージャナずつ進まれる世尊のために、毎日王宮から食事を運んで献上した。世尊は順を追ってカピラヴァットゥに到着し、翌日、通りを托鉢して回られた。それを聞いてシュッドーダナ王はそこへ行き、“このようなことはしないでください。これは王家の伝統ではありません”と言った。“大王よ、それはあなたの家系の伝統です。しかし、私たちの仏陀の家系はこのようなものです”と言って、

‘‘Uttiṭṭhe nappamajjeyya, dhammaṃ sucaritaṃ care;

Dhammacārī sukhaṃ seti, asmiṃ loke paramhi ca.

“(托鉢のために)立ち上がり、怠ることなかれ。善き行いとしての法を実践せよ。法を実践する者は、今世においても来世においても、安らかに暮らすことができる。

‘‘Dhammaṃ care sucaritaṃ, na naṃ duccaritaṃ care;

Dhammacārī sukhaṃ seti, asmiṃ loke paramhi cā’’ti. (dha. pa. 168-169) –

“善き行いとしての法を実践せよ。悪しき行いをしてはならない。法を実践する者は、今世においても来世においても、安らかに暮らすことができる”と。

Dhammaṃ desesi. Rājā sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tato rājā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā sakamandire bhojetvā sampavāretvā bhojanāvasāne dhammapālajātakaṃ (jā. 1.10.92 ādayo) sutvā sapariso anāgāmiphale patiṭṭhahi. Aparabhāge setacchattassa heṭṭhā nipannova arahattaṃ patvā parinibbāyi.

法を説かれた。王は預流果を得た。その後、王は比丘サンガを招待して食事を供養し、その終わりに‘ダンマパーラ・ジャータカ’を聞いて、人々とともに不還果を得た。後に(王は)王座で横たわったまま阿羅漢果に到達し、般涅槃した。

Tato bhagavā rāhulamātuyā bimbādeviyā pāsādaṃ gantvā tassā dhammaṃ desetvā sokaṃ vinodetvā candakinnarījātakadesanāya (jā. 1.14.18 ādayo) pasādaṃ janetvā nigrodhārāmaṃ agamāsi. Atha bimbādevī puttaṃ rāhulakumāraṃ āha – ‘‘gaccha, tava pitu santakaṃ dhanaṃ yācāhī’’ti. Kumāro ‘‘dāyajjaṃ[Pg.266], me samaṇa, dehī’’ti vatvā bhagavantaṃ anubandhitvā, ‘‘sukhā, te samaṇa, chāyā’’ti vadanto gacchati. Taṃ bhagavā nigrodhārāmaṃ netvā ‘‘lokutaradāyajjaṃ gaṇhāhī’’ti vatvā pabbājesi. Atha bhagavā ariyagaṇamajjhe nisinno ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ kulappasādakānaṃ yadidaṃ kāḷudāyī’’ti (a. ni. 1.219, 225) theraṃ etadagge ṭhapesi.

その後、世尊はラーフラの母であるビンバーデーヴィーの宮殿へ行き、彼女に法を説いて悲しみを払い、チャンダキンナリー・ジャータカの説法によって信心を生じさせてから、ニグローダーラーマへと行かれた。そして、ビンバーデーヴィーは子のラーフラ王子に言った。“行きなさい、あなたの父の財産を求めなさい”。王子は“沙門よ、私に相続財産をください”と言って世尊を追いかけ、“沙門よ、あなたの影は心地よいです”と言いながら歩いた。世尊は彼をニグローダーラーマへ連れて行き、“出世間の相続財産を受け取りなさい”と言って出家させた。その後、世尊は聖者の集いの中に座り、“比丘たちよ、私の比丘弟子たちの中で、家々を信服させる者たちの第一は、いわゆるカールダーインである”と言って、長老を第一の位に置かれた。

165. Thero pattaetadaggaṭṭhāno attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttaro nāma jinotiādigāthāyo abhāsi. Tattha anuttānapadameva vaṇṇayissāma.

165. 第一の位を得た長老は、自らの過去の業を思い出して歓喜し、過去の行状(アパダーナ)を明らかにしつつ、“パドゥムッタラという名の勝者”などの詩句を唱えた。そこにおいて、意味の明瞭でない箇所のみを解説する。

166. Guṇāguṇavidūti guṇañca aguṇañca guṇāguṇaṃ, vaṇṇāvaṇṇaṃ, kusalākusalaṃ vā taṃ jānātīti guṇāguṇavidū. Kataññūti aññehi kataguṇaṃ jānātīti kataññū, ekadivasampi bhattadānādinā katūpakārassa rajjampi dātuṃ samatthattā kataññū. Katavedīti kataṃ vindati anubhavati sampaṭicchatīti katavedī. Titthe yojeti pāṇineti sabbasatte nibbānapavesanupāye kusalapathe magge dhammadesanāya yojeti sampayojeti patiṭṭhāpetīti attho. Sesaṃ uttānatthameva. Gamanavaṇṇanagāthānamattho theragāthāyaṃ vuttoyevāti.

166. “善徳と不徳を知る者(guṇāguṇavidū)”とは、徳と不徳、あるいは称賛すべきことと非難すべきこと、または善と不善、それを知る者のことである。“知恩の者(kataññū)”とは、他者によってなされた恩徳を知る者のことであり、たった一日であっても食事の供養などによってなされた報恩に対して、王国さえも与えることができるほどであるから“知恩の者”という。“報恩の者(katavedī)”とは、なされたことを知り、受け、受け入れる者のことである。“渡し場に導く(titthe yojeti pāṇineti)”とは、すべての生きとし生けるものを涅槃へ入らせる手段としての善なる道、すなわち聖道へと、説法によって導き、結びつけ、確立させるという意味である。残りは意味が明瞭である。行進の描写の詩句の意味は、長老の詩(テーラガーター)において既に述べられている通りである。

Kāḷudāyittheraapadānavaṇṇanā samattā.

カールダーイン長老アパダーナの註釈、完結。

7. Abhayattheraapadānavaṇṇanā

7. アバヤ長老アパダーナの註釈。

Sattamāpadāne padumuttaro nāma jinotiādikaṃ āyasmato abhayattherassa apadānaṃ. Ayampi purimajinavaresu katādhikāro tattha tattha bhave vipaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare brāhmaṇakule nibbatto. So vuddhimanvāya vedaṅgapārago sakaparasamayakusalo ekadivasaṃ satthu dhammadesanaṃ sutvā pasannamānaso bhagavantaṃ gāthāhi thomesi. So tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā puññāni katvā tato cuto devaloke nibbatto aparāparaṃ sugatīsuyevaṃ [Pg.267] saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde rājagahe bimbisārarañño putto hutvā nibbatti, abhayotvevassa nāmaṃ kariṃsu. So vayappatto nigaṇṭhehi saddhiṃ vissāsiko hutvā caranto ekadivasaṃ nigaṇṭhena nāṭaputtena satthu vādāropanatthāya pesito nipuṇapañhaṃ pucchitvā nipuṇabyākaraṇaṃ sutvā pasanno satthu santike pabbajitvā kammaṭṭhānānurūpaṃ ñāṇaṃ pesetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi.

第七のアパダーナにおいて、“パドゥムッタラという名の勝者”等というのは、尊者アバヤ長老のアパダーナである。彼もまた、過去の勝者たちのもとで功徳を積み、あちこちの生存において解脱の助縁となる福徳を蓄え、パドゥムッタラ世尊の時代にハンサヴァティー市でバラモンの家に生まれた。彼は成長してベータの諸学に通じ、自他の教義に熟達し、ある日、師の説法を聞いて清らかな心となり、詩句をもって世尊を讃嘆した。彼はそこで寿命の限り留まって福徳を積み、そこから没して天界に生まれ、善趣のみを転々として、この仏陀出現の時代に王舎城でビンビサーラ王の息子として生まれた。アバヤという名をつけられた。彼は成人してニガンタたちと親しくなり、ある日、ニガンタ・ナータプッタによって師を論破するために遣わされ、巧みな質問をしたが、巧みな回答を聞いて清らかな心となり、師のもとで出家し、業処に適った知を向け、ほどなくして阿羅漢果に到達した。

195. So arahattaṃ patvā attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttaro nāma jinotiādimāha. Taṃ sabbaṃ suviññeyyamevāti.

195. 彼は阿羅漢果に到達して自らの過去の業を思い出し、歓喜して過去の行状を明らかにしつつ、“パドゥムッタラという名の勝者”などを語った。それらすべては理解しやすいものである。

Abhayattheraapadānavaṇṇanā samattā.

アバヤ長老アパダーナの註釈、完結。

8. Lomasakaṅgiyattheraapadānavaṇṇanā

8. ローマサカンギヤ長老アパダーナの註釈。

Aṭṭhamāpadāne imamhi bhaddake kappetiādikaṃ āyasmato lomasakaṅgiyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto kassapassa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbatto saddho pasanno ahosi. Aparo candano nāma tassa sahāyo cāsi. Te dvepi satthu santike dhammaṃ sutvā pasannamānasā pabbajitvā yāvajīvaṃ sīlaṃ rakkhitvā suparisuddhasīlā tato cutā devaloke nibbattitvā ekaṃ buddhantaraṃ dibbasukhaṃ anubhaviṃsu. Tesu ayaṃ imasmiṃ buddhuppāde sākiyakule nibbattitvā aparo candano devaputto hutvā tāvatiṃsabhavane nibbatti. Atha so sakyakulappasādakena kāḷudāyinā ārādhitena bhagavatā sakyarājūnaṃ mānamaddanāya kataṃ vessantaradhammadesanāyaṃ (jā. 2.22.1655 ādayo) pokkharavassaiddhipāṭihāriyaṃ disvā pasannamānaso pabbajitvā majjhimanikāye vuttaṃ bhaddekarattasuttantadesanaṃ sutvā araññavāsaṃ vasanto bhaddekarattasuttantadesanānusāsanaṃ (ma. ni. 3.286 ādayo) saritvā tadanusārena ñāṇaṃ pesetvā kammaṭṭhānaṃ manasi karitvā arahattaṃ pāpuṇi.

第八のアパダーナにおいて、“この賢劫において”等というのは、尊者ローマサカンギヤ長老のアパダーナである。彼もまた、過去の仏陀たちのもとで功徳を積み、あちこちの生存において解脱の助縁となる福徳を蓄え、カッサパ世尊の時代にバラモンの家に生まれ、信心深く清らかな心を持っていた。チャン ダナという名の別の友人がいた。彼ら二人は師のもとで法を聞いて清らかな心となり、出家して一生涯戒律を守り、極めて清らかな戒律を保ってそこから没し、天界に生まれて、一仏間にわたって天上の楽を享受した。彼らのうち、この方は今の仏陀出現の時代に釈迦族の家に生まれ、もう一人のチャンダナ天子は三十三天に生まれた。そして、彼は釈迦族を信服させたカールダーインに依頼された世尊が、釈迦族の王たちの慢心をくじくためになされたヴェッサンタラ・ジャータカの説法の際、ポッカラワッサ(紅蓮の雨)の神通力を見て清らかな心となり、出家して、中部経典に説かれる‘一夜賢者経’の説法を聞き、林に住んで、その説法の教えを思い起こし、それに従って知を向け、業処を念じて阿羅漢果に到達した。

225. Arahattaṃ [Pg.268] patvā attano pubbakammaṃ saritvā sañjātasomanasso pubbacaritāpadānaṃ pakāsento imamhi bhaddake kappetiādimāha. Tattha kappo tāva catubbidho – sārakappo, varakappo, maṇḍakappo, bhaddakappoti. Tesu yasmiṃ kappe eko buddho uppajjati, ayaṃ sārakappo nāma. Yasmiṃ dve vā tayo vā buddhā uppajjanti, ayaṃ varakappo nāma. Yasmiṃ cattāro buddhā uppajjanti, ayaṃ maṇḍakappo nāma. Yasmiṃ pañca buddhā uppajjanti, ayaṃ bhaddakappo nāma. Aññattha pana –

225. 阿羅漢果に到達して、自らの過去の業を思い出し、歓喜が生じて過去の行状を明らかにしつつ、“この賢劫において”などを語った。そこにおいて、まず劫(カッパ)には四種類ある。等劫、優劫、円劫、賢劫である。それらのうち、一人の仏陀が出現する劫、これを等劫という。二人もしくは三人の仏陀が出現する劫、これを優劫という。四人の仏陀が出現する劫、これを円劫という。五人の仏陀が出現する劫、これを賢劫という。また別の場所ではこう言われている。

‘‘Sārakappo maṇḍakappo, sāramaṇḍakappo tathā;

Varakappo bhaddakappo, kappā pañcavidhā siyuṃ.

“等劫、円劫、そして等円劫、優劫、賢劫。劫には五つの種類がある。

‘‘Eko dve tayo cattāro, pañca buddhā yathākkamaṃ;

Etesu pañcakappesu, uppajjanti vināyakā’’ti. –

一人、二人、三人、四人、五人の仏陀が順に、これら五つの劫において、導き手として出現される。”

Evaṃ pañca kappā vuttā. Tesu ayaṃ kappo ‘‘kakusandho koṇāgamano kassapo gotamo metteyyo’’ti pañcabuddhapaṭimaṇḍitattā bhaddakappo nāma jāto.

このように五つの劫が説かれている。それらのうち、この劫は“カクサンダ、コーナーガマナ、カッサパ、ゴータマ、メッテイヤ”という五人の仏陀によって飾られるため、賢劫と呼ばれている。

Tasmā imasmiṃ bhaddakappamhi kassapo nāyako uppajjīti sambandho. Sesaṃ uttānatthamevāti.

それゆえ、“この賢劫において、導き手であるカッサパが出現された”という文脈になる。残りは意味が明瞭である。

Lomasakaṅgiyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ローマサカンギヤ長老アパダーナの註釈、完結。

9. Vanavacchattheraapadānavaṇṇanā

9. ヴァナヴァッチャ長老アパダーナの註釈。

Navamāpadāne imamhi bhaddake kappetiādikaṃ āyasmato vanavacchattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto kassapassa bhagavato kāle kulagehe nibbatto viññutaṃ patvā satthu dhammadesanaṃ sutvā saddhājāto pabbajitvā parisuddhaṃ brahmacariyaṃ caritvā tato cuto devaloke nibbatto, tato cuto araññāyatane bhikkhūnaṃ samīpe kapotayoniyaṃ nibbatto. Tesu mettacitto dhammaṃ sutvā tato cuto devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthusmiṃ brāhmaṇakule nibbatti. Tassa mātukucchigatakāleyeva mātu dohaḷo udapādi vane vasituṃ vane vijāyituṃ[Pg.269]. Tato icchānurūpavasena vane vasantiyā gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi. Gabbhato nikkhantañca naṃ kāsāvakhaṇḍena paṭiggahesuṃ. Tadā bodhisattassa uppannakālo, rājā taṃ kumāraṃ āharāpetvā saheva posesi. Atha bodhisatto mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā pabbajitvā chabbasāni dukkarakārikaṃ katvā buddhe jāte so mahākassapassa santikaṃ gantvā tassovāde pasanno tassa santikā buddhuppādabhāvaṃ sutvā satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ sutvā pabbajitvā nacirasseva chaḷabhiñño arahā ahosi.

第九の阿パダーナにおいて、‘imamhi bhaddake kappe(この賢劫において)’で始まるのは、尊者ヴァナヴァッチャ長老の阿パダーナである。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生存において解脱の資糧となる福業を積み上げてきた。カッサパ仏の時代に、ある良家に生まれ、分別がつくようになると師(仏)の説法を聞いて信心が生じ、出家して清浄な梵行を修めた。そこから没して天界に生まれ、そこから没して、森の修行所の近くで比丘たちのそばに鳩として生まれた。そこで比丘たちに慈しみの心を持って法を聞き、そこから没して神々と人間の間を輪廻し、今回の仏陀の出現に際して、カピラヴァットゥのバラモン家に生まれた。彼が母の胎内に宿った時、母には“森に住み、森で出産したい”というつわりが生じた。そのため、望み通りに森に住んでいた際に出産がなされた。胎内から出てきた彼を、カシャーヤ(壊色)の布で受け止めた。その時は菩薩(釈尊)が誕生した時であり、王はその子を連れて来させて共に養育した。その後、菩薩が偉大なる出家をして修行し、六年の苦行を経て仏陀となられた時、彼はマハーカーッサパのもとに行き、その教誡に信服し、彼から仏陀の出現を知らされた。そして師(仏)のもとに行き、法を聞いて出家し、ほどなくして六神通を具えた阿羅漢となった。

251. So arahattaṃ patvā attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento imamhi bhaddake kappetiādimāha. Tattha brahmabandhu mahāyasoti ettha brāhmaṇānaṃ bandhu ñātakoti brāhmaṇabandhūti vattabbe gāthābandhasukhatthaṃ ‘‘brahmabandhū’’ti vuttanti veditabbaṃ. Lokattayabyāpakayasattā mahāyaso. Sesaṃ sabbaṃ suviññeyyamevāti.

251. 彼は阿羅漢位に到達して自らの前世の業を思い出し、歓喜して過去の遍歴を明らかにするために、‘imamhi bhaddake kappe’等と言った。その中の‘brahmabandhu mahāyaso(バラモンの親族にして大名声ある者)’において、バラモンたちの親族、知人ということで‘brāhmaṇabandhū’と言うべきところを、詩の韻律を整えるために‘brahmabandhū’と言ったと知るべきである。三界に広まる名声を持つ者が‘mahāyaso’である。残りのすべては、容易に理解できる。

Vanavacchattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ヴァナヴァッチャ長老の阿パダーナの注釈が終了した。

10. Cūḷasugandhattheraapadānavaṇṇanā

10. チュラ・スガンダ長老の阿パダーナの注釈。

Dasamāpadāne imamhi bhaddake kappetiādikaṃ āyasmato sugandhattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto kassapasammāsambuddhakāle bārāṇasiyaṃ vibhavasampanne kule nibbatto viññutaṃ patvā satthu santike dhammaṃ sutvā sabbadā namassamāno mahādānaṃ dadamāno māsassa sattakkhattuṃ bhagavato gandhakuṭiyā catujjātigandhena vilimpesi. ‘‘Mama nibbattanibbattaṭṭhāne sarīrato sugandhagandho nibbattatū’’ti patthanaṃ akāsi. Bhagavā taṃ byākāsi. So yāvatāyukaṃ ṭhatvā puññāni karonto tato cuto devaloke nibbatto kāmāvacaralokaṃ sarīragandhena sugandhaṃ kurumāno sugandhadevaputtoti pākaṭo ahosi. So devalokasampattiyo anubhavitvā tato cuto imasmiṃ buddhuppāde mahābhogakule [Pg.270] nibbatti, tassa mātukucchigatasseva mātuyā sarīragandhena sakalagehaṃ sakalanagarañca sugandhena ekagandhaṃ ahosi, jātakkhaṇe sakalaṃ sāvatthinagaraṃ sugandhakaraṇḍako viya ahosi, tenassa sugandhoti nāmaṃ kariṃsu. So vuddhiṃ agamāsi. Tadā satthā sāvatthiyaṃ patvā jetavanamahāvihāraṃ paṭiggahesi, taṃ disvā pasannamānaso bhagavato santike pabbajitvā nacirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tassa uppannadivasato paṭṭhāya yāva parinibbānā etthantare nipannaṭṭhānādīsu sugandhameva vāyi. Devāpi dibbacuṇṇadibbagandhapupphāni okiranti.

第十の阿パダーナにおいて、‘imamhi bhaddake kappe’で始まるのは、尊者スガンダ長老の阿パダーナである。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生存において解脱の資糧となる福業を積み上げ、カッサパ正自覚者の時代に、バーラーナシーの富裕な家に生まれた。分別がつくようになると、師(仏)のそばで法を聞き、常に礼拝し、大施しを行い、一か月の間に七回、世尊の香室を四種の香料で塗り清めた。そして、‘私が生まれる場所ごとに、身体から芳しい香りが生じますように’と祈願した。世尊は彼に記別を与えた。彼は寿命が尽きるまで福業を行い、そこから没して天界に生まれ、その身の香りで欲界を芳しくし、スガンダ天子として知られた。彼は天界の幸運を享受し、そこから没して今回の仏陀の出現に際して大富豪の家に生まれた。彼が母の胎内に宿っただけで、母の身体の香りによって家全体、さらには町全体が唯一の香りで満たされた。誕生した瞬間、サヴァッティーの街全体が香箱のようになった。そのため、彼にスガンダ(芳香)という名を与えた。彼は成長した。その時、師(仏)はサヴァッティーに到着し、ジェータヴァナ大精舎を受贈された。それを見て、澄明な心で世尊のもとで出家し、ほどなくして四無碍解とともに阿羅漢位に達した。彼が生まれた日から般涅槃に至るまで、彼が横たわる場所などには常に芳香が漂っていた。神々もまた、天の粉末、天の香料、天の花を振りまいた。

272. Sopi thero arahattaṃ patvā attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento imamhi bhaddake kappetiādimāha. Taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānatthattā ca suviññeyyameva, kevalaṃ puññanānattaṃ nāmanānattañca viseso.

272. その長老もまた、阿羅漢位に達して自らの前世の業を思い出し、歓喜して過去の遍歴を明らかにするために、‘imamhi bhaddake kappe’等と言った。それらはすべて、前述の理路と明快な意味により容易に理解できる。ただ、福業の違いと名前の違いが特殊な点である。

Cūḷasugandhattheraapadānavaṇṇanā samattā.

チュラ・スガンダ長老の阿パダーナの注釈が終了した。

Pañcapaññāsamavaggavaṇṇanā samattā.

第五十五品の注釈が終了した。

56. Yasavaggo

56. ヤサ品。

1. Yasattheraapadānavaṇṇanā

1. ヤサ長老の阿パダーナの注釈。

Chappaññāsame vagge paṭhamāpadāne mahāsamuddaṃ oggayhātiādikaṃ āyasmato yasattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto sumedhassa bhagavato kāle mahānubhāvo nāgarājā hutvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ attano bhavanaṃ netvā mahādānaṃ pavattesi, bhagavantaṃ mahagghena ticīvarena acchādesi, ekekañca bhikkhuṃ mahaggheneva paccekadussayugena sabbena ca samaṇaparikkhārena. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto siddhatthassa bhagavato kāle seṭṭhiputto hutvā mahābodhimaṇḍalaṃ sattahi ratanehi pūjesi. Kassapassa bhagavato kāle sāsane pabbajitvā samaṇadhammaṃ akāsi. Evaṃ so sugatīsuyeva saṃsaranto amhākaṃ bhagavato kāle bārāṇasiyaṃ mahāvibhavassa seṭṭhino putto [Pg.271] hutvā sujātāya bhagavato khīrapāyāsaṃ dinnāya seṭṭhidhītāya kucchimhi nibbatti, yaso nāma nāmena paramasukhumālo. Tassa tayo pāsādā honti – eko hemantiko, eko gimhiko, eko vassikoti. So vassike pāsāde vassike cattāro māse nippurisehi tūriyehi paricārayamāno vasati, heṭṭhāpāsādaṃ na otarati. Hemantike pāsāde cattāro māse suphusitavātapānakavāṭe tattheva paṭivasati. Gimhike pāsāde bahukavāṭavātapānajālāhi sampanne tattheva vasati. Hatthapādānaṃ sukhumālatāya bhūmiyaṃ nisajjādikiccaṃ natthi. Simbalitulādipuṇṇasabhāve attharitvā tattha upadhānāni kiccāni karoti. Evaṃ devaloke devakumāro viya pañcahi kāmaguṇehi samappitassa samaṅgībhūtassa paricārayamānassa paṭikacceva niddā okkami, parijanassāpi niddā okkami, sabbarattiyo ca telapadīpo jhāyati. Atha kho yaso kulaputto paṭikacceva pabujjhitvā addasa sakaṃ parijanaṃ supantaṃ aññissā kacche vīṇaṃ, aññissā kaṇṭhe mudiṅgaṃ, aññissā kacche āḷambaraṃ, aññaṃ vikesikaṃ, vikkheḷikaṃ, aññā vippalapantiyo hatthapattaṃ susānaṃ maññe, disvānassa ādīnavo pāturahosi, nibbidāya cittaṃ saṇṭhāsi. Atha kho yaso kulaputto udānaṃ udānesi – ‘‘upaddutaṃ vata bho, upassaṭṭhaṃ vata bho’’ti.

第五十六の章の最初の長老の行伝(アパダーナ)は、‘大海に潜り(mahāsamuddaṃ oggayha)’等で始まる、尊者ヤサ長老の行伝である。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生において解脱の助縁となる善業を蓄積し、スメーダ世尊の時代には、大いなる威力を持つ龍王となって、仏陀を筆頭とする比丘僧伽を自らの住処に招いて盛大な施しを行い、世尊に高価な三衣を捧げ、一人一人の比丘にも高価な二枚一組の衣とすべての沙門の必需品を捧げた。彼はその功徳によって天界と人間界を輪廻し、シッダッタ世尊の時代には長者の息子となり、大菩提道場を七宝で供養した。カッサパ世尊の時代には、教え(教団)において出家して沙門の法を実践した。このように彼は善趣のみを輪廻し、我らが世尊の時代に、バーラーナシーの富豪の長者の息子として、世尊に乳粥を捧げた長者の娘スジャータの胎内に宿った。名はヤサといい、この上なく繊細で優雅な育ちであった。彼には三つの宮殿があった。冬用、夏用、雨期用である。彼は雨期の宮殿で、雨期の四ヶ月間、男性のいない奏楽者(女性奏者)たちに囲まれて楽しみ、階下へは降りなかった。冬用の宮殿では、四ヶ月間、よく閉ざされた窓のある場所で過ごした。夏用の宮殿では、多くの窓や網戸のある場所で過ごした。手足が繊細であったため、地面に座ることさえなかった。パンヤなどの綿を詰めた敷物を敷いて、その上で枕などを使って用を足していた。このように、天界の若き神のように五欲の快楽を享受し、楽しんでいたが、ある時、早くに眠りについた。侍従たちもまた眠りにつき、一晩中、油灯が灯っていた。そこでヤサ良家の息子は早くに目を覚まし、自分の侍従たちが眠っている姿を見た。ある者は脇に琵琶を抱え、ある者は首に太鼓をかけ、ある者は脇に太鼓を抱え、ある者は髪を乱し、ある者はよだれを垂らし、ある者はうわ言を言い、あたかも死体置き場のようであった。それを見て、彼に(世俗の)過失が顕かになり、厭離の心が定まった。そこでヤサ良家の息子は感興の言葉を唱えた。‘ああ、障りがある。ああ、悩ましい’と。

Atha kho yaso kulaputto suvaṇṇapādukāyo ārohitvā yena nivesanadvāraṃ tenupasaṅkami, amanussā dvāraṃ vivariṃsu – ‘‘mā yasassa kulaputtassa koci antarāyamakāsi agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāyā’’ti. Atha kho yaso kulaputto yena nagaradvāraṃ tenupasaṅkami, amanussā dvāraṃ vivariṃsu – ‘‘mā yasassa kulaputtassa koci antarāyamakāsi agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāyā’’ti. Atha kho yaso kulaputto yena isipatanaṃ migadāyo tenupasaṅkami.

そこでヤサ良家の息子は、黄金の履物を履いて屋敷の門へと近づいた。非人(神々)たちが門を開けた。‘ヤサ良家の息子が家から出家するのに、誰も邪魔をしてはならない’と考えたからである。そこでヤサ良家の息子は、市門へと近づいた。非人たちが門を開けた。‘ヤサ良家の息子が家から出家するのに、誰も邪魔をしてはならない’と考えたからである。そこでヤサ良家の息子は、イシパタナのミガダーヤ(仙人堕処の鹿野苑)へと向かった。

Tena kho pana samayena bhagavā rattiyā paccūsasamayaṃ paccuṭṭhāya ajjhokāse caṅkamati, addasā kho bhagavā yasaṃ kulaputtaṃ dūratova āgacchantaṃ, disvāna caṅkamā orohitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho yaso kulaputto bhagavato avidūre udānaṃ udānesi – ‘‘upaddutaṃ vata bho, upassaṭṭhaṃ vata bho’’ti. Atha kho bhagavā yasaṃ kulaputtaṃ [Pg.272] etadavoca – ‘‘idaṃ kho, yasa, anupaddutaṃ, idaṃ anupassaṭṭhaṃ, ehi, yasa, nisīda, dhammaṃ te desessāmī’’ti. Atha kho yaso kulaputto, ‘‘idaṃ kira anupaddutaṃ, idaṃ anupassaṭṭha’’nti haṭṭho udaggo suvaṇṇapādukāhi orohitvā yena bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi, ekamantaṃ nisinnassa kho yasassa kulaputtassa bhagavā anupubbiṃ kathaṃ kathesi, seyyathidaṃ, dānakathaṃ sīlakathaṃ saggakathaṃ kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi. Yadā bhagavā aññāsi yasaṃ kulaputtaṃ kallacittaṃ muducittaṃ vinīvaraṇacittaṃ udaggacittaṃ pasannacittaṃ, atha yā buddhānaṃ sāmukkaṃsikā dhammadesanā, taṃ pakāsesi dukkhaṃ samudayaṃ nirodhaṃ maggaṃ. Seyyathāpi nāma suddhaṃ vatthaṃ apagatakāḷakaṃ sammadeva rajanaṃ paṭiggaṇheyya, evameva yasassa kulaputtassa tasmiṃyeva āsane virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi – ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti.

その時、世尊は夜明けに起き、屋外で経行しておられた。世尊はヤサ良家の息子が遠くからやって来るのをご覧になり、経行から降りて、用意された座に座られた。そこでヤサ良家の息子は、世尊の近くで感興の言葉を唱えた。‘ああ、障りがある。ああ、悩ましい’と。そこで世尊はヤサ良家の息子にこう仰った。‘ヤサよ、ここは障りのない場所である。ここは悩みのない場所である。来なさい、ヤサよ、座りなさい。あなたに法を説こう’と。そこでヤサ良家の息子は、‘ここは障りがなく、悩みのない場所なのだ’と、歓喜し、意気揚々として黄金の履物を脱ぎ、世尊のもとへ近づいた。近づいて世尊を礼拝し、一方に座った。一方に座ったヤサ良家の息子に対し、世尊は次第説法を説かれた。すなわち、施論、戒論、生天論、諸欲の過失と卑俗さと汚れ、そして出離の功徳を明らかにされた。世尊は、ヤサ良家の息子の心が準備でき、柔軟になり、障害が取れ、高揚し、清浄になったことを知られた時、諸仏独自の説法である、苦、集、滅、道の四聖諦を明らかにされた。あたかも、汚れのない清潔な布が正しく染料を吸い込むように、その座において、ヤサ良家の息子に、塵なく汚れなき法眼(ほうげん)が生じた。‘生じる性質のものは、すべて滅する性質のものである’と。

Atha kho yasassa kulaputtassa mātā pāsādaṃ abhiruhitvā yasaṃ kulaputtaṃ apassantī yena seṭṭhi gahapati tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā seṭṭhiṃ gahapatiṃ etadavoca – ‘‘putto te gahapati yaso na dissatī’’ti. Atha kho, seṭṭhi gahapati, catuddisā assadūte uyyojetvā sāmaṃyeva yena isipatanaṃ migadāyo tenupasaṅkami. Addasā kho, seṭṭhi gahapati, suvaṇṇapādukānaṃ nikkhepaṃ, disvāna taṃyeva anugamāsi. Addasā kho bhagavā seṭṭhiṃ gahapatiṃ dūratova āgacchantaṃ, disvāna bhagavato etadahosi – ‘‘yaṃnūnāhaṃ tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhareyyaṃ, yathā seṭṭhi gahapati idha nisinno idha nisinnaṃ yasaṃ kulaputtaṃ na passeyyā’’ti. Atha kho bhagavā tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkharesi. Atha kho seṭṭhi gahapati yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘api, bhante, bhagavā yasaṃ kulaputtaṃ passeyyā’’ti. Tena hi gahapati nisīda, appeva nāma idha nisinno idha nisinnaṃ yasaṃ kulaputtaṃ passeyyāsīti. Atha kho seṭṭhi gahapati ‘‘idheva kirāhaṃ nisinno idha nisinnaṃ yasaṃ kulaputtaṃ passissāmī’’ti haṭṭho udaggo bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi, ekamantaṃ nisinnassa kho seṭṭhissa gahapatissa bhagavā anupubbiṃ kathaṃ kathesi…pe… aparappaccayo atthu sāsane bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ bhante, abhikkantaṃ bhante, seyyathāpi[Pg.273], bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti, evamevaṃ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca, upāsakaṃ maṃ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Sova loke paṭhamaṃ upāsako ahosi tevāciko.

その時、良家の子ヤサの母は高楼に登ったが、良家の子ヤサが見当たらないので、長者である家主のところへ行き、近づいて家主である長者にこう言った。“家主よ、あなたの息子ヤサが見当たりません”。そこで家主である長者は、四方に馬の使者を遣わし、自らもまたイシパタナのミガダーヤ(仙人堕処の鹿野苑)へと向かった。家主である長者は、黄金の靴が脱ぎ捨てられているのを見つけ、それを見て、その跡を辿っていった。世尊は、家主である長者が遠くからやって来るのをご覧になり、世尊にこのような思いが浮かんだ。“私は、家主である長者がここに座りながら、同じくここに座っている良家の子ヤサを見ることができないような、そのような神通の力を現そう”。そして世尊は、そのような神通の力を現された。そこで家主である長者は世尊のところへ行き、近づいて世尊にこう言った。“世尊よ、良家の子ヤサをご覧になりませんでしたか”。“家主よ、では、ここに座りなさい。そうすれば、ここに座りながら、ここに座っている良家の子ヤサを見ることができるだろう”。そこで家主である長者は、“まさにここに座りながら、ここに座っている良家の子ヤサを見ることができるのだ”と歓喜し、意気揚々と世尊を礼拝して、片脇に座った。片脇に座った家主である長者に、世尊は次第説法を説かれた。……(中略)……教えにおいて他者に頼ることなく確信を得て、世尊にこう言った。“素晴らしいことです、世尊よ。素晴らしいことです、世尊よ。あたかも、倒れたものを起こすように、隠されたものを露わにするように、迷った者に道を教えるように、あるいは‘目ある者は形あるものを見るだろう’と暗闇の中で灯火を掲げるように、世尊によって、さまざまな方法で法が明らかにされました。世尊よ、私は世尊と、法と、比丘僧伽に帰依いたします。世尊よ、私を、今日より命ある限り帰依した優婆塞(在家信徒)として受け入れてください”。彼こそが、この世で最初の、三つの言葉(三帰依)による優婆塞となった。

Atha kho yasassa kulaputtassa pituno dhamme desiyamāne yathādiṭṭhaṃ yathāviditaṃ bhūmiṃ paccavekkhantassa anupādāya āyavehi cittaṃ vimucci. Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘yasassa kho kulaputtassa pituno dhamme desiyamāne yathādiṭṭhaṃ yathāviditaṃ bhūmiṃ paccavekkhantassa anupādāya āsavehi cittaṃ vimuttaṃ, abhabbo kho yaso kulaputto hīnāyāvattitvā kāme paribhuñjituṃ, seyyathāpi pubbe agārikabhūto, yaṃnūnāhaṃ taṃ iddhābhisaṅkhāraṃ paṭippassambheyya’’nti. Atha kho bhagavā taṃ iddhābhisaṅkhāraṃ paṭippassambhesi. Addasā kho seṭṭhi gahapati yasaṃ kulaputtaṃ nisinnaṃ, disvāna yasaṃ kulaputtaṃ etadavoca – ‘‘mātā te tāta, yasa, paridevasokasamāpannā, dehi mātuyā jīvita’’nti. Atha kho yaso kulaputto bhagavantaṃ ullokesi. Atha kho bhagavā seṭṭhiṃ gahapatiṃ etadavoca – ‘‘taṃ kiṃ maññasi, gahapati, yassa sekkhena ñāṇena sekkhena dassanena dhammo diṭṭho vidito seyyathāpi tayā, tassa yathādiṭṭhaṃ yathāviditaṃ bhūmiṃ paccavekkhantassa anupādāya āsavehi cittaṃ vimuttaṃ, bhabbo nu kho so, gahapati, hīnāyāvattitvā kāme paribhuñjituṃ seyyathāpi pubbe agārikabhūto’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yasassa kho, gahapati, kulaputtassa sekkhena ñāṇena sekkhena dassanena dhammo diṭṭho vidito seyyathāpi tayā, tassa yathādiṭṭhaṃ yathāviditaṃ bhūmiṃ paccavekkhantassa anupādāya āsavehi cittaṃ vimuttaṃ, abhabbo kho, gahapati, yaso kulaputto hīnāyāvattitvā kāme paribhuñjituṃ seyyathāpi pubbe agārikabhūto’’ti. ‘‘Lābhā, bhante, yasassa kulaputtassa, suladdhaṃ, bhante, yasassa kulaputtassa, yathā yasassa kulaputtassa anupādāya āsavehi cittaṃ vimuttaṃ, adhivāsetu me, bhante bhagavā, ajjatanāya bhattaṃ yasena kulaputtena pacchāsamaṇenā’’ti. ‘‘Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena’’. Atha kho seṭṭhi gahapati[Pg.274], bhagavato adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Atha kho yaso kulaputto acirapakkante seṭṭhimhi gahapatimhi bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘labheyyāhaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṃ, labheyyaṃ upasampada’’nti. ‘‘Ehi bhikkhū’’ti bhagavā avoca – ‘‘svākkhāto dhammo, cara brahmacariyaṃ sammā dukkhassa antakiriyāyā’’ti, sāva tassa āyasmato upasampadā ahosi.

その時、良家の子ヤサの父に法が説かれている間、ヤサは既に見て知った境地を観察しているうちに、執着することなく煩悩(漏)から心が解脱した。その時、世尊にこのような思いが浮かんだ。“良家の子ヤサは、父に法が説かれている間、既に見て知った境地を観察しているうちに、執着することなく煩悩から心が解脱した。良家の子ヤサは、以前の在家の者の時のように、還俗して諸々の欲望を享受することはもはやあり得ない。私は、あの神通の力を収めることにしよう”。そこで、世尊はその神通の力を収められた。家主である長者は、そこに座っている良家の子ヤサを見つけ、ヤサにこう言った。“親愛なるヤサよ、お前の母は嘆き悲しみに暮れている。母に命を与えてやってくれ(母を安心させてやってくれ)”。すると、良家の子ヤサは世尊を仰ぎ見た。そこで世尊は家主である長者にこう言われた。“家主よ、あなたはどう思うか。あなたと同じように有学の知と有学の見によって法を見て知った者が、その見て知った境地を観察しているうちに、執着することなく煩悩から心が解脱した場合、家主よ、その者は以前の在家の者の時のように、還俗して諸々の欲望を享受することがあるだろうか”。“いいえ、世尊よ、それはありません”。“家主よ、良家の子ヤサは、あなたと同じように有学の知と有学の見によって法を見て知ったが、その見て知った境地を観察しているうちに、執着することなく煩悩から心が解脱した。家主よ、良家の子ヤサが以前の在家の者の時のように、還俗して諸々の欲望を享受することはもはやあり得ないのだ”。“世尊よ、良家の子ヤサにとって利益であり、世尊よ、良家の子ヤサにとって幸いなことです。良家の子ヤサの心が、執着することなく煩悩から解脱したとは。世尊よ、良家の子ヤサを随行の沙門として、今日の食事に私(の家)へお越しになることを世尊よ、受け入れてください”。世尊は沈黙によってこれを受け入れられた。そこで家主である長者は、世尊が承諾されたのを知り、座から立ち上がって世尊を礼拝し、右回りに回って立ち去った。家主である長者が立ち去って間もなく、良家の子ヤサは世尊にこう言った。“世尊よ、私は世尊のもとで出家し、具足戒を授かりたいのです”。“来なさい、比丘よ”と世尊は言われた。“法はよく説かれた。苦を完全に滅尽するために、正しく梵行を励みなさい”。それが、その尊者の具足戒となった。

1. Arahā pana hutvā somanassajāto attano pubbacaritāpadānaṃ pakāsento mahāsamuddaṃ oggayhātiādimāha. Tattha samuddanti aṅgulimuddāya saṃ suṭṭhu dassetabbato samuddo, atha vā saṃ suṭṭhu udiyati khobhiyati pasodhiyati ghosanaṃ karonto āluḷiyatīti samuddo, mahanto ca so samuddo cāti mahāsamuddo, taṃ mahāsamuddaṃ. Oggayhāti ajjhogāhetvā abbhantaraṃ pavisitvā tassa mahāsamuddassa anto pavisitvā, sāmyatthe cetaṃ upayogavacananti daṭṭhabbaṃ. Bhavanaṃ me sumāpitanti ettha bhavanti nibbattanti nivasanti catūhi iriyāpathehi vāsaṃ kappenti etthāti bhavanaṃ, mayhaṃ taṃ bhavanaṃ taṃ vimānaṃ taṃ pāsādaṃ pañcapākārakūṭāgārehi saṃ suṭṭhu māpitaṃ nagaraṃ, attano balena suṭṭhu nimmitanti attho. Sunimmitā pokkharaṇīti sumahantā hutvā bhūtā itā gatā pavattā khaṇitā katāti pokkharaṇī, macchakacchapapupphapulinatitthamadhurodakādīhi suṭṭhu nibbattā nimmitāti attho. Cakkavākūpakūjitāti cakkavākakukkuṭahaṃsādīhi kūjitā ghositā nāditā sā pokkharaṇīti sambandho. Ito paraṃ nadīvanadvipadacatuppadapādapapakkhīnaṃ vaṇṇañca sumedhassa bhagavato dassanañca nimantetvā sumedhassa bhagavato dānakkamañca suviññeyyameva.

1. 彼は阿羅漢となり、悦びに満ちて自らの過去の行状(アパダーナ)を明らかにしようとして、“大海に潜り”等の詩句を説いた。そこでの“大海(samudda)”とは、指輪(aṅgulimuddā)によって十全に示されるべきものであるから“samudda”であり、あるいは、十全に湧き上がり、攪拌され、清められ、音を立て、かき乱されるものであるから“samudda”と呼ばれる。そして、それは巨大な海であるから“大海(mahāsamudda)”であり、その大海を、という意味である。“潜り(oggayha)”とは、奥深く入り込み、その内部に分け入って、その大海の中に入ったことを意味し、これは所有格の意味における対格(目的格)の使用であると解されるべきである。“私の住居は立派に造られた(bhavanaṃ me sumāpitaṃ)”において、“住居(bhavana)”とは、そこで(衆生が)生じ、居住し、四威儀をもって生活を営む場所であるから住居(bhavana)であり、私のその住居、その宮殿、その楼閣は、五重の囲いを持つ高楼によって十全に構築された都市であり、自らの力によって見事に造られたという意味である。“立派に造られた蓮池(sunimmitā pokkharaṇī)”とは、非常に大きく立派になり、掘られ、作られたものであるから蓮池(pokkharaṇī)であり、魚や亀、花、砂浜、渡し場、甘露の如き水などによって十全に生じ、造られたという意味である。“鵞鳥(cakkavāka)が鳴き交わし(cakkavākūpakūjitā)”とは、鵞鳥や鶏、白鳥などが鳴き、声を上げ、響き渡っているその蓮池のことである。これより後の、川や森、二足歩行・四足歩行の動物、足のない生き物、鳥たちの描写、およびスメーダ仏との拝謁、スメーダ仏を請待しての布施の手順については、容易に理解できる内容である。

Lokāhutipaṭiggahanti ettha loke āhuti lokāhuti, kāmarūpārūpasaṅkhātassa lokassa āhutiṃ pūjāsakkāraṃ paṭiggaṇhātīti lokāhutipaṭiggahaṃ, sumedhaṃ bhagavantanti attho. Sesaṃ byākaraṇadānañca arahattappattaphalañca suviññeyyamevāti.

“世の供養を受けるお方(lokāhutipaṭiggahaṃ)”において、“世の供養(lokāhuti)”とは世における供養のことであり、欲界・色界・無色界と称される世の供養(供物や敬意)を受け取るお方、すなわちスメーダ仏を意味する。残りの記別(授記)と阿羅漢果の到達については、容易に理解できる内容である。

Yasattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ヤサ長老のアパダーナの注釈(義釈)が終了した。

2. Nadīkassapattheraapadānavaṇṇanā

2. ナディーカッサパ(河の迦葉)長老のアパダーナの注釈

Dutiyāpadāne [Pg.275] padumuttarassa bhagavatotiādikaṃ āyasmato nadīkassapattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthāraṃ piṇḍāya carantaṃ disvā pasannamānaso attanā ropitassa ambarukkhassa paṭhamuppannaṃ manosilāvaṇṇaṃ ekaṃ ambaphalaṃ adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde magadharaṭṭhe brāhmaṇakule uruvelakassapassa bhātā hutvā nibbatto vayappatto nissaraṇajjhāsayatāya gharāvāsaṃ anicchanto tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā tīhi tāpasasatehi saddhiṃ nerañjarāya nadiyā tīre assamaṃ māpetvā viharati. Nadītīre vasanato kassapagottatāya ca nadīkassapoti samaññā ahosi. Tassa bhagavā saparisassa ehibhikkhubhāvena upasampadaṃ adāsi. So bhagavato gayāsīse ādittapariyāya desanāya (mahāva. 54; saṃ. ni. 4.28) arahatte patiṭṭhāsi.

第二のアパダーナにおける“パドゥムッタラ仏の……”等の詩句は、尊者ナディーカッサパ長老のアパダーナである。彼もまた、過去の諸仏において功徳を積み、あちこちの生涯において解脱の依止となる福業を積み重ねていた。パドゥムッタラ仏の時代、良家に生まれ、分別がつく年齢になったある日、托鉢に歩まれる世尊を拝見し、清らかな心で、自ら植えたマンゴーの木に最初に実った、雄黄のような色のマンゴーの実を一つ捧げた。彼はその福業によって神々や人間の世界を輪廻し、この仏教の興隆期に、マガダ国のバラモンの家にウルヴェーラカッサパ(優楼頻螺迦葉)の弟として生まれた。成人した後、解脱への志向から在家の生活を望まず、仙人の出家をして、三百人の仙人たちと共にネーランジャラー(尼連禅)河のほとりに庵を構えて住んでいた。河のほとりに住んでいたことと、カッサパという姓であったことから“ナディーカッサパ(河の迦葉)”という呼称がついた。世尊は彼とその会衆に“来たれ、比丘(エヒ・ビック)”という形式で具足戒を授けられた。彼は、世尊がガヤーシーサにおいて説かれた‘燃焼の法門経’(アーディッタパリヤーヤ・スッタ)によって、阿羅漢位に到達した。

Tatrāyaṃ anupubbikathā – satthā yasaṃ kulaputtaṃ pabbājetvā uruvelāyaṃ tayo bhātikajaṭile dametuṃ yena uruvelā tadavasari. Tena kho pana samayena uruvelāyaṃ tayo jaṭilā paṭivasanti uruvelakassapo nadīkassapo gayākassapoti, tesu uruvelakassapo jaṭilo pañcannaṃ jaṭilasatānaṃ nāyako hoti vināyako aggo pamukho pāmokkho, nadīkassapo jaṭilo tiṇṇaṃ jaṭilasatānaṃ nāyako hoti vināyako aggo pamukho pāmokkho, gayākassapo jaṭilo dvinnaṃ jaṭilasatānaṃ nāyako hoti vināyako aggo pamukho pāmokkho. Atha kho bhagavā yena uruvelakassapassa jaṭilassa assamo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā uruvelakassapaṃ jaṭilaṃ etadavoca – ‘‘sace te, kassapa, agaru, vaseyyāma ekarattaṃ agyāgāre’’ti. Na kho me, mahāsamaṇa, garu, caṇḍettha nāgarājā iddhimā āsiviso ghoraviso, so taṃ mā viheṭhesīti. Dutiyampi kho bhagavā uruvelakassapaṃ jaṭilaṃ etadavoca…pe… tatiyampi…pe… so taṃ mā viheṭhesīti. Appeva maṃ na viheṭheyya, iṅgha tvaṃ, kassapa, anujānāhi agyāgāranti[Pg.276]. Vihara, mahāsamaṇa, yathāsukhanti. Atha kho bhagavā agyāgāraṃ pavisitvā tiṇasanthārakaṃ paññapetvā nisīdi pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā.

ここに、その順序を追った物語がある。――世尊は、良家の息子ヤサを出家させた後、ウルヴェーラにおいて三人の結髪(じゃたい)の兄弟を調伏するために、ウルヴェーラへと向かわれた。その当時、ウルヴェーラにはウルヴェーラカッサパ、ナディーカッサパ、ガヤーカッサパの三人の結髪行者が住んでいた。その中で、ウルヴェーラカッサパは五百人の結髪行者の指導者であり、導き手であり、長であり、首領であり、師であった。ナディーカッサパは三百人の結髪行者の指導者であり……(中略)……、ガヤーカッサパは二百人の結髪行者の指導者であり、導き手であり、長であり、首領であり、師であった。さて、世尊はウルヴェーラカッサパの庵へと赴き、ウルヴェーラカッサパにこう言われた。“カッサパよ、もしあなたが迷惑でなければ、一夜、火を祀る堂(火舎)に泊まりたい”。カッサパは言った。“大沙門よ、私は迷惑ではありませんが、そこには荒々しく、神通力を持ち、猛毒を放つ恐ろしい毒蛇の王がおります。それがあなたに危害を加えないか心配です”。世尊は二度、三度とウルヴェーラカッサパに請われ、カッサパは三度“それがあなたに危害を加えないか心配です”と繰り返した。(世尊は言われた)“おそらく、私に危害を加えることはないでしょう。さあ、カッサパよ、火舎に泊まることを許しなさい”。“大沙門よ、どうぞお好きなようにお過ごしください”。そこで世尊は火舎に入り、草の敷物を用意して、結跏趺坐し、身を正して、鼻先に正念を確立して座られた。

Addasā kho so nāgo bhagavantaṃ paviṭṭhaṃ, disvā dummano padhūpāyi. Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘yaṃnūnāhaṃ imassa nāgassa anupahacca chaviñca cammañca maṃsañca nhāruñca aṭṭhiñca aṭṭhimiñjañca tejasā tejaṃ pariyādiyeyya’’nti. Atha kho bhagavā tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā padhūpāyi. Atha kho so nāgo makkhaṃ asahamāno pajjali. Bhagavāpi tejodhātuṃ samāpajjitvā pajjali. Ubhinnaṃ sajotibhūtānaṃ agyāgāraṃ ādittaṃ viya hoti sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ. Atha kho te jaṭilā agyāgāraṃ parivāretvā evamāhaṃsu – ‘‘abhirūpo vata, bho, mahāsamaṇo nāgena viheṭhiyatī’’ti. Atha kho bhagavā tassā rattiyā accayena tassa nāgassa anupahacca chaviñca cammañca maṃsañca nhāruñca aṭṭhiñca aṭṭhimiñjañca tejasā tejaṃ pariyādiyitvā patte pakkhipitvā uruvelakassapassa jaṭilassa dassesi – ‘‘ayaṃ te, kassapa, nāgo pariyādinno assa tejasā tejo’’ti. Atha kho uruvelakassapassa jaṭilassa etadahosi – ‘‘mahiddhiko kho mahāsamaṇo mahānubhāvo, yatra hi nāma caṇḍassa nāgarājassa iddhimato āsivisassa ghoravisassa tejasā tejaṃ pariyādiyissati, na tveva kho arahā yathā aha’’nti.

その龍は、世尊が入って来られたのを見て、不機嫌になり煙を吐いた。そこで世尊はこう思われた。“私は、この龍の皮膚も皮も肉も腱も骨も骨髄も傷つけることなく、火の力によって、その火を制圧しよう”。そして世尊は、そのような神通の構成をなし、煙を吐かれた。すると、その龍は怒りに耐えかねて火を放った。世尊もまた火界定(ていかだい)に入って、火を放たれた。両者が火に包まれたため、火舎はあたかも燃え上がっているかのように、炎を上げ、光り輝いた。すると、結髪行者たちは火舎を取り囲んで、こう言った。“ああ、なんと、あのお姿の美しい大沙門が、龍に苦しめられている”。その後、その夜が明けると、世尊はその龍の皮膚、皮、肉、腱、骨、骨髄を傷つけることなく、火の力によって、その火を制圧し、龍を鉢の中に投げ入れ、ウルヴェーラカッサパに見せて言われた。“カッサパよ、これがあなたの龍だ。火の力によって、その火は制圧された”。そこでウルヴェーラカッサパはこう思った。“大沙門は、実に大きな神通力を持ち、大きな威力がある。これほど荒々しく、神通力を持ち、猛毒を放つ恐ろしい毒蛇の王の火を、自らの火で制圧してしまうとは。しかし、彼は私のような阿羅漢ではない”と。

‘‘Nerañjarāyaṃ bhagavā, uruvelakassapaṃ jaṭilaṃ avoca;

Sace te kassapa agaru, viharemu ajjaṇho aggisālamhī’’ti.

世尊はネーランジャラー(尼連禅河)において、結髪の行者ウルヴェーラ・カッサパに言われました。“カッサパよ、もしあなたに差し支えなければ、今夜、火舎(火を祀る堂)に宿泊したいのですが”。

‘‘Na kho me mahāsamaṇa garu, phāsukāmova taṃ nivāremi;

Caṇḍettha nāgarājā, iddhimā āsiviso ghoraviso;

So taṃ mā viheṭhesī’’ti.

“大沙門よ、私に差し支えはありませんが、あなたの安楽を案じてお止めするのです。あそこには、神通力を持つ恐ろしい猛毒の龍王がおります。彼があなたを害さないように”。

‘‘Appeva [Pg.277] maṃ na viheṭheyya, iṅgha tvaṃ kassapa anujānāhi agyāgāranti;

Dinnanti naṃ viditvā, abhīto pāvisi bhayamatīto.

“彼が私を害することはないでしょう。さあ、カッサパよ、火舎(に泊まること)を許してください”。許可されたと知り、世尊は恐れを乗り越え、臆することなく入られました。

‘‘Disvā isiṃ paviṭṭhaṃ, ahināgo dummano padhūpāyi;

Sumanamanaso adhimano, manussanāgopi tattha padhūpāyi.

仙人(世尊)が入って来たのを見て、龍は不快に思い、煙を吐きました。心静かで優れた人中の龍(世尊)もまた、そこで煙を吐かれました。

‘‘Makkhañca asahamāno, ahināgo pāvakova pajjali;

Tejodhātusukusalo, manussanāgopi tattha pajjali.

憤懣に耐えかねて、龍は火のように燃え上がりました。火の要素(火界)に熟達した人中の龍(世尊)もまた、そこで燃え上がられました。

‘‘Ubhinnaṃ sajotibhūtānaṃ,Agyāgāraṃ ādittaṃ hoti sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ;

Udicchare jaṭilā, abhirūpo vata bho mahāsamaṇo;

Nāgena viheṭhiyatīti bhaṇanti.

二人の放つ光によって、火舎は炎上し、激しく燃え、光り輝きました。結髪の行者たちはそれを見て、“ああ、あの大沙門は端麗な方なのに、龍に害されている”と言い合いました。

‘‘Atha tassā rattiyā accayena, hatā nāgassa acciyo honti;

Iddhimato pana ṭhitā, anekavaṇṇā acciyo honti.

さて、その夜が明けると、龍の炎は消え去っていました。しかし、神通力を持つ方(世尊)の炎は留まり、多種多様な色の光となっていました。

‘‘Nīlā atha lohitikā, mañjiṭṭhā pītakā phalikavaṇṇāyo;

Aṅgīrasassa kāye, anekavaṇṇā acciyo honti.

青、赤、茜色、黄、水晶色の光が、アンギーラサ(世尊)の身体から、多種多様な色となって放たれていました。

‘‘Pattamhi odahitvā, ahināgaṃ brāhmaṇassa dassesi;

Ayaṃ te kassapa nāgo, pariyādinno assa tejasā tejo’’ti.

(世尊は)鉢の中に龍を入れ、バラモン(カッサパ)に見せて言われました。“カッサパよ、これがあなたの龍です。私の威力によって、彼の威力は尽き果てました”。

Atha [Pg.278] kho uruvelakassapo jaṭilo bhagavato iminā iddhipāṭihāriyena abhippasanno bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idheva, mahāsamaṇa, vihara, ahaṃ te dhuvabhattenā’’ti.

そこで、結髪の行者ウルヴェーラ・カッサパは、世尊のこの神通力の奇跡に深く感銘し、世尊にこう言いました。“大沙門よ、どうぞここに留まってください。私があなたに常に食事(常食)を供養しましょう”。

Paṭhamaṃ pāṭihāriyaṃ.

第一の奇跡。

Atha kho bhagavā uruvelakassapassa jaṭilassa assamassa avidūre aññatarasmiṃ vanasaṇḍe vihāsi. Atha kho cattāro mahārājāno abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ vanasaṇḍaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā catuddisā aṭṭhaṃsu seyyathāpi mahantā aggikkhandhā. Atha kho uruvelakassapo jaṭilo tassā rattiyā accayena yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kālo, mahāsamaṇa, niṭṭhitaṃ bhattaṃ, te nu kho te, mahāsamaṇa, abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ vanasaṇḍaṃ obhāsetvā yena tvaṃ tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā taṃ abhivādetvā catuddisā aṭṭhaṃsu seyyathāpi mahantā aggikkhandhā’’ti. Ete kho, kassapa, cattāro mahārājāno yenāhaṃ tenupasaṅkamiṃsu dhammassavanāyāti. Atha kho uruvelakassapassa jaṭilassa etadahosi – ‘‘mahiddhiko kho mahāsamaṇo mahānubhāvo, yatra hi nāma cattāropi mahārājāno upasaṅkamissanti dhammassavanāya, na tveva ca kho arahā yathā aha’’nti. Atha kho bhagavā uruvelakassapassa jaṭilassa bhattaṃ bhuñjitvā tasmiṃyeva vanasaṇḍe vihāsi.

さて世尊は、結髪の行者ウルヴェーラ・カッサパの庵の近くにある、ある林の中に滞在されました。すると四天王が、夜が更けた頃、類まれな輝きを放ち、その林全体を照らして世尊のもとへ参りました。彼らは世尊を礼拝し、あたかも巨大な火の塊のように、四方に立ちました。さて、ウルヴェーラ・カッサパはその夜が明けると世尊のもとへ参り、こう言いました。“大沙門よ、時の至りです。食事が整いました。大沙門よ、夜が更けた頃、類まれな輝きを放ち、林全体を照らしてあなたのところへやって来た者たちは誰ですか。彼らはあなたを礼拝し、あたかも巨大な火の塊のように四方に立っていました”。“カッサパよ、彼らは四天王であり、法を聞くために私のところへ来たのです”。そこで、結髪の行者ウルヴェーラ・カッサパはこう思いました。“大沙門は、なんと大きな神通力と威力を持っておられることか。四天王までもが法を聞きに参るとは。しかし、私のような阿羅漢ではない”。そこで世尊は、カッサパの供養した食事を済ませると、その林に留まられました。

Dutiyaṃ pāṭihāriyaṃ.

第二の奇跡。

Atha kho sakko devānamindo abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇo kevalakappaṃ vanasaṇḍaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi seyyathāpi mahāaggikkhandho purimāhi vaṇṇanibhāhi abhikkantataro ca paṇītataro ca. Atha kho uruvelakassapo jaṭilo tassā rattiyā accayena yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kālo, mahāsamaṇa, niṭṭhitaṃ bhattaṃ, ko nu kho so, mahāsamaṇa, abhikkantāya [Pg.279] rattiyā abhikkantavaṇṇo kevalakappaṃ vanasaṇḍaṃ obhāsetvā yena tvaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi seyyathāpi mahāaggikkhandho purimāhi vaṇṇanibhāhi abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti. Eso kho, kassapa, sakko devānamindo yenāhaṃ tenupasaṅkami dhammassavanāyāti. Atha kho uruvelakassapassa jaṭilassa etadahosi – ‘‘mahiddhiko kho mahāsamaṇo mahānubhāvo, yatra hi nāma sakkopi devānamindo upasaṅkamissati dhammassavanāya, na tveva ca kho arahā yathā aha’’nti. Atha kho bhagavā uruvelakassapassa jaṭilassa bhattaṃ bhuñjitvā tasmiṃyeva vanasaṇḍe vihāsi.

さて、天主サッカ(帝釈天)が、夜が更けた頃、類まれな輝きを放ち、林全体を照らして世尊のもとへ参りました。彼は世尊を礼拝し、あたかも巨大な火の塊のように脇に立ちました。その光は、前の者たちよりもさらに美しく、勝っていました。さて、ウルヴェーラ・カッサパはその夜が明けると世尊のもとへ参り、こう言いました。“大沙門よ、時の至りです。食事が整いました。大沙門よ、夜が更けた頃、類まれな輝きを放ち、林全体を照らしてあなたのところへやって来た者は誰ですか。彼はあなたを礼拝し、あたかも巨大な火の塊のように脇に立っていました。その光は前の者たちよりもさらに美しく、勝っていました”。“カッサパよ、彼は天主サッカであり、法を聞くために私のところへ来たのです”。そこで、結髪の行者ウルヴェーラ・カッサパはこう思いました。“大沙門は、なんと大きな神通力と威力を持っておられることか。天主サッカまでもが法を聞きに参るとは。しかし、私のような阿羅漢ではない”。そこで世尊は、カッサパの供養した食事を済ませると、その林に留まられました。

Tatiyaṃ pāṭihāriyaṃ.

第三の奇跡。

Atha kho brahmā sahampati abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇo kevalakappaṃ vanasaṇḍaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi seyyathāpi mahāaggikkhandho purimāhi vaṇṇanibhāhi abhikkantataro ca paṇītataro ca. Atha kho uruvelakassapo jaṭilo tassā rattiyā accayena yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kālo, mahāsamaṇa, niṭṭhitaṃ bhattaṃ, ko nu kho so, mahāsamaṇa, abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇo kevalakappaṃ vanasaṇḍaṃ obhāsetvā yena tvaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi seyyathāpi mahāaggikkhandho purimāhi vaṇṇanibhāhi abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti. Eso kho, kassapa, brahmā sahampati yenāhaṃ tenupasaṅkami dhammassavanāyāti. Atha kho uruvelakassapassa jaṭilassa etadahosi – ‘‘mahiddhiko kho mahāsamaṇo mahānubhāvo, yatra hi nāma brahmāpi sahampati upasaṅkamissati dhammassavanāya, na tveva ca kho arahā yathā aha’’nti. Atha kho bhagavā uruvelakassapassa jaṭilassa bhattaṃ bhuñjitvā tasmiṃyeva vanasaṇḍe vihāsi.

さて、梵天サハンパティが、夜が更けた頃、類まれな輝きを放ち、林全体を照らして世尊のもとへ参りました。彼は世尊を礼拝し、あたかも巨大な火の塊のように脇に立ちました。その光は、前の者たちよりもさらに美しく、勝っていました。さて、ウルヴェーラ・カッサパはその夜が明けると世尊のもとへ参り、こう言いました。“大沙門よ、時の至りです。食事が整いました。大沙門よ、夜が更けた頃、類まれな輝きを放ち、林全体を照らしてあなたのところへやって来た者は誰ですか。彼はあなたを礼拝し、あたかも巨大な火の塊のように脇に立っていました。その光は前の者たちよりもさらに美しく、勝っていました”。“カッサパよ、彼は梵天サハンパティであり、法を聞くために私のところへ来たのです”。そこで、結髪の行者ウルヴェーラ・カッサパはこう思いました。“大沙門は、なんと大きな神通力と威力を持っておられることか。梵天サハンパティまでもが法を聞きに参るとは。しかし、私のような阿羅漢ではない”。そこで世尊は、カッサパの供養した食事を済ませると、その林に留まられました。

Catutthaṃ pāṭihāriyaṃ.

第四の奇跡。

Tena kho pana samayena uruvelakassapassa jaṭilassa mahāyañño paccupaṭṭhito hoti, kevalakappā ca aṅgamagadhā pahūtaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ [Pg.280] ādāya abhikkamitukāmā honti. Atha kho uruvelakassapassa jaṭilassa etadahosi – ‘‘etarahi kho me mahāyañño paccupaṭṭhito, kevalakappā ca aṅgamagadhā pahūtaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ ādāya abhikkamissanti, sace mahāsamaṇo mahājanakāye iddhipāṭihāriyaṃ karissati, mahāsamaṇassa lābhasakkāro abhivaḍḍhissati, mama lābhasakkāro parihāyissati, aho nūna mahāsamaṇo svātanāya nāgaccheyyā’’ti. Atha kho bhagavā uruvelakassapassa jaṭilassa cetasā cetoparivitakkamaññāya uttarakuruṃ gantvā tato piṇḍapātaṃ āharitvā anotattadahe paribhuñjitvā tattheva divāvihāraṃ akāsi. Atha kho uruvelakassapo jaṭilo tassā rattiyā accayena yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kālo, mahāsamaṇa, niṭṭhitaṃ bhattaṃ, kiṃ nu kho, mahāsamaṇa, hiyyo nāgamāsi, apica mayaṃ taṃ sarāma, ‘kiṃ nu kho mahāsamaṇo nāgacchatī’ti, khādanīyassa ca bhojanīyassa ca te paṭivīso ṭhapito’’ti. Nanu te, kassapa, etadahosi – ‘‘etarahi kho me mahāyañño paccupaṭṭhito kevalakappā ca aṅgamagadhā pahūtaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ ādāya abhikkamissanti, sace mahāsamaṇo mahājanakāye iddhipāṭihāriyaṃ karissati, mahāsamaṇassa lābhasakkāro abhivaḍḍhissati, mama lābhasakkāro parihāyissati, aho nūna mahāsamaṇo svātanāya nāgaccheyyā’’ti, so kho ahaṃ, kassapa, tava cetasā cetoparivitakkamaññāya uttarakuruṃ gantvā tato piṇḍapātaṃ āharitvā anotattadahe paribhuñjitvā tattheva divāvihāraṃ akāsinti. Atha kho uruvelakassapassa jaṭilassa etadahosi – ‘‘mahiddhiko kho mahāsamaṇo mahānubhāvo, yatra hi nāma cetasāpi cittaṃ pajānissati, na tveva ca kho arahā yathā aha’’nti. Atha kho bhagavā uruvelakassapassa jaṭilassa bhattaṃ bhuñjitvā tasmiṃyeva vanasaṇḍe vihāsi.

その時、結髪行者ウルヴェーラ・カッサパに大供養祭の時が近づいていた。アンガ国とマガダ国の全土から、人々が多くの食物を携えてやって来ようとしていた。すると、結髪行者ウルヴェーラ・カッサパに次のような思いが浮かんだ。“今、私の大供養祭が近づいている。アンガとマガダの全土から人々が多くの食物を持ってやって来るだろう。もし、大沙門が大群衆の中で神変を現したならば、大沙門の利養と名声は増大し、私の利養と名声は衰退するだろう。ああ、どうか大沙門が明日は来ないでほしい”。そこで世尊は、結髪行者ウルヴェーラ・カッサパの心の思惟を自らの心で知って、北倶盧洲へ行き、そこから托鉢の食を持ち帰り、アノタッタ池のほとりでそれを食し、そこで昼の休息をとられた。その後、結髪行者ウルヴェーラ・カッサパは、その夜が明けると世尊のもとへ赴いた。赴いてから世尊にこう言った。“大沙門よ、時が来ました。食事の用意ができています。大沙門よ、なぜ昨日は来られなかったのですか。私たちは‘なぜ大沙門は来られないのか’とあなたのことを案じていました。あなたの分の食物も取り分けてあります”。“カッサパよ、あなたは‘今、私の大供養祭が近づいている。アンガとマガダの全土から人々が多くの食物を持ってやって来るだろう。もし、大沙門が大群衆の中で神変を現したならば、大沙門の利養と名声は増大し、私の利養と名声は衰退するだろう。ああ、どうか大沙門が明日は来ないでほしい’と思ったのではないか。カッサパよ、私はあなたの心の思惟を自らの心で知って、北倶盧洲へ行き、そこから托鉢の食を運び、アノタッタ池で食し、そこで昼の休息をとったのである”。すると結髪行者ウルヴェーラ・カッサパは次のように思った。“大沙門は、なんと大きな神通力と威力を持っていることか。心によって他者の心までも知ってしまうとは。しかし、私のように阿羅漢ではない”。その後、世尊は結髪行者ウルヴェーラ・カッサパの食事を済ませ、その林の中に留まられた。

Pañcamaṃ pāṭihāriyaṃ.

第五の神変。

Tena kho pana samayena bhagavato paṃsukūlaṃ uppannaṃ hoti. Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘kattha nu kho ahaṃ paṃsukūlaṃ dhoveyya’’nti? Atha kho sakko devānamindo bhagavato cetasā cetoparivitakkamaññāya [Pg.281] pāṇinā pokkharaṇiṃ khaṇitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idha, bhante bhagavā, paṃsukūlaṃ dhovatū’’ti. Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘kimhi nu kho ahaṃ paṃsukūlaṃ parimaddeyya’’nti? Atha kho sakko devānamindo bhagavato cetasā cetoparivitakkamaññāya mahatiṃ silaṃ upanikkhipi – ‘‘idha, bhante bhagavā, paṃsukūlaṃ parimaddatū’’ti. Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘kimhi nu kho ahaṃ ālambitvā uttareyya’’nti? Atha kho kakudhe adhivatthā devatā bhagavato cetasā cetoparivitakkamaññāya sākhaṃ onāmesi – ‘‘idha, bhante bhagavā, ālambitvā uttaratū’’ti. Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘kimhi nu kho ahaṃ paṃsukūlaṃ vissajjeyya’’nti? Atha kho sakko devānamindo bhagavato cetasā cetoparivitakkamaññāya mahatiṃ silaṃ upanikkhipi – ‘‘idha, bhante bhagavā, paṃsukūlaṃ vissajjetū’’ti. Atha kho uruvelakassapo jaṭilo tassā rattiyā accayena yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kālo, mahāsamaṇa, niṭṭhitaṃ bhattaṃ, kiṃ nu kho, mahāsamaṇa, nāyaṃ pubbe idha pokkharaṇī sāyaṃ idha pokkharaṇī, nayimā silā pubbe upanikkhittā, kenimā silā upanikkhittā, nayimassa kakudhassa pubbe sākhā onatā, sāyaṃ sākhā onatā’’ti? Idha me, kassapa, paṃsukūlaṃ uppannaṃ ahosi, tassa mayhaṃ, kassapa, etadahosi – ‘‘kattha nu kho ahaṃ paṃsukūlaṃ dhoveyya’’nti? Atha kho, kassapa, sakko devānamindo mama cetasā cetoparivitakkamaññāya pāṇinā pokkharaṇiṃ khaṇitvā maṃ etadavoca – ‘‘idha, bhante bhagavā, paṃsukūlaṃ dhovatū’’ti. Sāyaṃ, kassapa, amanussena pāṇinā khaṇitā pokkharaṇī. Tassa mayhaṃ, kassapa, etadahosi – ‘‘kimhi nu kho ahaṃ paṃsukūlaṃ parimaddeyya’’nti? Atha kho, kassapa, sakko devānamindo mama cetasā cetoparivitakkamaññāya mahatiṃ silaṃ upanikkhipi – ‘‘idha, bhante bhagavā, paṃsukūlaṃ parimaddatū’’ti? Sāyaṃ, kassapa, amanussena upanikkhittā silā. Tassa mayhaṃ, kassapa, etadahosi – ‘‘kimhi nu kho ahaṃ ālambitvā uttareyya’’nti? Atha kho, kassapa, kakudhe adhivatthā devatā mama cetasā cetoparivitakkamaññāya sākhaṃ onāmesi – ‘‘idha, bhante bhagavā, ālambitvā uttaratū’’ti? Svāyaṃ āharahattho kakudho. Tassa mayhaṃ, kassapa, etadahosi – ‘‘kimhi nu kho ahaṃ paṃsukūlaṃ vissajjeyya’’nti? Atha kho, kassapa, sakko devānamindo mama cetasā cetoparivitakkamaññāya [Pg.282] mahatiṃ silaṃ upanikkhipi – ‘‘idha, bhante bhagavā, paṃsukūlaṃ vissajjetū’’ti? Sāyaṃ, kassapa, amanussena upanikkhittā silāti. Atha kho uruvelakassapassa etadahosi – ‘‘mahiddhiko mahāsamaṇo mahānubhāvo, yatra hi nāma sakkopi devānamindo veyyāvaccaṃ karissati, na tveva ca kho arahā yathā aha’’nti. Atha kho bhagavā uruvelakassapassa jaṭilassa bhattaṃ bhuñjitvā tasmiṃyeva vanasaṇḍe vihāsi.

その時、世尊に糞掃衣(ふんぞうえ)が生じた。そこで世尊に次のような思いが浮かんだ。“私はどこで糞掃衣を洗うべきだろうか”。すると、神々の王サッカ(帝釈天)は、世尊の心の中の思惟を自らの心で察知し、手で池を掘って、世尊に次のように言った。“尊師、世尊よ、ここで糞掃衣をお洗いください”。そこで世尊に次のような思いが浮かんだ。“私は何の上で糞掃衣を揉み洗うべきだろうか”。すると、神々の王サッカは、世尊の心の中の思惟を自らの心で察知し、大きな石を置いた。“尊師、世尊よ、ここで糞掃衣を揉み洗いください”。そこで世尊に次のような思いが浮かんだ。“私は何を掴んで(池から)上がるべきだろうか”。すると、カクダ樹(阿梨樹)に住む神(天女)は、世尊の心の中の思惟を自らの心で察知し、枝を折り曲げた。“尊師、世尊よ、これを掴んでお上がりください”。そこで世尊に次のような思いが浮かんだ。“私はどこに糞掃衣を広げて(干して)おくべきだろうか”。すると、神々の王サッカは、世尊の心の中の思惟を自らの心で察知し、大きな石を置いた。“尊師、世尊よ、ここに糞掃衣を広げてください”。さて、ウルヴェーラ・カッサパ行者は、その夜が明けてから、世尊のもとへやって来た。近づいて世尊に次のように言った。“大沙門よ、時が来ました。食事が用意されました。しかし、大沙門よ、以前ここには池はありませんでしたが、今ここに池があります。以前これらの石は置かれていませんでしたが、誰がこれらの石を置いたのですか。以前このカクダ樹の枝は曲がっていませんでしたが、今この枝は曲がっています”。“カッサパよ、私に糞掃衣が生じたのだ。その私に‘私はどこで糞掃衣を洗うべきだろうか’という思いが浮かんだ。そこでカッサパよ、神々の王サッカが私の心の中の思惟を心で察知し、手で池を掘り、私に‘尊師、世尊よ、ここで糞掃衣をお洗いください’と言った。カッサパよ、この池は非人間(天神)によって手で掘られたものである。カッサパよ、その私に‘私は何の上で糞掃衣を揉み洗うべきだろうか’という思いが浮かんだ。そこでカッサパよ、神々の王サッカが私の心の中の思惟を心で察知し、大きな石を置き、‘尊師、世尊よ、ここで糞掃衣を揉み洗いください’と言った。カッサパよ、この石は非人間によって置かれたものである。カッサパよ、その私に‘私は何を掴んで上がるべきだろうか’という思いが浮かんだ。そこでカッサパよ、カクダ樹に住む神が私の心の中の思惟を心で察知し、枝を折り曲げ、‘尊師、世尊よ、これを掴んでお上がりください’と言った。このように、このカクダ樹は手を差し伸べるかのようになっている。カッサパよ、その私に‘私はどこに糞掃衣を広げるべきだろうか’という思いが浮かんだ。そこでカッサパよ、神々の王サッカが私の心の中の思惟を心で察知し、大きな石を置き、‘尊師、世尊よ、ここに糞掃衣を広げてください’と言った。カッサパよ、この石は非人間によって置かれたものである”。すると、ウルヴェーラ・カッサパに次のような思いが浮かんだ。“大沙門は、神々の王サッカまでもが給仕をするほどに、大きな神通力があり、大きな威力がある。しかし、私のような阿羅漢ではない”。そこで世尊はウルヴェーラ・カッサパ行者の食事を摂り、その同じ林の中に留まった。

Atha kho uruvelakassapo jaṭilo tassā rattiyā accayena yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavato kālaṃ ārocesi – ‘‘kālo, mahāsamaṇa, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti. ‘‘Gaccha tvaṃ, kassapa, āyāmaha’’nti uruvelakassapaṃ jaṭilaṃ uyyojetvā yāya jambuyā jambudīpo paññāyati, tato phalaṃ gahetvā paṭhamataraṃ āgantvā agyāgāre nisīdi. Addasā kho uruvelakassapo jaṭilo bhagavantaṃ agyāgāre nisinnaṃ, disvāna bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘katamena tvaṃ, mahāsamaṇa, maggena āgato, ahaṃ tayā paṭhamataraṃ pakkanto, so tvaṃ paṭhamataraṃ āgantvā agyāgāre nisinno’’ti? ‘‘Idhāhaṃ, kassapa, taṃ uyyojetvā yāya jambuyā jambudīpo paññāyati, tato phalaṃ gahetvā paṭhamataraṃ āgantvā agyāgāre nisinno. Idaṃ kho, kassapa, jambuphalaṃ vaṇṇasampannaṃ gandhasampannaṃ rasasampannaṃ, sace ākaṅkhasi paribhuñjā’’ti. ‘‘Alaṃ, mahāsamaṇa, tvaṃyeva taṃ arahasi, tvaṃyeva taṃ paribhuñjā’’ti. Atha kho uruvelakassapassa jaṭilassa etadahosi – ‘‘mahiddhiko kho mahāsamaṇo mahānubhāvo, yatra hi nāma maṃ paṭhamataraṃ uyyojetvā yāya jambuyā jambudīpo paññāyati, tato phalaṃ gahetvā paṭhamataraṃ āgantvā agyāgāre nisīdissati, na tveva ca kho arahā yathā aha’’nti. Atha kho bhagavā uruvelakassapassa jaṭilassa bhattaṃ bhuñjitvā tasmiṃyeva vanasaṇḍe vihāsi.

さて、ウルヴェーラ・カッサパ行者は、その夜が明けてから、世尊のもとへやって来た。近づいて世尊に時間を告げた。“大沙門よ、時が来ました。食事が用意されました”。“カッサパよ、あなたは行きなさい。私は後から行きます”と言って、ウルヴェーラ・カッサパ行者を先に行かせた。そして、ジャンブディーパ(閻浮提)の名が知られる由縁となったあのジャンブの樹(閻浮樹)に行き、そこから実を取って、先回りして火舎(火の堂)に座った。ウルヴェーラ・カッサパ行者は、世尊が火舎に座っているのを見て、世尊に次のように言った。“大沙門よ、あなたはどの道を通って来たのですか。私はあなたより先に出発したのに、あなたは私より先に来て火舎に座っています”。“カッサパよ、ここであなたを先に行かせた後、ジャンブディーパの名が知られる由縁となったあのジャンブの樹に行き、そこから実を取って、先回りして火舎に座ったのだ。カッサパよ、このジャンブの実は、色も良く、香りも良く、味も良い。もし望むなら食べなさい”。“大沙門よ、結構です。あなたこそそれにふさわしい。あなたがお食べください”。すると、ウルヴェーラ・カッサパ行者に次のような思いが浮かんだ。“大沙門は、私を先に行かせながら、ジャンブディーパの名が知られる由縁となったあのジャンブの樹から実を取って、先回りして火舎に座るほどに、大きな神通力があり、大きな威力がある。しかし、私のような阿羅漢ではない”。そこで世尊はウルヴェーラ・カッサパ行者の食事を摂り、その同じ林の中に留まった。

Atha kho uruvelakassapo jaṭilo tassā rattiyā accayena yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavato kālaṃ ārocesi – ‘‘kālo, mahāsamaṇa, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti. ‘‘Gaccha tvaṃ, kassapa, āyāmaha’’nti uruvelakassapaṃ jaṭilaṃ uyyojetvā yāya jambuyā jambudīpo paññāyati, tassā avidūre ambo…pe… tassā avidūre āmalakī…pe… [Pg.283] tassā avidūre harītakī…pe… tāvatiṃsaṃ gantvā pāricchattakapupphaṃ gahetvā paṭhamataraṃ āgantvā agyāgāre nisīdi. Addasā kho uruvelakassapo jaṭilo bhagavantaṃ agyāgāre nisinnaṃ, disvāna bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘katamena tvaṃ, mahāsamaṇa, maggena āgato, ahaṃ tayā paṭhamataraṃ pakkanto, so tvaṃ paṭhamataraṃ āgantvā agyāgāre nisinno’’ti? ‘‘Idhāhaṃ, kassapa, taṃ uyyojetvā tāvatiṃsaṃ gantvā pāricchattakapupphaṃ gahetvā paṭhamataraṃ āgantvā agyāgāre nisinno. Idaṃ kho, kassapa, pāricchattakapupphaṃ vaṇṇasampannaṃ gandhasampannaṃ, sace ākaṅkhasi gaṇhā’’ti. ‘‘Alaṃ, mahāsamaṇa, tvaṃyeva taṃ arahasi, tvaṃyeva taṃ gaṇhā’’ti. Atha kho uruvelakassapassa jaṭilassa etadahosi – ‘‘mahiddhiko kho mahāsamaṇo mahānubhāvo, yatra hi nāma maṃ paṭhamataraṃ uyyojetvā tāvatiṃsaṃ gantvā pāricchattakapupphaṃ gahetvā paṭhamataraṃ āgantvā agyāgāre nisīdissati, na tveva ca kho arahā yathā aha’’nti.

さて、ウルヴェーラ・カッサパ行者は、その夜が明けると、世尊のもとへ赴いた。赴いて世尊に時間を告げた。“大沙門よ、時が来ました。食事の用意が整いました”と。“カッサパよ、あなたは行きなさい。私は行きます”と言って、ウルヴェーラ・カッサパ行者を送り出した後、南瞻部洲(ジャンブディーパ)がそれによって知られるかの閻浮樹(ジャンブ)へ行き、その近くにあるマンゴー……中略……その近くにあるアムラ(アーマラキー)……中略……その近くにあるハリータキー(訶梨勒)……中略……(さらに)三十三天へ行ってパーリッチャッタカの花を手に取り、誰よりも先に帰ってきて火舎に座した。ウルヴェーラ・カッサパ行者は、世尊が火舎に座しておられるのを見て、世尊にこう言った。“大沙門よ、あなたはどの道を通って来られたのですか。私はあなたより先に出発したのに、あなたは先に到着して火舎に座っておられる”。 “カッサパよ、私はあなたを送り出した後、三十三天に行ってパーリッチャッタカの花を手に取り、先に帰ってきて火舎に座したのです。カッサパよ、ここに色も香りも備わったパーリッチャッタカの花があります。もし望むなら受け取りなさい”。“大沙門よ、結構です。あなたこそそれに相応しい。あなたがお持ちください”。そのとき、ウルヴェーラ・カッサパ行者はこう思った。“大沙門は大きな神通力があり、大きな威力がある。私を先に送り出しておきながら、三十三天に行ってパーリッチャッタカの花を取り、先に帰ってきて火舎に座すとは。しかしながら、やはり私のような阿羅漢ではない”と。

Tena kho pana samayena te jaṭilā aggiṃ paricaritukāmā na sakkonti kaṭṭhāni phāletuṃ. Atha kho tesaṃ jaṭilānaṃ etadahosi – ‘‘nissaṃsayaṃ kho mahāsamaṇassa iddhānubhāvo yathā mayaṃ na sakkoma kaṭṭhāni phāletu’’nti. Atha kho bhagavā uruvelakassapaṃ jaṭilaṃ etadavoca – ‘‘phāliyantu, kassapa, kaṭṭhānī’’ti. ‘‘Phāliyantu, mahāsamaṇā’’ti. Sakideva pañca kaṭṭhasatāni phāliyiṃsu. Atha kho uruvelakassapassa jaṭilassa etadahosi – ‘‘mahiddhiko kho mahāsamaṇo mahānubhāvo, yatra hi nāma kaṭṭhānipi phāliyissanti, na tveva ca kho arahā yathā aha’’nti.

またそのとき、それらの行者たちは火の儀式を執り行おうとしたが、薪を割ることができなかった。そこで、それらの行者たちはこう思った。“私たちが薪を割ることができないのは、間違いなく大沙門の神通力のせいだ”と。そこで世尊はウルヴェーラ・カッサパ行者にこう言った。“カッサパよ、薪を割るがよい”。“大沙門よ、薪が割られますように”。すると、一時に五百の薪が割られた。そのとき、ウルヴェーラ・カッサパ行者はこう思った。“大沙門は大きな神通力があり、大きな威力がある。薪までもが割られるとは。しかしながら、やはり私のような阿羅漢ではない”と。

Tena kho pana samayena te jaṭilā aggiṃ paricaritukāmā na sakkonti aggiṃ ujjaletuṃ. Atha kho tesaṃ jaṭilānaṃ etadahosi – ‘‘nissaṃsayaṃ kho mahāsamaṇassa iddhānubhāvo yathā mayaṃ na sakkoma aggiṃ ujjaletu’’nti. Atha kho bhagavā uruvelakassapaṃ jaṭilaṃ etadavoca – ‘‘ujjaliyantu, kassapa, aggī’’ti. ‘‘Ujjaliyantu, mahāsamaṇā’’ti. Sakideva pañca aggisatāni ujjaliyiṃsu. Atha kho uruvelakassapassa jaṭilassa etadahosi – ‘‘mahiddhiko kho mahāsamaṇo mahānubhāvo, yatra hi nāma aggīpi ujjaliyissanti, na tveva ca kho arahā yathā aha’’nti.

またそのとき、それらの行者たちは火の儀式を執り行おうとしたが、火を点すことができなかった。そこで、それらの行者たちはこう思った。“私たちが火を点すことができないのは、間違いなく大沙門の神通力のせいだ”と。そこで世尊はウルヴェーラ・カッサパ行者にこう言った。“カッサパよ、火を点すがよい”。“大沙門よ、火が点されますように”。すると、一時に五百の火が点された。そのとき、ウルヴェーラ・カッサパ行者はこう思った。“大沙門は大きな神通力があり、大きな威力がある。火までもが点されるとは。しかしながら、やはり私のような阿羅漢ではない”と。

Tena [Pg.284] kho pana samayena te jaṭilā aggiṃ paricaritvā na sakkonti aggiṃ vijjhāpetuṃ. Atha kho tesaṃ jaṭilānaṃ etadahosi – ‘‘nissaṃsayaṃ kho mahāsamaṇassa iddhānubhāvo yathā mayaṃ na sakkoma aggiṃ vijjhāpetu’’nti. Atha kho bhagavā uruvelakassapaṃ jaṭilaṃ etadavoca – ‘‘vijjhāyantu, kassapa, aggī’’ti. ‘‘Vijjhāyantu, mahāsamaṇā’’ti. Sakideva pañca aggisatāni vijjhāyiṃsu. Atha kho uruvelakassapassa jaṭilassa etadahosi – ‘‘mahiddhiko kho mahāsamaṇo mahānubhāvo, yatra hi nāma aggīpi vijjhāyissanti, na tveva ca kho arahā yathā aha’’nti.

またそのとき、それらの行者たちは火の儀式を終えて、火を消すことができなかった。そこで、それらの行者たちはこう思った。“私たちが火を消すことができないのは、間違いなく大沙門の神通力のせいだ”と。そこで世尊はウルヴェーラ・カッサパ行者にこう言った。“カッサパよ、火を消すがよい”。“大沙門よ、火が消されますように”。すると、一時に五百の火が消された。そのとき、ウルヴェーラ・カッサパ行者はこう思った。“大沙門は大きな神通力があり、大きな威力がある。火までもが消されるとは。しかしながら、やはり私のような阿羅漢ではない”と。

Tena kho pana samayena te jaṭilā sītāsu hemantikāsu rattīsu antaraṭṭhakāsu himapātasamaye najjā nerañjarāya ummujjantipi nimujjantipi ummujjananimujjanampi karonti. Atha kho bhagavā pañcamattāni mandāmukhisatāni abhinimmini yattha te jaṭilā uttaritvā visibbesuṃ. Atha kho tesaṃ jaṭilānaṃ etadahosi – ‘‘nissaṃsayaṃ kho mahāsamaṇassa iddhānubhāvo yathayimā mandāmukhiyo nimmitā’’ti. Atha kho uruvelakassapassa jaṭilassa etadahosi – ‘‘mahiddhiko kho mahāsamaṇo mahānubhāvo, yatra hi nāma tāva bahū mandāmukhiyopi abhinimminissati, na tveva ca kho arahā yathā aha’’nti.

またそのとき、凍てつく冬の夜の、八日間の中日の、雪が降る時期に、それらの行者たちはネーランジャラー川に潜ったり浮かんだり、潜り浮きつを繰り返していた。そこで世尊は、それらの行者たちが上がって暖をとれるように、五百ほどの火鉢(曼陀目喜)を出現させた。そこで、それらの行者たちはこう思った。“これらの火鉢が出現したのは、間違いなく大沙門の神通力のせいだ”と。そのとき、ウルヴェーラ・カッサパ行者はこう思った。“大沙門は大きな神通力があり、大きな威力がある。これほど多くの火鉢を出現させるとは。しかしながら、やはり私のような阿羅漢ではない”と。

Tena kho pana samayena mahā akālamegho pāvassi, mahā udakavāhako sañjāyi, yasmiṃ padese bhagavā viharati so padeso udakena na otthaṭo hoti. Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘yaṃnūnāhaṃ samantā udakaṃ ussāretvā majjhe reṇuhatāya bhūmiyā caṅkameyya’’nti. Atha kho bhagavā samantā udakaṃ ussāretvā majjhe reṇuhatāya bhūmiyā caṅkami. Atha kho uruvelakassapo jaṭilo ‘‘māheva kho mahāsamaṇo udakena vūḷho ahosī’’ti nāvāya sambahulehi jaṭilehi saddhiṃ yasmiṃ padese bhagavā viharati, taṃ padesaṃ agamāsi. Addasā kho uruvelakassapo jaṭilo bhagavantaṃ samantā udakaṃ ussāretvā majjhe reṇuhatāya bhūmiyā caṅkamantaṃ, disvāna bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idaṃ nu tvaṃ, mahāsamaṇā’’ti. ‘‘Ayamahamasmi, kassapā’’ti bhagavā vehāsaṃ abbhuggantvā nāvāya paccuṭṭhāsi. Atha kho uruvelakassapassa jaṭilassa etadahosi – ‘‘mahiddhiko kho mahāsamaṇo mahānubhāvo[Pg.285], yatra hi nāma udakampi na pavāhissati, na tveva ca kho arahā yathā aha’’nti.

またそのとき、季節外れの大雨が降り、大洪水が生じたが、世尊が住まわれるその場所だけは、水に覆われることがなかった。そこで世尊はこう思われた。“周囲の水を退けて、中央に埃の舞う乾いた地面を作り、そこを経行しよう”と。そこで世尊は、周囲の水を退けて、中央の乾いた地面で経行された。ウルヴェーラ・カッサパ行者は“大沙門が水に流されてしまったのではないか”と案じ、多くの行者たちと共に舟で、世尊の住まわれる場所へ赴いた。ウルヴェーラ・カッサパ行者は、世尊が周囲の水を退けて、中央の乾いた地面を経行しておられるのを見た。見てから世尊にこう言った。“大沙門よ、そこにいるのはあなたですか”。“カッサパよ、私です”と言って、世尊は宙へ舞い上がり、舟の上に降り立った。そのとき、ウルヴェーラ・カッサパ行者はこう思った。“大沙門は大きな神通力があり、大きな威力がある。水さえも彼を流すことがないとは。しかしながら、やはり私のような阿羅漢ではない”と。

Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘cirampi kho imassa moghapurisassa evaṃ bhavissati ‘mahiddhiko kho mahāsamaṇo mahānubhāvo, na tveva ca kho arahā yathā aha’nti, yaṃnūnāhaṃ imaṃ jaṭilaṃ saṃvejeyya’’nti. Atha kho bhagavā uruvelakassapaṃ jaṭilaṃ etadavoca – ‘‘neva ca kho tvaṃ, kassapa, arahā, nāpi arahattamaggasamāpanno, sāpi te paṭipadā natthi, yāya tvaṃ arahā vā assasi arahattamaggaṃ vā samāpanno’’ti. Atha kho uruvelakassapo jaṭilo bhagavato pādesu sirasā nipatitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘labheyyāhaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṃ, labheyyaṃ upasampada’’nti. ‘‘Tvaṃ khosi, kassapa, pañcannaṃ jaṭilasatānaṃ nāyako vināyako aggo pamukho pāmokkho, tepi tāva apalokehi, yathā te maññissanti, tathā te karissantī’’ti. Atha kho uruvelakassapo jaṭilo yena te jaṭilā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te jaṭile etadavoca – ‘‘icchāmahaṃ, bho, mahāsamaṇe brahmacariyaṃ carituṃ, yathā bhavanto maññanti tathā karontū’’ti. ‘‘Cirapaṭikā mayaṃ, bho, mahāsamaṇe abhippasannā, sace bhavaṃ mahāsamaṇe brahmacariyaṃ carissati, sabbeva mayaṃ mahāsamaṇe brahmacariyaṃ carissāmā’’ti. Atha kho te jaṭilā kesamissaṃ jaṭāmissaṃ khārikājamissaṃ aggihutamissaṃ udake pavāhetvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavato pādesu sirasā nipatitvā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘labheyyāma mayaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṃ, labheyyāma upasampada’’nti. ‘‘Etha, bhikkhavo’’ti bhagavā avoca – ‘‘svākkhāto dhammo, caratha brahmacariyaṃ sammā dukkhassa antakiriyāyā’’ti. Sāva tesaṃ āyasmantānaṃ upasampadā ahosi.

その時、世尊に次のような考えが浮かんだ。“この愚かな男は、長くこのように思うであろう。‘大沙門は大きな神通力があり、大きな威力がある。しかし、私のように阿羅漢ではない’と。それならば、私はこの結髪外道を震撼させよう”。そこで世尊は、結髪外道のウルヴェーラ・カッサパにこう言われた。“カッサパよ、汝は阿羅漢ではなく、阿羅漢道に達した者でもない。汝には、それによって阿羅漢となり、あるいは阿羅漢道に達するような、その実践(行道)もない”。その時、結髪外道のウルヴェーラ・カッサパは、世尊の御足に頭を下げてひれ伏し、世尊にこう言った。“願わくは世尊のもとで出家を、具足戒を授かりたく存じます”。“カッサパよ、汝は五百人の結髪外道たちの指導者であり、導き手であり、首領であり、代表であり、主宰者である。まず彼らの許しを得なさい。彼らが思うところに従って、彼らがなすようにさせなさい”。そこで、結髪外道のウルヴェーラ・カッサパは、それら結髪外道たちのところへ行き、彼らにこう言った。“諸君、私は大沙門のもとで梵行に励みたいと思う。諸君が思うところに従って、なすがよい”。“私たちは、以前から大沙門を深く信奉しております。もし貴殿が大沙門のもとで梵行に励まれるのであれば、私たちも皆、大沙門のもとで梵行に励みましょう”。そこで、それらの結髪外道たちは、髪の毛、結髪、天秤棒、火を祀る道具を水に流し、世尊のところへ行った。行って、世尊の御足に頭を下げてひれ伏し、世尊にこう言った。“願わくは世尊のもとで出家を、具足戒を授かりたく存じます”。世尊は言われた。“来なさい、比丘たちよ。法はよく説かれた。苦を完全に滅ぼすために、梵行を励みなさい”。それがそれらの長老たちの具足戒となった。

Addasā kho nadīkassapo jaṭilo kesamissaṃ jaṭāmissaṃ khārikājamissaṃ aggihutamissaṃ udake vuyhamāne, disvānassa etadahosi – ‘‘māheva me bhātuno upasaggo ahosī’’ti, jaṭile pāhesi – ‘‘gacchatha me bhātaraṃ jānāthā’’ti, sāmañca tīhi jaṭilasatehi saddhiṃ yenāyasmā uruvelakassapo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ uruvelakassapaṃ etadavoca – ‘‘idaṃ nu kho, kassapa, seyyo’’ti? ‘‘Āmāvuso, idaṃ seyyo’’ti. Atha kho te jaṭilā kesamissaṃ jaṭāmissaṃ khārikājamissaṃ aggihutamissaṃ [Pg.286] udake pavāhetvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavato pādesu sirasā nipatitvā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘labheyyāma mayaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṃ, labheyyāma upasampada’’nti. ‘‘Etha, bhikkhavo’’ti bhagavā avoca – ‘‘svākkhāto dhammo, caratha brahmacariyaṃ sammā dukkhassa antakiriyāyā’’ti. Sāva tesaṃ āyasmantānaṃ upasampadā ahosi.

結髪外道のナディー・カッサパは、髪の毛、結髪、天秤棒、火を祀る道具が水に流れてくるのを見た。見て、彼はこう思った。“私の兄に災難が起きたのではないか”。彼は結髪外道たちを遣わして言った。“行って、私の兄の様子を見てきなさい”。そして自らも、三百人の結髪外道たちと共に、尊者ウルヴェーラ・カッサパのところへ行った。行って、尊者ウルヴェーラ・カッサパにこう言った。“カッサパよ、これは果たして勝れたことなのですか”。“そうだ、友よ、これは勝れたことだ”。そこで、それらの結髪外道たちは、髪の毛、結髪、天秤棒、火を祀る道具を水に流し、世尊のところへ行った。行って、世尊の御足に頭を下げてひれ伏し、世尊にこう言った。“願わくは世尊のもとで出家を、具足戒を授かりたく存じます”。世尊は言われた。“来なさい、比丘たちよ。法はよく説かれた。苦を完全に滅ぼすために、梵行を励みなさい”。それがそれらの長老たちの具足戒となった。

Addasā kho gayākassapo jaṭilo kesamissaṃ jaṭāmissaṃ khārikājamissaṃ aggihutamissaṃ udake vuyhamāne, disvānassa etadahosi – ‘‘māheva me bhātūnaṃ upasaggo ahosī’’ti, jaṭile pāhesi – ‘‘gacchatha me bhātaro jānāthā’’ti, sāmañca dvīhi jaṭilasatehi saddhiṃ yenāyasmā uruvelakassapo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ uruvelakassapaṃ etadavoca – ‘‘idaṃ nu kho, kassapa, seyyo’’ti? ‘‘Āmāvuso, idaṃ seyyo’’ti. Atha kho te jaṭilā kesamissaṃ jaṭāmissaṃ khārikājamissaṃ aggihutamissaṃ udake pavāhetvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavato pādesu sirasā nipatitvā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘labheyyāma mayaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṃ, labheyyāma upasampada’’nti. ‘‘Etha, bhikkhavo’’ti, bhagavā avoca – ‘‘svākkhāto dhammo, caratha brahmacariyaṃ sammā dukkhassa antakiriyāyā’’ti. Sāva tesaṃ āyasmantānaṃ upasampadā ahosi.

結髪外道のガヤー・カッサパは、髪の毛、結髪、天秤棒、火を祀る道具が水に流れてくるのを見た。見て、彼はこう思った。“私の兄たちに災難が起きたのではないか”。彼は結髪外道たちを遣わして言った。“行って、私の兄たちの様子を見てきなさい”。そして自らも、二百人の結髪外道たちと共に、尊者ウルヴェーラ・カッサパのところへ行った。行って、尊者ウルヴェーラ・カッサパにこう言った。“カッサパよ、これは果たして勝れたことなのですか”。“そうだ、友よ、これは勝れたことだ”。そこで、それらの結髪外道たちは、髪の毛、結髪、天秤棒、火を祀る道具を水に流し、世尊のところへ行った。行って、世尊の御足に頭を下げてひれ伏し、世尊にこう言った。“願わくは世尊のもとで出家を、具足戒を授かりたく存じます”。世尊は言われた。“来なさい、比丘たちよ。法はよく説かれた。苦を完全に滅ぼすために、梵行を励みなさい”。それがそれらの長老たちの具足戒となった。

‘‘Bhagavato adhiṭṭhānena pañca kaṭṭhasatāni na phāliyiṃsu, phāliyiṃsu, aggī na ujjaliyiṃsu, ujjaliyiṃsu, na vijjhāyiṃsu, vijjhāyiṃsu, pañca mandāmukhisatāni abhinimmini, etena nayena aḍḍhuḍḍhapāṭihāriyasahassāni honti.

世尊の決意によって、五百の薪は割れなかったが、その後、割れた。火は燃えなかったが、その後、燃えた。火は消えなかったが、その後、消えた。五百の火の器(火鉢)を出現させた。この方法によって、三千五百の神変があった。

‘‘Atha kho bhagavā uruvelāyaṃ yathābhirantaṃ viharitvā yena gayāsīsaṃ tena cārikaṃ pakkāmi mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ sahassena sabbeheva purāṇajaṭilehi. Tatra sudaṃ bhagavā gayāyaṃ viharati gayāsīse saddhiṃ bhikkhusahassena. Tatra kho bhagavā bhikkhu āmantesi (saṃ. ni. 4.28) – ‘sabbaṃ, bhikkhave, ādittaṃ, kiñca, bhikkhave, sabbaṃ ādittaṃ, cakkhu, bhikkhave, ādittaṃ, rūpā ādittā, cakkhuviññāṇaṃ [Pg.287] ādittaṃ, cakkhusamphasso āditto, yamidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi ādittaṃ. Kena ādittaṃ, rāgagginā dosagginā mohagginā ādittaṃ, jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi ādittanti vadāmi? Sotaṃ ādittaṃ, saddā ādittā…pe… ghānaṃ ādittaṃ, gandhā ādittā…pe… jivhā ādittā, rasā ādittā…pe… kāyo āditto, phoṭṭhabbā ādittā…pe… mano āditto, dhammā ādittā, manoviññāṇaṃ ādittaṃ, manosamphasso āditto, yamidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi ādittaṃ. Kena ādittaṃ, rāgagginā dosagginā mohagginā ādittaṃ, jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi āditta’’’nti vadāmi.

“その後、世尊はウルヴェーラーにて、意のままに滞在された後、千人の比丘(全員がかつての結髪行者である)の大きな比丘僧伽と共に、ガヤーシーサへ向かって遊行に出られた。そこで世尊は、ガヤーのガヤーシーサにて、千人の比丘と共に滞在された。そこで世尊は比丘たちに呼びかけられた(相応部4.28)――‘比丘たちよ、すべては燃えている。比丘たちよ、すべてが燃えているとは何であるか。比丘たちよ、眼は燃えている。色は燃えている。眼識は燃えている。眼触は燃えている。この眼触を縁として生じる、楽あるいは苦、あるいは不苦不楽の感受もまた、燃えている。何によって燃えているのか。貪の火によって、瞋の火によって、痴の火によって燃えている。生によって、老によって、死によって、憂・悲・苦・悩・悶によって燃えている、と私は説く。耳は燃えている、声は燃えている……(中略)……鼻は燃えている、香は燃えている……(中略)……舌は燃えている、味は燃えている……(中略)……身は燃えている、触れられるものは燃えている……(中略)……意は燃えている、法(心の対象)は燃えている。意識は燃えている。意触は燃えている。この意触を縁として生じる、楽あるいは苦、あるいは不苦不楽の感受もまた、燃えている。何によって燃えているのか。貪の火によって、瞋の火によって、痴の火によって燃えている。生によって、老によって、死によって、憂・悲・苦・悩・悶によって燃えている、と私は説く’”

‘‘Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako cakkhusmimpi nibbindati, rūpesupi nibbindati, cakkhuviññāṇepi nibbindati, cakkhusamphassepi nibbindati, yamidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tasmimpi nibbindati. Sotasmimpi nibbindati, saddesupi nibbindati…pe… ghānasmimpi nibbindati, gandhesupi nibbindati…pe… jivhāyapi nibbindati, rasesupi nibbindati…pe… kāyasmimpi nibbindati, phoṭṭhabbesupi nibbindati…pe… manasmimpi nibbindati, dhammesupi nibbindati, manoviññāṇepi nibbindati, manosamphassepi nibbindati, yamidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati, virāgā vimuccati, vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti, ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti.

“‘比丘たちよ、このように見て、聞き及んだ聖なる弟子は、眼に厭離(えんり)し、色に厭離し、眼識に厭離し、眼触に厭離する。この眼触を縁として生じる、楽あるいは苦、あるいは不苦不楽の感受にもまた、厭離する。耳に厭離し、声に厭離し……(中略)……鼻に厭離し、香に厭離し……(中略)……舌に厭離し、味に厭離し……(中略)……身に厭離し、触れられるものに厭離し……(中略)……意に厭離し、法に厭離し、意識に厭離し、意触に厭離する。この意触を縁として生じる、楽あるいは苦、あるいは不苦不楽の感受にもまた、厭離する。厭離するがゆえに離欲し、離欲するがゆえに解脱する。解脱したとき、“解脱した”という知が生じる。“生は尽きた。梵行は成し遂げられた。なされるべきことはなされた。二度とこの状態(輪廻)に戻ることはない”と遍知するのである’”

Imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṃ bhaññamāne tassa bhikkhusahassassa anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsu.

“そして、この解説が説かれている間に、その千人の比丘たちの心は、執着(取)することなく、諸々の漏(煩悩)から解放(解脱)された。”

29. Evaṃ ādittapariyāyadesanaṃ sutvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ sampatto nadīkassapo thero somanassajāto attano pubbacaritāpadānaṃ [Pg.288] pakāsento padumuttarassa bhagavatotiādimāha. Tattha aggaphalanti uttamaphalaṃ, attanā ropitaambarukkhassa ādimhi gahitaphalaṃ vā. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

29. “このように‘燃焼の法門(アディッタパリヤーヤ)’の説法を聞いて、四無礙解(しむげげ)とともに阿羅漢果に到達したナディー・カッサパ長老は、歓喜に満たされ、自らの過去の行状(アパダーナ)を明らかにしようとして、‘パドゥムッタラ世尊の……’等と語り始めた。その中で‘最高の果(aggaphala)’とは、究極の果(阿羅漢果)のこと、あるいは、自ら植えたアンバの木の最初に得られた実のことである。残りの部分は、容易に理解できる通りである。”

Nadīkassapattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ナディー・カッサパ長老アパダーナの注釈、完。

3. Gayākassapattheraapadānavaṇṇanā

3. ガヤー・カッサパ長老アパダーナの注釈

Tatiyāpadāne ajinacammavatthohantiādikaṃ āyasmato gayākassapattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto ito ekatiṃsakappe sikhissa bhagavato kāle kulagehe nibbatto viññutaṃ patto nissaraṇajjhāsayatāya gharāvāsaṃ pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā araññāyatane assamaṃ māpetvā vanamūlaphalāhāro vasati. Tena ca samayena bhagavā eko adutiyo tassa assamasamīpenāgacchi, so bhagavantaṃ disvā pasannamānaso upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ ṭhito velaṃ olokento manoharāni kolaphalāni satthu upanesi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto nissaraṇajjhāsayatāya gharāvāsaṃ pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā dvīhi tāpasasatehi saddhiṃ gayāya viharati. Gayāya vasanato hissa kassapagottatāya ca gayākassapoti samaññā ahosi. So bhagavato saddhiṃ parisāya ehibhikkhūpasampadaṃ datvā nadīkassapassa vuttanayena ādittapariyāya desanāya ovadiyamāno arahatte patiṭṭhāsi.

第三のアパダーナは“鹿皮の衣をまとい(ajinacammavatthohanti)”等で始まる、尊者ガヤー・カッサパ長老のアパダーナである。この長老もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生において輪廻からの解脱の助縁となる善業を積み重ねていたが、今から三十一劫前、シキー世尊の時代に良家に生まれ、分別がつくようになると、解脱への志向から家庭生活を捨てて修行者(ターパサ)として出家した。林の中に庵(アッサマ)を築き、森の根や果実を糧として暮らしていた。その時、世尊はお一人で、彼の庵の近くに来られた。彼は世尊を拝見して清らかな心となり、近寄って礼拝して傍らに立ち、時機を見計らって、見事なコーラの実(ナツメ)を師(世尊)に捧げた。彼はその功徳によって神々や人間の世界を輪廻し、この仏陀の出現した時代に、バラモンの家に生まれ、成人すると解脱への志向から家庭生活を捨てて出家し、二百人の修行者と共にガヤーに住んでいた。ガヤーに住んでいたことと、カッサパ姓であったことから、“ガヤー・カッサパ”という通称で知られた。彼は、世尊より会衆と共に“来れ、比丘(エヒ・ビック)”という儀式による授戒を受け、ナディー・カッサパの箇所で述べた方法と同じく、‘燃焼の法門’の説法によって教導され、阿羅漢果に止まった。”

35. So arahattaṃ patvā somanassajāto attano pubbacaritāpadānaṃ pakāsento ajinacammavatthohantiādimāha. Tattha ajinacammavatthoti tāpasapabbajitattā ajinacammanivāsanapāvuraṇoti attho. Khāribhāradharoti tāpasakāle tāpasaparikkhāraparipuṇṇakājadharoti attho. Khārikatāpasaparikkhāre pūretvā. Kolaṃ ahāsi assamanti kolaphalaṃ assame pūretvā assame nisinnoti attho. Agopayinti [Pg.289] pāṭhe kolaphalaṃ pariyesitvā assamaṃ gopesiṃ rakkhinti attho. Sesaṃ sabbaṃ uttānatthamevāti.

35. 彼は阿羅漢果を得て、歓喜に満たされ、自らの過去の行状を明らかにしようとして、“鹿皮の衣をまとい”等と語り始めた。その中で“鹿皮の衣をまとい(ajinacammavatthoti)”とは、修行者として出家していたため、鹿の皮を腰に巻き、肩に掛けていたという意味である。“天秤棒を担ぎ(khāribhāradharo)”とは、修行者の時代に、修行者の必需品を満たした天秤棒を担いでいたという意味である。修行者の必需品を(天秤棒に)満たして。“コーラの実を庵に(Kolaṃ ahāsi assamanti)”とは、コーラの実を庵に満たして庵に座っていた、という意味である。“守った(Agopayinti)”という読みについては、コーラの実を探し求めて庵を保護し、守ったという意味である。残りのすべては、明白な意味の通りである。”

Gayākassapattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ガヤー・カッサパ長老アパダーナの注釈、完。

4. Kimilattheraapadānavaṇṇanā

4. キミラ長老アパダーナの注釈

Catutthāpadāne nibbute kakusandhamhītiādikaṃ āyasmato kimilattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto kakusandhassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto parinibbute satthari tassa dhātuyo uddissa salalamālāhi maṇḍapaṃ kāretvā pūjaṃ akāsi. So tena puññakammena tāvatiṃsesu uppajjitvā aparāparaṃ devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthunagare sakyarājakule nibbattitvā kimiloti tassa nāmaṃ akāsi. So vayappatto bhogasampattiyā pamatto viharati. Tassa ñāṇaparipākaṃ ñatvā saṃvegajananatthaṃ anupiyāyaṃ viharanto satthā paṭhamayobbane ṭhitaṃ ramaṇīyaṃ itthirūpaṃ abhinimminitvā purato dassetvā puna anukkamena yathā jarārogavipattīhi abhibhūtā dissati, tathā akāsi. Taṃ disvā kimilakumāro ativiya saṃvegajāto attano saṃvegaṃ pakāsento bhagavato pākaṭaṃ katvā laddhānusāsano arahattaṃ pāpuṇi.

第四のアパダーナである‘nibbute kakusandhamhī’(カクサンダ仏が般涅槃されたとき)等は、具寿キミラ長老のアパダーナである。彼もまた、過去の諸仏において功徳を積み、あちこちの生存において解脱の資糧となる福徳を蓄えてきた。カクサンダ世尊の時代に良家に生まれ、分別がつく年齢に達した。師(仏)が般涅槃された後、その遺骨(仏舎利)を供養するために、サララの花の蔓で円堂(マンダパ)を造らせ、供養を行った。彼はその善業によって三十三天に生まれ、神々と人間の間を転生し続け、この仏陀の出現期において、カピラヴァットゥ市の釈迦族の王家に生まれ、キミラという名を与えられた。彼は成人すると、富と幸福に溺れて放逸に暮らしていた。師(世尊)は、彼の智慧が成熟したことを知り、精神的な戦慄(サンヴェーガ)を生じさせるために、アンヌピヤーに滞在していた際、若さの絶頂にある美しい女性の姿を変化(へんげ)によって創り出し、彼の前に見せ、さらに順を追って、老いと病と不幸に打ちひしがれた姿に見えるようにした。それを見てキミラ王子は非常に大きな衝撃を受け、自らの戦慄を世尊に明らかにして教えを受け、阿羅漢果に到達した。

42. So arahattaṃ patvā somanassajāto attano pubbacaritāpadānaṃ pakāsento nibbute kakusandhamhītiādimāha. Brāhmaṇamhi vusīmatīti pañcahi vasitāhi vasippattamhi bhagavati. Brāhmaṇassa sabbaguṇagaṇehi maṇḍitattā abhivūḷhītattā brāhmaṇamhi kakusandhe bhagavati parinibbuteti attho. Sesaṃ sabbaṃ uttānamevāti.

42. 彼は阿羅漢果に到達して歓喜し、自らの過去の行跡(アパダーナ)を明らかにするために、‘nibbute kakusandhamhī’等の詩句を説いた。‘Brāhmaṇamhi vusīmatī’(修習を完成させたバラモンにおいて)とは、五つの自在(vasitā)によって自在に達した世尊のことである。あらゆる徳の集まりによって飾られ、卓越しているために‘バラモン’と呼ばれる。カクサンダ世尊が般涅槃されたとき、という意味である。残りの部分はすべて明白である。

Kimilattheraapadānavaṇṇanā samattā.

キミラ長老アパダーナの注釈(釈義)が完了した。

5. Vajjiputtattheraapadānavaṇṇanā

5. ヴァッジプッタ長老アパダーナの注釈

Sahassaraṃsī [Pg.290] bhagavātiādikaṃ āyasmato vajjiputtattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto ito catunavutikappe ekaṃ paccekabuddhaṃ bhikkhāya gacchantaṃ disvā pasannamānaso kadaliphalāni adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde vesāliyaṃ licchavirājakumāro hutvā nibbatti, vajjirājaputtattā vajjiputtotvevassa samaññā. So daharo hutvā hatthisippādisikkhanakālepi hetusampannatāya nissaraṇajjhāsayova hutvā vicaranto satthu dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddho satthu santike pabbajitvā vipassanāya kammaṃ katvā nacirasseva chaḷabhiñño ahosi. Chaḷabhiñño pana hutvā aparabhāge aciraparinibbute satthari dhammaṃ saṅgāyituṃ saṅketaṃ katvā mahātheresu tattha tattha viharantesu ekadivasaṃ āyasmantaṃ ānandaṃ sekhaṃyeva samānaṃ mahatiyā parisāya parivutaṃ dhammaṃ desentaṃ disvā tassa uparimaggādhigamāya ussāhaṃ janento –

‘Sahassaraṃsī bhagavā’(千の光輝ある世尊)等は、具寿ヴァッジプッタ長老のアパダーナである。彼もまた、過去の諸仏において功徳を積み、あちこちの生存において解脱の資糧となる福徳を蓄えてきた。今から九十四劫の前、一人の辟支仏が托鉢に歩いているのを見て、清らかな心でバナナの果実を捧げた。彼はその善業によって神々と人間の間を転生し、この仏陀の出現期において、ヴェーサーリーでリッチャヴィ族の王児として生まれた。ヴァッジ王の息子であることから、ヴァッジプッタ(ヴァッジの子)という名で知られた。彼は若くして象の御法などの技術を学んでいた時も、過去の因縁が成就していたため、出離の志を持って歩んでいた。そして師(世尊)の説法を聞いて信仰を得て、世尊のもとで出家し、ヴィパッサナー(観)の修行に励んで、ほどなくして六神通を得た。六神通を得た後、後になって師(世尊)が般涅槃されて間もない頃、法を編纂(結集)するために約束を交わし、大長老たちが各地に滞在していた際、ある日、彼は具寿アーナンダがまだ有学(聖者の途上)の身でありながら、大群衆に囲まれて説法しているのを見て、彼に上位の道(阿羅漢果)への到達を促すために、次のような偈を唱えた。

‘‘Rukkhamūlagahanaṃ pasakkiya, nibbānaṃ hadayasmiṃ opiya;

Jhāya gotama mā ca pamādo, kiṃ te biḷibiḷikā karissatī’’ti. (theragā. 119) – gāthaṃ abhāsi;

“樹下の密林に身を隠し、涅槃を心に置いて、瞑想せよ、ゴータマよ。放逸であってはならない。騒がしい世間話が、お前に何の役に立つというのか”。(テーラガーター119)

Tattha rukkhamūlagahananti rukkhamūlabhūtaṃ gahanaṃ, gahanañhi atthi, na rukkhamūlaṃ, rukkhamūlañca atthi, na gahanaṃ, tesu rukkhamūlaggahaṇena ṭhānassa chāyāya sampannatāya vātātapaparissayābhāvaṃ dīpeti, gahanaggahaṇena nivātabhāvena vātaparissayābhāvaṃ janasambādhābhāvañca dasseti, tadubhayena ca bhāvanāyogyataṃ. Pasakkiyāti upagantvā. Nibbānaṃ hadayasmiṃ opiyāti ‘‘evaṃ mayā paṭipajjitvā nibbānaṃ adhigantabba’’nti nibbutiṃ hadaye ṭhapetvā citte katvā. Jhāyāti tilakkhaṇūpanijjhānena jhāya, vipassanābhāvanāsahitaṃ maggabhāvanaṃ bhāvehi. Gotamāti dhammabhaṇḍāgārikaṃ gottenālapati. Mā ca pamādoti adhikusalesu dhammesu mā pamādaṃ āpajji. Idāni yādiso [Pg.291] therassa pamādo, taṃ paṭikkhepavasena dassento ‘‘kiṃ te biḷibiḷikā karissatī’’ti āha. Tattha biḷibiḷikāti biḷibiḷikiriyā, biḷibiḷitisaddapavatti yathā niratthakā, evaṃ biḷibiḷikāsadisā janapaññatti. Kiṃ te karissatīti kīdisaṃ atthaṃ tuyhaṃ sādhessati, tasmā janapaññattiṃ pahāya sadatthapasuto hohīti ovādaṃ adāsi.

その中で“rukkhamūlagahanaṃ”とは、樹下にある密林のことである。密林であっても樹下ではない場所もあり、樹下であっても密林ではない場所もあるが、ここでは“樹下”と言うことで、その場所が木陰に恵まれ、風や日差しという障害がないことを示し、“密林”と言うことで、風の障害がなく、また人混みの騒がしさがないことを示している。この両方によって、修行に適していることを表している。“pasakkiyā”とは、近づいて、という意味である。“nibbānaṃ hadayasmiṃ opiyā”とは、“このように修行して涅槃に到達すべきである”と、寂静(涅槃)を心に留め、意識することである。“jhāyā”とは、三相(無常・苦・無我)を注視することによって瞑想せよ、すなわちヴィパッサナーを伴う道の修行を修めよ、ということである。“gotamā”とは、法蔵持者(アーナンダ)を氏族名で呼んだものである。“mā ca pamādo”とは、さらなる善法において放逸に陥ってはならないということである。今、長老のどのような放逸を戒めているのかを“kiṃ te biḷibiḷikā karissatī”という句で示している。ここで“biḷibiḷikā”とは、意味のない“ビリビリ”という騒がしい声のように、実体のない世間の名声(世間話)のことである。“何の役に立つのか”とは、それがあなたにどのような利益をもたらすのか、という意味である。したがって、“世間の評判を捨てて、自らの目的(悟り)に専念しなさい”と教誡を与えたのである。

Taṃ sutvā aññehi vuttena vissagandhavāyanavacanena saṃvegajāto bahudeva rattiṃ caṅkamena vītināmento vipassanaṃ ussukkāpetvā senāsanaṃ pavisitvā mañcake nisinnamattova ‘‘kiñci sayāmī’’ti sīsaṃ bimbohanamasampattaṃ pādaṃ bhūmito uggataṃ sarīrassa ākāsagatakkhaṇeyeva arahattaṃ pāpuṇi.

それを聞き、他者(ヴァッジプッタ)から言われた“生臭い匂い(世俗の汚れ)”を放つような戒めの言葉によって戦慄を覚え、夜の多くの時間を経行(歩行禅)に費やし、ヴィパッサナーを精進させ、精舎に入ってベッドに座った瞬間、“少し横になろう”として頭が枕に届く前、かつ足が地面から離れて体が宙にあるその瞬間に、阿羅漢果に到達した。

49. Vajjiputtatthero aparabhāge somanassajāto attano pubbacaritāpadānaṃ pakāsento sahassaraṃsī bhagavātiādimāha. Tattha sahassaraṃsīti ettha ‘‘anekasatasahassaraṃsī’’ti vattabbe gāthābandhasukhatthaṃ ‘‘sahassaraṃsī’’ti vuttanti veditabbaṃ. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

49. ヴァッジプッタ長老は後になって歓喜し、自らの過去の行跡を明らかにするために、‘Sahassaraṃsī bhagavā’等の詩句を説いた。その中で“Sahassaraṃsī”(千の光線)とは、本来“Aneka-sata-sahassaraṃsī”(数千、数万の光線)と言うべきところを、詩の韻律を整えるために“Sahassaraṃsī”と言ったものと知るべきである。残りの部分は容易に理解できる。

Vajjiputtattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ヴァッジプッタ長老アパダーナの注釈が完了した。

6. Uttarattheraapadānavaṇṇanā

6. ウッタラ長老アパダーナの注釈

Chaṭṭhāpadāne sumedho nāma sambuddhotiādikaṃ āyasmato uttarasāmaṇerassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto sumedhassa bhagavato kāle vijjādharo hutvā ākāsena vicarati. Tena ca samayena satthā tasseva anuggaṇhanatthaṃ vanantare aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi chabbaṇṇabuddharaṃsiyo vissajjento. So antalikkhena gacchanto bhagavantaṃ disvā pasannamānaso ākāsato oruyha suvisuddhehi vipulehi kaṇikārapupphehi bhagavantaṃ pūjesi, pupphāni buddhānubhāvena satthu upari chattākārena aṭṭhaṃsu, so tena bhiyyosomattāya pasannacitto hutvā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbattitvā dibbasampattiṃ anubhavanto yāvatāyukaṃ tattha ṭhatvā tato cuto devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde rājagahe brāhmaṇamahāsālassa putto hutvā [Pg.292] nibbatti, uttarotissa nāmaṃ ahosi. So viññutaṃ patto brāhmaṇavijjāsu nipphattiṃ gantvā jātiyā rūpena vijjāya vayena sīlācārena ca lokassa sambhāvanīyo jāto.

第六のアパダーナは“スメーダという名の等正覚者は……”等で始まる長老ウッタラ・サーマネーラの記別である。彼もまた以前の諸仏において功徳を積み、あちこちの生涯において解脱の依止となる福徳を蓄え、スメーダ世尊の時代には明術師(ヴィッジャーダラ)となって空中を遊行していた。その時、師(世尊)は彼を摂受するために、森の中のある樹の下に、六色の仏光を放ちながら座しておられた。彼は空中を行きながら世尊を見て、清らかな心となり、空から降りて、極めて清らかで豊かなカニカーラ(阿利瑟迦)の花々で世尊を供養した。花々は仏力によって師の上方で傘の形となって留まった。彼はそれによってさらに増して清らかな心となり、後に命を終えて、三十三天(タワーティンサ)に生まれ、天の福徳を享受し、寿命の限りそこに留まった。そこから没して神々や人間の間を流転し、この仏陀の出現期に、ラージャガハ(王舎城)で大富豪のバラモンの息子として生まれた。彼の名はウッタラであった。彼は成人し、バラモンの諸々の明術に熟達し、生まれと容姿と知識と年齢と戒行によって、世間に尊ばれる者となった。

Tassa taṃ sampattiṃ disvā vassakāro magadhamahāmatto attano dhītaraṃ dātukāmo hutvā attano adhippāyaṃ pavedesi. So nissaraṇajjhāsayatāya taṃ paṭikkhipitvā kālena kālaṃ dhammasenāpatiṃ payirupāsanto tassa santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vattasampanno hutvā theraṃ upaṭṭhahati.

彼(ウッタラ)のその隆盛を見て、マガダ国の宰相ヴァッサカーラは、自分の娘を妻として与えたいと考え、自らの意向を伝えた。彼は出離の志があったため、それを断り、時折、法将軍(サーリプッタ)のもとに参じてその御許で法を聞き、信心を得て出家し、学処を具足して長老に仕えた。

Tena ca samayena therassa aññataro ābādho uppanno, tassa bhesajjatthāya uttaro sāmaṇero pātova pattacīvaramādāya vihārato nikkhanto antarāmagge taḷākassa samīpe pattaṃ ṭhapetvā udakasamīpaṃ gantvā mukhaṃ dhovati. Atha aññataro umaṅgacoro katakammo ārakkhapurisehi anubaddho aggamaggena nagarato nikkhamitvā palāyanto attanā gahitaṃ ratanabhaṇḍitaṃ sāmaṇerassa patte pakkhipitvā palāyi. Sāmaṇeropi pattasamīpaṃ upagato. Coraṃ anubandhantā rājapurisā sāmaṇerassa patte bhaṇḍikaṃ disvā ‘‘ayaṃ coro, iminā coriyaṃ kata’’nti sāmaṇeraṃ pacchābāhaṃ bandhitvā vassakārassa brāhmaṇassa dassesuṃ. Vassakāro ca tadā rañño vinicchaye niyutto hutvā chejjabhejjaṃ anusāsati, so ‘‘pubbe mama vacanaṃ nādiyi, suddhapāsaṇḍiyesu pabbajī’’ti (theragā. aṭṭha. 1.uttarattheragāthāvaṇṇanā) kammaṃ asodhetvā ghātukāmattāva jīvantameva taṃ sūle uttāsesi.

その時、長老(サーリプッタ)にある病が生じた。その薬のためにウッタラ・サーマネーラは、朝早く鉢と衣を持って精舎を出た。途中の道で池の近くに鉢を置き、水辺に行って顔を洗っていた。その時、あるトンネル泥棒が犯行を終えて役人たちに追われ、表通りから街を出て逃げる途中、自分が持っていた宝物の袋を、サーマネーラの鉢の中に投げ入れて逃げ去った。サーマネーラも鉢の近くに戻ってきた。泥棒を追っていた役人たちは、サーマネーラの鉢の中に袋があるのを見て、“こいつが泥棒だ、こいつが盗みを働いたのだ”と言って、サーマネーラを後ろ手に縛り、バラモンのヴァッサカーラに見せた。ヴァッサカーラはその時、王の裁判に携わっており、処罰を言い渡す立場にあったが、彼は“以前、私の言葉を聞き入れず、清浄な沙門たちのところで出家した者だ”と考え、その行為を調査することなく、殺意を持って、生きたまま彼を串刺しの刑に処した。

Athassa bhagavā ñāṇaparipākaṃ oloketvā taṃ ṭhānaṃ gantvā vipphurantahatthanakhamaṇimayūkhasambhinnasitābhatāya paggharantajātihiṅgulakasuvaṇṇarasadhāraṃ viya jālāguṇṭhitamudutalunadīghaṅgulihatthaṃ uttarassa sīse ṭhapetvā ‘‘uttara, idaṃ te purimakammassa phalaṃ uppannaṃ, tattha tayā paccavekkhaṇabalena adhivāsanā kātabbā’’ti vatvā ajjhāsayānurūpaṃ dhammaṃ desesi. Uttaro amatābhisekasadisena satthu hatthasamphassena sañjātappasādasomanassatāya uḷārapītipāmojjaṃ paṭilabhitvā yathāparicitaṃ vipassanāmaggaṃ samārūḷho ñāṇassa paripākaṃ gatattā satthu ca desanāvilāsena tāvadeva maggapaṭipāṭiyā sabbe kilese khepetvā chaḷabhiñño [Pg.293] ahosi. Chaḷabhiñño pana hutvā sūlato uṭṭhahitvā parānuddayāya ākāse ṭhatvā pāṭihāriyaṃ dassesi. Mahājano acchariyabbhutacittajāto ahosi. Tāvadevassa vaṇo saṃrūḷhi, so bhikkhūhi, ‘‘āvuso, tādisadukkhaṃ anubhavanto kathaṃ tvaṃ vipassanaṃ anuyuñjituṃ asakkhī’’ti puṭṭho, ‘‘pageva me, āvuso, saṃsāre ādīnavo, saṅkhārānañca sabhāvo sudiṭṭho, evāhaṃ tādisaṃ dukkhaṃ anubhavantopi asakkhiṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā visesaṃ adhigantu’’nti āha. ‘‘Pubbajātiyā daharakāle makkhikaṃ gahetvā nimbasūlakaṃ gahetvā sūlāropanakīḷaṃ paṭicca evaṃ anekajātisatesu sūlāropanadukkhamanubhavitvā imāya pariyosānajātiyā evarūpaṃ dukkhamanubhūta’’nti āha.

そこで世尊は、(ウッタラの)智慧の成熟を見極めてその場所に行き、煌めく手の爪の宝石の光彩が混ざり合った白雲のようで、滴り落ちる天然の辰砂や黄金の液体の流れのような、光に包まれた柔らかく若々しく長い指を持つ手を、ウッタラの頭の上に置いて、“ウッタラよ、これはお前の過去の業の結果が生じたものである。そこでお前は、省察の力によって耐え忍ぶべきである”と言って、彼の志向に応じた法を説かれた。ウッタラは、不死の甘露を注がれるような師の手の感触によって生じた清らかな喜びと満足感により、大いなる喜悦と歓喜を得て、習熟していた通りのヴィパッサナーの道に登り、智慧が成熟したことと師の説法の巧みさによって、即座に道の順序に従ってすべての煩悩を滅尽し、六神通を得た。六神通を得ると、彼は串から立ち上がり、他者への慈悲のために空中に留まって、奇跡(神変)を示した。群衆は驚嘆の念を抱いた。直ちに彼の傷は癒えた。彼は比丘たちから“友よ、そのような苦しみを味わいながら、どのようにしてヴィパッサナーに専念することができたのか”と尋ねられ、“友よ、私は以前から輪廻の過患と諸行の性質をよく見ていた。それゆえに私は、そのような苦しみを味わいながらも、ヴィパッサナーを増進させて殊勝な境地を得ることができたのだ”と言った。“過去世の幼少期に、蝿を捕まえてニームの刺で串刺しにする遊びをしたことにより、数百の生涯において串刺しの苦しみを味わい、この最後の生涯において、このような苦しみを経験したのである”と言った。

55. Atha aparabhāge pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento sumedho nāma sambuddhotiādimāha. Tattha anuttānapadavaṇṇanameva karissāma.

55. その後、後になって過去の業を思い出して喜悦が生じ、過去の行いを明らかにするために、“スメーダという名の等正覚者は……”等と言った。そこでは、意味の明らかでない語の解説のみを行う。

57. Vijjādharo tadā āsinti bāhirakamantādivijjāsiddhiyā ākāsagāmisamattho hutvā caraṇavasena taṃ vijjaṃ rakkhitvā avināsetvā pariharaṇavasena vijjādharayoni āsiṃ ahosinti attho. Antalikkhacaro ahanti antaṃ pariyosānaṃ koṭiṃ likhate saṃkarissatīti antalikkhaṃ. Atha vā antaṃ pariyosānaṃ likhyate olokiyate etenāti antalikkhaṃ, tasmiṃ antalikkhe, ākāse caraṇasīlo ahanti attho. Tisūlaṃ sukataṃ gayhāti tikhiṇaṃ sūlaṃ, aggaṃ āvudhaṃ. Tisūlaṃ sundaraṃ kataṃ, koṭṭanaghaṃsanamaddanapaharaṇavasena suṭṭhu kataṃ sūlāvudhaṃ gayha gahetvā ambarato gacchāmīti attho. Sesaṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayattāva nayānuyogena suviññeyyamevāti.

57. “当時、私は明術師であった”とは、外道の呪術などの明術を成就したことにより、空中を行く能力を持ち、行によってその明術を維持し、失わせることなく保持していたことにより、明術師の種姓であったという意味である。“私は空中を行く者であった(antalikkhacaro)”とは、端(アンタ)をなぞる(リッカテ)ゆえに空中(アンタリッカ)。あるいは、端がこれによって見られる(リッキヤテー)ゆえに空中(アンタリッカ)。その空中、すなわち虚空を遊行する性質であったという意味である。“よく作られた三叉の矛を手にし”とは、鋭い矛、最高の武器である。三叉の矛が美しく作られた、すなわち鍛錬や研磨によって実によく作られた矛の武器を手に取って、天空を行くという意味である。残りのすべては、既出の解説の通りであるから、容易に理解できる。

Uttarattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ウッタラ長老のアパダーナの注釈が完了した。

7. Aparauttarattheraapadānavaṇṇanā

7. 別のウッタラ長老のアパダーナの注釈。

Sattamāpadāne [Pg.294] nibbute lokanāthamhītiādikaṃ āyasmato aparassa uttarattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto ito catunnavutikappe siddhatthassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā vayappatto viññutaṃ patvā sāsane laddhappasādo hutvā upāsakattaṃ nivedesi. So satthari parinibbute attano ñātake sannipātetvā bahupūjāsakkāraṃ saṃharitvā dhātupūjaṃ akāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sākete brāhmaṇakule nibbattitvā uttaroti laddhanāmo vayappatto kenacideva karaṇīyena sāvatthiṃ gato kaṇḍambamūle kataṃ yamakapāṭihāriyaṃ disvā pasīditvā puna kāḷakārāmasuttadesanāya abhivaḍḍhamānasaddho pabbajitvā satthārā saddhiṃ rājagahaṃ gantvā upasampadaṃ labhitvā tatheva caranto vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva chaḷabhiñño ahosi. Chaḷabhiñño pana hutvā satthari sāvatthiyaṃ viharante buddhupaṭṭhānatthaṃ rājagahato sāvatthiṃ upagato bhikkhūhi – ‘‘kiṃ, āvuso, pabbajjākiccaṃ tayā matthakaṃ pāpita’’nti puṭṭho aññaṃ byākāsi.

第七のアパダーナ(譬喩)は、“nibbute lokanāthamhi(世の救い主が涅槃に入られたとき)”で始まる、尊者アパラ・ウッタラ長老の譬喩である。この者もまた、過去の諸仏において功徳を積み、あちこちの生において解脱の助縁となる福徳を蓄え、今から九十四劫前のシッダッタ世尊の時代に、良家に生まれ、成人して分別を得て、教えに対して信心を得て、優婆塞であることを誓った。彼は、師(世尊)が般涅槃されたとき、自らの親族を集め、多くの供養の品々を揃えて仏舎利の供養を行った。その善業によって天界と人間界を輪廻し、今仏(釈尊)の出現した時代にサーケータのバラモンの一族に生まれ、ウッタラという名を得て、成人してから、ある用件でサーヴァッティーへ行き、カンダンバの樹の根元で行われた双神変を見て信心を起こし、さらにカーラカーラーマ・スッタ(黒き僧院の経)の説法によって信仰を深めて出家し、師(世尊)とともにラージャガハへ行って具足戒を受け、その地で修行を続けて、ヴィパッサナー(観法)を確立し、ほどなくして六神通を得た者となった。六神通を得た後、師(世尊)がサーヴァッティーに滞在されているとき、仏に仕えるためにラージャガハからサーヴァッティーへ赴き、比丘たちから“友よ、出家の目的(阿羅漢果)は達成されたのか”と問われて、異なった(阿羅漢であることを示す)答えを述べた。

93. Arahattaṃ pana patvā somanassajāto attano pubbacaritāpadānaṃ pakāsento nibbute lokanāthamhītiādimāha. Taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānatthamevāti.

93. 阿羅漢果に達して、法悦に満たされ、自らの過去の行いの譬喩を明かすために、“nibbute lokanāthamhi(世の救い主が涅槃に入られたとき)”等を語った。そのすべては、既に述べられた方法に従っており、意味は明白である。

Aparauttarattheraapadānavaṇṇanā samattā.

以上、アパラ・ウッタラ長老のアパダーナの注釈(ヴァッナナー)を終わる。

8. Bhaddajittheraapadānavaṇṇanā

8. バッダジ長老のアパダーナの注釈。

Aṭṭhamāpadāne ogayhāhaṃ pokkharaṇintiādikaṃ āyasmato bhaddajittherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbattitvā viññutaṃ patto brāhmaṇānaṃ vijjāsippesu pāraṃ gantvā kāme pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā araññāyatane assamaṃ [Pg.295] kāretvā vasanto ekadivasaṃ satthāraṃ ākāsena gacchantaṃ disvā pasannamānaso añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Satthā tassa ajjhāsayaṃ disvā ākāsato otari. Otiṇṇassa pana bhagavato madhuñca bhisamuḷālañca sappikhīrañca upanāmesi, tassa taṃ bhagavā anukammaṃ upādāya paṭiggahetvā anumodanaṃ katvā pakkāmi. So tena puññakammena tusitesu nibbatto tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cuto aparāparaṃ sugatīsuyeva saṃsaranto vipassissa bhagavato kāle mahaddhano seṭṭhi hutvā aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṃ bhojetvā ticīvarena acchādesi.

第八のアパダーナは、“ogayhāhaṃ pokkharaṇiṃ(私は池に入り)”で始まる、尊者バッダジ長老の譬喩である。この者もまた、過去の諸仏において功徳を積み、あちこちの生において解脱の助縁となる福徳を蓄え、パドゥムッタラ世尊の時代にバラモンの一族に生まれ、分別を得て、バラモンたちの諸々の学問・技術を極め、諸々の欲を捨てて仙人として出家し、森の住処に庵を造って住んでいた。ある日、師(世尊)が空を飛んで行くのを見て、信心に満たされた心で合掌して立った。師(世尊)は彼の意向を知り、空から降り立った。彼は降り立った世尊に、蜂蜜と蓮の根・茎、およびバターと乳を献上した。世尊は彼への慈しみによってそれを受け取り、随喜(祝願)をして立ち去った。彼はその善業によって、トゥシタ天(兜率天)に生まれ、そこで寿命の限り留まり、そこを没してからは良き境遇のみを輪廻し、ヴィパッシー世尊の時代には大富豪の長者となり、十六万八千人の比丘衆に食事を供養し、三衣を寄進した。

Evaṃ bahuṃ kusalaṃ katvā devaloke nibbatti. Tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cavitvā manussalokesu uppanno buddhasuññe loke pañca paccekabuddhasatāni catūhi paccayehi upaṭṭhahitvā tato cuto rājakule nibbattitvā rajjaṃ anusāsanto attano puttaṃ paccekabodhiṃ adhigantvā ṭhitaṃ upaṭṭhahitvā tassa parinibbutassa dhātuyo gahetvā cetiyaṃ katvā pūjesi. Evaṃ tattha tattha tāni tāni puññāni katvā imasmiṃ buddhuppāde bhaddiyanagare asītikoṭivibhavassa bhaddiyaseṭṭhissa ekaputtako hutvā nibbatti, bhaddajītissa nāmaṃ ahosi. Tassa kira issariyabhogaparivārasampatti carimabhave bodhisattassa viya ahosi.

このように多くの善行を積んで、天界に生まれた。そこで寿命の限り留まり、そこから没して人間界に生まれ、仏のいない空劫の時代において、五百人の辟支仏(独覚)に四つの必需品をもって仕えた。そこを没して王家に生まれ、国を統治していたが、自らの子が辟支仏となったのを知り、その者に仕え、その子が般涅槃した後に、その遺骨を収めて仏塔を造り供養した。このように、あちこちで種々の福徳を積み、今仏(釈尊)の出現した時代に、バッディヤ市において、八億の富を持つバッディヤ長老のひとり息子として生まれ、バッダジという名を得た。彼のその威光、財宝、従者の豊かさは、最後の生における菩薩(釈尊)のようであったという。

Tadā satthā sāvatthiyaṃ vasitvā bhaddajikumāraṃ saṅgaṇhanatthāya mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ bhaddiyanagaraṃ gantvā jātiyāvane vasi tassa ñāṇaparipākaṃ āgamayamāno. Sopi uparipāsāde nisinno sīhapañjaraṃ vivaritvā olokento bhagavato santike dhammaṃ sotuṃ gacchantaṃ mahājanaṃ disvā, ‘‘katthāyaṃ mahājano gacchatī’’ti pucchitvā taṃ kāraṇaṃ sutvā sayampi mahatā parivārena satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ suṇanto sabbābharaṇapaṭimaṇḍitova sabbakilese khepetvā arahattaṃ pāpuṇi. Arahatte pana tena adhigate satthā bhaddiyaseṭṭhiṃ āmantesi – ‘‘tava putto alaṅkatapaṭiyatto dhammaṃ suṇanto arahatte patiṭṭhāsi, tenassa idāneva pabbajituṃ yuttaṃ, no ce pabbajissati, parinibbāyissatī’’ti. Seṭṭhi ‘‘na mayhaṃ puttassa daharasseva sato parinibbānena kiccaṃ atthi, pabbājetha na’’nti āha. Taṃ satthā pabbājetvā upasampādetvā tattha sattāhaṃ vasitvā koṭigāmaṃ pāpuṇi, so ca gāmo gaṅgātīre ahosi[Pg.296]. Koṭigāmavāsino ca buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ pavattesuṃ. Bhaddajitthero satthārā anumodanāya āraddhamattāya bahigāmaṃ gantvā ‘‘gaṅgātīre maggasamīpe satthu āgatakāle vuṭṭhahissāmī’’ti kālaparicchedaṃ katvā aññatarasmiṃ rukkhamūle samāpattiṃ samāpajjitvā nisīdi. Mahātheresu āgacchantesupi avuṭṭhahitvā satthu āgatakāleyeva vuṭṭhāsi. Puthujjanā bhikkhū – ‘‘ayaṃ adhunā pabbajito, mahātheresu āgacchantesu mānathaddho hutvā na vuṭṭhāsī’’ti ujjhāyiṃsu.

その時、師(世尊)はサーヴァッティーに住んでいたが、バッダジ王子を導くために、大きな比丘衆とともにバッディヤ市へ行き、彼の知恵の成熟を待ちながら、ジャーティヤの森に住んだ。彼もまた、宮殿の上に座り、窓を開けて眺めていたとき、世尊のもとへ説法を聞きに行く群衆を見て、“この群衆はどこへ行くのか”と尋ねてその理由を知り、自らも多くの従者を伴って師(世尊)のもとへ行き、説法を聞きながら、あらゆる装身具で飾られたままですべての煩悩を滅尽し、阿羅漢果に到達した。彼が阿羅漢果を得たとき、師(世尊)はバッディヤ長老に告げた。“汝の息子は着飾った姿のまま法を聞き、阿羅漢果に安住した。彼には今すぐ出家するのが相応しい。もし出家しなければ、般涅槃するであろう”。長老は“私の息子はまだ若いのに、般涅槃する必要はありません。彼を出家させてください”と言った。師(世尊)は彼を出家させ、具足戒を授け、そこに七日間留まった後にコーティガーマへ着いた。その村はガンジス川のほとりにあった。コーティガーマの住人たちは、仏陀を筆頭とする比丘衆に盛大な布施を行った。バッダジ長老は、師(世尊)が随喜(祝願)を始めようとした時に村の外へ出て、“ガンジス川のほとりの道端で、師が来られる時に立ち上がろう”と時間を決めて、ある樹の根元で等至(サマパッティ)に入って座っていた。大長老たちがやって来ても立ち上がらず、師(世尊)が来られた時にだけ立ち上がった。凡夫の比丘たちは“この者は出家したばかりなのに、大長老たちが来ても高慢で立ち上がらなかった”と不平を漏らした。

Koṭigāmavāsino satthu bhikkhusaṅghassa ca bahū nāvāsaṅghāṭe bandhiṃsu. Satthā ‘‘bhaddajissānubhāvaṃ pakāsemī’’ti nāvāya ṭhatvā ‘‘kahaṃ bhaddajī’’ti pucchi. Bhaddajitthero – ‘‘sohaṃ, bhante’’ti satthāraṃ upasaṅkamitvā añjaliṃ katvā aṭṭhāsi. Satthā ‘‘ehi, bhaddaji, amhehi saddhiṃ ekanāvaṃ abhiruhā’’ti. So uppatitvā satthu ṭhitanāvāyaṃ aṭṭhāsi. Satthā gaṅgāya majjhe gatakāle, ‘‘bhaddaji, tayā mahāpanādakāle ajjhāvuṭṭharatanapāsādo kaha’’nti āha. ‘‘Imasmiṃ ṭhāne nimuggo, bhante’’ti. ‘‘Tena hi, bhaddaji, sabrahmacārīnaṃ kaṅkhaṃ chindā’’ti. Tasmiṃ khaṇe thero satthāraṃ vanditvā iddhibalena gantvā pāsādathūpikaṃ pādaṅgulantarena sannirujjhitvā pañcavīsatiyojanaṃ pāsādaṃ gahetvā ākāse uppati, uppatanto ca paññāsayojanāni ukkhipi. Athassa purimabhave ñātakā pāsādagatena lobhena macchakacchapamaṇḍūkā hutvā nibbattā tasmiṃ pāsāde uṭṭhahante parivattitvā patiṃsu. Satthā te sampatante disvā ‘‘ñātakā te, bhaddaji, kilamantī’’ti āha. Thero satthu vacanena pāsādaṃ vissajjesi. Pāsādo yathāṭhāneyeva patiṭṭhahi. Satthā pāraṅgato bhikkhūhi – ‘‘kadā, bhante, bhaddajittherena ayaṃ pāsādo ajjhāvuṭṭho’’ti puṭṭho mahāpanādajātakaṃ (jā. 1.3.40 ādayo) kathetvā bahujanaṃ dhammāmataṃ pāyesi.

コティガーマの住人たちは、世尊と比丘衆のために、多くの舟を繋ぎ合わせた。世尊は“バッダジの神変の威力を示そう”と考え、舟の上に立って“バッダジはどこか”と尋ねた。バッダジ長老は“私でございます、世尊よ”と言って世尊に近づき、合掌して立った。世尊は“来なさい、バッダジよ。我らと共に一つの舟に乗りなさい”と言った。彼は跳び上がって、世尊の立っている舟の上に立った。世尊がガンジス川の中ほどに至った時、“バッダジよ、お前がマハーパーナーダであった時の、住んでいた七宝の殿閣はどこにあるか”と言った。“世尊よ、この場所に沈んでおります”。“それでは、バッダジよ、修行仲間たちの疑念を断ちなさい”。その瞬間、長老は世尊を礼拝し、神通力によって行き、殿閣の尖塔を足の指の間で挟んで、二十五ヨージャナの殿閣を持ち上げて空中に飛び上がった。飛び上がる際、五十ヨージャナも高く掲げた。すると、彼の前世の親族たちが、殿閣への執着によって魚、亀、蛙となって生まれていたが、その殿閣が持ち上がる際に転がり落ちた。世尊は彼らが落ちるのを見て、“バッダジよ、お前の親族たちが苦しんでいる”と言った。長老は世尊の言葉に従い、殿閣を放した。殿閣は元の場所に落ち着いた。世尊が対岸に渡ったとき、比丘たちから“世尊よ、いつバッダジ長老はこの殿閣に住んでいたのですか”と問われ、マハーパーナーダ本生譚を語り、多くの人々に法の甘露を飲ませた。

98. Thero pana arahattaṃ patto pubbasambhāraṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsetuṃ ogayhāhaṃ pokkharaṇintiādimāha. Tattha ogayhāhaṃ pokkharaṇinti puthunānāanekamahoghehi khaṇitattā ‘‘pokkharaṇī’’ti laddhanāmaṃ jalāsayaṃ ogayha ogahetvā pavisitvā ajjhogāhetvā ghāsahetukhādanatthāya tattha pokkharaṇiyaṃ pavisitvā [Pg.297] bhisaṃ padumapuṇḍarīkamūlaṃ uddharāmīti attho. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānapadatthattā ca nayānusārena suviññeyyamevāti.

98. 一方で長老は、阿羅漢果に到達し、前世の功徳の積集を回想して、法悦が生じ、自身の過去の行状を明らかにするために“私は池に分け入り”等の偈を述べた。その中で“私は池に分け入り(ogayhāhaṃ pokkharaṇiṃ)”とは、多くの様々な、そして大きな水の流れによって掘られたために“池(pokkharaṇī)”という名を得た水場に、分け入り、入り、深く入り込んで、食糧として食べるために、その池に入って“蓮の根、紅蓮や白蓮の根を掘り出す”という意味である。残りの部分は、以前に述べられた方法によるものであり、言葉の意味が明白であるため、その導きに従って容易に理解されるべきである。

Bhaddajittheraapadānavaṇṇanā samattā.

バッダジ長老のアパダーナの注釈(義釈)が終了した。

9. Sivakattheraapadānavaṇṇanā

9. シーヴァカ長老のアパダーナの注釈。

Navamāpadāne esanāya carantassātiādikaṃ āyasmato sivakattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ bhagavantaṃ piṇḍāya carantaṃ disvā pasannamānaso pattaṃ ādāya kummāsassa pūretvā adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde rājagahe brāhmaṇakulagehe nibbattitvā sivakotissa nāmaṃ ahosi. So vayappatto vijjāsippesu nipphattiṃ gato nekkhammajjhāsayatāya kāme pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā vicaranto satthāraṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi.

第九のアパダーナは、“(托鉢を)求めて歩く者の”という言葉から始まる尊者シーヴァカ長老のアパダーナである。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生涯で輪廻からの解脱の資糧となる善行を積み重ね、ヴィパッシー世尊の時代に、ある良家に生まれ、分別がつく年齢に達した。ある日、世尊が托鉢に歩いているのを見て、清らかな心が生じ、鉢を受け取って麦の練り物(クンマーサ)を満たして布施した。彼はその功徳によって、天界と人間界を輪廻し、この仏陀の出現した時代に、王舎城のバラモンの家に生まれ、シーヴァカという名前になった。彼は成長して知識と技術を習得し、出離の志があったため、諸々の欲を捨てて苦行者の出家をして遍歴していたが、世尊のもとを訪れて法を聴き、信仰を得て出家し、ヴィパッサナーの修行に励み、まもなく阿羅漢果に到達した。

117. Arahattaṃ patvā somanassajāto attano pubbacaritāpadānaṃ pakāsento esanāya carantassātiādimāha. Taṃ sabbaṃ suviññeyyamevāti.

117. 阿羅漢果に到達して法悦が生じ、自身の前世の行状を明らかにして、“(托鉢を)求めて歩く者の”という言葉から始まる偈を述べた。それはすべて容易に理解されるべきである。

Sivakattheraapadānavaṇṇanā samattā.

シーヴァカ長老のアパダーナの注釈が終了した。

10. Upavānattheraapadānavaṇṇanā

10. ウパヴァーナ長老のアパダーナの注釈。

Dasamāpadāne padumuttaro nāma jinotiādikaṃ āyasmato upavānattherassa apadānaṃ. Ayaṃ kira purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto kenaci kammacchiddena padumuttarassa bhagavato kāle dalliddakule nibbattitvā viññutaṃ patto bhagavati parinibbute tassa dhātuṃ gahetvā manussadevanāgagaruḷayakkhakumbhaṇḍagandhabbehi sattaratanamaye sattayojanike thūpe kate [Pg.298] tattha sudhotaṃ attano uttarāsaṅgaṃ veḷagge ābandhitvā dhajaṃ katvā pūjaṃ akāsi. Taṃ gahetvā abhisammatako nāma yakkhasenāpati devehi cetiyapūjārakkhaṇatthaṃ ṭhapito adissamānakāyo ākāse dhārento cetiyaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ akāsi. Taṃ disvā bhiyyosomattāya pasannamānaso ahosi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule nibbattitvā upavānoti laddhanāmo vayappatto jetavanapaṭiggahaṇe buddhānubhāvaṃ disvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto chaḷabhiñño ahosi. Athāyasmā upavāno bhagavato upaṭṭhāko ahosi. Tena ca samayena bhagavato vātābādho uppajji. Therassa gihisahāyo devahito nāma brāhmaṇo sāvatthiyaṃ paṭivasati. So theraṃ catūhi paccayehi pavāresi. Athāyasmā upavāno nivāsetvā pattacīvaraṃ gahetvā tassa brāhmaṇassa nivesanaṃ upagañchi. Brāhmaṇo ‘‘kenaci maññe payojanena thero āgato bhavissatī’’ti ñatvā ‘‘vadeyyātha, bhante, kenattho’’ti āha. Thero tassa brāhmaṇassa payojanaṃ ācikkhanto –

第十のアパダーナは、“パドゥムッタラという名の勝者は”という言葉から始まる尊者ウパヴァーナ長老のアパダーナである。彼もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生涯で解脱の資糧となる善行を積み重ねたが、ある業の欠陥によって、パドゥムッタラ世尊の時代に貧しい家に生まれ、分別がつく年齢に達した。世尊が亡くなった後、その遺骨を安置するために、人間、神々、ナーガ、ガルダ、夜叉、クンバンダ、ガンダッバたちによって、七宝製の七ヨージャナの高さの塔が作られた際、そこで彼は、自分のよく洗った上衣を竹の先に結びつけ、旗として供養を行った。それを、神々によって塔の供養を守るために置かれたアビサンマタカという名の夜叉の将軍が、姿を見せずに空中で保持し、塔を三回右回りに巡った。彼はそれを見て、ますます清らかな心になった。彼はその功徳によって、天界と人間界を輪廻し、この仏陀の出現した時代に、舎衛城のバラモンの家に生まれ、ウパヴァーナという名を得た。成長して、ジェータ林の寄進の際に仏陀の威光を見て信仰を得て、出家し、ヴィパッサナーの修行に励み、六神通を得た。その後、尊者ウパヴァーナは世尊の侍者となった。その時、世尊に風による病が生じた。長老の在俗時代の友人であるデーヴァヒタという名のバラモンが、舎衛城に住んでいた。彼は長老を四つの供養品で招待していた。そこで尊者ウパヴァーナは、下衣を整え、鉢と衣を携えて、そのバラモンの家を訪れた。バラモンは“おそらく長老は何か用事があって来られたのだろう”と察して、“尊者よ、何が必要かおっしゃってください”と言った。長老はそのバラモンに用件を告げて:

‘‘Arahaṃ sugato loke, vātehābādhiko muni;

Sace uṇhodakaṃ atthi, munino dehi brāhmaṇa.

“世に現れた阿羅漢、善逝(スガタ)である牟尼(聖者)は、風の病にかかられました。バラモンよ、もし温水があるならば、牟尼に与えてください。”

‘‘Pūjito pūjaneyyānaṃ, sakkareyyāna sakkato;

Apacitopaceyyānaṃ, tassa icchāmi hātave’’ti. (theragā. 185-186) –

“供養されるべき方々に供養され、敬意を払われるべき方々に敬意を払われ、尊敬されるべき方々に尊敬されたあの方のために、私は運びたいのです。”

Gāthādvayaṃ abhāsi.

という二つの偈を唱えた。

Tassattho – yo imasmiṃ loke pūjaneyyānaṃ pūjetabbehi sakkādīhi devehi mahābrahmādīhi ca brahmehi pūjito, sakkareyyānaṃ sakkātabbehi bimbisārakosalarājādīhi sakkato, apaceyyānaṃ apacāyitabbehi mahesīhi khīṇāsavehi apacito, kilesehi ārakattādinā arahaṃ, sobhanagamanādinā sugato sabbaññū muni mayhaṃ satthā devadevo sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā, so dāni vātehi vātahetu vātakkhobhanimittaṃ ābādhiko jāto. Sace[Pg.299], brāhmaṇa, uṇhodakaṃ atthi, tassa vātābādhavūpasamanatthaṃ taṃ hātave upanetuṃ icchāmīti.

その意味は――この世において供養されるべき者たちのうち、供養されるべき帝釈天(サッカ)などの神々や大梵天(マハーブラフマー)などの梵天たちによって供養され、敬われるべき者たちのうち、敬われるべきビンビサーラ王やコーサラ王などによって敬われ、尊ばれるべき者たちのうち、尊ばれるべき大妃や漏尽者たち(阿羅漢)によって尊ばれている。煩悩から遠く離れていることなどにより阿羅漢(アラハン)であり、優れた歩みなどにより善逝(スガト)であり、一切知者であり、聖者(ムニ)であり、私の師であり、諸天のなかの天、帝釈天たちのなかの超帝釈天、梵天たちのなかの超梵天であるあの方は、今、風によって、風を原因として、風の乱れを縁として、病にかかられました。バラモンよ、もし温水があるならば、その風の病を鎮めるために、それを(沐浴のために)運んできてほしいのです、ということである。

Taṃ sutvā brāhmaṇo uṇhodakaṃ tadanurūpaṃ vātaharañca bhesajjaṃ bhagavato upanāmesi. Tena ca satthu rogo vūpasami. Tassa bhagavā anumodanaṃ akāsi.

それを聞いたバラモンは、温水とそれにふさわしい風(の病)を除く薬を世尊に捧げた。それによって師の病は鎮まった。世尊は彼に随喜(の説法)をされた。

122. Athāyasmā upavāno aparabhāge attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttaro nāma jinotiādimāha. Tattha padumuttarotiādīni pubbe vuttatthāneva.

122. その後、具寿ウパヴァーナは、後になって自らの過去の業を思い出し、歓喜が生じて、過去の遍歴(アパダーナ)を明らかにしながら、“パドゥムッタラという名の勝者(ブッダ)が……”等と言った。その“パドゥムッタラ……”等の(文言の)意味は、以前に述べた通りである。

123. Mahājanā samāgammāti sakalajambudīpavāsino rāsibhūtāti attho. Citakaṃ katvāti yojanubbedhaṃ candanarāsicitakaṃ katvā bhagavato sarīraṃ tattha abhiropayiṃsūti sambandho.

123. “多くの人々が集まって(Mahājanā samāgammā)”とは、閻浮提(ジャンブディーパ)の全住民が集まったという意味である。“薪を積み上げて(Citakaṃ katvā)”とは、一由旬(ヨージャナ)の高さの栴檀の薪の山を作り、そこに世尊の御体を安置したというつながりである。

124. Sarīrakiccaṃ katvānāti ādahanāti agginā dahanakiccaṃ katvāti attho.

124. “葬儀(身体の務め)を終えて(Sarīrakiccaṃ katvānā)”とは、火葬、すなわち火で焼く務めを行ったという意味である。

127-28. Jaṅghā maṇimayā āsīti manussehi katathūpe jaṅghā pupphavāhatthaṃ caritaṭṭhānaṃ maṇimayā indanīlamaṇinā katāti attho. Mayampīti sabbe devā thūpaṃ karissāmāti attho.

127-28. “脚部は宝玉でできていた(Jaṅghā maṇimayā āsī)”とは、人間たちが作った仏塔において、花を運ぶために歩く場所である脚部が、宝玉、すなわちインドラニーラ宝玉(青玉)で作られていたという意味である。“我らもまた(Mayampī)”とは、すべての神々も“仏塔を作ろう”という意味である。

129. Dhātu āveṇikā natthīti devamanussehi visuṃ visuṃ cetiyaṃ kātuṃ āveṇikā visuṃ dhātu natthi, taṃ dassento sarīraṃ ekapiṇḍitanti āha. Adhiṭṭhānabalena sakalasarīradhātu ekaghanasilāmayapaṭimā viya ekameva ahosīti attho. Imamhi buddhathūpamhīti sakalajambudīpavāsīhi katamhi imamhi suvaṇṇathūpamhi mayaṃ sabbe samāgantvā kañcukathūpaṃ karissāmāti attho.

129. “固有の遺骨(舎利)はない(Dhātu āveṇikā natthi)”とは、神々や人間たちが別々に仏塔を作るための、個別の固有の遺骨はないということであり、それを示すために“身体は一つの塊であった”と言われた。誓願の力によって、身体全体の遺骨が、一つの硬い石像のように一つ(の塊)になったという意味である。“この仏塔において(Imamhi buddhathūpamhī)”とは、全閻浮提の住民によって作られたこの黄金の仏塔において、“我らすべてが集まって、外側を覆う仏塔(覆塔)を作ろう”という意味である。

133. Indanīlaṃ mahānīlanti indīvarapupphavaṇṇābhaṃ maṇi indanīlamaṇi. Tato adhikavaṇṇatā mahāmaṇi indanīlamaṇayo ca mahānīlamaṇayo ca jotirasamaṇijātiraṅgamaṇayo ca ekato sannipātetvā rāsī katvā suvaṇṇathūpe kañcukathūpaṃ katvā achādayunti sambandho.

133. “インドラニーラ、マハーニーラ(Indanīlaṃ mahānīlaṃ)”とは、青蓮華のような色の宝玉がインドラニーラ宝玉である。それよりも色の濃いものがマハー宝玉である。インドラニーラ宝玉とマハーニーラ宝玉、そしてジョーティラサ宝玉とジャーティランガ宝玉を一つに集めて山とし、黄金の仏塔の上に覆塔を作って覆ったというつながりである。

144. Paccekaṃ [Pg.300] buddhaseṭṭhassāti buddhuttamassa pati ekaṃ visuṃ uparichadanena thūpaṃ akaṃsūti attho.

144. “仏陀のうちの最上の者のためにそれぞれ(Paccekaṃ buddhaseṭṭhassa)”とは、最高の仏陀に対して、それぞれ個別に上部の覆いによって仏塔を作ったという意味である。

147. Kumbhaṇḍā guyhakā tathāti kumbhamattāni aṇḍāni yesaṃ devānaṃ te kumbhaṇḍā, paṭicchādetvā niguhitvā paṭicchādanato garuḷā guyhakā nāma jātā, te kumbhaṇḍā guyhakāpi thūpaṃ akaṃsūti attho.

147. “クンバーンダ、グイハカたちも同様に(Kumbhaṇḍā guyhakā tathā)”とは、水瓶(クンバ)ほどの大きさの陰嚢(アンダ)を持つ神々がクンバーンダである。隠して(ニグヒッタ)秘匿したことからグイハカと呼ばれる者たち(迦楼羅など)も、それらクンバーンダやグイハカたちもまた仏塔を作ったという意味である。

151. Atibhonti na tassābhāti tassa cetiyassa pabhaṃ candasūriyatārakānaṃ pabhā na atibhonti, na ajjhottharantīti attho.

151. “その輝きを超えない(Atibhonti na tassābhā)”とは、その仏塔の輝きを、月や太陽や星々の輝きが超えることはなく、圧倒することもないという意味である。

158. Ahampi kāraṃ kassāmīti tādino lokanāthassa thūpasmiṃ ahampi kāraṃ puññakiriyaṃ kusalakammaṃ dhajapaṭākapūjaṃ karissāmīti attho.

158. “私も供養をしよう(Ahampi kāraṃ kassāmi)”とは、あのような世の救済者の仏塔において、私も供養、すなわち功徳となる行為、善業である旗や幟による供養をしよう、という意味である。

Upavānattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ウパヴァーナ長老阿羅漢縁起(アパダーナ)の注釈、完結。

11. Raṭṭhapālattheraapadānavaṇṇanā

11. ラッタパーラ長老阿羅漢縁起(アパダーナ)の注釈。

Ekādasamāpadāne padumuttarassa bhagavatotiādikaṃ āyasmato raṭṭhapālattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle tassa uppattito puretarameva haṃsavatīnagare gahapatimahāsālakule nibbattitvā vayappatto pitu accayena gharāvāse patiṭṭhito ratanakoṭṭhāgārakammikena dassitaṃ aparimāṇaṃ kulavaṃsānugataṃ dhanaṃ disvā ‘‘imaṃ ettakaṃ dhanarāsiṃ mayhaṃ ayyakapayyakādayo attanā saddhiṃ gahetvā gantuṃ nāsakkhiṃsu, mayā pana gahetvā gantuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā kapaṇaddhikādīnaṃ mahādānaṃ deti. So abhiññālābhiṃ ekaṃ tāpasaṃ upaṭṭhahanto tena devalokādhipacce uyyojito yāvajīvaṃ puññāni katvā tato cuto devo hutvā nibbatti. So tattha devaloke devarajjaṃ karonto yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cuto manussaloke bhinnaṃ raṭṭhaṃ sandhāretuṃ samatthassa kulassa ekaputto hutvā nibbatti. Tena ca samayena padumuttaro nāma bhagavā loke uppajjitvā pavattitavaradhammacakko veneyyasattaṃ nibbānamahānagarasaṅkhātakhemantabhūmiṃ sampāpesi. Atha so kulaputto anukkamena viññutaṃ patto ekadivasaṃ upāsakehi [Pg.301] saddhiṃ vihāraṃ gato satthāraṃ dhammaṃ desentaṃ disvā pasannacitto parisapariyante nisīdi.

第十一の阿羅漢縁起(アパダーナ)である“パドゥムッタラ世尊の……”等は、具寿ラッタパーラ長老の阿羅漢縁起である。この(長老)もまた、過去の諸仏のもとで功徳を積み、あちこちの生存において輪廻を脱する拠り所となる功徳を積み上げ、パドゥムッタラ世尊の時代に、その(世尊の)誕生より以前にハンサヴァティー市において富裕な長者の家に生まれ、成人して父の死後に家庭の主の座に就いた。宝蔵の管理人によって示された、家系に伝わる限りない財宝を見て、“このこれほどの財の山を、私の祖父や曾祖父たちは自分と一緒に持っていくことができなかった。しかし、私は(功徳として)持って行くべきである”と考え、貧しい人々や旅人たちに多大なる布施を与えた。彼は、神通力を得たある修行者(ターパサ)を給仕し、その者によって天界の主権へと導かれ、一生の間、功徳を積んで、そこから没して天人として生まれた。彼はその天界で天子の王として寿命の限り留まり、そこから没して、人間界において混乱した国を統治する能力を持つ家の独り子として生まれた。そしてその時、パドゥムッタラという名の世尊が世に出現し、優れた法輪を転じて、教化されるべき衆生を涅槃という大都市と呼ばれる安穏の地へと到達させておられた。その後、その良家の息子は、順を追って分別がつく年齢に達し、ある日、信徒たちと共に精舎へ行き、師が法を説いておられるのを見て、清らかな信心が生じ、会衆の端に座った。

Tena ca samayena satthā ekaṃ bhikkhuṃ saddhāpabbajitānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi, taṃ disvā pasannamānaso tadatthāya cittaṃ ṭhapetvā satasahassabhikkhuparivārassa bhagavato mahatā sakkārena sattāhaṃ mahādānaṃ pavattetvā paṇidhānaṃ akāsi. Satthā tassa anantarāyena ijjhanabhāvaṃ disvā ‘‘anāgate gotamassa nāma sammāsambuddhassa sāsane saddhāpabbajitānaṃ aggo bhavissatī’’ti byākāsi. So satthāraṃ bhikkhusaṅghañca vanditvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. So tattha yāvatāyukaṃ puññāni katvā tato cavitvā devamanussesu saṃsaranto ito dvānavutikappe phussassa bhagavato kāle satthu vemātikabhātikesu tīsu rājaputtesu satthāraṃ upaṭṭhahantesu tesaṃ puññakiriyāya sahāyakiccaṃ akāsi. Evaṃ tattha tattha bhave taṃ taṃ bahuṃ kusalaṃ upacinitvā sugatīsuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kururaṭṭhe thullakoṭṭhikanigame raṭṭhapālaseṭṭhigehe nibbatti, tassa bhinnaṃ raṭṭhaṃ sandhāretuṃ samatthe kule nibbattattā raṭṭhapāloti vaṃsānugatameva nāmaṃ ahosi. So mahatā parivārena vaḍḍhanto anukkamena yobbanaṃ patto mātāpitūhi patirūpena dārena saṃyojetvā mahante ca yase patiṭṭhāpito dibbasampattisadisaṃ sampattiṃ paccanubhoti. Atha bhagavā kururaṭṭhe janapadacārikaṃ caranto thullakoṭṭhikaṃ anupāpuṇi. Taṃ sutvā raṭṭhapālo kulaputto satthāraṃ upasaṅkamitvā satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho sattavāre bhattacchede katvā kicchena kasirena mātāpitaro anujānāpetvā satthāraṃ upasaṅkamitvā pabbajjaṃ yācitvā satthu āṇattiyā aññatarassa therassa santike pabbajitvā yonisomanasikārena kammaṃ karonto vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi.

その時、師(世尊)はある比丘を、信心によって出家した者たちの第一位に置かれた。それを見て(ラッタパーラは)清らかな心を抱き、その(位の)ために目標を定め、十万の比丘を随えた世尊に、多大なる供養をもって七日間の大施会を催して誓願を立てた。師は、彼が障害なく成就することを見通して、‘未来に、ゴータマという名の正等覚者の教えにおいて、信心によって出家した者たちの第一となるであろう’と予言(授記)された。彼は師と比丘僧伽を礼拝して、席から立ち上がって去った。彼はそこで一生の間、功徳を積み、そこから没して天界と人間界を輪廻しながら、今より九十二劫前、プッサ世尊の時代に、師の異母兄弟である三人の王子たちが師に仕えていた際、彼らの功徳の行いに対して協力の務めを果たした。このように、あちこちの生存において、それら多くの善業を積み重ねて、善趣のみを輪廻し、この仏陀の出現した時代に、クル国のトゥッラコッティカという村のラッタパーラ長者の家に生まれた。彼は、崩壊した国を維持する能力のある家系に生まれたため、家系に従ってラッタパーラ(国の守護者)という名となった。彼は大勢の随行者と共に成長し、順次に青年期に達し、両親によってふさわしい妻と結ばわされ、多大なる名声のうちに確立し、天界の幸福に似た幸福を享受していた。その後、世尊はクル国を遊行し、トゥッラコッティカに到着された。それを聞いた良家の息子ラッタパーラは、師のもとに近づき、師の御前で法を聞いて信心を得て、七度の断食を行い、非常な困難の末に両親の許しを得て、師のもとに近づき出家を乞い、師の命によりある長老のもとで出家した。そして如理作意をもって修行に励み、ヴィパッサナー(観)を深めて、阿羅漢果に達した。

179-180. Athāyasmā aparabhāge attano pubbakammaṃ saritvā somanassajāto pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttarassa bhagavatotiādimāha. Sunāgo so mayā dinnoti tadā mahādhanaseṭṭhi hutvā sabbaṃ sāpateyyaṃ dānamukhe vissajjanasamaye sattappatiṭṭho sundaro nāgo [Pg.302] hatthirājā mayā dinno ahosi. Taṃ dassento īsādantotiādimāha. Īsādanto rathaīsappamāṇadanto, so mayā dinno hatthināgo. Urūḷhavāti rājāvahanayoggasamattho, rājāraho vā. Setacchattoti alaṅkāratthāya upaṭṭhahanasetacchattasahitoti attho. Pasobhitoti ārohapariṇāhavā rūpasobhāhi sampannoti attho. Sakappano sahatthipoti hatthialaṅkārasahito hatthigopakasahitoti attho. Itthambhūto hatthināgo padumuttarassa bhagavato mayā dinnoti attho.

179-180. その後、長老は自らの過去の業を思い出して、歓喜が生じ、過去の行跡(阿波陀那)を明らかにしようとして、‘パドゥムッタラ世尊の(時代に)’等と語り始めた。‘スナーガ(善き象)は私によって与えられた’とは、当時、大富豪の長者であった彼が、すべての財産を施しの機会に投げ出していた際、七箇所で地に接する美しい象王スナーガが私によって与えられた、ということである。それを示すために、‘長き牙を持つ者(イーサーダンタ)’等と語った。‘長き牙を持つ者’とは、車の轅ほどの長さの牙を持つ者のことで、その象王が私によって与えられた。‘ウルールハヴァー’とは、王を乗せるのに適し、王にふさわしいということである。‘白い傘を伴う’とは、装飾のために供される白傘を伴っているという意味である。‘美しく飾られた(パソービタ)’とは、背丈と胴回りが調っており、姿の美しさを備えているという意味である。‘装束を伴い、象使いを伴う’とは、象の装飾を伴い、象の守護者を伴っているという意味である。このような象王が、パドゥムッタラ世尊に私によって捧げられたという意味である。

181. Mayā bhattaṃ kāretvānāti mayā kārāpitavihāre vasantānaṃ koṭisaṅkhānaṃ bhikkhūnaṃ niccabhattaṃ paṭṭhapetvā mahesino niyyādesinti sambandho.

181. ‘私によって食事がなされ’とは、私によって建立された精舎に住む千万の比丘たちに、常食を設けて、大聖者(仏陀)に捧げた、という関連である。

183. Jalajuttamanāmakoti jalato jāto jalajo, kiṃ taṃ? Padumaṃ, padumena samānanāmattā uttamattā ca padumuttaro nāma bhagavāti attho. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

183. ‘ジャラジュッタマという名の’とは、水(ジャラ)から生じた(ジャ)ので水生(ジャラジャ)である。それは何か。蓮(パドゥム)である。蓮と同じ名を持ち、最高(ウッタマ)であるから、パドゥムッタラという名の世尊であるという意味である。残りの部分は、すべてにおいて明らかな意味である。

Raṭṭhapālattheraapadānavaṇṇanā samattā.

ラッタパーラ長老の阿波陀那の注釈、終わる。

Chappaññāsamamahāvaggavaṇṇanā samattā.

第五十六の大品(マハーヴァッガ)の注釈、終わる。

Iti visuddhajanavilāsiniyā apadāna-aṭṭhakathāya

このように、ヴィスッダジャナヴィラーシニー(清浄な人々を楽ませるもの)という名の阿波陀那注釈書において、

Ettāvatā buddhapaccekabuddhasāvakattherāpadāna-aṭṭhakathā samattā.

これをもって、仏陀・辟支仏・声聞長老の阿波陀那の注釈、終わる。

Nigamanakathā

結語(ニガマナ・カター)

Sīhaḷadīpake [Pg.303] appicchatādiguṇavantānaṃ theravaṃsappadīpānaṃ ānandattherādīnaṃ sabbasattānaṃ taṇhāmānadiṭṭhādayo chedananiggahavivecanādyatthaṃ sattahi māsehi ativiya ārādhanena laddhakosallena bodhisambhāraṃ gavesantena satidhitigativīriyaparakkamantena mahāsamantaguṇasobhanena tipiṭakadharena paṇḍitena ābhataṃ imaṃ apadāna-aṭṭhakathaṃ sabbo sadevaloko jānātūti.

セイロン島において、少欲などの徳を備え、長老の系統を照らす灯火であるアーナンダ長老たちの、一切の生きとし生けるものの貪欲・慢心・邪見などを断除し、制止し、弁別することなどのために、七ヶ月にわたる非常に熱心な懇請により得られた練達をもって、菩提の資糧を求め、正念と智慧と理解と精進と勇猛を具え、偉大なる遍く広がる徳によって輝き、三蔵を保持する賢者によってもたらされたこの阿波陀那の注釈を、天人を含む全世界が知らんことを。

Anena lobhādimalā pajānaṃ, cakkhādirogā vividhā ca dukkhā;

Kalahādibhayā dukkhitā jātā, corādayonatthakarā ca loke.

この(功徳)によって、人々の貪欲などの汚れ、眼などの病、様々な苦しみ、争いなどの恐れ、生じた苦悩、世の中の盗賊などの不利益をもたらすものが滅びんことを。

Nassantu me pañca verā ca pāpā, nassantu gimhe yathā vuṭṭhivātā;

Aṭṭhaṅgikamaggavarena patvā, nibbānapuraṃ paṭipādayāmi.

私の五つの怨敵と罪が、夏の雨風のように滅びんことを。至高の八聖道を得て、私は涅槃の都へと至らん。

Sabbadiṭṭhiñca maddanto, rāgadosādipāpake;

Saṃsāravaṭṭaṃ chinditvā, upemi saggamokkhake.

すべての邪見を打ち砕き、貪欲・瞋恚などの罪悪を滅ぼし、輪回の環を断ち切って、天界と解脱に近づかん。

Āṇākhettamhi sabbattha, avīcimhi bhavaggato;

Sabbe dhammānuyāyantu, tayo lokā utupi cāti.

教令の領域のすべてにおいて、阿鼻地獄から有頂天まで、すべての法が従い、三界と季節(環境)が安穏であれ。

Apadāna-aṭṭhakathā samattā.

阿波陀那の注釈、終わる。


ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi