Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

Con thành kính đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, bậc Chánh Đẳng Giác.

Khuddakanikāye

Tiểu Bộ Kinh

Apadāna-aṭṭhakathā

Sớ Giải Thánh Nhân Ký Sự

(Paṭhamo bhāgo)

(Phần Thứ Nhất)

Ganthārambhakathā

Lời Mở Đầu

Vanditvā [Pg.1] sirasā seṭṭhaṃ, buddhamappaṭipuggalaṃ;

Ñeyyasāgaramuttiṇṇaṃ, tiṇṇaṃ saṃsārasāgaraṃ.

Con xin cúi đầu đảnh lễ Đức Phật, bậc Tối Thắng, bậc Vô Song, bậc đã vượt qua biển pháp cần biết, bậc đã vượt qua biển luân hồi.

Tatheva paramaṃ santaṃ, gambhīraṃ duddasaṃ aṇuṃ;

Bhavābhavakaraṃ suddhaṃ, dhammaṃ sambuddhapūjitaṃ.

Cũng như thế, (con xin đảnh lễ) Pháp bảo tối thượng, tịch tịnh, sâu xa, khó thấy, vi tế, tạo ra các cõi hữu, thanh tịnh, và được chư Phật Chánh Đẳng Giác tôn kính.

Tatheva anaghaṃ saṅghaṃ, asaṅgaṃ saṅghamuttamaṃ;

Uttamaṃ dakkhiṇeyyānaṃ, santindriyamanāsavaṃ.

Cũng như thế, (con xin đảnh lễ) Tăng đoàn không khổ não, không dính mắc, là Tăng đoàn tối thượng, bậc tối thượng trong các bậc đáng được cúng dường, có các căn tịch tịnh, và không còn lậu hoặc.

Katena tassa etassa, paṇāmena visesato;

Ratanattaye visesena, visesassādarena me.

Bởi sự đảnh lễ này, tôi đã thể hiện lòng tôn kính đặc biệt, lòng quý trọng đặc biệt đối với Tam Bảo.

Therehi dhīradhīrehi, āgamaññūhi viññubhi;

‘‘Apadānaṭṭhakathā bhante, kātabbā’’ti visesato.Punappunādareneva, yācitohaṃ yasassibhi;

Tasmāhaṃ sāpadānassa, apadānassasesato.

Bởi các bậc Trưởng lão hiền trí, vững vàng, thông hiểu Thánh điển, bậc trí tuệ, và bởi những bậc danh tiếng, tôi đã được thỉnh cầu nhiều lần với lòng tôn kính rằng: ‘Kính bạch Đại đức, bộ Sớ Giải Thánh Nhân Ký Sự nên được thực hiện một cách đặc biệt.’ Do đó, tôi (sẽ soạn Sớ Giải) cho bộ Thánh Nhân Ký Sự cùng với các nhân duyên một cách trọn vẹn.

Visesanayadīpassa, dīpissaṃ piṭakattaye;

Yathā pāḷinayeneva, atthasaṃvaṇṇanaṃ subhaṃ.

Tôi sẽ làm sáng tỏ bản chú giải ý nghĩa tốt đẹp của bộ Thánh Nhân Ký Sự, là bộ làm sáng tỏ phương pháp đặc biệt, theo đúng phương pháp của Chánh Tạng Pāḷi trong Tam Tạng.

Kena [Pg.2] kattha kadā cetaṃ, bhāsitaṃ dhammamuttamaṃ;

Kimatthaṃ bhāsitañcetaṃ, etaṃ vatvā vidhiṃ tato.

Pháp tối thượng này do ai, ở đâu, khi nào đã được thuyết giảng? Và được thuyết giảng vì mục đích gì? Sau khi trình bày phương pháp này, sau đó (tôi sẽ bắt đầu).

Nidānesu kosallatthaṃ, sukhuggahaṇadhāraṇaṃ;

Tasmā taṃ taṃ vidhiṃ vatvā, pubbāparavisesitaṃ.

Do đó, sau khi trình bày phương pháp ấy, được phân biệt trước sau, nhằm mục đích thiện xảo trong các phần duyên khởi, và để dễ tiếp thu và ghi nhớ.

Purā sīhaḷabhāsāya, porāṇaṭṭhakathāya ca;

Ṭhapitaṃ taṃ na sādheti, sādhūnaṃ icchiticchitaṃ.

Trước đây, bản (sớ giải) được viết bằng tiếng Tích Lan và trong bộ sớ giải xưa, bản ấy không thành tựu được điều mong muốn của các bậc thiện trí.

Tasmā tamupanissāya, porāṇaṭṭhakathānayaṃ;

Vivajjetvā viruddhatthaṃ, visesatthaṃ pakāsayaṃ;

Visesavaṇṇanaṃ seṭṭhaṃ, karissāmatthavaṇṇananti.

Do đó, nương theo phương pháp của bộ sớ giải xưa ấy, tránh đi những ý nghĩa mâu thuẫn, làm sáng tỏ ý nghĩa đặc biệt, tôi sẽ thực hiện bản chú giải ý nghĩa tuyệt diệu này, là bản giải thích đặc biệt.

Nidānakathā

Phần Duyên Khởi

‘‘Kena kattha kadā cetaṃ, bhāsitaṃ dhammamuttama’’nti ca, ‘‘karissāmatthavaṇṇana’’nti ca paṭiññātattā sā panāyaṃ apadānassatthavaṇṇanā dūrenidānaṃ, avidūrenidānaṃ, santikenidānanti imāni tīṇi nidānāni dassetvā vaṇṇiyamānā ye naṃ suṇanti, tehi samudāgamato paṭṭhāya viññātattā yasmā suṭṭhu viññātā nāma hoti, tasmā naṃ tāni nidānāni dassetvāva vaṇṇayissāma.

Vì đã hứa nguyện qua các câu: ‘Pháp tối thượng này do ai, ở đâu, khi nào đã được thuyết giảng?’ và ‘tôi sẽ thực hiện bản chú giải ý nghĩa,’ nên bản chú giải ý nghĩa của bộ Thánh Nhân Ký Sự này, khi được giải thích sau khi đã trình bày ba phần duyên khởi là: duyên khởi từ xa, duyên khởi không xa không gần, và duyên khởi gần, sẽ được những người lắng nghe thấu hiểu rõ ràng ngay từ đầu. Do đó, chúng tôi sẽ giải thích bản sớ giải này sau khi đã trình bày các phần duyên khởi ấy.

Tattha ādito tāva tesaṃ nidānānaṃ paricchedo veditabbo. Dīpaṅkarapādamūlasmiñhi katābhinīhārassa mahāsattassa yāva vessantarattabhāvā cavitvā tusitapure nibbatti, tāva pavatto kathāmaggo dūrenidānaṃ nāma. Tusitabhavanato pana cavitvā yāva bodhimaṇḍe sabbaññutappatti, tāva pavatto kathāmaggo avidūrenidānaṃ nāma. Santikenidānaṃ pana tesu tesu ṭhānesu viharato tasmiṃ tasmiṃyeva ṭhāne labbhatīti.

Trong đó, trước hết nên biết sự phân chia của các phần duyên khởi ấy. Dòng câu chuyện diễn ra từ khi vị Đại Sĩ phát nguyện dưới chân Đức Phật Dīpaṅkara cho đến khi mạng chung từ kiếp Vessantara và tái sanh ở cõi trời Tusita, được gọi là duyên khởi từ xa. Dòng câu chuyện diễn ra từ khi mạng chung ở cõi trời Tusita cho đến khi chứng đắc Nhất thiết trí tại Bồ-đề đàn, được gọi là duyên khởi không xa không gần. Còn duyên khởi gần thì được tìm thấy tại mỗi nơi tương ứng khi Ngài đang trú ngụ ở những nơi khác nhau.

1. Dūrenidānakathā

1. Phần Duyên Khởi Từ Xa

Tatridaṃ dūrenidānaṃ nāma – ito kira kappasatasahassādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake amaravatī nāma nagaraṃ ahosi. Tattha sumedho [Pg.3] nāma brāhmaṇo paṭivasati, ubhato sujāto mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā kulaparivaṭṭā, akkhitto anupakuṭṭho jātivādena, abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato. So aññaṃ kammaṃ akatvā brāhmaṇasippameva uggaṇhi. Tassa daharakāleyeva mātāpitaro kālamakaṃsu. Athassa rāsivaḍḍhako amacco āyapotthakaṃ āharitvā suvaṇṇarajatamaṇimuttādibharite gabbhe vivaritvā ‘‘ettakaṃ te, kumāra, mātu santakaṃ, ettakaṃ pitu santakaṃ, ettakaṃ ayyakapayyakāna’’nti yāva sattamā kulaparivaṭṭā dhanaṃ ācikkhitvā ‘‘etaṃ paṭipajjāhī’’ti āha. Sumedhapaṇḍito cintesi – ‘‘imaṃ dhanaṃ saṃharitvā mayhaṃ pitupitāmahādayo paralokaṃ gacchantā ekakahāpaṇampi gahetvā na gatā, mayā pana gahetvā gamanakāraṇaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti, so rañño ārocetvā nagare bheriṃ carāpetvā mahājanassa dānaṃ datvā tāpasapabbajjaṃ pabbaji. Imassa panatthassa āvibhāvatthaṃ imasmiṃ ṭhāne sumedhakathā kathetabbā. Sā panesā kiñcāpi buddhavaṃse nirantaraṃ āgatāyeva, gāthābandhena pana āgatattā na suṭṭhu pākaṭā, tasmā taṃ antarantarā gāthāsambandhadīpakehi vacanehi saddhiṃ kathessāma.

Ở đây, đây là phần duyên khởi từ xa: Tương truyền, cách đây bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, có một thành phố tên là Amaravatī. Tại đó, có một vị Bà-la-môn tên là Sumedha sinh sống, sanh ra từ dòng dõi trong sạch cả từ bên mẹ lẫn bên cha, gia thế thanh tịnh cho đến bảy đời, không bị chê bai hay chỉ trích về mặt dòng dõi, có dung sắc xinh đẹp, đáng chiêm ngưỡng, dễ mến, và sở hữu vẻ đẹp hình thể tuyệt vời. Vị ấy không làm nghề gì khác mà chỉ học tập nghề của Bà-la-môn. Khi vị ấy còn trẻ, cha mẹ đã qua đời. Bấy giờ, vị quan quản lý tài sản của ông mang sổ sách tài sản ra, mở các kho tàng chứa đầy vàng, bạc, ngọc ma-ni, ngọc trai... và nói: ‘Thưa công tử, chừng này là tài sản của mẹ ngài, chừng này là của cha ngài, chừng này là của ông bà nội ngoại,’ rồi chỉ ra tài sản cho đến bảy đời và nói: ‘Xin ngài hãy sử dụng số tài sản này.’ Hiền sĩ Sumedha suy nghĩ: ‘Cha, ông của ta... khi thu gom tài sản này, lúc đi đến thế giới bên kia cũng không mang theo được dù chỉ một đồng kahāpaṇa. Còn ta, ta nên tìm cách mang theo (tài sản này).’ Vị ấy bèn tâu lên vua, cho đánh trống trong thành, bố thí cho đại chúng, rồi xuất gia làm đạo sĩ. Để làm sáng tỏ ý nghĩa này, ở đây nên kể lại câu chuyện về Sumedha. Câu chuyện này, mặc dù đã được kể lại liên tục trong Buddhavaṃsa (Phật Sử), nhưng vì được trình bày dưới dạng kệ ngôn nên không được rõ ràng lắm. Do đó, chúng tôi sẽ kể lại câu chuyện ấy, xen kẽ với những lời văn xuôi giải thích mối liên hệ giữa các câu kệ.

Sumedhakathā

Câu Chuyện Về Sumedha

Kappasatasahassādhikānañhi catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake dasahi saddehi avivittaṃ ‘‘amaravatī’’ti ca ‘‘amara’’nti ca laddhanāmaṃ nagaraṃ ahosi, yaṃ sandhāya buddhavaṃse vuttaṃ –

Thật vậy, cách đây bốn a-tăng-kỳ và hơn một trăm ngàn đại kiếp, có một thành phố không ngớt mười loại âm thanh, được đặt tên là ‘Amaravatī’ và ‘Amara’. Liên quan đến điều này, đã được nói trong Buddhavaṃsa rằng:

‘‘Kappe ca satasahasse, caturo ca asaṅkhiye;

Amaraṃ nāma nagaraṃ, dassaneyyaṃ manoramaṃ;

Dasahi saddehi avivittaṃ, annapānasamāyuta’’nti. (bu. vaṃ. 2.1-2);

“Cách một trăm ngàn đại kiếp, và bốn a-tăng-kỳ, có thành phố tên là Amara, đáng chiêm ngưỡng, đẹp lòng, không ngớt mười loại âm thanh, đầy đủ đồ ăn thức uống.”

Tattha dasahi saddehi avivittanti hatthisaddena assasaddena rathasaddena bherisaddena mudiṅgasaddena vīṇāsaddena gītasaddena saṅkhasaddena sammasaddena tāḷasaddena ‘‘asnātha pivatha khādathā’’ti dasamena saddenāti [Pg.4] imehi dasahi saddehi avivittaṃ ahosi. Tesaṃ pana saddānaṃ ekadesameva gahetvā –

Trong đó, câu ‘không ngớt mười loại âm thanh’ có nghĩa là thành phố ấy không ngớt mười loại âm thanh này: tiếng voi, tiếng ngựa, tiếng xe, tiếng trống bheri, tiếng trống mudiṅga, tiếng đàn vīṇā, tiếng hát, tiếng tù và, tiếng chũm chọe, tiếng phèng la, và âm thanh thứ mười là ‘hãy ăn, hãy uống, hãy thưởng thức.’ Nhưng chỉ lấy một phần của những âm thanh đó (để đưa vào kệ ngôn):

‘‘Hatthisaddaṃ assasaddaṃ, bherisaṅkharathāni ca;

Khādatha pivatha ceva, annapānena ghosita’’nti. –

“Tiếng voi, tiếng ngựa, và tiếng trống bheri, tù và, xe cộ; (thành phố) vang lên với tiếng ‘hãy ăn, hãy uống’ cùng với đồ ăn thức uống.” –

Buddhavaṃse (bu. vaṃ. 2.3-5) imaṃ gāthaṃ vatvā –

Sau khi nói câu kệ này trong Buddhavaṃsa (Phật Sử) –

‘‘Nagaraṃ sabbaṅgasampannaṃ, sabbakammamupāgataṃ;

Sattaratanasampannaṃ, nānājanasamākulaṃ;

Samiddhaṃ devanagaraṃva, āvāsaṃ puññakamminaṃ.

Thành phố (Amaravatī) đầy đủ mọi yếu tố, là nơi hội tụ của những người có mọi mong muốn, được trang bị bảy loại báu vật, đông đúc với nhiều hạng người khác nhau, thịnh vượng như một thành phố của chư thiên, là nơi ở của những người làm việc phước thiện.

‘‘Nagare amaravatiyā, sumedho nāma brāhmaṇo;

Anekakoṭisannicayo, pahūtadhanadhaññavā.

Tại thành phố Amaravatī, có một vị Bà-la-môn tên là Sumedha, người đã tích lũy nhiều triệu vàng và có nhiều của cải và lúa gạo.

‘‘Ajjhāyako mantadharo, tiṇṇaṃ vedāna pāragū;

Lakkhaṇe itihāse ca, sadhamme pāramiṃ gato’’ti. – vuttaṃ;

Ngài là người tụng đọc và thông thuộc các thần chú, tinh thông ba bộ Vệ-đà, đã đạt đến sự toàn hảo trong tướng thuật, trong lịch sử, và trong giáo pháp của mình. Lời này đã được nói như vậy.

Athekadivasaṃ so sumedhapaṇḍito uparipāsādavaratale rahogato hutvā pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinno evaṃ cintesi – ‘‘punabbhave, paṇḍita, paṭisandhiggahaṇaṃ nāma dukkhaṃ, tathā nibbattanibbattaṭṭhāne sarīrassa bhedanaṃ, ahañca jātidhammo, jarādhammo, byādhidhammo, maraṇadhammo, evaṃbhūtena mayā ajātiṃ ajaraṃ abyādhiṃ amaraṇaṃ adukkhaṃ sukhaṃ sītalaṃ amatamahānibbānaṃ pariyesituṃ vaṭṭati. Avassaṃ bhavato muccitvā nibbānagāminā ekena maggena bhavitabba’’nti. Tena vuttaṃ –

Rồi một hôm, hiền sĩ Sumedha ấy, sau khi đi đến một nơi thanh vắng trên tầng lầu của cung điện, ngồi kiết-già và suy nghĩ như sau: 'Này hiền sĩ, việc tái sanh, việc thọ nhận sự tái tục quả là khổ. Tương tự như vậy, sự tan rã của thân xác ở mỗi nơi được sanh ra cũng là khổ. Và ta đây có bản chất phải sanh, có bản chất phải già, có bản chất phải bệnh, có bản chất phải chết. Là người như vậy, ta nên tìm cầu trạng thái không sanh, không già, không bệnh, không chết, không khổ, an lạc, mát mẻ, là đại Niết-bàn bất tử. Chắc chắn phải có một con đường dẫn đến Niết-bàn, giúp giải thoát khỏi các cõi hữu.' Do đó, có lời nói rằng:

‘‘Rahogato nisīditvā, evaṃ cintesahaṃ tadā;

Dukkho punabbhavo nāma, sarīrassa ca bhedanaṃ.

Đến nơi vắng vẻ ngồi xuống, khi ấy ta đã suy nghĩ như vầy: 'Việc tái sanh quả là khổ, và sự tan rã của thân xác cũng vậy.'

‘‘Jātidhammo jarādhammo, byādhidhammo sahaṃ tadā;

Ajaraṃ amaraṃ khemaṃ, pariyesissāmi nibbutiṃ.

Ta có bản chất phải sanh, phải già, phải bệnh; khi ấy ta nghĩ: 'Ta sẽ tìm cầu trạng thái không già, không chết, an ổn, là sự tịch tịnh (Niết-bàn).'

‘‘Yaṃnūnimaṃ pūtikāyaṃ, nānākuṇapapūritaṃ;

Chaḍḍayitvāna gaccheyyaṃ, anapekkho anatthiko.

Chắc chắn ta sẽ từ bỏ thân này, một thân hôi thối, chứa đầy các loại tử thi, và ra đi không luyến tiếc, không mong cầu.

‘‘Atthi hehiti so maggo, na so sakkā na hetuye;

Pariyesissāmi taṃ maggaṃ, bhavato parimuttiyā’’ti.

Chắc chắn có và sẽ có con đường ấy, không thể nào con đường ấy lại không có. Ta sẽ tìm kiếm con đường ấy để giải thoát khỏi các cõi hữu.

Tato [Pg.5] uttaripi evaṃ cintesi – ‘‘yathā hi loke dukkhassa paṭipakkhabhūtaṃ sukhaṃ nāma atthi, evaṃ bhave sati tappaṭipakkhena vibhavenāpi bhavitabbaṃ. Yathā ca uṇhe sati tassa vūpasamabhūtaṃ sītalampi atthi, evaṃ rāgaggiādīnaṃ vūpasamena nibbānenāpi bhavitabbaṃ. Yathā nāma pāpassa lāmakassa dhammassa paṭipakkhabhūto kalyāṇo anavajjabhūto dhammopi atthiyeva, evameva pāpikāya jātiyā sati sabbajātikhepanato ajātisaṅkhātena nibbānenāpi bhavitabbamevā’’ti. Tena vuttaṃ –

Sau đó, ngài lại suy nghĩ thêm như vầy: 'Ví như trong đời, có cái gọi là hạnh phúc, là trạng thái đối lập với đau khổ; cũng vậy, khi có sự hiện hữu, thì cũng phải có sự phi hữu là trạng thái đối lập với nó. Và ví như khi có nóng, thì cũng có cái lạnh là trạng thái làm dịu đi cái nóng ấy; cũng vậy, khi có lửa tham ái v.v..., thì cũng phải có Niết-bàn là sự dập tắt chúng. Ví như có pháp thiện, không bị chê trách, là trạng thái đối lập với pháp ác, thấp hèn; cũng vậy, khi có sự sanh khởi xấu xa, thì cũng phải có Niết-bàn, được gọi là trạng thái không sanh, là sự chấm dứt mọi sự sanh khởi.' Do đó, có lời nói rằng:

‘‘Yathāpi dukkhe vijjante, sukhaṃ nāmapi vijjati;

Evaṃ bhave vijjamāne, vibhavopicchitabbako.

Ví như khi có khổ đau tồn tại, thì cũng có cái gọi là hạnh phúc; cũng vậy, khi có sự hiện hữu, thì sự phi hữu cũng là điều đáng được mong cầu.

‘‘Yathāpi uṇhe vijjante, aparaṃ vijjati sītalaṃ;

Evaṃ tividhaggi vijjante, nibbānampicchitabbakaṃ.

Ví như khi có nóng tồn tại, thì cũng có cái khác là sự mát mẻ; cũng vậy, khi có ba ngọn lửa (tham, sân, si) tồn tại, thì Niết-bàn cũng là điều đáng được mong cầu.

‘‘Yathāpi pāpe vijjante, kalyāṇamapi vijjati;

Evameva jāti vijjante, ajātipicchitabbaka’’nti.

Ví như khi có điều ác tồn tại, thì cũng có điều thiện; cũng vậy, khi có sự sanh tồn tại, thì trạng thái không sanh cũng là điều đáng được mong cầu.

Aparampi cintesi – ‘‘yathā nāma gūtharāsimhi nimuggena purisena dūratova pañcavaṇṇapadumasañchannaṃ mahātaḷākaṃ disvā ‘katarena nu kho maggena ettha gantabba’nti taṃ taḷākaṃ gavesituṃ yuttaṃ. Yaṃ tassa agavesanaṃ, na so taḷākassa doso, purisasseva doso. Evaṃ kilesamaladhovane amatamahānibbānataḷāke vijjante yaṃ tassa agavesanaṃ, na so amatamahānibbānataḷākassa doso, purisasseva doso. Yathā ca corehi samparivārito puriso palāyanamagge vijjamānepi sace na palāyati, na so maggassa doso, purisasseva doso. Evameva kilesehi parivāretvā gahitassa purisassa vijjamāneyeva nibbānagāmimhi sive magge maggassa agavesanaṃ nāma na maggassa doso, purisasseva doso. Yathā ca byādhipīḷito puriso vijjamāne byādhitikicchake vejje sace taṃ vejjaṃ gavesitvā byādhiṃ na tikicchāpeti, na so vejjassa doso, purisasseva doso. Evameva yo kilesabyādhipīḷito kilesavūpasamamaggakovidaṃ vijjamānameva ācariyaṃ na gavesati, tasseva doso, na kilesavināsakassa ācariyassa doso’’ti. Tena vuttaṃ –

Ngài lại suy nghĩ thêm: 'Ví như một người bị chìm trong đống phân, từ xa trông thấy một hồ lớn được bao phủ bởi hoa sen năm màu, người ấy nên tìm kiếm hồ nước đó, tự hỏi 'Ta nên đi đến đó bằng con đường nào?'. Việc người ấy không tìm kiếm không phải là lỗi của hồ nước, mà chính là lỗi của người ấy. Cũng vậy, khi có hồ nước lớn bất tử của Niết-bàn, nơi gột rửa những cấu uế của phiền não, mà người ta không tìm kiếm, đó không phải là lỗi của hồ nước lớn bất tử của Niết-bàn, mà chính là lỗi của người ấy. Và ví như một người bị kẻ cướp bao vây, nếu không chạy trốn dù có lối thoát, đó không phải là lỗi của con đường, mà chính là lỗi của người ấy. Cũng vậy, đối với một người bị phiền não bao vây và bắt giữ, khi có con đường an ổn dẫn đến Niết-bàn, việc không tìm kiếm con đường ấy không phải là lỗi của con đường, mà chính là lỗi của người ấy. Và ví như một người bị bệnh tật hành hạ, nếu không tìm thầy thuốc để chữa trị bệnh của mình khi có thầy thuốc có thể chữa trị, đó không phải là lỗi của thầy thuốc, mà chính là lỗi của người ấy. Cũng vậy, người nào bị bệnh phiền não hành hạ mà không tìm kiếm một vị thầy, người thông thạo con đường dập tắt phiền não, dù vị thầy ấy đang hiện hữu, đó chính là lỗi của người ấy, không phải là lỗi của vị thầy, người có thể tiêu diệt phiền não.' Do đó, có lời nói rằng:

‘‘Yathā [Pg.6] gūthagato puriso, taḷākaṃ disvāna pūritaṃ;

Na gavesati taṃ taḷākaṃ, na doso taḷākassa so.

Ví như người rơi vào hố phân, thấy một hồ nước đầy mà không tìm đến hồ nước ấy, đó không phải là lỗi của hồ nước.

‘‘Evaṃ kilesamaladhove, vijjante amatantaḷe;

Na gavesati taṃ taḷākaṃ, na doso amatantaḷe.

Cũng vậy, khi có hồ nước bất tử, nơi gột rửa cấu uế của phiền não, mà người ta không tìm đến hồ nước ấy, đó không phải là lỗi của hồ nước bất tử.

‘‘Yathā arīhi pariruddho, vijjante gamanampathe;

Na palāyati so puriso, na doso añjasassa so.

Ví như người bị kẻ thù bao vây, khi có con đường để đi, mà người ấy không chạy trốn, đó không phải là lỗi của con đường.

‘‘Evaṃ kilesapariruddho, vijjamāne sive pathe;

Na gavesati taṃ maggaṃ, na doso sivamañjase.

Cũng vậy, người bị phiền não bao vây, khi có con đường an ổn, mà không tìm kiếm con đường ấy, đó không phải là lỗi của con đường an ổn.

‘‘Yathāpi byādhito puriso, vijjamāne tikicchake;

Na tikicchāpeti taṃ byādhiṃ, na doso so tikicchake.

Ví như người bệnh, khi có thầy thuốc, mà không chữa trị căn bệnh ấy, đó không phải là lỗi của thầy thuốc.

‘‘Evaṃ kilesabyādhīhi, dukkhito paripīḷito;

Na gavesati taṃ ācariyaṃ, na doso so vināyake’’ti.

Cũng vậy, người bị đau khổ, bị hành hạ bởi các bệnh phiền não, mà không tìm kiếm vị thầy ấy, đó không phải là lỗi của vị đạo sư.

Aparampi cintesi – ‘‘yathā maṇḍanakajātiko puriso kaṇṭhe āsattaṃ kuṇapaṃ chaḍḍetvā sukhaṃ gaccheyya, evaṃ mayāpi imaṃ pūtikāyaṃ chaḍḍetvā anapekkhena nibbānanagaraṃ pavisitabbaṃ. Yathā ca naranāriyo ukkārabhūmiyaṃ uccārapassāvaṃ katvā na taṃ ucchaṅgena vā ādāya, dussantena vā veṭhetvā gacchanti, jigucchamānā pana anapekkhāva, chaḍḍetvā gacchanti, evaṃ mayāpi imaṃ pūtikāyaṃ anapekkhena chaḍḍetvā amatanibbānanagaraṃ pavisituṃ vaṭṭati. Yathā ca nāvikā nāma jajjaraṃ nāvaṃ anapekkhāva chaḍḍetvā gacchanti, evaṃ ahampi imaṃ navahi vaṇamukhehi paggharantaṃ kāyaṃ chaḍḍetvā anapekkho nibbānapuraṃ pavisissāmi. Yathā ca puriso nānāratanāni ādāya corehi saddhiṃ maggaṃ gacchanto attano ratananāsabhayena te chaḍḍetvā khemaṃ maggaṃ gaṇhāti, evaṃ ayampi karajakāyo ratanavilopakacorasadiso. Sacāhaṃ ettha taṇhaṃ karissāmi, ariyamaggakusaladhammaratanaṃ me nassissati, tasmā mayā imaṃ corasadisaṃ kāyaṃ chaḍḍetvā amatamahānibbānanagaraṃ pavisituṃ vaṭṭatī’’ti. Tena vuttaṃ –

Vị ấy lại suy nghĩ thêm: “Ví như người thích trang điểm, khi có xác chết hôi thối dính vào cổ, liền vứt bỏ nó đi và được an lạc; cũng vậy, ta nên vứt bỏ thân thể hôi thối này không luyến tiếc mà đi vào thành Níp-bàn. Và ví như người nam người nữ sau khi đi đại tiểu tiện ở nơi phóng uế, họ không lấy vạt áo hay vạt y để bọc nó lại rồi đi, mà vì ghê tởm, họ không luyến tiếc, vứt bỏ nó rồi đi; cũng vậy, ta nên vứt bỏ thân thể hôi thối này không luyến tiếc mà đi vào thành Níp-bàn bất tử. Và ví như những người lái thuyền vứt bỏ chiếc thuyền cũ nát không luyến tiếc rồi đi; cũng vậy, ta sẽ vứt bỏ thân thể này, vốn đang rỉ chảy từ chín cửa vết thương, không luyến tiếc mà đi vào thành Níp-bàn. Và ví như người đàn ông mang theo nhiều châu báu đi đường cùng với bọn cướp, vì sợ mất châu báu của mình, liền bỏ bọn chúng lại và đi con đường an toàn; cũng vậy, thân thể do nghiệp tạo này giống như tên cướp phá hoại châu báu. Nếu ta khởi lên tham ái nơi thân này, châu báu là pháp thiện Thánh đạo của ta sẽ bị hủy hoại; vì vậy, ta nên vứt bỏ thân thể giống như tên cướp này mà đi vào thành Đại Níp-bàn bất tử”. Do đó, đã được nói rằng:

‘‘Yathāpi [Pg.7] kuṇapaṃ puriso, kaṇṭhe baddhaṃ jigucchiya;

Mocayitvāna gaccheyya, sukhī serī sayaṃvasī.

“Ví như người có xác chết đáng ghê tởm buộc ở cổ, sau khi cởi bỏ nó, người ấy nên đi, được an lạc, tự do, và tự tại.

‘‘Tathevimaṃ pūtikāyaṃ, nānākuṇapasañcayaṃ;

Chaḍḍayitvāna gaccheyyaṃ, anapekkho anatthiko.

“Cũng vậy, ta sẽ vứt bỏ thân thể hôi thối này, là nơi tích tụ nhiều loại tử thi, không luyến tiếc, không mong muốn, rồi ra đi.

‘‘Yathā uccāraṭṭhānamhi, karīsaṃ naranāriyo;

Chaḍḍayitvāna gacchanti, anapekkhā anatthikā.

“Ví như người nam người nữ ở nơi phóng uế, sau khi vứt bỏ phân, họ ra đi không luyến tiếc, không mong muốn.

‘‘Evamevāhaṃ imaṃ kāyaṃ, nānākuṇapapūritaṃ;

Chaḍḍayitvāna gacchissaṃ, vaccaṃ katvā yathā kuṭiṃ.

“Cũng vậy, ta sẽ vứt bỏ thân này, vốn đầy dẫy các loại tử thi, rồi ra đi, như người ta rời khỏi nhà xí sau khi đã đi vệ sinh.

‘‘Yathāpi jajjaraṃ nāvaṃ, paluggaṃ udagāhiniṃ;

Sāmī chaḍḍetvā gacchanti, anapekkhā anatthikā.

“Ví như những người chủ vứt bỏ chiếc thuyền cũ nát, mục nát, bị nước tràn vào, rồi ra đi không luyến tiếc, không mong muốn.

‘‘Evamevāhaṃ imaṃ kāyaṃ, navacchiddaṃ dhuvassavaṃ;

Chaḍḍayitvāna gacchissaṃ, jiṇṇanāvaṃva sāmikā.

“Cũng vậy, ta sẽ vứt bỏ thân này, có chín lỗ thường xuyên rỉ chảy, rồi ra đi, như những người chủ vứt bỏ chiếc thuyền cũ.

‘‘Yathāpi puriso corehi, gacchanto bhaṇḍamādiya;

Bhaṇḍacchedabhayaṃ disvā, chaḍḍayitvāna gacchati.

“Ví như người đàn ông mang theo tài sản đi cùng bọn cướp, khi thấy nguy cơ mất tài sản, liền bỏ (bọn cướp) lại rồi đi.

‘‘Evameva ayaṃ kāyo, mahācorasamo viya;

Pahāyimaṃ gamissāmi, kusalacchedanā bhayā’’ti.

“Cũng vậy, thân này giống như một tên đại cướp; vì sợ nó phá hoại các thiện pháp, ta sẽ từ bỏ thân này mà ra đi.”

Evaṃ sumedhapaṇḍito nānāvidhāhi upamāhi imaṃ nekkhammūpasaṃhitaṃ atthaṃ cintetvā sakanivesane aparimitabhogakkhandhaṃ heṭṭhā vuttanayena kapaṇaddhikādīnaṃ vissajjetvā mahādānaṃ datvā vatthukāme ca kilesakāme ca pahāya amaranagarato nikkhamitvā ekakova himavante dhammikaṃ nāma pabbataṃ nissāya assamaṃ katvā tattha paṇṇasālañca caṅkamañca māpetvā pañcahi nīvaraṇadosehi vajjitaṃ ‘‘evaṃ samāhite citte’’tiādinā nayena vuttehi aṭṭhahi kāraṇaguṇehi samupetaṃ abhiññāsaṅkhātaṃ balaṃ āharituṃ tasmiṃ assamapade navadosasamannāgataṃ sāṭakaṃ pajahitvā, dvādasaguṇasamannāgataṃ vākacīraṃ nivāsetvā, isipabbajjaṃ pabbaji. Evaṃ pabbajito aṭṭhadosasamākiṇṇaṃ taṃ paṇṇasālaṃ pahāya dasaguṇasamannāgataṃ rukkhamūlaṃ upagantvā sabbaṃ dhaññavikatiṃ pahāya pavattaphalabhojano hutvā nisajjaṭṭhānacaṅkamanavaseneva [Pg.8] padhānaṃ padahanto sattāhabbhantareyeva aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ pañcannañca abhiññānaṃ lābhī ahosi. Evaṃ taṃ yathāpatthitaṃ abhiññābalaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ –

Như vậy, nhà hiền triết Sumedha, sau khi suy xét về ý nghĩa liên quan đến sự xuất ly bằng nhiều ví dụ khác nhau, đã bố thí khối tài sản vô lượng trong nhà mình cho người nghèo khó, v.v., theo cách đã nói ở trên, và sau khi cúng dường đại thí, từ bỏ cả dục đối tượng và dục phiền não, đã rời khỏi thành Amaravatī, một mình đi đến Hy-mã-lạp sơn. Nương vào ngọn núi tên là Dhammika, vị ấy đã dựng một am thất, và ở đó, tạo ra một tịnh xá lợp lá và một con đường kinh hành. Để đạt được năng lực gọi là thắng trí, vốn tránh xa năm lỗi lầm của triền cái và có được tám phẩm chất là nhân được nói đến theo cách “khi tâm được định tĩnh như vậy”, v.v., tại am thất ấy, vị ấy đã từ bỏ y phục có chín lỗi, mặc vào y vỏ cây có mười hai phẩm chất, và xuất gia đời sống ẩn sĩ. Sau khi xuất gia như vậy, vị ấy từ bỏ tịnh xá lợp lá đầy tám lỗi, đi đến gốc cây có mười phẩm chất, từ bỏ tất cả các loại ngũ cốc, sống bằng trái cây tự rụng, và chỉ tinh tấn tu tập qua việc ngồi, đứng, và kinh hành. Chỉ trong vòng bảy ngày, vị ấy đã chứng đắc tám thiền chứng và năm thắng trí. Như vậy, vị ấy đã đạt được năng lực thắng trí như mong nguyện. Do đó, đã được nói rằng:

‘‘Evāhaṃ cintayitvāna, nekakoṭisataṃ dhanaṃ;

Nāthānāthānaṃ datvāna, himavantamupāgamiṃ.

“Sau khi suy nghĩ như vậy, ta đã bố thí tài sản nhiều trăm ức cho những người có và không có nơi nương tựa, rồi đi đến Hy-mã-lạp sơn.

‘‘Himavantassāvidūre, dhammiko nāma pabbato;

Assamo sukato mayhaṃ, paṇṇasālā sumāpitā.

“Không xa Hy-mã-lạp sơn, có ngọn núi tên là Dhammika; ở đó, am thất của ta được làm khéo léo, tịnh xá lợp lá được tạo dựng tốt đẹp.

‘‘Caṅkamaṃ tattha māpesiṃ, pañcadosavivajjitaṃ;

Aṭṭhaguṇasamupetaṃ, abhiññābalamāhariṃ.

“Ở đó, ta đã tạo ra con đường kinh hành tránh xa năm lỗi; ta đã đạt được năng lực thắng trí có được tám phẩm chất.

‘‘Sāṭakaṃ pajahiṃ tattha, navadosamupāgataṃ;

Vākacīraṃ nivāsesiṃ, dvādasaguṇamupāgataṃ.

“Ở đó, ta đã từ bỏ y phục có chín lỗi; ta đã mặc y vỏ cây có mười hai phẩm chất.

‘‘Aṭṭhadosasamākiṇṇaṃ, pajahiṃ paṇṇasālakaṃ;

Upāgamiṃ rukkhamūlaṃ, guṇe dasahupāgataṃ.

“Ta đã từ bỏ tịnh xá lợp lá đầy tám lỗi; ta đã đi đến gốc cây có mười phẩm chất.

‘‘Vāpitaṃ ropitaṃ dhaññaṃ, pajahiṃ niravasesato;

Anekaguṇasampannaṃ, pavattaphalamādiyiṃ.

“Ta đã từ bỏ hoàn toàn các loại ngũ cốc được gieo trồng; ta đã dùng trái cây tự rụng có nhiều phẩm chất.

‘‘Tatthappadhānaṃ padahiṃ, nisajjaṭṭhānacaṅkame;

Abbhantaramhi sattāhe, abhiññābala pāpuṇi’’nti.

“Ở đó, ta đã tinh tấn tu tập trong tư thế ngồi, đứng, và kinh hành; trong vòng bảy ngày, ta đã đạt được năng lực thắng trí.”

Tattha ‘‘assamo sukato mayhaṃ, paṇṇasālā sumāpitā’’ti imāya pana pāḷiyā sumedhapaṇḍitena assamapaṇṇasālacaṅkamā sahatthā māpitā viya vuttā. Ayaṃ panettha attho – mahāsattañhi ‘‘himavantaṃ ajjhogāhetvā ajja dhammikapabbataṃ pavisissatī’’ti disvā sakko vissakammadevaputtaṃ āmantesi – ‘‘tāta, ayaṃ sumedhapaṇḍito ‘pabbajissāmī’ti nikkhanto, etassa vasanaṭṭhānaṃ māpehī’’ti. So tassa vacanaṃ sampaṭicchitvā ramaṇīyaṃ assamaṃ, suguttaṃ paṇṇasālaṃ, manoramaṃ caṅkamañca māpesi. Bhagavā pana tadā attano puññānubhāvena nipphannaṃ taṃ assamapadaṃ sandhāya ‘‘sāriputta, tasmiṃ dhammikapabbate –

Ở đây, với câu Pāḷi “am thất của ta được làm khéo léo, tịnh xá lợp lá được tạo dựng tốt đẹp”, dường như được nói rằng nhà hiền triết Sumedha đã tự tay mình tạo ra am thất, tịnh xá lợp lá, và đường kinh hành. Đây là ý nghĩa của đoạn này: Đế-thích thấy rằng: “Vị Đại Sĩ sẽ vào Hy-mã-lạp sơn và đi đến núi Dhammika hôm nay”, liền gọi thiên tử Vissakamma và nói: “Này con, nhà hiền triết Sumedha đã ra đi với ý định xuất gia; hãy tạo ra một nơi ở cho vị ấy”. Vị thiên tử ấy vâng lời, đã tạo ra một am thất khả ái, một tịnh xá lợp lá được che chắn kỹ, và một con đường kinh hành đẹp ý. Nhưng khi ấy, Đức Thế Tôn đã nói ám chỉ đến am thất được tạo ra nhờ oai lực phước báu của chính mình rằng: “Này Sāriputta, tại ngọn núi Dhammika ấy –

‘‘Assamo [Pg.9] sukato mayhaṃ, paṇṇasālā sumāpitā;

Caṅkamaṃ tattha māpesiṃ, pañcadosavivajjita’’’nti. –

“Am thất của ta được làm khéo léo, tịnh xá lợp lá được tạo dựng tốt đẹp; ở đó, ta đã tạo ra con đường kinh hành tránh xa năm lỗi.”

Āha. Tattha sukato mayhanti suṭṭhu kato mayā. Paṇṇasālā sumāpitāti paṇṇacchadanasālāpi me sumāpitā ahosi.

Trong câu kệ ấy, (cụm từ) sukato mayhaṃ có nghĩa là: ‘đã được ta làm một cách tốt đẹp.’ (Cụm từ) Paṇṇasālā sumāpitā có nghĩa là: ‘nhà lợp lá cũng đã được ta tạo dựng một cách tốt đẹp.’

Pañcadosavivajjitanti pañcime caṅkamadosā nāma thaddhavisamatā, antorukkhatā, gahanacchannatā, atisambādhatā, ativisālatāti. Thaddhavisamabhūmibhāgasmiñhi caṅkame caṅkamantassa pādā rujjanti, phoṭā uṭṭhahanti, cittaṃ ekaggataṃ na labhati, kammaṭṭhānaṃ vipajjati. Mudusamatale pana phāsuvihāraṃ āgamma kammaṭṭhānaṃ sampajjati. Tasmā thaddhavisamabhūmibhāgatā eko dosoti veditabbo. Caṅkamassa anto vā majjhe vā koṭiyaṃ vā rukkhe sati pamādamāgamma caṅkamantassa nalāṭaṃ vā sīsaṃ vā paṭihaññatīti antorukkhatā dutiyo doso. Tiṇalatādigahanacchanne caṅkame caṅkamanto andhakāravelāyaṃ uragādike pāṇe akkamitvā vā māreti, tehi vā daṭṭho dukkhaṃ āpajjatīti gahanacchannatā tatiyo doso. Atisambādhe caṅkame vitthārato ratanike vā aḍḍharatanike vā caṅkamantassa paricchede pakkhalitvā nakhāpi aṅguliyopi bhijjantīti atisambādhatā catuttho doso. Ativisāle caṅkame caṅkamantassa cittaṃ vidhāvati, ekaggataṃ na labhatīti ativisālatā pañcamo doso. Puthulato pana diyaḍḍharatanaṃ dvīsu passesu ratanamattaṃ anucaṅkamaṃ dīghato saṭṭhihatthaṃ mudutalaṃ samavippakiṇṇavālukaṃ caṅkamaṃ vaṭṭati cetiyagirimhi dīpappasādakamahāmahindattherassa caṅkamaṃ viya, tādisaṃ taṃ ahosi. Tenāha – ‘‘caṅkamaṃ tattha māpesiṃ, pañcadosavivajjita’’nti.

(Cụm từ) Pañcadosavivajjitaṃ (thoát khỏi năm lỗi) có nghĩa là: Có năm điều này được gọi là lỗi của kinh hành đường, đó là: (1) cứng và không bằng phẳng, (2) có cây ở bên trong, (3) bị bụi rậm che phủ, (4) quá chật hẹp, và (5) quá rộng rãi. Thật vậy, trên kinh hành đường có phần đất cứng và không bằng phẳng, chân của người đi kinh hành bị đau, mụn nước nổi lên, tâm không đạt được nhất điểm, đề mục thiền bị hỏng. Trái lại, trên nền đất mềm và bằng phẳng, do trú được an lạc nên đề mục thiền được thành tựu. Vì vậy, nên hiểu rằng tình trạng nền đất cứng và không bằng phẳng là một lỗi. Khi có cây ở bên trong, ở giữa, hoặc ở cuối kinh hành đường, do sự dễ duôi, trán hoặc đầu của người đi kinh hành bị va phải; vì vậy, có cây ở bên trong là lỗi thứ hai. Trên kinh hành đường bị che phủ bởi bụi rậm gồm cỏ, dây leo v.v..., người đi kinh hành vào lúc trời tối có thể giẫm phải và giết chết các loài chúng sanh như rắn, hoặc bị chúng cắn phải, gặp phải sự đau khổ; vì vậy, bị bụi rậm che phủ là lỗi thứ ba. Trên kinh hành đường quá chật hẹp, rộng khoảng một khuỷu tay hoặc nửa khuỷu tay, người đi kinh hành vấp ở mép đường, móng chân và ngón chân bị gãy; vì vậy, quá chật hẹp là lỗi thứ tư. Trên kinh hành đường quá rộng, tâm của người đi kinh hành bị phân tán, không đạt được nhất điểm; vì vậy, quá rộng rãi là lỗi thứ năm. Về chiều rộng, một kinh hành đường rộng một khuỷu tay rưỡi, có đường đi phụ rộng một khuỷu tay ở hai bên, dài sáu mươi hắc tay, có nền đất mềm mại, được rải cát đều đặn là thích hợp, giống như kinh hành đường của trưởng lão Đại Mahinda, người làm cho hòn đảo được trong sáng, ở tại núi Cetiyagiri. Kinh hành đường ấy đã được như vậy. Do đó, Ngài đã nói: ‘Ta đã tạo dựng kinh hành đường ở nơi ấy, thoát khỏi năm loại lỗi lầm.’

Aṭṭhaguṇasamupetanti aṭṭhahi samaṇasukhehi upetaṃ. Aṭṭhimāni samaṇasukhāni nāma dhanadhaññapariggahābhāvo, anavajjapiṇḍapātapariyesanabhāvo, nibbutapiṇḍapātabhuñjanabhāvo, raṭṭhaṃ pīḷetvā dhanasāraṃ vā sīsakahāpaṇādīni vā gaṇhantesu rājakulesu raṭṭhapīḷanakilesābhāvo, upakaraṇesu nicchandarāgabhāvo, coravilope nibbhayabhāvo, rājarājamahāmattehi asaṃsaṭṭhabhāvo, catūsu disāsu appaṭihatabhāvoti[Pg.10]. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘yathā tasmiṃ assame vasantena sakkā honti imāni aṭṭha sukhāni vindituṃ, evaṃ aṭṭhaguṇasamupetaṃ taṃ assamaṃ māpesi’’nti.

(Cụm từ) Aṭṭhaguṇasamupetaṃ có nghĩa là: được trang bị tám sự an lạc của sa-môn. Tám điều này được gọi là sự an lạc của sa-môn, đó là: (1) không tích trữ của cải và lúa gạo, (2) tìm kiếm vật thực khất thực không có lỗi, (3) thọ dụng vật thực khất thực đã nguội, (4) không có phiền não về việc áp bức quốc độ trong các hoàng tộc mà họ thu gom tài sản quý giá hoặc tiền bạc bằng cách áp bức quốc độ, (5) không có tham muốn và ái luyến đối với các vật dụng, (6) không sợ hãi khi bị trộm cướp, (7) không giao du với vua chúa và các đại thần, (8) không bị cản trở trong bốn phương. Điều này được nói ra có nghĩa là: ‘Khi sống trong am thất ấy, vị ấy có thể tìm thấy tám sự an lạc này như thế nào, thì ta đã tạo dựng am thất ấy được trang bị tám phẩm chất như thế ấy.’

Abhiññābalamāharinti pacchā tasmiṃ assame vasanto kasiṇaparikammaṃ katvā abhiññānañca samāpattīnañca uppādanatthāya aniccato ca dukkhato ca vipassanaṃ ārabhitvā thāmappattaṃ vipassanābalaṃ āhariṃ. Yathā tasmiṃ vasanto taṃ balaṃ āharituṃ sakkomi, evaṃ taṃ assamaṃ abhiññatthāya vipassanābalassa anucchavikaṃ katvā māpesinti attho.

(Cụm từ) Abhiññābalamāhariṃ có nghĩa là: Sau đó, trong khi đang sống trong am thất ấy, sau khi thực hành chuẩn bị kasina để làm phát sinh các thắng trí và các tầng thiền chứng, sau khi khởi sự tu tập minh sát về vô thường và khổ, ta đã đạt được sức mạnh minh sát đã đến mức tột đỉnh. Ý nghĩa là: ‘Khi sống ở đó, ta có thể đạt được sức mạnh ấy như thế nào, thì ta đã tạo dựng am thất ấy một cách thích hợp cho thắng trí và sức mạnh minh sát như thế ấy.’

Sāṭakaṃ pajahiṃ tattha, navadosamupāgatanti etthāyaṃ anupubbikathā. Tadā kira kuṭileṇacaṅkamādipaṭimaṇḍitaṃ pupphūpagaphalūpagarukkhasañchannaṃ ramaṇīyaṃ madhurasalilāsayaṃ apagatavāḷamigabhiṃsanakasakuṇaṃ pavivekakkhamaṃ assamaṃ māpetvā alaṅkatacaṅkamassa ubhosu antesu ālambanaphalakaṃ saṃvidhāya nisīdanatthāya caṅkamavemajjhe samatalaṃ muggavaṇṇasilaṃ māpetvā anto paṇṇasālāya jaṭāmaṇḍalavākacīratidaṇḍakuṇḍikādike tāpasaparikkhāre maṇḍape pānīyaghaṭapānīyasaṅkhapānīyasarāvāni, aggisālāyaṃ aṅgārakapalladāruādīnīti evaṃ yaṃ yaṃ pabbajitānaṃ upakārāya saṃvattati, taṃ sabbaṃ māpetvā paṇṇasālāya bhittiyaṃ – ‘‘ye keci pabbajitukāmā ime parikkhāre gahetvā pabbajantū’’ti akkharāni chinditvā devalokameva gate vissakammadevaputte sumedhapaṇḍito himavantapāde girikandarānusārena attano nivāsānurūpaṃ phāsukaṭṭhānaṃ olokento nadīnivattane vissakammanimmitaṃ sakkadattiyaṃ ramaṇīyaṃ assamaṃ disvā caṅkamanakoṭiṃ gantvā padavaḷañjaṃ apassanto ‘‘dhuvaṃ pabbajitā dhuragāme bhikkhaṃ pariyesitvā kilantarūpā āgantvā paṇṇasālaṃ pavisitvā nisinnā bhavissantī’’ti cintetvā thokaṃ āgametvā ‘‘ativiya cirāyanti, jānissāmī’’ti paṇṇasāladvāraṃ vivaritvā anto pavisitvā ito cito ca olokento mahābhittiyaṃ akkharāni vācetvā ‘‘mayhaṃ kappiyaparikkhārā ete, ime gahetvā pabbajissāmī’’ti attanā nivatthapārutaṃ sāṭakayugaṃ pajahi. Tenāha ‘‘sāṭakaṃ pajahiṃ tatthā’’ti. Evaṃ paviṭṭho ahaṃ, sāriputta, tassaṃ paṇṇasālāyaṃ sāṭakaṃ pajahiṃ.

Về câu: ‘Sāṭakaṃ pajahiṃ tattha, navadosamupāgataṃ’ (Ta đã từ bỏ y phục ở nơi ấy, (y phục) có chín lỗi lầm), đây là câu chuyện tuần tự. Tương truyền, vào lúc bấy giờ, sau khi đã tạo dựng một am thất thích hợp cho sự ẩn dật, được trang hoàng với các cốc, hang động, kinh hành đường v.v..., được che phủ bởi các cây có hoa và quả, khả ái, có hồ nước ngọt ngào, không có thú dữ và các loài chim có tiếng kêu ghê rợn; sau khi đã sắp đặt một tấm ván để vịn ở hai đầu của kinh hành đường đã được trang trí, và tạo ra một phiến đá màu đậu xanh, bằng phẳng ở giữa kinh hành đường để ngồi nghỉ; sau khi đã sắp đặt các vật dụng của đạo sĩ như búi tóc, y vỏ cây, gậy ba chạc, bình nước v.v... ở bên trong nhà lợp lá, và các bình nước, vỏ ốc uống nước, chén uống nước trong nhà tròn, và than, củi v.v... trong nhà bếp; như vậy, sau khi đã tạo dựng tất cả những vật dụng nào hữu ích cho người xuất gia, và sau khi đã khắc lên vách của nhà lợp lá những chữ này: ‘Những ai muốn xuất gia, hãy lấy những vật dụng này và xuất gia,’ thì chư thiên tử Vissakamma đã trở về thiên giới. Bấy giờ, hiền sĩ Sumedha, trong khi đi dọc theo khe núi ở chân núi Hy-mã-lạp, tìm kiếm một nơi ở thoải mái phù hợp cho mình, đã nhìn thấy am thất khả ái do Vissakamma tạo ra, một món quà của trời Đế-thích, ở khúc quanh của dòng sông. Sau khi đi đến cuối kinh hành đường và không thấy dấu chân, ngài suy nghĩ: ‘Chắc chắn các vị xuất gia, sau khi đi tìm vật thực ở một ngôi làng xa, đã mệt mỏi trở về, vào trong nhà lợp lá và đang ngồi nghỉ.’ Sau khi chờ đợi một chút, ngài nghĩ: ‘Họ ở lâu quá, ta sẽ tìm hiểu xem sao.’ Ngài mở cửa nhà lợp lá, đi vào trong, nhìn quanh đây đó, đọc được dòng chữ trên bức tường lớn và nghĩ: ‘Đây là những vật dụng thích hợp cho ta, ta sẽ lấy chúng và xuất gia.’ Rồi ngài đã từ bỏ bộ y phục mà mình đang mặc. Do đó, Ngài đã nói: ‘Sāṭakaṃ pajahiṃ tatthā’ (Ta đã từ bỏ y phục ở nơi ấy). Này Sāriputta, sau khi đã vào như vậy, ta đã từ bỏ y phục trong nhà lợp lá ấy.

Navadosamupāgatanti [Pg.11] sāṭakaṃ pajahanto nava dose disvā pajahinti dīpeti. Tāpasapabbajjaṃ pabbajitānañhi sāṭakasmiṃ nava dosā upaṭṭhahanti. Mahagghabhāvo eko doso, parapaṭibaddhatāya uppajjanabhāvo eko, paribhogena lahuṃ kilissanabhāvo eko, kiliṭṭho hi dhovitabbo ca rajitabbo ca hoti, paribhogena jīraṇabhāvo eko, jiṇṇassa hi tunnaṃ vā aggaḷadānaṃ vā kātabbaṃ hoti, puna pariyesanāya durabhisambhavabhāvo eko, tāpasapabbajjāya asāruppabhāvo eko, paccatthikānaṃ sādhāraṇabhāvo eko, yathā hi naṃ paccatthikā na gaṇhanti, evaṃ gopetabbo hoti, paribhuñjantassa vibhūsanaṭṭhānabhāvo eko, gahetvā vicarantassa khandhabhāramahicchabhāvo ekoti.

Về câu 'Thấy chín điều lỗi', điều ấy được giải thích rằng: 'Từ bỏ tấm vải là do thấy chín điều lỗi nên từ bỏ'. Quả vậy, đối với những vị đã xuất gia tu khổ hạnh, có chín điều lỗi phát sanh ở nơi tấm vải. Một là có giá trị lớn. Hai là việc phát sanh do phụ thuộc vào người khác. Ba là dễ bị dơ bẩn khi sử dụng, vì khi đã dơ thì phải giặt và phải nhuộm. Bốn là bị cũ rách khi sử dụng, vì khi đã cũ rách thì phải vá lại hoặc chắp thêm miếng khác. Năm là khó kiếm được khi tìm lại. Sáu là không thích hợp với đời sống xuất gia khổ hạnh. Bảy là trở thành của chung với kẻ địch, vì phải canh giữ sao cho kẻ địch không lấy mất. Tám là trở thành vật trang sức cho người sử dụng. Chín là trở thành gánh nặng trên vai cho người mang đi đây đó.

Vākacīraṃ nivāsesinti tadāhaṃ, sāriputta, ime nava dose disvā sāṭakaṃ pahāya vākacīraṃ nivāsesiṃ, muñjatiṇaṃ hīraṃ hīraṃ katvā ganthetvā kataṃ vākacīraṃ nivāsanapārupanatthāya ādiyinti attho.

Về câu 'Đã mặc vào y vỏ cây', nghĩa là: Này Sāriputta, khi ấy Ta, sau khi thấy chín điều lỗi này, đã từ bỏ tấm vải và mặc vào y vỏ cây. Ta đã lấy y vỏ cây được làm ra bằng cách xe cỏ muñja thành từng sợi rồi kết lại để dùng làm y mặc và y choàng.

Dvādasa guṇamupāgatanti dvādasahi ānisaṃsehi samannāgataṃ. Vākacīrasmiñhi dvādasa ānisaṃsā – appagghaṃ sundaraṃ kappiyanti ayaṃ tāva eko ānisaṃso, sahatthā kātuṃ sakkāti ayaṃ dutiyo, paribhogena saṇikaṃ kilissati, dhoviyamānepi papañco natthīti ayaṃ tatiyo, paribhogena jiṇṇepi sibbitabbābhāvo catuttho, puna pariyesantassa sukhena karaṇabhāvo pañcamo, tāpasapabbajjāya sāruppabhāvo chaṭṭho, paccatthikānaṃ nirupabhogabhāvo sattamo, paribhuñjantassa vibhūsanaṭṭhānābhāvo aṭṭhamo, dhāraṇe sallahukabhāvo navamo, cīvarapaccaye appicchabhāvo dasamo, vākuppattiyā dhammikaanavajjabhāvo ekādasamo, vākacīre naṭṭhepi anapekkhabhāvo dvādasamoti.

Về câu 'Có được mười hai phẩm chất', nghĩa là được trang bị mười hai lợi ích. Quả vậy, ở nơi y vỏ cây có mười hai lợi ích: Một là, nó ít giá trị, đẹp đẽ, và thích hợp. Hai là, có thể tự tay làm được. Ba là, nó chậm bị dơ bẩn khi sử dụng, và cũng không phiền phức khi giặt giũ. Bốn là, không cần phải may vá lại dù đã cũ rách khi sử dụng. Năm là, người tìm kiếm lại có thể dễ dàng làm ra. Sáu là, thích hợp với đời sống xuất gia khổ hạnh. Bảy là, không thể bị kẻ địch sử dụng. Tám là, không trở thành vật trang sức cho người sử dụng. Chín là, nhẹ nhàng khi mang mặc. Mười là, có ít mong muốn đối với vật dụng y phục. Mười một là, hợp pháp và không đáng chê trách do có nguồn gốc từ vỏ cây. Mười hai là, không có sự luyến tiếc ngay cả khi y vỏ cây bị mất.

Aṭṭhadosasamākiṇṇaṃ, pajahiṃ paṇṇasālakanti kathaṃ pajahiṃ? So kira varasāṭakayugaṃ omuñcanto cīvaravaṃse laggitaṃ anojapupphadāmasadisaṃ rattaṃ vākacīraṃ gahetvā nivāsetvā tassūpari aparaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ vākacīraṃ paridahitvā punnāgapupphasantharasadisaṃ sakhuraṃ ajinacammaṃ ekaṃsaṃ katvā jaṭāmaṇḍalaṃ [Pg.12] paṭimuñcitvā cūḷāya saddhiṃ niccalabhāvakaraṇatthaṃ sārasūciṃ pavesetvā muttājālasadisāya sikkāya pavāḷavaṇṇaṃ kuṇḍikaṃ odahitvā tīsu ṭhānesu vaṅkaṃ kājaṃ ādāya ekissā kājakoṭiyā kuṇḍikaṃ, ekissā aṅkusapacchitidaṇḍakādīni olaggetvā khārikājaṃ aṃse katvā dakkhiṇena hatthena kattaradaṇḍaṃ gahetvā paṇṇasālato nikkhamitvā saṭṭhihatthe mahācaṅkame aparāparaṃ caṅkamanto attano vesaṃ oloketvā – ‘‘mayhaṃ manoratho matthakaṃ patto, sobhati vata me pabbajjā, buddhapaccekabuddhādīhi sabbehi dhīrapurisehi vaṇṇitā thomitā ayaṃ pabbajjā nāma, pahīnaṃ me gihibandhanaṃ, nikkhantosmi nekkhammaṃ, laddhā me uttamapabbajjā, karissāmi samaṇadhammaṃ, labhissāmi maggaphalasukha’’nti ussāhajāto khārikājaṃ otāretvā caṅkamavemajjhe muggavaṇṇasilāpaṭṭe suvaṇṇapaṭimā viya nisinno divasabhāgaṃ vītināmetvā sāyanhasamayaṃ paṇṇasālaṃ pavisitvā bidalamañcakapasse kaṭṭhattharikāya nipanno sarīraṃ utuṃ gāhāpetvā balavapaccūse pabujjhitvā attano āgamanaṃ āvajjesi – ‘‘ahaṃ gharāvāse ādīnavaṃ disvā amitabhogaṃ anantayasaṃ pahāya araññaṃ pavisitvā nekkhammagavesako hutvā pabbajito. Ito dāni paṭṭhāya pamādacāraṃ carituṃ na vaṭṭati, pavivekañhi pahāya vicarantaṃ micchāvitakkamakkhikā khādanti, idāni mayā vivekamanubrūhetuṃ vaṭṭati, ahañhi gharāvāsaṃ palibodhato disvā nikkhanto, ayañca manāpā paṇṇasālā, beluvapakkavaṇṇā paribhaṇḍakatā bhūmi, rajatavaṇṇā setabhittiyo, kapotapādavaṇṇaṃ paṇṇacchadanaṃ, vicittattharaṇavaṇṇo bidalamañcako, nivāsaphāsukaṃ vasanaṭṭhānaṃ, na etto atirekatarā viya me gehasampadā paññāyatī’’ti paṇṇasālāya dose vicinanto aṭṭha dose passi.

Về câu 'Ta đã từ bỏ am lá, nơi đầy dẫy tám điều lỗi', Ta đã từ bỏ như thế nào? Tương truyền rằng, vị ấy trong khi cởi bỏ cặp vải quý, đã lấy tấm y vỏ cây màu đỏ giống như tràng hoa anojā được treo trên sào phơi y, mặc vào rồi khoác lên trên một tấm y vỏ cây khác màu vàng kim, rồi vắt tấm da con sơn dương đen có cả móng, giống như tấm thảm hoa punnāga, lên một bên vai, vấn búi tóc bện, rồi cài một chiếc trâm bằng gỗ lõi cây vào để giữ cho búi tóc được chắc chắn, rồi đặt bình nước màu san hô vào trong túi lưới giống như lưới ngọc trai, rồi lấy chiếc đòn gánh cong ở ba chỗ, treo bình nước ở một đầu, và các vật dụng như móc, rìu, gậy ở đầu kia, rồi đặt đòn gánh lên vai, tay phải cầm cây gậy chống, rồi đi ra khỏi am lá, đi kinh hành tới lui trên con đường kinh hành dài sáu mươi hắc tay, và nhìn ngắm lại trang phục của mình: 'Tâm nguyện của ta đã được viên mãn. Đời sống xuất gia của ta thật là tốt đẹp thay! Đời sống xuất gia này đã được tất cả các bậc hiền nhân, các vị Phật, Phật Độc Giác tán thán, ca ngợi. Ta đã từ bỏ sự ràng buộc của người tại gia, ta đã xuất gia để tìm cầu sự thoát ly, ta đã có được đời sống xuất gia cao thượng. Ta sẽ thực hành pháp của sa-môn, ta sẽ chứng được sự an lạc của Đạo và Quả.' Với tâm hăng hái sanh khởi như vậy, vị ấy đặt đòn gánh xuống, ngồi trên phiến đá màu đậu xanh ở giữa đường kinh hành như một pho tượng vàng, trải qua một ngày, rồi vào lúc chiều tối, vị ấy đi vào am lá, nằm xuống trên sàn gỗ bên cạnh chiếc giường tre, để cho cơ thể được quân bình với thời tiết, rồi thức dậy vào lúc rạng đông, và suy xét về việc ra đi của mình: 'Ta, sau khi thấy sự nguy hiểm trong đời sống tại gia, đã từ bỏ tài sản vô lượng, danh vọng vô biên, đi vào rừng và xuất gia để trở thành người tìm cầu sự thoát ly. Kể từ nay trở đi, ta không nên sống buông lung. Vì những con ruồi là tà tư duy sẽ cắn xé người sống xa rời sự độc cư. Bây giờ, ta nên vun bồi sự độc cư. Quả vậy, ta đã xuất gia sau khi thấy đời sống tại gia là một chướng ngại.' Và am lá này thật là dễ chịu, nền đất được sửa sang có màu như trái thị chín, những bức tường trắng có màu như bạc, mái lá có màu như chân chim bồ câu, chiếc giường tre có màu như tấm thảm sặc sỡ, nơi ở thật thoải mái dễ chịu. Dường như sự tiện nghi của trú xứ này đối với ta không khác gì sự tiện nghi của một ngôi nhà.' Trong khi tìm kiếm những điều lỗi của am lá, vị ấy đã thấy được tám điều lỗi.

Paṇṇasālaparibhogasmiñhi aṭṭha ādīnavā – mahāsamārambhena dabbasambhāre samodhānetvā karaṇapariyesanabhāvo eko ādīnavo, tiṇapaṇṇamattikāsu patitāsu tāsaṃ punappunaṃ ṭhapetabbatāya nibaddhajagganabhāvo dutiyo, senāsanaṃ nāma mahallakassa pāpuṇāti, avelāya vuṭṭhāpiyamānassa cittekaggatā na hotīti uṭṭhāpanīyabhāvo tatiyo, sītuṇhādipaṭighātena kāyassa sukhumālakaraṇabhāvo catuttho[Pg.13], gehaṃ paviṭṭhena yaṃkiñci pāpaṃ sakkā kātunti garahāpaṭicchādanabhāvo pañcamo, ‘‘mayha’’nti pariggahakaraṇabhāvo chaṭṭho, gehassa atthibhāvo nāmesa sadutiyakavāso viyāti sattamo, ūkāmaṅgulagharagoḷikādīnaṃ sādhāraṇatāya bahusādhāraṇabhāvo aṭṭhamo. Iti ime aṭṭha ādīnave disvā mahāsatto paṇṇasālaṃ pajahi. Tenāha – ‘‘aṭṭhadosasamākiṇṇaṃ, pajahiṃ paṇṇasālaka’’nti.

Về việc sử dụng am lá, có tám điều nguy hại: 1. Phải chuẩn bị nhiều, phải tìm kiếm vật liệu để làm, đó là điều nguy hại thứ nhất. 2. Khi cỏ, lá, đất rơi xuống, phải sửa chữa lại nhiều lần, phải thường xuyên quét dọn, đó là điều nguy hại thứ hai. 3. Chỗ ở thường dành cho vị trưởng lão, nếu bị yêu cầu đứng dậy không đúng lúc thì tâm không được nhất tâm, đó là điều nguy hại thứ ba. 4. Vì tránh nóng lạnh nên thân thể trở nên yếu ớt, đó là điều nguy hại thứ tư. 5. Khi vào trong nhà, có thể làm bất cứ điều ác nào, che giấu được điều đáng chê trách, đó là điều nguy hại thứ năm. 6. Có sự chấp thủ 'của ta', đó là điều nguy hại thứ sáu. 7. Có nhà cửa giống như có người bạn thứ hai, đó là điều nguy hại thứ bảy. 8. Là nơi chung đụng với rệp, mối, thằn lằn, v.v..., đó là điều nguy hại thứ tám. Thấy tám điều nguy hại này, vị Đại Sát-đỏa đã từ bỏ am lá. Vì thế, Ngài đã nói: 'Ta đã từ bỏ am lá, nơi đầy dẫy tám điều lỗi.'

Upāgamiṃ rukkhamūlaṃ, guṇe dasahupāgatanti channaṃ paṭikkhipitvā dasahi guṇehi upetaṃ rukkhamūlaṃ upagatosmīti vadati. Tatrime dasa guṇā – appasamārambhatā eko guṇo, upagamanamattakameva hi tattha hotīti. Appaṭijagganatā dutiyo, tañhi sammaṭṭhampi asammaṭṭhampi paribhogaphāsukaṃ hotiyeva. Anuṭṭhāpanīyabhāvo tatiyo. Garahaṃ nappaṭicchādeti, tattha hi pāpaṃ karonto lajjatīti garahāya appaṭicchannabhāvo catuttho. Abbhokāsavāso viya kāyaṃ na santhambhetīti kāyassa asanthambhanabhāvo pañcamo, pariggahakaraṇābhāvo chaṭṭho, gehālayapaṭikkhepo sattamo. Bahusādhāraṇe gehe viya ‘‘paṭijaggissāmi naṃ, nikkhamathā’’ti nīharaṇakābhāvo aṭṭhamo, vasantassa sappītikabhāvo navamo, rukkhamūlasenāsanassa gatagataṭṭhāne sulabhatāya anapekkhabhāvo dasamoti ime dasaguṇe disvā rukkhamūlaṃ upagatosmīti vadati.

Ta đã đến dưới gốc cây, nơi có mười đức tính. Nghĩa là, sau khi từ bỏ mái che, ta đã đến dưới gốc cây, nơi hội đủ mười đức tính. Mười đức tính ấy là: 1. Ít phải chuẩn bị, đó là đức tính thứ nhất, vì ở đó chỉ cần đi đến là được. 2. Không phải quét dọn, đó là đức tính thứ hai, vì nơi ấy dù có quét hay không quét cũng đều dễ dàng sử dụng. 3. Không bị yêu cầu đứng dậy, đó là đức tính thứ ba. 4. Không che giấu điều đáng chê trách, đó là đức tính thứ tư, vì ở đó, người làm điều ác sẽ cảm thấy hổ thẹn. 5. Không làm cho thân thể cứng đờ như ở nơi trống trải, đó là đức tính thứ năm. 6. Không có sự chấp thủ, đó là đức tính thứ sáu. 7. Từ bỏ sự quyến luyến nhà cửa, đó là đức tính thứ bảy. 8. Không có việc đuổi người khác đi như ở trong một ngôi nhà chung, nói rằng: 'Ta sẽ quét dọn nơi này, các vị hãy đi ra ngoài', đó là đức tính thứ tám. 9. Người ở không có sự ưa thích (dính mắc), đó là đức tính thứ chín. 10. Không có sự luyến tiếc, đó là đức tính thứ mười, vì chỗ ở dưới gốc cây dễ dàng tìm thấy ở bất cứ nơi nào đã đến. Ngài nói rằng: 'Thấy mười đức tính này, ta đã đến dưới gốc cây'.

Imāni hi ettakāni kāraṇāni sallakkhetvā mahāsatto punadivase bhikkhāya gāmaṃ pāvisi. Athassa sampattagāme manussā mahantena ussāhena bhikkhaṃ adaṃsu. So bhattakiccaṃ niṭṭhāpetvā assamaṃ āgamma nisīditvā cintesi – ‘‘nāhaṃ ‘āhāraṃ labhāmī’ti pabbajito, siniddhāhāro nāmesa mānamadapurisamade vaḍḍheti, āhāramūlakassa ca dukkhassa anto natthi, yaṃnūnāhaṃ vāpitaropitadhaññanibbattakaṃ āhāraṃ pajahitvā pavattaphalabhojano bhaveyya’’nti. So tato paṭṭhāya tathā katvā ghaṭento vāyamanto sattāhabbhantareyeva aṭṭha samāpattiyo pañca ca abhiññāyo nibbattesi. Tena vuttaṃ –

Sau khi nhận thấy bấy nhiêu lý do ấy, vào ngày hôm sau, vị Đại Sát-đỏa vào làng để khất thực. Khi ấy, tại ngôi làng ngài đã đến, dân chúng đã cúng dường vật thực với sự nỗ lực lớn lao. Ngài sau khi xong việc thọ thực, trở về am và ngồi xuống suy nghĩ: 'Ta xuất gia không phải để nhận được vật thực. Vật thực ngon béo làm tăng trưởng lòng kiêu mạn và sự ngã mạn của nam nhân, và không có hồi kết cho khổ đau bắt nguồn từ vật thực. Chắc chắn ta nên từ bỏ vật thực làm từ ngũ cốc được gieo trồng, và trở thành người ăn trái cây tự nhiên.' Kể từ đó, ngài đã làm như vậy, nỗ lực, tinh tấn, và chỉ trong vòng bảy ngày đã chứng đắc tám thiền chứng và năm thắng trí. Vì thế, đã được nói rằng:

‘‘Vāpitaṃ ropitaṃ dhaññaṃ, pajahiṃ niravasesato;

Anekaguṇasampannaṃ, pavattaphalamādiyiṃ.

'Ta đã từ bỏ không còn sót lại ngũ cốc được gieo, được trồng; Ta đã thọ dụng trái cây tự nhiên, thứ hội đủ nhiều đức tính.'

‘‘Tatthappadhānaṃ [Pg.14] padahiṃ, nisajjaṭṭhānacaṅkame;

Abbhantaramhi sattāhe, abhiññābala pāpuṇi’’nti.

'Ở đó, ta đã nỗ lực tinh tấn trong các oai nghi ngồi, đứng, đi kinh hành; trong vòng bảy ngày, ta đã đạt đến năng lực của thắng trí.'

Dīpaṅkaro buddho

Đức Phật Dīpaṅkara (Nhiên Đăng)

Evaṃ abhiññābalaṃ patvā sumedhatāpase samāpattisukhena vītināmente dīpaṅkaro nāma satthā loke udapādi. Tassa paṭisandhijātibodhi dhammacakkappavattanesu sakalāpi dasasahassilokadhātu saṅkampi sampakampi sampavedhi, mahāviravaṃ ravi, dvattiṃsa pubbanimittāni pāturahesuṃ. Sumedhatāpaso samāpattisukhena vītināmento neva taṃ saddamassosi, na ca tāni nimittāni addasa. Tena vuttaṃ –

Khi đạo sĩ Sumedha, sau khi đã đạt được năng lực thắng trí, đang an hưởng lạc của thiền chứng, vị Đạo sư tên là Dīpaṅkara đã xuất hiện trên thế gian. Vào những lúc Ngài nhập thai, đản sanh, thành đạo, và chuyển pháp luân, toàn thể mười ngàn thế giới đã rung chuyển, chấn động, và lay động, đã vang lên tiếng rền lớn, và ba mươi hai điềm báo trước đã hiện ra. Đạo sĩ Sumedha, đang an hưởng lạc của thiền chứng, đã không nghe thấy âm thanh ấy và cũng không nhìn thấy những điềm báo ấy. Vì thế, đã được nói rằng:

‘‘Evaṃ me siddhippattassa, vasībhūtassa sāsane;

Dīpaṅkaro nāma jino, uppajji lokanāyako.

'Khi ta đã đạt được thành tựu và sự tự tại như vậy, Đức Phật Toàn Giác tên là Dīpaṅkara, vị Lãnh đạo thế gian, đã xuất hiện.'

‘‘Uppajjante ca jāyante, bujjhante dhammadesane;

Caturo nimitte nāddasaṃ, jhānaratisamappito’’ti.

'Khi Ngài nhập thai, đản sanh, thành đạo, và thuyết pháp, ta đã không thấy bốn điềm báo, vì đã an trú trong hỷ lạc của thiền định.'

Tasmiṃ kāle dīpaṅkaradasabalo catūhi khīṇāsavasatasahassehi parivuto anupubbena cārikaṃ caramāno rammaṃ nāma nagaraṃ patvā sudassanamahāvihāre paṭivasati. Rammanagaravāsino ‘‘dīpaṅkaro kira samaṇissaro paramābhisambodhiṃ patvā pavattavaradhammacakko anupubbena cārikaṃ caramāno amhākaṃ rammanagaraṃ patvā sudassanamahāvihāre paṭivasatī’’ti sutvā sappinavanītādīni ceva bhesajjāni vatthacchādanāni ca gāhāpetvā gandhamālādihatthā yena buddho, yena dhammo, yena saṅgho, tanninnā tappoṇā tappabbhārā hutvā satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā gandhamālādīhi pūjetvā ekamantaṃ nisinnā dhammadesanaṃ sutvā svātanāya nimantetvā uṭṭhāyāsanā pakkamiṃsu.

Vào lúc ấy, Đức Dīpaṅkara, bậc Thập Lực, được vây quanh bởi bốn trăm ngàn vị lậu tận, đang tuần tự du hành, đã đến thành Ramma và đang ngự tại đại tịnh xá Sudassana. Dân chúng thành Ramma nghe rằng: 'Đức Dīpaṅkara, bậc Chúa tể của các Sa-môn, nghe nói đã chứng đắc Vô Thượng Chánh Đẳng Giác, đã chuyển bánh xe Pháp cao thượng, đang tuần tự du hành, đã đến thành Ramma của chúng ta và đang ngự tại đại tịnh xá Sudassana', liền cho mang theo bơ, bơ tươi, v.v..., các loại dược phẩm, và y phục, tay cầm hương, hoa, v.v..., hướng về phía Đức Phật, hướng về phía Giáo pháp, hướng về phía Tăng đoàn, với tâm quy ngưỡng, tâm xu hướng, tâm hướng về, đã đến gần bậc Đạo sư, đảnh lễ, cúng dường bằng hương, hoa, v.v..., ngồi xuống một bên, nghe pháp thoại, đã thỉnh mời (dùng vật thực) cho ngày mai, rồi từ chỗ ngồi đứng dậy và ra về.

Te punadivase mahādānaṃ sajjetvā nagaraṃ alaṅkaritvā dasabalassa āgamanamaggaṃ alaṅkarontā udakabhinnaṭṭhānesu paṃsuṃ pakkhipitvā samaṃ bhūmitalaṃ katvā rajatapaṭṭavaṇṇaṃ vālukaṃ ākiranti, lāje ceva pupphāni ca vikiranti, nānāvirāgehi vatthehi dhajapaṭāke ussāpenti, kadaliyo ceva puṇṇaghaṭapantiyo ca patiṭṭhāpenti. Tasmiṃ kāle sumedhatāpaso attano assamapadā ākāsaṃ uggantvā, tesaṃ manussānaṃ uparibhāgena ākāsena gacchanto te haṭṭhatuṭṭhe manusse disvā ‘‘kiṃ nu kho kāraṇa’’nti [Pg.15] ākāsato oruyha ekamantaṃ ṭhito manusse pucchi – ‘‘ambho, kassa tumhe idha visamaṃ maggaṃ alaṅkarothā’’ti? Tena vuttaṃ –

Vào ngày hôm sau, họ chuẩn bị một cuộc đại bố thí, trang hoàng thành phố, và trong khi trang hoàng con đường mà bậc Thập Lực sẽ ngự đến, họ đổ đất vào những chỗ bị nước làm vỡ, làm cho mặt đất bằng phẳng, rải cát có màu sắc như tấm lụa bạc, rải cốm và hoa, dựng cờ và phướn bằng các loại vải nhiều màu sắc, đặt những cây chuối và những hàng bình nước đầy. Vào lúc ấy, đạo sĩ Sumedha bay lên không trung từ am thất của mình, trong khi đi trên không trung, phía trên những người ấy, thấy họ đang hân hoan vui vẻ, (nghĩ rằng) “Nguyên nhân là gì nhỉ?”, ngài đáp xuống từ không trung, đứng một bên và hỏi những người ấy: “Này các ông, các ông đang trang hoàng con đường không bằng phẳng này cho ai vậy?”. Do đó, điều ấy đã được nói rằng –

‘‘Paccantadesavisaye, nimantetvā tathāgataṃ;

Tassa āgamanaṃ maggaṃ, sodhenti tuṭṭhamānasā.

“Tại vùng biên địa, sau khi đã thỉnh mời đức Như Lai, với tâm hoan hỷ, họ dọn dẹp con đường ngự đến của Ngài.

‘‘Ahaṃ tena samayena, nikkhamitvā sakassamā;

Dhunanto vākacīrāni, gacchāmi ambare tadā.

“Vào lúc ấy, ta đã đi ra từ am thất của mình; trong khi giũ các y vỏ cây, lúc bấy giờ ta đi trên hư không.

‘‘Vedajātaṃ janaṃ disvā, tuṭṭhahaṭṭhaṃ pamoditaṃ;

Orohitvāna gaganā, manusse pucchi tāvade.

“Thấy chúng sanh đang hân hoan, vui vẻ, phấn khởi, ta đã đáp xuống từ không trung và ngay lúc ấy đã hỏi những người kia.

‘‘‘Tuṭṭhahaṭṭho pamudito, vedajāto mahājano;

Kassa sodhīyati maggo, añjasaṃ vaṭumāyana’’’nti.

“‘Đại chúng đang hân hoan, vui vẻ, phấn khởi; con đường thẳng, đường đi chính này được dọn dẹp cho ai?’.”

Manussā āhaṃsu – ‘‘bhante sumedha, na tvaṃ jānāsi, dīpaṅkaro dasabalo sammāsambuddho sambodhiṃ patvā pavattavaradhammacakko cārikaṃ caramāno amhākaṃ nagaraṃ patvā sudassanamahāvihāre paṭivasati. Mayaṃ taṃ bhagavantaṃ nimantayimha, tassetaṃ buddhassa bhagavato āgamanamaggaṃ alaṅkaromā’’ti. Atha sumedhatāpaso cintesi – ‘‘buddhoti kho ghosamattakampi loke dullabhaṃ, pageva buddhuppādo, mayāpi imehi manussehi saddhiṃ dasabalassa maggaṃ alaṅkarituṃ vaṭṭatī’’ti. So te manusse āha – ‘‘sace, bho, tumhe etaṃ maggaṃ buddhassa alaṅkarotha, mayhampi ekaṃ okāsaṃ detha, ahampi tumhehi saddhiṃ maggaṃ alaṅkarissāmī’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā ‘‘sumedhatāpaso iddhimā’’ti jānantā udakabhinnokāsaṃ sallakkhetvā – ‘‘tvaṃ imaṃ ṭhānaṃ alaṅkarohī’’ti adaṃsu. Sumedho buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā cintesi – ‘‘ahaṃ imaṃ okāsaṃ iddhiyā alaṅkarituṃ pahomi, evaṃ alaṅkato na maṃ paritosessati, ajja mayā kāyaveyyāvaccaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti paṃsuṃ āharitvā tasmiṃ padese pakkhipi.

Những người ấy nói: “Thưa ngài Sumedha, ngài không biết sao, đức Chánh Đẳng Chánh Giác Thập Lực Dīpaṅkara, sau khi chứng ngộ, đã chuyển bánh xe Pháp cao thượng, trong khi du hành đã đến thành phố của chúng tôi và đang ngự tại đại tịnh xá Sudassana. Chúng tôi đã thỉnh mời đức Thế Tôn ấy, và chúng tôi đang trang hoàng con đường ngự đến của đức Phật, đức Thế Tôn ấy”. Bấy giờ, đạo sĩ Sumedha suy nghĩ: “Ngay cả âm thanh ‘Phật’ cũng đã là hiếm có ở trên đời, huống chi là sự xuất hiện của một vị Phật. Ta cũng nên cùng với những người này trang hoàng con đường cho bậc Thập Lực”. Vị ấy nói với những người kia: “Này các ông, nếu các ông trang hoàng con đường này cho đức Phật, xin hãy cho tôi một chỗ, tôi cũng sẽ cùng các ông trang hoàng con đường”. Họ đồng ý: “Lành thay”, và vì biết rằng “đạo sĩ Sumedha có thần thông”, họ đã để ý một chỗ bị nước làm vỡ rồi giao cho ngài: “Ngài hãy trang hoàng chỗ này”. Sumedha, với niềm hỷ lạc có đức Phật làm đối tượng, đã suy nghĩ: “Ta có thể dùng thần thông để trang hoàng chỗ này, nhưng làm như vậy sẽ không khiến ta thỏa mãn. Hôm nay, ta nên tự thân làm công việc phục vụ này”. (Nghĩ vậy), ngài đã mang đất đến và đổ vào chỗ ấy.

Tassa tasmiṃ padese aniṭṭhiteyeva dīpaṅkaradasabalo mahānubhāvānaṃ chaḷabhiññānaṃ khīṇāsavānaṃ catūhi satasahassehi parivuto devatāsu dibbagandhamālādīhi pūjayantāsu dibbaturiyehi vajjantāsu dibbasaṅgītesu pavattentesu manussesu mānusakehi gandhamālādīhi ceva turiyehi [Pg.16] ca pūjayantesu anopamāya buddhalīlāya manosilātale vijambhamāno sīho viya taṃ alaṅkatapaṭiyattaṃ maggaṃ paṭipajji. Sumedhatāpaso akkhīni ummīletvā alaṅkatamaggena āgacchantassa dasabalassa dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ asītiyā anubyañjanehi anurañjitaṃ byāmappabhāya samparivāritaṃ maṇivaṇṇagaganatale nānappakārā vijjulatā viya āveḷāveḷabhūtā ceva yugaḷayugaḷabhūtā ca chabbaṇṇaghanabuddharasmiyo vissajjentaṃ rūpasobhaggappattaṃ attabhāvaṃ oloketvā – ‘‘ajja mayā dasabalassa jīvitapariccāgaṃ kātuṃ vaṭṭati, mā bhagavā kalalaṃ akkami, maṇiphalakasetuṃ pana akkamanto viya saddhiṃ catūhi khīṇāsavasatasahassehi mama piṭṭhiṃ maddamāno gacchatu, taṃ me bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti kese mocetvā ajinacammajaṭāmaṇḍalavākacīrāni kāḷavaṇṇe kalale pattharitvā maṇiphalakasetu viya kalalapiṭṭhe nipajji. Tena vuttaṃ –

Khi chỗ của ngài vẫn chưa làm xong, đức Thập Lực Dīpaṅkara, được vây quanh bởi bốn trăm ngàn vị A-la-hán, những bậc đã đoạn tận các lậu hoặc, có sáu thắng trí, và đại oai lực, đã ngự đến con đường được trang hoàng và chuẩn bị sẵn ấy, giống như một con sư tử đang vươn mình trên một phiến đá ma-no-si-la, với vẻ uy nghi vô song của một vị Phật, trong khi chư thiên đang cúng dường bằng hương, hoa trời, v.v., tấu thiên nhạc, cử hành các bài ca của chư thiên, và loài người đang cúng dường bằng hương, hoa, v.v., và nhạc cụ của loài người. Đạo sĩ Sumedha mở mắt ra, nhìn thấy thân tướng của bậc Thập Lực đang ngự đến trên con đường đã được trang hoàng, một thân tướng đã đạt đến vẻ đẹp tuyệt đỉnh, được trang điểm bằng ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân, được tô điểm bằng tám mươi vẻ đẹp phụ, được bao quanh bởi vầng hào quang một tầm, tỏa ra sáu màu hào quang của chư Phật, rực rỡ như những tia chớp đủ loại trên bầu trời màu ngọc bích, lúc hiện lúc ẩn, từng cặp từng cặp, và suy nghĩ: “Hôm nay, ta phải hy sinh mạng sống của mình cho bậc Thập Lực. Mong sao đức Thế Tôn đừng dẫm lên bùn. Mong sao Ngài cùng với bốn trăm ngàn vị A-la-hán đã đoạn tận các lậu hoặc hãy đi qua, dẫm lên lưng ta như thể đang bước trên một cây cầu bằng đá quý. Điều đó sẽ mang lại lợi ích và hạnh phúc cho ta trong một thời gian dài”. Nghĩ vậy, ngài xõa tóc, trải tấm da thú, búi tóc khổ hạnh và y vỏ cây của mình trên lớp bùn đen, rồi nằm xuống trên mặt bùn như một cây cầu bằng đá quý. Do đó, điều ấy đã được nói rằng –

‘‘Te me puṭṭhā viyākaṃsu, ‘buddho loke anuttaro;

Dīpaṅkaro nāma jino, uppajji lokanāyako;

Tassa sodhīyati maggo, añjasaṃ vaṭumāyanaṃ’.

“Khi được ta hỏi, họ đã trả lời: ‘Một vị Phật vô thượng ở trên đời, bậc Chiến Thắng tên là Dīpaṅkara, vị Lãnh Đạo thế gian, đã xuất hiện. Con đường thẳng, đường đi chính này đang được dọn dẹp cho Ngài’.

‘‘Buddhotivacanaṃ sutvāna, pīti uppajji tāvade;

Buddho buddhoti kathayanto, somanassaṃ pavedayiṃ.

“Vừa nghe được lời nói ‘Phật’, niềm hỷ lạc liền khởi sanh trong ta. Trong khi nói lên ‘Phật, Phật’, ta đã cảm nhận được sự hoan hỷ.

‘‘Tattha ṭhatvā vicintesiṃ, tuṭṭho saṃviggamānaso;

‘Idha bījāni ropissaṃ, khaṇo ve mā upaccagā’.

“Đứng tại nơi ấy, ta đã suy xét, với tâm hoan hỷ và xúc động: ‘Nơi đây ta sẽ gieo những hạt giống, mong rằng khoảnh khắc này sẽ không trôi qua một cách vô ích’.

‘‘Yadi buddhassa sodhetha, ekokāsaṃ dadātha me;

Ahampi sodhayissāmi, añjasaṃ vaṭumāyanaṃ.

“‘Nếu các vị dọn dẹp (con đường) cho đức Phật, xin hãy cho tôi một chỗ. Tôi cũng sẽ dọn dẹp con đường thẳng, đường đi chính này’.

‘‘Adaṃsu te mamokāsaṃ, sodhetuṃ añjasaṃ tadā;

Buddho buddhoti cintento, maggaṃ sodhemahaṃ tadā.

“Lúc ấy, họ đã cho ta một chỗ để dọn dẹp con đường thẳng. Trong khi tâm niệm ‘Phật, Phật’, lúc bấy giờ ta đã dọn dẹp con đường.

‘‘Aniṭṭhite mamokāse, dīpaṅkaro mahāmuni;

Catūhi satasahassehi, chaḷabhiññehi tādihi;

Khīṇāsavehi vimalehi, paṭipajji añjasaṃ jino.

“Khi chỗ của ta chưa làm xong, bậc Đại Mâu-ni Dīpaṅkara, bậc Chiến Thắng, đã ngự đến con đường thẳng, cùng với bốn trăm ngàn vị có sáu thắng trí, vững chãi, đã đoạn tận các lậu hoặc, và thanh tịnh.

‘‘Paccuggamanā [Pg.17] vattanti, vajjanti bheriyo bahū;

Āmoditā naramarū, sādhukāraṃ pavattayuṃ.

“Sự nghênh đón đã diễn ra, nhiều trống trận được vang lên. Người và trời hoan hỷ, đã cùng nhau tung hô ‘lành thay’.

‘‘Devā manusse passanti, manussāpi ca devatā;

Ubhopi te pañjalikā, anuyanti tathāgataṃ.

“Chư thiên thấy loài người, và loài người cũng thấy chư thiên. Cả hai chúng ấy, chắp tay cung kính, cùng đi theo đức Như Lai.

‘‘Devā dibbehi turiyehi, manussā mānusehi ca;

Ubhopi te vajjayantā, anuyanti tathāgataṃ.

“Chư thiên với các nhạc cụ của chư thiên, và loài người với các nhạc cụ của loài người; cả hai chúng ấy, trong khi tấu nhạc, cùng đi theo đức Như Lai.

‘‘Dibbaṃ mandāravaṃ pupphaṃ, padumaṃ pārichattakaṃ;

Disodisaṃ okiranti, ākāsanabhagatā marū.

Chư thiên đi trên hư không, rải xuống khắp mọi phương hướng những đóa hoa Mạn-đà-la-phạm thiên, hoa sen, và hoa Ba-lợi-chất-đa.

‘‘Dibbaṃ candanacuṇṇañca, varagandhañca kevalaṃ;

Disodisaṃ okiranti, ākāsanabhagatā marū.

Chư thiên đi trên hư không, rải xuống khắp mọi phương hướng bột chiên-đàn cõi trời và các loại hương thơm hảo hạng khác.

‘‘Campakaṃ salalaṃ nīpaṃ, nāgapunnāgaketakaṃ;

Disodisaṃ ukkhipanti, bhūmitalagatā narā.

Loài người đi trên mặt đất, tung lên khắp mọi phương hướng những đóa hoa Chăm-pa, Sa-la-la, Ni-pa, Na-gi, Pun-na-gi, và Kê-ta-ka.

‘‘Kese muñcitvāhaṃ tattha, vākacīrañca cammakaṃ;

Kalale pattharitvāna, avakujjo nipajjahaṃ.

Tại nơi đó, ta xõa tóc ra, trải cả y vỏ cây và da thú trên vũng bùn, rồi nằm úp mặt xuống.

‘‘Akkamitvāna maṃ buddho, saha sissehi gacchatu;

Mā naṃ kalale akkamittha, hitāya me bhavissatī’’ti.

Xin Đức Phật cùng với các đệ tử hãy dẫm lên ta mà đi qua. Xin Ngài đừng dẫm lên vũng bùn, điều ấy sẽ vì lợi ích cho ta.

So pana kalalapiṭṭhe nipannakova puna akkhīni ummīletvā dīpaṅkaradasabalassa buddhasiriṃ sampassamāno evaṃ cintesi – ‘‘sace ahaṃ iccheyyaṃ, sabbakilese jhāpetvā saṅghanavako hutvā rammanagaraṃ paviseyyaṃ, aññātakavesena pana me kilese jhāpetvā nibbānappattiyā kiccaṃ natthi, yaṃnūnāhaṃ dīpaṅkaradasabalo viya paramābhisambodhiṃ patvā dhammanāvaṃ āropetvā mahājanaṃ saṃsārasāgarā uttāretvā pacchā parinibbāyeyyaṃ, idaṃ mayhaṃ patirūpa’’nti. Tato aṭṭha dhamme samodhānetvā buddhabhāvāya abhinīhāraṃ katvā nipajji. Tena vuttaṃ –

Vị ấy, trong khi đang nằm trên vũng bùn, lại mở mắt ra và chiêm ngưỡng Phật uy của Đức Phật Thập Lực Dīpaṅkara, rồi suy nghĩ như vầy: 'Nếu ta muốn, ta có thể đốt sạch mọi phiền não, trở thành vị tỳ khưu trẻ nhất trong tăng đoàn và đi vào thành Ramma. Nhưng không có ích gì cho ta trong việc đốt sạch phiền não để chứng đắc Niết-bàn với thân phận không ai biết đến. Quả thật, ta nên giống như Đức Phật Thập Lực Dīpaṅkara, sau khi chứng đắc Vô Thượng Chánh Đẳng Giác, đưa đại chúng lên con thuyền Chánh pháp, giúp họ vượt qua biển luân hồi, rồi sau đó sẽ nhập Vô Dư Niết-bàn. Điều này mới thích hợp với ta.' Sau đó, vị ấy hội đủ tám pháp, thực hiện lời phát nguyện thành Phật rồi nằm xuống. Do đó, có lời dạy rằng:

‘‘Pathaviyaṃ nipannassa, evaṃ me āsi cetaso;

‘Icchamāno ahaṃ ajja, kilese jhāpaye mama.

Khi ta đang nằm trên mặt đất, tâm ta đã khởi lên ý nghĩ như vầy: 'Nếu hôm nay ta muốn, ta có thể đốt sạch các phiền não của mình.'

‘‘‘Kiṃ [Pg.18] me aññātavesena, dhammaṃ sacchikatenidha;

Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, buddho hessaṃ sadevake.

Ích lợi gì cho ta trong việc chứng ngộ Chánh pháp ở đây với thân phận không ai biết đến? Sau khi đạt được Nhất thiết trí, ta sẽ trở thành một vị Phật trong thế giới chư thiên và nhân loại.

‘‘‘Kiṃ me ekena tiṇṇena, purisena thāmadassinā;

Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, santāressaṃ sadevakaṃ.

Ích lợi gì cho ta, một người nam có năng lực, khi chỉ một mình vượt qua? Sau khi đạt được Nhất thiết trí, ta sẽ giúp thế giới chư thiên và nhân loại cùng vượt qua.

‘‘‘Iminā me adhikārena, katena purisuttame;

Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, tāremi janataṃ bahuṃ.

Với sự quyết tâm này của ta, được thực hiện trước bậc Tối Thượng Nhân, sau khi đạt được Nhất thiết trí, ta sẽ cứu độ vô số chúng sanh.

‘‘‘Saṃsārasotaṃ chinditvā, viddhaṃsetvā tayo bhave;

Dhammanāvaṃ samāruyha, santāressaṃ sadevaka’’’nti.

Cắt đứt dòng luân hồi, phá tan ba cõi, lên con thuyền Chánh pháp, ta sẽ cứu độ thế giới chư thiên và nhân loại.

Yasmā pana buddhattaṃ patthentassa –

Bởi vì, đối với người phát nguyện thành Phật –

‘‘Manussattaṃ liṅgasampatti, hetu satthāradassanaṃ;

Pabbajjā guṇasampatti, adhikāro ca chandatā;

Aṭṭhadhammasamodhānā, abhinīhāro samijjhatī’’ti.

Thân người, giới tính nam, có nhân duyên, gặp được bậc Đạo Sư, xuất gia, thành tựu các phẩm hạnh, có sự hy sinh to lớn, và có ý chí mạnh mẽ. Do sự hội đủ của tám pháp này, lời phát nguyện sẽ thành tựu.

Manussattabhāvasmiṃyeva hi ṭhatvā buddhattaṃ patthentassa patthanā samijjhati, nāgassa vā supaṇṇassa vā devatāya vā sakkassa vā patthanā no samijjhati. Manussattabhāvepi purisaliṅge ṭhitasseva patthanā samijjhati, itthiyā vā paṇḍakanapuṃsakaubhatobyañjanakānaṃ vā no samijjhati. Purisassapi tasmiṃ attabhāve arahattappattiyā hetusampannasseva patthanā samijjhati, no itarassa. Hetusampannassāpi jīvamānabuddhasseva santike patthentasseva patthanā samijjhati, parinibbute buddhe cetiyasantike vā bodhimūle vā patthentassa na samijjhati. Buddhānaṃ santike patthentassapi pabbajjāliṅge ṭhitasseva samijjhati, no gihiliṅge ṭhitassa. Pabbajitassapi pañcābhiññāaṭṭhasamāpattilābhinoyeva samijjhati, na imāya guṇasampattiyā virahitassa. Guṇasampannenapi yena attano jīvitaṃ buddhānaṃ pariccattaṃ hoti, tasseva iminā adhikārena adhikārasampannassa samijjhati, na itarassa. Adhikārasampannassāpi yassa buddhakārakadhammānaṃ atthāya mahanto chando ca ussāho ca vāyāmo ca pariyeṭṭhi ca, tasseva samijjhati, na itarassa.

Quả vậy, chỉ khi ở trong thân người mà phát nguyện thành Phật thì lời nguyện mới thành tựu; lời nguyện của rồng, kim xí điểu, chư thiên, hay Đế Thích đều không thành tựu. Ngay cả trong thân người, chỉ khi là nam giới thì lời nguyện mới thành tựu; lời nguyện của nữ nhân, người ái nam ái nữ, người không có giới tính, hay người có cả hai giới tính đều không thành tựu. Dù là nam giới, chỉ người có đủ nhân duyên để chứng đắc A-la-hán trong chính kiếp sống đó thì lời nguyện mới thành tựu, người khác thì không. Dù có đủ nhân duyên, chỉ người phát nguyện trước một vị Phật còn tại thế thì lời nguyện mới thành tựu; người phát nguyện trước bảo tháp hay cội bồ-đề sau khi Phật đã nhập diệt thì không thành tựu. Dù phát nguyện trước chư Phật, chỉ người ở trong thân tướng xuất gia thì lời nguyện mới thành tựu, người tại gia thì không. Dù đã xuất gia, chỉ người đã chứng đắc năm loại thắng trí và tám bậc thiền định thì lời nguyện mới thành tựu, người thiếu những phẩm hạnh này thì không. Dù đã thành tựu các phẩm hạnh, chỉ người đã hy sinh mạng sống của mình cho chư Phật, người có sự hy sinh to lớn như vậy, thì lời nguyện mới thành tựu, người khác thì không. Dù đã có sự hy sinh to lớn, chỉ người có ý chí, nỗ lực, tinh tấn, và sự tìm cầu to lớn vì các pháp tạo nên một vị Phật thì lời nguyện mới thành tựu, người khác thì không.

Tatridaṃ [Pg.19] chandamahantatāya opammaṃ – sace hi evamassa yo sakalacakkavāḷagabbhaṃ ekodakībhūtaṃ attano bāhubalena uttaritvā pāraṃ gantuṃ samattho, so buddhattaṃ pāpuṇāti. Yo vā pana sakalacakkavāḷagabbhaṃ veḷugumbasañchannaṃ viyūhitvā madditvā padasā gacchanto pāraṃ gantuṃ samattho, so buddhattaṃ pāpuṇāti. Yo vā pana sakalacakkavāḷagabbhaṃ sattiyo ākoṭetvā nirantaraṃ sattiphalasamākiṇṇaṃ padasā akkamamāno pāraṃ gantuṃ samattho, so buddhattaṃ pāpuṇāti. Yo vā pana sakalacakkavāḷagabbhaṃ vītaccitaṅgārabharitaṃ pādehi maddamāno pāraṃ gantuṃ samattho, so buddhattaṃ pāpuṇātīti. Yo etesu ekampi attano dukkaraṃ na maññati, ‘‘ahaṃ etampi taritvā vā gantvā vā pāraṃ gamissāmī’’ti evaṃ mahantena chandena ca ussāhena ca vāyāmena ca pariyeṭṭhiyā ca samannāgato hoti, etasseva patthanā samijjhati, na itarassa. Tasmā sumedhatāpaso ime aṭṭha dhamme samodhānetvāva buddhabhāvāya abhinīhāraṃ katvā nipajji.

Về sự vĩ đại của ý chí, có ví dụ như sau: Nếu có người nào có khả năng dùng sức mạnh đôi tay bơi qua toàn bộ thế giới chuyển luân ngập đầy nước để đến bờ bên kia, người ấy có thể thành Phật. Hoặc nếu có người nào có khả năng đi bộ xuyên qua toàn bộ thế giới chuyển luân bị che phủ bởi bụi tre gai, dẫm đạp lên chúng để đến bờ bên kia, người ấy có thể thành Phật. Hoặc nếu có người nào có khả năng đi bộ trên toàn bộ thế giới chuyển luân cắm đầy mũi giáo sắc bén không một kẽ hở để đến bờ bên kia, người ấy có thể thành Phật. Hoặc nếu có người nào có khả năng đi bộ trên toàn bộ thế giới chuyển luân phủ đầy than hồng rực lửa để đến bờ bên kia, người ấy có thể thành Phật. Người nào không xem bất kỳ điều nào trong số này là khó thực hiện, và nghĩ rằng: 'Ta sẽ vượt qua hoặc đi qua để đến bờ bên kia,' người có được ý chí, nỗ lực, tinh tấn, và sự tìm cầu to lớn như vậy, chỉ lời nguyện của người ấy mới thành tựu, không phải của người khác. Do đó, đạo sĩ Sumedha, sau khi hội đủ tám pháp này, đã thực hiện lời phát nguyện thành Phật rồi nằm xuống.

Dīpaṅkaropi bhagavā āgantvā sumedhatāpasassa sīsabhāge ṭhatvā maṇisīhapañjaraṃ ugghāṭento viya pañcavaṇṇapasādasampannāni akkhīni ummīletvā kalalapiṭṭhe nipannaṃ sumedhatāpasaṃ disvā ‘‘ayaṃ tāpaso buddhattāya abhinīhāraṃ katvā nipanno, samijjhissati nu kho etassa patthanā, udāhu no’’ti anāgataṃsañāṇaṃ pesetvā upadhārento – ‘‘ito kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni atikkamitvā ayaṃ gotamo nāma buddho bhavissatī’’ti ñatvā ṭhitakova parisamajjhe byākāsi – ‘‘passatha no tumhe imaṃ uggatapaṃ tāpasaṃ kalalapiṭṭhe nipanna’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’ti. Ayaṃ buddhattāya abhinīhāraṃ katvā nipanno, samijjhissati imassa patthanā. Ayañhi ito kappasatasahassādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhayeyyānaṃ matthake gotamo nāma buddho bhavissati. Tasmiṃ panassa attabhāve kapilavatthu nāma nagaraṃ nivāso bhavissati, māyā nāma devī mātā, suddhodano nāma rājā pitā, aggasāvako upatisso nāma thero, dutiyasāvako kolito nāma, buddhupaṭṭhāko ānando nāma, aggasāvikā khemā nāma therī, dutiyasāvikā uppalavaṇṇā [Pg.20] nāma therī bhavissati. Ayaṃ paripakkañāṇo mahābhinikkhamanaṃ katvā mahāpadhānaṃ padahitvā nigrodharukkhamūle pāyāsaṃ paṭiggahetvā nerañjarāya tīre paribhuñjitvā bodhimaṇḍaṃ āruyha assattharukkhamūle abhisambujjhissatīti. Tena vuttaṃ –

Đức Thế Tôn Nhiên Đăng cũng đến, đứng ở phía đầu của đạo sĩ Sumedha, mở đôi mắt có năm màu sắc trong sáng như đang mở cửa sổ chấn song sư tử bằng ngọc ma-ni, thấy đạo sĩ Sumedha đang nằm trên vũng bùn, Ngài hướng trí tuệ biết vị lai để quán xét rằng: “Vị đạo sĩ này nằm xuống, đã lập đại nguyện thành Phật. Lời nguyện của vị này có thành tựu chăng, hay là không?” – biết rằng: “Từ nay, sau khi trải qua bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, vị này sẽ thành một vị Phật hiệu là Gotama,” Ngài đứng ngay tại đó, thọ ký giữa hội chúng: “Này các ngươi, có thấy vị đạo sĩ khổ hạnh nghiêm mật này đang nằm trên vũng bùn không?” “Bạch Thế Tôn, vâng ạ.” “Vị này nằm xuống, đã lập đại nguyện thành Phật, lời nguyện của vị này sẽ thành tựu. Thật vậy, từ nay, sau bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, vị này sẽ thành một vị Phật hiệu là Gotama. Trong kiếp sống ấy của vị này, thành phố tên là Kapilavatthu sẽ là nơi ở, hoàng hậu tên là Māyā sẽ là mẹ, vua tên là Suddhodana sẽ là cha, thượng thủ thinh văn sẽ là trưởng lão tên Upatissa, đệ nhị thinh văn là trưởng lão tên Kolita, thị giả hầu Phật sẽ là vị tên Ānanda, thượng thủ nữ thinh văn sẽ là trưởng lão ni tên Khemā, đệ nhị nữ thinh văn sẽ là trưởng lão ni tên Uppalavaṇṇā. Vị này, khi trí tuệ đã chín muồi, sẽ thực hiện cuộc đại xuất gia, tinh tấn trong đại tinh tấn, nhận món cháo sữa tại cội cây đa, thọ thực bên bờ sông Nerañjarā, đi đến Bồ-đề đoàn, và sẽ giác ngộ dưới cội cây Assattha.” Do đó, đã được nói rằng:

‘‘Dīpaṅkaro lokavidū, āhutīnaṃ paṭiggaho;

Ussīsake maṃ ṭhatvāna, idaṃ vacanamabravi.

“Đức Nhiên Đăng, bậc Liễu Tri Thế Gian, bậc xứng đáng thọ nhận vật cúng dường; đứng ở phía đầu của ta, đã nói lời này.”

‘‘‘Passatha imaṃ tāpasaṃ, jaṭilaṃ uggatāpanaṃ;

Aparimeyye ito kappe, buddho loke bhavissati.

“‘Hãy nhìn vị đạo sĩ này, người có bối tóc, người khổ hạnh nghiêm mật; trong vô lượng kiếp kể từ nay, vị ấy sẽ thành một vị Phật trong thế gian.”

‘‘‘Ahu kapilavhayā rammā, nikkhamitvā tathāgato;

Padhānaṃ padahitvāna, katvā dukkarakārikaṃ.

“‘Từ thành phố khả ái tên Kapilavatthu, bậc Như Lai xuất gia; sau khi đã tinh tấn, thực hành khổ hạnh.”

‘‘‘Ajapālarukkhamūle, nisīditvā tathāgato;

Tattha pāyāsaṃ paggayha, nerañjaramupehiti.

“‘Tại cội cây Ajapāla, bậc Như Lai ngồi xuống; tại đó, nhận món cháo sữa, rồi sẽ đi đến sông Nerañjarā.”

‘‘‘Nerañjarāya tīramhi, pāyāsaṃ ada so jino;

Paṭiyattavaramaggena, bodhimūlamupehiti.

“‘Bên bờ sông Nerañjarā, bậc Chiến Thắng ấy đã thọ thực món cháo sữa; theo con đường cao quý đã được dọn sẵn, sẽ đi đến cội Bồ-đề.”

‘‘‘Tato padakkhiṇaṃ katvā, bodhimaṇḍaṃ anuttaro;

Assattharukkhamūlamhi, bujjhissati mahāyaso.

“‘Sau đó, đi nhiễu quanh Bồ-đề đoàn, bậc Vô Thượng; tại cội cây Assattha, bậc Đại Danh Vọng sẽ giác ngộ.”

‘‘‘Imassa janikā mātā, māyā nāma bhavissati;

Pitā suddhodano nāma, ayaṃ hessati gotamo.

“‘Mẹ của vị này sẽ tên là Māyā; cha tên là Suddhodana, vị này sẽ là Gotama.”

‘‘‘Anāsavā vītarāgā, santacittā samāhitā;

Kolito upatisso ca, aggā hessanti sāvakā;

Ānando nāmupaṭṭhāko, upaṭṭhissati taṃ jinaṃ.

“‘Không còn lậu hoặc, ly tham, tâm tịch tịnh, tâm định tĩnh; Kolita và Upatissa sẽ là các thinh văn hàng đầu; thị giả tên Ānanda sẽ hầu hạ bậc Chiến Thắng ấy.”

‘‘‘Khemā uppalavaṇṇā ca, aggā hessanti sāvikā;

Anāsavā vītarāgā, santacittā samāhitā;

Bodhi tassa bhagavato, assatthoti pavuccatī’’’ti. (bu. vaṃ. 2.60-68);

“‘Khemā và Uppalavaṇṇā sẽ là các nữ thinh văn hàng đầu; không còn lậu hoặc, ly tham, tâm tịch tịnh, tâm định tĩnh; cây Bồ-đề của Đức Thế Tôn ấy được gọi là Assattha.’”

Taṃ sutvā sumedhatāpaso – ‘‘mayhaṃ kira patthanā samijjhissatī’’ti somanassappatto ahosi. Mahājano dīpaṅkaradasabalassa vacanaṃ sutvā ‘‘sumedhatāpaso kira buddhabījaṃ buddhaṅkuro’’ti haṭṭhatuṭṭho [Pg.21] ahosi. Evañcassa ahosi – ‘‘yathā nāma manussā nadiṃ tarantā ujukena titthena uttarituṃ asakkontā heṭṭhātitthena uttaranti, evameva mayampi dīpaṅkaradasabalassa sāsane maggaphalaṃ alabhamānā anāgate yadā tvaṃ buddho bhavissasi, tadā tava sammukhā maggaphalaṃ sacchikātuṃ samatthā bhaveyyāmā’’ti patthanaṃ ṭhapayiṃsu. Dīpaṅkaradasabalopi bodhisattaṃ pasaṃsitvā aṭṭhapupphamuṭṭhīhi pūjetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Tepi catusatasahassasaṅkhā khīṇāsavā bodhisattaṃ gandhehi ca mālāhi ca pūjetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkamiṃsu. Devamanussā pana tatheva pūjetvā vanditvā pakkantā.

Nghe điều đó, đạo sĩ Sumedha nghĩ rằng: “Lời nguyện của ta chắc chắn sẽ thành tựu,” và trở nên hoan hỷ. Đại chúng nghe lời của Đức Nhiên Đăng Thập Lực, nghĩ rằng: “Đạo sĩ Sumedha quả là hạt giống Phật, là mầm mống Phật,” và đã vui mừng phấn khởi. Và họ đã nghĩ như vầy: “Giống như những người qua sông, không thể qua bằng bến thẳng, họ qua bằng bến ở phía dưới; cũng vậy, chúng con, nếu không đạt được đạo quả trong giáo pháp của Đức Nhiên Đăng Thập Lực, thì trong tương lai, khi Ngài thành Phật, nguyện chúng con có thể chứng ngộ đạo quả trước sự hiện diện của Ngài,” họ đã lập nguyện. Đức Nhiên Đăng Thập Lực cũng tán thán Bồ-tát, cúng dường bằng tám nắm hoa, đi nhiễu quanh rồi ra đi. Bốn trăm ngàn vị lậu tận ấy cũng cúng dường Bồ-tát bằng hương và hoa, đi nhiễu quanh rồi ra đi. Còn chư thiên và nhân loại cũng cúng dường và đảnh lễ như vậy rồi ra đi.

Bodhisatto sabbesaṃ paṭikkantakāle sayanā vuṭṭhāya ‘‘pāramiyo vicinissāmī’’ti puppharāsimatthake pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi. Evaṃ nisinne bodhisatte sakaladasasahassacakkavāḷe devatā sādhukāraṃ datvā ‘‘ayya sumedhatāpasa, porāṇakabodhisattānaṃ pallaṅkaṃ ābhujitvā ‘pāramiyo vicinissāmā’ti nisinnakāle yāni pubbanimittāni nāma paññāyanti, tāni sabbānipi ajja pātubhūtāni, nissaṃsayena tvaṃ buddho bhavissasi. Mayametaṃ jānāma ‘yassetāni nimittāni paññāyanti, ekantena so buddho hoti’, tvaṃ attano vīriyaṃ daḷhaṃ katvā paggaṇhā’’ti bodhisattaṃ nānappakārāhi thutīhi abhitthaviṃsu. Tena vuttaṃ –

Khi tất cả đã ra đi, Bồ-tát đứng dậy từ chỗ nằm, nghĩ rằng: “Ta sẽ tìm kiếm các pháp ba-la-mật,” rồi ngồi kiết-già trên đống hoa. Khi Bồ-tát ngồi như vậy, chư thiên trong toàn thể mười ngàn thế giới reo lên lời lành thay và tán thán Bồ-tát bằng nhiều lời ca ngợi khác nhau: “Thưa ngài đạo sĩ Sumedha, khi các vị Bồ-tát trong quá khứ ngồi kiết-già với ý nghĩ ‘Chúng ta sẽ tìm kiếm các pháp ba-la-mật,’ những điềm báo nào đã xuất hiện, thì tất cả những điềm báo ấy hôm nay đều đã hiện rõ. Chắc chắn ngài sẽ thành Phật. Chúng tôi biết điều này: ‘Người nào có những điềm báo này xuất hiện, người đó chắc chắn sẽ thành Phật.’ Ngài hãy làm cho tinh tấn của mình trở nên vững chắc và hãy nỗ lực lên.” Do đó, đã được nói rằng:

‘‘Idaṃ sutvāna vacanaṃ, asamassa mahesino;

Āmoditā naramarū, buddhabījaṃ kira ayaṃ.

“Nghe lời này của bậc Đại Sĩ vô song; người và trời hoan hỷ, (nói rằng): ‘Vị này quả là hạt giống Phật.’”

‘‘Ukkuṭṭhisaddā vattanti, apphoṭenti hasanti ca;

Katañjalī namassanti, dasasahassī sadevakā.

“Tiếng reo hò vang lên, họ vỗ tay và hoan hỷ; chúng sanh trong mười ngàn thế giới cùng với chư thiên chắp tay đảnh lễ.”

‘‘Yadimassa lokanāthassa, virajjhissāma sāsanaṃ;

Anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā imaṃ.

“Nếu chúng con lỡ mất giáo pháp của bậc Lãnh Đạo Thế Gian này; thì trong thời vị lai, chúng con sẽ được diện kiến vị này.”

‘‘Yathā manussā nadiṃ tarantā, paṭititthaṃ virajjhiya;

Heṭṭhā titthe gahetvāna, uttaranti mahānadiṃ.

“Giống như những người qua sông, lỡ mất bến trên; đến bến dưới, họ qua được dòng sông lớn.”

‘‘Evameva mayaṃ sabbe, yadi muñcāmimaṃ jinaṃ;

Anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā imaṃ.

“Cũng vậy, tất cả chúng con, nếu lỡ mất bậc Chiến Thắng này; thì trong thời vị lai, chúng con sẽ được diện kiến vị này.”

‘‘Dīpaṅkaro [Pg.22] lokavidū, āhutīnaṃ paṭiggaho;

Mama kammaṃ pakittetvā, dakkhiṇaṃ pādamuddhari.

“Đức Phật Dīpaṅkara, bậc Thông Tỏ Thế Gian, bậc xứng đáng thọ nhận vật cúng dường, sau khi tuyên thuyết về nghiệp của ta, đã nhấc bước chân phải lên.

‘‘Ye tatthāsuṃ jinaputtā, sabbe padakkhiṇamakaṃsu maṃ;

Narā nāgā ca gandhabbā, abhivādetvāna pakkamuṃ.

“Những vị con của bậc Chiến Thắng đã có mặt ở nơi ấy, tất cả đã đi nhiễu quanh ta theo chiều bên phải. Loài người, loài nāga, và loài gandhabba, sau khi đảnh lễ đã ra đi.

‘‘Dassanaṃ me atikkante, sasaṅghe lokanāyake;

Haṭṭhatuṭṭhena cittena, āsanā vuṭṭhahiṃ tadā.

“Khi bậc Lãnh Đạo Thế Gian cùng với Tăng chúng đã đi khuất tầm mắt của ta, lúc ấy ta với tâm hoan hỷ và vui mừng đã đứng dậy khỏi chỗ ngồi.

‘‘Sukhena sukhito homi, pāmojjena pamodito;

Pītiyā ca abhissanno, pallaṅkaṃ ābhujiṃ tadā.

“Ta được an lạc bởi sự an lạc, được hân hoan bởi sự hân hoan, và được thấm nhuần bởi niềm hỷ lạc, lúc ấy ta đã ngồi thế kiết-già.

‘‘Pallaṅkena nisīditvā, evaṃ cintesahaṃ tadā;

‘Vasībhūto ahaṃ jhāne, abhiññāpāramiṃ gato.

“Sau khi ngồi xuống trong thế kiết-già, lúc ấy ta đã suy nghĩ như vầy: ‘Ta đã làm chủ các tầng thiền, đã đạt đến sự toàn hảo về các thắng trí.

‘‘‘Dasasahassilokamhi, isayo natthi me samā;

Asamo iddhidhammesu, alabhiṃ īdisaṃ sukhaṃ’.

“‘Trong mười ngàn thế giới, không có vị ẩn sĩ nào bằng ta. Không ai sánh bằng về các pháp thần thông, ta đã đạt được sự an lạc như thế này.’

‘‘Pallaṅkābhujane mayhaṃ, dasasahassādhivāsino;

Mahānādaṃ pavattesuṃ, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

“Khi ta đang ngồi kiết-già, các chúng sinh cư ngụ trong mười ngàn thế giới đã phát ra tiếng vang lớn: ‘Chắc chắn ngài sẽ thành Phật.’

‘‘Yā pubbe bodhisattānaṃ, pallaṅkavaramābhuje;

Nimittāni padissanti, tāni ajja padissare.

“Những điềm lành nào của các vị Bồ-tát trong quá khứ, khi ngồi trên thế kiết-già cao quý, đã từng xuất hiện, những điềm lành ấy hôm nay đang xuất hiện.

‘‘Sītaṃ byāpagataṃ hoti, uṇhañca upasammati;

Tāni ajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

“Cái lạnh đã biến mất, và cái nóng cũng được lắng dịu. Những điềm lành ấy hôm nay đang xuất hiện, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

‘‘Dasasahassī lokadhātū, nissaddā honti nirākulā;

Tāni ajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

“Mười ngàn thế giới trở nên im lặng và không bị nhiễu loạn. Những điềm lành ấy hôm nay đang xuất hiện, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

‘‘Mahāvātā na vāyanti, na sandanti savantiyo;

Tāni ajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

“Những cơn gió lớn không thổi, các dòng sông không chảy. Những điềm lành ấy hôm nay đang xuất hiện, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

‘‘Thalajā dakajā pupphā, sabbe pupphanti tāvade;

Tepajja pupphitā sabbe, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

“Các loài hoa trên cạn và dưới nước, tất cả đều nở hoa vào lúc ấy. Hôm nay tất cả chúng đều đã nở hoa, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

‘‘Latā vā yadi vā rukkhā, phalabhārā honti tāvade;

Tepajja phalitā sabbe, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

“Các loài dây leo hay là cây cối, đều trĩu quả vào lúc ấy. Hôm nay tất cả chúng đều đã kết trái, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

‘‘Ākāsaṭṭhā [Pg.23] ca bhūmaṭṭhā, ratanā jotanti tāvade;

Tepajja ratanā jotanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

“Ở trên không và ở dưới đất, các loại bảo vật đều tỏa sáng vào lúc ấy. Hôm nay các loại bảo vật ấy đều đang tỏa sáng, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

‘‘Mānusakā ca dibbā ca, turiyā vajjanti tāvade;

Tepajjubho abhiravanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

“Nhạc cụ của loài người và của chư thiên, đều vang lên vào lúc ấy. Hôm nay cả hai loại ấy đều đang vang dội, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

‘‘Vicittapupphā gaganā, abhivassanti tāvade;

Tepi ajja pavassanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

“Những đóa hoa kỳ diệu từ bầu trời rơi xuống như mưa vào lúc ấy. Hôm nay những đóa hoa ấy cũng đang rơi xuống, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

‘‘Mahāsamuddo ābhujati, dasasahassī pakampati;

Tepajjubho abhiravanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

“Biển lớn gầm vang, mười ngàn thế giới rung chuyển. Hôm nay cả hai đều đang vang dội, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

‘‘Nirayepi dasasahasse, aggī nibbanti tāvade;

Tepajja nibbutā aggī, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

“Trong các địa ngục của mười ngàn thế giới, các ngọn lửa đều tắt ngấm vào lúc ấy. Hôm nay những ngọn lửa ấy đã tắt ngấm, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

‘‘Vimalo hoti sūriyo, sabbā dissanti tārakā;

Tepi ajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

“Mặt trời trở nên không tỳ vết, tất cả các vì sao đều hiện rõ. Hôm nay chúng cũng đang hiện rõ, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

‘‘Anovaṭṭhena udakaṃ, mahiyā ubbhijji tāvade;

Tampajjubbhijjate mahiyā, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

“Dù không có mưa, nước đã phun lên từ mặt đất vào lúc ấy. Hôm nay nước ấy cũng đang phun lên từ mặt đất, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

‘‘Tārāgaṇā virocanti, nakkhattā gaganamaṇḍale;

Visākhā candimāyuttā, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

“Các chòm sao, các tinh tú trên vòm trời đều tỏa sáng. Chòm sao Visākhā hợp cùng với mặt trăng, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

‘‘Bilāsayā darīsayā, nikkhamanti sakāsayā;

Tepajja āsayā chuddhā, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

“Các loài sống trong hang, sống trong khe núi, đều đi ra khỏi nơi ở của mình. Hôm nay chúng đã rời bỏ nơi ở, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

‘‘Na hoti arati sattānaṃ, santuṭṭhā honti tāvade;

Tepajja sabbe santuṭṭhā, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

“Chúng sinh không có sự bất mãn, họ đều hoan hỷ vào lúc ấy. Hôm nay tất cả họ đều hoan hỷ, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

‘‘Rogā tadupasammanti, jighacchā ca vinassati;

Tānipajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

“Các bệnh tật lúc ấy được lắng dịu, và sự đói khát cũng tiêu tan. Những điều ấy hôm nay đang hiện rõ, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

‘‘Rāgo tadā tanu hoti, doso moho vinassati;

Tepajja vigatā sabbe, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

“Tham ái lúc ấy trở nên mỏng manh, sân hận, si mê đều bị tiêu diệt. Hôm nay tất cả chúng đều đã biến mất, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

‘‘Bhayaṃ tadā na bhavati, ajjapetaṃ padissati;

Tena liṅgena jānāma, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

“Sự sợ hãi lúc ấy không khởi lên, hôm nay điều ấy cũng đang hiện rõ. Nhờ dấu hiệu ấy chúng tôi biết rằng, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

‘‘Rajo [Pg.24] nuddhaṃsati uddhaṃ, ajjapetaṃ padissati;

Tena liṅgena jānāma, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

“Bụi không bay lên cao, hôm nay điều ấy cũng đang hiện rõ. Nhờ dấu hiệu ấy chúng tôi biết rằng, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

‘‘Aniṭṭhagandho pakkamati, dibbagandho pavāyati;

Sopajja vāyati gandho, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

“Mùi hương khó chịu bay đi, hương thơm của chư thiên lan tỏa. Hôm nay mùi hương ấy cũng đang lan tỏa, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

‘‘Sabbe devā padissanti, ṭhapayitvā arūpino;

Tepajja sabbe dissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

“Tất cả chư thiên đều hiện ra, ngoại trừ các vị trời Vô Sắc. Hôm nay tất cả các vị ấy đều được nhìn thấy, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

‘‘Yāvatā nirayā nāma, sabbe dissanti tāvade;

Tepajja sabbe dissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

“Có bao nhiêu địa ngục, tất cả đều được nhìn thấy vào lúc ấy. Hôm nay tất cả chúng đều được nhìn thấy, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.”

‘‘Kuṭṭā kavāṭā selā ca, na hontāvaraṇā tadā;

Ākāsabhūtā tepajja, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

Khi ấy, tường, cửa, và núi đá không còn là vật chướng ngại; hôm nay, chúng đã trở thành hư không. Chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

‘‘Cutī ca upapatti ca, khaṇe tasmiṃ na vijjati;

Tānipajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.

Trong khoảnh khắc ấy, sự chết và sự tái sanh không hiện hữu. Hôm nay, những điều ấy được thấy rõ. Chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

‘‘Daḷhaṃ paggaṇha vīriyaṃ, mā nivatta abhikkama;

Mayampetaṃ vijānāma, dhuvaṃ buddho bhavissasī’’ti. (bu. vaṃ. 2.70-107);

Hãy tinh tấn một cách vững chắc, đừng thối lui, hãy tiến tới. Chúng tôi cũng biết rõ điều này, chắc chắn ngài sẽ thành Phật.

Bodhisatto dīpaṅkaradasabalassa ca dasasahassacakkavāḷadevatānañca vacanaṃ sutvā bhiyyosomattāya sañjātussāho hutvā cintesi – ‘‘buddhā nāma amoghavacanā, natthi buddhānaṃ kathāya aññathattaṃ. Yathā hi ākāse khittaleḍḍussa patanaṃ dhuvaṃ, jātassa maraṇaṃ, rattikkhaye sūriyuggamanaṃ, āsayā nikkhantasīhassa sīhanādanadanaṃ, garugabbhāya itthiyā bhāramoropanaṃ dhuvaṃ avassambhāvī, evameva buddhānaṃ vacanaṃ nāma dhuvaṃ amoghaṃ, addhā ahaṃ buddho bhavissāmī’’ti. Tena vuttaṃ –

Bồ-tát sau khi nghe lời của Đức Phật Thập Lực Dīpaṅkara và của chư thiên ở mười ngàn thế giới, đã trở nên phấn chấn nỗ lực hơn nữa và suy nghĩ rằng: 'Chư Phật có lời nói không luống uổng, lời nói của chư Phật không có sự sai khác. Ví như cục đất sét được ném lên không trung chắc chắn sẽ rơi xuống, chúng sanh đã sanh ra chắc chắn sẽ chết, khi đêm tàn mặt trời chắc chắn sẽ mọc, con sư tử ra khỏi hang chắc chắn sẽ rống lên tiếng rống sư tử, người phụ nữ mang thai nặng nề chắc chắn sẽ hạ sanh, những điều ấy là chắc chắn, không thể tránh khỏi. Cũng vậy, lời nói của chư Phật là chắc chắn, không luống uổng. Chắc chắn ta sẽ thành Phật.' Do đó, đã được nói rằng:

‘‘Buddhassa vacanaṃ sutvā, dasasahassīna cūbhayaṃ;

Tuṭṭhahaṭṭho pamodito, evaṃ cintesahaṃ tadā.

Sau khi nghe lời của Đức Phật và cả lời của (chư vị ở) mười ngàn thế giới, với lòng hoan hỷ, vui mừng, khi ấy ta đã suy nghĩ như vầy:

‘‘Advejjhavacanā buddhā, amoghavacanā jinā;

Vitathaṃ natthi buddhānaṃ, dhuvaṃ buddho bhavāmahaṃ.

Chư Phật không nói hai lời, chư Phật Chiến Thắng có lời nói không luống uổng. Nơi chư Phật không có lời sai trái, chắc chắn ta sẽ thành Phật.

‘‘Yathā khittaṃ nabhe leḍḍu, dhuvaṃ patati bhūmiyaṃ;

Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ;

Vitathaṃ natthi buddhānaṃ, dhuvaṃ buddho bhavāmahaṃ.

Ví như cục đất sét được ném lên trời, chắc chắn rơi xuống đất; cũng vậy, lời của chư Phật Tối Thắng là chắc chắn, vĩnh cửu. Nơi chư Phật không có lời sai trái, chắc chắn ta sẽ thành Phật.

‘‘Yathāpi [Pg.25] sabbasattānaṃ, maraṇaṃ dhuvasassataṃ;

Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ.

Ví như cái chết của tất cả chúng sanh là chắc chắn, vĩnh cửu; cũng vậy, lời của chư Phật Tối Thắng là chắc chắn, vĩnh cửu.

‘‘Yathā rattikkhaye patte, sūriyuggamanaṃ dhuvaṃ;

Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ.

Ví như khi đêm tàn, mặt trời mọc là điều chắc chắn; cũng vậy, lời của chư Phật Tối Thắng là chắc chắn, vĩnh cửu.

‘‘Yathā nikkhantasayanassa, sīhassa nadanaṃ dhuvaṃ;

Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ.

Ví như tiếng rống của con sư tử đã ra khỏi hang là điều chắc chắn; cũng vậy, lời của chư Phật Tối Thắng là chắc chắn, vĩnh cửu.

‘‘Yathā āpannasattānaṃ, bhāramoropanaṃ dhuvaṃ;

Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassata’’nti. (bu. vaṃ. 2.108-114);

Ví như việc hạ sanh gánh nặng của người nữ đã thụ thai là điều chắc chắn; cũng vậy, lời của chư Phật Tối Thắng là chắc chắn, vĩnh cửu.

So ‘‘dhuvāhaṃ buddho bhavissāmī’’ti evaṃ katasanniṭṭhāno buddhakārake dhamme upadhāretuṃ – ‘‘kahaṃ nu kho buddhakārakā dhammā, kiṃ uddhaṃ, udāhu adho, disāvidisāsū’’ti anukkamena sakalaṃ dhammadhātuṃ vicinanto porāṇakabodhisattehi āsevitanisevitaṃ paṭhamaṃ dānapāramiṃ disvā evaṃ attānaṃ ovadi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya paṭhamaṃ dānapāramiṃ pūreyyāsi. Yathā hi nikkujjito udakakumbho nissesaṃ katvā udakaṃ vamatiyeva, na paccāharati, evameva dhanaṃ vā yasaṃ vā puttadāraṃ vā aṅgapaccaṅgaṃ vā anoloketvā sampattayācakānaṃ sabbaṃ icchiticchitaṃ nissesaṃ katvā dadamāno bodhimūle nisīditvā buddho bhavissasī’’ti paṭhamaṃ dānapāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –

Vị ấy, sau khi đã quyết định rằng: 'Chắc chắn ta sẽ thành Phật,' để quán xét các pháp tạo thành Phật, đã tuần tự tìm kiếm khắp toàn thể pháp giới: 'Các pháp tạo thành Phật ở đâu nhỉ? Ở trên, hay ở dưới, hay ở các phương và các phương phụ?' Khi tìm kiếm, vị ấy đã thấy được pháp bố thí ba-la-mật đầu tiên, vốn được các vị Bồ-tát thời xưa thực hành và thường xuyên thực hành, và đã tự khuyên dạy mình như vầy: 'Này hiền sĩ Sumedha, kể từ nay, trước tiên ngươi hãy thực hành trọn vẹn bố thí ba-la-mật. Ví như bình nước bị úp ngược trút ra hết sạch nước, không giữ lại chút nào, cũng vậy, không luyến tiếc tài sản, danh vọng, vợ con, hay các phần thân thể, hãy cho đi không còn sót lại tất cả những gì được mong cầu đến những người xin đã tìm đến. Khi làm như vậy, ngươi sẽ ngồi dưới cội Bồ-đề và thành Phật.' Vị ấy đã quyết tâm một cách vững chắc về bố thí ba-la-mật đầu tiên. Do đó, đã được nói rằng:

‘‘Handa buddhakare dhamme, vicināmi ito cito;

Uddhaṃ adho dasa disā, yāvatā dhammadhātuyā.

Nào, ta hãy tìm kiếm đây đó các pháp tạo thành Phật, ở trên, ở dưới, mười phương, trong toàn thể pháp giới.

‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, paṭhamaṃ dānapāramiṃ;

Pubbakehi mahesīhi, anuciṇṇaṃ mahāpathaṃ.

Khi tìm kiếm, khi ấy ta đã thấy pháp bố thí ba-la-mật đầu tiên, con đường lớn đã được các bậc Đại sĩ thời xưa thực hành.

‘‘Imaṃ tvaṃ paṭhamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

Dānapāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.

Nếu ngươi mong muốn đạt đến giác ngộ, trước tiên hãy thọ trì pháp này một cách vững chắc, hãy đi đến sự viên mãn của bố thí ba-la-mật.

‘‘Yathāpi kumbho sampuṇṇo, yassa kassaci adhokato;

Vamatevudakaṃ nissesaṃ, na tattha parirakkhati.

Ví như một cái bình đầy nước, khi bị bất cứ ai úp ngược xuống, nó trút ra hết sạch nước, không giữ lại chút nào ở trong đó.

‘‘Tatheva [Pg.26] yācake disvā, hīnamukkaṭṭhamajjhime;

Dadāhi dānaṃ nissesaṃ, kumbho viya adhokato’’ti. (bu. vaṃ. 2.115-119);

Cũng vậy, khi thấy những người đến xin, dù là hạ liệt, cao quý, hay trung bình, hãy cho đi vật bố thí không còn sót lại, như chiếc bình bị úp ngược.

Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato dutiyaṃ sīlapāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya sīlapāramimpi pūreyyāsi. Yathā hi camarī migo nāma jīvitaṃ anoloketvā attano vālameva rakkhati, evaṃ tvampi ito paṭṭhāya jīvitampi anoloketvā sīlameva rakkhamāno buddho bhavissasī’’ti dutiyaṃ sīlapāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –

Rồi vị ấy suy nghĩ: 'Không thể chỉ có bấy nhiêu pháp tạo thành Phật,' và khi quán xét thêm nữa, đã thấy được giới ba-la-mật thứ hai và có ý nghĩ này: 'Này hiền sĩ Sumedha, kể từ nay, ngươi cũng hãy thực hành trọn vẹn giới ba-la-mật. Ví như con thú gọi là ly ngưu, không màng đến mạng sống mà chỉ bảo vệ cái đuôi của mình, cũng vậy, kể từ nay, ngươi cũng không màng đến mạng sống mà chỉ bảo vệ giới hạnh, khi làm như vậy ngươi sẽ thành Phật.' Vị ấy đã quyết tâm một cách vững chắc về giới ba-la-mật thứ hai. Do đó, đã được nói rằng:

‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;

Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.

Chắc chắn không thể chỉ có bấy nhiêu pháp của bậc Giác Ngộ; ta sẽ tìm kiếm cả những pháp khác, những pháp làm cho Bồ-đề chín muồi.

‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, dutiyaṃ sīlapāramiṃ;

Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.

Khi tìm kiếm, khi ấy ta đã thấy giới ba-la-mật thứ hai, vốn được các bậc Đại sĩ thời xưa thực hành và thường xuyên thực hành.

‘‘Imaṃ tvaṃ dutiyaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

Sīlapāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.

Nếu ngươi mong muốn đạt đến giác ngộ, hãy thọ trì pháp thứ hai này một cách vững chắc, hãy đi đến sự viên mãn của giới ba-la-mật.

‘‘Yathāpi camarī vālaṃ, kismiñci paṭilaggitaṃ;

Upeti maraṇaṃ tattha, na vikopeti vāladhiṃ.

Ví như con ly ngưu, khi đuôi bị vướng vào đâu đó, nó thà chịu chết tại nơi đó, chứ không làm tổn hại đến chùm lông đuôi.

‘‘Tatheva catūsu bhūmīsu, sīlāni paripūraya;

Parirakkha sadā sīlaṃ, camarī viya vāladhi’’nti. (bu. vaṃ. 2.120-124);

Cũng vậy, ngươi hãy thực hành trọn vẹn các giới trong bốn địa vị; hãy luôn luôn bảo vệ giới hạnh, như con ly ngưu bảo vệ chùm lông đuôi của nó.

Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato tatiyaṃ nekkhammapāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya nekkhammapāramimpi pūreyyāsi. Yathā hi ciraṃ bandhanāgāre vasamāno puriso na tattha sinehaṃ karoti, atha kho ukkaṇṭhatiyeva, avasitukāmo hoti, evameva tvampi sabbabhave bandhanāgārasadise katvā sabbabhavehi ukkaṇṭhito muccitukāmo hutvā nekkhammābhimukhova hohi. Evaṃ buddho bhavissasī’’ti tatiyaṃ nekkhammapāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –

Bấy giờ, khi vị ấy đang quán xét thêm nữa với ý nghĩ rằng: “Không thể chỉ có chừng này pháp tạo thành Phật,” vị ấy thấy được pháp ba-la-mật xuất ly thứ ba và ý nghĩ này đã khởi lên: “Này hiền sĩ Sumedha, từ nay ngươi hãy làm cho viên mãn cả pháp ba-la-mật xuất ly. Ví như người đàn ông sống lâu ngày trong ngục tù không có lòng luyến ái nơi ấy, mà chỉ chán ngán, chỉ muốn thoát ra; cũng vậy, ngươi hãy xem tất cả các cõi hữu như nhà tù, sau khi chán ngán tất cả các cõi hữu và mong muốn được giải thoát, hãy hướng đến sự xuất ly. Như vậy ngươi sẽ thành Phật.” (Nghĩ vậy), vị ấy đã quyết định một cách vững chắc về pháp ba-la-mật xuất ly thứ ba. Do đó, đã được nói rằng:

‘‘Na [Pg.27] hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;

Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.

“Chắc chắn các pháp tạo thành Phật không chỉ có chừng này. Ta sẽ tìm kiếm thêm những pháp khác, những pháp làm cho Bồ-đề chín muồi.”

‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, tatiyaṃ nekkhammapāramiṃ;

Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.

“Khi tìm kiếm lúc ấy, ta đã thấy pháp ba-la-mật xuất ly thứ ba, đã được các bậc Đại sĩ đời trước thường xuyên thực hành.”

‘‘Imaṃ tvaṃ tatiyaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

Nekkhammapāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.

“Nếu ngươi muốn chứng đắc Bồ-đề, trước tiên hãy thọ trì pháp thứ ba này một cách vững chắc, hãy thực hành ba-la-mật xuất ly.”

‘‘Yathā andughare puriso, ciravuttho dukhaṭṭito;

Na tattha rāgaṃ janeti, muttimeva gavesati.

“Ví như người đàn ông sống lâu ngày trong ngục tù, phải chịu đau khổ, không sinh lòng tham ái nơi ấy, mà chỉ tìm kiếm sự giải thoát.”

‘‘Tatheva tvaṃ sabbabhave, passa andugharaṃ viya;

Nekkhammābhimukho hohi, bhavato parimuttiyā’’ti. (bu. vaṃ. 2.125-129);

“Cũng vậy, ngươi hãy xem tất cả các cõi hữu như nhà tù, hãy hướng đến sự xuất ly để giải thoát khỏi các cõi hữu.”

Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato catutthaṃ paññāpāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya paññāpāramimpi pūreyyāsi. Hīnamajjhimukkaṭṭhesu kañci avajjetvā sabbepi paṇḍite upasaṅkamitvā pañhaṃ puccheyyāsi. Yathā hi piṇḍapātiko bhikkhu hīnādibhedesu kulesu kiñci avajjetvā paṭipāṭiyā piṇḍāya caranto khippaṃ yāpanaṃ labhati, evaṃ tvampi sabbapaṇḍite upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchanto buddho bhavissasī’’ti catutthaṃ paññāpāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –

Bấy giờ, khi vị ấy đang quán xét thêm nữa với ý nghĩ rằng: “Không thể chỉ có chừng này pháp tạo thành Phật,” vị ấy thấy được pháp ba-la-mật trí tuệ thứ tư và ý nghĩ này đã khởi lên: “Này hiền sĩ Sumedha, từ nay ngươi hãy làm cho viên mãn cả pháp ba-la-mật trí tuệ. Không bỏ sót một ai, dù là bậc hạ, bậc trung, hay bậc thượng, ngươi hãy đến gần tất cả các bậc hiền trí và đặt câu hỏi. Ví như vị tỳ-khưu đi khất thực, không bỏ sót một gia đình nào, dù là hạ tiện, trung lưu hay cao sang, đi khất thực theo thứ tự từng nhà thì sẽ nhanh chóng nhận được vật thực đủ để sống; cũng vậy, ngươi khi đến gần tất cả các bậc hiền trí và đặt câu hỏi, sẽ thành Phật.” (Nghĩ vậy), vị ấy đã quyết định một cách vững chắc về pháp ba-la-mật trí tuệ thứ tư. Do đó, đã được nói rằng:

‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;

Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.

“Chắc chắn các pháp tạo thành Phật không chỉ có chừng này. Ta sẽ tìm kiếm thêm những pháp khác, những pháp làm cho Bồ-đề chín muồi.”

‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, catutthaṃ paññāpāramiṃ;

Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.

“Khi tìm kiếm lúc ấy, ta đã thấy pháp ba-la-mật trí tuệ thứ tư, đã được các bậc Đại sĩ đời trước thường xuyên thực hành.”

‘‘Imaṃ tvaṃ catutthaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

Paññāpāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.

“Nếu ngươi muốn chứng đắc Bồ-đề, trước tiên hãy thọ trì pháp thứ tư này một cách vững chắc, hãy thực hành ba-la-mật trí tuệ.”

‘‘Yathāpi bhikkhu bhikkhanto, hīnamukkaṭṭhamajjhime;

Kulāni na vivajjento, evaṃ labhati yāpanaṃ.

“Ví như vị tỳ-khưu đi khất thực, không tránh né các gia đình hạ tiện, cao sang, hay trung lưu, như vậy sẽ nhận được vật thực đủ để sống.”

‘‘Tatheva [Pg.28] tvaṃ sabbakālaṃ, paripucchaṃ budhaṃ janaṃ;

Paññāpāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti. (bu. vaṃ. 2.130-134);

“Cũng vậy, ngươi hãy luôn luôn hỏi han người trí, khi đã đạt đến ba-la-mật trí tuệ, ngươi sẽ chứng đắc Chánh Đẳng Giác.”

Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato pañcamaṃ vīriyapāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya vīriyapāramimpi pūreyyāsi, yathā hi sīho migarājā sabbiriyāpathesu daḷhavīriyo hoti, evaṃ tvampi sabbabhavesu sabbiriyāpathesu daḷhavīriyo anolīnavīriyo samāno buddho bhavissasī’’ti pañcamaṃ vīriyapāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –

Bấy giờ, khi vị ấy đang quán xét thêm nữa với ý nghĩ rằng: “Không thể chỉ có chừng này pháp tạo thành Phật,” vị ấy thấy được pháp ba-la-mật tinh tấn thứ năm và ý nghĩ này đã khởi lên: “Này hiền sĩ Sumedha, từ nay ngươi hãy làm cho viên mãn cả pháp ba-la-mật tinh tấn. Ví như sư tử, vua của các loài thú, có tinh tấn vững chắc trong mọi oai nghi; cũng vậy, ngươi trong tất cả các cõi hữu, trong mọi oai nghi, hãy là người có tinh tấn vững chắc, không thối chuyển, và sẽ thành Phật.” (Nghĩ vậy), vị ấy đã quyết định một cách vững chắc về pháp ba-la-mật tinh tấn thứ năm. Do đó, đã được nói rằng:

‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;

Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.

“Chắc chắn các pháp tạo thành Phật không chỉ có chừng này. Ta sẽ tìm kiếm thêm những pháp khác, những pháp làm cho Bồ-đề chín muồi.”

‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, pañcamaṃ vīriyapāramiṃ;

Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.

“Khi tìm kiếm lúc ấy, ta đã thấy pháp ba-la-mật tinh tấn thứ năm, đã được các bậc Đại sĩ đời trước thường xuyên thực hành.”

‘‘Imaṃ tvaṃ pañcamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

Vīriyapāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.

“Nếu ngươi muốn chứng đắc Bồ-đề, trước tiên hãy thọ trì pháp thứ năm này một cách vững chắc, hãy thực hành ba-la-mật tinh tấn.”

‘‘Yathāpi sīho migarājā, nisajjaṭṭhānacaṅkame;

Alīnavīriyo hoti, paggahitamano sadā.

“Ví như sư tử, vua của các loài thú, trong lúc ngồi, đứng, đi kinh hành, có tinh tấn không thối chuyển, luôn có tâm hăng hái.”

‘‘Tatheva tvaṃ sabbabhave, paggaṇha vīriyaṃ daḷhaṃ;

Vīriyapāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti. (bu. vaṃ. 2.135-139);

“Cũng vậy, ngươi trong tất cả các cõi hữu, hãy nỗ lực tinh tấn một cách vững chắc, khi đã đạt đến ba-la-mật tinh tấn, ngươi sẽ chứng đắc Chánh Đẳng Giác.”

Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato chaṭṭhaṃ khantipāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya khantipāramimpi pūreyyāsi, sammānanepi avamānanepi khamova bhaveyyāsi. Yathā hi pathaviyaṃ nāma sucimpi nikkhipanti asucimpi, na tena pathavī sinehaṃ paṭighaṃ karoti, khamati sahati adhivāsetiyeva, evameva tvampi sammānanepi avamānanepi khamova samāno buddho bhavissasī’’ti chaṭṭhaṃ khantipāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –

Bấy giờ, khi vị ấy đang quán xét thêm nữa với ý nghĩ rằng: “Không thể chỉ có chừng này pháp tạo thành Phật,” vị ấy thấy được pháp ba-la-mật nhẫn nại thứ sáu và ý nghĩ này đã khởi lên: “Này hiền sĩ Sumedha, từ nay ngươi hãy làm cho viên mãn cả pháp ba-la-mật nhẫn nại. Dù được tôn trọng hay bị khinh miệt, ngươi hãy nhẫn nại. Ví như trên đất, người ta vứt bỏ cả vật sạch sẽ lẫn vật ô uế, đất không vì thế mà yêu thích hay sân hận, chỉ chịu đựng, kham nhẫn, và chấp nhận; cũng vậy, ngươi dù được tôn trọng hay bị khinh miệt, hãy là người nhẫn nại, và sẽ thành Phật.” (Nghĩ vậy), vị ấy đã quyết định một cách vững chắc về pháp ba-la-mật nhẫn nại thứ sáu. Do đó, đã được nói rằng:

‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;

Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.

“Chắc chắn các pháp tạo thành Phật không chỉ có chừng này. Ta sẽ tìm kiếm thêm những pháp khác, những pháp làm cho Bồ-đề chín muồi.”

‘‘Vicinanto [Pg.29] tadā dakkhiṃ, chaṭṭhamaṃ khantipāramiṃ;

Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.

“Khi tìm kiếm lúc ấy, ta đã thấy pháp ba-la-mật nhẫn nại thứ sáu, đã được các bậc Đại sĩ đời trước thường xuyên thực hành.”

‘‘Imaṃ tvaṃ chaṭṭhamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

Tattha advejjhamānaso, sambodhiṃ pāpuṇissasi.

“Trước tiên, ngươi hãy thọ trì pháp thứ sáu này một cách vững chắc, với tâm không dao động nơi pháp ấy, ngươi sẽ chứng đắc Chánh Đẳng Giác.”

‘‘Yathāpi pathavī nāma, sucimpi asucimpi ca;

Sabbaṃ sahati nikkhepaṃ, na karoti paṭighaṃ tayā.

“Ví như đất chịu đựng tất cả những gì được vứt bỏ, dù là vật sạch sẽ hay ô uế, và không có lòng sân hận vì điều đó.”

‘‘Tatheva tvampi sabbesaṃ, sammānāvamānakkhamo;

Khantipāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti. (bu. vaṃ. 2.140-144);

“Cũng vậy, ngươi hãy nhẫn nại với sự tôn trọng và khinh miệt của tất cả mọi người, khi đã đạt đến ba-la-mật nhẫn nại, ngươi sẽ chứng đắc Chánh Đẳng Giác.”

Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato sattamaṃ saccapāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya saccapāramimpi pūreyyāsi, asaniyā matthake patamānāyapi dhanādīnaṃ atthāya chandādīnaṃ vasena sampajānamusāvādaṃ nāma mā bhāsi. Yathā hi osadhī tārakā nāma sabbautūsu attano gamanavīthiṃ jahitvā aññāya vīthiyā na gacchati, sakavīthiyāva gacchati, evameva tvampi saccaṃ pahāya musāvādaṃ nāma avadantoyeva buddho bhavissasī’’ti sattamaṃ saccapāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –

Bấy giờ, khi ngài đang suy xét thêm rằng: ‘Không thể chỉ có chừng ấy pháp tác thành Phật quả’, ngài đã thấy được chân thật ba-la-mật thứ bảy và ý nghĩ này đã khởi lên: ‘Này hiền sĩ Sumedha, kể từ nay, ngươi hãy thực hành viên mãn cả chân thật ba-la-mật. Dầu cho sét đánh trên đầu, vì lợi ích của tài sản v.v..., do bởi lòng tham muốn v.v..., ngươi chớ nên nói lời cố ý dối trá. Ví như sao Hôm (osadhī tārakā) trong tất cả các mùa không từ bỏ đường đi của mình mà đi theo con đường khác, chỉ đi trên con đường của chính nó; cũng vậy, ngươi không từ bỏ sự thật, không nói lời dối trá thì sẽ thành Phật.’ Nghĩ vậy, ngài đã quyết tâm thực hành vững chắc chân thật ba-la-mật thứ bảy. Do đó, có lời dạy rằng:

‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;

Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.

‘Chắc chắn không chỉ có chừng ấy pháp tác thành Phật quả; ta sẽ tìm kiếm thêm những pháp khác, những pháp làm cho Bồ-đề chín muồi.

‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, sattamaṃ saccapāramiṃ;

Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.

‘Khi đang tìm kiếm, bấy giờ ta đã thấy chân thật ba-la-mật thứ bảy, pháp đã được các bậc Đại sĩ thuở xưa thường xuyên thực hành và tu tập.

‘‘Imaṃ tvaṃ sattamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

Tattha advejjhavacano, sambodhiṃ pāpuṇissasi.

‘Trước tiên, ngươi hãy thực hành vững chắc pháp thứ bảy này, hãy quyết tâm thọ trì; với lời nói không hai lòng ở nơi ấy, ngươi sẽ chứng đắc Chánh Giác.

‘‘Yathāpi osadhī nāma, tulābhūtā sadevake;

Samaye utuvasse vā, na vokkamati vīthito.

‘Ví như sao Hôm, là cán cân cho thế gian cùng với chư thiên, dù trong mùa đông, mùa hè, hay mùa mưa, cũng không đi lệch khỏi quỹ đạo của nó.

‘‘Tatheva tvampi saccesu, mā vokkamasi vīthito;

Saccapāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti. (bu. vaṃ. 2.145-149);

‘Cũng vậy, ngươi chớ đi lệch khỏi con đường chân thật; khi đã đạt đến sự viên mãn của chân thật ba-la-mật, ngươi sẽ chứng đắc Chánh Giác.’

Athassa [Pg.30] ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato aṭṭhamaṃ adhiṭṭhānapāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya adhiṭṭhānapāramimpi pūreyyāsi, yaṃ adhiṭṭhāsi, tasmiṃ adhiṭṭhāne niccalova bhaveyyāsi. Yathā hi pabbato nāma sabbāsu disāsu vātehi pahaṭo na kampati na calati, attano ṭhāneyeva tiṭṭhati, evameva tvampi attano adhiṭṭhāne niccalo hontova buddho bhavissasī’’ti aṭṭhamaṃ adhiṭṭhānapāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –

Bấy giờ, khi ngài đang suy xét thêm rằng: ‘Không thể chỉ có chừng ấy pháp tác thành Phật quả’, ngài đã thấy được quyết định ba-la-mật thứ tám và ý nghĩ này đã khởi lên: ‘Này hiền sĩ Sumedha, kể từ nay, ngươi hãy thực hành viên mãn cả quyết định ba-la-mật. Điều gì ngươi đã quyết định, hãy kiên định không lay chuyển trong quyết định ấy. Ví như ngọn núi, bị gió từ mọi hướng thổi vào, không rung, không động, chỉ đứng yên tại chỗ của nó; cũng vậy, ngươi hãy kiên định không lay chuyển trong quyết định của mình thì sẽ thành Phật.’ Nghĩ vậy, ngài đã quyết tâm thực hành vững chắc quyết định ba-la-mật thứ tám. Do đó, có lời dạy rằng:

‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;

Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.

‘Chắc chắn không chỉ có chừng ấy pháp tác thành Phật quả; ta sẽ tìm kiếm thêm những pháp khác, những pháp làm cho Bồ-đề chín muồi.

‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, aṭṭhamaṃ adhiṭṭhānapāramiṃ;

Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.

‘Khi đang tìm kiếm, bấy giờ ta đã thấy quyết định ba-la-mật thứ tám, pháp đã được các bậc Đại sĩ thuở xưa thường xuyên thực hành và tu tập.

‘‘Imaṃ tvaṃ aṭṭhamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

Tattha tvaṃ acalo hutvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi.

‘Trước tiên, ngươi hãy thực hành vững chắc pháp thứ tám này, hãy quyết tâm thọ trì; ở nơi ấy, ngươi hãy trở nên không lay chuyển, rồi sẽ chứng đắc Chánh Giác.

‘‘Yathāpi pabbato selo, acalo suppatiṭṭhito;

Na kampati bhusavātehi, sakaṭṭhāneva tiṭṭhati.

‘Ví như ngọn núi đá, không lay chuyển, đứng vững vàng; không rung động bởi những cơn gió mạnh, chỉ đứng yên tại chỗ của nó.

‘‘Tatheva tvampi adhiṭṭhāne, sabbadā acalo bhava;

Adhiṭṭhānapāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti. (bu. vaṃ. 2.150-154);

‘Cũng vậy, ngươi hãy luôn không lay chuyển trong sự quyết định; khi đã đạt đến sự viên mãn của quyết định ba-la-mật, ngươi sẽ chứng đắc Chánh Giác.’

Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato navamaṃ mettāpāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya mettāpāramimpi pūreyyāsi, hitesupi ahitesupi ekacitto bhaveyyāsi. Yathā hi udakaṃ nāma pāpajanassapi kalyāṇajanassapi sītabhāvaṃ ekasadisaṃ katvā pharati, evameva tvampi sabbesu sattesu mettacittena ekacittova honto buddho bhavissasī’’ti navamaṃ mettāpāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –

Bấy giờ, khi ngài đang suy xét thêm rằng: ‘Không thể chỉ có chừng ấy pháp tác thành Phật quả’, ngài đã thấy được tâm từ ba-la-mật thứ chín và ý nghĩ này đã khởi lên: ‘Này hiền sĩ Sumedha, kể từ nay, ngươi hãy thực hành viên mãn cả tâm từ ba-la-mật. Ngươi hãy có tâm đồng đều đối với người thương và kẻ ghét. Ví như nước làm mát lạnh đồng đều cho cả người xấu lẫn người tốt; cũng vậy, ngươi hãy có tâm đồng đều với tất cả chúng sanh bằng tâm từ thì sẽ thành Phật.’ Nghĩ vậy, ngài đã quyết tâm thực hành vững chắc tâm từ ba-la-mật thứ chín. Do đó, có lời dạy rằng:

‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;

Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.

‘Chắc chắn không chỉ có chừng ấy pháp tác thành Phật quả; ta sẽ tìm kiếm thêm những pháp khác, những pháp làm cho Bồ-đề chín muồi.

‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, navamaṃ mettāpāramiṃ;

Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.

‘Khi đang tìm kiếm, bấy giờ ta đã thấy tâm từ ba-la-mật thứ chín, pháp đã được các bậc Đại sĩ thuở xưa thường xuyên thực hành và tu tập.

‘‘Imaṃ [Pg.31] tvaṃ navamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

Mettāya asamo hohi, yadi bodhiṃ pattumicchasi.

‘Trước tiên, ngươi hãy thực hành vững chắc pháp thứ chín này, hãy quyết tâm thọ trì; hãy trở nên không ai sánh bằng về tâm từ, nếu ngươi muốn chứng đắc Bồ-đề.

‘‘Yathāpi udakaṃ nāma, kalyāṇe pāpake jane;

Samaṃ pharati sītena, pavāheti rajomalaṃ.

‘Ví như nước, đối với người tốt và kẻ xấu, lan tỏa sự mát lạnh một cách đồng đều, và cuốn trôi đi bụi bẩn và vết nhơ.

‘‘Tatheva tvampi hitāhite, samaṃ mettāya bhāvaya;

Mettāpāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti. (bu. vaṃ. 2.155-159);

‘Cũng vậy, ngươi hãy tu tập tâm từ một cách đồng đều đối với người thương và kẻ ghét; khi đã đạt đến sự viên mãn của tâm từ ba-la-mật, ngươi sẽ chứng đắc Chánh Giác.’

Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato dasamaṃ upekkhāpāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya upekkhāpāramimpi pūreyyāsi, sukhepi dukkhepi majjhattova bhaveyyāsi. Yathā hi pathavī nāma sucimpi asucimpi pakkhipamāne majjhattāva hoti, evameva tvampi sukhadukkhesu majjhattova honto buddho bhavissasī’’ti dasamaṃ upekkhāpāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –

Bấy giờ, khi ngài đang suy xét thêm rằng: ‘Không thể chỉ có chừng ấy pháp tác thành Phật quả’, ngài đã thấy được tâm xả ba-la-mật thứ mười và ý nghĩ này đã khởi lên: ‘Này hiền sĩ Sumedha, kể từ nay, ngươi hãy thực hành viên mãn cả tâm xả ba-la-mật. Ngươi hãy giữ tâm trung dung trong cả hạnh phúc lẫn đau khổ. Ví như đất, khi người ta ném vật trong sạch hay dơ bẩn lên, vẫn giữ thái độ trung dung; cũng vậy, ngươi hãy giữ tâm trung dung trong hạnh phúc và đau khổ thì sẽ thành Phật.’ Nghĩ vậy, ngài đã quyết tâm thực hành vững chắc tâm xả ba-la-mật thứ mười. Do đó, có lời dạy rằng:

‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;

Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.

‘Chắc chắn không chỉ có chừng ấy pháp tác thành Phật quả; ta sẽ tìm kiếm thêm những pháp khác, những pháp làm cho Bồ-đề chín muồi.

‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, dasamaṃ upekkhāpāramiṃ;

Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.

‘Khi đang tìm kiếm, bấy giờ ta đã thấy tâm xả ba-la-mật thứ mười, pháp đã được các bậc Đại sĩ thuở xưa thường xuyên thực hành và tu tập.

‘‘Imaṃ tvaṃ dasamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;

Tulābhūto daḷho hutvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi.

‘Trước tiên, ngươi hãy thực hành vững chắc pháp thứ mười này, hãy quyết tâm thọ trì; hãy trở nên vững chắc như một cán cân, rồi ngươi sẽ chứng đắc Chánh Giác.

‘‘Yathāpi pathavī nāma, nikkhittaṃ asuciṃ suciṃ;

Upekkhati ubhopete, kopānunayavajjitā.

‘Ví như đất, đối với vật dơ bẩn và trong sạch được ném xuống, vẫn giữ tâm xả đối với cả hai, không giận hờn cũng không thương mến.

‘‘Tatheva tvampi sukhadukkhe, tulābhūto sadā bhava;

Upekkhāpāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti. (bu. vaṃ. 2.160-164);

‘Cũng vậy, ngươi hãy luôn như một cán cân trong hạnh phúc và đau khổ; khi đã đạt đến sự viên mãn của tâm xả ba-la-mật, ngươi sẽ chứng đắc Chánh Giác.’

Tato cintesi – ‘‘imasmiṃ loke bodhisattehi pūretabbā bodhiparipācanā buddhakārakadhammā ettakāyeva, dasa pāramiyo ṭhapetvā aññe natthi. Imāpi dasa pāramiyo uddhaṃ ākāsepi natthi, heṭṭhā pathaviyampi, puratthimādīsu disāsupi natthi, mayhaṃyeva pana hadayabbhantare patiṭṭhitā’’ti. Evaṃ tāsaṃ hadaye patiṭṭhitabhāvaṃ disvā sabbāpi tā daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāya [Pg.32] punappunaṃ sammasanto anulomapaṭilomaṃ sammasati, pariyante gahetvā ādiṃ pāpeti, ādimhi gahetvā pariyantaṃ pāpeti, majjhe gahetvā ubhato koṭiṃ pāpetvā osāpeti, ubhato koṭīsu gahetvā majjhaṃ pāpetvā osāpeti. Bāhirakabhaṇḍapariccāgo dānapāramī nāma, aṅgapariccāgo dānaupapāramī nāma, jīvitapariccāgo dānaparamatthapāramī nāmāti dasa pāramiyo dasa upapāramiyo dasa paramatthapāramiyoti samattiṃsa pāramiyo telayantaṃ vinivaṭṭento viya mahāmeruṃ matthaṃ katvā cakkavāḷamahāsamuddaṃ āluḷento viya ca sammasati. Tassevaṃ dasa pāramiyo sammasantassa dhammatejena catunahutādhikadviyojanasatasahassabahalā ayaṃ mahāpathavī hatthinā akkantanaḷakalāpo viya, pīḷiyamānaṃ ucchuyantaṃ viya ca mahāviravaṃ viravamānā saṅkampi sampakampi sampavedhi. Kulālacakkaṃ viya telayantacakkaṃ viya ca paribbhami. Tena vuttaṃ –

Sau đó, ngài suy nghĩ: 'Trong thế gian này, các pháp làm cho Bồ-đề chín muồi, là nhân sanh ra Phật quả, mà các vị Bồ-tát phải thực hành trọn vẹn, chỉ có chừng ấy mà thôi. Ngoài mười pháp ba-la-mật ra, không có pháp nào khác. Mười pháp ba-la-mật này cũng không có ở trên hư không, không có ở dưới đất, cũng không có ở các phương hướng như phương đông v.v..., mà thật ra chúng chỉ được thiết lập ở bên trong trái tim của chính ta.' Như vậy, sau khi thấy được trạng thái được thiết lập trong trái tim của các pháp ấy, ngài đã làm cho tất cả các pháp ấy trở nên vững chắc, quyết định trong tâm, rồi liên tục quán xét. Ngài quán xét theo chiều xuôi và chiều ngược. Ngài nắm lấy phần cuối rồi đưa đến phần đầu, nắm lấy phần đầu rồi đưa đến phần cuối. Ngài nắm lấy phần giữa rồi đưa đến hai đầu và kết thúc, nắm lấy hai đầu rồi đưa đến phần giữa và kết thúc. Sự từ bỏ của cải bên ngoài được gọi là Bố thí Ba-la-mật. Sự từ bỏ các bộ phận thân thể được gọi là Bố thí Thượng Ba-la-mật. Sự từ bỏ mạng sống được gọi là Bố thí Tối thượng Ba-la-mật. Như vậy, ngài quán xét ba mươi pháp ba-la-mật, gồm mười pháp ba-la-mật, mười pháp thượng ba-la-mật, và mười pháp tối thượng ba-la-mật, giống như người quay máy ép dầu, giống như người lấy núi Tu-di làm trục khuấy và khuấy động đại dương Chuyển Luân. Do oai lực của pháp khi ngài quán xét mười pháp ba-la-mật như vậy, đại địa này, dày hai trăm bốn mươi ngàn do-tuần, đã rung động, chấn động, và lay động mạnh mẽ, giống như một bụi sậy bị voi giày đạp, và phát ra tiếng gầm lớn như máy ép mía đang bị ép. Nó quay tròn như bánh xe của người thợ gốm, như bánh xe của máy ép dầu. Do đó, có lời nói rằng:

‘‘Ettakāyeva te loke, ye dhammā bodhipācanā;

Taduddhaṃ natthi aññatra, daḷhaṃ tattha patiṭṭhaha.

‘Trong thế gian này, các pháp làm cho Bồ-đề chín muồi chỉ có chừng ấy thôi. Ngoài những pháp ấy ra, không có pháp nào khác. Hãy đứng vững chắc trong đó.’

‘‘Ime dhamme sammasato, sabhāvarasalakkhaṇe;

Dhammatejena vasudhā, dasasahassī pakampatha.

‘Khi ngài quán xét các pháp này, với tự tánh, vị, và tướng của chúng, do oai lực của pháp, quả đất của mười ngàn thế giới đã rung chuyển.’

‘‘Calati ravati pathavī, ucchuyantaṃva pīḷitaṃ;

Telayante yathā cakkaṃ, evaṃ kampati medanī’’ti. (bu. vaṃ. 2.165-167);

‘Mặt đất rung chuyển và gầm vang, như máy ép mía đang bị ép. Như bánh xe trong máy ép dầu, mặt đất rung động như vậy.’

Mahāpathaviyā kampamānāya rammanagaravāsino saṇṭhātuṃ asakkontā yugantavātabbhāhatā mahāsālā viya mucchitā papatiṃsu. Ghaṭādīni kulālabhājanāni pavaṭṭantāni aññamaññaṃ paharantāni cuṇṇavicuṇṇāni ahesuṃ. Mahājano bhītatasito satthāraṃ upasaṅkamitvā ‘‘kiṃ nu kho bhagavā nāgāvaṭṭo ayaṃ, bhūtayakkhadevatāsu aññatarāvaṭṭo vāti na hi mayaṃ etaṃ jānāma, apica kho sabbopi ayaṃ mahājano upadduto, kiṃ nu kho imassa lokassa pāpakaṃ bhavissati, udāhu kalyāṇaṃ, kathetha no etaṃ kāraṇa’’nti āha. Atha satthā tesaṃ kathaṃ sutvā ‘‘tumhe [Pg.33] mā bhāyatha, mā cintayittha, natthi vo itonidānaṃ bhayaṃ. Yo so mayā ajja ‘sumedhapaṇḍito anāgate gotamo nāma buddho bhavissatī’ti byākato, so idāni dasa pāramiyo sammasati, tassa sammasantassa viloḷentassa dhammatejena sakaladasasahassī lokadhātu ekappahārena kampati ceva ravati cā’’ti āha. Tena vuttaṃ –

Khi đại địa đang rung chuyển, dân chúng thành Ramma không thể đứng vững, đã ngã quỵ và bất tỉnh như những cây sala lớn bị gió tận thế quật ngã. Các đồ gốm như ghè v.v... lăn lóc, va vào nhau và vỡ tan thành từng mảnh. Dân chúng sợ hãi kinh hoàng, đến gần bậc Đạo Sư và thưa rằng: 'Bạch Thế Tôn, đây có phải là sự khuấy động của loài rồng chăng, hay là sự khuấy động của một trong các loài ma, dạ-xoa, hoặc chư thiên? Chúng con thật không biết điều này. Hơn nữa, tất cả dân chúng này đều bị nhiễu loạn. Điều xấu xa gì sẽ xảy đến cho thế gian này, hay là điều tốt lành? Xin hãy nói cho chúng con biết nguyên nhân đó.' Bấy giờ, bậc Đạo Sư nghe lời họ nói, liền bảo: 'Các ngươi đừng sợ hãi, đừng lo lắng. Không có sự nguy hiểm nào cho các ngươi từ nguyên nhân này. Vị đạo sĩ Sumedha mà hôm nay ta đã thọ ký rằng 'trong tương lai sẽ thành một vị Phật tên là Gotama', vị ấy hiện đang quán xét mười pháp ba-la-mật. Do oai lực của pháp khi vị ấy quán xét và khuấy động, toàn thể mười ngàn thế giới cùng một lúc vừa rung chuyển vừa gầm vang.' Do đó, có lời nói rằng:

‘‘Yāvatā parisā āsi, buddhassa parivesane;

Pavedhamānā sā tattha, mucchitā sesi bhūmiyā.

‘Bao nhiêu hội chúng có mặt tại nơi dâng cúng lên đức Phật, họ đều run rẩy, bất tỉnh và nằm dài trên mặt đất.’

‘‘Ghaṭānekasahassāni, kumbhīnañca satā bahū;

Sañcuṇṇamathitā tattha, aññamaññaṃ paghaṭṭitā.

‘Nhiều ngàn cái ghè và nhiều trăm cái hũ lớn ở đó, va vào nhau, đã bị nghiền nát và vỡ tan.’

‘‘Ubbiggā tasitā bhītā, bhantā byathitamānasā;

Mahājanā samāgamma, dīpaṅkaramupāgamuṃ.

‘Dân chúng hoảng hốt, kinh hoàng, sợ hãi, bối rối, tâm trí xáo động, đã tụ tập lại và đến gần đức Phật Dīpaṅkara.’

‘‘Kiṃ bhavissati lokassa, kalyāṇamatha pāpakaṃ;

Sabbo upadduto loko, taṃ vinodehi cakkhuma.

‘Điều gì sẽ xảy đến cho thế gian, tốt lành hay xấu xa? Toàn thể thế gian đều bị nhiễu loạn, xin bậc Hữu Nhãn hãy xua tan điều đó.’

‘‘Tesaṃ tadā saññāpesi, dīpaṅkaro mahāmuni;

Vissatthā hotha mā bhātha, imasmiṃ pathavikampane.

‘Khi ấy, đức Dīpaṅkara, bậc Đại Mâu-ni, đã cho họ biết: ‘Hãy yên tâm, đừng sợ hãi về trận động đất này.’

‘‘Yamahaṃ ajja byākāsiṃ, ‘buddho loke bhavissati’;

Eso sammasati dhammaṃ, pubbakaṃ jinasevitaṃ.

‘Người mà hôm nay ta đã thọ ký rằng: ‘Sẽ thành một vị Phật trong thế gian,’ vị ấy đang quán xét pháp xưa, được các bậc Toàn Giác thực hành.’

‘‘Tassa sammasato dhammaṃ, buddhabhūmiṃ asesato;

Tenāyaṃ kampitā pathavī, dasasahassī sadevake’’ti. (bu. vaṃ. 2.168-174);

‘Khi vị ấy quán xét pháp, là nền tảng của Phật quả, một cách không còn dư sót, do đó mà quả đất này, cùng với mười ngàn thế giới và chư thiên, đã rung chuyển.’

Mahājano tathāgatassa vacanaṃ sutvā haṭṭhatuṭṭho mālāgandhavilepanaṃ ādāya rammanagarā nikkhamitvā bodhisattaṃ upasaṅkamitvā mālāgandhādīhi pūjetvā vanditvā padakkhiṇaṃ katvā rammanagarameva pāvisi. Bodhisattopi dasa pāramiyo sammasitvā vīriyaṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāya nisinnāsanā vuṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –

Dân chúng nghe lời của đức Như Lai, lòng đầy hoan hỷ vui mừng, cầm lấy vòng hoa, hương liệu và vật thoa, đi ra khỏi thành Ramma, đến gần vị Bồ-tát, cúng dường bằng vòng hoa, hương liệu v.v..., đảnh lễ, đi nhiễu quanh bên phải rồi trở vào thành Ramma. Vị Bồ-tát cũng vậy, sau khi quán xét mười pháp ba-la-mật, đã làm cho tinh tấn trở nên vững chắc, quyết định trong tâm, rồi đứng dậy khỏi chỗ ngồi. Do đó, có lời nói rằng:

‘‘Buddhassa vacanaṃ sutvā, mano nibbāyi tāvade;

Sabbe maṃ upasaṅkamma, punāpi abhivandisuṃ.

‘Nghe lời của đức Phật, tâm tôi liền được an tịnh. Tất cả mọi người đến gần tôi và lại một lần nữa đảnh lễ.’

‘‘Samādiyitvā [Pg.34] buddhaguṇaṃ, daḷhaṃ katvāna mānasaṃ;

Dīpaṅkaraṃ namassitvā, āsanā vuṭṭhahiṃ tadā’’ti. (bu. vaṃ. 2.175-176);

‘Sau khi thọ trì các phẩm hạnh của chư Phật, làm cho tâm trở nên vững chắc, đảnh lễ đức Dīpaṅkara, bấy giờ tôi đã đứng dậy khỏi chỗ ngồi.’

Atha bodhisattaṃ āsanā vuṭṭhahantaṃ sakaladasasahassacakkavāḷadevatā sannipatitvā dibbehi mālāgandhehi pūjetvā vanditvā ‘‘ayya sumedhatāpasa, tayā ajja dīpaṅkaradasabalassa pādamūle mahatī patthanā patthitā, sā te anantarāyena samijjhatu, mā te bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā ahosi, sarīre appamattakopi rogo mā uppajjatu, khippaṃ pāramiyo pūretvā sammāsambodhiṃ paṭivijjha. Yathā pupphūpagaphalūpagarukkhā samaye pupphanti ceva phalanti ca, tatheva tvampi taṃ samayaṃ anatikkamitvā khippaṃ sambodhimuttamaṃ phusassū’’tiādīni thutimaṅgalāni payirudāhaṃsu. Evañca payirudāhitvā attano attano devaṭṭhānameva agamaṃsu. Bodhisattopi devatāhi abhitthavito – ‘‘ahaṃ dasa pāramiyo pūretvā kappasatasahassādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake buddho bhavissāmī’’ti vīriyaṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāya nabhaṃ abbhuggantvā himavantameva agamāsi. Tena vuttaṃ –

Khi ấy, lúc vị Bồ-tát đứng dậy khỏi chỗ ngồi, chư thiên ở khắp mười ngàn thế giới đã tụ hội lại, cúng dường và đảnh lễ bằng vòng hoa và hương thơm cõi trời rồi tung hô những lời tán thán và chúc phúc như vầy: “Thưa ngài ẩn sĩ Sumedha, hôm nay ngài đã phát lời nguyện vĩ đại dưới chân của đức Phật Dīpaṅkara, bậc Thập Lực. Mong rằng lời nguyện ấy của ngài được thành tựu không có chướng ngại. Mong rằng sự sợ hãi hay sự run rẩy không xảy đến với ngài. Mong rằng không có bệnh tật nào, dù là nhỏ nhất, phát sinh trong thân của ngài. Mong ngài mau chóng viên mãn các pháp ba-la-mật và chứng ngộ Chánh Đẳng Giác. Ví như các cây cối có hoa và có quả, đến thời thì ra hoa và kết trái, cũng vậy, mong ngài không bỏ lỡ thời điểm ấy, mau chóng chứng đạt quả vị Giác Ngộ tối thượng.” Sau khi đã tung hô như vậy, chư thiên đã trở về trú xứ của mình. Vị Bồ-tát cũng được chư thiên tán thán, đã làm cho tinh tấn được vững chắc và quyết tâm rằng: “Ta sẽ viên mãn mười pháp ba-la-mật và trở thành một vị Phật sau bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp,” rồi bay lên không trung và đi đến núi Himavanta. Do đó, đã được nói rằng:

‘‘Dibbaṃ mānusakaṃ pupphaṃ, devā mānusakā ubho;

Samokiranti pupphehi, vuṭṭhahantassa āsanā.

“Cả chư thiên và loài người, cả hai, tung rải hoa trời và hoa người lên ngài đang đứng dậy khỏi chỗ ngồi.”

‘‘Vedayanti ca te sotthiṃ, devā mānusakā ubho;

Mahantaṃ patthitaṃ tuyhaṃ, taṃ labhassu yathicchitaṃ.

“Cả chư thiên và loài người, cả hai, nói lời chúc phúc đến ngài: ‘Điều vĩ đại mà ngài đã nguyện cầu, mong ngài đạt được điều ấy như ý nguyện.’”

‘‘Sabbītiyo vivajjantu, soko rogo vinassatu;

Mā te bhavantvantarāyā, phusa khippaṃ bodhimuttamaṃ.

“Mong mọi tai ương tránh xa, mong sầu muộn và bệnh tật tiêu tan. Mong các chướng ngại không xảy đến với ngài, mong ngài mau chóng chứng đạt quả vị Giác Ngộ tối thượng.”

‘‘Yathāpi samaye patte, pupphanti pupphino dumā;

Tatheva tvaṃ mahāvīra, buddhañāṇena pupphasu.

“Ví như các cây có hoa, khi đến thời thì nở hoa; cũng vậy, hỡi bậc Đại Hùng, mong ngài nở hoa bằng trí tuệ của bậc Giác Ngộ.”

‘‘Yathā ye keci sambuddhā, pūrayuṃ dasa pāramī;

Tatheva tvaṃ mahāvīra, pūraya dasa pāramī.

“Ví như tất cả các bậc Chánh Đẳng Giác đã viên mãn mười pháp ba-la-mật; cũng vậy, hỡi bậc Đại Hùng, mong ngài viên mãn mười pháp ba-la-mật.”

‘‘Yathā ye keci sambuddhā, bodhimaṇḍamhi bujjhare;

Tatheva tvaṃ mahāvīra, bujjhassu jinabodhiyaṃ.

“Ví như tất cả các bậc Chánh Đẳng Giác đã giác ngộ tại Bồ-đề đoàn; cũng vậy, hỡi bậc Đại Hùng, mong ngài giác ngộ tại cây Bồ-đề của bậc Chiến Thắng.”

‘‘Yathā [Pg.35] ye keci sambuddhā, dhammacakkaṃ pavattayuṃ;

Tatheva tvaṃ mahāvīra, dhammacakkaṃ pavattaya.

“Ví như tất cả các bậc Chánh Đẳng Giác đã chuyển Pháp luân; cũng vậy, hỡi bậc Đại Hùng, mong ngài chuyển Pháp luân.”

‘‘Puṇṇamāye yathā cando, parisuddho virocati;

Tatheva tvaṃ puṇṇamano, viroca dasasahassiyaṃ.

“Ví như mặt trăng vào ngày rằm, trong sáng và tỏa rạng; cũng vậy, ngài với tâm viên mãn, mong ngài tỏa rạng trong mười ngàn thế giới.”

‘‘Rāhumutto yathā sūriyo, tāpena atirocati;

Tatheva lokā muccitvā, viroca siriyā tuvaṃ.

“Ví như mặt trời thoát khỏi Rāhu, tỏa sáng rực rỡ với sức nóng; cũng vậy, sau khi giải thoát khỏi thế gian, mong ngài tỏa rạng với vẻ huy hoàng.”

‘‘Yathā yā kāci nadiyo, osaranti mahodadhiṃ;

Evaṃ sadevakā lokā, osarantu tavantike.

“Ví như bất kỳ con sông nào cũng đều chảy vào đại dương; cũng vậy, mong các chúng sanh cùng với chư thiên quy hướng về ngài.”

‘‘Tehi thutappasattho so, dasa dhamme samādiya;

Te dhamme paripūrento, pavanaṃ pāvisī tadā’’ti. (bu. vaṃ. 2.177-187);

“Vị ấy, được họ tán thán và ca ngợi, đã thọ trì mười pháp ấy. Trong khi viên mãn các pháp ấy, khi ấy ngài đã đi vào khu rừng.”

Sumedhakathā niṭṭhitā.

Câu chuyện về Sumedha đến đây là kết thúc.

Rammanagaravāsinopi kho nagaraṃ pavisitvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ adaṃsu. Satthā tesaṃ dhammaṃ desetvā mahājanaṃ saraṇādīsu patiṭṭhapetvā rammanagarā nikkhami. Tato uddhampi yāvatāyukaṃ tiṭṭhanto sabbaṃ buddhakiccaṃ katvā anukkamena anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ buddhavaṃse vuttanayeneva vitthāretabbaṃ. Vuttañhi tattha –

Dân chúng thành Ramma sau khi vào thành đã cúng dường đại thí đến Tăng chúng với đức Phật là vị đứng đầu. Bậc Đạo Sư sau khi thuyết pháp cho họ, đã an lập đại chúng trong Tam quy v.v... rồi rời khỏi thành Ramma. Từ đó về sau, trong suốt tuổi thọ còn lại, sau khi đã làm tất cả Phật sự, ngài tuần tự nhập Vô dư y Niết-bàn giới. Ở đây, điều gì cần nói, tất cả điều đó nên được diễn giải theo phương pháp đã được nói trong Buddhavaṃsa. Thật vậy, đã được nói ở đó rằng:

‘‘Tadā te bhojayitvāna, sasaṅghaṃ lokanāyakaṃ;

Upagacchuṃ saraṇaṃ tassa, dīpaṅkarassa satthuno.

“Khi ấy, sau khi cúng dường vật thực đến bậc Lãnh Đạo Thế Gian cùng với Tăng chúng, họ đã quy y nơi bậc Đạo Sư Dīpaṅkara ấy.”

‘‘Saraṇagamane kañci, nivesesi tathāgato;

Kañci pañcasu sīlesu, sīle dasavidhe paraṃ.

“Đức Như Lai đã an lập một số người trong sự quy y Tam bảo, một số người trong năm giới, và những người khác trong mười giới.”

‘‘Kassaci deti sāmaññaṃ, caturo phalamuttame;

Kassaci asame dhamme, deti so paṭisambhidā.

“Ngài ban cho một số người bốn Thánh đạo và bốn Thánh quả tối thượng; ngài ban cho một số người các pháp Vô ngại giải không gì sánh bằng.”

‘‘Kassaci [Pg.36] varasamāpattiyo, aṭṭha deti narāsabho;

Tisso kassaci vijjāyo, chaḷabhiññā pavecchati.

“Bậc Nhân Ngưu ban cho một số người tám thiền chứng cao quý; ban cho một số người ba minh, và ban cho một số người sáu thắng trí.”

‘‘Tena yogena janakāyaṃ, ovadati mahāmuni;

Tena vitthārikaṃ āsi, lokanāthassa sāsanaṃ.

“Bằng phương tiện ấy, bậc Đại Mâu-ni giáo huấn chúng sanh; do đó, giáo pháp của bậc Hộ Trì Thế Gian đã được lan rộng.”

‘‘Mahāhanūsabhakkhandho, dīpaṅkarasanāmako;

Bahū jane tārayati, parimoceti duggatiṃ.

“Đấng có tên là Dīpaṅkara, có hàm lớn và vai như vai bò đực, đã đưa nhiều chúng sanh vượt qua (vũng lầy luân hồi) và giải thoát họ khỏi ác đạo.”

‘‘Bodhaneyyaṃ janaṃ disvā, satasahassepi yojane;

Khaṇena upagantvāna, bodheti taṃ mahāmuni.

“Khi thấy một chúng sanh có thể được giác ngộ, dù ở cách xa cả trăm ngàn do-tuần, bậc Đại Mâu-ni trong khoảnh khắc đã đến gần và làm cho người ấy giác ngộ.”

‘‘Paṭhamābhisamaye buddho, koṭisatamabodhayi;

Dutiyābhisamaye nātho, navutikoṭimabodhayi.

“Trong lần hội chúng đầu tiên, đức Phật đã làm cho một trăm ức người giác ngộ; trong lần hội chúng thứ hai, bậc Hộ Trì đã làm cho chín mươi ức người giác ngộ.”

‘‘Yadā ca devabhavanamhi, buddho dhammamadesayi;

Navutikoṭisahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahu.

“Và khi đức Phật thuyết pháp tại cõi trời, khi ấy đã có lần hội chúng thứ ba của chín mươi ngàn ức (chư thiên).”

‘‘Sannipātā tayo āsuṃ, dīpaṅkarassa satthuno;

Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo.

“Đã có ba lần hội chúng của bậc Đạo Sư Dīpaṅkara. Lần hội chúng đầu tiên là của một trăm ngàn ức vị (Tỳ-khưu).”

‘‘Puna nāradakūṭamhi, pavivekagate jine;

Khīṇāsavā vītamalā, samiṃsu satakoṭiyo.

“Lại nữa, khi bậc Chiến Thắng nhập tịnh tại đỉnh núi Nārada, một trăm ức vị đã đoạn tận lậu hoặc, không còn cấu uế, đã tụ hội.”

‘‘Yamhi kāle mahāvīro, sudassanasiluccaye;

Navutikoṭisahassehi, pavāresi mahāmuni.

“Vào thời điểm bậc Đại Hùng an cư tại đỉnh núi Sudassana, bậc Đại Mâu-ni đã làm lễ Tự tứ với chín mươi ngàn ức vị.”

‘‘Ahaṃ tena samayena, jaṭilo uggatāpano;

Antalikkhamhi caraṇo, pañcābhiññāsu pāragū.

“Vào thời điểm ấy, ta là một ẩn sĩ bện tóc, thực hành khổ hạnh khắc nghiệt, đi lại trên không trung, và thông suốt năm thắng trí.”

‘‘Dasavīsasahassānaṃ, dhammābhisamayo ahu;

Ekadvinnaṃ abhisamayā, gaṇanato asaṅkhiyā.

“Đã có sự chứng ngộ Chân lý của mười, hai mươi ngàn chúng sanh; sự chứng ngộ của một hoặc hai người thì không thể đếm được.”

‘‘Vitthārikaṃ bāhujaññaṃ, iddhaṃ phītaṃ ahū tadā;

Dīpaṅkarassa bhagavato, sāsaraṃ suvisodhitaṃ.

“Khi ấy, giáo pháp đã được thanh lọc kỹ lưỡng của đức Thế Tôn Dīpaṅkara đã được lan rộng, được nhiều người biết đến, thịnh vượng và phát triển.”

‘‘Cattāri [Pg.37] satasahassāni, chaḷabhiññā mahiddhikā;

Dīpaṅkaraṃ lokaviduṃ parivārenti sabbadā.

“Bốn trăm ngàn vị có sáu thắng trí và đại thần lực luôn luôn vây quanh đức Dīpaṅkara, bậc Thông Suốt Thế Gian.”

‘‘Ye keci tena samayena, jahanti mānusaṃ bhavaṃ;

Appattamānasā sekhā, garahitā bhavanti te.

Vào thời điểm ấy, những vị hữu học nào có tâm chưa chứng đắc (A-la-hán), từ bỏ thân người, các vị ấy bị chê trách.

‘‘Supupphitaṃ pāvacanaṃ, arahantehi tādibhi;

Khīṇāsavehi vimalehi, upasobhati sabbadā.

Giáo pháp đã được nở rộ tốt đẹp, luôn luôn được làm cho vẻ vang bởi các bậc A-la-hán, là những vị trầm tĩnh, vô nhiễm, đã đoạn tận các lậu hoặc.

‘‘Nagaraṃ rammavatī nāma, sudevo nāma khattiyo;

Sumedhā nāma janikā, dīpaṅkarassa satthuno.

Kinh thành của Đức Đạo Sư Dīpaṅkara tên là Rammavatī, phụ vương thuộc dòng Sát-đế-lỵ tên là Sudeva, mẫu hậu tên là Sumedhā.

‘‘Dasavassasahassāni, agāraṃ ajjha so vasi;

Haṃsā koñcā mayūrā ca, tayo pāsādamuttamā.

Ngài đã sống trong hoàng cung mười ngàn năm. Haṃsā, Koñcā, và Mayūrā là ba tòa lâu đài cao quý.

‘‘Tīṇi satasahassāni, nāriyo samalaṅkatā;

Padumā nāma sā nārī, usabhakkhandho atrajo.

Có ba trăm ngàn cung nữ được trang điểm lộng lẫy. Chánh phi tên là Padumā, con trai tên là Usabhakkhandha.

‘‘Nimitte caturo disvā, hatthiyānena nikkhami;

Anūnadasamāsāni, padhāne padahī jino.

Sau khi nhìn thấy bốn điềm báo, Ngài đã xuất gia bằng voi báu. Vị Chiến Thắng đã thực hành khổ hạnh trong suốt mười tháng không thiếu.

‘‘Padhānacāraṃ caritvāna, abujjhi mānasaṃ muni;

Brahmunā yācito santo, dīpaṅkaro mahāmuni.

Sau khi thực hành khổ hạnh, bậc Mâu-ni đã giác ngộ. Được Phạm thiên thỉnh cầu, bậc Đại Mâu-ni Dīpaṅkara...

‘‘Vatti cakkaṃ mahāvīro, nandārāme sirīghare;

Nisinno sirīsamūlamhi, akāsi titthiyamaddanaṃ.

...bậc Đại Anh Hùng đã chuyển Pháp luân tại tu viện Nandārāma, trong ngôi nhà phúc đức. Ngài đã nhiếp phục các ngoại đạo trong khi ngự tại cội cây Sirīsa.

‘‘Sumaṅgalo ca tisso ca, ahesuṃ aggasāvakā;

Sāgato nāmupaṭṭhāko, dīpaṅkarassa satthuno.

Sumaṅgala và Tissa là hai vị Thượng thủ Thinh văn. Vị thị giả của Đức Đạo Sư Dīpaṅkara tên là Sāgata.

Sunandā ca‘‘nandā ceva sunandā ca, ahesuṃ aggasāvikā;

Bodhi tassa bhagavato, pipphalīti pavuccati.

Nandā và Sunandā là hai vị Thượng thủ Thinh văn Ni. Cây Bồ-đề của Đức Thế Tôn ấy được gọi là cây Pipphali.

‘‘Tapussabhallikā nāma, ahesuṃ aggupaṭṭhakā;

Sirimā koṇā upaṭṭhikā, dīpaṅkarassa satthuno.

Tapussa và Bhallika là hai vị Thượng thủ hộ độ. Sirimā và Koṇā là hai vị Thượng thủ nữ hộ độ của Đức Đạo Sư Dīpaṅkara.

‘‘Asītihatthamubbedho, dīpaṅkaro mahāmuni;

Sobhati dīparukkhova, sālarājāva phullito.

Bậc Đại Mâu-ni Dīpaṅkara cao tám mươi hắc-thủ. Ngài tỏa sáng như một cây đèn, như một cây Sa-la vương đang trổ hoa.

‘‘Pabhā [Pg.38] vidhāvati tassa, samantā dvādasa yojane;

Satasahassavassāni, āyu tassa mahesino;

Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.

Hào quang của Ngài lan tỏa xung quanh mười hai do-tuần. Tuổi thọ của bậc Đại Sĩ ấy là một trăm ngàn năm. Trụ thế trong thời gian ấy, Ngài đã cứu độ rất nhiều chúng sanh.

‘‘Jotayitvāna saddhammaṃ, santāretvā mahājanaṃ;

Jalitvā aggikhandhova, nibbuto so sasāvako.

Sau khi làm rạng rỡ Chánh pháp, cứu độ cho đại chúng, Ngài đã nhập Niết-bàn cùng với các vị Thinh văn, như khối lửa đã tắt.

‘‘Sā ca iddhi so ca yaso, tāni ca pādesu cakkaratanāni;

Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārāti.

Thần thông ấy, danh tiếng ấy, và những pháp luân quý báu ở đôi chân ấy; tất cả những điều ấy đã biến mất. Ôi, quả thật tất cả các pháp hữu vi đều trống rỗng!

‘‘Dīpaṅkaro jino satthā, nandārāmamhi nibbuto;

Tatthetassa jinathūpo, chattiṃsubbedhayojano’’ti. (bu. vaṃ. 3.1-31);

Đức Phật Dīpaṅkara, bậc Chiến Thắng, bậc Đạo Sư, đã nhập Niết-bàn tại tu viện Nandārāma. Tại nơi ấy, bảo tháp của bậc Chiến Thắng cao ba mươi sáu do-tuần.

Koṇḍañño buddho

Đức Phật Koṇḍañña

Dīpaṅkarassa pana bhagavato aparabhāge ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā koṇḍañño nāma satthā udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā ahesuṃ. Paṭhamasannipāte koṭisatasahassaṃ, dutiye koṭisahassaṃ, tatiye navutikoṭiyo. Tadā bodhisatto vijitāvī nāma cakkavattī hutvā koṭisatasahassassa buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ adāsi. Satthā bodhisattaṃ ‘‘buddho bhavissatī’’ti byākaritvā dhammaṃ desesi. So satthu dhammakathaṃ sutvā rajjaṃ niyyātetvā pabbaji. So tīṇi piṭakāni uggahetvā aṭṭha samāpattiyo ca pañca abhiññāyo ca uppādetvā aparihīnajjhāno brahmaloke nibbatti. Koṇḍaññabuddhassa pana rammavatī nāma nagaraṃ, sunando nāma khattiyo pitā, sujātā nāma devī mātā, bhaddo ca subhaddo ca dve aggasāvakā, anuruddho nāmupaṭṭhāko, tissā ca upatissā ca dve aggasāvikā, sālakalyāṇirukkho bodhi, aṭṭhāsītihatthubbedhaṃ sarīraṃ, vassasatasahassaṃ āyuppamāṇaṃ ahosi.

Về sau, sau thời Đức Thế Tôn Dīpaṅkara, trải qua một a-tăng-kỳ, một vị Đạo Sư tên là Koṇḍañña đã xuất hiện. Vị ấy cũng có ba lần hội chúng Thinh văn. Trong lần hội chúng thứ nhất, có một trăm ngàn ức vị. Trong lần thứ hai, có một ngàn ức vị. Trong lần thứ ba, có chín mươi ức vị. Khi ấy, Bồ-tát là một vị Chuyển luân vương tên là Vijitāvī, đã cúng dường đại thí đến Tăng chúng gồm một trăm ngàn ức vị Tỳ-khưu do Đức Phật dẫn đầu. Đức Đạo Sư đã thuyết Pháp và thọ ký cho Bồ-tát rằng: ‘Vị này sẽ thành Phật.’ Sau khi nghe Pháp thoại của Đức Đạo Sư, vị ấy đã trao lại vương quốc và xuất gia. Vị ấy đã học thuộc Tam tạng, chứng đắc tám tầng thiền định và năm pháp thần thông, với thiền chứng không bị suy thoái, đã tái sanh về cõi Phạm thiên. Về Đức Phật Koṇḍañña, kinh thành tên là Rammavatī, phụ vương thuộc dòng Sát-đế-lỵ tên là Sunanda, mẫu hậu là hoàng hậu Sujātā. Bhadda và Subhadda là hai vị Thượng thủ Thinh văn. Anuruddha là vị thị giả. Tissā và Upatissā là hai vị Thượng thủ Thinh văn Ni. Cây Bồ-đề là cây Sālakalyāṇi. Thân Ngài cao tám mươi tám hắc-thủ, tuổi thọ là một trăm ngàn năm.

‘‘Dīpaṅkarassa aparena, koṇḍañño nāma nāyako;

Anantatejo amitayaso, appameyyo durāsado’’.

Sau thời Đức Phật Dīpaṅkara, có một vị Lãnh Đạo tên là Koṇḍañña, với uy lực vô biên, danh tiếng vô lượng, không thể đo lường, khó ai sánh bằng.

Tassa aparabhāge ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā ekasmiṃ kappeyeva cattāro buddhā nibbattiṃsu – maṅgalo, sumano, revato, sobhitoti. Maṅgalassa bhagavato tīsu sāvakasannipātesu paṭhamasannipāte koṭisatasahassaṃ [Pg.39] bhikkhū ahesuṃ, dutiye koṭisatasahassaṃ, tatiye navuṭikoṭiyo. Vemātikabhātā kirassa ānandakumāro nāma navutikoṭisaṅkhāya parisāya saddhiṃ dhammassavanatthāya satthu santikaṃ agamāsi. Satthā tassa anupubbikathaṃ kathesi. So saddhiṃ parisāya saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Satthā tesaṃ kulaputtānaṃ pubbacaritaṃ olokento iddhimayapattacīvarassa upanissayaṃ disvā dakkhiṇahatthaṃ pasāretvā ‘‘etha bhikkhavo’’ti āha. Sabbe taṅkhaṇaññeva iddhimayapattacīvaradharā saṭṭhivassikatherā viya ākappasampannā hutvā satthāraṃ vanditvā parivārayiṃsu. Ayamassa tatiyo sāvakasannipāto ahosi.

Về sau, sau thời vị ấy, trải qua một a-tăng-kỳ, trong cùng một kiếp có bốn vị Phật đã xuất hiện – đó là Maṅgala, Sumana, Revata, và Sobhita. Về Đức Thế Tôn Maṅgala, trong ba lần hội chúng Thinh văn, lần hội chúng thứ nhất có một trăm ngàn ức vị Tỳ-khưu, lần thứ hai có một trăm ngàn ức vị, lần thứ ba có chín mươi ức vị. Tương truyền, người em trai khác mẹ của Ngài tên là vương tử Ānanda, cùng với đoàn tùy tùng chín mươi ức người đã đến gặp Đức Đạo Sư để nghe Pháp. Đức Đạo Sư đã thuyết cho vị ấy bài pháp tuần tự. Vị ấy cùng với đoàn tùy tùng đã chứng đắc A-la-hán cùng với các tuệ phân tích. Đức Đạo Sư, khi quán xét tiền nghiệp của các thiện gia nam tử ấy và thấy được duyên lành để có được y bát do thần thông tạo ra, đã duỗi cánh tay phải và nói: ‘Hãy đến đây, các Tỳ-khưu.’ Ngay lập tức, tất cả các vị ấy đều mang y bát do thần thông tạo ra, có oai nghi trang nghiêm như các vị trưởng lão sáu mươi tuổi hạ, sau khi đảnh lễ Đức Đạo Sư, đã vây quanh Ngài. Đây là lần hội chúng Thinh văn thứ ba của Ngài.

Yathā pana aññesaṃ buddhānaṃ samantā asītihatthappamāṇāyeva sarīrappabhā ahosi, na evaṃ tassa. Tassa pana bhagavato sarīrappabhā niccakālaṃ dasasahassilokadhātuṃ pharitvā aṭṭhāsi. Rukkhapathavīpabbatasamuddādayo antamaso ukkhaliyādīni upādāya suvaṇṇapaṭṭapariyonaddhā viya ahesuṃ. Āyuppamāṇaṃ panassa navutivassasahassāni ahosi. Ettakaṃ kālaṃ candimasūriyādayo attano pabhāya virocituṃ nāsakkhiṃsu, rattindivaparicchedo na paññāyittha. Divā sūriyālokena viya sattā niccaṃ buddhālokeneva vicariṃsu. Sāyaṃ pupphitakusumānaṃ pāto ca ravanakasakuṇādīnañca vasena loko rattindivaparicchedaṃ sallakkhesi.

Tuy nhiên, không giống như các Đức Phật khác, hào quang thân thể của các Ngài chỉ tỏa ra xung quanh trong phạm vi tám mươi hắc-thủ, trường hợp của Ngài thì không như vậy. Hào quang thân thể của Đức Thế Tôn ấy thường xuyên chiếu khắp và bao trùm mười ngàn thế giới. Cây cối, đất đai, núi non, biển cả, v.v... cho đến cả những cái nồi nấu cũng giống như được dát bằng những tấm vàng. Tuổi thọ của Ngài là chín mươi ngàn năm. Trong suốt thời gian ấy, mặt trăng, mặt trời, v.v... không thể chiếu sáng bằng ánh sáng của chính mình, sự phân biệt ngày và đêm không thể nhận biết được. Giống như đi lại dưới ánh sáng mặt trời vào ban ngày, chúng sanh luôn đi lại dưới ánh Phật quang. Thế gian nhận biết sự phân biệt ngày và đêm nhờ vào các loài hoa nở vào buổi tối và các loài chim, v.v... cất tiếng hót vào buổi sáng.

Kiṃ pana aññesaṃ buddhānaṃ ayamānubhāvo natthīti? No natthi. Tepi hi ākaṅkhamānā dasasahassilokadhātuṃ vā tato vā bhiyyo ābhāya phareyyuṃ. Maṅgalassa pana bhagavato pubbapatthanāvasena aññesaṃ byāmappabhā viya sarīrappabhā niccameva dasasahassilokadhātuṃ pharitvā aṭṭhāsi. So kira bodhisattacariyacaraṇakāle vessantarasadise attabhāveṭhito saputtadāro vaṅkapabbatasadise pabbate vasi. Atheko kharadāṭhiko nāma yakkho mahāpurisassa dānajjhāsayataṃ sutvā brāhmaṇavaṇṇena upasaṅkamitvā mahāsattaṃ dve dārake yāci. Mahāsatto ‘‘dadāmi, brāhmaṇa, puttake’’ti vatvā haṭṭhapahaṭṭho udakapariyantaṃ mahāpathaviṃ kampento dvepi dārake adāsi. Yakkho caṅkamanakoṭiyaṃ ālambanaphalakaṃ nissāya ṭhatvā passantasseva mahāsattassa mulālakalāpaṃ viya dārake [Pg.40] khādi. Mahāpurisassa yakkhaṃ oloketvā mukhe vivaṭamatte aggijālaṃ viya lohitadhāraṃ uggiramānaṃ tassa mukhaṃ disvāpi kesaggamattampi domanassaṃ na uppajji. ‘‘Sudinnaṃ vata me dāna’’nti cintayato panassa sarīre mahantaṃ pītisomanassaṃ udapādi. So ‘‘imassa me dānassa nissandena anāgate imināva nīhārena sarīrato rasmiyo nikkhamantū’’ti patthanaṃ akāsi. Tassa taṃ patthanaṃ nissāya buddhabhūtassa sarīrato rasmiyo nikkhamitvā ettakaṃ ṭhānaṃ phariṃsu.

Bồ-tát nói: “Này Bà-la-môn, ta cho các con,” rồi với tâm hoan hỷ, Ngài đã ban cho cả hai người con, làm cho đại địa đến tận mép nước phải rung chuyển. Dạ-xoa đứng tựa vào tấm ván ở cuối đường kinh hành, và ngay trước mắt vị Đại sĩ, đã ăn thịt những đứa trẻ như thể ăn một bó củ sen. Vị Đại nhân nhìn thấy dạ-xoa, dù thấy miệng nó vừa há ra đã tuôn ra dòng máu như ngọn lửa, cũng không một chút ưu phiền nào khởi lên, dù chỉ bằng một sợi tóc. Trái lại, khi Ngài suy nghĩ: “Ôi, sự bố thí của ta thật là khéo cho,” thì một niềm hỷ lạc lớn lao đã khởi lên trong thân Ngài. Ngài đã phát nguyện rằng: “Do kết quả của sự bố thí này của ta, trong tương lai, mong rằng các tia sáng sẽ phát ra từ thân ta theo cách này.” Nhờ vào lời nguyện đó, khi Ngài thành Phật, các tia sáng đã phát ra từ thân Ngài và chiếu khắp một vùng rộng lớn như vậy.

Aparampissa pubbacariyaṃ atthi. So kira bodhisattakāle ekassa buddhassa cetiyaṃ disvā ‘‘imassa buddhassa mayā jīvitaṃ pariccajituṃ vaṭṭatī’’ti daṇḍakadīpikāveṭhananiyāmena sakalasarīraṃ veṭhāpetvā ratanamattamakuḷaṃ satasahassagghanikaṃ suvaṇṇapātiṃ sappissa pūrāpetvā tattha sahassavaṭṭiyo jāletvā taṃ sīsenādāya sakalasarīraṃ jālāpetvā cetiyaṃ padakkhiṇaṃ karonto sakalarattiṃ vītināmeti. Evaṃ yāva aruṇuggamanā vāyamantassāpissa lomakūpamattampi usumaṃ na gaṇhi. Padumagabbhaṃ paviṭṭhakālo viya ahosi. Dhammo hi nāmesa attānaṃ rakkhantaṃ rakkhati. Tenāha bhagavā –

Lại nữa, có một tiền hạnh khác của Ngài. Tương truyền, trong thời kỳ Bồ-tát, khi thấy bảo tháp của một vị Phật, Ngài nghĩ rằng: “Ta nên từ bỏ mạng sống vì vị Phật này.” Ngài đã cho quấn toàn thân mình theo cách quấn đuốc, rồi cho đổ đầy bơ vào một cái bát bằng vàng trị giá một trăm ngàn (đồng tiền), đặt một ngàn tim đèn vào đó và thắp sáng lên. Đội bát đèn ấy trên đầu, Ngài đã tự thắp sáng toàn thân mình và đi nhiễu quanh bảo tháp suốt cả đêm. Dù cố gắng như vậy cho đến khi rạng đông, hơi nóng cũng không chạm đến dù chỉ một lỗ chân lông của Ngài. Giống như lúc bước vào trong lòng hoa sen vậy. Quả thật, Pháp bảo vệ người bảo vệ chính mình. Do đó, Đức Thế Tôn đã dạy rằng:

‘‘Dhammo have rakkhati dhammacāriṃ, dhammo suciṇṇo sukhamāvahāti;

Esānisaṃso dhamme suciṇṇe, na duggatiṃ gacchati dhammacārī’’ti. (theragā. 303;

jā. 1.10.102) –

“Pháp quả thật hộ trì người hành Pháp, Pháp được khéo hành trì mang lại an lạc. Đây là quả báu của Pháp được khéo hành trì, người hành Pháp không đi đến khổ cảnh.”

Imassapi kammassa nissandena tassa bhagavato sarīrobhāso dasasahassilokadhātuṃ pharitvā aṭṭhāsi.

Do kết quả của nghiệp này, hào quang thân của Đức Thế Tôn ấy đã chiếu sáng khắp mười ngàn thế giới và đứng vững.

Tadā amhākaṃ bodhisatto suruci nāma brāhmaṇo hutvā ‘‘satthāraṃ nimantessāmī’’ti upasaṅkamitvā madhuradhammakathaṃ sutvā ‘‘sve mayhaṃ bhikkhaṃ gaṇhatha, bhante’’ti āha. ‘‘Brāhmaṇa, kittakehi te bhikkhūhi attho’’ti? ‘‘Kittakā pana vo, bhante, parivārabhikkhū’’ti āha. Tadā satthu paṭhamasannipātoyeva hoti, tasmā ‘‘koṭisatasahassa’’nti āha. ‘‘Bhante, sabbehipi saddhiṃ mayhaṃ bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti. Satthā adhivāsesi. Brāhmaṇo svātanāya nimantetvā gehaṃ gacchanto cintesi – ‘‘ahaṃ ettakānaṃ [Pg.41] bhikkhūnaṃ yāgubhattavatthādīni dātuṃ sakkomi, nisīdanaṭṭhānaṃ pana kathaṃ bhavissatī’’ti?

Khi ấy, Bồ-tát của chúng ta là một vị Bà-la-môn tên là Suruci, đã đến gần với ý nghĩ: “Ta sẽ thỉnh mời Bậc Đạo Sư.” Sau khi nghe một bài pháp thoại ngọt ngào, ông thưa rằng: “Bạch ngài, ngày mai xin ngài nhận vật thực của con.” (Đức Phật hỏi:) “Này Bà-la-môn, ông cần bao nhiêu vị tỳ-khưu?” (Ông hỏi lại:) “Bạch ngài, các vị tỳ-khưu tùy tùng của ngài có bao nhiêu vị?” Khi ấy, đó chính là lần hội họp đầu tiên của Bậc Đạo Sư, vì vậy Ngài đáp: “Một trăm ngàn ức.” (Vị Bà-la-môn thưa:) “Bạch ngài, xin ngài cùng với tất cả các vị nhận vật thực của con.” Bậc Đạo Sư đã im lặng nhận lời. Vị Bà-la-môn sau khi thỉnh mời cho ngày hôm sau, trong khi đi về nhà đã suy nghĩ: “Ta có thể cúng dường cháo, cơm, y phục, v.v... cho từng ấy vị tỳ-khưu, nhưng chỗ ngồi thì sẽ làm thế nào đây?”

Tassa sā cintā caturāsītiyojanasahassamatthake ṭhitassa devarañño paṇḍukambalasilāsanassa uṇhabhāvaṃ janesi. Sakko ‘‘ko nu kho maṃ imamhā ṭhānā cāvetukāmo’’ti dibbacakkhunā olokento mahāpurisaṃ disvā ‘‘suruci nāma brāhmaṇo buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā nisīdanaṭṭhānatthāya cintesi, mayāpi tattha gantvā puññakoṭṭhāsaṃ gahetuṃ vaṭṭatī’’ti vaḍḍhakivaṇṇaṃ nimminitvā vāsipharasuhattho mahāpurisassa purato pāturahosi. ‘‘Atthi nu kho kassaci bhatiyā kattabbakicca’’nti āha. Mahāpuriso taṃ disvā ‘‘kiṃ kammaṃ karissasī’’ti āha. ‘‘Mama ajānanasippaṃ nāma natthi, gehaṃ vā maṇḍapaṃ vā yo yaṃ kāreti, tassa taṃ kātuṃ jānāmī’’ti. ‘‘Tena hi mayhaṃ kammaṃ atthī’’ti. ‘‘Kiṃ, ayyā’’ti? ‘‘Svātanāya me koṭisatasahassabhikkhū nimantitā. Tesaṃ nisīdanamaṇḍapaṃ karissasī’’ti? ‘‘Ahaṃ nāma kareyyaṃ sace me bhatiṃ dātuṃ sakkhissathā’’ti. ‘‘Sakkhissāmi, tātā’’ti. ‘‘Sādhu karissāmī’’ti gantvā ekaṃ padesaṃ olokesi. Dvādasaterasayojanappamāṇo padeso kasiṇamaṇḍalaṃ viya samatalo ahosi. So ‘‘ettake ṭhāne sattaratanamayo maṇḍapo uṭṭhahatū’’ti cintetvā olokesi. Tāvadeva pathaviṃ bhinditvā maṇḍapo uṭṭhahi. Tassa sovaṇṇamayesu thambhesu rajatamayā ghaṭakā ahesuṃ, rajatamayesu sovaṇṇamayā, maṇimayesu thambhesu pavāḷamayā, pavāḷamayesu maṇimayā, sattaratanamayesu thambhesu sattaratanamayā ghaṭakā ahesuṃ. Tato ‘‘maṇḍapassa antarantare kiṅkaṇikajālaṃ olambatū’’ti olokesi. Saha olokaneneva jālaṃ olambi. Yassa mandavāteritassa pañcaṅgikasseva tūriyassa madhurasaddo niccharati. Dibbasaṅgītivattanakālo viya ahosi. ‘‘Antarantarā gandhadāmamālādāmāni olambantū’’ti cintentassa mālādāmāni olambiṃsu. ‘‘Koṭisatasahassasaṅkhānaṃ bhikkhūnaṃ āsanāni ca ādhārakāni ca pathaviṃ bhinditvā uṭṭhahantū’’ti cintesi, tāvadeva uṭṭhahiṃsu. ‘‘Koṇe koṇe ekekā udakacāṭiyo uṭṭhahantū’’ti cintesi, udakacāṭiyo uṭṭhahiṃsu.

Ý nghĩ ấy của vị ấy đã làm cho phiến đá Paṇḍukambala của thiên chủ, vị đang ngự trên đỉnh núi cao tám mươi bốn ngàn do-tuần, trở nên nóng. Vua trời Sakka suy nghĩ: “Ai muốn làm cho ta phải rời khỏi nơi này?” rồi nhìn bằng thiên nhãn, thấy được vị đại nhân và nghĩ rằng: “Vị Bà-la-môn tên là Suruci đã thỉnh mời chúng Tỳ-khưu với đức Phật là vị dẫn đầu và đang suy nghĩ về chỗ ngồi. Ta cũng nên đi đến đấy để nhận lấy phần phước.” Sau khi hóa thân thành người thợ mộc, tay cầm cái bào và cái rìu, vị ấy đã hiện ra trước mặt vị đại nhân. Vị ấy nói: “Có ai có việc gì cần làm thuê không?” Vị đại nhân thấy người ấy bèn nói: “Ông sẽ làm được việc gì?” “Không có nghề nào mà tôi không biết. Ai muốn làm nhà hay làm rạp, tôi đều biết cách làm việc ấy cho người đó.” “Vậy thì ta có việc đây.” “Thưa ngài, việc gì ạ?” “Vào ngày mai, ta đã thỉnh mời một ngàn tỷ vị Tỳ-khưu. Ông sẽ làm rạp ngồi cho các vị ấy chứ?” “Tôi sẽ làm, nếu ngài có thể trả tiền công cho tôi.” “Này bạn, ta có thể.” “Tốt lắm, tôi sẽ làm.” Sau khi đi đến, vị ấy nhìn một khu đất. Khu đất rộng khoảng mười hai, mười ba do-tuần đã trở nên bằng phẳng như đĩa kasiṇa. Vị ấy suy nghĩ: “Cầu mong một cái rạp bằng bảy loại báu vật được hiện lên ở nơi này,” rồi nhìn. Ngay lập tức, cái rạp đã hiện lên sau khi làm nứt mặt đất. Ở các cây cột bằng vàng của rạp ấy có các đầu cột bằng bạc, ở các cây cột bằng bạc có các đầu cột bằng vàng, ở các cây cột bằng ngọc có các đầu cột bằng san hô, ở các cây cột bằng san hô có các đầu cột bằng ngọc, ở các cây cột bằng bảy loại báu vật có các đầu cột bằng bảy loại báu vật. Kế đó, vị ấy nhìn và nghĩ rằng: “Cầu mong một tấm lưới chuông nhỏ được treo ở khoảng giữa của cái rạp.” Cùng với lúc nhìn, tấm lưới đã được treo lên. Khi được làn gió nhẹ thổi vào, âm thanh ngọt ngào của tấm lưới ấy phát ra giống như của dàn nhạc ngũ âm. Việc ấy giống như là lúc diễn ra buổi hòa nhạc của chư thiên. Khi vị ấy đang suy nghĩ: “Cầu mong các vòng hương và các tràng hoa được treo ở khoảng giữa,” các tràng hoa đã được treo lên. Vị ấy suy nghĩ: “Cầu mong các chỗ ngồi và các đồ để bát dành cho một ngàn tỷ vị Tỳ-khưu được hiện lên sau khi làm nứt mặt đất.” Ngay lập tức, các thứ ấy đã hiện lên. Vị ấy suy nghĩ: “Cầu mong một cái lu nước được hiện lên ở mỗi góc,” và các lu nước đã hiện lên.

So [Pg.42] ettakaṃ māpetvā brāhmaṇassa santikaṃ gantvā ‘‘ehi, ayya, tava maṇḍapaṃ oloketvā mayhaṃ bhatiṃ dehī’’ti āha. Mahāpuriso gantvā maṇḍapaṃ olokesi. Olokentasseva ca sakalasarīraṃ pañcavaṇṇāya pītiyā nirantaraṃ phuṭaṃ ahosi. Athassa maṇḍapaṃ oloketvā etadahosi – ‘‘nāyaṃ maṇḍapo manussabhūtena kato, mayhaṃ pana ajjhāsayaṃ mayhaṃ guṇaṃ āgamma addhā sakkabhavanaṃ uṇhaṃ bhavissati. Tato sakkena devaraññā ayaṃ maṇḍapo kārito bhavissatī’’ti. ‘‘Na kho pana me yuttaṃ evarūpe maṇḍape ekadivasaṃyeva dānaṃ dātuṃ, sattāhaṃ dassāmī’’ti cintesi. Bāhirakadānañhi tattakampi samānaṃ bodhisattānaṃ tuṭṭhiṃ kātuṃ na sakkoti, alaṅkatasīsaṃ pana chinditvā añjitaakkhīni uppāṭetvā hadayamaṃsaṃ vā ubbaṭṭetvā dinnakāle bodhisattānaṃ cāgaṃ nissāya tuṭṭhi nāma hoti. Amhākampi hi bodhisattassa sivirājajātake devasikaṃ pañcakahāpaṇasatasahassāni vissajjetvā catūsu dvāresu nagaramajjhe ca dānaṃ dentassa taṃ dānaṃ cāgatuṭṭhiṃ uppādetuṃ nāsakkhi. Yadā panassa brāhmaṇavaṇṇena āgantvā sakko devarājā akkhīni yāci, tadā tāni uppāṭetvā dadamānasseva hāso uppajji, kesaggamattampi cittaṃ aññathattaṃ nāhosi. Evaṃ dinnadānaṃ nissāya bodhisattānaṃ titti nāma natthi. Tasmā sopi mahāpuriso ‘‘sattāhaṃ mayā koṭisatasahassasaṅkhānaṃ bhikkhūnaṃ dānaṃ dātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā tasmiṃ maṇḍape nisīdāpetvā sattāhaṃ gavapānaṃ nāma adāsi. Gavapānanti mahante mahante kolambe khīrassa pūretvā uddhanesu āropetvā ghanapākapakke khīre thoke taṇḍule pakkhipitvā pakkamadhusakkaracuṇṇasappīhi abhisaṅkhatabhojanaṃ vuccati. Manussāyeva pana parivisituṃ nāsakkhiṃsu. Devāpi ekantarikā hutvā parivisiṃsu. Dvādasaterasayojanappamāṇaṃ ṭhānampi bhikkhū gaṇhituṃ nappahosiyeva, te pana bhikkhū attano ānubhāvena nisīdiṃsu. Pariyosānadivase pana sabbabhikkhūnaṃ pattāni dhovāpetvā bhesajjatthāya sappinavanītatelamadhuphāṇitānaṃ pūretvā ticīvarehi saddhiṃ adāsi, saṅghanavakabhikkhunā laddhacīvarasāṭakā satasahassagghanikā ahesuṃ.

Sau khi tạo ra chừng ấy, vị ấy đi đến chỗ vị Bà-la-môn và nói: “Này ngài, hãy đến xem cái rạp của ngài rồi trả tiền công cho tôi.” Vị đại nhân đi đến và nhìn cái rạp. Và ngay khi đang nhìn, toàn thân của vị ấy đã được thấm nhuần không gián đoạn bởi niềm hoan hỷ có năm màu sắc. Sau khi nhìn cái rạp, vị ấy đã có suy nghĩ này: “Cái rạp này không phải do con người làm ra. Chắc chắn là do nhờ vào chí nguyện và đức hạnh của ta mà cung điện của vua trời Sakka đã trở nên nóng. Do đó, cái rạp này hẳn là đã được vua trời Sakka cho thực hiện.” Vị ấy suy nghĩ: “Ta không nên chỉ bố thí một ngày ở trong cái rạp như thế này, ta sẽ bố thí trong bảy ngày.” Thật vậy, việc bố thí vật ngoài thân dù có như thế nào cũng không thể làm cho các vị Bồ-tát được hài lòng. Nhưng vào lúc cho đi sau khi đã cắt cái đầu được trang điểm, hoặc đã móc đôi mắt được tô điểm, hoặc đã xé toạc thịt tim, khi ấy các vị Bồ-tát mới có được sự hài lòng do nhờ vào sự xả ly. Thật vậy, ngay cả vị Bồ-tát của chúng ta trong chuyện bổn sanh vua Sivi, trong khi bố thí ở bốn cổng thành và ở giữa thành phố sau khi đã chi tiêu năm trăm ngàn kahāpaṇa mỗi ngày, việc bố thí ấy đã không thể làm phát sanh sự hài lòng về sự xả ly. Nhưng khi vua trời Sakka đến trong hình dạng người Bà-la-môn và xin đôi mắt, khi ấy niềm vui đã phát sanh ngay trong lúc vị ấy đang cho đi sau khi đã móc chúng ra, tâm của vị ấy đã không đổi khác dù chỉ bằng một sợi tóc. Đối với việc bố thí được cho như vậy, các vị Bồ-tát không có cái gọi là sự no đủ. Do đó, vị đại nhân ấy cũng đã suy nghĩ: “Ta nên bố thí đến chúng Tỳ-khưu có số lượng một ngàn tỷ vị trong bảy ngày,” rồi sau khi cho các vị ấy ngồi ở trong rạp ấy, vị ấy đã dâng cúng món gọi là gavapāna trong bảy ngày. Gavapāna được gọi là món ăn được chế biến với mật ong đã nấu, đường bột, và bơ sữa tinh khiết, sau khi đã cho một ít gạo vào trong sữa đã được nấu cho đặc lại, bằng cách đổ đầy sữa vào trong những cái nồi rất lớn rồi đặt lên trên các lò bếp. Tuy nhiên, chỉ loài người đã không thể phục vụ được. Chư thiên cũng đã thay phiên nhau mà phục vụ. Ngay cả nơi chốn rộng khoảng mười hai, mười ba do-tuần cũng đã không đủ sức chứa các vị Tỳ-khưu. Tuy nhiên, các vị Tỳ-khưu ấy đã ngồi xuống bằng oai lực của mình. Vào ngày cuối cùng, sau khi cho rửa sạch các bình bát của tất cả các vị Tỳ-khưu và cho đổ đầy bơ sữa tinh khiết, bơ tươi, dầu, mật ong, và đường mật để dùng làm thuốc, vị ấy đã dâng cúng cùng với ba y. Tấm vải y mà vị Tỳ-khưu nhỏ tuổi nhất trong chúng Tăng nhận được đã có giá trị một trăm ngàn.

Satthā anumodanaṃ karonto – ‘‘ayaṃ puriso evarūpaṃ mahādānaṃ adāsi, ko nu kho bhavissatī’’ti upadhārento – ‘‘anāgate kappasatasahassādhikānaṃ [Pg.43] dvinnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake gotamo nāma buddho bhavissatī’’ti disvā mahāpurisaṃ āmantetvā ‘‘tvaṃ ettakaṃ nāma kālaṃ atikkamitvā gotamo nāma buddho bhavissasī’’ti byākāsi. Mahāpuriso byākaraṇaṃ sutvā ‘‘ahaṃ kira buddho bhavissāmi, ko me gharāvāsena attho, pabbajissāmī’’ti cintetvā tathārūpaṃ sampattiṃ kheḷapiṇḍaṃ viya pahāya satthu santike pabbajitvā buddhavacanaṃ uggaṇhitvā abhiññāyo ca samāpattiyo ca nibbattetvā āyupariyosāne brahmaloke nibbatti.

Bậc Đạo Sư trong khi thuyết pháp tùy hỷ, đã quán xét rằng: “Vị nam nhân này đã thực hiện đại thí dường ấy, sẽ là ai đây?” Sau khi thấy rằng: “Trong tương lai, sau hai a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, sẽ có một vị Phật tên là Gotama,” ngài đã gọi vị đại nhân và thọ ký rằng: “Ngươi, sau khi trải qua khoảng thời gian chừng ấy, sẽ trở thành một vị Phật tên là Gotama.” Vị đại nhân sau khi nghe lời thọ ký, đã suy nghĩ rằng: “Ta chắc chắn sẽ thành Phật, lợi ích gì cho ta với đời sống tại gia? Ta sẽ xuất gia.” Ngài đã từ bỏ tài sản dường ấy như cục đờm, xuất gia nơi Bậc Đạo Sư, sau khi học thuộc Phật ngôn, làm phát sanh các thắng trí và các thiền chứng, vào cuối tuổi thọ, ngài đã tái sanh ở cõi Phạm thiên.

Maṅgalo buddho

Đức Phật Maṅgala

Maṅgalassa pana bhagavato nagaraṃ uttaraṃ nāma ahosi, pitāpi uttaro nāma khattiyo, mātāpi uttarā nāma devī, sudevo ca dhammaseno ca dve aggasāvakā, pālito nāmupaṭṭhāko, sīvalī ca asokā ca dve aggasāvikā, nāgarukkho bodhi, aṭṭhāsītihatthubbedhaṃ sarīraṃ ahosi. Navuti vassasahassāni ṭhatvā parinibbute pana tasmiṃ ekappahāreneva dasa cakkavāḷasahassāni ekandhakārāni ahesuṃ. Sabbacakkavāḷesu manussānaṃ mahantaṃ ārodanaparidevanaṃ ahosi.

Về phần đức Thế Tôn Maṅgala, kinh thành của ngài tên là Uttara, phụ thân là vị vua tên là Uttara, mẫu hậu là hoàng hậu tên là Uttarā. Sudeva và Dhammasena là hai vị Thượng thủ Thinh văn, vị thị giả tên là Pālita, Sīvalī và Asokā là hai vị nữ Thượng thủ Thinh văn, cây Bồ-đề là cây Nāga. Thân ngài cao tám mươi tám hắc tay. Sau khi tại thế chín mươi ngàn năm, khi ngài nhập Niết-bàn, chỉ trong một khoảnh khắc, mười ngàn thế giới đã trở nên hoàn toàn tối tăm. Trong tất cả các thế giới, đã có sự khóc lóc và than van vô cùng của chúng sanh.

‘‘Koṇḍaññassa aparena, maṅgalo nāma nāyako;

Tamaṃ loke nihantvāna, dhammokkamabhidhārayī’’ti. (bu. vaṃ. 5.1);

“Sau thời đức Phật Koṇḍañña, có vị Lãnh đạo tên là Maṅgala; ngài đã xua tan bóng tối trong thế gian, và thắp lên ngọn đuốc Chánh pháp.”

Sumano buddho

Đức Phật Sumana

Evaṃ dasasahassilokadhātuṃ andhakāraṃ katvā parinibbutassa tassa bhagavato aparabhāge sumano nāma satthā loke udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā. Paṭhamasannipāte koṭisatasahassabhikkhū ahesuṃ. Dutiye kañcanapabbatamhi navutikoṭisahassāni, tatiye asītikoṭisahassāni. Tadā mahāsatto atulo nāma nāgarājā ahosi mahiddhiko mahānubhāvo. So ‘‘buddho uppanno’’ti sutvā ñātisaṅghaparivuto nāgabhavanā nikkhamitvā koṭisatasahassabhikkhuparivārassa tassa bhagavato dibbatūriyehi upahāraṃ kāretvā mahādānaṃ pavattetvā paccekaṃ dussayugāni datvā saraṇesu patiṭṭhāsi. Sopi naṃ satthā ‘‘anāgate buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Tassa bhagavato nagaraṃ mekhalaṃ nāma ahosi, sudatto nāma [Pg.44] rājā pitā, sirimā nāma mātā devī, saraṇo ca bhāvitatto ca dve aggasāvakā, udeno nāmupaṭṭhāko, soṇā ca upasoṇā ca dve aggasāvikā, nāgarukkho bodhi, navutihatthubbedhaṃ sarīraṃ ahosi, navutiyeva vassasahassāni āyuppamāṇaṃ ahosi.

Về sau, sau khi đức Thế Tôn ấy nhập Niết-bàn, khiến cho mười ngàn thế giới chìm trong bóng tối, một vị Đạo Sư tên là Sumana đã xuất hiện trên thế gian. Ngài cũng có ba lần hội chúng Thinh văn. Lần hội thứ nhất có một trăm ngàn ức tỳ-khưu. Lần thứ hai tại núi Kañcana có chín mươi ngàn ức vị, lần thứ ba có tám mươi ngàn ức vị. Khi ấy, vị Đại Bồ-tát là một Long vương tên là Atula, có đại thần lực, đại oai lực. Vị ấy nghe tin “Đức Phật đã xuất hiện,” liền cùng quyến thuộc rời khỏi long cung, đã cúng dường bằng thiên nhạc đến đức Thế Tôn cùng một trăm ngàn ức tỳ-khưu tùy tùng, đã thực hiện đại thí, đã dâng cúng mỗi vị một cặp y, và an trú trong Tam quy. Vị Đạo Sư ấy cũng đã thọ ký cho vị ấy rằng: “Trong tương lai sẽ thành Phật.” Kinh thành của đức Thế Tôn ấy tên là Mekhala, phụ thân là vua Sudatta, mẫu hậu là hoàng hậu Sirimā. Saraṇa và Bhāvitatta là hai vị Thượng thủ Thinh văn, vị thị giả tên là Udena, Soṇā và Upasoṇā là hai vị nữ Thượng thủ Thinh văn, cây Bồ-đề là cây Nāga. Thân ngài cao chín mươi hắc tay, tuổi thọ là chín mươi ngàn năm.

‘‘Maṅgalassa aparena, sumano nāma nāyako;

Sabbadhammehi asamo, sabbasattānamuttamo’’ti. (bu. vaṃ. 6.1);

“Sau thời đức Phật Maṅgala, có vị Lãnh đạo tên là Sumana; không ai sánh bằng về mọi phương diện pháp, là bậc tối thượng của tất cả chúng sanh.”

Revato buddho

Đức Phật Revata

Tassa aparabhāge revato nāma satthā udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā. Paṭhamasannipāte gaṇanā natthi, dutiye koṭisatasahassabhikkhū ahesuṃ, tathā tatiye. Tadā bodhisatto atidevo nāma brāhmaṇo hutvā satthu dhammadesanaṃ sutvā saraṇesu patiṭṭhāya sirasi añjaliṃ ṭhapetvā tassa satthuno kilesappahāne vaṇṇaṃ sutvā uttarāsaṅgena pūjaṃ akāsi. Sopi naṃ ‘‘buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Tassa pana bhagavato nagaraṃ sudhaññavatī nāma ahosi, pitā vipulo nāma khattiyo, mātā vipulā nāma, varuṇo ca brahmadevo ca dve aggasāvakā, sambhavo nāmupaṭṭhāko, bhaddā ca subhaddā ca dve aggasāvikā, nāgarukkho bodhi, sarīraṃ asītihatthubbedhaṃ ahosi, āyu saṭṭhi vassasahassānīti.

Về sau thời của ngài, một vị Đạo Sư tên là Revata đã xuất hiện. Ngài cũng có ba lần hội chúng Thinh văn. Lần hội thứ nhất không thể đếm được, lần thứ hai có một trăm ngàn ức tỳ-khưu, lần thứ ba cũng vậy. Khi ấy, vị Bồ-tát là một vị Bà-la-môn tên là Atideva, sau khi nghe pháp thoại của Bậc Đạo Sư, đã an trú trong Tam quy, chắp tay lên đầu, và sau khi nghe tán thán về sự đoạn trừ phiền não của Bậc Đạo Sư ấy, đã cúng dường bằng thượng y của mình. Vị ấy cũng đã thọ ký cho vị này rằng: “Sẽ thành Phật.” Về phần đức Thế Tôn ấy, kinh thành của ngài tên là Sudhaññavatī, phụ thân là vị vua tên là Vipula, mẫu hậu tên là Vipulā. Varuṇa và Brahmadeva là hai vị Thượng thủ Thinh văn, vị thị giả tên là Sambhava, Bhaddā và Subhaddā là hai vị nữ Thượng thủ Thinh văn, cây Bồ-đề là cây Nāga. Thân ngài cao tám mươi hắc tay, tuổi thọ là sáu mươi ngàn năm.

‘‘Sumanassa aparena, revato nāma nāyako;

Anūpamo asadiso, atulo uttamo jino’’ti. (bu. vaṃ. 7.1);

“Sau thời đức Phật Sumana, có vị Lãnh đạo tên là Revata; không có ví dụ nào sánh bằng, không ai ngang hàng, không thể so sánh, là bậc Chiến Thắng tối thượng.”

Sobhito buddho

Đức Phật Sobhita

Tassa aparabhāge sobhito nāma satthā udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā. Paṭhamasannipāte koṭisataṃ bhikkhū ahesuṃ, dutiye navutikoṭiyo, tatiye asītikoṭiyo. Tadā bodhisatto ajito nāma brāhmaṇo hutvā satthu dhammadesanaṃ sutvā saraṇesu patiṭṭhāya buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ adāsi. Sopi naṃ ‘‘buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Tassa pana bhagavato nagaraṃ sudhammaṃ nāma ahosi, pitā sudhammo nāma rājā, mātāpi sudhammā nāma devī, asamo ca sunetto ca dve aggasāvakā, anomo nāmupaṭṭhāko, nakulā ca sujātā ca dve aggasāvikā, nāgarukkho bodhi[Pg.45], aṭṭhapaṇṇāsahatthubbedhaṃ sarīraṃ ahosi, navuti vassasahassāni āyuppamāṇanti.

Về sau thời của ngài, một vị Đạo Sư tên là Sobhita đã xuất hiện. Ngài cũng có ba lần hội chúng Thinh văn. Lần hội thứ nhất có một trăm ức tỳ-khưu, lần thứ hai có chín mươi ức vị, lần thứ ba có tám mươi ức vị. Khi ấy, vị Bồ-tát là một vị Bà-la-môn tên là Ajita, sau khi nghe pháp thoại của Bậc Đạo Sư, đã an trú trong Tam quy và đã thực hiện đại thí đến chư Tăng với đức Phật là vị chủ tọa. Vị ấy cũng đã thọ ký cho vị này rằng: “Sẽ thành Phật.” Về phần đức Thế Tôn ấy, kinh thành của ngài tên là Sudhamma, phụ thân là vua Sudhamma, mẫu hậu là hoàng hậu Sudhammā. Asama và Sunetta là hai vị Thượng thủ Thinh văn, vị thị giả tên là Anoma, Nakulā và Sujātā là hai vị nữ Thượng thủ Thinh văn, cây Bồ-đề là cây Nāga. Thân ngài cao năm mươi tám hắc tay, tuổi thọ là chín mươi ngàn năm.

‘‘Revatassa aparena, sobhito nāma nāyako;

Samāhito santacitto, asamo appaṭipuggalo’’ti. (bu. vaṃ. 8.1);

“Sau thời đức Phật Revata, có vị Lãnh đạo tên là Sobhita; ngài có tâm định tĩnh, tâm an tịnh, không ai sánh bằng, là bậc vô đối.”

Anomadassī buddho

Đức Phật Anomadassī

Tassa aparabhāge ekaṃ asaṅkhayeyyaṃ atikkamitvā ekasmiṃ kappe tayo buddhā nibbattiṃsu anomadassī, padumo, nāradoti. Anomadassissa bhagavato tayo sāvakasannipātā. Paṭhame aṭṭha bhikkhusatasahassāni ahesuṃ, dutiye satta, tatiye cha. Tadā bodhisatto eko yakkhasenāpati ahosi mahiddhiko mahānubhāvo, anekakoṭisatasahassānaṃ yakkhānaṃ adhipati. So ‘‘buddho uppanno’’ti sutvā āgantvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ adāsi. Sopi naṃ satthā ‘‘anāgate buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Anomadassissa pana bhagavato candavatī nāma nagaraṃ ahosi, yasavā nāma rājā pitā, yasodharā nāma mātā devī, nisabho ca anomo ca dve aggasāvakā, varuṇo nāmupaṭṭhāko, sundarī ca sumanā ca dve aggasāvikā, ajjunarukkho bodhi, aṭṭhapaññāsahatthubbedhaṃ sarīraṃ ahosi, vassasatasahassaṃ āyuppamāṇanti.

Về sau, cách một a-tăng-kỳ, trong cùng một kiếp có ba vị Phật ra đời là Anomadassī, Paduma, và Nārada. Đức Thế Tôn Anomadassī có ba lần hội chúng đệ tử. Lần hội thứ nhất có tám trăm ngàn vị tỳ-khưu, lần thứ nhì có bảy trăm ngàn, lần thứ ba có sáu trăm ngàn. Khi ấy, vị Bồ-tát là một tướng quân dạ-xoa, có đại thần lực, đại oai đức, là chúa tể của vô số trăm ngàn ức dạ-xoa. Vị ấy nghe tin: “Đức Phật đã xuất hiện,” liền đi đến và thực hiện việc đại bố thí đến chúng tỳ-khưu có Đức Phật dẫn đầu. Vị Đạo sư ấy cũng đã thọ ký cho vị ấy rằng: “Trong tương lai, vị này sẽ thành một vị Phật.” Kinh thành của Đức Thế Tôn Anomadassī tên là Candavatī, phụ vương là vua Yasavā, mẫu hậu là hoàng hậu Yasodharā. Hai vị Thượng thủ Tinh văn là Nisabha và Anoma. Vị thị giả tên là Varuṇa. Hai vị Thượng thủ Ni tinh văn là Sundarī và Sumanā. Cây bồ-đề là cây Ajjuna. Thân ngài cao năm mươi tám hắc-tỷ, tuổi thọ là một trăm ngàn năm.

‘‘Sobhitassa aparena, sambuddho dvipaduttamo;

Anomadassī amitayaso, tejassī duratikkamo’’ti. (bu. vaṃ. 9.1);

“Sau Đức Phật Sobhita là bậc Chánh Đẳng Giác, Tối thắng trong loài hai chân, hiệu là Anomadassī, có danh tiếng vô lượng, đầy oai lực, khó vượt qua.”

Padumo buddho

Đức Phật Paduma

Tassa aparabhāge padumo nāma satthā udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā. Paṭhamasannipāte koṭisatasahassaṃ bhikkhū ahesuṃ, dutiye tīṇi satasahassāni, tatiye agāmake araññe mahāvanasaṇḍavāsīnaṃ bhikkhūnaṃ dve satasahassāni. Tadā bodhisatto sīho hutvā satthāraṃ nirodhasamāpattiṃ samāpannaṃ disvā pasannacitto vanditvā padakkhiṇaṃ katvā pītisomanassajāto tikkhattuṃ sīhanādaṃ naditvā sattāhaṃ buddhārammaṇaṃ pītiṃ avijahitvā pītisukheneva gocarāya apakkamitvā jīvitapariccāgaṃ katvā bhagavantaṃ payirupāsamāno aṭṭhāsi. Satthā sattāhaccayena nirodhā vuṭṭhito sīhaṃ [Pg.46] oloketvā ‘‘bhikkhusaṅghepi cittaṃ pasādetvā saṅghaṃ vandissatī’’ti ‘‘bhikkhusaṅgho āgacchatū’’ti cintesi. Bhikkhū tāvadeva āgamiṃsu. Sīhopi bhikkhusaṅghe cittaṃ pasādeti. Satthā tassa manaṃ oloketvā ‘‘anāgate buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Padumassa pana bhagavato campakaṃ nāma nagaraṃ ahosi, asamo nāma rājā pitā, mātā asamā nāma devī, sālo ca upasālo ca dve aggasāvakā, varuṇo nāmupaṭṭhāko, rāmā ca surāmā ca dve aggasāvikā, soṇarukkho nāma bodhi, aṭṭhapaṇṇāsahatthubbedhaṃ sarīraṃ ahosi, āyu vassasatasahassanti.

Về sau, có vị Đạo sư tên là Paduma xuất hiện. Ngài cũng có ba lần hội chúng đệ tử. Lần hội thứ nhất có một trăm ngàn ức vị tỳ-khưu, lần thứ nhì có ba trăm ngàn, lần thứ ba có hai trăm ngàn vị tỳ-khưu trú trong một khu rừng lớn, nơi hoang vắng không có làng mạc. Khi ấy, vị Bồ-tát là một con sư tử, thấy vị Đạo sư đang nhập định diệt, tâm sanh hoan hỷ, đã đảnh lễ, đi quanh bên phải, rồi với tâm hân hoan vui vẻ, rống lên tiếng rống sư tử ba lần. Trong bảy ngày, vị ấy không rời bỏ niềm hoan hỷ với đối tượng là Đức Phật, không đi tìm mồi, chỉ sống bằng hỷ lạc, xả bỏ mạng sống, đứng hầu hạ Đức Thế Tôn. Sau bảy ngày, vị Đạo sư xuất khỏi định diệt, nhìn con sư tử và nghĩ rằng: “Nó sẽ làm cho tâm tịnh tín cả với chúng tỳ-khưu và sẽ đảnh lễ chúng Tăng,” rồi ngài nghĩ: “Mong rằng chúng tỳ-khưu hãy đến đây.” Các vị tỳ-khưu liền đến ngay lúc đó. Con sư tử cũng làm cho tâm tịnh tín đối với chúng tỳ-khưu. Vị Đạo sư thấy được tâm của nó, đã thọ ký rằng: “Trong tương lai, vị này sẽ thành một vị Phật.” Kinh thành của Đức Thế Tôn Paduma tên là Campaka, phụ vương là vua Asama, mẫu hậu là hoàng hậu Asamā. Hai vị Thượng thủ Tinh văn là Sāla và Upasāla. Vị thị giả tên là Varuṇa. Hai vị Thượng thủ Ni tinh văn là Rāmā và Surāmā. Cây bồ-đề là cây Soṇa. Thân ngài cao năm mươi tám hắc-tỷ, tuổi thọ là một trăm ngàn năm.

‘‘Anomadassissa aparena, sambuddho dvipaduttamo;

Padumo nāma nāmena, asamo appaṭipuggalo’’ti. (bu. va. 10.1);

“Sau Đức Phật Anomadassī là bậc Chánh Đẳng Giác, Tối thắng trong loài hai chân, danh hiệu là Paduma, không ai sánh bằng, không người đối thủ.”

Nārado buddho

Đức Phật Nārada

Tassa aparabhāge nārado nāma satthā udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā. Paṭhamasannipāte koṭisatasahassaṃ bhikkhū ahesuṃ, dutiye navutikoṭisahassāni, tatiye asītikoṭisahassāni. Tadā bodhisatto isipabbajjaṃ pabbajitvā pañcasu abhiññāsu aṭṭhasu ca samāpattīsu ciṇṇavasī hutvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā lohitacandanena pūjaṃ akāsi. Sopi naṃ satthā ‘‘anāgate buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Tassa pana bhagavato dhaññavatī nāma nagaraṃ ahosi, sudevo nāma khattiyo pitā, anomā nāma mātā devī, bhaddasālo ca jitamitto ca dve aggasāvakā, vāseṭṭho nāmupaṭṭhāko, uttarā ca phaggunī ca dve aggasāvikā, mahāsoṇarukkho nāma bodhi, sarīraṃ aṭṭhāsītihatthubbedhaṃ ahosi, navuti vassasahassāni āyūti.

Về sau, có vị Đạo sư tên là Nārada xuất hiện. Ngài cũng có ba lần hội chúng đệ tử. Lần hội thứ nhất có một trăm ngàn ức vị tỳ-khưu, lần thứ nhì có chín mươi ngàn ức, lần thứ ba có tám mươi ngàn ức. Khi ấy, vị Bồ-tát xuất gia theo hạnh tu của đạo sĩ, đã thuần thục năm pháp thần thông và tám bậc thiền chứng, đã thực hiện việc đại bố thí đến chúng tỳ-khưu có Đức Phật dẫn đầu và đã cúng dường bằng gỗ chiên-đàn đỏ. Vị Đạo sư ấy cũng đã thọ ký cho vị ấy rằng: “Trong tương lai, vị này sẽ thành một vị Phật.” Kinh thành của Đức Thế Tôn ấy tên là Dhaññavatī, phụ vương là vua Sudeva, mẫu hậu là hoàng hậu Anomā. Hai vị Thượng thủ Tinh văn là Bhaddasāla và Jitamitta. Vị thị giả tên là Vāseṭṭha. Hai vị Thượng thủ Ni tinh văn là Uttarā và Phaggunī. Cây bồ-đề là cây Đại Soṇa. Thân ngài cao tám mươi tám hắc-tỷ, tuổi thọ là chín mươi ngàn năm.

‘‘Padumassa aparena, sambuddho dvipaduttamo;

Nārado nāma nāmena, asamo appaṭipuggalo’’ti. (bu. vaṃ. 11.1);

“Sau Đức Phật Paduma là bậc Chánh Đẳng Giác, Tối thắng trong loài hai chân, danh hiệu là Nārada, không ai sánh bằng, không người đối thủ.”

Padumuttaro buddho

Đức Phật Padumuttara

Nāradabuddhassa pana aparabhāge ito satasahassakappamatthake ekasmiṃ kappe ekova padumuttaro nāma buddho udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā. Paṭhame sannipāte koṭisatasahassaṃ bhikkhū ahesuṃ, dutiye [Pg.47] vebhārapabbate navutikoṭisahassāni, tatiye asītikoṭisahassāni. Tadā bodhisatto jaṭilo nāma mahāraṭṭhiyo hutvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghasa sacīvaraṃ dānaṃ adāsi. Sopi naṃ satthā ‘‘anāgate buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Padumuttarassa pana bhagavato kāle titthiyā nāma nāhesuṃ. Sabbadevamanussā buddhameva saraṇaṃ agamaṃsu. Tassa nagaraṃ haṃsavatī nāma ahosi, pitā ānando nāma khattiyo, mātā sujātā nāma devī, devalo ca sujāto ca dve aggasāvakā, sumano nāmupaṭṭhāko, amitā ca asamā ca dve aggasāvikā, sālarukkho bodhi, sarīraṃ aṭṭhapaṇṇāsahatthubbedhaṃ ahosi, sarīrappabhā samantato dvādasayojanāni gaṇhi, vassasatasahassaṃ āyūti.

Về sau, cách đây một trăm ngàn kiếp, trong một kiếp chỉ có một vị Phật tên là Padumuttara xuất hiện. Ngài cũng có ba lần hội chúng đệ tử. Lần hội thứ nhất có một trăm ngàn ức vị tỳ-khưu, lần thứ nhì ở núi Vebhāra có chín mươi ngàn ức, lần thứ ba có tám mươi ngàn ức. Khi ấy, vị Bồ-tát là một vị trưởng giả quyền thế tên là Jaṭila, đã dâng cúng y phục đến chúng tỳ-khưu có Đức Phật dẫn đầu. Vị Đạo sư ấy cũng đã thọ ký cho vị ấy rằng: “Trong tương lai, vị này sẽ thành một vị Phật.” Vào thời của Đức Thế Tôn Padumuttara, không có các người theo ngoại đạo. Tất cả chư thiên và nhân loại đều quy y nơi Đức Phật. Kinh thành của ngài tên là Haṃsavatī, phụ vương là vua Ānanda, mẫu hậu là hoàng hậu Sujātā. Hai vị Thượng thủ Tinh văn là Devala và Sujāta. Vị thị giả tên là Sumana. Hai vị Thượng thủ Ni tinh văn là Amitā và Asamā. Cây bồ-đề là cây Sāla. Thân ngài cao năm mươi tám hắc-tỷ, hào quang thân thể tỏa ra xung quanh mười hai do-tuần, tuổi thọ là một trăm ngàn năm.

‘‘Nāradassa aparena, sambuddho dvipaduttamo;

Padumuttaro nāma jino, akkhobho sāgarūpamo’’ti. (bu. vaṃ. 12.1);

“Sau Đức Phật Nārada là bậc Chánh Đẳng Giác, Tối thắng trong loài hai chân, là bậc Chiến Thắng tên Padumuttara, không lay động, ví như biển cả.”

Sumedho buddho

Đức Phật Sumedha

Tassa aparabhāge tiṃsa kappasahassāni atikkamitvā sumedho ca sujāto cāti ekasmiṃ kappe dve buddhā nibbattiṃsu. Sumedhassāpi tayo sāvakasannipātā. Paṭhamasannipāte sudassananagare koṭisataṃ khīṇāsavā ahesuṃ, dutiye navutikoṭiyo, tatiye asītikoṭiyo. Tadā bodhisatto uttaro nāma māṇavo hutvā nidahitvā ṭhapitaṃyeva asītikoṭidhanaṃ vissajjetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā dhammaṃ sutvā saraṇesu patiṭṭhāya nikkhamitvā pabbaji. Sopi naṃ ‘‘anāgate buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Sumedhassa bhagavato sudassanaṃ nāma nagaraṃ ahosi, sudatto nāma rājā pitā, mātāpi sudattā nāma devī, saraṇo ca sabbakāmo ca dve aggasāvakā, sāgaro nāmupaṭṭhāko, rāmā ca surāmā ca dve aggasāvikā, mahānīparukkho bodhi, sarīraṃ aṭṭhāsītihatthubbedhaṃ ahosi, āyu navuti vassasahassanti.

Về sau đức Phật ấy, trải qua ba mươi ngàn kiếp, trong cùng một kiếp có hai vị Phật là Sumedha và Sujāta đã xuất hiện. Đức Phật Sumedha cũng có ba lần hội chúng Thinh văn. Trong lần hội chúng thứ nhất tại thành Sudassana, có một trăm ức vị A-la-hán; lần thứ nhì có chín mươi ức vị; lần thứ ba có tám mươi ức vị. Khi ấy, Bồ-tát là một thanh niên tên Uttara, đã từ bỏ tám mươi ức tài sản được cất giữ, cúng dường đại thí đến Tăng chúng có đức Phật dẫn đầu, sau khi nghe Pháp, đã an trú trong các pháp quy y, rồi từ bỏ gia đình và xuất gia. Vị ấy (đức Phật Sumedha) cũng đã thọ ký cho ngài rằng: "Trong tương lai, vị này sẽ thành Phật." Kinh thành của đức Thế Tôn Sumedha tên là Sudassana, phụ vương là vua tên Sudatta, mẫu hậu cũng tên là Sudattā. Saraṇa và Sabbakāma là hai vị Thượng thủ Thinh văn, vị thị giả tên là Sāgara. Rāmā và Surāmā là hai vị nữ Thượng thủ Thinh văn. Cây bồ-đề là cây gừa lớn. Thân ngài cao tám mươi tám hắc-tay, tuổi thọ là chín mươi ngàn năm.

‘‘Padumuttarassa aparena, sumedho nāma nāyako;

Durāsado uggatejo, sabbalokuttamo munī’’ti. (bu. vaṃ. 13.1);

"Về sau đức Phật Padumuttara, có vị Lãnh đạo tên Sumedha; Ngài khó tiếp cận, có uy lực rực rỡ, là bậc Mâu-ni tối thượng trong tất cả thế gian."

Sujāto buddho

Đức Phật Sujāta

Tassa [Pg.48] aparabhāge sujāto nāma satthā udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā. Paṭhamasannipāte saṭṭhi bhikkhusatasahassāni ahesuṃ, dutiye paññāsaṃ, tatiye cattālīsaṃ. Tadā bodhisatto cakkavattirājā hutvā ‘‘buddho uppanno’’ti sutvā upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa saddhiṃ sattahi ratanehi catumahādīparajjaṃ datvā satthu santike pabbaji. Sakalaraṭṭhavāsino raṭṭhuppādaṃ gahetvā ārāmikakiccaṃ sādhentā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa niccaṃ mahādānaṃ adaṃsu. Sopi naṃ satthā ‘‘anāgate buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Tassa bhagavato nagaraṃ sumaṅgalaṃ nāma ahosi, uggato nāma rājā pitā, pabhāvatī nāma mātā, sudassano ca sudevo ca dve aggasāvakā, nārado nāmupaṭṭhāko, nāgā ca nāgasamālā ca dve aggasāvikā, mahāveḷurukkho bodhi. So kira mandacchiddo ghanakkhandho upari niggatāhi mahāsākhāhi morapiñchakalāpo viya virocittha. Tassa bhagavato sarīraṃ paṇṇāsahatthubbedhaṃ ahosi, āyu navuti vassasahassanti.

Về sau vị ấy, bậc Đạo sư tên Sujāta đã xuất hiện. Ngài cũng có ba lần hội chúng Thinh văn. Trong lần hội chúng thứ nhất có sáu mươi ngàn vị tỳ-khưu, lần thứ nhì có năm mươi ngàn, lần thứ ba có bốn mươi ngàn. Khi ấy, Bồ-tát là một vị vua Chuyển luân, nghe tin "Đức Phật đã xuất hiện", ngài đã đến gần, nghe Pháp, rồi cúng dường vương quyền bốn đại châu cùng với bảy báu đến Tăng chúng có đức Phật dẫn đầu, và đã xuất gia nơi bậc Đạo sư. Toàn thể dân chúng trong xứ, lấy sản vật của xứ sở, thực hiện công việc của người giữ vườn, đã thường xuyên cúng dường đại thí đến Tăng chúng có đức Phật dẫn đầu. Bậc Đạo sư ấy cũng đã thọ ký cho ngài rằng: "Trong tương lai, vị này sẽ thành Phật." Kinh thành của đức Thế Tôn ấy tên là Sumaṅgala, phụ vương là vua tên Uggata, mẫu hậu tên là Pabhāvatī. Sudassana và Sudeva là hai vị Thượng thủ Thinh văn, vị thị giả tên là Nārada. Nāgā và Nāgasamālā là hai vị nữ Thượng thủ Thinh văn. Cây bồ-đề là cây tre lớn. Cây ấy được cho là có lóng ngắn, thân đặc, ở trên tỏa ra những cành lớn trông rực rỡ như một bó đuôi công. Thân của đức Thế Tôn ấy cao năm mươi hắc-tay, tuổi thọ là chín mươi ngàn năm.

‘‘Tattheva maṇḍakappamhi, sujāto nāma nāyako;

Sīhahanūsabhakkhandho, appameyyo durāsado’’ti. (bu. vaṃ. 14.1);

"Cũng trong kiếp Maṇḍa ấy, có vị Lãnh đạo tên Sujāta; Ngài có hàm như sư tử, vai như bò tót, không thể đo lường, khó tiếp cận."

Piyadassī buddho

Đức Phật Piyadassī

Tassa aparabhāge ito aṭṭhārasakappasatamatthake ekasmiṃ kappe piyadassī, atthadassī, dhammadassīti tayo buddhā nibbattiṃsu. Piyadassissapi bhagavato tayo sāvakasannipātā. Paṭhame koṭisatasahassaṃ bhikkhū ahesuṃ, dutiye navutikoṭiyo, tatiye asītikoṭiyo. Tadā bodhisatto kassapo nāma māṇavo tiṇṇaṃ vedānaṃ pāraṅgato hutvā satthu dhammadesanaṃ sutvā koṭisatasahassadhanapariccāgena saṅghārāmaṃ kāretvā saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāsi. Atha naṃ satthā ‘‘aṭṭhārasakappasataccayena buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Tassa bhagavato anomaṃ nāma nagaraṃ ahosi, pitā sudinno nāma rājā, mātā candā nāma, pālito ca sabbadassī ca dve aggasāvakā, sobhito nāmupaṭṭhāko, sujātā ca dhammadinnā ca dve aggasāvikā, kakudharukkho bodhi, sarīraṃ asītihatthubbedhaṃ ahosi, navuti vassasahassaṃ āyūti.

Về sau vị ấy, cách đây một trăm mười tám kiếp, trong cùng một kiếp có ba vị Phật là Piyadassī, Atthadassī, và Dhammadassī đã xuất hiện. Đức Thế Tôn Piyadassī cũng có ba lần hội chúng Thinh văn. Lần thứ nhất có một trăm ngàn ức vị tỳ-khưu, lần thứ nhì có chín mươi ức vị, lần thứ ba có tám mươi ức vị. Khi ấy, Bồ-tát là một thanh niên tên Kassapa, đã thông suốt ba bộ Vệ-đà, sau khi nghe bài thuyết Pháp của bậc Đạo sư, đã cho xây dựng một ngôi tịnh xá cho Tăng chúng bằng cách từ bỏ một trăm ngàn ức tài sản, và đã an trú trong các pháp quy y và giới luật. Khi ấy, bậc Đạo sư đã thọ ký cho ngài rằng: "Sau một trăm mười tám kiếp, vị này sẽ thành Phật." Kinh thành của đức Thế Tôn ấy tên là Anoma, phụ vương là vua tên Sudinna, mẫu hậu tên là Candā. Pālita và Sabbadassī là hai vị Thượng thủ Thinh văn, vị thị giả tên là Sobhita. Sujātā và Dhammadinnā là hai vị nữ Thượng thủ Thinh văn. Cây bồ-đề là cây gáo. Thân ngài cao tám mươi hắc-tay, tuổi thọ là chín mươi ngàn năm.

‘‘Sujātassa [Pg.49] aparena, sayambhū lokanāyako;

Durāsado asamasamo, piyadassī mahāyaso’’ti. (bu. vaṃ. 15.1);

"Về sau đức Phật Sujāta, có bậc Tự Giác, vị Lãnh đạo thế gian; Ngài khó tiếp cận, không ai sánh bằng, là đức Piyadassī, có danh tiếng lớn."

Atthadassī buddho

Đức Phật Atthadassī

Tassa aparabhāge atthadassī nāma bhagavā udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā. Paṭhame aṭṭhanavuti bhikkhusatasahassāni ahesuṃ, dutiye aṭṭhāsītisatasahassāni, tathā tatiye. Tadā bodhisatto susīmo nāma mahiddhiko tāpaso hutvā devalokato mandāravapupphacchattaṃ āharitvā satthāraṃ pūjesi, sopi naṃ ‘‘anāgate buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Tassa bhagavato sobhanaṃ nāma nagaraṃ ahosi, sāgaro nāma rājā pitā, sudassanā nāma mātā, santo ca upasanto ca dve aggasāvakā, abhayo nāmupaṭṭhāko, dhammā ca sudhammā ca dve aggasāvikā, campakarukkho bodhi, sarīraṃ asītihatthubbedhaṃ ahosi, sarīrappabhā samantato sabbakālaṃ yojanamattaṃ pharitvā aṭṭhāsi, āyu vassasatasahassanti.

Về sau vị ấy, đức Thế Tôn tên Atthadassī đã xuất hiện. Ngài cũng có ba lần hội chúng Thinh văn. Lần thứ nhất có chín mươi tám trăm ngàn vị tỳ-khưu, lần thứ nhì có tám mươi tám trăm ngàn vị, lần thứ ba cũng như vậy. Khi ấy, Bồ-tát là một vị đạo sĩ có đại thần lực tên là Susīma, đã mang lọng hoa mandārava từ cõi trời đến cúng dường bậc Đạo sư. Vị ấy cũng đã thọ ký cho ngài rằng: "Trong tương lai, vị này sẽ thành Phật." Kinh thành của đức Thế Tôn ấy tên là Sobhana, phụ vương là vua tên Sāgara, mẫu hậu tên là Sudassanā. Santo và Upasanto là hai vị Thượng thủ Thinh văn, vị thị giả tên là Abhaya. Dhammā và Sudhammā là hai vị nữ Thượng thủ Thinh văn. Cây bồ-đề là cây sứ (campaka). Thân ngài cao tám mươi hắc-tay. Hào quang thân thể của ngài luôn luôn tỏa ra xung quanh một do-tuần. Tuổi thọ là một trăm ngàn năm.

‘‘Tattheva maṇḍakappamhi, atthadassī narāsabho;

Mahātamaṃ nihantvāna, patto sambodhimuttama’’nti. (bu. vaṃ. 16.1);

"Cũng trong kiếp Maṇḍa ấy, có bậc Nhân Ngưu Atthadassī; Sau khi diệt trừ bóng tối vĩ đại, Ngài đã đạt đến sự Giác ngộ tối thượng."

Dhammadassī buddho

Đức Phật Dhammadassī

Tassa aparabhāge dhammadassī nāma satthā udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā. Paṭhame koṭisataṃ bhikkhū ahesuṃ, dutiye navutikoṭiyo, tatiye asītikoṭiyo. Tadā bodhisatto sakko devarājā hutvā dibbagandhapupphehi ca dibbatūriyehi ca pūjaṃ akāsi, sopi naṃ satthā ‘‘anāgate buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Tassa bhagavato saraṇaṃ nāma nagaraṃ ahosi, pitā saraṇo nāma rājā, mātā sunandā nāma devī, padumo ca phussadevo ca dve aggasāvakā, sunetto nāmupaṭṭhāko, khemā ca sabbanāmā ca dve aggasāvikā, rattaṅkurarukkho bodhi, ‘‘bimbijālo’’tipi vuccati, sarīraṃ panassa asītihatthubbedhaṃ ahosi, vassasatasahassaṃ āyūti.

Về sau, bậc Đạo Sư tên là Dhammadassī đã xuất hiện. Vị ấy cũng có ba lần hội chúng Thinh văn. Lần hội thứ nhất có một trăm koṭi Tỳ-khưu, lần thứ hai có chín mươi koṭi, lần thứ ba có tám mươi koṭi. Khi ấy, Bồ-tát là vua trời Sakka, đã cúng dường bằng hương hoa cõi trời và nhạc cụ cõi trời. Vị Đạo Sư ấy cũng đã thọ ký cho ngài rằng: "Trong tương lai, vị này sẽ thành Phật." Kinh thành của đức Thế Tôn ấy tên là Saraṇa, phụ thân là vua tên Saraṇa, mẫu hậu là hoàng hậu tên Sunandā. Paduma và Phussadeva là hai vị Thượng thủ Thinh văn. Vị thị giả tên là Sunetta. Khemā và Sabbanāmā là hai vị nữ Thượng thủ Thinh văn. Cây Bồ-đề là cây rattaṅkura, cũng được gọi là cây bimbijāla. Thân của vị ấy cao tám mươi hắc-tay, tuổi thọ là một trăm ngàn năm.

‘‘Tattheva maṇḍakappamhi, dhammadassī mahāyaso;

Tamandhakāraṃ vidhamitvā, atirocati sadevake’’ti. (bu. vaṃ. 17.1);

“Trong chính kiếp Maṇḍa ấy, đức Dhammadassī, bậc có danh tiếng lớn; sau khi phá tan bóng tối ấy, đã chiếu sáng rực rỡ trong thế giới cùng với chư thiên.”

Siddhattho buddho

Đức Phật Siddhattha

Tassa [Pg.50] aparabhāge ito catunavutikappamatthake ekasmiṃ kappe ekova siddhattho nāma sammāsambuddho udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā. Paṭhamasannipāte koṭisataṃ bhikkhū ahesuṃ, dutiye navutikoṭiyo, tatiye asītikoṭiyo. Tadā bodhisatto uggatejo abhiññābalasampanno maṅgalo nāma tāpaso hutvā mahājambuphalaṃ āharitvā tathāgatassa adāsi. Satthā taṃ phalaṃ paribhuñjitvā ‘‘catunavutikappamatthake buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Tassa bhagavato nagaraṃ vebhāraṃ nāma ahosi, pitā jayaseno nāma rājā, mātā suphassā nāma devī, sambalo ca sumitto ca dve aggasāvakā, revato nāmupaṭṭhāko, sīvalā ca surāmā ca dve aggasāvikā, kaṇikārarukkho bodhi, sarīraṃ saṭṭhihatthubbedhaṃ ahosi, vassasatasahassaṃ āyūti.

Về sau, cách đây chín mươi bốn kiếp, trong một kiếp chỉ có một vị Chánh Đẳng Giác tên là Siddhattha đã xuất hiện. Vị ấy cũng có ba lần hội chúng Thinh văn. Lần hội thứ nhất có một trăm koṭi Tỳ-khưu, lần thứ hai có chín mươi koṭi, lần thứ ba có tám mươi koṭi. Khi ấy, Bồ-tát là một đạo sĩ tên Maṅgala, có uy lực mạnh mẽ, đầy đủ năng lực thắng trí, đã mang một quả diêm-phù-đề lớn đến dâng lên đức Như Lai. Bậc Đạo Sư sau khi dùng quả ấy đã thọ ký rằng: "Sau chín mươi bốn kiếp nữa, vị này sẽ thành Phật." Kinh thành của đức Thế Tôn ấy tên là Vebhāra, phụ thân là vua tên Jayasena, mẫu hậu là hoàng hậu tên Suphassā. Sambala và Sumitta là hai vị Thượng thủ Thinh văn. Vị thị giả tên là Revata. Sīvalā và Surāmā là hai vị nữ Thượng thủ Thinh văn. Cây Bồ-đề là cây kaṇikāra. Thân của vị ấy cao sáu mươi hắc-tay, tuổi thọ là một trăm ngàn năm.

‘‘Dhammadassissa aparena, siddhattho lokanāyako;

Nihanitvā tamaṃ sabbaṃ, sūriyo abbhuggato yathā’’ti. (bu. vaṃ. 18.1);

“Sau đức Phật Dhammadassī là đức Siddhattha, bậc Lãnh Đạo thế gian; Ngài đã diệt trừ tất cả bóng tối, giống như mặt trời mọc.”

Tisso buddho

Đức Phật Tissa

Tassa aparabhāge ito dvānavutikappamatthake tisso phussoti ekasmiṃ kappe dve buddhā nibbattiṃsu. Tissassa bhagavato tayo sāvakasannipātā. Paṭhamasannipāte bhikkhūnaṃ koṭisataṃ ahosi, dutiye navutikoṭiyo, tatiye asītikoṭiyo. Tadā bodhisatto mahābhogo mahāyaso sujāto nāma khattiyo hutvā isipabbajjaṃ pabbajitvā mahiddhikabhāvaṃ patvā ‘‘buddho uppanno’’ti sutvā dibbamandāravapadumapāricchattakapupphāni ādāya catuparisamajjhe gacchantaṃ tathāgataṃ pūjesi, ākāse pupphavitānaṃ akāsi. Sopi naṃ satthā ‘‘ito dvenavutikappamatthake buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Tassa bhagavato khemaṃ nāma nagaraṃ ahosi, pitā janasandho nāma khattiyo, mātā padumā nāma devī, brahmadevo ca udayo ca dve aggasāvakā, sumano nāmupaṭṭhāko, phussā ca sudattā ca dve aggasāvikā, asanarukkho bodhi, sarīraṃ saṭṭhihatthubbedhaṃ ahosi, vassasatasahassaṃ āyūti.

Về sau, cách đây chín mươi hai kiếp, trong cùng một kiếp có hai vị Phật là Tissa và Phussa đã xuất hiện. Đức Thế Tôn Tissa có ba lần hội chúng Thinh văn. Lần hội thứ nhất có một trăm koṭi Tỳ-khưu, lần thứ hai có chín mươi koṭi, lần thứ ba có tám mươi koṭi. Khi ấy, Bồ-tát là một vị vua Sát-đế-lỵ tên Sujāta, có tài sản lớn, danh tiếng lớn, đã xuất gia theo hạnh đạo sĩ và đạt được trạng thái có thần thông lớn. Khi nghe tin "Đức Phật đã xuất hiện", ngài đã lấy các loài hoa cõi trời là mandārava, paduma, và pāricchattaka để cúng dường đức Như Lai đang đi giữa bốn chúng, và đã làm một tàn hoa trên không trung. Vị Đạo Sư ấy cũng đã thọ ký cho ngài rằng: "Sau chín mươi hai kiếp nữa, vị này sẽ thành Phật." Kinh thành của đức Thế Tôn ấy tên là Khema, phụ thân là vua Sát-đế-lỵ tên Janasandha, mẫu hậu là hoàng hậu tên Padumā. Brahmadeva và Udaya là hai vị Thượng thủ Thinh văn. Vị thị giả tên là Sumana. Phussā và Sudattā là hai vị nữ Thượng thủ Thinh văn. Cây Bồ-đề là cây asana. Thân của vị ấy cao sáu mươi hắc-tay, tuổi thọ là một trăm ngàn năm.

‘‘Siddhatthassa aparena, asamo appaṭipuggalo;

Anantatejo amitayaso, tisso lokagganāyako’’ti. (bu. vaṃ. 19.1);

“Sau đức Phật Siddhattha là đức Tissa, bậc Lãnh Đạo cao tột của thế gian, không ai sánh bằng, không có đối thủ, có uy lực vô biên, danh tiếng vô lượng.”

Phusso buddho

Đức Phật Phussa

Tassa [Pg.51] aparabhāge phusso nāma satthā udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā. Paṭhamasannipāte saṭṭhi bhikkhusatasahassāni ahesuṃ, dutiye paṇṇāsa, tatiye dvattiṃsa. Tadā bodhisatto vijitāvī nāma khattiyo hutvā mahārajjaṃ pahāya satthu santike pabbajitvā tīṇi piṭakāni uggahetvā mahājanassa dhammakathaṃ kathesi, sīlapāramiñca pūresi. Sopi naṃ ‘‘buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Tassa bhagavato kāsi nāma nagaraṃ ahosi, jayaseno nāma rājā pitā, sirimā nāma mātā, surakkhito ca dhammaseno ca dve aggasāvakā, sabhiyo nāmupaṭṭhāko, cālā ca upacālā ca dve aggasāvikā, āmalakarukkho bodhi, sarīraṃ aṭṭhapaṇṇāsahatthubbedhaṃ ahosi, navuti vassasahassāni āyūti.

Về sau, bậc Đạo Sư tên là Phussa đã xuất hiện. Vị ấy cũng có ba lần hội chúng Thinh văn. Lần hội thứ nhất có sáu triệu Tỳ-khưu, lần thứ hai có năm triệu, lần thứ ba có ba triệu hai trăm ngàn. Khi ấy, Bồ-tát là một vị vua Sát-đế-lỵ tên Vijitāvī, đã từ bỏ vương quốc vĩ đại và xuất gia nơi bậc Đạo Sư. Ngài đã học thuộc Tam Tạng, thuyết pháp cho đại chúng, và làm tròn đủ ba-la-mật về giới. Vị ấy cũng đã thọ ký cho ngài rằng: "Vị này sẽ thành Phật." Kinh thành của đức Thế Tôn ấy tên là Kāsi, phụ thân là vua tên Jayasena, mẫu hậu tên là Sirimā. Surakkhita và Dhammasena là hai vị Thượng thủ Thinh văn. Vị thị giả tên là Sabhiya. Cālā và Upacālā là hai vị nữ Thượng thủ Thinh văn. Cây Bồ-đề là cây āmalaka. Thân của vị ấy cao năm mươi tám hắc-tay, tuổi thọ là chín mươi ngàn năm.

‘‘Tattheva maṇḍakappamhi, ahu satthā anuttaro;

Anūpamo asamasamo, phusso lokagganāyako’’ti. (bu. vaṃ. 20.1);

“Trong chính kiếp Maṇḍa ấy, đã có bậc Đạo Sư vô thượng, không thể ví dụ, không ai ngang bằng, là đức Phussa, bậc Lãnh Đạo cao tột của thế gian.”

Vipassī buddho

Đức Phật Vipassī

Tassa aparabhāge ito ekanavutikappe vipassī nāma bhagavā udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā. Paṭhamasannipāte aṭṭhasaṭṭhi bhikkhusatasahassaṃ ahosi, dutiye ekasatasahassaṃ, tatiye asītisahassāni. Tadā bodhisatto mahiddhiko mahānubhāvo atulo nāma nāgarājā hutvā sattaratanakhacitaṃ sovaṇṇamayaṃ mahāpīṭhaṃ bhagavato adāsi. Sopi naṃ ‘‘ito ekanavutikappe buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Tassa bhagavato bandhumatī nāma nagaraṃ ahosi, bandhumā nāma rājā pitā, bandhumatī nāma mātā, khaṇḍo ca tisso ca dve aggasāvakā, asoko nāmupaṭṭhāko, candā ca candamittā ca dve aggasāvikā, pāṭalirukkho bodhi, sarīraṃ asītihatthubbedhaṃ ahosi, sarīrappabhā sadā satta yojanāni pharitvā aṭṭhāsi, asīti vassasahassāni āyūti.

Về sau, cách đây chín mươi mốt kiếp, đức Thế Tôn tên là Vipassī đã xuất hiện. Vị ấy cũng có ba lần hội chúng Thinh văn. Lần hội thứ nhất có sáu triệu tám trăm ngàn Tỳ-khưu, lần thứ hai có một trăm ngàn, lần thứ ba có tám mươi ngàn. Khi ấy, Bồ-tát là một vị long vương tên Atula, có thần thông lớn, oai lực lớn, đã dâng lên đức Thế Tôn một chiếc ngai lớn bằng vàng, được khảm bảy loại báu. Vị ấy cũng đã thọ ký cho ngài rằng: "Sau chín mươi mốt kiếp nữa, vị này sẽ thành Phật." Kinh thành của đức Thế Tôn ấy tên là Bandhumatī, phụ thân là vua tên Bandhumā, mẫu hậu tên là Bandhumatī. Khaṇḍa và Tissa là hai vị Thượng thủ Thinh văn. Vị thị giả tên là Asoka. Candā và Candamittā là hai vị nữ Thượng thủ Thinh văn. Cây Bồ-đề là cây pāṭali. Thân của vị ấy cao tám mươi hắc-tay, hào quang thân thể của ngài luôn chiếu tỏa xa bảy do-tuần, tuổi thọ là tám mươi ngàn năm.

‘‘Phussassa ca aparena, sambuddho dvipaduttamo;

Vipassī nāma nāmena, loke uppajji cakkhumā’’ti. (bu. vaṃ. 21.1);

“Và sau đức Phật Phussa, bậc Chánh Đẳng Chánh Giác, tối thượng trong loài hai chân, có danh hiệu là Vipassī, bậc có nhãn kiến, đã sanh khởi ở trong đời.”

Sikhī buddho

Đức Phật Sikhī

Tassa [Pg.52] aparabhāge ito ekattiṃsakappe sikhī ca vessabhūcāti dve buddhā ahesuṃ. Sikhissāpi bhagavato tayo sāvakasannipātā. Paṭhamasannipāte bhikkhusatasahassaṃ ahosi, dutiye asītisahassāni, tatiye sattatisahassāni. Tadā bodhisatto arindamo nāma rājā hutvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa sacīvaraṃ mahādānaṃ pavattetvā sattaratanapaṭimaṇḍitaṃ hatthiratanaṃ datvā hatthippamāṇaṃ katvā kappiyabhaṇḍaṃ adāsi. Sopi naṃ satthā ‘‘ito ekattiṃsakappe buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Tassa pana bhagavato aruṇavatī nāma nagaraṃ ahosi, aruṇo nāma khattiyo pitā, pabhāvatī nāma mātā, abhibhū ca sambhavo ca dve aggasāvakā, khemaṅkaro nāmupaṭṭhāko, sakhilā ca padumā ca dve aggasāvikā, puṇḍarīkarukkho bodhi, sarīraṃ sattatihatthubbedhaṃ ahosi, sarīrappabhā yojanattayaṃ pharitvā aṭṭhāsi, sattati vassasahassāni āyūti.

Về sau vị ấy, cách đây ba mươi mốt kiếp, đã có hai vị Phật là Sikhī và Vessabhū. Đức Thế Tôn Sikhī cũng có ba lần hội chúng Thinh văn. Lần hội chúng thứ nhất có một trăm ngàn vị tỳ khưu, lần thứ nhì có tám mươi ngàn vị, lần thứ ba có bảy mươi ngàn vị. Khi ấy, Bồ-tát là vị vua tên Arindama, đã thực hiện việc đại thí cúng dường y phục đến Tăng chúng có đức Phật dẫn đầu, đã dâng cúng voi báu được trang hoàng bằng bảy loại báu vật, và đã dâng cúng các vật phẩm thích hợp có số lượng bằng con voi. Vị Đạo sư ấy cũng đã thọ ký cho vị ấy rằng: “Kể từ đây, sau ba mươi mốt kiếp, vị này sẽ thành Phật.” Kinh thành của đức Thế Tôn ấy tên là Aruṇavatī, phụ thân là vị vua dòng Sát-đế-lỵ tên Aruṇa, mẫu thân tên là Pabhāvatī. Abhibhū và Sambhava là hai vị Thượng thủ Thinh văn, vị thị giả tên là Khemaṅkara, Sakhilā và Padumā là hai vị nữ Thượng thủ Thinh văn, cây bồ-đề là cây Puṇḍarīka. Thân cao bảy mươi hắc-tay, hào quang thân thể lan tỏa ra ba do-tuần, tuổi thọ là bảy mươi ngàn năm.

‘‘Vipassissa aparena, sambuddho dvipaduttamo;

Sikhivhayo āsi jino, asamo appaṭipuggalo’’ti. (bu. vaṃ. 22.1);

“Sau đức Phật Vipassī, bậc Chánh Đẳng Chánh Giác, tối thượng trong loài hai chân; bậc Chiến Thắng có danh hiệu Sikhī đã xuất hiện, là bậc vô song, không người sánh bằng.”

Vessabhū buddho

Đức Phật Vessabhū

Tassa aparabhāge vessabhū nāma satthā udapādi. Tassāpi tayo sāvakasannipātā. Paṭhamasannipāte asīti bhikkhusahassāni ahesuṃ, dutiye sattati, tatiye saṭṭhi. Tadā bodhisatto sudassano nāma rājā hutvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa sacīvaraṃ mahādānaṃ datvā tassa santike pabbajitvā ācāraguṇasampanno buddharatane cittīkārapītibahulo ahosi. Sopi naṃ bhagavā ‘‘ito ekattiṃsakappe buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Tassa pana bhagavato anomaṃ nāma nagaraṃ ahosi, suppatīto nāma rājā pitā, yasavatī nāma mātā, soṇo ca uttaro ca dve aggasāvakā, upasanto nāmupaṭṭhāyo, rāmā ca surāmā ca dve aggasāvikā, sālarukkho bodhi, sarīraṃ saṭṭhihatthubbedhaṃ ahosi, saṭṭhi vassasahassāni āyūti.

Về sau vị ấy, bậc Đạo sư tên Vessabhū đã sanh khởi. Vị ấy cũng có ba lần hội chúng Thinh văn. Lần hội chúng thứ nhất có tám mươi ngàn vị tỳ khưu, lần thứ nhì có bảy mươi ngàn vị, lần thứ ba có sáu mươi ngàn vị. Khi ấy, Bồ-tát là vị vua tên Sudassana, đã dâng đại thí cùng với y phục đến Tăng chúng có đức Phật dẫn đầu, đã xuất gia nơi gần vị ấy, đã trở thành người đầy đủ phẩm hạnh của giới hạnh, có nhiều sự tôn kính và hoan hỷ nơi Phật bảo. Đức Thế Tôn ấy cũng đã thọ ký cho vị ấy rằng: “Kể từ đây, sau ba mươi mốt kiếp, vị này sẽ thành Phật.” Kinh thành của đức Thế Tôn ấy tên là Anoma, phụ thân là vị vua tên Suppatīta, mẫu thân tên là Yasavatī. Soṇa và Uttara là hai vị Thượng thủ Thinh văn, vị thị giả tên là Upasanta, Rāmā và Surāmā là hai vị nữ Thượng thủ Thinh văn, cây bồ-đề là cây Sāla. Thân cao sáu mươi hắc-tay, tuổi thọ là sáu mươi ngàn năm.

‘‘Tattheva maṇḍakappamhi, asamo appaṭipuggalo;

Vessabhū nāma nāmena, loke uppajji so jino’’ti. (bu. vaṃ. 23.1);

“Cũng trong kiếp Maṇḍa ấy, bậc vô song, không người sánh bằng; bậc Chiến Thắng ấy có danh hiệu là Vessabhū đã sanh khởi ở trong đời.”

Kakusandho buddho

Đức Phật Kakusandha

Tassa [Pg.53] aparabhāge imasmiṃ kappe cattāro buddhā nibbattā kakusandho, koṇāgamano, kassapo, amhākaṃ bhagavāti. Kakusandhassa bhagavato ekova sāvakasannipāto, tattha cattālīsa bhikkhusahassāni ahesuṃ. Tadā bodhisatto khemo nāma rājā hutvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa sapattacīvaraṃ mahādānañceva añjanādibhesajjāni ca datvā satthu dhammadesanaṃ sutvā pabbaji. Sopi naṃ satthā ‘‘buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Kakusandhassa pana bhagavato khemaṃ nāma nagaraṃ ahosi, aggidatto nāma brāhmaṇo pitā, visākhā nāma brāhmaṇī mātā, vidhuro ca sañjīvo ca dve aggasāvakā, buddhijo nāmupaṭṭhāko, sāmā ca campā ca dve aggasāvikā, mahāsirīsarukkho bodhi, sarīraṃ cattālīsahatthubbedhaṃ ahosi, cattālīsa vassasahassāni āyūti.

Về sau vị ấy, trong kiếp này, bốn vị Phật đã thành tựu là: Kakusandha, Koṇāgamana, Kassapa, và đức Thế Tôn của chúng ta. Đức Thế Tôn Kakusandha chỉ có một lần hội chúng Thinh văn, ở đó có bốn mươi ngàn vị tỳ khưu. Khi ấy, Bồ-tát là vị vua tên Khema, đã dâng cúng đại thí gồm bình bát và y phục, và các loại thuốc men như thuốc nhỏ mắt đến Tăng chúng có đức Phật dẫn đầu, sau khi nghe pháp thoại của bậc Đạo sư, đã xuất gia. Vị Đạo sư ấy cũng đã thọ ký cho vị ấy rằng: “Vị này sẽ thành Phật.” Kinh thành của đức Thế Tôn Kakusandha tên là Khema, phụ thân là vị Bà-la-môn tên Aggidatta, mẫu thân là nữ Bà-la-môn tên Visākhā. Vidhura và Sañjīva là hai vị Thượng thủ Thinh văn, vị thị giả tên là Buddhija, Sāmā và Campā là hai vị nữ Thượng thủ Thinh văn, cây bồ-đề là cây Mahāsirīsa. Thân cao bốn mươi hắc-tay, tuổi thọ là bốn mươi ngàn năm.

‘‘Vessabhussa aparena, sambuddho dvipaduttamo;

Kakusandho nāma nāmena, appameyyo durāsado’’ti. (bu. vaṃ. 24.1);

“Sau đức Phật Vessabhū, bậc Chánh Đẳng Chánh Giác, tối thượng trong loài hai chân; (vị Phật) có danh hiệu là Kakusandha, là bậc vô lượng, khó ai sánh bằng.”

Koṇāgamano buddho

Đức Phật Koṇāgamana

Tassa aparabhāge koṇāgamano nāma satthā udapādi. Tassāpi ekova sāvakasannipāto, tattha tiṃsa bhikkhusahassāni ahesuṃ. Tadā bodhisatto pabbato nāma rājā hutvā amaccagaṇaparivuto satthu santikaṃ gantvā dhammadesanaṃ sutvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā mahādānaṃ pavattetvā pattuṇṇacīnapaṭakoseyyakambaladukūlāni ceva suvaṇṇapaṭikañca datvā satthu santike pabbaji. Sopi naṃ satthā ‘‘buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Tassa bhagavato sobhavatī nāma nagaraṃ ahosi, yaññadatto nāma brāhmaṇo pitā, uttarā nāma brāhmaṇī mātā, bhiyyaso ca uttaro ca dve aggasāvakā, sotthijo nāmupaṭṭhāko, samuddā ca uttarā ca dve aggasāvikā, udumbararukkho bodhi, sarīraṃ tiṃsahatthubbedhaṃ ahosi, tiṃsa vassasahassāni āyūti.

Về sau vị ấy, bậc Đạo sư tên Koṇāgamana đã sanh khởi. Vị ấy cũng chỉ có một lần hội chúng Thinh văn, ở đó có ba mươi ngàn vị tỳ khưu. Khi ấy, Bồ-tát là vị vua tên Pabbata, được đoàn tùy tùng là các vị bộ trưởng vây quanh, đã đi đến gần bậc Đạo sư và nghe pháp thoại, đã thỉnh mời Tăng chúng có đức Phật dẫn đầu, đã thực hiện việc đại thí, đã dâng cúng các loại vải len, vải xứ Cīna, vải lụa, vải dạ, vải dukūla, và cả tấm thảm bằng vàng, rồi đã xuất gia nơi gần bậc Đạo sư. Vị Đạo sư ấy cũng đã thọ ký cho vị ấy rằng: “Vị này sẽ thành Phật.” Kinh thành của đức Thế Tôn ấy tên là Sobhavatī, phụ thân là vị Bà-la-môn tên Yaññadatta, mẫu thân là nữ Bà-la-môn tên Uttarā. Bhiyyasa và Uttara là hai vị Thượng thủ Thinh văn, vị thị giả tên là Sotthija, Samuddā và Uttarā là hai vị nữ Thượng thủ Thinh văn, cây bồ-đề là cây Udumbara. Thân cao ba mươi hắc-tay, tuổi thọ là ba mươi ngàn năm.

‘‘Kakusandhassa aparena, sambuddho dvipaduttamo;

Koṇāgamano nāma jino, lokajeṭṭho narāsabho’’ti. (bu. vaṃ. 25.1);

“Sau đức Phật Kakusandha, bậc Chánh Đẳng Chánh Giác, tối thượng trong loài hai chân; bậc Chiến Thắng có danh hiệu Koṇāgamana, là bậc Tối Thắng trong đời, là bậc Ngưu vương trong loài người.”

Kassapo buddho

Đức Phật Kassapa

Tassa [Pg.54] aparabhāge kassapo nāma satthā udapādi. Tassāpi ekova sāvakasannipāto, tattha vīsati bhikkhusahassāni ahesuṃ. Tadā bodhisatto jotipālo nāma māṇavo hutvā tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū bhūmiyañceva antalikkhe ca pākaṭo ghaṭikārassa kumbhakārassa mitto ahosi. So tena saddhiṃ satthāraṃ upasaṅkamitvā dhammakathaṃ sutvā pabbajitvā āraddhavīriyo tīṇi piṭakāni uggahetvā vattāvattasampattiyā buddhasāsanaṃ sobhesi. Sopi naṃ satthā ‘‘buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Tassa bhagavato jātanagaraṃ bārāṇasī nāma ahosi, brahmadatto nāma brāhmaṇo pitā, dhanavatī nāma brāhmaṇī mātā, tisso ca bhāradvājo ca dve aggasāvakā, sabbamitto nāmupaṭṭhāko, anuḷā ca uruveḷā ca dve aggasāvikā, nigrodharukkho bodhi, sarīraṃ vīsatihatthubbedhaṃ ahosi, vīsati vassasahassāni āyūti.

Về sau, đức Đạo Sư tên là Kassapa đã xuất hiện. Ngài cũng chỉ có một lần hội chúng Thinh văn, trong đó có hai mươi ngàn vị tỳ-khưu. Khi ấy, Bồ-tát là thanh niên tên Jotipāla, đã trở thành người thông suốt ba bộ Vệ-đà, nổi tiếng trên mặt đất và trên không trung, là bạn của người thợ gốm tên Ghaṭikāra. Vị ấy cùng với người bạn đến yết kiến đức Đạo Sư, nghe pháp thoại, rồi xuất gia, tinh tấn nỗ lực, học thuộc ba tạng, và làm rạng rỡ giáo pháp của đức Phật bằng sự thành tựu các phận sự. Vị Đạo Sư ấy cũng đã thọ ký cho ngài rằng: ‘Sẽ thành Phật’. Thành phố nơi đức Thế Tôn đản sanh tên là Bārāṇasī, phụ thân là bà-la-môn tên Brahmadatta, mẫu thân là bà-la-môn nữ tên Dhanavatī, hai vị Thượng thủ Thinh văn là Tissa và Bhāradvāja, vị thị giả tên là Sabbamitta, hai vị nữ Thượng thủ Thinh văn là Anuḷā và Uruveḷā, cây bồ-đề là cây đa, thân cao hai mươi hắc-tay, tuổi thọ là hai mươi ngàn năm.

‘‘Koṇāgamanassa aparena, sambuddho dvipaduttamo;

Kassapo nāma gottena, dhammarājā pabhaṅkaro’’ti. (bu. vaṃ. 26.1);

“Sau đức Koṇāgamana, là bậc Chánh Đẳng Giác, bậc Tối Thượng trong loài hai chân; có vị tên là Kassapa theo dòng dõi, là bậc Pháp Vương, bậc tạo ra ánh sáng.”

Yasmiṃ pana kappe dīpaṅkaradasabalo udapādi, tasmiṃ aññepi tayo buddhā ahesuṃ. Tesaṃ santike bodhisattassa byākaraṇaṃ natthi, tasmā te idha na dassitā. Aṭṭhakathāyaṃ pana taṇhaṅkarato paṭṭhāya sabbepi buddhe dassetuṃ idaṃ vuttaṃ –

Lại nữa, trong kiếp mà đức Dīpaṅkara, bậc Thập Lực, đã xuất hiện, trong kiếp ấy cũng có ba vị Phật khác. Bồ-tát đã không nhận được lời thọ ký nơi các vị ấy, vì thế các vị ấy không được trình bày ở đây. Tuy nhiên, trong Chú giải, để trình bày tất cả các vị Phật bắt đầu từ đức Taṇhaṅkara, điều này đã được nói –

‘‘Taṇhaṅkaro medhaṅkaro, athopi saraṇaṅkaro;

Dīpaṅkaro ca sambuddho, koṇḍañño dvipaduttamo.

“Đức Taṇhaṅkara, đức Medhaṅkara, và cả đức Saraṇaṅkara; đức Chánh Đẳng Giác Dīpaṅkara, và đức Koṇḍañña, bậc Tối Thượng trong loài hai chân.

‘‘Maṅgalo ca sumano ca, revato sobhito muni;

Anomadassī padumo, nārado padumuttaro.

“Đức Maṅgala và đức Sumana, đức Revata, đức Sobhita là bậc Mâu-ni; đức Anomadassī, đức Paduma, đức Nārada, đức Padumuttara.

‘‘Sumedho ca sujāto ca, piyadassī mahāyaso;

Atthadassī dhammadassī, siddhattho lokanāyako.

“Đức Sumedha và đức Sujāta, đức Piyadassī có danh tiếng lớn; đức Atthadassī, đức Dhammadassī, đức Siddhattha, bậc Lãnh Đạo thế gian.

‘‘Tisso phusso ca sambuddho, vipassī sikhī vessabhū;

Kakusandho koṇāgamano, kassapo cāpi nāyako.

“Đức Chánh Đẳng Giác Tisso và Phusso, đức Vipassī, Sikhī, Vessabhū; đức Kakusandha, Koṇāgamana, và cả đức Kassapa, bậc Lãnh Đạo.

‘‘Ete ahesuṃ sambuddhā, vītarāgā samāhitā;

Sataraṃsīva uppannā, mahātamavinodanā;

Jalitvā aggikhandhāva, nibbutā te sasāvakā’’ti.

“Các vị Chánh Đẳng Giác này đã hiện hữu, các ngài đã ly tham, đã định tĩnh; xuất hiện như mặt trời trăm tia, xua tan bóng tối vĩ đại; sau khi chiếu sáng như khối lửa, các ngài cùng các Thinh văn đã nhập Niết-bàn.”

Gotamo buddho

Đức Phật Gotama

Tattha [Pg.55] amhākaṃ bodhisatto dīpaṅkarādīnaṃ catuvīsatiyā buddhānaṃ santike adhikāraṃ karonto kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni āgato. Kassapassa pana bhagavato orabhāge ṭhapetvā imaṃ sammāsambuddhaṃ añño buddho nāma natthi. Iti dīpaṅkarādīnaṃ catuvīsatiyā buddhānaṃ santike laddhabyākaraṇo pana bodhisatto yenena –

Trong số đó, Bồ-tát của chúng ta, trong khi thực hiện lời phát nguyện nơi hai mươi bốn vị Phật bắt đầu từ đức Dīpaṅkara, đã trải qua bốn a-tăng-kỳ và hơn một trăm ngàn kiếp. Tuy nhiên, sau đức Thế Tôn Kassapa, ngoại trừ vị Chánh Đẳng Giác này, không có vị Phật nào khác. Như vậy, Bồ-tát đã nhận được lời thọ ký nơi hai mươi bốn vị Phật bắt đầu từ đức Dīpaṅkara, bởi vì –

‘‘Manussattaṃ liṅgasampatti, hetu satthāradassanaṃ;

Pabbajjā guṇasampatti, adhikāro ca chandatā;

Aṭṭhadhammasamodhānā, abhinīhāro samijjhatī’’ti. (bu. vaṃ. 2.59) –

“Là người, đầy đủ giới tính, có nhân, thấy Đạo Sư; xuất gia, thành tựu phẩm hạnh, có sự phát nguyện và ý muốn. Do sự hội đủ tám pháp này, lời đại nguyện được thành tựu.” –

Ime aṭṭha dhamme samodhānetvā dīpaṅkarapādamūle katābhinīhārena ‘‘handa buddhakare dhamme, vicināmi ito cito’’ti ussāhaṃ katvā ‘‘vicinanto tadā dakkhiṃ, paṭhamaṃ dānapārami’’nti dānapāramitādayo buddhakārakadhammā diṭṭhā, pūrentoyeva yāva vessantarattabhāvo āgami. Āgacchanto ca ye te katābhinīhārānaṃ bodhisattānaṃ ānisaṃsā saṃvaṇṇitā –

Sau khi hội đủ tám pháp này, với lời đại nguyện đã được thực hiện dưới chân đức Dīpaṅkara, vị ấy đã nỗ lực rằng: ‘Này, ta sẽ tìm kiếm các pháp tạo thành Phật ở đây và ở đó’, và ‘Khi tìm kiếm, khi ấy ta đã thấy, trước tiên là ba-la-mật về bố thí’. Các pháp tạo thành Phật bắt đầu từ ba-la-mật về bố thí đã được thấy, và vị ấy đã đến cho đến kiếp Vessantara trong khi đang thực hành viên mãn các pháp ấy. Và trong khi đến như vậy, những lợi ích của các vị Bồ-tát đã thực hiện đại nguyện đã được mô tả –

‘‘Evaṃ sabbaṅgasampannā, bodhiyā niyatā narā;

Saṃsaraṃ dīghamaddhānaṃ, kappakoṭisatehipi.

“Như vậy, những người đã quyết chắc cho sự giác ngộ, đầy đủ tất cả các chi phần, dù có luân hồi trong thời gian dài, trải qua hàng trăm ức kiếp.

‘‘Avīcimhi nuppajjanti, tathā lokantaresu ca;

Nijjhāmataṇhā khuppipāsā, na honti kālakañjikā.

“Họ không sanh vào địa ngục Avīci, cũng như trong các cõi Lokantarika; họ không trở thành ngạ quỷ Nijjhāmataṇhā, Khuppipāsā, hay Kālakañjikā.

‘‘Na honti khuddakā pāṇā, uppajjantāpi duggatiṃ;

Jāyamānā manussesu, jaccandhā na bhavanti te.

“Họ không trở thành những chúng sanh nhỏ bé, dù sanh vào ác đạo; khi sanh làm người, họ không bị mù bẩm sinh.

‘‘Sotavekallatā natthi, na bhavanti mūgapakkhikā;

Itthibhāvaṃ na gacchanti, ubhatobyañjanapaṇḍakā.

“Không bị điếc tai, không bị câm ngọng; không sanh làm nữ nhân, không phải là người lưỡng tính hay người bán nam bán nữ.

‘‘Na bhavanti pariyāpannā, bodhiyā niyatā narā;

Muttā ānantarikehi, sabbattha suddhagocarā.

“Những người đã quyết chắc cho sự giác ngộ không bị rơi vào (ác nghiệp); họ thoát khỏi các tội vô gián, và có hành xứ trong sạch ở mọi nơi.

‘‘Micchādiṭṭhiṃ na sevanti, kammakiriyadassanā;

Vasamānāpi saggesu, asaññaṃ nupapajjare.

“Họ không theo tà kiến, vì thấy được nghiệp và quả của nghiệp; dù sống ở các cõi trời, họ không sanh vào cõi vô tưởng.

‘‘Suddhāvāsesu devesu, hetu nāma na vijjati;

Nekkhammaninnā sappurisā, visaṃyuttā bhavābhave;

Caranti lokatthacariyāyo, pūrenti sabbapāramī’’ti.

“Không có nhân sanh vào các cõi trời Tịnh Cư; các bậc chân nhân có tâm hướng về xuất ly, không bị ràng buộc trong các cõi hữu; họ thực hành vì lợi ích của thế gian, làm viên mãn tất cả các ba-la-mật.”

Te [Pg.56] ānisaṃse adhigantvāva āgato. Pāramiyo pūrentassa cassa akittibrāhmaṇakāle, saṅkhabrāhmaṇakāle, dhanañcayarājakāle, mahāsudassanarājakāle, mahāgovindakāle, nimimahārājakāle, candakumārakāle, visayhaseṭṭhikāle, sivirājakāle, vessantararājakāleti dānapāramitāya pūritattabhāvānaṃ parimāṇaṃ nāma natthi. Ekantena panassa sasapaṇḍitajātake –

Vị ấy đã đến sau khi đã chứng đắc những lợi ích ấy. Và đối với vị ấy, trong khi thực hành viên mãn các ba-la-mật, không có giới hạn nào về số kiếp đã thực hành viên mãn ba-la-mật về bố thí, như trong thời làm bà-la-môn Akitti, thời làm bà-la-môn Saṅkha, thời làm vua Dhanañcaya, thời làm vua Mahāsudassana, thời làm Mahāgovinda, thời làm vua Nimi, thời làm hoàng tử Canda, thời làm trưởng giả Visayha, thời làm vua Sivi, và thời làm vua Vessantara. Tuy nhiên, chắc chắn rằng trong tiền thân Sasapaṇḍita –

‘‘Bhikkhāya upagataṃ disvā, sakattānaṃ pariccajiṃ;

Dānena me samo natthi, esā me dānapāramī’’ti. (cariyā. 1.tassuddāna) –

“Thấy người đến để xin, ta đã từ bỏ chính thân mình; không ai bằng ta về bố thí, đó là ba-la-mật về bố thí của ta.” –

Evaṃ attapariccāgaṃ karontassa dānapāramitā paramatthapāramī nāma jātā. Tathā sīlavanāgarājakāle, campeyyanāgarājakāle, bhūridattanāgarājakāle, chaddantanāgarājakāle, jayaddisarājaputtakāle, alīnasattukumārakāleti sīlapāramitāya pūritattabhāvānaṃ parimāṇaṃ nāma natthi. Ekantena panassa saṅkhapālajātake –

Như vậy, đối với vị đã thực hiện sự từ bỏ thân mình, ba-la-mật về bố thí đã trở thành ba-la-mật bậc thượng. Tương tự, không có giới hạn nào về số kiếp đã thực hành viên mãn ba-la-mật về giới hạnh, như trong thời làm vua rồng Sīlava, thời làm vua rồng Campeyya, thời làm vua rồng Bhūridatta, thời làm vua voi Chaddanta, thời làm hoàng tử Jayaddisa, và thời làm hoàng tử Alīnasattu. Tuy nhiên, chắc chắn rằng trong tiền thân Saṅkhapāla –

‘‘Sūlehi vijjhayantopi, koṭṭiyantopi sattibhi;

Bhojaputte na kuppāmi, esā me sīlapāramī’’ti. (cariyā. 2.91) –

“Dù bị đâm bằng cọc, dù bị chặt bằng dao; ta không nổi giận với những người Bhojaputta, đó là ba-la-mật về giới hạnh của ta.” –

Evaṃ attapariccāgaṃ karontassa sīlapāramitā paramatthapāramī nāma jātā. Tathā somanassakumārakāle, hatthipālakumārakāle, ayogharapaṇḍitakāleti mahārajjaṃ pahāya nekkhammapāramitāya pūritattabhāvānaṃ parimāṇaṃ nāma natthi. Ekantena panassa cūḷasutasomajātake –

Như vậy, đối với vị Bồ-tát thực hành sự hy sinh tự thân, ba-la-mật về giới đã trở thành bậc thượng thắng ba-la-mật. Tương tự, trong thời làm hoàng tử Somanassa, trong thời làm hoàng tử Hatthipāla, trong thời làm bậc hiền trí Ayoghara, Ngài đã từ bỏ đại vương quốc, và không có giới hạn nào đối với các kiếp sống mà Ngài đã viên mãn ba-la-mật xuất gia. Chắc chắn rằng, trong tiền thân Cūḷasutasoma của Ngài –

‘‘Mahārajjaṃ hatthagataṃ, kheḷapiṇḍaṃva chaḍḍayiṃ;

Cajato na hoti lagganaṃ, esā me nekkhammapāramī’’ti. –

‘Đại vương quốc đã đến tay, Ta đã từ bỏ như cục đờm; Khi từ bỏ, không có sự dính mắc, đó là ba-la-mật xuất gia của Ta.’

Evaṃ nissaṅgatāya rajjaṃ chaḍḍetvā nikkhamantassa nekkhammapāramitā paramatthapāramī nāma jātā. Tathā vidhurapaṇḍitakāle, mahāgovindapaṇḍitakāle, kuddālapaṇḍitakāle, arakapaṇḍitakāle, bodhiparibbājakakāle, mahosadhapaṇḍitakāleti paññāpāramitāya pūritattabhāvānaṃ parimāṇaṃ nāma natthi. Ekantena panassa sattubhastajātake senakapaṇḍitakāle –

Như vậy, đối với vị Bồ-tát xuất gia, từ bỏ vương quốc với tâm không dính mắc, ba-la-mật xuất gia đã trở thành bậc thượng thắng ba-la-mật. Tương tự, trong thời làm bậc hiền trí Vidhura, trong thời làm bậc hiền trí Mahāgovinda, trong thời làm bậc hiền trí Kuddāla, trong thời làm bậc hiền trí Araka, trong thời làm đạo sĩ du hành Bodhi, trong thời làm bậc hiền trí Mahosadha, không có giới hạn nào đối với các kiếp sống mà Ngài đã viên mãn ba-la-mật trí tuệ. Chắc chắn rằng, trong tiền thân Sattubhasta, trong thời làm bậc hiền trí Senaka –

‘‘Paññāya [Pg.57] vicinantohaṃ, brāhmaṇaṃ mocayiṃ dukhā;

Paññāya me samo natthi, esā me paññāpāramī’’ti. –

‘Với trí tuệ, Ta đã quán xét và giải thoát vị Bà-la-môn khỏi khổ đau; Không ai có trí tuệ bằng Ta, đó là ba-la-mật trí tuệ của Ta.’

Antobhastagataṃ sappaṃ dassentassa paññāpāramitā paramatthapāramī nāma jātā. Tathā vīriyapāramitādīnampi pūritattabhāvānaṃ parimāṇaṃ nāma natthi. Ekantena panassa mahājanakajātake –

Đối với vị Bồ-tát đã chỉ ra con rắn ở trong túi, ba-la-mật trí tuệ đã trở thành bậc thượng thắng ba-la-mật. Tương tự, không có giới hạn nào đối với các kiếp sống mà Ngài đã viên mãn ba-la-mật tinh tấn và các ba-la-mật khác. Chắc chắn rằng, trong tiền thân Mahājanaka của Ngài –

‘‘Atīradassī jalamajjhe, hatā sabbeva mānusā;

Cittassa aññathā natthi, esā me vīriyapāramī’’ti. –

‘Giữa biển khơi không thấy bờ, tất cả mọi người đều đã chết; Tâm ta không hề đổi khác, đó là ba-la-mật tinh tấn của Ta.’

Evaṃ mahāsamuddaṃ tarantassa vīriyapāramitā paramatthapāramī nāma jātā. Khantivādijātake –

Như vậy, đối với vị Bồ-tát vượt qua đại dương, ba-la-mật tinh tấn đã trở thành bậc thượng thắng ba-la-mật. Trong tiền thân Khantivādī –

‘‘Acetanaṃva koṭṭente, tiṇhena pharasunā mamaṃ;

Kāsirāje na kuppāmi, esā me khantipāramī’’ti. –

‘Khi vua xứ Kāsī dùng chiếc rìu sắc bén chặt ta như thể ta là vật vô tri; Ta không hề tức giận vua xứ Kāsī, đó là ba-la-mật nhẫn nại của Ta.’

Evaṃ acetanabhāvena viya mahādukkhaṃ adhivāsentassa khantipāramitā paramatthapāramī nāma jātā. Mahāsutasomajātake –

Như vậy, đối với vị Bồ-tát đã chịu đựng nỗi khổ lớn lao như thể là vật vô tri, ba-la-mật nhẫn nại đã trở thành bậc thượng thắng ba-la-mật. Trong tiền thân Mahāsutasoma –

‘‘Saccavācaṃ anurakkhanto, cajitvā mama jīvitaṃ;

Mocesiṃ ekasataṃ khattiye, esā me saccapāramī’’ti. –

‘Để bảo vệ lời chân thật, Ta đã từ bỏ mạng sống của mình; Ta đã giải thoát một trăm lẻ một vị vua, đó là ba-la-mật chân thật của Ta.’

Evaṃ jīvitaṃ cajitvā saccamanurakkhantassa saccapāramitā paramatthapāramī nāma jātā. Mūgapakkhajātake –

Như vậy, đối với vị Bồ-tát đã từ bỏ mạng sống để bảo vệ sự thật, ba-la-mật chân thật đã trở thành bậc thượng thắng ba-la-mật. Trong tiền thân Mūgapakkha –

‘‘Mātāpitā na me dessā, napi dessaṃ mahāyasaṃ;

Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ, tasmā vatamadhiṭṭhahi’’nti. (cariyā. 3.65) –

‘Cha mẹ không phải là người ta ghét, danh vọng lớn cũng không phải là điều ta ghét; Nhất thiết trí là điều ta yêu quý, vì thế ta đã quyết tâm giữ gìn hạnh nguyện.’

Evaṃ jīvitampi cajitvā vataṃ adhiṭṭhahantassa adhiṭṭhānapāramitā paramatthapāramī nāma jātā. Suvaṇṇasāmajātake –

Như vậy, đối với vị Bồ-tát đã từ bỏ cả mạng sống để giữ gìn hạnh nguyện, ba-la-mật quyết định đã trở thành bậc thượng thắng ba-la-mật. Trong tiền thân Suvaṇṇasāma –

‘‘Na maṃ koci uttasati, napihaṃ bhāyāmi kassaci;

Mettābalenupatthaddho, ramāmi pavane tadā’’ti. (cariyā. 3.113) –

‘Không ai làm ta sợ hãi, ta cũng không sợ hãi bất cứ ai; Được nâng đỡ bởi sức mạnh của tâm từ, ta an trú vui thích trong rừng khi ấy.’

Evaṃ jīvitampi anoloketvā mettāyantassa mettāpāramitā paramatthapāramī nāma jātā. Lomahaṃsajātake –

Như vậy, đối với vị Bồ-tát đã rải tâm từ mà không đoái hoài đến cả mạng sống, ba-la-mật tâm từ đã trở thành bậc thượng thắng ba-la-mật. Trong tiền thân Lomahaṃsa –

‘‘Susāne [Pg.58] seyyaṃ kappemi, chavaṭṭhikaṃ upanidhāyahaṃ;

Gāmaṇḍalā upāgantvā, rūpaṃ dassentinappaka’’nti. (cariyā. 3.119) –

‘Ta nằm ngủ trong nghĩa địa, gối đầu lên xương người chết; Dân làng đến gần và làm những hành động ghê tởm không kể xiết.’

Evaṃ gāmadārakesu niṭṭhubhanādīhi ceva mālāgandhūpahārādīhi ca sukhadukkhaṃ uppādentesupi upekkhaṃ anativattentassa upekkhāpāramitā paramatthapāramī nāma jātā. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato panesa attho cariyāpiṭakato gahetabboti. Evaṃ pāramiyo pūretvā vessantarattabhāve ṭhito –

Như vậy, đối với vị Bồ-tát đã không từ bỏ tâm xả ngay cả khi những đứa trẻ trong làng gây ra khổ và vui bằng cách khạc nhổ v.v... và dâng cúng vòng hoa, hương thơm v.v..., ba-la-mật xả đã trở thành bậc thượng thắng ba-la-mật. Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn ý nghĩa chi tiết nên được lấy từ Tạng Cariyāpiṭaka. Như vậy, sau khi viên mãn các ba-la-mật, Ngài hiện hữu trong kiếp Vessantara –

‘‘Acetanāyaṃ pathavī, aviññāya sukhaṃ dukhaṃ;

Sāpi dānabalā mayhaṃ, sattakkhattuṃ pakampathā’’ti. (cariyā. 1.124) –

‘Mảnh đất này vô tri, không biết đến khổ và vui; Ngay cả nó, do sức mạnh bố thí của ta, cũng đã rung chuyển bảy lần.’

Evaṃ mahāpathavikampanādīni mahāpuññāni karitvā āyupariyosāne tato cuto tusitabhavane nibbatti. Iti dīpaṅkarapādamūlato paṭṭhāya yāva ayaṃ tusitapure nibbatti, ettakaṃ ṭhānaṃ dūrenidānaṃ nāmāti veditabbaṃ.

Như vậy, sau khi thực hiện các đại phước nghiệp như làm rung chuyển đại địa, vào cuối tuổi thọ, Ngài mệnh chung từ kiếp đó và tái sanh tại cõi trời Tusita. Như thế, cần phải hiểu rằng: bắt đầu từ dưới chân Đức Phật Dīpaṅkara cho đến khi tái sanh tại cõi Tusita, khoảng thời gian này được gọi là Nhân Duyên Xa.

Dūrenidānakathā niṭṭhitā.

Phần Luận Về Nhân Duyên Xa kết thúc.

2. Avidūrenidānakathā

2. Phần Luận Về Nhân Duyên Gần

Tusitapure vasanteyeva pana bodhisatte buddhakolāhalaṃ nāma udapādi. Lokasmiñhi tīṇi kolāhalāni mahantāni uppajjanti kappakolāhalaṃ, buddhakolāhalaṃ, cakkavattikolāhalanti. Tattha ‘‘vassasatasahassaccayena kappuṭṭhānaṃ bhavissatī’’ti lokabyūhā nāma kāmāvacaradevā muttasirā vikiṇṇakesā rudamukhā assūni hatthehi puñchamānā rattavatthanivatthā ativiya virūpavesadhārino hutvā manussapathe vicarantā evaṃ ārocenti – ‘‘mārisā, ito vassasatasahassaccayena kappuṭṭhānaṃ bhavissati, ayaṃ loko vinassissati, mahāsamuddopi sussissati, ayañca mahāpathavī sineru ca pabbatarājā uḍḍayhissanti vinassissanti, yāva brahmalokā lokavināso bhavissati, mettaṃ mārisā, bhāvetha, karuṇaṃ, muditaṃ, upekkhaṃ mārisā, bhāvetha, mātaraṃ [Pg.59] upaṭṭhahatha, pitaraṃ upaṭṭhahatha, kule jeṭṭhāpacāyino hothā’’ti. Idaṃ kappakolāhalaṃ nāma. ‘‘Vassasahassaccayena pana sabbuññubuddho loke uppajjissatī’’ti lokapāladevatā ‘‘ito, mārisā, vassasahassaccayena sabbaññubuddho loke uppajjissatī’’ti ugghosentiyo āhiṇḍanti. Idaṃ buddhakolāhalaṃ nāma. ‘‘Vassasatassaccayena cakkavattirājā uppajjissatī’’ti devatāyo ‘‘ito mārisā vassasataccayena cakkavattirājā loke uppajjissatī’’ti ugghosentiyo āhiṇḍanti. Idaṃ cakkavattikolāhalaṃ nāma. Imāni tīṇi kolāhalāni mahantāni honti.

Khi Bồ-tát còn đang trú tại cõi trời Đâu-suất, một tiếng loan báo gọi là tiếng loan báo về một vị Phật đã khởi lên. Thật vậy, ở thế gian có ba tiếng loan báo lớn khởi lên: tiếng loan báo về kiếp hoại, tiếng loan báo về một vị Phật, và tiếng loan báo về một vị Chuyển luân vương. Trong đó, các vị trời ở cõi Dục giới tên là Lokabyūhā loan báo rằng: ‘Sau một trăm ngàn năm nữa, sự thành kiếp hoại sẽ xảy ra.’ Họ buông xõa tóc, tóc tai rối bời, mặt đẫm lệ, tay lau nước mắt, mặc y phục màu đỏ, mang hình dạng vô cùng xấu xí, đi lại trên đường của loài người và loan báo như sau: – ‘Này các bạn, kể từ nay, sau một trăm ngàn năm nữa, sự thành kiếp hoại sẽ xảy ra, thế giới này sẽ bị hủy diệt, đại dương cũng sẽ khô cạn, và đại địa này cùng với vua của các loài núi là Sineru sẽ bị bốc cháy và hủy diệt, sự hủy diệt thế giới sẽ xảy ra cho đến tận cõi Phạm thiên. Này các bạn, hãy tu tập tâm từ; này các bạn, hãy tu tập tâm bi, tâm hỷ, tâm xả; hãy phụng dưỡng mẹ, hãy phụng dưỡng cha, hãy là những người tôn kính bậc trưởng thượng trong gia tộc.’ Đây được gọi là tiếng loan báo về kiếp hoại. Còn các vị trời Hộ thế đi lại và loan báo rằng: ‘Sau một ngàn năm nữa, một vị Phật Toàn Tri sẽ xuất hiện trên thế gian.’ – ‘Này các bạn, kể từ nay, sau một ngàn năm nữa, một vị Phật Toàn Tri sẽ xuất hiện trên thế gian.’ Đây được gọi là tiếng loan báo về một vị Phật. Các vị trời đi lại và loan báo rằng: ‘Sau một trăm năm nữa, một vị vua Chuyển luân sẽ xuất hiện.’ – ‘Này các bạn, kể từ nay, sau một trăm năm nữa, một vị vua Chuyển luân sẽ xuất hiện trên thế gian.’ Đây được gọi là tiếng loan báo về một vị Chuyển luân vương. Ba tiếng loan báo này là những tiếng loan báo lớn.

Tesu buddhakolāhalasaddaṃ sutvā sakaladasasahassacakkavāḷadevatā ekato sannipatitvā ‘‘asuko nāma satto buddho bhavissatī’’ti ñatvā taṃ upasaṅkamitvā āyācanti. Āyācamānā ca pubbanimittesu uppannesu āyācanti. Tadā pana sabbāpi tā ekekacakkavāḷe cātumahārājasakkasuyāmasantusitasunimmitavasavattimahābrahmehi saddhiṃ ekacakkavāḷe sannipatitvā tusitabhavane bodhisattassa santikaṃ gantvā ‘‘mārisa, tumhehi dasa pāramiyo pūrentehi na sakkasampattiṃ, na mārabrahmacakkavattisampattiṃ patthentehi pūritā, lokanittharaṇatthāya pana sabbaññutaṃ patthentehi pūritā, so vo dāni kālo, mārisa, buddhattāya, samayo, mārisa, buddhattāyā’’ti yāciṃsu.

Trong số ấy, sau khi nghe tiếng loan báo về một vị Phật, chư thiên trong toàn thể mười ngàn thế giới tập hợp lại một nơi, và sau khi biết rằng: ‘Chúng sanh tên là như vậy sẽ thành Phật,’ họ đến gần vị ấy và thỉnh cầu. Và khi thỉnh cầu, họ thỉnh cầu lúc các điềm báo trước đã xuất hiện. Khi ấy, tất cả các vị trời ấy trong mỗi thế giới, cùng với Tứ Đại Thiên Vương, Sakka (Đế Thích), Suyāma, Santusita, Sunimmita, Vasavatti, và Đại Phạm thiên, tập hợp lại trong một thế giới, rồi đi đến gần Bồ-tát ở cõi trời Đâu-suất và thỉnh cầu rằng: ‘Thưa ngài, khi ngài hoàn thiện mười pháp ba-la-mật, ngài đã không hoàn thiện chúng với mong muốn đạt được tài sản của Sakka, cũng không phải tài sản của Ma vương, Phạm thiên, hay Chuyển luân vương, mà ngài đã hoàn thiện chúng với mong muốn đạt được tuệ toàn tri vì mục đích cứu độ thế gian. Thưa ngài, bây giờ là thời điểm của ngài để thành Phật; thưa ngài, đây là lúc thích hợp để thành Phật.’

Atha mahāsatto devatānaṃ paṭiññaṃ adatvāva kāladīpadesakulajanettiāyuparicchedavasena pañcamahāvilokanaṃ nāma vilokesi. Tattha ‘‘kālo nu kho, akālo nu kho’’ti paṭhamaṃ kālaṃ vilokesi. Tattha vassasatasahassato uddhaṃ vaḍḍhitaāyukālo kālo nāma na hoti. Kasmā? Tadā hi sattānaṃ jātijarāmaraṇāni na paññāyanti. Buddhānañca dhammadesanā tilakkhaṇamuttā nāma natthi. Tesaṃ ‘‘aniccaṃ dukkhaṃ anattā’’ti kathentānaṃ ‘‘kiṃ nāmetaṃ kathentī’’ti neva sotabbaṃ na saddhātabbaṃ maññanti, tato abhisamayo na hoti, tasmiṃ asati aniyyānikaṃ sāsanaṃ hoti. Tasmā so akālo. Vassasatato ūnaāyukālopi kālo nāma na hoti. Kasmā? Tadā hi sattā ussannakilesā honti, ussannakilesānañca dinno ovādo [Pg.60] ovādaṭṭhāne na tiṭṭhati, udake daṇḍarāji viya khippaṃ vigacchati. Tasmā sopi akālo. Vassasatasahassato pana paṭṭhāya heṭṭhā, vassasatato paṭṭhāya uddhaṃ āyukālo kālo nāma. Tadā ca vassasatāyukālo, atha mahāsatto ‘‘nibbattitabbakālo’’ti kālaṃ passi.

Khi ấy, vị Đại Sĩ, không nhận lời với chư thiên, đã thực hiện năm sự quán xét lớn về: thời điểm, châu lục, quốc độ, gia tộc, và giới hạn tuổi thọ của người mẹ. Trong đó, ngài quán xét thời điểm trước tiên: ‘Đây có phải là thời điểm thích hợp, hay không phải là thời điểm thích hợp?’ Trong sự quán xét ấy, thời điểm mà tuổi thọ tăng trên một trăm ngàn năm thì không phải là thời điểm thích hợp. Tại sao? Vì khi ấy, chúng sanh không nhận thấy rõ sự sanh, già, và chết. Và lời thuyết pháp của các vị Phật không bao giờ tách rời ba tướng. Khi các ngài thuyết về ‘vô thường, khổ, vô ngã,’ chúng sanh nghĩ rằng: ‘Các vị này đang nói điều gì vậy?’ và họ không cho rằng điều đó đáng để nghe hay đáng để tin. Do đó, sự chứng ngộ không xảy ra. Khi không có sự chứng ngộ, giáo pháp trở nên không có khả năng đưa đến sự giải thoát. Vì vậy, đó là thời điểm không thích hợp. Thời điểm mà tuổi thọ dưới một trăm năm cũng không phải là thời điểm thích hợp. Tại sao? Vì khi ấy, chúng sanh có phiền não quá nhiều, và lời khuyên dạy được ban cho những người có phiền não quá nhiều sẽ không đứng vững ở nơi cần khuyên dạy, nó biến mất nhanh chóng như một đường vạch bằng gậy trên mặt nước. Vì vậy, đó cũng là thời điểm không thích hợp. Nhưng thời điểm mà tuổi thọ bắt đầu từ một trăm ngàn năm trở xuống, và bắt đầu từ một trăm năm trở lên, đó mới là thời điểm thích hợp. Và lúc bấy giờ, tuổi thọ là một trăm năm. Do đó, vị Đại Sĩ đã thấy rằng: ‘Đây là thời điểm phải tái sanh.’

Tato dīpaṃ vilokento saparivāre cattāro dīpe oloketvā ‘‘tīsu dīpesu buddhā na nibbattanti, jambudīpeyeva nibbattantī’’ti dīpaṃ passi.

Sau đó, khi quán xét về châu lục, ngài nhìn bốn châu lục cùng với các châu lục phụ thuộc và thấy rằng: ‘Các vị Phật không sanh ra ở ba châu lục, các ngài chỉ sanh ra ở châu Diêm-phù-đề,’ và ngài đã xác định được châu lục.

Tato ‘‘jambudīpo nāma mahā, dasayojanasahassaparimāṇo, katarasmiṃ nu kho padese buddhā nibbattantī’’ti okāsaṃ vilokento majjhimadesaṃ passi. Majjhimadeso nāma ‘‘puratthimāya disāya gajaṅgalaṃ nāma nigamo, tassa parena mahāsālā, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe. Puratthimadakkhiṇāya disāya sallavatī nāma nadī, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe. Dakkhiṇāya disāya setakaṇṇikaṃ nāma nigamo, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe. Pacchimāya disāya thūṇaṃ nāma brāhmaṇagāmo, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe. Uttarāya disāya usīraddhajo nāma pabbato, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe’’ti evaṃ vinaye (mahāva. 259) vutto padeso. So āyāmato tīṇi yojanasatāni, vitthārato aḍḍhateyyāni, parikkhepato nava yojanasatānīti etasmiṃ padese buddhā, paccekabuddhā, aggasāvakā, asīti mahāsāvakā, cakkavattirājāno, aññe ca mahesakkhā khattiyabrāhmaṇagahapatimahāsālā uppajjanti. Idañcettha kapilavatthu nāma nagaraṃ, tattha mayā nibbattitabbanti niṭṭhaṃ agamāsi.

Sau đó, khi quán xét về quốc độ rằng: ‘Châu Diêm-phù-đề này rộng lớn, có chu vi mười ngàn do-tuần, vậy các vị Phật sanh ra ở quốc độ nào?’, ngài đã thấy Trung Ấn Độ. Trung Ấn Độ là một vùng được định rõ trong Luật tạng như sau: ‘Về phía đông có một thị trấn tên là Gajaṅgala, xa hơn nữa là những cây sāla lớn, vùng đất bên ngoài đó là các xứ ngoại biên, còn bên trong là trung tâm. Về phía đông nam có một con sông tên là Sallavatī, vùng đất bên ngoài đó là các xứ ngoại biên, còn bên trong là trung tâm. Về phía nam có một thị trấn tên là Setakaṇṇika, vùng đất bên ngoài đó là các xứ ngoại biên, còn bên trong là trung tâm. Về phía tây có một làng Bà-la-môn tên là Thūṇa, vùng đất bên ngoài đó là các xứ ngoại biên, còn bên trong là trung tâm. Về phía bắc có một ngọn núi tên là Usīraddhaja, vùng đất bên ngoài đó là các xứ ngoại biên, còn bên trong là trung tâm.’ Vùng đất này dài ba trăm do-tuần, rộng hai trăm năm mươi do-tuần, và có chu vi chín trăm do-tuần. Trong vùng đất này, các vị Phật, các vị Phật Độc Giác, các vị Thượng thủ Thinh văn, tám mươi vị Đại Thinh văn, các vị vua Chuyển luân, và các vị đại phú thuộc dòng Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn, và Gia chủ có quyền lực khác đều sanh ra. Và ngài đã đi đến quyết định: ‘Trong vùng này có thành phố tên là Kapilavatthu (Ca-tỳ-la-vệ), ta phải sanh ra ở đó.’

Tato kulaṃ vilokento ‘‘buddhā nāma vessakule vā suddakule vā na nibbattanti. Lokasammate pana khattiyakule vā brāhmaṇakule vāti dvīsuyeva kulesu nibbattanti. Idāni ca khattiyakulaṃ lokasammataṃ, tattha nibbattissāmi. Suddhodano nāma rājā me pitā bhavissatī’’ti kulaṃ passi.

Sau đó, trong khi quán xét về dòng dõi, ngài thấy rằng: ‘Chư Phật không sanh vào dòng dõi thương gia (vessakula) hay dòng dõi hạ tiện (suddakula). Trái lại, các ngài chỉ sanh vào một trong hai dòng dõi được thế gian tôn quý, hoặc là dòng dõi Sát-đế-lợi (khattiyakula) hoặc là dòng dõi Bà-la-môn (brāhmaṇakula). Và hiện nay, dòng dõi Sát-đế-lợi được thế gian tôn quý hơn, ta sẽ sanh vào dòng dõi ấy. Vua tên là Suddhodana sẽ là phụ thân của ta.’ Như vậy, ngài đã thấy rõ về dòng dõi.

Tato [Pg.61] mātaraṃ vilokento ‘‘buddhamātā nāma lolā surādhuttā na hoti, kappasatasahassaṃ pana pūritapāramī jātito paṭṭhāya akhaṇḍapañcasīlāyeva hoti. Ayañca mahāmāyā nāma devī edisī, ayaṃ me mātā bhavissati. Kittakaṃ panassā āyūti dasannaṃ māsānaṃ upari satta divasānī’’ti passi.

Sau đó, trong khi quán xét về người mẹ, ngài thấy rằng: ‘Mẹ của một vị Phật không phải là người phụ nữ lẳng lơ, nghiện rượu. Trái lại, vị ấy đã viên mãn Ba-la-mật trong một trăm ngàn kiếp, và từ khi sanh ra đã giữ gìn năm giới không hề vi phạm. Và hoàng hậu Mahāmāyā này chính là một người như vậy, vị này sẽ là mẹ của ta.’ Ngài lại quán xét: ‘Thọ mạng của bà còn lại bao lâu?’ và thấy rằng: ‘Còn mười tháng và bảy ngày nữa.’

Iti imaṃ pañcamahāvilokanaṃ viloketvā ‘‘kālo me, mārisā, buddhabhāvāyā’’ti devatānaṃ saṅgahaṃ karonto paṭiññaṃ datvā ‘‘gacchatha, tumhe’’ti tā devatā uyyojetvā tusitadevatāhi parivuto tusitapure nandanavanaṃ pāvisi. Sabbadevalokesu hi nandanavanaṃ atthiyeva. Tattha naṃ devatā ‘‘ito cuto sugatiṃ gaccha, ito cuto sugatiṃ gacchā’’ti pubbe katakusalakammokāsaṃ sārayamānā vicaranti. So evaṃ devatāhi kusalaṃ sārayamānāhi parivuto tattha vicarantoyeva cavitvā mahāmāyāya deviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi.

Như vậy, sau khi thực hiện năm sự quán xét vĩ đại này, ngài nói với chư thiên: ‘Này các bạn, đã đến lúc ta thành Phật.’ Ngài ban lời hứa khả, rồi cho các vị chư thiên ấy ra về: ‘Các vị hãy đi đi.’ Sau đó, được các vị trời ở cõi Đâu-suất vây quanh, ngài đi vào vườn Nandana trong cõi trời Đâu-suất. Quả thật, trong tất cả các cõi trời đều có vườn Nandana. Tại đó, chư thiên đi xung quanh, nhắc nhở ngài về cơ hội tạo bởi các thiện nghiệp đã làm trong quá khứ, rằng: ‘Từ đây mệnh chung, ngài hãy đến thiện thú! Từ đây mệnh chung, ngài hãy đến thiện thú!’ Vị Bồ-tát, được chư thiên nhắc nhở về các thiện nghiệp như vậy vây quanh, trong khi đang dạo chơi tại đó, ngài đã mệnh chung và nhập thai vào lòng hoàng hậu Mahāmāyā.

Tassa āvibhāvatthaṃ ayaṃ anupubbikathā – tadā kira kapilavatthunagare āsāḷhinakkhattaṃ saṅghuṭṭhaṃ ahosi, mahājano nakkhattaṃ kīḷati. Mahāmāyāpi devī pure puṇṇamāya sattamadivasato paṭṭhāya vigatasurāpānaṃ mālāgandhavibhūtisampannaṃ nakkhattakīḷaṃ anubhavamānā sattame divase pātova uṭṭhāya gandhodakena nhāyitvā cattāri satasahassāni vissajjetvā mahādānaṃ datvā sabbālaṅkāravibhūsitā varabhojanaṃ bhuñjitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya alaṅkatapaṭiyattaṃ sirigabbhaṃ pavisitvā sirisayane nipannā niddaṃ okkamamānā imaṃ supinaṃ addasa – cattāro kira naṃ mahārājāno sayaneneva saddhiṃ ukkhipitvā himavantaṃ netvā saṭṭhiyojanike manosilātale sattayojanikassa mahāsālarukkhassa heṭṭhā ṭhapetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Atha nesaṃ deviyo āgantvā deviṃ anotattadahaṃ netvā manussamalaharaṇatthaṃ nhāpetvā dibbavatthaṃ nivāsāpetvā gandhehi vilimpāpetvā dibbapupphāni piḷandhāpetvā tato avidūre eko rajatapabbato atthi, tassa anto kanakavimānaṃ atthi, tattha pācīnasīsakaṃ dibbasayanaṃ paññāpetvā nipajjāpesuṃ. Atha bodhisatto setavaravāraṇo hutvā tato avidūre eko suvaṇṇapabbato atthi, tattha vicaritvā tato oruyha rajatapabbataṃ abhiruhitvā uttaradisato āgamma rajatadāmavaṇṇāya soṇḍāya setapadumaṃ gahetvā koñcanādaṃ naditvā kanakavimānaṃ [Pg.62] pavisitvā mātusayanaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā dakkhiṇapassaṃ phāletvā kucchiṃ paviṭṭhasadiso ahosīti. Evaṃ uttarāsāḷhanakkhattena paṭisandhiṃ gaṇhi.

Để làm rõ sự việc ấy, đây là câu chuyện tuần tự – Tương truyền, vào lúc bấy giờ, tại thành Kapilavatthu, lễ hội Āsāḷhī được loan báo rộng rãi, và dân chúng vui chơi trong lễ hội. Hoàng hậu Mahāmāyā cũng hưởng lễ hội trong bảy ngày trước ngày rằm, không uống rượu, trang điểm lộng lẫy với vòng hoa và hương thơm. Vào ngày thứ bảy, bà thức dậy từ sáng sớm, tắm bằng nước thơm, bố thí bốn trăm ngàn, cúng dường đại thí, trang sức với tất cả đồ trang hoàng, dùng bữa ăn thượng vị, thọ trì các chi phần của ngày Bố-tát, rồi đi vào phòng ngủ hoàng gia đã được trang hoàng lộng lẫy. Nằm trên giường báu, khi đang chìm vào giấc ngủ, bà đã thấy giấc mộng này – Tương truyền, bốn vị Đại vương cùng với chiếc giường nâng bà lên, đưa đến Hy-mã-lạp sơn, đặt bà dưới một cây Sāla lớn, có chu vi bảy do-tuần, trên một tảng đá Manosilā rộng sáu mươi do-tuần, rồi đứng sang một bên. Bấy giờ, các thiên hậu của họ đến, đưa hoàng hậu đến hồ Anotatta, tắm cho bà để tẩy sạch mùi của con người, cho bà mặc y phục chư thiên, thoa các loại hương, và trang điểm bằng các loài hoa của chư thiên. Gần đó có một ngọn núi bạc, bên trong có một lâu đài bằng vàng. Tại đó, họ chuẩn bị một chiếc giường của chư thiên quay đầu về hướng đông và để bà nằm xuống. Bấy giờ, vị Bồ-tát, trong hình tướng một con voi chúa trắng muốt, đang dạo chơi trên một ngọn núi vàng gần đó. Ngài từ đó đi xuống, leo lên ngọn núi bạc, từ phương bắc đi đến, dùng chiếc vòi trông như một chuỗi ngọc bạc ngậm một đóa sen trắng, rống lên một tiếng như tiếng sếu, rồi đi vào lâu đài vàng. Ngài đi quanh giường của mẫu thân ba vòng theo chiều bên phải, rồi dường như rạch hông bên phải của bà và đi vào trong bụng. Như vậy, ngài đã nhập thai dưới chòm sao Uttarāsāḷha.

Punadivase pabuddhā devī taṃ supinaṃ rañño ārocesi. Rājā catusaṭṭhimatte brāhmaṇapāmokkhe pakkosāpetvā gomayaharitūpalittāya lājādīhi katamaṅgalasakkārāya bhūmiyā mahārahāni āsanāni paññāpetvā tattha nisinnānaṃ brāhmaṇānaṃ sappimadhusakkharābhisaṅkhatassa varapāyāsassa suvaṇṇarajatapātiyo pūretvā suvaṇṇarajatapātīhiyeva paṭikujjitvā adāsi, aññehi ca ahatavatthakapilagāvidānādīhi te santappesi. Atha nesaṃ sabbakāmehi santappitānaṃ brāhmaṇānaṃ supinaṃ ārocāpetvā ‘‘kiṃ bhavissatī’’ti pucchi. Brāhmaṇā āhaṃsu – ‘‘mā cintayi, mahārāja, deviyā te kucchimhi gabbho patiṭṭhito, so ca kho purisagabbho, na itthigabbho, putto te bhavissati, so sace agāraṃ ajjhāvasissati, rājā bhavissati cakkavattī. Sace agārā nikkhamma pabbajissati, buddho bhavissati loke vivaṭacchado’’ti.

Ngày hôm sau, khi thức dậy, hoàng hậu kể lại giấc mộng ấy cho nhà vua. Nhà vua cho mời sáu mươi bốn vị Bà-la-môn lỗi lạc, cho chuẩn bị những chỗ ngồi cao quý trên nền đất đã được tô phết bằng phân bò và trang hoàng với các vật phẩm cúng dường tốt lành như lúa nổ. Ngài cho dọn đầy các bát bằng vàng và bạc với món cháo sữa thượng hạng được nấu với bơ, mật ong và đường, rồi dâng cúng cho các vị Bà-la-môn đang ngồi tại đó, cùng với cả những chiếc bát vàng và bạc ấy. Ngài còn làm cho họ hài lòng với những vật thí khác như vải mới, bò cái tơ, v.v. Khi các vị Bà-la-môn đã được thỏa mãn với tất cả những gì họ mong muốn, nhà vua cho kể lại giấc mộng và hỏi: ‘Việc này sẽ ra sao?’ Các vị Bà-la-môn đáp: ‘Tâu Đại vương, xin đừng lo lắng. Một bào thai đã hình thành trong bụng của hoàng hậu. Và đó là một nam thai, không phải nữ thai. Ngài sẽ có một người con trai. Nếu vị ấy sống tại gia, sẽ trở thành một vị vua Chuyển luân vương. Nếu vị ấy từ bỏ gia đình, xuất gia, sẽ trở thành một vị Phật trong thế gian, người vén mở bức màn che.’

Bodhisattassa pana mātukucchimhi paṭisandhiggahaṇakkhaṇeyeva ekappahāreneva sakaladasasahassī lokadhātu saṅkampi sampakampi sampavedhi. Dvattiṃsa pubbanimittāni pāturahesuṃ – dasasu cakkavāḷasahassesu appamāṇo obhāso phari. Tassa taṃ siriṃ daṭṭhukāmā viya andhā cakkhūni paṭilabhiṃsu, badhirā saddaṃ suṇiṃsu, mūgā samālapiṃsu, khujjā ujugattā ahesuṃ, paṅgulā padasā gamanaṃ paṭilabhiṃsu, bandhanagatā sabbasattā andubandhanādīhi mucciṃsu, sabbanirayesu aggī nibbāyiṃsu, pettivisayesu khuppipāsā vūpasamiṃsu, tiracchānānaṃ bhayaṃ nāhosi, sabbasattānaṃ rogo vūpasami, sabbasattā piyaṃvadā ahesuṃ, madhurenākārena assā hasiṃsu, vāraṇā gajjiṃsu, sabbatūriyāni sakaṃ sakaṃ ninnādaṃ muñciṃsu, aghaṭṭitāniyeva manussānaṃ hatthūpagādīni ābharaṇāni viraviṃsu, sabbā disā vippasannā ahesuṃ, sattānaṃ sukhaṃ uppādayamāno mudusītalo vāto vāyi, akālamegho vassi, pathavitopi udakaṃ ubbhijjitvā vissandi, pakkhino ākāsagamanaṃ vijahiṃsu, nadiyo asandamānā aṭṭhaṃsu, mahāsamuddo madhurodako ahosi, sabbatthakameva pañcavaṇṇehi padumehi [Pg.63] sañchannatalo ahosi, thalajajalajādīni sabbapupphāni pupphiṃsu, rukkhānaṃ khandhesu khandhapadumāni, sākhāsu sākhāpadumāni, latāsu latāpadumāni pupphiṃsu, ghanasilātalāni bhinditvā uparūpari satapattāni hutvā daṇḍapadumāni nāma nikkhamiṃsu, ākāse olambakapadumāni nāma nibbattiṃsu, samantato pupphavassāni vassiṃsu. Ākāse dibbatūriyāni vajjiṃsu, sakaladasasahassī lokadhātu vaṭṭetvā vissaṭṭhamālāguḷo viya, uppīḷetvā baddhamālākalāpo viya, alaṅkatapaṭiyattamālāsanaṃ viya ca ekamālāmālinī vipphurantavāḷabījanī pupphadhūpagandhaparivāsitā paramasobhaggappattā ahosi.

Vào lúc Bồ-tát thọ sanh trong bụng mẹ, cùng một lúc, toàn thể mười ngàn thế giới chấn động, rung chuyển, chuyển động mạnh. Ba mươi hai điềm lành hiện ra: trong mười ngàn thế giới, ánh sáng vô lượng lan tỏa. Như thể muốn thấy vinh quang ấy, người mù được mắt, người điếc nghe được tiếng, người câm nói được, người gù thẳng lưng, người què đi được bằng chân, tất cả chúng sanh bị trói buộc đều được giải thoát khỏi xiềng xích, lửa trong các địa ngục đều tắt, đói khát trong cõi ngạ quỷ được nguôi, loài thú không còn sợ hãi, bệnh tật của chúng sanh đều dứt, tất cả chúng sanh nói lời ái ngữ, ngựa hí vang với âm thanh ngọt ngào, voi rống lên, tất cả nhạc cụ tự phát ra âm thanh, trang sức trên tay người không cần khua cũng tự kêu, mọi phương trời trở nên trong sáng, gió mát dịu thổi mang lại an lạc cho chúng sanh, mây trái mùa đổ mưa, nước từ đất vọt lên chảy tràn, chim chóc ngừng bay trên trời, sông ngòi ngừng chảy, nước biển lớn trở nên ngọt ngào, khắp nơi mặt đất được bao phủ bởi hoa sen năm màu, tất cả các loài hoa trên cạn dưới nước đều nở, hoa sen nở trên thân cây, trên cành cây, trên dây leo, những đóa sen thân cứng mọc lên từ những tảng đá rắn, xuyên qua lớp lớp bảy tầng, hoa sen treo lơ lửng hiện ra trên không trung, mưa hoa rơi khắp nơi. Nhạc trời trỗi vang trên không, toàn thể mười ngàn thế giới trở nên vô cùng lộng lẫy, được trang hoàng bởi hương hoa và khói thơm, giống như một vòng hoa được tung ra, như một bó hoa được kết lại, như một tòa ngồi được trang hoàng sẵn sàng, như một dải hoa duy nhất, như một chiếc quạt phất làm bằng đuôi thú đang phe phẩy.

Evaṃ gahitapaṭisandhikassa bodhisattassa paṭisandhiggahaṇakālato paṭṭhāya bodhisattassa ceva bodhisattamātuyā ca upaddavanivāraṇatthaṃ khaggahatthā cattāro devaputtā ārakkhaṃ gaṇhiṃsu. Bodhisattassa mātuyā purisesu rāgacittaṃ nuppajji, lābhaggayasaggappattā ca ahosi sukhinī akilantakāyā. Bodhisattañca antokucchigataṃ vippasanne maṇiratane āvutapaṇḍusuttaṃ viya passati. Yasmā ca bodhisattena vasitakucchi nāma cetiyagabbhasadisā hoti, na sakkā aññena sattena āvasituṃ vā paribhuñjituṃ vā, tasmā bodhisattamātā sattāhajāte bodhisatte kālaṃ katvā tusitapure nibbatti. Yathā ca aññā itthiyo dasamāse appatvāpi atikkamitvāpi nisinnāpi nipannāpi vijāyanti, na evaṃ bodhisattamātā. Sā pana bodhisattaṃ dasamāse kucchinā pariharitvā ṭhitāva vijāyati. Ayaṃ bodhisattamātudhammatā.

Kể từ lúc Bồ-tát thọ thai như vậy, bốn vị thiên tử tay cầm gươm báu hộ trì để ngăn ngừa tai họa cho cả Bồ-tát và mẹ Bồ-tát. Mẹ Bồ-tát không khởi tâm tham ái đối với người nam, bà đạt đến đỉnh cao của danh vọng và lợi lộc, thân thể an lạc không mệt mỏi. Bà nhìn thấy Bồ-tát trong bụng mình rõ ràng như sợi chỉ trắng xuyên qua viên ngọc trong suốt. Vì rằng bụng mẹ nơi Bồ-tát ngự giống như điện thờ trong bảo tháp, không một chúng sanh nào khác có thể ở hay sử dụng, nên sau khi Bồ-tát đản sanh được bảy ngày, mẹ Bồ-tát mệnh chung và sanh về cõi trời Đâu-suất. Và trong khi những người phụ nữ khác sanh con khi chưa đủ mười tháng hoặc quá mười tháng, lúc ngồi hoặc lúc nằm, thì mẹ Bồ-tát không như vậy. Bà mang thai Bồ-tát đủ mười tháng và sanh con trong tư thế đứng. Đây là quy luật tự nhiên đối với mẹ của một vị Bồ-tát.

Mahāmāyāpi devī pattena telaṃ viya dasamāse kucchinā bodhisattaṃ pariharitvā paripuṇṇagabbhā ñātigharaṃ gantukāmā suddhodanamahārājassa ārocesi – ‘‘icchāmahaṃ, deva, kulasantakaṃ devadahanagaraṃ gantu’’nti. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā kapilavatthuto yāva devadahanagarā maggaṃ samaṃ kāretvā kadalipuṇṇaghaṭadhajapaṭākādīhi alaṅkārehi alaṅkārāpetvā deviṃ sovaṇṇasivikāya nisīdāpetvā amaccasahassena ukkhipāpetvā mahantena parivārena pesesi. Dvinnaṃ pana nagarānaṃ antare ubhayanagaravāsīnampi lumbinīvanaṃ nāma maṅgalasālavanaṃ atthi. Tasmiṃ samaye mūlato paṭṭhāya yāva aggasākhā sabbaṃ ekapāliphullaṃ ahosi, sākhantarehi [Pg.64] ceva pupphantarehi ca pañcavaṇṇā bhamaragaṇā nānappakārā ca sakuṇasaṅghā madhurassarena vikūjantā vicaranti. Sakalaṃ lumbinīvanaṃ cittalatāvanasadisaṃ, mahānubhāvassa rañño susajjitaāpānamaṇḍalaṃ viya ahosi. Deviyā taṃ disvā sālavane kīḷitukāmatā udapādi. Amaccā deviṃ gahetvā sālavanaṃ pavisiṃsu. Sā maṅgalasālamūlaṃ upagantvā sālasākhaṃ gaṇhitukāmā ahosi, sālasākhā suseditavettaggaṃ viya oṇamitvā deviyā hatthasamīpaṃ upagañchi. Sā hatthaṃ pasāretvā sākhaṃ aggahesi. Tāvadeva ca deviyā kammajavātā caliṃsu, athassā sāṇiṃ parikkhipāpetvā mahājano paṭikkami, sālasākhaṃ gahetvā tiṭṭhamānāya eva cassā gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi. Taṅkhaṇaññeva cattāro visuddhacittā mahābrahmāno suvaṇṇajālaṃ ādāya sampattā. Te tena suvaṇṇajālena bodhisattaṃ sampaṭicchitvā mātu purato ṭhatvā ‘‘attamanā, devi, hohi, mahesakkho te putto uppanno’’ti āhaṃsu.

Hoàng hậu Mahāmāyā, sau khi mang thai Bồ-tát trong mười tháng như dầu đầy trong bát, khi thai kỳ đã mãn, bà muốn về thăm nhà cha mẹ và đã tâu với vua Suddhodana rằng: “Tâu Đại vương, thiếp muốn về quê nhà ở Devadaha.” Vua đáp: “Lành thay,” và chấp thuận. Ngài cho san bằng con đường từ Kapilavatthu đến Devadaha, trang hoàng bằng cây chuối, bình nước đầy, cờ, phướn, và các vật trang trí khác. Rồi ngài cho hoàng hậu ngồi trên kiệu vàng, do một ngàn vị quan khiêng, và tiễn đưa bà đi với đoàn tùy tùng đông đảo. Giữa hai thành phố có một khu rừng sala cát tường tên là Lumbinī, là nơi vui chơi của cư dân cả hai thành phố. Vào thời điểm đó, toàn bộ khu rừng nở hoa từ gốc đến ngọn, ong bướm năm màu và các loài chim đủ loại bay lượn, hót líu lo giữa các cành cây và hoa lá. Toàn bộ khu rừng Lumbinī giống như vườn Cittalatā, như một nơi yến tiệc được trang hoàng lộng lẫy của một vị vua có đại oai lực. Thấy cảnh ấy, hoàng hậu khởi ý muốn vào rừng sala dạo chơi. Các vị quan đưa hoàng hậu vào rừng sala. Bà đi đến gốc cây sala cát tường và muốn vịn lấy một cành cây. Cành sala tự uốn cong xuống trong tầm tay của hoàng hậu như một ngọn mây mềm được uốn khéo. Bà đưa tay ra và nắm lấy cành cây. Ngay lúc đó, những cơn gió chuyển dạ nổi lên. Người ta liền vây một tấm màn che quanh bà và đám đông lui ra. Ngay khi bà đang đứng vịn cành sala thì hạ sanh. Cùng lúc đó, bốn vị Đại Phạm thiên có tâm thanh tịnh mang theo một tấm lưới vàng đến. Họ dùng tấm lưới vàng ấy để đỡ lấy Bồ-tát, đặt ngài trước mặt mẹ và thưa rằng: “Xin hoàng hậu hãy hoan hỷ, một người con trai đầy quyền năng đã được sanh ra cho người.”

Yathā pana aññe sattā mātukucchito nikkhamantā paṭikūlena asucinā makkhitā nikkhamanti, na evaṃ bodhisatto. So pana dhammāsanato otaranto dhammakathiko viya, nisseṇito otaranto puriso viya ca dve hatthe dve ca pāde pasāretvā ṭhitakova mātukucchisambhavena kenaci asucinā amakkhito suddho visado kāsikavatthe nikkhittamaṇiratanaṃ viya jotento mātukucchito nikkhami. Evaṃ santepi bodhisattassa ca bodhisattamātuyā ca sakkāratthaṃ ākāsato dve udakadhārā nikkhamitvā bodhisattassa ca bodhisattamātuyā ca sarīre utuṃ gāhāpesuṃ.

Lại nữa, không giống như các chúng sanh khác khi sanh ra từ bụng mẹ thì bị dính nhớp bởi các thứ bất tịnh đáng ghê tởm, Bồ-tát thì không như vậy. Vị ấy duỗi thẳng hai tay và hai chân, đứng thẳng mà sanh ra từ bụng mẹ, giống như vị pháp sư bước xuống từ pháp tòa, hay giống như người nam bước xuống từ cầu thang, không bị dính nhớp bởi bất cứ thứ bất tịnh nào phát sanh từ bụng mẹ, trong sạch, thanh khiết, tỏa sáng như viên ngọc quý được đặt trên tấm vải lụa xứ Kāsi. Dù vậy, để tỏ lòng tôn kính đối với Bồ-tát và mẹ của Bồ-tát, từ hư không xuất hiện hai dòng nước tắm gội cho Bồ-tát và mẹ của Bồ-tát.

Atha naṃ suvaṇṇajālena paṭiggahetvā ṭhitānaṃ brahmānaṃ hatthato cattāro mahārājāno maṅgalasammatāya sukhasamphassāya ajinappaveṇiyā gaṇhiṃsu, tesaṃ hatthato manussā dukūlacumbaṭakena gaṇhiṃsu, manussānaṃ hatthato muccitvā pathaviyaṃ patiṭṭhāya puratthimadisaṃ olokesi, anekāni cakkavāḷasahassāni ekaṅgaṇāni ahesuṃ. Tattha devamanussā gandhamālādīhi pūjayamānā ‘‘mahāpurisa, idha tumhehi sadiso añño natthi, kutettha uttaritaro’’ti āhaṃsu. Evaṃ catasso disā[Pg.65], catasso anudisā ca heṭṭhā, uparīti dasapi disā anuviloketvā attanā sadisaṃ kañci adisvā ‘‘ayaṃ uttarādisā’’ti sattapadavītihārena agamāsi mahābrahmunā setacchattaṃ dhārayamānena, suyāmena vāḷabījaniṃ, aññāhi ca devatāhi sesarājakakudhabhaṇḍahatthāhi anugammamāno. Tato sattamapade ṭhito ‘‘aggohamasmi lokassā’’tiādikaṃ āsabhiṃ vācaṃ nicchārento sīhanādaṃ nadi.

Bấy giờ, từ tay của các vị Phạm thiên đang đứng chờ sẵn với tấm lưới bằng vàng để đỡ lấy ngài, Tứ Đại Thiên Vương đã tiếp nhận ngài bằng tấm da con sơn dương đen được xem là điềm lành và có xúc chạm êm ái. Từ tay của các vị ấy, loài người đã tiếp nhận ngài bằng một tấm lụa mềm. Thoát khỏi tay của loài người, ngài đứng trên mặt đất và nhìn về phương đông. Vô số ngàn thế giới trở thành một khoảng sân đồng nhất. Tại đó, chư thiên và nhân loại đang cúng dường bằng hương, hoa, v.v... đã nói rằng: “Thưa bậc Đại nhân, ở đây không có ai sánh bằng ngài, huống nữa là người hơn thế?” Cứ như vậy, sau khi nhìn khắp bốn phương, bốn hướng phụ, phương dưới, và phương trên, tức là cả mười phương, và không thấy ai sánh bằng mình, ngài đã đi bảy bước về phương bắc với lời tuyên bố: “Đây là phương bắc.” Trong khi Đại Phạm thiên che lọng trắng, thiên tử Suyāma phe phẩy phất trần, và các vị thiên khác cầm các vương ấn còn lại theo sau, ngài đã đi. Sau đó, khi đứng ở bước thứ bảy, ngài đã cất lên tiếng rống của sư tử, thốt ra lời nói dõng dạc: “Ta là bậc tối thượng ở trên đời,” v.v...

Bodhisatto hi tīsu attabhāvesu mātukucchito nikkhantamattova vācaṃ nicchāresi mahosadhattabhāve, vessantarattabhāve, imasmiṃ attabhāve cāti. Mahosadhattabhāve kirassa mātukucchito nikkhamantasseva sakko devarājā āgantvā candanasāraṃ hatthe ṭhapetvā gato. So taṃ muṭṭhiyaṃ katvāva nikkhanto. Atha naṃ mātā ‘‘tāta, kiṃ gahetvā āgatosī’’ti pucchi. ‘‘Osadhaṃ, ammā’’ti. Iti osadhaṃ gahetvā āgatattā ‘‘osadhadārako’’tvevassa nāmaṃ akaṃsu. Taṃ osadhaṃ gahetvā cāṭiyaṃ pakkhipiṃsu, āgatāgatānaṃ andhabadhirādīnaṃ tadeva sabbarogavūpasamāya bhesajjaṃ ahosi. Tato ‘‘mahantaṃ idaṃ osadhaṃ, mahantaṃ idaṃ osadha’’nti uppannavacanaṃ upādāya ‘‘mahosadho’’tvevassa nāmaṃ jātaṃ. Vessantarattabhāve pana mātukucchito nikkhamanto dakkhiṇahatthaṃ pasāretvāva ‘‘atthi nu kho, amma, kiñci gehasmiṃ, dānaṃ dassāmī’’ti vadanto nikkhami. Athassa mātā ‘‘sadhane kule nibbattosi, tātā’’ti puttassa hatthaṃ attano hatthatale katvā sahassatthavikaṃ ṭhapāpesi. Imasmiṃ pana attabhāve imaṃ sīhanādaṃ nadīti evaṃ bodhisatto tīsu attabhāvesu mātukucchito nikkhantamattova vācaṃ nicchāresi. Yathā ca paṭisandhiggahaṇakkhaṇe tathā jātikkhaṇepissa dvattiṃsa pubbanimittāni pāturahesuṃ. Yasmiṃ pana samaye amhākaṃ bodhisatto lumbinīvane jāto, tasmiṃyeva samaye rāhulamātādevī, ānandatthero,channo amacco, kāḷudāyī amacco, kaṇḍako assarājā, mahābodhirukkho, catasso nidhikumbhiyo ca jātā. Tattha ekā nidhikumbhī gāvutappamāṇā, ekā aḍḍhayojanappamāṇā, ekā tigāvutappamāṇā, ekā yojanappamāṇā. Gambhīrato pathavīpariyantā eva ahosīti. Ime satta sahajātā nāma.

Quả vậy, Bồ-tát đã thốt ra lời nói ngay khi vừa sanh ra từ bụng mẹ trong ba kiếp sống: kiếp làm Mahosadha, kiếp làm Vessantara, và trong kiếp sống này. Tương truyền, trong kiếp làm Mahosadha, ngay khi ngài vừa sanh ra từ bụng mẹ, vua trời Sakka đã đến, đặt lõi chiên-đàn vào tay ngài rồi ra đi. Ngài đã nắm chặt tay lại và sanh ra như vậy. Bấy giờ, mẹ ngài hỏi: “Này con, con cầm gì mà đến vậy?” “Thưa mẹ, là thuốc ạ.” Vì ngài đến mà cầm theo thuốc (osadha), nên người ta đã đặt tên cho ngài là Osadhadāraka (Cậu bé thuốc). Họ lấy thuốc ấy bỏ vào trong một cái hũ lớn, và chính thuốc đó đã trở thành dược phẩm chữa lành mọi bệnh tật cho những người mù, điếc, v.v... đến tìm. Do đó, dựa vào câu nói được lưu truyền: “Thuốc này thật vĩ đại, thuốc này thật vĩ đại,” tên của ngài đã trở thành Mahosadha (Đại Dược). Còn trong kiếp làm Vessantara, khi sanh ra từ bụng mẹ, ngài đã duỗi thẳng tay phải và nói: “Thưa mẹ, trong nhà có gì không ạ, con muốn bố thí,” rồi sanh ra. Bấy giờ, mẹ của ngài nói: “Này con, con đã sanh ra trong một gia đình giàu có,” rồi đặt tay của con trai vào lòng bàn tay mình và cho đặt một túi một ngàn đồng tiền vàng vào đó. Còn trong kiếp sống này, ngài đã cất lên tiếng rống của sư tử như đã nói. Cứ như vậy, Bồ-tát đã thốt ra lời nói ngay khi vừa sanh ra từ bụng mẹ trong ba kiếp sống. Và cũng giống như lúc thọ sanh, vào lúc đản sanh của ngài, ba mươi hai điềm báo trước cũng đã xuất hiện. Lại nữa, vào thời điểm Bồ-tát của chúng ta đản sanh tại vườn Lumbinī, cùng lúc ấy, công nương Rāhulamātā, trưởng lão Ānanda, vị đại thần Channa, vị đại thần Kāḷudāyī, con ngựa báu Kaṇḍaka, cây đại Bồ-đề, và bốn hũ châu báu cũng đã sanh ra. Trong số đó, một hũ châu báu có kích thước một gāvuta, một hũ có kích thước nửa yojana, một hũ có kích thước ba gāvuta, và một hũ có kích thước một yojana. Về chiều sâu, chúng đều sâu đến tận cùng mặt đất. Bảy vị này được gọi là những vị sanh cùng lúc (sahajāta).

Ubhayanagaravāsino [Pg.66] bodhisattaṃ gahetvā kapilavatthunagarameva agamaṃsu. Taṃ divasaṃyeva ca ‘‘kapilavatthunagare suddhodanamahārājassa putto jāto, ayaṃ kumāro bodhimūle nisīditvā buddho bhavissatī’’ti tāvatiṃsabhavane haṭṭhatuṭṭhā devasaṅghā celukkhepādīni pavattentā kīḷiṃsu. Tasmiṃ samaye suddhodanamahārājassa kulūpako aṭṭhasamāpattilābhī kāladevalo nāma tāpaso bhattakiccaṃ katvā divāvihāratthāya tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā tattha divāvihāraṃ nisinno tā devatā tathā kīḷamānā disvā ‘‘kiṃ kāraṇā tumhe evaṃ tuṭṭhamānasā kīḷatha, mayhampetaṃ kāraṇaṃ kathethā’’ti pucchi. Devatā āhaṃsu – ‘‘mārisa, suddhodanamahārājassa putto jāto, so bodhimaṇḍe nisīditvā buddho hutvā dhammacakkaṃ pavattessati, ‘tassa anantaṃ buddhalīḷaṃ daṭṭhuṃ, dhammañca sotuṃ lacchāmā’ti iminā kāraṇena tuṭṭhāmhā’’ti. Tāpaso tāsaṃ vacanaṃ sutvā khippaṃ devalokato oruyha rājanivesanaṃ pavisitvā paññattāsane nisinno ‘‘putto kira te, mahārāja, jāto, passissāmi na’’nti āha. Rājā alaṅkatapaṭiyattaṃ kumāraṃ āharāpetvā tāpasaṃ vandāpetuṃ abhihari. Bodhisattassa pādā parivattitvā tāpasassa jaṭāsu patiṭṭhahiṃsu. Bodhisattassa hi tenattabhāvena vanditabbayuttako nāma añño natthi. Sace hi ajānantā bodhisattassa sīsaṃ tāpasassa pādamūle ṭhapeyyuṃ, sattadhā tassa muddhā phaleyya. Tāpaso ‘‘na me attānaṃ nāsetuṃ yutta’’nti uṭṭhāyāsanā bodhisattassa añjaliṃ paggahesi. Rājā taṃ acchariyaṃ disvā attano puttaṃ vandi.

Dân chúng của hai thành phố đón Bồ-tát rồi đi về thành Ca-tỳ-la-vệ. Và ngay trong ngày ấy, ở cõi trời Ba Mươi Ba, chúng chư thiên hoan hỷ vui mừng, đã vui đùa, thực hiện việc tung vẫy khăn, (loan tin rằng): “Con trai của đức vua Tịnh Phạn đã sanh ra ở thành Ca-tỳ-la-vệ, vị vương tử này, sau khi ngồi dưới cội Bồ-đề, sẽ thành Phật.” Vào lúc ấy, vị đạo sĩ tên là Kāladevala, người thường lui tới hoàng cung của đức vua Tịnh Phạn, người đã đắc tám thiền chứng, sau khi đã dùng bữa, đã đi đến cõi trời Ba Mươi Ba để an trú ban ngày, và đang ngồi đó để an trú ban ngày, thấy các vị chư thiên ấy đang vui đùa như vậy, đã hỏi rằng: “Vì lý do gì mà quý vị vui đùa với tâm hoan hỷ như vậy? Xin hãy nói cho tôi biết lý do ấy.” Các vị chư thiên đã thưa rằng: “Thưa ngài, con trai của đức vua Tịnh Phạn đã sanh ra. Vị ấy, sau khi ngồi dưới cội Bồ-đề, trở thành Phật, sẽ chuyển Pháp luân. Chúng tôi hoan hỷ vì lý do này là: ‘Chúng tôi sẽ được thấy Phật sự vô biên của vị ấy và được nghe Pháp.’” Vị đạo sĩ, sau khi nghe lời của họ, đã nhanh chóng từ cõi trời đi xuống, vào trong hoàng cung, ngồi trên chỗ đã soạn sẵn, và nói rằng: “Tâu Đại vương, nghe nói con trai của ngài đã sanh ra, tôi sẽ đến xem vị ấy.” Đức vua cho đem vị vương tử đã được trang điểm lộng lẫy đến, đưa đến để đảnh lễ vị đạo sĩ. Đôi chân của Bồ-tát xoay lại và đặt lên búi tóc của vị đạo sĩ. Quả thật, trong kiếp sống ấy của Bồ-tát, không có ai khác xứng đáng để ngài đảnh lễ. Nếu những người không biết mà đặt đầu của Bồ-tát dưới chân của vị đạo sĩ, đầu của vị đạo sĩ ấy ắt sẽ vỡ ra làm bảy mảnh. Vị đạo sĩ (nghĩ rằng): “Không nên để ta bị hủy hoại,” rồi đứng dậy khỏi chỗ ngồi, chắp tay vái lạy Bồ-tát. Đức vua thấy điều kỳ diệu ấy, đã đảnh lễ con trai của mình.

Tāpaso atīte cattālīsa kappe, anāgate cattālīsāti asīti kappe anussarati. Bodhisattassa lakkhaṇasampattiṃ disvā ‘‘bhavissati nu kho buddho, udāhu no’’ti āvajjetvā upadhārento ‘‘nissaṃsayena buddho bhavissatī’’ti ñatvā ‘‘acchariyapuriso aya’’nti sitaṃ akāsi. Tato ‘‘ahaṃ imaṃ acchariyapurisaṃ buddhabhūtaṃ daṭṭhuṃ labhissāmi nu kho, no’’ti upadhārento ‘‘na labhissāmi, antarāyeva kālaṃ katvā buddhasatenapi buddhasahassenapi gantvā bodhetuṃ asakkuṇeyye arūpabhave nibbattissāmī’’ti disvā ‘‘evarūpaṃ nāma acchariyapurisaṃ buddhabhūtaṃ daṭṭhuṃ na labhissāmi, mahatī vata me jāni bhavissatī’’ti parodi.

Vị đạo sĩ có thể nhớ lại bốn mươi kiếp trong quá khứ và bốn mươi kiếp trong tương lai, tức là tám mươi kiếp. Thấy sự toàn hảo về tướng của Bồ-tát, sau khi suy xét và xem xét rằng: “Liệu vị này có thành Phật hay không?” rồi biết được rằng: “Chắc chắn vị này sẽ thành Phật,” ông đã mỉm cười (và nghĩ rằng): “Vị nhân sĩ này thật kỳ diệu.” Sau đó, khi xem xét rằng: “Liệu ta có được thấy vị nhân sĩ kỳ diệu này, người sẽ thành Phật, hay không?” rồi thấy rằng: “Ta sẽ không được thấy. Ta sẽ mệnh chung ngay trong khoảng thời gian ở giữa, và sẽ tái sanh vào cõi Vô Sắc, nơi mà dù trăm vị Phật, ngàn vị Phật cũng không thể đến để giác ngộ cho ta,” ông đã khóc (và nghĩ rằng): “Ta sẽ không được thấy một vị nhân sĩ kỳ diệu như vậy, người sẽ thành Phật. Quả thật, sự mất mát của ta sẽ rất lớn.”

Manussā [Pg.67] disvā ‘‘amhākaṃ ayyo idāneva hasitvā puna paroditvā patiṭṭhito, kiṃ nu kho, bhante, amhākaṃ ayyaputtassa koci antarāyo bhavissatī’’ti taṃ pucchiṃsu. ‘‘Natthetassa antarāyo, nissaṃsayena buddho bhavissatī’’ti. ‘‘Atha kasmā, bhante, paroditthā’’ti? ‘‘Evarūpaṃ purisaṃ buddhabhūtaṃ daṭṭhuṃ na labhissāmi, ‘mahatī vata me jāni bhavissatī’ti attānaṃ anusocanto rodāmī’’ti āha. Tato so ‘‘kiṃ nu kho me ñātakesu koci ekaṃ buddhabhūtaṃ daṭṭhuṃ labhissatī’’ti upadhārento attano bhāgineyyaṃ nālakadārakaṃ addasa. So bhaginiyā gehaṃ gantvā ‘‘kahaṃ te putto nālako’’ti? ‘‘Atthi gehe, ayyā’’ti. ‘‘Pakkosāhi na’’nti pakkosāpetvā attano santikaṃ āgataṃ kumāraṃ āha – ‘‘tāta, suddhodanamahārājassa kule putto jāto, buddhaṅkuro eso, pañcatiṃsa vassāni atikkamitvā buddho bhavissati, tvaṃ etaṃ daṭṭhuṃ labhissasi, ajjeva pabbajāhī’’ti. Sattāsītikoṭidhane kule nibbattadārakopi ‘‘na maṃ mātulo anatthe niyojessatī’’ti cintetvā tāvadeva antarāpaṇato kāsāyāni ceva mattikāpattañca āharāpetvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā ‘‘yo loke uttamapuggalo, taṃ uddissa mayhaṃ pabbajjā’’ti bodhisattābhimukhaṃ añjaliṃ paggayha pañcapatiṭṭhitena vanditvā pattaṃ thavikāya pakkhipitvā aṃsakūṭe olaggetvā himavantaṃ pavisitvā samaṇadhammaṃ akāsi. So paramābhisambodhippattaṃ tathāgataṃ upasaṅkamitvā nālakapaṭipadaṃ kathāpetvā puna himavantaṃ pavisitvā arahattaṃ patvā ukkaṭṭhapaṭipadaṃ paṭipanno satteva māse āyuṃ pāletvā ekaṃ suvaṇṇapabbataṃ nissāya ṭhitakova anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi.

Mọi người thấy vậy, đã hỏi rằng: “Bậc tôn quý của chúng tôi vừa mới cười xong lại khóc; bạch ngài, liệu có điều tai hại nào sẽ xảy đến cho vị công tử của chúng tôi không?” (Vị đạo sĩ đáp): “Không có điều tai hại nào cho vị này. Chắc chắn vị này sẽ thành Phật.” (Họ hỏi): “Vậy tại sao, bạch ngài, ngài lại khóc?” (Ông đáp): “Ta khóc vì tự thương xót cho bản thân rằng: ‘Ta sẽ không được thấy một vị nhân sĩ như vậy, người sẽ thành Phật. Quả thật, sự mất mát của ta sẽ rất lớn.’” Sau đó, khi xem xét rằng: “Liệu có ai trong số bà con của ta sẽ được thấy một vị sẽ thành Phật như vậy không?” ông đã thấy đứa cháu trai của mình, cậu bé Nālaka. Ông đi đến nhà của người em gái (và hỏi): “Con trai của cô, Nālaka, ở đâu?” (Cô ấy đáp): “Thưa ngài, nó ở nhà.” (Ông nói): “Hãy gọi nó đến.” Sau khi cho gọi đến, ông nói với cậu bé đã đến gần mình: “Này con, một người con trai đã sanh ra trong dòng dõi của đức vua Tịnh Phạn. Vị ấy là một mầm mống Phật. Sau ba mươi lăm năm, vị ấy sẽ thành Phật. Con sẽ được thấy vị ấy. Hãy xuất gia ngay hôm nay.” Cậu bé, dù sanh ra trong một gia đình có tài sản tám mươi bảy koṭi, đã suy nghĩ rằng: “Cậu của ta sẽ không xui khiến ta vào việc vô ích,” rồi ngay lập tức, cho người đem y phấn và bình bát bằng đất từ khu chợ, cạo bỏ râu tóc, khoác lên mình y phấn, hướng về phía Bồ-tát, chắp tay (và nói): “Sự xuất gia của con là vì bậc tối thượng trên đời,” rồi đảnh lễ bằng năm vóc sát đất, bỏ bình bát vào túi, đeo lên vai, đi vào Hy-mã-lạp sơn và thực hành pháp sa-môn. Vị ấy, sau khi đến gần đức Như Lai đã chứng đắc Vô Thượng Chánh Đẳng Giác, đã thỉnh cầu ngài thuyết về hạnh Nālaka, rồi trở lại Hy-mã-lạp sơn, chứng đắc A-la-hán quả, thực hành hạnh khổ hạnh bậc cao, duy trì mạng sống chỉ trong bảy tháng, rồi tựa vào một ngọn núi vàng, trong tư thế đứng, đã nhập Vô Dư Y Niết-bàn.

Bodhisattampi kho pañcamadivase sīsaṃ nhāpetvā ‘‘nāmaggahaṇaṃ gaṇhissāmā’’ti rājabhavanaṃ catujjātiyagandhehi vilimpetvā lājapañcamakāni pupphāni vikiritvā asambhinnapāyāsaṃ sampādetvā tiṇṇaṃ vedānaṃ pāraṅgate aṭṭhasataṃ brāhmaṇe nimantetvā rājabhavane nisīdāpetvā subhojanaṃ bhojāpetvā mahāsakkāraṃ katvā ‘‘kiṃ nu kho bhavissatī’’ti lakkhaṇāni pariggahāpesuṃ. Tesu –

Vào ngày thứ năm, sau khi tắm gội cho Bồ-tát, (nhà vua nghĩ rằng): “Chúng ta sẽ làm lễ đặt tên,” rồi cho xức hoàng cung bằng bốn loại hương thơm, cho rải các loại hoa, với cốm là loại thứ năm, cho chuẩn bị món cháo sữa đặc không pha nước, thỉnh mời một trăm lẻ tám vị Bà-la-môn thông suốt ba bộ Vệ-đà, cho họ ngồi trong hoàng cung, dâng cúng thức ăn ngon, và thực hiện sự cúng dường trọng thể, rồi cho họ xem tướng (và hỏi rằng): “Điều gì sẽ xảy ra?” Trong số họ –

‘‘Rāmo [Pg.68] dhajo lakkhaṇo cāpi mantī, yañño subhojo suyāmo sudatto;

Ete tadā aṭṭha ahesuṃ brāhmaṇā, chaḷaṅgavā mantaṃ viyākariṃsū’’ti. (ma. ni. aṭṭha. 1.284) –

“Rāma, Dhaja, Lakkhaṇa, và cả Mantī, Yañña, Subhoja, Suyāma, Sudatta; vào lúc ấy, có tám vị Bà-la-môn này, là những người thông thạo sáu chi phần (của Vệ-đà), đã giải đoán các câu thần chú.”

Ime aṭṭheva brāhmaṇā lakkhaṇapariggāhakā ahesuṃ. Paṭisandhiggahaṇadivase supinopi eteheva pariggahito. Tesu satta janā dve aṅguliyo ukkhipitvā dvidhā naṃ byākariṃsu – ‘‘imehi lakkhaṇehi samannāgato sace agāraṃ ajjhāvasissati, rājā bhavissati cakkavattī, sace pabbajissati, buddho bhavissatī’’ti sabbaṃ cakkavattirañño sirivibhavaṃ ācikkhiṃsu. Tesaṃ pana sabbadaharo gottato koṇḍañño nāma māṇavo bodhisattassa varalakkhaṇasampattiṃ oloketvā ‘‘imassa agāramajjhe ṭhānakāraṇaṃ natthi, ekantenesa vivaṭacchado buddho bhavissatī’’ti ekameva aṅguliṃ ukkhipitvā ekaṃsabyākaraṇaṃ byākāsi. Ayañhi katādhikāro pacchimabhavikasatto paññāya itare satta jane abhibhavitvā imehi lakkhaṇehi samannāgatassa bodhisattassa ekantabuddhabhāvasaṅkhātaṃ ekameva gahiṃ addasa, tasmā ekaṃ aṅguliṃ ukkhipitvā evaṃ byākāsi. Athassa nāmaṃ gaṇhantā sabbalokassa atthasiddhikarattā ‘‘siddhattho’’ti nāmaṃ akaṃsu.

Chính tám vị Bà-la-môn này là những người xem tướng. Vào ngày thọ thai, điềm mộng cũng do chính các vị ấy giải đoán. Trong số đó, bảy vị giơ lên hai ngón tay và giải đoán theo hai trường hợp: ‘Người có đầy đủ các tướng này, nếu sống tại gia, sẽ trở thành Chuyển Luân Vương; nếu xuất gia, sẽ trở thành Phật,’ và họ đã trình bày tất cả sự huy hoàng và thịnh vượng của một vị Chuyển Luân Vương. Nhưng trong số họ, vị thanh niên Bà-la-môn trẻ nhất, tên là Koṇḍañña theo dòng họ, sau khi xem xét sự viên mãn các tướng tốt của Bồ-tát, đã giơ lên chỉ một ngón tay và đưa ra lời giải đoán duy nhất: ‘Không có lý do gì để vị này ở lại trong đời sống tại gia, chắc chắn vị này sẽ trở thành một vị Phật, người vén mở màn che,’ bởi vì vị này là người đã tạo ra các điều kiện, là chúng sanh ở kiếp cuối cùng, đã vượt qua bảy vị kia về trí tuệ, và đã thấy được con đường duy nhất, tức là trạng thái Phật quả chắc chắn, của vị Bồ-tát có đầy đủ các tướng này. Vì vậy, vị ấy đã giơ lên một ngón tay và giải đoán như vậy. Sau đó, khi đặt tên cho ngài, vì ngài sẽ mang lại thành tựu lợi ích cho toàn thế gian, họ đã đặt tên là ‘Siddhattha’ (Tất-đạt-đa).

Atha kho te brāhmaṇā attano attano gharāni gantvā putte āmantayiṃsu – ‘‘tātā, amhe mahallakā, suddhodanamahārājassa puttaṃ sabbaññutaṃ pattaṃ mayaṃ sambhāveyyāma vā no vā, tumhe tasmiṃ kumāre sabbaññutaṃ patte tassa sāsane pabbajeyyāthā’’ti. Te sattapi janā yāvatāyukaṃ ṭhatvā yathākammaṃ gatā, koṇḍaññamāṇavoyeva pana arogo ahosi. So mahāsatte vuddhimanvāya mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā pabbajitvā anakkamena uruvelaṃ gantvā ‘‘ramaṇīyo vata ayaṃ bhūmibhāgo, alaṃ vatidaṃ padhānatthikassa kulaputtassa padhānāyā’’ti cittaṃ uppādetvā tattha vāsaṃ upagate ‘‘mahāpuriso pabbajito’’ti sutvā tesaṃ brāhmaṇānaṃ putte upasaṅkamitvā evamāha – ‘‘siddhatthakumāro kira [Pg.69] pabbajito, so nissaṃsayena buddho bhavissati. Sace tumhākaṃ pitaro arogā assu, ajja nikkhamitvā pabbajeyyuṃ. Sace tumhepi iccheyyātha, etha, mayaṃ taṃ mahāpurisaṃ anupabbajissāmā’’ti. Te sabbe ekacchandā bhavituṃ nāsakkhiṃsu, tesu tayo janā na pabbajiṃsu, koṇḍaññabrāhmaṇaṃ jeṭṭhakaṃ katvā itare cattāro pabbajiṃsu. Te pañcapi janā pañcavaggiyattherā nāma jātā.

Khi ấy, các vị Bà-la-môn ấy trở về nhà mình, gọi các con trai đến và dặn dò: ‘Này các con, chúng ta đã già rồi, không biết có thể thấy được con trai của đức vua Suddhodana chứng đắc Nhất thiết trí hay không. Khi vị hoàng tử ấy chứng đắc Nhất thiết trí, các con hãy xuất gia trong giáo pháp của ngài.’ Bảy vị ấy sau khi sống hết tuổi thọ đã ra đi theo nghiệp của mình, chỉ có thanh niên Koṇḍañña là còn khỏe mạnh. Vị ấy, theo dõi sự trưởng thành của bậc Đại sĩ, khi ngài thực hiện cuộc Đại Xuất Gia, đã xuất gia, lần lượt đi đến Uruvelā, và khởi tâm rằng: ‘Ồ, vùng đất này thật khả ái! Thật thích hợp cho thiện nam tử muốn tinh cần nỗ lực!’ rồi ở lại đó. Khi nghe tin ‘Bậc Đại nhân đã xuất gia,’ vị ấy đến gặp các con trai của những vị Bà-la-môn kia và nói rằng: ‘Nghe nói hoàng tử Siddhattha đã xuất gia rồi, chắc chắn ngài sẽ thành Phật. Nếu cha của các vị còn khỏe mạnh, hẳn họ đã xuất gia ngay hôm nay. Nếu các vị cũng muốn, hãy đến đây, chúng ta hãy cùng xuất gia theo bậc Đại nhân ấy.’ Tất cả họ đã không thể đồng lòng. Trong số đó, ba người đã không xuất gia. Bốn người còn lại, lấy Bà-la-môn Koṇḍañña làm người đứng đầu, đã cùng xuất gia. Cả năm vị ấy được gọi là nhóm năm vị trưởng lão (Pañcavaggiyā).

Tadā pana suddhodanarājā – ‘‘kiṃ disvā mayhaṃ putto pabbajissatī’’ti pucchi. ‘‘Cattāri pubbanimittānī’’ti. ‘‘Katarañca katarañcā’’ti? ‘‘Jarājiṇṇaṃ, byādhitaṃ, mataṃ, pabbajita’’nti. Rājā ‘‘ito paṭṭhāya evarūpānaṃ mama puttassa santikaṃ upasaṅkamituṃ mā adattha, mayhaṃ puttassa buddhabhāvena kammaṃ natthi, ahaṃ mama puttaṃ dvisahassadīpaparivārānaṃ, catunnaṃ mahādīpānaṃ, issariyādhipaccaṃ cakkavattirajjaṃ karontaṃ chattiṃsayojanaparimaṇḍalāya parisāya parivutaṃ gaganatale vicaramānaṃ passitukāmo’’ti. Evañca pana vatvā imesaṃ catuppakārānaṃ nimittānaṃ kumārassa cakkhupathe āgamananivāraṇatthaṃ catūsu disāsu gāvute gāvute ārakkhaṃ ṭhapesi. Taṃ divasañca maṅgalaṭṭhāne sannipatitesu asītiyā ñātikulasahassesu ekameko ekamekaṃ puttaṃ paṭijāni – ‘‘ayaṃ buddho vā hotu rājā vā, mayaṃ ekametaṃ puttaṃ dassāma. Sacepi buddho bhavissati, khattiyasamaṇagaṇeheva parivārito vicarissati. Sacepi rājā bhavissati, khattiyakumāreheva purakkhataparivārito vicarissatī’’ti. Rājāpi bodhisattassa uttamarūpasampannā vigatasabbadosā dhātiyo paccupaṭṭhāpesi. Bodhisatto mahantena parivārena mahantena sirisobhaggena vaḍḍhati.

Lúc bấy giờ, vua Suddhodana hỏi: ‘Thấy gì mà con trai ta sẽ xuất gia?’ – ‘(Thấy) bốn điềm báo trước.’ – ‘Những điềm nào?’ – ‘Người già, người bệnh, người chết, và vị xuất gia.’ Vua phán: ‘Kể từ nay, đừng để những hình ảnh như vậy đến gần con trai ta. Ta không cần con ta thành Phật. Ta muốn thấy con ta làm vua Chuyển luân, cai trị bốn đại châu cùng hai ngàn hòn đảo tùy tùng, được vây quanh bởi đoàn tùy tùng trong vòng ba mươi sáu do-tuần, và đi lại trên hư không.’ Nói vậy rồi, để ngăn chặn bốn loại điềm báo này lọt vào tầm mắt của hoàng tử, nhà vua đã cho đặt lính canh ở bốn phương, mỗi phương cách nhau một gāvuta. Cũng trong ngày hôm ấy, tại nơi cử hành lễ, trong số tám mươi ngàn gia tộc quyến thuộc đã tụ họp, mỗi gia tộc hứa dâng một người con trai: ‘Vị này dù trở thành Phật hay thành vua, chúng tôi mỗi người sẽ dâng một người con. Nếu ngài thành Phật, ngài sẽ đi lại với đoàn tùy tùng là các vị Sa-môn dòng Sát-đế-lỵ. Nếu ngài thành vua, ngài sẽ đi lại với đoàn tùy tùng là các hoàng tử dòng Sát-đế-lỵ.’ Nhà vua cũng đã cho sắp đặt những vị bảo mẫu có dung sắc tuyệt vời và không có bất kỳ khuyết điểm nào cho Bồ-tát. Bồ-tát lớn lên với đoàn tùy tùng đông đảo, với sự huy hoàng và vẻ đẹp rạng ngời.

Athekadivasaṃ rañño vappamaṅgalaṃ nāma ahosi. Taṃ divasaṃ sakalanagaraṃ devanagaraṃ viya alaṅkaronti, sabbe dāsakammakarādayo ahatavatthanivatthā gandhamālādipaṭimaṇḍitā rājakule sannipatanti, rañño kammante naṅgalasahassaṃ yojayanti, tasmiṃ pana divase ekenūnaaṭṭhasatanaṅgalāni saddhiṃ balibaddarasmiyottehi rajataparikkhatāni honti. Rañño ālambananaṅgalaṃ pana rattasuvaṇṇaparikkhataṃ hoti. Balibaddānaṃ siṅgarasmipatodāpi suvaṇṇaparikkhatāva honti. Rājā mahāparivārena nikkhamanto [Pg.70] puttaṃ gahetvāva agamāsi. Kammantaṭṭhāne eko jamburukkho bahalapalāso sandacchāyo ahosi. Tassa heṭṭhā kumārassa sayanaṃ paññāpetvā upari suvaṇṇatārakakhacitavitānaṃ bandhāpetvā sāṇipākārena parikkhipāpetvā ārakkhaṃ ṭhapetvā rājā sabbālaṅkāraṃ alaṅkaritvā amaccagaṇaparivuto naṅgalakaraṇaṭṭhānaṃ agamāsi. Tattha rājā suvaṇṇanaṅgalaṃ gaṇhāti, amaccā ekenūnaaṭṭhasatarajatanaṅgalāni, kassakā sesanaṅgalāni. Te tāni gahetvā ito cito ca kasanti. Rājā pana orato vā pāraṃ gacchati, pārato vā oraṃ āgacchati.

Một hôm, có lễ hạ điền của đức vua. Vào ngày ấy, toàn thể kinh thành được trang hoàng như thành của chư thiên. Tất cả tôi tớ, người làm công, v.v., mặc y phục mới, trang điểm bằng hương hoa, tụ tập tại hoàng cung. Một ngàn cỗ cày được thắng vào công việc của vua. Vào ngày ấy, bảy trăm chín mươi chín cỗ cày, cùng với dây cương và ách, được bọc bằng bạc. Còn cỗ cày của đức vua thì được bọc bằng vàng ròng. Sừng và roi thúc bò cũng được bọc bằng vàng. Đức vua, khi đi ra với đoàn tùy tùng đông đảo, đã mang theo con trai. Tại nơi làm lễ, có một cây trâm lá cây rậm rạp, bóng mát yên tĩnh. Dưới gốc cây ấy, sau khi cho dọn chỗ nằm cho hoàng tử, cho giăng một tấm lọng có đính sao vàng ở trên, cho vây quanh bằng một tấm màn, và cho đặt lính canh, đức vua, sau khi trang điểm với tất cả đồ trang sức, được đoàn tùy tùng các quan đại thần vây quanh, đã đi đến nơi cày ruộng. Tại đó, đức vua cầm lấy cỗ cày vàng, các quan đại thần cầm bảy trăm chín mươi chín cỗ cày bạc, và những người nông dân cầm những cỗ cày còn lại. Họ cầm những cỗ cày ấy và cày tới cày lui. Còn đức vua thì đi từ bờ bên này sang bờ bên kia, và từ bờ bên kia trở lại bờ bên này.

Etasmiṃ ṭhāne mahāsampatti ahosi. Bodhisattaṃ parivāretvā nisinnā dhātiyo ‘‘rañño sampattiṃ passāmā’’ti antosāṇito bahi nikkhantā. Bodhisatto ito cito ca olokento kañci adisvāva vegena uṭṭhāya pallaṅkaṃ ābhujitvā ānāpāne pariggahetvā paṭhamajjhānaṃ nibbattesi. Dhātiyo khajjabhojjantare vicaramānā thokaṃ cirāyiṃsu. Sesarukkhānaṃ chāyā vītivattā, tassa pana jamburukkhassa chāyā parimaṇḍalā hutvā aṭṭhāsi. Dhātiyo ‘‘ayyaputto ekako’’ti vegena sāṇiṃ ukkhipitvā anto pavisamānā bodhisattaṃ sayane pallaṅkena nisinnaṃ tañca pāṭihāriyaṃ disvā gantvā rañño ārocesuṃ – ‘‘deva, kumāro evaṃ nisinno, aññesaṃ rukkhānaṃ chāyā vītivattā, jamburukkhassa pana chāyā parimaṇḍalā ṭhitā’’ti. Rājā vegenāgantvā pāṭihāriyaṃ disvā ‘‘ayaṃ te, tāta, dutiyavandanā’’ti puttaṃ vandi.

Tại nơi ấy, có sự phồn thịnh lớn lao. Các bảo mẫu đang ngồi vây quanh Bồ-tát, nghĩ rằng: “Chúng ta hãy đi xem sự huy hoàng của đức vua,” rồi đi ra ngoài tấm màn. Bồ-tát, khi nhìn quanh không thấy một ai, đã nhanh chóng đứng dậy, ngồi kiết-già, nắm bắt hơi thở vô hơi thở ra, và chứng đắc sơ thiền. Các bảo mẫu, trong khi đi lại giữa các món ăn, đã chậm trễ một chút. Bóng của các cây khác đã ngả đi, nhưng bóng của cây trâm ấy vẫn đứng yên, tròn trịa. Các bảo mẫu, nghĩ rằng: “Tiểu chủ đang một mình,” đã nhanh chóng vén màn lên. Khi bước vào trong, họ thấy Bồ-tát đang ngồi kiết-già trên giường và thấy phép lạ ấy, họ đã đi đến tâu với đức vua: “Tâu bệ hạ, hoàng tử đang ngồi như thế này. Bóng của các cây khác đã ngả đi, nhưng bóng của cây trâm vẫn đứng yên, tròn trịa.” Đức vua nhanh chóng đi đến, thấy phép lạ, và nói: “Này con, đây là lần thứ hai ta đảnh lễ con,” rồi đảnh lễ con trai.

Atha anukkamena bodhisatto soḷasavassuddesiko jāto. Rājā bodhisattassa tiṇṇaṃ utūnaṃ anucchavike tayo pāsāde kāresi – ekaṃ navabhūmikaṃ, ekaṃ sattabhūmikaṃ, ekaṃ pañcabhūmikaṃ, cattālīsasahassā ca nāṭakitthiyo upaṭṭhāpesi. Bodhisatto devo viya accharāsaṅghaparivuto alaṅkatanāṭakitthīhi parivuto nippurisehi tūriyehi paricāriyamāno mahāsampattiṃ anubhavanto utuvārena tīsu pāsādesu vihāsi. Rāhulamātā panassa devī aggamahesī ahosi.

Sau đó, tuần tự, Bồ-tát đã được mười sáu tuổi. Đức vua đã cho xây ba cung điện thích hợp với ba mùa cho Bồ-tát: một cung điện chín tầng, một cung điện bảy tầng, và một cung điện năm tầng. Và ngài cũng cho bốn mươi ngàn vũ nữ hầu hạ. Bồ-tát, như một vị thiên tử được các thiên nữ vây quanh, được các vũ nữ trang điểm lộng lẫy vây quanh trong cung điện không có nam nhân, được phục vụ bằng các loại nhạc cụ, hưởng thụ sự giàu sang tột bậc, đã sống trong ba cung điện theo từng mùa. Mẹ của Rāhula đã là hoàng hậu chánh cung của ngài.

Tassevaṃ mahāsampattiṃ anubhavantassa ekadivasaṃ ñātisaṅghassa abbhantare ayaṃ kathā udapādi – ‘‘siddhattho kīḷāpasutova vicarati, na kiñci sippaṃ sikkhati, saṅgāme paccupaṭṭhite kiṃ karissatī’’ti? Rājā bodhisattaṃ pakkosāpetvā [Pg.71] ‘‘tāta, tava ñātakā ‘siddhattho kiñci sippaṃ asikkhitvā kīḷāpasutova vicaratī’ti vadanti, ettha kiṃ sattu pattakāle maññasī’’ti? ‘‘Deva, mama sippaṃ sikkhanakiccaṃ natthi, nagare mama sippadassanatthaṃ bheriṃ carāpetha ‘ito sattame divase ñātakānaṃ sippaṃ dassessāmī’’’ti. Rājā tathā akāsi. Bodhisatto akkhaṇavedhivālavedhidhanuggahe sannipātāpetvā mahājanassa majjhe aññehi dhanuggahehi asādhāraṇaṃ ñātakānaṃ dvādasavidhaṃ sippaṃ dassesi. Taṃ sarabhaṅgajātake āgatanayeneva veditabbaṃ. Tadā tassa ñātisaṅgho nikkaṅkho ahosi.

Một ngày nọ, khi ngài đang hưởng thụ sự giàu sang tột bậc như vậy, giữa dòng họ, câu chuyện này đã khởi lên: “Siddhattha chỉ mải mê vui chơi, không học một kỹ năng nào. Khi chiến tranh xảy ra, nó sẽ làm gì?” Đức vua cho gọi Bồ-tát đến và nói: “Này con, bà con của con nói rằng ‘Siddhattha chỉ mải mê vui chơi mà không học kỹ năng nào.’ Về việc này, con nghĩ sao khi kẻ thù đến?” “Tâu bệ hạ, con không cần phải học kỹ năng nào cả. Xin hãy cho loan trống trong thành để con biểu diễn kỹ năng của mình: ‘Bảy ngày kể từ hôm nay, ta sẽ biểu diễn kỹ năng cho bà con xem.’” Đức vua đã làm như vậy. Bồ-tát cho triệu tập các cung thủ có tài bắn chớp nhoáng và bắn xuyên sợi tóc, và giữa đám đông dân chúng, ngài đã biểu diễn cho bà con xem mười hai loại kỹ năng bắn cung phi thường so với các cung thủ khác. Điều này nên được hiểu theo cách đã được trình bày trong Bổn sanh Sarabhaṅga. Khi ấy, dòng họ của ngài đã hết hoài nghi.

Athekadivasaṃ bodhisatto uyyānabhūmiṃ gantukāmo sārathiṃ āmantetvā ‘‘rathaṃ yojehī’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā mahārahaṃ uttamarathaṃ sabbālaṅkārena alaṅkaritvā kumudapattavaṇṇe cattāro maṅgalasindhave yojetvā bodhisattassa paṭivedesi. Bodhisatto devavimānasadisaṃ rathaṃ abhiruhitvā uyyānābhimukho agamāsi. Devatā ‘‘siddhatthakumārassa abhisambujjhanakālo āsanno, pubbanimittaṃ dassessāmā’’ti ekaṃ devaputtaṃ jarājiṇṇaṃ khaṇḍadantaṃ palitakesaṃ vaṅkaṃ obhaggasarīraṃ daṇḍahatthaṃ pavedhamānaṃ katvā dassesuṃ. Taṃ bodhisatto ceva sārathi ca passanti. Tato bodhisatto, ‘‘samma, ko nāmesa puriso, kesāpissa na yathā aññesa’’nti mahāpadāne (dī. ni. 2.45) āgatanayena sārathiṃ pucchitvā tassa vacanaṃ sutvā ‘‘dhiratthu vata, bho, jāti, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissatī’’ti saṃviggahadayo tatova paṭinivattitvā pāsādameva abhiruhi. Rājā ‘‘kiṃ kāraṇā mama putto khippaṃ paṭinivattī’’ti pucchi. ‘‘Jiṇṇapurisaṃ disvā, devā’’ti. ‘‘Jiṇṇakaṃ disvā pabbajissatīti āhaṃsu, kasmā maṃ nāsetha, sīghaṃ puttassa nāṭakāni sajjetha, sampattiṃ anubhavanto pabbajjāya satiṃ na karissatī’’ti vatvā ārakkhaṃ vaḍḍhetvā sabbadisāsu addhayojane addhayojane ārakkhaṃ ṭhapesi.

Rồi một hôm, Bồ-tát muốn đi đến vườn ngự uyển, gọi người đánh xe và nói: “Hãy thắng xe.” Người ấy vâng lời: “Xin vâng,” rồi trang hoàng cỗ xe tối thượng, quý giá với tất cả đồ trang sức, thắng bốn con ngựa quý giống Sindhu màu như lá hoa súng, rồi báo cho Bồ-tát biết. Bồ-tát lên cỗ xe giống như cung điện chư thiên và đi về hướng vườn ngự uyển. Chư thiên nghĩ rằng: “Thời chứng ngộ của thái tử Tất-đạt-đa đã gần kề, chúng ta sẽ cho thấy điềm báo trước,” rồi hóa hiện một vị thiên tử thành người già yếu, răng rụng, tóc bạc, lưng còng, thân thể gầy mòn, tay chống gậy, run rẩy và cho thấy. Cả Bồ-tát và người đánh xe đều thấy người ấy. Khi ấy, Bồ-tát hỏi người đánh xe theo cách đã được nói đến trong kinh Đại Bổn (Trường Bộ 2.45): “Này bạn, người này là ai vậy? Tóc của ông ta cũng không giống như của những người khác.” Sau khi nghe lời của người ấy, với tâm chấn động, ngài nói: “Thật đáng khinh thay, này bạn, cái gọi là sanh, nơi mà sự già sẽ hiện rõ cho người đã sanh ra!” rồi quay trở về từ nơi đó và đi lên cung điện. Vua hỏi: “Vì lý do gì con trai ta quay về sớm vậy?” “Tâu thiên tử, vì thấy một người già.” (Vua nói): “Họ đã nói rằng ‘thấy người già sẽ xuất gia’. Tại sao các ngươi lại hủy hoại ta? Hãy mau sửa soạn các vũ nữ cho con trai ta. Khi hưởng thụ tài sản, nó sẽ không có ý nghĩ xuất gia,” rồi tăng cường việc canh gác và cho đặt lính canh ở khắp các hướng, mỗi nơi cách nhau nửa do-tuần.

Punekadivasaṃ bodhisatto tatheva uyyānaṃ gacchanto devatābhinimmitaṃ byādhitaṃ purisaṃ disvā purimanayeneva pucchitvā saṃviggahadayo nivattitvā pāsādaṃ [Pg.72] abhiruhi. Rājāpi pucchitvā heṭṭhā vuttanayeneva saṃvidahitvā puna vaḍḍhetvā samantā tigāvutappamāṇe padese ārakkhaṃ ṭhapesi. Aparampi ekadivasaṃ bodhisatto tatheva uyyānaṃ gacchanto devatābhinimmitaṃ kālaṅkataṃ disvā purimanayeneva pucchitvā saṃviggahadayo puna nivattitvā pāsādaṃ abhiruhi. Rājāpi pucchitvā heṭṭhā vuttanayeneva saṃvidahitvā puna vaḍḍhetvā samantato yojanappamāṇe padese ārakkhaṃ ṭhapesi. Aparaṃ panekadivasaṃ uyyānaṃ gacchanto tatheva devatābhinimmitaṃ sunivatthaṃ supārutaṃ pabbajitaṃ disvā ‘‘ko nāmeso sammā’’hi sārathiṃ pucchi. Sārathi kiñcāpi buddhuppādassa abhāvā pabbajitaṃ vā pabbajitaguṇe vā na jānāti, devatānubhāvena pana ‘‘pabbajito nāmāyaṃ, devā’’ti vatvā pabbajjāya guṇe vaṇṇesi. Bodhisatto pabbajjāya ruciṃ uppādetvā taṃ divasaṃ uyyānaṃ agamāsi. Dīghabhāṇakā panāhu – ‘‘cattāripi nimittāni ekadivaseneva disvā agamāsī’’ti.

Lại một hôm, Bồ-tát đi đến vườn ngự uyển như thường lệ, thấy một người bệnh do chư thiên hóa hiện, ngài hỏi theo cách trước, rồi với tâm chấn động, quay về và đi lên cung điện. Vua cũng hỏi, và sau khi sắp đặt theo cách đã nói ở trên, lại tăng cường và đặt lính canh ở một khu vực có chu vi ba ngẫu-trượng. Lại một hôm khác, Bồ-tát đi đến vườn ngự uyển như thường lệ, thấy một người chết do chư thiên hóa hiện, ngài hỏi theo cách trước, rồi với tâm chấn động, lại quay về và đi lên cung điện. Vua cũng hỏi, và sau khi sắp đặt theo cách đã nói ở trên, lại tăng cường và đặt lính canh ở một khu vực có chu vi một do-tuần. Lại một hôm khác, khi đi đến vườn ngự uyển, ngài thấy một vị xuất gia, mặc y chỉnh tề, do chư thiên hóa hiện, và hỏi người đánh xe: “Này bạn, người này là ai?” Người đánh xe, mặc dù không biết về người xuất gia hay phẩm hạnh của người xuất gia do không có sự xuất hiện của một vị Phật, nhưng do oai lực của chư thiên, đã nói: “Tâu thiên tử, đây gọi là người xuất gia,” rồi tán thán các phẩm hạnh của đời sống xuất gia. Bồ-tát phát sanh niềm yêu thích đối với sự xuất gia, và ngày hôm đó đã đi đến vườn ngự uyển. Nhưng các vị tụng đọc Trường Bộ nói: “Ngài đã thấy cả bốn điềm báo trong cùng một ngày rồi ra đi.”

So tattha divasabhāgaṃ kīḷitvā maṅgalapokkharaṇiyaṃ nhāyitvā atthaṅgate sūriye maṅgalasilāpaṭṭe nisīdi attānaṃ alaṅkārāpetukāmo, athassa paricārakapurisā nānāvaṇṇāni dussāni nānappakārā ābharaṇavikatiyo mālāgandhavilepanāni ca ādāya samantā parivāretvā aṭṭhaṃsu. Tasmiṃ khaṇe sakkassa nisinnāsanaṃ uṇhaṃ ahosi. So ‘‘ko nu kho maṃ imamhā ṭhānā cāvetukāmosī’’ti upadhārento bodhisattassa alaṅkāretukāmataṃ ñatvā vissakammaṃ āmantesi – ‘‘samma vissakamma, siddhatthakumāro ajja aḍḍharattasamaye mahābhinikkhamanaṃ nikkhamissati, ayamassa pacchimo alaṅkāro, tvaṃ uyyānaṃ gantvā mahāpurisaṃ dibbālaṅkārehi alaṅkarohī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā devānubhāvena taṅkhaṇaññeva bodhisattaṃ upasaṅkamitvā tasseva kappakasadiso hutvā dibbadussena bodhisattassa sīsaṃ veṭhesi. Bodhisatto hatthasamphasseneva ‘‘nāmaṃ manusso, devaputto aya’’nti aññāsi. Veṭhanena veṭhitamatte sīse moḷiyaṃ maṇiratanākārena dussasahassaṃ abbhuggañchi, puna veṭhentassa dussasahassanti dasakkhattuṃ veṭhentassa dasa dussasahassāni abbhuggacchiṃsu. ‘‘Sīsaṃ khuddakaṃ, dussāni bahūni[Pg.73], kathaṃ abbhuggatānī’’ti na cintetabbaṃ. Tesu hi sabbamahantaṃ āmalakapupphappamāṇaṃ, avasesāni kadambakapupphappamāṇāni ahesuṃ. Bodhisattassa sīsaṃ kiñjakkhagavacchitaṃ viya kuyyakapupphaṃ ahosi.

Ngài vui chơi ở đó trong suốt một ngày, tắm trong hồ sen báu, và khi mặt trời lặn, ngài ngồi trên phiến đá quý, muốn trang điểm cho mình. Khi ấy, những người hầu cận của ngài mang đến các loại y phục nhiều màu sắc, các loại trang sức khác nhau, vòng hoa, hương liệu và thuốc thơm, đứng vây quanh. Vào lúc đó, chỗ ngồi của Đế-thích trở nên nóng. Vị ấy suy xét: “Ai muốn ta rời khỏi nơi này?” và khi biết được ý muốn trang điểm của Bồ-tát, đã gọi Tỳ-thủ-kiết-ma: “Này bạn Tỳ-thủ-kiết-ma, thái tử Tất-đạt-đa hôm nay vào lúc nửa đêm sẽ thực hiện cuộc đại xuất gia. Đây là lần trang điểm cuối cùng của ngài. Ngươi hãy đến vườn ngự uyển và trang điểm cho bậc Đại nhân bằng những đồ trang sức của chư thiên.” Người ấy vâng lời: “Xin vâng,” rồi do oai lực của chư thiên, ngay lập tức đến gần Bồ-tát, hóa thành người thợ cạo của chính ngài, và dùng một tấm vải của chư thiên quấn đầu cho Bồ-tát. Bồ-tát chỉ bằng sự xúc chạm của bàn tay đã biết: “Đây không phải là người, đây là một vị thiên tử.” Ngay khi quấn khăn lên đầu, một ngàn tấm vải hiện ra trên búi tóc như những viên ngọc quý; khi quấn nữa, lại thêm một ngàn tấm vải, cứ thế mười lần quấn thì mười ngàn tấm vải hiện ra. Không nên nghĩ rằng: “Đầu thì nhỏ, vải thì nhiều, làm sao chúng có thể hiện ra được?” Trong số đó, cái lớn nhất chỉ bằng bông me rừng, những cái còn lại bằng bông gáo. Đầu của Bồ-tát giống như một bông hoa kuyyaka được chim kiñjakkha đậu lên.

Athassa sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitassa sabbatālāvacaresu sakāni sakāni paṭibhānāni dassayantesu, brāhmaṇesu ‘‘jayanandā’’tiādivacanehi, sutamaṅgalikādīsu ca nānappakārehi maṅgalavacanatthutighosehi sambhāventesu sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitaṃ taṃ rathavaraṃ abhiruhi. Tasmiṃ samaye ‘‘rāhulamātā puttaṃ vijātā’’ti sutvā suddhodanamahārājā ‘‘puttassa me tuṭṭhiṃ nivedethā’’ti sāsanaṃ pahiṇi. Bodhisatto taṃ sutvā ‘‘rāhu jāto, bandhanaṃ jāta’’nti āha. Rājā ‘‘kiṃ me putto avacā’’ti pucchitvā taṃ vacanaṃ sutvā ‘‘ito paṭṭhāya me nattā ‘rāhulakumāro’tveva nāma hotū’’ti āha.

Khi ngài đã được trang điểm với tất cả đồ trang sức, trong khi tất cả các nhạc công đang biểu diễn tài năng của mình, và trong khi các Bà-la-môn và những người đọc lời chúc tụng đang tôn vinh ngài bằng nhiều loại lời chúc tụng và tiếng reo hò tán dương, với những lời như “Chiến thắng và hoan hỷ,” ngài lên cỗ xe tối thượng đã được trang hoàng với tất cả đồ trang sức. Vào lúc đó, nghe tin “Mẹ của Rāhula đã sanh một con trai,” Đại vương Tịnh-phạn đã gửi một thông điệp: “Hãy báo tin vui cho con trai ta.” Bồ-tát nghe tin đó, nói: “Một Rāhu đã sanh ra, một sự trói buộc đã sanh ra.” Vua hỏi: “Con trai ta đã nói gì?” và sau khi nghe lời đó, đã nói: “Kể từ nay, cháu của ta hãy có tên là ‘Thái tử Rāhula’.”

Bodhisattopi kho rathavaraṃ āruyha atimahantena yasena atimanoramena sirisobhaggena nagaraṃ pāvisi. Tasmiṃ samaye kisāgotamī nāma khattiyakaññā uparipāsādavaratalagatā nagaraṃ padakkhiṇaṃ kurumānassa bodhisattassa rūpasiriṃ disvā pītisomanassajātā imaṃ udānaṃ udānesi –

Bồ-tát cũng lên cỗ xe quý, với đoàn tùy tùng rất đông đảo, với vẻ uy nghi phúc tướng vô cùng khả ái, đã đi vào thành. Vào lúc ấy, một thiếu nữ dòng Sát-đế-lỵ tên là Kisāgotamī, đang ở trên tầng lầu cao của tòa lâu đài tráng lệ, thấy được vẻ đẹp uy nghi của Bồ-tát đang đi nhiễu quanh thành phố, sanh tâm hoan hỷ, đã thốt lên lời cảm hứng này:

‘‘Nibbutā nūna sā mātā, nibbuto nūna so pitā;

Nibbutā nūna sā nārī, yassāyaṃ īdiso patī’’ti. (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā);

–

“Chắc chắn an vui thay, người mẹ ấy; chắc chắn an vui thay, người cha ấy; chắc chắn an vui thay, người vợ ấy, mà có được người chồng như thế này.”

Bodhisatto taṃ sutvā cintesi – ‘‘ayaṃ evamāha – ‘evarūpaṃ attabhāvaṃ passantiyā mātu hadayaṃ nibbāyati, pitu hadayaṃ nibbāyati, pajāpatiyā hadayaṃ nibbāyatī’ti. Kismiṃ nu kho nibbute hadayaṃ nibbutaṃ nāma hotī’’ti. Athassa kilesesu virattamanassa etadahosi – ‘‘rāgaggimhi nibbute nibbutaṃ nāma hoti, dosaggimhi nibbute nibbutaṃ nāma hoti, mohaggimhi nibbute nibbutaṃ nāma hoti, mānadiṭṭhiādīsu sabbakilesadarathesu nibbutesu nibbutaṃ nāma hotī’’ti. ‘‘Ayaṃ me sussavanaṃ sāveti, ahañhi nibbānaṃ gavesanto vicarāmi, ajjeva mayā gharāvāsaṃ chaḍḍetvā nikkhamma pabbajitvā nibbānaṃ gavesituṃ vaṭṭati, ayaṃ imissā ācariyabhāgo hotū’’ti [Pg.74] kaṇṭhato omuñcitvā kisāgotamiyā satasahassagghanakaṃ muttāhāraṃ pesesi. Sā ‘‘siddhatthakumāro mayi paṭibaddhacitto hutvā paṇṇākāraṃ pesetī’’ti somanassajātā ahosi.

Bồ-tát nghe điều ấy, suy nghĩ rằng: “Vị này nói như vầy: ‘Tâm của người mẹ khi thấy được thân tướng như thế này thì được an vui, tâm của người cha được an vui, tâm của người vợ được an vui.’ Khi cái gì được dập tắt thì tâm được gọi là an vui?” Bấy giờ, đối với ngài, người có tâm đã nhàm chán các phiền não, ý nghĩ này đã khởi lên: “Khi lửa tham được dập tắt thì được gọi là an vui, khi lửa sân được dập tắt thì được gọi là an vui, khi lửa si được dập tắt thì được gọi là an vui, khi tất cả các phiền não và nhiệt não như mạn, tà kiến, v.v... được dập tắt thì được gọi là an vui.” “Vị này đã cho ta nghe một lời hay, ta đang đi tìm kiếm Niết-bàn. Ngay hôm nay, ta nên từ bỏ đời sống gia đình, ra đi, xuất gia để tìm kiếm Niết-bàn. Mong rằng đây là phần thưởng bậc thầy cho nàng.” (Nghĩ vậy), ngài cởi chuỗi ngọc trai trị giá một trăm ngàn từ cổ và gửi cho Kisāgotamī. Nàng sanh tâm hoan hỷ, (nghĩ rằng): “Thái tử Siddhattha có lòng quyến luyến ta nên đã gửi tặng phẩm.”

Bodhisattopi mahantena sirisobhaggena attano pāsādaṃ abhiruhitvā sirisayane nipajji. Tāvadeva ca naṃ sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā naccagītādīsu susikkhitā devakaññā viya rūpasobhaggappattā nāṭakitthiyo nānātūriyāni gahetvā samparivāretvā abhiramāpentiyo naccagītavāditāni payojayiṃsu. Bodhisatto kilesesu virattacittatāya naccādīsu anabhirato muhuttaṃ niddaṃ okkami. Tāpi itthiyo ‘‘yassatthāya mayaṃ naccādīni payojema, so niddaṃ upagato, idāni kimatthaṃ kilamissāmā’’ti gahitagahitāni tūriyāni ajjhottharitvā nipajjiṃsu, gandhatelappadīpā jhāyanti. Bodhisatto pabujjhitvā sayanapiṭṭhe pallaṅkena nisinno addasa tā itthiyo tūriyabhaṇḍāni avattharitvā niddāyantiyo – ekaccā paggharitakheḷā, kilinnagattā, ekaccā dante khādantiyo, ekaccā kākacchantiyo, ekaccā vippalapantiyo, ekaccā vivaṭamukhī, ekaccā apagatavatthā pākaṭabībhacchasambādhaṭṭhānā. So tāsaṃ taṃ vippakāraṃ disvā bhiyyosomattāya kāmesu virattacitto ahosi. Tassa alaṅkatapaṭiyattaṃ sakkabhavanasadisampi taṃ mahātalaṃ vividhanānākuṇapabharitaṃ āmakasusānaṃ viya upaṭṭhāsi, tayo bhavā ādittagehasadisā khādiṃsu – ‘‘upaddutaṃ vata, bho, upassaṭṭhaṃ vata, bho’’ti udānaṃ pavattesi, ativiyassa pabbajjāya cittaṃ nami.

Bồ-tát cũng với vẻ uy nghi phúc tướng cao cả, lên lâu đài của mình và ngả lưng trên giường báu. Ngay lúc ấy, các vũ nữ được trang điểm với tất cả đồ trang sức, được huấn luyện kỹ càng về ca vũ v.v..., có được vẻ đẹp lộng lẫy như các thiên nữ, cầm các loại nhạc cụ khác nhau, vây quanh ngài, trình diễn ca, vũ, nhạc để làm ngài vui thích. Bồ-tát, do tâm đã nhàm chán các phiền não, không hoan hỷ trong ca vũ v.v..., đã chìm vào giấc ngủ một lát. Các vũ nữ ấy cũng (nghĩ rằng): “Vị mà vì ngài chúng ta trình diễn ca vũ v.v... đã ngủ rồi. Bây giờ chúng ta mệt nhọc để làm gì?” (Nghĩ vậy), họ để các nhạc cụ đã cầm sang một bên và nằm xuống. Các ngọn đèn dầu thơm vẫn cháy sáng. Bồ-tát tỉnh giấc, ngồi kiết-già trên giường, đã thấy các vũ nữ ấy đang ngủ với các nhạc cụ vương vãi – một số chảy nước dãi, thân mình ướt át; một số nghiến răng; một số ngáy; một số nói mê; một số há miệng; một số y phục tuột khỏi người, để lộ những chỗ ghê tởm, khó coi. Ngài thấy tình trạng biến đổi ấy của họ, tâm càng thêm nhàm chán các dục lạc. Đối với ngài, nền nhà rộng lớn ấy, dù được trang hoàng lộng lẫy như cung điện của trời Đế-thích, đã hiện ra như một nghĩa địa đầy các loại tử thi khác nhau. Ba cõi hiện ra như những ngôi nhà đang cháy. “Ôi, thật là tai họa! Ôi, thật là bức bách!” ngài đã thốt lên lời cảm hứng. Tâm của ngài vô cùng hướng về sự xuất gia.

So ‘‘ajjeva mayā mahābhinikkhamanaṃ nikkhamituṃ vaṭṭatī’’ti sayanā vuṭṭhāya dvārasamīpaṃ gantvā ‘‘ko etthā’’ti āha. Ummāre sīsaṃ katvā nipanno channo – ‘‘ahaṃ, ayyaputta, channo’’ti āha. ‘‘Ajjāhaṃ mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitukāmo, ekaṃ me assaṃ kappehī’’ti āha. So ‘‘sādhu, devā’’ti assabhaṇḍakaṃ gahetvā assasālaṃ gantvā gandhatelappadīpesu jalantesu sumanapaṭṭavitānassa heṭṭhā ramaṇīye bhūmibhāge ṭhitaṃ kaṇḍakaṃ assarājānaṃ disvā ‘‘ajja mayā imameva kappetuṃ vaṭṭatī’’ti kaṇḍakaṃ kappesi. So kappiyamānova aññāsi ‘‘ayaṃ kappanā ativiya gāḷhā, aññesu divasesu uyyānakīḷādigamanakāle kappanā viya na hoti[Pg.75], mayhaṃ ayyaputto ajja mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitukāmo bhavissatī’’ti. Tato tuṭṭhamānaso mahāhasitaṃ hasi, so saddo sakalanagaraṃ pattharitvā gaccheyya. Devatā pana naṃ sannirumbhitvā na kassaci sotuṃ adaṃsu.

Ngài (nghĩ rằng): “Ngay hôm nay, ta phải thực hiện cuộc đại xuất ly.” (Nghĩ vậy), ngài đứng dậy từ giường, đi đến gần cửa và hỏi: “Có ai ở đó không?” Channa, đang nằm gối đầu lên ngạch cửa, đã thưa: “Thưa công tử, con là Channa.” (Ngài) nói: “Hôm nay ta muốn thực hiện cuộc đại xuất ly, hãy thắng yên một con ngựa cho ta.” Người ấy (thưa): “Xin vâng, thưa ngài.” (Nói vậy), lấy bộ yên cương, đi đến chuồng ngựa, dưới ánh sáng của những ngọn đèn dầu thơm đang cháy, thấy con ngựa chúa Kaṇḍaka đang đứng trên nền đất khả ái, bên dưới một tấm trướng bằng vải có hoa lài, (nghĩ rằng) “Hôm nay ta phải thắng yên chính con ngựa này,” và đã thắng yên cho Kaṇḍaka. Ngay khi đang được thắng yên, nó đã biết: “Việc thắng yên này rất chặt, không giống như việc thắng yên vào những ngày khác khi đi dạo chơi trong vườn ngự uyển v.v... Hôm nay, chủ nhân của ta chắc hẳn muốn thực hiện cuộc đại xuất ly.” Do đó, với tâm hoan hỷ, nó đã hí một tiếng lớn. Tiếng hí ấy có thể đã vang khắp toàn thành. Tuy nhiên, các vị trời đã ngăn chặn âm thanh ấy lại và không cho ai nghe thấy.

Bodhisattopi kho channaṃ pesetvāva ‘‘puttaṃ tāva passissāmī’’ti cintetvā nisinnapallaṅkato uṭṭhāya rāhulamātuyā vasanaṭṭhānaṃ gantvā gabbhadvāraṃ vivari. Tasmiṃ khaṇe antogabbhe gandhatelappadīpo jhāyati, rāhulamātā sumanamallikādīnaṃ pupphānaṃ ambaṇamattena abhippakiṇṇe sayane puttassa matthake hatthaṃ ṭhapetvā niddāyati. Bodhisatto ummāre pādaṃ ṭhapetvā ṭhitakova oloketvā ‘‘sacāhaṃ deviyā hatthaṃ apanetvā mama puttaṃ gaṇhissāmi, devī pabujjhissati, evaṃ me gamanantarāyo bhavissati, buddho hutvāva āgantvā puttaṃ passissāmī’’ti pāsādatalato otari. Yaṃ pana jātakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘tadā sattāhajāto rāhulakumāro hotī’’ti vuttaṃ, taṃ sesaṭṭhakathāsu natthi, tasmā idameva gahetabbaṃ.

Bồ-tát cũng, sau khi đã sai Channa đi, suy nghĩ rằng: “Trước tiên, ta sẽ nhìn con trai.” (Nghĩ vậy), ngài đứng dậy từ chỗ ngồi, đi đến nơi ở của mẹ Rāhula và mở cửa phòng. Vào khoảnh khắc ấy, bên trong phòng, một ngọn đèn dầu thơm đang cháy sáng. Mẹ của Rāhula đang ngủ trên chiếc giường được rải đầy hoa lài, hoa nhài v.v... với số lượng một ambaṇa, tay đặt trên đầu của con trai. Bồ-tát đặt chân lên ngạch cửa, đứng đó nhìn và (suy nghĩ): “Nếu ta gạt tay của công chúa ra và bế con trai ta lên, công chúa sẽ tỉnh giấc. Như vậy sẽ có trở ngại cho việc ra đi của ta. Sau khi thành Phật, ta sẽ trở về thăm con.” (Nghĩ vậy), ngài đi xuống từ tầng lầu. Còn điều được nói trong Chú giải Bổn sanh rằng: “Lúc ấy, hoàng tử Rāhula được bảy ngày tuổi,” điều đó không có trong các Chú giải khác. Vì vậy, chỉ nên chấp nhận điều này.

Evaṃ bodhisatto pāsādatalā otaritvā assasamīpaṃ gantvā evamāha – ‘‘tāta kaṇḍaka, tvaṃ ajja ekarattiṃ maṃ tāraya, ahaṃ taṃ nissāya buddho hutvā sadevakaṃ lokaṃ tārayissāmī’’ti. Tato ullaṅghitvā kaṇḍakassa piṭṭhiṃ abhiruhi. Kaṇḍako gīvato paṭṭhāya āyāmena aṭṭhārasahattho hoti, tadanucchavikena ubbedhena samannāgato thāmajavasampanno sabbaseto dhotasaṅkhasadiso. So sace haseyya vā padasaddaṃ vā kareyya, saddo sakalanagaraṃ avatthareyya, tasmā devatā attano ānubhāvena tassa yathā na koci suṇāti, evaṃ hasitasaddaṃ sannirumbhitvā akkamanaakkamanapadavāre hatthatalāni upanāmesuṃ. Bodhisatto assavarassa piṭṭhivemajjhagato channaṃ assassa vāladhiṃ gāhāpetvā aḍḍharattasamaye mahādvārasamīpaṃ patto. Tadā pana rājā ‘‘evaṃ mama putto yāya kāyaci velāya nagaradvāraṃ vivaritvā nikkhamituṃ na sakkhissatī’’ti dvīsu dvārakavāṭesu ekekaṃ purisasahassena vivaritabbaṃ kāresi. Bodhisatto pana thāmabalasampanno hatthigaṇanāya koṭisahassahatthīnaṃ balaṃ dhāresi, purisagaṇanāya dasakoṭisahassapurisānaṃ [Pg.76] balaṃ dhāresi. So cintesi – ‘‘sace dvāraṃ na vivariyyati, ajja kaṇḍakassa piṭṭhe nisinnova vāladhiṃ gahetvā ṭhitena channena saddhiṃyeva kaṇḍakaṃ ūruhi nippīḷetvā aṭṭhārasahatthubbedhaṃ pākāraṃ uppatitvā atikkamissāmī’’ti. Channopi cintesi – ‘‘sace dvāraṃ na vivariyyati, ahaṃ attano sāmikaṃ ayyaputtaṃ khandhe nisīdāpetvā kaṇḍakaṃ dakkhiṇena hatthena kucchiyaṃ parikkhipanto upakacchantare katvā pākāraṃ uppatitvā atikkamissāmī’’ti. Kaṇḍakopi cintesi – ‘‘sace dvāraṃ na vivariyyati, ahaṃ attano sāmikaṃ piṭṭhe yathānisinnameva channena vāladhiṃ gahetvā ṭhitena saddhiṃyeva ukkhipitvā pākāraṃ uppatitvā atikkamissāmī’’ti. Sace dvāraṃ na vivareyya, yathācintitameva tesu tīsu janesu aññataro sampādeyya. Dvāre pana adhivatthā devatā dvāraṃ vivari.

Bồ-tát đi xuống từ sân thượng cung điện, đến gần con ngựa và nói rằng: “Này hiền hữu Kaṇḍaka, đêm nay ngươi hãy đưa ta vượt qua. Ta, nhờ vào ngươi, sau khi thành Phật, sẽ cứu độ thế gian cùng với chư thiên.” Sau đó, ngài nhảy lên lưng của Kaṇḍaka. Con ngựa Kaṇḍaka, từ cổ trở đi, dài mười tám hắc-thủ, có chiều cao tương xứng, đầy đủ sức mạnh và tốc độ, toàn thân trắng muốt như vỏ ốc xà cừ đã được chùi rửa. Nếu nó hí lên hoặc gây ra tiếng chân, âm thanh ấy sẽ lan khắp toàn thành. Vì thế, chư thiên bằng oai lực của mình đã ngăn chặn tiếng hí của nó để không một ai nghe được, và ở mỗi bước chân, họ đã đặt những lòng bàn tay của mình xuống. Bồ-tát ngồi giữa lưng con tuấn mã, cho Channa nắm lấy đuôi ngựa, và vào lúc nửa đêm, đã đến gần cổng thành lớn. Khi ấy, đức vua nghĩ rằng: “Như vậy, con trai của ta sẽ không thể mở cổng thành và đi ra ngoài vào bất cứ lúc nào,” đã cho làm hai cánh cổng, mỗi cánh cần đến một ngàn người mới mở được. Nhưng Bồ-tát có đầy đủ sức mạnh và năng lực, tính theo số lượng voi, ngài có sức mạnh của một ngàn ức con voi, và tính theo số lượng người, ngài có sức mạnh của mười ngàn ức người. Ngài suy nghĩ: “Nếu cổng không được mở, hôm nay, đang ngồi trên lưng Kaṇḍaka, cùng với Channa đang đứng nắm đuôi ngựa, ta sẽ thúc ngựa Kaṇḍaka bằng hai đùi, nhảy qua bức tường thành cao mười tám hắc-thủ và vượt ra ngoài.” Channa cũng suy nghĩ: “Nếu cổng không được mở, ta sẽ để chủ nhân, đức hoàng tử, ngồi trên vai mình, dùng tay phải ôm lấy bụng ngựa Kaṇḍaka, kẹp dưới nách, rồi nhảy qua tường thành để vượt ra ngoài.” Kaṇḍaka cũng suy nghĩ: “Nếu cổng không được mở, ta, với vị chủ nhân đang ngồi trên lưng, cùng với Channa đang đứng nắm đuôi ngựa, sẽ nâng cả hai lên, nhảy qua tường thành để vượt ra ngoài.” Nếu cổng không mở, thì một trong ba vị ấy chắc chắn sẽ thực hiện được đúng như đã suy nghĩ. Và vị thiên thần trú ngụ ở cổng đã mở cổng.

Tasmiṃyeva khaṇe māro pāpimā ‘‘bodhisattaṃ nivattessāmī’’ti āgantvā ākāse ṭhito āha – ‘‘mārisa, mā nikkhami, ito te sattame divase cakkaratanaṃ pātubhavissati, dvisahassaparittadīpaparivārānaṃ catunnaṃ mahādīpānaṃ rajjaṃ kāressasi, nivatta, mārisā’’ti. ‘‘Kosi tva’’nti? ‘‘Ahaṃ vasavattī’’ti. ‘‘Māra, jānāmahaṃ mayhaṃ cakkaratanassa pātubhāvaṃ, anatthikohaṃ rajjena, dasasahassilokadhātuṃ unnādetvā buddho bhavissāmī’’ti āha. Māro ‘‘ito dāni te paṭṭhāya kāmavitakkaṃ vā byāpādavitakkaṃ vā vihiṃsāvitakkaṃ vā cintitakāle jānissāmī’’ti otārāpekkho chāyā viya anugacchanto anubandhi.

Ngay trong khoảnh khắc ấy, Ác ma Māra, với ý nghĩ “Ta sẽ làm cho Bồ-tát quay trở lại,” đã đến, đứng trên không trung và nói: “Này hiền giả, đừng đi ra. Kể từ hôm nay, vào ngày thứ bảy, bánh xe báu sẽ xuất hiện cho ngài. Ngài sẽ trị vì vương quốc của bốn đại châu, với hai ngàn tiểu châu làm tùy tùng. Hãy quay trở lại, hỡi hiền giả!” Bồ-tát hỏi: “Ngươi là ai?” “Ta là Vasavattī.” Bồ-tát nói: “Này Māra, ta biết về sự xuất hiện của bánh xe báu cho ta. Ta không có nhu cầu với vương quốc. Ta sẽ làm chấn động mười ngàn thế giới và trở thành một vị Phật.” Māra nghĩ rằng: “Kể từ bây giờ trở đi, khi ngài suy nghĩ về dục tầm, sân tầm, hay hại tầm, ta sẽ biết,” và để tìm kiếm cơ hội, hắn đã đi theo không rời, giống như chiếc bóng.

Bodhisattopi hatthagataṃ cakkavattirajjaṃ kheḷapiṇḍaṃ viya anapekkho chaḍḍetvā mahantena sakkārena nagarā nikkhami. Āsāḷhipuṇṇamāya uttarāsāḷhanakkhatte vattamāne, nikkhamitvā ca puna nagaraṃ apaloketukāmo jāto. Evañca panassa citte uppannamatteyeva – ‘‘mahāpurisa, na tayā nivattetvā olokanakammaṃ kata’’nti vadamānā viya mahāpathavī kulālacakkaṃ viya chijjitvā parivatti. Bodhisatto nagarābhimukho ṭhatvā nagaraṃ oloketvā tasmiṃ pathavippadese kaṇḍakanivattanacetiyaṭṭhānaṃ dassetvā gantabbamaggābhimukhaṃ kaṇḍakaṃ katvā pāyāsi mahantena sakkārena uḷārena sirisobhaggena. Tadā kirassa devatā purato saṭṭhi ukkāsahassāni dhārayiṃsu, pacchato saṭṭhi[Pg.77], dakkhiṇapassato saṭṭhi, vāmapassato saṭṭhīti. Aparā devatā cakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ aparimāṇā ukkā dhārayiṃsu. Aparā devatā ca nāgasupaṇṇādayo ca dibbehi gandhehi mālāhi cuṇṇehi dhūpehi pūjayamānā gacchanti, pāricchattakapupphehi ceva mandāravapupphehi ca ghanameghavuṭṭhikāle dhārāhi viya nabhaṃ nirantaraṃ ahosi, dibbāni saṃgītāni pavattiṃsu, samantato aṭṭha tūriyāni, saṭṭhi tūriyānīti aṭṭhasaṭṭhi tūriyasatasahassāni pavattayiṃsu. Tesaṃ saddo samuddakucchiyaṃ meghadhanitakālo viya, yugandharakucchiyaṃ sāgaranigghosakālo viya ca vattati.

Bồ-tát cũng vậy, đã từ bỏ không luyến tiếc vương vị Chuyển luân vương đã ở trong tầm tay, như nhổ một bãi nước bọt, và đã ra khỏi thành với sự cung kính trọng thể. Vào ngày rằm tháng Āsāḷhi, khi sao Uttarāsāḷha đang hiện hành, sau khi ra đi, ngài lại khởi ý muốn nhìn lại thành phố. Ngay khi ý nghĩ ấy vừa khởi lên trong tâm ngài, đại địa, như thể đang nói rằng: “Hỡi bậc Đại nhân, ngài không cần phải quay lại để nhìn,” đã xoay chuyển như bàn xoay của người thợ gốm. Bồ-tát đứng đối diện với thành phố và nhìn ngắm, đã chỉ ra nơi ấy trên mặt đất là địa điểm của tháp “Kaṇḍaka Quay Về,” rồi cho ngựa Kaṇḍaka hướng về con đường phải đi và lên đường với sự cung kính trọng thể, với vẻ huy hoàng và lộng lẫy. Khi ấy, nghe nói rằng, chư thiên đã cầm sáu mươi ngàn ngọn đuốc ở phía trước ngài, sáu mươi ngàn ở phía sau, sáu mươi ngàn ở bên phải, và sáu mươi ngàn ở bên trái. Các vị thiên khác, cùng với Nāga, Supaṇṇa, và các chúng sanh khác, vừa đi vừa cúng dường bằng hương, hoa, bột thơm, và khói thơm của cõi trời. Bầu trời trở nên không một kẽ hở bởi hoa Pāricchattaka và hoa Mandārava, như những dòng nước trong cơn mưa lớn. Những bản nhạc trời đã trỗi lên. Xung quanh, sáu triệu tám trăm ngàn nhạc cụ đã được chơi. Âm thanh của chúng vang dội giống như tiếng sấm rền trong lòng đại dương, và giống như tiếng gầm của biển cả trong lòng núi Yugandhara.

Iminā sirisobhaggena gacchanto bodhisatto ekaratteneva tīṇi rajjāni atikkamma tiṃsayojanamatthake anomānadītīraṃ pāpuṇi. Kiṃ pana asso tato paraṃ gantuṃ na sakkotīti? No na sakkoti. So hi ekaṃ cakkavāḷagabbhaṃ nābhiyā ṭhitacakkassa nemivaṭṭiṃ maddanto viya antantena caritvā purepātarāsameva āgantvā attano sampāditaṃ bhattaṃ bhuñjituṃ samattho. Tadā pana devanāgasupaṇṇādīhi ākāse ṭhatvā ossaṭṭhehi gandhamālādīhi yāva ūruppadesā sañchannasarīraṃ ākaḍḍhitvā gandhamālājaṭaṃ chindantassa atipapañco ahosi, tasmā tiṃsayojanamattameva agamāsi. Atha bodhisatto nadītīre ṭhatvā channaṃ pucchi – ‘‘kā nāma ayaṃ nadī’’ti? ‘‘Anomā nāma, devā’’ti. ‘‘Amhākampi pabbajjā anomā bhavissatī’’ti paṇhiyā ghaṭṭento assassa saññaṃ adāsi. Asso ca uppatitvā aṭṭhusabhavitthārāya nadiyā pārimatīre aṭṭhāsi.

Với vẻ uy nghi rực rỡ này, Bồ-tát ra đi, chỉ trong một đêm đã vượt qua ba vương quốc và đến bờ sông Anomā, cách xa ba mươi do-tuần. Có phải con ngựa không thể đi xa hơn nữa chăng? Không phải là không thể. Vì nó có khả năng đi vòng quanh một thế giới-chuyển luân, giống như vành xe nghiền nát trục của một bánh xe đứng yên, và trở về kịp bữa ăn sáng để ăn phần thức ăn đã chuẩn bị cho mình. Nhưng lúc bấy giờ, chư thiên, long vương, kim sí điểu, v.v... đứng trên không trung rải xuống các loại hương hoa, v.v... che phủ thân Ngài cho đến tận đùi, và việc phải rẽ đám hương hoa rối bời đó đã gây ra sự chậm trễ lớn, vì vậy Ngài chỉ đi được ba mươi do-tuần. Bấy giờ, Bồ-tát đứng trên bờ sông hỏi Channa: "Sông này tên là gì?". "Thưa Tôn chủ, tên là Anomā". "Sự xuất gia của chúng ta cũng sẽ là 'anomā' (vô thượng)," Ngài nói và thúc gót ra hiệu cho con ngựa. Con ngựa liền nhảy qua sông, rộng tám usabha, và đứng ở bờ bên kia.

Bodhisatto assapiṭṭhito oruyha rajatapaṭṭasadise vāḷukāpuline ṭhatvā channaṃ āmantesi – ‘‘samma channa, tvaṃ mayhaṃ ābharaṇāni ceva kaṇḍakañca ādāya gaccha, ahaṃ pabbajissāmī’’ti. ‘‘Ahampi, deva, pabbajissāmī’’ti. Bodhisatto ‘‘na labbhā tayā pabbajituṃ, gaccheva tva’’nti tikkhattuṃ paṭibāhitvā ābharaṇāni ceva kaṇḍakañca paṭicchāpetvā cintesi – ‘‘ime mayhaṃ kesā samaṇasāruppā na honti, añño bodhisattassa kese chindituṃ yuttarūpo natthī’’ti. Tato ‘‘sayameva khaggena chindissāmī’’ti dakkhiṇena hatthena asiṃ gahetvā vāmahatthena moḷiyā saddhiṃ cūḷaṃ gahetvā chindi. Kesā dvaṅgulamattā hutvā dakkhiṇato āvaṭṭamānā sīsaṃ [Pg.78] allīyiṃsu. Tesaṃ yāvajīvaṃ tadeva pamāṇaṃ ahosi, massu ca tadanurūpaṃ, puna kesamassuohāraṇakiccaṃ nāma nāhosi. Bodhisatto saha moḷiyā cūḷaṃ gahetvā ‘‘sacāhaṃ sambuddho bhavissāmi, ākāse tiṭṭhatu. No ce, bhūmiyaṃ patatū’’ti antalikkhe khipi. Sā cūḷā yojanappamāṇaṃ ṭhānaṃ abbhuggantvā ākāse aṭṭhāsi. Sakko devarājā dibbacakkhunā oloketvā yojaniyaratanacaṅkoṭakena sampaṭicchitvā tāvatiṃsabhavane cūḷāmaṇicetiyaṃ nāma patiṭṭhāpesi.

Bồ-tát xuống ngựa, đứng trên bãi cát trắng như tấm bạc, gọi Channa: "Này Channa, ngươi hãy mang đồ trang sức của ta và con Kaṇḍaka trở về, ta sẽ xuất gia." "Thưa Tôn chủ, con cũng sẽ xuất gia." Bồ-tát ba lần ngăn cản: "Ngươi không được phép xuất gia, hãy trở về đi," rồi trao lại đồ trang sức và con Kaṇḍaka, và suy nghĩ: "Mái tóc này của ta không hợp với một sa-môn, và không có ai khác xứng đáng để cắt tóc cho một vị Bồ-tát." Rồi Ngài nghĩ: "Ta sẽ tự mình dùng gươm cắt tóc." Ngài tay phải cầm gươm, tay trái nắm lấy búi tóc cùng với vương miện và cắt đi. Tóc còn lại dài khoảng hai ngón tay, xoắn về bên phải, áp sát vào đầu. Suốt đời, tóc Ngài vẫn giữ nguyên độ dài ấy, và râu cũng tương xứng như vậy; không bao giờ cần phải cạo tóc hay râu nữa. Bồ-tát cầm búi tóc cùng với vương miện và phát nguyện: "Nếu ta sẽ thành một vị Phật Toàn Giác, hãy để búi tóc này lơ lửng trên không trung. Nếu không, hãy để nó rơi xuống đất," rồi tung lên không. Búi tóc ấy bay lên không trung một do-tuần và dừng lại ở đó. Vua trời Sakka, với thiên nhãn, nhìn thấy và dùng một chiếc tráp bằng ngọc quý rộng một do-tuần để hứng lấy, rồi xây dựng tại cõi trời Tāvatiṃsa một bảo tháp tên là Cūḷāmaṇicetiya.

‘‘Chetvāna moḷiṃ varagandhavāsitaṃ, vehāyasaṃ ukkhipi sakyapuṅgavo;

Sahassanetto sirasā paṭiggahi, ratanacaṅkoṭavarena vāsavo’’ti. (ma. ni. aṭṭha. 1.222);

"Bậc Thích-ca Tôn, cắt búi tóc thơm ngát, tung lên không trung; Vāsava ngàn mắt, dùng tráp báu tuyệt vời, cung kính đội lên đầu để đón nhận."

Puna bodhisatto cintesi – ‘‘imāni kāsikavatthāni mayhaṃ na samaṇasāruppānī’’ti. Athassa kassapabuddhakāle purāṇasahāyako ghaṭikāramahābrahmā ekaṃ buddhantaraṃ jaraṃ appattena mittabhāvena cintesi – ‘‘ajja me sahāyako mahābhinikkhamanaṃ nikkhanto, samaṇaparikkhāramassa gahetvā gacchissāmī’’ti.

Bồ-tát lại suy nghĩ: "Những y phục bằng lụa Kāsika này không hợp với một sa-môn." Bấy giờ, vị bạn cũ của Ngài từ thời Đức Phật Kassapa, Ghaṭikāra Đại Phạm thiên, với tình bạn không phai mờ qua một Phật-kỳ, suy nghĩ: "Hôm nay, bạn ta đã thực hiện cuộc đại xuất ly, ta sẽ mang y bát của sa-môn đến cho bạn ta."

‘‘Ticīvarañca patto ca, vāsī sūci ca bandhanaṃ;

Parissāvanena aṭṭhete, yuttayogassa bhikkhūno’’ti. –

"Ba y, bát, dao nhỏ, kim, dây lưng; cùng với đồ lọc nước, tám vật dụng này là thích hợp cho một vị tỳ-khưu chuyên tâm tu tập."

Ime aṭṭha parikkhāre āharitvā adāsi. Bodhisato arahaddhajaṃ nivāsetvā uttamapabbajitavesaṃ gaṇhitvā ‘‘channa, tvaṃ mama vacanena mātāpitūnaṃ ārogyaṃ vadehī’’ti vatvā uyyojesi. Channo bodhisattaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Kaṇḍako pana channena saddhiṃ mantayamānassa bodhisattassa vacanaṃ suṇantova ‘‘natthi dāni mayhaṃ puna sāmino dassana’’nti cintetvā cakkhupathaṃ vijahanto sokaṃ adhivāsetuṃ asakkonto hadayena phalitena kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane kaṇḍako nāma devaputto hutvā nibbatti. Channassa paṭhamaṃ ekova soko ahosi, kaṇḍakassa pana kālakiriyāya dutiyena sokena pīḷito rodanto paridevanto nagaraṃ agamāsi.

(Phạm thiên) mang tám vật dụng này đến dâng. Bồ-tát đắp lên mình lá cờ của bậc A-la-hán, mang lấy hình tướng xuất gia cao quý, rồi nói: "Channa, ngươi hãy thay lời ta vấn an sức khỏe của phụ hoàng và mẫu hậu," rồi cho Channa ra về. Channa đảnh lễ Bồ-tát, đi nhiễu quanh Ngài rồi ra đi. Còn con ngựa Kaṇḍaka, khi nghe Bồ-tát nói chuyện với Channa, nó nghĩ: "Từ nay ta sẽ không còn được thấy chủ nhân nữa," và khi Ngài khuất khỏi tầm mắt, nó không thể chịu đựng nổi nỗi sầu muộn, trái tim tan vỡ mà chết, rồi tái sanh làm một vị thiên tử tên là Kaṇḍaka ở cõi trời Tāvatiṃsa. Ban đầu, Channa chỉ có một nỗi sầu muộn, nhưng vì cái chết của Kaṇḍaka, bị nỗi sầu muộn thứ hai giày vò, ông vừa khóc vừa than, đi về thành.

Bodhisatto [Pg.79] pabbajitvā tasmiṃyeva padese anupiyaṃ nāma ambavanaṃ atthi, tattha sattāhaṃ pabbajjāsukhena vītināmetvā ekadivaseneva tiṃsayojanamaggaṃ padasā gantvā rājagahaṃ pāvisi. Pavisitvā ca sapadānaṃ piṇḍāya cari. Sakalanagaraṃ bodhisattassa rūpadassaneneva dhanapālake paviṭṭhe rājagahaṃ viya ca, asurinde paviṭṭhe devanagaraṃ viya ca saṅkhobhaṃ agamāsi. Rājapurisā gantvā ‘‘deva, evarūpo nāma satto nagare piṇḍāya carati, ‘devo vā manusso vā nāgo vā supaṇṇo vā asuko nāma eso’ti na jānāmā’’ti ārocesuṃ. Rājā pāsādatale ṭhatvā mahāpurisaṃ disvā acchariyabbhutacitto purise āṇāpesi – ‘‘gacchatha, bhaṇe, vīmaṃsatha, sace amanusso bhavissati, nagarā nikkhamitvā antaradhāyissati, sace devatā bhavissati, ākāsena gacchissati, sace nāgo bhavissati, pathaviyaṃ nimujjitvā gamissati, sace manusso bhavissati, yathāladdhaṃ bhikkhaṃ paribhuñjissatī’’ti.

Sau khi xuất gia, Bồ-tát ở tại vườn xoài tên là Anupiya trong vùng đó, trải qua bảy ngày trong niềm an lạc của đời sống xuất gia. Sau đó, chỉ trong một ngày, Ngài đi bộ quãng đường ba mươi do-tuần và vào thành Rājagaha. Sau khi vào thành, Ngài đi khất thực theo thứ tự từng nhà. Cả thành phố, khi thấy dung mạo của Bồ-tát, đã trở nên náo động, giống như thành Rājagaha khi voi Dhanapālaka xông vào, và giống như thành của chư thiên khi vua A-tu-la xâm nhập. Các quan quân của vua đến tâu: "Tâu Đại vương, có một người với dung mạo như vậy đang đi khất thực trong thành. Chúng thần không biết đó là trời, người, rồng, hay kim sí điểu, cũng không biết tên là gì." Vua đứng trên sân thượng, nhìn thấy vị Đại nhân, lòng đầy kinh ngạc và kỳ diệu, liền ra lệnh cho các quan: "Này các khanh, hãy đi xem xét. Nếu là phi nhân, y sẽ ra khỏi thành và biến mất. Nếu là thiên nhân, y sẽ bay lên không trung. Nếu là rồng, y sẽ lặn xuống đất mà đi. Nếu là người, y sẽ thọ dụng vật thực đã khất thực được."

Mahāpurisopi kho missakabhattaṃ saṃharitvā ‘‘alaṃ me ettakaṃ yāpanāyā’’ti ñatvā paviṭṭhadvāreneva nagarā nikkhamitvā paṇḍavapabbatacchāyāyaṃ puratthimābhimukho nisīditvā āhāraṃ paribhuñjituṃ āraddho. Athassa antāni parivattitvā mukhena nikkhamanākārappattāni ahesuṃ. Tato so tena attabhāvena evarūpassa āhārassa cakkhunāpi adiṭṭhapubbatāya tena paṭikūlāhārena aṭṭīyamānopi evaṃ attanā eva attānaṃ ovadi – ‘‘siddhattha, tvaṃ sulabhaannapāne kule tivassikagandhasālibhojanaṃ nānaggarasehi bhuñjanaṭṭhāne nibbattitvāpi ekaṃ paṃsukūlikaṃ disvā ‘kadā nu kho ahampi evarūpo hutvā piṇḍāya caritvā bhuñjissāmi, bhavissati nu kho me so kālo’ti cintetvā nikkhanto, idāni kinnāmetaṃ karosī’’ti evaṃ attānaṃ ovaditvā nibbikāro hutvā āhāraṃ paribhuñji.

Vị Đại nhân gom góp vật thực hổ lốn, biết rằng: “Chừng này đủ cho ta sống tạm”, rồi đi ra khỏi thành phố bằng chính cổng đã đi vào, ngồi dưới bóng núi Paṇḍava, mặt hướng về phía đông, và bắt đầu thọ dụng vật thực. Bấy giờ, ruột của ngài như lộn ngược lại và chực trào ra khỏi miệng. Sau đó, dù thân thể ngài chưa từng thấy loại vật thực như vậy bằng mắt, dù chán ghét món ăn kinh tởm ấy, ngài vẫn tự mình khuyên bảo mình rằng: “Siddhattha, ngươi đã sinh ra trong một gia đình dễ dàng có được đồ ăn thức uống, tại một nơi được ăn cơm nấu bằng gạo sāli ướp hương ba năm với đủ loại hương vị hảo hạng, thế mà khi thấy một vị phấn tảo y, ngươi đã nghĩ rằng: ‘Khi nào ta mới được như vậy, đi khất thực để ăn? Thời khắc ấy của ta có đến không?’ rồi xuất gia. Bây giờ, tại sao ngươi lại làm thế này?” Sau khi tự khuyên bảo mình như vậy, ngài không còn biểu lộ sự ghê tởm và đã thọ dụng vật thực.

Rājapurisā taṃ pavattiṃ disvā gantvā rañño ārocesuṃ. Rājā dūtavacanaṃ sutvā vegena nagarā nikkhamitvā bodhisattassa santikaṃ gantvā iriyāpathasmiṃyeva pasīditvā bodhisattassa sabbaṃ issariyaṃ niyyātesi. Bodhisatto ‘‘mayhaṃ, mahārāja, vatthukāmehi vā kilesakāmehi vā attho natthi, ahaṃ paramābhisambodhiṃ patthayanto nikkhanto’’ti āha. Rājā anekappakāraṃ yācantopi tassa cittaṃ alabhitvā ‘‘addhā tvaṃ buddho bhavissasi[Pg.80], buddhabhūtena pana tayā paṭhamaṃ mama vijitaṃ āgantabba’’nti paṭiññaṃ gaṇhi. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana ‘‘pabbajjaṃ kittayissāmi, yathā pabbaji cakkhumā’’ti imaṃ pabbajjāsuttaṃ (su. ni. 407) saddhiṃ aṭṭhakathāya oloketvā veditabbo.

Các thị vệ của vua thấy sự việc ấy, liền đi đến tâu lại với vua. Vua nghe lời sứ giả, vội vã ra khỏi thành, đi đến chỗ Bồ-tát, và chỉ với oai nghi của ngài, vua đã phát sinh lòng tịnh tín và dâng toàn bộ vương quyền cho Bồ-tát. Bồ-tát nói: “Tâu Đại vương, hạ thần không còn ham muốn các dục trưởng dưỡng hay các phiền não dục. Hạ thần xuất gia vì mong cầu Vô Thượng Chánh Đẳng Giác.” Dù vua đã thỉnh cầu nhiều cách nhưng không lay chuyển được tâm của ngài, nên đã xin một lời hứa rằng: “Chắc chắn ngài sẽ thành Phật, nhưng sau khi thành Phật, ngài phải đến vương quốc của tôi trước tiên.” Đây là phần tóm tắt. Còn phần chi tiết, nên xem xét kinh Pabbajjā (Kinh Xuất Gia) (Su.ni. 407) này: “pabbajjaṃ kittayissāmi, yathā pabbaji cakkhumā” (Ta sẽ tán thán sự xuất gia, như cách bậc Hữu Nhãn đã xuất gia) cùng với chú giải.

Bodhisattopi kho rañño paṭiññaṃ datvā anupubbena cārikaṃ caramāno āḷārañca kālāmaṃ udakañca rāmaputtaṃ upasaṅkamitvā samāpattiyo nibbattetvā ‘‘nāyaṃ maggo bodhāyā’’ti tampi samāpattibhāvanaṃ analaṅkaritvā sadevakassa lokassa attano thāmavīriyasandassanatthaṃ mahāpadhānaṃ padahitukāmo uruvelaṃ gantvā ‘‘ramaṇīyo vatāyaṃ bhūmibhāgo’’ti tattheva vāsaṃ upagantvā mahāpadhānaṃ padahi. Tepi kho koṇḍaññappamukhā pañcavaggiyā gāmanigamarājadhānīsu bhikkhāya carantā tattha bodhisattaṃ sampāpuṇiṃsu. Atha naṃ chabbassāni mahāpadhānaṃ padahantaṃ ‘‘idāni buddho bhavissati, idāni buddho bhavissatī’’ti pariveṇasammajjanādikāya vattapaṭipattiyā upaṭṭhahamānā santikāvacarā ahesuṃ. Bodhisattopi kho ‘‘koṭippattaṃ dukkarakārikaṃ karissāmī’’ti ekatilataṇḍulādīhipi vītināmesi, sabbasopi āhārupacchedanaṃ akāsi. Devatāpi lomakūpehi ojaṃ upasaṃharamānā pakkhipiṃsu.

Bồ-tát sau khi đã hứa với vua, tuần tự du hành, đến gặp Āḷāra Kālāma và Udaka Rāmaputta, chứng đắc các thiền chứng, nhưng rồi nghĩ rằng: “Đây không phải là con đường dẫn đến giác ngộ”, nên ngài không trang hoàng với việc tu tập thiền chứng ấy nữa. Muốn thực hành đại tinh tấn để cho thế giới cùng với chư thiên thấy được sức mạnh và nghị lực của mình, ngài đi đến Uruvelā, và nghĩ rằng: “Ôi, vùng đất này thật khả ái!”, ngài đã đến ở tại đó và thực hành đại tinh tấn. Nhóm năm vị do Koṇḍañña đứng đầu, trong khi đi khất thực ở các làng, thị trấn, và kinh thành, đã gặp Bồ-tát ở đó. Rồi họ đã hầu hạ ngài trong sáu năm ngài thực hành đại tinh tấn, với các phận sự như quét dọn nơi ở, và nghĩ rằng: “Bây giờ ngài sẽ thành Phật, bây giờ ngài sẽ thành Phật”, và họ đã ở gần bên ngài. Bồ-tát cũng nghĩ rằng: “Ta sẽ thực hành khổ hạnh đến mức tột cùng”, và ngài đã sống chỉ với một hạt mè, một hạt gạo, v.v., và ngài đã hoàn toàn tuyệt thực. Chư thiên cũng đã truyền dưỡng chất qua các lỗ chân lông của ngài.

Athassa tāya nirāhāratāya paramakasirappattatāya suvaṇṇavaṇṇopi kāyo kāḷavaṇṇo ahosi, dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni paṭicchannāni ahesuṃ. Appekadā ānāpānakajjhānaṃ jhāyanto mahāvedanābhitunno visaññībhūto caṅkamanakoṭiyaṃ patati. Atha naṃ ekaccā devatā ‘‘kālaṅkato samaṇo gotamo’’ti vadanti. Ekaccā ‘‘vihārotveveso arahata’’nti ca āhaṃsu. Tattha yāsaṃ ‘‘kālaṅkato’’ti saññā ahosi, tā gantvā suddhodanamahārājassa ārocesuṃ – ‘‘tumhākaṃ putto kālaṅkato’’ti. ‘‘Mama putto buddho hutvā kālaṅkato, ahutvā’’ti? ‘‘Buddho bhavituṃ nāsakkhi, padhānabhūmiyaṃyeva patitvā kālaṅkato’’ti. Idaṃ sutvā rājā – ‘‘nāhaṃ saddahāmi, mama [Pg.81] puttassa bodhiṃ appatvā kālakiriyā nāma natthī’’ti paṭikkhipi. ‘‘Kasmā pana rājā na saddahatī’’ti? Kāladevalatāpasavandāpanadivase jamburukkhamūle ca pāṭihāriyānaṃ diṭṭhattā.

Bấy giờ, do không ăn uống và đã đạt đến mức gầy mòn cùng cực, thân ngài vốn có màu vàng ròng đã trở nên đen sạm, và ba mươi hai tướng đại nhân đã bị che khuất. Có lúc, khi đang nhập thiền hơi thở vào ra, bị các cảm thọ mãnh liệt hành hạ, ngài bất tỉnh và ngã xuống ở cuối đường kinh hành. Bấy giờ, một số chư thiên nói: “Sa-môn Gotama đã chết.” Một số khác lại nói: “Đây là trạng thái của bậc A-la-hán.” Trong số đó, những vị có nhận thức rằng “ngài đã chết” liền đi đến báo cho vua Suddhodana rằng: “Con trai của ngài đã chết.” (Vua hỏi:) “Con trai ta chết sau khi đã thành Phật hay chưa thành Phật?” (Họ đáp:) “Ngài không thể thành Phật, đã ngã xuống và chết ngay tại nơi tinh cần.” Nghe vậy, vua bác bỏ: “Ta không tin, không thể có chuyện con trai ta chết mà chưa đạt được giác ngộ.” Tại sao vua lại không tin? Vì ngài đã thấy các điềm lạ vào ngày lễ lạy đạo sĩ Kāladevala và dưới gốc cây diêm phù đà.

Puna bodhisatte saññaṃ paṭilabhitvā uṭṭhite tā devatā gantvā ‘‘arogo te, mahārāja, putto’’ti ārocesuṃ. Rājā ‘‘jānāmahaṃ mama puttassa amaraṇabhāva’’nti vadati. Mahāsattassa chabbassāni dukkarakārikaṃ karontasseva ākāse gaṇṭhikaraṇakālo viya ahosi. So ‘‘ayaṃ dukkarakārikā nāma bodhāya maggo na hotī’’ti oḷārikaṃ āhāraṃ āhāretuṃ gāmanigamesu piṇḍāya caritvā āhāraṃ āhari. Athassa dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni pākatikāni ahesuṃ, kāyopi suvaṇṇavaṇṇo ahosi. Pañcavaggiyā bhikkhū ‘‘ayaṃ chabbassāni dukkarakārikaṃ karontopi sabbaññutaṃ paṭivijjhituṃ nāsakkhi, idāni gāmanigamādīsu piṇḍāya caritvā oḷārikaṃ āhāraṃ āharamāno kiṃ sakkhissati, bāhuliko esa padhānavibbhanto, sīsaṃ nhāyitukāmassa ussāvabindutakkanaṃ viya amhākaṃ etassa santikā visesatakkanaṃ, kiṃ no iminā’’ti mahāpurisaṃ pahāya attano attano pattacīvaraṃ gahetvā aṭṭhārasayojanamaggaṃ gantvā isipatanaṃ pavisiṃsu.

Khi Bồ-tát tỉnh lại và đứng dậy, các vị chư thiên ấy lại đến báo: “Tâu Đại vương, con trai ngài đã khỏe mạnh.” Vua nói: “Ta biết con trai ta bất tử.” Đối với vị Đại sĩ, sáu năm thực hành khổ hạnh cũng giống như thời gian thắt nút trên không trung. Ngài nghĩ rằng: “Khổ hạnh này không phải là con đường dẫn đến giác ngộ”, nên đã đi khất thực trong các làng và thị trấn để thọ dụng vật thực thô. Bấy giờ, ba mươi hai tướng đại nhân của ngài lại hiện rõ, và thân ngài cũng trở lại màu vàng ròng. Nhóm năm vị tỳ-khưu nghĩ rằng: “Vị này dù đã thực hành khổ hạnh sáu năm mà vẫn không thể chứng đắc Nhất thiết trí. Bây giờ, đi khất thực ở các làng, thị trấn, v.v., và thọ dụng vật thực thô thì làm sao có thể thành tựu được? Sa-môn Gotama này đã trở nên sung túc, đã từ bỏ tinh tấn. Việc chúng ta mong đợi điều gì đặc biệt từ ngài cũng giống như người muốn gội đầu lại đi tìm giọt sương. Chúng ta được lợi ích gì từ vị này chứ?” rồi họ rời bỏ vị Đại nhân, mang theo y bát của mình, đi một quãng đường mười tám do-tuần và vào vườn Isipatana.

Tena kho pana samayena uruvelāyaṃ senānigame senānikuṭumbikassa gehe nibbattā sujātā nāma dārikā vayappattā ekasmiṃ nigrodharukkhe patthanaṃ akāsi – ‘‘sacāhaṃ samajātikaṃ kulagharaṃ gantvā paṭhamagabbhe puttaṃ labhissāmi, anusaṃvaccharaṃ te satasahassapariccāgena balikammaṃ karissāmī’’ti. Tassā sā patthanā samijjhi. Sā mahāsattassa dukkarakārikaṃ karontassa chaṭṭhe vasse paripuṇṇe visākhāpuṇṇamāyaṃ balikammaṃ kātukāmā hutvā puretaraṃyeva dhenusahassaṃ laṭṭhimadhukavane carāpetvā, tāsaṃ khīraṃ pañca dhenusatāni pāyetvā, tāsaṃ khīraṃ aḍḍhatiyāni ca satānīti evaṃ yāva soḷasannaṃ dhenūnaṃ khīraṃ aṭṭha dhenuyo pivanti, tāva khīrassa bahalatañca madhuratañca ojavantatañca patthayamānā khīraparivattanaṃ nāma akāsi. Sā visākhāpuṇṇamadivase ‘‘pātova balikammaṃ karissāmī’’ti rattiyā paccūsasamayaṃ paccuṭṭhāya tā aṭṭha dhenuyo duhāpesi. Vacchakā dhenūnaṃ [Pg.82] thanamūlaṃ na āgamaṃsu, thanamūle pana navabhājanesu upanītamattesu attano dhammatāya khīradhārā pagghariṃsu. Taṃ acchariyaṃ disvā sujātā sahattheneva khīraṃ gahetvā navabhājane pakkhipitvā sahattheneva aggiṃ katvā pacituṃ ārabhi.

Vào lúc bấy giờ, tại thị trấn Senā ở vùng Uruvelā, có một thiếu nữ tên là Sujātā, con gái của gia chủ Senāni. Khi đến tuổi trưởng thành, nàng đã phát nguyện tại một cây đa rằng: “Nếu con đến được một gia đình môn đăng hộ đối và sinh được con trai trong lần mang thai đầu tiên, thì hằng năm, con sẽ cúng dường ngài với vật phẩm trị giá một trăm ngàn.” Lời nguyện ấy của nàng đã được thành tựu. Khi Đại Sĩ đang thực hành khổ hạnh, vào năm thứ sáu đã trọn, nàng muốn làm lễ cúng dường vào ngày rằm tháng Vesākha. Trước đó, nàng đã cho chăn một ngàn con bò sữa trong rừng cam thảo, rồi lấy sữa của chúng cho năm trăm con bò sữa uống, rồi lấy sữa của năm trăm con ấy cho hai trăm năm mươi con uống, và cứ thế tiếp tục cho đến khi tám con bò sữa uống sữa của mười sáu con bò. Bằng cách đó, nàng đã thực hiện việc gọi là “chuyển đổi sữa” để mong cho sữa được đặc, ngọt và bổ dưỡng. Vào ngày rằm tháng Vesākha, với ý định “Ta sẽ làm lễ cúng dường vào sáng sớm,” nàng thức dậy vào lúc rạng đông và cho vắt sữa tám con bò ấy. Bê con không cần đến gần vú bò mẹ, mà khi những chiếc bình mới vừa được đưa đến dưới vú, các dòng sữa đã tự nhiên tuôn chảy ra. Thấy điều kỳ diệu ấy, Sujātā tự tay mình lấy sữa, cho vào một chiếc bình mới, rồi tự tay nhóm lửa và bắt đầu nấu.

Tasmiṃ pāyāse paccamāne mahantā mahantā pubbuḷā uṭṭhahitvā dakkhiṇāvaṭṭā hutvā sañcaranti. Ekaphusitampi bahi na uppatati, uddhanato appamattakopi dhūmo na uṭṭhahati. Tasmiṃ samaye cattāro lokapālā āgantvā uddhane ārakkhaṃ gaṇhiṃsu, mahābrahmā chattaṃ dhāresi, sakko alātāni samānento aggiṃ jālesi. Devatā dvisahassadīpaparivāresu catūsu mahādīpesu devamanussānaṃ upakappanaojaṃ attano devānubhāvena daṇḍakabaddhaṃ madhupaṭalaṃ pīḷetvā madhuṃ gaṇhamānā viya saṃharitvā tattha pakkhipiṃsu. Aññesu hi kālesu devatā kabaḷe kabaḷe ojaṃ pakkhipiṃsu, sambodhippattadivase ca parinibbānadivase ca ukkhaliyaṃyeva pakkhipiṃsu. Sujātā ekadivaseyeva tattha attano pākaṭāni anekāni acchariyāni disvā puṇṇaṃ nāma dāsiṃ āmantesi – ‘‘amma puṇṇe, ajja amhākaṃ devatā ativiya pasannā, mayā hi ettake kāle evarūpaṃ acchariyaṃ nāma na diṭṭhapubbaṃ, vegena gantvā devaṭṭhānaṃ paṭijaggāhī’’ti. Sā ‘‘sādhu, ayye’’ti tassā vacanaṃ sampaṭicchitvā turitaturitā rukkhamūlaṃ agamāsi.

Khi cháo sữa ấy đang được nấu, những bọt lớn nổi lên, xoay theo chiều bên phải rồi di chuyển. Không một giọt nào bắn ra ngoài, không một chút khói nào bốc lên từ bếp lò. Vào lúc ấy, Tứ Đại Thiên Vương đến và canh giữ bếp lò, Đại Phạm Thiên che lọng, vua trời Sakka điều chỉnh củi lửa và làm cho lửa cháy lên. Chư thiên tại bốn đại châu cùng với hai ngàn hòn đảo nhỏ phụ thuộc, bằng thần lực của mình, đã thu thập tinh túy bổ dưỡng dành cho chư thiên và loài người, giống như người ta vắt tàng ong buộc vào gậy để lấy mật, rồi đổ vào đó. Thật vậy, vào những lúc khác, chư thiên chỉ bỏ tinh túy vào từng miếng cơm, nhưng vào ngày thành Đạo và ngày nhập Niết-bàn, họ bỏ thẳng vào trong nồi. Sujātā, trong cùng một ngày, thấy nhiều điềm lạ rõ ràng như vậy, bèn gọi người nữ tỳ tên Puṇṇā: “Này mẹ Puṇṇā, hôm nay vị trời của chúng ta rất hoan hỷ. Trong suốt thời gian qua, ta chưa từng thấy điềm lạ nào như thế này. Hãy mau đi đến dọn dẹp nơi ở của vị trời.” Nàng nữ tỳ đáp: “Vâng, thưa bà chủ,” và vâng lời, rồi vội vã đi đến gốc cây.

Bodhisattopi kho tasmiṃ rattibhāge pañca mahāsupine (a. ni. 5.196) disvā pariggaṇhanto ‘‘nissaṃsayaṃ ajjāhaṃ buddho bhavissāmī’’ti katasanniṭṭhāno tassā rattiyā accayena katasarīrapaṭijaggano bhikkhācārakālaṃ āgamayamāno pātova āgantvā tasmiṃ rukkhamūle nisīdi, attano pabhāya sakalaṃ rukkhamūlaṃ obhāsayamāno. Atha kho sā puṇṇā āgantvā addasa bodhisattaṃ rukkhamūle pācīnalokadhātuṃ olokayamānaṃ nisinnaṃ, sarīrato cassa nikkhantāhi pabhāhi sakalarukkhaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ. Disvānassā etadahosi – ‘‘ajja amhākaṃ devatā rukkhato oruyha sahattheneva balikammaṃ sampaṭicchituṃ nisinnā maññe’’ti ubbegappattā hutvā vegena āgantvā sujātāya etamatthaṃ ārocesi.

Về phần Bồ-tát, vào đêm ấy, sau khi thấy năm điềm mộng lớn, Ngài suy xét và đi đến kết luận chắc chắn rằng: “Không còn nghi ngờ gì nữa, hôm nay ta sẽ thành Phật.” Khi đêm ấy đã qua, sau khi làm xong các phận sự cá nhân và trong khi chờ đợi đến giờ đi khất thực, Ngài đã đến từ sớm và ngồi dưới gốc cây ấy, tỏa hào quang làm sáng rực cả gốc cây. Bấy giờ, nàng Puṇṇā đến và thấy Bồ-tát đang ngồi dưới gốc cây, nhìn về phương đông. Do hào quang phát ra từ thân Ngài, toàn bộ cây có màu vàng ròng. Thấy vậy, nàng suy nghĩ rằng: “Hôm nay, ta nghĩ rằng vị trời của chúng ta đã từ trên cây xuống và đang ngồi đó để tự tay nhận lễ vật cúng dường.” Lòng tràn ngập hỷ lạc, nàng vội vã trở về báo tin này cho Sujātā.

Sujātā [Pg.83] tassā vacanaṃ sutvā tuṭṭhamānasā hutvā ‘‘ajja dāni paṭṭhāya mama jeṭṭhadhītuṭṭhāne tiṭṭhāhī’’ti dhītu anucchavikaṃ sabbālaṅkāraṃ adāsi. Yasmā pana buddhabhāvaṃ pāpuṇanadivase satasahassagghanikā ekā suvaṇṇapāti laddhuṃ vaṭṭati, tasmā sā ‘‘suvaṇṇapātiyaṃ pāyāsaṃ pakkhipissāmī’’ti cittaṃ uppādetvā satasahassagghanikaṃ suvaṇṇapātiṃ nīharāpetvā tattha pāyāsaṃ pakkhipitukāmā pakkabhājanaṃ āvajjesi. Sabbo pāyāso padumapattato udakaṃ viya vattitvā pātiyaṃ patiṭṭhāsi, ekapātipūramattova ahosi. Sā taṃ pātiṃ aññāya pātiyā paṭikujjitvā odātavatthena veṭhetvā sayaṃ sabbālaṅkārehi attabhāvaṃ alaṅkaritvā taṃ pātiṃ attano sīse ṭhapetvā mahantena ānubhāvena nigrodharukkhamūlaṃ gantvā bodhisattaṃ disvā balavasomanassajātā ‘‘rukkhadevatā’’ti saññāya diṭṭhaṭṭhānato paṭṭhāya onatonatā gantvā sīsato pātiṃ otāretvā vivaritvā suvaṇṇabhiṅgārena gandhapupphavāsitaṃ udakaṃ gahetvā bodhisattaṃ upagantvā aṭṭhāsi. Ghaṭikāramahābrahmunā dinno mattikāpatto ettakaṃ kālaṃ bodhisattaṃ avijahitvā tasmiṃ khaṇe adassanaṃ gato, bodhisatto pattaṃ apassanto dakkhiṇahatthaṃ pasāretvā udakaṃ sampaṭicchi. Sujātā saheva pātiyā pāyāsaṃ mahāpurisassa hatthe ṭhapesi, mahāpuriso sujātaṃ olokesi. Sā ākāraṃ sallakkhetvā ‘‘ayya, mayā tumhākaṃ pariccattā, taṃ gaṇhitvā yathāruci karothā’’ti vanditvā ‘‘yathā mayhaṃ manoratho nipphanno, evaṃ tumhākampi nipphajjatū’’ti vatvā satasahassagghanikampi suvaṇṇapātiṃ purāṇakapaṇṇaṃ viya pariccajitvā anapekkhāva pakkāmi.

Nàng Sujātā nghe lời của người tớ gái, lòng rất hoan hỷ, nói rằng: “Kể từ hôm nay, ngươi hãy ở địa vị người con gái lớn của ta,” rồi trao cho cô tất cả đồ trang sức xứng đáng với người con gái. Vì rằng vào ngày thành tựu Phật quả, việc nhận được một cái bát vàng trị giá một trăm ngàn là điều thích hợp, do đó nàng khởi lên ý nghĩ: “Ta sẽ đặt cơm sữa vào trong bát vàng.” Nàng cho mang ra cái bát vàng trị giá một trăm ngàn, và muốn đặt cơm sữa vào đó, nàng nghiêng cái nồi nấu. Toàn bộ cơm sữa, giống như nước trên lá sen, đã lăn tròn và nằm yên trong bát, chỉ vừa đầy một bát. Nàng lấy một cái bát khác úp lên, dùng một tấm vải trắng bọc lại, tự mình trang điểm thân thể với tất cả đồ trang sức, rồi đội cái bát ấy lên đầu, với oai nghi trọng thể đi đến gốc cây đa. Khi thấy Bồ-tát, nàng vô cùng hoan hỷ, với ý nghĩ rằng đó là vị thần cây, kể từ lúc nhìn thấy, nàng cúi lom khom đi tới, hạ cái bát từ trên đầu xuống và mở ra. Nàng lấy nước thơm ướp hoa trong một cái bình vàng, đến gần Bồ-tát và đứng lại. Cái bát đất do Đại Phạm thiên Ghaṭikāra dâng cúng, vốn không rời Bồ-tát trong suốt thời gian ấy, vào lúc đó đã biến mất. Bồ-tát không thấy cái bát, bèn đưa tay phải ra và nhận lấy nước. Nàng Sujātā đặt cơm sữa cùng với cái bát vào tay của bậc Đại nhân. Bậc Đại nhân nhìn nàng Sujātā. Nàng nhận ra ý Ngài, bèn đảnh lễ và nói: “Thưa ngài, con đã dâng cúng cho ngài rồi, xin ngài hãy nhận lấy và làm theo ý muốn.” rồi nói: “Cũng như tâm nguyện của con đã được thành tựu, mong rằng tâm nguyện của ngài cũng được thành tựu như vậy.” Nói xong, nàng từ bỏ cả cái bát vàng trị giá một trăm ngàn như một chiếc lá khô, không chút luyến tiếc mà ra đi.

Bodhisattopi kho nisinnaṭṭhānā vuṭṭhāya rukkhaṃ padakkhiṇaṃ katvā pātiṃ ādāya nerañjarāya tīraṃ gantvā anekesaṃ bodhisattasatasahassānaṃ abhisambujjhanadivase otaritvā nhānaṭṭhānaṃ supatiṭṭhitaṃ nāma atthi, tassā tīre pātiṃ ṭhapetvā supatiṭṭhitatitthe otaritvā nhatvā anekabuddhasatasahassānaṃ nivāsanaṃ arahaddhajaṃ nivāsetvā puratthābhimukho nisīditvā ekaṭṭhitālapakkappamāṇe ekūnapaṇṇāsapiṇḍe katvā sabbaṃ appodakamadhupāyāsaṃ paribhuñji. Soyevassa buddhabhūtasa sattasattāhaṃ bodhimaṇḍe vasantassa [Pg.84] ekūnapaṇṇāsadivasāni āhāro ahosi. Ettakaṃ kālaṃ añño āhāro natthi, na nhānaṃ, na mukhadhovanaṃ, na sarīravaḷañjo, jhānasukhena phalasamāpattisukhena ca vītināmesi. Taṃ pana pāyāsaṃ bhuñjitvā suvaṇṇapātiṃ gahetvā ‘‘sacāhaṃ ajja buddho bhavissāmi, ayaṃ pāti paṭisotaṃ gacchatu, no ce bhavissāmi, anusotaṃ gacchatū’’ti vatvā nadīsote pakkhipi. Sā sotaṃ chindamānā nadīmajjhaṃ gantvā majjhaṭṭhāneneva javasampanno asso viya asītihatthamattaṭṭhānaṃ paṭisotaṃ gantvā ekasmiṃ āvaṭṭe nimujjitvā kāḷanāgarājabhavanaṃ gantvā tiṇṇaṃ buddhānaṃ paribhogapātiyo ‘‘kili kilī’’ti ravaṃ kārayamānā paharitvā tāsaṃ sabbaheṭṭhimā hutvā aṭṭhāsi. Kāḷo nāgarājā ta saddaṃ sutvā ‘‘hiyyo eko buddho nibbatti, puna ajja eko nibbatto’’ti vatvā anekehi padasatehi thutiyo vadamāno uṭṭhāsi. Tassa kira mahāpathaviyā ekayojanatigāvutappamāṇaṃ nabhaṃ pūretvā ārohanakālo ajja vā hiyyo vā sadiso ahosi.

Về phần Bồ-tát, Ngài đứng dậy từ chỗ ngồi, đi nhiễu quanh cây theo chiều bên phải, cầm lấy cái bát đi đến bờ sông Nerañjarā. Tại đó có một bến tắm tên là Supatiṭṭhita, nơi hàng trăm ngàn vị Bồ-tát đã xuống tắm vào ngày các Ngài thành Chánh Giác. Ngài đặt cái bát trên bờ, xuống tắm tại bến Supatiṭṭhita, rồi mặc vào tấm y, là cờ hiệu của bậc A-la-hán, trang phục của hàng trăm ngàn vị Phật. Ngài ngồi hướng về phương đông, vo món cơm sữa mật ong không pha nước thành bốn mươi chín vắt, mỗi vắt cỡ bằng quả thốt nốt chín, rồi thọ dụng hết tất cả. Chính món ăn đó đã trở thành vật thực cho Ngài trong suốt bốn mươi chín ngày, trong bảy tuần lễ khi Ngài, sau khi thành Phật, an trú tại cội Bồ-đề. Trong suốt thời gian ấy, không có vật thực nào khác, không tắm, không rửa mặt, không vệ sinh thân thể; Ngài sống bằng thiền lạc và quả định lạc. Sau khi thọ dụng món cơm sữa ấy, Ngài cầm lấy cái bát vàng và phát nguyện rằng: “Nếu hôm nay ta sẽ thành Phật, mong rằng cái bát này hãy trôi ngược dòng. Nếu không, mong rằng nó hãy trôi xuôi dòng.” rồi thả xuống dòng sông. Cái bát ấy cắt ngang dòng nước, đi vào giữa sông, rồi từ giữa dòng, như một con tuấn mã đầy tốc lực, trôi ngược dòng một khoảng bằng tám mươi hắc tay, chìm xuống tại một xoáy nước, đi đến cung điện của Long vương Kāḷa. Nó va chạm vào những chiếc bát thọ thực của ba vị Phật trong quá khứ, phát ra tiếng “kili kili”, rồi nằm yên ở vị trí dưới cùng của tất cả các bát ấy. Long vương Kāḷa nghe tiếng động đó, bèn nói: “Hôm qua một vị Phật đã xuất hiện, hôm nay lại thêm một vị nữa xuất hiện,” rồi đứng dậy, cất lên lời tán thán bằng hàng trăm câu kệ. Tương truyền rằng, khi Long vương trồi lên, thân hình của ngài chiếm đầy không gian một do-tuần và ba ngọ-tuần, và sự kiện hôm nay cũng tương tự như hôm qua.

Bodhisattopi nadītīramhi supupphitasālavane divāvihāraṃ katvā sāyanhasamayaṃ pupphānaṃ vaṇṭato muccanakāle devatāhi alaṅkatena aṭṭhūsabhavitthārena maggena sīho viya vijambhamāno bodhirukkhābhimukho pāyāsi. Nāgayakkhasupaṇṇādayo dibbehi gandhapupphādīhi pūjayiṃsu, dibbasaṃgītādīni pavattayiṃsu, dasasahassī lokadhātu ekagandhā ekamālā ekasādhukārā ahosi. Tasmiṃ samaye sotthiyo nāma tiṇahārako tiṇaṃ ādāya paṭipathe āgacchanto mahāpurisassa ākāraṃ ñatvā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo adāsi. Bodhisatto tiṇaṃ gahetvā bodhimaṇḍaṃ āruyha dakkhiṇadisābhāge uttarābhimukho aṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe dakkhiṇacakkavāḷaṃ osīditvā heṭṭhā avīcisampattaṃ viya ahosi. Uttaracakkavāḷaṃ ullaṅghitvā upari bhavaggappattaṃ viya ahosi. Bodhisatto ‘‘idaṃ sambodhipāpuṇanaṭṭhānaṃ na bhavissati maññe’’ti padakkhiṇaṃ karonto pacchimadisābhāgaṃ gantvā puratthimābhimukho aṭṭhāsi, tato pacchimacakkavāḷaṃ osīditvā heṭṭhā avīcisampattaṃ viya ahosi, puratthimacakkavāḷaṃ ullaṅghitvā upari bhavaggappattaṃ viya ahosi. Ṭhitaṭṭhitaṭṭhāne kirassa nemivaṭṭipariyante akkantaṃ nābhiyā patiṭṭhitamahāsakaṭacakkaṃ viya mahāpathavī onatunnatā [Pg.85] ahosi. Bodhisatto ‘‘idampi sambodhipāpuṇanaṭṭhānaṃ na bhavissati maññe’’ti padakkhiṇaṃ karonto uttaradisābhāgaṃ gantvā dakkhiṇābhimukho aṭṭhāsi. Tato uttaracakkavāḷaṃ osīditvā heṭṭhā avīcisampattaṃ viya ahosi, dakkhiṇacakkavāḷaṃ ullaṅghitvā upari bhavaggappattaṃ viya ahosi. Bodhisatto ‘‘idampi sambodhipāpuṇanaṭṭhānaṃ na bhavissati maññe’’ti padakkhiṇaṃ karonto puratthimadisābhāgaṃ gantvā pacchimābhimukho aṭṭhāsi. Puratthimadisābhāge pana sabbabuddhānaṃ pallaṅkaṭṭhānaṃ ahosi, taṃ neva chambhati, na kampati. Bodhisatto ‘‘idaṃ sabbabuddhānaṃ avijahitaṃ acalaṭṭhānaṃ kilesapañjaraviddhaṃsanaṭṭhāna’’nti ñatvā tāni tiṇāni agge gahetvā cālesi, tāvadeva cuddasahattho pallaṅko ahosi. Tānipi kho tiṇāni tathārūpena saṇṭhānena saṇṭhahiṃsu, yathārūpaṃ sukusalo cittakāro vā potthakāro vā ālikhitumpi samattho natthi. Bodhisatto bodhikkhandhaṃ piṭṭhito katvā puratthābhimukho daḷhamānaso hutvā –

Bồ-tát, sau khi an trú ban ngày trong rừng sāla đang trổ hoa rực rỡ bên bờ sông, vào lúc chiều tối, khi những đóa hoa lìa khỏi cuống, đã đi đến hướng cây Bồ-đề, bước đi oai nghiêm như sư tử trên con đường rộng mười tám hắc-thử do chư thiên trang hoàng. Các loài nāga, yakkha, supaṇṇa, v.v... đã cúng dường bằng hương thơm, hoa, v.v... của chư thiên; các loại nhạc trời, v.v... đã được trỗi lên. Mười ngàn thế giới đồng một mùi hương, đồng một tràng hoa, đồng một tiếng tán dương. Vào lúc ấy, một người cắt cỏ tên là Sotthiya đang đi ngược chiều, mang theo cỏ, nhận biết tướng mạo của bậc Đại nhân, đã dâng tám bó cỏ. Bồ-tát nhận lấy cỏ, đi lên Bồ-đề đàn, đứng ở phía nam, mặt hướng về phía bắc. Ngay lúc ấy, vòng vũ trụ phía nam như lún xuống, chìm sâu đến tận địa ngục Avīci. Vòng vũ trụ phía bắc như vươn lên, chạm đến tận cõi trời Hữu Đảnh. Bồ-tát nghĩ rằng: “Ta cho rằng nơi này sẽ không phải là nơi để chứng đắc Chánh Đẳng Giác,” rồi đi nhiễu theo chiều kim đồng hồ đến phía tây, đứng mặt hướng về phía đông. Khi ấy, vòng vũ trụ phía tây như lún xuống, chìm sâu đến tận địa ngục Avīci; vòng vũ trụ phía đông như vươn lên, chạm đến tận cõi trời Hữu Đảnh. Tương truyền rằng, tại mỗi nơi Ngài đứng, đại địa lại trồi sụt như một bánh xe lớn được đặt trên trục xe, bị đè xuống ở vành xe. Bồ-tát nghĩ rằng: “Ta cho rằng nơi này cũng sẽ không phải là nơi để chứng đắc Chánh Đẳng Giác,” rồi đi nhiễu theo chiều kim đồng hồ đến phía bắc, đứng mặt hướng về phía nam. Khi ấy, vòng vũ trụ phía bắc như lún xuống, chìm sâu đến tận địa ngục Avīci; vòng vũ trụ phía nam như vươn lên, chạm đến tận cõi trời Hữu Đảnh. Bồ-tát nghĩ rằng: “Ta cho rằng nơi này cũng sẽ không phải là nơi để chứng đắc Chánh Đẳng Giác,” rồi đi nhiễu theo chiều kim đồng hồ đến phía đông, đứng mặt hướng về phía tây. Về phía đông là nơi đặt bảo tọa của tất cả chư Phật; nơi ấy không hề nao núng, không hề rung chuyển. Bồ-tát biết rằng: “Đây là nơi bất động, không bị tất cả chư Phật từ bỏ, là nơi phá tan lồng giam phiền não,” rồi cầm lấy những ngọn cỏ ấy mà rải ra. Ngay lập tức, một bảo tọa cao mười bốn hắc-thử đã hiện ra. Và những ngọn cỏ ấy cũng được sắp đặt thành một hình dạng mà ngay cả một họa sĩ hay một nhà điêu khắc tài ba cũng không thể nào vẽ hay tạc ra được. Bồ-tát quay lưng về phía thân cây Bồ-đề, mặt hướng về phía đông, với tâm kiên định –

‘‘Kāmaṃ taco ca nhāru ca, aṭṭhi ca avasissatu;

Upasussatu nissesaṃ, sarīre maṃsalohitaṃ. (a. ni. 2.5;

ma. ni. 2.184) –

“Dù cho da, gân, và xương có còn lại; thịt và máu trong thân này hãy khô cạn hết đi.”

‘Na tvevāhaṃ sammāsambodhiṃ appatvā imaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmī’’’ti asanisatasannipātenapi abhejjarūpaṃ aparājitapallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi.

‘Nếu chưa chứng đắc Chánh Đẳng Giác, Ta sẽ không bao giờ rời khỏi thế ngồi kiết-già này,’ với quyết tâm như vậy, Ngài đã ngồi xuống trong thế kiết-già bất hoại, không thể bị phá vỡ ngay cả bởi trăm tiếng sét đánh đồng loạt.

Tasmiṃ samaye māro pāpimā – ‘‘siddhatthakumāro mayhaṃ vasaṃ atikkamitukāmo, na dānissa atikkamituṃ dassāmī’’ti mārabalassa santikaṃ gantvā etamatthaṃ ārocetvā māraghosanaṃ nāma ghosāpetvā mārabalaṃ ādāya nikkhami. Sā mārasenā mārassa purato dvādasayojanā hoti, dakkhiṇato ca vāmato ca dvādasayojanā, pacchato cakkavāḷapariyantaṃ katvā ṭhitā, uddhaṃ navayojanubbedhā hoti, yassā unnadantiyā unnādasaddo yojanasahassato paṭṭhāya pathaviundriyanasaddoviya sūyati. Atha māro devaputto diyaḍḍhayojanasatikaṃ girimekhalaṃ nāma hatthiṃ abhiruhitvā bāhusahassaṃ māpetvā nānāvudhāni aggahesi. Avasesāyapi māraparisāya dve janā ekasadisā ekasadisaṃ āvudhaṃ gaṇhantā nāhesuṃ. Nānāvaṇṇā nānappakāramukhā hutvā nānāvudhāni gaṇhantā bodhisattaṃ ajjhottharamānā āgamaṃsu.

Vào lúc ấy, Ác ma Māra nghĩ rằng: “Thái tử Siddhattha muốn vượt qua quyền lực của ta. Bây giờ ta sẽ không để cho y vượt qua,” rồi đi đến chỗ quân đội của Māra, báo cho họ biết sự việc ấy, ra lệnh loan báo lời hiệu triệu của Māra, và dẫn quân đội của Māra ra đi. Đạo quân Māra ấy ở phía trước Māra dài mười hai do-tuần, bên phải và bên trái cũng dài mười hai do-tuần, phía sau thì đứng dàn ra cho đến tận vòng vũ trụ, và ở trên cao thì cao chín do-tuần. Tiếng gầm vang của đạo quân ấy được nghe thấy từ khoảng cách một ngàn do-tuần như tiếng mặt đất rung chuyển. Khi ấy, thiên tử Māra cưỡi trên con voi tên là Girimekhala cao một trăm năm mươi do-tuần, hóa hiện ra một ngàn cánh tay, cầm lấy các loại vũ khí khác nhau. Ngay cả trong số tùy tùng còn lại của Māra, không có hai người nào có hình dạng giống nhau hay cầm vũ khí giống nhau. Với nhiều màu sắc khác nhau, nhiều khuôn mặt khác nhau, cầm nhiều loại vũ khí khác nhau, họ tiến đến, áp đảo Bồ-tát.

Dasasahassacakkavāḷadevatā [Pg.86] pana mahāsattassa thutiyo vadamānā aṭṭhaṃsu. Sakko devarājā vijayuttarasaṅkhaṃ dhamamāno aṭṭhāsi. So kira saṅkho vīsahatthasatiko hoti, sakiṃ vātaṃ gāhāpetvā dhamiyamāno cattāro māse saddaṃ karitvā nissaddo hoti. Mahākāḷanāgarājā atirekapadasatena vaṇṇaṃ vaṇṇentova aṭṭhāsi, mahābrahmā setacchattaṃ dhārayamāno aṭṭhāsi. Mārabale pana bodhimaṇḍaṃ upasaṅkamante tesaṃ ekopi ṭhātuṃ nāsakkhi, sammukhasammukhaṭṭhāneneva palāyiṃsu. Kāḷo nāma nāgarājāpi pathaviyaṃ nimujjitvā pañcayojanasatikaṃ mañjerikanāgabhavanaṃ gantvā ubhohi hatthehi mukhaṃ pidahitvā nipanno. Sakko devarājāpi vijayuttarasaṅkhaṃ piṭṭhiyaṃ katvā cakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ aṭṭhāsi, mahābrahmā setacchattaṃ koṭiyaṃ gahetvā brahmalokameva agamāsi. Ekadevatāpi ṭhātuṃ samatthā nāma nāhosi. Mahāpuriso pana ekakova nisīdi.

Còn chư thiên ở mười ngàn vòng vũ trụ thì đứng lại, cất lời tán thán bậc Đại Sĩ. Vua trời Sakka đứng thổi chiếc tù và Vijayuttara. Tương truyền rằng chiếc tù và ấy dài một trăm hai mươi hắc-thử; một khi được cầm lên và thổi, nó sẽ vang lên trong bốn tháng rồi mới im tiếng. Long vương Mahākāḷa đứng đó, tán thán công đức bằng hơn một trăm câu kệ. Đại Phạm thiên đứng che lọng trắng. Nhưng khi quân đội của Māra tiến đến Bồ-đề đàn, không một ai trong số họ có thể đứng vững, tất cả đều bỏ chạy thẳng về phía trước. Long vương tên là Kāḷa cũng lặn xuống đất, đi đến long cung Mañjerika rộng năm trăm do-tuần, lấy cả hai tay che mặt mà nằm xuống. Vua trời Sakka cũng đeo chiếc tù và Vijayuttara sau lưng, đứng ở vành vũ trụ. Đại Phạm thiên cầm lấy vành lọng trắng, trở về cõi Phạm thiên. Không một vị trời nào có thể đứng vững. Chỉ có bậc Đại nhân ngồi lại một mình.

Māropi attano parisaṃ āha – ‘‘tātā, suddhodanaputtena siddhatthena sadiso añño puriso nāma natthi, mayaṃ sammukhā yuddhaṃ dātuṃ na sakkhissāma, pacchābhāgena dassāmā’’ti. Mahāpurisopi tīṇi passāni oloketvā sabbadevatānaṃ palātattā suññāni addasa. Puna uttarapassena mārabalaṃ ajjhottharamānaṃ disvā ‘‘ayaṃ ettako jano maṃ ekakaṃ sandhāya mahantaṃ vāyāmaṃ karoti, imasmiṃ ṭhāne mayhaṃ mātā vā pitā vā bhātā vā añño vā koci ñātako natthi, imā pana dasa pāramiyova mayhaṃ dīgharattaṃ puṭṭhaparijanasadisā. Tasmā mayā pāramiyova balaggaṃ katvā pāramisattheneva paharitvā imaṃ balakāyaṃ viddhaṃsetuṃ vaṭṭatī’’ti dasa pāramiyo āvajjamāno nisīdi.

Ma vương cũng nói với đoàn tùy tùng của mình rằng: “Này các con, không có người nào khác giống như thái tử Tất-đạt-đa, con trai của vua Tịnh Phạn. Chúng ta sẽ không thể giao chiến trực diện, chúng ta sẽ tấn công từ phía sau.” Bậc Đại nhân nhìn về ba phía và thấy trống không vì tất cả chư thiên đã bỏ chạy. Lại nữa, khi nhìn về phía bắc và thấy binh lực của Ma vương đang tràn ngập, ngài suy nghĩ: “Đám đông này đang nỗ lực rất lớn nhắm vào một mình ta. Ở nơi này, ta không có mẹ, không có cha, không có anh em, hay bất kỳ người thân nào khác. Nhưng mười pháp ba-la-mật này từ lâu đã giống như đoàn tùy tùng được ta nuôi dưỡng. Vì vậy, ta phải lấy các pháp ba-la-mật làm đội quân tiên phong, dùng vũ khí ba-la-mật mà tấn công, phá tan đạo quân này.” Ngài ngồi xuống, quán tưởng về mười pháp ba-la-mật.

Atha kho māro devaputto – ‘‘vāteneva siddhatthaṃ palāpessāmī’’ti vātamaṇḍalaṃ samuṭṭhāpesi. Taṅkhaṇaññeva puratthimādibhedāvātā samuṭṭhahitvā addhayojanayojanadviyojanatiyojanappamāṇāni pabbatakūṭāni padāletvā vanagaccharukkhādīni uddhaṃmūlāni katvā samantā gāmanigame cuṇṇavicuṇṇe kātuṃ samatthāpi mahāpurisassa puññatejena vihatānubhāvā bodhisattaṃ patvā bodhisattassa cīvarakaṇṇamattampi cāletuṃ nāsakkhiṃsu. Tato – ‘‘udakena [Pg.87] naṃ ajjhottharitvā māressāmī’’ti mahāvassaṃ samuṭṭhāpesi. Tassānubhāvena uparūpari satapaṭalasahassapaṭalādibhedā valāhakā uṭṭhahitvā vassiṃsu. Vuṭṭhidhārāvegena pathavī chiddāvachiddā ahosi. Vanarukkhādīnaṃ uparibhāgena mahāmegho āgantvā mahāsattassa cīvare ussāvabindugahaṇamattampi temetuṃ nāsakkhi. Tato pāsāṇavassaṃ samuṭṭhāpesi. Mahantāni mahantāni pabbatakūṭāni dhūmāyantāni pajjalantāni ākāsenāgantvā bodhisattaṃ patvā dibbamālāguḷabhāvaṃ āpajjiṃsu. Tato paharaṇavassaṃ samuṭṭhāpesi. Ekatodhārā ubhatodhārā asisattikhurappādayo dhūmāyantā pajjalantā ākāsenāgantvā bodhisattaṃ patvā dibbapupphāni ahesuṃ. Tato aṅgāravassaṃ samuṭṭhāpesi. Kiṃsukavaṇṇā aṅgārā ākāsenāgantvā bodhisattassa pādamūle dibbapupphāni hutvā vikiriṃsu. Tato kukkuḷavassaṃ samuṭṭhāpesi. Accuṇho aggivaṇṇo kukkuḷo ākāsenāgantvā bodhisattassa pādamūle candanacuṇṇaṃ hutvā nipatati. Tato vālukāvassaṃ samuṭṭhāpesi. Atisukhumā vālukā dhūmāyantā pajjalantā ākāsenāgantvā mahāsattassa pādamūle dibbapupphāni hutvā nipatiṃsu. Tato kalalavassaṃ samuṭṭhāpesi, taṃ kalalaṃ dhūmāyantaṃ pajjalantaṃ ākāsenāgantvā bodhisattassa pādamūle dibbavilepanaṃ hutvā nipatati. Tato ‘‘iminā bhiṃsetvā siddhatthaṃ palāpessāmī’’ti andhakāraṃ samuṭṭhāpesi. Taṃ caturaṅgasamannāgataṃ andhakāraṃ viya mahātamaṃ hutvā bodhisattaṃ patvā sūriyappabhāvihataṃ viya andhakāraṃ antaradhāyi.

Bấy giờ, thiên tử Ma vương nghĩ: “Ta sẽ dùng gió làm cho Tất-đạt-đa bỏ chạy,” liền tạo ra một trận cuồng phong. Ngay lúc ấy, những ngọn gió từ phương đông và các phương khác nổi lên, có sức mạnh làm vỡ các đỉnh núi cao nửa do-tuần, một do-tuần, hai do-tuần, ba do-tuần, làm bật gốc các cây cối trong rừng, và có thể nghiền nát các làng mạc, thị trấn xung quanh thành tro bụi, nhưng do oai lực phước báu của bậc Đại nhân, uy lực của chúng bị triệt tiêu, khi đến gần Bồ-tát, chúng cũng không thể làm lay động dù chỉ một vạt y của ngài. Kế đó, Ma vương nghĩ: “Ta sẽ dùng nước nhấn chìm và giết chết hắn,” liền tạo ra một trận mưa lớn. Do oai lực của Ma vương, những đám mây xếp thành trăm lớp, ngàn lớp nổi lên ở trên cao và trút mưa xuống. Dòng nước mưa chảy xiết làm cho mặt đất nứt nẻ. Trận mưa lớn từ trên các ngọn cây trong rừng đổ xuống, nhưng khi đến gần bậc Đại sĩ, cũng không thể làm ướt y của ngài dù chỉ bằng một giọt sương. Kế đó, Ma vương tạo ra một trận mưa đá. Những đỉnh núi lớn, bốc khói và rực lửa, từ trên không trung bay đến, nhưng khi đến gần Bồ-tát, chúng liền hóa thành những tràng hoa trời. Kế đó, Ma vương tạo ra một trận mưa vũ khí. Những thanh kiếm, ngọn giáo, dao găm... có lưỡi một bên, lưỡi hai bên, bốc khói và rực lửa, từ trên không trung bay đến, nhưng khi đến gần Bồ-tát, chúng liền hóa thành những đóa hoa trời. Kế đó, Ma vương tạo ra một trận mưa than hồng. Những hòn than hồng màu hoa gạo, từ trên không trung bay đến, rơi vãi dưới chân Bồ-tát và hóa thành những đóa hoa trời. Kế đó, Ma vương tạo ra một trận mưa tro nóng. Lớp tro nóng hực, màu lửa, từ trên không trung bay đến, rơi xuống dưới chân Bồ-tát và hóa thành bột gỗ chiên-đàn. Kế đó, Ma vương tạo ra một trận mưa cát. Những hạt cát rất mịn, bốc khói và rực lửa, từ trên không trung bay đến, rơi xuống dưới chân bậc Đại sĩ và hóa thành những đóa hoa trời. Kế đó, Ma vương tạo ra một trận mưa bùn. Lớp bùn ấy bốc khói và rực lửa, từ trên không trung bay đến, rơi xuống dưới chân Bồ-tát và hóa thành hương liệu trời. Kế đó, với ý nghĩ: “Ta sẽ dùng cái này để dọa cho Tất-đạt-đa bỏ chạy,” Ma vương tạo ra một bóng tối. Bóng tối ấy dày đặc như bóng tối của bốn thành phần, nhưng khi đến gần Bồ-tát, nó liền tan biến như bóng tối bị ánh sáng mặt trời xua tan.

Evaṃ so māro imāhi navahi vātavassapāsāṇapaharaṇaaṅgārakukkuḷavālukākalalandhakāravuṭṭhīhi bodhisattaṃ palāpetuṃ asakkonto – ‘‘kiṃ, bhaṇe, tiṭṭhatha, imaṃ siddhatthakumāraṃ gaṇhatha hanatha palāpethā’’ti attano parisaṃ āṇāpetvā sayampi girimekhalassa hatthino khandhe nisinno cakkāvudhaṃ ādāya bodhisattaṃ upasaṅkamitvā ‘‘siddhattha, uṭṭhehi etasmā pallaṅkā, nāyaṃ tuyhaṃ pāpuṇāti, mayhaṃ esa pāpuṇātī’’ti āha. Mahāsatto tassa vacanaṃ sutvā avoca – ‘‘māra, neva tayā dasa pāramiyo pūritā, na upapāramiyo, na paramatthapāramiyo, nāpi pañca mahāpariccāgā pariccattā, na ñātatthacariyā, na lokatthacariyā, na buddhatthacariyā pūritā, sabbā tā mayāyeva pūritā, tasmā nāyaṃ pallaṅko tuyhaṃ pāpuṇāti, mayheveso pāpuṇātī’’ti.

Như vậy, Ma vương không thể làm cho Bồ-tát bỏ chạy bằng chín trận mưa: mưa gió, mưa nước, mưa đá, mưa vũ khí, mưa than hồng, mưa tro nóng, mưa cát, mưa bùn, và mưa bóng tối, liền ra lệnh cho đoàn tùy tùng của mình rằng: “Này các ngươi, sao còn đứng đó? Hãy bắt lấy thái tử Tất-đạt-đa này, hãy giết hắn, hãy làm cho hắn bỏ chạy!” Rồi chính y, ngồi trên lưng voi Girimekhala, tay cầm vũ khí luân xa, tiến đến gần Bồ-tát và nói: “Này Tất-đạt-đa, hãy đứng dậy khỏi tòa bồ-đoàn này! Nó không thuộc về ngươi, nó thuộc về ta.” Bậc Đại sĩ nghe lời y nói, liền đáp lại: “Này Ma vương, ngươi chưa từng viên mãn mười pháp ba-la-mật, cũng chưa viên mãn các pháp thượng ba-la-mật, cũng chưa viên mãn các pháp đệ nhất nghĩa ba-la-mật. Ngươi cũng chưa từng thực hành năm sự đại thí xả, chưa viên mãn hạnh lợi thân, hạnh lợi tha, và hạnh vì Phật quả. Tất cả những điều đó chỉ có ta đã viên mãn. Vì vậy, tòa bồ-đoàn này không thuộc về ngươi, nó chỉ thuộc về ta mà thôi.”

Māro [Pg.88] kuddho kodhavegaṃ asahanto mahāpurisassa cakkāvudhaṃ vissajjesi. Taṃ tassa dasa pāramiyo āvajjentasseva uparibhāge mālāvitānaṃ hutvā aṭṭhāsi. Taṃ kira khuradhāraṃ cakkāvudhaṃ aññadā kuddhena vissaṭṭhaṃ ekagghanapāsāṇatthambhe vaṃsakaḷīre viya chindantaṃ gacchati. Idāni pana tasmiṃ mālāvitānaṃ hutvā ṭhite avasesā māraparisā ‘‘idāni siddhattho pallaṅkato vuṭṭhāya palāyissatī’’ti mahantamahantāni selakūṭāni vissajjesuṃ, tānipi mahāpurisassa dasa pāramiyo āvajjentassa mālāguḷabhāvaṃ āpajjitvā bhūmiyaṃ patiṃsu. Devatā cakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ṭhitā gīvaṃ pasāretvā sīsaṃ ukkhipitvā ‘‘naṭṭho vata, bho, siddhatthakumārassa rūpaggappatto attabhāvo, kiṃ nu kho so karissatī’’ti olokenti.

Ma vương tức giận, không thể kìm nén cơn thịnh nộ, liền phóng vũ khí luân xa về phía bậc Đại nhân. Vũ khí ấy, khi ngài đang quán tưởng về mười pháp ba-la-mật, liền hóa thành một lọng hoa ở trên đầu ngài và dừng lại. Tương truyền rằng, vũ khí luân xa sắc như dao cạo ấy, vào những lần khác khi được Ma vương phóng đi trong cơn tức giận, có thể cắt đứt những cột đá đặc cứng như thể cắt búp măng. Nhưng bây giờ, khi nó đã hóa thành lọng hoa và đứng yên ở đó, đoàn tùy tùng còn lại của Ma vương nghĩ rằng: “Bây giờ Tất-đạt-đa sẽ đứng dậy khỏi tòa bồ-đoàn và bỏ chạy,” liền ném những đỉnh núi rất lớn. Những đỉnh núi ấy, khi bậc Đại nhân đang quán tưởng về mười pháp ba-la-mật, cũng hóa thành những tràng hoa rồi rơi xuống đất. Chư thiên đứng ở vành vũ trụ, vươn cổ, ngẩng đầu nhìn xem và nghĩ rằng: “Ôi thôi, thân thể tuyệt đẹp của thái tử Tất-đạt-đa đã bị hủy hoại rồi! Bây giờ ngài sẽ làm gì đây?”

Tato bodhisatto ‘‘pūritapāramīnaṃ bodhisattānaṃ sambujjhanadivase pattapallaṅko mayhaṃ pāpuṇātī’’ti vatvā ṭhitaṃ māraṃ āha – ‘‘māra, tuyhaṃ dānassa dinnabhāve ko sakkhī’’ti. Māro ‘‘ime ettakāva janā sakkhino’’ti mārabalābhimukhaṃ hatthaṃ pasāresi. Tasmiṃ khaṇe māraparisāya ‘‘ahaṃ sakkhi, ahaṃ sakkhī’’ti pavattasaddo pathaviundriyanasaddasadiso ahosi. Atha māro mahāpurisaṃ āha – ‘‘siddhattha, tuyhaṃ dānassa dinnabhāve ko sakkhī’’ti. Mahāpuriso ‘‘tuyhaṃ tāva dānassa dinnabhāve sacetanā sakkhino, mayhaṃ pana imasmiṃ ṭhāne sacetano koci sakkhi nāma natthi, tiṭṭhatu tāva me avasesaattabhāvesu dinnadānaṃ, vessantarattabhāve pana ṭhatvā mayhaṃ sattasatakamahādānassa tāva dinnabhāve acetanāpi ayaṃ ghanamahāpathavī sakkhī’’ti cīvaragabbhantarato dakkhiṇahatthaṃ abhinīharitvā ‘‘vessantarattabhāve ṭhatvā mayhaṃ sattasatakamahādānassa dinnabhāve tvaṃ sakkhi, na sakkhī’’ti mahāpathaviyābhimukhaṃ hatthaṃ pasāresi. Mahāpathavī ‘‘ahaṃ te tadā sakkhī’’ti viravasatena viravasahassena viravasatasahassena mārabalaṃ avattharamānā viya unnadi.

Bấy giờ, Bồ Tát nói với Ma vương đang đứng đó rằng: "Ngai vàng mà các vị Bồ Tát đã viên mãn các pháp ba-la-mật đạt được vào ngày giác ngộ, nay đã đến với ta," rồi hỏi: "Này Ma vương, ai là chứng nhân cho việc bố thí của ngươi?" Ma vương duỗi tay về phía đạo quân Ma và nói: "Bao nhiêu người này là chứng nhân." Trong khoảnh khắc ấy, từ đoàn tùy tùng của Ma vương, tiếng hô vang lên "Tôi là chứng nhân, tôi là chứng nhân" giống như tiếng vang dội của mặt đất. Khi ấy, Ma vương nói với bậc Đại nhân: "Này Siddhattha, ai là chứng nhân cho việc bố thí của ngài?" Bậc Đại nhân đáp: "Trước hết, các chứng nhân cho việc bố thí của ngươi là những chúng sanh có tâm thức, còn về phần ta, tại nơi này không có một chứng nhân nào có tâm thức cả. Việc bố thí của ta trong các kiếp sống còn lại hãy tạm gác qua một bên, nhưng trong kiếp Vessantara, đối với việc ta đã thực hiện bảy trăm đại thí, thì quả đất dày đặc vô tri này chính là chứng nhân." Nói xong, Ngài đưa tay phải ra từ bên trong y và duỗi tay về phía đại địa, nói rằng: "Trong kiếp Vessantara, đối với việc ta đã thực hiện bảy trăm đại thí, ngươi có phải là chứng nhân không?" Đại địa đã rền vang lên với trăm tiếng rống, ngàn tiếng rống, trăm ngàn tiếng rống như thể đang áp đảo đạo quân Ma, đáp rằng: "Khi ấy, ta là chứng nhân của ngài."

Tato mahāpurise ‘‘dinnaṃ te, siddhattha, mahādānaṃ uttamadāna’’nti vessantaradānaṃ sammasante diyaḍḍhayojanasatiko girimekhalahatthī jaṇṇukehi pathaviyaṃ patiṭṭhāsi, māraparisā disāvidisā palāyiṃsu, dve ekamaggena gatā nāma natthi, sīsābharaṇāni ceva nivatthavasanāni ca [Pg.89] chaḍḍetvā sammukhasammukhadisāhiyeva palāyiṃsu. Tato devasaṅghā palāyamānaṃ mārabalaṃ disvā ‘‘mārassa parājayo jāto, siddhatthakumārassa jayo jāto, jayapūjaṃ karissāmā’’ti devatā devatānaṃ, nāgā nāgānaṃ, supaṇṇā supaṇṇānaṃ, brahmāno brahmānaṃ ghosetvā gandhamālādihatthā mahāpurisassa santikaṃ bodhipallaṅkaṃ āgamaṃsu.

Sau đó, khi bậc Đại nhân đang suy xét về sự bố thí trong kiếp Vessantara rằng: "Này Siddhattha, đại thí của ngài đã được ban tặng, là sự bố thí tối thượng," voi Girimekhala cao một trăm năm mươi do tuần đã quỳ hai gối xuống đất. Đoàn tùy tùng của Ma vương chạy trốn tứ tán khắp các phương chính và phương phụ, không có hai người nào chạy cùng một con đường. Họ vứt bỏ cả đồ trang sức trên đầu và y phục đang mặc, chỉ chạy về hướng ngay trước mặt mình. Khi ấy, các chúng chư thiên thấy đạo quân Ma đang chạy trốn, liền nghĩ rằng: "Ma vương đã thất bại, thái tử Siddhattha đã chiến thắng, chúng ta hãy cử hành lễ chiến thắng." Chư thiên loan báo cho chư thiên, long vương loan báo cho long vương, kim sí điểu loan báo cho kim sí điểu, Phạm thiên loan báo cho Phạm thiên, rồi tay cầm hương, hoa và các vật phẩm khác, đã đến Bồ-đề đoàn tràng, nơi bậc Đại nhân ngự.

Evaṃ gatesu pana tesu –

Khi họ đã đến như vậy –

‘‘Jayo hi buddhassa sirīmato ayaṃ, mārassa ca pāpimato parājayo;

Ugghosayuṃ bodhimaṇḍe pamoditā, jayaṃ tadā devagaṇā mahesino.

“Đây quả là chiến thắng của Đức Phật, Đấng đầy phúc đức, và là sự thất bại của Ma vương, kẻ ác độc; khi ấy, các chúng chư thiên hoan hỷ tung hô chiến thắng của bậc Đại Sĩ tại Bồ-đề đoàn tràng.

‘‘Jayo hi buddhassa sirīmato ayaṃ, mārassa ca pāpimato parājayo;

Ugghosayuṃ bodhimaṇḍe pamoditā, jayaṃ tadā nāgagaṇā mahesino.

“Đây quả là chiến thắng của Đức Phật, Đấng đầy phúc đức, và là sự thất bại của Ma vương, kẻ ác độc; khi ấy, các chúng long vương hoan hỷ tung hô chiến thắng của bậc Đại Sĩ tại Bồ-đề đoàn tràng.

‘‘Jayo hi buddhassa sirīmato ayaṃ, mārassa ca pāpimato parājayo;

Ugghosayuṃ bodhimaṇḍe pamoditā, jayaṃ tadā supaṇṇasaṅghāpi mahesino.

“Đây quả là chiến thắng của Đức Phật, Đấng đầy phúc đức, và là sự thất bại của Ma vương, kẻ ác độc; khi ấy, các chúng kim sí điểu cũng hoan hỷ tung hô chiến thắng của bậc Đại Sĩ tại Bồ-đề đoàn tràng.

‘‘Jayo hi buddhassa sirīmato ayaṃ, mārassa ca pāpimato parājayo;

Ugghosayuṃ bodhimaṇḍe pamoditā, jayaṃ tadā brahmagaṇā mahesino’’ti. –

“Đây quả là chiến thắng của Đức Phật, Đấng đầy phúc đức, và là sự thất bại của Ma vương, kẻ ác độc; khi ấy, các chúng Phạm thiên hoan hỷ tung hô chiến thắng của bậc Đại Sĩ tại Bồ-đề đoàn tràng.” –

Avasesā dasasu cakkavāḷasahassesu devatā mālāgandhavilepanehi pūjayamānā nānappakārā ca thutiyo vadamānā aṭṭhaṃsu. Evaṃ dharamāneyeva sūriye mahāpuriso mārabalaṃ vidhamitvā cīvarūpari patamānehi bodhirukkhaṅkurehi rattapavāḷadalehi viya pūjiyamāno paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaritvā majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhetvā pacchimayāme paṭiccasamuppāde ñāṇaṃ otāresi. Athassa dvādasapadikaṃ paccayākāraṃ vaṭṭavivaṭṭavasena anulomapaṭilomato sammasantassa dasasahassī lokadhātu udakapariyantaṃ katvā dvādasakkhattuṃ saṅkampi.

Các vị chư thiên còn lại trong mười ngàn thế giới đứng đó, cúng dường bằng vòng hoa, hương thơm và vật thoa, và đọc lên nhiều loại lời tán thán. Như vậy, trong khi mặt trời vẫn còn đó, bậc Đại nhân, sau khi phá tan đạo quân Ma, được cúng dường bởi những chồi non của cây Bồ-đề rơi xuống trên y của Ngài giống như những lá san hô đỏ, trong canh đầu đã nhớ lại các kiếp quá khứ, trong canh giữa đã thanh lọc thiên nhãn, và trong canh cuối đã hướng trí tuệ vào pháp Thập Nhị Nhân Duyên. Khi ấy, trong lúc Ngài đang quán xét thể thức duyên khởi có mười hai chi phần theo chiều thuận và chiều nghịch, theo cách luân hồi và thoát khỏi luân hồi, mười ngàn thế giới đã rung chuyển mười hai lần cho đến tận cùng là nước.

Mahāpurise [Pg.90] pana dasasahassilokadhātuṃ unnādetvā aruṇuggamanavelāya sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhante sakalā dasasahassī lokadhātu alaṅkatapaṭiyattā ahosi. Pācīnacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ussāpitānaṃ dhajānaṃ paṭākā pacchimacakkavāḷamukhavaṭṭiṃ paharanti, tathā pacchimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ussāpitānaṃ dhajānaṃ paṭākā pācīnacakkavāḷamukhavaṭṭiṃ paharanti, dakkhiṇacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ussāpitānaṃ dhajānaṃ paṭākā uttaracakkavāḷamukhavaṭṭiṃ paharanti, uttaracakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ussāpitānaṃ dhajānaṃ paṭākā dakkhiṇacakkavāḷamukhavaṭṭiṃ paharanti, pathavitale ussāpitānaṃ dhajānaṃ paṭākā brahmalokaṃ āhacca aṭṭhaṃsu, brahmaloke baddhānaṃ dhajānaṃ paṭākā pathavitale patiṭṭhahiṃsu, dasasahassesu cakkavāḷesu pupphūpagā rukkhā pupphaṃ gaṇhiṃsu, phalūpagā rukkhā phalapiṇḍibhārasahitā ahesuṃ. Khandhesu khandhapadumāni pupphiṃsu, sākhāsu sākhāpadumāni, latāsu latāpadumāni, ākāse olambakapadumāni, ghanasilātalāni bhinditvā uparūpari satapattāni hutvā daṇḍakapadumāni uṭṭhahiṃsu. Dasasahassī lokadhātu vaṭṭetvā vissaṭṭhamālāguḷā viya susanthatapupphasanthāro viya ca pupphābhikiṇṇā ahosi. Cakkavāḷantaresu aṭṭhayojanasahassā lokantarikanirayā sattasūriyappabhāhipianobhāsitapubbā tadā ekobhāsā ahesuṃ. Caturāsītiyojanasahassagambhīro mahāsamuddo madhurodako ahosi, nadiyo na pavattiṃsu, jaccandhā rūpāni passiṃsu, jātibadhirā saddaṃ suṇiṃsu, jātipīṭhasappino padasā gacchiṃsu, andubandhanādīni chijjitvā patiṃsu.

Khi bậc Đại nhân làm chấn động mười ngàn thế giới, vào lúc rạng đông, chứng ngộ được Nhất thiết trí, toàn thể mười ngàn thế giới trở nên được trang hoàng lộng lẫy. Những lá phướn của các cờ xí được dựng lên ở vành đai phía đông của thế giới luân vũ trụ chạm đến vành đai phía tây của thế giới luân vũ trụ, cũng vậy, những lá phướn của các cờ xí được dựng lên ở vành đai phía tây của thế giới luân vũ trụ chạm đến vành đai phía đông của thế giới luân vũ trụ, những lá phướn của các cờ xí được dựng lên ở vành đai phía nam của thế giới luân vũ trụ chạm đến vành đai phía bắc của thế giới luân vũ trụ, những lá phướn của các cờ xí được dựng lên ở vành đai phía bắc của thế giới luân vũ trụ chạm đến vành đai phía nam của thế giới luân vũ trụ, những lá phướn của các cờ xí được dựng lên trên mặt đất đã chạm đến và đứng vững ở cõi Phạm thiên, những lá phướn của các cờ xí được buộc ở cõi Phạm thiên đã được thiết lập trên mặt đất, trong mười ngàn thế giới luân vũ trụ, các cây ra hoa đã trổ hoa, các cây ra quả đã sai trĩu quả. Trên thân cây, hoa sen thân cây đã nở, trên cành cây, hoa sen cành cây, trên dây leo, hoa sen dây leo, trên hư không, hoa sen treo lơ lửng, phá vỡ những tảng đá cứng, những hoa sen có cuống đã mọc lên lớp lớp, trở thành những đóa sen trăm cánh. Mười ngàn thế giới trở nên tràn ngập hoa, giống như những vòng hoa được tung ra bao quanh, và giống như một tấm thảm hoa được trải ra một cách tốt đẹp. Các địa ngục Lokantarika, rộng tám ngàn do tuần, ở giữa các thế giới luân vũ trụ, trước đây chưa từng được chiếu sáng bởi ánh sáng của bảy mặt trời, lúc bấy giờ trở thành một vùng sáng rực. Đại dương sâu tám mươi bốn ngàn do tuần đã trở thành nước ngọt, các dòng sông ngừng chảy, người mù từ khi sinh ra đã thấy được các sắc, người điếc từ khi sinh ra đã nghe được các tiếng, người què từ khi sinh ra đã đi được bằng chân, các xiềng xích và gông cùm đã bị phá vỡ và rơi xuống.

Evaṃ aparimāṇena sirivibhavena pūjiyamāno mahāpuriso anekappakāresu acchariyadhammesu pātubhūtesu sabbaññutaṃ paṭivijjhitvā sabbabuddhehi avijahitaṃ udānaṃ udānesi –

Như vậy, bậc Đại nhân, được cúng dường với sự huy hoàng và vinh quang vô lượng, giữa lúc nhiều loại pháp kỳ diệu xuất hiện, sau khi đã chứng ngộ Nhất thiết trí, đã thốt lên lời cảm hứng mà tất cả các vị Phật đều không từ bỏ –

‘‘Anekajātisaṃsāraṃ, sandhāvissaṃ anibbisaṃ;

Gahakāraṃ gavesanto, dukkhā jāti punappunaṃ.

‘‘Ta lang thang trong vòng luân hồi nhiều kiếp, đi tìm mà không gặp, hỡi người thợ làm nhà. Sự tái sanh nhiều lần là đau khổ.

‘‘Gahakāraka diṭṭhosi, puna gehaṃ na kāhasi;

Sabbā te phāsukā bhaggā, gahakūṭaṃ visaṅkhataṃ;

Visaṅkhāragataṃ cittaṃ, taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti. (dha. pa. 153-154);

‘‘Hỡi người thợ làm nhà, ngươi đã bị thấy. Ngươi sẽ không làm nhà nữa. Tất cả các kèo cột của ngươi đã bị gãy, nóc nhà đã bị phá hủy. Tâm ta đã đạt đến trạng thái vô vi, đã chứng ngộ sự đoạn tận của các ái dục.’’

Iti [Pg.91] tusitabhavanato paṭṭhāya yāva ayaṃ bodhimaṇḍe sabbaññutappatti, ettakaṃ ṭhānaṃ avidūrenidānaṃ nāmāti veditabbaṃ.

Như vậy, bắt đầu từ cõi trời Tusita cho đến khi chứng đắc Nhất thiết trí tại Bồ-đề đàn, phần này nên được biết là Avidūrenidāna (Nhân Duyên Không Xa).

Avidūrenidānakathā niṭṭhitā.

Câu chuyện về Nhân Duyên Không Xa đã kết thúc.

3. Santikenidānakathā

3. Câu chuyện về Nhân Duyên Gần.

‘‘Santikenidānaṃ pana ‘ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme’. ‘Vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāya’nti ca evaṃ tasmiṃ tasmiṃ ṭhāneyeva labbhatī’’ti vuttaṃ. Kiñcāpi evaṃ vuttaṃ, atha kho pana tampi ādito paṭṭhāya evaṃ veditabbaṃ – udānañhi udānetvā jayapallaṅke nisinnassa bhagavato etadahosi – ‘‘ahaṃ kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni imassa pallaṅkassa kāraṇā sandhāviṃ, ettakaṃ me kālaṃ imasseva pallaṅkassa kāraṇā alaṅkatasīsaṃ gīvāya chinditvā dinnaṃ, suañjitāni akkhīni hadayamaṃsañca uppāṭevā dinnaṃ, jālīkumārasadisā puttā, kaṇhājinakumārisadisā dhītaro, maddīdevisadisā bhariyāyo ca paresaṃ dāsatthāya dinnā. Ayaṃ me pallaṅko jayapallaṅko thirapallaṅko, ettha me nisinnassa saṅkappā paripuṇṇā, na tāva ito vuṭṭhahissāmī’’ti anekakoṭisatasahassasamāpattiyo samāpajjanto sattāhaṃ tattheva nisīdi. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘atha kho bhagavā sattāhaṃ ekapallaṅkena nisīdi vimuttisukhapaṭisaṃvedī’’ti (mahāva. 1; udā. 1).

Về phần Santikenidāna (Nhân Duyên Gần), có lời nói rằng: ‘Nó được tìm thấy ở những nơi này nơi kia, như là: ‘Một thời, Thế Tôn trú tại Sāvatthī, trong vườn của Anāthapiṇḍika, tại Jetavana.’ và ‘(Ngài) trú tại Vesālī, trong Đại Lâm, tại Kūṭāgārasālā.’ Mặc dù đã được nói như vậy, nhưng nó cũng nên được hiểu từ đầu như sau: Sau khi thốt lên lời cảm hứng, Thế Tôn, đang ngồi trên pháp tòa chiến thắng, đã có suy nghĩ này: ‘Ta đã lang thang trong bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp vì pháp tòa này. Trong suốt thời gian đó, cũng vì pháp tòa này, ta đã dâng tặng đầu đã được trang hoàng bị cắt khỏi cổ, đã móc mắt được tô điểm đẹp đẽ và thịt tim để dâng tặng, đã cho đi những người con trai như hoàng tử Jālī, những người con gái như công chúa Kaṇhājinā, và những người vợ như hoàng hậu Maddī để làm nô lệ cho người khác. Pháp tòa này của ta là pháp tòa chiến thắng, pháp tòa vững chắc. Khi ngồi đây, các nguyện vọng của ta đã được viên mãn, ta sẽ không đứng dậy khỏi nơi này cho đến khi (thời gian đã định).’ Nhập vào vô số trăm ngàn ức định, Ngài đã ngồi tại đó trong bảy ngày. Về điều này, có lời nói rằng: ‘Bấy giờ, Thế Tôn đã ngồi kiết già trong bảy ngày, cảm nhận niềm vui giải thoát.’

Atha ekaccānaṃ devatānaṃ ‘‘ajjāpi nūna siddhatthassa kattabbakiccaṃ atthi, pallaṅkasmiñhi ālayaṃ na vijahatī’’ti parivitakko udapādi. Satthā devatānaṃ parivitakkaṃ ñatvā tāsaṃ vitakkavūpasamatthaṃ vehāsaṃ abbhuggantvā yamakapāṭihāriyaṃ dassesi. Mahābodhimaṇḍe hi katapāṭihāriyañca ñātisamāgame katapāṭihāriyañca pāthikaputtasamāgame katapāṭihāriyañca sabbaṃ kaṇḍambarukkhamūle katayamakapāṭihāriyasadisaṃ ahosi.

Bấy giờ, một số vị chư thiên khởi lên suy nghĩ: ‘Chắc hẳn thái tử Siddhattha vẫn còn việc phải làm, vì ngài không từ bỏ sự quyến luyến với pháp tòa.’ Bậc Đạo Sư, biết được suy nghĩ của các vị chư thiên, để làm lắng dịu suy nghĩ của họ, đã bay lên không trung và biểu diễn song thông thần biến. Thần thông được thực hiện tại Bồ-đề đàn, thần thông được thực hiện tại buổi họp mặt của hoàng thân, và thần thông được thực hiện tại buổi họp mặt của con trai Pāthika, tất cả đều giống như song thông thần biến được thực hiện dưới gốc cây xoài Kaṇḍamba.

Evaṃ satthā iminā pāṭihāriyena devatānaṃ vitakkaṃ vūpasametvā pallaṅkato īsakaṃ pācīnanissite uttaradisābhāge ṭhatvā ‘‘imasmiṃ vata [Pg.92] me pallaṅke sabbaññutaṃ paṭividdha’’nti cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca pūritānaṃ pāramīnaṃ balādhigamaṭṭhānaṃ pallaṅkaṃ bodhirukkhañca animisehi akkhīhi olokayamāno sattāhaṃ vītināmesi, taṃ ṭhānaṃ animisacetiyaṃ nāma jātaṃ. Atha satthā pallaṅkassa ca ṭhitaṭṭhānassa ca antarā caṅkamaṃ māpetvā puratthimapacchimato āyate ratanacaṅkame caṅkamanto sattāhaṃ vītināmesi. Taṃ ṭhānaṃ ratanacaṅkamacetiyaṃ nāma jātaṃ.

Như vậy, bậc Đạo Sư, sau khi dùng thần thông này làm lắng dịu suy nghĩ của các vị chư thiên, đã đứng ở một nơi hơi chếch về phía đông bắc của pháp tòa và suy nghĩ: ‘Quả thật, trên pháp tòa này, ta đã chứng ngộ Nhất thiết trí.’ Ngài đã trải qua bảy ngày nhìn không chớp mắt vào pháp tòa và cây bồ-đề, nơi thành tựu sức mạnh của các ba-la-mật đã được viên mãn trong bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp. Nơi đó được gọi là Animisacetiya (Bảo tháp Bất Động). Sau đó, bậc Đạo Sư đã tạo ra một con đường kinh hành giữa pháp tòa và nơi ngài đã đứng, và trải qua bảy ngày đi kinh hành trên con đường kinh hành bằng châu báu, trải dài từ đông sang tây. Nơi đó được gọi là Ratanacaṅkamacetiya (Bảo tháp Kinh hành bằng Châu báu).

Catutthe pana sattāhe bodhito pacchimuttaradisābhāge devatā ratanagharaṃ māpayiṃsu. Tattha bhagavā pallaṅkena nisīditvā abhidhammapiṭakaṃ visesato cettha anantanayasamantapaṭṭhānaṃ vicinanto sattāhaṃ vītināmesi. Ābhidhammikā panāhu – ‘‘ratanagharaṃ nāma na sattaratanamayaṃ gehaṃ, sattannaṃ pana pakaraṇānaṃ sammasitaṭṭhānaṃ ‘ratanaghara’nti vuccatī’’ti. Yasmā panettha ubhopete pariyāyena yujjanti, tasmā ubhayampetaṃ gahetabbameva. Tato paṭṭhāya pana taṃ ṭhānaṃ ratanagharacetiyaṃ nāma jātaṃ. Evaṃ satthā bodhisamīpeyeva cattāri sattāhāni vītināmetvā pañcame sattāhe bodhirukkhamūlā yena ajapālanigrodho tenupasaṅkami. Tatrāpi dhammaṃ vicinanto vimuttisukhañca paṭisaṃvedento nisīdi.

Vào tuần lễ thứ tư, ở hướng tây bắc của cây bồ-đề, chư thiên đã hóa hiện một ngôi nhà báu. Tại nơi ấy, đức Thế Tôn đã ngồi kiết-già và trải qua bảy ngày trong khi quán xét tạng A-tỳ-đàm, và đặc biệt ở đây là bộ Vô Tỷ Pháp (Samantapaṭṭhāna) với vô số phương pháp. Tuy nhiên, các vị luận sư A-tỳ-đàm nói rằng: “Ngôi nhà báu (Ratanaghara) không phải là ngôi nhà làm bằng bảy loại báu vật, mà nơi quán xét bảy bộ luận được gọi là ‘Ngôi nhà báu’.” Bởi vì ở đây, cả hai cách giải thích này đều hợp lý theo phương diện văn cảnh, cho nên cả hai đều nên được chấp nhận. Kể từ đó, nơi ấy đã trở thành bảo tháp tên là Ratanaghara. Như vậy, đức Đạo Sư đã trải qua bốn tuần lễ ở gần cây bồ-đề, vào tuần lễ thứ năm, từ gốc cây bồ-đề, Ngài đã đi đến cây đa Ajapāla. Tại nơi đó, Ngài cũng đã ngự trong khi quán xét Pháp và cảm nhận niềm an lạc giải thoát.

Tasmiṃ samaye māro pāpimā ‘‘ettakaṃ kālaṃ anubandhanto otārāpekkhopi imassa na kiñci khalitaṃ addasaṃ, atikkantodāni esa mama vasa’’nti domanassappatto mahāmagge nisīditvā soḷasa kāraṇāni cintento bhūmiyaṃ soḷasa lekhā ākaḍḍhi – ‘‘ahaṃ eso viya dānapāramiṃ na pūresiṃ, tenamhi iminā sadiso na jāto’’ti ekaṃ lekhaṃ ākaḍḍhi. Tathā ‘‘ahaṃ eso viya sīlapāramiṃ…pe… nekkhammapāramiṃ, paññāpāramiṃ, vīriyapāramiṃ, khantipāramiṃ, saccapāramiṃ, adhiṭṭhānapāramiṃ, mettāpāramiṃ, upekkhāpāramiṃ na pūresiṃ, tenamhi iminā sadiso na jāto’’ti dasamaṃ lekhaṃ ākaḍḍhi. Tathā ‘‘ahaṃ eso viya asādhāraṇassa indriyaparopariyattañāṇassa paṭivedhāya upanissayabhūtā dasa pāramiyo na pūresiṃ, tenamhi iminā sadiso na jāto’’ti ekādasamaṃ lekhaṃ ākaḍḍhi. Tathā ‘‘ahaṃ eso viya asādhāraṇassa āsayānusayañāṇassa…pe… mahākaruṇāsamāpattiñāṇassa, yamakapāṭihāriyañāṇassa, anāvaraṇañāṇassa, sabbaññutaññāṇassa paṭivedhāya upanissayabhūtā dasa [Pg.93] pāramiyo na pūresiṃ, tenamhi iminā sadiso na jāto’’ti soḷasamaṃ lekhaṃ ākaḍḍhi. Evaṃ māro imehi kāraṇehi mahāmagge soḷasa lekhā ākaḍḍhitvā nisīdi.

Vào lúc ấy, ác ma Māra, dù đã theo dõi suốt bấy lâu nay để tìm cơ hội, (nghĩ rằng): “Ta đã không thấy được một chút sai sót nào của vị này, bây giờ vị này đã vượt ngoài tầm kiểm soát của ta,” nên đã ưu phiền, ngồi xuống trên con đường lớn, trong khi suy nghĩ về mười sáu lý do, đã vạch mười sáu vạch trên mặt đất: “Ta đã không viên mãn ba-la-mật về bố thí như vị này, do đó ta đã không được như vị này,” (nghĩ vậy) đã vạch một vạch. Tương tự: “Ta đã không viên mãn ba-la-mật về giới... ba-la-mật về xả ly, ba-la-mật về trí tuệ, ba-la-mật về tinh tấn, ba-la-mật về nhẫn nại, ba-la-mật về chân thật, ba-la-mật về quyết định, ba-la-mật về tâm từ, ba-la-mật về tâm xả như vị này, do đó ta đã không được như vị này,” (nghĩ vậy) đã vạch vạch thứ mười. Tương tự: “Ta đã không viên mãn mười ba-la-mật là nhân yểm trợ để chứng ngộ Trí biết căn cơ chúng sanh (Indriyaparopariyattañāṇa) phi thường như vị này, do đó ta đã không được như vị này,” (nghĩ vậy) đã vạch vạch thứ mười một. Tương tự: “Ta đã không viên mãn mười ba-la-mật là nhân yểm trợ để chứng ngộ Trí biết tâm ý và phiền não ngầm của chúng sanh (Āsayānusayañāṇa)... Trí nhập đại bi (Mahākaruṇāsamāpattiñāṇa), Trí về song thông (Yamakapāṭihāriyañāṇa), Trí vô ngại (Anāvaraṇañāṇa), Nhất thiết trí (Sabbaññutaññāṇa) như vị này, do đó ta đã không được như vị này,” (nghĩ vậy) đã vạch vạch thứ mười sáu. Như vậy, ác ma Māra đã ngồi xuống sau khi vạch mười sáu vạch trên con đường lớn vì những lý do này.

Tasmiñca samaye taṇhā, arati, ragā cāti tisso māradhītaro (saṃ. ni. 1.161) ‘‘pitā no na paññāyati, kahaṃ nu kho etarahī’’ti olokayamānā taṃ domanassappattaṃ bhūmiṃ lekhamānaṃ nisinnaṃ disvā pitu santikaṃ gantvā ‘‘kasmā, tāta, tvaṃ dukkhī dummano’’ti pucchiṃsu. ‘‘Ammā, ayaṃ mahāsamaṇo mayhaṃ vasaṃ atikkanto, ettakaṃ kālaṃ olokento otāramassa daṭṭhuṃ nāsakkhiṃ, tenamhi dukkhī dummano’’ti. ‘‘Yadi evaṃ mā cintayittha, mayametaṃ attano vase katvā ādāya āgamissāmā’’ti āhaṃsu. ‘‘Na sakkā, ammā, esa kenaci vase kātuṃ, acalāya saddhāya patiṭṭhito esa puriso’’ti. ‘‘Tāta, mayaṃ itthiyo nāma, idāneva naṃ rāgapāsādīhi bandhitvā ānessāma, tumhe mā cintayitthā’’ti vatvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ‘‘pāde te, samaṇa, paricāremā’’ti āhaṃsu. Bhagavā neva tāsaṃ vacanaṃ manasi akāsi, na akkhīni ummīletvā olokesi, anuttare upadhisaṅkhaye vimuttiyā vivekasukhaññeva anubhavanto nisīdi.

Và vào lúc ấy, ba người con gái của Māra là Taṇhā, Arati, và Ragā, trong khi tìm kiếm (nghĩ rằng): “Cha chúng ta không thấy đâu, bây giờ người đang ở đâu nhỉ?” đã thấy người đang ưu phiền, ngồi vạch trên mặt đất. Họ đi đến gần cha và hỏi: “Thưa cha, tại sao cha lại buồn khổ, ưu phiền như vậy?” (Māra đáp): “Này các con, vị Đại Sa-môn này đã vượt ngoài tầm kiểm soát của ta. Suốt bấy lâu nay tìm kiếm, ta đã không thể thấy được cơ hội (để tấn công) vị ấy, vì thế, ta buồn khổ, ưu phiền.” Họ nói: “Nếu vậy, cha đừng lo lắng. Chúng con sẽ đặt vị ấy dưới quyền kiểm soát của mình rồi mang về.” (Māra nói): “Không thể được, các con ơi, không ai có thể đặt vị ấy dưới quyền kiểm soát. Vị nhân sĩ này đã an trú trong niềm tin bất động.” (Họ đáp): “Thưa cha, chúng con là phụ nữ. Ngay bây giờ, chúng con sẽ dùng những chiếc bẫy ái dục... để trói buộc và mang vị ấy về. Cha đừng lo lắng.” Nói xong, họ đi đến gần đức Thế Tôn và nói: “Thưa Sa-môn, chúng con xin phục vụ dưới chân ngài.” Đức Thế Tôn đã không để tâm đến lời nói của họ, cũng không mở mắt nhìn. Ngài vẫn ngự, cảm nhận niềm an lạc của sự tịch tịnh, do sự giải thoát trong việc đoạn tận các phiền não vô thượng.

Puna māradhītaro ‘‘uccāvacā kho purisānaṃ adhippāyā, kesañci kumārikāsu pemaṃ hoti, kesañci paṭhamavaye ṭhitāsu, kesañci majjhimavaye ṭhitāsu, kesañci pacchimavaye ṭhitāsu, yaṃnūna mayaṃ nānappakārehi rūpehi palobhetvā gaṇheyyāmā’’ti ekamekā kumārikavaṇṇādivasena sakaṃ sakaṃ attabhāvaṃ abhinimminitvā kumārikā, avijātā, sakiṃvijātā, duvijātā, majjhimitthiyo, mahitthiyo ca hutvā chakkhattuṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ‘‘pāde te, samaṇa, paricāremā’’ti āhaṃsu. Tampi bhagavā na manasākāsi, yathā taṃ anuttare upadhisaṅkhaye vimutto. Keci panācariyā vadanti – ‘‘tā mahitthibhāvena upagatā disvā bhagavā – ‘etā khaṇḍadantā palitakesā hontū’ti adhiṭṭhāsī’’ti. Taṃ na gahetabbaṃ. Na hi bhagavā evarūpaṃ adhiṭṭhānaṃ akāsi. Bhagavā pana ‘‘apetha tumhe, kiṃ disvā evaṃ vāyamatha, evarūpaṃ nāma avītarāgādīnaṃ purato kātuṃ vaṭṭati. Tathāgatassa pana rāgo pahīno, doso pahīno, moho pahīno’’ti attano kilesappahānaṃ ārabbha –

Một lần nữa, các cô con gái của Māra (suy nghĩ): “Sở thích của đàn ông quả thật là khác nhau. Một số người có tình cảm với các thiếu nữ, một số người với phụ nữ ở tuổi đầu, một số người với phụ nữ ở tuổi trung niên, một số người với phụ nữ ở tuổi cuối. Vậy chúng ta hãy dùng nhiều hình dạng khác nhau để quyến rũ và chiếm lấy vị ấy.” Nghĩ vậy, mỗi người đã hóa hiện thân mình, trở thành các thiếu nữ, phụ nữ chưa sinh con, phụ nữ đã sinh một lần, phụ nữ đã sinh hai lần, phụ nữ trung niên, và phụ nữ lớn tuổi, rồi đến gần đức Thế Tôn sáu lần và nói: “Thưa Sa-môn, chúng con xin phục vụ dưới chân ngài.” Đức Thế Tôn cũng không để tâm đến điều đó, vì Ngài đã giải thoát trong việc đoạn tận các phiền não vô thượng. Tuy nhiên, một số vị đạo sư nói rằng: “Khi thấy họ đến trong hình dạng phụ nữ lớn tuổi, đức Thế Tôn đã chú nguyện: ‘Mong rằng những người này sẽ bị gãy răng, tóc bạc.’” Điều này không nên được chấp nhận. Vì đức Thế Tôn đã không thực hiện một sự chú nguyện như vậy. Thay vào đó, đức Thế Tôn, nói về sự đoạn tận phiền não của chính mình, đã phán: “Các ngươi hãy đi đi. Thấy gì mà các ngươi lại cố gắng như vậy? Việc như thế này chỉ thích hợp để làm trước mặt những người chưa ly tham... Còn đối với Như Lai, tham đã được đoạn tận, sân đã được đoạn tận, si đã được đoạn tận.”

‘‘Yassa [Pg.94] jitaṃ nāvajīyati, jitamassa noyāti koci loke;

Taṃ buddhamanantagocaraṃ, apadaṃ kena padena nessatha.

“Chiến thắng của người nào không thể bị đảo ngược, không một ai trên đời có thể theo kịp chiến thắng của người ấy; Vị Phật ấy, có cảnh giới vô biên, không còn dấu vết (phiền não), các ngươi sẽ dùng dấu vết nào để dẫn dắt?

‘‘Yassa jālinī visattikā, taṇhā natthi kuhiñci netave;

Taṃ buddhamanantagocaraṃ, apadaṃ kena padena nessathā’’ti. (dha. pa. 179-180) –

“Người nào không còn ái dục, thứ như lưới giăng, bám víu, để dẫn dắt đi bất cứ đâu; Vị Phật ấy, có cảnh giới vô biên, không còn dấu vết (phiền não), các ngươi sẽ dùng dấu vết nào để dẫn dắt?”

Imā dhammapade buddhavagge dve gāthā vadanto dhammaṃ desesi. Tā ‘‘saccaṃ kira no pitā avoca, ‘arahaṃ sugato loke, na rāgena suvānayo’’’tiādīni (saṃ. ni. 1.161) vatvā pitu santikaṃ āgamiṃsu.

Trong khi nói hai bài kệ này trong Phẩm Phật Đà của Kinh Pháp Cú, đức Thế Tôn đã thuyết pháp. Họ (các cô con gái của Māra) nói những lời như: “Quả thật, cha chúng ta đã nói đúng: ‘Bậc A-la-hán, bậc Thiện Thệ ở trên đời, không dễ bị dẫn dắt bởi ái dục,’” rồi trở về với cha của họ.

Bhagavāpi tattheva sattāhaṃ vītināmetvā tato mucalindamūlaṃ agamāsi. Tattha sattāhavaddalikāya uppannāya sītādipaṭibāhanatthaṃ mucalindena nāma nāgarājena sattakkhattuṃ bhogehi parikkhitto asambādhāya gandhakuṭiyaṃ viharanto viya vimuttisukhaṃ paṭisaṃvediyamāno sattāhaṃ vītināmetvā rājāyatanaṃ upasaṅkamitvā tatthapi vimuttisukhaṃ paṭisaṃvediyamānoyeva sattāhaṃ vītināmesi. Ettāvatā satta sattāhāni paripuṇṇāni. Etthantare neva mukhadhovanaṃ, na sarīrapaṭijagganaṃ, na āhārakiccaṃ ahosi, jhānasukhaphalasukheneva ca vītināmesi.

Đức Thế Tôn cũng đã trải qua bảy ngày tại nơi ấy, rồi từ đó đi đến gốc cây Mucalinda. Tại đó, do có cơn mưa dầm kéo dài bảy ngày khởi lên, để ngăn ngừa lạnh, ngài đã được Long vương tên là Mucalinda dùng các vòng thân quấn quanh bảy lần, và trong bảy ngày, ngài đã trải qua việc cảm thọ sự an lạc của giải thoát giống như đang trú ngụ trong một hương phòng không chật hẹp. Sau khi trải qua bảy ngày, ngài đi đến cây Rājāyatana, và tại đó, ngài cũng đã trải qua bảy ngày chỉ cảm thọ sự an lạc của giải thoát. Như vậy, bảy tuần lễ đã được trọn vẹn. Trong khoảng thời gian đó, không có việc rửa mặt, không có việc chăm sóc thân thể, không có việc ăn uống; ngài đã trải qua thời gian chỉ bằng thiền lạc và quả lạc.

Athassa tasmiṃ sattasattāhamatthake ekūnapaññāsatime divase tattha nisinnassa ‘‘mukhaṃ dhovissāmī’’ti cittaṃ udapādi. Sakko devānamindo agadaharītakaṃ āharitvā adāsi, satthā taṃ paribhuñji, tenassa sarīravaḷañjo ahosi. Athassa sakkoyeva nāgalatādantakaṭṭhañceva mukhadhovanodakañca adāsi. Satthā taṃ dantakaṭṭhaṃ khāditvāva anotattadahodakena mukhaṃ dhovitvā tattheva rājāyatanamūle nisīdi.

Bấy giờ, vào ngày thứ bốn mươi chín, khi kết thúc bảy tuần lễ, lúc ngài đang ngồi tại đó, một ý nghĩ đã khởi lên trong tâm ngài rằng: “Ta sẽ rửa mặt.” Sakka, vua của chư thiên, đã mang đến và dâng cúng quả harītaka dược liệu. Bậc Đạo Sư đã dùng quả ấy, và do đó, nhu cầu thanh lọc thân thể đã phát sinh nơi ngài. Rồi chính Sakka đã dâng cúng tăm xỉa răng Nāgalatā và nước rửa mặt. Bậc Đạo Sư, sau khi nhai tăm xỉa răng ấy và rửa mặt bằng nước từ hồ Anotatta, đã ngồi xuống ngay tại gốc cây Rājāyatana.

Tasmiṃ samaye tapussa bhallikā nāma dve vāṇijā pañcahi sakaṭasatehi ukkalā janapadā majjhimadesaṃ gacchantā pubbe attano ñātisālohitāya devatāya sakaṭāni sannirumbhitvā satthu āhārasampādane ussāhitā manthañca [Pg.95] madhupiṇḍikañca ādāya – ‘‘paṭiggaṇhātu no, bhante, bhagavā imaṃ āhāraṃ anukampaṃ upādāyā’’ti satthāraṃ upanāmetvā aṭṭhaṃsu. Bhagavā pāyāsapaṭiggahaṇadivaseyeva pattassa antarahitattā ‘‘na kho tathāgatā hatthesu paṭiggaṇhanti, kimhi nu kho ahaṃ paṭiggaṇheyya’’nti cintesi. Athassa cittaṃ ñatvā catūhi disāhi cattāro mahārājāno indanīlamaṇimaye patte upanāmesuṃ, bhagavā te paṭikkhipi. Puna muggavaṇṇaselamaye cattāro patte upanāmesuṃ. Bhagavā catunnampi mahārājānaṃ saddhānurakkhaṇatthāya cattāropi patte paṭiggahetvā uparūpari ṭhapetvā ‘‘eko hotū’’ti adhiṭṭhāsi. Cattāropi mukhavaṭṭiyaṃ paññāyamānalekhā hutvā majjhimappamāṇena ekattaṃ upagamiṃsu. Bhagavā tasmiṃ paccagghe selamaye patte āhāraṃ paṭiggahetvā paribhuñjitvā anumodanaṃ akāsi. Te dve bhātaro vāṇijā buddhañca dhammañca saraṇaṃ gantvā dvevācikā upāsakā ahesuṃ. Atha nesaṃ ‘‘ekaṃ no, bhante, paricaritabbaṭṭhānaṃ dethā’’ti vadantānaṃ dakkhiṇahatthena attano sīsaṃ parāmasitvā kesadhātuyo adāsi. Te attano nagare tā dhātuyo suvaṇṇasamuggassa anto pakkhipitvā cetiyaṃ patiṭṭhāpesuṃ.

Vào lúc ấy, hai anh em thương gia tên là Tapussa và Bhallika, đang đi từ xứ Ukkalā đến Trung Ấn với năm trăm cỗ xe, đã được một vị thiên, vốn là bà con huyết thống của họ trong tiền kiếp, chặn các cỗ xe lại và khuyến khích trong việc chuẩn bị vật thực cho Bậc Đạo Sư. Họ đã lấy bánh bột và bánh mật, dâng lên Bậc Đạo Sư và đứng sang một bên, nói rằng: “Bạch ngài, xin Thế Tôn vì lòng bi mẫn mà thọ nhận vật thực này của chúng con.” Đức Thế Tôn, vì bình bát đã biến mất ngay trong ngày thọ nhận cháo sữa, đã suy nghĩ: “Chư Như Lai không thọ nhận bằng tay. Vậy ta sẽ thọ nhận bằng gì đây?” Bấy giờ, biết được ý nghĩ của ngài, Tứ Đại Thiên Vương từ bốn phương đã dâng cúng những bình bát làm bằng ngọc indanīla, nhưng Đức Thế Tôn đã từ chối chúng. Họ lại dâng cúng bốn bình bát bằng đá màu đậu xanh. Đức Thế Tôn, để bảo hộ đức tin của cả bốn vị Thiên vương, đã thọ nhận cả bốn bình bát, đặt chồng lên nhau và chú nguyện: “Hãy thành một.” Cả bốn bình bát đã hợp thành một với kích thước vừa phải, chỉ còn lại những đường vân hiện rõ ở miệng bát. Đức Thế Tôn đã thọ nhận vật thực vào trong bình bát bằng đá mới mẻ ấy, dùng xong và thuyết pháp tùy hỷ. Hai anh em thương gia ấy đã quy y Phật và Pháp, trở thành những người cận sự nam quy y hai ngôi. Bấy giờ, khi họ nói: “Bạch ngài, xin hãy ban cho chúng con một vật để tôn thờ,” ngài đã dùng tay phải xoa đầu mình và ban cho các xá-lợi tóc. Họ đã đặt các xá-lợi ấy vào trong một hộp bằng vàng và xây dựng một bảo tháp tại thành phố của mình.

Sammāsambuddho pana tato vuṭṭhāya puna ajapālanigrodhameva gantvā nigrodhamūle nisīdi. Athassa tattha nisinnamattasseva attanā adhigatadhammassa gambhīrataṃ paccavekkhantassa sabbabuddhānaṃ āciṇṇo – ‘‘kicchena adhigato kho myāyaṃ dhammo’’ti paresaṃ adesetukāmatākārappatto vitakko udapādi. Atha kho brahmā sahampati ‘‘nassati vata bho loko, vinassati vata bho loko’’ti dasahi cakkavāḷasahassehi sakkasuyāmasantusitanimmānarativasavattimahābrahmāno ādāya satthu santikaṃ āgantvā ‘‘desetu, bhante, bhagavā dhamma’’ntiādinā nayena dhammadesanaṃ āyāci.

Vị Chánh Đẳng Giác, sau khi đứng dậy từ đó, lại đi đến chính cây bàng Ajapāla và ngồi xuống dưới gốc cây. Bấy giờ, ngay khi ngài vừa ngồi xuống đó, trong khi đang quán xét sự sâu xa của Giáo pháp mà tự mình đã chứng ngộ, một ý nghĩ vốn là thông lệ của tất cả chư Phật đã khởi lên, một ý nghĩ có khuynh hướng không muốn thuyết giảng cho người khác: “Giáo pháp này quả thật đã được ta chứng ngộ một cách khó khăn.” Bấy giờ, Phạm thiên Sahampati, nghĩ rằng: “Ôi, thế gian này thật sự sẽ bị hủy hoại! Ôi, thế gian này thật sự sẽ bị diệt vong!”, đã cùng với các vị Sakka, Suyāma, Santusita, Nimmānarati, Vasavatti và các vị Đại Phạm thiên từ mười ngàn thế giới đến trước Bậc Đạo Sư và đã thỉnh cầu thuyết pháp theo cách thức bắt đầu bằng câu: “Bạch ngài, xin Thế Tôn hãy thuyết giảng Giáo pháp.”

Satthā tassa paṭiññaṃ datvā ‘‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’’nti cintento ‘‘āḷāro paṇḍito, so imaṃ dhammaṃ khippaṃ ājānissatī’’ti cittaṃ uppādetvā puna olokento tassa sattāhakālaṅkatabhāvaṃ ñatvā udakaṃ āvajjesi. Tassāpi abhidosakālaṅkatabhāvaṃ ñatvā ‘‘bahūpakārā kho me pañcavaggiyā bhikkhū’’ti pañcavaggiye ārabbha manasi katvā ‘‘kahaṃ nu kho te etarahi viharantī’’ti āvajjento ‘‘bārāṇasiyaṃ [Pg.96] isipatane migadāye’’ti ñatvā katipāhaṃ bodhimaṇḍasāmantāyeva piṇḍāya caranto viharitvā ‘‘āsāḷhipuṇṇamāyaṃ bārāṇasiṃ gantvā dhammacakkaṃ pavattessāmī’’ti pakkhassa cātuddasiyaṃ paccūsasamaye paccuṭṭhāya pabhātāya rattiyā kālasseva pattacīvaramādāya aṭṭhārasayojanamaggaṃ paṭipanno antarāmagge upakaṃ nāma ājīvakaṃ disvā tassa attano buddhabhāvaṃ ācikkhitvā taṃ divasameva sāyanhasamaye isipatanaṃ sampāpuṇi.

Bậc Đạo Sư, sau khi hứa khả với vị ấy, đã suy nghĩ: “Ta nên thuyết pháp cho ai trước tiên đây?” Khi đang suy nghĩ, ngài khởi lên ý nghĩ: “Āḷāra là người có trí tuệ, ông ấy sẽ nhanh chóng hiểu được Giáo pháp này.” Nhưng khi nhìn lại, ngài biết rằng vị ấy đã qua đời được bảy ngày, nên đã hướng tâm đến Udaka. Biết rằng vị ấy cũng đã qua đời từ tối hôm qua, ngài đã tác ý đến nhóm năm vị tỳ-khưu: “Nhóm năm vị tỳ-khưu đã giúp đỡ ta rất nhiều.” Khi hướng tâm xem: “Bây giờ họ đang ở đâu?”, ngài biết rằng họ đang ở tại Isipatana, trong vườn Lộc Uyển, gần Bārāṇasī. Sau khi trú ngụ vài ngày, đi khất thực chỉ ở khu vực xung quanh Bồ-đề đoàn, ngài nghĩ: “Vào ngày rằm tháng Āsāḷhi, ta sẽ đến Bārāṇasī và chuyển Pháp luân.” Vào ngày thứ mười bốn của nửa tháng, vào lúc rạng đông, khi đêm đã qua, ngài đã lấy y bát từ sớm và lên đường trên con đường dài mười tám do-tuần. Trên đường, ngài gặp một vị lõa thể ngoại đạo tên là Upaka, đã tuyên bố quả vị Phật của mình cho vị ấy, và đã đến Isipatana vào buổi chiều ngay trong ngày hôm đó.

Pañcavaggiyā tathāgataṃ dūratova āgacchantaṃ disvā ‘‘ayaṃ āvuso, samaṇo gotamo paccayabāhullāya āvattitvā paripuṇṇakāyo pīṇindriyo suvaṇṇavaṇṇo hutvā āgacchati. Imassa vandanādīni na karissāma, mahākulappasuto kho panesa āsanābhihāraṃ arahati, tenassa āsanamattaṃ paññāpessāmā’’ti katikaṃ akaṃsu. Bhagavā sadevakassa lokassa cittācārajānanasamatthena ñāṇena ‘‘kiṃ nu kho ime cintayiṃsū’’ti āvajjetvā cittaṃ aññāsi. Atha tesu sabbadevamanussesu anodissakavasena pharaṇasamatthaṃ mettacittaṃ saṅkhipitvā odissakavasena mettacittena phari. Te bhagavatā mettacittena saṃphuṭṭhā tathāgate upasaṅkamante sakāya katikāya saṇṭhātuṃ asakkontā paccuggantvā abhivādanādīni sabbakiccāni akaṃsu. Sammāsambuddhabhāvaṃ panassa ajānantā kevalaṃ nāmena ca āvusovādena ca samudācariṃsu.

Nhóm năm vị Tỳ khưu thấy Đức Như Lai đang đi đến từ xa, bèn lập ra quy ước rằng: "Này chư hiền, Sa-môn Gotama này đã quay lại với đời sống vật chất sung túc, thân thể đầy đặn, các căn tròn đầy, sắc da như vàng mà đi đến. Chúng ta sẽ không làm những việc như đảnh lễ đối với vị này, nhưng vị này xuất thân từ dòng dõi cao quý, xứng đáng được dâng chỗ ngồi, vì thế chúng ta sẽ chỉ soạn một chỗ ngồi cho vị ấy". Đức Thế Tôn với trí tuệ có khả năng biết được hành vi của tâm của thế gian cùng với chư thiên, sau khi hướng tâm đến: "Những người này đã suy nghĩ gì vậy?", Ngài đã biết được tâm của họ. Bấy giờ, Ngài thu lại tâm từ có khả năng lan tỏa một cách không phân biệt đối tượng đến tất cả chư thiên và loài người, rồi rải tâm từ một cách có phân biệt đối tượng (đến họ). Họ, được tiếp xúc bởi tâm từ của Đức Thế Tôn, khi Đức Như Lai đến gần, đã không thể đứng vững trong quy ước của mình, bèn đi ra đón và làm tất cả các phận sự như đảnh lễ. Tuy nhiên, vì không biết Ngài là bậc Chánh Đẳng Chánh Giác, họ chỉ xưng hô bằng tên và bằng từ "hiền giả".

Atha ne bhagavā – ‘‘mā, bhikkhave, tathāgataṃ nāmena ca āvusovādena ca samudācaratha. Arahaṃ, bhikkhave, tathāgato sammāsambuddho’’ti attano buddhabhāvaṃ ñāpetvā paññattavarabuddhāsane nisinno uttarāsāḷhanakkhattayoge vattamāne aṭṭhārasahi brahmakoṭīhi parivuto pañcavaggiyatthere āmantetvā tiparivaṭṭaṃ dvādasākāraṃ chañāṇavijambhanaṃ anuttaraṃ dhammacakkappavattanasuttantaṃ (mahāva. 13 ādayo; saṃ. ni. 5.1081) desesi. Tesu koṇḍaññatthero desanānusārena ñāṇaṃ pesento suttapariyosāne aṭṭhārasahi brahmakoṭīhi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Satthā tattheva vassaṃ upagantvā punadivase vappattheraṃ ovadanto vihāreyeva nisīdi, sesā cattāropi piṇḍāya cariṃsu. Vappatthero pubbaṇheyeva sotāpattiphalaṃ pāpuṇi[Pg.97]. Etenevupāyena punadivase bhaddiyattheraṃ, punadivase mahānāmattheraṃ, punadivase assajittheranti sabbe sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā pañcamiyaṃ pakkhassa pañcapi there sannipātetvā anattalakkhaṇasuttantaṃ (mahāva. 20 ādayo; saṃ. ni. 3.59) desesi. Desanāpariyosāne pañcapi therā arahatte patiṭṭhahiṃsu. Atha satthā yasassa kulaputtassa upanissayaṃ disvā taṃ rattibhāge nibbijjitvā gehaṃ pahāya nikkhantaṃ ‘‘ehi yasā’’ti pakkositvā tasmiṃyeva rattibhāge sotāpattiphale, punadivase arahatte patiṭṭhāpetvā, aparepi tassa sahāyake catupaññāsajane ehibhikkhupabbajjāya pabbājetvā arahattaṃ pāpesi.

Bấy giờ, Đức Thế Tôn bảo họ: "Này các Tỳ khưu, đừng xưng hô Như Lai bằng tên và bằng từ 'hiền giả'. Này các Tỳ khưu, Như Lai là bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Chánh Giác". Sau khi cho biết mình đã thành Phật, Ngài ngồi trên Phật tọa cao quý đã được soạn sẵn. Khi sao Uttarāsāḷha đang hội tụ, được mười tám koṭi Phạm thiên vây quanh, Ngài gọi nhóm năm vị trưởng lão và thuyết bài kinh Chuyển Pháp Luân vô thượng, có ba chuyển, mười hai hành tướng, và sáu trí tuệ hiển bày. Trong số họ, trưởng lão Koṇḍañña, trong khi hướng trí tuệ theo bài pháp, vào cuối bài kinh đã chứng đắc quả Tu-đà-hoàn cùng với mười tám koṭi Phạm thiên. Bậc Đạo Sư an cư mùa mưa ngay tại đó, ngày hôm sau, trong khi giáo huấn trưởng lão Vappa, Ngài ngồi ngay tại tịnh xá, bốn vị còn lại đi khất thực. Trưởng lão Vappa đã đắc quả Tu-đà-hoàn ngay trong buổi sáng. Bằng phương pháp tương tự, ngày hôm sau là trưởng lão Bhaddiya, ngày hôm sau là trưởng lão Mahānāma, ngày hôm sau là trưởng lão Assaji. Sau khi giúp tất cả an trú trong quả Tu-đà-hoàn, vào ngày mồng năm của hạ tuần, Ngài triệu tập cả năm vị trưởng lão lại và thuyết bài kinh Vô Ngã Tướng. Vào cuối bài pháp, cả năm vị trưởng lão đã chứng đắc A-la-hán. Bấy giờ, bậc Đạo Sư thấy được duyên lành của thiện gia nam tử Yasa, người đã nhàm chán, từ bỏ gia đình và ra đi trong đêm, Ngài gọi rằng: "Hãy đến đây, Yasa", rồi giúp vị ấy an trú trong quả Tu-đà-hoàn ngay trong đêm đó, và trong quả A-la-hán vào ngày hôm sau. Ngài cũng cho năm mươi bốn người bạn khác của vị ấy xuất gia bằng nghi thức "Ehi bhikkhu" và giúp họ đạt đến A-la-hán quả.

Evaṃ loke ekasaṭṭhiyā arahantesu jātesu satthā vuṭṭhavasso pavāretvā ‘‘caratha bhikkhave cārika’’nti saṭṭhibhikkhū disāsu pesetvā sayaṃ uruvelaṃ gacchanto antarāmagge kappāsikavanasaṇḍe tiṃsabhaddavaggiyakumāre vinesi. Tesu sabbapacchimako sotāpanno, sabbuttamo anāgāmī ahosi. Tepi sabbe ehibhikkhubhāveneva pabbājetvā disāsu pesetvā uruvelaṃ gantvā aḍḍhuḍḍhapāṭihāriyasahassāni dassetvā uruvelakassapādayo sahassajaṭilaparivāre tebhātikajaṭile vinetvā ehibhikkhubhāvena pabbājetvā gayāsīse nisīdāpetvā ādittapariyāyadesanāya (mahāva. 54) arahatte patiṭṭhāpetvā tena arahantasahassena parivuto ‘‘bimbisārarañño dinnapaṭiññaṃ mocessāmī’’ti rājagahanagarūpacāre laṭṭhivanuyyānaṃ agamāsi. Rājā uyyānapālassa santikā ‘‘satthā āgato’’ti sutvā dvādasanahutehi brāhmaṇagahapatikehi parivuto satthāraṃ upasaṅkamitvā cakkavicittatalesu suvaṇṇapaṭṭavitānaṃ viya pabhāsamudayaṃ vissajjentesu tathāgatassa pādesu sirasā nipatitvā ekamantaṃ nisīdi saddhiṃ parisāya.

Như vậy, khi sáu mươi mốt vị A-la-hán đã xuất hiện trên đời, Bậc Đạo Sư, sau khi mãn mùa an cư và làm lễ Pavāraṇā, đã phái sáu mươi vị Tỳ khưu đi các phương với lời dặn: "Này các Tỳ khưu, hãy du hành". Chính Ngài đi đến Uruvelā, và trên đường, tại khu rừng Kappāsika, đã giáo hóa ba mươi vị vương tử nhóm Bhaddavaggiya. Trong số họ, người thấp nhất là bậc Tu-đà-hoàn, người cao nhất là bậc A-na-hàm. Ngài cũng cho tất cả họ xuất gia bằng nghi thức "Ehi bhikkhu" rồi phái họ đi các phương. Sau đó, Ngài đi đến Uruvelā, thể hiện một ngàn năm trăm phép thần thông, giáo hóa ba anh em đạo sĩ bện tóc, Uruvelakassapa và các vị khác, cùng với một ngàn đạo sĩ bện tóc tùy tùng, cho họ xuất gia bằng nghi thức "Ehi bhikkhu", cho họ ngồi tại Gayāsīsa, và giúp họ an trú trong quả A-la-hán bằng bài pháp "Kinh Lửa Cháy". Được một ngàn vị A-la-hán ấy vây quanh, với ý nghĩ "Ta sẽ thực hiện lời hứa đã cho vua Bimbisāra", Ngài đã đi đến vườn Laṭṭhivana ở ngoại ô thành Rājagaha. Vua, từ người giữ vườn nghe rằng "Bậc Đạo Sư đã đến", được mười hai nahuta Bà-la-môn và gia chủ vây quanh, đã đến yết kiến Bậc Đạo Sư. Ngài đã cúi đầu đảnh lễ dưới đôi chân của Đức Như Lai, nơi đang tỏa ra ánh hào quang như tấm lụa vàng trên những lòng bàn chân được trang điểm tuyệt đẹp bằng hình bánh xe, rồi ngồi xuống một bên cùng với đoàn tùy tùng.

Atha kho tesaṃ brāhmaṇagahapatikānaṃ etadahosi – ‘‘kiṃ nu kho mahāsamaṇo uruvelakassape brahmacariyaṃ carati, udāhu uruvelakassapo mahāsamaṇe’’ti. Bhagavā tesaṃ cetassā cetoparivitakkamaññāya uruvelakassapaṃ gāthāya ajjhabhāsi –

Bấy giờ, những vị Bà-la-môn và gia chủ ấy đã có suy nghĩ này: "Có phải Đại Sa-môn đang thực hành phạm hạnh dưới sự hướng dẫn của Uruvelakassapa chăng, hay là Uruvelakassapa đang thực hành phạm hạnh dưới sự hướng dẫn của Đại Sa-môn?". Đức Thế Tôn, biết được suy tầm trong tâm của họ bằng tâm của mình, đã hỏi ngài Uruvelakassapa bằng một bài kệ:

‘‘Kimeva [Pg.98] disvā uruvelavāsi, pahāsi aggiṃ kisakovadāno;

Pucchāmi taṃ kassapa etamatthaṃ, kathaṃ pahīnaṃ tava aggihutta’’nti. –

"Hỡi người ở Uruvelā, thấy được điều gì mà ngươi, người gầy gò, đã từ bỏ việc thờ lửa? Ta hỏi ngươi, Kassapa, về vấn đề này: làm thế nào mà việc cúng dường lửa của ngươi đã được từ bỏ?"

Theropi bhagavato adhippāyaṃ viditvā –

Vị trưởng lão, cũng biết được ý định của Đức Thế Tôn, (đáp rằng):

‘‘Rūpe ca sadde ca atho rase ca, kāmitthiyo cābhivadanti yaññā;

Etaṃ malantī upadhīsu ñatvā, tasmā na yiṭṭhe na hute arañji’’nti. (mahāva. 55) –

"Các lễ tế tán dương sắc, thanh, và cả hương vị, cùng những người phụ nữ đáng khao khát. Biết rằng đây là cấu uế trong các pháp hữu vi, vì thế tôi không còn ưa thích việc tế tự hay cúng dường (lửa)."

Imaṃ gāthaṃ vatvā attano sāvakabhāvappakāsanatthaṃ tathāgatassa pādapiṭṭhe sīsaṃ ṭhapetvā ‘‘satthā me, bhante bhagavā, sāvakohamasmī’’ti vatvā ekatālaṃ dvitālaṃ titālanti yāva sattatālappamāṇaṃ sattakkhattuṃ vehāsaṃ abbhuggantvā oruyha tathāgataṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Taṃ pāṭihāriyaṃ disvā mahājano ‘‘aho mahānubhāvā buddhā, evañhi thāmagatadiṭṭhiko nāma ‘arahā’ti maññamāno uruvelakassapopi diṭṭhijālaṃ bhinditvā tathāgatena damito’’ti satthu guṇakathaṃyeva kathesi. Bhagavā ‘‘nāhaṃ idāniyeva uruvelakassapaṃ damemi, atītepi esa mayā damito’’ti vatvā imissā aṭṭhuppattiyā mahānāradakassapajātakaṃ (jā. 2.22.1153 ādayo) kathetvā cattāri saccāni pakāsesi. Rājā ekādasahi nahutehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāsi, ekanahutaṃ upāsakattaṃ paṭivedesi. Rājā satthu santike nisinnoyeva pañca assāsake pavedetvā saraṇaṃ gantvā svātanāya nimantetvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ padakkhiṇaṃ katvā pakkami.

Nói xong bài kệ này, để tuyên bố thân phận đệ tử của mình, vị ấy đặt đầu lên mu bàn chân của đức Như Lai rồi nói rằng: “Bạch đức Thế Tôn, Ngài là bậc Đạo Sư của con, con là đệ tử của Ngài.” Sau đó, vị ấy bay vọt lên không trung một tầm cây thốt nốt, hai tầm cây thốt nốt, ba tầm cây thốt nốt, cho đến bảy tầm cây thốt nốt, bay lên bảy lần rồi hạ xuống, đảnh lễ đức Như Lai và ngồi xuống một nơi hợp lẽ. Thấy thần thông ấy, đại chúng nói lên lời tán thán công đức của bậc Đạo Sư rằng: “Ôi, chư Phật thật có đại oai lực! Vị Uruvelakassapa này, người có tà kiến kiên cố như vậy, tự cho mình là bậc A-la-hán, cũng đã phá tan lưới tà kiến và được đức Như Lai nhiếp phục.” Đức Thế Tôn nói rằng: “Không phải chỉ bây giờ Như Lai mới nhiếp phục Uruvelakassapa, mà trong quá khứ, vị này cũng đã được Như Lai nhiếp phục.” Nói xong, nhân sự việc này, Ngài kể lại chuyện tiền thân Mahānāradakassapa và tuyên thuyết Tứ Diệu Đế. Nhà vua cùng với mười một nahuta (110 vạn) người an trú vào quả Tu-đà-hoàn, một nahuta (10 vạn) người tuyên bố nhận làm cận sự nam. Nhà vua, trong khi vẫn đang ngồi gần bậc Đạo Sư, đã bày tỏ năm điều ước nguyện, quy y Tam Bảo, thỉnh mời Ngài cho ngày mai, rồi từ chỗ ngồi đứng dậy, đi nhiễu quanh đức Thế Tôn theo chiều bên phải rồi ra về.

Punadivase yehi ca bhagavā hiyyo diṭṭho, yehi ca adiṭṭho, te sabbepi rājagahavāsino aṭṭhārasakoṭisaṅkhā manussā tathāgataṃ daṭṭhukāmā pātova rājagahato laṭṭhivanuyyānaṃ agamaṃsu. Tigāvuto maggo nappahosi, sakalalaṭṭhivanuyyānaṃ nirantaraṃ phuṭaṃ ahosi. Mahājano dasabalassa rūpasobhaggappattaṃ attabhāvaṃ passantopi tittiṃ kātuṃ nāsakkhi. Vaṇṇabhūmi nāmesā. Evarūpesu hi ṭhānesu bhagavato lakkhaṇānubyañjanādippabhedā [Pg.99] sabbāpi rūpakāyasirī vaṇṇetabbā. Evaṃ rūpasobhaggappattaṃ dasabalassa sarīraṃ passamānena mahājanena nirantaraṃ phuṭe uyyāne ca gamanamagge ca ekabhikkhussapi nikkhamanokāso nāhosi. Taṃ divasaṃ kira bhagavato bhattaṃ chinnaṃ bhaveyya, tasmā ‘‘taṃ mā ahosī’’ti sakkassa nisinnāsanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. So āvajjamāno taṃ kāraṇaṃ ñatvā māṇavakavaṇṇaṃ abhinimminitvā buddhadhammasaṅghapaṭisaṃyuttā thutiyo vadamāno dasabalassa purato otaritvā devānubhāvena okāsaṃ katvā –

Vào ngày hôm sau, những người đã thấy đức Thế Tôn ngày hôm qua và những người chưa thấy, tất cả những người dân thành Rājagaha ấy, số lượng mười tám koṭi, vì mong muốn được thấy đức Như Lai nên từ sáng sớm đã đi từ thành Rājagaha đến vườn Laṭṭhivana. Con đường dài ba gāvuta không đủ chỗ, toàn bộ khu vườn Laṭṭhivana trở nên đông nghịt, không còn kẽ hở. Đại chúng dù nhìn ngắm thân tướng tuyệt mỹ của đức Thập Lực cũng không thể nào thấy đủ. Nơi này được gọi là Vaṇṇabhūmi (Vùng đất tán thán). Quả thật, ở những nơi như vậy, toàn bộ vẻ đẹp thân tướng của đức Thế Tôn, với các tướng chính, tướng phụ và các chi tiết khác, đều đáng được tán thán. Do đại chúng đang chiêm ngưỡng thân tướng tuyệt mỹ của đức Thập Lực, trong khu vườn và trên con đường đi đã đông nghịt không còn kẽ hở, nên không có lối ra cho dù chỉ một vị tỳ-khưu. Vào ngày hôm đó, nghe nói vật thực của đức Thế Tôn có thể bị gián đoạn, vì vậy, với ý nghĩ “mong rằng điều đó đừng xảy ra”, chỗ ngồi của Sakka (Đế Thích) đã biểu hiện sự nóng lên. Vị ấy suy xét, biết được nguyên nhân đó, liền hóa hiện thành hình dáng một thanh niên, vừa đi vừa nói lên những lời tán thán liên quan đến Phật, Pháp, và Tăng, hiện ra trước mặt đức Thập Lực và dùng oai lực của chư thiên để mở đường.

‘‘Danto dantehi saha purāṇajaṭilehi, vippamutto vippamuttehi;

Siṅgīnikkhasavaṇṇo, rājagahaṃ pāvisi bhagavā.

“Bậc đã được nhiếp phục, cùng với các vị cựu bện tóc đã được nhiếp phục, Bậc đã được giải thoát, cùng với các vị đã được giải thoát; Đức Thế Tôn, với sắc thân như vàng siṅgīnikkha, đã đi vào thành Rājagaha.”

‘‘Mutto muttehi…pe….

“Bậc đã thoát khỏi, cùng với các vị đã thoát khỏi…v.v…”

‘‘Tiṇṇo tiṇṇehi…pe….

“Bậc đã vượt qua, cùng với các vị đã vượt qua…v.v…”

‘‘Santo santehi…pe… rājagahaṃ pāvisi bhagavā.

“Bậc tịch tịnh, cùng với các vị tịch tịnh…v.v… đức Thế Tôn đã đi vào thành Rājagaha.”

‘‘Dasavāso dasabalo, dasadhammavidū dasabhi cupeto;

So dasasataparivāro, rājagahaṃ pāvisi bhagavā’’ti. (mahāva. 58) –

“Bậc an trú trong mười pháp, bậc có mười lực, Bậc thông hiểu mười pháp, và thành tựu mười pháp; Vị ấy, với một ngàn vị tùy tùng, đức Thế Tôn đã đi vào thành Rājagaha.”

Imāhi gāthāhi satthu vaṇṇaṃ vadamāno purato pāyāsi. Tadā mahājano māṇavakassa rūpasiriṃ disvā ‘‘ativiya abhirūpo vatāyaṃ māṇavako, na kho pana amhehi diṭṭhapubbo’’ti cintetvā ‘‘kuto ayaṃ māṇavako, kassa vā aya’’nti āha. Taṃ sutvā māṇavo –

Vừa tán thán công đức của bậc Đạo Sư bằng những bài kệ này, vị ấy vừa đi phía trước. Khi ấy, đại chúng thấy vẻ đẹp của người thanh niên, suy nghĩ rằng: “Ôi, người thanh niên này thật vô cùng xinh đẹp, chúng ta quả thật chưa từng thấy bao giờ,” rồi hỏi: “Người thanh niên này từ đâu đến? Là con của ai?” Nghe vậy, người thanh niên nói:

‘‘Yo dhīro sabbadhi danto, suddho appaṭipuggalo;

Arahaṃ sugato loke, tassāhaṃ paricārako’’ti. – gāthamāha;

“Bậc trí tuệ, đã được nhiếp phục trong mọi phương diện, Bậc thanh tịnh, không ai sánh bằng; Bậc A-la-hán, bậc Thiện Thệ ở trên đời, Con là người phục vụ của vị ấy.” – nói lên bài kệ.

Satthā [Pg.100] sakkena katokāsaṃ maggaṃ paṭipajjitvā bhikkhusahassaparivuto rājagahaṃ pāvisi. Rājā buddhappamukhassa saṅghassa mahādānaṃ datvā ‘‘ahaṃ, bhante, tīṇi ratanāni vinā vasituṃ na sakkhissāmi, velāya vā avelāya vā bhagavato santikaṃ āgamissāmi, laṭṭhivanuyyānañca nāma atidūre, idaṃ pana amhākaṃ veḷuvanuyyānaṃ nātidūraṃ naccāsannaṃ gamanāgamanasampannaṃ buddhārahaṃ senāsanaṃ. Idaṃ me, bhante, bhagavā paṭiggaṇhātū’’ti suvaṇṇabhiṅgārena pupphagandhavāsitaṃ maṇivaṇṇaṃ udakamādāya veḷuvanuyyānaṃ pariccajanto dasabalassa hatthe udakaṃ pātesi. Tasmiṃ ārāme paṭiggahiteyeva ‘‘buddhasāsanassa mūlāni otiṇṇānī’’ti mahāpathavī kampi. Jambudīpatalasmiñhi ṭhapetvā veḷuvanaṃ aññaṃ mahāpathaviṃ kampetvā gahitasenāsanaṃ nāma natthi. Tambapaṇṇidīpepi ṭhapetvā mahāvihāraṃ aññaṃ pathaviṃ kampetvā gahitasenāsanaṃ nāma natthi. Satthā veḷuvanārāmaṃ paṭiggahetvā rañño anumodanaṃ katvā uṭṭhāyāsanā bhikkhusaṅghaparivuto veḷuvanaṃ agamāsi.

Bậc Đạo Sư đi theo con đường đã được Sakka mở ra, cùng với một ngàn vị tỳ-khưu tùy tùng, đi vào thành Rājagaha. Nhà vua cúng dường đại thí đến Tăng chúng có đức Phật dẫn đầu rồi bạch rằng: “Bạch Ngài, con không thể sống mà thiếu ba ngôi báu, dù đúng thời hay không đúng thời, con cũng sẽ đến hầu đức Thế Tôn. Vườn Laṭṭhivana thì quá xa, còn khu vườn Veḷuvana này của chúng con thì không quá xa, không quá gần, thuận tiện cho việc đi lại, là nơi trú ngụ xứng đáng cho chư Phật. Bạch Ngài, xin đức Thế Tôn hãy nhận lấy nơi này của con.” Nói xong, nhà vua lấy nước có màu như ngọc, được ướp hương hoa, từ một bình vàng, và trong khi dâng cúng khu vườn Veḷuvana, đã rót nước lên tay của đức Thập Lực. Ngay khi ngôi tự viện ấy được thọ nhận, đại địa đã rung chuyển với ý nghĩa “Nền tảng của Phật giáo đã được thiết lập.” Quả thật, trên cõi Jambudīpa này, ngoài Veḷuvana ra, không có nơi trú ngụ nào khác được thọ nhận mà làm rung chuyển đại địa. Ngay cả trên đảo Tambapaṇṇi, ngoài Mahāvihāra ra, cũng không có nơi trú ngụ nào khác được thọ nhận mà làm rung chuyển mặt đất. Bậc Đạo Sư sau khi thọ nhận khu vườn Veḷuvana, đã thuyết pháp tùy hỷ cho nhà vua, rồi từ chỗ ngồi đứng dậy, cùng Tăng chúng tùy tùng đi đến Veḷuvana.

Tasmiṃ kho pana samaye sāriputto ca moggallāno cāti dve paribbājakā rājagahaṃ upanissāya viharanti amataṃ pariyesamānā. Tesu sāriputto assajittheraṃ piṇḍāya paviṭṭhaṃ disvā pasannacitto payirupāsitvā ‘‘ye dhammā hetuppabhavā’’tiādigāthaṃ (mahāva. 60; apa. thera 1.1.286) sutvā sotāpattiphale patiṭṭhāya attano sahāyakassa moggallānassapi tameva gāthaṃ abhāsi. Sopi sotāpattiphale patiṭṭhahi. Te ubhopi sañcayaṃ oloketvā attano parisāya saddhiṃ bhagavato santike pabbajiṃsu. Tesu moggallāno sattāhena arahattaṃ pāpuṇi, sāriputto aḍḍhamāsena. Ubhopi te satthā aggasāvakaṭṭhāne ṭhapesi. Sāriputtattherena ca arahattaṃ pattadivaseyeva sannipātaṃ akāsi.

Lại nữa, vào lúc ấy, có hai vị du sĩ ngoại đạo tên là Sāriputta và Moggallāna đang trú ngụ gần thành Rājagaha để tìm cầu Bất tử. Trong hai vị ấy, Sāriputta thấy trưởng lão Assaji đang đi vào thành khất thực, tâm sanh tịnh tín, bèn đến gần hầu hạ, và sau khi nghe bài kệ bắt đầu bằng "Ye dhammā hetuppabhavā", ngài đã chứng đắc quả Tu-đà-hoàn, rồi nói lại bài kệ ấy cho người bạn của mình là Moggallāna. Vị ấy cũng chứng đắc quả Tu-đà-hoàn. Cả hai vị, sau khi từ bỏ thầy Sañcaya, đã cùng với đồ chúng của mình xuất gia nơi đức Thế Tôn. Trong hai vị, Moggallāna sau bảy ngày đã đắc quả A-la-hán, còn Sāriputta sau nửa tháng. Đức Đạo Sư đã đặt cả hai vị vào địa vị Thượng thủ Thinh văn. Và vào chính ngày trưởng lão Sāriputta đắc quả A-la-hán, Ngài đã thực hiện cuộc hội họp các Thinh văn.

Tathāgate pana tasmiññeva veḷuvanuyyāne viharante suddhodanamahārājā ‘‘putto kira me chabbassāni dukkarakārikaṃ caritvā paramābhisambodhiṃ patvā pavattavaradhammacakko rājagahaṃ upanissāya veḷuvane viharatī’’ti sutvā aññataraṃ amaccaṃ āmantesi – ‘‘ehi bhaṇe, tvaṃ purisasahassaparivāro rājagahaṃ gantvā mama vacanena ‘pitā te suddhodanamahārājā daṭṭhukāmo’ti vatvā mama puttaṃ gaṇhitvā ehī’’ti āha. So [Pg.101] ‘‘evaṃ, devā’’ti rañño vacanaṃ sirasā sampaṭicchitvā purisasahassaparivāro khippameva saṭṭhiyojanamaggaṃ gantvā dasabalassa catuparisamajjhe nisīditvā dhammadesanāvelāyaṃ vihāraṃ pāvisi. So ‘‘tiṭṭhatu tāva raññā pahitasāsana’’nti parisapariyante ṭhito satthu dhammadesanaṃ sutvā yathāṭhitova saddhiṃ purisasahassena arahattaṃ patvā pabbajjaṃ yāci. Bhagavā ‘‘etha bhikkhavo’’ti hatthaṃ pasāresi. Sabbe taṅkhaṇaññeva iddhimayapattacīvaradharā saṭṭhivassikattherā viya ahesuṃ. Arahattaṃ pattakālato paṭṭhāya pana ariyā nāma majjhattāva hontīti, so raññā pahitasāsanaṃ dasabalassa na kathesi. Rājā – ‘‘neva gato āgacchati, na sāsanaṃ suyyatī’’ti ‘‘ehi bhaṇe, tvaṃ gacchā’’ti eteneva niyāmena aññaṃ amaccaṃ pesesi. Sopi gantvā purimanayeneva saddhiṃ parisāya arahattaṃ patvā tuṇhī ahosi. Puna rājā ‘‘ehi bhaṇe, tvaṃ gaccha, tvaṃ gacchā’’ti eteneva niyāmena aparepi satta amacce pesesi. Te sabbe nava purisasahassaparivārā nava amaccā attano kiccaṃ niṭṭhāpetvā tuṇhībhūtā tattheva vihariṃsu.

Lại nữa, khi đức Như Lai đang ngự tại chính khu vườn Trúc Lâm ấy, đức vua Suddhodana nghe tin: "Nghe nói con trai của ta, sau sáu năm thực hành khổ hạnh, đã chứng đắc Vô Thượng Chánh Đẳng Giác, đã chuyển bánh xe Pháp cao thượng, và đang ngự tại Trúc Lâm gần thành Rājagaha", bèn cho gọi một vị đại thần và phán rằng: "Này khanh, hãy cùng với một ngàn người tùy tùng đi đến Rājagaha, nhân danh ta mà nói rằng: 'Phụ vương của ngài, đức vua Suddhodana, muốn được yết kiến', rồi hãy đưa con ta về đây". Vị ấy vâng lời: "Tâu Thiên tử, xin vâng", cúi đầu nhận lệnh vua, cùng với một ngàn người tùy tùng nhanh chóng đi hết quãng đường sáu mươi do-tuần, và vào lúc đức Thập Lực đang ngồi thuyết pháp giữa bốn chúng, vị ấy đã đi vào tịnh xá. Vị ấy nghĩ: "Tạm gác lại quốc thư của đức vua đã", rồi đứng ở cuối hội chúng, nghe pháp của đức Đạo Sư, và ngay tại chỗ đứng, cùng với một ngàn người, đã đắc quả A-la-hán và xin được xuất gia. Đức Thế Tôn duỗi tay ra và nói: "Hãy đến, các Tỳ-khưu". Ngay lập tức, tất cả đều trở thành như những vị trưởng lão sáu mươi tuổi hạ, mang y bát do thần thông hóa hiện. Lại nữa, kể từ khi đắc quả A-la-hán, các bậc Thánh vốn dĩ giữ tâm xả, vì vậy, vị ấy đã không trình quốc thư của đức vua lên đức Thập Lực. Đức vua (nghĩ): "Người đi không thấy về, tin tức cũng không nghe thấy", bèn phái một vị đại thần khác đi theo cách thức tương tự: "Này khanh, hãy đi". Vị ấy cũng đi, và theo cách thức như trước, cùng với đoàn tùy tùng đắc quả A-la-hán rồi im lặng. Đức vua lại phái thêm bảy vị đại thần khác nữa, cũng theo cách thức tương tự: "Này khanh, hãy đi, khanh hãy đi". Tất cả chín vị đại thần ấy, cùng với chín ngàn người tùy tùng, sau khi hoàn thành phận sự của mình, đã im lặng và trú lại tại nơi đó.

Rājā sāsanamattampi āharitvā ācikkhantaṃ alabhitvā cintesi – ‘‘ettakāpi janā mayi sinehābhāvena sāsanamattampi na paccāhariṃsu, ko nu kho me sāsanaṃ karissatī’’ti sabbaṃ rājabalaṃ olokento kāḷudāyiṃ addasa. So kira rañño sabbatthasādhako abbhantariko ativiya vissāsiko amacco bodhisattena saddhiṃ ekadivase jāto sahapaṃsukīḷako sahāyo. Atha naṃ rājā āmantesi – ‘‘tāta kāḷudāyi, ahaṃ mama puttaṃ daṭṭhukāmo navapurisasahassaparivārena nava amacce pesesiṃ, tesu ekopi āgantvā sāsanamattaṃ ārocento nāma natthi. Dujjāno kho pana me jīvitantarāyo, jīvamānoyevāhaṃ puttaṃ daṭṭhukāmo. Sakkhissasi nu kho me puttaṃ dassetu’’nti? ‘‘Sakkhissāmi, deva, sace pabbajituṃ labhissāmī’’ti. ‘‘Tāta, tvaṃ pabbajito vā apabbajito vā mayhaṃ puttaṃ dassehī’’ti. So ‘‘sādhu, devā’’ti rañño sāsanaṃ ādāya rājagahaṃ gantvā satthu dhammadesanāvelāya parisapariyante ṭhito dhammaṃ sutvā saparivāro arahattaṃ patvā ehibhikkhubhāvena pabbajitvā vihāsi.

Đức vua vì không nhận được ai mang tin tức về, bèn suy nghĩ: "Bao nhiêu người như vậy mà vì không còn tình thương mến đối với ta nên đã không mang về dù chỉ một lời nhắn. Vậy ai sẽ là người thực hiện mệnh lệnh của ta đây?". Trong khi nhìn khắp các quan trong triều, ngài thấy Kāḷudāyī. Vị ấy là một vị đại thần thân tín, rất được tin cậy, có thể hoàn thành mọi việc cho vua, sinh cùng ngày với Bồ-tát, là người bạn chơi đùa thuở nhỏ. Bấy giờ, đức vua cho gọi vị ấy và phán: "Này con Kāḷudāyī, ta vì muốn gặp con trai của ta nên đã phái chín vị đại thần cùng chín ngàn người tùy tùng đi, nhưng trong số họ không có một ai trở về để báo tin. Mạng sống của ta thật khó biết trước được hiểm nguy. Ta muốn được thấy con ta khi còn sống. Con có thể làm cho ta thấy được con trai của ta không?". (Kāḷudāyī) thưa: "Tâu Thiên tử, con có thể làm được, nếu con được phép xuất gia". (Đức vua phán): "Này con, dù con xuất gia hay không xuất gia, hãy làm cho ta thấy được con trai của ta". Vị ấy thưa: "Lành thay, tâu Thiên tử", rồi nhận lệnh vua, đi đến Rājagaha, vào lúc đức Đạo Sư thuyết pháp, đứng ở cuối hội chúng nghe pháp, cùng với đoàn tùy tùng đắc quả A-la-hán, xuất gia bằng hình thức "Ehi bhikkhu" và an trú.

Satthā [Pg.102] buddho hutvā paṭhamaṃ antovassaṃ isipatane vasitvā vuṭṭhavasso pavāretvā uruvelaṃ gantvā tattha tayo māse vasanto tebhātikajaṭile vinetvā bhikkhusahassaparivāro phussamāsapuṇṇamāyaṃ rājagahaṃ gantvā dve māse vasi. Ettāvatā bārāṇasito nikkhantassa pañca māsā jātā, sakalo hemanto atikkanto. Kāḷudāyittherassa āgatadivasato sattaṭṭhadivasā vītivattā. Thero phagguṇamāsapuṇṇamāyaṃ cintesi – ‘‘atikkanto dāni hemanto, vasantasamayo anuppatto, manussehi sassādīni uddharitvā sammukhasammukhaṭṭhānehi maggā dinnā, haritatiṇasañchannā pathavī, supupphitā vanasaṇḍā, paṭipajjanakkhamā maggā, kālo dasabalassa ñātisaṅgahaṃ kātu’’nti. Atha bhagavantaṃ upasaṅkamitvā –

Đức Đạo Sư, sau khi thành Phật, đã an cư mùa mưa đầu tiên tại Isipatana. Sau khi mãn hạ và làm lễ Tự tứ, Ngài đã đi đến Uruvelā, ở đó ba tháng để giáo hóa ba anh em đạo sĩ bện tóc. Cùng với một ngàn Tỳ-khưu tùy tùng, vào ngày rằm tháng Phussa, Ngài đã đi đến Rājagaha và ở đó hai tháng. Như vậy, kể từ khi rời Bārāṇasī, đã được năm tháng, toàn bộ mùa đông đã trôi qua. Kể từ ngày trưởng lão Kāḷudāyī đến, bảy tám ngày đã trôi qua. Vào ngày rằm tháng Phagguṇa, vị trưởng lão suy nghĩ: "Nay mùa đông đã qua, mùa xuân đã đến. Người ta đã thu hoạch lúa má, dọn dẹp đường sá quang đãng. Mặt đất phủ đầy cỏ xanh. Rừng cây nở hoa tươi đẹp. Đường sá đã có thể đi lại được. Đây là thời điểm thích hợp để đức Thập Lực thực hiện việc tế độ quyến thuộc". Bấy giờ, ngài đến hầu đức Thế Tôn và thưa rằng –

‘‘Aṅgārino dāni dumā bhadante, phalesino chadanaṃ vippahāya;

Te accimantova pabhāsayanti, samayo mahāvīra bhāgī rasānaṃ…pe…. (theragā. 527);

"Kính bạch Đại đức, nay cây cối đỏ rực như than hồng, sắp trổ quả, chúng đã rụng hết lá; chúng tỏa sáng rực rỡ như những ngọn lửa. Hỡi đấng Đại Hùng, đây là thời điểm (để lên đường đến với dòng tộc) Bhagīrasa... v.v...;

‘‘Nātisītaṃ nātiuṇhaṃ, nātidubbhikkhachātakaṃ;

Saddalā haritā bhūmi, esa kālo mahāmunī’’ti. –

"Trời không quá lạnh, không quá nóng, không đói kém, không mất mùa; mặt đất xanh tươi mơn mởn cỏ non. Hỡi đấng Đại Mâu-ni, đây chính là thời điểm (thích hợp)."

Saṭṭhimattāhi gāthāhi dasabalassa kulanagaragamanavaṇṇaṃ vaṇṇesi. Atha naṃ satthā – ‘‘kiṃ nu kho, udāyi, madhurassarena gamanavaṇṇaṃ vaṇṇesī’’ti āha. ‘‘Tumhākaṃ, bhante, pitā suddhodanamahārājā tumhe passitukāmo, karotha ñātakānaṃ saṅgaha’’nti. ‘‘Sādhu, udāyi, karissāmi ñātakānaṃ saṅgahaṃ, bhikkhusaṅghassa ārocehi, gamiyavattaṃ paripūressantī’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti thero tesaṃ ārocesi.

Với sáu mươi bài kệ, ngài đã tán dương cuộc hành trình về kinh thành của dòng tộc đức Thập Lực. Bấy giờ, đức Đạo Sư nói với ngài rằng: “Này Udāyi, vì sao ông lại dùng giọng ngọt ngào để tán dương cuộc hành trình?” (Ngài Udāyī thưa): “Bạch ngài, phụ thân của ngài là đức vua Suddhodana mong muốn được gặp ngài, xin ngài hãy nhiếp độ quyến thuộc.” (Đức Phật phán): “Lành thay, Udāyī, Ta sẽ nhiếp độ quyến thuộc. Ông hãy thông báo cho chúng Tỳ-khưu, họ sẽ chu toàn các phận sự cho cuộc hành trình.” “Xin vâng, bạch ngài,” trưởng lão đã thông báo cho họ.

Bhagavā aṅgamagadhavāsīnaṃ kulaputtānaṃ dasahi sahassehi, kapilavatthuvāsīnaṃ dasahi sahassehīti sabbeheva vīsatisahassehi khīṇāsavabhikkhūhi parivuto rājagahā nikkhamitvā divase divase yojanaṃ gacchati. ‘‘Rājagahato saṭṭhiyojanaṃ kapilavatthuṃ dvīhi māsehi pāpuṇissāmī’’ti aturitacārikaṃ pakkāmi. Theropi ‘‘bhagavato nikkhantabhāvaṃ rañño ārocessāmī’’ti vehāsaṃ abbhuggantvā rañño nivesane pāturahosi. Rājā theraṃ disvā tuṭṭhacitto mahārahe pallaṅke nisīdāpetvā [Pg.103] attano paṭiyāditassa nānaggarasabhojanassa pattaṃ pūretvā adāsi. Thero uṭṭhāya gamanākāraṃ dassesi. ‘‘Nisīditvā bhuñja, tātā’’ti. ‘‘Satthu santikaṃ gantvā bhuñjissāmi, mahārājā’’ti. ‘‘Kahaṃ pana, tāta, satthā’’ti? ‘‘Vīsatisahassabhikkhuparivāro tumhākaṃ dassanatthāya cārikaṃ nikkhanto, mahārājā’’ti. Rājā tuṭṭhamānaso āha – ‘‘tumhe imaṃ paribhuñjitvā yāva mama putto imaṃ nagaraṃ pāpuṇāti, tāvassa itova piṇḍapātaṃ pariharathā’’ti. Thero adhivāsesi. Rājā theraṃ parivisitvā pattaṃ gandhacuṇṇena ubbaṭṭetvā uttamassa bhojanassa pūretvā ‘‘tathāgatassa dethā’’ti therassa hatthe patiṭṭhāpesi. Thero sabbesaṃ passantānaṃyeva pattaṃ ākāse khipitvā sayampi vehāsaṃ abbhuggantvā piṇḍapātaṃ āharitvā satthu hatthe ṭhapesi. Satthā taṃ paribhuñji. Eteneva upāyena thero divase divase piṇḍapātaṃ āhari. Satthāpi antarāmagge raññoyeva piṇḍapātaṃ paribhuñji. Theropi bhattakiccāvasāne divase divase ‘‘ajja bhagavā ettakaṃ āgato, ajja ettaka’’nti buddhaguṇapaṭisaṃyuttāya ca kathāya sakalaṃ rājakulaṃ satthudassanaṃ vināyeva satthari sañjātappasādaṃ akāsi. Teneva naṃ bhagavā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ kulappasādakānaṃ yadidaṃ kāḷudāyī’’ti (a. ni. 1.219, 225) etadagge ṭhapesi.

Đức Thế Tôn, được vây quanh bởi hai mươi ngàn vị Tỳ-khưu lậu tận -- gồm mười ngàn thiện gia nam tử trú ở xứ Aṅga và Magadha, và mười ngàn thiện gia nam tử trú ở Kapilavatthu -- đã rời khỏi thành Rājagaha và mỗi ngày đi được một do-tuần. Ngài đã khởi hành một cách không vội vã với ý nghĩ: “Ta sẽ đến Kapilavatthu, cách Rājagaha sáu mươi do-tuần, trong vòng hai tháng.” Vị trưởng lão cũng nghĩ rằng: “Ta sẽ báo cho đức vua biết về sự khởi hành của đức Thế Tôn,” rồi bay lên không trung và hiện ra trong cung điện của đức vua. Đức vua trông thấy vị trưởng lão, lòng đầy hoan hỷ, đã mời ngài ngồi trên một chiếc sàng tọa quý giá, rồi đổ đầy vào bát những món ăn thượng vị đủ loại đã được chuẩn bị cho chính mình và dâng lên ngài. Vị trưởng lão đứng dậy, tỏ ý muốn đi. (Vua nói): “Thưa ngài, xin hãy ngồi lại dùng bữa.” (Trưởng lão đáp): “Tâu đại vương, tôi sẽ đến nơi đức Đạo Sư rồi mới dùng.” (Vua hỏi): “Thưa ngài, vậy đức Đạo Sư đang ở đâu?” (Trưởng lão đáp): “Tâu đại vương, ngài đang du hành cùng với hai mươi ngàn vị Tỳ-khưu tùy tùng để đến thăm ngài.” Đức vua lòng đầy hoan hỷ, nói rằng: “Xin ngài hãy dùng phần này, và cho đến khi con trai của trẫm về đến kinh thành này, xin ngài hãy mang vật thực khất thực cho vị ấy từ nơi đây.” Vị trưởng lão đã nhận lời. Đức vua sau khi phục vụ vị trưởng lão, đã dùng bột thơm thoa vào bát, đổ đầy những món ăn thượng vị và đặt vào tay vị trưởng lão, nói rằng: “Xin hãy dâng lên đức Như Lai.” Vị trưởng lão, ngay trước mắt mọi người, đã tung chiếc bát lên không trung, rồi chính ngài cũng bay lên không trung, mang vật thực khất thực về và đặt vào tay đức Đạo Sư. Đức Đạo Sư đã dùng bữa. Bằng cách ấy, vị trưởng lão mỗi ngày đều mang vật thực khất thực về. Đức Đạo Sư cũng chỉ dùng vật thực khất thực của đức vua trên suốt quãng đường. Vị trưởng lão, sau khi thọ thực xong, mỗi ngày đều nói: “Hôm nay đức Thế Tôn đã đi đến đây, hôm nay đến đây,” và bằng những câu chuyện liên quan đến ân đức của đức Phật, ngài đã làm cho toàn thể hoàng tộc, dù chưa được diện kiến đức Đạo Sư, cũng phát sinh lòng tịnh tín nơi đức Đạo Sư. Chính vì lý do đó, đức Thế Tôn đã đặt ngài vào vị trí tối thắng: “Này các Tỳ-khưu, trong số các đệ tử Tỳ-khưu của ta, những người làm cho các gia tộc phát sinh lòng tịnh tín, người đứng đầu là Kāḷudāyī.”

Sākiyāpi kho anuppatte bhagavati ‘‘amhākaṃ ñātiseṭṭhaṃ passissāmā’’ti sannipatitvā bhagavato vasanaṭṭhānaṃ vīmaṃsamānā ‘‘nigrodhasakkassa ārāmo ramaṇīyo’’ti sallakkhetvā tattha sabbaṃ paṭijagganavidhiṃ kāretvā gandhapupphahatthā paccuggamanaṃ karontā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍite daharadahare nāgaradārake ca nāgaradārikāyo ca paṭhamaṃ pahiṇiṃsu, tato rājakumāre ca rājakumārikāyo ca, tesaṃ anantarā sāmaṃ gandhapupphādīhi pūjayamānā bhagavantaṃ gahetvā nigrodhārāmameva agamaṃsu. Tattha bhagavā vīsatisahassakhīṇāsavaparivuto paññattavarabuddhāsane nisīdi. Sākiyā nāma mānajātikā mānatthaddhā, te ‘‘siddhatthakumāro amhehi daharataro, amhākaṃ kaniṭṭho, bhāgineyyo, putto, nattā’’ti cintetvā daharadahare rājakumāre āhaṃsu – ‘‘tumhe vandatha, mayaṃ tumhākaṃ piṭṭhito nisīdissāmā’’ti.

Khi đức Thế Tôn đến nơi, dòng tộc Sākiyā quả thật đã tụ họp lại với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ được diện kiến vị quyến thuộc cao quý nhất của chúng ta.” Trong khi tìm kiếm một nơi trú ngụ cho đức Thế Tôn, họ nhận thấy: “Khu vườn của Nigrodha dòng Sākiyā thật khả ái,” rồi cho thực hiện mọi công việc chuẩn bị ở đó. Tay cầm hương và hoa, họ đi ra đón rước. Trước hết, họ cử đi các bé trai và bé gái trong thành, còn rất trẻ, được trang điểm với đủ loại trang sức. Sau đó là các hoàng tử và công chúa. Theo sau họ, chính các vị Sākiyā, vừa đi vừa cúng dường bằng hương, hoa, v.v., đã đưa đức Thế Tôn về chính khu vườn Nigrodha. Tại đó, đức Thế Tôn, được vây quanh bởi hai mươi ngàn vị lậu tận, đã an tọa trên Phật tọa cao quý đã được soạn sẵn. Dòng tộc Sākiyā vốn là một dòng dõi có nhiều kiêu mạn, cứng cỏi vì lòng kiêu mạn. Họ suy nghĩ rằng: “Thái tử Siddhattha nhỏ tuổi hơn chúng ta, là em, là cháu trai, là con, là cháu của chúng ta,” rồi nói với các vị hoàng tử còn rất trẻ rằng: “Các con hãy đảnh lễ, chúng ta sẽ ngồi phía sau các con.”

Tesu [Pg.104] evaṃ avanditvā nisinnesu bhagavā tesaṃ ajjhāsayaṃ oloketvā ‘‘na maṃ ñātayo vandanti, handa dāni te vandāpessāmī’’ti abhiññāpādakaṃ catutthaṃ jhānaṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya ākāsaṃ abbhuggantvā tesaṃ sīse pādapaṃsuṃ okiramāno viya kaṇḍambarukkhamūle yamakapāṭihāriyasadisaṃ pāṭihāriyaṃ akāsi. Rājā taṃ acchariyaṃ disvā āha – ‘‘bhante, tumhākaṃ jātadivase kāladevalassa vandanatthaṃ upanītānaṃ vopāde parivattetvā brāhmaṇassa matthake patiṭṭhite disvāpi ahaṃ tumhākaṃ pāde vandiṃ, ayaṃ me paṭhamavandanā. Vappamaṅgaladivase ca jambucchāyāya sirisayane nipannānaṃ vojambucchāyāya aparivattanaṃ disvāpi pāde vandiṃ, ayaṃ me dutiyavandanā. Idāni pana imaṃ adiṭṭhapubbaṃ pāṭihāriyaṃ disvāpi ahaṃ tumhākaṃ pāde vandāmi, ayaṃ me tatiyavandanā’’ti. Raññā pana vandite bhagavantaṃ avanditvā ṭhātuṃ samattho nāma ekasākiyopi nāhosi, sabbe vandiṃsuyeva.

Khi họ ngồi như vậy mà không đảnh lễ, đức Thế Tôn, sau khi quán xét tâm ý của họ, đã nghĩ rằng: “Các quyến thuộc không đảnh lễ ta. Này, giờ ta sẽ khiến họ phải đảnh lễ.” Ngài nhập vào thiền thứ tư, là nền tảng cho các thắng trí, rồi xuất khỏi thiền, bay lên không trung, và như thể rải bụi từ chân ngài lên đầu họ, ngài đã thực hiện một phép lạ tương tự như song thông thần biến tại gốc cây xoài Kaṇḍamba. Đức vua, khi thấy điều kỳ diệu ấy, đã bạch rằng: “Bạch ngài, vào ngày ngài đản sinh, khi ngài được đưa đến để đảnh lễ đạo sĩ Kāḷadevala, con đã thấy đôi chân của ngài xoay lại và đặt lên đầu vị Bà-la-môn, con đã đảnh lễ đôi chân của ngài. Đó là lần đảnh lễ thứ nhất của con. Và vào ngày Lễ Hạ điền, khi thấy bóng cây trâm không xoay chuyển trong lúc ngài đang nằm trên giường báu dưới bóng cây ấy, con cũng đã đảnh lễ đôi chân của ngài. Đó là lần đảnh lễ thứ hai của con. Còn bây giờ, khi thấy phép lạ chưa từng có này, con lại đảnh lễ đôi chân của ngài. Đây là lần đảnh lễ thứ ba của con.” Khi đức vua đã đảnh lễ, không một vị nào trong dòng Sākiyā có thể đứng yên mà không đảnh lễ đức Thế Tôn; tất cả đều đã đảnh lễ.

Iti bhagavā ñātayo vandāpetvā ākāsato otaritvā paññattāsane nisīdi. Nisinne bhagavati sikhāpatto ñātisamāgamo ahosi, sabbe ekaggacittā hutvā nisīdiṃsu. Tato mahāmegho pokkharavassaṃ vassi. Tambavaṇṇaṃ udakaṃ heṭṭhā viravantaṃ gacchati, temitukāmova temeti, atemitukāmassa sarīre ekabindumattampi na patati. Taṃ disvā sabbe acchariyabbhutacittā jātā ‘‘aho acchariyaṃ, aho abbhuta’’nti kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ. Satthā ‘‘na idāneva mayhaṃ ñātisamāgame pokkharavassaṃ vassati, atītepi vassī’’ti imissā aṭṭhuppattiyā vessantarajātakaṃ (jā. 2.22.1655 ādayo) kathesi. Dhammakathaṃ sutvā sabbe uṭṭhāya vanditvā pakkamiṃsu. Ekopi rājā vā rājamahāmatto vā ‘‘sve amhākaṃ bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti vatvā gato nāma natthi.

Như vậy, đức Thế Tôn sau khi khiến cho quyến thuộc đảnh lễ, Ngài từ trên không trung đi xuống và ngự trên chỗ ngồi đã được soạn sẵn. Khi đức Thế Tôn đã an tọa, cuộc hội họp của quyến thuộc đã lên đến đỉnh điểm, tất cả đều nhất tâm ngồi xuống. Bấy giờ, một đám mây lớn đã làm mưa sen. Nước mưa màu đồng đỏ chảy đi, réo vang ở bên dưới, chỉ làm ướt người nào muốn được ướt, còn trên thân người không muốn được ướt thì không một giọt nào rơi xuống. Thấy điều ấy, tất cả mọi người sanh tâm kỳ diệu chưa từng có, và đã thốt lên lời rằng: “Ồ, thật kỳ diệu! Ồ, thật phi thường!”. Bậc Đạo Sư nói: “Không phải chỉ bây giờ, trong cuộc hội họp quyến thuộc của ta, mưa sen mới rơi xuống, mà trong quá khứ cũng đã từng rơi xuống”, rồi nhân sự việc phát sanh này, Ngài đã kể lại chuyện Vessantara Jātaka. Sau khi nghe pháp thoại, tất cả mọi người đứng dậy, đảnh lễ rồi ra về. Không một ai, dù là vua hay đại thần của vua, nói rằng: “Ngày mai, xin quý Ngài hãy nhận vật thực của chúng tôi” rồi ra đi.

Satthā punadivase vīsatibhikkhusahassaparivuto kapilavatthuṃ piṇḍāya pāvisi. Taṃ na koci gantvā nimantesi, na pattaṃ vā aggahesi. Bhagavā indakhīle ṭhitova āvajjesi – ‘‘kathaṃ nu kho pubbabuddhā kulanagare piṇḍāya cariṃsu, kiṃ uppaṭipāṭiyā issarajanānaṃ gharāni agamaṃsu, udāhu sapadānacārikaṃ cariṃsū’’ti? Tato ekabuddhassapi uppaṭipāṭiyā gamanaṃ adisvā ‘‘mayāpi dāni ayameva tesaṃ vaṃso paggahetabbo, āyatiñca mama sāvakā [Pg.105] mamaññeva anusikkhantā piṇḍacārikavattaṃ paripūressantī’’ti koṭiyaṃ niviṭṭhagehato paṭṭhāya sapadānaṃ piṇḍāya cari. ‘‘Ayyo kira siddhatthakumāro piṇḍāya caratī’’ti dvibhūmikatibhūmikādīsu pāsādesu sīhapañjaraṃ vivaritvā mahājano dassanabyāvaṭo ahosi.

Vào ngày hôm sau, bậc Đạo Sư có hai mươi ngàn vị tỳ-khưu đi theo hầu, đã vào thành Kapilavatthu để khất thực. Không một ai đến thỉnh mời Ngài, cũng không ai nhận lấy bát. Đức Thế Tôn đứng ngay tại trụ cửa thành và suy xét: “Các vị Phật quá khứ đã đi khất thực trong thành phố của dòng tộc như thế nào nhỉ? Có phải các Ngài đã đi không theo thứ tự đến nhà của những người quyền thế, hay là các Ngài đã đi khất thực tuần tự từng nhà?”. Sau đó, vì không thấy có vị Phật nào đi không theo thứ tự, Ngài suy nghĩ: “Bây giờ, ta cũng nên tiếp nối dòng truyền thừa này của các Ngài. Và trong tương lai, các đệ tử của ta, khi noi theo gương của chính ta, sẽ làm tròn phận sự khất thực”. Suy nghĩ như vậy, Ngài bắt đầu từ ngôi nhà đầu tiên ở cuối phố, đi khất thực tuần tự từng nhà. “Nghe nói, hoàng tử Siddhattha cao quý đang đi khất thực!”, dân chúng trong các lâu đài hai tầng, ba tầng... mở cửa sổ chấn song và bận rộn nhìn xem.

Rāhulamātāpi devī – ‘‘ayyaputto kira imasmiṃyeva nagare mahantena rājānubhāvena suvaṇṇasivikādīhi vicaritvā idāni kesamassuṃ ohāretvā kāsāyavatthanivāsano kapālahattho piṇḍāya carati, sobhati nu kho’’ti sīhapañjaraṃ vivaritvā olokayamānā bhagavantaṃ nānāvirāgasamujjalāya sarīrappabhāya nagaravīthiyo obhāsetvā byāmappabhāparikkhepasamupabyūḷhāya asītānubyañjanappabhāsitāya dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇapaṭimaṇḍitāya anopamāya buddhasiriyā virocamānaṃ disvā uṇhīsato paṭṭhāya yāva pādatalā –

Hoàng hậu, mẹ của Rāhula, cũng nghĩ rằng: “Nghe nói, con trai của đức vua, người đã từng đi lại trong chính thành phố này với uy lực hoàng gia vĩ đại, bằng kiệu vàng..., giờ đây đã cạo bỏ râu tóc, khoác y cà-sa, tay cầm bát sành, đi khất thực. Trông ngài có trang nghiêm chăng?”, bà mở cửa sổ chấn song và nhìn ra. Bà thấy đức Thế Tôn đang tỏa sáng với vẻ uy nghi vô song của một vị Phật, được trang hoàng bởi ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân, được chiếu rọi bởi tám mươi vẻ đẹp phụ, được bao quanh bởi vòng hào quang một sải tay, làm rực sáng các đường phố với hào quang thân thể chói lọi nhiều màu sắc khác nhau. Bà nhìn ngắm Ngài từ đỉnh đầu cho đến lòng bàn chân.

‘‘Siniddhanīlamudukuñcitakeso, sūriyanimmalatalābhinalāṭo;

Yuttatuṅgamudukāyatanāso, raṃsijālavikasito narasīho’’ti. –

“Với mái tóc óng ả, xanh biếc, mềm mại và xoăn tít, với vầng trán rạng rỡ như mặt trời không tì vết; với chiếc mũi thẳng, cao, mềm mại và thon dài, bậc Nhân Sư tử, tỏa sáng với mạng lưới hào quang.”

Evamādikāhi dasahi narasīhagāthāhi abhitthavitvā ‘‘tumhākaṃ putto piṇḍāya caratī’’ti rañño ārocesi. Rājā saṃviggahadayo hatthena sāṭakaṃ saṇḍapento turitaturito nikkhamitvā vegena gantvā bhagavato purato ṭhatvā āha – ‘‘kinnu kho, bhante, amhe lajjāpetha, kimatthaṃ piṇḍāya caratha, kiṃ ‘ettakānaṃ bhikkhūnaṃ na sakkā bhattaṃ laddhu’nti saññaṃ karitthā’’ti? ‘‘Vaṃsacārittametaṃ, mahārāja, amhāka’’nti. ‘‘Nanu, bhante, amhākaṃ vaṃso nāma mahāsammatakhattiyavaṃso, ettha ca ekakhattiyopi bhikkhācarako nāma natthī’’ti. ‘‘Ayaṃ, mahārāja, khattiyavaṃso nāma tava vaṃso. Amhākaṃ pana ‘dīpaṅkaro koṇḍañño…pe… kassapo’ti ayaṃ buddhavaṃso nāma. Ete ca aññe ca anekasahassasaṅkhā buddhā bhikkhācāreneva jīvikaṃ kappesu’’nti antaravīthiyaṃ ṭhitova –

Sau khi tán thán bằng mười bài kệ Nhân Sư tử như trên, bà tâu với đức vua: “Con trai của bệ hạ đang đi khất thực”. Đức vua, với tâm xúc động, tay sửa lại y phục, vội vã đi ra, nhanh chóng đến trước mặt đức Thế Tôn và bạch rằng: “Bạch ngài, tại sao ngài lại làm chúng tôi phải hổ thẹn? Tại sao ngài lại đi khất thực? Phải chăng ngài nghĩ rằng không thể nào có được vật thực cho từng ấy vị tỳ-khưu?”. “Thưa đại vương, đây là truyền thống của dòng dõi chúng tôi”. “Bạch ngài, chẳng phải dòng dõi của chúng ta là dòng dõi chiến sĩ Mahāsammata sao? Và trong dòng dõi ấy, không có một vị chiến sĩ nào đi khất thực cả”. “Thưa đại vương, dòng dõi chiến sĩ ấy là dòng dõi của ngài. Còn dòng dõi của chúng tôi là dòng dõi chư Phật, như Dīpaṅkara, Koṇḍañña... Kassapa. Các vị ấy và vô số ngàn vị Phật khác đã sống bằng cách khất thực”. Rồi Ngài đứng ngay giữa đường và nói:

‘‘Uttiṭṭhe [Pg.106] nappamajjeyya, dhammaṃ sucaritaṃ care;

Dhammacārī sukhaṃ seti, asmiṃ loke paramhi cā’’ti. (dha. pa. 168) –

“Hãy đứng dậy, chớ nên phóng dật, hãy thực hành thiện pháp. Người sống theo pháp được an lạc, trong đời này và đời sau.”

Imaṃ gāthamāha. Gāthāpariyosāne rājā sotāpattiphale patiṭṭhāsi.

Ngài đã nói bài kệ này. Khi bài kệ kết thúc, đức vua đắc quả Tu-đà-hoàn.

‘‘Dhammañcare sucaritaṃ, na naṃ duccaritaṃ care;

Dhammacārī sukhaṃ seti, asmiṃ loke paramhi cā’’ti. (dha. pa. 169) –

“Hãy thực hành thiện pháp, chớ thực hành ác pháp. Người sống theo pháp được an lạc, trong đời này và đời sau.”

Imaṃ gāthaṃ sutvā sakadāgāmiphale patiṭṭhāsi, mahādhammapālajātakaṃ (jā. 1.10.92 ādayo) sutvā anāgāmiphale patiṭṭhāsi, maraṇasamaye setacchattassa heṭṭhā sirisayane nipannoyeva arahattaṃ pāpuṇi. Araññavāsena padhānānuyogakiccaṃ rañño nāhosi. So sotāpattiphalaṃ sacchikatvāyeva pana bhagavato pattaṃ gahetvā saparisaṃ bhagavantaṃ mahāpāsādaṃ āropetvā paṇītena khādanīyena bhojanīyena parivisi. Bhattakiccapariyosāne sabbaṃ itthāgāraṃ āgantvā bhagavantaṃ vandi ṭhapetvā rāhulamātaraṃ. Sā pana ‘‘gaccha, ayyaputtaṃ vandāhī’’ti parijanena vuccamānāpi ‘‘sace mayhaṃ guṇo atthi, sayameva mama santikaṃ ayyaputto āgamissati, āgatameva naṃ vandissāmī’’ti vatvā na agamāsi.

Nghe bài kệ này, đức vua đắc quả Tư-đà-hàm; nghe chuyện Mahādhammapāla Jātaka, ngài đắc quả A-na-hàm; vào lúc lâm chung, đang nằm trên giường báu dưới lọng trắng, ngài đã chứng đắc A-la-hán quả. Đức vua đã không có phận sự nỗ lực tinh tấn bằng cách sống trong rừng. Sau khi chứng ngộ quả Tu-đà-hoàn, ngài đã nhận lấy bát của đức Thế Tôn, đưa đức Thế Tôn cùng với chúng tăng lên đại lầu, và dâng cúng các món ăn vật thực loại cứng và loại mềm hảo hạng. Khi việc thọ thực kết thúc, toàn thể nội cung, ngoại trừ mẹ của Rāhula, đã đến đảnh lễ đức Thế Tôn. Về phần bà, dù được người hầu thưa rằng: “Xin mời người đi đảnh lễ con trai của đức vua”, bà vẫn nói: “Nếu ta có đức hạnh, chính con trai của đức vua sẽ đến gặp ta. Khi ngài đã đến, ta sẽ đảnh lễ ngài”, và bà đã không đi.

Bhagavā rājānaṃ pattaṃ gāhāpetvā dvīhi aggasāvakehi saddhiṃ rājadhītāya sirigabbhaṃ gantvā ‘‘rājadhītā yathāruci vandamānā na kiñci vattabbā’’ti vatvā paññattāsane nisīdi. Sā vegenāgantvā gopphakesu gahetvā pādapiṭṭhiyaṃ sīsaṃ parivattetvā yathājjhāsayaṃ vandi. Rājā rājadhītāya bhagavati sinehabahumānādiguṇasampattiṃ kathesi – ‘‘bhante, mama dhītā ‘tumhehi kāsāyāni vatthāni nivāsitānī’ti sutvā tato paṭṭhāya kāsāyavatthanivatthā jātā, tumhākaṃ ekabhattikabhāvaṃ sutvā ekabhattikāva jātā, tumhehi mahāsayanassa chaḍḍitabhāvaṃ sutvā paṭṭikāmañcakeyeva nipannā, tumhākaṃ mālāgandhādīhi viratabhāvaṃ ñatvā viratamālāgandhāva jātā, attano ñātakehi ‘mayaṃ paṭijaggissāmā’ti sāsane pesitepi tesu ekañātakampi na olokesi, evaṃ guṇasampannā me, bhante, dhītā’’ti. ‘‘Anacchariyaṃ, mahārāja, ayaṃ idāni tayā rakkhiyamānā rājadhītā paripakke ñāṇe attānaṃ rakkheyya, esā pubbe anārakkhā pabbatapāde vicaramānā aparipakkepi ñāṇe attānaṃ rakkhī’’ti vatvā candakinnarījātakaṃ (jā. 1.14.18 ādayo) kathetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi.

Đức Thế Tôn bảo đức vua cầm lấy bát, rồi cùng với hai vị Thượng thủ Thinh văn đi đến hương phòng của công chúa, và sau khi nói rằng: “Khi công chúa đảnh lễ theo ý thích, không nên nói gì cả,” Ngài ngự trên chỗ ngồi đã soạn sẵn. Nàng vội vàng đến, nắm lấy mắt cá chân, xoay đầu trên mu bàn chân và đảnh lễ theo ý nguyện. Đức vua kể lại sự thành tựu các đức tính như tình thương, lòng kính trọng của công chúa đối với Đức Thế Tôn: “Bạch Thế Tôn, con gái của trẫm nghe rằng Ngài đã đắp y cà-sa, từ đó cũng trở thành người mặc y cà-sa; nghe Ngài dùng một bữa, cũng trở thành người dùng một bữa; nghe Ngài đã từ bỏ giường cao nệm rộng, nàng chỉ nằm trên giường thấp; biết Ngài đã từ bỏ vòng hoa, hương liệu, nàng cũng trở thành người từ bỏ vòng hoa, hương liệu; dù cho bà con thân thuộc gửi tin đến nói ‘chúng tôi sẽ chăm sóc nàng,’ nàng cũng không nhìn đến một người bà con nào. Bạch Thế Tôn, con gái của trẫm có đầy đủ đức hạnh như vậy.” “Thưa Đại vương, điều này không có gì đáng ngạc nhiên. Công chúa này, nay được Đại vương bảo vệ, khi trí tuệ đã chín muồi, có thể tự bảo vệ mình. Nàng trong quá khứ, không có ai bảo vệ, khi đi lại dưới chân núi, dù trí tuệ chưa chín muồi, cũng đã tự bảo vệ được mình.” Nói xong, Ngài kể chuyện bổn sanh Candakinnarī, rồi đứng dậy từ chỗ ngồi và ra đi.

Punadivase [Pg.107] pana nandassa rājakumārassa abhisekagehappavesanavivāhamaṅgalesu vattamānesu tassa gehaṃ gantvā kumāraṃ pattaṃ gāhāpetvā pabbājetukāmo maṅgalaṃ vatvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Janapadakalyāṇī kumāraṃ gacchantaṃ disvā ‘‘tuvaṭaṃ kho, ayyaputta, āgaccheyyāsī’’ti vatvā gīvaṃ pasāretvā olokesi. So bhagavantaṃ ‘‘pattaṃ gaṇhathā’’ti vattuṃ avisahamāno vihāraṃyeva agamāsi. Taṃ anicchamānaṃyeva bhagavā pabbājesi. Iti bhagavā kapilavatthuṃ gantvā tatiyadivase nandaṃ pabbājesi.

Vào ngày hôm sau, khi các lễ đăng quang, tân gia, và hôn lễ của vương tử Nanda đang diễn ra, Đức Thế Tôn đi đến nhà của vương tử ấy, bảo vương tử cầm lấy bát, và với ý muốn cho xuất gia, Ngài nói lời chúc phúc rồi đứng dậy từ chỗ ngồi và ra đi. Công chúa Janapadakalyāṇī thấy vương tử đang đi, liền nói: “Thưa phu quân, xin hãy mau trở về,” rồi nghển cổ nhìn theo. Vương tử ấy không dám nói với Đức Thế Tôn rằng: “Xin Ngài hãy nhận lại bát,” nên đã đi đến tận tu viện. Đức Thế Tôn đã cho vị ấy xuất gia dù vị ấy không muốn. Như vậy, Đức Thế Tôn sau khi đến Kapilavatthu, vào ngày thứ ba đã cho Nanda xuất gia.

Sattame divase rāhulamātāpi kumāraṃ alaṅkaritvā bhagavato santikaṃ pesesi – ‘‘passa, tāta, etaṃ vīsatisahassasamaṇaparivutaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ brahmarūpavaṇṇaṃ samaṇaṃ, ayaṃ te pitā, etassa mahantā nidhayo ahesuṃ tyassa nikkhamanakālato paṭṭhāya na passāma, gaccha, naṃ dāyajjaṃ yācāhi – ‘ahaṃ, tāta, kumāro abhisekaṃ patvā cakkavattī bhavissāmi, dhanena me attho, dhanaṃ me dehi. Sāmiko hi putto pitusantakassā’’’ti. Kumāro ca bhagavato santikaṃ gantvāva pitusinehaṃ labhitvā haṭṭhacitto ‘‘sukhā te, samaṇa, chāyā’’ti vatvā aññañca bahuṃ attano anurūpaṃ vadanto aṭṭhāsi. Bhagavā katabhattakicco anumodanaṃ vatvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Kumāropi ‘‘dāyajjaṃ me, samaṇa, dehi, dāyajjaṃ me, samaṇa, dehī’’ti bhagavantaṃ anubandhi. Na bhagavā kumāraṃ nivattāpesi, parijanopi bhagavatā saddhiṃ gacchantaṃ nivattetuṃ nāsakkhi. Iti so bhagavatā saddhiṃ ārāmameva agamāsi.

Vào ngày thứ bảy, mẹ của Rāhula cũng trang điểm cho vương tử và gửi đến chỗ Đức Thế Tôn, dặn rằng: “Này con, hãy nhìn xem vị Sa-môn này, được hai mươi ngàn vị Sa-môn vây quanh, có sắc thân màu vàng ròng, có sắc tướng như Phạm thiên. Đây là cha của con. Vị ấy đã có những kho tàng lớn, nhưng từ khi vị ấy xuất gia, chúng ta không còn thấy nữa. Hãy đi, xin người tài sản thừa kế: ‘Thưa cha, con là vương tử, sau khi được làm lễ quán đảnh, con sẽ trở thành Chuyển luân vương, con cần tài sản, xin hãy cho con tài sản. Vì rằng người con trai là chủ nhân của tài sản thuộc về người cha.’” Và vương tử, vừa đến chỗ Đức Thế Tôn, liền nhận được tình thương của người cha, với tâm hoan hỷ, nói rằng: “Thưa Sa-môn, bóng của Ngài thật an lạc,” và đứng đó nói nhiều lời khác phù hợp với mình. Đức Thế Tôn, sau khi đã thọ thực xong, nói lời tùy hỷ, rồi đứng dậy từ chỗ ngồi và ra đi. Vương tử cũng đi theo Đức Thế Tôn, nói: “Thưa Sa-môn, xin hãy cho con tài sản thừa kế, thưa Sa-môn, xin hãy cho con tài sản thừa kế.” Đức Thế Tôn không bảo vương tử quay về, đoàn tùy tùng cũng không thể làm cho vương tử đang đi cùng Đức Thế Tôn quay trở lại. Như vậy, vị ấy đã đi cùng với Đức Thế Tôn đến tận tu viện.

Tato bhagavā cintesi – ‘‘yaṃ ayaṃ pitusantakaṃ dhanaṃ icchati, taṃ vaṭṭānugataṃ savighātaṃ, handassa me bodhimaṇḍe paṭiladdhaṃ sattavidhaṃ ariyadhanaṃ demi, lokuttaradāyajjassa naṃ sāmikaṃ karomī’’ti āyasmantaṃ sāriputtaṃ āmantesi – ‘‘tena hi, sāriputta, rāhulaṃ pabbājehī’’ti. Thero taṃ pabbājesi. Pabbajite ca pana kumāre rañño adhimattaṃ dukkhaṃ uppajji, taṃ adhivāsetuṃ asakkonto bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ‘‘sādhu, bhante, ayyā mātāpitūhi ananuññātaṃ puttaṃ na pabbājeyyu’’nti varaṃ yāci. Bhagavā ca tassa varaṃ datvā punekadivase rājanivesane katabhattakicco ekamantaṃ nisinnena raññā ‘‘bhante, tumhākaṃ dukkarakārikakāle ekā devatā maṃ upasaṅkamitvā ‘putto te kālaṅkato’ti āha, tassā vacanaṃ asaddahanto ‘na mayhaṃ putto sambodhiṃ appatvā kālaṃ karotī’ti taṃ [Pg.108] paṭikkhipi’’nti vutte ‘‘tumhe idāni kiṃ saddahissatha, ye tumhe pubbepi aṭṭhikāni dassetvā ‘putto te mato’ti vutte na saddahitthā’’ti imissā aṭṭhuppattiyā mahādhammapālajātakaṃ kathesi. Kathāpariyosāne rājā anāgāmiphale patiṭṭhahi.

Khi ấy, Đức Thế Tôn suy nghĩ: “Tài sản thuộc về người cha mà nó mong muốn này là thứ đi theo vòng luân hồi, có chướng ngại. Thôi, ta sẽ cho nó bảy loại Thánh tài sản mà ta đã chứng đắc tại Bồ-đề đoàn, ta sẽ làm cho nó trở thành chủ nhân của tài sản thừa kế siêu thế.” Ngài gọi Tôn giả Sāriputta: “Vậy thì, này Sāriputta, hãy cho Rāhula xuất gia.” Vị Trưởng lão đã cho vị ấy xuất gia. Nhưng khi vương tử đã xuất gia, một nỗi khổ lớn lao khởi lên nơi đức vua. Không thể chịu đựng được nỗi khổ ấy, đức vua đến hầu Đức Thế Tôn và xin một ân huệ: “Lành thay, bạch Thế Tôn, xin các bậc Tôn giả đừng cho người con trai xuất gia khi chưa được cha mẹ cho phép.” Và Đức Thế Tôn đã ban cho vị ấy ân huệ đó. Vào một ngày khác, sau khi thọ thực xong tại hoàng cung, khi đức vua đang ngồi một nơi hợp lẽ nói rằng: “Bạch Thế Tôn, trong thời gian Ngài khổ hạnh, một vị thiên nhân đã đến gặp trẫm và nói: ‘Con trai của ngài đã qua đời.’ Không tin lời của vị ấy, trẫm đã bác bỏ lời ấy, nói rằng: ‘Con trai của ta không thể chết trước khi đạt được Chánh Đẳng Giác,’” Đức Thế Tôn nói: “Bây giờ Đại vương làm sao có thể tin được, khi mà trong quá khứ, dù đã được cho xem xương và nói rằng ‘con trai của ngài đã chết,’ Đại vương cũng đã không tin.” Nhân duyên sự này, Ngài kể chuyện bổn sanh Mahādhammapāla. Khi câu chuyện kết thúc, đức vua an trú vào quả vị Bất lai.

Iti bhagavā pitaraṃ tīsu phalesu patiṭṭhāpetvā bhikkhusaṅghaparivuto punadeva rājagahaṃ gantvā sītavane vihāsi. Tasmiṃ samaye anāthapiṇḍiko gahapati pañcahi sakaṭasatehi bhaṇḍaṃ ādāya rājagahaṃ gantvā attano piyasahāyakassa seṭṭhino gehaṃ gantvā tattha buddhassa bhagavato uppannabhāvaṃ sutvā balavapaccūse devatānubhāvena vivaṭena dvārena satthāraṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhāya, dutiye divase buddhappamukhassa saṅghassa mahādānaṃ datvā sāvatthiṃ āgamanatthāya satthu paṭiññaṃ gahetvā antarāmagge pañcacattālīsayojanaṭṭhāne satasahassaṃ datvā yojanike yojanike vihāraṃ kāretvā jetavanaṃ koṭisanthārena aṭṭhārasahi hiraññakoṭīhi kiṇitvā navakammaṃ paṭṭhapesi. So majjhe dasabalassa gandhakuṭiṃ kāresi, taṃ parivāretvā asītiyā mahātherānaṃ pāṭiyekkaṃ ekasannivesane āvāse ekakuṭikadvikuṭikahaṃsavaṭṭakadīgharassasālāmaṇḍapādivasena sesasenāsanāni pokkharaṇicaṅkamanarattiṭṭhānadivāṭṭhānāni cāti aṭṭhārasakoṭipariccāgena ramaṇīye bhūmibhāge manoramaṃ vihāraṃ kāretvā dasabalassa āgamanatthāya dūtaṃ pāhesi. Satthā tassa vacanaṃ sutvā mahābhikkhusaṅghaparivāro rājagahā nikkhamitvā anupubbena sāvatthinagaraṃ pāpuṇi.

Như vậy, Đức Thế Tôn sau khi an lập phụ thân vào ba Thánh quả, được Tăng chúng Tỳ khưu vây quanh, lại một lần nữa đi đến thành Rājagaha và ngự tại rừng Sītavana. Vào lúc ấy, gia chủ Anāthapiṇḍika, sau khi lấy hàng hóa bằng năm trăm cỗ xe đi đến thành Rājagaha, đến nhà của người bạn thân là một trưởng giả, tại nơi đó nghe tin Đức Phật, bậc Thế Tôn, đã xuất hiện, vào lúc rạng sáng, nhờ oai lực của chư thiên, qua cánh cổng đã mở, ông đến yết kiến Bậc Đạo Sư, nghe pháp và an trú vào quả Tu-đà-hoàn. Vào ngày thứ hai, ông đã cúng dường đại thí đến Tăng chúng có Đức Phật dẫn đầu, sau khi nhận được lời hứa của Bậc Đạo Sư về việc sẽ đến thành Sāvatthī, ông đã chi ra một trăm ngàn ở mỗi nơi trong khoảng cách bốn mươi lăm do-tuần trên đường đi, cho xây dựng các tịnh xá ở mỗi do-tuần, mua khu vườn Jetavana bằng cách trải tiền vàng lên khắp mặt đất với giá mười tám triệu tiền vàng, và bắt đầu công việc xây dựng mới. Ông cho xây dựng hương thất cho Bậc Thập Lực ở giữa, xung quanh đó là các nơi ở riêng biệt cho tám mươi vị Đại Trưởng lão, các sàng tọa còn lại như các am thất đơn, am thất đôi, các sảnh đường tròn, dài, ngắn, các đình tạ, và các hồ sen, các đường kinh hành, các nơi nghỉ ban đêm và ban ngày. Như vậy, với sự chi tiêu mười tám triệu, ông đã cho xây dựng một ngôi tịnh xá khả ái trên một khu đất đáng ưa thích, và phái sứ giả đi để thỉnh Bậc Thập Lực quang lâm. Bậc Đạo Sư sau khi nghe lời của vị ấy, cùng với đại chúng Tỳ khưu vây quanh, đã rời thành Rājagaha và tuần tự đến thành Sāvatthī.

Mahāseṭṭhipi kho vihāramahaṃ sajjetvā tathāgatassa jetavanaṃ pavisanadivase puttaṃ sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitaṃ katvā alaṅkatapaṭiyatteheva pañcahi kumārasatehi saddhiṃ pesesi. So saparivāro pañcavaṇṇavatthasamujjalāni pañca dhajasatāni gahetvā dasabalassa purato ahosi, tesaṃ pacchato mahāsubhaddā cūḷasubhaddāti dve seṭṭhidhītaro pañcahi kumārikāsatehi saddhiṃ puṇṇaghaṭe gahetvā nikkhamiṃsu, tāsaṃ pacchato seṭṭhibhariyā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā pañcahi mātugāmasatehi saddhiṃ puṇṇapātiyo gahetvā nikkhami, sabbesaṃ pacchato mahāseṭṭhi [Pg.109] ahatavatthanivattho ahatavatthanivattheheva pañcahi seṭṭhisatehi saddhiṃ bhagavantaṃ abbhuggañchi. Bhagavā imaṃ upāsakaparisaṃ purato katvā mahābhikkhusaṅghaparivuto attano sarīrappabhāya suvaṇṇarasasekasiñcanāni viya vanantarāni kurumāno anantāya buddhalīlāya aparimāṇāya buddhasiriyā jetavanavihāraṃ pāvisi.

Vị Đại trưởng giả cũng đã chuẩn bị lễ khánh thành tịnh xá, vào ngày Đức Như Lai ngự vào Jetavana, ông cho người con trai trang điểm với tất cả đồ trang sức và phái đi cùng với năm trăm đồng tử cũng được trang điểm sẵn sàng. Người con trai ấy cùng với đoàn tùy tùng, tay cầm năm trăm lá cờ rực rỡ với năm màu sắc, đi trước Bậc Thập Lực. Phía sau họ là hai người con gái của trưởng giả tên là Mahāsubhaddā và Cūḷasubhaddā, cùng với năm trăm thiếu nữ, tay cầm những bình nước đầy, đi ra. Phía sau các cô gái ấy là phu nhân của trưởng giả, được trang điểm với tất cả đồ trang sức, cùng với năm trăm phụ nữ, tay cầm những bát nước đầy, đi ra. Phía sau tất cả là vị Đại trưởng giả, mặc y phục mới chưa giặt, cùng với năm trăm vị trưởng giả cũng mặc y phục mới chưa giặt, đi ra đón Đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn đi trước đoàn cư sĩ nam này, được đại chúng Tỳ khưu vây quanh, làm cho các khoảng rừng cây như được tưới bằng nước vàng ròng bởi hào quang từ thân của Ngài, với uy nghi vô lượng của một vị Phật, với vẻ huy hoàng vô biên của một vị Phật, Ngài đã ngự vào tịnh xá Jetavana.

Atha naṃ anāthapiṇḍiko āpucchi – ‘‘kathāhaṃ, bhante, imasmiṃ vihāre paṭipajjāmī’’ti? ‘‘Tena hi, gahapati, imaṃ vihāraṃ āgatānāgatassa cātuddisassa bhikkhusaṅghassa patiṭṭhāpehī’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti mahāseṭṭhi suvaṇṇabhiṅgāraṃ ādāya dasabalassa hatthe udakaṃ pātetvā ‘‘imaṃ jetavanavihāraṃ āgatānāgatassa cātuddisassa buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dammī’’ti adāsi. Satthā vihāraṃ paṭiggahetvā anumodanaṃ karonto –

Khi ấy, ông Anāthapiṇḍika bạch hỏi Ngài: "Bạch Thế Tôn, con phải thực hành như thế nào trong ngôi tịnh xá này?" – "Này gia chủ, vậy thì hãy dâng cúng ngôi tịnh xá này cho Tăng chúng Tỳ khưu bốn phương, đã đến, đang đến và sẽ đến." – "Lành thay, bạch Thế Tôn." Vị Đại trưởng giả lấy bình nước bằng vàng, rưới nước lên tay Bậc Thập Lực và cúng dường rằng: "Con xin dâng cúng ngôi tịnh xá Jetavana này cho Tăng chúng Tỳ khưu bốn phương, đã đến, đang đến và sẽ đến, có Đức Phật dẫn đầu." Bậc Đạo Sư sau khi thọ nhận tịnh xá, trong khi thuyết bài tùy hỷ, đã nói rằng:

‘‘Sītaṃ uṇhaṃ paṭihanti, tato vāḷamigāni ca;

Sarīsape ca makase, sisire cāpi vuṭṭhiyo.

"Tịnh xá ngăn ngừa lạnh và nóng, ngoài ra còn các loài thú dữ, các loài bò sát và muỗi mòng, và cả sương giá, mưa dầm.

‘‘Tato vātātapo ghoro, sañjāto paṭihaññati;

Leṇatthañca sukhatthañca, jhāyituñca vipassituṃ.

"Ngoài ra, gió và nắng gắt phát sinh cũng được ngăn chặn; (tịnh xá là) để ẩn náu và để được an lạc, để thiền định và để tu tập minh sát.

‘‘Vihāradānaṃ saṅghassa, aggaṃ buddhena vaṇṇitaṃ;

Tasmā hi paṇḍito poso, sampassaṃ atthamattano.

"Việc cúng dường tịnh xá cho Tăng chúng đã được Đức Phật tán thán là tối thượng. Vì vậy, người hiền trí, thấy rõ lợi ích cho bản thân,

‘‘Vihāre kāraye ramme, vāsayettha bahussute;

Tesaṃ annañca pānañca, vatthasenāsanāni ca.

"nên xây dựng những tịnh xá khả ái, và thỉnh các bậc đa văn trú ngụ tại đó. Đối với các vị ấy, (nên cúng dường) vật thực, thức uống, y phục và sàng tọa.

‘‘Dadeyya ujubhūtesu, vippasannena cetasā;

Te tassa dhammaṃ desenti, sabbadukkhāpanūdanaṃ;

Yaṃ so dhammaṃ idhaññāya, parinibbāti anāsavo’’ti. (cūḷava. 295) –

"Nên cúng dường đến các bậc chân chánh với tâm trong sạch tịnh tín. Các vị ấy thuyết giảng cho người đó giáo pháp đoạn trừ mọi khổ đau. Nhờ biết được giáo pháp ấy ở đây, người đó trở thành bậc vô lậu và nhập Niết-bàn."

Vihārānisaṃsaṃ kathesi. Anāthapiṇḍiko dutiyadivasato paṭṭhāya vihāramahaṃ ārabhi. Visākhāya vihāramaho catūhi māsehi niṭṭhito, anāthapiṇḍikassa [Pg.110] pana vihāramaho navahi māsehi niṭṭhāsi. Vihāramahepi aṭṭhāraseva koṭiyo pariccāgaṃ agamaṃsu. Iti ekasmiṃyeva vihāre catupaṇṇāsakoṭisaṅkhaṃ dhanaṃ pariccaji.

(Đức Thế Tôn) đã thuyết về phước báu của việc cúng dường tịnh xá. Ông Anāthapiṇḍika bắt đầu lễ khánh thành tịnh xá kể từ ngày thứ hai. Lễ khánh thành tịnh xá của bà Visākhā hoàn tất trong bốn tháng, còn lễ khánh thành tịnh xá của ông Anāthapiṇḍika thì hoàn tất trong chín tháng. Trong lễ khánh thành tịnh xá, ông cũng đã chi tiêu mười tám triệu. Như vậy, chỉ trong một ngôi tịnh xá, ông đã chi tiêu số tiền là năm mươi bốn triệu.

Atīte pana vipassissa bhagavato kāle punabbasumitto nāma seṭṭhi suvaṇṇiṭṭhakāsanthārena kiṇitvā tasmiṃyeva ṭhāne yojanappamāṇaṃ saṅghārāmaṃ kāresi. Sikhissa pana bhagavato kāle sirivaḍḍho nāma seṭṭhi suvaṇṇaphālasanthārena kiṇitvā tasmiṃyeva ṭhāne tigāvutappamāṇaṃ saṅghārāmaṃ kāresi. Vessabhussa bhagavato kāle sotthiyo nāma seṭṭhi suvaṇṇahatthipadasanthārena kiṇitvā tasmiṃyeva ṭhāne aḍḍhayojanappamāṇaṃ saṅghārāmaṃ kāresi. Kakusandhassa bhagavato kāle accuto nāma seṭṭhi suvaṇṇiṭṭhakāsanthārena kiṇitvā tasmiṃyeva ṭhāne gāvutappamāṇaṃ saṅghārāmaṃ kāresi. Koṇāgamanassa bhagavato kāle uggo nāma seṭṭhi suvaṇṇakacchapasanthārena kiṇitvā tasmiṃyeva ṭhāne aḍḍhagāvutappamāṇaṃ saṅghārāmaṃ kāresi. Kassapassa bhagavato kāle sumaṅgalo nāma seṭṭhi suvaṇṇayaṭṭhisanthārena kiṇitvā tasmiṃyeva ṭhāne soḷasakarīsappamāṇaṃ saṅghārāmaṃ kāresi. Amhākaṃ pana bhagavato kāle anāthapiṇḍiko nāma seṭṭhi kahāpaṇakoṭisanthārena kiṇitvā tasmiṃyeva ṭhāne aṭṭhakarīsappamāṇaṃ saṅghārāmaṃ kāresi. Idaṃ kira ṭhānaṃ sabbabuddhānaṃ avijahitaṭṭhānameva.

Lại nữa, vào thời quá khứ, trong thời của Đức Thế Tôn Vipassī, trưởng giả tên là Punabbasumitta đã mua (khu đất) bằng cách cho lót gạch vàng và đã cho xây dựng một ngôi tịnh xá rộng một do-tuần tại chính nơi ấy. Vào thời của Đức Thế Tôn Sikhī, trưởng giả tên là Sirivaḍḍha đã mua (khu đất) bằng cách cho lót lưỡi cày vàng và đã cho xây dựng một ngôi tịnh xá rộng ba gāvuta tại chính nơi ấy. Vào thời của Đức Thế Tôn Vessabhū, trưởng giả tên là Sotthiya đã mua (khu đất) bằng cách cho lót dấu chân voi bằng vàng và đã cho xây dựng một ngôi tịnh xá rộng nửa do-tuần tại chính nơi ấy. Vào thời của Đức Thế Tôn Kakusandha, trưởng giả tên là Accuta đã mua (khu đất) bằng cách cho lót gạch vàng và đã cho xây dựng một ngôi tịnh xá rộng một gāvuta tại chính nơi ấy. Vào thời của Đức Thế Tôn Koṇāgamana, trưởng giả tên là Ugga đã mua (khu đất) bằng cách cho lót hình rùa vàng và đã cho xây dựng một ngôi tịnh xá rộng nửa gāvuta tại chính nơi ấy. Vào thời của Đức Thế Tôn Kassapa, trưởng giả tên là Sumaṅgala đã mua (khu đất) bằng cách cho lót gậy vàng và đã cho xây dựng một ngôi tịnh xá rộng mười sáu karīsa tại chính nơi ấy. Lại nữa, vào thời của Đức Thế Tôn chúng ta, trưởng giả tên là Anāthapiṇḍika đã mua (khu đất) bằng cách cho lót hàng triệu đồng kahāpaṇa và đã cho xây dựng một ngôi tịnh xá rộng tám karīsa tại chính nơi ấy. Nghe nói rằng nơi này quả thật là nơi không bị chư Phật từ bỏ.

Iti mahābodhimaṇḍe sabbaññutappattito yāva mahāparinibbānamañcā yasmiṃ yasmiṃ ṭhāne bhagavā vihāsi, idaṃ santikenidānaṃ nāmāti veditabbaṃ.

Như vậy, kể từ khi đạt được Nhất thiết trí tại Bồ-đề Đạo tràng cho đến giường Đại Bát-niết-bàn, bất cứ nơi nào Đức Thế Tôn đã an trú, điều này nên được hiểu là 'Tương cận Nhân duyên'.

Santikenidānakathā niṭṭhitā.

Phần Tương cận Nhân duyên đã kết thúc.

Nidānakathā niṭṭhitā.

Phần Nhân duyên đã kết thúc.

Therāpadānaṃ

Trưởng lão Kệ

1. Buddhavaggo

1. Phẩm Phật

Abbhantaranidānavaṇṇanā

Giải thích về Nội Nhân duyên

5.

5.

‘‘Atha [Pg.111] buddhāpadānāni, suṇātha suddhamānasā;

Tiṃsapāramisampuṇṇā, dhammarājā asaṅkhiyā’’ti. –

«Này các vị có tâm thanh tịnh, hãy lắng nghe những câu chuyện về chư Phật; các vị Pháp Vương không thể đếm kể, là những bậc đã viên mãn ba mươi pháp ba-la-mật.»

Ettha athāti adhikārantarūpadassanatthe nipātapadaṃ, vibhattiyuttāyuttanipātadvayesu vibhattiyuttanipātapadaṃ. Atha vā –

Ở đây, từ 'atha' là một bất biến từ (nipāta) có ý nghĩa chỉ sự bắt đầu một chủ đề mới. Trong hai loại bất biến từ, loại có biến cách và loại không có biến cách, thì đây là loại bất biến từ có biến cách. Hoặc là –

‘‘Adhikāre maṅgale ceva, nipphannatthevadhāraṇe;

Anantarepagamane, atha-saddo pavattati’’.

«Từ 'atha' được dùng với các ý nghĩa: bắt đầu một chủ đề, điềm lành, sự hoàn thành, sự nhấn mạnh, sự kế tiếp, và sự khởi đầu từ một điểm.»

Tathā hi –

Thật vậy –

‘‘Adhikiccaṃ adhiṭṭhānaṃ, adhiatthaṃ vibhāsati;

Seṭṭhajeṭṭhakabhāvena, adhikāro vidhīyate’’ti. –

«Nó giải thích về sự việc đã được thực hiện một cách vượt trội (adhikicca), sự quyết định vững chắc (adhiṭṭhāna), và ý nghĩa cao tột (adhiattha). Do bản chất cao cả và ưu việt, nó được gọi là 'adhikāra' (chủ đề).»

Vuttattā buddhānaṃ samattiṃsapāramidhammānaṃ adhikiccato, seṭṭhajeṭṭhato adhikāraṭṭhena atha-saddena yuttamapadānānīti. Tividhabodhisattānaṃ pūjāmaṅgalasabhāvato ‘‘pūjā ca pūjaneyyānaṃ, etaṃ maṅgalamuttama’’nti vacanato (khu. pā. 5.3; su. ni. 262) maṅgalaṭṭhena atha-saddena yuttamapadānānīti. Buddhādīnaṃ bhagavantānaṃ sampattikiccassa arahattamaggena nipphannato nipphannaṭṭhena atha-saddena yuttamapadānānīti. Buddhādīnaṃ arahattamaggādikusalato aññakusalānaṃ abhāvato avadhāraṇaṭṭhena nivāraṇaṭṭhena atha-saddena yuttamapadānānīti. Khuddakapāṭhasaṅgahānantaraṃ saṅgahitanti anantaraṭṭhena atha-saddena yuttamapadānānīti. Ito khuddakapāṭhato paṭṭhāyāti apagamanaṭṭhena atha-saddena yuttamapadānānīti.

Vì đã được nói rằng, do các pháp ba-la-mật đầy đủ ba mươi của chư Phật đã được thực hiện một cách vượt trội và có bản chất cao cả, ưu việt, nên (từ apadānāni) được kết hợp với từ 'atha' mang ý nghĩa là 'chủ đề'. Do bản chất là sự cúng dường tốt lành đến ba loại Bồ-tát, và theo như câu «Cúng dường đến các bậc đáng cúng dường, đây là điềm lành tối thượng», nên (từ apadānāni) được kết hợp với từ 'atha' mang ý nghĩa là 'điềm lành'. Do phận sự thành tựu của chư vị Thế Tôn, chư Phật, v.v... được hoàn thành bởi đạo quả A-la-hán, nên (từ apadānāni) được kết hợp với từ 'atha' mang ý nghĩa là 'sự hoàn thành'. Do chư Phật, v.v... không có các pháp thiện nào khác ngoài các pháp thiện như đạo quả A-la-hán, nên (từ apadānāni) được kết hợp với từ 'atha' mang ý nghĩa là 'sự nhấn mạnh' và 'sự loại trừ'. Do được sưu tập ngay sau bộ Tiểu Tụng (Khuddakapāṭha), nên (từ apadānāni) được kết hợp với từ 'atha' mang ý nghĩa là 'sự kế tiếp'. Do bắt đầu từ bộ Tiểu Tụng này, nên (từ apadānāni) được kết hợp với từ 'atha' mang ý nghĩa là 'sự khởi đầu'.

Buddhoti ettha bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho, sabbaññutāya buddho, sabbadassāvitāya buddho, anaññaneyyatāya buddho, visavitāya [Pg.112] buddho, khīṇāsavasaṅkhātena buddho, nirupakkilesasaṅkhātena buddho, pabbajjāsaṅkhātena buddho, adutiyaṭṭhena buddho, taṇhāpahānaṭṭhena buddho, ekāyanamaggaṃ gatoti buddho, eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddho, abuddhivihatattā buddhipaṭilābhā buddho, buddhi buddhaṃ bodhoti anatthantarametaṃ. Yathā nīlādivaṇṇayogato paṭo ‘‘nīlo paṭo, ratto paṭo’’ti vuccati, evaṃ buddhaguṇayogato buddho. Atha vā ‘‘bodhi’’vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ, tena ñāṇena sakaladiyaḍḍhasahassakilesārigaṇe khepetvā nibbānādhigamanato ñāṇaṃ ‘‘bodhī’’ti vuccati. Tena sampayutto samaṅgīpuggalo buddho. Teneva ñāṇena paccekabuddhopi sabbakilese khepetvā nibbānamadhigacchati. Buddhānaṃ pana catūsu asaṅkhyeyyesu kappasatasahassesu ca pāramiyo pūretvā bodhiñāṇassādhigatattā ca indriyaparopariyattañāṇamahākaruṇāsamāpattiñāṇayamakapāṭihīrañāṇasabbaññutaññāṇa- anāvaraṇaāsayānusayādiasādhāraṇañāṇānaṃ samadhigatattā ca ekāyapi dhammadesanāya asaṅkhyeyyāsattanikāye dhammāmataṃ pāyetvā nibbānassa pāpanato ca tadeva ñāṇaṃ buddhānamevādhikabhāvato tesameva sambuddhānaṃ apadānaṃ kāraṇaṃ buddhāpadānaṃ. Tañhi duvidhaṃ kusalākusalavasena. Paccekabuddhā pana na tathā kātuṃ samatthā, annādipaccayadāyakānaṃ saṅgahaṃ karontāpi –

Ở đây, trong từ 'Buddho', (ngài là) 'Buddha' vì đã giác ngộ các chân lý (Tứ đế). (Ngài là) 'Buddha' vì đã làm cho chúng sanh giác ngộ. (Ngài là) 'Buddha' vì có trí nhất thiết trí. (Ngài là) 'Buddha' vì có khả năng thấy biết tất cả. (Ngài là) 'Buddha' vì không cần người khác chỉ dạy. (Ngài là) 'Buddha' vì đã phát triển (trí tuệ). (Ngài là) 'Buddha' vì được gọi là bậc đã tận diệt các lậu hoặc. (Ngài là) 'Buddha' vì được gọi là bậc không còn phiền não. (Ngài là) 'Buddha' vì không có người thứ hai. (Ngài là) 'Buddha' vì đã đoạn trừ ái dục. (Ngài là) 'Buddha' vì đã đi trên con đường độc nhất. (Ngài là) 'Buddha' vì một mình chứng đắc Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác. (Ngài là) 'Buddha' vì đã đạt được trí tuệ do đã loại bỏ vô minh. Trí tuệ (buddhi), sự giác ngộ (buddhaṃ), và sự tỉnh thức (bodhi) là đồng nghĩa. Giống như tấm vải được gọi là 'vải xanh', 'vải đỏ' do có màu xanh, v.v..., cũng vậy, ngài được gọi là 'Buddha' do có phẩm chất của trí tuệ. Hoặc là, 'bodhi' được gọi là trí tuệ trong bốn đạo. Do trí tuệ ấy, sau khi đã tiêu diệt toàn bộ một ngàn năm trăm kẻ thù phiền não, trí tuệ đạt đến Niết-bàn được gọi là 'bodhi'. Người đã hợp nhất và đầy đủ với trí tuệ ấy là 'Buddha'. Bằng chính trí tuệ ấy, vị Phật Độc Giác cũng tiêu diệt tất cả phiền não và đạt đến Niết-bàn. Nhưng đối với chư Phật, sau khi đã hoàn thiện các pháp ba-la-mật trong bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, và do đã đạt được trí tuệ giác ngộ, và do đã đạt được các trí tuệ đặc biệt không chung với ai khác như Indriyaparopariyattañāṇa, Mahākaruṇāsamāpattiñāṇa, Yamakapāṭihīrañāṇa, Sabbaññutañāṇa, Anāvaraṇañāṇa, Āsayānusayādiñāṇa, và do chỉ bằng một bài pháp thoại cũng có thể làm cho vô số chúng sanh uống vị cam lồ của Chánh pháp và đưa họ đến Niết-bàn, nên chính trí tuệ ấy, do có tính chất vượt trội, chỉ thuộc về chư Phật. Câu chuyện (apadāna) hay nguyên nhân (kāraṇa) của chư vị Chánh Đẳng Chánh Giác ấy được gọi là Buddhāpadāna (Phật Sự Tích). Điều đó có hai loại, tùy theo thiện và bất thiện. Còn các vị Phật Độc Giác thì không có khả năng làm như vậy, mặc dù các vị ấy cũng giúp đỡ những người dâng cúng thực phẩm và các vật dụng khác –

‘‘Icchitaṃ patthitaṃ tuyhaṃ, khippameva samijjhatu;

Pūrentu cittasaṅkappā, cando pannaraso yathā.

«Điều ông mong muốn, ước nguyện, mong rằng sẽ nhanh chóng được thành tựu. Mong rằng các tâm nguyện của ông sẽ được viên mãn, như vầng trăng tròn ngày rằm.»

‘‘Icchitaṃ patthitaṃ tuyhaṃ, khippameva samijjhatu;

Pūrentu cittasaṅkappā, maṇi jotiraso yathā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.95 pubbūpanissayasampattikathā;

a. ni. aṭṭha. 1.1.192;

dha. pa. aṭṭha. 1.sāmāvatīvatthu) –

‘Điều được ước muốn, điều được mong mỏi của ngươi, mong được thành tựu một cách nhanh chóng. Các ý định của tâm mong được viên mãn, như là ngọc Jotirasa.’

Imāhi dvīhiyeva gāthāhi dhammaṃ desenti. Desentāpi asaṅkhyeyyasattanikāye bodhetuṃ na sakkuṇanti, tasmā na sabbaññubuddhasadisā hutvā pāṭiekkaṃ visuṃ buddhāti paccekabuddhā. Tesaṃ apadānaṃ kāraṇaṃ paccekabuddhāpadānaṃ.

Các vị ấy thuyết giảng Pháp chỉ bằng hai bài kệ này. Dầu có thuyết giảng, các vị ấy cũng không thể làm cho vô số chúng sanh được giác ngộ. Do đó, không giống như bậc Toàn Giác Phật, các vị ấy đã giác ngộ một cách riêng lẻ, riêng biệt nên được gọi là Paccekabuddha (Độc Giác Phật). Câu chuyện, nguyên nhân của các vị ấy là Paccekabuddhāpadāna (Độc Giác Phật Sự).

Ciraṃ [Pg.113] ṭhitāti therā. Atha vā thiratarasīlācāramaddavādiguṇehi yuttāti therā. Atha vā thiravarasīlasamādhipaññāvimuttivimuttiñāṇadassanaguṇehi yuttāti therā. Atha vā thiratarasaṅkhātapaṇītānuttarasantinibbānamadhigatāti therā, therānaṃ apadānāni therāpadānāni. Tathā tādiguṇehi yuttāti therī, therīnaṃ apadānāni therīpadānāni. Tesu buddhāpadāne pañceva apadānāni, pañceva suttantā. Tenāhu porāṇā –

Đã tồn tại lâu dài nên là Thera (Trưởng lão). Hoặc là, có các đức tánh như giới hạnh, tư cách, sự nhu hòa vững chắc nên là Thera. Hoặc là, có các đức tánh như giới, định, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến cao quý và vững chắc nên là Thera. Hoặc là, đã chứng đạt Níp-bàn thanh tịnh, vô thượng, cao quý, được xem là vững chắc nên là Thera. Các câu chuyện của các vị Trưởng lão là Therāpadāna (Trưởng Lão Tăng Sự). Tương tự, có các đức tánh như vậy nên là Therī (Trưởng Lão Ni). Các câu chuyện của các vị Trưởng Lão Ni là Therīpadāna (Trưởng Lão Ni Sự). Trong số ấy, trong Buddhāpadāna (Phật Sự) chỉ có năm câu chuyện, chỉ có năm bài kinh. Do đó, các bậc cổ nhân đã nói:

‘‘Pañceva apadānāni, pañca suttāni yassa ca;

Idaṃ buddhāpadānanti, paṭhamaṃ anulomato’’ti.

‘Cái nào chỉ có năm câu chuyện, và năm bài kinh; Đây là Buddhāpadāna (Phật Sự), là phần thứ nhất theo thứ tự.’

Paccekabuddhāpadānepi pañceva apadānāni, pañceva suttantā. Tenāhu porāṇā –

Trong Paccekabuddhāpadāna (Độc Giác Phật Sự) cũng chỉ có năm câu chuyện, chỉ có năm bài kinh. Do đó, các bậc cổ nhân đã nói:

‘‘Pañceva apadānāni, pañca suttāni yassa ca;

Idaṃ paccekabuddhāpadānanti, dutiyaṃ anulomato’’ti.

‘Cái nào chỉ có năm câu chuyện, và năm bài kinh; Đây là Paccekabuddhāpadāna (Độc Giác Phật Sự), là phần thứ hai theo thứ tự.’

Therāpadānesu dasādhikapañcasatāpadānāni, vaggato ekapaññāsa vaggā. Tenāhu porāṇā –

Trong Therāpadāna (Trưởng Lão Tăng Sự) có năm trăm mười câu chuyện, về phần phẩm thì có năm mươi mốt phẩm. Do đó, các bậc cổ nhân đã nói:

‘‘Pañcasatadasapadānāni, ekapaññāsa vaggato;

Idaṃ therāpadānanti, tatiyaṃ anulomato’’ti.

‘Năm trăm mười câu chuyện, về phần phẩm có năm mươi mốt; Đây là Therāpadāna (Trưởng Lão Tăng Sự), là phần thứ ba theo thứ tự.’

Therīapadānesu cattālīsaṃ apadānāni, vaggato caturo vaggā. Tenāhu porāṇā –

Trong Therīpadāna (Trưởng Lão Ni Sự) có bốn mươi câu chuyện, về phần phẩm thì có bốn phẩm. Do đó, các bậc cổ nhân đã nói:

‘‘Cattālīsaṃpadānāni, catuvaggāni yassa ca;

Idaṃ therīpadānanti, catutthaṃ anulomato’’ti.

‘Cái nào có bốn mươi câu chuyện, và bốn phẩm; Đây là Therīpadāna (Trưởng Lão Ni Sự), là phần thứ tư theo thứ tự.’

Apadānanti ettha apadāna-saddo kāraṇagahaṇaapagamanapaṭipāṭiakkosanādīsu dissati. Tathā hi esa ‘‘khattiyānaṃ apadānaṃ, brāhmaṇānaṃ apadāna’’ntiādīsu kāraṇe dissati, khattiyānaṃ kāraṇaṃ brāhmaṇānaṃ kāraṇanti attho. ‘‘Upāsakānaṃ apadāna’’ntiādīsu gahaṇe dissati, saṃsuṭṭhu gahaṇanti attho. ‘‘Vāṇijānaṃ apadānaṃ, suddānaṃ apadāna’’ntiādīsu apagamane dissati, tato tato tesaṃ apagamananti attho. ‘‘Piṇḍapātiko [Pg.114] bhikkhu sapadānacāravasena piṇḍāya caratī’’tiādīsu paṭipāṭiyā dissati, gharapaṭipāṭiyā caratīti attho. ‘‘Apagatā ime sāmaññā, apagatā ime brahmaññāti apadānetī’’tiādīsu akkosane dissati, akkosati paribhāsatīti attho. Idha pana kāraṇe dissati. Tasmā buddhānaṃ apadānāni buddhāpadāni, buddhakāraṇānīti attho. Gaṅgāvālukūpamānaṃ anekesaṃ buddhānaṃ dānapāramitādisamattiṃsapāramitā kāraṇanti daṭṭhabbaṃ. Atha adhikārādīsu yuttaapadānāni suddhamānasā suṇāthāti sambandho.

Ở đây, trong từ ‘Apadāna,’ từ ‘apadāna’ được thấy trong các nghĩa như là nguyên nhân, sự nắm giữ, sự ra đi, thứ tự, sự mắng nhiếc, v.v. Ví như, trong các câu như ‘apadāna của dòng Sát-đế-lỵ, apadāna của dòng Bà-la-môn,’ nó được thấy trong nghĩa ‘nguyên nhân;’ có nghĩa là ‘nguyên nhân của dòng Sát-đế-lỵ, nguyên nhân của dòng Bà-la-môn.’ Trong các câu như ‘apadāna của các cận sự nam,’ nó được thấy trong nghĩa ‘sự nắm giữ;’ có nghĩa là ‘sự nắm giữ một cách tốt đẹp.’ Trong các câu như ‘apadāna của các thương gia, apadāna của dòng Thủ-đà-la,’ nó được thấy trong nghĩa ‘sự ra đi;’ có nghĩa là ‘sự ra đi của họ từ nơi này nơi kia.’ Trong các câu như ‘vị tỳ khưu đi khất thực tuần tự để nhận vật thực,’ nó được thấy trong nghĩa ‘thứ tự;’ có nghĩa là ‘đi theo thứ tự các nhà.’ Trong các câu như ‘những người này đã xa rời sa-môn hạnh, những người này đã xa rời phạm hạnh, nên gọi là apadāna,’ nó được thấy trong nghĩa ‘sự mắng nhiếc;’ có nghĩa là ‘mắng nhiếc, sỉ vả.’ Tuy nhiên, ở đây nó được thấy trong nghĩa ‘nguyên nhân.’ Do đó, ‘các apadāna của chư Phật’ là ‘Buddhāpadāna,’ có nghĩa là ‘các nguyên nhân của chư Phật.’ Nên được hiểu rằng ba mươi pháp ba-la-mật, bắt đầu bằng bố thí ba-la-mật, là nguyên nhân của vô số chư Phật nhiều như cát sông Hằng. Rồi thì, sự liên kết là: ‘Hãy lắng nghe với tâm thanh tịnh các câu chuyện liên quan đến sự phát nguyện, v.v.’”

Tattha suddhamānasāti arahattamaggañāṇena diyaḍḍhakilesasahassaṃ khepetvā ṭhitattā suddhamānasā parisuddhacittā suddhahadayā pañcasatā khīṇāsavā imasmiṃ dhammasabhāye sannisinnā suṇātha, ohitasotā manasi karothāti attho.

Ở đó, ‘với tâm thanh tịnh’ có nghĩa là: do đã đứng vững sau khi đoạn trừ một ngàn năm trăm phiền não bằng A-la-hán đạo tuệ, nên có tâm thanh tịnh, ý thanh tịnh, lòng thanh tịnh. Năm trăm vị lậu tận đang ngồi trong pháp hội này, hãy lắng nghe, hãy chú tâm, hãy tác ý.

Ettha pana ‘‘apadānānī’’ti avatvā paccekabuddhāpadānatherāpadānatherīapadānesu vijjamānesupi ‘‘atha buddhāpadānānī’’ti vacanaṃ khandhayamakaāyatanadhātusaccasaṅkhāraanusayayamakesu vijjamānesupi padhānavasena ādivasena ca ‘‘mūlayamaka’’nti vacanaṃ viya, terasasaṅghādisesadveaniyatatiṃsanissaggiyesu vijjamānesupi padhānavasena ādivasena ca ‘‘pārājikakaṇḍo’’ti vacanaṃ viya ca idhāpi padhānavasena ādivasena ca vuttanti daṭṭhabbaṃ.

Tuy nhiên, ở đây, thay vì nói ‘apadānāni,’ lại nói ‘atha buddhāpadānānī’ (bây giờ là Phật Sự) mặc dù vẫn có Paccekabuddhāpadāna (Độc Giác Phật Sự), Therāpadāna (Trưởng Lão Tăng Sự), và Therīpadāna (Trưởng Lão Ni Sự). Điều này nên được hiểu là cũng giống như trường hợp nói ‘Mūlayamaka’ (Căn Song Đối) mặc dù vẫn có Khandhayamaka (Uẩn Song Đối), Āyatanayamaka (Xứ Song Đối), Dhātuyamaka (Giới Song Đối), Saccayamaka (Đế Song Đối), Saṅkhārayamaka (Hành Song Đối), và Anusayayamaka (Tùy Miên Song Đối), là do nó là phần chính và là phần khởi đầu. Và cũng giống như trường hợp nói ‘Pārājikakaṇḍa’ (Chương Ba-la-di) mặc dù vẫn có mười ba pháp Tăng Tàn, hai pháp Bất Định, và ba mươi pháp Ưng Xả Đối Trị, là do nó là phần chính và là phần khởi đầu. Ở đây cũng vậy, nên được hiểu rằng điều này được nói ra là do nó là phần chính và là phần khởi đầu.

‘‘Sammāsambuddhāpadānānī’’ti vattabbe ‘‘vaṇṇāgamo…pe… pañcavidhaṃ nirutta’’nti niruttinayena vā ‘‘tesu vuddhilopāgamavikāraviparītādesā cā’’ti suttena vā tatiyatthavācakassa sammātinipātapadassa, sayaṃsaddatthavācakassa sa-ntiupasaggapadassa ca lopaṃ katvā kitantavācībuddhasaddameva gahetvā gāthābandhasukhatthaṃ ‘‘buddhāpadānānī’’ti vuttaṃ. Tasmā sammāsambuddhāpadānānīti attho.

Khi đáng lẽ phải nói là ‘Sammāsambuddhāpadānāni’ (Chánh Đẳng Giác Sự), nhưng theo phương pháp ngữ nguyên ‘vaṇṇāgamo…pe… pañcavidhaṃ niruttaṃ’ hoặc theo quy tắc ‘tesu vuddhilopāgamavikāraviparītādesā cā,’ sau khi đã lược bỏ bất biến từ ‘sammā’ mang nghĩa thứ ba và tiếp đầu ngữ ‘saṃ’ mang nghĩa của từ ‘sayaṃ,’ chỉ lấy từ ‘buddha’ là một danh từ được tạo từ động từ căn, câu kệ được nói là ‘buddhāpadānāni’ để cho dễ dàng trong việc cấu thành vần kệ. Do đó, ý nghĩa là Sammāsambuddhāpadānāni.

Iti visuddhajanavilāsiniyā apadāna-aṭṭhakathāya

Như thế, trong bộ Chú giải Apadāna tên là Visuddhajanavilāsinī

Abbhantaranidānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về Duyên khởi Nội phần đã kết thúc.

1. Buddhaapadānavaṇṇanā

1. Chú giải Apadāna về Đức Phật

Idāni [Pg.115] abbhantaranidānānantaraṃ apadānaṭṭhakathaṃ kathetukāmo –

1. Bây giờ, sau phần Duyên khởi Nội phần, vị có mong muốn giải về Chú giải Apadāna –

‘‘Sapadānaṃ apadānaṃ, vicitranayadesanaṃ;

Yaṃ khuddakanikāyasmiṃ, saṅgāyiṃsu mahesayo;

Tassa dāni anuppatto, atthasaṃvaṇṇanākkamo’’ti.

‘Apadāna, cùng với nguyên nhân của nó, là sự thuyết giảng với nhiều phương pháp đa dạng; Cái mà các bậc đại sĩ đã kết tập trong Khuddaka Nikāya (Tiểu Bộ); Bây giờ đã đến thứ tự giải thích ý nghĩa của nó.’

Tattha yaṃ apadānaṃ tāva ‘‘sakalaṃ buddhavacanaṃ ekavimuttirasa’’nti vuttattā ekarase saṅgahaṃ gacchati, dhammavinayavasena dvidhāsaṅgahe dhamme saṅgahaṃ gacchati, paṭhamamajjhimapacchimabuddhavacanesu majjhimabuddhavacane saṅgahaṃ gacchati, vinayābhidhammasuttantapiṭakesu suttantapiṭake saṅgahaṃ gacchati, dīghanikāyamajjhimasaṃyuttaaṅguttarakhuddakanikāyesu pañcasu khuddakanikāye saṅgahaṃ gacchati, suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallanti navasu sāsanaṅgesu gāthāya saṅgahitaṃ.

Ở đây, trước tiên, Apadāna ấy, vì đã được nói rằng: ‘Toàn thể lời Phật dạy có một vị duy nhất là vị giải thoát,’ nên được bao gồm trong một vị. Theo phương diện Pháp và Luật, trong sự phân loại thành hai loại, nó được bao gồm trong Pháp. Trong các lời Phật dạy thời kỳ đầu, giữa, và cuối, nó được bao gồm trong lời Phật dạy thời kỳ giữa. Trong các tạng Luật, Vi Diệu Pháp, và Kinh, nó được bao gồm trong tạng Kinh. Trong năm bộ Nikāya là Trường Bộ, Trung Bộ, Tương Ưng Bộ, Tăng Chi Bộ, và Tiểu Bộ, nó được bao gồm trong Tiểu Bộ. Trong chín chi phần của giáo pháp là Sutta (Kinh), Geyya (Ứng tụng), Veyyākaraṇa (Ký thuyết), Gāthā (Kệ ngôn), Udāna (Cảm hứng ngữ), Itivuttaka (Phật tự thuyết), Jātaka (Bổn sanh), Abbhūtadhamma (Vị tằng hữu pháp), và Vedalla (Phương quảng), nó được bao gồm trong Gāthā (Kệ ngôn).

‘‘Dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dvesahassāni bhikkhuto;

Caturāsītisahassāni, yeme dhammā pavattino’’ti. –

‘Tám mươi hai ngàn (pháp uẩn) tôi đã lãnh thọ từ đức Phật, hai ngàn từ vị Tỳ-khưu; tám mươi bốn ngàn pháp uẩn ấy, những pháp ấy đang vận hành nơi tôi.’

Evaṃ vuttacaturāsītisahassadhammakkhandhesu katipayadhammakkhandhasaṅgahitaṃ hotīti.

Như vậy, được biết rằng (Apadāna) là sự tập hợp của một vài ngàn pháp uẩn trong tám mươi bốn ngàn pháp uẩn đã được nói đến.

Idāni taṃ apadānaṃ dassento ‘‘tiṃsapāramisampuṇṇā, dhammarājā asaṅkhiyā’’ti āha. Tattha dasapāramitāva pacchimamajjhimukkaṭṭhavasena dasapāramīdasaupapāramīdasaparamatthapāramīnaṃ vasena samattiṃsapāramī. Tāhi saṃsuṭṭhu puṇṇā sampuṇṇā samannāgatā samaṅgībhūtā ajjhāpannā saṃyuttāti tiṃsapāramisampuṇṇā. Sakalalokattayavāsine sattanikāye mettākaruṇāmuditāupekkhāsaṅkhātāhi catūhi brahmavihārasamāpattīhi vā phalasamāpattivihārena vā ekacittabhāvena attano ca kāye rañjenti allīyāpentīti rājāno, dhammena rājāno dhammarājā, itthambhūtā buddhā. Dasasataṃ sahassaṃ dasasahassaṃ satasahassaṃ dasasatasahassaṃ koṭi pakoṭi koṭippakoṭi nahutaṃ ninnahutaṃ akkhobhiṇi bindu abbudaṃ nirabbudaṃ ahahaṃ ababaṃ aṭaṭaṃ sogandhikaṃ uppalaṃ kumudaṃ puṇḍarikaṃ padumaṃ kathānaṃ mahākathānaṃ asaṅkhyeyyānaṃ vasena asaṅkhiyā saṅkhārahitā dhammarājāno atītā vigatā niruddhā abbhatthaṃ gatāti adhippāyo.

Bây giờ, để chỉ ra Apadāna ấy, ngài (Chú giải sư) đã nói: ‘Các vị Pháp Vương, viên mãn ba mươi Ba-la-mật, thì vô số kể.’ Ở đây, chính mười Ba-la-mật, theo phương diện hạ, trung, và thượng, trở thành ba mươi Ba-la-mật qua mười Ba-la-mật, mười Thượng Ba-la-mật, và mười Tối thượng Ba-la-mật. ‘Viên mãn ba mươi Ba-la-mật’ có nghĩa là đã chu toàn, đã hoàn mãn, đã thành tựu, đã đầy đủ, đã đạt đến, đã tương ưng một cách tốt đẹp với các Ba-la-mật ấy. Các ngài làm cho chúng sanh cư ngụ trong toàn thể ba cõi được hoan hỷ và quyến luyến nơi thân của các ngài bằng nhất tâm, hoặc bằng bốn Phạm trú thiền được gọi là từ, bi, hỷ, xả, hoặc bằng cách an trú trong quả thiền; do đó, các ngài là các vị vua (rājāno). Các vị vua bằng Pháp là các vị Pháp Vương; các đức Phật là như vậy. Vô số, không thể đếm được, theo cách đếm mười, trăm, ngàn, mười ngàn, trăm ngàn, triệu, một trăm triệu (koṭi), pakoṭi, koṭippakoṭi, nahuta, ninnahuta, akkhobhiṇi, bindu, abbuda, nirabbuda, ahaha, ababa, aṭaṭa, sogandhika, uppala, kumuda, puṇḍarika, paduma, kathāna, mahākathāna, cho đến vô số (asaṅkhyeyya). Ý nghĩa là: các vị Pháp Vương đã quá khứ, đã đi qua, đã tịch diệt, đã đi đến chỗ không còn hiện hữu.

6. Tesu [Pg.116] atītabuddhesu katādhikārañca attanā bodhisattabhūtena cakkavattiraññā hutvā katasambhārañca ānandattherena puṭṭho bhagavā ‘‘sambodhiṃ buddhaseṭṭhāna’’ntiādimāha. Bho ānanda, mama apadānaṃ suṇohīti adhippāyo. Ānanda, ahaṃ pubbe bodhisambhārapūraṇakāle cakkavattirājā hutvā seṭṭhānaṃ pasaṭṭhānaṃ paṭividdhacatusaccānaṃ buddhānaṃ sambodhiṃ catusaccamaggañāṇaṃ sabbaññutaññāṇaṃ vā sirasā abhivādayeti sambandho. Sasaṅghe sāvakasaṅghasahite lokanāyake lokajeṭṭhe buddhe dasahi aṅgulīhi ubhohi hatthapuṭehi namassitvā vanditvā sirasā sīsena abhivādaye ādarena thomanaṃ katvā paṇāmaṃ karomīti attho.

6. Khi được Trưởng lão Ānanda hỏi về sự tích lũy công đức đối với các đức Phật quá khứ và về sự chuẩn bị (cho quả vị Phật) đã được thực hiện khi chính ngài là Bồ-tát, là một vị Chuyển luân vương, đức Thế Tôn đã nói câu kệ bắt đầu bằng ‘sambodhiṃ buddhaseṭṭhānaṃ’. Ý nghĩa là: ‘Này Ānanda, hãy nghe câu chuyện của ta.’ Cách liên kết (câu kệ) là: ‘Này Ānanda, trong quá khứ, vào thời kỳ viên mãn các hạnh Bồ-tát, ta, là một vị Chuyển luân vương, đã cúi đầu đảnh lễ sự giác ngộ hoàn toàn—tức là trí tuệ về bốn Thánh đế và đạo, hoặc là Nhất thiết trí—của các đức Phật, những bậc tối thượng, những bậc cao cả, những bậc đã thấu triệt bốn Thánh đế.’ Ý nghĩa là: ‘Đối với các đức Phật, những bậc Lãnh đạo thế gian, những bậc Tối thượng trong thế gian, cùng với Tăng chúng, cùng với hội chúng đệ tử, sau khi chắp hai tay mười ngón để vái lạy và đảnh lễ, tôi cúi đầu đảnh lễ, tức là tôi thực hiện sự kính lễ bằng cách tán thán với lòng tôn kính.’

7. Yāvatā buddhakhettesūti dasasahassacakkavāḷesu buddhakhettesu, ākāsaṭṭhā ākāsagatā, bhūmaṭṭhā bhūmitalagatā, veḷuriyādayo satta ratanā asaṅkhiyā saṅkhārahitā, yāvatā yattakā, vijjanti. Tāni sabbāni manasā cittena samāhare, saṃ suṭṭhu cittena adhiṭṭhahitvā āharissāmīti attho, mama pāsādassa sāmantā rāsiṃ karomīti attho.

7. ‘Yāvatā buddhakhettesu’ có nghĩa là: trong các cõi Phật, tức là trong mười ngàn thế giới, có bao nhiêu bảo vật trong bảy loại như lưu ly, v.v., vô số, không thể đếm được, dù ở trong hư không hay trên mặt đất. ‘Hãy mang tất cả những thứ đó lại bằng tâm ý.’ Ý nghĩa là: ‘Sau khi chú nguyện bằng tâm một cách tốt đẹp, ta sẽ mang chúng đến.’ Ý nghĩa là: ‘Ta sẽ chất thành đống xung quanh lâu đài của ta.’

8. Tattha rūpiyabhūmiyanti tasmiṃ anekabhūmimhi pāsāde rūpiyamayaṃ rajatamayaṃ bhūmiṃ nimmitanti attho. Ahaṃ ratanamayaṃ sattahi ratanehi nimmitaṃ anekasatabhūmikaṃ pāsādaṃ ubbiddhaṃ uggataṃ nabhamuggataṃ ākāse jotamānaṃ māpayinti attho.

8. ‘Tattha rūpiyabhūmiyaṃ’ có nghĩa là: trong lâu đài nhiều tầng ấy, (ta) đã hóa hiện ra nền nhà bằng bạc. Ý nghĩa là: ‘Ta đã hóa hiện ra một lâu đài bằng bảo vật, được làm bằng bảy loại bảo vật, có hàng trăm tầng, vươn cao, trồi lên, bay lên không trung, tỏa sáng trên bầu trời.’

9. Tameva pāsādaṃ vaṇṇento ‘‘vicittathambha’’ntyādimāha. Vicittehi anekehi masāragallādivaṇṇehi thambhehi ussāpitaṃ sukataṃ suṭṭhu kataṃ lakkhaṇayuttaṃ ārohapariṇāhavasena suṭṭhu vibhattaṃ anekakoṭisatagghanatoraṇanimmitattā mahārahaṃ. Punapi kiṃ visiṭṭhaṃ? Kanakamayasaṅghāṭaṃ suvaṇṇehi katatulāsaṅghāṭavalayehi yuttaṃ, tattha ussāpitakontehi ca chattehi ca maṇḍitaṃ sobhitaṃ pāsādanti sambandho.

9. Để mô tả chính lâu đài ấy, ngài (đức Phật) đã nói câu kệ bắt đầu bằng ‘vicittathambhaṃ’. (Lâu đài ấy) được dựng lên bằng những cột trụ đa dạng với nhiều màu sắc như ngọc mã não, được làm khéo léo, được làm tốt đẹp, có đầy đủ các tướng tốt, được phân chia cân đối về chiều cao và chiều rộng, xứng đáng cho bậc vĩ nhân vì được tạo ra với những cổng chào trị giá nhiều trăm triệu. Lại nữa, có đặc điểm gì? Nó được trang bị những bộ vì kèo làm bằng vàng, những vòng đai của vì kèo làm bằng vàng. Cách liên kết là: (một) lâu đài được trang hoàng, lộng lẫy với những ngọn giáo và lọng được dựng lên ở đó.

10. Punapi pāsādasseva sobhaṃ vaṇṇento ‘‘paṭhamā veḷuriyā bhūmī’’tyādimāha. Tassa anekasatabhūmipāsādassa subhā iṭṭhā kantā manāpā [Pg.117] abbhasamā valāhakapaṭalasadisā vimalā nimmalā veḷuriyamaṇimayā nīlavaṇṇā paṭhamā bhūmi ahosīti attho. Jalajanaḷinapadumehi ākiṇṇā samaṅgībhūtā varāya uttamāya kañcanabhūmiyā suvaṇṇabhūmiyāva sobhatīti attho.

10. Lại nữa, để mô tả vẻ đẹp của chính lâu đài ấy, ngài đã nói câu kệ bắt đầu bằng ‘paṭhamā veḷuriyā bhūmī’. Ý nghĩa là: ‘Tầng thứ nhất của lâu đài có hàng trăm tầng ấy thì đẹp đẽ, đáng ưa, đáng thích, làm vui lòng, giống như mây, tựa như lớp mây, không tỳ vết, trong sạch, làm bằng ngọc lưu ly, có màu xanh biếc.’ Ý nghĩa là: ‘(Tầng ấy) đầy dẫy, trang bị các loài hoa sen mọc dưới nước, và trở nên rực rỡ với nền bằng vàng, nền bằng vàng tối thượng, tuyệt hảo.’

11. Tasseva pāsādassa kāci bhūmi pavāḷaṃsā pavāḷakoṭṭhāsā pavāḷavaṇṇā, kāci bhūmi lohitakā lohitavaṇṇā, kāci bhūmi subhā manoharā indagopakavaṇṇābhā rasmiyo niccharamānā, kāci bhūmi dasa disā obhāsatīti attho.

11. Một số tầng của chính lâu đài ấy có phần làm bằng san hô, có màu san hô; một số tầng có màu đỏ; một số tầng đẹp đẽ, làm say đắm lòng người, có màu sắc như con rệp son, phát ra những tia sáng; một số tầng chiếu sáng khắp mười phương. Đó là ý nghĩa.

12. Tasmiṃyeva pāsāde niyyūhā niggatapamukhasālā ca suvibhattā suṭṭhu vibhattā koṭṭhāsato visuṃ visuṃ katā sīhapañjarā sīhadvārā ca. Caturo vedikāti catūhi vedikāvalayehi jālakavāṭehi ca manoramā manaallīyanakā gandhāveḷā gandhadāmā ca olambantīti attho.

12. Trong chính lâu đài ấy, các chái nhà và các sảnh đường nhô ra được phân chia rõ ràng, được phân chia tốt đẹp, được làm riêng biệt theo từng phần; có các cửa sổ chấn song và các cửa sư tử. Với bốn hàng lan can và các cửa lưới, những vòng hoa và những tràng hoa đẹp đẽ, quyến rũ lòng người, được treo lủng lẳng. Đó là ý nghĩa.

13. Tasmiṃyeva pāsāde sattaratanabhūsitā sattaratanehi sobhitā kūṭāgārā. Kiṃ bhūtā? Nīlā nīlavaṇṇā, pītā pītavaṇṇā suvaṇṇavaṇṇā, lohitakā lohitakavaṇṇā rattavaṇṇā, odātā odātavaṇṇā setavaṇṇā, suddhakāḷakā amissakāḷavaṇṇā, kūṭāgāravarūpetā kūṭāgāravarehi kaṇṇikakūṭāgāravarehi upeto samannāgato so pāsādoti attho.

13. Trong chính lâu đài ấy, các phòng có mái nhọn được trang hoàng bằng bảy báu vật, được làm cho lộng lẫy bởi bảy báu vật. Chúng như thế nào? Màu xanh dương, có sắc xanh dương; màu vàng, có sắc vàng, sắc hoàng kim; màu đỏ, có sắc đỏ, sắc hồng; màu trắng, có sắc trắng, sắc bạch; màu đỏ sậm, màu đen, có sắc đen không pha trộn. Lâu đài ấy được trang bị, được hội đủ các phòng có mái nhọn tuyệt hảo, các chóp mái tuyệt hảo, có nghĩa là như vậy.

14. Tasmiṃyeva pāsāde olokamayā uddhammukhā padumā supupphitā padumā sobhanti, sīhabyagghādīhi vāḷamigagaṇehi ca haṃsakoñcamayūrādipakkhisamūhehi ca sobhito so pāsādoti attho. Atiucco hutvā nabhamuggatattā nakkhattatārakāhi ākiṇṇo candasūrehi candasūriyarūpehi ca maṇḍito so pāsādoti attho.

14. Trong chính lâu đài ấy, các hoa sen bằng pha lê, mặt hướng lên trên, các hoa sen nở rộ làm cho lộng lẫy; lâu đài ấy được làm cho lộng lẫy bởi các bầy thú dữ như sư tử, cọp, v.v., và bởi các đàn chim như ngỗng, sếu, công, v.v., có nghĩa là như vậy. Do vì rất cao, vươn lên đến bầu trời, nên đầy dẫy các vì sao và tinh tú; lâu đài ấy được trang hoàng bởi mặt trăng, mặt trời và bởi các hình tượng mặt trăng, mặt trời, có nghĩa là như vậy.

15. So eva cakkavattissa pāsādo hemajālena suvaṇṇajālena sañchannā, soṇṇakiṅkaṇikāyuto suvaṇṇakiṅkaṇikajālehi yuto samannāgatoti attho. Manoramā manallīyanakā soṇṇamālā suvaṇṇapupphapantiyo vātavegena vātappahārena kūjanti saddaṃ karontīti attho.

15. Chính lâu đài ấy của vị Chuyển Luân Vương được bao phủ bởi mạng lưới bằng vàng, mạng lưới bằng hoàng kim; được trang bị, được hội đủ các mạng lưới chuông nhỏ bằng vàng, có nghĩa là như vậy. Các vòng hoa bằng vàng, các hàng hoa bằng vàng làm vui thích tâm ý, làm quyến luyến tâm trí, do sức gió, do gió thổi mà reo vang, tạo ra âm thanh, có nghĩa là như vậy.

16. Mañjeṭṭhakaṃ [Pg.118] mañjiṭṭhavaṇṇaṃ, lohitakaṃ lohitavaṇṇaṃ, pītakaṃ pītavaṇṇaṃ, haripiñjaraṃ jambonadasuvaṇṇavaṇṇaṃ pañjaravaṇṇañca dhajaṃ nānāraṅgehi anekehi vaṇṇehi, sampītaṃ rañjitaṃ dhajaṃ, ussitaṃ tasmiṃ pāsāde ussāpitaṃ. Dhajamālinīti liṅgavipallāsavasena vuttaṃ, dhajamālāyutto so pāsādoti attho.

16. (Lá cờ) màu đỏ sậm, có sắc đỏ sậm; màu đỏ, có sắc đỏ; màu vàng, có sắc vàng; lá cờ màu vàng xanh, có sắc vàng Diêm-phù-đàn và sắc vàng óng; lá cờ được nhuộm, được tô điểm bởi nhiều màu sắc, nhiều sắc thái khác nhau; được dựng lên, được treo lên ở lâu đài ấy. Từ 'dhajamālinī' được nói theo cách chuyển đổi giống (ngữ pháp), có nghĩa là lâu đài ấy được trang bị vòng cờ phướn.

17. Tasmiṃ pāsāde attharaṇādayo vaṇṇento ‘‘na naṃ bahū’’tyādimāha. Tattha naṃ pāsādaṃ bahūhi avijjamānaṃ nāma natthīti attho, nānāsayanavicittā anekehi attharaṇehi vicittā sobhitā mañcapīṭhādisayanā anekasatā anekasatasaṅkhyā, kiṃ bhūtā? Phalikā phalikamaṇimayā phalikāhi katā, rajatāmayā rajatehi katā, maṇimayā nīlamaṇīhi katā, lohitaṅgā rattajātimaṇīhi katā, masāragallamayā kabaravaṇṇamaṇīhi katā, saṇhakāsikasanthatā saṇhehi sukhumehi kāsikavatthehi atthatā.

17. Khi mô tả về các vật trải, v.v., trong lâu đài ấy, Ngài đã nói: 'na naṃ bahū', v.v. Ở đây, có nghĩa là không có thứ gì mà lâu đài ấy không có nhiều; các giường nằm như giường cao, ghế thấp, v.v., được trang hoàng lộng lẫy với nhiều loại giường khác nhau, với nhiều vật trải, có số lượng hàng trăm, vô số. Chúng như thế nào? (Giường) bằng pha lê, làm bằng ngọc pha lê, được làm từ pha lê; bằng bạc, được làm từ bạc; bằng ngọc, được làm từ ngọc bích; bằng hồng ngọc, được làm từ ngọc loại đỏ; bằng ngọc mã não, được làm từ ngọc có màu sắc đa dạng; được trải bằng vải Kāsi mịn màng, tinh tế.

18. Pāvurāti pāvuraṇā. Kīdisā? Kambalā lomasuttehi katā, dukūlā dukūlapaṭehi katā, cīnā cīnapaṭehi katā, pattuṇṇā pattuṇṇadese jātapaṭehi katā, paṇḍu paṇḍuvaṇṇā, vicittattharaṇaṃ anekehi attharaṇehi pāvuraṇehi ca vicittaṃ, sabbaṃ sayanaṃ, manasā cittena, ahaṃ paññapesinti attho.

18. 'Pāvurā' là các tấm khăn choàng. Chúng như thế nào? (Khăn) bằng len, được làm từ sợi lông; (khăn) bằng vải dukūla, được làm từ lụa dukūla; (khăn) bằng vải Trung Hoa, được làm từ lụa Trung Hoa; (khăn) bằng vải pattuṇṇa, được làm từ lụa sản xuất ở xứ Pattuṇṇa; màu trắng ngà, có sắc trắng ngà. Vật trải đa dạng, được trang hoàng với nhiều vật trải và khăn choàng; tất cả giường nằm; có nghĩa là 'ta đã trải ra bằng ý, bằng tâm'.

19. Tadeva pāsādaṃ vaṇṇento ‘‘tāsu tāsveva bhūmīsū’’tiādimāha. Tattha ratanakūṭalaṅkatanti ratanamayakūṭehi ratanakaṇṇikāhi alaṅkataṃ sobhitanti attho. Maṇiverocanā ukkāti verocanamaṇīhi rattamaṇīhi katā, ukkā daṇḍapadīpā. Dhārayantā sutiṭṭhareti ākāse suṭṭhu dhārayantā gaṇhantā anekasatajanā suṭṭhu tiṭṭhantīti attho.

19. Khi mô tả chính lâu đài ấy, Ngài đã nói: 'tāsu tāsveva bhūmīsū', v.v. Ở đây, 'ratanakūṭalaṅkataṃ' có nghĩa là được trang hoàng, được làm cho lộng lẫy bởi các chóp mái bằng báu vật, các đỉnh mái bằng báu vật. 'Maṇiverocanā ukkā' là các ngọn đuốc, các cây đèn, được làm bằng ngọc verocana, ngọc đỏ. 'Dhārayantā sutiṭṭhare' có nghĩa là hàng trăm người cầm, giữ vững chắc trên không trung, đứng vững vàng.

20. Puna tadeva pāsādaṃ vaṇṇento ‘‘sobhanti esikāthambhā’’tiādimāha. Tattha esikāthambhā nāma nagaradvāre sobhanatthāya nikhātā [Pg.119] thambhā, subhā iṭṭhā, kañcanatoraṇā suvaṇṇamayā, jambonadā jambonadasuvaṇṇamayā ca, sāramayā khadirarukkhasāramayā ca rajatamayā ca toraṇā sobhanti, esikā ca toraṇā ca taṃ pāsādaṃ sobhayantīti attho.

20. Lại nữa, khi mô tả chính lâu đài ấy, Ngài đã nói: 'sobhanti esikāthambhā', v.v. Ở đây, 'esikāthambhā' là các cột trụ được chôn ở cổng thành để làm đẹp, chúng đẹp đẽ, đáng ưa thích. Các cổng vòm bằng vàng, làm bằng hoàng kim; và bằng vàng Diêm-phù-đàn, làm bằng vàng Diêm-phù-đàn; các cổng vòm làm bằng lõi cây Khadira và bằng bạc cũng lộng lẫy. Có nghĩa là các cột trụ và các cổng vòm làm cho lâu đài ấy thêm lộng lẫy.

21. Tasmiṃ pāsāde suvibhattā anekā sandhī kavāṭehi ca aggaḷehi ca cittitā sobhitā sandhiparikkhepā sobhayantīti attho, ubhatoti tassa pāsādassa ubhosu passesu, puṇṇaghaṭā anekehi padumehi anekehi ca uppalehi, saṃyutā puṇṇā taṃ pāsādaṃ sobhayantīti attho.

21. Có nghĩa là trong lâu đài ấy, nhiều mối nối được phân chia rõ ràng, các khung bao quanh mối nối được trang trí, làm đẹp bởi các cánh cửa và các thanh then cài, làm cho (lâu đài) thêm lộng lẫy. 'Ubhato' là ở hai bên của lâu đài ấy. Có nghĩa là các bình nước đầy, được kết hợp và chứa đầy nhiều hoa sen và hoa súng, làm cho lâu đài ấy thêm lộng lẫy.

22-23. Evaṃ pāsādassa sobhaṃ vaṇṇetvā ratanamayaṃ pāsādañca sakkārasammānañca pakāsento ‘‘atīte sabbabuddhe cā’’tiādimāha. Tattha atīteti atikkante vigate kāle jāte bhūte, sasaṅghe sāvakasamūhasahite, sabbe lokanāyake buddhe sabhāvena pakativaṇṇena rūpena saṇṭhānena ca, sasāvake sāvakasahite, buddhe nimminitvā yena dvārena pāsādo pavisitabbo hoti, tena dvārena pavisitvā sasāvakā sabbe buddhā sabbasoṇṇamaye sakalasuvaṇṇamaye, pīṭhe nisinnā ariyamaṇḍalā ariyasamūhā ahesunti attho.

22-23. Sau khi mô tả vẻ lộng lẫy của lâu đài như vậy, để tuyên thuyết về lâu đài bằng báu vật và sự cúng dường tôn kính, Ngài đã nói: 'atīte sabbabuddhe cā', v.v. Ở đây, 'atīte' là trong thời quá khứ đã trôi qua, đã qua đi, đã sanh, đã hiện hữu. (Hóa hiện) tất cả các vị Phật, bậc Lãnh đạo thế gian, cùng với Tăng chúng, cùng với hội chúng Thinh văn, với hình dáng, sắc tướng, hình thể tự nhiên; sau khi hóa hiện các vị Phật cùng với Thinh văn, và đi vào qua cửa nào mà lâu đài cần được đi vào, thì tất cả các vị Phật cùng với Thinh văn đã ngự trên các ghế ngồi hoàn toàn bằng vàng, toàn bộ bằng hoàng kim. Có nghĩa là đã có các hội chúng bậc Thánh, các đoàn thể bậc Thánh.

24-25. Etarahi vattamāne kāle anuttarā uttaravirahitā ye ca buddhā atthi saṃvijjanti, te ca paccekabuddhe anekasate sayambhū sayameva bhūte aññācariyarahite, aparājite khandhakilesābhisaṅkhāramaccudevaputtamārehi aparājite, jayamāpanne santappesinti attho. Bhavanaṃ mayhaṃ pāsādaṃ atītakāle ca vattamānakāle ca, sabbe buddhā samāruhuṃ saṃ suṭṭhu āruhiṃsūti attho.

24-25. Bây giờ, trong thời hiện tại, những vị Phật nào là bậc Vô Thượng, không có ai hơn, đang có mặt, đang hiện hữu; và hàng trăm vị Phật Độc Giác ấy, các vị tự mình giác ngộ, không có thầy chỉ dạy, các vị bất bại, không bị chiến bại bởi uẩn ma, phiền não ma, hành ma, tử ma, thiên tử ma; có nghĩa là đã làm cho các vị đạt đến chiến thắng được hoan hỷ. Lâu đài của ta, nơi ở của ta, trong cả thời quá khứ và thời hiện tại, có nghĩa là tất cả các vị Phật đã lên, đã lên một cách tốt đẹp.

26. Ye dibbā divi bhavā dibbā devaloke jātā, ye ca bahū kapparukkhā atthi. Ye ca mānusā manusse jātā ye ca bahū kapparukkhā atthi, tato sabbaṃ dussaṃ samāhantvā saṃ suṭṭhu āharitvā tecīvarāni kāretvā te paccekabuddhe ticīvarehi acchādemīti sambandho.

26. Những (cây) nào thuộc cõi trời, hiện hữu ở cõi trời, sanh ra ở cõi trời, và nhiều cây kiếp thọ nào đang có mặt; và những (cây) nào thuộc cõi người, sanh ra ở cõi người, và nhiều cây kiếp thọ nào đang có mặt; từ đó, sau khi thu thập, mang về một cách tốt đẹp tất cả các loại vải, sau khi cho làm thành ba y, mối liên hệ là 'ta đã khoác ba y lên các vị Phật Độc Giác ấy'.

27. Evaṃ [Pg.120] ticīvarehi acchādetvā pārupāpetvā tesaṃ nisinnānaṃ paccekabuddhānaṃ sampannaṃ madhuraṃ khajjaṃ khāditabbaṃ pūvādi kiñci, madhuraṃ bhojjaṃ bhuñjitabbaṃ āhārañca, madhuraṃ sāyanīyaṃ lehanīyañca, sampannaṃ madhuraṃ pivitabbaṃ aṭṭhapānañca, bhojanaṃ bhuñjitabbaṃ āhārañca, subhe sundare maṇimaye selamaye patte saṃ suṭṭhu pūretvā adāsiṃ paṭiggahāpesinti attho.

27. Như vậy, sau khi đắp y và choàng y cho các vị Phật Độc Giác đang ngồi, tôi đã dâng cúng các món ăn cứng thơm ngon như bánh trái, các món ăn mềm ngọt ngào, các món để nếm và liếm thơm ngon, tám loại nước uống thơm ngon, và các loại vật thực khác. Tôi đã đổ đầy các món ấy vào những chiếc bát đẹp đẽ làm bằng ngọc và đá, rồi dâng cúng và thỉnh các Ngài nhận lấy. Đó là ý nghĩa.

28. Sabbe te ariyamaṇḍalā sabbe te ariyasamūhā, dibbacakkhu samā hutvā maṭṭhāti dibbacakkhusamaṅgino hutvā maṭṭhā kilesehi rahitattā siliṭṭhā sobhamānā cīvarasaṃyutā ticīvarehi samaṅgībhūtā madhurasakkharāhi ca telena ca madhuphāṇitehi ca paramannena uttamena annena ca mayā tappitā appitā paripūritā ahesunti attho.

28. Tất cả các hội chúng Thánh nhân ấy, tất cả các nhóm Thánh nhân ấy, đã trở nên có thiên nhãn, đã trở nên trong sạch, thoát khỏi phiền não, sáng chói, trang nghiêm với ba y. Các Ngài đã được tôi làm cho thỏa mãn, cúng dường đầy đủ với đường ngọt, dầu, mật ong, mật mía, và với món ăn thượng vị, món ăn tuyệt hảo. Đó là ý nghĩa.

29. Te evaṃ santappitā ariyamaṇḍalā ratanagabbhaṃ sattahi ratanehi nimmitagabbhaṃ gehaṃ, pavisitvā guhāsayā guhāyaṃ sayamānā, kesarīva kesarasīhā iva, mahārahamhi sayane anagghe mañce, sīhaseyyamakappayuṃ yathā sīho migarājā dakkhiṇapassena sayanto pāde pādaṃ accādhāya dakkhiṇahatthaṃ sīsūpadhānaṃ katvā vāmahatthaṃ ujukaṃ ṭhapetvā vāladhiṃ antarasatthiyaṃ katvā niccalo sayati, evaṃ seyyaṃ kappayuṃ kariṃsūti attho.

29. Các hội chúng Thánh nhân ấy, sau khi được làm cho thỏa mãn như vậy, đã đi vào bảo điện, tức là ngôi nhà được tạo ra bằng bảy loại báu vật. Các Ngài nằm nghỉ trong hang động, giống như những con sư tử chúa. Trên chiếc giường cao quý, trên chiếc ghế dài vô giá, các Ngài đã nằm theo dáng nằm của sư tử. Giống như con sư tử, vua của các loài thú, khi nằm nghiêng về bên phải, đặt chân nọ lên chân kia, dùng tay phải làm gối, đặt tay trái thẳng, để đuôi vào giữa hai đùi và nằm yên bất động, các Ngài cũng đã nằm theo tư thế như vậy. Đó là ý nghĩa.

30. Te evaṃ sīhaseyyaṃ kappetvā sampajānā satisampajaññasampannā. Samuṭṭhāya saṃ suṭṭhu uṭṭhahitvā sayane pallaṅkamābhujuṃ ūrubaddhāsanaṃ kariṃsūti attho.

30. Các Ngài, sau khi nằm theo dáng sư tử như vậy, với đầy đủ tỉnh giác, chánh niệm và trí tuệ, đã đứng dậy một cách tốt đẹp, rồi ngồi kiết-già trên giường, tức là đã thực hiện tư thế ngồi với hai đùi bắt chéo. Đó là ý nghĩa.

31. Gocaraṃ sabbabuddhānanti sabbesaṃ atītānāgatānaṃ buddhānaṃ gocaraṃ ārammaṇabhūtaṃ jhānaratisamappitā jhānaratiyā saṃ suṭṭhu appitā samaṅgībhūtā ahesunti attho, aññe dhammāni desentīti tesu paccekabuddhesu aññe ekacce dhamme desenti, aññe ekacce iddhiyā paṭhamādijjhānakīḷāya kīḷanti ramanti.

31. ‘Hành xứ của tất cả các vị Phật’ có nghĩa là đối tượng nhận thức của tất cả các vị Phật trong quá khứ và tương lai. Các Ngài đã trở nên hoàn toàn tận tụy và đầy đủ với niềm vui trong thiền định. Đó là ý nghĩa. ‘Những vị khác thuyết Pháp’ có nghĩa là trong số các vị Phật Độc Giác ấy, một số vị thuyết Pháp, một số vị khác thì dùng thần thông để du hí và an hưởng trong trò chơi của thiền định từ sơ thiền trở đi.

32. Aññe ekacce abhiññā pañca abhiññāyo vasibhāvitā vasīkariṃsu, pañcasu abhiññāsu āvajjanasamāpajjanavuṭṭhānaadhiṭṭhānapaccavekkhaṇasaṅkhātāhi pañcavasitāhi vasībhāvaṃ itā gatā pattā abhiññāyo[Pg.121], appenti samāpajjanti. Aññe ekacce anekasahassiyo vikubbanāni ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hotīti evamādīni iddhivikubbanāni vikubbanti karontīti attho.

32. Một số vị khác đã làm chủ năm loại thắng trí (abhiññā). Các Ngài đã đạt đến, đã đi đến, đã thành tựu trạng thái làm chủ trong năm thắng trí thông qua năm pháp tự tại (vasitā) được gọi là: tự tại trong hướng tâm, tự tại trong nhập định, tự tại trong xuất định, tự tại trong quyết định, và tự tại trong phản khán. Các Ngài nhập và đạt được các thắng trí. Một số vị khác thực hiện hàng ngàn phép biến hóa: từ một thân hiện ra nhiều thân, từ nhiều thân hiện lại một thân, và các phép biến hóa thần thông tương tự như vậy. Đó là ý nghĩa.

33. Buddhāpi buddheti evaṃ sannipatitesu paccekabuddhesu sabbaññutaññāṇassa visayaṃ ārammaṇabhūtaṃ pañhaṃ buddhā buddhe pucchantīti attho. Te buddhā atthagambhīratāya gambhīraṃ nipuṇaṃ sukhumaṃ, ṭhānaṃ kāraṇaṃ, paññāya vinibujjhare visesena niravasesato bujjhanti.

33. ‘Chư Phật cũng hỏi chư Phật’ có nghĩa là: trong số các vị Phật Độc Giác đã hội họp như vậy, các vị Phật hỏi các vị Phật khác những câu hỏi là đối tượng, là cảnh giới của Nhất thiết trí. Đó là ý nghĩa. Các vị Phật ấy, do sự sâu xa của ý nghĩa, đã dùng trí tuệ để hiểu một cách đặc biệt, không còn sót lại, về vấn đề, về nguyên nhân sâu xa, tinh tế, vi diệu.

34. Tadā mama pāsāde sannipatitā sāvakāpi buddhe pañhaṃ pucchanti, buddhā sāvake sisse pañhaṃ pucchanti, te buddhā ca sāvakā ca aññamaññaṃ pañhaṃ pucchitvā aññamaññaṃ byākaronti vissajjenti.

34. Khi ấy, tại cung điện của tôi, các vị Thinh văn đã hội họp cũng hỏi các vị Phật những câu hỏi. Các vị Phật cũng hỏi các vị Thinh văn, các đệ tử, những câu hỏi. Các vị Phật và các vị Thinh văn ấy, sau khi hỏi nhau, đã giải đáp và trả lời cho nhau.

35. Puna te sabbe ekato dassento ‘‘buddhā paccekabuddhā cā’’tiādimāha. Tattha buddhā sammāsambuddhā, paccekabuddhā ca sāvakā ca sissā paricārakā nissitakā ete sabbe, sakāya sakāya ratiyā ramamānā sallīnā mama pāsāde abhiramantīti attho.

35. Lại nữa, để chỉ chung tất cả các Ngài, Ngài đã nói: ‘Chư Phật và chư Phật Độc Giác,’ v.v. Trong đó, ‘chư Phật’ là các vị Chánh Đẳng Chánh Giác; và chư Phật Độc Giác, các vị Thinh văn, các đệ tử, những người hầu cận, những người nương tựa, tất cả các vị ấy, an hưởng trong niềm vui riêng của mỗi vị, sống ẩn dật, và vô cùng hoan hỷ trong cung điện của tôi. Đó là ý nghĩa.

36. Evaṃ tasmiṃ vejayantapāsāde paccekabuddhānaṃ ācārasampattiṃ dassetvā idāni attano ānubhāvaṃ dassento so tilokavijayo cakkavattirājā ‘‘chattā tiṭṭhantu ratanā’’tiādimāha. Tattha ratanā sattaratanamayā, chattā kañcanāveḷapantikā suvaṇṇajālehi olambitā tiṭṭhantu. Muttājālaparikkhittā muttājālehi parivāritā, sabbe chattā mama matthake muddhani, dhārentūti cintitamatteyeva chattā pātubhūtā hontīti attho.

36. Như vậy, sau khi chỉ ra sự hoàn hảo trong hạnh kiểm của các vị Phật Độc Giác trong cung điện Vejayanta, bây giờ, để thể hiện oai lực của mình, vị Chuyển Luân Vương Tilokavijaya ấy đã nói: ‘Nguyện những lọng báu hãy đứng vững,’ v.v. Trong đó, ‘báu’ có nghĩa là làm bằng bảy loại báu vật. Nguyện những chiếc lọng, với những hàng chuông vàng và lưới vàng rủ xuống, hãy đứng vững. Nguyện những chiếc lọng được bao quanh bởi lưới ngọc trai, tất cả hãy được che trên đầu của ta. Ý nghĩa là: chỉ vừa khởi lên ý nghĩ như vậy, những chiếc lọng liền hiện ra.

37. Soṇṇatārakacittitā suvaṇṇatārakāhi daddallamānā celavitānā bhavantu nibbattantu. Vicittā anekavaṇṇā, malyavitatā pupphapatthaṭā, sabbe anekavitānā, matthake nisīdanaṭṭhānassa uparibhāge dhārentūti attho.

37. Nguyện những tấm lọng vải được trang trí bằng những ngôi sao vàng, lấp lánh rực rỡ, hãy được tạo ra. Nguyện tất cả những tấm lọng đa dạng, nhiều màu sắc, được giăng đầy vòng hoa, rải đầy hoa, hãy được che ở trên đầu, phía trên chỗ ngồi. Đó là ý nghĩa.

38-40. Malyadāmehi anekasugandhapupphadāmehi vitatā parikiṇṇā, gandhadāmehi candanakuṅkumatagarādisugandhadāmehi, sobhitā pokkharaṇīti sambandho[Pg.122]. Dussadāmehi pattuṇṇacīnādianagghadussadāmehi, parikiṇṇā sattaratanadāmehi bhūsitā alaṅkatā pokkharaṇī, pupphābhikiṇṇā campakasaḷalasogandhikādisugandhapupphehi abhikiṇṇā suṭṭhu vicittā sobhitā. Punarapi kiṃ bhūtā pokkharaṇī? Surabhigandhasugandhehi bhūsitā vāsitā. Samantato gandhapañcaṅgulalaṅkatā pañcahi aṅgulehi limpitagandhehi alaṅkatā, hemacchadanachāditā suvaṇṇachadanehi suvaṇṇavitānehi chāditā, pāsādassa cātuddisā pokkharaṇiyo padumehi ca uppalehi ca suṭṭhu santhatā patthaṭā suvaṇṇarūpe suvaṇṇavaṇṇā, khāyantu, padmareṇurajuggatā padumareṇūhi dhūlīhi ca ākiṇṇā pokkharaṇiyo sobhantūti attho.

Các hồ nước được giăng và rải đầy những tràng hoa thơm ngát, được trang hoàng bởi những tràng hoa thơm làm từ gỗ chiên-đàn, nghệ tây, cây tagara, v.v. Đây là sự liên kết. Các hồ nước được rải đầy những tràng vải, gồm các loại vải vô giá như len, lụa Trung Hoa, v.v., được trang hoàng và tô điểm bằng những tràng hoa làm bằng bảy loại báu vật. Các hồ nước được phủ đầy hoa thơm như hoa sứ, hoa sa-la, hoa sogandhika, v.v., vô cùng đa dạng và đẹp đẽ. Lại nữa, các hồ nước ấy như thế nào? Chúng được trang hoàng và ướp bằng những hương thơm ngào ngạt. Xung quanh, chúng được trang trí bằng dấu năm ngón tay tẩm nước hoa. Chúng được che bởi những mái che bằng vàng, những tấm lọng vàng. Các hồ nước ở bốn phía của cung điện được phủ kín bởi hoa sen (paduma) và hoa súng (uppala). Nguyện những hình sắc vàng óng ánh hiện ra. Các hồ nước, phủ đầy phấn hoa sen và bụi hoa, tỏa sáng rực rỡ. Đó là ý nghĩa.

41. Mama vejayantapāsādassa samantato pādapā campakādayo rukkhā sabbe pupphantu ete puppharukkhā. Sayameva pupphā muñcitvā vigaḷitvā gantvā bhavanaṃ okiruṃ, okiṇṇā pāsādassa upari karontūti attho.

41. Xung quanh lâu đài Vejayanta của ta, tất cả các loại cây cối như campaka, v.v... hãy trổ hoa. Những cây hoa này tự chúng rũ bỏ hoa, rơi rụng, đi đến và rải khắp tòa nhà, có nghĩa là hãy làm cho hoa được rải khắp trên lâu đài.

42. Tattha tasmiṃ mama vejayantapāsāde sikhino mayūrā naccantū, dibbahaṃsā devatāhaṃsā, pakūjare saddaṃ karontu, karavīkā ca madhurasaddā kokilā gāyantu gītavākyaṃ karontu, apare anuttā ca dijasaṅghā pakkhino samūhā pāsādassa samantato madhuraravaṃ ravantūti attho.

42. Tại lâu đài Vejayanta ấy của ta, những con công có mào hãy múa, những con thiên nga ở cõi trời hãy cất tiếng hót, chim karavīka và chim kokila có tiếng hót ngọt ngào hãy ca hát, hãy cất lời ca, và những đàn chim khác không sợ hãi xung quanh lâu đài hãy cất tiếng hót ngọt ngào, đó là ý nghĩa.

43. Pāsādassa samantako sabbā ātatavitatādayo bheriyo vajjantu haññantu, sabbā tā anekatantiyo vīṇā rasantu saddaṃ karontu, sabbā anekappakārā saṅgītiyo pāsādassa samantato vattantu pavattantu gāyantūti attho.

43. Xung quanh lâu đài, tất cả các loại trống như trống bịt một mặt, trống bịt hai mặt, v.v... hãy được đánh lên; tất cả những cây đàn tỳ bà nhiều dây ấy hãy vang lên âm thanh; tất cả các loại nhạc cụ hòa tấu xung quanh lâu đài hãy diễn ra, hãy vang lên, hãy ca hát, đó là ý nghĩa.

44-5. Yāvatā yattake ṭhāne buddhakhettamhi dasasahassicakkavāḷe tato pare cakkavāḷe, jotisampannā pabhāsampannā acchinnā mahantā samantato ratanāmayā sattahi ratanehi katā khacitā soṇṇapallaṅkā suvaṇṇapallaṅkā tiṭṭhantu, pāsādassa samantato dīparukkhā padīpadhāraṇā telarukkhā jalantu, padīpehi pajjalantu, dasasahassiparamparā dasasahassīnaṃ paramparā dasasahassiyo ekapajjotā ekapadīpā viya bhavantu ujjotantūti attho.

Ở bất cứ nơi nào trong mười ngàn thế giới thuộc Phật địa, và trong các thế giới khác ngoài đó, những ngai vàng bằng vàng, đầy ánh sáng, đầy hào quang, không gián đoạn, to lớn, được làm và khảm bằng bảy báu, hãy được dựng lên khắp nơi. Xung quanh lâu đài, những cây đèn, những giá đỡ đèn, những cây dầu hãy cháy sáng, hãy rực sáng với những ngọn đèn. Chuỗi mười ngàn thế giới hãy trở nên như một ngọn đèn duy nhất, hãy rực sáng, đó là ý nghĩa.

46. Naccagītesu [Pg.123] chekā gaṇikā naccitthiyo ca lāsikā mukhena saddakārikā ca pāsādassa samantato naccantu, accharāgaṇā devitthisamūhā naccantu, nānāraṅgā anekavaṇṇā nānāraṅgamaṇḍalā pāsādassa samantato naccantu, padissantu pākaṭā hontūti attho.

46. Những kỹ nữ và vũ nữ khéo léo trong ca múa, và những người tạo ra âm thanh bằng miệng một cách duyên dáng, hãy múa xung quanh lâu đài. Các đoàn tiên nữ, các nhóm thiên nữ hãy múa. Các đoàn có nhiều màu sắc, nhiều sắc thái, nhiều vẻ đẹp quyến rũ hãy múa xung quanh lâu đài, hãy xuất hiện, hãy trở nên rõ ràng, đó là ý nghĩa.

47. Tadā ahaṃ tilokavijayo nāma cakkavattirājā hutvā sakalacakkavāḷe dumagge rukkhagge pabbatagge himavantacakkavāḷapabbatādīnaṃ agge sinerūpabbatamuddhani ca sabbaṭṭhānesu vicittaṃ anekavaṇṇavicittaṃ pañcavaṇṇikaṃ nīlapītādipañcavaṇṇaṃ sabbaṃ dhajaṃ ussāpemīti attho.

47. Khi ấy, ta, trở thành Chuyển Luân Vương tên là Tilokavijaya, đã dựng lên tất cả các lá cờ đa dạng, nhiều màu sắc, có năm màu như xanh, vàng, v.v... ở tất cả mọi nơi: trong toàn thể thế giới, trên ngọn cây, trên đỉnh núi, trên đỉnh của các núi như Tuyết Sơn, Thiết Vi Sơn, và trên đỉnh núi Sineru, đó là ý nghĩa.

48. Narā lokantarā narā ca nāgalokato nāgā ca devalokato gandhabbā ca devā ca sabbe upentu upagacchantu, te narādayo namassantā mama namakkāraṃ karontā pañjalikā katahatthapuṭā mama vejayantaṃ pāsādaṃ parivārayunti attho.

48. Những người ở cõi Lokantarika, các loài rồng từ long giới, các càn-thát-bà và chư thiên từ thiên giới, tất cả hãy đến gần. Những vị ấy như người, v.v... đang đảnh lễ, thực hiện việc đảnh lễ ta, chắp tay vây quanh lâu đài Vejayanta của ta, đó là ý nghĩa.

49. Evaṃ so tilokavijayo cakkavattirājā pāsādassa ca attano ca ānubhāvaṃ vaṇṇetvā idāni attanā sampattikatapuññaphalaṃ samādapento ‘‘yaṃ kiñci kusalaṃ kamma’’ntiādimāha. Yaṃ kiñci kusalakammasaṅkhātaṃ kiriyaṃ kattabbaṃ atthi, taṃ sabbaṃ mama mayā kāyena vā vācāya vā manasā vā tīhi dvārehi kataṃ tidase sukataṃ suṭṭhu kataṃ, tāvatiṃsabhavane uppajjanārahaṃ katanti attho.

49. Như vậy, vị Chuyển Luân Vương Tilokavijaya ấy, sau khi tán thán oai lực của lâu đài và của chính mình, bây giờ, trong khi khuyến khích (người khác) nhận lấy quả phước mà mình đã thành tựu, đã nói những lời bắt đầu bằng 'bất cứ nghiệp thiện nào'. Bất cứ hành động nào được gọi là nghiệp thiện cần phải làm, tất cả những điều đó đã được ta làm bằng thân, khẩu, hoặc ý, bằng ba cửa; được làm tốt đẹp ở cõi Ba Mươi Ba, có nghĩa là được làm để xứng đáng sanh về cõi trời Đao Lợi, đó là ý nghĩa.

50. Puna samādapento ‘‘ye sattā saññino’’tiādimāha. Tattha ye sattā manussā vā devā vā brahmāno vā saññino saññāsahitā atthi, ye ca sattā asaññino saññārahitā asaññā sattā santi, te sabbe sattā mayhaṃ mayā kataṃ puññaphalaṃ, bhāgī bhavantu puññavantā hontūti attho.

50. Lại khuyến khích, ngài đã nói những lời bắt đầu bằng 'những chúng sanh nào có tưởng'. Ở đây, những chúng sanh nào là người, hoặc trời, hoặc Phạm thiên, có tưởng, cùng với tưởng; và những chúng sanh nào là vô tưởng, không có tưởng, là chúng sanh vô tưởng; tất cả những chúng sanh ấy hãy là người có phần trong quả phước do ta làm, có nghĩa là hãy trở thành người có phước, đó là ý nghĩa.

51. Punapi samādapento bodhisatto ‘‘yesaṃ kata’’ntiādimāha. Mayā kataṃ puññaṃ yehi naranāgagandhabbadevehi suviditaṃ ñātaṃ, tesaṃ mayā dinnaṃ puññaphalaṃ, tasmiṃ mayā kate puññe dinnabhāvaṃ ye narādayo na jānanti, devā gantvā tesaṃ taṃ nivedayuṃ ārocayunti attho.

51. Bồ-tát lại khuyến khích một lần nữa, đã nói những lời bắt đầu bằng 'việc làm của những ai'. Phước do ta làm, được biết rõ bởi những người, rồng, càn-thát-bà, chư thiên nào, thì quả phước được ta cho đến họ. Sự kiện đã cho trong việc phước do ta làm ấy, những người, v.v... nào không biết, thì chư thiên đi đến và thông báo điều đó cho họ, đó là ý nghĩa.

52. Sabbalokamhi [Pg.124] ye sattā āhāranissitā jīvanti, te sabbe sattā manuññaṃ bhojanaṃ sabbaṃ mama cetasā mama cittena labhantu, mama puññiddhiyā labhantūti attho.

52. Trong tất cả thế gian, những chúng sanh nào sống nương vào vật thực, tất cả những chúng sanh ấy hãy nhận được tất cả vật thực vừa ý bằng tâm của ta, có nghĩa là hãy nhận được bằng thần lực phước báu của ta, đó là ý nghĩa.

53. Manasā pasannena cittena yaṃ dānaṃ mayā dinnaṃ tasmiṃ dāne cittena pasādaṃ āvahiṃ uppādesiṃ. Sabbasambuddhā ca paccekā paṭiekkā jinasāvakā ca mayā cakkavattiraññā pūjitā.

53. Với tâm hoan hỷ, sự bố thí nào đã được ta cho, trong sự bố thí ấy, ta đã làm phát sanh sự hoan hỷ trong tâm. Tất cả các vị Chánh Đẳng Giác, các vị Độc Giác, và các vị Thinh văn của bậc Chiến Thắng đã được ta, vị Chuyển Luân Vương, cúng dường.

54. Sukatena tena kammena saddahitvā katena kusalakammena, cetanāpaṇidhīhi ca cittena katapatthanāhi ca, mānusaṃ dehaṃ manussasarīraṃ, jahitvā chaḍḍetvā, ahaṃ tāvatiṃsaṃ devalokaṃ agacchiṃ agamāsiṃ, suttappabuddho viya tattha uppajjinti attho.

54. Do nghiệp thiện ấy, do nghiệp thiện được làm với đức tin, và do các tác ý và nguyện vọng, và do các lời nguyện được thực hiện bằng tâm, sau khi từ bỏ thân người, ta đã đi đến, đã đến cõi trời Đao Lợi, sanh về nơi đó như người ngủ vừa thức dậy, đó là ý nghĩa.

55. Tato tilokavijayo cakkavattirājā kālaṅkato, tato paṭṭhāya āgate duve bhave dve jātiyo pajānāmi devatte devattabhāve mānuse manussattabhāve ca, tato jātidvayato aññaṃ gatiṃ aññaṃ upapattiṃ na jānāmi na passāmi, manasā cittena patthanāphalaṃ patthitapatthanāphalanti attho.

55. Sau khi Chuyển Luân Vương Tilokavijaya mệnh chung, kể từ đó trở đi, ta biết hai kiếp sống, hai loại sanh: trong cảnh giới chư thiên, trong thân phận chư thiên, và trong cảnh giới loài người, trong thân phận loài người. Ngoài hai loại sanh đó, ta không biết, không thấy một cảnh giới khác, một sự tái sanh khác. Đây là quả của lời nguyện, quả của lời nguyện đã được phát nguyện bằng tâm, đó là ý nghĩa.

56. Devānaṃ adhiko homīti yadi devesu jāto, āyuvaṇṇabalatejehi devānaṃ adhiko jeṭṭho seṭṭho ahosinti attho. Yadi manussesu jāto, manujādhipo manussānaṃ adhipati issaro bhavāmi, tathā rājabhūto abhirūpena rūpasampattiyā ca lakkhaṇena ārohapariṇāhādilakkhaṇena ca sampanno sampuṇṇo uppannuppannabhave paññāya paramatthajānanapaññāya asamo samarahito, mayā sadiso koci natthīti attho.

56. Nếu sanh vào cõi chư thiên, ta trở nên vượt trội hơn chư thiên, có nghĩa là đã trở nên vượt trội, cao cả nhất, ưu việt nhất so với chư thiên về tuổi thọ, sắc đẹp, sức mạnh, và oai lực. Nếu sanh vào cõi người, ta trở thành vua của loài người, người đứng đầu, người cai trị. Cũng vậy, khi trở thành vua, ta đầy đủ, trọn vẹn với dung sắc xinh đẹp và sự toàn hảo về hình thể, và với các tướng tốt như chiều cao, bề ngang, v.v. Trong mỗi kiếp sanh, với trí tuệ, trí tuệ biết được chân nghĩa, ta không ai sánh bằng, không có người ngang hàng, có nghĩa là không có ai giống như ta, đó là ý nghĩa.

57. Mayā katapuññasambhārena puññaphalena uppannuppannabhave seṭṭhaṃ pasaṭṭhaṃ madhuraṃ vividhaṃ anekappakāraṃ bhojanañca anappakaṃ bahusattaratanañca vividhāni, anekappakārāni pattuṇṇakoseyyādivatthāni ca nabhā ākāsato maṃ mama santikaṃ khippaṃ sīghaṃ upenti upagacchanti.

57. Do kho phước báu mà tôi đã tạo dựng, do quả phước, trong mỗi kiếp sống được sinh ra, các loại vật thực thượng hạng, tuyệt hảo, ngọt ngào, đa dạng, nhiều chủng loại, và bảy loại báu vật nhiều không kể xiết, và các loại y phục đa dạng, nhiều chủng loại như lụa tơ... từ trên hư không nhanh chóng đến với tôi.

58-66. Pathabyā [Pg.125] pathaviyā pabbate ca ākāse ca udake ca vane ca yaṃ yaṃ yattha yattha hatthaṃ pasāremi nikkhipāmi, tato tato dibbā bhakkhā dibbā āhārā maṃ mama santikaṃ upenti upagacchanti, pātubhavantīti attho. Tathā yathākkamaṃ sabbe ratanā. Sabbe candanādayo gandhā. Sabbe yānā vāhanā. Sabbe campakanāgapunnāgādayo mālā pupphā. Sabbe alaṅkārā ābharaṇā. Sabbā dibbakaññā. Sabbe madhusakkharā. Sabbe pūpādayo khajjā khāditabbā maṃ mama santikaṃ upenti upagacchanti.

58-66. Trên mặt đất, trên núi, trên hư không, trong nước, và trong rừng, bất cứ nơi nào tôi duỗi tay ra, từ chính nơi đó, các vật thực của chư thiên, các món ăn của chư thiên đến với tôi, hiện ra. Đây là ý nghĩa. Tương tự, theo thứ tự, tất cả các loại bảo vật, tất cả các loại hương liệu như chiên-đàn, tất cả các loại xe cộ, tất cả các loại vòng hoa và hoa như hoa sứ, hoa ngọc lan, hoa mun-gát, tất cả các đồ trang sức, tất cả các thiên nữ, tất cả mật ong và đường phèn, tất cả các loại bánh và vật thực để ăn đều đến với tôi.

67-68. Sambodhivarapattiyāti uttamacatumaggañāṇapattiyā pāpuṇanatthāya. Mayā yaṃ uttamadānaṃ kataṃ pūritaṃ, tena uttamadānena selasaṅkhātaṃ pabbataṃ sakalaṃ ekaninnādaṃ karonto bahalaṃ giraṃ puthulaṃ ghosaṃ gajjento, sadevakaṃ lokaṃ sakalaṃ manussadevalokaṃ hāsayanto somanassappattaṃ karonto loke sakalalokattaye vivaṭṭacchado buddho ahaṃ bhavāmīti attho.

67-68. Để đạt được sự Giác ngộ tối thượng, nghĩa là để chứng đắc bốn Tuệ đạo cao thượng. Nhờ sự bố thí cao thượng mà tôi đã thực hành viên mãn, làm cho toàn thể ngọn núi đá vang lên một tiếng đồng thanh, phát ra âm thanh vang dội, rộng lớn, làm cho toàn thể thế gian cùng với chư thiên, toàn thể thế giới loài người và chư thiên hoan hỷ, làm cho họ đạt được trạng thái hân hoan, tôi sẽ trở thành một vị Phật, người vén mở màn vô minh trong toàn thể ba cõi. Đây là ý nghĩa.

69. Disā dasavidhā loketi cakkavāḷaloke dasavidhā dasakoṭṭhāsā disā honti, tattha koṭṭhāse yāyato yāyantassa gacchantassa antakaṃ natthīti attho, cakkavattikāle tasmiṃ mayā gatagataṭṭhāne disābhāge vā buddhakhettā buddhavisayā asaṅkhiyā saṅkhārahitā.

69. Mười phương trong thế gian có nghĩa là: trong thế giới Ta-bà có mười phương, mười khu vực; trong khu vực đó, đối với người đi, không có điểm kết thúc. Đây là ý nghĩa. Vào thời làm vua Chuyển luân vương ấy, tại những nơi tôi đã đến hoặc trong các phương, các Phật độ, cảnh giới của chư Phật, là vô số, không thể đếm được.

70. Pabhā pakittitāti tadā cakkavattirājakāle mayhaṃ pabhā cakkaratanamaṇiratanādīnaṃ pabhā ālokā yamakā yugaḷayugaḷā hutvā raṃsivāhanā raṃsiṃ muñcamānā pakittitā pākaṭā, etthantare dasasahassicakkavāḷantare raṃsijālaṃ raṃsisamūhaṃ, āloko vipulo bahutaro bhave ahosīti attho.

70. Hào quang được tuyên dương có nghĩa là: vào thời làm vua Chuyển luân vương ấy, hào quang của tôi, hào quang của Pháp luân bảo, ngọc báu... trở thành từng cặp ánh sáng, tỏa ra các tia sáng, trở nên nổi tiếng, hiển hiện. Trong khoảng mười ngàn thế giới Ta-bà, mạng lưới tia sáng, tập hợp tia sáng, ánh sáng đã trở nên rộng lớn, bao la. Đây là ý nghĩa.

71. Ettake lokadhātumhīti dasasahassicakkavāḷesu sabbe janā maṃ passantu dakkhantūti attho. Sabbe devā yāva brahmanivesanā yāva brahmalokā maṃ anuvattantu anukūlā bhavantu.

71. “Trong cõi thế giới này” có nghĩa là: trong mười ngàn thế giới Ta-bà, mong cho tất cả mọi người nhìn thấy tôi. Tất cả chư thiên cho đến cõi Phạm thiên, mong cho họ đi theo tôi, trở nên thuận thảo với tôi.

72. Visiṭṭhamadhunādenāti [Pg.126] visaṭṭhena madhurena nādena, amatabherimāhaninti amatabheriṃ devadundubhiṃ pahariṃ, etthantare etasmiṃ dasasahassicakkavāḷabbhantare sabbe janā mana madhuraṃ giraṃ saddaṃ suṇantu manasi karontu.

72. “Với âm thanh ngọt ngào đặc biệt” có nghĩa là với âm thanh ngọt ngào, đặc biệt. “Ta đã đánh trống bất tử” có nghĩa là ta đã đánh trống bất tử, trống trời. Trong khoảng mười ngàn thế giới Ta-bà này, mong cho tất cả mọi người nghe và tác ý đến lời nói, âm thanh ngọt ngào của ta.

73. Dhammameghena vassante dhammadesanāmayena nādena tabbohāraparamatthagambhīramadhurasukhumatthavasse vassante vassamāne sammāsambuddhānubhāvena sabbe bhikkhubhikkhunīādayo anāsavā nikkilesā hontu bhavantu. Yettha pacchimakā sattāti ettha etesu rāsibhūtesu catūsu parisasattesu ye sattā pacchimakā guṇavasena heṭṭhimakā, te sabbe sotāpannā bhavantūti adhippāyo.

73. Khi cơn mưa Pháp đổ xuống, với âm thanh của bài thuyết pháp, khi cơn mưa (Pháp) có ý nghĩa chân đế, sâu sắc, ngọt ngào, vi tế đổ xuống, nhờ oai lực của bậc Chánh Đẳng Chánh Giác, mong cho tất cả Tỳ-khưu, Tỳ-khưu-ni... trở nên vô lậu, không còn phiền não. “Chúng sinh thấp kém nhất ở đây” có chủ ý là: trong bốn chúng hội tụ này, những chúng sinh nào thấp kém nhất về phương diện phẩm hạnh, mong cho tất cả họ đều trở thành bậc Dự lưu.

74. Tadā tilokavijayacakkavattirājakāle dātabbakaṃ dātabbayuttakaṃ, dānaṃ katvā, asesato nissesena, sīlaṃ sīlapāramiṃ, pūretvā nekkhamme nekkhammapāramitāya, pāramiṃ koṭiṃ patvā, uttamaṃ sambodhiṃ catumaggañāṇaṃ, patto bhavāmi bhaveyyaṃ.

74. Vào thời làm vua Chuyển luân vương Tilokavijaya, sau khi bố thí của cải đáng được cho một cách không còn sót lại, sau khi làm viên mãn giới ba-la-mật, sau khi đạt đến đỉnh cao của xuất gia ba-la-mật, tôi sẽ đạt được sự Giác ngộ tối thượng, tức bốn Tuệ đạo.

75. Paṇḍite paññavante medhāvino paripucchitvā ‘‘kiṃ, bhante, kattabbaṃ? Kiṃ na kattabbaṃ? Kiṃ kusalaṃ? Kiṃ akusalaṃ? Kiṃ katvā saggamokkhadvayassa bhāgī hotī’’ti pucchitvā, evaṃ paññāpāramiṃ pūretvāti attho. Katvā vīriyamuttamanti uttamaṃ seṭṭhaṃ ṭhānanisajjādīsu avicchinnaṃ vīriyaṃ katvā, vīriyapāramiṃ pūretvāti attho. Sakalaviruddhajanehi kataanādarādhivāsanākhantiyā pāramiṃ koṭiṃ gantvā khantipāramiṃ pūretvā uttamaṃ sambodhiṃ uttamaṃ sambuddhattaṃ patto bhavāmi bhaveyyaṃ.

75. Sau khi hỏi đi hỏi lại các bậc hiền trí, bậc có trí tuệ rằng: “Bạch ngài, việc gì nên làm? Việc gì không nên làm? Thiện là gì? Bất thiện là gì? Làm việc gì sẽ được hưởng phần thiên giới và giải thoát?”, sau khi hỏi như vậy, làm viên mãn trí tuệ ba-la-mật. Đây là ý nghĩa. “Thực hành tinh tấn tối thượng” có nghĩa là: sau khi thực hành sự tinh tấn tối thượng, không gián đoạn trong các tư thế đi, đứng, ngồi, nằm, làm viên mãn tinh tấn ba-la-mật. Đây là ý nghĩa. Sau khi đi đến đỉnh cao của nhẫn nại ba-la-mật, tức là sự chịu đựng sự thiếu tôn trọng do tất cả những người đối nghịch gây ra, làm viên mãn nhẫn nại ba-la-mật, tôi sẽ đạt được sự Giác ngộ tối thượng, Phật quả tối thượng.

76. Katvā daḷhamadhiṭṭhānanti ‘‘mama sarīrajīvitesu vinassantesupi puññakammato na viramissāmī’’ti acalavasena daḷhaṃ adhiṭṭhānapāramiṃ katvā ‘‘sīse chijjamānepi musāvādaṃ na kathessāmī’’ti saccapāramitāya koṭiṃ pūriya pūretvā ‘‘sabbe sattā sukhī averā’’tiādinā mettāpāramitāya koṭiṃ patvā uttamaṃ sambodhiṃ pattoti attho.

76. “Thực hành chân thật và quyết định” có nghĩa là: sau khi thực hành quyết định ba-la-mật một cách kiên cố, không lay chuyển rằng “Dù thân mạng này bị hủy hoại, ta sẽ không từ bỏ các thiện nghiệp”; sau khi làm viên mãn đến đỉnh cao của chân thật ba-la-mật rằng “Dù đầu bị chặt, ta sẽ không nói dối”; sau khi đạt đến đỉnh cao của tâm từ ba-la-mật với ý nghĩ “Mong cho tất cả chúng sinh được an lạc, không còn oan trái”... đã đạt được sự Giác ngộ tối thượng. Đây là ý nghĩa.

77. Sajīvakājīvakavatthūnaṃ lābhe ca tesaṃ alābhe ca kāyikacetasikasukhe ceva tathā dukkhe ca sādarajanehi kate, sammāne [Pg.127] ceva omāne, ca sabbattha samako samānamānaso upekkhāpāramiṃ pūretvā uttamaṃ sambodhiṃ patto pāpuṇeyyanti attho.

77. Trong việc được và không được các vật hữu tình và vô tình, trong sự an lạc và đau khổ của thân và tâm, trong sự tôn trọng và khinh miệt do những người đáng kính thực hiện, có tâm bình đẳng trong mọi hoàn cảnh, sau khi làm viên mãn tâm xả ba-la-mật, tôi sẽ đạt được sự Giác ngộ tối thượng. Đây là ý nghĩa.

78. Kosajjaṃ kusītabhāvaṃ, bhayato bhayavasena ‘‘apāyadukkhabhāgī’’ti disvā ñatvā akosajjaṃ akusītabhāvaṃ alīnavuttiṃ, vīriyaṃ khemato khemavasena ‘‘nibbānagāmī’’ti disvā ñatvā āraddhavīriyā hotha bhavatha. Esā buddhānusāsanī esā buddhānaṃ anusiṭṭhi.

78. Thấy và biết rằng sự lười biếng là đáng sợ vì nó dẫn đến khổ ở đường ác; thấy và biết rằng sự không lười biếng, không co rút, tức là tinh tấn, là an ổn vì nó dẫn đến Niết-bàn, các ngươi hãy là những người có tinh tấn đã được khởi phát. Đây là lời giáo huấn, lời chỉ dạy của chư Phật.

79. Vivādaṃ bhayato disvāti vivādaṃ kalahaṃ bhayato disvā ‘‘apāyabhāgī’’ti disvā ñatvā avivādaṃ vivādato viramaṇaṃ ‘‘nibbānappattī’’ti, khemato disvā ñatvā samaggā ekaggacittā sakhilā siliṭṭhā mettāya dhuragatāya sobhamānā hothāti attho. Esā kathā mantanā udīraṇā buddhānaṃ anusāsanī ovādadānaṃ.

79. “Thấy sự tranh luận là đáng sợ” có nghĩa là: Thấy sự tranh luận, cãi vã là đáng sợ, thấy và biết rằng “sẽ có phần trong cõi khổ”; sự không tranh luận, sự chấm dứt tranh luận, thấy và biết là an ổn, “sẽ đạt đến Niết-bàn”, hãy hòa hợp, nhất tâm, thân ái, hòa nhã, hãy trở nên tốt đẹp với tâm từ đi đầu, đó là ý nghĩa. Lời nói, lời bàn luận, lời phát biểu này là lời giáo huấn, lời khuyên dạy của chư Phật.

80. Pamādaṃ ṭhānanisajjādīsu sativippavāsena viharaṇaṃ bhayato ‘‘nibbattanibbattaṭṭhānesu dukkhitadurūpaappannapānatādisaṃvattanakaṃ apāyādigamanañcā’’ti disvā ñatvā, appamādaṃ sabbakiriyāsu satiyā viharaṇaṃ, khemato vaḍḍhito ‘‘nibbānasampāpuṇana’’nti disvā paccakkhato ñatvā aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhīti aṭṭhaavayavaṃ sammāsambodhiyā maggaṃ adhigamūpāyaṃ bhāvetha vaḍḍhetha manasi karotha, esā kathā bhāsanā udīraṇā buddhānusāsanī buddhānaṃ anusiṭṭhīti attho.

80. Sự dễ duôi là sống với sự vắng mặt của chánh niệm trong các oai nghi đi, đứng, ngồi, nằm v.v.; thấy và biết điều đó là đáng sợ, rằng “ở những nơi tái sanh, sẽ dẫn đến khổ đau, hình sắc xấu xí, ít thức ăn thức uống, và đi đến cõi khổ v.v.”. Sự không dễ duôi là sống với chánh niệm trong mọi hành động; thấy và biết một cách trực tiếp điều đó là an ổn, là sự tăng trưởng, rằng “sẽ đạt đến Niết-bàn”, hãy tu tập, hãy phát triển, hãy tác ý đến Bát Chánh Đạo: Chánh kiến, Chánh tư duy, Chánh ngữ, Chánh nghiệp, Chánh mạng, Chánh tinh tấn, Chánh niệm, Chánh định, là con đường tám chi phần, là con đường, là phương tiện để chứng đắc Chánh Đẳng Giác. Lời nói, lời giảng, lời phát biểu này là lời giáo huấn của chư Phật, là lời dạy dỗ của chư Phật, đó là ý nghĩa.

81. Samāgatā bahū buddhāti anekasatasahassasaṅkhyā paccekabuddhā samāgatā rāsibhūtā, sabbaso sabbappakārena arahantā ca khīṇāsavā anekasatasahassā samāgatā rāsibhūtā. Tasmā te buddhe ca arahante ca vandamāne vandanārahe namassatha aṅgapaccaṅganamakkārena namassatha vandatha.

81. “Nhiều vị Phật đã tụ hội” có nghĩa là: Các vị Phật Độc Giác với số lượng nhiều trăm ngàn đã tụ hội, đã tập hợp lại; và về mọi mặt, bằng mọi cách, các vị A-la-hán đã đoạn tận lậu hoặc với số lượng nhiều trăm ngàn đã tụ hội, đã tập hợp lại. Do đó, hãy đảnh lễ những vị Phật và những vị A-la-hán ấy, những bậc đáng được đảnh lễ, đáng được tán dương; hãy đảnh lễ bằng sự đảnh lễ năm vóc, hãy đảnh lễ, hãy tán dương.

82. Evaṃ iminā mayā vuttappakārena acintiyā cintetuṃ asakkuṇeyyā, buddhā, buddhadhammāti buddhehi desitā cattāro satipaṭṭhānā…pe… aṭṭhaṅgiko [Pg.128] maggo, pañcakkhandhā, hetupaccayo ārammaṇapaccayotiādayo dhammā, buddhānaṃ vā sabhāvā acintiyā cintetuṃ asakkuṇeyyā, acintiye cintāvisayātikkante pasannānaṃ devamanussānaṃ vipāko devamanussasampattinibbānasampattisaṅkhāto cintetuṃ asakkuṇeyyo saṅkhyātikkanto hoti bhavati.

82. Như vậy, theo cách ta đã nói, chư Phật là bất khả tư nghì, không thể nghĩ bàn được. Phật pháp có nghĩa là các pháp được chư Phật thuyết giảng như: bốn niệm xứ… Bát Chánh Đạo, năm uẩn, nhân duyên, sở duyên duyên v.v.; hoặc tự tánh của chư Phật là bất khả tư nghì, không thể nghĩ bàn được. Quả báu của chư thiên và loài người có lòng tịnh tín nơi các bậc bất khả tư nghì, được gọi là sự thành tựu của cõi trời, cõi người và sự thành tựu Niết-bàn, là không thể nghĩ bàn, vượt ngoài sự tính đếm.

Iti ettāvatā ca yathā addhānagāmino ‘‘maggaṃ no ācikkhā’’ti puṭṭhena ‘‘vāmaṃ muñcitvā dakkhiṇaṃ gaṇhathā’’ti vutte tena maggena gāmanigamarājadhānīsu kattabbakiccaṃ niṭṭhāpetvā puna muñcitena aparena vāmamaggena gatāpi gāmanigamādīsu kattabbakiccaṃ niṭṭhāpenti, evameva buddhāpadānaṃ kusalāpadānavasena niṭṭhāpetvā tadeva akusalāpadānavasena vitthāretuṃ idaṃ pañhakammaṃ –

Như vậy, đến chừng ấy, cũng giống như người đi đường xa, khi được hỏi “xin hãy chỉ đường cho chúng tôi”, được trả lời rằng “hãy bỏ con đường bên trái, đi theo con đường bên phải”, họ đi theo con đường đó, hoàn thành công việc cần làm ở các làng, thị trấn, kinh thành, rồi sau đó, dù đi bằng con đường bên trái khác đã bỏ qua, họ cũng hoàn thành công việc cần làm ở các làng, thị trấn v.v. Cũng giống như vậy, sau khi đã hoàn tất việc trình bày tiểu sử chư Phật theo phương diện tiểu sử thiện, để trình bày rộng ra chính điều đó theo phương diện tiểu sử bất thiện, vấn đề này (được đặt ra) –

‘‘Dukkarañca abbhakkhānaṃ, abbhakkhānaṃ punāparaṃ;

Abbhakkhānaṃ silāvedho, sakalikāpi ca vedanā.

“Và việc khổ hạnh, sự vu khống, lại một sự vu khống khác; sự vu khống, sự bị đá lăn đè, và cả cảm thọ do mảnh đá.”

‘‘Nāḷāgiri sattacchedo, sīsadukkhaṃ yavakhādanaṃ;

Piṭṭhidukkhamatīsāro, ime akusalakāraṇā’’ti.

“Voi Nāḷāgiri, sự bị dao mổ, sự đau đầu, việc ăn lúa mạch; sự đau lưng, bệnh kiết lỵ, đây là những nguyên nhân bất thiện.”

Attha paṭhamapañhe – dukkaranti chabbassāni dukkarakārikā. Atīte kassapasammāsambuddhakāle bodhisatto jotipālo nāma brāhmaṇamāṇavo hutvā nibbatto brāhmaṇajātivasena sāsane appasanno tassa bhagavato pilotikakammanissandena ‘‘kassapo bhagavā’’ti sutvā ‘‘kuto muṇḍakassa samaṇassa bodhi, bodhi paramadullabhā’’ti āha. So tena kammanissandena anekajātisatesu narakādidukkhamanubhavitvā tasseva bhagavato anantaraṃ teneva laddhabyākaraṇena kammena jātisaṃsāraṃ khepetvā pariyosāne vessantarattabhāvaṃ patvā tato cuto tusitabhavane nibbatto. Devatāyācanena tato cavitvā sakyakule nibbatto ñāṇassa paripākattā sakalajambudīparajjaṃ pahāya anomānadītīre sunisitenāsinā samakuṭakesakalāpaṃ chinditvā brahmunā ānīte iddhimaye kappassa saṇṭhānakāle padumagabbhe nibbatte aṭṭha parikkhāre paṭiggahetvā pabbajitvā bodhiñāṇadassanassa tāva aparipakkattā [Pg.129] buddhabhāvāya maggāmaggaṃ ajānitvā chabbassāni uruvelajanapade ekāhāraekālopaekapuggalaekamaggaekāsanabhojanavasena aṭṭhicammanahārusesaṃ nimmaṃsarudhirapetarūpasadisasarīro padhānasutte (su. ni. 427 ādayo) vuttanayeneva padhānaṃ mahāvīriyaṃ dukkarakārikaṃ akāsi. So imaṃ dukkarakārikaṃ ‘‘sambodhiyā maggaṃ na hotī’’ti cintetvā gāmanigamarājadhānīsu paṇītāhāraṃ paribhuñjitvā pīṇindriyo paripuṇṇadvattiṃsamahāpurisalakkhaṇo kamena bodhimaṇḍamupagantvā pañca māre jinitvā buddho jātoti.

Về vấn đề thứ nhất – “khổ hạnh” là việc thực hành khổ hạnh trong sáu năm. Trong quá khứ, vào thời Đức Phật Chánh Đẳng Giác Kassapa, Bồ-tát là một thanh niên Bà-la-môn tên Jotīpāla. Do sanh trong dòng dõi Bà-la-môn, ngài không có lòng tịnh tín trong giáo pháp. Do quả báo của nghiệp khinh miệt đối với Đức Thế Tôn ấy, khi nghe “Đức Thế Tôn Kassapa”, ngài đã nói: “Làm gì có sự giác ngộ cho sa-môn đầu trọc kia, sự giác ngộ là vô cùng khó được”. Do quả báo của nghiệp đó, ngài đã trải qua khổ đau ở địa ngục v.v. trong nhiều trăm kiếp. Ngay sau thời Đức Thế Tôn ấy, do nghiệp đã được thọ ký, ngài đã chấm dứt vòng sanh tử, cuối cùng đạt đến thân Vessantara, từ đó mệnh chung, sanh về cõi trời Tusita. Do lời thỉnh cầu của chư thiên, ngài từ đó mệnh chung, sanh vào dòng họ Sakya. Do trí tuệ đã chín muồi, ngài từ bỏ vương vị toàn cõi Jambudīpa, tại bờ sông Anomā, dùng thanh gươm bén cắt búi tóc cùng với vương miện, nhận lấy tám vật dụng do Phạm thiên mang đến, được tạo ra bằng thần thông, xuất hiện trong lòng hoa sen vào lúc kiếp hình thành, rồi xuất gia. Vì tuệ giác ngộ lúc ấy chưa chín muồi, không biết con đường và phi con đường để thành Phật, ngài đã thực hành khổ hạnh trong sáu năm tại xứ Uruvelā, với cách ăn một bữa, một miếng, một người, một đường, một chỗ ngồi, thân thể chỉ còn da bọc xương, gân, không thịt, không máu, giống hình ngạ quỷ, đã thực hành khổ hạnh, sự tinh tấn lớn lao theo cách đã nói trong kinh Padhāna. Ngài suy nghĩ rằng “việc khổ hạnh này không phải là con đường dẫn đến giác ngộ”, rồi thọ dụng vật thực hảo hạng ở các làng, thị trấn, kinh thành, các căn trở nên tươi nhuận, đầy đủ ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân, tuần tự đi đến cội Bồ-đề, chiến thắng năm loài ma, và đã thành Phật.

‘‘Avacāhaṃ jotipālo, sugataṃ kassapaṃ tadā;

Kuto nu bodhi muṇḍassa, bodhi paramadullabhā.

“Ta, Jotīpāla, khi ấy đã nói với Đức Thiện Thệ Kassapa: Làm gì có sự giác ngộ cho kẻ đầu trọc kia, sự giác ngộ là vô cùng khó được.”

‘‘Tena kammavipākena, acariṃ dukkaraṃ bahuṃ;

Chabbassānuruvelāyaṃ, tato bodhimapāpuṇiṃ.

“Do quả báo của nghiệp đó, Ta đã thực hành nhiều khổ hạnh trong sáu năm tại Uruvelā, sau đó Ta đã đạt đến sự giác ngộ.”

‘‘Nāhaṃ etena maggena, pāpuṇiṃ bodhimuttamaṃ;

Kummaggena gavesissaṃ, pubbakammena vārito.

“Ta đã không đạt đến sự giác ngộ tối thượng bằng con đường này; bị ngăn cản bởi nghiệp quá khứ, Ta đã tìm kiếm bằng con đường sai lầm.”

‘‘Puññapāpaparikkhīṇo, sabbasantāpavajjito;

Asoko anupāyāso, nibbāyissamanāsavo’’ti. (apa. thera 1.39.92-95);

“Đã đoạn tận phước và tội, đã từ bỏ mọi sự nóng nảy, phiền muộn; không sầu muộn, không mệt nhọc, Ta, người không còn lậu hoặc, sẽ nhập Niết-bàn.”

Dutiyapañhe – abbhakkhānanti abhi akkhānaṃ paribhāsanaṃ. Atīte kira bodhisatto suddakule jāto apākaṭo appasiddho munāḷi nāma dhutto hutvā paṭivasati. Tadā mahiddhiko mahānubhāvo surabhi nāma paccekabuddho kenaci karaṇīyena tassa samīpaṭṭhānaṃ pāpuṇi. So taṃ disvāva ‘‘dussīlo pāpadhammo ayaṃ samaṇo’’tiādinā abbhācikkhi. So tena akusalanissandena narakādīsu anekavassasahassāni dukkhamanubhavitvā imasmiṃ pacchimattabhāve yadā titthiyā paṭhamataraṃ bhagavato tusitabhavane vasanasamaye ca pākaṭā hutvā sakalajanaṃ vañcetvā dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo dīpetvā vicaranti, tadā tusitapurā cavitvā sakyarājakule nibbattitvā kamena buddho jāto. Titthiyā sūriyuggamane khajjopanakā viya vihatalābhasakkārā bhagavati āghātaṃ bandhitvā vicaranti. Tasmiṃ samaye rājagahaseṭṭhi gaṅgāya jālaṃ bandhitvā kīḷanto rattacandanaghaṭikaṃ disvā amhākaṃ gehe candanāni bahūni, imaṃ bhamaṃ āropetvā tena bhamakārehi [Pg.130] pattaṃ likhāpetvā veḷuparamparāya laggetvā ‘‘ye imaṃ pattaṃ iddhiyā āgantvā gaṇhanti, tesaṃ bhattiko bhavissāmī’’ti bheriṃ carāpesi.

Trong câu hỏi thứ nhì – ‘vu khống’ (abbhakkhāna) tức là sự cáo buộc, sự mắng nhiếc. Nghe nói, trong quá khứ, vị Bồ-tát sanh trong gia đình bần cùng, không danh tiếng, không được giáo dục, trở thành một kẻ du đãng tên là Munāḷi và đã sinh sống (như thế). Khi ấy, vị Phật Độc Giác tên là Surabhi, có đại thần lực, có đại oai đức, vì một công việc nào đó đã đi đến gần ông ta. Vị ấy vừa thấy ngài liền vu khống bằng (những lời) như là: ‘Vị Sa-môn này là người ác giới, có pháp ác độc.’ Do quả báo của việc bất thiện ấy, vị ấy sau khi đã trải qua sự đau khổ ở các nơi như địa ngục trong nhiều ngàn năm, trong thân hiện hữu cuối cùng này, khi các ngoại đạo trước tiên, vào lúc Đức Thế Tôn đang trú ở cõi trời Tusita, đã trở nên nổi danh, lừa dối toàn thể dân chúng, trình bày sáu mươi hai tà kiến và đi lại khắp nơi, khi ấy (Bồ-tát) từ cõi trời Tusita mệnh chung, tái sanh vào hoàng tộc Sakya, và tuần tự đã thành Phật. Các ngoại đạo, giống như loài đom đóm lúc mặt trời mọc, bị tổn thất về lợi lộc và danh dự, đã ôm lòng oán hận đối với Đức Thế Tôn và đi lại khắp nơi. Vào lúc ấy, vị trưởng giả ở thành Rājagaha trong khi đang vui chơi bằng cách giăng lưới ở sông Gaṅgā, thấy một khối gỗ chiên-đàn đỏ, (nghĩ rằng): ‘Ở nhà chúng ta có nhiều gỗ chiên-đàn, hãy đặt khối gỗ này lên máy tiện, cho thợ tiện dùng nó để làm ra một cái bát, rồi treo lên bằng một dãy sào tre và cho đánh trống rao rằng: ‘Những ai đến bằng thần thông và lấy được cái bát này, tôi sẽ trở thành người ủng hộ của vị ấy.’

Tadā titthiyā ‘‘naṭṭhamhā dāni naṭṭhamhā dānī’’ti mantetvā nigaṇṭho nāṭaputto sakaparisaṃ evamāha – ‘‘ahaṃ veḷusamīpaṃ gantvā ākāse ullaṅganākāraṃ karomi, ‘tumhe chavadārumayaṃ pattaṃ paṭicca mā iddhiṃ karothā’ti maṃ khandhe gahetvā vārethā’’ti, te tathā gantvā tathā akaṃsu.

Khi ấy, các ngoại đạo bàn bạc với nhau rằng: ‘Bây giờ chúng ta tiêu rồi, bây giờ chúng ta tiêu rồi,’ và Nigaṇṭha Nāṭaputta đã nói với hội chúng của mình như vầy: ‘Tôi sẽ đi đến gần cây sào tre và làm ra vẻ như đang bay lên không trung, (còn) các ông hãy nắm lấy vai tôi và ngăn cản, nói rằng: ‘Xin ngài đừng vì một cái bát làm bằng gỗ dùng để thiêu xác mà thi triển thần thông.’’ Họ đã đi đến đó và làm như vậy.

Tadā piṇḍolabhāradvājo ca moggallāno ca tigāvute selapabbatamatthake ṭhatvā piṇḍapātagaṇhanatthāya cīvaraṃ pārupantā taṃ kolāhalaṃ suṇiṃsu. Tesu moggallāno piṇḍolabhāradvājaṃ ‘‘tvaṃ ākāsena gantvā taṃ pattaṃ gaṇhāhī’’ti āha. So ‘‘bhante, tumheyeva bhagavatā iddhimantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapitā, tumheva gaṇhathā’’ti āha. Tathāpi ‘‘mayā āṇatto tvameva gaṇhāhī’’ti āṇatto attanā ṭhitaṃ tigāvutaṃ selapabbataṃ pādatale laggetvā ukkhaliyā pidhānaṃ viya sakalarājagahanagaraṃ chādesi, tadā nagaravāsino phaḷikapabbate āvutaṃ rattasuttamiva taṃ theraṃ passitvā ‘‘bhante bhāradvāja, amhe rakkhathā’’ti ugghosayiṃsu, bhītā suppādīni sīse akaṃsu. Tadā thero taṃ pabbataṃ ṭhitaṭṭhāne vissajjetvā iddhiyā gantvā taṃ pattaṃ aggahesi, tadā nagaravāsino mahākolāhalamakaṃsu.

Khi ấy, ngài Piṇḍolabhāradvāja và ngài Moggallāna, trong khi đang đứng trên đỉnh núi đá cao ba gāvuta và đắp y để đi khất thực, đã nghe tiếng huyên náo ấy. Trong hai vị, ngài Moggallāna nói với ngài Piṇḍolabhāradvāja: ‘Ông hãy đi bằng hư không và lấy cái bát ấy.’ Vị kia thưa rằng: ‘Bạch ngài, chính ngài đã được Đức Thế Tôn đặt vào địa vị bậc nhất trong số những người có thần thông, chính ngài hãy lấy đi.’ Tuy vậy, (ngài Moggallāna nói): ‘Được ta ra lệnh, chính ông hãy lấy đi.’ Được ra lệnh như thế, ngài (Piṇḍolabhāradvāja) đã gắn tảng núi đá cao ba gāvuta nơi mình đang đứng vào lòng bàn chân và che phủ toàn bộ thành Rājagaha như cái nắp đậy cái nồi. Khi ấy, dân chúng trong thành thấy vị Trưởng lão giống như sợi chỉ đỏ được xỏ qua ngọn núi pha lê, đã la lớn: ‘Bạch ngài Bhāradvāja, xin hãy bảo vệ chúng con.’ Vì sợ hãi, họ đã lấy những cái nia đặt lên đầu. Khi ấy, vị Trưởng lão đã đặt ngọn núi ấy lại chỗ cũ, đi đến bằng thần thông và lấy cái bát ấy. Lúc đó, dân chúng trong thành đã gây ra tiếng huyên náo lớn.

Bhagavā veḷuvanārāme nisinno taṃ saddaṃ sutvā ‘‘kiṃ eso saddo’’ti ānandaṃ pucchi. ‘‘Bhāradvājena, bhante, pattassa gahitattā santuṭṭhā nagaravāsino ukkuṭṭhisaddamakaṃsū’’ti āha. Tadā bhagavā āyatiṃ parūpavādamocanatthaṃ taṃ pattaṃ āharāpetvā bhedāpetvā añjanupapisanaṃ katvā bhikkhūnaṃ dāpesi, dāpetvā ca pana ‘‘na, bhikkhave, iddhivikubbanā kātabbā, yo kareyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (cūḷava. 252 thokaṃ visadisaṃ) sikkhāpadaṃ paññāpesi.

Đức Thế Tôn đang ngự tại tu viện Veḷuvana, nghe tiếng động ấy, đã hỏi ngài Ānanda: ‘Tiếng động gì đó?’ (Ngài Ānanda) thưa rằng: ‘Bạch Thế Tôn, do ngài Bhāradvāja đã lấy được cái bát, dân chúng trong thành vui mừng đã cất lên tiếng reo hò.’ Khi ấy, Đức Thế Tôn, để tránh sự chỉ trích của người khác trong tương lai, đã cho mang cái bát ấy đến, cho đập vỡ ra, làm thành thuốc nhỏ mắt và ban cho các vị Tỳ-khưu. Và sau khi ban cho, Ngài đã chế định học giới rằng: ‘Này các Tỳ-khưu, không được thi triển thần thông. Vị nào làm vậy, phạm tội dukkaṭa (tác ác).’ (Cūḷavagga 252, có chút khác biệt).

Tato titthiyā ‘‘samaṇena kira gotamena sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, te jīvitahetupi taṃ nātikkamanti, mayaṃ iddhipāṭihāriyaṃ karissāmā’’ti tattha tattha rāsibhūtā kolāhalamakaṃsu. Atha rājā bimbisāro taṃ sutvā bhagavato santikaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ nisinno bhagavantamevamāha [Pg.131] – ‘‘titthiyā, bhante, ‘iddhipāṭihāriyaṃ karissāmā’ti ugghosentī’’ti. ‘‘Ahampi, mahārāja, karissāmī’’ti. ‘‘Nanu, bhante, bhagavatā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññatta’’nti. ‘‘Tameva, mahārāja, pucchissāmi, tavuyyāne ambaphalādīni khādantānaṃ ‘ettako daṇḍo’ti daṇḍaṃ ṭhapento tavāpi ekato katvā ṭhapesī’’ti. ‘‘Na mayhaṃ, bhante, daṇḍo’’ti. ‘‘Evaṃ, mahārāja, na mayhaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ atthī’’ti. ‘‘Kattha, bhante, pāṭihāriyaṃ bhavissatī’’ti? ‘‘Sāvatthiyā samīpe kaṇḍambarukkhamūle, mahārājā’’ti. ‘‘Sādhu, bhante, taṃ passissāmā’’ti. Tato titthiyā ‘‘kaṇḍambarukkhamūle kira pāṭihāriyaṃ bhavissatī’’ti sutvā nagarassa sāmantā ambarukkhe chedāpesuṃ, nāgarā mahāaṅgaṇaṭṭhāne mañcātimañcaṃ aṭṭādayo bandhiṃsu, sakalajambudīpavāsino rāsibhūtā puratthimadisāyameva dvādasayojanāni pharitvā aṭṭhaṃsu. Sesadisāsupi tadanurūpenākārena sannipatiṃsu.

Từ đó, các ngoại đạo tụ tập lại ở khắp nơi và gây ra tiếng huyên náo, (nói rằng): ‘Nghe nói Sa-môn Gotama đã chế định học giới cho các đệ tử, họ dù vì mạng sống cũng không vi phạm điều ấy, chúng ta sẽ thực hiện thần thông biến hóa.’ Bấy giờ, vua Bimbisāra nghe điều đó, đã đi đến gần Đức Thế Tôn, sau khi đảnh lễ, ngồi xuống một bên và bạch với Đức Thế Tôn như vầy: ‘Bạch Thế Tôn, các ngoại đạo đang rêu rao rằng: ‘Chúng tôi sẽ thực hiện thần thông biến hóa.’’ (Đức Phật đáp): ‘Tâu Đại vương, Ta cũng sẽ thực hiện.’ (Vua thưa): ‘Bạch Thế Tôn, há chẳng phải Đức Thế Tôn đã chế định học giới cho các đệ tử rồi sao?’ ‘Tâu Đại vương, Ta sẽ hỏi chính Đại vương đây. Khi đặt ra hình phạt ‘phạt chừng này’ cho những người ăn xoài và các loại trái cây khác trong vườn của Đại vương, Đại vương có gộp cả mình vào đó mà đặt ra không?’ (Vua đáp): ‘Bạch Thế Tôn, không có hình phạt nào cho con.’ ‘Cũng vậy, tâu Đại vương, không có học giới nào được chế định cho Ta.’ ‘Bạch Thế Tôn, phép thần thông sẽ diễn ra ở đâu?’ ‘Tâu Đại vương, tại gốc cây xoài Kaṇḍamba, gần thành Sāvatthī.’ ‘Lành thay, bạch Thế Tôn, chúng con sẽ được xem điều đó.’ Từ đó, các ngoại đạo nghe rằng: ‘Nghe nói phép thần thông sẽ diễn ra tại gốc cây xoài Kaṇḍamba,’ đã cho đốn hạ các cây xoài xung quanh thành phố. Dân chúng đã dựng các khán đài, giường tầng, v.v... tại một khu đất rộng lớn. Cư dân của toàn cõi Jambudīpa đã tụ tập lại, chỉ riêng ở phía đông đã lan rộng mười hai do-tuần. Ở các hướng còn lại, họ cũng tụ tập theo cách tương tự.

Bhagavāpi kāle sampatte āsāḷhipuṇṇamāsiyaṃ pātova kattabbakiccaṃ niṭṭhāpetvā taṃ ṭhānaṃ gantvā nisīdi. Tasmiṃ khaṇe kaṇḍo nāma uyyānapālo kipillikapuṭe supakkaṃ ambaphalaṃ disvā ‘‘sacāhaṃ imaṃ rañño dadeyyaṃ, kahāpaṇādisāraṃ labheyyaṃ, bhagavato upanāmite pana idhalokaparalokesu sampatti bhavissatī’’ti bhagavato upanāmesi. Bhagavā taṃ paṭiggahetvā ānandattheraṃ āṇāpesi – ‘‘imaṃ phalaṃ madditvā pānaṃ dehī’’ti. Thero tathā akāsi. Bhagavā ambarasaṃ pivitvā ambaṭṭhiṃ uyyānapālassa datvā ‘‘imaṃ ropehī’’ti āha. So vālukaṃ viyūhitvā taṃ ropesi, ānandatthero kuṇḍikāya udakaṃ āsiñci. Tasmiṃ khaṇe ambaṅkuro uṭṭhahitvā mahājanassa passantasseva sākhāviṭapapupphaphalapallavabharito paññāyittha. Patitaṃ ambaphalaṃ khādantā sakalajambudīpavāsino khayaṃ pāpetuṃ nāsakkhiṃsu.

Đức Thế Tôn cũng vậy, khi thời điểm đến, vào ngày rằm tháng Āsāḷhi, Ngài đã hoàn tất các phận sự cần làm vào lúc sáng sớm, đi đến nơi ấy và ngự tọa. Vào khoảnh khắc ấy, người giữ vườn tên là Kaṇḍa, khi thấy một quả xoài chín mọng trong một tổ kiến, đã dâng lên Đức Thế Tôn, suy nghĩ rằng: "Nếu ta dâng quả này lên đức vua, ta sẽ nhận được phần thưởng giá trị như tiền kahāpaṇa. Nhưng nếu dâng lên Đức Thế Tôn, tài sản ở đời này và đời sau sẽ có được." Đức Thế Tôn sau khi nhận lấy quả ấy, đã ra lệnh cho trưởng lão Ānanda: "Hãy ép quả này và dâng nước uống." Vị trưởng lão đã làm như vậy. Đức Thế Tôn sau khi uống nước xoài, đã trao hột xoài cho người giữ vườn và phán: "Hãy trồng hột này." Ông ấy san bằng cát và trồng hột ấy xuống, trưởng lão Ānanda dùng bình nước tưới nước lên. Ngay khoảnh khắc ấy, một mầm xoài mọc lên, và ngay trước mắt đại chúng đang nhìn, nó đã hiện ra đầy đủ cành, nhánh, hoa, quả, và lá non. Tất cả cư dân của toàn cõi Jambudīpa ăn những quả xoài rụng xuống cũng không thể làm cho chúng hết được.

Atha bhagavā puratthimacakkavāḷato yāva pacchimacakkavāḷaṃ, tāva imasmiṃ cakkavāḷe mahāmerumuddhani ratanacaṅkamaṃ māpetvā anekaparisāhi sīhanādaṃ nadāpento dhammapadaṭṭhakathāyaṃ vuttanayena mahāiddhipāṭihāriyaṃ katvā titthiye madditvā te vippakāraṃ pāpetvā pāṭihīrāvasāne purimabuddhāciṇṇavasena tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā tattha vassaṃvuṭṭho nirantaraṃ temāsaṃ [Pg.132] abhidhammaṃ desetvā mātuppamukhānaṃ anekadevatānaṃ sotāpattimaggādhigamanaṃ katvā, vuṭṭhavasso devorohanaṃ katvā anekadevabrahmagaṇaparivuto saṅkassapuradvāraṃ oruyha lokānuggahaṃ akāsi. Tadā bhagavato lābhasakkāro jambudīpamajjhottharamāno pañcamahāgaṅgā viya ahosi.

Bấy giờ, Đức Thế Tôn đã hóa hiện một con đường kinh hành bằng châu báu trên đỉnh núi Đại Meru trong vũ trụ này, trải dài từ tường thành vũ trụ phía đông cho đến tường thành vũ trụ phía tây. Ngài khiến cho tiếng rống sư tử vang lên giữa nhiều hội chúng, theo phương cách đã được nói trong Chú giải Kinh Pháp Cú, Ngài đã thực hiện đại thần thông song đối, nhiếp phục các ngoại đạo và khiến họ phải chịu thất bại. Vào lúc kết thúc thần thông, theo thông lệ của các vị Phật quá khứ, Ngài đã đi đến cõi trời Tāvatiṃsa, an cư mùa mưa ở đó, và liên tục thuyết giảng Abhidhamma trong suốt ba tháng. Ngài đã khiến cho vô số chư thiên do thân mẫu (trước kia) dẫn đầu chứng đắc Tu-đà-hoàn đạo. Sau khi mãn hạ, Ngài đã thực hiện việc từ cõi trời đi xuống, được vô số chúng chư thiên và phạm thiên vây quanh, Ngài đã đi xuống tại cổng thành Saṅkassa và làm lợi ích cho thế gian. Khi ấy, lợi lộc và sự cúng dường đối với Đức Thế Tôn đã lan tràn khắp cõi Jambudīpa, giống như năm con sông lớn.

Atha titthiyā parihīnalābhasakkārā dukkhī dummanā pattakkhandhā adhomukhā nisīdiṃsu. Tadā tesaṃ upāsikā ciñcamāṇavikā nāma ativiya rūpaggappattā te tathā nisinne disvā ‘‘kiṃ, bhante, evaṃdukkhī dummanā nisinnā’’ti pucchi. ‘‘Kiṃ pana tvaṃ, bhagini, appossukkāsī’’ti? ‘‘Kiṃ, bhante’’ti? ‘‘Bhagini, samaṇassa gotamassa uppādakālato paṭṭhāya mayaṃ hatalābhasakkārā, nagaravāsino amhe na kiñci maññantī’’ti. ‘‘Mayā ettha kiṃ kātabba’’nti? ‘‘Tayā samaṇassa gotamassa avaṇṇaṃ uppādetuṃ vaṭṭatī’’ti. Sā ‘‘na mayhaṃ bhāro’’ti vatvā tattha ussāhaṃ karontī vikāle jetavanavihāraṃ gantvā titthiyānaṃ upassaye vasitvā pāto nagaravāsīnaṃ gandhādīni gahetvā bhagavantaṃ vandanatthāya gamanasamaye jetavanā viya nikkhantā, ‘‘kattha sayitā’’ti puṭṭhā ‘‘kiṃ tumhākaṃ mama sayitaṭṭhānenā’’ti vatvā pakkāmi. Sā kamena gacchante kāle pucchitā ‘‘samaṇenāhaṃ gotamena ekagandhakuṭiyaṃ sayitvā nikkhantā’’ti āha. Taṃ bālaputhujjanā saddahiṃsu, paṇḍitā sotāpannādayo na saddahiṃsu. Ekadivasaṃ sā dārumaṇḍalaṃ udare bandhitvā upari rattapaṭaṃ paridahitvā gantvā sarājikāya parisāya dhammadesanatthāya nisinnaṃ bhagavantaṃ evamāha – ‘‘bho samaṇa, tvaṃ dhammaṃ desesi, tuyhaṃ paṭicca uppannadārakagabbhiniyā mayhaṃ lasuṇamaricādīni na vicāresī’’ti? ‘‘Tathābhāvaṃ, bhagini, tvañceva pajānāsi, ahañcā’’ti. Sā ‘‘evameva methunasaṃsaggasamayaṃ dveyeva jānanti, na aññe’’ti āha.

Bấy giờ, các ngoại đạo bị suy giảm lợi lộc và sự cúng dường, đã ngồi xuống trong khổ tâm, ưu phiền, vai rũ, mặt cúi gằm. Khi ấy, nữ đệ tử của họ tên là Ciñcamāṇavikā, một người có sắc đẹp tuyệt trần, thấy họ ngồi như vậy, đã hỏi: "Thưa các ngài, vì sao các ngài lại ngồi khổ tâm, ưu phiền như vậy?" (Họ đáp:) "Này hiền muội, sao muội lại có thể không bận tâm được chứ?" (Nàng hỏi:) "Thưa các ngài, có chuyện gì vậy?" "Này hiền muội, kể từ khi Sa-môn Gotama xuất hiện, chúng ta đã bị mất hết lợi lộc và sự cúng dường. Dân trong thành không còn xem trọng chúng ta chút nào nữa." (Nàng hỏi:) "Trong việc này, con phải làm gì?" "Con nên tạo ra tiếng xấu cho Sa-môn Gotama." Nàng nói: "Việc đó không phải là gánh nặng đối với con," và đã nỗ lực trong việc ấy. Nàng đi đến tu viện Jetavana vào lúc chiều tối, rồi ở lại trong trú xứ của các ngoại đạo. Vào buổi sáng, khi dân trong thành mang hương hoa... đi đến để đảnh lễ Đức Thế Tôn, nàng lại đi ra như thể từ tu viện Jetavana. Khi được hỏi: "Cô đã ngủ ở đâu?", nàng đáp: "Chỗ ngủ của tôi thì có liên quan gì đến quý vị?" rồi bỏ đi. Dần dần, theo thời gian, khi được hỏi, nàng nói: "Tôi đã ngủ trong cùng hương phòng với Sa-môn Gotama rồi đi ra." Những kẻ phàm phu ngu dốt đã tin lời đó, còn các bậc hiền trí như các vị Tu-đà-hoàn... thì không tin. Một hôm, nàng buộc một miếng gỗ tròn vào bụng, mặc một tấm vải đỏ bên ngoài, rồi đi đến chỗ Đức Thế Tôn đang ngồi để thuyết pháp cho hội chúng có cả đức vua, và nói như sau: "Này Sa-môn, ngài thuyết pháp, nhưng đối với tôi, người đang mang thai đứa con của ngài, ngài lại không lo liệu tỏi, tiêu... (cho việc sinh nở)." (Đức Thế Tôn đáp:) "Này hiền muội, sự thật của việc đó, chỉ có muội biết và ta biết." Nàng nói: "Đúng vậy, khi quan hệ nam nữ, chỉ có hai người biết, không có người khác."

Tasmiṃ khaṇe sakkassa paṇḍukambalasilāsanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. Sakko āvajjento taṃ kāraṇaṃ ñatvā dve devaputte āṇāpesi – ‘‘tumhesu eko mūsikavaṇṇaṃ māpetvā tassā dārumaṇḍalassa bandhanaṃ chindatu, eko vātamaṇḍalaṃ samuṭṭhāpetvā pārutapaṭaṃ uddhaṃ khipatū’’ti. Te gantvā tathā akaṃsu. Dārumaṇḍalaṃ patamānaṃ tassā pādapiṭṭhiṃ bhindi. Dhammasabhāyaṃ sannipatitā puthujjanā sabbe ‘‘are, duṭṭhacori, tvaṃ evarūpassa lokattayasāmino [Pg.133] evarūpaṃ abbhakkhānaṃ akāsī’’ti uṭṭhahitvā ekekamuṭṭhipahāraṃ datvā sabhāya nīhariṃsu, dassanātikkantāya pathavī vivaramadāsi. Tasmiṃ khaṇe avīcito jālā uṭṭhahitvā kuladattikena rattakambaleneva taṃ acchādetvā avīcimhi pakkhipi, bhagavato lābhasakkāro atirekataro ahosi. Tena vuttaṃ –

Vào khoảnh khắc ấy, bảo tọa bằng đá Paṇḍukambala của vua Sakka đã biểu hiện sự nóng lên. Vua Sakka khi quán xét đã biết được nguyên nhân đó, và ra lệnh cho hai vị thiên tử: "Trong hai vị, một vị hãy hóa thành hình con chuột và cắn đứt sợi dây buộc miếng gỗ tròn của cô ta, một vị hãy tạo ra một trận gió và thổi tung tấm vải che bên ngoài lên." Họ đi đến và đã làm như vậy. Miếng gỗ tròn khi rơi xuống đã làm gãy mu bàn chân của cô ta. Tất cả những người phàm phu tụ tập trong pháp đường đã nói: "Này con mụ trộm cắp xấu xa, ngươi đã vu khống một bậc Thầy của ba cõi như vậy," rồi đứng dậy, mỗi người cho một cú đấm và lôi cô ta ra khỏi pháp đường. Khi cô ta vừa ra khỏi tầm mắt, mặt đất đã nứt ra. Vào khoảnh khắc ấy, một ngọn lửa từ địa ngục Avīci bùng lên, giống như một tấm chăn len màu đỏ do gia đình trao tặng, đã bao bọc lấy cô ta và ném vào địa ngục Avīci. Lợi lộc và sự cúng dường đối với Đức Thế Tôn lại càng trở nên dồi dào hơn. Do đó, đã được nói rằng:

‘‘Sabbābhibhussa buddhassa, nando nāmāsi sāvako;

Taṃ abbhakkhāya niraye, ciraṃ saṃsaritaṃ mayā.

"Của Đức Phật Sabbābhibhū, có vị đệ tử tên là Nanda; Vì đã vu khống vị ấy, ta đã phải luân hồi lâu dài trong địa ngục.

‘‘Dasavassasahassāni, niraye saṃsariṃ ciraṃ;

Manussabhāvaṃ laddhāhaṃ, abbhakkhānaṃ bahuṃ labhiṃ.

"Mười ngàn năm, ta đã luân hồi lâu dài trong địa ngục; Khi đã được làm người, ta đã phải chịu nhiều lời vu khống.

‘‘Tena kammāvasesena, ciñcamāṇavikā mamaṃ;

Abbhācikkhi abhūtena, janakāyassa aggato’’ti. (apa. thera 1.39.70-72);

"Do nghiệp quả còn sót lại đó, cô nàng Ciñcamāṇavikā đã vu khống ta bằng điều không thật trước mặt đại chúng."

Tatiyapañhe – abbhakkhānanti abhi akkhānaṃ akkosanaṃ. Atīte kira bodhisatto apākaṭajātiyaṃ uppanno munāḷi nāma dhutto hutvā dujjanasaṃsaggabalena surabhiṃ nāma paccekabuddhaṃ ‘‘dussīlo pāpadhammo ayaṃ bhikkhū’’ti akkosi. So tena akusalena vacīkammena bahūni vassasahassāni niraye paccitvā imasmiṃ pacchimattabhāve dasapāramitāsaṃsiddhibalena buddho jāto lābhaggayasaggappatto ahosi. Puna titthiyā ussāhajātā – ‘‘kathaṃ nu kho samaṇassa gotamassa ayasaṃ uppādessāmā’’ti dukkhī dummanā nisīdiṃsu. Tadā sundarī nāmekā paribbājikā te upasaṅkamitvā vanditvā ṭhitā tuṇhībhūte kiñci avadante disvā ‘‘kiṃ mayhaṃ doso’’ti pucchi. ‘‘Samaṇena gotamena amhe viheṭhiyamāne tvaṃ appossukkā viharissasi, idaṃ tava doso’’ti. ‘‘Evamahaṃ tattha kiṃ karissāmī’’ti? ‘‘Tvaṃ samaṇassa gotamassa avaṇṇaṃ uppādetuṃ sakkhissasī’’ti? ‘‘Sakkhissāmi, ayyā’’ti vatvā tato paṭṭhāya vuttanayena diṭṭhadiṭṭhānaṃ ‘‘samaṇena gotamena ekagandhakuṭiyaṃ sayitvā nikkhantā’’ti vatvā akkosati paribhāsati. Titthiyāpi ‘‘passatha, bho, samaṇassa gotamassa kamma’’nti akkosanti paribhāsanti. Vuttañhetaṃ –

Trong câu hỏi thứ ba – abbhakkhānaṃ (sự vu khống) là abhi akkhānaṃ (sự nói quá), là akkosanaṃ (sự mắng nhiếc). Tương truyền, trong quá khứ, Bồ-tát sanh trong một dòng dõi không mấy tiếng tăm, là một gã du đãng tên là Munāḷi, do sức mạnh của việc giao du với kẻ xấu, đã mắng nhiếc vị Phật Độc Giác tên là Surabhi rằng: “Vị tỳ-khưu này là người giới hạnh xấu xa, có pháp ác độc.” Do khẩu nghiệp bất thiện ấy, vị ấy sau khi bị nấu trong địa ngục nhiều ngàn năm, trong thân hiện hữu cuối cùng này, do năng lực của sự thành tựu viên mãn mười pháp ba-la-mật, đã trở thành Phật, đã đạt đến tột đỉnh của lợi lộc và danh vọng. Lại nữa, các ngoại đạo khởi lên sự cố gắng – “Làm thế nào chúng ta có thể gây ra sự mất danh dự cho Sa-môn Gotama?” – rồi ngồi xuống trong đau khổ và buồn rầu. Khi ấy, một nữ du sĩ tên là Sundarī đến gần họ, đảnh lễ rồi đứng lại. Thấy họ im lặng, không nói lời nào, cô hỏi: “Lỗi của tôi là gì?” “Khi chúng tôi bị Sa-môn Gotama làm phiền nhiễu, ngươi lại sống không quan tâm, đó là lỗi của ngươi.” “Vậy thì tôi phải làm gì trong việc đó?” “Ngươi có thể tạo ra tiếng xấu cho Sa-môn Gotama không?” “Thưa các ngài, tôi có thể.” Nói xong, kể từ đó, theo phương cách đã được nói, cô đi đến những nơi có người nhìn thấy rồi nói: “Tôi đã ngủ cùng Sa-môn Gotama trong cùng một hương thất rồi đi ra,” rồi mắng nhiếc, chửi rủa. Các ngoại đạo cũng mắng nhiếc, chửi rủa rằng: “Này quý vị, hãy xem việc làm của Sa-môn Gotama.” Điều này đã được nói rằng –

‘‘Munāḷi nāmahaṃ dhutto, pubbe aññāsu jātisu;

Paccekabuddhaṃ surabhiṃ, abbhācikkhiṃ adūsakaṃ.

“Trong những sanh thú khác ở quá khứ, Ta đã là gã du đãng tên Munāḷi; Ta đã vu khống vị Phật Độc Giác Surabhi, bậc không có lỗi lầm.

‘‘Tena [Pg.134] kammavipākena, niraye saṃsariṃ ciraṃ;

Bahū vassasahassāni, dukkhaṃ vedesi vedanaṃ.

“Do quả báo của nghiệp ấy, Ta đã luân hồi trong địa ngục một thời gian dài; trong nhiều ngàn năm, Ta đã cảm thọ sự khổ đau.

‘‘Tena kammāvasesena, idha pacchimake bhave;

Abbhakkhānaṃ mayā laddhaṃ, sundarikāya kāraṇā’’ti. (apa. thera 1.39.67-69);

“Do dư báo của nghiệp ấy, trong đời hiện hữu cuối cùng này, Ta đã phải nhận lấy sự vu khống, vì nguyên nhân của nàng Sundarikā.”

Catutthapañhe – abbhakkhānaṃ abhi visesena akkosanaṃ paribhāsanaṃ. Atīte kira bodhisatto brāhmaṇakule uppanno bahussuto bahūhi sakkato pūjito tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā himavante vanamūlaphalāhāro bahumāṇave mante vācento vāsaṃ kappesi. Eko pañcābhiññāaṭṭhasamāpattilābhī tāpaso tassa santikaṃ agamāsi. So taṃ disvāva issāpakato taṃ adūsakaṃ isiṃ ‘‘kāmabhogī kuhako ayaṃ isī’’ti abbhācikkhi, attano sisse ca āha – ‘‘ayaṃ isi evarūpo anācārako’’ti. Tepi tatheva akkosiṃsu paribhāsiṃsu. So tena akusalakammavipākena vassasahassāni niraye dukkhamanubhavitvā imasmiṃ pacchimattabhāve buddho hutvā lābhaggayasaggappatto ākāse puṇṇacando viya pākaṭo jāto. Tatheva titthiyā abbhakkhānenapi asantuṭṭhā punapi sundariyā abbhakkhānaṃ kāretvā surādhutte pakkosāpetvā lañjaṃ datvā ‘‘tumhe sundariṃ māretvā jetavanadvārasamīpe mālākacavarena chādethā’’ti āṇāpesuṃ. Te tathā kariṃsu. Tato titthiyā ‘‘sundariṃ na passāmā’’ti rañño ārocesuṃ. Rājā ‘‘pariyesathā’’ti āha. Te attanā pātitaṭṭhānato gahetvā mañcakaṃ āropetvā rañño dassetvā ‘‘passatha, bho, samaṇassa gotamassa sāvakānaṃ kamma’’nti bhagavato bhikkhusaṅghassa ca sakalanagare avaṇṇaṃ ugghosentā vicariṃsu. Sundariṃ āmakasusāne aṭṭake ṭhapesuṃ. Rājā ‘‘sundarimārake pariyesathā’’ti āṇāpesi. Tadā dhuttā suraṃ pivitvā ‘‘tvaṃ sundariṃ māresi, tvaṃ māresī’’ti kalahaṃ kariṃsu. Rājapurisā te dhutte gahetvā rañño dassesuṃ. Rājā ‘‘kiṃ, bhaṇe, tumhehi sundarī māritā’’ti? ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Kehi āṇattā’’ti? ‘‘Titthiyehi, devā’’ti. Rājā titthiye āharāpetvā bandhāpetvā ‘‘gacchatha, bhaṇe, ‘buddhassa avaṇṇatthāya amhehi sayameva sundarī mārāpitā, bhagavā tassa sāvakā ca akārakā’ti ugghosathā’’ti āha. Te tathā akaṃsu[Pg.135]. Sakalanagaravāsino nikkaṅkhā ahesuṃ. Rājā titthiye ca dhutte ca mārāpetvā chaḍḍāpeti. Tato bhagavato bhiyyosomattāya lābhasakkāro vaḍḍhi. Tena vuttaṃ –

Trong câu hỏi thứ tư – abbhakkhānaṃ (sự vu khống) là abhi visesena akkosanaṃ paribhāsanaṃ (sự mắng nhiếc, chửi rủa một cách đặc biệt). Tương truyền, trong quá khứ, Bồ-tát sanh trong dòng dõi Bà-la-môn, là người đa văn, được nhiều người kính trọng, cúng dường. Sau khi xuất gia làm đạo sĩ, ngài sống ở Hy-mã-lạp sơn, ăn rễ và trái cây rừng, và đã dạy các câu chú cho nhiều thanh niên. Một vị đạo sĩ đắc ngũ thông và bát thiền định đã đến gần ngài. Vừa thấy vị ấy, Bồ-tát do lòng ganh tỵ đã vu khống vị đạo sĩ không có lỗi ấy rằng: “Vị đạo sĩ này là người hưởng thụ dục lạc, là kẻ xảo trá,” và đã bảo các đệ tử của mình rằng: “Vị đạo sĩ này là người có hành vi không đúng đắn như vậy.” Các đệ tử ấy cũng đã mắng nhiếc, chửi rủa như vậy. Do quả báo của nghiệp bất thiện đó, vị ấy sau khi trải qua sự khổ ở địa ngục trong nhiều ngàn năm, trong thân hiện hữu cuối cùng này, sau khi trở thành Phật, đã đạt đến tột đỉnh của lợi lộc và danh vọng, đã trở nên nổi tiếng như trăng rằm trên bầu trời. Chính lúc ấy, các ngoại đạo không hài lòng với sự vu khống, lại nữa, sau khi thực hiện sự vu khống của Sundarī, đã cho gọi những kẻ du đãng nghiện rượu, cho tiền hối lộ và ra lệnh rằng: “Các ngươi hãy giết Sundarī rồi che đậy bằng rác hoa gần cổng tu viện Jetavana.” Họ đã làm như vậy. Sau đó, các ngoại đạo đã tâu vua rằng: “Chúng tôi không thấy Sundarī.” Vua đã nói: “Hãy tìm kiếm.” Họ lấy (xác) từ nơi đã giấu, đặt lên giường và trình cho vua rồi nói: “Này quý vị, hãy xem việc làm của Sa-môn Gotama và các đệ tử,” rồi họ đi khắp thành phố, rêu rao tiếng xấu cho Đức Thế Tôn và Tăng chúng. Họ đặt (xác) Sundarī trên giàn thiêu ở nghĩa địa hoang. Vua ra lệnh: “Hãy tìm những kẻ giết Sundarī.” Khi ấy, những kẻ du đãng sau khi uống rượu đã cãi nhau rằng: “Ngươi đã giết Sundarī,” “Chính ta đã giết.” Các quan của vua đã bắt những kẻ du đãng đó và trình lên vua. Vua hỏi: “Này các ngươi, có phải các ngươi đã giết Sundarī không?” “Tâu bệ hạ, vâng ạ.” “Ai đã ra lệnh?” “Tâu bệ hạ, do các ngoại đạo.” Vua cho gọi các ngoại đạo đến, cho trói lại và nói: “Này các khanh, hãy đi và rêu rao rằng: ‘Để làm mất danh dự của Đức Phật, chính chúng tôi đã giết Sundarī, Đức Thế Tôn và các đệ tử của ngài là vô tội.’” Họ đã làm như vậy. Tất cả dân chúng trong thành đã hết nghi ngờ. Vua cho giết các ngoại đạo và những kẻ du đãng rồi cho vứt bỏ (xác). Từ đó, lợi lộc và sự cúng dường đến Đức Thế Tôn lại càng tăng thêm. Do đó, đã được nói rằng –

‘‘Brāhmaṇo sutavā āsiṃ, ahaṃ sakkatapūjito;

Mahāvane pañcasate, mante vācemi māṇave.

“Ta đã là một Bà-la-môn đa văn, được kính trọng và cúng dường; trong khu rừng lớn, Ta đã dạy các câu chú cho năm trăm thanh niên.

‘‘Tatthāgato isi bhīmo, pañcābhiñño mahiddhiko;

Tañcāhaṃ āgataṃ disvā, abbhācikkhiṃ adūsakaṃ.

“Vị đạo sĩ Bhīma, có ngũ thông và đại thần lực, đã đến đó; và Ta, khi thấy vị ấy đến, đã vu khống người không có lỗi lầm.

‘‘Tatohaṃ avacaṃ sisse, kāmabhogī ayaṃ isi;

Mayhampi bhāsamānassa, anumodiṃsu māṇavā.

“Sau đó, Ta đã bảo các đệ tử: ‘Vị đạo sĩ này là người hưởng thụ dục lạc;’ và khi Ta đang nói, các thanh niên đã hoan hỷ theo.

‘‘Tato māṇavakā sabbe, bhikkhamānaṃ kule kule;

Mahājanassa āhaṃsu, kāmabhogī ayaṃ isi.

“Sau đó, tất cả các thanh niên, khi đi khất thực từ nhà này sang nhà khác, đã nói với đại chúng rằng: ‘Vị đạo sĩ này là người hưởng thụ dục lạc.’”

‘‘Tena kammavipākena, pañcabhikkhusatā ime;

Abbhakkhānaṃ labhuṃ sabbe, sundarikāya kāraṇā’’ti. (apa. thera 1.39.73-77);

“Do quả báo của nghiệp ấy, năm trăm vị tỳ-khưu này, tất cả đều phải nhận lấy sự vu khống, vì nguyên nhân của nàng Sundarikā.”

Pañcame pañhe – silāvedhoti āhatacitto silaṃ pavijjhi. Atīte kira bodhisatto ca kaniṭṭhabhātā ca ekapituputtā ahesuṃ. Te pitu accayena dāse paṭicca kalahaṃ karontā aññamaññaṃ viruddhā ahesuṃ. Bodhisatto attano balavabhāvena kaniṭṭhabhātaraṃ ajjhottharitvā tassupari pāsāṇaṃ pavijjhesi. So tena kammavipākena narakādīsu anekavassasahassāni dukkhamanubhavitvā imasmiṃ pacchimattabhāve buddho jāto. Devadatto rāhulakumārassa mātulo pubbe serivāṇijakāle bodhisattena saddhiṃ vāṇijo ahosi, te ekaṃ paṭṭanagāmaṃ patvā ‘‘tvaṃ ekavīthiṃ gaṇhāhi, ahampi ekavīthiṃ gaṇhāmī’’ti dvepi paviṭṭhā. Tesu devadattassa paviṭṭhavīthiyaṃ jiṇṇaseṭṭhibhariyā ca nattā ca dveyeva ahesuṃ, tesaṃ mahantaṃ suvaṇṇathālakaṃ malaggahitaṃ bhājanantare ṭhapitaṃ hoti, taṃ suvaṇṇathālakabhāvaṃ ajānantī ‘‘imaṃ thālakaṃ gahetvā piḷandhanaṃ dethā’’ti āha. So taṃ gahetvā sūciyā lekhaṃ kaḍḍhitvā suvaṇṇathālakabhāvaṃ ñatvā ‘‘thokaṃ datvā gaṇhissāmī’’ti cintetvā gato. Atha bodhisattaṃ dvārasamīpaṃ āgataṃ disvā ‘‘nattā, ayye[Pg.136], mayhaṃ kacchapuṭaṃ piḷandhanaṃ dethā’’ti. Sā taṃ pakkosāpetvā nisīdāpetvā taṃ thālakaṃ datvā ‘‘imaṃ gahetvā mayhaṃ nattāya kacchapuṭaṃ piḷandhanaṃ dethā’’ti. Bodhisatto taṃ gahetvā suvaṇṇathālakabhāvaṃ ñatvā ‘‘tena vañcitā’’ti ñatvā attano pasibbakāya ṭhapitaaṭṭhakahāpaṇe avasesabhaṇḍañca datvā kacchapuṭaṃ piḷandhanaṃ kumārikāya hatthe piḷandhāpetvā agamāsi. So vāṇijo punāgantvā pucchi. ‘‘Tāta, tvaṃ na gaṇhittha, mayhaṃ putto idañcidañca datvā taṃ gahetvā gato’’ti. So taṃ sutvāva hadayena phālitena viya dhāvitvā anubandhi. Bodhisatto nāvaṃ āruyha pakkhandi. So ‘‘tiṭṭha, mā palāyi mā palāyī’’ti vatvā ‘‘nibbattanibbattabhave taṃ nāsetuṃ samattho bhaveyya’’nti patthanaṃ akāsi.

Trong câu hỏi thứ năm – ‘silāvedho’ (bị đá đâm) có nghĩa là: với tâm sân hận, (Đề-bà-đạt-đa) đã ném tảng đá. Tương truyền, trong quá khứ, Bồ-tát và em trai là con của cùng một cha. Sau khi người cha qua đời, họ tranh cãi nhau về những người nô lệ và trở nên thù địch. Bồ-tát, do sức mạnh hơn, đã áp đảo người em và ném một tảng đá lên người em. Do quả báo của nghiệp ấy, vị ấy đã chịu khổ trong các cõi địa ngục v.v... trong nhiều ngàn năm, và trong kiếp sống cuối cùng này đã thành Phật. Đề-bà-đạt-đa, cậu của thái tử Rāhula, trong tiền kiếp vào thời người buôn Serivā, đã cùng làm nghề buôn với Bồ-tát. Họ đến một thị trấn và nói: ‘Anh hãy đi một con đường, tôi cũng sẽ đi một con đường,’ rồi cả hai cùng vào. Trong số họ, trên con đường mà Đề-bà-đạt-đa đi vào, có một ngôi nhà chỉ có hai người là vợ của một trưởng giả đã già và cháu gái của bà. Họ có một cái bát bằng vàng rất lớn bị cáu bẩn che lấp, được đặt giữa các đồ dùng khác. Bà lão không biết đó là bát vàng nên nói: ‘Hãy lấy cái bát này và cho chúng tôi một món đồ trang sức.’ Người lái buôn ấy cầm lấy, dùng kim vạch một đường, biết đó là bát vàng, rồi nghĩ: ‘Ta sẽ cho một ít rồi lấy nó,’ và bỏ đi. Bấy giờ, thấy Bồ-tát đến gần cửa, cô cháu gái nói: ‘Thưa ông, xin hãy cho cháu một món đồ trang sức kacchapuṭa.’ Bà lão gọi vị ấy vào, mời ngồi, rồi đưa cái bát và nói: ‘Xin hãy nhận lấy cái này và cho cháu gái tôi một món đồ trang sức kacchapuṭa.’ Bồ-tát cầm lấy, biết đó là bát vàng, và cũng biết rằng ‘họ đã bị người kia lừa,’ nên ngài đã dùng tám đồng kahāpaṇa có trong túi của mình cùng với số hàng hóa còn lại để đổi lấy, rồi trao món trang sức kacchapuṭa vào tay cô gái và ra đi. Người lái buôn kia quay lại và hỏi. (Bà lão nói:) ‘Này con, con đã không lấy nó, con trai của ta (chỉ Bồ-tát) đã cho từng này từng này rồi lấy nó đi rồi.’ Người ấy vừa nghe xong, tim như vỡ ra, liền chạy đuổi theo. Bồ-tát đã lên thuyền và khởi hành. Người kia hét lên: ‘Đứng lại, đừng chạy, đừng chạy!’ rồi phát nguyện: ‘Trong mỗi kiếp sinh ra, nguyện cho ta có thể hãm hại được ngươi.’

So patthanāvasena anekesu jātisatasahassesu aññamaññaṃ viheṭhetvā imasmiṃ attabhāve sakyakule nibbattitvā kamena bhagavati sabbaññutaṃ patvā rājagahe viharante anuruddhādīhi saddhiṃ bhagavato santikaṃ gantvā pabbajitvā jhānalābhī hutvā pākaṭo bhagavantaṃ varaṃ yāci – ‘‘bhante, sabbo bhikkhusaṅgho piṇḍapātikādīni terasa dhutaṅgāni samādiyatu, sakalo bhikkhusaṅgho mama bhāro hotū’’ti. Bhagavā na anujāni. Devadatto veraṃ bandhitvā parihīnajjhāno bhagavantaṃ māretukāmo ekadivasaṃ vebhārapabbatapāde ṭhitassa bhagavato upari ṭhito pabbatakūṭaṃ paviddhesi. Bhagavato ānubhāvena aparo pabbatakūṭo taṃ patamānaṃ sampaṭicchi. Tesaṃ ghaṭṭanena uṭṭhitā papaṭikā āgantvā bhagavato pādapiṭṭhiyaṃ pahari. Tena vuttaṃ –

Do năng lực của lời nguyện ấy, y đã hãm hại lẫn nhau trong nhiều trăm ngàn kiếp. Trong kiếp sống này, y sinh vào dòng họ Thích-ca, và tuần tự, khi Đức Thế Tôn đã chứng đắc toàn giác và đang trú tại Rājagaha, y đã cùng với Anuruddha và những vị khác đến gần Đức Thế Tôn, xuất gia, đắc thiền và trở nên nổi tiếng. Y đã xin Đức Thế Tôn một ân huệ: ‘Bạch Thế Tôn, xin cho toàn thể Tăng chúng thọ trì mười ba pháp đầu-đà, bắt đầu từ hạnh khất thực, và xin cho toàn thể Tăng chúng thuộc về trách nhiệm của con.’ Đức Thế Tôn đã không cho phép. Đề-bà-đạt-đa ôm lòng oán hận, bị thối thất thiền định, và có ý muốn giết hại Đức Thế Tôn. Một hôm, khi Đức Thế Tôn đang đứng dưới chân núi Vebhāra, y đã đứng ở trên và lăn một tảng đá lớn xuống. Do oai lực của Đức Thế Tôn, một tảng đá khác đã chặn tảng đá đang lăn xuống ấy. Một mảnh đá văng ra do sự va chạm của chúng đã bay đến và làm tổn thương mu bàn chân của Đức Thế Tôn. Do đó, có lời dạy rằng –

‘‘Vemātubhātaraṃ pubbe, dhanahetu haniṃ ahaṃ;

Pakkhipiṃ giriduggasmiṃ, silāya ca apiṃsayiṃ.

‘Thuở trước, vì tài sản, Ta đã giết người em khác mẹ; Ta đã xô y vào khe núi hiểm trở, và dùng đá đè lên.’

‘‘Tena kammavipākena, devadatto silaṃ khipi;

Aṅguṭṭhaṃ piṃsayī pāde, mama pāsāṇasakkharā’’ti. (apa. thera 1.39.78-79);

‘Do quả báo của nghiệp ấy, Đề-bà-đạt-đa đã ném tảng đá; một mảnh đá đã làm dập ngón chân cái của Ta.’

Chaṭṭhapañhe – sakalikāvedhoti sakalikāya ghaṭṭanaṃ. Atīte kira bodhisatto ekasmiṃ kule nibbatto daharakāle mahāvīthiyaṃ kīḷamāno vīthiyaṃ piṇḍāya caramānaṃ paccekabuddhaṃ disvā ‘‘ayaṃ muṇḍako samaṇo kuhiṃ gacchatī’’ti pāsāṇasakalikaṃ gahetvā tassa pādapiṭṭhiyaṃ khipi[Pg.137]. Pādapiṭṭhicammaṃ chinditvā ruhiraṃ nikkhami. So tena pāpakammena anekavassasahassāni niraye mahādukkhaṃ anubhavitvā buddhabhūtopi kammapilotikavasena pādapiṭṭhiyaṃ pāsāṇasakalikaghaṭṭanena ruhiruppādaṃ labhi. Tena vuttaṃ –

Trong câu hỏi thứ sáu – ‘sakalikāvedho’ (bị mảnh đá làm tổn thương) có nghĩa là sự va chạm bởi một mảnh đá. Tương truyền, trong quá khứ, Bồ-tát sinh ra trong một gia đình. Khi còn là một cậu bé, trong lúc đang chơi trên đường lớn, ngài thấy một vị Phật Độc Giác đang đi khất thực trên đường và nói: ‘Vị sa-môn đầu trọc này đi đâu vậy?’ rồi lấy một mảnh đá ném vào mu bàn chân của vị ấy. Mảnh đá làm rách da trên mu bàn chân và máu đã chảy ra. Do ác nghiệp ấy, ngài đã phải chịu đựng khổ đau to lớn trong địa ngục suốt nhiều ngàn năm. Ngay cả khi đã thành Phật, do dư báo của nghiệp, ngài vẫn phải chịu việc máu chảy ra do một mảnh đá va vào mu bàn chân. Do đó, có lời dạy rằng –

‘‘Purehaṃ dārako hutvā, kīḷamāno mahāpathe;

Paccekabuddhaṃ disvāna, magge sakalikaṃ khipiṃ.

‘Thuở trước, khi còn là đứa trẻ, Ta đang chơi trên đường lớn; thấy một vị Phật Độc Giác, Ta đã ném một mảnh đá trên đường.’

‘‘Tena kammavipākena, idha pacchimake bhave;

Vadhatthaṃ maṃ devadatto, abhimāre payyojayī’’ti. (apa. thera 1.39.80-81);

‘Do quả báo của nghiệp ấy, trong kiếp cuối cùng này, để sát hại Ta, Đề-bà-đạt-đa đã sai các kẻ ám sát.’

Sattamapañhe – nāḷāgirīti dhanapālako hatthī māraṇatthāya pesito. Atīte kira bodhisatto hatthigopako hutvā nibbatto hatthiṃ āruyha vicaramāno mahāpathe paccekabuddhaṃ disvā ‘‘kuto āgacchati ayaṃ muṇḍako’’ti āhatacitto khilajāto hatthinā āsādesi. So tena kammena apāyesu anekavassasahassāni dukkhaṃ anubhavitvā pacchimattabhāve buddho jāto. Devadatto ajātasatturājānaṃ sahāyaṃ katvā ‘‘tvaṃ, mahārāja, pitaraṃ ghātetvā rājā hohi, ahaṃ buddhaṃ māretvā buddho bhavissāmī’’ti saññāpetvā ekadivasaṃ rañño anuññātāya hatthisālaṃ gantvā – ‘‘sve tumhe nāḷāgiriṃ soḷasasurāghaṭe pāyetvā bhagavato piṇḍāya caraṇavelāyaṃ pesethā’’ti hatthigopake āṇāpesi. Sakalanagaraṃ mahākolāhalaṃ ahosi, ‘‘buddhanāgena hatthināgassa yuddhaṃ passissāmā’’ti ubhato rājavīthiyaṃ mañcātimañcaṃ bandhitvā pātova sannipatiṃsu. Bhagavāpi katasarīrapaṭijaggano bhikkhusaṅghaparivuto rājagahaṃ piṇḍāya pāvisi. Tasmiṃ khaṇe vuttaniyāmeneva nāḷāgiriṃ vissajjesuṃ. So vīthicaccarādayo vidhamento āgacchati. Tadā ekā itthī dārakaṃ gahetvā vīthito vīthiṃ gacchati, hatthī taṃ itthiṃ disvā anubandhi. Bhagavā ‘‘nāḷāgiri, na taṃ hanatthāya pesito, idhāgacchāhī’’ti āha. So taṃ saddaṃ sutvā bhagavantābhimukho dhāvi. Bhagavā aparimāṇesu cakkavāḷesu anantasattesu pharaṇārahaṃ mettaṃ ekasmiṃyeva nāḷāgirimhi phari. So bhagavato mettāya phuṭo [Pg.138] nibbhayo hutvā bhagavato pādamūle nipati. Bhagavā tassa matthake hatthaṃ ṭhapesi. Tadā devabrahmādayo acchariyabbhutajātacittā pupphaparāgādīhi pūjesuṃ. Sakalanagare jaṇṇukamattā dhanarāsayo ahesuṃ. Rājā ‘‘pacchimadvāre dhanāni nagaravāsīnaṃ hontu, puratthimadvāre dhanāni rājabhaṇḍāgāre hontū’’ti bheriṃ carāpesi. Sabbe tathā kariṃsu. Tadā nāḷāgiri dhanapālo nāma ahosi. Bhagavā veḷuvanārāmaṃ agamāsi. Tena vuttaṃ –

Trong câu hỏi thứ bảy – con voi tên Dhanapālaka, tức Nāḷāgiri, đã được thả ra với mục đích giết hại (Đức Phật). Tương truyền, trong một tiền kiếp, Bồ-tát đã sanh làm người quản tượng. Trong khi cỡi voi đi dạo, ngài đã trông thấy một vị Phật Độc Giác trên con đường lớn và với tâm niệm ác ý, chai cứng, ngài đã xua voi tấn công vị ấy, nghĩ rằng: “Gã trọc đầu này từ đâu đến?”. Do nghiệp ấy, ngài đã phải chịu khổ trong các cõi dữ trong nhiều ngàn năm, và trong kiếp chót đã thành Phật. Devadatta, sau khi kết thân với vua Ajātasattu, đã xúi giục vua rằng: “Tâu Đại vương, ngài hãy giết vua cha để lên ngôi, còn tôi sẽ giết Đức Phật để trở thành Phật”. Sau khi thỏa thuận như vậy, một hôm, được sự cho phép của vua, y đã đến chuồng voi và ra lệnh cho những người quản tượng: “Ngày mai, các ngươi hãy cho voi Nāḷāgiri uống mười sáu hũ rượu, rồi thả nó ra vào lúc Đức Thế Tôn đi khất thực”. Cả thành phố trở nên náo động dữ dội. Dân chúng dựng lên các khán đài tầng tầng lớp lớp ở hai bên đường và tụ tập từ sáng sớm, nói rằng: “Chúng ta sẽ được xem cuộc chiến giữa voi chúa và Phật chúa”. Đức Thế Tôn, sau khi thu xếp thân thể, được chúng Tỳ-khưu vây quanh, cũng đã vào thành Rājagaha để khất thực. Vào khoảnh khắc ấy, họ đã thả voi Nāḷāgiri ra đúng như đã định. Nó xông đến, tàn phá các con đường, ngã tư. Lúc đó, có một người phụ nữ bế con đi từ đường này sang đường khác. Con voi thấy người phụ nữ ấy liền đuổi theo. Đức Thế Tôn gọi: “Này Nāḷāgiri, ngươi không được thả ra để hại người phụ nữ ấy, hãy lại đây”. Nghe tiếng gọi ấy, nó liền chạy về phía Đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn đã rải tâm từ, vốn có thể lan tỏa đến vô lượng chúng sanh trong vô lượng thế giới, chỉ riêng lên voi Nāḷāgiri. Được tâm từ của Đức Thế Tôn chạm đến, nó không còn sợ hãi và phủ phục dưới chân Ngài. Đức Thế Tôn đặt tay lên đầu nó. Bấy giờ, chư Thiên, Phạm thiên, v.v... với tâm sanh khởi sự kỳ diệu, phi thường, đã cúng dường bằng phấn hoa, v.v... Khắp thành phố, những đống của cải cao đến đầu gối đã hiện ra. Nhà vua cho loan trống rao rằng: “Của cải ở cổng Tây hãy thuộc về dân chúng trong thành, của cải ở cổng Đông hãy thuộc về kho của hoàng gia”. Mọi người đều làm theo như vậy. Từ đó, voi Nāḷāgiri có tên là Dhanapāla (Hộ Tài). Đức Thế Tôn đã đi đến tu viện Veḷuvana. Do đó, có lời dạy rằng –

‘‘Hatthāroho pure āsiṃ, paccekamunimuttamaṃ;

Piṇḍāya vicarantaṃ taṃ, āsādesiṃ gajenahaṃ.

“Thuở trước, Ta từng là quản tượng, Ta đã dùng voi để tấn công, Vị Độc Giác Phật tối thượng, Đang trên đường đi khất thực.

‘‘Tena kammavipākena, bhanto nāḷāgirī gajo;

Giribbaje puravare, dāruṇo samupāgamī’’ti. (apa. thera 1.39.82-83);

“Do quả báo của nghiệp ấy, Con voi Nāḷāgiri hung dữ, điên cuồng, Đã xông đến Ta tại Giribbaja, thành phố tuyệt vời.”

Aṭṭhamapañhe – satthacchedoti satthena gaṇḍaphālanaṃ kuṭhārāya satthena chedo. Atīte kira bodhisatto paccantadese rājā ahosi. So dujjanasaṃsaggavasena paccantadese vāsavasena ca dhutto sāhasiko ekadivasaṃ khaggahattho pattikova nagare vicaranto nirāparādhe jane khaggena phālento agamāsi. So tena pāpakammavipākena bahūni vassasahassāni niraye paccitvā tiracchānādīsu dukkhamanubhavitvā pakkāvasesena pacchimattabhāve buddhabhūtopi heṭṭhā vuttanayena devadattena khittapāsāṇasakkhalikapahārena uṭṭhitagaṇḍo ahosi. Jīvako mettacittena taṃ gaṇḍaṃ phālesi. Vericittassa devadattassa ruhiruppādakammaṃ anantarikaṃ ahosi, mettacittassa jīvakassa gaṇḍaphālanaṃ puññameva ahosi. Tena vuttaṃ –

Trong câu hỏi thứ tám – “bị rạch bằng dao” nghĩa là mụt nhọt bị rạch bằng dao. Tương truyền, trong một tiền kiếp, Bồ-tát là một vị vua ở vùng biên địa. Do giao du với kẻ xấu và do sống ở vùng biên địa, ngài đã trở nên du đãng và liều lĩnh. Một hôm, tay cầm gươm, đi bộ trong thành, ngài đã đi rạch những người vô tội bằng gươm. Do quả báo của ác nghiệp đó, ngài đã bị thiêu đốt trong địa ngục nhiều ngàn năm, và sau khi đã chịu khổ trong các loài súc sanh, v.v..., do nghiệp dư còn sót lại, trong kiếp chót, dù đã thành Phật, một mụt nhọt đã nổi lên do bị một mảnh đá do Devadatta ném trúng. Jīvaka, với tâm từ, đã rạch mụt nhọt đó. Đối với Devadatta có tâm hận thù, hành động làm chảy máu (Phật) là một nghiệp vô gián. Đối với Jīvaka có tâm từ, việc rạch mụt nhọt chỉ thuần là phước thiện. Do đó, có lời dạy rằng –

‘‘Rājāhaṃ pattiko āsiṃ, sattiyā purise haniṃ;

Tena kammavipākena, niraye paccisaṃ bhusaṃ.

“Ta từng là vua, đi bộ (trong thành), Đã dùng dao giết hại nhiều người; Do quả báo của nghiệp ấy, Ta đã bị thiêu đốt dữ dội trong địa ngục.

‘‘Kammuno tassa sesena, idāni sakalaṃ mama;

Pāde chaviṃ pakappesi, na hi kammaṃ vinassatī’’ti. (apa. thera 1.39.84-85);

“Do nghiệp dư còn sót lại của nghiệp ấy, Nay một mảnh đá đã rạch da chân Ta; Quả thực, nghiệp không bao giờ hoại diệt.”

Navame pañhe – ‘‘sīsadukkhanti sīsābādho sīsavedanā. Atīte kira bodhisatto kevaṭṭagāme kevaṭṭo hutvā nibbatti. So ekadivasaṃ kevaṭṭapurisehi [Pg.139] saddhiṃ macchamāraṇaṭṭhānaṃ gantvā macche mārente disvā tattha somanassaṃ uppādesi, sahagatāpi tatheva somanassaṃ uppādayiṃsu. So tena akusalakammena caturāpāye dukkhamanubhavitvā imasmiṃ pacchimattabhāve tehi purisehi saddhiṃ sakyarājakule nibbattitvā kamena buddhattaṃ pattopi sayaṃ sīsābādhaṃ paccanubhosi. Te ca sakyarājāno dhammapadaṭṭhakathāyaṃ (dha. pa. aṭṭha. 1.viḍaḍūbhavatthu) vuttanayena viḍaḍūbhasaṅgāme sabbe vināsaṃ pāpuṇiṃsu. Tena vuttaṃ –

Trong câu hỏi thứ chín – “đau đầu” nghĩa là bệnh ở đầu, cảm thọ đau đớn ở đầu. Tương truyền, trong một tiền kiếp, Bồ-tát đã sanh làm một người đánh cá trong làng chài. Một hôm, ngài cùng những người đánh cá khác đi đến nơi giết cá, và khi thấy họ giết cá, ngài đã khởi tâm hoan hỷ; những người đi cùng cũng khởi tâm hoan hỷ như vậy. Do ác nghiệp đó, ngài đã phải chịu khổ trong bốn cõi dữ, và trong kiếp chót này, ngài đã sanh cùng với những người đó trong hoàng tộc Thích-ca. Tuần tự, dù đã đắc quả vị Phật, chính ngài cũng phải chịu đựng cơn đau đầu. Và các vị vua Thích-ca ấy, theo như cách đã được nói đến trong Chú giải Kinh Pháp Cú (về câu chuyện của Viḍaḍūbha), tất cả đều bị hủy diệt trong trận chiến với vua Viḍaḍūbha. Do đó, có lời dạy rằng –

‘‘Ahaṃ kevaṭṭagāmasmiṃ, ahuṃ kevaṭṭadārako;

Macchake ghātite disvā, janayiṃ somanassakaṃ.

“Ta ở trong làng chài, Từng là một đứa trẻ chài lưới; Thấy cá tôm bị giết hại, Ta đã khởi lòng vui thích.

‘‘Tena kammavipākena, sīsadukkhaṃ ahū mama;

Sabbe sakkā ca haññiṃsu, yadā hani viṭaṭūbho’’ti. (apa. thera 1.39.86-87);

“Do quả báo của nghiệp ấy, Ta đã phải chịu đựng cơn đau đầu; Và tất cả dòng họ Thích-ca đã bị giết, Khi vua Viṭaṭūbha ra tay tàn sát.”

Dasamapañhe – yavakhādananti verañjāyaṃ yavataṇḍulakhādanaṃ. Atīte kira bodhisatto aññatarasmiṃ kule nibbatto jātivasena ca andhabālabhāvena ca phussassa bhagavato sāvake madhurannapāne sālibhojanādayo ca bhuñjamāne disvā ‘‘are muṇḍakasamaṇā, yavaṃ khādatha, mā sālibhojanaṃ bhuñjathā’’ti akkosi. So tena akusalakammavipākena anekavassasahassāni caturāpāye dukkhamanubhavitvā imasmiṃ pacchimattabhāve kamena buddhattaṃ patvā lokasaṅgahaṃ karonto gāmanigamarājadhānīsu caritvā ekasmiṃ samaye verañjabrāhmaṇagāmasamīpe sākhāviṭapasampannaṃ pucimandarukkhamūlaṃ pāpuṇi. Verañjabrāhmaṇo bhagavantaṃ upasaṅkamitvā anekapariyāyena bhagavantaṃ jinituṃ asakkonto sotāpanno hutvā ‘‘bhante, idheva vassaṃ upagantuṃ vaṭṭatī’’ti ārocesi. Bhagavā tuṇhībhāvena adhivāsesi. Atha punadivasato paṭṭhāya māro pāpimā sakalaverañjabrāhmaṇagāmavāsīnaṃ mārāvaṭṭanaṃ akāsi. Piṇḍāya paviṭṭhassa bhagavato mārāvaṭṭanavasena ekopi kaṭacchubhikkhāmattaṃ dātā nāhosi. Bhagavā tucchapattova bhikkhusaṅghaparivuto punāgañchi. Tasmiṃ evaṃ āgate tattheva nivuṭṭhā assavāṇijā taṃ divasaṃ dānaṃ datvā tato paṭṭhāya bhagavantaṃ pañcasatabhikkhuparivāraṃ nimantetvā pañcannaṃ assasatānaṃ bhattato vibhāgaṃ katvā yavaṃ koṭṭetvā bhikkhūnaṃ pattesu pakkhipiṃsu[Pg.140]. Sakalassa sahassacakkavāḷadevatā sujātāya pāyāsapacanadivase viya dibbojaṃ pakkhipiṃsu. Bhagavā paribhuñji, evaṃ temāsaṃ yavaṃ paribhuñji. Temāsaccayena mārāvaṭṭane vigate pavāraṇādivase verañjo brāhmaṇo saritvā mahāsaṃvegappatto buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā vanditvā khamāpesi. Tena vuttaṃ –

Ở câu hỏi thứ mười – việc ăn lúa mạch có nghĩa là việc ăn gạo lúa mạch ở xứ Verañjā. Tương truyền rằng, trong quá khứ, vị Bồ-tát đã sanh ra trong một gia tộc nào đó, và do dòng dõi và do sự ngu muội dại dột, khi nhìn thấy các vị đệ tử của đức Thế Tôn Phussa đang dùng các loại thức ăn thức uống ngọt ngào, các loại vật thực bằng gạo sāli, v.v..., ngài đã mắng nhiếc rằng: “Này các sa-môn trọc đầu, hãy ăn lúa mạch đi, đừng có dùng vật thực bằng gạo sāli.” Do quả dị thục của nghiệp bất thiện ấy, sau khi đã trải qua sự đau khổ ở bốn đường ác trong nhiều ngàn năm, trong kiếp sống cuối cùng này, ngài đã tuần tự chứng đắc Phật quả, trong khi thực hiện việc tế độ thế gian, sau khi đã đi đến các làng mạc, thị tứ, kinh thành, vào một thời điểm, ngài đã đi đến gốc cây nimba có cành lá sum suê ở gần làng của người bà-la-môn Verañja. Người bà-la-môn Verañja sau khi đi đến hầu đức Thế Tôn, do không thể chiến thắng đức Thế Tôn bằng nhiều phương cách, đã trở thành vị Dự lưu rồi đã trình rằng: “Bạch ngài, thật là thích hợp để an cư mùa mưa tại chính nơi đây.” Đức Thế Tôn đã nhận lời bằng sự im lặng. Kể từ ngày hôm sau, ác ma Māra đã thực hiện việc ám ảnh của ma đối với toàn thể những người trú ngụ ở làng của người bà-la-môn Verañja. Do sự ám ảnh của ma, đã không có một người nào dâng cúng dù chỉ một muỗng vật thực cho đức Thế Tôn đã đi vào để khất thực. Đức Thế Tôn, với bình bát trống không, được hội chúng tỳ-khưu vây quanh, đã trở về lại. Khi ngài trở về như thế, những người buôn ngựa đang trú ngụ tại chính nơi ấy, vào ngày hôm đó, sau khi đã dâng cúng vật thực, kể từ lúc ấy, sau khi đã thỉnh mời đức Thế Tôn có năm trăm vị tỳ-khưu làm đoàn tùy tùng, sau khi đã thực hiện việc phân chia từ phần thức ăn của năm trăm con ngựa, sau khi đã giã lúa mạch, họ đã đặt vào các bình bát của chư vị tỳ-khưu. Chư thiên ở toàn thể thế giới một ngàn cõi đã đặt vào vật thực có oai lực của chư thiên giống như trong ngày nấu món cơm sữa của nàng Sujātā. Đức Thế Tôn đã dùng, ngài đã dùng lúa mạch như thế trong ba tháng. Vào cuối ba tháng, khi sự ám ảnh của ma đã không còn, vào ngày lễ Pavāraṇā, người bà-la-môn Verañja sau khi nhớ lại, đã đạt đến sự xúc động mãnh liệt, sau khi đã dâng cúng đại thí đến hội chúng tỳ-khưu có đức Phật dẫn đầu, sau khi đã đảnh lễ, đã xin sám hối. Do đó, điều ấy đã được nói đến –

‘‘Phussassāhaṃ pāvacane, sāvake paribhāsayiṃ;

Yavaṃ khādatha bhuñjatha, mā ca bhuñjatha sālayo.

“Trong giáo pháp của đức Phật Phussa, ta đã mắng nhiếc các vị đệ tử: ‘Hãy ăn, hãy dùng lúa mạch, và chớ có dùng gạo sāli.’”

‘‘Tena kammavipākena, temāsaṃ khāditaṃ yavaṃ;

Nimantito brāhmaṇena, verañjāyaṃ vasiṃ tadā’’ti. (apa. thera 1.39.88-89);

“Do quả dị thục của nghiệp ấy, ta đã ăn lúa mạch trong ba tháng; khi ấy, được người bà-la-môn thỉnh mời, ta đã an cư ở xứ Verañjā.”

Ekādasamapañhe – piṭṭhidukkhanti piṭṭhiābādho. Atīte kira bodhisatto gahapatikule nibbatto thāmasampanno kiñci rassadhātuko ahosi. Tena samayena eko mallayuddhayodho sakalajambudīpe gāmanigamarājadhānīsu mallayuddhe vattamāne purise pātetvā jayappatto kamena bodhisattassa vasananagaraṃ patvā tasmimpi jane pātetvā gantumāraddho. Tadā bodhisatto ‘‘mayhaṃ vasanaṭṭhāne esa jayaṃ patvā gacchatī’’ti tattha nagaramaṇḍalamāgamma appoṭetvā āgaccha mayā saddhiṃ yujjhitvā gacchāti. So hasitvā ‘‘ahaṃ mahante purise pātesiṃ, ayaṃ rassadhātuko vāmanako mama ekahatthassāpi nappahotī’’ti appoṭetvā naditvā āgacchi. Te ubhopi aññamaññaṃ hatthaṃ parāmasiṃsu, bodhisatto taṃ ukkhipitvā ākāse bhamitvā bhūmiyaṃ pātento khandhaṭṭhiṃ bhinditvā pātesi. Sakalanagaravāsino ukkuṭṭhiṃ karontā appoṭetvā vatthābharaṇādīhi bodhisattaṃ pūjesuṃ. Bodhisatto taṃ mallayodhaṃ ujuṃ sayāpetvā khandhaṭṭhiṃ ujukaṃ katvā ‘‘gaccha ito paṭṭhāya evarūpaṃ mā karosī’’ti vatvā uyyojesi. So tena kammavipākena nibbattanibbattabhave sarīrasīsādi dukkhamanubhavitvā imasmiṃ pacchimattabhāve buddhabhūtopi piṭṭhirujādidukkhamanubhosi. Tasmā kadāci piṭṭhidukkhe uppanne sāriputtamoggallāne ‘‘ito paṭṭhāya dhammaṃ desethā’’ti vatvā sayaṃ sugatacīvaraṃ paññāpetvā sayati, kammapilotikaṃ nāma buddhamapi na muñcati. Vuttañhetaṃ –

Ở câu hỏi thứ mười một – sự đau lưng có nghĩa là chứng bệnh ở lưng. Tương truyền rằng, trong quá khứ, vị Bồ-tát đã sanh ra trong gia tộc của người gia chủ, có được sức mạnh, và có thân hình hơi thấp. Vào thời điểm ấy, một lực sĩ đấu vật, sau khi đã đánh ngã những người đàn ông trong cuộc đấu vật đang diễn ra ở các làng mạc, thị tứ, kinh thành trong toàn cõi Diêm-phù-đề, đã đạt được sự chiến thắng, đã tuần tự đi đến thành phố nơi vị Bồ-tát đang trú ngụ, và sau khi đã đánh ngã những người ở nơi ấy, đã bắt đầu ra đi. Khi ấy, vị Bồ-tát đã nói rằng: “Người này, sau khi đã đạt được sự chiến thắng ở nơi trú ngụ của ta, lại ra đi,” rồi sau khi đi đến vòng đai thành phố ở nơi ấy, sau khi vỗ tay, ngài đã nói: “Hãy đến đây, sau khi đấu vật cùng với ta, hãy ra đi.” Người kia sau khi cười lớn đã nói: “Ta đã đánh ngã những người đàn ông to lớn, người lùn có thân hình thấp bé này không đáng giá dù chỉ một bàn tay của ta,” rồi sau khi vỗ tay và la hét, đã đi đến. Cả hai vị ấy đã nắm lấy tay của nhau, vị Bồ-tát sau khi đã nhấc bổng người kia lên, sau khi đã xoay tròn ở trên không, trong khi quật xuống mặt đất, sau khi đã làm gãy xương sống, đã quật ngã. Toàn thể những người trú ngụ ở thành phố, trong khi tạo ra tiếng reo hò, sau khi vỗ tay, đã cúng dường đến vị Bồ-tát bằng các y phục, vật trang sức, v.v... Vị Bồ-tát, sau khi đã cho lực sĩ đấu vật ấy nằm thẳng, sau khi đã làm cho xương sống được thẳng lại, sau khi đã nói rằng: “Hãy đi đi, kể từ nay, chớ có làm việc như thế này,” đã cho ra đi. Do quả dị thục của nghiệp ấy, trong mỗi kiếp sống được sanh ra, sau khi đã trải qua sự đau khổ ở thân, ở đầu, v.v..., trong kiếp sống cuối cùng này, dầu đã là vị Phật, ngài vẫn phải chịu đựng sự đau khổ do chứng đau lưng, v.v... Vì thế, đôi khi, khi sự đau lưng sanh khởi, sau khi đã nói với các ngài Sāriputta và Moggallāna rằng: “Kể từ nay, các thầy hãy thuyết Pháp,” chính ngài, sau khi đã cho trải tấm y của bậc Thiện Thệ, đã nằm nghỉ. Cái gọi là sự bức bách của nghiệp không buông tha dầu là đối với đức Phật. Và điều này đã được nói đến –

‘‘Nibbuddhe [Pg.141] vattamānamhi, mallaputtaṃ niheṭhayiṃ;

Tena kammavipākena, piṭṭhidukkhaṃ ahū mamā’’ti. (apa. thera 1.39.90);

“Trong khi đang là một tay đô vật, ta đã hành hạ người con của lực sĩ; do quả dị thục của nghiệp ấy, sự đau lưng đã xảy đến cho ta.”

Dvādasamapañhe – atisāroti lohitapakkhandikāvirecanaṃ. Atīte kira bodhisatto gahapatikule nibbatto vejjakammena jīvikaṃ kappesi. So ekaṃ seṭṭhiputtaṃ rogena vicchitaṃ tikicchanto bhesajjaṃ katvā tikicchitvā tassa deyyadhammadāne pamādamāgamma aparaṃ osadhaṃ datvā vamanavirecanaṃ akāsi. Seṭṭhi bahudhanaṃ adāsi. So tena kammavipākena nibbattanibbattabhave lohitapakkhandikābādhena vicchito ahosi. Imasmimpi pacchimattabhāve parinibbānasamaye cundena kammāraputtena pacitasūkaramaddavassa sakalacakkavāḷadevatāhi pakkhittadibbojena āhārena saha bhuttakkhaṇe lohitapakkhandikāvirecanaṃ ahosi. Koṭisatasahassānaṃ hatthīnaṃ balaṃ khayamagamāsi. Bhagavā visākhapuṇṇamāyaṃ kusinārāyaṃ parinibbānatthāya gacchanto anekesu ṭhānesu nisīdanto pipāsito pānīyaṃ pivitvā mahādukkhena kusināraṃ patvā paccūsasamaye parinibbāyi. Kammapilotikaṃ evarūpaṃ lokattayasāmimpi na vijahati. Tena vuttaṃ –

Trong câu hỏi thứ mười hai – atisāra (bệnh lỵ) tức là sự xổ ra do bệnh kiết lỵ ra máu. Tương truyền rằng, trong quá khứ, vị Bồ-tát đã sanh trong gia đình gia chủ, ngài đã sinh sống bằng nghề y. Trong khi đang chữa trị cho con trai của một vị trưởng giả bị bệnh tật hành hạ, ngài đã bào chế thuốc và sau khi chữa trị, do sự xao lãng trong việc nhận vật phẩm cúng dường của vị ấy, ngài đã cho một loại thuốc khác và đã gây ra việc nôn mửa và xổ瀉. Vị trưởng giả đã cho nhiều tài sản. Do quả báo của nghiệp ấy, trong mỗi kiếp sanh, ngài đã bị bệnh kiết lỵ ra máu hành hạ. Ngay cả trong kiếp sống cuối cùng này, vào thời điểm nhập Niết-bàn, ngay khoảnh khắc sau khi dùng món sūkaramaddava đã được nấu bởi Cunda, con trai người thợ rèn, cùng với vật thực cõi trời đã được chư thiên ở toàn thể các thế giới trong vũ trụ bỏ vào, bệnh kiết lỵ ra máu đã xảy ra. Sức mạnh của một trăm ngàn ức con voi đã đi đến chỗ suy kiệt. Đức Thế Tôn, vào ngày rằm tháng Visākha, trong khi đang đi đến Kusinārā để nhập Niết-bàn, ngài đã ngồi nghỉ ở nhiều nơi, do khát nước nên đã uống nước, và với sự đau đớn tột cùng, ngài đã đến Kusinārā và đã nhập Niết-bàn vào lúc rạng đông. Quả báo của nghiệp là như vậy, ngay cả đấng Thiên Chủ của ba cõi cũng không tránh khỏi. Do đó, đã được nói rằng –

‘‘Tikicchako ahaṃ āsiṃ, seṭṭhiputtaṃ virecayiṃ;

Tena kammavipākena, hoti pakkhandikā mamāti.

“Ta đã là thầy thuốc, đã cho con trai trưởng giả uống thuốc xổ; Do quả báo của nghiệp ấy, bệnh kiết lỵ đã xảy đến cho ta.”

‘‘Evaṃ jino viyākāsi, bhikkhusaṅghassa aggato;

Sabbābhiññābalappatto, anotatte mahāsare’’ti. (apa. thera 1.39.91, 96);

“Như vậy, bậc Chiến Thắng đã giải thích, ở trước chúng Tỳ-khưu; Ngài là bậc đã chứng đắc tất cả năng lực thắng trí, tại hồ lớn Anotatta.”

Evaṃ paṭiññātapañhānaṃ, mātikāṭhapanavasena akusalāpadānaṃ samattaṃ nāma hotīti vuttaṃ itthaṃ sudanti itthaṃ iminā pakārena heṭṭhā vuttanayena. Sudanti nipāto padapūraṇatthe āgato. Bhagavā bhāgyasampanno pūritapāramimahāsatto –

Như vậy, về các câu hỏi đã được thừa nhận, theo cách thiết lập đề mục, phần Bất thiện sự nghiệp (akusalāpadāna) được gọi là đã hoàn tất. (Câu) ‘itthaṃ sudanti’ (có nghĩa là) ‘itthaṃ’ theo cách này, theo phương pháp đã được nói ở dưới. ‘Sudanti’ là một bất biến từ (nipāta) được dùng với ý nghĩa bổ sung cho đủ câu. Đức Thế Tôn là bậc đầy đủ diễm phúc, là đấng Đại nhân đã viên mãn các pháp ba-la-mật –

‘‘Bhāgyavā bhaggavā yutto, bhagehi ca vibhattavā;

Bhattavā vantagamano, bhavesu bhagavā tato’’ti. –

“Bậc có diễm phúc, bậc bẻ gãy (phiền não), bậc tương ứng với các oai đức, và là bậc phân tích (giáo pháp); Bậc đã qua lại (trong các cõi), bậc đã từ bỏ sự đi đến trong các cõi hữu, do đó là bậc Thế Tôn.” –

Evamādiguṇayutto devātidevo sakkātisakko brahmātibrahmā buddhātibuddho so mahākāruṇiko bhagavā attano buddhacariyaṃ buddhakāraṇaṃ [Pg.142] sambhāvayamāno pākaṭaṃ kurumāno buddhāpadāniyaṃ nāma buddhakāraṇapakāsakaṃ nāma dhammapariyāyaṃ dhammadesanaṃ suttaṃ abhāsittha kathesīti.

Bậc tương ứng với các đức tánh như vậy, là bậc Thiên-trung-Thiên, là bậc Đế-thích-trung-Đế-thích, là bậc Phạm-thiên-trung-Phạm-thiên, là bậc Phật-trung-Phật, đấng Đại bi Thế Tôn ấy, trong khi làm cho phát sanh, trong khi làm cho hiển lộ hạnh của chư Phật và nhân của Phật quả của chính ngài, đã nói lên, đã thuyết giảng bài kinh, bài thuyết pháp, pháp môn có tên là Phật sự nghiệp (Buddhāpadāniya), có tên là bài giảng về nhân của Phật quả.

Iti visuddhajanavilāsiniyā apadāna-aṭṭhakathāya

Như vậy, trong bộ Chú giải Trưởng Lão Tăng Kệ Sự Nghiệp, tên là Visuddhajanavilāsinī (Làm Hoan Hỷ Người Thanh Tịnh)

Buddhaapadānasaṃvaṇṇanā samattā.

Phần giải thích về Phật sự nghiệp đã hoàn tất.

2.Paccekabuddhaapadānavaṇṇanā

2. Phần giải thích về Độc Giác Phật sự nghiệp

Tato anantaraṃ apadānaṃ saṅgāyanto ‘‘paccekabuddhāpadānaṃ, āvuso ānanda, bhagavatā kattha paññatta’’nti puṭṭho ‘‘atha paccekabuddhāpadānaṃ suṇāthā’’ti āha. Tesaṃ apadānattho heṭṭhā vuttoyeva.

Kế đó, trong khi đang trùng tụng bộ Apadāna, khi được hỏi rằng: ‘Này hiền giả Ānanda, phần Độc Giác Phật sự nghiệp đã được Đức Thế Tôn chế định ở đâu?’ ngài đã nói rằng: ‘Vậy, hãy lắng nghe phần Độc Giác Phật sự nghiệp.’ Ý nghĩa về sự nghiệp của các vị ấy đã được nói ở dưới.

83. ‘‘Suṇāthā’’ti vuttapadaṃ uppattinibbattivasena pakāsento ‘‘tathāgataṃ jetavane vasanta’’ntiādimāha. Tattha jetakumārassa nāmavasena tathāsaññite vihāre catūhi iriyāpathavihārehi dibbabrahmaariyavihārehi vā vasantaṃ viharantaṃ yathā purimakā vipassiādayo buddhā samattiṃsapāramiyo pūretvā āgatā, tathā amhākampi bhagavā āgatoti tathāgato. Taṃ tathāgataṃ jetavane vasantanti sambandho. Vedehamunīti vedeharaṭṭhe jātā vedehī, vedehiyā putto vedehiputto. Monaṃ vuccati ñāṇaṃ, tena ito gato pavattoti muni. Vedehiputto ca so muni ceti ‘‘vedehiputtamunī’’ti vattabbe ‘‘vaṇṇāgamo’’tiādinā niruttinayena i-kārassa attaṃ putta-saddassa ca lopaṃ katvā ‘‘vedehamunī’’ti vuttaṃ. ‘‘Etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ satimantānaṃ dhitimantānaṃ gatimantānaṃ bahussutānaṃ upaṭṭhākānaṃ yadidaṃ ānando’’ti (a. ni. 1.219-223) etadagge ṭhapito āyasmā ānando nataṅgo namanakāyaṅgo añjaliko hutvā ‘‘bhante, paccekabuddhā nāma kīdisā hontī’’ti apucchīti sambandho. Te paccekabuddhā kehi hetubhi kehi kāraṇehi bhavanti uppajjanti. Vīrāti bhagavantaṃ ālapati.

83. Trong khi giải thích từ ‘suṇāthā’ (hãy lắng nghe) đã được nói đến theo cách sanh khởi và thành tựu, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘tathāgataṃ jetavane vasantaṃ’ (đến bậc Như Lai đang trú ở Jetavana). Ở đây, (Như Lai) là bậc đã đến giống như chư Phật quá khứ là các ngài Vipassī v.v… đã đến sau khi đã viên mãn ba mươi pháp ba-la-mật, cũng vậy, Đức Thế Tôn của chúng ta đã đến, vì thế gọi là Như Lai. (Câu) ‘đến bậc Như Lai đang trú ở Jetavana’ là sự liên kết (câu cú). Về từ ‘Vedehamuni,’ (công chúa) sanh ở xứ Videha là Vedehī, con trai của Vedehī là Vedehiputta. ‘Mona’ được gọi là trí tuệ, bậc đã đi đến, đã phát triển nhờ trí tuệ ấy là ‘muni.’ Vị ấy vừa là Vedehiputta vừa là muni, đáng lẽ phải nói là ‘Vedehiputtamunī,’ nhưng theo quy tắc ngữ pháp bắt đầu bằng ‘vaṇṇāgamo,’ sau khi đã biến nguyên âm ‘i’ thành âm ngắn và đã lược bỏ từ ‘putta,’ nên được nói là ‘Vedehamuni.’ Tôn giả Ānanda, người đã được đặt vào vị trí tối thượng (về các phương diện như): ‘Này các Tỳ-khưu, trong số các đệ tử Tỳ-khưu của ta là những người có chánh niệm, có kiên trì, có phương tiện, có đa văn, là thị giả, người ấy chính là Ānanda,’ đã chắp tay, cúi mình và hỏi rằng: ‘Bạch Thế Tôn, các vị được gọi là Độc Giác Phật là những vị như thế nào?’ – đây là sự liên kết. Các vị Độc Giác Phật ấy do những nhân nào, do những duyên nào mà có mặt, mà sanh khởi? (Từ) ‘Vīra’ (hỡi bậc Anh Hùng) là lời gọi Đức Thế Tôn.

84-85. Tato paraṃ vissajjitākāraṃ dassento ‘‘tadāha sabbaññuvaro mahesī’’tiādimāha. Sabbaṃ atītādibhedaṃ hatthāmalakaṃ viya jānātīti [Pg.143] sabbaññū, sabbaññū ca so varo uttamo ceti sabbaññuvaro. Mahantaṃ sīlakkhandhaṃ, samādhikkhandhaṃ, paññākkhandhaṃ, vimuttikkhandhaṃ, mahantaṃ vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ esati gavesatīti mahesi. Ānandabhaddaṃ madhurena sarena tadā tasmiṃ pucchitakāle āha kathesīti sambandho. Bho ānanda, ye paccekabuddhā pubbabuddhesu pubbesu atītabuddhesu katādhikārā katapuññasambhārā jinasāsanesu aladdhamokkhā appattanibbānā. Te sabbe paccekabuddhā dhīrā idha imasmiṃ loke saṃvegamukhena ekapuggalaṃ padhānaṃ katvā paccekabuddhā jātāti attho. Sutikkhapaññā suṭṭhu tikkhapaññā. Vināpi buddhehi buddhānaṃ ovādānusāsanīhi rahitā api. Parittakenapi appamattakenapi ārammaṇena paccekabodhiṃ paṭiekkaṃ bodhiṃ sammāsambuddhānantaraṃ bodhiṃ anupāpuṇanti paṭivijjhanti.

84-85. Kế đó, trong khi chỉ ra cách thức trả lời, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘tadāha sabbaññuvaro mahesī’ (khi ấy, bậc Toàn Giác Tối Thượng, bậc Đại Sĩ đã nói). Bậc biết tất cả các pháp có sự khác biệt về quá khứ v.v… như quả amla ở trong lòng bàn tay, nên là bậc Toàn Giác (sabbaññū); bậc ấy vừa là bậc Toàn Giác vừa là bậc tối thượng, nên là bậc Toàn Giác Tối Thượng (sabbaññuvara). Bậc tìm cầu, truy tầm uẩn giới đức, uẩn định, uẩn tuệ, uẩn giải thoát to lớn, và uẩn giải thoát tri kiến to lớn, nên là bậc Đại Sĩ (mahesi). (Ngài) đã nói, đã thuyết giảng cho hiền giả Ānanda bằng giọng nói ngọt ngào vào lúc ấy, vào thời điểm được hỏi – đây là sự liên kết. Này Ānanda, những vị Độc Giác Phật nào đã có nguyện vọng được xác lập nơi chư Phật quá khứ, chư Phật thời trước, đã tích lũy các phước báu, nhưng chưa đắc được sự giải thoát, chưa chứng đạt Niết-bàn trong giáo pháp của các bậc Chiến Thắng. Tất cả các vị Độc Giác Phật hiền trí ấy, ở đây trong thế gian này, thông qua cửa ngõ của sự chấn động tâm linh (saṃvega), lấy một cá nhân làm đối tượng chính, đã trở thành Độc Giác Phật – đây là ý nghĩa. (Các vị ấy) có trí tuệ rất sắc bén (sutikkhapaññā). Ngay cả khi không có chư Phật, tức là không có lời giáo huấn và chỉ dạy của chư Phật. Ngay cả với một đề mục nhỏ bé, không đáng kể, các vị ấy vẫn đạt được, vẫn liễu ngộ được tuệ giác Độc Giác (paccekabodhi), tuệ giác riêng biệt, tuệ giác chỉ sau tuệ giác của bậc Chánh Đẳng Giác.

86. Sabbamhi lokamhi sakalasmiṃ lokattaye mamaṃ ṭhapetvā maṃ vihāya pacekabuddhehi samova sadiso eva natthi, tesaṃ mahāmunīnaṃ paccekabuddhānaṃ imaṃ vaṇṇaṃ imaṃ guṇaṃ padesamattaṃ saṅkhepamattaṃ ahaṃ tumhākaṃ sādhu sādhukaṃ vakkhāmi kathessāmīti attho.

86. Trong toàn thể ba cõi, ngoại trừ ta ra, không có ai bằng hoặc tương tự với các vị Phật Độc Giác. Ta sẽ nói một cách tốt đẹp cho các ngươi nghe về phần tóm tắt, về phần rút gọn của phẩm chất này, của lời tán dương này về các vị đại ẩn sĩ, các vị Phật Độc Giác ấy. Đây là ý nghĩa.

87. Anācariyakā hutvā sayameva buddhānaṃ attanāva paṭividdhānaṃ isīnaṃ antare mahāisīnaṃ madhūvakhuddaṃ khuddakamadhupaṭalaṃ iva sādhūni madhurāni vākyāni udānavacanāni anuttaraṃ uttaravirahitaṃ bhesajaṃ osadhaṃ nibbānaṃ patthayantā icchantā sabbe tumhe supasannacittā suppasannamanā suṇātha manasi karothāti attho.

87. Các ngươi là những người mong cầu, là những người ước muốn Niết-bàn là phương thuốc, là dược phẩm vô thượng, không có gì vượt qua, hãy lắng nghe và tác ý với tâm ý vô cùng trong sáng, với tâm trí vô cùng hoan hỷ về những lời nói ngọt ngào, những lời cảm hứng tốt đẹp giống như tàng ong nhỏ của các vị ẩn sĩ, của các vị đại ẩn sĩ đã tự mình giác ngộ, đã tự mình thâm nhập (chân lý) và không có thầy chỉ dạy. Đây là ý nghĩa.

88-89. Paccekabuddhānaṃ samāgatānanti rāsibhūtānaṃ uppannānaṃ paccekabuddhānaṃ. Ariṭṭho, upariṭṭho, tagarasikhi, yasassī, sudassano, piyadassī, gandhāro, piṇḍolo, upāsabho, nitho, tatho, sutavā, bhāvitatto, sumbho, subho, methulo, aṭṭhamo, sumedho, anīgho, sudāṭho, hiṅgu, hiṅgo, dvejālino, aṭṭhako, kosalo, subāhu, upanemiso, nemiso, santacitto, sacco, tatho, virajo, paṇḍito, kālo, upakālo, vijito, jito, aṅgo, paṅgo, guttijjito, passī, jahī, upadhiṃ, dukkhamūlaṃ, aparājito, sarabhaṅgo, lomahaṃso[Pg.144], uccaṅgamāyo, asito, anāsavo, manomayo, mānacchido, bandhumā, tadādhimutto, vimalo, ketumā, kotumbaraṅgo, mātaṅgo, ariyo, accuto, accutagāmi, byāmako, sumaṅgalo, dibbilo cātiādīnaṃ paccekabuddhasatānaṃ yāni apadānāni paramparaṃ paccekaṃ byākaraṇāni yo ca ādīnavo yañca virāgavatthuṃ anallīyanakāraṇaṃ yathā ca yena kāraṇena bodhiṃ anupāpuṇiṃsu catumaggañāṇaṃ paccakkhaṃ kariṃsu. Sarāgavatthusūti suṭṭhu allīyitabbavatthūsu vatthukāmakilesakāmesu virāgasaññī virattasaññavanto rattamhi lokamhi allīyanasabhāvaloke viratacittā anallīyanamanā hitvā papañceti rāgo papañcaṃ doso papañcaṃ sabbakilesā papañcāti papañcasaṅkhāte kilese hitvā jiya phanditānīti phanditāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni jinitvā tatheva tena kāraṇena evaṃ bodhiṃ anupāpuṇiṃsu paccekabodhiñāṇaṃ paccakkhaṃ kariṃsūti attho.

Của các vị Phật Độc Giác đã tụ hội, đã sanh khởi thành nhóm. (Các vị ấy là) Ariṭṭha, Upariṭṭha, Tagarasikhi, Yasassi, Sudassana, Piyadassī, Gandhāra, Piṇḍola, Upāsabha, Nitha, Tatha, Sutavā, Bhāvitatta, Sumbha, Subha, Methula, Aṭṭhama, Sumedha, Anīgha, Sudāṭha, Hiṅgu, Hiṅga, hai vị Jālī, Aṭṭhaka, Kosala, Subāhu, Upanemisa, Nemisa, Santacitta, Sacca, Tatha, Viraja, Paṇḍita, Kāla, Upakāla, Vijita, Jita, Aṅga, Paṅga, Guttijjita, Passī, đã từ bỏ các sanh y, là cội rễ của khổ đau, là vị bất khả chiến bại, Sarabhaṅga, Lomahaṃsa, Uccaṅgamāya, Asita, Anāsava, Manomaya, Mānacchida, Bandhumā, Tadādhimutta, Vimala, Ketumā, Kotumbaraṅga, Mātaṅga, Ariya, Accuta, Accutagāmi, Byāmaka, Sumaṅgala, Dibbila, và các vị khác. Của hàng trăm vị Phật Độc Giác, những câu chuyện về sự chứng đắc theo dòng truyền thừa, những lời tuyên bố riêng biệt, và sự nguy hiểm, và nền tảng của sự ly tham, là nguyên nhân của việc không dính mắc, và bằng cách nào, và do nguyên nhân nào mà các vị ấy đã đạt đến sự giác ngộ, đã chứng ngộ trí tuệ về bốn đạo. Trong các đối tượng của tham ái có nghĩa là: Trong các đối tượng đáng để dính mắc một cách tốt đẹp, trong các dục về vật chất và các dục về phiền não, các vị ấy có tưởng về sự ly tham, là những bậc có tưởng về sự xả ly. Ở trong thế gian tham ái, trong thế gian có bản chất dính mắc, các vị ấy có tâm xả ly, có ý không dính mắc. Sau khi đã từ bỏ sự lan rộng có nghĩa là: Tham là sự lan rộng, sân là sự lan rộng, tất cả phiền não là sự lan rộng. Sau khi đã từ bỏ các phiền não được gọi là sự lan rộng, sau khi đã chinh phục các sự rung động có nghĩa là: Sau khi đã chinh phục sáu mươi hai tà kiến là các sự rung động, chính vì lý do ấy, các vị ấy đã đạt đến sự giác ngộ như vậy, đã chứng ngộ trí tuệ về sự giác ngộ của bậc Độc Giác. Đây là ý nghĩa.

90-91. Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍanti tajjanaphālanavadhabandhanaṃ nidhāya ṭhapetvā tesaṃ sabbasattānaṃ antare aññataraṃ kañci ekampi sattaṃ aviheṭhayaṃ aviheṭhayanto adukkhāpento mettena cittena ‘‘sabbe sattā sukhitā hontū’’ti mettāsahagatena cetasā hitānukampī hitena anukampanasabhāvo. Atha vā sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍanti sabbesūti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ. Bhūtesūti bhūtā vuccanti tasā ca thāvarā ca. Yesaṃ tasiṇā taṇhā appahīnā, yesañca bhayabheravā appahīnā, te tasā. Kiṃ kāraṇā vuccanti tasā? Tasanti uttasanti paritasanti bhāyanti santāsaṃ āpajjanti, taṃ kāraṇā vuccanti tasā. Yesaṃ tasiṇā taṇhā pahīnā, yesañca bhayabheravā pahīnā, te thāvarā. Kiṃ kāraṇā vuccanti thāvarā? Thiranti na tasanti na uttasanti na paritasanti na bhāyanti na santāsaṃ āpajjanti, taṃ kāraṇā vuccanti thāvarā.

Đối với tất cả chúng sanh, sau khi đã đặt xuống sự trừng phạt có nghĩa là: Sau khi đã đặt xuống, đã để qua một bên sự đe dọa, sự đánh đập, sự sát hại, sự trói buộc, ở giữa tất cả các chúng sanh ấy, vị ấy không làm tổn hại, không gây thương tích, không làm cho đau khổ bất cứ chúng sanh nào, dù chỉ là một chúng sanh, với tâm từ, với tâm ý đi cùng với tâm từ rằng: ‘Mong rằng tất cả chúng sanh được an lạc,’ là người có lòng thương tưởng đến lợi ích, có bản chất thương tưởng bằng lợi ích. Hoặc là, đối với tất cả chúng sanh, sau khi đã đặt xuống sự trừng phạt. Ở đây, ‘tất cả’ là từ ngữ bao hàm ý nghĩa toàn bộ, không còn sót lại, không có dư sót. ‘Chúng sanh’ được gọi là các chúng sanh, (bao gồm) chúng sanh còn run sợ và chúng sanh đã vững vàng. Những chúng sanh nào chưa từ bỏ được ái dục là sự khao khát, và những chúng sanh nào chưa từ bỏ được sự sợ hãi và kinh hoàng, các chúng sanh ấy là những chúng sanh còn run sợ. Vì lý do gì được gọi là còn run sợ? (Vì) các chúng sanh ấy run sợ, kinh hãi, hoảng hốt, khiếp sợ, rơi vào tình trạng kinh hoàng, vì lý do đó được gọi là còn run sợ. Những chúng sanh nào đã từ bỏ được ái dục là sự khao khát, và những chúng sanh nào đã từ bỏ được sự sợ hãi và kinh hoàng, các chúng sanh ấy là những chúng sanh đã vững vàng. Vì lý do gì được gọi là đã vững vàng? (Vì) các chúng sanh ấy đứng vững, không run sợ, không kinh hãi, không hoảng hốt, không khiếp sợ, không rơi vào tình trạng kinh hoàng, vì lý do đó được gọi là đã vững vàng.

Tayo daṇḍā – kāyadaṇḍo, vacīdaṇḍo, manodaṇḍoti. Tividhaṃ kāyaduccaritaṃ kāyadaṇḍo, catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ vacīdaṇḍo, tividhaṃ manoduccaritaṃ manodaṇḍo. Sabbesu sakalesu bhūtesu sattesu taṃ tividhaṃ daṇḍaṃ nidhāya nidahitvā oropayitvā samoropayitvā nikkhipitvā [Pg.145] paṭippassambhetvā hiṃsanatthaṃ agahetvāti sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ. Aviheṭhayaṃ aññatarampi tesanti ekamekampi sattaṃ pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā anduyā vā rajjuyā vā aviheṭhayanto, sabbepi satte pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā anduyā vā rajjuyā vā aviheṭhayaṃ aviheṭhayanto aññatarampi tesaṃ. Na puttamiccheyya kuto sahāyanti nāti paṭikkhepo. Puttanti cattāro puttā atrajo putto, khettajo, dinnako, antevāsiko putto. Sahāyanti sahāyo vuccati yena saha āgamanaṃ phāsu, gamanaṃ phāsu, ṭhānaṃ phāsu, nisajjā phāsu, ālapanaṃ phāsu, sallapanaṃ phāsu, samullapanaṃ phāsu. Na puttamiccheyya kuto sahāyanti puttampi na iccheyya na sādiyeyya na pattheyya na pihayeyya nābhijappeyya, kuto mittaṃ vā sandiṭṭhaṃ vā sambhattaṃ vā sahāyaṃ vā iccheyya sādiyeyya pattheyya pihayeyya abhijappeyyāti na puttamiccheyya kuto sahāyaṃ. Eko care khaggavisāṇakappoti so paccekasambuddho pabbajjāsaṅkhātena eko, adutiyaṭṭhena eko, taṇhāya pahānaṭṭhena eko, ekantavītarāgoti eko, ekantavītadosoti eko, ekantavītamohoti eko, ekantanikkilesoti eko, ekāyanamaggaṃ gatoti eko, eko anuttaraṃ paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti eko.

Có ba loại trừng phạt: thân trừng phạt, khẩu trừng phạt, và ý trừng phạt. Ba loại thân ác hạnh là thân trừng phạt, bốn loại khẩu ác hạnh là khẩu trừng phạt, ba loại ý ác hạnh là ý trừng phạt. ‘Đối với tất cả chúng sanh, đã đặt xuống sự trừng phạt’ có nghĩa là: đối với tất cả, toàn thể chúng sanh, hữu tình, đã đặt xuống, đã để xuống, đã hạ xuống, đã đặt xuống hẳn, đã vứt bỏ, đã làm cho lắng dịu ba loại trừng phạt ấy, (nghĩa là) đã không cầm lấy với mục đích hãm hại. ‘Không làm tổn hại bất cứ ai trong số họ’ có nghĩa là: không làm tổn hại ngay cả một chúng sanh nào bằng tay, hoặc bằng cục đất, hoặc bằng gậy, hoặc bằng dao, hoặc bằng xiềng, hoặc bằng dây thừng; không làm tổn hại tất cả chúng sanh bằng tay, hoặc bằng cục đất, hoặc bằng gậy, hoặc bằng dao, hoặc bằng xiềng, hoặc bằng dây thừng. ‘Không nên mong cầu con cái, huống nữa là bạn đồng hành,’ ở đây ‘không’ là sự phủ định. Về ‘con cái,’ có bốn loại con: con ruột, con nuôi trong nhà, con cho, và đệ tử. Về ‘bạn đồng hành,’ bạn đồng hành được gọi là người mà cùng với người ấy việc đi đến được dễ chịu, việc đi được dễ chịu, việc đứng được dễ chịu, việc ngồi được dễ chịu, việc nói chuyện được dễ chịu, việc đàm luận được dễ chịu, việc trò chuyện được dễ chịu. ‘Không nên mong cầu con cái, huống nữa là bạn đồng hành’ có nghĩa là: ngay cả con cái cũng không nên mong muốn, không nên chấp nhận, không nên cầu mong, không nên khao khát, không nên ước ao; huống nữa là mong muốn, chấp nhận, cầu mong, khao khát, ước ao bạn bè, hoặc người quen biết, hoặc người thân thiết, hoặc bạn đồng hành. ‘Hãy sống một mình như sừng tê giác’ có nghĩa là: vị Phật Độc Giác ấy là một theo nghĩa xuất gia, là một theo nghĩa không có người thứ hai, là một theo nghĩa đã đoạn trừ ái dục, là một vì hoàn toàn ly tham, là một vì hoàn toàn ly sân, là một vì hoàn toàn ly si, là một vì hoàn toàn không còn phiền não, là một vì đã đi trên con đường độc nhất, là một vì đã một mình chứng ngộ quả vị Phật Độc Giác vô thượng.

Kathaṃ so paccekasambuddho pabbajjāsaṅkhātena eko? So hi paccekasambuddho sabbaṃ gharāvāsapalibodhaṃ chinditvā, puttadārapalibodhaṃ chinditvā, ñātipalibodhaṃ, mittāmaccapalibodhaṃ, sannidhipalibodhaṃ chinditvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā nikkhamma anagāriyaṃ pabbajitvā akiñcanabhāvaṃ upagantvā ekova carati viharati iriyati vattati pāleti yapeti yāpetīti evaṃ so paccekasambuddho pabbajjāsaṅkhātena eko.

Thế nào là vị Phật Độc Giác ấy là một theo nghĩa xuất gia? Vị Phật Độc Giác ấy, sau khi đã cắt đứt mọi chướng ngại của đời sống tại gia, cắt đứt chướng ngại về con cái và vợ, cắt đứt chướng ngại về quyến thuộc, về bạn bè và quan chức, về việc tích trữ, đã cạo bỏ râu tóc, đắp y cà sa, từ bỏ gia đình, sống không gia đình, xuất gia, đạt đến trạng thái vô sở hữu, rồi một mình đi, ở, hành trì, sinh hoạt, bảo hộ, duy trì, tồn tại. Như vậy, vị Phật Độc Giác ấy là một theo nghĩa xuất gia.

Kathaṃ so paccekasambuddho adutiyaṭṭhena eko? So evaṃ pabbajito samāno eko araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevati appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni. So eko tiṭṭhati, eko gacchati, eko nisīdati, eko seyyaṃ kappeti, eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati, eko paṭikkamati, eko raho [Pg.146] nisīdati, eko caṅkamati, eko carati viharati iriyati vattati pāleti yapeti yāpetīti evaṃ so adutiyaṭṭhena eko.

Thế nào là vị Phật Độc Giác ấy là một theo nghĩa không có người thứ hai? Vị ấy, sau khi đã xuất gia như vậy, một mình lui tới các trú xứ nơi rừng sâu, hẻo lánh, xa xôi, ít tiếng động, ít ồn ào, vắng vẻ, kín đáo, thích hợp cho việc độc cư. Vị ấy một mình đứng, một mình đi, một mình ngồi, một mình nằm, một mình vào làng khất thực, một mình trở về, một mình ngồi nơi kín đáo, một mình kinh hành; một mình đi, ở, hành trì, sinh hoạt, bảo hộ, duy trì, tồn tại. Như vậy, vị ấy là một theo nghĩa không có người thứ hai.

Kathaṃ so paccekasambuddho taṇhāya pahānaṭṭhena eko? So eko adutiyo appamatto ātāpī pahitatto viharanto mahāpadhānaṃ padahanto māraṃ sasenakaṃ namuciṃ kaṇhaṃ pamattabandhuṃ vidhametvā ca taṇhājāliniṃ visaritaṃ visattikaṃ pajahi vinodesi byantiṃ akāsi anabhāvaṃ gamesi.

Thế nào là vị Phật Độc Giác ấy là một theo nghĩa đã đoạn trừ ái dục? Vị ấy, sống một mình, không có người thứ hai, không phóng dật, nhiệt tâm, tinh cần, nỗ lực tinh tấn, đã xua tan Ma vương cùng với quân đội, Namuci, Kẻ Đen Tối, quyến thuộc của sự phóng dật, và đã từ bỏ, loại trừ, chấm dứt, làm cho không còn tồn tại lưới ái dục lan rộng, bám víu.

‘‘Taṇhādutiyo puriso, dīghamaddhāna saṃsaraṃ;

Itthabhāvaññathābhāvaṃ, saṃsāraṃ nātivattati.

‘Người có ái dục làm bạn đồng hành thứ hai, lang thang trong vòng luân hồi suốt thời gian dài; trải qua kiếp này và kiếp khác, không thể vượt qua được vòng luân hồi.

‘‘Etamādīnavaṃ ñatvā, taṇhaṃ dukkhassa sambhavaṃ;

Vītataṇho anādāno, sato bhikkhu paribbaje’’ti. (itivu. 15, 105;

mahāni. 191) –

‘Biết được sự nguy hại này, (rằng) ái dục là nguồn gốc của khổ đau; vị Tỳ khưu đã ly ái, không còn chấp thủ, nên chánh niệm du hành.’

Evaṃ so paccekasambuddho taṇhāya pahānaṭṭhena eko.

Như vậy, vị Phật Độc Giác ấy là một theo nghĩa đã đoạn trừ ái dục.

Kathaṃ so paccekasambuddho ekantavītarāgoti eko? Rāgassa pahīnattā ekantavītarāgoti eko, dosassa pahīnattā ekantavītadosoti eko, mohassa pahīnattā ekantavītamohoti eko, kilesānaṃ pahīnattā ekantanikkilesoti eko, evaṃ so paccekasambuddho ekantavītarāgoti eko.

Thế nào là vị Phật Độc Giác ấy là một vì hoàn toàn ly tham? Vì đã đoạn trừ tham, nên là một vì hoàn toàn ly tham; vì đã đoạn trừ sân, nên là một vì hoàn toàn ly sân; vì đã đoạn trừ si, nên là một vì hoàn toàn ly si; vì đã đoạn trừ các phiền não, nên là một vì hoàn toàn không còn phiền não. Như vậy, vị Phật Độc Giác ấy là một vì hoàn toàn ly tham.

Kathaṃ so paccekasambuddho ekāyanamaggaṃ gatoti eko? Ekāyanamaggo vuccati cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo.

Thế nào là vị Phật Độc Giác ấy là một vì đã đi trên con đường độc nhất? Con đường độc nhất được gọi là: bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn như ý túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, và Thánh đạo tám ngành.

‘‘Ekāyanaṃ jātikhayantadassī, maggaṃ pajānāti hitānukampī;

Etena maggena tariṃsu pubbe, tarissanti ye ca taranti ogha’’nti. (saṃ. ni. 5.384;

mahāni. 191) –

‘Bậc thấy sự đoạn tận của sanh tử, vị có lòng bi mẫn vì lợi ích, biết rõ con đường độc nhất. Nhờ con đường này, các vị trong quá khứ đã vượt qua, và những vị sẽ vượt qua cùng những vị đang vượt qua bộc lưu.’

Evaṃ so ekāyanamaggaṃ gatoti eko.

Như vậy, vị ấy là một vì đã đi trên con đường độc nhất.

Kathaṃ so paccekasambuddho eko anuttaraṃ paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti eko? Bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ (mahāni. 191; cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 121). Paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ [Pg.147] dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṃsā vipassanā sammādiṭṭhi. So paccekasambuddho tena paccekabodhiñāṇena ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti bujjhi, ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti bujjhi, ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti bujjhi. ‘‘Avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti bujjhi, ‘‘saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti bujjhi, ‘‘viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti bujjhi, ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’nti bujjhi, ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’ti bujjhi, ‘‘phassapaccayā vedanā’’ti bujjhi, ‘‘vedanāpaccayā taṇhā’’ti bujjhi, ‘‘taṇhāpaccayā upādāna’’nti bujjhi, ‘‘upādānapaccayā bhavo’’ti bujjhi, ‘‘bhavapaccayā jātī’’ti bujjhi, ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti bujjhi. ‘‘Avijjānirodhā saṅkhāranirodho’’ti bujjhi, ‘‘saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho’’ti bujjhi…pe… ‘‘bhavanirodhā jātinirodho’’ti bujjhi, ‘‘jātinirodhā jarāmaraṇanirodho’’ti bujjhi. ‘‘Idaṃ dukkha’’nti bujjhi, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti bujjhi, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti bujjhi, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminipaṭipadā’’ti bujjhi. ‘‘Ime āsavā’’ti bujjhi, ‘‘ayaṃ āsavasamudayo’’ti bujjhi…pe… ‘‘paṭipadā’’ti bujjhi, ‘‘ime dhammā abhiññeyyā’’ti bujjhi, ‘‘ime dhammā pahātabbā’’ti bujjhi, ‘‘ime dhammā sacchikātabbā’’ti bujjhi, ‘‘ime dhammā bhāvetabbā’’ti bujjhi. Channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca bujjhi, pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca…pe… nissaraṇañca bujjhi, catunnaṃ mahābhūtānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca bujjhi, ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti bujjhi.

Làm thế nào vị Phật Độc Giác ấy, là một mình, đã chứng ngộ hoàn toàn sự giác ngộ Độc Giác vô thượng, nên (gọi là) một mình? Sự giác ngộ được gọi là trí tuệ ở trong bốn đạo. Tuệ, tuệ căn, tuệ lực, trạch pháp giác chi, sự thẩm sát, sự quán minh sát, chánh kiến. Vị Phật Độc Giác ấy, với trí tuệ giác ngộ Độc Giác kia, đã liễu tri rằng: ‘Tất cả các pháp hữu vi là vô thường,’ đã liễu tri rằng: ‘Tất cả các pháp hữu vi là khổ,’ đã liễu tri rằng: ‘Tất cả các pháp là vô ngã.’ Đã liễu tri rằng: ‘Do vô minh làm duyên, các hành (sanh),’ đã liễu tri rằng: ‘Do các hành làm duyên, thức (sanh),’ đã liễu tri rằng: ‘Do thức làm duyên, danh sắc (sanh),’ đã liễu tri rằng: ‘Do danh sắc làm duyên, sáu xứ (sanh),’ đã liễu tri rằng: ‘Do sáu xứ làm duyên, sự tiếp xúc (sanh),’ đã liễu tri rằng: ‘Do sự tiếp xúc làm duyên, thọ (sanh),’ đã liễu tri rằng: ‘Do thọ làm duyên, ái (sanh),’ đã liễu tri rằng: ‘Do ái làm duyên, thủ (sanh),’ đã liễu tri rằng: ‘Do thủ làm duyên, hữu (sanh),’ đã liễu tri rằng: ‘Do hữu làm duyên, sanh (sanh),’ đã liễu tri rằng: ‘Do sanh làm duyên, già và chết (sanh).’ Đã liễu tri rằng: ‘Do sự diệt tận của vô minh, các hành diệt tận,’ đã liễu tri rằng: ‘Do sự diệt tận của các hành, thức diệt tận,’...đã liễu tri rằng: ‘Do sự diệt tận của hữu, sanh diệt tận,’ đã liễu tri rằng: ‘Do sự diệt tận của sanh, già và chết diệt tận.’ Đã liễu tri rằng: ‘Đây là khổ,’ đã liễu tri rằng: ‘Đây là nguyên nhân của khổ,’ đã liễu tri rằng: ‘Đây là sự diệt khổ,’ đã liễu tri rằng: ‘Đây là con đường đưa đến sự diệt khổ.’ Đã liễu tri rằng: ‘Đây là các lậu hoặc,’ đã liễu tri rằng: ‘Đây là nguyên nhân của các lậu hoặc,’... đã liễu tri rằng: ‘(Đây là) con đường (đưa đến sự diệt tận các lậu hoặc),’ đã liễu tri rằng: ‘Các pháp này cần được thắng tri,’ đã liễu tri rằng: ‘Các pháp này cần được đoạn trừ,’ đã liễu tri rằng: ‘Các pháp này cần được thực chứng,’ đã liễu tri rằng: ‘Các pháp này cần được tu tập.’ Đã liễu tri sự sanh khởi, sự diệt tận, vị ngọt, sự nguy hại, và sự xuất ly của sáu xứ tiếp xúc, đã liễu tri sự sanh khởi... và sự xuất ly của năm uẩn thủ, đã liễu tri sự sanh khởi, sự diệt tận, vị ngọt, sự nguy hại, và sự xuất ly của bốn đại, đã liễu tri rằng: ‘Bất cứ pháp nào có sự sanh khởi, tất cả pháp ấy đều có sự diệt tận.’

Atha vā yaṃ bujjhitabbaṃ anubujjhitabbaṃ paṭibujjhitabbaṃ sambujjhitabbaṃ adhigantabbaṃ phassitabbaṃ sacchikātabbaṃ, sabbaṃ taṃ tena paccekabodhiñāṇena bujjhi anubujjhi paṭibujjhi sambujjhi adhigañchi phassesi sacchākāsīti, evaṃ so paccekasambuddho eko anuttaraṃ paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti eko.

Lại nữa, điều gì cần được liễu tri, cần được tùy tri, cần được thông tri, cần được giác ngộ, cần được chứng đắc, cần được tiếp xúc, cần được chứng ngộ, tất cả điều ấy vị ấy đã liễu tri, đã tùy tri, đã thông tri, đã giác ngộ, đã chứng đắc, đã tiếp xúc, đã thực chứng với trí tuệ giác ngộ Độc Giác kia. Như vậy, vị Phật Độc Giác ấy, là một mình, đã chứng ngộ hoàn toàn sự giác ngộ Độc Giác vô thượng, nên (gọi là) một mình.

Careti aṭṭha cariyāyo (cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 121) – iriyāpathacariyā, āyatanacariyā, saticariyā, samādhicariyā, ñāṇacariyā, maggacariyā, patticariyā, lokatthacariyā. Iriyāpathacariyāti catūsu iriyāpathesu, āyatanacariyāti chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu, saticariyāti catūsu satipaṭṭhānesu, samādhicariyāti catūsu jhānesu, ñāṇacariyāti catūsu ariyasaccesu, maggacariyāti catūsu ariyamaggesu, patticariyāti catūsu [Pg.148] sāmaññaphalesu, lokatthacariyāti tathāgatesu arahantesu sammāsambuddhesu, padesato paccekasambuddhesu, padesato sāvakesu.

Care (hành trì) là tám sự hành trì: sự hành trì về oai nghi, sự hành trì về xứ, sự hành trì về niệm, sự hành trì về định, sự hành trì về trí tuệ, sự hành trì về đạo, sự hành trì về sự chứng đắc, sự hành trì vì lợi ích thế gian. Sự hành trì về oai nghi là ở trong bốn oai nghi, sự hành trì về xứ là ở trong sáu xứ nội và ngoại, sự hành trì về niệm là ở trong bốn niệm xứ, sự hành trì về định là ở trong bốn thiền, sự hành trì về trí tuệ là ở trong bốn Thánh đế, sự hành trì về đạo là ở trong bốn Thánh đạo, sự hành trì về sự chứng đắc là ở trong bốn quả Sa-môn, sự hành trì vì lợi ích thế gian là ở nơi các đấng Như Lai, các bậc A-la-hán, các bậc Chánh Đẳng Giác; một phần ở nơi các vị Phật Độc Giác; một phần ở nơi các vị Thinh Văn.

Iriyāpathacariyā ca paṇidhisampannānaṃ, āyatanacariyā ca indriyesu guttadvārānaṃ, saticariyā ca appamādavihārīnaṃ, samādhicariyā ca adhicittamanuyuttānaṃ, ñāṇacariyā ca buddhisampannānaṃ, maggacariyā ca sammāpaṭipannānaṃ, patticariyā ca adhigataphalānaṃ, lokatthacariyā ca tathāgatānaṃ arahantānaṃ sammāsambuddhānaṃ, padesato paccekasambuddhānaṃ, padesato sāvakānaṃ. Imā aṭṭha cariyāyo.

Và sự hành trì về oai nghi là của những vị có nguyện đầy đủ, và sự hành trì về xứ là của những vị có các căn được hộ trì, và sự hành trì về niệm là của những vị sống không dể duôi, và sự hành trì về định là của những vị chuyên tâm về tăng thượng tâm, và sự hành trì về trí tuệ là của những vị có trí tuệ đầy đủ, và sự hành trì về đạo là của những vị thực hành chân chánh, và sự hành trì về sự chứng đắc là của những vị đã chứng đắc quả, và sự hành trì vì lợi ích thế gian là của các đấng Như Lai, các bậc A-la-hán, các bậc Chánh Đẳng Giác; một phần của các vị Phật Độc Giác; một phần của các vị Thinh Văn. Đây là tám sự hành trì.

Aparāpi aṭṭha cariyāyo – adhimuccanto saddhāya carati, paggaṇhanto vīriyena carati, upaṭṭhapento satiyā carati, avikkhepaṃ karonto samādhinā carati, pajānanto paññāya carati, vijānanto viññāṇacariyāya carati, evaṃ paṭipannassa kusalā dhammā āyatananti āyatanacariyāya carati. Evaṃ paṭipanno visesamadhigacchatīti visesacariyāya carati. Imā aṭṭha cariyāyo.

Lại nữa, tám sự hành trì khác: vị ấy hành trì với tín, trong khi quyết tín; vị ấy hành trì với tinh tấn, trong khi nỗ lực; vị ấy hành trì với niệm, trong khi an lập; vị ấy hành trì với định, trong khi thực hiện sự không phân tán; vị ấy hành trì với tuệ, trong khi liễu tri; vị ấy hành trì với sự hành trì về thức, trong khi tuệ tri; đối với vị thực hành như vậy, các pháp thiện trở nên dài lâu, nên vị ấy hành trì với sự hành trì về sự dài lâu. Vị thực hành như vậy chứng đắc sự thù thắng, nên vị ấy hành trì với sự hành trì về sự thù thắng. Đây là tám sự hành trì.

Aparāpi aṭṭha cariyāyo – dassanacariyā ca sammādiṭṭhiyā, abhiniropanacariyā ca sammāsaṅkappassa, pariggahacariyā ca sammāvācāya, samuṭṭhānacariyā ca sammākammantassa, vodānacariyā ca sammāājīvassa, paggahacariyā ca sammāvāyāmassa, upaṭṭhānacariyā ca sammāsatiyā, avikkhepacariyā ca sammāsamādhissa. Imā aṭṭha cariyāyo.

Lại nữa, tám sự hành trì khác: và sự hành trì về sự thấy của chánh kiến, và sự hành trì về sự hướng tâm của chánh tư duy, và sự hành trì về sự thâu nhiếp của chánh ngữ, và sự hành trì về sự khởi lên của chánh nghiệp, và sự hành trì về sự trong sạch của chánh mạng, và sự hành trì về sự nỗ lực của chánh tinh tấn, và sự hành trì về sự an lập của chánh niệm, và sự hành trì về sự không phân tán của chánh định. Đây là tám sự hành trì.

Khaggavisāṇakappoti yathā khaggassa nāma visāṇaṃ ekameva hoti, adutiyaṃ, evameva so paccekasambuddho takkappo tassadiso tappaṭibhāgo. Yathā atiloṇaṃ vuccati loṇakappo, atitittakaṃ vuccati tittakappo, atimadhuraṃ vuccati madhurakappo, atiuṇhaṃ vuccati aggikappo, atisītaṃ vuccati himakappo, mahāudakakkhandho vuccati samuddakappo, mahābhiññābalappatto sāvako vuccati satthukappoti. Evameva so paccekasambuddho khaggavisāṇakappo, khaggavisāṇasadiso khaggavisāṇapaṭibhāgo eko adutiyo muttabandhano sammā loke carati viharati iriyati vattati pāleti yapeti yāpetīti eko care khaggavisāṇakappo. Tenāhu paccekasambuddhā –

"Giống như sừng tê giác" có nghĩa là: Giống như sừng của con tê giác chỉ có một, không có cái thứ hai, cũng vậy, vị Phật Độc Giác ấy cũng giống như thế, tương tự như thế, có phần tương tự như thế. Giống như cái gì rất mặn được gọi là "giống như muối", cái gì rất đắng được gọi là "giống như vị đắng", cái gì rất ngọt được gọi là "giống như vị ngọt", cái gì rất nóng được gọi là "giống như lửa", cái gì rất lạnh được gọi là "giống như tuyết", khối nước lớn được gọi là "giống như biển cả", vị thinh văn đã đạt được năng lực đại thắng trí được gọi là "giống như bậc Đạo Sư". Cũng vậy, vị Phật Độc Giác ấy giống như sừng tê giác, tương tự như sừng tê giác, có phần tương tự như sừng tê giác, một mình, không có người thứ hai, không còn ràng buộc, đi lại, trú ngụ, hành xử, duy trì, bảo tồn, nuôi mạng, khiến cho nuôi mạng một cách chân chánh trong thế gian, (nên nói) hãy đi một mình như sừng tê giác. Do đó, các vị Phật Độc Giác đã nói rằng –

‘‘Sabbesu [Pg.149] bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ, aviheṭhayaṃ aññatarampi tesaṃ;

Na puttamiccheyya kuto sahāyaṃ, eko care khaggavisāṇakappo.

“Từ bỏ hình phạt đối với tất cả chúng sanh, không làm hại bất cứ ai trong số họ; không nên mong có con, huống chi là bạn đồng hành, hãy đi một mình như sừng tê giác.”

‘‘Saṃsaggajātassa bhavanti snehā, snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahoti;

Ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno;

Eko care khaggavisāṇakappo.

“Đối với người có giao du, các ái luyến khởi sanh, nỗi khổ này phát sinh theo sau ái luyến. Thấy rõ sự nguy hại sinh ra từ ái luyến, hãy đi một mình như sừng tê giác.”

‘‘Mitte suhajje anukampamāno, hāpeti atthaṃ paṭibaddhacitto;

Etaṃ bhayaṃ santhave pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

“Thương xót bạn bè thân hữu, người có tâm bị ràng buộc làm mất đi lợi ích của mình. Thấy rõ sự nguy hiểm này trong sự thân thiết, hãy đi một mình như sừng tê giác.”

‘‘Vaṃso visālova yathā visatto, puttesu dāresu ca yā apekkhā;

Vaṃse kaḷīrova asajjamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

“Sự quyến luyến đối với con cái và vợ giống như bụi tre lan rộng và quyến luyến. Không dính mắc như chồi tre, hãy đi một mình như sừng tê giác.”

‘‘Migo araññamhi yathā abaddho, yenicchakaṃ gacchati gocarāya;

Viññū naro seritaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

“Giống như con nai trong rừng không bị trói buộc, đi tìm thức ăn bất cứ nơi nào nó muốn. Người trí thấy rõ sự tự do, hãy đi một mình như sừng tê giác.”

‘‘Āmantanā hoti sahāyamajjhe, vāse ca ṭhāne gamane cārikāya;

Anabhijjhitaṃ seritaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

“Giữa bạn bè có sự mời gọi, trong lúc ở, lúc đứng, lúc đi, lúc du hành. Thấy rõ sự tự do không bị thèm muốn, hãy đi một mình như sừng tê giác.”

‘‘Khiḍḍā ratī hoti sahāyamajjhe, puttesu pemaṃ vipulañca hoti;

Piyavippayogaṃ vijigucchamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

“Giữa bạn bè có sự vui đùa, thích thú, và có tình thương bao la đối với con cái. Ghê tởm sự chia ly với người thân yêu, hãy đi một mình như sừng tê giác.”

‘‘Cātuddiso [Pg.150] appaṭigho ca hoti, santussamāno itarītarena;

Parissayānaṃ sahitā achambhī, eko care khaggavisāṇakappo.

“Không có sân hận ở bốn phương, biết đủ với bất cứ thứ gì có được. Chịu đựng các hiểm nguy, không sợ hãi, hãy đi một mình như sừng tê giác.”

‘‘Dussaṅgahā pabbajitāpi eke, atho gahaṭṭhā gharamāvasantā;

Appossukko paraputtesu hutvā, eko care khaggavisāṇakappo.

“Một số người xuất gia cũng khó gần, và cả những người tại gia sống trong nhà. Không bận tâm đến con cái của người khác, hãy đi một mình như sừng tê giác.”

‘‘Oropayitvā gihibyañjanāni, sañchinnapatto yathā koviḷāro;

Chetvāna vīro gihibandhanāni, eko care khaggavisāṇakappo.

“Từ bỏ các tướng mạo của người tại gia, giống như cây koviḷāra đã rụng hết lá. Bậc anh hùng cắt đứt các ràng buộc của tại gia, hãy đi một mình như sừng tê giác.”

‘‘Sace labhetha nipakaṃ sahāyaṃ, saddhiṃ caraṃ sādhuvihāridhīraṃ;

Abhibhuyya sabbāni parissayāni, careyya tenattamano satīmā.

“Nếu tìm được một người bạn đồng hành trí tuệ, cùng đi, sống tốt, kiên định, hãy vượt qua mọi hiểm nguy, đi cùng người ấy với tâm hoan hỷ và chánh niệm.”

‘‘No ce labhetha nipakaṃ sahāyaṃ, saddhiṃ caraṃ sādhuvihāridhīraṃ;

Rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāya, eko care mātaṅgaraññeva nāgo.

“Nếu không tìm được một người bạn đồng hành trí tuệ, cùng đi, sống tốt, kiên định, thì như vua từ bỏ vương quốc đã chinh phục, hãy đi một mình như voi chúa Mātaṅga trong rừng.”

‘‘Addhā pasaṃsāma sahāyasampadaṃ, seṭṭhā samā sevitabbā sahāyā;

Ete aladdhā anavajjabhojī, eko care khaggavisāṇakappo.

“Chắc chắn chúng ta tán thán sự thành tựu của bạn bè. Nên thân cận với những người bạn cao thượng hơn hoặc bằng mình. Không tìm được những người bạn như vậy, hãy sống với vật thực không lỗi lầm, và đi một mình như sừng tê giác.”

‘‘Disvā suvaṇṇassa pabhassarāni, kammāraputtena suniṭṭhitāni;

Saṅghaṭṭamānāni duve bhujasmiṃ, eko care khaggavisāṇakappo.

“Thấy những chiếc vòng vàng sáng chói, được con trai người thợ kim hoàn chế tác khéo léo, hai chiếc va chạm vào nhau trên cánh tay, (thấy vậy) hãy đi một mình như sừng tê giác.”

‘‘Evaṃ [Pg.151] dutīyena sahā mamassa, vācābhilāpo abhisajjanā vā;

Etaṃ bhayaṃ āyatiṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

“Cũng vậy, nếu có người thứ hai đi cùng, sẽ có lời qua tiếng lại hoặc sự quấy rầy. Thấy rõ sự nguy hiểm này trong tương lai, hãy đi một mình như sừng tê giác.”

‘‘Kāmā hi citrā madhurā manoramā, virūparūpena mathenti cittaṃ;

Ādīnavaṃ kāmaguṇesu disvā, eko care khaggavisāṇakappo.

“Vì các dục lạc đa dạng, ngọt ngào, làm vui lòng, khuấy động tâm trí bằng nhiều hình thức khác nhau. Thấy rõ sự nguy hại trong các dục, hãy đi một mình như sừng tê giác.”

‘‘Ītī ca gaṇḍo ca upaddavo ca, rogo ca sallañca bhayañca metaṃ;

Etaṃ bhayaṃ kāmaguṇesu disvā, eko care khaggavisāṇakappo.

“Đây là tai ương, là khối u, là tai họa, là bệnh tật, là mũi tên, là sự sợ hãi. Thấy rõ sự sợ hãi này trong các dục, hãy đi một mình như sừng tê giác.”

‘‘Sītañca uṇhañca khudaṃ pipāsaṃ, vātātape ḍaṃsasarīsape ca;

Sabbānipetāni abhibbhavitvā, eko care khaggavisāṇakappo.

“Lạnh và nóng, đói và khát, gió, nắng, ruồi muỗi và bò sát. Vượt qua tất cả những điều này, hãy đi một mình như sừng tê giác.”

‘‘Nāgova yūthāni vivajjayitvā, sañjātakhandho padumī uḷāro;

Yathābhirantaṃ viharaṃ araññe, eko care khaggavisāṇakappo.

“Giống như voi chúa có thân hình phát triển, cao quý, như hoa sen, tránh xa đàn, sống trong rừng theo ý thích, hãy đi một mình như sừng tê giác.”

‘‘Aṭṭhānataṃ saṅgaṇikāratassa, yaṃ phassaye sāmayikaṃ vimuttiṃ;

Ādiccabandhussa vaco nisamma, eko care khaggavisāṇakappo.

“Đối với người thích hội chúng, không thể nào chứng ngộ được sự giải thoát tạm thời. Lắng nghe lời của bậc Thân Quyến Mặt Trời, hãy đi một mình như sừng tê giác.”

‘‘Diṭṭhīvisūkāni upātivatto, patto niyāmaṃ paṭiladdhamaggo;

Uppannañāṇomhi anaññaneyyo, eko care khaggavisāṇakappo.

“Đã vượt qua các tà kiến, đã đạt đến sự chắc chắn, đã đắc đạo. Trí tuệ đã khởi sanh, không cần ai dẫn dắt, hãy đi một mình như sừng tê giác.”

‘‘Nillolupo [Pg.152] nikkuho nippipāso, nimmakkha niddhantakasāvamoho;

Nirāsayo sabbaloke bhavitvā, eko care khaggavisāṇakappo.

“Không tham lam, không xảo trá, không khao khát, không che giấu lỗi, đã tẩy sạch cấu uế và si mê. Không còn mong cầu trong tất cả các thế giới, hãy đi một mình như sừng tê giác.”

‘‘Pāpaṃ sahāyaṃ parivajjayetha, anatthadassiṃ visame niviṭṭhaṃ;

Sayaṃ na seve pasutaṃ pamattaṃ, eko care khaggavisāṇakappo.

“Nên tránh xa người bạn xấu, người chỉ thấy điều bất lợi, đã an trú trong điều sai trái. Chính mình không nên thân cận người đam mê, phóng dật, hãy đi một mình như sừng tê giác.”

‘‘Bahussutaṃ dhammadharaṃ bhajetha, mittaṃ uḷāraṃ paṭibhānavantaṃ;

Aññāya atthāni vineyya kaṅkhaṃ, eko care khaggavisāṇakappo.

“Nên thân cận người bạn đa văn, trì pháp, người bạn cao thượng, có trí tuệ biện tài. Sau khi đã biết rõ các lợi ích và xua tan nghi ngờ, hãy đi một mình như sừng tê giác.”

‘‘Khiḍḍaṃ ratiṃ kāmasukhañca loke, analaṅkaritvā anapekkhamāno;

Vibhūsaṭṭhānā virato saccavādī, eko care khaggavisāṇakappo.

“Không trang điểm, không mong đợi sự vui đùa, thích thú và lạc thú của dục trong thế gian. Từ bỏ sự trang sức, nói lời chân thật, hãy đi một mình như sừng tê giác.”

‘‘Puttañca dāraṃ pitarañca mātaraṃ, dhanāni dhaññāni ca bandhavāni;

Hitvāna kāmāni yathodhikāni, eko care khaggavisāṇakappo.

“Con, vợ, cha và mẹ, tài sản, ngũ cốc và bà con, từ bỏ các dục lạc theo thứ bậc, hãy đi một mình như sừng tê giác.”

‘‘Saṅgo eso parittamettha sokhyaṃ, appassādo dukkhamevettha bhiyyo;

Gaḷo eso iti ñatvā matimā, eko care khaggavisāṇakappo.

“Đây là sự dính mắc, trong đó hạnh phúc rất ít, vị ngọt ít, mà đau khổ lại nhiều hơn. Người trí biết rằng đây là một khối u, hãy đi một mình như sừng tê giác.”

‘‘Sandālayitvāna saṃyojanāni, jālaṃva bhetvā salilambucārī,Aggīva daḍḍhaṃ anivattamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

“Phá vỡ các kiết sử, như con cá sống dưới nước phá lưới, giống như ngọn lửa không quay lại nơi đã cháy, hãy đi một mình như sừng tê giác.”

‘‘Okkhittacakkhū [Pg.153] na ca pādalolo, guttindriyo rakkhitamānasāno;

Anavassuto apariḍayhamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

Mắt nhìn xuống, không lăng xăng chân tay, các căn được phòng hộ, tâm ý được bảo vệ; không bị ướt đẫm, không bị thiêu đốt, hãy sống một mình, như sừng tê giác.

‘‘Ohārayitvā gihibyañjanāni, sañchannapatto yathā pārichatto;

Kāsāyavattho abhinikkhamitvā, eko care khaggavisāṇakappo.

Từ bỏ các tướng của người tại gia, như cây san hô trụi lá; mặc y cà-sa, đã xuất gia, hãy sống một mình, như sừng tê giác.

‘‘Rasesu gedhaṃ akaraṃ alolo, anaññaposī sapadānacārī;

Kule kule appaṭibaddhacitto, eko care khaggavisāṇakappo.

Không tham đắm các vị, không lăng xăng, không nuôi dưỡng người khác, đi khất thực tuần tự; tâm không ràng buộc trong từng gia đình, hãy sống một mình, như sừng tê giác.

‘‘Pahāya pañcāvaraṇāni cetaso, upakkilese byapanujja sabbe;

Anissito chejja sinehadosaṃ, eko care khaggavisāṇakappo.

Từ bỏ năm triền cái của tâm, đoạn trừ tất cả các tùy phiền não; không nương tựa, cắt đứt lỗi lầm của ái luyến, hãy sống một mình, như sừng tê giác.

‘‘Vipiṭṭhikatvāna sukhañca dukkhaṃ, pubbeva somanassadomanassaṃ;

Laddhānupekkhaṃ samathaṃ visuddhaṃ, eko care khaggavisāṇakappo.

Đã để lại sau lưng lạc và khổ, và cả ưu và hỷ từ trước; đã đạt được xả, tịnh, và thanh tịnh, hãy sống một mình, như sừng tê giác.

‘‘Āraddhavīriyo paramatthapattiyā, alīnacitto akusītavutti;

Daḷhanikkamo thāmabalūpapanno, eko care khaggavisāṇakappo.

Tinh tấn đã được khởi lên để đạt được mục đích tối thượng, tâm không co rút, không có hành vi lười biếng; có sự xuất ly kiên cố, được trang bị sức mạnh và năng lực, hãy sống một mình, như sừng tê giác.

‘‘Paṭisallānaṃ jhānamariñcamāno, dhammesu niccaṃ anudhammacārī;

Ādīnavaṃ sammasitā bhavesu, eko care khaggavisāṇakappo.

Không từ bỏ sự độc cư và thiền định, luôn sống thuận theo pháp trong các pháp; đã quán xét sự nguy hại trong các cõi hữu, hãy sống một mình, như sừng tê giác.

‘‘Taṇhakkhayaṃ [Pg.154] patthayamappamatto, aneḷamūgo sutavā satīmā;

Saṅkhātadhammo niyato padhānavā, eko care khaggavisāṇakappo.

Mong cầu sự đoạn tận ái, không buông lung, không câm điếc, có học hỏi, có chánh niệm; đã thấu hiểu pháp, đã xác định, có sự tinh cần, hãy sống một mình, như sừng tê giác.

‘‘Sīhova saddesu asantasanto, vātova jālamhi asajjamāno;

Padumaṃva toyena alimpamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

Như sư tử không kinh hãi trước tiếng động, như gió không vướng vào lưới; như hoa sen không dính nước, hãy sống một mình, như sừng tê giác.

‘‘Sīho yathā dāṭhabalī pasayha, rājā migānaṃ abhibhuyya cārī;

Sevetha pantāni senāsanāni, eko care khaggavisāṇakappo.

Như sư tử, kẻ mạnh về nanh vuốt, vua của các loài thú, đi lại, chinh phục; hãy lui tới các trú xứ xa vắng, hãy sống một mình, như sừng tê giác.

‘‘Mettaṃ upekkhaṃ karuṇaṃ vimuttiṃ, āsevamāno muditañca kāle;

Sabbena lokena avirujjhamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

Tu tập từ, xả, bi, giải thoát, và hỷ đúng thời; không mâu thuẫn với toàn thể thế gian, hãy sống một mình, như sừng tê giác.

‘‘Rāgañca dosañca pahāya mohaṃ, sandālayitvāna saṃyojanāni;

Asantasaṃ jīvitasaṅkhayamhi, eko care khaggavisāṇakappo.

Từ bỏ tham, sân, và si, đã phá vỡ các kiết sử; không kinh hãi khi mạng sống đoạn tận, hãy sống một mình, như sừng tê giác.

‘‘Bhajanti sevanti ca kāraṇatthā, nikkāraṇā dullabhā ajja mittā;

Attatthapaññā asucīmanussā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.

Người ta kết giao và thân cận vì có mục đích, ngày nay, bạn bè không vì mục đích thì khó tìm; con người trí tuệ chỉ vì lợi ích bản thân, không trong sạch, hãy sống một mình, như sừng tê giác.

Tattha sabbesu bhūtesūti khaggavisāṇapaccekabuddhāpadānasuttaṃ. Kā uppatti? Sabbasuttānaṃ catubbidhā uppatti – attajjhāsayato, parajjhāsayato, aṭṭhuppattito, pucchāvasitoti. Tattha khaggavisāṇasuttassa avisesena pucchāvasito uppatti. Visesena pana yasmā ettha kāci gāthā tena [Pg.155] tena paccekabuddhena puṭṭhena vuttā, kāci apuṭṭhena attanā adhigatamagganayānurūpaṃ udānaṃyeva udānentena, tasmā kāyaci gāthāya pucchāvasito, kāyaci attajjhāsayato uppatti. Tattha yā ayaṃ avisesena pucchāvasito uppatti, sā ādito pabhuti evaṃ veditabbā –

Ở đây, (câu kệ bắt đầu bằng) 'sabbesu bhūtesu' là kinh Khaggavisāṇa Paccekabuddhāpadāna. Duyên khởi là gì? Duyên khởi của tất cả các kinh có bốn loại: do ý muốn của tự thân, do ý muốn của người khác, do sự việc phát sinh, và do câu hỏi. Trong đó, duyên khởi của kinh Khaggavisāṇa, một cách tổng quát, là do câu hỏi. Nhưng một cách đặc biệt, vì rằng ở đây có một số câu kệ được vị Phật Độc Giác này hay vị Phật Độc Giác kia nói ra khi được hỏi, một số câu kệ (được nói ra) khi không được hỏi, khi vị ấy tự mình thốt lên lời cảm hứng phù hợp với đạo lộ mà mình đã chứng ngộ, do đó, duyên khởi của một số câu kệ là do câu hỏi, của một số câu kệ là do ý muốn của tự thân. Trong đó, duyên khởi do câu hỏi một cách tổng quát này, nên được hiểu từ đầu như sau:

Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati. Atha kho āyasmato ānandassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘buddhānaṃ patthanā ca abhinīhāro ca dissati, tathā sāvakānaṃ, paccekabuddhānaṃ na dissati, yaṃnūnāhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā puccheyya’’nti? So paṭisallānā vuṭṭhito bhagavantaṃ upasaṅkamitvā yathākkamena etamatthaṃ pucchi. Athassa bhagavā pubbayogāvacarasuttaṃ abhāsi –

Một thời, Thế Tôn trú ở Sāvatthī. Bấy giờ, khi Tôn giả Ānanda ở nơi vắng vẻ, độc cư, một suy nghĩ như vầy đã khởi lên trong tâm: 'Sự phát nguyện và sự quyết tâm của các vị Phật được thấy rõ, của các vị Thinh văn cũng vậy, nhưng của các vị Phật Độc Giác thì không thấy rõ. Hay là ta nên đến đảnh lễ Thế Tôn và hỏi về vấn đề này?' Vị ấy, sau khi ra khỏi nơi độc cư, đã đến đảnh lễ Thế Tôn và hỏi về vấn đề này theo trình tự. Bấy giờ, Thế Tôn đã thuyết cho vị ấy kinh Pubbayogāvacara:

‘‘Pañcime, ānanda, ānisaṃsā pubbayogāvacare diṭṭheva dhamme paṭikacceva aññaṃ ārādheti. No ce diṭṭheva dhamme paṭikacceva aññaṃ ārādheti, atha maraṇakāle aññaṃ ārādheti. Atha devaputto samāno aññaṃ ārādheti. Atha buddhānaṃ sammukhībhāve khippābhiñño hoti. Atha pacchime kāle paccekasambuddho hotī’’ti.

Này Ānanda, có năm lợi ích này cho người thực hành công phu ban đầu: ngay trong hiện tại, ngay từ đầu, vị ấy chứng đắc A-la-hán quả. Nếu không chứng đắc A-la-hán quả ngay trong hiện tại, ngay từ đầu, thì vị ấy chứng đắc A-la-hán quả vào lúc lâm chung. Hoặc, sau khi trở thành một vị trời, vị ấy chứng đắc A-la-hán quả. Hoặc, vị ấy trở thành người có thắng trí nhanh chóng trước sự hiện diện của các vị Phật. Hoặc, vào thời cuối cùng, vị ấy trở thành một vị Phật Độc Giác.

Evaṃ vatvā puna āha –

Sau khi nói như vậy, Ngài lại nói nữa:

‘‘Paccekasambuddhā nāma, ānanda, abhinīhārasampannā pubbayogāvacarā honti, tasmā paccekabuddhabuddhasāvakānaṃ sabbesaṃ patthanā ca abhinīhāro ca icchitabbo’’ti.

Này Ānanda, các vị gọi là Phật Độc Giác là những người đã viên mãn sự quyết tâm và đã thực hành công phu ban đầu. Do đó, sự phát nguyện và sự quyết tâm của tất cả các vị Phật Độc Giác, Phật, và Thinh văn đều đáng được mong muốn.

So āha – ‘‘buddhānaṃ, bhante, patthanā kīva ciraṃ vaṭṭatī’’ti. Buddhānaṃ, ānanda, heṭṭhimaparicchedena cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca, majjhimaparicchedena aṭṭha asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca, uparimaparicchedena soḷasa asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca. Ete ca bhedā paññādhikasaddhādhikavīriyādhikānaṃ vasena ñātabbā. Paññādhikānañhi saddhā mandā hoti, paññā tikkhā. Saddhādhikānaṃ paññā majjhimā hoti, saddhā tikkhā. Vīriyādhikānaṃ saddhā paññā mandā hoti, vīriyaṃ tikkhanti. Appatvā pana cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca divase divase vessantaradānasadisaṃ dānaṃ dentopi tadanurūpe sīlādipāramidhamme ācinantopi antarā [Pg.156] buddho bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Kasmā? Ñāṇaṃ gabbhaṃ na gaṇhāti, vepullaṃ nāpajjati, paripākaṃ na gacchatīti. Yathā nāma timāsacatumāsapañcamāsaccayena nipphajjanakaṃ sassaṃ taṃ taṃ kālaṃ appatvā divase divase satakkhattuṃ sahassakkhattuṃ keḷāyantopi udakena siñcantopi antarā pakkhena vā māsena vā nipphādessatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Kasmā? Sassaṃ gabbhaṃ na gaṇhāti, vepullaṃ nāpajjati, paripākaṃ na gacchatīti. Evamevaṃ appatvā cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca antarā buddho bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Tasmā yathāvuttameva kālaṃ pāramipūraṇaṃ kātabbaṃ ñāṇaparipākatthāya. Ettakenāpi ca kālena buddhattaṃ patthayato abhinīhārakaraṇe aṭṭha sampattiyo icchitabbā. Ayañhi –

Vị ấy bạch rằng: “Bạch đức Thế Tôn, sự phát nguyện của các vị Phật cần bao lâu mới thành tựu?” Này Ānanda, đối với các vị Phật, giới hạn thấp nhất là bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, giới hạn trung bình là tám a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, giới hạn cao nhất là mười sáu a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp. Và những sự khác biệt này cần được hiểu theo các vị Bồ-tát Trí Tuệ quyền, Tín quyền, và Tấn quyền. Thật vậy, đối với các vị Trí Tuệ quyền, tín thì yếu, trí tuệ thì sắc bén. Đối với các vị Tín quyền, trí tuệ thì trung bình, tín thì sắc bén. Đối với các vị Tấn quyền, tín và trí tuệ thì yếu, tinh tấn thì sắc bén. Tuy nhiên, khi chưa đủ bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, dù mỗi ngày có bố thí tương đương với sự bố thí của Vessantara, dù có thực hành các pháp ba-la-mật như giới v.v... tương ứng, việc trở thành Phật ở giữa chừng là điều không thể có. Vì sao? Vì trí tuệ chưa thụ thai, chưa phát triển, chưa đến lúc chín muồi. Ví như lúa giống cần ba tháng, bốn tháng, hay năm tháng mới trổ bông, khi chưa đến thời điểm ấy, dù mỗi ngày chăm sóc trăm lần, ngàn lần, tưới nước, việc mong cho nó trổ bông trong nửa tháng hay một tháng ở giữa chừng là điều không thể có. Vì sao? Vì lúa giống chưa thụ thai, chưa phát triển, chưa đến lúc chín muồi. Cũng vậy, khi chưa đủ bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, việc trở thành Phật ở giữa chừng là điều không thể có. Do đó, cần phải thực hành viên mãn các ba-la-mật trong khoảng thời gian đã nói để trí tuệ được chín muồi. Và trong khoảng thời gian ấy, người phát nguyện thành Phật cần phải có tám sự thành tựu khi thực hiện đại nguyện. Thật vậy, đó là:

‘‘Manussattaṃ liṅgasampatti, hetu satthāradassanaṃ;

Pabbajjā guṇasampatti, adhikāro ca chandatā;

Aṭṭhadhammasamodhānā, abhinīhāro samijjhati’’. (bu. vaṃ. 2.59);

“Được làm người, thành tựu giới tính, có nhân duyên, được gặp bậc Đạo Sư; Được xuất gia, thành tựu phẩm chất, có sự hy sinh, và có ý nguyện. Khi hội đủ tám pháp này, đại nguyện sẽ được thành tựu.”

Abhinīhāroti mūlapaṇidhānassetaṃ adhivacanaṃ. Tattha manussattanti manussajāti. Aññatra hi manussajātiyā avasesajātīsu devajātiyampi ṭhitassa paṇidhi na ijjhati, tattha ṭhitena pana buddhattaṃ patthayantena dānādīni puññakammāni katvā manussattaṃyeva patthetabbaṃ, tattha ṭhatvā paṇidhi kātabbo. Evañhi samijjhati. Liṅgasampattīti purisabhāvo. Mātugāmanapuṃsakaubhatobyañjanakānañhi manussajātiyaṃ ṭhitānampi paṇidhi na ijjhati. Tattha ṭhitena pana buddhattaṃ patthentena dānādīni puññakammāni katvā purisabhāvoyeva patthetabbo, tattha ṭhatvā paṇidhi kātabbo. Evañhi samijjhati. Hetūti arahattassa upanissayasampatti. Yo hi tasmiṃ attabhāve vāyamanto arahattaṃ pāpuṇituṃ samattho, tassa paṇidhi samijjhati, no itarassa yathā sumedhapaṇḍitassa. So hi dīpaṅkarapādamūle pabbajitvā tenattabhāvena arahattaṃ pāpuṇituṃ samattho ahosi. Satthāradassananti buddhānaṃ sammukhādassanaṃ. Evañhi ijjhati, no aññathā yathā sumedhapaṇḍitassa. So hi dīpaṅkaraṃ sammukhā disvā paṇidhiṃ akāsi. Pabbajjāti anagāriyabhāvo. So ca kho sāsane vā kammavādikiriyavāditāpasaparibbājakanikāye vā vaṭṭati yathā sumedhapaṇḍitassa. So hi sumedho nāma tāpaso hutvā paṇidhiṃ akāsi. Guṇasampattīti jhānādiguṇapaṭilābho[Pg.157]. Pabbajitassapi hi guṇasampannasseva ijjhati, no itarassa yathā sumedhapaṇḍitassa. So hi pañcābhiñño ca aṭṭhasamāpattilābhī ca hutvā paṇidhesi. Adhikāroti adhikakāro, pariccāgoti attho. Jīvitādipariccāgañhi katvā paṇidahatoyeva ijjhati, no itarassa yathā sumedhapaṇḍitassa. So hi –

“Đại nguyện” (abhinīhāra) là một tên gọi khác của sự phát nguyện căn bản (mūlapaṇidhāna). Trong đó, “được làm người” (manussattaṃ) là sanh vào loài người. Thật vậy, ngoài loài người, sự phát nguyện của người ở các loài khác, ngay cả ở loài trời, cũng không thành tựu. Do đó, người ở cõi trời phát nguyện thành Phật, sau khi làm các công đức như bố thí v.v..., nên phát nguyện được làm người, rồi ở trong thân người đó mà thực hiện sự phát nguyện. Vì như vậy mới thành tựu. “Thành tựu giới tính” (liṅgasampatti) là thân nam giới. Thật vậy, sự phát nguyện của người nữ, người bán nam bán nữ, người có hai giới tính, dù sanh trong loài người cũng không thành tựu. Do đó, người ở trong các thân phận ấy, khi phát nguyện thành Phật, sau khi làm các công đức như bố thí v.v..., nên phát nguyện được làm thân nam giới, rồi ở trong thân nam giới đó mà thực hiện sự phát nguyện. Vì như vậy mới thành tựu. “Nhân duyên” (hetu) là sự thành tựu về nhân yểm ly để chứng đắc A-la-hán quả. Thật vậy, người nào nếu nỗ lực trong chính kiếp sống đó có khả năng chứng đắc A-la-hán quả, sự phát nguyện của người ấy sẽ thành tựu, của người khác thì không; ví như trường hợp của nhà hiền triết Sumedha. Vị ấy, sau khi xuất gia dưới chân đức Phật Dīpaṅkara, đã có khả năng chứng đắc A-la-hán quả trong chính kiếp sống đó. “Được gặp bậc Đạo Sư” (satthāradassanaṃ) là được diện kiến một vị Phật. Vì như vậy mới thành tựu, không phải cách khác; ví như trường hợp của nhà hiền triết Sumedha. Vị ấy đã phát nguyện sau khi diện kiến đức Phật Dīpaṅkara. “Xuất gia” (pabbajjā) là đời sống không gia đình. Và điều này có thể là trong giáo pháp (của đức Phật) hoặc trong các nhóm đạo sĩ, du sĩ chủ trương nghiệp luận, hành động luận; ví như trường hợp của nhà hiền triết Sumedha. Vị ấy đã phát nguyện khi là một đạo sĩ tên Sumedha. “Thành tựu phẩm chất” (guṇasampatti) là chứng đắc các phẩm chất như thiền định v.v... Thật vậy, ngay cả người đã xuất gia, sự phát nguyện chỉ thành tựu đối với người đã thành tựu các phẩm chất, không phải với người khác; ví như trường hợp của nhà hiền triết Sumedha. Vị ấy đã phát nguyện sau khi là người chứng đắc năm thắng trí và tám thiền chứng. “Sự hy sinh” (adhikāro) có nghĩa là hành động cao cả, tức là sự xả thí. Thật vậy, sự phát nguyện chỉ thành tựu đối với người đã thực hiện sự xả thí sinh mạng v.v..., không phải với người khác; ví như trường hợp của nhà hiền triết Sumedha. Vị ấy đã –

‘‘Akkamitvāna maṃ buddho, saha sissehi gacchatu;

Mā naṃ kalale akkamittha, hitāya me bhavissatī’’ti. (bu. vaṃ. 2.53);

“Xin đức Phật hãy bước lên con, cùng với các đệ tử mà đi qua. Xin Ngài đừng bước lên vũng bùn ấy, điều này sẽ mang lại lợi ích cho con.”

Evaṃ attapariccāgaṃ katvā paṇidhesi. Chandatāti kattukamyatā. Sā yassa balavatī hoti, tassa ijjhati paṇidhi. Sā ca sace koci vadeyya ‘‘ko cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca niraye paccitvā buddhattaṃ icchatī’’ti. Taṃ sutvā yo ‘‘aha’’nti vattuṃ ussahati, tassa balavatīti veditabbā. Tathā yadi koci vadeyya ‘‘ko sakalacakkavāḷaṃ vītaccikānaṃ aṅgārānaṃ pūraṃ akkamitvā buddhattaṃ icchati, ko sakalacakkavāḷaṃ sattisūlehi ākiṇṇaṃ akkamanto atikkamitvā buddhattaṃ icchati, ko sakalacakkavāḷaṃ samatittikaṃ udakapuṇṇaṃ uttaritvā buddhattaṃ icchati, ko sakalacakkavāḷaṃ nirantaraṃ veḷugumbasañchannaṃ maddanto atikkamitvā buddhattaṃ icchatī’’ti, taṃ sutvā yo ‘‘aha’’nti vattuṃ ussahati, tassa balavatīti veditabbā. Evarūpena ca kattukamyatāchandena samannāgato sumedhapaṇḍito paṇidhesīti.

Như vậy, vị ấy đã phát nguyện sau khi thực hiện sự hy sinh bản thân. “Ý nguyện” (chandatā) là sự mong muốn thực hiện. Sự phát nguyện của người nào có ý nguyện ấy mãnh liệt thì sẽ thành tựu. Và nếu có ai nói: “Ai muốn thành Phật sau khi bị thiêu đốt trong địa ngục suốt bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp?”, người nào nghe vậy mà có thể hăng hái nói: “Là tôi đây!”, cần phải hiểu rằng ý nguyện của người ấy là mãnh liệt. Tương tự, nếu có ai nói: “Ai muốn thành Phật sau khi đi qua toàn bộ thế giới chuyển luân đầy than hồng rực lửa? Ai muốn thành Phật sau khi đi qua, vượt qua toàn bộ thế giới chuyển luân đầy những mũi thương? Ai muốn thành Phật sau khi bơi qua toàn bộ thế giới chuyển luân ngập đầy nước đến tận bờ? Ai muốn thành Phật sau khi đi qua, vượt qua toàn bộ thế giới chuyển luân bị che phủ dày đặc bởi những bụi tre?”, người nào nghe vậy mà có thể hăng hái nói: “Là tôi đây!”, cần phải hiểu rằng ý nguyện của người ấy là mãnh liệt. Và nhà hiền triết Sumedha, người đã hội đủ ý nguyện mong muốn thực hiện như vậy, đã phát nguyện.

Evaṃ samiddhābhinīhāro ca bodhisatto imāni aṭṭhārasa abhabbaṭṭhānāni na upeti. So hi tato pabhuti na jaccandho hoti na jaccapadhiro, na ummattako, na eḷamugo, na pīṭhasappi, na milakkhesu uppajjati, na dāsiyā kucchimhi nibbattati, na niyatamicchādiṭṭhiko hoti, nāssa liṅgaṃ parivattati, na pañcānantariyakammāni karoti, na kuṭṭhī hoti, na tiracchānayoniyaṃ vaṭṭakato pacchimattabhāvo hatthito adhikattabhāvo hoti, na khuppipāsikanijjhāmataṇhikapetesu uppajjati, na kālakañcikāsuresu, na avīciniraye, na lokantarikesu uppajjati. Kāmāvacaresu pana na māro hoti, rūpāvacaresu na asaññībhave, na suddhāvāsesu uppajjati, na arūpabhavesu, na aññaṃ cakkavāḷaṃ saṅkamati.

Vị Bồ-tát có lời phát nguyện đã được thành tựu như vậy không đi đến mười tám trạng thái bất khả. Kể từ đó trở đi, vị ấy không bị mù bẩm sinh, không bị điếc bẩm sinh, không bị điên, không bị câm ngọng, không bị bại liệt, không sanh vào các dân tộc man di, không sanh trong bụng người nữ nô lệ, không có tà kiến cố định, giới tính của vị ấy không thay đổi, không làm năm tội vô gián, không bị bệnh phung. Trong loài bàng sanh, thân thể cuối cùng không nhỏ hơn con chim cút, và không có thân thể lớn hơn con voi, không sanh vào loài ngạ quỷ Khuppipāsika và Nijjhāmataṇhika, không sanh vào loài a-tu-la Kālakañcika, không sanh vào địa ngục A-tỳ, không sanh vào các địa ngục Lokantarika. Hơn nữa, trong cõi Dục giới, vị ấy không làm Ma vương; trong cõi Sắc giới, không sanh vào cõi Vô Tưởng, không sanh vào các cõi Tịnh Cư; không sanh vào các cõi Vô Sắc; và không di chuyển sang thế giới khác.

Yā [Pg.158] cimā ussāho ca ummaṅgo ca avatthānañca hitacariyā cāti catasso buddhabhūmiyo, tāhi samannāgato hoti. Tattha –

Và vị ấy được hội đủ bốn nền tảng của Phật quả này là: sự nỗ lực, trí tuệ, sự quyết định, và hạnh lợi tha. Trong ấy:

‘‘Ussāho vīriyaṃ vuttaṃ, ummaṅgo paññā pavuccati;

Avatthānaṃ adhiṭṭhānaṃ, hitacariyā mettābhāvanā’’ti. –

“Sự nỗ lực được gọi là tinh tấn, trí tuệ được gọi là ummaṅga; sự quyết định là chí nguyện, hạnh lợi tha là sự tu tập tâm từ.”

Veditabbā. Ye ca ime nekkhammajjhāsayo, pavivekajjhāsayo, alobhajjhāsayo, adosajjhāsayo, amohajjhāsayo, nissaraṇajjhāsayoti cha ajjhāsayā bodhiparipākāya saṃvattanti, yehi samannāgatattā nekkhammajjhāsayā ca bodhisattā kāmesu dosadassāvino, pavivekajjhāsayā ca bodhisattā saṅgaṇikāya dosadassāvino, alobhajjhāsayā ca bodhisattā lobhe dosadassāvino, adosajjhāsayā ca bodhisattā dose dosadassāvino, amohajjhāsayā ca bodhisattā mohe dosadassāvino, nissaraṇajjhāsayā ca bodhisattā sabbabhavesu dosadassāvinoti vuccanti, tehi ca samannāgato hoti.

Nên được biết. Và sáu khuynh hướng này: khuynh hướng xuất ly, khuynh hướng độc cư, khuynh hướng vô tham, khuynh hướng vô sân, khuynh hướng vô si, và khuynh hướng giải thoát, dẫn đến sự chín muồi của Bồ-đề. Do được hội đủ những điều ấy, các vị Bồ-tát có khuynh hướng xuất ly nên thấy sự nguy hại trong các dục; các vị Bồ-tát có khuynh hướng độc cư nên thấy sự nguy hại trong việc hội chúng; các vị Bồ-tát có khuynh hướng vô tham nên thấy sự nguy hại trong tham ái; các vị Bồ-tát có khuynh hướng vô sân nên thấy sự nguy hại trong sân hận; các vị Bồ-tát có khuynh hướng vô si nên thấy sự nguy hại trong si mê; các vị Bồ-tát có khuynh hướng giải thoát nên thấy sự nguy hại trong tất cả các cõi hữu, được gọi là như vậy. Và vị ấy được hội đủ những điều ấy.

Paccekabuddhānaṃ pana kīva ciraṃ patthanā vaṭṭatīti? Paccekabuddhānaṃ dve asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca, tato oraṃ na sakkā, pubbe vuttanayenevettha kāraṇaṃ veditabbaṃ. Ettakenāpi ca kālena paccekabuddhattaṃ patthayato abhinīhārakaraṇe pañca sampattiyo icchitabbā. Tesañhi –

Còn đối với các vị Phật Độc Giác, lời nguyện kéo dài bao lâu? Đối với các vị Phật Độc Giác là hai a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, ít hơn thế thì không thể được. Nguyên nhân ở đây nên được hiểu theo cách đã nói trước đây. Và với khoảng thời gian chừng ấy, người mong cầu quả vị Phật Độc Giác khi thực hiện lời phát nguyện cần phải mong muốn năm sự thành tựu. Vì rằng đối với các vị ấy:

‘‘Manussattaṃ liṅgasampatti, vigatāsavadassanaṃ;

Adhikāro ca chandatā, ete abhinīhārakāraṇā’’.

“Được làm người, thành tựu giới tính nam, được thấy bậc đã đoạn tận các lậu hoặc; sự tích lũy công đức và có ý muốn, những điều này là nguyên nhân của lời phát nguyện.”

Tattha vigatāsavadassananti buddhapaccekabuddhabuddhasāvakānaṃ yassa kassaci dassananti attho. Sesaṃ vuttanayameva.

Trong đó, ‘được thấy bậc đã đoạn tận các lậu hoặc’ có nghĩa là được thấy bất kỳ vị nào trong số các vị Phật, Phật Độc Giác, hoặc Thinh Văn của Phật. Phần còn lại thì như đã nói.

Atha ‘‘sāvakānaṃ patthanā kittakaṃ vaṭṭatī’’ti? Dvinnaṃ aggasāvakānaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ kappasatasahassañca, asītimahāsāvakānaṃ kappasatasahassameva. Tathā buddhassa mātāpitūnaṃ upaṭṭhākassa puttassa cāti, tato oraṃ na sakkā, tattha kāraṇaṃ vuttanayameva. Imesaṃ pana sabbesampi adhikāro ca chandatāti dvaṅgasamannāgatoyeva abhinīhāro hoti.

Vậy, ‘lời nguyện của các vị Thinh Văn kéo dài bao lâu?’ Đối với hai vị Thượng thủ Thinh Văn là một a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp. Đối với tám mươi vị Đại Thinh Văn là một trăm ngàn đại kiếp. Cũng vậy, đối với cha mẹ, vị thị giả, và con trai của Đức Phật. Ít hơn thế thì không thể được, nguyên nhân ở đó thì như đã nói. Còn đối với tất cả những vị này, lời phát nguyện chỉ được hội đủ hai chi phần là sự tích lũy công đức và có ý muốn.

Evaṃ imāya patthanāya iminā ca abhinīhārena yathāvuttappabhedaṃ kālaṃ pāramiyo pūretvā buddhā loke uppajjantā khattiyakule vā brāhmaṇakule vā uppajjanti, paccekabuddhā khattiyabrāhmaṇagahapatikulānaṃ aññatarasmiṃ, aggasāvakā [Pg.159] pana buddhā viya khattiyabrāhmaṇakulesveva. Sabbabuddhā saṃvaṭṭamāne kappe na uppajjanti, vivaṭṭamāne kappe uppajjanti, tathā paccekabuddhā. Te pana buddhānaṃ uppajjanakāle na uppajjanti. Buddhā sayañca bujjhanti, pare ca bodhenti. Paccekabuddhā sayameva bujjhanti, na pare bodhenti. Attharasameva paṭivijjhanti, na dhammarasaṃ. Na hi te lokuttaradhammaṃ paññattiṃ āropetvā desetuṃ sakkonti, mūgena diṭṭhasupino viya vanacarakena nagare sāyitabyañjanaraso viya ca nesaṃ dhammābhisamayo hoti. Sabbaṃ iddhisamāpattipaṭisambhidāpabhedaṃ pāpuṇanti. Guṇavisiṭṭhatāya buddhānaṃ heṭṭhā sāvakānaṃ upari honti, na aññe pabbājetvā ābhisamācārikaṃ sikkhāpenti, ‘‘cittasallekho kātabbo, vosānaṃ nāpajjitabba’’nti iminā uddesena uposathaṃ karonti, ajja uposathoti vacanamattena vā, uposathaṃ karontā ca gandhamādane mañjūsakarukkhamūle ratanamāḷe sannipatitvā karontīti. Evaṃ bhagavā āyasmato ānandassa paccekabuddhānaṃ sabbākāraparipūraṃ patthanañca abhinīhārañca kathetvā idāni imāya patthanāya iminā ca abhinīhārena samudāgate te te paccekabuddhe kathetuṃ ‘‘sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍa’’ntiādinā nayena imaṃ khaggavisāṇasuttaṃ abhāsi. Ayaṃ tāva avisesena pucchāvasito khaggavisāṇasuttassa uppatti.

Như vậy, với lời nguyện này và lời phát nguyện này, sau khi viên mãn các ba-la-mật trong khoảng thời gian đã được phân định như đã nói, các vị Phật khi xuất hiện trên đời, sanh vào dòng dõi Sát-đế-lỵ hoặc Bà-la-môn. Các vị Phật Độc Giác sanh vào một trong các dòng dõi Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn, hoặc Gia chủ. Còn các vị Thượng thủ Thinh Văn, giống như các vị Phật, chỉ sanh vào dòng dõi Sát-đế-lỵ và Bà-la-môn. Tất cả các vị Phật không xuất hiện trong kiếp hoại, mà xuất hiện trong kiếp thành; các vị Phật Độc Giác cũng vậy. Nhưng các vị ấy không xuất hiện trong thời kỳ của các vị Phật. Các vị Phật tự mình giác ngộ và làm cho người khác giác ngộ. Các vị Phật Độc Giác tự mình giác ngộ, không làm cho người khác giác ngộ. Các vị ấy chỉ thấu triệt được ý nghĩa, không thấu triệt được pháp cú. Vì rằng các vị ấy không thể thuyết giảng pháp siêu thế bằng cách áp đặt vào khái niệm, giống như giấc mơ của người câm, và sự chứng ngộ pháp của các vị ấy giống như hương vị món ăn mà người đi rừng đã nếm trong thành phố. Các vị ấy đạt đến tất cả các loại thần thông, thiền định, và tuệ phân tích. Do phẩm chất đặc thù, các vị ấy ở dưới các vị Phật và trên các vị Thinh Văn. Các vị ấy không cho người khác xuất gia và không huấn luyện về giới hạnh cao thượng. Các vị ấy làm lễ Bố-tát với lời chỉ dẫn vắn tắt: “Sự gột rửa tâm cần phải được làm, không nên đi đến chỗ kết thúc (sự sống).” Hoặc các vị ấy làm lễ Bố-tát chỉ bằng lời nói: “Hôm nay là ngày Bố-tát.” Và khi làm lễ Bố-tát, các vị ấy tụ họp và làm lễ tại núi Gandhamādana, dưới gốc cây Mañjūsaka, trên đài châu báu. Như vậy, sau khi Đức Thế Tôn đã nói cho Tôn giả Ānanda về lời nguyện và lời phát nguyện viên mãn mọi phương diện của các vị Phật Độc Giác, bây giờ, để nói về các vị Phật Độc Giác ấy, những vị đã thành tựu nhờ lời nguyện và lời phát nguyện này, Ngài đã thuyết kinh Sừng Tê này theo phương thức bắt đầu bằng “Đối với tất cả chúng sanh, hãy từ bỏ hình phạt...” Đây là sự khởi nguyên của kinh Sừng Tê, theo câu trả lời cho câu hỏi một cách tổng quát.

Idāni visesena vattabbā. Tattha imissā tāva gāthāya evaṃ uppatti veditabbā – ayaṃ kira paccekabuddho paccekabodhisattabhūmiṃ ogāhanto dve asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā kassapassa bhagavato sāsane pabbajitvā āraññiko hutvā gatapaccāgatavattaṃ pūrento samaṇadhammaṃ akāsi. Etaṃ kira vattaṃ aparipūretvā paccekabodhiṃ pāpuṇanto nāma natthi. Kiṃ panetaṃ gatapaccāgatavattaṃ nāma? Haraṇapaccāharaṇanti. Taṃ yathā vibhūtaṃ hoti, tathā kathessāma.

Bây giờ, sẽ được nói đến một cách đặc biệt. Trong đó, trước hết, sự phát sinh của bài kệ này nên được hiểu như sau: Vị Phật Độc Giác này, khi đang đi vào địa vị Bồ-tát Độc Giác, đã thực hành sa-môn pháp trong khi hoàn thiện các ba-la-mật trong hai a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, đã xuất gia trong giáo pháp của Đức Thế Tôn Kassapa, trở thành một vị sống trong rừng, và thực hành hạnh đi và trở về. Được biết, không có ai đạt đến giác ngộ Độc Giác mà không hoàn thiện hạnh này. Vậy, hạnh đi và trở về này là gì? Đó là việc mang đi và mang về. Chúng tôi sẽ nói về điều đó như nó đã được làm rõ.

Idha ekacco bhikkhu harati na paccāharati, ekacco paccāharati na harati, ekacco neva harati na paccāharati, ekacco harati ca paccāharati ca. Tattha yo bhikkhu pageva vuṭṭhāya cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇavattaṃ katvā bodhirukkhe udakaṃ āsiñcitvā pānīyaghaṭaṃ pūretvā pānīyamāḷe ṭhapetvā ācariyavattaṃ upajjhāyavattaṃ katvā dveasīti khandhakavattāni ca cuddasa mahāvattāni samādāya vattati. So sarīraparikammaṃ katvā senāsanaṃ pavisitvā yāva bhikkhācāravelā, tāva vivittāsane vītināmetvā velaṃ [Pg.160] ñatvā nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā uttarāsaṅgaṃ katvā saṅghāṭiṃ khandhe karitvā pattaṃ aṃse ālaggetvā kammaṭṭhānaṃ manasi karonto cetiyaṅgaṇaṃ gantvā cetiyañca bodhiñca vanditvā gāmasamīpe cīvaraṃ pārupitvā pattaṃ ādāya gāmaṃ piṇḍāya pavisati. Evaṃ paviṭṭho ca lābhī bhikkhu puññavā upāsakehi sakkato garukato upaṭṭhākakule vā paṭikkamanasālāyaṃ vā paṭikkamitvā upāsakehi taṃ taṃ pañhaṃ pucchiyamāno tesaṃ pañhavissajjanena dhammadesanāvikkhepena ca taṃ manasikāraṃ chaḍḍetvā nikkhamati. Vihāraṃ āgatopi bhikkhūhi pañhaṃ puṭṭho katheti, dhammaṃ bhaṇati, taṃ taṃ byāpārañca āpajjati. Pacchābhattampi purimayāmampi majjhimayāmampi evaṃ bhikkhūhi saddhiṃ papañcetvā kāyaduṭṭhullābhibhūto pacchimayāmepi sayati, neva kammaṭṭhānaṃ manasi karoti. Ayaṃ vuccati ‘‘harati na paccāharatī’’ti.

Ở đây, có vị tỳ-khưu mang đi mà không mang về, có vị mang về mà không mang đi, có vị không mang đi cũng không mang về, có vị vừa mang đi vừa mang về. Trong đó, vị tỳ-khưu nào dậy sớm, làm các phận sự ở sân tháp, sân bồ-đề, tưới nước cây bồ-đề, đổ đầy bình nước uống rồi đặt lên giá nước, làm phận sự đối với thầy tế độ và thầy yết-ma, thọ trì tám mươi hai phận sự trong các thiên và mười bốn đại phận sự. Vị ấy sau khi làm vệ sinh thân thể, đi vào trú xứ, cho đến giờ đi khất thực, vị ấy trải qua thời gian ở một nơi thanh vắng, rồi biết thời gian, đắp y nội, thắt dây lưng, mặc thượng y, vắt tăng-già-lê trên vai, mang bát trên vai, tác ý đến đề mục thiền, đi đến sân tháp, đảnh lễ tháp và cây bồ-đề, gần làng đắp y, cầm bát đi vào làng để khất thực. Khi đã vào làng như vậy, vị tỳ-khưu có được lợi lộc, có phước, được các cận sự nam cung kính, tôn trọng, hoặc tại nhà của người hộ độ hoặc tại trai đường, sau khi lui về, bị các cận sự nam hỏi các câu hỏi này nọ, do việc trả lời câu hỏi của họ và sự phân tâm bởi việc thuyết pháp, vị ấy từ bỏ sự tác ý đó rồi đi ra. Ngay cả khi đã về đến tu viện, bị các tỳ-khưu hỏi, vị ấy nói chuyện, thuyết pháp, và dính vào các công việc này nọ. Sau bữa ăn, cả canh đầu, cả canh giữa, vị ấy cũng tán gẫu với các tỳ-khưu như vậy, bị sự mệt mỏi của thân thể chi phối, đến canh cuối cũng ngủ, không hề tác ý đến đề mục thiền. Vị này được gọi là “mang đi mà không mang về”.

Yo pana byādhibahulo hoti, bhuttāhāro paccūsasamaye na sammā pariṇamati. Pageva vuṭṭhāya yathāvuttaṃ vattaṃ kātuṃ na sakkoti kammaṭṭhānaṃ vā manasi kātuṃ, aññadatthu yāguṃ vā khajjakaṃ vā bhesajjaṃ vā bhattaṃ vā patthayamāno kālasseva pattacīvaramādāya gāmaṃ pavisati. Tattha yāguṃ vā khajjakaṃ vā bhesajjaṃ vā bhattaṃ vā laddhā pattaṃ nīharitvā bhattakiccaṃ niṭṭhāpetvā paññattāsane nisinno kammaṭṭhānaṃ manasi karitvā visesaṃ patvā vā apatvā vā vihāraṃ āgantvā teneva manasikārena viharati. Ayaṃ vuccati ‘‘paccāharati na haratī’’ti. Edisā hi bhikkhū yāguṃ pivitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā buddhasāsane arahattaṃ pattā gaṇanapathaṃ vītivattā, sīhaḷadīpeyeva tesu tesu gāmesu āsanasālāyaṃ taṃ āsanaṃ natthi, yattha bhikkhū nisinnā yāguṃ pivitvā arahattaṃ appattā.

Lại nữa, vị nào nhiều bệnh tật, thức ăn đã dùng không tiêu hóa tốt vào lúc rạng đông. Vị ấy không thể dậy sớm để làm các phận sự như đã nói hoặc không thể tác ý đến đề mục thiền, mà chỉ mong có cháo, vật thực, thuốc men, hoặc cơm, nên từ sớm đã mang y bát vào làng. Ở đó, sau khi nhận được cháo, vật thực, thuốc men, hoặc cơm, vị ấy mang bát ra, hoàn tất việc ăn uống, rồi ngồi trên chỗ đã soạn sẵn, tác ý đến đề mục thiền, dù đạt được hay không đạt được sự chứng đắc đặc biệt, vị ấy trở về tu viện và an trú với chính sự tác ý đó. Vị này được gọi là “mang về mà không mang đi”. Thật vậy, những vị tỳ-khưu như vậy, sau khi uống cháo, đã phát triển tuệ quán và đạt đến A-la-hán quả trong giáo pháp của Đức Phật, nhiều không thể đếm xuể. Chỉ riêng tại đảo Sīhaḷa, trong các làng này làng nọ, không có chỗ ngồi nào trong các trai đường mà ở đó các tỳ-khưu ngồi uống cháo lại không đắc A-la-hán quả.

Yo pana pamādavihārī hoti nikkhittadhuro, sabbavattāni bhinditvā pañcavidhacetokhilavinibandhanabaddhacitto viharanto kammaṭṭhānamanasikāramananuyutto gāmaṃ piṇḍāya pavisitvā gihīhi saddhiṃ kathāpapañcena papañcito tucchakova nikkhamati. Ayaṃ vuccati ‘‘neva harati na paccāharatī’’ti.

Lại nữa, vị nào sống buông lung, từ bỏ gánh nặng, phá vỡ mọi phận sự, sống với tâm bị trói buộc bởi năm thứ hoang vu và trói buộc của tâm, không chuyên tâm tác ý đến đề mục thiền, đi vào làng để khất thực, rồi bị lôi cuốn vào sự hý luận qua các câu chuyện với hàng tại gia, và ra về một cách trống rỗng. Vị này được gọi là “không mang đi cũng không mang về”.

Yo pana pageva vuṭṭhāya purimanayeneva sabbavattāni paripūretvā yāva bhikkhācāravelā, tāva pallaṅkaṃ ābhujitvā kammaṭṭhānaṃ manasi karoti. Kammaṭṭhānaṃ nāma duvidhaṃ – sabbatthakañca pārihāriyañca. Tattha sabbatthakaṃ nāma mettā ca maraṇānussati ca. Tañhi sabbattha atthayitabbaṃ icchitabbanti ‘‘sabbatthaka’’nti vuccati. Mettā nāma āvāsādīsu sabbattha icchitabbā. Āvāsesu [Pg.161] hi mettāvihārī bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo hoti manāpo, tena phāsu asaṅghaṭṭho viharati. Devatāsu mettāvihārī devatāhi rakkhitagopito sukhaṃ viharati. Rājarājamahāmattādīsu mettāvihārī tehi mamāyito sukhaṃ viharati. Gāmanigamādīsu mettāvihārī sabbattha bhikkhācariyādīsu manussehi sakkato garukato sukhaṃ viharati. Maraṇānussatibhāvanāya jīvitanikantiṃ pahāya appamatto viharati.

Lại nữa, vị nào dậy sớm, hoàn thành tất cả các phận sự theo cách đã nói trước, rồi cho đến giờ đi khất thực, vị ấy ngồi kiết-già và tác ý đến đề mục thiền. Đề mục thiền có hai loại: loại phổ thông (sabbatthaka) và loại chuyên biệt (pārihāriya). Trong đó, đề mục phổ thông là tâm từ (mettā) và niệm sự chết (maraṇānussati). Vì chúng cần được mong muốn, cần được ước muốn ở khắp mọi nơi, nên được gọi là “phổ thông”. Tâm từ cần được ước muốn ở khắp mọi nơi, như trong trú xứ v.v. Thật vậy, vị tỳ-khưu sống với tâm từ trong trú xứ thì được các vị đồng phạm hạnh yêu mến, quý trọng; do đó, vị ấy sống được an ổn, không va chạm. Vị sống với tâm từ đối với chư thiên thì được chư thiên bảo vệ, che chở, sống được an lạc. Vị sống với tâm từ đối với vua chúa, các vị đại thần v.v. thì được họ quý mến, sống được an lạc. Vị sống với tâm từ trong các làng, thị trấn v.v. thì ở khắp mọi nơi trong khi đi khất thực v.v. được mọi người cung kính, tôn trọng, sống được an lạc. Với việc tu tập niệm sự chết, vị ấy từ bỏ sự ham muốn trong đời sống và sống không buông lung.

Yaṃ pana sadā pariharitabbaṃ cariyānukūlena gahitaṃ. Taṃ dasāsubhakasiṇānussatīsu aññataraṃ, catudhātuvavatthānameva vā, taṃ sadā pariharitabbato rakkhitabbato bhāvetabbato ca ‘‘pārihāriya’’nti vuccati, mūlakammaṭṭhānantipi tadeva. Atthakāmā hi kulaputtā sāsane pabbajitvā dasapi vīsampi tiṃsampi cattālīsampi paññāsampi satampi ekato vasantā katikavattaṃ katvā viharanti – ‘‘āvuso, tumhe na iṇaṭṭā na bhayaṭṭā na jīvikāpakatā pabbajitā, dukkhā muccitukāmā panettha pabbajitā. Tasmā gamane uppannakilese gamaneyeva niggaṇhatha, ṭhāne, nisajjāya, sayane uppannakilese sayaneyeva niggaṇhathā’’ti.

Lại nữa, đề mục nào phải được thường xuyên duy trì, được chọn lựa cho phù hợp với căn tánh. Đề mục ấy là một trong mười đề mục bất tịnh, kasina, và niệm, hoặc chính là đề mục tứ đại phân tích. Do phải được thường xuyên duy trì, gìn giữ, và tu tập, nên đề mục ấy được gọi là 'pārihāriya' (phải được duy trì), và đó cũng chính là đề mục căn bản. Thật vậy, các thiện gia nam tử mong cầu lợi ích, sau khi xuất gia trong giáo pháp này, sống chung với nhau trong mười năm, hai mươi năm, ba mươi năm, bốn mươi năm, năm mươi năm, hay cả trăm năm, đã lập ra quy ước và sống theo đó: 'Này chư hiền, quý vị xuất gia không phải vì nợ nần, không phải vì sợ hãi, không phải vì sinh kế, mà quý vị xuất gia ở đây là vì muốn giải thoát khỏi khổ đau. Do đó, khi phiền não sanh khởi trong lúc đi, hãy nhiếp phục nó ngay trong lúc đi; khi phiền não sanh khởi trong lúc đứng, ngồi, nằm, hãy nhiếp phục nó ngay trong lúc nằm'.

Te evaṃ katikavattaṃ katvā bhikkhācāraṃ gacchantā aḍḍhausabhausabhaaḍḍhagāvutagāvutantaresu pāsāṇā honti, tāya saññāya kammaṭṭhānaṃ manasikarontāva gacchanti. Sace kassaci gamane kileso uppajjati, so tattheva naṃ niggaṇhāti. Tathā asakkonto tiṭṭhati, athassa pacchato āgacchantopi tiṭṭhati. So ‘‘ayaṃ bhikkhu tuyhaṃ uppannaṃ vitakkaṃ jānāti, ananucchavikaṃ te eta’’nti attānaṃ paṭicodetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā tattheva ariyabhūmiṃ okkamati. Tathā asakkonto nisīdati. Athassa pacchato āgacchantopi nisīdatīti. Soyeva nayo ariyabhūmiṃ okkamituṃ asakkontopi taṃ kilesaṃ vikkhambhetvā kammaṭṭhānaṃ manasikarontova gacchati, na kammaṭṭhānavippayuttena cittena pādaṃ uddharati. Uddharati ce, paṭinivattitvā purimapadeseyeva tiṭṭhati. Ālindakavāsī mahāphussadevatthero viya.

Các vị ấy, sau khi lập quy ước như vậy, trong khi đi khất thực, có những tảng đá ở khoảng cách nửa usabha, một usabha, nửa gāvuta, một gāvuta; các vị ấy đi trong khi tác ý đến đề mục thiền bằng dấu hiệu đó. Nếu phiền não sanh khởi cho vị nào trong lúc đi, vị ấy nhiếp phục nó ngay tại chỗ. Nếu không thể làm như vậy, vị ấy đứng lại, và vị đi sau vị ấy cũng đứng lại. Vị ấy tự khiển trách mình rằng: 'Vị tỳ khưu này biết được tầm bất thiện đã sanh khởi nơi ngươi, điều đó không thích hợp với ngươi', rồi phát triển thiền quán và chứng đắc Thánh địa ngay tại nơi đó. Nếu không thể làm như vậy, vị ấy ngồi xuống. Và vị đi sau vị ấy cũng ngồi xuống. Cũng theo phương cách ấy, dù không thể chứng đắc Thánh địa, vị ấy cũng chế ngự phiền não đó và đi trong khi tác ý đến đề mục thiền, không nhấc chân lên với tâm rời khỏi đề mục thiền. Nếu đã nhấc lên, vị ấy quay trở lại và đứng ngay tại chỗ cũ. Giống như trưởng lão Mahāphussadeva, trú tại Ālindaka.

So kira ekūnavīsativassāni gatapaccāgatavattaṃ pūrento evaṃ vihāsi. Manussāpi sudaṃ antarāmagge kasantā ca vapantā ca maddantā ca kammāni karontā ca theraṃ tathā gacchantaṃ disvā ‘‘ayaṃ thero punappunaṃ nivattitvā [Pg.162] gacchati, kiṃ nu kho maggamūḷho, udāhu kiñci pamuṭṭho’’ti samullapanti. So taṃ anādiyitvā kammaṭṭhānayuttena citteneva samaṇadhammaṃ karonto vīsativassabbhantare arahattaṃ pāpuṇi. Arahattapattadivaseyevassa caṅkamanakoṭiyaṃ adhivatthā devatā aṅgulīhi dīpaṃ ujjāletvā aṭṭhāsi, cattāropi mahārājāno sakko ca devānamindo brahmā ca sahampati upaṭṭhānaṃ āgamiṃsu. Tañca obhāsaṃ disvā vanavāsī mahātissatthero taṃ dutiyadivase pucchi – ‘‘rattibhāge āyasmato santike obhāso ahosi, kiṃ so’’ti? Thero vikkhepaṃ karonto ‘‘obhāso nāma dīpobhāsopi hoti maṇiobhāsopī’’ti evamādimāha. So ‘‘paṭicchādetha tumhe’’ti nibaddho ‘‘āmā’’ti paṭijānitvā ārocesi.

Nghe nói, vị ấy đã sống như vậy, thực hành phận sự đi và về trong suốt mười chín năm. Người ta, trong khi đang cày, gieo, và đập lúa trên đường, thấy vị trưởng lão đi như vậy, liền bàn tán: 'Vị trưởng lão này cứ quay đi quay lại, không biết là bị lạc đường hay là quên mất vật gì?'. Không để tâm đến lời họ, vị ấy thực hành sa-môn pháp với tâm chuyên chú vào đề mục thiền và đã chứng đắc A-la-hán quả trong vòng hai mươi năm. Ngay trong ngày chứng đắc A-la-hán quả, vị thiên nữ ngự tại cuối đường kinh hành của ngài đã thắp sáng ngọn đèn bằng những ngón tay và đứng đó. Cả bốn vị Đại vương, Sakka - vua của chư thiên, và Phạm thiên Sahampati cũng đã đến hầu hạ. Thấy ánh sáng đó, trưởng lão Mahātissa, vị trú trong rừng, vào ngày hôm sau đã hỏi ngài: 'Thưa ngài, vào ban đêm, có ánh sáng ở gần ngài, đó là gì vậy?'. Vị trưởng lão, muốn nói lảng sang chuyện khác, đã nói những lời như: 'Ánh sáng thì có thể là ánh sáng đèn, cũng có thể là ánh sáng của ngọc ma-ni'. Vị kia nài nỉ: 'Ngài đang che giấu điều gì đó', ngài bèn thừa nhận 'Đúng vậy' và kể lại sự việc.

Kāḷavallimaṇḍapavāsī mahānāgatthero viya ca. Sopi kira gatapaccāgatavattaṃ pūrento ‘‘paṭhamaṃ tāva bhagavato mahāpadhānaṃ pūjessāmī’’ti satta vassāni ṭhānacaṅkamameva adhiṭṭhāsi, puna soḷasa vassāni gatapaccāgatavattaṃ pūretvā arahattaṃ pāpuṇi. Evaṃ kammaṭṭhānamanuyuttacitteneva pādaṃ uddharanto vippayuttena cittena uddhaṭe paṭinivattanto gāmasamīpaṃ gantvā ‘‘gāvī nu kho pabbajito nu kho’’ti āsaṅkanīyappadese ṭhatvā saṅghāṭiṃ pārupitvā pattaṃ gahetvā gāmadvāraṃ patvā kacchakantarato udakaṃ gahetvā gaṇḍūsaṃ katvā gāmaṃ pavisati ‘‘bhikkhaṃ vā dātuṃ vandituṃ vā upagate manusse ‘dīghāyukā hothā’ti vacanamattenāpi mā me kammaṭṭhānavikkhepo ahosī’’ti. Sace pana naṃ ‘‘ajja, bhante, kiṃ sattamī, udāhu aṭṭhamī’’ti divasaṃ pucchanti, udakaṃ gilitvā āroceti. Sace divasapucchakā na honti, nikkhamanavelāyaṃ gāmadvāre niṭṭhubhitvāva yāti.

Và cũng như trưởng lão Mahānāga, trú tại Kāḷavallimaṇḍapa. Nghe nói, vị ấy, trong khi thực hành phận sự đi và về, đã quyết tâm rằng: 'Trước hết, ta sẽ cúng dường sự tinh tấn lớn lao của Đức Thế Tôn', và đã chỉ thực hành oai nghi đứng và kinh hành trong bảy năm. Sau đó, ngài thực hành phận sự đi và về trong mười sáu năm nữa và đã chứng đắc A-la-hán quả. Như vậy, ngài chỉ nhấc chân lên với tâm chuyên chú vào đề mục thiền, và nếu đã nhấc chân lên với tâm rời khỏi đề mục, ngài liền quay trở lại. Khi đi đến gần làng, ngài đứng ở một nơi không bị nghi ngờ 'đây là con bò hay là một vị xuất gia?', rồi đắp y tăng-già-lê, cầm bát, đến cổng làng, lấy nước từ bình mang theo, ngậm trong miệng rồi mới vào làng, với ý nghĩ rằng: 'Mong rằng đề mục thiền của ta không bị gián đoạn dù chỉ bằng lời nói 'chúc quý vị sống lâu' với những người đến để cúng dường vật thực hay đảnh lễ'. Nếu có người hỏi ngài: 'Thưa ngài, hôm nay là ngày mồng bảy hay mồng tám?', ngài nuốt nước trong miệng rồi mới trả lời. Nếu không có ai hỏi ngày tháng, khi đi ra, ngài nhổ nước trong miệng ở cổng làng rồi mới đi.

Sīhaḷadīpe kalambatitthavihāre vassūpagatā paññāsa bhikkhū viya ca. Te kira vassūpanāyikauposathadivase katikavattaṃ akaṃsu – ‘‘arahattaṃ appatvā na aññamaññaṃ ālapissāmā’’ti. Gāmañca piṇḍāya pavisantā gāmadvāre udakagaṇḍūsaṃ katvā pavisiṃsu, divase pucchite udakaṃ gilitvā ārocesuṃ, apucchite gāmadvāre niṭṭhubhitvā vihāraṃ āgamaṃsu. Tattha manussā niṭṭhubhanaṭṭhānaṃ disvā jāniṃsu – ‘‘ajja eko āgato, ajja dve’’ti. Evañca cintesuṃ – ‘‘kiṃ nu kho ete amheheva saddhiṃ na sallapanti[Pg.163], udāhu aññamaññampi, yadi aññamaññampi na sallapanti, addhā vivādajātā bhavissanti, handa nesaṃ aññamaññaṃ khamāpessāmā’’ti. Sabbe vihāraṃ agamaṃsu. Tattha paññāsāya bhikkhūsu vassaṃ upagatesu dve bhikkhū ekokāse nāddasaṃsu. Tato tesu yo cakkhumā puriso, so evamāha – ‘‘na, bho, kalahakārakānaṃ vasanokāso īdiso hoti, susammaṭṭhaṃ cetiyaṅgaṇaṃ bodhiyaṅgaṇaṃ, sunikkhittā sammajjaniyo, sūpaṭṭhapitaṃ pānīyaparibhojanīya’’nti, te tato nivattā. Tepi bhikkhū antovasseyeva vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ patvā mahāpavāraṇāya visuddhipavāraṇaṃ pavāresuṃ.

Giống như năm mươi vị tỳ khưu đã nhập hạ tại tu viện Kalambatittha ở đảo Sīhaḷa. Tương truyền rằng vào ngày bố-tát an cư mùa mưa, các vị ấy đã lập ra quy ước: “Chúng ta sẽ không nói chuyện với nhau cho đến khi chứng đắc A-la-hán quả.” Khi vào làng để khất thực, các vị ngậm một ngụm nước ở cổng làng rồi mới đi vào. Khi được hỏi về ngày tháng, các vị nuốt nước rồi trả lời. Nếu không được hỏi, các vị nhổ nước ở cổng làng rồi trở về tu viện. Những người dân ở đó thấy nơi nhổ nước liền biết: “Hôm nay có một vị đến, hôm nay có hai vị.” Và họ suy nghĩ rằng: “Tại sao các vị này không nói chuyện với chúng ta, hay là các vị cũng không nói chuyện với nhau? Nếu các vị cũng không nói chuyện với nhau, chắc chắn đã có sự tranh cãi xảy ra. Nào, chúng ta hãy làm cho các vị ấy hòa giải với nhau.” Tất cả họ đều đến tu viện. Ở đó, trong số năm mươi vị tỳ khưu đã nhập hạ, họ không thấy hai vị tỳ khưu ở cùng một chỗ. Bấy giờ, trong số họ có một người có mắt trí tuệ đã nói như sau: “Này quý vị, nơi ở của những người có tranh cãi không thể như thế này được. Sân tháp, sân bồ-đề được quét dọn sạch sẽ, chổi được đặt gọn gàng, nước uống và nước dùng được chuẩn bị chu đáo.” Rồi họ từ đó trở về. Các vị tỳ khưu ấy, ngay trong mùa an cư, đã phát triển tuệ quán, chứng đắc A-la-hán quả và đã làm lễ tự tứ thanh tịnh vào ngày đại tự tứ.

Evaṃ kāḷavallimaṇḍapavāsī mahānāgatthero viya kalambatitthavihāre vassūpagatā bhikkhū viya ca kammaṭṭhānayutteneva cittena pādaṃ uddharanto gāmasamīpaṃ gantvā udakagaṇḍūsaṃ katvā vīthiyo sallakkhetvā yattha surāsoṇḍadhuttādayo kalahakārakā caṇḍahatthiassādayo vā natthi, taṃ vīthiṃ paṭipajjati. Tattha ca piṇḍāya caranto na turitaturito javena gacchati, javanapiṇḍapātikadhutaṅgaṃ nāma natthi, visamabhūmibhāgappattaṃ pana udakabharitasakaṭamiva niccalo hutvā gacchati. Anugharaṃ paviṭṭho ca dātukāmaṃ vā adātukāmaṃ vā sallakkhetuṃ tadanurūpaṃ kālaṃ āgamento bhikkhaṃ gahetvā patirūpe okāse nisīditvā kammaṭṭhānaṃ manasikaronto āhāre paṭikkūlasaññaṃ upaṭṭhapetvā akkhabbhañjanavaṇālepanaputtamaṃsūpamāvasena paccavekkhanto aṭṭhaṅgasamannāgataṃ āhāraṃ āhāreti neva davāya na madāya…pe… bhuttāvī ca udakakiccaṃ katvā muhuttaṃ bhattakilamathaṃ vinodetvā yathā purebhattaṃ, evaṃ pacchābhattaṃ, purimayāmaṃ pacchimayāmañca kammaṭṭhānaṃ manasi karoti. Ayaṃ vuccati ‘‘harati ca paccāharati cā’’ti. Evametaṃ haraṇapaccāharaṇaṃ gatapaccāgatavattanti vuccati.

Như vậy, giống như trưởng lão Mahānāga trú tại Kāḷavallimaṇḍapa và giống như các vị tỳ khưu đã nhập hạ tại tu viện Kalambatittha, vị ấy với tâm chuyên chú vào đề mục thiền định, khi nhấc chân lên, đi đến gần làng, ngậm một ngụm nước, quan sát các con đường, và đi vào con đường nào không có những kẻ gây gổ như người nghiện rượu, kẻ lừa đảo, hoặc voi ngựa hung dữ. Và ở đó, khi đi khất thực, vị ấy không đi vội vã, hấp tấp; không có hạnh đầu-đà gọi là đi khất thực nhanh. Trái lại, khi đi đến đoạn đường không bằng phẳng, vị ấy đi một cách vững chãi như chiếc xe chở đầy nước. Khi đã vào từng nhà, vị ấy chờ đợi một khoảng thời gian thích hợp để nhận biết người muốn cúng dường hay không muốn cúng dường, rồi nhận vật thực, ngồi xuống ở một nơi thích hợp, tác ý đến đề mục thiền định, thiết lập tưởng về sự bất tịnh trong vật thực, quán xét theo cách ví dụ về việc tra dầu vào trục xe, bôi thuốc lên vết thương, và thịt của con trai mình, rồi thọ dụng vật thực có tám thành phần, không phải để vui đùa, không phải để say sưa... Sau khi ăn xong, vị ấy làm các việc liên quan đến nước, nghỉ ngơi một lát để xua tan sự mệt mỏi do bữa ăn, rồi tác ý đến đề mục thiền định sau bữa ăn cũng như trước bữa ăn, vào canh đầu và canh cuối. Vị này được gọi là “người mang đi và mang về”. Như vậy, việc mang đi và mang về này được gọi là hạnh đi và trở về (gatapaccāgatavatta).

Etaṃ pūrento yadi upanissayasampanno hoti, paṭhamavaye eva arahattaṃ pāpuṇāti. No ce paṭhamavaye pāpuṇāti, atha majjhimavaye pāpuṇāti. No ce majjhimavaye pāpuṇāti, atha maraṇasamaye pāpuṇāti. No ce maraṇasamaye pāpuṇāti, atha devaputto hutvā pāpuṇāti. No ce devaputto hutvā pāpuṇāti, atha paccekasambuddho hutvā parinibbāti. No ce paccekasambuddho hutvā parinibbāti, atha buddhānaṃ sammukhībhāve [Pg.164] khippābhiñño hoti seyyathāpi thero bāhiyo, mahāpañño vā hoti seyyathāpi thero sāriputtoti.

Người thực hành hạnh này, nếu có đầy đủ duyên lành, sẽ chứng đắc A-la-hán quả ngay trong giai đoạn đầu của cuộc đời. Nếu không chứng đắc trong giai đoạn đầu, vị ấy sẽ chứng đắc trong giai đoạn giữa. Nếu không chứng đắc trong giai đoạn giữa, vị ấy sẽ chứng đắc vào lúc lâm chung. Nếu không chứng đắc vào lúc lâm chung, vị ấy sẽ tái sanh làm một vị trời rồi chứng đắc. Nếu không chứng đắc sau khi tái sanh làm một vị trời, vị ấy sẽ trở thành một vị Phật Độc Giác rồi nhập Niết-bàn. Nếu không nhập Niết-bàn sau khi trở thành một vị Phật Độc Giác, vị ấy sẽ là người có thắng trí nhanh chóng khi diện kiến các vị Phật, như trường hợp của trưởng lão Bāhiya, hoặc sẽ là người có trí tuệ vĩ đại, như trường hợp của trưởng lão Sāriputta.

Ayaṃ pana paccekabodhisatto kassapassa bhagavato sāsane pabbajitvā āraññiko hutvā vīsati vassasahassāni etaṃ gatapaccāgatavattaṃ pūretvā kālaṃ katvā kāmāvacaradevaloke uppajji. Tato cavitvā bārāṇasirañño aggamahesiyā kucchimhi paṭisandhiṃ aggahesi. Kusalā itthiyo tadaheva gabbhasaṇṭhānaṃ jānanti. Sā ca tāsaṃ aññatarā, tasmā esāpi taṃ gabbhapatiṭṭhānaṃ rañño nivedesi. Dhammatā esā, yaṃ puññavante satte gabbhe uppanne mātugāmo gabbhaparihāraṃ labhati. Tasmā rājā tassā gabbhaparihāraṃ adāsi. Sā tato pabhuti nāccuṇhaṃ kiñci ajjhoharituṃ labhati, nātisītaṃ nāccambilaṃ nātiloṇaṃ nātikaṭukaṃ nātitittakaṃ. Accuṇhe hi mātarā ajjhohaṭe gabbhassa lohakumbhivāso viya hoti, atisīte lokantarikavāso viya, accambilaloṇakaṭukatittakesu bhuttesu satthena phāletvā ambilādīhi sittāni viya dārakassa aṅgāni tibbavedanāni honti. Aticaṅkamanaṭṭhānanisajjasayanatopi naṃ nivārenti ‘‘kucchigatassa sañcalanadukkhaṃ mā ahosī’’ti. Mudukattharaṇatthatāya bhūmiyā caṅkamanādīni mattāya kātuṃ labhati, vaṇṇagandhādisampannaṃ sāduṃ sappāyaṃ annapānaṃ bhuñjituṃ labhati. Pariggahetvāva naṃ caṅkamāpenti nisīdāpenti vuṭṭhāpenti.

Vị Bồ-tát Độc Giác này đã xuất gia trong giáo pháp của Đức Thế Tôn Kassapa, trở thành một vị sống trong rừng, và đã thực hành hạnh đi và trở về này trong hai mươi ngàn năm. Sau khi mệnh chung, ngài tái sanh vào cõi trời Dục giới. Từ đó mệnh chung, ngài tái sanh trong bụng của hoàng hậu chánh cung của vua Bārāṇasī. Những người phụ nữ khéo léo nhận biết được sự thụ thai ngay trong ngày hôm đó. Và bà là một trong số họ, do đó bà cũng đã báo cho nhà vua biết về việc mang thai đó. Đây là lẽ tự nhiên, khi một chúng sanh có phước báu nhập thai, người mẹ sẽ nhận được sự chăm sóc cho thai kỳ. Vì vậy, nhà vua đã ban cho bà sự chăm sóc cho thai kỳ. Kể từ đó, bà không được dùng bất cứ thứ gì quá nóng, không quá lạnh, không quá chua, không quá mặn, không quá cay, không quá đắng. Vì khi người mẹ ăn đồ quá nóng, thai nhi cảm thấy như đang ở trong địa ngục Loha-kumbhī; khi ăn đồ quá lạnh, cảm thấy như đang ở trong địa ngục Lokantarika; khi ăn đồ quá chua, mặn, cay, đắng, các bộ phận của đứa trẻ sẽ đau đớn dữ dội như thể bị dao cắt ra rồi xát các chất chua... lên. Người ta cũng ngăn bà không đi kinh hành, đứng, ngồi, nằm quá mức, với ý nghĩ “mong rằng đứa trẻ trong bụng không bị đau khổ do sự chuyển động”. Bà được phép đi kinh hành... một cách chừng mực trên nền đất được trải thảm mềm mại, được dùng đồ ăn thức uống ngon lành, thích hợp, có màu sắc và hương thơm... Người ta nâng đỡ bà khi bà đi kinh hành, khi ngồi xuống, và khi đứng dậy.

Sā evaṃ parihariyamānā gabbhaparipākakāle sūtigharaṃ pavisitvā paccūsasamaye puttaṃ vijāyi pakkatelamadditamanosilāpiṇḍisadisaṃ dhaññapuññalakkhaṇūpetaṃ. Tato naṃ pañcamadivase alaṅkatapaṭiyattaṃ rañño dassesuṃ, rājā tuṭṭho chasaṭṭhiyā dhātīhi upaṭṭhāpesi. So sabbasampattīhi vaḍḍhamāno nacirasseva viññutaṃ pāpuṇi. Soḷasavassuddesikaṃ naṃ rājā rajjena abhisiñci, vividhanāṭakāhi ca upaṭṭhāpesi. Abhisitto rājaputto rajjaṃ kāresi nāmena brahmadatto, sakalajambudīpe vīsatiyā nagarasahassesu. Jambudīpe kira pubbe caturāsīti nagarasatasahassāni ahesuṃ, tāni parihāyantāni saṭṭhi ahesuṃ, tato parihāyantāni cattālīsaṃ, sabbaparihāyanakāle pana vīsatisahassāni honti. Ayañca brahmadatto sabbaparihāyanakāle uppajji, tenassa [Pg.165] vīsati nagarasahassāni ahesuṃ vīsati pāsādasahassāni, vīsati hatthisahassāni, vīsati assasahassāni, vīsati rathasahassāni, vīsati pattisahassāni, vīsati itthisahassāni orodhā ca nāṭakitthiyo ca, vīsati amaccasahassāni.

Bà được chăm sóc như vậy, đến kỳ thai nghén chín muồi, bà vào phòng sinh và vào lúc rạng đông đã hạ sinh một người con trai, giống như một khối hùng hoàng được nghiền với dầu thơm, có đầy đủ các tướng tốt và phước đức. Sau đó, vào ngày thứ năm, họ dâng đứa bé đã được trang điểm và chuẩn bị cho đức vua. Đức vua hài lòng, đã cho sáu mươi sáu vú nuôi chăm sóc. Vị ấy lớn lên với đầy đủ mọi tài sản, không bao lâu đã đạt đến sự thông thái. Khi được mười sáu tuổi, đức vua đã làm lễ quán đảnh cho vị ấy lên ngôi vua, và cho các vũ nữ đa dạng phục vụ. Sau khi được quán đảnh, vị hoàng tử tên là Brahmadatta đã trị vì vương quốc, trên hai mươi ngàn thành phố khắp cõi Diêm-phù-đề. Tương truyền rằng, ở cõi Diêm-phù-đề xưa kia có tám mươi bốn trăm ngàn thành phố, khi suy giảm còn sáu mươi, sau đó suy giảm còn bốn mươi, và vào thời kỳ suy thoái toàn diện thì có hai mươi ngàn. Vị Brahmadatta này sinh ra vào thời kỳ suy thoái toàn diện, do đó vị ấy có hai mươi ngàn thành phố, hai mươi ngàn cung điện, hai mươi ngàn con voi, hai mươi ngàn con ngựa, hai mươi ngàn cỗ xe, hai mươi ngàn bộ binh, hai mươi ngàn phụ nữ trong hậu cung và các vũ nữ, và hai mươi ngàn vị quan đại thần.

So mahārajjaṃ kārayamānoyeva kasiṇaparikammaṃ katvā pañca abhiññāyo, aṭṭha samāpattiyo ca nibbattesi. Yasmā pana abhisittaraññā nāma avassaṃ aṭṭakaraṇe nisīditabbaṃ, tasmā ekadivasaṃ pageva pātarāsaṃ bhuñjitvā vinicchayaṭṭhāne nisīdi. Tattha uccāsaddamahāsaddaṃ akaṃsu, so ‘‘ayaṃ saddo samāpattiyā upakkileso’’ti pāsādatalaṃ abhiruhitvā ‘‘samāpattiṃ appemī’’ti nisinno nāsakkhi appetuṃ rajjavikkhepena samāpatti parihīnā. Tato cintesi – ‘‘kiṃ rajjaṃ varaṃ, udāhu samaṇadhammo’’ti? Tato ‘‘rajjasukhaṃ parittaṃ anekādīnavaṃ, samaṇadhammasukhaṃ pana vipulaṃ anekānisaṃsaṃ uttamapurisehi sevitañcā’’ti ñatvā aññataraṃ amaccaṃ āṇāpesi ‘‘imaṃ rajjaṃ dhammena samena anusāsa, mā kho adhammakāraṃ kāresī’’ti sabbaṃ tassa niyyātetvā pāsādaṃ abhiruhitvā samāpattisukhena vītināmesi, na koci upasaṅkamituṃ labhati aññatra mukhadhovanadantakaṭṭhadāyakabhattanīhārakādīhi.

Vị ấy trong khi đang trị vì vương quốc vĩ đại, đã thực hành các pháp chuẩn bị cho đề mục kasina, và đã chứng đắc năm loại thần thông và tám bậc thiền định. Vì rằng một vị vua đã được quán đảnh chắc chắn phải ngồi ở nơi xử án, do đó, một hôm, sau khi dùng bữa sáng từ sớm, ngài đã ngự ở nơi xét xử. Ở đó, họ đã gây ra tiếng ồn ào và huyên náo. Vị ấy nghĩ: “Tiếng ồn này là một chướng ngại cho thiền định,” rồi ngài đi lên lầu của cung điện và ngồi xuống với ý định: “Ta sẽ nhập định,” nhưng ngài đã không thể nhập định được; thiền định đã bị suy giảm do sự phân tâm bởi việc trị vì vương quốc. Sau đó, ngài suy nghĩ: “Điều gì là cao quý hơn, vương quốc hay đời sống sa-môn?” Rồi ngài nhận ra rằng: “Hạnh phúc của vương quốc thì nhỏ bé, có nhiều nguy hiểm; còn hạnh phúc của đời sống sa-môn thì to lớn, có nhiều lợi ích, và được các bậc thượng nhân thực hành,” ngài đã ra lệnh cho một vị quan đại thần: “Hãy cai trị vương quốc này một cách hợp pháp và công bằng, đừng để xảy ra việc làm phi pháp.” Sau khi giao phó mọi việc cho vị ấy, ngài đi lên cung điện và sống trong hạnh phúc của thiền định. Không ai được phép đến gần ngài, ngoại trừ những người dâng nước rửa mặt, tăm xỉa răng, và mang thức ăn.

Tato addhamāsamatte vītikkante mahesī pucchi – ‘‘rājā uyyānagamanabaladassananāṭakādīsu katthaci na dissati, kuhiṃ gato’’ti? Tassā tamatthaṃ ārocesuṃ. Sā amaccassa pāhesi – ‘‘rajje paṭicchite ahampi paṭicchitā homi, etu mayā saddhiṃ saṃvāsaṃ kappetū’’ti. So ubho kaṇṇe thaketvā ‘‘asavanīyameta’’nti paṭikkhipi. Sā punapi dvattikkhattuṃ pesetvā anicchamānaṃ santajjāpesi ‘‘yadi na karosi, ṭhānāpi taṃ cāvemi. Jīvitāpi taṃ voropemī’’ti. So bhīto ‘‘mātugāmo nāma daḷhanicchayo, kadāci evampi kārāpeyyā’’ti. Ekadivasaṃ raho gantvā tāya saddhiṃ sirisayane saṃvāsaṃ kappesi. Sā puññavatī sukhasamphassā, so tassā samphassarāgena ratto tattha abhikkhaṇaṃ saṅkitasaṅkitova agamāsi. Anukkamena attano gharasāmiko viya nibbisaṅko pavisitumāraddho.

Sau đó, khi khoảng nửa tháng trôi qua, hoàng hậu hỏi: “Đức vua không thấy ở đâu cả, trong những dịp đi dạo vườn thượng uyển, xem duyệt binh, xem ca múa. Ngài đã đi đâu?” Họ đã kể lại sự việc cho bà. Bà sai người đến gặp vị quan đại thần và nói: “Khi vương quốc được giao phó, thì ta cũng được giao phó. Hãy đến đây và chung sống với ta.” Vị ấy bịt cả hai tai lại và từ chối: “Điều này không thể nghe được.” Bà lại sai người đến hai ba lần, và khi vị ấy không muốn, bà đã cho người đe dọa: “Nếu ngươi không làm, ta sẽ cách chức ngươi. Ta cũng sẽ lấy mạng ngươi.” Vị ấy sợ hãi và nghĩ: “Phụ nữ vốn có quyết tâm sắt đá, có lẽ bà ấy sẽ làm như vậy thật.” Một hôm, vị ấy lén đến và chung sống với bà trên giường báu. Bà là người có phước, có sự xúc chạm êm ái. Vị ấy say đắm trong dục lạc với sự xúc chạm của bà, và thường xuyên đến đó với tâm trạng lo lắng, sợ hãi. Dần dần, vị ấy bắt đầu đi vào một cách tự nhiên, không sợ hãi, như thể là chủ nhân của ngôi nhà.

Tato [Pg.166] rājamanussā taṃ pavattiṃ rañño ārocesuṃ. Rājā na saddahati. Dutiyampi tatiyampi ārocesuṃ, tato rājā nilīno sayameva disvā sabbe amacce sannipātāpetvā ārocesi. Te ‘‘ayaṃ rājāparādhiko hatthacchedaṃ arahati, pādacchedaṃ arahatī’’ti yāva sūle uttāsanaṃ, tāva sabbakammakāraṇāni niddisiṃsu. Rājā ‘‘etassa vadhabandhanatāḷane mayhaṃ vihiṃsā uppajjeyya, jīvitā voropane pāṇātipāto bhaveyya, dhanaharaṇe adinnādānaṃ bhaveyya, alaṃ evarūpehi katehi, imaṃ mama rajjā nikkaḍḍhathā’’ti āha. Amaccā taṃ nibbisayaṃ akaṃsu. So attano dhanasārañca puttadārañca gahetvā paravisayaṃ agamāsi. Tattha rājā sutvā ‘‘kiṃ āgatosī’’ti pucchi. ‘‘Deva, icchāmi taṃ upaṭṭhātu’’nti. So taṃ sampaṭicchi. Amacco katipāhaccayena laddhavissāso taṃ rājānaṃ etadavoca – ‘‘mahārāja, amakkhikaṃ madhuṃ passāmi, taṃ khādanto natthī’’ti. Rājā ‘‘kiṃ etaṃ uppaṇḍetukāmo bhaṇatī’’ti na suṇāti. So antaraṃ labhitvā punapi suṭṭhutaraṃ vaṇṇetvā avoca. Rājā ‘‘kiṃ eta’’nti pucchi. ‘‘Bārāṇasirajjaṃ, devā’’ti. Rājā ‘‘kiṃ maṃ netvā māretukāmosī’’ti āha. So ‘‘mā, deva, evaṃ avaca, yadi na saddahasi, manusse pesehī’’ti. So manusse pesesi. Te gantvā gopuraṃ khaṇitvā rañño sayanaghare uṭṭhahiṃsu.

Sau đó, các thuộc hạ của vua đã báo cáo sự việc ấy cho đức vua. Đức vua không tin. Họ báo cáo lần thứ hai, rồi lần thứ ba. Sau đó, đức vua tự mình ẩn nấp và nhìn thấy, rồi ngài cho triệu tập tất cả các quan đại thần và kể lại sự việc. Họ nói: “Kẻ này phạm tội với đức vua, đáng bị chặt tay, đáng bị chặt chân,” và họ đã kể ra tất cả các hình phạt cho đến cả việc đóng cọc. Đức vua nói: “Trong việc giết, trói, và đánh đập kẻ này, sự hãm hại có thể phát sinh nơi ta; trong việc tước đoạt mạng sống, sẽ có tội sát sanh; trong việc tịch thu tài sản, sẽ có tội trộm cắp. Thôi đủ rồi với những việc làm như vậy! Hãy trục xuất kẻ này ra khỏi vương quốc của ta.” Các quan đại thần đã trục xuất vị ấy khỏi xứ. Vị ấy mang theo tài sản quý giá và vợ con của mình, đi đến một xứ khác. Ở đó, đức vua nghe tin và hỏi: “Ngươi đến đây vì việc gì?” “Thưa Đại vương, con muốn phục vụ ngài.” Vị vua ấy đã chấp nhận. Sau vài ngày, vị quan đại thần được tin tưởng, đã nói với đức vua ấy rằng: “Thưa Đại vương, con thấy có một tổ ong không có ong, không có ai ăn nó cả.” Đức vua nghĩ: “Hắn nói điều này là có ý gì?” và không lắng nghe. Vị ấy, khi có cơ hội, lại ca ngợi một cách khéo léo hơn và nói. Đức vua hỏi: “Đó là gì?” “Thưa Đại vương, đó là vương quốc Bārāṇasī.” Đức vua nói: “Ngươi muốn dẫn ta đến đó để giết ta sao?” Vị ấy nói: “Thưa Đại vương, xin đừng nói vậy. Nếu ngài không tin, hãy sai người đi.” Vị vua ấy đã sai người đi. Họ đi, đào một đường hầm dưới cổng thành và xuất hiện trong phòng ngủ của đức vua.

Rājā disvā ‘‘kissa āgatatthā’’ti pucchi. ‘‘Corā mayaṃ, mahārājā’’ti. Rājā tesaṃ dhanaṃ dāpetvā ‘‘mā puna evaṃ akatthā’’ti ovaditvā vissajjesi. Te āgantvā tassa rañño ārocesuṃ. So punapi dvattikkhattuṃ tatheva vīmaṃsitvā ‘‘sīlavā rājā’’ti caturaṅginiṃ senaṃ sannayhitvā sīmantare ekaṃ nagaraṃ upagamma tattha amaccassa pāhesi ‘‘nagaraṃ vā me dehi, yuddhaṃ vā’’ti. So brahmadattassa rañño tamatthaṃ ārocāpesi – ‘‘āṇāpetu, deva, ‘kiṃ yujjhāmi, udāhu nagaraṃ demī’’’ti. Rājā ‘‘na yujjhitabbaṃ, nagaraṃ datvā idhāgacchā’’ti pesesi. So tathā akāsi. Paṭirājāpi taṃ nagaraṃ gahetvā avasesanagaresupi tatheva dūtaṃ pesesi. Tepi amaccā tatheva brahmadattassa ārocetvā tena ‘‘na yujjhitabbaṃ, idhāgantabba’’nti vuttā bārāṇasiṃ āgamaṃsu.

Vua trông thấy, bèn hỏi: 'Các ngươi đến đây làm gì?' 'Tâu Đại vương, chúng tôi là kẻ trộm.' Vua cho họ tiền của, khuyên dạy rằng: 'Từ nay đừng làm như vậy nữa,' rồi thả họ đi. Họ trở về tâu lại với vua của mình. Vị vua ấy lại cho người đi dò xét hai ba lần như thế, rồi nghĩ rằng: 'Vua kia là người có giới đức.' Ông ta bèn tập hợp bốn binh chủng, tiến đến một thành phố ở biên giới, rồi phái một vị đại thần đến đó với thông điệp: 'Hoặc là giao thành cho ta, hoặc là giao chiến.' Vị đại thần ấy cho người tâu lại việc ấy lên vua Brahmadatta: 'Xin bệ hạ ra lệnh, thần nên giao chiến hay nên nộp thành?' Vua truyền lệnh: 'Không nên giao chiến, hãy nộp thành rồi trở về đây.' Vị ấy đã làm như vậy. Vua đối phương cũng chiếm lấy thành ấy rồi lại phái sứ giả đến các thành còn lại theo cách tương tự. Các vị đại thần ấy cũng tâu lại với vua Brahmadatta như thế, và được vua phán rằng: 'Không nên giao chiến, hãy đến đây,' họ bèn trở về thành Bārāṇasī.

Tato amaccā brahmadattaṃ āhaṃsu – ‘‘mahārāja, tena saha yujjhamā’’ti. Rājā ‘‘mama pāṇātipāto bhavissatī’’ti vāresi. Amaccā [Pg.167] ‘‘mayaṃ, mahārāja, taṃ jīvaggāhaṃ gahetvā idheva ānessāmā’’ti nānāupāyehi rājānaṃ saññāpetvā ‘‘ehi, mahārājā’’ti gantumāraddhā. Rājā ‘‘sace sattamāraṇappaharaṇavilumpanakammaṃ na karotha, gacchāmī’’ti bhaṇati. Amaccā ‘‘na, deva, karoma, bhayaṃ dassetvā palāpemā’’ti caturaṅginiṃ senaṃ sannayhitvā ghaṭesu dīpe pakkhipitvā rattiṃ gacchiṃsu. Paṭirājā taṃ divasaṃ bārāṇasisamīpe nagaraṃ gahetvā idāni kinti rattiṃ sannāhaṃ mocāpetvā pamatto niddaṃ okkami saddhiṃ balakāyena. Tato amaccā brahmadattarājānaṃ ādāya paṭirañño khandhāvāraṃ gantvā sabbaghaṭehi dīpe nīharāpetvā ekapajjotaṃ katvā ukkuṭṭhiṃ akaṃsu. Paṭirañño amacco mahābalakāyaṃ disvā bhīto attano rājānaṃ upasaṅkamitvā ‘‘uṭṭhehi amakkhikaṃ madhuṃ khādāhī’’ti mahāsaddaṃ akāsi. Tathā dutiyopi tatiyopi. Paṭirājā tena saddena paṭibujjhitvā bhayaṃ santāsaṃ āpajji. Ukkuṭṭhisatāni pavattiṃsu. So ‘‘paravacanaṃ saddahitvā amittahatthaṃ pattomhī’’ti sabbarattiṃ taṃ taṃ vippalapitvā dutiyadivase ‘‘dhammiko rājā, uparodhaṃ na kareyya gantvā khamāpemī’’ti cintetvā rājānaṃ upasaṅkamitvā jaṇṇukehi patiṭṭhahitvā ‘‘khama, mahārāja, mayhaṃ aparādha’’nti āha. Rājā taṃ ovaditvā ‘‘uṭṭhehi, khamāmi te’’ti āha. So raññā evaṃ vuttamatteyeva paramassāsappatto ahosi. Bārāṇasirañño samīpeyeva janapade rajjaṃ labhi. Te aññamaññaṃ sahāyakā ahesuṃ.

Bấy giờ, các đại thần tâu với vua Brahmadatta: 'Tâu Đại vương, chúng ta hãy giao chiến với ông ta.' Vua ngăn lại: 'Sẽ có sự sát sanh vì ta.' Các đại thần dùng nhiều phương cách thuyết phục vua rằng: 'Tâu Đại vương, chúng thần sẽ bắt sống ông ta và đưa về đây,' rồi họ bắt đầu khởi hành, tâu rằng: 'Xin Đại vương hãy đến.' Vua phán: 'Nếu các khanh không làm việc giết hại, đánh đập, cướp bóc chúng sanh thì ta sẽ đi.' Các đại thần tâu: 'Tâu bệ hạ, chúng thần sẽ không làm vậy, chúng thần chỉ làm cho họ sợ hãi mà bỏ chạy.' Rồi họ tập hợp bốn binh chủng, cho đèn vào trong các bình gốm, và lên đường trong đêm. Vua đối phương ngày hôm đó đã chiếm được một thành phố gần Bārāṇasī, nghĩ rằng 'Bây giờ thì có gì đâu,' nên ban đêm đã cho cởi bỏ áo giáp, rồi buông lung cùng với quân đội chìm vào giấc ngủ. Bấy giờ, các đại thần đưa vua Brahmadatta đến doanh trại của vua đối phương, cho lấy đèn ra khỏi tất cả các bình gốm, làm cho sáng rực một vùng, rồi cùng nhau hò reo. Đại thần của vua đối phương trông thấy đại quân, lòng kinh hãi, bèn đến gần vua của mình và hét lớn: 'Hãy trỗi dậy mà ăn mật không có ong!' Ông ta hét lên như vậy lần thứ hai, rồi lần thứ ba. Vua đối phương bị tiếng hét đó làm cho tỉnh giấc, lòng đầy sợ hãi kinh hoàng. Hàng trăm tiếng hò reo vang lên. Vị vua ấy suốt đêm than vãn đủ điều: 'Vì tin lời người khác mà ta đã rơi vào tay kẻ thù.' Đến ngày thứ hai, ông nghĩ: 'Vua kia là người đức hạnh, sẽ không làm hại ta; ta sẽ đến xin ngài tha thứ.' Nghĩ vậy, ông đến yết kiến vua, quỳ gối xuống và tâu: 'Tâu Đại vương, xin hãy tha thứ cho lỗi lầm của hạ thần.' Vua khuyên dạy ông ta rồi phán: 'Hãy đứng dậy, ta tha thứ cho khanh.' Ngay khi được vua phán như vậy, ông ta cảm thấy được an ủi vô cùng. Ông ta được ban cho một vương quốc ở một xứ gần với vua thành Bārāṇasī. Họ trở thành bạn bè của nhau.

Atha brahmadatto dvepi senā sammodamānā ekato ṭhitā disvā ‘‘mamevekassa cittānurakkhaṇāya asmiṃ mahājanakāye khuddakamakkhikāya pivanamattampi lohitabindu na uppannaṃ, aho sādhu, aho suṭṭhu, sabbe sattā sukhitā hontu, averā hontu, abyāpajjā hontū’’ti mettājhānaṃ uppādetvā tadeva pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasitvā paccekabodhiñāṇaṃ sacchikatvā sayambhutaṃ pāpuṇi. Taṃ maggaphalasukhena sukhitaṃ hatthikkhandhe nisinnaṃ amaccā paṇipātaṃ katvā āhaṃsu – ‘‘yānakālo, mahārāja, vijitabalakāyassa sakkāro kātabbo, parājitabalakāyassa bhattaparibbayo dātabbo’’ti. So āha – ‘‘nāhaṃ, bhaṇe, rājā, paccekabuddho nāmāha’’nti. ‘‘Kiṃ devo bhaṇati, na edisā paccekabuddhā hontī’’ti. ‘‘Kīdisā, bhaṇe, paccekabuddhā’’ti? ‘‘Paccekabuddhā nāma dvaṅgulakesamassū aṭṭhaparikkhārayuttā bhavantī’’ti. So dakkhiṇahatthena [Pg.168] sīsaṃ parāmasi, tāvadeva gihiliṅgaṃ antaradhāyi, pabbajitaveso pāturahosi. Dvaṅgulakesamassu aṭṭhaparikkhārasamannāgato vassasatikattherasadiso ahosi. So catutthajjhānaṃ samāpajjitvā hatthikkhandhato vehāsaṃ abbhuggantvā padumapupphe nisīdi. Amaccā vanditvā ‘‘kiṃ, bhante, kammaṭṭhānaṃ, kathaṃ adhigatosī’’ti pucchiṃsu. So yato assa mettājhānakammaṭṭhānaṃ ahosi, tañca vipassanaṃ vipassitvā adhigato, tasmā tamatthaṃ dassento udānagāthañca byākaraṇagāthañca imaṃyeva gāthaṃ abhāsi ‘‘sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍa’’nti.

Bấy giờ, vua Brahmadatta thấy hai đạo quân đang hoan hỷ đứng cùng nhau, bèn nghĩ rằng: 'Chỉ vì để giữ gìn tâm của một mình ta mà trong đám đông dân chúng này, không một giọt máu nào, dù chỉ đủ cho một con ruồi nhỏ uống, đã phải đổ ra. Ôi, hay thay! Ôi, tốt thay! Cầu cho tất cả chúng sanh được an lạc, không còn oan trái, không còn phiền não.' Ngài bèn phát khởi tâm từ thiền, lấy đó làm nền tảng, quán xét các pháp hữu vi, chứng ngộ được trí tuệ của bậc Độc Giác và đạt đến sự tự giác ngộ. Khi ngài đang an hưởng niềm vui của đạo quả, ngồi trên lưng voi, các đại thần đảnh lễ và tâu: 'Tâu Đại vương, đã đến lúc lên đường. Cần phải ban thưởng cho quân đội chiến thắng và cấp phát lương thực cho quân đội chiến bại.' Ngài đáp: 'Này các khanh, ta không phải là vua, ta là một vị Phật Độc Giác.' 'Bệ hạ nói gì vậy? Các vị Phật Độc Giác không có hình tướng như thế này.' 'Vậy các vị Phật Độc Giác có hình tướng như thế nào, hỡi các khanh?' 'Các vị Phật Độc Giác có tóc và râu dài hai ngón tay và có đủ tám vật dụng.' Ngài đưa tay phải lên xoa đầu. Ngay lúc đó, tướng mạo người tại gia biến mất, và hình tướng của một vị tu sĩ hiện ra. Ngài trở nên giống như một vị trưởng lão trăm tuổi hạ, với tóc và râu dài hai ngón tay, đầy đủ tám vật dụng. Ngài nhập vào thiền thứ tư, từ lưng voi bay lên không trung và ngồi trên một đóa hoa sen. Các đại thần đảnh lễ và hỏi: 'Bạch ngài, đề mục thiền của ngài là gì? Ngài đã chứng đắc như thế nào?' Vì đề mục thiền của ngài là tâm từ thiền, và ngài đã chứng đắc bằng cách tu tập minh sát trên nền tảng đó, cho nên, để giải thích ý nghĩa ấy, ngài đã nói lên chính bài kệ này vừa như một lời cảm hứng, vừa như một lời tuyên thuyết: 'Với tất cả chúng sanh, hãy từ bỏ trừng phạt...'

Tattha sabbesūti anavasesesu. Bhūtesūti sattesu. Ayamettha saṅkhepo, vitthāraṃ pana ratanasuttavaṇṇanāyaṃ vakkhāma. Nidhāyāti nikkhipitvā. Daṇḍanti kāyavacīmanodaṇḍaṃ, kāyaduccaritādīnametaṃ adhivacanaṃ. Kāyaduccaritañhi daṇḍayatīti daṇḍaṃ, bādheti anayabyasanaṃ pāpetīti vuttaṃ hoti. Evaṃ vacīduccaritaṃ manoduccaritañca. Paharaṇadaṇḍo eva vā daṇḍo, taṃ nidhāyātipi vuttaṃ hoti. Aviheṭhayanti aviheṭhayanto. Aññatarampīti yaṃkiñci ekampi. Tesanti tesaṃ sabbabhūtānaṃ. Na puttamiccheyyāti atrajo, khettajo, dinnako, antevāsikoti imesu catūsu puttesu yaṃkiñci puttaṃ na iccheyya. Kuto sahāyanti sahāyaṃ pana iccheyyāti kuto eva etaṃ.

Ở đây, sabbesūti (đối với tất cả) có nghĩa là không có ngoại lệ. Bhūtesūti (chúng sanh) có nghĩa là các loài hữu tình. Đây là phần tóm tắt, còn phần chi tiết chúng tôi sẽ giải thích trong bài chú giải kinh Ratanasutta. Nidhāyāti (đặt xuống) có nghĩa là từ bỏ. Daṇḍanti (sự trừng phạt) có nghĩa là sự trừng phạt bằng thân, khẩu, và ý; đây là một thuật ngữ đồng nghĩa với thân ác hạnh, v.v. Thật vậy, thân ác hạnh trừng phạt, do đó được gọi là daṇḍaṃ (sự trừng phạt); điều này có nghĩa là nó gây ra đau khổ, dẫn đến bất hạnh và tai họa. Tương tự như vậy đối với khẩu ác hạnh và ý ác hạnh. Hoặc daṇḍo có thể có nghĩa là hình phạt bằng vũ khí; và nidhāyātipi có nghĩa là từ bỏ điều đó. Aviheṭhayanti (không làm hại) có nghĩa là không gây tổn hại. Aññatarampīti (bất kỳ ai) có nghĩa là bất kỳ một người nào. Tesanti (của họ) có nghĩa là của tất cả chúng sanh đó. Na puttamiccheyyāti (không nên mong có con) có nghĩa là trong bốn loại con này — con ruột (atrajo), con sinh trong lãnh địa (khettajo), con nuôi (dinnako), và đệ tử (antevāsiko) — người ấy không nên mong muốn bất kỳ người con nào. Kuto sahāyanti (huống chi là bạn đồng hành) có nghĩa là làm sao người ấy lại có thể mong muốn một người bạn đồng hành?

Ekoti pabbajjāsaṅkhātena eko, adutiyaṭṭhena eko, taṇhāya pahānaṭṭhena eko, ekantavigatakilesoti eko, eko paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti eko. Samaṇasahassassāpi hi majjhe vattamāno gihisaṃyojanassa chinnattā eko, evaṃ pabbajjāsaṅkhātena eko. Eko tiṭṭhati, eko gacchati, eko nisīdati, eko seyyaṃ kappeti, eko iriyati vattatīti evaṃ adutiyaṭṭhena eko.

Ekoti (một mình) có nghĩa là: một mình theo ý nghĩa của sự xuất gia; một mình theo ý nghĩa không có người thứ hai; một mình theo ý nghĩa đã đoạn trừ ái dục; một mình vì đã hoàn toàn thoát khỏi phiền não; một mình vì đã tự mình giác ngộ tuệ giác của bậc Độc Giác. Thật vậy, ngay cả khi ở giữa một ngàn vị sa-môn, người ấy vẫn là một mình vì đã cắt đứt các kiết sử của người tại gia; như vậy, là một mình theo ý nghĩa của sự xuất gia. Người ấy đứng một mình, đi một mình, ngồi một mình, nằm một mình, hành xử một mình; như vậy, là một mình theo ý nghĩa không có người thứ hai.

‘‘Taṇhādutiyo puriso, dīghamaddhānasaṃsaraṃ;

Itthabhāvaññathābhāvaṃ, saṃsāraṃ nātivattati.

“Người có ái dục làm bạn đồng hành, Trải qua vòng luân hồi dài lâu; Sự thay đổi từ kiếp này sang kiếp khác, Không thể vượt qua vòng luân hồi.”

‘‘Etamādīnavaṃ ñatvā, taṇhaṃ dukkhassa sambhavaṃ;

Vītataṇho anādāno, sato bhikkhu paribbaje’’ti. (itivu. 15, 105;

mahāni. 191;

cūḷani.pārāyanānugītigāthāniddesa 107) –

“Biết được sự nguy hại này, Rằng ái dục là nguồn gốc của khổ đau; Vị tỳ-khưu không còn ái dục, không còn chấp thủ, Có chánh niệm, nên du hành (một mình).”

Evaṃ [Pg.169] taṇhāpahānaṭṭhena eko. Sabbakilesāssa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammāti evaṃ ekantavigatakilesoti eko. Anācariyako hutvā sayambhū sāmaṃyeva paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti evaṃ eko paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti eko.

Như vậy, là một mình theo ý nghĩa đã đoạn trừ ái dục. Tất cả phiền não của vị ấy đã được đoạn trừ, nhổ tận gốc, làm cho như cây thốt nốt bị chặt ngọn, không còn khả năng tái sanh, có trạng thái không sanh khởi lại trong tương lai; như vậy, là một mình vì đã hoàn toàn thoát khỏi phiền não. Không có thầy, tự mình giác ngộ, vị ấy đã tự mình chứng đắc tuệ giác của bậc Độc Giác; như vậy, là một mình vì đã tự mình giác ngộ tuệ giác của bậc Độc Giác.

Careti yā imā aṭṭha cariyāyo. Seyyathidaṃ – paṇidhisampannānaṃ catūsu iriyāpathesu iriyāpathacariyā, indriyesu guttadvārānaṃ chasu ajjhattikāyatanesu āyatanacariyā, appamādavihārīnaṃ catūsu satipaṭṭhānesu saticariyā, adhicittamanuyuttānaṃ catūsu jhānesu samādhicariyā, buddhisampannānaṃ catūsu ariyasaccesu ñāṇacariyā, sammāpaṭipannānaṃ catūsu ariyasaccesu maggacariyā, adhigatapphalānaṃ catūsu sāmaññaphalesu patticariyā, tiṇṇaṃ buddhānaṃ sabbasattesu lokatthacariyā, tattha padesato paccekabuddhabuddhasāvakānanti. Yathāha – ‘‘cariyāti aṭṭha cariyāyo iriyāpathacariyā’’ti (paṭi. ma. 1.197; 3.28) vitthāro. Tāhi cariyāhi samannāgato bhaveyyāti attho. Atha vā yā imā adhimuccanto saddhāya carati, paggaṇhanto vīriyena carati, upaṭṭhahanto satiyā carati, avikkhitto samādhinā carati, pajānanto paññāya carati, vijānanto viññāṇena carati, evaṃ paṭipannassa kusalā dhammā āyatantīti āyatanacariyāya carati, evaṃ paṭipanno visesaṃ adhigacchatīti visesacariyāya caratīti (paṭi. ma. 1.197; 3.28) evaṃ aparāpi aṭṭha cariyāyo vuttā, tāhipi samannāgato bhaveyyāti attho. Khaggavisāṇakappoti ettha khaggavisāṇaṃ nāma khaggamigasiṅgaṃ. Kappa-saddassa atthaṃ vitthārato maṅgalasuttavaṇṇanāyaṃ pakāsayissāma, idha panāyaṃ ‘‘satthukappena vata, bho, kira sāvakena saddhiṃ mantayamānā’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.260) viya paṭibhāgo veditabbo. Khaggavisāṇakappoti khaggavisāṇasadisoti vuttaṃ hoti. Ayaṃ tāvettha padato atthavaṇṇanā.

Careti (nên du hành) có nghĩa là tám loại hành trì này. Cụ thể là: đối với những người đã thành tựu nguyện, có oai nghi hành (iriyāpathacariyā) trong bốn oai nghi; đối với những người phòng hộ các căn, có xứ hành (āyatanacariyā) trong sáu nội xứ; đối với những người sống không dể duôi, có niệm hành (saticariyā) trong bốn niệm xứ; đối với những người chuyên tâm vào tăng thượng tâm, có định hành (samādhicariyā) trong bốn thiền; đối với những người có trí tuệ, có trí hành (ñāṇacariyā) trong bốn Thánh đế; đối với những người thực hành đúng đắn, có đạo hành (maggacariyā) trong bốn Thánh đạo; đối với những người đã chứng đắc quả, có chứng đắc hành (patticariyā) trong bốn Sa-môn quả; đối với ba bậc Chánh Đẳng Giác, có lợi thế gian hành (lokatthacariyā) đối với tất cả chúng sanh; ở đây, điều này áp dụng một phần cho các vị Độc Giác Phật và các vị Thinh Văn của chư Phật. Như có nói: “Hành trì (cariyā) là tám loại hành trì, bắt đầu bằng oai nghi hành,” v.v. là phần chi tiết. Ý nghĩa là vị ấy nên được trang bị những hành trì đó. Hoặc là, những hành trì này: người ấy hành trì với đức tin khi quyết định, hành trì với tinh tấn khi nỗ lực, hành trì với chánh niệm khi thiết lập, hành trì với định khi không phân tâm, hành trì với trí tuệ khi hiểu biết, hành trì với thức khi nhận biết; đối với người thực hành như vậy, các thiện pháp phát triển, do đó người ấy hành trì với xứ hành (āyatanacariyā); người thực hành như vậy đạt đến sự thù thắng, do đó người ấy hành trì với thù thắng hành (visesacariyā). Như vậy, tám loại hành trì khác cũng đã được nói đến; ý nghĩa là vị ấy nên được trang bị những hành trì đó. Khaggavisāṇakappoti: ở đây, khaggavisāṇaṃ có nghĩa là sừng của con tê giác. Chúng tôi sẽ giải thích chi tiết ý nghĩa của từ kappa trong bài chú giải kinh Maṅgala Sutta. Tuy nhiên, ở đây, nó nên được hiểu như một sự so sánh, giống như trong câu “Thưa ngài, dường như bậc Đạo Sư đang nói chuyện với vị thinh văn của mình,” v.v. Khaggavisāṇakappoti có nghĩa là giống như sừng tê giác. Đây là phần giải thích ý nghĩa theo từng từ.

Adhippāyānusandhito pana evaṃ veditabbo – yvāyaṃ vuttappakāro daṇḍo bhūtesu pavattiyamāno ahito hoti, taṃ tesu appavattanena tappaṭipakkhabhūtāya mettāya parahitūpasaṃhārena ca sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ, nihitadaṇḍattā eva ca yathā anihitadaṇḍā sattā bhūtāni [Pg.170] daṇḍena vā satthena vā pāṇinā vā leḍḍunā vā viheṭhayanti, tathā aviheṭhayaṃ, aññatarampi tesaṃ imaṃ mettākammaṭṭhānamāgamma yadeva tattha vedanāgataṃ saññāsaṅkhāraviññāṇagataṃ tañca tadanusāreneva tadaññañca saṅkhāragataṃ vipassitvā imaṃ paccekabodhiṃ adhigatomhīti ayaṃ tāva adhippāyo.

Còn về phần ý nghĩa và sự liên kết, nên hiểu như sau: Sự trừng phạt đã được nói đến này, khi được thực hiện đối với chúng sanh, là không có lợi ích. Bằng cách không thực hiện điều đó đối với họ, và bằng tâm từ là điều đối nghịch, và bằng cách mang lại lợi ích cho người khác, vị ấy đặt xuống sự trừng phạt đối với tất cả chúng sanh. Và chính vì đã đặt xuống sự trừng phạt, giống như những chúng sanh chưa đặt xuống sự trừng phạt làm tổn hại các loài hữu tình bằng gậy, bằng vũ khí, bằng tay, hoặc bằng cục đất, vị ấy cũng không làm tổn hại như vậy. Dựa vào đề mục thiền tâm từ này đối với bất kỳ ai trong số họ, vị ấy quán chiếu bất cứ những gì liên quan đến thọ, tưởng, hành, và thức ở đó, và theo đó, quán chiếu các pháp hữu vi khác, và (nghĩ rằng): “Tôi đã chứng đắc tuệ giác Độc Giác này.” Đây là ý nghĩa.

Ayaṃ pana anusandhi – evaṃ vutte te amaccā āhaṃsu – ‘‘idāni, bhante, kuhiṃ gacchathā’’ti? Tato tena ‘‘pubbe paccekabuddhā kattha vasantī’’ti āvajjetvā ñatvā ‘‘gandhamādanapabbate’’ti vutte puna āhaṃsu – ‘‘amhe dāni, bhante, pajahatha na icchathā’’ti. Atha paccekasambuddho āha ‘‘na puttamiccheyyā’’ti sabbaṃ. Tatrādhippāyo – ahaṃ idāni atrajādīsu yaṃkiñci puttampi na iccheyyaṃ, kuto pana tumhādisaṃ sahāyaṃ. Tasmā tumhesupi yo mayā saddhiṃ gantuṃ mādiso vā hotuṃ icchati, so eko care khaggavisāṇakappo. Atha vā tehi ‘‘amhe dāni, bhante, pajahatha na icchathā’’ti vutte so paccekasambuddho ‘‘na puttamiccheyya kuto sahāya’’nti vatvā attano yathāvuttenatthena ekacariyāya guṇaṃ disvā pamudito pītisomanassajāto imaṃ udānaṃ udānesi – ‘‘eko care khaggavisāṇakappo’’ti. Evaṃ vatvā pekkhamānasseva mahājanassa ākāse uppatitvā gandhamādanaṃ agamāsi.

Đây là phần kết nối câu chuyện. Khi được nói như vậy, các vị đại thần ấy đã bạch rằng: “Bạch ngài, bây giờ ngài đi đâu vậy?” Sau đó, vị ấy suy xét: “Trước đây, các vị Phật Độc Giác sống ở đâu?” rồi biết được và nói rằng: “Ở núi Gandhamādana.” Khi được nói như vậy, họ lại bạch rằng: “Bạch ngài, bây giờ ngài từ bỏ chúng con, không muốn (chúng con đi theo) nữa sao?” Bấy giờ, vị Phật Toàn Giác Độc Giác nói toàn bộ (câu kệ) “Na puttamiccheyyā...” (Không nên mong có con...). Ý nghĩa ở đây là: “Bây giờ, ta không mong muốn bất cứ người con nào, dù là con ruột..., huống nữa là người bạn đồng hành như các ngươi. Vì vậy, trong số các ngươi, ai muốn đi cùng ta hoặc muốn trở thành người như ta, người ấy hãy sống một mình như sừng tê giác.” Hoặc là, khi họ nói: “Bạch ngài, bây giờ ngài từ bỏ chúng con, không muốn (chúng con đi theo) nữa sao?”, vị Phật Toàn Giác Độc Giác ấy, sau khi nói: “Không nên mong có con, huống nữa là bạn đồng hành,” đã thấy được lợi ích của việc sống một mình theo ý nghĩa đã được nói, rồi hoan hỷ, phát sinh hỷ lạc và thốt lên lời cảm hứng này: “Hãy sống một mình như sừng tê giác.” Nói như vậy xong, trong khi đại chúng đang nhìn, ngài bay lên không trung và đi đến núi Gandhamādana.

Gandhamādano nāma himavati cūḷakāḷapabbataṃ mahākāḷapabbataṃ nāgapaliveṭhanaṃ candagabbhaṃ sūriyagabbhaṃ suvaṇṇapassaṃ himavantapabbatanti satta pabbate atikkamma hoti. Tattha nandamūlakaṃ nāma pabbhāraṃ paccekabuddhānaṃ vasanokāso, tisso ca guhāyo – suvaṇṇaguhā, maṇiguhā, rajataguhāti. Tattha maṇiguhādvāre mañjūsako nāma rukkho yojanaṃ ubbedhena, yojanaṃ vitthārena. So yattakāni udake vā thale vā pupphāni, sabbāni tāni pupphayati, visesena paccekabuddhāgamanadivase. Tassūparito sabbaratanamāḷo hoti. Tattha sammajjanakavāto kacavaraṃ chaḍḍeti, samakaraṇavāto sabbaratanamayavālukaṃ samaṃ karoti, siñcanakavāto anotattadahato ānetvā udakaṃ siñcati, sugandhakaraṇavāto himavantato sabbesaṃ sugandharukkhānaṃ gandhe āneti, ocinakavāto pupphāni ocinitvā pāteti, santharakavāto sabbattha santharati. Sadā supaññattāneva cettha [Pg.171] āsanāni honti, yesu paccekabuddhuppādadivase, uposathadivase ca sabbe paccekabuddhā sannipatitvā nisīdanti. Ayaṃ tattha pakati. Ayaṃ paccekabuddho tattha gantvā paññattāsane nisīdati. Tato sace tasmiṃ kāle aññepi paccekabuddhā saṃvijjanti, tepi taṅkhaṇeyeva sannipatitvā paññattāsanesu nisīdanti. Nisīditvā ca kiñcideva samāpattiṃ samāpajjitvā vuṭṭhahanti. Tato saṅghatthero adhunāgatapaccekabuddhaṃ sabbesaṃ anumodanatthāya ‘‘kathamadhigata’’nti evaṃ kammaṭṭhānaṃ pucchati, tadāpi so tameva attano udānabyākaraṇagāthaṃ bhāsati. Puna bhagavāpi āyasmatā ānandena puṭṭho tameva gāthaṃ bhāsati. Ānandopi saṅgītiyanti evaṃ ekekā gāthā paccekasambodhiabhisambuddhaṭṭhāne, mañjūsakamāḷe, ānandena pucchitakāle, saṅgītiyanti catukkhattuṃ bhāsitā hotīti.

Núi tên Gandhamādana nằm ở dãy Himavanta, sau khi vượt qua bảy ngọn núi là Cūḷakāḷa, Mahākāḷa, Nāgapaliveṭhana, Candagabbha, Sūriyagabbha, Suvaṇṇapassa, và Himavanta. Ở đó, có một sườn núi tên là Nandamūlaka, là nơi ở của các vị Phật Độc Giác, và có ba hang động: hang vàng, hang ngọc, và hang bạc. Tại cửa hang ngọc, có một cây tên là Mañjūsaka, cao một do-tuần và rộng một do-tuần. Cây ấy nở tất cả các loại hoa, dù là hoa dưới nước hay hoa trên cạn, đặc biệt là vào ngày các vị Phật Độc Giác đến. Phía trên cây ấy có một vòng hoa toàn bằng báu vật. Ở đó, có cơn gió quét dọn rác rưởi, cơn gió san bằng làm cho lớp cát toàn bằng báu vật trở nên bằng phẳng, cơn gió tưới nước mang nước từ hồ Anotatta đến tưới, cơn gió làm thơm mang hương thơm của tất cả các loại cây hương từ dãy Himavanta đến, cơn gió hái hoa hái các bông hoa và làm chúng rơi xuống, cơn gió trải rộng trải chúng ra khắp nơi. Ở đây, các chỗ ngồi luôn được sửa soạn sẵn sàng, nơi mà vào ngày một vị Phật Độc Giác xuất hiện và vào ngày lễ Uposatha, tất cả các vị Phật Độc Giác tụ hội và ngồi xuống. Đây là thông lệ ở đó. Vị Phật Độc Giác này đến đó và ngồi vào chỗ đã được sửa soạn. Sau đó, nếu vào thời điểm ấy có các vị Phật Độc Giác khác, các vị ấy cũng tụ hội ngay lập tức và ngồi vào các chỗ đã được sửa soạn. Sau khi ngồi xuống, các vị nhập một định nào đó rồi xuất định. Bấy giờ, vị Trưởng lão Tăng vì muốn tùy hỷ cho tất cả, đã hỏi vị Phật Độc Giác mới đến về đề mục thiền định rằng: “Ngài đã chứng đắc như thế nào?” Khi ấy, vị đó cũng nói lên chính câu kệ cảm hứng của mình. Lại nữa, Đức Thế Tôn khi được Tôn giả Ānanda hỏi cũng đã nói lên chính câu kệ ấy. Và Tôn giả Ānanda trong kỳ kết tập cũng vậy. Như thế, mỗi một câu kệ đã được nói lên bốn lần: tại nơi chứng đắc quả vị Phật Toàn Giác Độc Giác, tại gốc cây Mañjūsaka, khi được Tôn giả Ānanda hỏi, và trong kỳ kết tập.

Paṭhamagāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích câu kệ đầu tiên đã kết thúc.

92. Saṃsaggajātassāti gāthā kā uppatti? Ayampi paccekabodhisatto kassapassa bhagavato sāsane vīsati vassasahassāni purimanayeneva samaṇadhammaṃ karonto kasiṇaparikammaṃ katvā paṭhamaṃ jhānaṃ nibbattetvā nāmarūpaṃ vavatthapetvā lakkhaṇasammasanaṃ katvā ariyamaggaṃ anadhigamma brahmaloke nibbatti. So tato cuto bārāṇasirañño aggamahesiyā kucchimhi uppajjitvā purimanayeneva vaḍḍhamāno yato pabhuti ‘‘ayaṃ itthī, ayaṃ puriso’’ti visesaṃ aññāsi. Tadupādāya itthīnaṃ hatthe na ramati, ucchādananhāpanamaṇḍanādimattampi na sādiyati. Taṃ purisā eva posenti. Thaññapāyanakāle dhātiyo kañcukaṃ paṭimuñcitvā purisavesena thaññaṃ pāyenti. So itthīnaṃ gandhaṃ ghāyitvā saddaṃ vā sutvā rodati, viññutaṃ pattopi itthiyo passituṃ na icchati. Tena taṃ anitthigandhotveva sañjāniṃsu.

92. Nguồn gốc của câu kệ “Saṃsaggajātassa...” là gì? Vị Bồ-tát Độc Giác này, trong giáo pháp của Đức Thế Tôn Kassapa, đã thực hành sa-môn pháp trong hai mươi ngàn năm theo phương cách trước đây. Ngài đã thực hành các công việc chuẩn bị cho đề mục kasiṇa, làm phát sinh thiền thứ nhất, xác định danh và sắc, thực hành quán xét các tướng, nhưng không chứng đắc Thánh đạo, nên đã tái sinh ở cõi Phạm thiên. Sau khi mệnh chung từ đó, ngài tái sinh trong lòng của vị chánh cung hoàng hậu của vua xứ Bārāṇasī. Lớn lên theo phương cách trước đây, kể từ khi ngài biết được sự khác biệt “đây là người nữ, đây là người nam”, ngài không còn thích thú trong vòng tay của phụ nữ, cũng không chấp nhận việc được xoa bóp, tắm rửa, trang điểm... Chỉ có những người nam nuôi dưỡng ngài. Vào lúc bú sữa, các vú nuôi phải mặc áo và giả dạng nam nhân để cho ngài bú. Khi ngửi thấy mùi hương hoặc nghe thấy tiếng nói của phụ nữ, ngài liền khóc. Ngay cả khi đã đến tuổi có nhận thức, ngài cũng không muốn nhìn thấy phụ nữ. Do đó, người ta biết đến ngài với cái tên là Anitthigandha (người không thích mùi hương phụ nữ).

Tasmiṃ soḷasavassuddesike jāte rājā ‘‘kulavaṃsaṃ saṇṭhapessāmī’’ti nānākulehi tassa anurūpā kaññāyo ānetvā aññataraṃ amaccaṃ āṇāpesi ‘‘kumāraṃ ramāpehī’’ti. Amacco upāyena taṃ ramāpetukāmo tassa avidūre sāṇipākāraṃ parikkhipāpetvā nāṭakāni payojāpesi. Kumāro gītavāditasaddaṃ sutvā ‘‘kasseso saddo’’ti āha. Amacco ‘‘taveso, deva[Pg.172], nāṭakitthīnaṃ saddo, puññavantānaṃ īdisāni nāṭakāni honti. Abhirama, deva, mahāpuññosi tva’’nti āha. Kumāro amaccaṃ daṇḍena tāḷāpetvā nikkaḍḍhāpesi. So rañño ārocesi. Rājā kumārassa mātarā saha gantvā kumāraṃ khamāpetvā puna amaccaṃ āṇāpesi. Kumāro tehi atinippīḷiyamāno seṭṭhasuvaṇṇaṃ datvā suvaṇṇakāre āṇāpesi ‘‘sundaraṃ itthirūpaṃ karothā’’ti. Te vissakammunā nimmitasadisaṃ sabbālaṅkāravibhūsitaṃ itthirūpaṃ karitvā dassesuṃ. Kumāro disvā vimhayena sīsaṃ cāletvā mātāpitūnaṃ pesesi – ‘‘yadi īdisiṃ itthiṃ labhissāmi, gaṇhissāmī’’ti. Mātāpitaro ‘‘amhākaṃ putto mahāpuñño, avassaṃ tena saha katapuññā kāci dārikā loke uppannā bhavissatī’’ti taṃ suvaṇṇarūpaṃ rathaṃ āropetvā amaccānaṃ appesuṃ – ‘‘gacchatha, īdisiṃ dārikaṃ gavesathā’’ti. Te taṃ gahetvā soḷasamahājanapade vicarantā taṃ taṃ gāmaṃ gantvā udakatitthādīsu yattha yattha janasamūhaṃ passanti, tattha tattha devataṃ viya suvaṇṇarūpaṃ ṭhapetvā nānāpupphavatthālaṅkārehi pūjaṃ katvā vitānaṃ bandhitvā ekamantaṃ tiṭṭhanti ‘‘yadi kenaci evarūpā diṭṭhapubbā bhavissati, so kathaṃ samuṭṭhāpessatī’’ti? Etenupāyena aññatra maddaraṭṭhā sabbajanapade āhiṇḍitvā taṃ ‘‘khuddakaraṭṭha’’nti avamaññamānā tattha paṭhamaṃ agantvā nivattiṃsu.

Khi vị hoàng tử ấy được mười sáu tuổi, đức vua nghĩ rằng: “Ta sẽ thiết lập dòng dõi hoàng tộc,” nên đã cho đem về những thiếu nữ xứng đáng với hoàng tử từ nhiều gia tộc khác nhau và ra lệnh cho một vị đại thần: “Hãy làm cho hoàng tử vui thích.” Vị đại thần muốn dùng mưu kế để làm cho hoàng tử vui thích, nên đã cho dựng một hàng rào bằng vải ở gần nơi hoàng tử ở và cho tổ chức các buổi trình diễn ca múa. Hoàng tử nghe tiếng hát và tiếng nhạc cụ, liền hỏi: “Tiếng gì đó?” Vị đại thần thưa: “Thưa điện hạ, đó là tiếng của các vũ nữ của ngài. Những người có phước báu thì có những buổi trình diễn ca múa như vậy. Xin điện hạ hãy vui hưởng, ngài là người có phước báu lớn.” Hoàng tử cho người dùng gậy đánh vị đại thần rồi đuổi đi. Vị ấy bèn tâu lại với đức vua. Đức vua cùng với mẹ của hoàng tử đến xin lỗi hoàng tử, rồi lại ra lệnh cho vị đại thần. Bị họ thúc ép quá mức, hoàng tử bèn cho vàng tốt nhất và ra lệnh cho các thợ kim hoàn: “Hãy làm một pho tượng người nữ xinh đẹp.” Họ đã làm một pho tượng người nữ được trang hoàng bằng mọi thứ trang sức, giống như do thần Vissakamma tạo ra, rồi trình lên. Hoàng tử nhìn thấy, kinh ngạc lắc đầu rồi gửi đến cho cha mẹ với lời nhắn: “Nếu con tìm được người phụ nữ như thế này, con sẽ lấy.” Cha mẹ nghĩ rằng: “Con trai chúng ta có phước báu lớn, chắc chắn có một thiếu nữ nào đó đã cùng tu phước với nó được sinh ra trên đời,” rồi cho đặt pho tượng vàng lên xe và giao cho các vị đại thần: “Hãy đi tìm một thiếu nữ như thế này.” Họ mang pho tượng đi khắp mười sáu đại quốc, đến từng làng, và ở những nơi như bến nước, bất cứ nơi nào họ thấy có đám đông tụ tập, họ đều đặt pho tượng vàng ở đó như một vị thiên nữ, cúng dường bằng các loại hoa, vải và trang sức, giăng màn che rồi đứng sang một bên, nghĩ rằng: “Nếu có ai đã từng thấy một người có hình dáng như vậy, người đó sẽ nói lên như thế nào?” Bằng mưu kế đó, họ đi khắp các quốc gia, ngoại trừ xứ Madda, rồi quay về vì coi thường xứ đó là “một xứ nhỏ” và không đến đó trước tiên.

Tato nesaṃ etadahosi – ‘‘maddaraṭṭhampi tāva gacchāma, mā no bārāṇasiṃ paviṭṭhepi rājā puna pesesī’’ti maddaraṭṭhe sāgalanagaraṃ agamaṃsu. Sāgalanagare ca maddavo nāma rājā. Tassa dhītā soḷasavassuddesikā abhirūpā ahosi. Tassā vaṇṇadāsiyo nhānodakatthāya titthaṃ gacchanti. Tattha amaccehi ṭhapitaṃ taṃ suvaṇṇarūpaṃ dūratova disvā ‘‘amhe udakatthāya pesetvā rājaputtī sayameva āgatā’’ti bhaṇantiyo samīpaṃ gantvā ‘‘nāyaṃ sāminī, amhākaṃ sāminī ito abhirūpatarā’’ti āhaṃsu. Amaccā taṃ sutvā rājānaṃ upasaṅkamitvā anurūpena nayena dārikaṃ yāciṃsu. Sopi adāsi. Te bārāṇasirañño pāhesuṃ – ‘‘laddhā, deva, kumārikā, sāmaṃ āgacchatha, udāhu amheva ānemā’’ti. So ‘‘mayi āgacchante janapadapīḷā bhavissati, tumheva naṃ ānethā’’ti pesesi.

Sau đó, họ nảy ra ý nghĩ này: “Chúng ta hãy đến xứ Madda trước, kẻo khi chúng ta đã vào thành Bārāṇasī rồi, đức vua lại sai chúng ta đi nữa.” Thế là họ đến thành Sāgala ở xứ Madda. Tại thành Sāgala, có vị vua tên là Maddava. Con gái của vua được mười sáu tuổi, vô cùng xinh đẹp. Các nữ tỳ của công chúa đi đến bến nước để lấy nước tắm. Ở đó, họ nhìn thấy từ xa pho tượng vàng do các vị đại thần đặt, liền nói với nhau: “Công chúa đã sai chúng ta đi lấy nước rồi tự mình đến đây,” rồi họ lại gần và nói: “Đây không phải là chủ nhân của chúng ta, chủ nhân của chúng ta còn xinh đẹp hơn thế này.” Các vị đại thần nghe vậy, bèn đến yết kiến đức vua và dùng lời lẽ thích hợp để xin cưới công chúa. Vua cũng đồng ý. Họ gửi tin về cho vua Bārāṇasī: “Thưa điện hạ, đã tìm được công chúa rồi. Ngài sẽ tự mình đến, hay là chúng thần sẽ đưa về?” Vua gửi thư trả lời: “Nếu ta đến, sẽ gây phiền nhiễu cho dân chúng trong xứ. Chính các khanh hãy đưa nàng về.”

Amaccāpi dārikaṃ gahetvā nagarā nikkhamitvā kumārassa pāhesuṃ – ‘‘laddhā suvaṇṇarūpasadisā kumārikā’’ti. Kumāro sutvāva rāgena abhibhūto [Pg.173] paṭhamajjhānā parihāyi. So dūtaparamparāya pesesi – ‘‘sīghaṃ ānetha, sīghaṃ ānethā’’ti. Te sabbattha ekarattivāsena bārāṇasiṃ patvā bahinagare ṭhitā rañño pesesuṃ – ‘‘ajjeva pavisitabbaṃ, no’’ti. Rājā ‘‘seṭṭhakulā ānītā dārikā, maṅgalakiriyaṃ katvā mahāsakkārena pavesessāma, uyyānaṃ tāva naṃ nethā’’ti āha. Te tathā akaṃsu. Sā accantasukhumālā kumārikā yānugghāṭena ubbāḷhā addhānaparissamena uppannavātarogā milātamālā viya hutvā rattibhāge kālamakāsi. Amaccā ‘‘sakkārā paribhaṭṭhamhā’’ti parideviṃsu. Rājā ca nāgarā ca ‘‘kulavaṃso vinaṭṭho’’ti parideviṃsu. Sakalanagaraṃ kolāhalaṃ ahosi. Kumārassa sutamatteyeva mahāsoko udapādi.

Các vị đại thần cũng đón thiếu nữ ấy, rời khỏi thành và gửi tin cho hoàng tử: “Đã tìm được một công chúa giống như pho tượng vàng.” Vừa nghe tin, hoàng tử bị tham ái chế ngự, liền bị lui sụt khỏi sơ thiền. Chàng sai các sứ giả đi liên tiếp: “Hãy đưa nàng về nhanh, hãy đưa nàng về nhanh.” Họ đi mỗi ngày một chặng nghỉ, đến Bārāṇasī, dừng lại ở ngoại thành rồi gửi tin cho đức vua: “Hôm nay có nên vào thành không?” Đức vua nói: “Thiếu nữ được đưa về từ một gia tộc cao quý, chúng ta sẽ làm lễ thành hôn và đón vào thành với sự trọng thể lớn lao. Trước tiên, hãy đưa nàng đến ngự uyển.” Họ đã làm như vậy. Vị công chúa vô cùng yểu điệu ấy, do bị mệt mỏi vì sự xóc nảy của xe cộ và sự vất vả của cuộc hành trình dài, đã phát sinh bệnh phong, trở nên như một vòng hoa héo úa, rồi qua đời trong đêm. Các vị đại thần than khóc: “Chúng ta đã mất đi sự trọng vọng.” Đức vua và dân chúng cũng than khóc: “Dòng dõi hoàng tộc đã bị hủy hoại.” Cả thành phố trở nên náo động. Vừa nghe tin, một nỗi sầu muộn lớn lao đã khởi lên trong lòng hoàng tử.

Tato kumāro sokassa mūlaṃ khanituṃ āraddho. So evaṃ cintesi – ‘‘ayaṃ soko nāma na ajātassa hoti, jātassa pana hoti. Tasmā jātiṃ paṭicca soko. Jāti pana kiṃ paṭiccāti? Bhavaṃ paṭicca jātī’’ti. Evaṃ pubbabhāvanānubhāvena yoniso manasikaronto anulomapaṭilomaṃ paṭiccasamuppādaṃ disvā puna anulomañca saṅkhāre sammasanto tattheva nisinno paccekasambodhiṃ sacchākāsi. Amaccā taṃ maggaphalasukhena sukhitaṃ santindriyaṃ santamānasaṃ nisinnaṃ disvā paṇipātaṃ katvā āhaṃsu – ‘‘mā soci, deva, mahanto jambudīpo, aññaṃ tato sundarataraṃ kaññaṃ ānessāmā’’ti. So āha – ‘‘na socāmi, nissoko paccekabuddho aha’’nti. Ito paraṃ sabbaṃ vuttapurimagāthāsadisameva ṭhapetvā gāthāvaṇṇanaṃ.

Bấy giờ, hoàng tử bắt đầu đào tận gốc rễ của sầu muộn. Chàng suy nghĩ như sau: “Cái gọi là sầu muộn này không xảy ra cho người chưa sinh, mà chỉ xảy ra cho người đã sinh. Do đó, sầu muộn duyên sinh. Vậy sinh duyên gì? Sinh duyên hữu.” Cứ như thế, nhờ oai lực của sự tu tập trong quá khứ, trong khi tác ý như lý, chàng thấy được pháp Duyên Khởi theo chiều thuận và chiều nghịch, rồi lại quán xét các pháp hành theo chiều thuận, và ngay khi đang ngồi tại đó, chàng đã chứng ngộ quả vị Độc Giác Phật. Các vị đại thần thấy chàng đang ngồi an hưởng niềm vui của đạo và quả, các căn an tịnh, tâm ý lắng yên, bèn cúi lạy và thưa rằng: “Xin điện hạ đừng sầu muộn. Cõi Diêm-phù-đề này rộng lớn, chúng thần sẽ tìm một thiếu nữ khác xinh đẹp hơn thế nữa.” Chàng đáp: “Ta không sầu muộn, ta là một vị Độc Giác Phật không còn sầu muộn.” Phần còn lại, ngoại trừ phần giải thích kệ ngôn, đều giống như các câu kệ đã nói trước đây.

Gāthāvaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – saṃsaggajātassāti jātasaṃsaggassa. Tattha dassanasavanakāyasamullapanasambhogasaṃsaggavasena pañcavidho saṃsaggo. Tattha aññamaññaṃ disvā cakkhuviññāṇavīthivasena uppannarāgo dassanasaṃsaggo nāma. Tattha sīhaḷadīpe kāḷadīghavāpī gāme piṇḍāya carantaṃ kalyāṇavihāravāsidīghabhāṇakadaharabhikkhuṃ disvā paṭibaddhacittā kenaci upāyena taṃ alabhitvā kālaṅkatā kuṭumbiyadhītā ca tassā nivāsanacoḷakhaṇḍaṃ disvā ‘‘evarūpaṃ vatthaṃ dhāriniyā nāma saddhiṃ saṃvāsaṃ nālabhi’’nti phalitahadayo kālaṅkato. So eva daharo ca nidassanaṃ.

Lại nữa, phần giải thích kệ cú nên được hiểu như sau – saṃsaggajātassāti có nghĩa là jātasaṃsaggassa (đối với người có sự giao thiệp đã sanh khởi). Trong ấy, sự giao thiệp có năm loại theo cách thức: giao thiệp qua sự thấy, sự nghe, thân thể, sự trò chuyện, và sự chung đụng hưởng dùng. Trong ấy, lòng tham ái sanh khởi do tiến trình nhãn thức sau khi nhìn thấy nhau được gọi là sự giao thiệp qua sự thấy. Trong ấy, đây là ví dụ: Tại đảo Sīhaḷa (Tích Lan), ở làng Kāḷadīghavāpī, con gái của một gia chủ, sau khi nhìn thấy một vị tỳ-khưu trẻ tuổi là người tụng đọc Trường Bộ kinh, trú tại tu viện Kalyāṇi, đang đi khất thực, đã sanh lòng quyến luyến. Vì không đạt được vị ấy bằng bất cứ phương cách nào, cô đã mệnh chung. Và chính vị tỳ-khưu trẻ ấy, sau khi nhìn thấy một mảnh vải nội y của cô ta, đã mệnh chung vì đau lòng, nghĩ rằng: 'Ta đã không được chung sống cùng với người đã mặc loại y phục như thế này.' Chính vị tỳ-khưu trẻ ấy là một ví dụ.

Parehi [Pg.174] pana kathiyamānaṃ rūpādisampattiṃ attanā vā hasitalapitagītasaddaṃ sutvā sotaviññāṇavīthivasena uppannarāgo savanasaṃsaggo nāma. Tatrāpi girigāmavāsikammāradhītāya pañcahi kumārikāhi saddhiṃ padumassaraṃ gantvā nhatvā mālaṃ āropetvā uccāsaddena gāyantiyā saddaṃ sutvā ākāsena gacchanto kāmarāgena visesā parihāyitvā byasanaṃ patto pañcaggaḷaleṇavāsī tissadaharo nidassanaṃ.

Lại nữa, lòng tham ái sanh khởi do tiến trình nhĩ thức sau khi nghe người khác nói về sự toàn hảo của sắc đẹp v.v..., hoặc tự mình nghe âm thanh của tiếng cười, tiếng nói, tiếng hát, được gọi là sự giao thiệp qua sự nghe. Trong trường hợp ấy cũng vậy, ví dụ là vị tỳ-khưu trẻ Tissa, trú tại hang Pañcaggaḷa, người đã gặp phải tai họa sau khi bị suy thoái khỏi các pháp đặc biệt do ái dục, vì đã nghe âm thanh của con gái một người thợ rèn ở làng Giri đang ca hát lớn tiếng sau khi đi đến hồ sen cùng với năm thiếu nữ khác, tắm rửa, và trang điểm hoa, trong khi vị ấy đang đi trên không trung.

Aññamaññaṃ aṅgaparāmasanena uppannarāgo kāyasaṃsaggo nāma. Dhammabhāsanadaharabhikkhu ca rājadhītā cettha nidassanaṃ. Mahāvihāre kira daharabhikkhu dhammaṃ bhāsati. Tattha mahājano āgato, rājāpi aggamahesiyā rājadhītāya ca saddhiṃ agamāsi. Tato rājadhītāya tassa rūpañca sarañca āgamma balavarāgo uppanno, tassa daharassāpi. Taṃ disvā rājā sallakkhetvā sāṇipākārena parikkhipāpesi. Te aññamaññaṃ parāmasitvā āliṅgiṃsu. Puna sāṇipākāraṃ apanetvā passantā dvepi kālaṅkateyeva addasaṃsūti.

Lòng tham ái sanh khởi do sự chạm xúc thân thể của nhau được gọi là sự giao thiệp qua thân. Vị tỳ-khưu trẻ thuyết pháp và công chúa là ví dụ ở đây. Tương truyền, tại Đại Tự (Mahāvihāra), có một vị tỳ-khưu trẻ đang thuyết pháp. Một đám đông dân chúng đã đến đó, nhà vua cũng đến cùng với hoàng hậu và công chúa. Bấy giờ, do duyên vào sắc tướng và giọng nói của vị tỳ-khưu, một lòng tham ái mãnh liệt đã sanh khởi nơi công chúa, và cũng nơi vị tỳ-khưu trẻ ấy. Nhận thấy điều đó, nhà vua đã cho vây quanh họ bằng một tấm màn. Họ đã chạm xúc và ôm nhau. Sau đó, khi kéo tấm màn ra và nhìn vào, người ta thấy cả hai đều đã mệnh chung.

Aññamaññaṃ ālapanasamullapanavasena uppannarāgo pana samullapanasaṃsaggo nāma. Bhikkhu bhikkhunīhi saddhiṃ paribhogakaraṇe uppannarāgo sambhogasaṃsaggo nāma. Dvīsupi etesu pārājikappatto bhikkhu ca bhikkhunī ca nidassanaṃ. Maricavaṭṭināmamahāvihāramahe kira duṭṭhagāmaṇiabhayarājā mahādānaṃ paṭiyādetvā ubhatosaṅghaṃ parivisati. Tattha uṇhayāguyā dinnāya saṅghanavakasāmaṇerī anādhārakassa saṅghanavakassa sāmaṇerassa dantavalayaṃ datvā samullapanamakāsi. Te ubhopi upasampajjitvā saṭṭhivassā hutvā paratīraṃ gatā aññamaññaṃ samullapanena pubbasaññaṃ paṭilabhitvā tāvadeva sañjātasinehā sikkhāpadaṃ vītikkamitvā pārājikā ahesunti. Evaṃ pañcavidhe saṃsagge yena kenaci saṃsaggena jātasaṃsaggassa bhavati sneho, purimarāgapaccayo balavarāgo uppajjati. Tato snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahoti tameva snehaṃ anugacchantaṃ sandiṭṭhikasamparāyikaṃ sokaparidevādinānappakārakaṃ idaṃ dukkhaṃ pahoti pabhavati jāyati.

Lại nữa, lòng tham ái sanh khởi do cách thức gọi và trò chuyện với nhau được gọi là sự giao thiệp qua trò chuyện. Lòng tham ái sanh khởi trong việc chung đụng hưởng dùng với các tỳ-khưu-ni được gọi là sự giao thiệp qua chung đụng hưởng dùng. Trong cả hai trường hợp này, một vị tỳ-khưu và một vị tỳ-khưu-ni đã phạm tội bất cộng trụ (pārājika) là ví dụ. Tương truyền, tại lễ hội của Đại Tự Maricavaṭṭi, vua Duṭṭhagāmaṇi Abhaya, sau khi chuẩn bị một buổi đại cúng dường, đã phục vụ cả hai bộ Tăng. Tại đó, khi cháo nóng được dâng cúng, vị sa-di-ni nhỏ tuổi nhất trong Tăng đoàn đã đưa một que xỉa răng cho vị sa-di nhỏ tuổi nhất không có người bảo hộ, và bắt chuyện. Cả hai vị, sau khi thọ cụ túc giới và được sáu mươi tuổi hạ, đã đi sang bờ bên kia. Do trò chuyện với nhau, họ đã nhớ lại ký ức xưa, và ngay lúc đó, tình thương mến nảy sanh. Họ đã vi phạm học giới và phạm tội bất cộng trụ. Như vậy, trong năm loại giao thiệp, đối với người có sự giao thiệp đã sanh khởi do bất kỳ cách thức giao thiệp nào, tình thương mến liền phát sinh; lòng tham ái mãnh liệt, với tham ái trong quá khứ làm duyên, liền sanh khởi. Từ đó, nỗi khổ này, vốn là hệ quả của tình thương mến, có thể phát sinh. Đối với người đi theo chính tình thương mến ấy, nỗi khổ này – thuộc nhiều loại khác nhau như sầu, bi v.v., trong hiện tại và tương lai – có thể phát sinh, có thể khởi lên, có thể được sanh ra.

Apare ‘‘ārammaṇe cittassa vossaggo saṃsaggo’’ti bhaṇanti. Tato sneho, snehadukkhamidanti. Evamatthappabhedaṃ imaṃ aḍḍhagāthaṃ vatvā so paccekabuddho āha – ‘‘svāyaṃ yamidaṃ snehanvayaṃ sokādidukkhaṃ pahoti, tameva snehaṃ anugatassa dukkhassa mūlaṃ khananto paccekabodhiṃ adhigato’’ti.

Các vị khác nói rằng: 'Sự giao thiệp là sự buông thả tâm vào đối tượng.' Từ đó có tình thương mến; đây là nỗi khổ do tình thương mến. Sau khi nói nửa kệ này với nhiều ý nghĩa khác nhau, vị Phật Độc Giác ấy đã nói: 'Chính ta đây, trong khi đào lên gốc rễ của khổ đau đối với người đi theo chính tình thương mến ấy – vốn là nỗi khổ sầu muộn v.v. theo sau tình thương mến – đã chứng đắc giác ngộ của bậc Độc Giác.'

Evaṃ [Pg.175] vutte te amaccā āhaṃsu – ‘‘amhehi dāni, bhante, kiṃ kattabba’’nti? Tato so āha – ‘‘tumhe vā aññataro vā imamhā dukkhā muccitukāmo, so sabbopi ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti. Ettha ca yaṃ taṃ ‘‘snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahotī’’ti vuttaṃ, tadeva sandhāya ‘‘ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno’’ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Atha vā yathāvuttena saṃsaggena ‘saṃsaggajātassa bhavati sneho, snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahoti’, evaṃ yathābhūtaṃ ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno ahamadhigatoti evaṃ sambandhitvā catutthapādo pubbe vuttanayeneva snehavasena vuttoti veditabbo. Tato paraṃ sabbaṃ purimagāthāya vuttasadisamevāti.

Khi được nói như vậy, các vị cận thần ấy thưa rằng: 'Bạch ngài, bây giờ chúng con phải làm gì?' Bấy giờ, vị ấy nói: 'Các ông hay bất kỳ ai khác muốn thoát khỏi nỗi khổ này, tất cả những người ấy, trong khi thấy rõ sự nguy hại sanh từ tình thương mến, hãy sống một mình như sừng tê ngưu.' Và ở đây, nên hiểu rằng câu 'trong khi thấy rõ sự nguy hại sanh từ tình thương mến' này được nói ra là nhắm đến điều đã được nói: 'nỗi khổ này, vốn là hệ quả của tình thương mến, có thể phát sinh.' Hoặc là, nên hiểu rằng câu kệ thứ tư được nói theo cách thức đã trình bày trước đây về phương diện tình thương mến, bằng cách liên kết như sau: 'Do sự giao thiệp đã nói, «đối với người có sự giao thiệp đã sanh khởi, tình thương mến liền phát sinh; nỗi khổ này, vốn là hệ quả của tình thương mến, có thể phát sinh,» như vậy, trong khi thấy rõ sự nguy hại sanh từ tình thương mến đúng như thật, ta đã chứng đắc.' Sau đó, tất cả đều giống như những gì đã được nói trong kệ trước.

Saṃsaggagāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kệ về sự giao thiệp đến đây là kết thúc.

93. Mitte suhajjeti kā uppatti? Ayaṃ paccekabodhisatto purimagāthāya vuttanayeneva uppajjitvā bārāṇasiyaṃ rajjaṃ kārento paṭhamajjhānaṃ nibbattetvā ‘‘kiṃ samaṇadhammo varo, rajjaṃ vara’’nti vīmaṃsitvā amaccānaṃ rajjaṃ niyyātetvā samaṇadhammaṃ akāsi. Amaccā ‘‘dhammena samena karothā’’ti vuttāpi lañjaṃ gahetvā adhammena karonti. Te lañjaṃ gahetvā sāmike parājayantā ekadā aññataraṃ rājavallabhaṃ parājesuṃ. So rañño bhattakārakehi saddhiṃ pavisitvā sabbaṃ ārocesi. Rājā dutiyadivase sayaṃ vinicchayaṭṭhānaṃ agamāsi. Tato mahājanā – ‘‘amaccā, deva, sāmike asāmike karontī’’ti uccāsaddaṃ karontā mahāyuddhaṃ viya akaṃsu. Atha rājā vinicchayaṭṭhānā vuṭṭhāya pāsādaṃ abhiruhitvā samāpattiṃ appetuṃ nisinno. Tena saddena vikkhittacitto na sakkoti appetuṃ. So ‘‘kiṃ me rajjena, samaṇadhammo vara’’nti rajjasukhaṃ pahāya puna samāpattiṃ nibbattetvā pubbe vuttanayeneva vipassitvā paccekasambodhiṃ sacchākāsi. Kammaṭṭhānañca pucchito imaṃ gāthaṃ abhāsi.

93. Kệ ngôn “Mitte suhajje” có sự phát sanh như thế nào? Vị Bồ-tát Độc Giác này đã sanh ra theo phương cách đã được nói đến trong kệ ngôn trước, trong khi đang trị vì vương quốc ở Bārāṇasī, sau khi đã làm cho phát sanh sơ thiền, đã suy xét rằng: “Pháp sa-môn là cao thượng hay vương quốc là cao thượng?”, đã giao phó vương quốc cho các vị quan đại thần, và đã thực hành pháp sa-môn. Các vị quan đại thần, dầu đã được dặn rằng: “Hãy cai trị một cách hợp pháp và công bằng”, vẫn nhận hối lộ và cai trị một cách phi pháp. Họ nhận hối lộ và xử thua các chủ nhân, một hôm, họ đã xử thua một người thân tín của đức vua. Vị ấy đã đi vào cùng với những người hầu cận của đức vua và tâu lại mọi việc. Vào ngày thứ hai, đức vua đã tự mình đi đến nơi xử án. Bấy giờ, đại chúng vừa la lớn tiếng: “Tâu thiên tử, các quan đại thần đang biến những người có chủ thành những người không có chủ”, vừa làm như thể một trận đại chiến. Khi ấy, đức vua đứng dậy từ nơi xử án, đi lên cung điện, và ngồi xuống để nhập định. Do tiếng ồn ấy, tâm bị phân tán, ngài không thể nhập định. Vị ấy (suy nghĩ) “Ta được lợi ích gì với vương quốc này, pháp sa-môn là cao thượng hơn”, đã từ bỏ lạc thú của vương quốc, một lần nữa làm cho thiền định phát sanh, tu tập minh sát theo phương cách đã được nói đến trước đây, và đã chứng ngộ quả vị Độc Giác Chánh Đẳng. Và khi được hỏi về đề mục thiền, ngài đã nói lên kệ ngôn này.

Tattha mettāyanavasena mittā. Suhadayabhāvena suhajjā. Keci ekantahitakāmatāya mittāva honti na suhajjā. Keci gamanāgamanaṭṭhānanisajjāsamullāpādīsu, hadayasukhajananena suhajjāva honti, na mittā. Keci tadubhayavasena suhajjā ceva mittā ca honti. Te duvidhā agāriyā [Pg.176] ca anagāriyā ca. Tattha agāriyā tividhā honti upakāro samānasukhadukkho anukampakoti. Anagāriyā visesena atthakkhāyino eva. Te catūhi aṅgehi samannāgatā honti. Yathāha –

Trong đó, do có lòng thương mến nên gọi là bạn (mittā). Do có tấm lòng tốt nên gọi là bạn thân (suhajjā). Một số người, do chỉ mong muốn điều lợi ích, chỉ là bạn, không phải là bạn thân. Một số người, trong việc đi, đến, đứng, ngồi, trò chuyện, v.v., do làm cho lòng được vui vẻ, chỉ là bạn thân, không phải là bạn. Một số người, do cả hai phương diện ấy, vừa là bạn thân, vừa là bạn. Họ có hai loại: người tại gia và người xuất gia. Trong đó, người tại gia có ba loại: người hay giúp đỡ, người đồng cam cộng khổ, và người có lòng thương xót. Người xuất gia, đặc biệt chỉ là người chỉ dạy điều lợi ích. Họ được hội đủ bốn chi phần. Như đã được nói:

‘‘Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi upakāro mitto suhado veditabbo. Pamattaṃ rakkhati, pamattassa sāpateyyaṃ rakkhati, bhītassa saraṇaṃ hoti, uppannesu kiccakaraṇīyesu taddiguṇaṃ bhogaṃ anuppadeti’’ (dī. ni. 3.261).

“Này con trai gia chủ, do bốn trường hợp, người bạn hay giúp đỡ, người bạn thân, cần được biết đến. (Họ) bảo vệ (bạn) khi bạn buông lung. (Họ) bảo vệ tài sản của (bạn) khi bạn buông lung. (Họ) là nơi nương tựa cho (bạn) khi bạn sợ hãi. Khi có các công việc cần làm phát sanh, (họ) cung cấp tài sản gấp đôi (số cần thiết).” (dī. ni. 3.261).

Tathā –

Tương tự –

‘‘Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi samānasukhadukkho mitto suhado veditabbo. Guyhamassa ācikkhati, guyhamassa parigūhati, āpadāsu na vijahati, jīvitaṃpissa atthāya pariccattaṃ hoti’’ (dī. ni. 3.262).

“Này con trai gia chủ, do bốn trường hợp, người bạn đồng cam cộng khổ, người bạn thân, cần được biết đến. (Họ) nói cho (bạn) biết điều bí mật của mình. (Họ) che giấu điều bí mật của bạn. (Họ) không từ bỏ (bạn) trong lúc hoạn nạn. Ngay cả mạng sống cũng được hy sinh vì lợi ích của bạn.” (dī. ni. 3.262).

Tathā –

Tương tự –

‘‘Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi anukampako mitto suhado veditabbo. Abhavenassa na nandati, bhavenassa nandati, avaṇṇaṃ bhaṇamānaṃ nivāreti, vaṇṇaṃ bhaṇamānaṃ pasaṃsati’’ (dī. ni. 3.264).

“Này con trai gia chủ, do bốn trường hợp, người bạn có lòng thương xót, người bạn thân, cần được biết đến. (Họ) không vui mừng trước sự suy sụp của bạn. (Họ) vui mừng trước sự thịnh vượng của bạn. (Họ) ngăn cản người nói lời không tán dương (về bạn). (Họ) tán dương người nói lời tán dương (về bạn).” (dī. ni. 3.264).

Tathā –

Tương tự –

‘‘Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi atthakkhāyī mittā suhado veditabbo. Pāpā nivāreti, kalyāṇe niveseti, assutaṃ sāveti, saggassa maggaṃ ācikkhatī’’ti (dī. ni. 3.263).

“Này con trai gia chủ, do bốn trường hợp, người bạn chỉ dạy điều lợi ích, người bạn thân, cần được biết đến. (Họ) ngăn cản (bạn) khỏi điều ác. (Họ) khuyến khích (bạn) trong điều thiện. (Họ) cho (bạn) nghe điều chưa từng nghe. (Họ) chỉ cho (bạn) con đường đến cõi trời.” (dī. ni. 3.263).

Tesvidha agāriyā adhippetā, atthato pana sabbepi yujjanti. Te mitte suhajje anukampamānoti anudayamāno, tesaṃ sukhaṃ upasaṃharitukāmo dukkhaṃ apaharitukāmo ca.

Trong số những người này, ở đây người tại gia được ám chỉ, tuy nhiên về mặt ý nghĩa thì tất cả đều thích hợp. Cụm từ “thương xót những người bạn, những người bạn thân ấy” có nghĩa là có lòng trắc ẩn, mong muốn mang lại hạnh phúc cho họ và mong muốn loại bỏ khổ đau (cho họ).

Hāpeti atthanti diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthavasena tividhaṃ, tathā attatthaparatthaubhayatthavasenāpi tividhaṃ atthaṃ laddhavināsanena aladdhānuppādanenāti dvidhāpi hāpeti vināseti. Paṭibaddhacittoti ‘‘ahaṃ imaṃ vinā na jīvāmi, esa me gati, esa me parāyaṇa’’nti evaṃ attānaṃ nīce [Pg.177] ṭhāne ṭhapentopi paṭibaddhacitto hoti. ‘‘Ime maṃ vinā na jīvanti, ahaṃ tesaṃ gati, ahaṃ tesaṃ parāyaṇa’’nti evaṃ attānaṃ ucce ṭhāne ṭhapentopi paṭibaddhacitto hoti. Idha pana evaṃ paṭibaddhacitto adhippeto. Etaṃ bhayanti etaṃ atthahāpanabhayaṃ, attano samāpattihāniṃ sandhāyāha. Santhaveti tividho santhavo taṇhādiṭṭhimittasanthavavasena. Tattha aṭṭhasatapabhedāpi taṇhā taṇhāsanthavo, dvāsaṭṭhibhedāpi diṭṭhi diṭṭhisanthavo, paṭibaddhacittatāya mittānukampanā mittasanthavo. Tesu so idha adhippeto. Tena hissa samāpatti parihīnā. Tenāha – ‘‘etaṃ bhayaṃ santhave pekkhamāno ahaṃ adhigato’’ti. Sesaṃ vuttasadisamevāti.

Cụm từ “làm tổn thất lợi ích” (hāpeti atthaṃ): có ba loại lợi ích theo phương diện hiện tại, tương lai, và tối hậu; tương tự, cũng có ba loại lợi ích theo phương diện lợi ích cho bản thân, lợi ích cho người khác, và lợi ích cho cả hai. (Vị ấy) làm tổn thất, làm hủy hoại lợi ích theo cả hai cách: bằng cách hủy hoại những gì đã đạt được và bằng cách không làm phát sanh những gì chưa đạt được. “Tâm bị ràng buộc” (paṭibaddhacitto) có nghĩa là: người đặt mình vào vị trí thấp kém rằng: “Không có người này, ta không thể sống; người này là nơi nương tựa của ta, người này là cứu cánh của ta” cũng có tâm bị ràng buộc. Người đặt mình vào vị trí cao hơn rằng: “Không có ta, những người này không thể sống; ta là nơi nương tựa của họ, ta là cứu cánh của họ” cũng có tâm bị ràng buộc. Tuy nhiên, ở đây, tâm bị ràng buộc như vậy được ám chỉ. “Sự nguy hiểm này” (etaṃ bhayaṃ) có nghĩa là sự nguy hiểm của việc làm tổn thất lợi ích này; (ngài) nói điều này liên quan đến sự suy giảm thiền định của chính mình. “Sự thân quen” (santhava): có ba loại thân quen: thân quen do ái dục, thân quen do tà kiến, và thân quen do tình bạn. Trong đó, ái dục, dù có 108 loại, là sự thân quen do ái dục; tà kiến, dù có 62 loại, là sự thân quen do tà kiến; sự thương xót bạn bè với tâm bị ràng buộc là sự thân quen do tình bạn. Trong số đó, loại (thứ ba) này được ám chỉ ở đây. Thật vậy, do điều đó mà thiền định của ngài đã bị suy giảm. Do đó, ngài nói: “Thấy được sự nguy hiểm này trong sự thân quen, ta đã đạt được (quả vị Độc Giác).” Phần còn lại cũng tương tự như đã được nói.

Mittasuhajjagāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kệ ngôn về bạn và bạn thân đã kết thúc.

94. Vaṃso visāloti kā uppatti? Pubbe kira kassapassa bhagavato sāsane tayo paccekabodhisattā pabbajitvā vīsati vassasahassāni gatapaccāgatavattaṃ pūretvā devaloke uppannā. Tato cavitvā tesaṃ jeṭṭhako bārāṇasirājakule nibbatto, itare dve paccantarājakulesu. Te ubhopi kammaṭṭhānaṃ uggahetvā rajjaṃ pahāya pabbajitvā anukkamena paccekabuddhā hutvā nandamūlakapabbhāre vasantā ekadivasaṃ samāpattito vuṭṭhāya ‘‘mayaṃ kiṃ kammaṃ katvā imaṃ lokuttarasukhaṃ anuppattā’’ti āvajjetvā paccavekkhamānā kassapabuddhakāle attano attano cariyaṃ addasaṃsu. Tato ‘‘tatiyo kuhi’’nti āvajjentā bārāṇasirajjaṃ kārentaṃ disvā tassa guṇe saritvā ‘‘so pakatiyāva appicchatādiguṇasamannāgato hoti, amhākaṃyeva ovādako vattā vacanakkhamo pāpagarahī, handa, naṃ ārammaṇaṃ dassetvā ārocemā’’ti okāsaṃ gavesantā taṃ ekadivasaṃ sabbālaṅkāravibhūsitaṃ uyyānaṃ gacchantaṃ disvā ākāsenāgantvā uyyānadvāre veḷugumbamūle aṭṭhaṃsu. Mahājano atitto rājadassanena rājānaṃ ulloketi. Tato rājā ‘‘atthi nu kho koci mama dassane byāpāraṃ na karotī’’ti olokento paccekabuddhe addakkhi. Saha dassaneneva cassa tesu sineho uppajji. So hatthikkhandhā oruyha santena ācārena upasaṅkamitvā ‘‘bhante, kiṃ nāma tumhe’’ti pucchi. Te ‘‘mayaṃ, mahārāja, asajjamānā nāmā’’ti āhaṃsu[Pg.178]. ‘‘Bhante, asajjamānāti etassa ko attho’’ti? ‘‘Alagganattho, mahārājā’’ti. Tato veḷugumbaṃ dassetvā āhaṃsu – ‘‘seyyathāpi, mahārāja, imaṃ veḷugumbaṃ sabbaso mūlakhandhasākhānusākhāhi saṃsibbitvā ṭhitaṃ asihattho puriso mūle chetvā āviñchanto na sakkuṇeyya uddharituṃ, evameva tvaṃ anto ca bahi ca jaṭāya jaṭito āsattavisatto tattha vilaggo. Seyyathāpi vā panassa vemajjhagatopi ayaṃ vaṃsakaḷīro asañjātasākhattā kenaci alaggova ṭhito, sakkā ca pana agge vā mūle vā chetvā uddharituṃ, evameva mayaṃ katthaci asajjamānā sabbā disā gacchāmā’’ti tāvadeva catutthajjhānaṃ samāpajjitvā passato eva rañño ākāsena nandamūlakapabbhāraṃ agamaṃsu. Tato rājā cintesi – ‘‘kadā nu kho ahampi evaṃ asajjamāno bhaveyya’’nti tattheva ṭhito vipassanto paccekabodhiṃ sacchākāsi. Purimanayeneva kammaṭṭhānaṃ pucchito imaṃ gāthaṃ abhāsi.

94. Nguồn gốc của kệ ngôn "Vaṃso visālo" là gì? Tương truyền, thuở trước trong giáo pháp của Đức Thế Tôn Kassapa, có ba vị Bồ-tát Độc Giác đã xuất gia, sau khi viên mãn hạnh đi tới đi lui trong hai mươi ngàn năm, đã sanh lên cõi trời. Từ đó mệnh chung, vị trưởng trong số họ đã tái sanh vào hoàng tộc ở Bārāṇasī, hai vị còn lại sanh vào các hoàng tộc ở biên địa. Cả hai vị ấy, sau khi thọ học đề mục nghiệp xứ, đã từ bỏ vương quốc, xuất gia, và tuần tự trở thành các vị Phật Độc Giác. Trong khi đang trú tại sườn núi Nandamūlaka, một hôm, sau khi xuất khỏi thiền định, các ngài suy xét: "Chúng ta đã làm nghiệp gì mà chứng đắc được lạc siêu thế này?" và khi quán xét lại, các ngài đã thấy được hạnh nghiệp của chính mình vào thời Đức Phật Kassapa. Sau đó, khi suy xét: "Vị thứ ba ở đâu?", các ngài thấy vị ấy đang trị vì vương quốc Bārāṇasī. Nhớ lại các đức hạnh của vị ấy, (các ngài nghĩ): "Vị ấy tự bản chất đã thành tựu các đức hạnh như thiểu dục, sẽ nghe lời khuyên dạy của chúng ta, là người dễ nói, kham nhẫn lời nói, và chê trách điều ác. Này, chúng ta hãy chỉ cho vị ấy một đề mục và báo cho biết." Trong khi tìm kiếm cơ hội, một hôm, các ngài thấy vị vua ấy, được trang hoàng với tất cả trang sức, đang đi đến ngự uyển. Các ngài bèn đi bằng hư không đến và đứng lại tại gốc một bụi tre ở cổng ngự uyển. Dân chúng nhìn ngắm đức vua mà không thấy thỏa mãn với việc chiêm ngưỡng ngài. Bấy giờ, đức vua nhìn quanh và nghĩ: "Có ai không bận tâm đến việc nhìn ta chăng?", và ngài đã thấy các vị Phật Độc Giác. Và ngay khi vừa nhìn thấy, lòng thương mến đối với các vị ấy đã khởi lên trong ngài. Ngài xuống khỏi lưng voi, với cử chỉ an tịnh, tiến lại gần và hỏi: "Bạch các ngài, quý danh của các ngài là gì?" Các vị ấy đáp: "Tâu đại vương, chúng tôi tên là Asajjamānā (Những người không dính mắc)." "Bạch các ngài, Asajjamānā có nghĩa là gì?" "Nghĩa là không vướng mắc, tâu đại vương." Sau đó, các vị ấy chỉ vào bụi tre và nói: "Ví như, tâu đại vương, bụi tre này, hoàn toàn bị quấn rối bởi rễ, thân, cành, và nhánh, đứng đó đến nỗi một người cầm gươm trong tay, sau khi chặt ở gốc, cũng không thể kéo giật mà nhổ lên được; cũng vậy, ngài bị rối bởi đám rối bên trong và bên ngoài, bị tham ái, dính mắc, vướng kẹt ở đó. Hoặc ví như măng tre này, mọc lên giữa bụi tre, vẫn đứng đó không vướng vào đâu cả vì cành lá chưa sanh, và người ta có thể nhổ nó lên sau khi chặt ở ngọn hay ở gốc; cũng vậy, chúng tôi, không dính mắc vào bất cứ đâu, đi khắp mọi phương hướng." Ngay lúc đó, các ngài nhập vào thiền thứ tư, và trong khi đức vua vẫn đang nhìn, các ngài bay lên hư không đi đến sườn núi Nandamūlaka. Bấy giờ, đức vua suy nghĩ: "Khi nào ta mới được không dính mắc như vậy?" Đứng ngay tại đó và thực hành minh sát, ngài đã chứng đắc tuệ giác Độc Giác. Khi được hỏi về đề mục nghiệp xứ theo cách thức như trước, ngài đã nói lên kệ ngôn này.

Tattha vaṃsoti veḷu. Visāloti vitthiṇṇo. Va-kāro avadhāraṇattho, eva-kāro vā ayaṃ, sandhivasena ettha e-kāro naṭṭhā. Tassa parapadena sambandho. Taṃ pacchā yojessāma. Yathāti paṭibhāge. Visattoti laggo jaṭito saṃsibbito. Puttesu dāresu cāti puttadhītubhariyāsu. Yā apekkhāti yā taṇhā yo sineho. Vaṃsakkaḷīrova asajjamānoti vaṃsakaḷīro viya alaggamāno. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā vaṃso visālo visatto eva hoti, puttesu dāresu ca yā apekkhā, sāpi evaṃ tāni vatthūni, saṃsibbitvā ṭhitattā visattā eva. Svāhaṃ tāya apekkhāya apekkhavā visālo vaṃso viya visattoti evaṃ apekkhāya ādīnavaṃ disvā taṃ apekkhaṃ maggañāṇena chindanto ayaṃ vaṃsakaḷīrova rūpādīsu vā lābhādīsu vā kāmabhavādīsu vā diṭṭhādīsu vā taṇhāmānadiṭṭhivasena asajjamāno paccekabodhiṃ adhigatoti. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.

Trong đó, vaṃso là cây tre. Visālo là rộng lớn. Chữ va có nghĩa nhấn mạnh, hoặc đây là từ eva. Do nối âm, chữ e ở đây bị mất đi. Nó có liên hệ với từ theo sau. Chúng ta sẽ áp dụng nó sau. Yathā có nghĩa là ví như. Visatto là dính mắc, quấn rối, đan xen. Puttesu dāresu ca là trong các con trai, con gái, và vợ. Yā apekkhā là ái luyến đó, thương yêu đó. Vaṃsakkaḷīrova asajjamāno là như măng tre, không dính mắc. Điều được nói là gì? Ví như cây tre rộng lớn thì thật sự bị vướng mắc, sự ái luyến đối với con trai và vợ cũng vậy, nó cũng, do bản chất đứng đó đan xen các đối tượng ấy, nên thật sự là vướng mắc. Ta, do có sự ái luyến ấy, nên bị vướng mắc như cây tre rộng lớn. Như vậy, sau khi thấy sự nguy hại trong ái luyến, đoạn trừ sự ái luyến ấy bằng đạo tuệ, giống như măng tre này, không dính mắc vào các pháp như sắc... hoặc lợi lộc... hoặc dục hữu... hoặc tà kiến... do bởi ái, mạn, và kiến, ta đã chứng đắc tuệ giác Độc Giác. Phần còn lại nên được hiểu theo cách thức như trước.

Vaṃsakkaḷīragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải kệ ngôn Vaṃsakkaḷīra đã hoàn tất.

95. Migo araññamhīti kā uppatti? Eko kira bhikkhu kassapassa bhagavato sāsane yogāvacaro kālaṃ katvā bārāṇasiyaṃ seṭṭhikule uppanno [Pg.179] aḍḍhe mahaddhane mahābhoge. So subhago ahosi, tato paradāriko hutvā kālaṅkato niraye nibbatto tattha paccitvā pakkāvasesena seṭṭhibhariyāya kucchimhi itthī hutvā paṭisandhiṃ gaṇhi. Nirayato āgatānaṃ sattānaṃ gattāni uṇhāni honti. Tena seṭṭhibhariyā ḍayhamānena udarena kicchena kasirena taṃ gabbhaṃ dhāretvā kālena dārikaṃ vijāyi. Sā jātadivasato pabhuti mātāpitūnaṃ sesabandhuparijanānañca dessā ahosi. Vayappattā ca yamhi kule dinnā, tatthāpi sāmikasassusasurānaṃ dessāva ahosi appiyā amanāpā. Atha nakkhatte ghosite seṭṭhiputto tāya saddhiṃ kīḷituṃ anicchanto vesiṃ ānetvā kīḷati. Sā taṃ dāsīnaṃ santikā sutvā seṭṭhiputtaṃ upasaṅkamitvā nānappakārehi anunayitvā ca āha – ‘‘ayyaputta, itthī nāma sacepi dasannaṃ rājūnaṃ kaniṭṭhā hoti, cakkavattino vā dhītā, tathāpi sāmikassa pesanakarā hoti. Sāmike anālapante sūle āropitā viya dukkhaṃ paṭisaṃvedeti. Sace ahaṃ anuggahārahā anuggahetabbā, no ce, vissajjetabbā. Attano ñātikulaṃ gamissāmī’’ti. Seṭṭhiputto – ‘‘hotu, bhadde, mā soci kīḷanasajjā hohi, nakkhattaṃ kīḷissāmā’’ti āha. Seṭṭhidhītā tāvattakena sallāpamattena ussāhajātā ‘‘sve nakkhattaṃ kīḷissāmī’’ti bahuṃ khajjabhojjaṃ paṭiyādeti. Seṭṭhiputto dutiyadivase anārocetvāva kīḷanaṭṭhānaṃ gato. Sā ‘‘idāni pesessati, idāni pesessatī’’ti maggaṃ olokentī nisinnā ussūraṃ disvā manusse pesesi. Te paccāgantvā ‘‘seṭṭhiputto gato’’ti ārocesuṃ. Sā taṃ sabbaṃ paṭiyāditaṃ ādāya yānaṃ abhiruhitvā uyyānaṃ gantuṃ āraddhā.

95. Nguồn gốc của câu kệ Migo araññamhi là gì? Tương truyền, vào thời giáo pháp của Đức Thế Tôn Ca-diếp, có một vị tỳ-khưu hành thiền, sau khi mệnh chung đã sanh vào gia đình của một vị trưởng giả ở thành Ba-la-nại, một gia đình giàu có, nhiều của cải, nhiều tài sản. Vị ấy có dung sắc xinh đẹp, do đó đã trở thành người ngoại tình, sau khi mệnh chung đã sanh vào địa ngục. Sau khi chịu khổ ở đấy, do quả báo còn sót lại, vị ấy đã đầu thai làm thân nữ trong bụng của vợ vị trưởng giả. Thân thể của các chúng sanh từ địa ngục đến thường nóng nảy. Do đó, vợ của vị trưởng giả, với cái bụng nóng như bị đốt, đã mang thai ấy một cách khó khăn khổ sở, đến thời đã sanh ra một bé gái. Cô bé ấy, từ ngày sanh ra, đã bị cha mẹ và những người bà con quyến thuộc khác ghét bỏ. Khi đến tuổi trưởng thành, cô được gả vào gia đình nào thì ở đấy cô cũng bị chồng, cha mẹ chồng ghét bỏ, không được thương yêu, không được quý mến. Bấy giờ, khi lễ hội được loan báo, con trai vị trưởng giả không muốn vui chơi cùng với cô, đã cho gọi một kỹ nữ đến và vui chơi (với cô ta). Cô nghe được việc ấy từ các nữ tỳ, bèn đi đến gặp con trai vị trưởng giả, sau khi dùng nhiều cách để thuyết phục, cô nói: “Thưa công tử, người phụ nữ, dẫu cho là em út của mười vị vua, hay là con gái của vua Chuyển luân, dẫu vậy vẫn là người hầu hạ cho chồng. Khi người chồng không nói chuyện, cô ấy cảm nhận sự đau khổ như bị đóng cọc. Nếu tôi đáng được ban ân, xin hãy ban ân; nếu không, xin hãy cho tôi đi. Tôi sẽ trở về gia đình của bà con tôi.” Con trai vị trưởng giả nói: “Được thôi, nàng hiền. Đừng sầu muộn, hãy chuẩn bị vui chơi, chúng ta sẽ vui chơi trong lễ hội.” Con gái vị trưởng giả chỉ với bấy nhiêu lời trò chuyện đã trở nên phấn khởi, nghĩ rằng: “Ngày mai ta sẽ vui chơi trong lễ hội,” bèn chuẩn bị nhiều vật thực cứng và mềm. Vào ngày thứ hai, con trai vị trưởng giả đã đi đến nơi vui chơi mà không báo cho cô biết. Cô ngồi trông ngóng ra đường, nghĩ rằng: “Bây giờ chàng sẽ cho người đến đón, bây giờ chàng sẽ cho người đến đón.” Thấy đã quá trưa, cô cho người đi tìm. Họ trở về và báo rằng: “Công tử đã đi rồi.” Cô bèn lấy tất cả những thứ đã chuẩn bị, lên xe và bắt đầu đi đến công viên.

Atha nandamūlakapabbhāre paccekasambuddho sattame divase nirodhā vuṭṭhāya nāgalatādantakaṭṭhaṃ khāditvā anotattadahe mukhaṃ dhovitvā ‘‘kattha ajja bhikkhaṃ carissāmā’’ti āvajjento taṃ seṭṭhidhītaraṃ disvā ‘‘mayi imissā saddhākāraṃ kāretvā taṃ kammaṃ parikkhayaṃ gamissatī’’ti ñatvā pabbhārasamīpe saṭṭhiyojanamanosilātale ṭhatvā pattacīvaramādāya abhiññāpādakaṃ jhānaṃ samāpajjitvā ākāsenāgantvā tassā paṭipathe oruyha bārāṇasiṃ abhimukho agamāsi. Taṃ disvāva dāsiyo seṭṭhidhītāya [Pg.180] ārocesuṃ. Sā yānā oruyha sakkaccaṃ vanditvā pattaṃ sabbarasasampannena khādanīyena bhojanīyena pūretvā padumapupphena paṭicchādetvā heṭṭhāpi padumapupphaṃ katvā pupphakalāpaṃ hatthena gahetvā paccekabuddhassa hatthe pattaṃ datvā vanditvā pupphakalāpahatthā patthanaṃ akāsi – ‘‘bhante, yathā idaṃ pupphaṃ, evāhaṃ yattha yattha upapajjāmi, tattha tattha mahājanassa piyā bhaveyyaṃ manāpā’’ti. Evaṃ patthetvā dutiyampi patthesi – ‘‘bhante, dukkho gabbhavāso, taṃ anupagamma padumapupphe eva paṭisandhi bhaveyyā’’ti. Tatiyampi patthesi – ‘‘bhante, jeguccho mātugāmo, cakkavattidhītāpi paravasaṃ gacchati. Tasmā ahaṃ itthibhāvaṃ anupagamma puriso bhaveyya’’nti. Catutthampi patthesi – ‘‘bhante, imaṃ saṃsāradukkhaṃ atikkamma pariyosāne tumhehi pattaṃ amataṃ pāpuṇeyya’’nti. Evaṃ caturo paṇidhī katvā taṃ padumapupphakalāpaṃ pūjetvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā ‘‘pupphasadiso eva me gandho ceva vaṇṇo ca hotū’’ti imaṃ pañcamaṃ paṇidhiṃ akāsi.

Bấy giờ, tại hang núi Nandamūlaka, một vị Phật Độc Giác vào ngày thứ bảy đã xuất khỏi thiền diệt, sau khi dùng một que xỉa răng bằng cây long não, súc miệng ở hồ A-nậu-đạt, trong khi đang suy xét: “Hôm nay ta sẽ đi khất thực ở đâu?” đã nhìn thấy cô con gái của vị trưởng giả. Vị ấy biết rằng: “Sau khi làm cho cô gái này phát khởi niềm tin nơi ta, nghiệp ấy của cô sẽ được tiêu trừ,” rồi đứng trên phiến đá Manosilā rộng sáu mươi do-tuần ở gần hang núi, lấy y bát, nhập vào thiền định làm nền tảng cho thần thông, đi đến bằng hư không, hạ xuống trên con đường phía trước cô gái, và đi về hướng thành Ba-la-nại. Vừa trông thấy vị ấy, các nữ tỳ đã báo cho con gái vị trưởng giả. Cô bước xuống xe, thành kính đảnh lễ, đổ đầy bát bằng các vật thực cứng và mềm có đủ mọi hương vị, dùng một đóa hoa sen đậy lại, đặt một đóa hoa sen ở bên dưới, tay cầm một bó hoa, đặt bát vào tay vị Phật Độc Giác, đảnh lễ, rồi tay cầm bó hoa và phát nguyện rằng: “Bạch ngài, như đóa hoa này, con cũng vậy, sanh ra ở nơi nào, tại nơi ấy, xin cho con được mọi người thương yêu, quý mến.” Sau khi phát nguyện như vậy, cô lại phát nguyện lần thứ hai: “Bạch ngài, trú trong thai mẹ là khổ, không phải trải qua việc ấy, xin cho con được đầu thai trong một đóa hoa sen.” Cô lại phát nguyện lần thứ ba: “Bạch ngài, thân phận nữ nhân thật đáng chê, ngay cả con gái vua Chuyển luân cũng phải phụ thuộc vào người khác. Vì vậy, không phải trải qua thân phận nữ nhân, xin cho con được làm thân nam nhi.” Cô lại phát nguyện lần thứ tư: “Bạch ngài, vượt qua khỏi khổ sanh tử luân hồi này, vào lúc cuối cùng, xin cho con chứng đạt được trạng thái bất tử mà ngài đã chứng đạt.” Sau khi thực hiện bốn lời nguyện như vậy, cô cúng dường bó hoa sen ấy, đảnh lễ theo thể năm vóc sát đất, và thực hiện lời nguyện thứ năm này: “Xin cho hương thơm và dung sắc của con cũng giống như hoa.”

Tato paccekabuddho pattañca pupphakalāpañca gahetvā ākāse ṭhatvā –

Khi ấy, vị Phật Độc Giác cầm lấy bát và bó hoa, đứng trên hư không và nói:

‘‘Icchitaṃ patthitaṃ tuyhaṃ, khippameva samijjhatu;

Sabbe pūrentu saṅkappā, cando pannaraso yathā’’ti. –

“Điều ngươi mong muốn, ước nguyện, mong sao nhanh chóng được thành tựu; Nguyện cho mọi tâm nguyện được viên mãn, như vầng trăng vào ngày rằm.”

Imāya gāthāya seṭṭhidhītāya anumodanaṃ katvā ‘‘seṭṭhidhītā maṃ gacchantaṃ passatū’’ti adhiṭṭhahitvā ākāsena nandamūlakapabbhāraṃ agamāsi. Seṭṭhidhītāya taṃ passantiyā mahatī pīti uppajji. Bhavantare kataṃ akusalaṃ kammaṃ anokāsatāya parikkhīṇaṃ ciñcambiladhotatambalohabhājanamiva suddhā jātā. Tāvadevassā patikule ñātikule ca sabbo jano tuṭṭho. ‘‘Kiṃ karomā’’ti piyavacanāni ca paṇṇākārāni ca pesesi. Sāmikopi manusse pesesi – ‘‘seṭṭhidhītaraṃ sīghaṃ ānetha, ahaṃ vissaritvā uyyānaṃ āgato’’ti. Tato pabhuti ca naṃ ure vilittacandanaṃ viya āmuttamuttāhāraṃ viya pupphamālā viya ca piyāyanto parihari. Sā tattha yāvatāyukaṃ issariyabhogayuttasukhaṃ anubhavitvā kālaṃ katvā purisabhāvena devaloke padumapupphe uppajji. So devaputto gacchantopi padumapupphagabbhe eva gacchati, tiṭṭhantopi nisīdantopi sayantopi padumapupphagabbheyeva sayati. ‘‘Mahāpadumadevaputto’’ti ca naṃ vohariṃsu. Evaṃ [Pg.181] so tena iddhānubhāvena anulomapaṭilomaṃ cha devaloke eva saṃsarati.

Sau khi thuyết pháp tùy hỷ cho con gái vị trưởng giả bằng bài kệ này, ngài chú nguyện rằng: “Mong con gái vị trưởng giả thấy ta đang đi,” rồi bay lên không trung đi đến sườn núi Nandamūlaka. Khi con gái vị trưởng giả thấy ngài, một niềm hỷ lạc lớn lao khởi lên. Nghiệp bất thiện đã tạo trong kiếp khác, do không có cơ hội, đã bị tiêu trừ, nàng trở nên trong sạch như một cái bát bằng đồng đỏ được chùi rửa bằng me và nước kiềm. Ngay lúc đó, tất cả mọi người trong gia đình chồng và gia đình ruột đều hài lòng với nàng. Họ gửi đến những lời nói thân ái và những món quà, (hỏi rằng): “Chúng tôi nên làm gì (cho nàng)?” Người chồng cũng sai người đi, nói rằng: “Hãy mau đưa con gái trưởng giả đến đây, ta đã lỡ quên mà đến vườn thượng uyển.” Kể từ đó, chàng yêu thương và chăm sóc nàng như hương chiên-đàn thoa trên ngực, như chuỗi ngọc trai đeo trên người, và như vòng hoa. Nàng ở đó, hưởng thụ hạnh phúc của quyền lực và tài sản cho đến hết đời, sau khi chết, nàng tái sanh làm thân nam trong một đóa hoa sen ở cõi trời. Vị thiên tử ấy khi đi cũng đi trong lòng hoa sen, khi đứng, khi ngồi, khi nằm cũng ở trong lòng hoa sen. Và người ta gọi vị ấy là “Thiên tử Mahāpaduma.” Như vậy, vị ấy nhờ thần lực đó mà luân hồi xuôi ngược qua sáu cõi trời.

Tena ca samayena bārāṇasirañño vīsati itthisahassāni honti. Tāsu ekāpi puttaṃ na labhati. Amaccā rājānaṃ viññāpesuṃ – ‘‘deva, kulavaṃsānupālako putto icchitabbo, atraje avijjamāne khettajopi kulavaṃsadharo hotī’’ti. Atha rājā ‘‘ṭhapetvā mahesiṃ avasesā itthiyo sattāhaṃ dhammanāṭakaṃ karothā’’ti yathākāmaṃ bahi carāpesi, tathāpi puttaṃ nālattha. Puna amaccā āhaṃsu – ‘‘mahārāja, mahesī nāma puññena ca paññāya ca sabbaitthīnaṃ aggā, appeva nāma devo mahesiyā kucchimhi puttaṃ labheyyā’’ti. Rājā mahesiyā etamatthaṃ ārocesi. Sā āha – ‘‘mahārāja, yā itthī sīlavatī saccavādinī, sā puttaṃ labheyya, hirottapparahitāya kuto putto’’ti pāsādaṃ abhiruhitvā pañca sīlāni samādiyitvā punappunaṃ āvajjesi, sīlavatiyā rājadhītāya pañca sīlāni āvajjentiyā puttapatthanācitte uppannamatte sakkassa āsanaṃ saṃkampi.

Vào lúc ấy, vua xứ Bārāṇasī có hai mươi ngàn người vợ. Trong số họ, không một ai có được con trai. Các vị quan đại thần tâu với vua: “Tâu Đại vương, cần phải có một người con trai để nối dõi tông đường. Khi không có con ruột (attaja), thì con nuôi (khettaja) cũng có thể là người kế vị dòng dõi.” Bấy giờ, nhà vua cho phép các cung nữ còn lại, ngoại trừ hoàng hậu, được tự do đi ra ngoài trong bảy ngày để trình diễn các vở kịch tôn giáo (dhammanāṭaka) theo ý muốn, dù vậy, ngài vẫn không có được con trai. Các vị quan lại tâu: “Tâu Đại vương, hoàng hậu là người cao quý nhất trong tất cả các phụ nữ nhờ phước đức và trí tuệ. Biết đâu Đại vương có thể có được một người con trai trong lòng của hoàng hậu.” Vua đem việc này tâu lại với hoàng hậu. Bà tâu lại: “Tâu Đại vương, người phụ nữ nào có giới hạnh, nói lời chân thật, người ấy có thể có được con trai. Còn người không có tàm quý, làm sao có con được?” Rồi bà lên lầu son, thọ trì năm giới và thường xuyên quán xét. Khi vị công chúa có giới đức đang quán xét năm giới, ngay khi tâm niệm cầu con khởi lên, bảo tọa của Đế Thích rung động.

Atha sakko āvajjento etamatthaṃ viditvā – ‘‘sīlavatiyā rājadhītāya puttavaraṃ demī’’ti ākāsenāgantvā deviyā sammukhe ṭhito ‘‘kiṃ varesi, devī’’ti? ‘‘Puttaṃ, mahārājā’’ti. ‘‘Dammi te, devi, puttaṃ, mā cintayī’’ti vatvā devalokaṃ gantvā ‘‘atthi nu kho ettha khīṇāyuko’’ti āvajjento ‘‘ayaṃ mahāpadumo uparidevalokaṃ gantukāmo ca bhavissatī’’ti ñatvā tassa vimānaṃ gantvā ‘‘tāta mahāpaduma, manussalokaṃ gacchāhī’’ti yāci. So ‘‘mā evaṃ, mahārāja, bhaṇa, jegucchito manussaloko’’ti. ‘‘Tāta, tvaṃ manussaloke puññaṃ katvā idhūpapanno, tattheva ṭhatvā pāramiyo pūretabbā, gaccha, tātā’’ti. ‘‘Dukkho, mahārāja, gabbhavāso, na sakkomi tattha vasitu’’nti. ‘‘Tāta, te gabbhavāso natthi, tathā hi tvaṃ kammamakāsi, yathā padumagabbheyeva nibbattissasi, gaccha, tātā’’ti punappunaṃ vuccamāno adhivāsesi.

Bấy giờ, Đế Thích quán xét, biết được việc này, (nghĩ rằng): “Ta sẽ ban cho vị công chúa có giới đức một người con trai ưu việt.” Ngài từ không trung đến, đứng trước mặt hoàng hậu và hỏi: “Thưa hoàng hậu, bà mong ước điều gì?” “Thưa Đại vương, thần thiếp mong có con trai.” (Đế Thích) nói: “Ta sẽ ban cho bà một người con trai, đừng lo lắng.” Rồi ngài đến cõi trời, quán xét: “Ở đây có ai sắp hết tuổi thọ không?” và biết rằng: “Vị Mahāpaduma này sắp hết tuổi thọ,” ngài đến thiên cung của vị ấy và thỉnh cầu: “Này hiền giả Mahāpaduma, hãy đến cõi người.” Vị ấy đáp: “Thưa Đại vương, xin đừng nói vậy, cõi người thật đáng ghê tởm.” “Này hiền giả, ngài đã làm phước ở cõi người và sanh về đây. Ngài nên ở lại đó để hoàn thiện các pháp ba-la-mật. Hãy đi đi, hiền giả.” “Thưa Đại vương, việc ở trong thai mẹ thật khổ sở, tôi không thể ở đó được.” “Này hiền giả, ngài sẽ không phải ở trong thai mẹ. Vì ngài đã tạo nghiệp để được hóa sanh trong lòng hoa sen. Hãy đi đi, hiền giả.” Được thỉnh cầu nhiều lần, vị ấy đã chấp thuận.

So devalokā cavitvā bārāṇasirañño uyyāne silāpaṭṭapokkharaṇiyaṃ padumagabbhe nibbatto. Tañca rattiṃ paccūsasamaye mahesī supinantena [Pg.182] vīsatiitthisahassaparivutā uyyānaṃ gantvā silāpaṭṭapokkharaṇiyaṃ padumagabbhe puttaṃ laddhā viya ahosi. Sā pabhātāya rattiyā sīlāni rakkhamānā tattha gantvā ekaṃ padumapupphaṃ addasa, taṃ neva tīre hoti na gambhīre. Saha dassaneneva cassā tattha puttasineho uppajji. Sā sayaṃ eva otaritvā taṃ pupphaṃ aggahesi, pupphe gahitamatteyeva pattāni vikasiṃsu. Tattha suvaṇṇapaṭimaṃ viya dārakaṃ addasa, disvāva ‘‘putto me laddho’’ti saddaṃ nicchāresi. Mahājano sādhukārasahassāni pavattesi. Rañño ca pesesi. Rājā sutvā ‘‘kattha laddho’’ti pucchitvā laddhokāsaṃ sutvā ‘‘uyyānañca pokkharaṇiyaṃ padumañca amhākaṃyeva, tasmā amhākaṃ khette jātattā khettajo nāmāyaṃ putto’’ti vatvā nagaraṃ pavesetvā vīsatisahassaitthiyo dhātikiccaṃ kāresi. Yā yā kumārassa ruciṃ ñatvā patthitaṃ patthitaṃ khādanīyaṃ khādāpeti, sā sā sahassaṃ labhati. Sakalabārāṇasī calitā, sabbo jano kumārassa paṇṇākārasahassāni pesesi. Kumāro taṃ taṃ atinetvā ‘‘imaṃ khāda, imaṃ bhuñjā’’ti vuccamāno bhojanena ubbāḷho ukkaṇṭhito hutvā gopuradvāraṃ gantvā lākhāguḷakena kīḷati.

Vị ấy từ cõi trời mệnh chung, hóa sanh trong lòng hoa sen tại hồ sen có bậc thềm đá trong vườn thượng uyển của vua xứ Bārāṇasī. Vào lúc rạng đông đêm đó, hoàng hậu trong giấc mơ thấy mình được hai mươi ngàn cung nữ vây quanh, đi đến vườn thượng uyển và như thể đã tìm thấy một người con trai trong lòng hoa sen ở hồ sen có bậc thềm đá. Khi trời sáng, bà đang giữ giới, đi đến đó và thấy một đóa hoa sen, nó không ở gần bờ cũng không ở chỗ nước sâu. Vừa nhìn thấy, tình thương con đối với đóa hoa liền khởi lên trong bà. Bà tự mình lội xuống và cầm lấy đóa hoa; ngay khi bà cầm lấy, các cánh hoa liền nở ra. Ở đó, bà thấy một đứa bé trai như một pho tượng vàng. Vừa thấy, bà thốt lên: “Ta đã có con trai!” Dân chúng cất lên hàng ngàn tiếng “Lành thay!” và cho người báo tin cho vua. Vua nghe tin, hỏi: “Tìm thấy ở đâu?” và sau khi nghe về nơi tìm thấy, ngài nói: “Vườn thượng uyển, hồ sen và hoa sen đều là của chúng ta, vì vậy, do sanh ra trong lãnh địa của chúng ta, đứa con trai này tên là Khettaja (Sanh trong lãnh địa).” Ngài đưa đứa bé vào thành và cho hai mươi ngàn cung nữ làm công việc bảo mẫu. Bất cứ ai biết được sở thích của hoàng tử và cho cậu ăn món ăn mà cậu mong muốn, người đó nhận được một ngàn (đồng tiền). Toàn thể thành Bārāṇasī xôn xao, tất cả mọi người đều gửi hàng ngàn món quà đến cho hoàng tử. Hoàng tử, sau khi được mang đến hết món này đến món khác và được nói: “Hãy ăn cái này, hãy dùng cái kia,” đã trở nên chán ngán và mệt mỏi với thức ăn, bèn đi đến cổng thành và chơi với những viên bi bằng sáp ong.

Tadā aññataro paccekabuddho bārāṇasiṃ nissāya isipatane vasati. So kālasseva vuṭṭhāya senāsanavattasarīraparikammamanasikārādīni sabbakiccāni katvā paṭisallānā vuṭṭhito ‘‘ajja kattha bhikkhaṃ gahessāmī’’ti āvajjento kumārassa sampattiṃ disvā ‘‘esa pubbe kiṃ kammaṃ karī’’ti vīmaṃsanto ‘‘mādisassa piṇḍapātaṃ datvā catasso patthanā patthesi, tattha tisso siddhā, ekā tāva na sijjhati, tassa upāyena ārammaṇaṃ dassemī’’ti bhikkhācāravasena kumārassa santikaṃ agamāsi. Kumāro taṃ disvā ‘‘samaṇa, mā idha āgacchi, ime hi tampi ‘imaṃ khāda, imaṃ bhuñjā’ti vadeyyu’’nti āha. So ekavacaneneva tato nivattitvā attano senāsanaṃ agamāsi. Kumāro parijanaṃ āha – ‘‘ayaṃ samaṇo mayā vuttamattova nivatto, kuddho nu kho mamā’’ti. So tehi ‘‘pabbajitā nāma na kodhaparāyaṇā honti, parena pasannamanena yaṃ dinnaṃ, tena yāpentī’’ti vuccamānepi ‘‘duṭṭho evarūpo nāma [Pg.183] samaṇo, khamāpessāmi na’’nti mātāpitūnaṃ ārocetvā hatthiṃ abhiruhitvā mahatā rājānubhāvena isipatanaṃ gantvā migayūthaṃ disvā pucchi – ‘‘kinnāmete’’ti? ‘‘Ete, sāmi, migā nāmā’’ti. ‘‘Etesaṃ ‘imaṃ khādatha, imaṃ bhuñjatha, imaṃ sāyathā’ti vatvā paṭijaggantā atthī’’ti? ‘‘Natthi, sāmi, yattha tiṇodakaṃ sulabhaṃ tattha vasantī’’ti.

Khi ấy, có một vị Phật Độc Giác nương vào thành Bārāṇasī và trú tại Isipatana. Vị ấy thức dậy từ sớm, làm xong tất cả các phận sự như phận sự tại trú xứ, chăm sóc thân thể, tác ý, v.v., rồi ra khỏi nơi độc cư, suy xét rằng: “Hôm nay ta sẽ nhận vật thực ở đâu?”. Khi thấy được sự thành tựu của vị hoàng tử, ngài tìm hiểu rằng: “Vị này trước đây đã làm nghiệp gì?”. (Ngài biết rằng:) “Sau khi dâng cúng vật thực khất thực cho người như ta, vị ấy đã phát bốn lời nguyện, trong đó ba điều đã thành tựu, một điều vẫn chưa thành tựu. Ta sẽ dùng phương tiện để cho vị ấy một đối tượng (để tu tập)”. Với mục đích khất thực, ngài đã đi đến gần vị hoàng tử. Hoàng tử thấy vị ấy liền nói: “Thưa Sa-môn, xin đừng đến đây, vì những người này cũng sẽ nói với ngài rằng: ‘Hãy ăn món này, hãy dùng món này’”. Vị ấy chỉ với một lời nói đã quay về từ đó và đi đến trú xứ của mình. Hoàng tử nói với đoàn tùy tùng: “Vị Sa-môn này vừa nghe ta nói đã quay về, phải chăng ngài đã nổi giận với ta?”. Mặc dù được họ nói rằng: “Bậc xuất gia vốn không có khuynh hướng sân hận, các vị ấy sống nhờ vào những gì được người khác dâng cúng với tâm hoan hỷ”, (hoàng tử vẫn nghĩ): “Một vị Sa-môn như thế này mà lại bị xúc phạm, ta sẽ đi xin ngài tha thứ”. Sau khi trình báo với cha mẹ, hoàng tử cưỡi voi, với uy lực vương giả to lớn đi đến Isipatana, thấy một đàn nai và hỏi: “Những con này tên là gì?”. (Họ thưa:) “Thưa chủ nhân, chúng tên là nai”. (Hoàng tử hỏi:) “Có ai chăm sóc chúng, nói rằng: ‘Hãy ăn món này, hãy dùng món này, hãy nếm món này’ không?”. (Họ thưa:) “Thưa không, chủ nhân. Nơi nào có cỏ và nước dễ tìm, chúng sống ở nơi đó”.

Kumāro ‘‘yathā ime arakkhiyamānāva yattha icchanti, tattha vasanti, kadā nu kho ahampi evaṃ vaseyya’’nti etaṃ ārammaṇaṃ aggahesi. Paccekabuddhopi tassa āgamanaṃ ñatvā senāsanamaggañca caṅkamanañca sammajjitvā maṭṭhaṃ katvā ekadvattikkhattuṃ caṅkamitvā padanikkhepaṃ dassetvā divāvihārokāsañca paṇṇasālañca sammajjitvā maṭṭhaṃ katvā pavisanapadanikkhepaṃ dassetvā nikkhamanapadanikkhepaṃ adassetvā aññatra agamāsi. Kumāro tattha gantvā taṃ padesaṃ sammajjitvā maṭṭhakataṃ disvā ‘‘vasati maññe ettha so paccekabuddho’’ti parijanena bhāsitaṃ sutvā āha – ‘‘pātopi so samaṇo dussati, idāni hatthiassādīhi attano okāsaṃ akkantaṃ disvā suṭṭhutaraṃ dusseyya, idheva tumhe tiṭṭhathā’’ti hatthikkhandhā oruyha ekakova senāsanaṃ paviṭṭho vattasīsena susammaṭṭhokāse padanikkhepaṃ disvā ‘‘so dānāyaṃ samaṇo ettha caṅkamanto na vaṇijjādikammaṃ cintesi, addhāyaṃ attano hitameva cintesi maññe’’ti pasannamānaso caṅkamaṃ abhiruhitvā dūrīkataputhuvitakko gantvā pāsāṇaphalake nisīditvā sañjātaekaggo hutvā paṇṇasālaṃ pavisitvā vipassanto paccekabodhiñāṇaṃ adhigantvā purimanayeneva purohitena kammaṭṭhānaṃ pucchito gaganatale nisinno imaṃ gāthamabhāsi.

Hoàng tử lấy đó làm đối tượng (suy niệm): “Như những con nai này không được ai canh giữ, muốn ở đâu thì ở đó, chừng nào ta mới được sống như vậy?”. Vị Phật Độc Giác cũng biết được sự quang lâm của vị ấy, nên đã quét dọn và làm sạch sẽ con đường đến trú xứ và kinh hành đường, kinh hành một, hai, ba lần để lại dấu chân, quét dọn và làm sạch sẽ nơi nghỉ ban ngày và cốc lá, để lại dấu chân đi vào nhưng không để lại dấu chân đi ra, rồi đã đi đến nơi khác. Hoàng tử đi đến đó, thấy nơi ấy đã được quét dọn sạch sẽ, nghe đoàn tùy tùng nói: “Có lẽ vị Phật Độc Giác ấy trú ở đây”, liền nói: “Sáng nay vị Sa-môn ấy đã bị xúc phạm, bây giờ thấy nơi ở của mình bị voi ngựa v.v. giày xéo, ngài sẽ còn bị xúc phạm hơn nữa. Các ngươi hãy ở lại đây”. (Hoàng tử) xuống khỏi lưng voi, một mình đi vào trú xứ, thấy dấu chân trên nền đất được quét dọn kỹ lưỡng theo phận sự, (liền nghĩ): “Vị Sa-môn này khi kinh hành ở đây đã không suy nghĩ đến việc buôn bán v.v., chắc chắn ngài chỉ nghĩ đến lợi ích cho chính mình”. Với tâm hoan hỷ, hoàng tử bước lên kinh hành đường, đi tới, loại bỏ các tầm thô, ngồi trên phiến đá, tâm trở nên nhất điểm, rồi đi vào cốc lá, thực hành minh sát, đã chứng đắc Tuệ Giác Độc Giác. Khi được vị tế sư hỏi về đề mục thiền định theo cách thức trước đây, ngài ngồi trên hư không và đã nói lên kệ ngôn này.

Tattha migoti dve migā – eṇīmigo ca pasadamigo ca. Apica sabbesaṃ āraññikānaṃ catuppadānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Idha pana pasadamigo adhippetoti vadanti. Araññamhīti gāmañca gāmūpacārañca ṭhapetvā avasesaṃ araññaṃ, idha pana uyyānaṃ adhippetaṃ, tasmā ‘‘uyyānamhī’’ti vuttaṃ hoti. Yathāti paṭibhāge. Abaddhoti rajjubandhanādīhi abaddho, etena vissatthacariyaṃ dīpeti. Yenicchakaṃ gacchati vocarāyāti yena yena disābhāgena gantumicchati, tena tena disābhāgena gocarāya gacchati. Vuttampi cetaṃ bhagavatā –

Trong đó, từ miga (nai) có hai loại: nai đen (eṇīmiga) và nai đốm (pasadamiga). Hơn nữa, đây là tên gọi chung cho tất cả các loài thú bốn chân sống trong rừng. Tuy nhiên, ở đây, người ta nói rằng nai đốm được ám chỉ. Từ araññamhi (trong rừng) có nghĩa là ngoại trừ làng mạc và vùng phụ cận làng mạc, phần còn lại là rừng; nhưng ở đây, nó ám chỉ khu vườn, do đó, có nghĩa là “trong khu vườn”. Từ yathā (như) có nghĩa là so sánh. Từ abaddho (không bị trói buộc) có nghĩa là không bị trói buộc bởi dây thừng v.v.; qua đó, nó cho thấy hành vi tự tại, không lo sợ. Cụm từ yenicchakaṃ gacchati vocarāya (đi tìm mồi theo ý muốn) có nghĩa là nó muốn đi về phương hướng nào, nó đi về phương hướng đó để tìm mồi. Điều này cũng đã được Đức Thế Tôn nói đến:

‘‘Seyyathāpi[Pg.184], bhikkhave, āraññako migo araññe pavane caramāno vissattho gacchati, vissattho tiṭṭhati, vissattho nisīdati, vissattho seyyaṃ kappeti. Taṃ kissa hetu? Anāpāthagato, bhikkhave, luddassa, evameva kho, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu antamakāsi māraṃ apadaṃ, vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato’’ti (ma. ni. 1.287; cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 125) vitthāro.

“Này các Tỳ-khưu, ví như con nai sống trong rừng, khi đi lại trong rừng, trong lùm cây, nó đi lại một cách tự tại, đứng một cách tự tại, ngồi một cách tự tại, nằm một cách tự tại. Vì sao vậy? Này các Tỳ-khưu, vì nó ở ngoài tầm của người thợ săn. Cũng vậy, này các Tỳ-khưu, vị Tỳ-khưu ly dục… (v.v.)… đạt và trú trong Sơ thiền. Này các Tỳ-khưu, vị Tỳ-khưu này được gọi là người đã đặt dấu chấm hết cho Ma vương, làm cho Ma vương không còn dấu vết, đã hủy diệt con mắt của Ma vương, đã đi đến chỗ vô hình đối với Ác ma” (Ma. ni. 1.287; Cūḷani. Khaggavisāṇasuttaniddesa 125). (Đây là) phần chi tiết.

Seritanti sacchandavuttitaṃ aparāyattataṃ vā, idaṃ vuttaṃ hoti – yathā migo araññamhi abaddho yenicchakaṃ gacchati gocarāya, tathā kadā nu kho ahampi taṇhābandhanaṃ chinditvā evaṃ gaccheyyanti. Viññū paṇḍito naro seritaṃ pekkhamāno eko careti.

Từ seritaṃ có nghĩa là sống theo ý mình hoặc không phụ thuộc vào người khác. Điều này có nghĩa là: “Như con nai trong rừng không bị trói buộc, đi tìm mồi theo ý muốn, cũng vậy, chừng nào ta mới cắt đứt được sự trói buộc của ái dục để được đi lại như thế?”. Người trí, bậc hiền trí, quán xét đời sống độc lập, nên sống một mình.

Migoaraññagāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kệ ngôn Migoaraññe kết thúc.

96. Āmantanā hotīti kā uppatti? Bārāṇasirañño kira mahāupaṭṭhānasamaye amaccā upasaṅkamiṃsu. Tesu eko amacco ‘‘deva, sotabbaṃ atthī’’ti ekamantaṃ gamanaṃ yāci. So uṭṭhāyāsanā agamāsi. Puna eko mahāupaṭṭhāne nisinnaṃ yāci, eko hatthikkhandhe nisinnaṃ, eko assapiṭṭhiyaṃ nisinnaṃ, eko suvaṇṇarathe nisinnaṃ, eko sivikāya nisīditvā uyyānaṃ gacchantaṃ yāci. Rājā tato orohitvā agamāsi. Aparo janapadacārikaṃ gacchantaṃ yāci, tassapi vacanaṃ sutvā hatthikkhandhato oruyha ekamantaṃ agamāsi. Evaṃ so tehi nibbinno hutvā pabbaji. Amaccā issariyena vaḍḍhanti. Tesu eko gantvā rājānaṃ āha – ‘‘asukaṃ nāma, mahārāja, janapadaṃ mayhaṃ dehī’’ti. Rājā taṃ ‘‘itthannāmo bhuñjatī’’ti bhaṇati. So rañño vacanaṃ anādiyitvā ‘‘gacchāmahaṃ taṃ janapadaṃ gahetvā bhuñjāmī’’ti tattha gantvā kalahaṃ katvā puna ubhopi rañño santikaṃ āgantvā aññamaññassa dosaṃ ārocenti. Rājā ‘‘na sakkā ime tosetu’’nti tesaṃ lobhe ādīnavaṃ disvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchākāsi. So purimanayena imaṃ udānaṃ abhāsi.

96. Sự xuất hiện của kệ ngôn “Āmantanā hoti” là gì? Tương truyền, vào lúc đại triều kiến của vua xứ Bārāṇasī, các vị đại thần đã đến hầu. Trong số ấy, một vị đại thần đã xin đi đến một nơi riêng rằng: “Tâu Thiên tử, có việc cần nghe.” Vị vua ấy đứng dậy khỏi chỗ ngồi và đã đi. Lại nữa, một vị xin (vua) ngồi lại trong đại triều, một vị xin (vua) ngồi trên lưng voi, một vị xin (vua) ngồi trên lưng ngựa, một vị xin (vua) ngồi trên xe vàng, một vị xin (vua) ngồi trên kiệu rồi đi đến vườn thượng uyển. Vua từ đó xuống và đã đi. Một vị khác xin (vua) đi kinh lý trong xứ, nghe lời của vị ấy, vua cũng xuống khỏi lưng voi và đi đến một nơi riêng. Như vậy, vị vua ấy do nhàm chán với họ nên đã xuất gia. Các vị đại thần tăng trưởng quyền lực. Trong số họ, một vị đến và nói với vua rằng: “Tâu Đại vương, xin hãy ban cho thần xứ sở tên là như vậy.” Vua nói rằng: “Người có tên như vậy hãy hưởng dụng.” Vị ấy không nghe theo lời vua, (nghĩ rằng): “Ta sẽ đi, chiếm lấy xứ sở ấy và hưởng dụng,” rồi đến đó gây ra tranh cãi. Lại nữa, cả hai đến gần vua và tố cáo lỗi lầm của nhau. Vua (nghĩ rằng): “Không thể làm hài lòng những người này,” rồi thấy sự nguy hại trong lòng tham của họ, trong khi tu tập minh sát, đã chứng ngộ quả vị Độc Giác Phật. Vị ấy theo cách thức trước đây đã thốt lên lời cảm hứng này.

Tassattho [Pg.185] – sahāyamajjhe ṭhitassa divāseyyasaṅkhāte vāse ca, mahāupaṭṭhānasaṅkhāte ṭhāne ca, uyyānagamanasaṅkhāte gamane ca, janapadacārikasaṅkhātāya cārikāya ca, ‘‘idaṃ me suṇa, idaṃ me dehī’’tiādinā nayena tathā tathā āmantanā hoti, tasmā ahaṃ tattha nibbijjitvā yāyaṃ ariyajanasevitā anekānisaṃsā ekantasukhā, evaṃ santepi lobhābhibhūtehi sabbakāpurisehi anabhipatthitā pabbajjā, taṃ anabhijjhitaṃ paresaṃ avasavattanena bhabbapuggalavasena seritañca pekkhamāno vipassanaṃ ārabhitvā anukkamena paccekabodhiṃ adhigatosmi. Sesaṃ vuttanayamevāti.

Ý nghĩa của kệ ngôn ấy là: Đối với người đứng giữa chúng bạn, trong sự ở được gọi là nghỉ ngơi ban ngày, và ở nơi được gọi là đại triều kiến, và trong sự đi được gọi là đi đến vườn thượng uyển, và trong sự du hành được gọi là kinh lý trong xứ, có sự thỉnh mời như thế như thế theo cách thức bắt đầu bằng “hãy nghe điều này của tôi, hãy cho tôi điều này”. Do đó, ta nhàm chán ở nơi đó, và sự xuất gia này, được các bậc Thánh nhân thực hành, có nhiều lợi ích, hoàn toàn an lạc, dù là như vậy nhưng không được mong cầu bởi tất cả những kẻ hạ tiện bị lòng tham chi phối. Nhận thấy sự độc hành ấy không bị người khác thèm muốn, do sự không bị chi phối, do là người có khả năng, ta đã bắt đầu tu tập minh sát và tuần tự đã chứng đắc quả vị Độc Giác Phật. Phần còn lại cũng theo cách đã nói.

Āmantanāgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kệ ngôn Āmantanā đã kết thúc.

97. Khiḍḍāratīti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira ekaputtakabrahmadatto nāma rājā ahosi. So tassa ekaputtako piyo ahosi manāpo pāṇasamo, rājā sabbairiyāpathesu puttakaṃ gahetvāva vattati. So ekadivasaṃ uyyānaṃ gacchanto taṃ ṭhapetvā gato. Kumāropi taṃ divasaṃyeva uppannena byādhinā mato. Amaccā ‘‘puttasinehena rañño hadayampi phaleyyā’’ti anārocetvāva naṃ jhāpesuṃ. Rājā uyyāne surāmadena matto puttaṃ neva sarati, tathā dutiyadivasepi nhānabhojanavelāsu. Atha bhuttāvī nisinno saritvā ‘‘puttaṃ me ānethā’’ti āha. Tassa anurūpena vidhānena taṃ pavattiṃ ārocesuṃ. Tato sokābhibhūto nisinno evaṃ yoniso manasākāsi – ‘‘imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassuppādā idaṃ uppajjatī’’ti. Evaṃ anukkamena anulomapaṭilomaṃ paṭiccasamuppādaṃ sammasanto paccekasambodhiṃ sacchākāsi. Sesaṃ saṃsaggagāthāvaṇṇanāyaṃ vuttasadisameva ṭhapetvā gāthāyatthavaṇṇanaṃ.

97. Sự xuất hiện của kệ ngôn “Khiḍḍāratī” là gì? Tương truyền, ở Bārāṇasī có vị vua tên là Brahmadatta, người có một con trai duy nhất. Người con trai duy nhất ấy của vua rất được yêu quý, làm vui lòng, (quý) như mạng sống; vua trong tất cả oai nghi đều mang theo con trai. Một hôm, trong khi đi đến vườn thượng uyển, vị ấy đã để con lại và đi. Vị hoàng tử cũng trong ngày hôm ấy đã chết do một cơn bệnh khởi lên. Các vị đại thần (nghĩ rằng): “Do tình thương con, trái tim của vua cũng có thể vỡ tan,” nên đã không báo tin mà hỏa táng vị ấy. Vua ở vườn thượng uyển, say sưa vì rượu mạnh, không hề nhớ đến con, cũng vậy vào ngày thứ hai, trong lúc tắm và dùng bữa. Sau khi dùng bữa xong, trong khi ngồi, vua nhớ lại và nói: “Hãy mang con trai của ta đến đây.” Họ đã tâu lại sự việc ấy cho vua bằng một phương cách thích hợp. Từ đó, bị sầu muộn xâm chiếm, trong khi ngồi, vua đã tác ý như lý như vầy: “Khi cái này có, cái này có; do sự sinh khởi của cái này, cái này sinh khởi.” Như vậy, tuần tự quán xét Lý Duyên Khởi theo chiều thuận và chiều nghịch, vua đã chứng ngộ quả vị Chánh Đẳng Giác của bậc Độc Giác. Phần còn lại tương tự như đã nói trong phần giải thích kệ ngôn Saṃsagga, ngoại trừ phần giải thích ý nghĩa của kệ ngôn.

Atthavaṇṇanā pana – khiḍḍāti kīḷanā. Sā duvidhā hoti kāyikā ca vācasikā ca. Tattha kāyikā nāma hatthīhipi kīḷanti, assehipi rathehipi dhanūhipi tharūhipīti evamādi. Vācasikā nāma gītaṃ silokabhaṇanaṃ mukhabheriālambarabherīti evamādi. Ratīti pañcakāmaguṇarati. Vipulanti yāva aṭṭhimiñjaṃ ahacca ṭhānena sakalattabhāvabyāpakaṃ. Sesaṃ pākaṭameva[Pg.186]. Anusandhiyojanāpi cettha saṃsaggagāthāya vuttanayeneva veditabbā, tato parañca sabbaṃ.

Còn phần giải thích ý nghĩa: “khiḍḍā” là sự vui chơi. Sự vui chơi ấy có hai loại: thuộc về thân và thuộc về lời nói. Trong đó, (vui chơi) thuộc về thân là: vui chơi với voi, với ngựa, với xe, với cung, với gươm, v.v. (Vui chơi) thuộc về lời nói là: ca hát, đọc thi kệ, trống miệng, trống treo, v.v. “Ratī” là sự thích thú trong năm dục trưởng dưỡng. (Sự thích thú) lan rộng đến mức chạm đến tủy xương và lan khắp toàn thân. Phần còn lại đã rõ ràng. Và sự kết nối ý nghĩa ở đây cũng nên được hiểu theo cách đã nói trong kệ ngôn Saṃsagga, và tất cả những gì sau đó cũng vậy.

Khiḍḍāratigāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kệ ngôn Khiḍḍāratī đã kết thúc.

98. Cātuddisoti kā uppatti? Pubbe kira kassapassa bhagavato sāsane pañca paccekabodhisattā pabbajitvā vīsati vassasahassāni gatapaccāgatavattaṃ pūretvā devaloke nibbattā. Tato cavitvā tesaṃ jeṭṭhako bārāṇasirājā ahosi, sesā pākatikarājāno. Te cattāropi kammaṭṭhānaṃ uggaṇhitvā rajjaṃ pahāya pabbajitvā anukkamena paccekabuddhā hutvā nandamūlakapabbhāre vasantā ekadivasaṃ samāpattito vuṭṭhāya vaṃsakkaḷīragāthāyaṃ vuttanayeneva attano kammañca sahāyañca āvajjetvā ñatvā bārāṇasirañño upāyena ārammaṇaṃ dassetuṃ okāsaṃ gavesanti. So ca rājā tikkhattuṃ rattiyā ubbijjati, bhīto vissaraṃ karoti, mahātale dhāvati. Purohitena kālasseva vuṭṭhāya sukhaseyyaṃ pucchitopi ‘‘kuto me, ācariya, sukha’’nti sabbaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi. Purohitopi ‘‘ayaṃ rogo na sakkā yena kenaci uddhaṃ virecanādinā bhesajjakammena vinetuṃ, mayhaṃ pana khādanūpāyo uppanno’’ti cintetvā ‘‘rajjahānijīvitantarāyādīnaṃ pubbanimittaṃ etaṃ, mahārājā’’ti rājānaṃ suṭṭhutaraṃ ubbejetvā ‘‘tassa vūpasamanatthaṃ ettake ca ettake ca hatthiassarathādayo hiraññasuvaṇṇañca dakkhiṇaṃ datvā yañño yajitabbo’’ti yaññayajane samādapesi.

98. Sự xuất hiện của kệ ngôn “Cātuddiso” là gì? Tương truyền, vào thời giáo pháp của Đức Thế Tôn Kassapa, năm vị Bồ-tát Độc Giác đã xuất gia, sau khi hoàn thành phận sự đi và trở về trong hai mươi ngàn năm, đã tái sanh ở cõi trời. Từ đó mệnh chung, vị lớn nhất trong số họ đã trở thành vua xứ Bārāṇasī, những vị còn lại là các vị vua chư hầu. Cả bốn vị ấy sau khi học đề mục thiền, đã từ bỏ vương quốc và xuất gia, tuần tự trở thành các vị Phật Độc Giác. Trong khi đang trú tại sườn núi Nandamūlaka, một hôm, sau khi xuất khỏi thiền định, theo cách đã nói trong kệ ngôn Vaṃsakkaḷīra, các vị ấy đã suy xét và biết được nghiệp và bạn đồng hành của mình, rồi tìm kiếm cơ hội để chỉ cho vua Bārāṇasī một đề mục bằng phương tiện khéo léo. Và vị vua ấy ba lần trong đêm đã kinh hãi, sợ hãi và la hét, chạy trên sân thượng. Dù được vị quốc sư tế lễ dậy sớm và hỏi thăm về giấc ngủ ngon, vua đã tâu lại toàn bộ sự việc ấy rằng: “Thưa thầy, làm sao con có được sự an lạc?”. Vị quốc sư tế lễ cũng suy nghĩ rằng: “Căn bệnh này không thể chữa trị bằng bất kỳ phương pháp y dược nào như gây nôn, xổ, v.v., nhưng một phương cách kiếm ăn đã nảy sinh cho ta,” rồi làm cho vua kinh hãi hơn nữa rằng: “Tâu Đại vương, đây là điềm báo trước về việc mất ngôi, nguy hiểm đến tính mạng, v.v.”. (Vị ấy) đã thuyết phục vua thực hiện lễ tế thần rằng: “Để làm lắng dịu điều đó, một lễ tế thần phải được thực hiện sau khi cúng dường chừng này chừng này voi, ngựa, xe, v.v., và vàng bạc.”

Tato paccekabuddhā anekāni pāṇasahassāni yaññatthāya sampiṇḍiyamānāni disvā ‘‘etasmiṃ kamme kate dubbodhaneyyo bhavissati, handa naṃ paṭikacceva gantvā pekkhāmā’’ti vaṃsakkaḷīragāthāyaṃ vuttanayena āgantvā piṇḍāya caramānā rājaṅgaṇe paṭipāṭiyā agamaṃsu. Rājā sīhapañjare ṭhito rājaṅgaṇaṃ olokayamāno te addakkhi, saha dassaneneva cassa sineho uppajji. Tato te pakkosāpetvā ākāsatale paññattāsane nisīdāpetvā sakkaccaṃ bhojetvā katabhattakicce ‘‘ke tumhe’’ti pucchi. ‘‘Mayaṃ, mahārāja, cātuddisā nāmā’’ti. ‘‘Bhante, cātuddisāti imassa ko attho’’ti? ‘‘Catūsu disāsu katthaci [Pg.187] kutoci bhayaṃ vā cittutrāso vā amhākaṃ natthi, mahārājā’’ti. ‘‘Bhante, tumhākaṃ taṃ bhayaṃ kiṃ kāraṇā na hotī’’ti? ‘‘Mayaṃ, mahārāja, mettaṃ bhāvema, karuṇaṃ bhāvema, muditaṃ bhāvema, upekkhaṃ bhāvema. Tena no taṃ bhayaṃ na hotī’’ti vatvā uṭṭhāyāsanā attano vasanaṭṭhānaṃ agamaṃsu.

Bấy giờ, các vị Phật Độc Giác thấy hàng ngàn chúng sanh đang được tập trung lại vì mục đích tế lễ, (các ngài suy nghĩ): “Khi việc làm này được thực hiện, (vị vua) sẽ trở nên khó giáo hóa. Này, chúng ta hãy đi đến gặp ông ấy trước để xem xét.” Theo cách thức đã được nói đến trong kệ Vaṃsakkaḷīra, các ngài đã đến, trong khi đang đi khất thực, các ngài đã đi đến sân vua theo thứ tự. Vua đang đứng ở cửa sổ sư tử, nhìn ra sân vua, đã trông thấy các ngài. Cùng với việc trông thấy, lòng thương mến của vua đã khởi sanh. Sau đó, vua cho mời các ngài đến, cho an tọa trên chỗ ngồi đã được chuẩn bị ở khoảng không, đã cúng dường một cách kính cẩn, và sau khi việc thọ thực đã xong, vua hỏi: “Các ngài là ai?” “Tâu đại vương, chúng tôi tên là Cātuddisā.” “Thưa ngài, Cātuddisā này có nghĩa là gì?” “Tâu đại vương, ở bốn phương, bất cứ nơi đâu, từ bất cứ đâu, chúng tôi không có sự sợ hãi hay sự kinh hãi của tâm.” “Thưa ngài, vì lý do gì mà các ngài không có sự sợ hãi ấy?” “Tâu đại vương, chúng tôi tu tập tâm từ, chúng tôi tu tập tâm bi, chúng tôi tu tập tâm hỷ, chúng tôi tu tập tâm xả. Do đó, chúng tôi không có sự sợ hãi ấy.” Nói xong, các ngài đứng dậy khỏi chỗ ngồi và đi về nơi trú ngụ của mình.

Tato rājā cintesi – ‘‘ime samaṇā ‘mettādibhāvanāya bhayaṃ na hotī’ti bhaṇanti, brāhmaṇā pana anekasahassapāṇavadhaṃ vaṇṇayanti, kesaṃ nu kho vacanaṃ sacca’’nti? Athassa etadahosi – ‘‘samaṇā suddhena asuddhaṃ dhovanti, brāhmaṇā pana asuddhena asuddhaṃ. Na sakkā kho pana asuddhena asuddhaṃ dhovituṃ, pabbajitānaṃ eva vacanaṃ sacca’’nti. So ‘‘sabbe sattā sukhitā hontū’’tiādinā nayena mettādayo cattāropi brahmavihāre bhāvetvā hitapharaṇena cittena amacce āṇāpesi – ‘‘sabbe pāṇe muñcatha, sītāni pānīyāni pivantu, haritāni tiṇāni khādantu, sīto ca vāto tesaṃ upavāyatū’’ti. Te tathā akaṃsu.

Sau đó, vua suy nghĩ: “Các vị sa-môn này nói rằng ‘do tu tập tâm từ, v.v... nên không có sự sợ hãi,’ còn các vị bà-la-môn lại tán dương việc sát hại hàng ngàn chúng sanh. Lời nói của ai mới là sự thật?” Rồi vua lại có suy nghĩ này: “Các vị sa-môn dùng cái thanh tịnh để gột rửa cái không thanh tịnh, còn các vị bà-la-môn lại dùng cái không thanh tịnh để (gột rửa) cái không thanh tịnh. Thật không thể dùng cái không thanh tịnh để gột rửa cái không thanh tịnh được. Lời nói của các vị xuất gia mới là sự thật.” Vị ấy, sau khi đã tu tập cả bốn phạm trú là tâm từ, v.v... theo cách thức “mong cho tất cả chúng sanh được an lạc,” với tâm thấm nhuần lợi ích, đã ra lệnh cho các vị quan đại thần: “Hãy thả tất cả chúng sanh, hãy để chúng uống nước mát, hãy để chúng ăn cỏ xanh, và hãy để ngọn gió mát thổi đến chúng.” Các vị ấy đã làm như vậy.

Tato rājā ‘‘kalyāṇamittānaṃ vacanena pāpakammato muttomhī’’ti tattheva nisinno vipassitvā paccekabodhiṃ sacchākāsi. Amaccehi ca bhojanavelāyaṃ ‘‘bhuñja, mahārāja, kālo’’ti vutte ‘‘nāhaṃ rājā’’ti purimanayeneva sabbaṃ vatvā imaṃ udānabyākaraṇagāthaṃ abhāsi.

Sau đó, vua (suy nghĩ): “Nhờ lời nói của các thiện hữu mà ta đã được giải thoát khỏi ác nghiệp,” rồi ngay tại nơi đó, trong khi đang ngồi, vua đã tu tập minh sát và đã chứng ngộ quả vị Độc Giác. Và khi các vị quan đại thần vào giờ thọ thực nói rằng: “Tâu đại vương, xin mời ngài dùng bữa, đã đến giờ rồi,” vua đã nói tất cả theo cách thức trước đây rằng: “Ta không phải là vua,” rồi đã nói lên bài kệ cảm hứng và giải thích này.

Tattha cātuddisoti catūsu disāsu yathāsukhavihārī, ‘‘ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’tiādinā vā nayena brahmavihārabhāvanāya pharitā catasso disā assa santīti cātuddiso. Tāsu catūsu disāsu katthaci satte vā saṅkhāre vā bhayena na paṭihanatīti appaṭigho. Santussamānoti dvādasavidhassa santosassa vasena santussako ca. Itarītarenāti uccāvacena paccayena. Parissayānaṃ sahitā achambhīti ettha parissayanti kāyacittāni, parihāpenti vā tesaṃ sampattiṃ, tāni vā paṭicca sayantīti parissayā, bāhirānaṃ sīhabyagghādīnaṃ abbhantarānañca kāmacchandādīnaṃ kāyacittupaddavānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Te parissaye adhivāsanakhantiyā ca vīriyādīhi dhammehi ca sahatīti parissayānaṃ sahitā. Thaddhabhāvakarabhayābhāvena achambhī. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā te cattāro samaṇā, evaṃ itarītarena paccayena santussamāno ettha paṭipattipadaṭṭhāne santose ṭhito catūsu disāsu mettādibhāvanāya cātuddiso, sattasaṅkhāresu [Pg.188] paṭihananabhayābhāvena appaṭigho ca hoti. So cātuddisattā vuttappakārānaṃ parissayānaṃ sahitā, appaṭighattā achambhī ca hotīti evaṃ paṭipattiguṇaṃ disvā yoniso paṭipajjitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti. Atha vā te samaṇā viya santussamāno itarītarena vuttanayena cātuddiso hotīti ñatvā evaṃ cātuddisabhāvaṃ patthayanto yoniso paṭipajjitvā adhigatomhi. Tasmā aññopi īdisaṃ ṭhānaṃ patthayanto cātuddisatāya parissayānaṃ sahitā appaṭighatāya ca achambhī hutvā eko care khaggavisāṇakappoti. Sesaṃ vuttanayamevāti.

Trong ấy, cātuddiso có nghĩa là người sống thoải mái ở bốn phương; hoặc theo cách thức “vị ấy an trú, thấm nhuần một phương,” v.v... do sự tu tập phạm trú, bốn phương được thấm nhuần bởi vị ấy, nên gọi là cātuddiso (người có bốn phương). Ở bốn phương ấy, vị ấy không bị va chạm bởi sự sợ hãi đối với chúng sanh hay các pháp hữu vi ở bất cứ đâu, nên gọi là appaṭigho (người không va chạm). Santussamāno có nghĩa là người biết đủ theo mười hai loại tri túc. Itarītarena có nghĩa là với vật dụng cao hay thấp. Trong câu Parissayānaṃ sahitā achambhī, parissayā (những hiểm nguy) là những thứ làm nguy hại đến thân và tâm, hoặc làm tổn hại đến sự thành tựu của chúng, hoặc người ta nằm xuống nương vào chúng; đây là tên gọi cho những tai họa của thân và tâm, bên ngoài là sư tử, cọp, v.v... và bên trong là dục tham, v.v... Vị ấy chịu đựng những hiểm nguy ấy bằng sự kham nhẫn và bằng các pháp như tinh tấn, v.v... nên gọi là parissayānaṃ sahitā (người chịu đựng những hiểm nguy). Do không có sự sợ hãi gây ra trạng thái cứng đờ, nên gọi là achambhī (người không run sợ). Điều đã được nói là gì? Giống như bốn vị sa-môn ấy, vị ấy biết đủ với vật dụng bất kỳ, an trú trong sự tri túc ở nơi có sự thực hành là nền tảng, do tu tập tâm từ, v.v... ở bốn phương nên là cātuddiso, và do không có sự sợ hãi bị va chạm đối với chúng sanh và các pháp hữu vi nên là appaṭigho. Vị ấy, do là cātuddiso nên chịu đựng những hiểm nguy đã được nói đến, và do là appaṭigho nên không run sợ. (Nghĩ rằng): “Thấy được đức hạnh của sự thực hành như vậy, ta đã thực hành một cách như lý và đã chứng đắc quả vị Độc Giác.” Hoặc là, (nghĩ rằng): “Biết rằng giống như các vị sa-môn ấy, người biết đủ với vật dụng bất kỳ theo cách đã nói là cātuddiso,” mong muốn trạng thái cātuddiso như vậy, ta đã thực hành một cách như lý và đã chứng đắc. Do đó, người khác khi mong muốn địa vị như vậy, do là cātuddiso nên chịu đựng những hiểm nguy, và do là appaṭigho nên không run sợ, hãy sống một mình như sừng tê giác. Phần còn lại theo cách đã nói.

Cātuddisagāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về kệ Cātuddisa đã kết thúc.

99. Dussaṅgahāti kā uppatti? Bārāṇasirañño kira aggamahesī kālamakāsi. Tato vītivattesu sokadivasesu ekadivasaṃ amaccā ‘‘rājūnaṃ nāma tesu tesu kiccesu aggamahesī avassaṃ icchitabbā, sādhu devo aññampi deviṃ ānetū’’ti yāciṃsu. Rājā ‘‘tena hi, bhaṇe, jānāthā’’ti āha. Te pariyesantā sāmantarajje rājā mato, tassa devī rajjaṃ anusāsati, sā ca gabbhinī ahosi, amaccā ‘‘ayaṃ rañño anurūpā’’ti ñatvā taṃ yāciṃsu. Sā ‘‘gabbhinī nāma manussānaṃ amanāpā hoti. Sace āgametha, yāva vijāyāmi, evaṃ sādhu. No ce, aññaṃ pariyesathā’’ti āha. Te raññopi etamatthaṃ ārocesuṃ. Rājā ‘‘gabbhinīpi hotu, ānethā’’ti āha. Te ānesuṃ. Rājā taṃ abhisiñcitvā sabbaṃ mahesiyā bhogaṃ adāsi, tassā parijanānañca nānāvidhehi paṇṇākārehi saṅgaṇhāti. Sā kālena puttaṃ vijāyi. Rājā taṃ attano puttaṃ viya sabbiriyāpathesu aṅke ca ure ca katvā viharati. Tadā deviyā parijanā cintesuṃ – ‘‘rājā ativiya saṅgaṇhāti, kumāre ativissāsaṃ karoti, handa, naṃ paribhindissāmā’’ti.

99. Sự tích của kệ ngôn Dussaṅgahā là gì? Tương truyền, chánh cung hoàng hậu của đức vua xứ Bārāṇasī đã băng hà. Sau đó, khi những ngày sầu muộn đã trôi qua, vào một ngày nọ các vị đại thần đã tâu rằng: “Đối với các vị vua, trong các công việc này kia, chánh cung hoàng hậu là người chắc chắn phải có. Tâu Thiên tử, xin ngài hãy cưới một vị hoàng hậu khác.” Đức vua phán rằng: “Nếu vậy, này các khanh, hãy tìm đi.” Trong khi tìm kiếm, họ thấy ở một vương quốc lân cận, đức vua đã băng hà, hoàng hậu của vị ấy đang cai trị vương quốc, và bà ấy đang mang thai. Các vị đại thần nghĩ rằng: “Vị này xứng đáng với đức vua của chúng ta,” rồi đã thỉnh cầu bà ấy. Bà ấy nói rằng: “Người mang thai thường không được lòng người đời. Nếu các ngài chờ đợi cho đến khi ta sinh nở thì tốt. Nếu không, hãy tìm người khác.” Họ cũng đã tâu trình sự việc này lên đức vua. Đức vua phán rằng: “Dù đang mang thai cũng được, hãy đưa về.” Họ đã đưa bà ấy về. Đức vua đã làm lễ tấn phong cho bà ấy và ban cho tất cả tài sản của một hoàng hậu, và cũng đối đãi với đoàn tùy tùng của bà bằng nhiều loại lễ vật khác nhau. Đến thời điểm, bà đã hạ sinh một hoàng tử. Đức vua xem vị ấy như con ruột của mình, trong tất cả các oai nghi, ngài đã bồng ẵm trên đùi và trên ngực. Khi ấy, đoàn tùy tùng của hoàng hậu đã suy nghĩ rằng: “Đức vua đối đãi quá tốt, ngài quá thân thiết với hoàng tử, này, chúng ta hãy chia rẽ ngài ấy.”

Tato kumāraṃ āhaṃsu – ‘‘tvaṃ, tāta, amhākaṃ rañño putto, na imassa rañño putto. Mā ettha vissāsaṃ āpajjī’’ti. Atha kumāro ‘‘ehi puttā’’ti raññā vuccamānopi hatthena ākaḍḍhiyamānopi pubbe [Pg.189] viya rājānaṃ na allīyati. Rājā ‘‘kiṃ kāraṇa’’nti vīmaṃsanto taṃ pavattiṃ ñatvā ‘‘ete mayā saṅgahitāpi paṭikkūlavuttino evā’’ti nibbijjitvā rajjaṃ pahāya pabbajito. ‘‘Rājā pabbajito’’ti amaccaparijanāpi bahū pabbajiṃsu. Saparijano rājā pabbajitopi manussā paṇīte paccaye upanenti, rājā paṇīte paccaye yathāvuḍḍhaṃ dāpesi. Tattha ye sundaraṃ labhanti, te tussanti. Itare ujjhāyanti ‘‘mayaṃ pariveṇādīni sammajjantā sabbakiccāni karonti, lūkhabhattaṃ jiṇṇavatthañca labhāmā’’ti. So tampi ñatvā ‘‘ime yathāvuḍḍhaṃ dīyamānāpi ujjhāyanti, aho dussaṅgahā parisā’’ti pattacīvaramādāya ekova araññaṃ pavisitvā vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ sacchākāsi. Tattha āgatehi ca kammaṭṭhānaṃ pucchito imaṃ gāthamabhāsi. Sā atthato pākaṭā eva. Ayaṃ pana yojanā – dussaṅgahā pabbajitāpi eke, ye asantosābhibhūtā, tathāvidhā eva ca atho gahaṭṭhā gharamāvasantā. Etāhaṃ dussaṅgahabhāvaṃ jigucchanto vipassanaṃ ārabhitvā adhigatoti. Sesaṃ purimanayeneva veditabbanti.

Sau đó, họ nói với hoàng tử rằng: “Này con, con là con của đức vua chúng ta, không phải là con của vị vua này. Đừng thân thiết với ông ấy.” Kế đó, dù được đức vua gọi: “Lại đây, con trai,” và dù được nắm tay kéo đi, hoàng tử cũng không gần gũi với đức vua như trước. Đức vua trong khi tìm hiểu: “Lý do là gì?” đã biết được sự việc ấy, rồi cảm thấy chán ngán: “Những người này, dù được ta đối đãi tốt, vẫn có thái độ chống đối,” ngài đã từ bỏ vương quốc và xuất gia. Vì “Đức vua đã xuất gia,” nhiều vị đại thần và tùy tùng cũng đã xuất gia. Dù đức vua cùng đoàn tùy tùng đã xuất gia, dân chúng vẫn dâng cúng các vật dụng tốt đẹp. Đức vua đã cho phân phát các vật dụng tốt đẹp ấy theo thứ tự tuổi tác. Ở đó, những vị nhận được vật tốt đẹp thì hoan hỷ. Những vị khác thì phàn nàn rằng: “Chúng ta làm tất cả các công việc như quét dọn tu viện, v.v., mà chỉ nhận được thức ăn thô sơ và y phục cũ kỹ.” Vị ấy biết được điều đó, bèn nghĩ: “Những người này, dù được phân phát theo thứ tự tuổi tác, vẫn phàn nàn. Ôi, hội chúng này thật khó đối đãi!” rồi đã lấy y bát, một mình đi vào rừng, bắt đầu tu tập minh sát và chứng đắc tuệ giác của bậc Độc Giác Phật. Tại đó, khi được những người đến hỏi về đề mục thiền, ngài đã nói lên kệ ngôn này. Về mặt ý nghĩa, kệ ngôn ấy đã rõ ràng. Còn đây là phần phân tích cú pháp: “Một số người, dù đã xuất gia, vẫn khó đối đãi, là những người bị sự không biết đủ chi phối, và những người tại gia sống trong gia đình cũng có bản chất như vậy. Ta, vì ghê tởm tình trạng khó đối đãi này, đã bắt đầu tu tập minh sát và đã chứng đắc.” Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp trước đó.

Dussaṅgahagāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải kệ ngôn Dussaṅgaha đã hoàn tất.

100. Oropayitvāti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira cātumāsikabrahmadatto nāma rājā gimhānaṃ paṭhame māse uyyānaṃ gato. Tattha ramaṇīye bhūmibhāge nīlaghanapattasañchannaṃ koviḷārarukkhaṃ disvā ‘‘koviḷāramūle mama sayanaṃ paññāpethā’’ti vatvā uyyāne kīḷitvā sāyanhasamayaṃ tattha seyyaṃ kappesi. Puna gimhānaṃ majjhime māse uyyānaṃ gato, tadā koviḷāro pupphito hoti, tadāpi tatheva akāsi. Punapi gimhānaṃ pacchime māse gato, tadā koviḷāro sañchinnapatto sukkharukkho viya hoti, tadāpi rājā adisvāva taṃ rukkhaṃ pubbaparicayena tattheva seyyaṃ āṇāpesi. Amaccā jānantāpi rañño āṇattiyā tattha sayanaṃ paññāpesuṃ. So uyyāne kīḷitvā sāyanhasamaye tattha seyyaṃ kappento taṃ rukkhaṃ disvā ‘‘are, ayaṃ pubbe sañchannapatto maṇimayo viya abhirūpadassano ahosi, tato maṇivaṇṇasākhantare ṭhapitapavāḷaṅkurasadisehi pupphehi [Pg.190] sassirikadassano ahosi, muttajālasadisavālikākiṇṇo cassa heṭṭhābhūmibhāgo bandhanā pavuttapupphasañchanno rattakambalasanthato viya ahosi. So nāmajja sukkharukkho viya sākhāmattāvaseso ṭhito, aho jarāya upahato koviḷāro’’ti cintetvā ‘‘anupādiṇṇampi tāya jarāya haññati, kimaṅgaṃ pana upādiṇṇa’’nti aniccasaññaṃ paṭilabhi. Tadanusāreneva sabbasaṅkhāre dukkhato anattato ca vipassantova ‘‘aho vatāhampi sañchinnapatto koviḷāro viya apagatagihibyañjano bhaveyya’’nti patthayamāno anupubbena tasmiṃ sayanatale dakkhiṇena passena nipannoyeva vipassitvā paccekabodhiṃ sacchākāsi. Tato gamanakāle amaccehi ‘‘kālo, deva, gantu’’nti vutte ‘‘nāhaṃ rājā’’tiādīni vatvā purimanayeneva imaṃ gāthamabhāsi.

100. Sự tích của kệ ngôn Oropayitva là gì? Tương truyền, ở xứ Bārāṇasī, có vị vua tên là Cātumāsikabrahmadatta, vào tháng đầu tiên của mùa hè đã đi đến ngự uyển. Tại đó, ở một khu đất khả ái, ngài nhìn thấy một cây koviḷāra được bao phủ bởi lá cây xanh rậm rạp, rồi phán rằng: “Hãy dọn giường ngủ cho ta ở gốc cây koviḷāra,” sau khi vui chơi trong ngự uyển, vào buổi chiều, ngài đã nghỉ ngơi tại đó. Lần nữa, vào tháng giữa của mùa hè, ngài đi đến ngự uyển, lúc ấy cây koviḷāra đang trổ hoa, khi ấy ngài cũng đã làm như vậy. Lại một lần nữa, vào tháng cuối của mùa hè, ngài đi đến, lúc ấy cây koviḷāra đã rụng hết lá, giống như một cây khô. Khi ấy, đức vua dù không nhìn thấy cây ấy, do thói quen từ trước, đã ra lệnh dọn giường ngủ ngay tại đó. Các vị đại thần dù biết rõ nhưng do lệnh của đức vua, đã dọn giường ngủ tại đó. Vị ấy sau khi vui chơi trong ngự uyển, vào buổi chiều, trong khi nghỉ ngơi tại đó, đã nhìn thấy cây ấy và suy nghĩ rằng: “Này, trước đây cây này được lá bao phủ, trông đẹp đẽ như làm bằng ngọc báu, sau đó, giữa những cành cây màu ngọc, với những bông hoa giống như những chồi san hô được đặt vào, trông thật lộng lẫy; và khu đất bên dưới nó được rải đầy cát giống như mạng lưới ngọc trai, được bao phủ bởi những bông hoa rụng từ cuống, giống như được trải một tấm thảm len màu đỏ. Cây ấy, hôm nay lại đứng trơ trọi chỉ còn lại cành nhánh, giống như một cây khô. Ôi, cây koviḷāra đã bị sự già nua tàn phá!” rồi ngài đã có được nhận thức về vô thường: “Ngay cả vật vô tri cũng bị sự già nua ấy hủy hoại, huống chi là vật hữu tri.” Theo đó, trong khi quán xét tất cả các pháp hữu vi là khổ và vô ngã, ngài đã mong mỏi rằng: “Ôi, mong sao ta cũng sẽ không còn tướng mạo của người tại gia, giống như cây koviḷāra đã rụng hết lá,” rồi tuần tự, ngay trên giường ngủ ấy, trong khi nằm nghiêng về bên phải, ngài đã tu tập minh sát và chứng đắc tuệ giác của bậc Độc Giác Phật. Sau đó, vào lúc ra về, khi được các vị đại thần tâu rằng: “Tâu Thiên tử, đã đến lúc đi rồi,” ngài đã nói những lời như: “Ta không phải là vua,” và đã nói lên kệ ngôn này theo phương pháp trước đó.

Tattha oropayitvāti apanetvā. Gihibyañjanānīti kesamassuodātavatthālaṅkāramālāgandhavilepanaputtadāradāsidāsādīni. Etāni gihibhāvaṃ byañjayanti, tasmā ‘‘gihibyañjanānī’’ti vuccanti. Sañchinnapattoti patitapatto. Chetvānāti maggañāṇena chinditvā. Vīroti maggavīriyena samannāgato. Gihibandhanānīti kāmabandhanāni. Kāmā hi gihīnaṃ bandhanāni. Ayaṃ tāva padattho. Ayaṃ pana adhippāyo – ‘‘aho vatāhampi oropayitvā gihibyañjanāni sañchinnapatto yathā koviḷāro bhaveyya’’nti evaṃ cintayamāno vipassanaṃ ārabhitvā adhigatoti. Sesaṃ purimanayeneva veditabbanti.

Ở đây, oropayitvāti có nghĩa là dẹp bỏ. Gihibyañjanānīti là: tóc, râu, y phục trắng, trang sức, vòng hoa, hương thơm, vật thoa, con cái, vợ, tôi trai, tớ gái, v.v... Những điều này biểu thị tình trạng tại gia, do đó được gọi là ‘những biểu hiện của người tại gia’. Sañchinnapattoti là lá đã rụng. Chetvānāti là đã cắt đứt bằng trí tuệ đạo. Vīroti là người có đầy đủ tinh tấn của đạo. Gihibandhanānīti là những ràng buộc của dục vọng. Quả vậy, các dục vọng là những ràng buộc của người tại gia. Trước hết, đây là ý nghĩa của từng từ. Còn đây là hàm ý: Nên hiểu rằng, trong khi suy tư rằng: ‘Ôi, chớ gì ta cũng dẹp bỏ những biểu hiện của người tại gia, trở thành như cây koviḷāra đã rụng lá,’ vị ấy đã bắt đầu thực hành minh sát và đã chứng đắc. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp trước đây.

Koviḷāragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải câu kệ Koviḷāra đã kết thúc.

Paṭhamavaggo niṭṭhito.

Phẩm Thứ Nhất đã kết thúc.

101-2. Sace labhethāti kā uppatti? Pubbe kira kassapassa bhagavato sāsane dve paccekabodhisattā pabbajitvā vīsati vassasahassāni gatapaccāgatavattaṃ pūretvā devaloke uppannā. Tato cavitvā tesaṃ jeṭṭhako bārāṇasirañño putto, kaniṭṭho purohitassa putto ahosi. Te ekadivasaṃyeva paṭisandhiṃ gahetvā ekadivasameva mātu kucchito nikkhamitvā sahapaṃsukīḷakā sahāyakā ahesuṃ. Purohitaputto paññavā ahosi. So rājaputtaṃ āha – ‘‘samma, tvaṃ tava [Pg.191] pituno accayena rajjaṃ labhissasi, ahaṃ purohitaṭṭhānaṃ, susikkhitena ca rajjaṃ anusāsituṃ sakkā, ehi sippaṃ uggaṇhissāmā’’ti. Tato ubhopi yaññopacitā hutvā gāmanigamādīsu bhikkhaṃ caramānā paccantajanapadagāmaṃ gatā. Tañca gāmaṃ pañca paccekabuddhā bhikkhācāravelāya pavisiṃsu. Tattha manussā paccekabuddhe disvā ussāhajātā āsanāni paññāpetvā paṇītaṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā upanāmetvā pūjenti. Tesaṃ etadahosi – ‘‘amhehi sadisā uccākulikā nāma natthi, api ca panime manussā yadi icchanti, amhākaṃ bhikkhaṃ denti, yadi nicchanti, na denti, imesaṃ pana pabbajitānaṃ evarūpaṃ sakkāraṃ karonti, addhā ete kiñci sippaṃ jānanti, handa, nesaṃ santike sippaṃ uggaṇhāmā’’ti. Te manussesu paṭikkantesu okāsaṃ labhitvā ‘‘yaṃ, bhante, tumhe sippaṃ jānātha, taṃ amhehi sikkhāpethā’’ti yāciṃsu. Paccekabuddhā ‘‘na sakkā apabbajitena sikkhitu’’nti āhaṃsu. Te pabbajjaṃ yācitvā pabbajiṃsu. Tato nesaṃ paccekabuddhā ‘‘evaṃ vo nivāsetabbaṃ, evaṃ pārupitabba’’ntiādinā nayena ābhisamācārikaṃ ācikkhitvā ‘‘imassa sippassa ekībhāvābhirati nipphatti, tasmā ekeneva nisīditabbaṃ, ekena caṅkamitabbaṃ, ekena ṭhātabbaṃ, ekena sayitabba’’nti pāṭiyekkaṃ paṇṇasālaṃ adaṃsu, tato te attano attano paṇṇasālaṃ pavisitvā nisīdiṃsu. Purohitaputto nisinnakālato pabhuti cittasamādhānaṃ laddhā jhānaṃ paṭilabhi. Rājaputto muhutteneva ukkaṇṭhito tassa santikaṃ āgato. So taṃ disvā ‘‘kiṃ, sammā’’ti pucchi. ‘‘Ukkaṇṭhitomhī’’ti āha. ‘‘Tena hi idha nisīdā’’ti. So tattha muhuttaṃ nisīditvā āha – ‘‘imassa kira, samma, sippassa ekībhāvābhirati nipphattī’’ti? Purohitaputto ‘‘evaṃ, samma, tena hi tvaṃ attano nisinnokāsaṃ eva gaccha, uggaṇhissāmi imassa sippassa nipphatti’’nti āha. So gantvā punapi muhuttakeneva ukkaṇṭhito purimanayeneva tikkhattuṃ āgato.

Sự phát sinh (của câu kệ) Sace labhetha là gì? Nghe nói, thuở xưa, trong giáo pháp của Đức Thế Tôn Kassapa, có hai vị Bồ-tát Độc Giác đã xuất gia, thực hành trọn vẹn hạnh đi và về trong hai mươi ngàn năm, rồi sanh lên cõi trời. Từ đó mệnh chung, vị lớn tuổi hơn trong hai vị đã trở thành con trai của vua Bārāṇasī, vị nhỏ tuổi hơn trở thành con trai của vị purohita. Cả hai vị đã thọ sanh trong cùng một ngày, ra khỏi lòng mẹ trong cùng một ngày, và trở thành bạn bè cùng chơi đùa với cát bụi. Con trai vị purohita là người có trí tuệ. Vị ấy nói với hoàng tử: ‘Này bạn, sau khi phụ vương của bạn qua đời, bạn sẽ nhận được vương quốc, tôi sẽ nhận được địa vị purohita. Có thể cai trị vương quốc một cách tốt đẹp nhờ sự học hỏi kỹ lưỡng. Nào, chúng ta hãy đi học nghề.’ Sau đó, cả hai vị đi khất thực ở các làng, thị trấn, v.v... và đã đến một ngôi làng ở vùng biên địa. Và năm vị Phật Độc Giác đã vào ngôi làng ấy vào giờ khất thực. Ở đó, dân chúng khi thấy các vị Phật Độc Giác, lòng đầy phấn khởi, đã dọn sẵn chỗ ngồi và dâng cúng các món ăn cứng hoặc món ăn mềm hảo hạng, rồi tỏ lòng tôn kính. Hai vị ấy khởi lên ý nghĩ này: ‘Không có ai thuộc dòng dõi cao quý như chúng ta. Tuy nhiên, những người này, nếu họ muốn thì cho chúng ta vật thực, nếu không muốn thì không cho. Nhưng đối với những vị xuất gia này, họ lại thực hiện sự cúng dường như vậy. Chắc chắn rằng các vị này biết một nghề nào đó. Nào, chúng ta hãy học nghề từ nơi các vị ấy.’ Khi dân chúng đã lui về, hai vị có được cơ hội, đã thỉnh cầu rằng: ‘Kính bạch quý ngài, nghề nào mà quý ngài biết, xin hãy dạy cho chúng con.’ Các vị Phật Độc Giác nói: ‘Người chưa xuất gia không thể học được.’ Hai vị ấy xin xuất gia và đã được xuất gia. Sau đó, các vị Phật Độc Giác, sau khi chỉ dạy cho họ về các hạnh kiểm cần tuân thủ theo phương pháp bắt đầu bằng: ‘Các vị phải đắp y như thế này, phải khoác y như thế này,’ đã trao cho mỗi vị một am lá riêng và nói: ‘Sự thành tựu của nghề này là niềm vui trong sự độc cư. Vì vậy, phải ngồi một mình, đi kinh hành một mình, đứng một mình, nằm một mình.’ Sau đó, họ vào am lá của riêng mình và ngồi xuống. Con trai vị purohita, từ lúc ngồi xuống, đã đạt được sự định tâm và chứng đắc thiền na. Hoàng tử chỉ trong chốc lát đã cảm thấy bất an và đến chỗ vị kia. Vị ấy thấy hoàng tử, hỏi: ‘Này bạn, có chuyện gì vậy?’ Hoàng tử đáp: ‘Tôi cảm thấy bất an.’ Vị kia nói: ‘Vậy thì hãy ngồi đây.’ Vị ấy ngồi đó một lúc rồi nói: ‘Này bạn, nghe nói sự thành tựu của nghề này là niềm vui trong sự độc cư phải không?’ Con trai vị purohita đáp: ‘Đúng vậy, này bạn. Vậy thì bạn hãy trở về chỗ ngồi của mình. Tôi sẽ học sự thành tựu của nghề này.’ Vị ấy đi rồi, chỉ trong chốc lát lại cảm thấy bất an, và đã đến ba lần theo cách như trước.

Tato naṃ purohitaputto tatheva uyyojetvā tasmiṃ gate cintesi – ‘‘ayaṃ attano ca kammaṃ hāpeti mama ca, idhābhikkhaṇaṃ āgacchatī’’ti. So paṇṇasālato nikkhamma araññaṃ paviṭṭho. Itaro attano paṇṇasālāyeva nisinno punapi muhuttakeneva ukkaṇṭhito tassa santikaṃ [Pg.192] āgantvā ito cito ca maggantopi taṃ adisvā cintesi – ‘‘yo gahaṭṭhakāle paṇṇākāraṃ ādāya āgatopi maṃ daṭṭhuṃ na labhati, so dāni mayi āgate dassanampi adātukāmo apakkami. Aho are, citta, na lajjasi, yaṃ maṃ catukkhattuṃ idhānesi, na so dāni te vase vattissāmi, aññadatthu taṃyeva mama vase vattāpessāmī’’ti attano senāsanaṃ pavisitvā vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ sacchikatvā ākāsena nandamūlakapabbhāraṃ agamāsi. Itaropi araññaṃ pavisitvā vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ sacchikatvā tattheva agamāsi. Te ubhopi manosilātale nisīditvā pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ imā udānagāthāyo abhāsiṃsu.

Sau đó, con trai vị purohita, sau khi khuyến khích vị ấy như thế, khi vị ấy đã đi, liền suy nghĩ: ‘Vị này làm hỏng công việc của mình và của cả ta nữa, cứ thường xuyên đến đây.’ Vị ấy ra khỏi am lá và đi vào rừng. Vị kia (hoàng tử) đang ngồi trong am lá của mình, chỉ trong chốc lát lại cảm thấy bất an, đến chỗ của vị bạn, tìm kiếm đây đó nhưng không thấy, liền suy nghĩ: ‘Người mà ngay cả khi còn là tại gia, dù mang lễ vật đến cũng không được gặp ta, vậy mà bây giờ, khi ta đến, lại không muốn cho gặp mặt mà đã bỏ đi. Hỡi này tâm, ngươi không biết hổ thẹn sao, khi đã đưa ta đến đây bốn lần? Bây giờ ta sẽ không còn thuận theo ngươi nữa. Trái lại, ta sẽ khiến chính ngươi phải thuận theo ta.’ Nghĩ vậy rồi, vị ấy trở về trú xứ của mình, bắt đầu thực hành minh sát, chứng ngộ tuệ giác Độc Giác, rồi bay lên không trung và đi đến sườn núi Nandamūlaka. Vị kia cũng đi vào rừng, bắt đầu thực hành minh sát, chứng ngộ tuệ giác Độc Giác, và cũng đi đến nơi ấy. Cả hai vị cùng ngồi trên phiến đá hùng hoàng, và mỗi vị đã tự mình nói lên những câu kệ cảm hứng này.

Tattha nipakanti pakatinipakaṃ paṇḍitaṃ kasiṇaparikammādikusalaṃ. Sādhuvihārinti appanāvihārena vā upacārena vā samannāgataṃ. Dhīranti dhitisampannaṃ. Tattha nipakattena dhitisampadā vuttā. Idha pana dhitisampannamevāti attho. Dhiti nāma asithilaparakkamatā, ‘‘kāmaṃ taco ca nhāru cā’’ti (ma. ni. 2.184; a. ni. 2.5; mahāni. 196) evaṃ pavattavīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Apica dhikkatapāpotipi dhīro. Rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāyāti yathā pakatirājā ‘‘vijitaṃ raṭṭhaṃ anatthāvaha’’nti ñatvā rajjaṃ pahāya eko carati, evaṃ bālasahāyaṃ pahāya eko care. Atha vā rājāva raṭṭhanti yathā sutasomo rājā raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāya eko cari, yathā ca mahājanako rājā, evaṃ eko carīti ayampi tassa attho. Sesaṃ vuttānusārena sakkā jānitunti na vitthāritanti.

Ở đây, `nipaka` (thận trọng) là bậc hiền trí, người có trí tuệ tự nhiên, thiện xảo trong các thiện sự như công việc chuẩn bị kasina. `Sādhuvihārin` (người sống tốt đẹp) là người thành tựu sự an trú trong định an chỉ hoặc định cận hành. `Dhīra` (bậc kiên trì) là người thành tựu sự kiên trì. Ở đó, do sự thận trọng nên sự thành tựu kiên trì được nói đến. Tuy nhiên, ở đây, ý nghĩa chỉ là người thành tựu sự kiên trì. Sự kiên trì (dhiti) tên là sự nỗ lực không buông lỏng; đây là tên gọi khác của sự tinh tấn đã được tiến hành như trong câu: "Dù cho chỉ còn da và gân..." Hơn nữa, người đã khiển trách điều ác cũng là bậc kiên trì. Về câu "như vị vua từ bỏ xứ sở đã chinh phục", giống như vị vua thế gian, sau khi biết rằng "xứ sở đã chinh phục mang lại điều bất lợi", đã từ bỏ vương quốc và sống một mình, cũng vậy, nên từ bỏ bạn bè xấu ác và sống một mình. Hoặc là, về câu "như vị vua từ bỏ xứ sở", giống như vua Sutasoma đã từ bỏ xứ sở đã chinh phục và sống một mình, và giống như vua Mahājanaka, cũng vậy, nên sống một mình. Đây cũng là ý nghĩa của câu ấy. Phần còn lại có thể được biết theo cách đã nói, vì vậy không giải thích chi tiết.

Sahāyagāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích câu kệ về bạn đồng hành đã kết thúc.

103. Addhā pasaṃsāmāti imissā gāthāya yāva ākāsatale paññattāsane paccekabuddhānaṃ nisajjā, tāva cātuddisagāthāya uppattisadisā eva uppatti. Ayaṃ pana viseso – yathā so rājā rattiyā tikkhattuṃ ubbijji, na tathā ayaṃ, nevassa yañño paccupaṭṭhito ahosi. So ākāsatale paññattesu āsanesu paccekabuddhe nisīdāpetvā ‘‘ke tumhe’’ti pucchi. ‘‘Mayaṃ, mahārāja, anavajjabhojino nāmā’’ti. ‘‘Bhante[Pg.193], anavajjabhojinoti imassa ko attho’’ti? ‘‘Sundaraṃ vā asundaraṃ vā laddhā nibbikārā bhuñjāma, mahārājā’’ti. Taṃ sutvā rañño etadahosi – ‘‘yaṃnūnāhaṃ ime upaparikkheyyaṃ ‘edisā vā no vā’’’ti? Taṃ divasaṃ kaṇājakena bilaṅgadutiyena parivisi. Taṃ paccekabuddhā amataṃ viya nibbikārā bhuñjiṃsu. Rājā ‘‘ime paṭiññātattā ekadivasaṃ nibbikārā honti, puna sve jānissāmī’’ti svātanāya nimantesi. Dutiyadivasepi tathevākāsi. Tepi tatheva paribhuñjiṃsu. Atha rājā ‘‘sundaraṃ datvā vīmaṃsissāmī’’ti punapi nimantetvā dve divase mahāsakkāraṃ katvā paṇītena ativicitrena khādanīyena bhojanīyena parivisi. Tepi tatheva nibbikārā paribhuñjitvā rañño maṅgalaṃ vatvā pakkamiṃsu. Rājā acirapakkantesu tesu ‘‘anavajjabhojino ete, aho vatāhampi anavajjabhojī bhaveyya’’nti cintetvā mahārajjaṃ pahāya pabbajjaṃ samādāya vipassanaṃ ārabhitvā paccekabuddho hutvā mañjūsakarukkhamūle paccekabuddhānaṃ majjhe attano ārammaṇaṃ vibhāvento imaṃ gāthamabhāsi. Sā padatthato uttānameva. Kevalaṃ pana sahāyasampadanti ettha asekhehi sīlādikkhandhehi sampannā sahāyā eva sahāyasampadāti veditabbā.

103. Sự khởi sanh của câu kệ này "Chắc chắn chúng ta tán thán..." cho đến khi các vị Phật Độc Giác ngồi trên chỗ ngồi được sắp đặt trên không trung, thì cũng tương tự như sự khởi sanh của câu kệ Cātuddisa. Tuy nhiên, đây là điểm khác biệt: vị vua kia đã kinh hãi ba lần trong đêm, vị này thì không như vậy, cũng không có lễ tế tự nào được chuẩn bị cho vị ấy. Vị ấy, sau khi mời các vị Phật Độc Giác ngồi trên các chỗ ngồi được sắp đặt trên không trung, đã hỏi: "Quý vị là ai?". (Họ đáp:) "Tâu Đại vương, chúng tôi tên là những người thọ dụng vật thực không có lỗi". (Vua hỏi:) "Bạch ngài, 'anavajjabhojino' có nghĩa là gì?". (Họ đáp:) "Tâu Đại vương, khi nhận được vật thực dù ngon hay không ngon, chúng tôi thọ dụng mà không có sự thay đổi thái độ". Nghe vậy, nhà vua suy nghĩ thế này: "Chắc chắn ta nên thử nghiệm các vị này xem họ có đúng như vậy hay không?". Ngày hôm đó, vua dâng cúng cơm tấm với cháo chua. Các vị Phật Độc Giác đã thọ dụng món đó không thay đổi thái độ, như thể đó là cam lồ. Nhà vua nghĩ: "Vì đã hứa, nên một ngày họ không thay đổi thái độ. Ngày mai ta sẽ biết", rồi thỉnh mời cho ngày hôm sau. Ngày thứ hai, vua cũng làm như vậy. Các vị ấy cũng thọ dụng như vậy. Khi ấy, nhà vua nghĩ: "Ta sẽ dâng cúng vật thực ngon để thử nghiệm", rồi lại thỉnh mời, và sau hai ngày, đã làm một cuộc cúng dường lớn, dâng cúng các món ăn cứng và món ăn mềm thượng hạng và vô cùng đa dạng. Các vị ấy cũng thọ dụng không thay đổi thái độ như vậy, rồi nói lời chúc phúc cho nhà vua và ra đi. Khi các vị ấy vừa đi khỏi không lâu, nhà vua suy nghĩ: "Các vị này là những người thọ dụng vật thực không có lỗi. Ôi, mong sao ta cũng trở thành người thọ dụng vật thực không có lỗi!", rồi từ bỏ vương quốc vĩ đại, thọ nhận đời sống xuất gia, bắt đầu tu tập minh sát, trở thành một vị Phật Độc Giác, và trong khi đang quán xét đối tượng của mình giữa các vị Phật Độc Giác dưới gốc cây Mañjūsaka, ngài đã nói lên câu kệ này. Câu kệ ấy có ý nghĩa rõ ràng về mặt từ ngữ. Tuy nhiên, chỉ riêng ở đây, trong cụm từ `sahāyasampadā` (sự thành tựu bạn đồng hành), cần phải hiểu rằng chính những người bạn đồng hành đã thành tựu các uẩn như giới của bậc vô học mới là sự thành tựu bạn đồng hành.

Ayaṃ panettha yojanā – yā ayaṃ vuttā sahāyasampadā, taṃ sahāyasampadaṃ addhā pasaṃsāma, ekaṃseneva thomemāti vuttaṃ hoti. Kathaṃ? Seṭṭhā samā sevitabbā sahāyāti. Kasmā? Attano sīlādīhi seṭṭhe sevamānassa sīlādayo dhammā anuppannā uppajjanti, uppannā ca vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇanti. Same sevamānassa aññamaññaṃ sādhāraṇena kukkuccassa vinodanena ca laddhā na parihāyanti. Ete pana sahāyake seṭṭhe ca same ca aladdhā kuhanādimicchājīvaṃ pahāya dhammena samena uppannaṃ bhojanaṃ bhuñjanto tattha ca paṭighānunayaṃ anuppādento anavajjabhojī hutvā atthakāmo kulaputto eko care khaggavisāṇakappo. Ahampi evaṃ caranto imaṃ sampattiṃ adhigatomhīti.

Đây là cách kết hợp ý nghĩa ở đây: sự thành tựu bạn đồng hành nào đã được nói đến, chúng ta chắc chắn tán thán sự thành tựu bạn đồng hành ấy, có nghĩa là chúng ta ca ngợi một cách chắc chắn. Như thế nào? Rằng nên kết giao với những người bạn đồng hành cao thượng hơn và ngang bằng. Tại sao? Đối với người kết giao với những người cao thượng hơn mình về giới đức v.v..., các pháp như giới đức v.v... chưa sanh sẽ sanh khởi, và các pháp đã sanh sẽ đạt đến sự tăng trưởng, phát triển, và quảng đại. Đối với người kết giao với những người ngang bằng, những gì đã đạt được sẽ không bị suy giảm do sự chia sẻ chung và sự xua tan hối hận cho nhau. Tuy nhiên, khi không tìm được những người bạn đồng hành cao thượng hơn và ngang bằng, người thiện nam tử mong cầu lợi ích, sau khi từ bỏ tà mạng như sự lừa dối v.v..., thọ dụng vật thực phát sanh một cách hợp pháp và công bằng, không làm phát sanh sự chống đối và thiên vị ở đó, trở thành người thọ dụng vật thực không có lỗi, nên sống một mình như sừng tê giác. (Và nên hiểu rằng:) "Ta cũng vậy, do sống như thế, đã đạt được sự thành tựu này".

Addhāpasaṃsāgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích câu kệ "Chắc chắn tán thán" đã kết thúc.

104. Disvā suvaṇṇassāti kā uppatti? Aññataro kira bārāṇasiyaṃ rājā gimhasamaye divāseyyaṃ upagato ahosi, santike cassa [Pg.194] vaṇṇadāsī gosītacandanaṃ pisati. Tassā ekabāhāya ekaṃ suvaṇṇavalayaṃ, ekabāhāya dve. Tāni saṅghaṭṭenti, itaraṃ na saṅghaṭṭati. Rājā taṃ disvā ‘‘evameva gaṇavāse saṅghaṭṭanā, ekavāse asaṅghaṭṭanā’’ti cintetvā punappunaṃ dāsiṃ olokesi. Tena ca samayena sabbālaṅkāravibhūsitā devī taṃ bījayantī ṭhitā hoti. Sā ‘‘vaṇṇadāsiyā paṭibaddhacitto maññe rājā’’ti cintetvā taṃ dāsiṃ uṭṭhāpetvā sayameva pisitumāraddhā. Athassā ca ubhosu bāhāsu aneke suvaṇṇavalayā, te saṅghaṭṭayantā mahāsaddaṃ janayiṃsu. Rājā atisuṭṭhutaraṃ nibbindo dakkhiṇapassena nipannoyeva vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ sacchākāsi. Taṃ anuttarasukhena sukhitaṃ nipannaṃ candanahatthā devī upasaṅkamitvā ‘‘ālimpāmi, mahārājā’’ti āha. So ‘‘apehi, mā ālimpāhī’’ti āha. Sā ‘‘kissa, mahārājā’’ti? So ‘‘nāhaṃ, rājā’’ti. Evametesaṃ kathāsallāpaṃ sutvā amaccā upasaṅkamiṃsu, tehipi mahārājavādena ālapito ‘‘nāhaṃ, bhaṇe, rājā’’ti āha. Sesaṃ paṭhamagāthāya vuttasadisameva.

104. Sự khởi sanh của câu kệ "Thấy vòng vàng..." là gì? Tương truyền, một vị vua ở Bārāṇasī, vào mùa hè, đang nghỉ trưa. Gần bên ngài, một nữ tỳ xinh đẹp đang nghiền gỗ đàn hương gosīta. Trên một cánh tay của cô ta có một chiếc vòng vàng, trên cánh tay kia có hai chiếc. Hai chiếc kia va chạm vào nhau, chiếc còn lại thì không. Nhà vua thấy vậy, suy nghĩ: "Cũng vậy, khi sống chung với tập thể thì có sự va chạm, khi sống một mình thì không có sự va chạm", rồi nhìn người nữ tỳ hết lần này đến lần khác. Và vào lúc đó, hoàng hậu, được trang điểm với tất cả đồ trang sức, đang đứng quạt cho vua. Bà nghĩ: "Ta cho rằng nhà vua đã quyến luyến với người nữ tỳ xinh đẹp", rồi cho người nữ tỳ ấy đứng dậy và tự mình bắt đầu nghiền đàn hương. Khi ấy, trên cả hai cánh tay của bà có nhiều chiếc vòng vàng, chúng va chạm vào nhau tạo ra tiếng động lớn. Nhà vua, vô cùng nhàm chán, trong khi vẫn đang nằm nghiêng về bên phải, đã bắt đầu tu tập minh sát và chứng ngộ quả vị Phật Độc Giác. Hoàng hậu, tay cầm đàn hương, đến gần ngài, người đang nằm an hưởng niềm vui vô thượng, và nói: "Tâu Đại vương, thần thiếp xin xoa bóp cho ngài". Ngài nói: "Hãy tránh xa, đừng chạm vào". Bà hỏi: "Tại sao, tâu Đại vương?". Ngài đáp: "Ta không phải là vua". Nghe cuộc đối thoại của họ như vậy, các vị quan đại thần đã đến gần. Khi được họ gọi bằng danh xưng "Đại vương", ngài nói: "Này các khanh, ta không phải là vua". Phần còn lại tương tự như đã được nói trong câu kệ đầu tiên.

Ayaṃ pana gāthāvaṇṇanā – tattha disvāti oloketvā. Suvaṇṇassāti kañcanassa. ‘‘Valayānī’’ti pāṭhaseso. Sāvasesapadattho hi ayaṃ attho. Pabhassarānīti pabhāsanasīlāni, jutimantānīti vuttaṃ hoti. Sesaṃ uttānapadatthameva. Ayaṃ pana yojanā – disvā bhujasmiṃ suvaṇṇassa valayāni ‘‘gaṇavāse sati saṅghaṭṭanā, ekavāse asaṅghaṭṭanā’’ti evaṃ cintetvā vipassanaṃ ārabhitvā adhigatomhīti. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

Đây là phần giải thích kệ ngôn. Trong đó, `disvā` có nghĩa là sau khi thấy. `Suvaṇṇassa` có nghĩa là của vàng. `Valayāni` là phần còn lại của câu. Ý nghĩa này có từ ngữ còn lại. `Pabhassarāni` có nghĩa là có tính chất chiếu sáng, được nói là có ánh sáng rực rỡ. Phần còn lại có ý nghĩa rõ ràng. Đây là phần kết cấu câu: Sau khi thấy những chiếc vòng vàng trên cánh tay, suy nghĩ rằng: 'Khi sống chung hội chúng thì có sự va chạm, khi sống một mình thì không có sự va chạm', rồi bắt đầu tu tập thiền quán, tôi đã chứng đắc. Phần còn lại thật dễ hiểu.

Suvaṇṇavalayagāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kệ ngôn về chiếc vòng vàng đã kết thúc.

105. Evaṃ dutiyenāti kā uppatti? Aññataro kira bārāṇasirājā daharova pabbajitukāmo amacce āṇāpesi – ‘‘deviṃ gahetvā rajjaṃ pariharatha, ahaṃ pabbajissāmī’’ti. Amaccā – ‘‘mahārāja, arājakaṃ rajjaṃ amhehi na sakkā rakkhituṃ sāmantarājāno āgamma vilumpissanti, yāva ekopi putto uppajjati, tāva āgamehī’’ti saññāpesuṃ. Muducitto rājā adhivāsesi. Atha devī gabbhaṃ gaṇhi. Rājā puna te āṇāpesi – ‘‘devī gabbhinī, puttaṃ jātaṃ rajje abhisiñcitvā rajjaṃ pariharatha, ahaṃ pabbajissāmī’’ti. Amaccā [Pg.195] ‘‘dujjānaṃ, mahārāja, etaṃ, yaṃ devī puttaṃ vā vijāyissati, dhītaraṃ vāti, tāva vijāyanakālaṃ āgamehī’’ti punapi rājānaṃ saññāpesuṃ. Atha sā puttaṃ vijāyi. Tadāpi rājā tatheva amacce āṇāpesi. Amaccā punapi rājānaṃ – ‘‘āgamehi, mahārāja, yāva paṭibalo hotī’’ti bahūhi kāraṇehi saññāpesuṃ. Tato kumāre paṭibale jāte amacce sannipātāpetvā ‘‘paṭibalo dāni ayaṃ, taṃ rajje abhisiñcitvā paṭipajjathā’’ti amaccānaṃ okāsaṃ adatvā antarāpaṇato kāsāyavatthādayo sabbaparikkhāre āharāpetvā antepure eva pabbajitvā mahājanako viya nikkhamitvā gato. Sabbaparijano nānappakāraṃ paridevamāno rājānaṃ anubandhi. So rājā yāva attano rajjasīmā, tāva gantvā kattaradaṇḍena lekhaṃ ākaḍḍhitvā – ‘‘ayaṃ lekhā nātikkamitabbā’’ti āha. Mahājano lekhāya sīsaṃ katvā bhūmiyaṃ nipanno paridevamāno ‘‘tuyhaṃ dāni, tāta, rañño āṇā, kiṃ karissatī’’ti kumāraṃ lekhaṃ atikkamāpesi. Kumāro ‘‘tāta, tātā’’ti dhāvitvā rājānaṃ sampāpuṇi. Rājā kumāraṃ disvā ‘‘etaṃ mahājanaṃ pariharanto rajjaṃ kāresiṃ, kiṃ dāni ekaṃ dārakaṃ pariharituṃ na sakkhissa’’nti kumāraṃ gahetvā araññaṃ paviṭṭho, tattha pubbapaccekabuddhehi vasitapaṇṇasālaṃ disvā vāsaṃ kappesi saddhiṃ puttena.

105. Sự phát sinh của kệ ngôn thứ hai như thế nào? Tương truyền, một vị vua xứ Bārāṇasī khi còn trẻ đã muốn xuất gia, bèn ra lệnh cho các quan đại thần: 'Hãy đưa hoàng hậu đi và cai quản vương quốc, trẫm sẽ xuất gia.' Các quan đại thần tâu rằng: 'Tâu Đại vương, chúng thần không thể bảo vệ một vương quốc không có vua. Các vị vua lân bang sẽ đến và cướp phá. Xin bệ hạ hãy chờ cho đến khi một hoàng tử được sinh ra.' Vị vua có tâm từ hòa đã chấp thuận. Sau đó, hoàng hậu đã mang thai. Nhà vua lại ra lệnh cho họ: 'Hoàng hậu đã mang thai. Khi hoàng tử được sinh ra, hãy làm lễ tấn phong cho con lên ngôi vua và cai quản vương quốc, trẫm sẽ xuất gia.' Các quan đại thần lại tâu với vua: 'Tâu Đại vương, điều này khó biết được, hoàng hậu sẽ sinh hoàng tử hay công chúa. Xin bệ hạ hãy chờ đến lúc sinh nở.' Sau đó, bà đã sinh một hoàng tử. Khi ấy, nhà vua cũng ra lệnh cho các quan đại thần như vậy. Các quan đại thần lại tâu với vua bằng nhiều lý do: 'Xin bệ hạ hãy chờ cho đến khi hoàng tử đủ khả năng.' Sau đó, khi hoàng tử đã đủ khả năng, nhà vua triệu tập các quan đại thần và không cho họ cơ hội (phản đối), nói rằng: 'Nay vị này đã đủ khả năng, hãy làm lễ tấn phong cho con lên ngôi vua và cai trị.' Ngài cho mang y phục màu cà sa và tất cả các vật dụng từ chợ vào, rồi xuất gia ngay trong nội cung và ra đi như vua Mahājanaka. Tất cả đoàn tùy tùng than khóc đủ điều và đi theo nhà vua. Vị vua ấy đi đến biên giới vương quốc của mình, dùng cây gậy vạch một đường và nói: 'Không được vượt qua vạch này.' Đám đông dân chúng lấy vạch đó làm giới hạn, nằm xuống đất than khóc, rồi bảo hoàng tử vượt qua vạch, nói rằng: 'Này con, bây giờ lệnh của vua cha sẽ làm gì được con?' Hoàng tử chạy theo và gọi: 'Phụ hoàng, phụ hoàng!' rồi đuổi kịp nhà vua. Nhà vua thấy hoàng tử, nghĩ rằng: 'Ta đã cai trị vương quốc, chăm lo cho đám đông dân chúng này, lẽ nào bây giờ không thể chăm sóc một đứa trẻ?', rồi bế hoàng tử vào rừng. Ở đó, ngài thấy một am lá nơi các vị Phật Độc Giác xưa kia đã ở, và ngài đã sống ở đó cùng với con trai.

Tato kumāro varasayanādīsu kataparicayo tiṇasanthārake vā rajjumañcake vā sayamāno rodati. Sītavātādīhi phuṭṭho samāno – ‘‘sītaṃ tāta uṇhaṃ tāta makasā tāta ḍaṃsanti. Chātomhi tāta, pipāsitomhi tātā’’ti vadati. Rājā taṃ saññāpentoyeva rattiṃ vītināmesi. Divāpissa piṇḍāya caritvā bhattaṃ upanāmesi, kumāro missakabhattaṃ kaṅguvarakamuggādibahulaṃ acchādentampi taṃ jighacchāvasena bhuñjamāno katipāhaccayena uṇhe ṭhapitapadumaṃ viya milāyi. Rājā pana paṭisaṅkhānabalena nibbikāro bhuñjati. Tato so kumāraṃ saññāpento āha – ‘‘nagare, tāta, paṇītāhāro labbhati, tattha gacchāmā’’ti. Kumāro ‘‘āma, tātā’’ti. Tato naṃ purakkhatvā āgatamaggeneva nivatti. Kumāramātāpi devī ‘‘na dāni rājā kumāraṃ gaṇhitvā araññe ciraṃ vasissati, katipāheneva nivattissatī’’ti cintetvā raññā [Pg.196] kattaradaṇḍena likhitaṭṭhāneyeva vatiṃ kārāpetvā vāsaṃ kappesi. Rājā tassā vatiyā avidūre ṭhatvā ‘‘ettha te, tāta, mātā nisinnā, gacchāhī’’ti pesesi. Yāva so taṃ ṭhānaṃ pāpuṇāti, tāva udikkhanto aṭṭhāsi – ‘‘mā heva naṃ koci viheṭheyyā’’ti. Kumāro mātu santikaṃ dhāvanto agamāsi.

Sau đó, hoàng tử, vốn đã quen với giường nệm cao sang, khi nằm trên thảm cỏ hay giường dây bện, đã khóc. Khi bị gió lạnh và những thứ khác chạm vào, cậu nói: 'Thưa phụ hoàng, lạnh quá! Thưa phụ hoàng, nóng quá! Thưa phụ hoàng, muỗi đốt con! Thưa phụ hoàng, con đói! Thưa phụ hoàng, con khát!' Nhà vua vừa dỗ dành con vừa trải qua đêm. Ban ngày, ngài đi khất thực và mang thức ăn về cho con. Hoàng tử, dù không thích, nhưng do đói nên đã ăn thức ăn hỗn hợp có nhiều hạt kê, đậu xanh và các loại khác, và sau vài ngày, cậu héo hon như đóa sen đặt dưới nắng. Còn nhà vua, nhờ sức mạnh của sự quán xét, đã ăn mà không bị ảnh hưởng. Sau đó, ngài dỗ dành hoàng tử và nói: 'Này con, ở thành phố có thức ăn ngon, chúng ta hãy đến đó.' Hoàng tử nói: 'Vâng, thưa phụ hoàng.' Sau đó, ngài dẫn con đi trước và quay trở lại theo con đường đã đến. Hoàng hậu, mẹ của hoàng tử, cũng nghĩ rằng: 'Bây giờ nhà vua sẽ không ở lâu trong rừng cùng hoàng tử, chỉ vài ngày là sẽ quay về,' rồi cho dựng một hàng rào ngay tại nơi nhà vua đã vạch đường bằng cây gậy và ở đó. Nhà vua đứng cách hàng rào không xa và bảo con: 'Này con, mẹ con đang ngồi ở đó, hãy đi đi.' Ngài đứng nhìn theo cho đến khi cậu bé đến nơi đó, (nghĩ rằng): 'Mong rằng không ai làm hại nó.' Hoàng tử chạy đến bên mẹ.

Ārakkhapurisā kumāraṃ āgacchantaṃ disvā deviyā ārocesi. Devī vīsatināṭakitthisahassaparivutā paccuggantvā paṭiggahesi. Rañño ca pavattiṃ pucchi. ‘‘Pacchato āgacchatī’’ti sutvā manusse pesesi. Rājāpi tāvadeva sakavasanaṭṭhānaṃ agamāsi. Manussā rājānaṃ adisvā nivattiṃsu. Tato devī nirāsāva hutvā puttaṃ gahetvā nagaraṃ gantvā rajje abhisiñci. Rājāpi attano vasanaṭṭhāne nisinno vipassitvā paccekabodhiṃ patvā mañjūsakarukkhamūle paccekabuddhānaṃ majjhe imaṃ udānagāthaṃ abhāsi. Sā atthato uttānā eva.

Lính canh thấy hoàng tử đang đến, bèn báo cho hoàng hậu. Hoàng hậu, được hai mươi ngàn vũ nữ vây quanh, ra đón và ôm lấy con. Và bà hỏi tin tức về nhà vua. Nghe nói: 'Ngài đang đi phía sau,' bà sai người đi tìm. Nhà vua cũng ngay lúc đó đã trở về nơi ở của mình. Những người được sai đi không thấy nhà vua nên đã quay về. Sau đó, hoàng hậu, không còn hy vọng, đã đưa con trai về thành và làm lễ tấn phong lên ngôi vua. Nhà vua cũng ngồi tại nơi ở của mình, tu tập thiền quán và chứng đắc quả vị Độc Giác, rồi dưới gốc cây Mañjūsaka, giữa các vị Phật Độc Giác, ngài đã thốt lên kệ ngôn cảm hứng này. Kệ ngôn ấy có ý nghĩa rõ ràng.

Ayaṃ panetthādhippāyo – yvāyaṃ ekena dutiyena kumārena sītuṇhādīhi nivedentena sahavāsena taṃ saññāpentassa mama vācābhilāpo tasmiṃ sinehavasena abhisajjanā vā jātā. Sacāhaṃ imaṃ na pariccajāmi, tato āyatimpi tatheva hessati, yathā idāni, evaṃ dutiyena saha mamassa vācābhilāpo abhisajjanā vā. ‘‘Ubhayampetaṃ antarāyakaraṃ visesādhigamassā’’ti etaṃ bhayaṃ āyatiṃ pekkhamāno taṃ chaḍḍetvā yoniso paṭipajjitvā paccekabodhimadhigatomhīti. Sesaṃ vuttanayamevāti.

Còn đây là ý nghĩa trong bài kệ này: Lời nói của ta, người làm cho vị hoàng tử (làm bạn đồng hành) thứ hai cảm nhận được nóng lạnh v.v., nhận biết được điều đó qua việc sống chung, hoặc sự quyến luyến đã sanh khởi nơi vị ấy do lòng thương mến. Nếu ta không từ bỏ vị này, thì trong tương lai cũng sẽ như vậy, giống như bây giờ. Như vậy, lời nói hoặc sự quyến luyến của ta với người bạn đồng hành thứ hai sẽ có. ‘Cả hai điều này đều là chướng ngại cho việc chứng đắc pháp thù thắng’, thấy rõ mối nguy hiểm này trong tương lai, ta đã từ bỏ vị ấy, thực hành như lý, và đã chứng đắc tuệ giác của bậc Độc Giác Phật. Phần còn lại cũng theo phương pháp đã nói.

Āyatibhayagāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích bài kệ về mối nguy hiểm trong tương lai đã kết thúc.

106. Kāmā hi citrāti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira seṭṭhiputto daharova seṭṭhiṭṭhānaṃ labhi. Tassa tiṇṇaṃ utūnaṃ anucchavikā tayo pāsādā ahesuṃ. So sabbasampattīhi devakumāro viya paricāreti. Atha so daharova samāno ‘‘pabbajissāmī’’ti mātāpitaro āpucchi, te naṃ nivārenti. So tatheva nibandhati. Punapi naṃ mātāpitaro ‘‘tvaṃ, tāta, sukhumālo, dukkarā pabbajjā, khuradhārāya upari caṅkamanasadisā’’ti nānappakārehi nivārenti. So [Pg.197] tatheva nibandhati. Te cintesuṃ – ‘‘sacāyaṃ pabbajati, amhākaṃ domanassaṃ hoti. Sace naṃ nivārema, etassa domanassaṃ hoti. Apica amhākaṃ domanassaṃ hotu, mā ca etassā’’ti anujāniṃsu. Tato so sabbaṃ parijanaṃ paridevamānaṃ anādiyitvā isipatanaṃ gantvā paccekabuddhānaṃ santike pabbaji. Tassa uḷārasenāsanaṃ na pāpuṇāti, mañcake taṭṭikaṃ attharitvā sayi. So varasayane kataparicayo sabbarattiṃ atidukkhito ahosi. Pabhāte sarīraparikammaṃ katvā pattacīvaramādāya paccekabuddhehi saddhiṃ piṇḍāya pāvisi. Tattha vuḍḍhā aggāsanañca aggapiṇḍañca labhanti, navakā yaṃkiñcideva āsanalūkhaṃ bhojanañca. So tena lūkhabhojanenāpi atidukkhito ahosi. So katipāhaṃyeva kiso dubbaṇṇo hutvā nibbijji, yathā taṃ aparipakkagate samaṇadhamme. Tato mātāpitūnaṃ dūtaṃ pesetvā uppabbaji. So katipāhaṃyeva balaṃ gahetvā punapi pabbajitukāmo ahosi, tato dutiyampi pabbajitvā punapi uppabbaji. Tatiyavāre pana pabbajitvā sammā paṭipanno vipassitvā paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ vatvā puna paccekabuddhānaṃ majjhe imameva byākaraṇagāthampi abhāsi.

106. Sự tích của (bài kệ) ‘Kāmā hi citrā’ là gì? Nghe nói, ở Bārāṇasī, con trai của một trưởng giả đã nhận được địa vị trưởng giả khi còn trẻ. Vị ấy có ba lâu đài thích hợp cho ba mùa. Vị ấy hưởng thụ với tất cả tài sản như một vị thiên tử. Rồi khi còn trẻ, vị ấy hỏi xin cha mẹ: ‘Con sẽ xuất gia’. Họ ngăn cản vị ấy. Vị ấy vẫn kiên quyết như vậy. Cha mẹ lại ngăn cản vị ấy bằng nhiều cách: ‘Này con, con còn non nớt, đời sống xuất gia rất khó khăn, giống như đi kinh hành trên lưỡi dao cạo’. Vị ấy vẫn kiên quyết như vậy. Họ suy nghĩ: ‘Nếu nó xuất gia, chúng ta sẽ buồn khổ. Nếu chúng ta ngăn cản nó, nó sẽ buồn khổ. Thôi thì, chúng ta hãy buồn khổ, chứ đừng để nó (buồn khổ)’, rồi họ đã cho phép. Sau đó, vị ấy không để ý đến tất cả gia nhân đang than khóc, đi đến Isipatana và xuất gia nơi các vị Phật Độc Giác. Vị ấy không có được chỗ ở cao sang, phải nằm ngủ trên một tấm ván trải trên giường. Vị ấy, người đã quen với giường nệm cao sang, đã rất đau khổ suốt cả đêm. Vào buổi sáng, sau khi làm vệ sinh cá nhân, vị ấy lấy y bát, cùng với các vị Phật Độc Giác đi vào (làng) để khất thực. Ở đó, các vị trưởng lão nhận được chỗ ngồi hàng đầu và vật thực thượng vị, còn các vị tân tỳ-khưu thì nhận được bất cứ chỗ ngồi nào và thức ăn thô sơ. Vị ấy cũng rất đau khổ vì thức ăn thô sơ đó. Chỉ sau vài ngày, vị ấy trở nên gầy gò, xấu xí và chán nản, vì pháp sa-môn chưa được thuần thục. Sau đó, vị ấy gửi người đưa tin đến cha mẹ và hoàn tục. Chỉ sau vài ngày, vị ấy lấy lại sức và lại muốn xuất gia, sau đó, vị ấy xuất gia lần thứ hai rồi lại hoàn tục. Nhưng vào lần thứ ba, sau khi xuất gia, vị ấy đã thực hành chân chánh, tu tập thiền quán và chứng ngộ tuệ giác của bậc Độc Giác Phật, nói lên bài kệ cảm hứng này, rồi lại nói lên chính bài kệ giải thích này giữa các vị Phật Độc Giác.

Tattha kāmāti dve kāmā vatthukāmo ca kilesakāmo ca. Tattha vatthukāmo nāma piyarūpādiārammaṇadhammo, kilesakāmo nāma sabbo rāgappabhedo. Idha pana vatthukāmo adhippeto. Rūpādianekappakāravasena citrā. Lokassādavasena madhurā. Bālaputhujjanānaṃ manaṃ ramāpentīti manoramā. Virūparūpenāti vividhena rūpena, anekavidhena sabhāvenāti vuttaṃ hoti. Te hi rūpādivasena citrā, rūpādīsupi nīlādivasena vividharūpā. Evaṃ tena tena virūparūpena tathā tathā assādaṃ dassetvā mathenti cittaṃ, pabbajjāya abhiramituṃ na dentīti. Sesamettha pākaṭameva. Nigamanampi dvīhi tīhi vā padehi yojetvā purimagāthāsu vuttanayeneva veditabbanti.

Trong đó, ‘kāmā’ (dục) có hai loại: vật dục và phiền não dục. Trong đó, vật dục là các pháp đối tượng như sắc khả ái v.v., còn phiền não dục là tất cả các loại tham ái. Nhưng ở đây, vật dục được đề cập đến. (Dục) đa dạng do có nhiều loại như sắc v.v. Ngọt ngào do là vị ngọt của thế gian. Làm cho tâm của kẻ phàm phu ngu dốt vui thích, nên gọi là khả ý (manoramā). ‘Virūparūpena’ có nghĩa là: bằng nhiều hình thức khác nhau, bằng nhiều bản chất khác nhau. Vì chúng đa dạng do có sắc v.v., và trong sắc v.v. lại có nhiều hình thức khác nhau do có màu xanh v.v. Như vậy, bằng những hình thức khác nhau đó, chúng cho thấy vị ngọt theo cách này hay cách khác, khuấy động tâm, và không cho phép (tâm) hoan hỷ trong đời sống xuất gia. Phần còn lại ở đây đã rõ ràng. Phần kết luận cũng nên được hiểu bằng cách kết hợp hai hoặc ba từ theo phương pháp đã được nói trong các bài kệ trước.

Kāmagāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích bài kệ về dục đã kết thúc.

107. Ītī cāti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira rañño gaṇḍo udapādi, bāḷhā vedanā vaḍḍhanti. Vejjā ‘‘satthakammena vinā phāsu na hotī’’ti bhaṇanti[Pg.198]. Rājā tesaṃ abhayaṃ datvā satthakammaṃ kārāpesi. Te taṃ phāletvā pubbalohitaṃ nīharitvā nivedanaṃ katvā vaṇaṃ pilotikena bandhiṃsu. Lūkhamaṃsāhāresu ca naṃ sammā ovadiṃsu. Rājā lūkhabhojanena kisasarīro ahosi, gaṇḍo cassa milāyi. So phāsukasaññī hutvā siniddhāhāraṃ bhuñji, tena sañjātabalo visayeyeva paṭisevi, tassa gaṇḍo purimasabhāvameva sampāpuṇi. Evaṃ yāva tikkhattuṃ satthakammaṃ kārāpetvā vejjehi parivajjito nibbinditvā mahārajjaṃ pahāya pabbajitvā araññaṃ pavisitvā vipassanaṃ ārabhitvā sattahi vassehi paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ bhāsitvā nandamūlakapabbhāraṃ agamāsi.

107. Sự tích của (bài kệ) ‘Ītī ca’ là gì? Nghe nói, ở Bārāṇasī, một khối u đã phát sinh nơi nhà vua, cảm giác đau đớn dữ dội tăng lên. Các thầy thuốc nói: ‘Nếu không phẫu thuật thì không thể dễ chịu được’. Nhà vua ban cho họ sự an toàn và cho tiến hành phẫu thuật. Họ rạch khối u đó, lấy mủ và máu ra, làm cho hết đau, và băng vết thương bằng vải. Và họ đã khuyên bảo nhà vua đúng cách về việc ăn uống đạm bạc. Nhà vua có thân hình gầy gò do ăn uống đạm bạc, và khối u của ngài đã xẹp xuống. Ngài, nghĩ rằng đã khỏe, đã dùng thức ăn béo bổ. Do đó, khi đã lấy lại sức, ngài đã hưởng thụ các dục, và khối u của ngài đã trở lại tình trạng như trước. Cứ như vậy, sau khi cho phẫu thuật đến ba lần và bị các thầy thuốc từ bỏ, ngài cảm thấy chán nản, từ bỏ vương quốc rộng lớn và xuất gia, đi vào rừng, bắt đầu tu tập thiền quán, và sau bảy năm đã chứng ngộ tuệ giác của bậc Độc Giác Phật, nói lên bài kệ cảm hứng này và đi đến sườn núi Nandamūlaka.

Tattha etīti īti, āgantukānaṃ akusalabhāgīnaṃ byasanahetūnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Tasmā kāmaguṇāpi ete anekabyasanāvahaṭṭhena anatthānaṃ sannipātaṭṭhena ca īti. Gaṇḍopi asuciṃ paggharati, uddhumātaparipakkaparibhinno hoti. Tasmā ete kilesāsucipaggharaṇato uppādajarābhaṅgehi uddhumātaparipakkaparibhinnabhāvato ca gaṇḍo. Upaddavatīti upaddavo, anatthaṃ janento abhibhavati ajjhottharatīti attho, rāgagaṇḍādīnametamadhivacanaṃ. Tasmā kāmaguṇāpete aviditanibbānatthāvahahetutāya sabbupaddavakammaparivatthutāya ca upaddavo. Yasmā panete kilesāturabhāvaṃ janentā sīlasaṅkhātaṃ ārogyaṃ loluppaṃ vā uppādentā pākatikameva ārogyaṃ vilumpanti, tasmā iminā ārogyavilumpanaṭṭhena rogo. Abbhantaramanupaviṭṭhaṭṭhena pana antotudanaṭṭhena ca dunnīharaṇīyaṭṭhena ca sallaṃ. Diṭṭhadhammikasamparāyikabhayāvahanato bhayaṃ. Me etanti metaṃ. Sesamettha pākaṭameva. Nigamanampi vuttanayeneva veditabbanti.

Ở đây, `īti` là do `eti`. Đây là tên gọi của các nguyên nhân tai họa, thuộc phần bất thiện, có tính cách bất chợt. Do đó, các dục trưởng dưỡng này cũng được gọi là `īti` (tai ương) vì mang lại nhiều tai họa và vì là sự tụ tập của những điều bất lợi. Khối u cũng chảy ra vật bất tịnh, nó bị sưng phồng, chín muồi, rồi vỡ ra. Do đó, các phiền não này được gọi là `gaṇḍa` (khối u) vì làm chảy ra vật bất tịnh, và vì có trạng thái sưng phồng, chín muồi, vỡ ra do sự sanh, già, hoại. `Upaddavo` là do `upaddavati` (gây tai họa), nghĩa là: làm phát sanh điều bất lợi, áp đảo, bao trùm; đây là tên gọi của các khối u tham ái v.v... Do đó, các dục trưởng dưỡng được gọi là `upaddavo` (tai họa) vì là nguyên nhân mang đến sự không biết đến Niết-bàn, và vì là nền tảng cho tất cả các nghiệp tai họa. Hơn nữa, vì các phiền não này, trong khi làm phát sanh trạng thái bệnh hoạn, hoặc làm phát sanh sự thèm muốn, chúng cướp đi sức khỏe được gọi là giới, hoặc cướp đi sức khỏe tự nhiên, do đó, với ý nghĩa cướp đi sức khỏe này, chúng được gọi là `rogo` (bệnh tật). Hơn nữa, chúng được gọi là `sallaṃ` (mũi tên) vì ý nghĩa đã đi sâu vào bên trong, vì ý nghĩa đâm chích ở bên trong, và vì ý nghĩa khó nhổ ra. Chúng là `bhayaṃ` (sự đáng sợ) vì mang lại sự đáng sợ trong hiện tại và trong đời sau. `Me etaṃ` thành `metaṃ`. Phần còn lại ở đây đã rõ ràng. Phần kết luận cũng nên được hiểu theo phương cách đã được nói.

Ītigāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích câu kệ về Tai Ương đã kết thúc.

108. Sītañcāti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira sītālukabrahmadatto nāma rājā ahosi. So pabbajitvā araññe tiṇakuṭikāya viharati. Tasmiñca padese sīte sītaṃ, uṇhe daṇhameva hoti abbhokāsattā padesassa. Gocaragāme bhikkhā yāvadatthaṃ na labbhati, pānīyampi dullabhaṃ, vātātapaḍaṃsasarīsapāpi bādhenti. Tassa etadahosi – ‘‘ito [Pg.199] aḍḍhayojanamatte sampanno padeso, tattha sabbepi ete parissayā natthi, yaṃnūnāhaṃ tattha gaccheyyaṃ, phāsukaṃ viharantena sakkā sukhamadhigantu’’nti? Tassa puna ahosi – ‘‘pabbajitā nāma na paccayagiddhā honti, evarūpañca cittaṃ attano vase vattāpenti, na cittassa vase vattanti, nāhaṃ gamissāmī’’ti evaṃ paccavekkhitvā na agamāsi. Evaṃ yāvatatiyakaṃ uppannacittaṃ paccavekkhitvā nivattesi. Tato tattheva satta vassāni vasitvā sammā paṭipajjamāno paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ bhāsitvā nandamūlakapabbhāraṃ agamāsi.

108. Sự phát sanh của câu kệ bắt đầu bằng `Sītañca` là gì? Tương truyền, ở Bārāṇasī có vị vua tên là Sītāluka Brahmadatta. Vị ấy sau khi xuất gia, sống trong một túp lều cỏ trong rừng. Và ở vùng đất ấy, khi trời lạnh thì rất lạnh, khi trời nóng thì rất nóng, vì vùng đất ấy ở ngoài trời. Trong làng khất thực, vị ấy không nhận được vật thực đủ dùng, nước uống cũng khó tìm, gió, nắng, muỗi, và các loài bò sát cũng gây phiền nhiễu. Vị ấy đã có suy nghĩ này: “Cách đây nửa do-tuần có một vùng đất đầy đủ tiện nghi, ở đó không có tất cả những hiểm nguy này. Hay là ta nên đi đến đó? Sống một cách thoải mái, có thể đạt được an lạc.” Vị ấy lại suy nghĩ: “Bậc xuất gia không tham đắm các vật dụng. Họ khiến cho tâm như vậy phải tuân theo sự kiểm soát của mình, chứ không tuân theo sự kiểm soát của tâm. Ta sẽ không đi.” Suy xét như vậy, vị ấy đã không đi. Như vậy, đến lần thứ ba, vị ấy đã suy xét tâm đã khởi lên và đã từ bỏ nó. Sau đó, sống ở chính nơi ấy trong bảy năm, thực hành chân chánh, vị ấy đã chứng ngộ quả vị Độc Giác, và sau khi nói lên câu kệ cảm hứng này, vị ấy đã đi đến sườn núi Nandamūlaka.

Tattha sītañcāti sītaṃ duvidhaṃ abbhantaradhātukkhobhapaccayañca bāhiradhātukkhobhapaccayañca, tathā uṇhampi. Ḍaṃsāti piṅgalamakkhikā. Sarīsapāti ye keci dīghajātikā sarantā gacchanti. Sesaṃ pākaṭameva. Nigamanampi vuttanayeneva veditabbanti.

Ở đây, trong câu `sītañca`, cái lạnh có hai loại: do nguyên nhân là sự xáo trộn của các yếu tố bên trong và do nguyên nhân là sự xáo trộn của các yếu tố bên ngoài; cái nóng cũng như vậy. `Ḍaṃsā` là loài ruồi mắt vàng. `Sarīsapā` là bất cứ loài nào có thân dài, đi bằng cách trườn bò. Phần còn lại đã rõ ràng. Phần kết luận cũng nên được hiểu theo phương cách đã được nói.

Sītālukagāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích câu kệ của Sītāluka đã kết thúc.

109. Nāgovāti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira aññataro rājā vīsati vassāni rajjaṃ kāretvā kālaṅkato niraye vīsati vassāni eva paccitvā, himavantappadese hatthiyoniyaṃ uppajjitvā sañjātakkhandho padumavaṇṇasakalasarīro uḷāro yūthapati mahānāgo ahosi. Tassa obhaggobhaggasākhābhaṅgāni hatthichāpāva khādanti, ogāhepi naṃ hatthiniyo kaddamena vilimpiṃsu, sabbaṃ pālileyyakanāgasseva ahosi. So yūthā nibbijjitvā pakkāmi. Tato naṃ padānusārena yūthā anubandhanti, evaṃ yāvatatiyaṃ pakkantampi anubandhiṃsuyeva. Tato cintesi ‘‘idāni mayhaṃ nattako bārāṇasiyaṃ rajjaṃ kāreti, yaṃnūnāhaṃ attano purimajātiyā uyyānaṃ gaccheyyaṃ. Tatra so maṃ rakkhissatī’’ti. Tato rattiyaṃ niddupagate yūthe yūthaṃ pahāya tameva uyyānaṃ pāvisi. Uyyānapālo disvā rañño ārocesi. Rājā ‘‘hatthiṃ gahessāmī’’ti senāya parivāresi. Hatthī rājānameva abhimukho gacchati. Rājā ‘‘maṃ abhimukho etī’’ti khurappaṃ sannayhitvā aṭṭhāsi. Tato hatthī ‘‘vijjheyyāpi maṃ eso’’ti mānusikāya vācāya ‘‘brahmadatta, mā maṃ vijjha, ahaṃ te ayyako’’ti āha. Rājā ‘‘kiṃ bhaṇasī’’ti sabbaṃ pucchi. Hatthīpi rajje ca narake ca hatthiyoniyañca pavattiṃ sabbaṃ [Pg.200] ārocesi. Rājā ‘‘sundaraṃ mā bhāyi, mā kañci bhiṃsāpehī’’ti hatthino vaṭṭañca ārakkhake ca hatthibhaṇḍe ca upaṭṭhāpesi.

109. Sự phát sanh của câu kệ bắt đầu bằng `Nāgo` là gì? Tương truyền, ở Bārāṇasī, một vị vua sau khi trị vì hai mươi năm, đã qua đời và bị nấu trong địa ngục đúng hai mươi năm. Sau đó, sanh vào loài voi ở vùng Hy-mã-lạp, vị ấy đã trở thành một con voi chúa to lớn, một con voi đầu đàn cao quý, có thân hình phát triển, toàn thân màu hoa sen. Các cành cây mà nó bẻ gãy xuống chỉ có voi con ăn. Ngay cả khi xuống nước, các con voi cái cũng bôi bùn lên nó. Mọi việc đều giống như trường hợp của voi Pālileyyaka. Nó chán ngán bầy đàn và bỏ đi. Sau đó, bầy đàn theo dấu chân nó mà đi theo. Như vậy, cho đến lần thứ ba, dù nó đã bỏ đi, chúng vẫn đi theo. Sau đó, nó suy nghĩ: “Bây giờ, cháu của ta đang trị vì ở Bārāṇasī. Hay là ta nên đi đến khu vườn thượng uyển của ta trong kiếp trước. Ở đó, nó sẽ bảo vệ ta.” Sau đó, vào ban đêm, khi bầy đàn đã ngủ, nó rời bỏ bầy đàn và đi vào chính khu vườn thượng uyển ấy. Người giữ vườn thấy vậy, liền tâu lên vua. Vua nghĩ: “Ta sẽ bắt con voi này,” và cho quân lính bao vây. Con voi đi thẳng về phía nhà vua. Vua nghĩ: “Nó đang đi về phía ta,” và cầm sẵn cây lao đứng chờ. Sau đó, con voi nghĩ: “Người này có thể đâm ta,” và nói bằng tiếng người: “Này Brahmadatta, đừng đâm ta, ta là ông của ngươi.” Vua hỏi: “Ngươi nói gì vậy?” và hỏi tất cả mọi chuyện. Con voi cũng kể lại tất cả diễn biến về việc trị vì, về địa ngục, và về việc sanh vào loài voi. Vua nói: “Tốt lắm, xin ngài đừng sợ, đừng làm hại ai cả,” và đã sắp đặt vật thực, người bảo vệ, và các vật dụng cho voi.

Athekadivasaṃ rājā hatthikkhandhavaragato ‘‘ayaṃ vīsati vassāni rajjaṃ kāretvā niraye paccitvā pakkāvasesena tiracchānayoniyaṃ uppanno, tatthāpi gaṇasaṃvāsasaṅghaṭṭanaṃ asahanto idhāgatosi, aho dukkhova gaṇasaṃvāso, ekībhāvo eva pana sukho’’ti cintetvā tattheva vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ sacchākāsi. Taṃ lokuttarasukhena sukhitaṃ amaccā upasaṅkamitvā paṇipātaṃ katvā ‘‘yānakālo, mahārājā’’ti āhaṃsu. Tato ‘‘nāhaṃ, rājā’’ti vatvā purimanayeneva imaṃ gāthamabhāsi. Sā padatthato pākaṭā eva.

Rồi một hôm, vị vua, khi đang ngồi trên lưng voi quý, đã suy nghĩ: “Vị này, sau khi trị vì hai mươi năm, bị nấu trong địa ngục, do quả báo còn sót lại đã sanh vào loài bàng sanh. Ngay cả ở đó, không thể chịu đựng được sự va chạm của việc sống chung với bầy đàn, đã đến đây. Ôi, sống chung với bầy đàn thật là khổ! Chỉ có sống một mình mới là an lạc.” Suy nghĩ như vậy, ngay tại nơi đó, vị ấy đã bắt đầu tu tập minh sát và đã chứng ngộ quả vị Độc Giác. Các vị quan đại thần đến gần vị ấy, người đang an hưởng niềm an lạc siêu thế, đảnh lễ và thưa rằng: “Thưa Đại vương, đã đến lúc khởi hành.” Sau đó, vị ấy nói: “Ta không phải là vua,” và đã nói lên câu kệ này theo phương cách trước đó. Câu kệ ấy, về mặt từ ngữ, đã rõ ràng.

Ayaṃ panettha adhippāyayojanā – sā ca kho yuttivaseneva, na anussavavasena. Yathā ayaṃ hatthī ariyakantesu sīlesu dantattā adantabhūmiṃ nāgacchatīti vā, sarīramahantatāya vā nāgo, evaṃ kudāssu nāmāhampi ariyakantesu sīlesu dantattā adantabhūmiṃ nāgamanena, āgumakaraṇena, puna itthattaṃ anāgamanena ca guṇasarīramahantatāya vā nāgo bhaveyyaṃ. Yathā cesa yūthāni vivajjayitvā ekacariyasukhena yathābhirantaṃ viharaṃ araññe eko care khaggavisāṇakappo, kudāssu nāmāhampi evaṃ gaṇaṃ vivajjetvā ekavihārasukhena yathābhirantaṃ viharaṃ araññe attano yathā yathā sukhaṃ, tathā tathā yattakaṃ vā icchāmi, tattakaṃ araññe nivāsaṃ eko care khaggavisāṇakappo eko careyyanti attho. Yathā cesa susaṇṭhitakkhandhamahantatāya sañjātakkhandho, kudāssu nāmāhampi evaṃ asekhasīlakkhandhamahantatāya sañjātakkhandho bhaveyyaṃ. Yathā cesa padumasadisagattatāya vā, padumakule uppannatāya vā padumī, kudāssu nāmāhampi evaṃ padumasadisaujukatāya vā, ariyajātipadume uppannatāya vā padumī bhaveyyaṃ. Yathā cesa thāmabalādīhi uḷāro, kudāssu nāmāhampi evaṃ parisuddhakāyasamācāratādīhi sīlasamādhinibbedhikapaññādīhi vā uḷāro bhaveyyanti. Evaṃ cintento vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti.

Đây là sự trình bày về ý nghĩa ở đây – và điều ấy quả thật là do bởi phương pháp hợp lý, không phải do bởi sự truyền khẩu. Ví như con voi này do được thuần hóa trong các giới luật làm hài lòng bậc Thánh nên không đi đến cảnh địa chưa được thuần hóa, hoặc là nāga (con voi lớn) do bởi thân hình to lớn; tương tự như thế, khi nào ta cũng sẽ do được thuần hóa trong các giới luật làm hài lòng bậc Thánh nên không đi đến cảnh địa chưa được thuần hóa, do không tạo ra tội lỗi, và do không trở lại trạng thái này nữa, hoặc do bởi thân hình to lớn về các phẩm hạnh mà được trở thành nāga (bậc long tượng). Và ví như vị này, sau khi từ bỏ các bầy đàn, sống theo ý thích với sự an lạc của việc thực hành một mình, đi một mình trong rừng giống như sừng tê ngưu; khi nào ta cũng sẽ như vậy, sau khi từ bỏ đoàn thể, sống theo ý thích với sự an lạc của việc sống một mình, ở trong rừng, tùy theo sự an lạc của bản thân, như thế nào và như thế nào, hoặc ta mong muốn bao nhiêu, thì có nơi cư ngụ trong rừng bấy nhiêu, đi một mình giống như sừng tê ngưu, (đây) là ý nghĩa của (câu) ‘đi một mình.’ Và ví như vị này do thân hình to lớn và được cấu tạo tốt đẹp nên là bậc có thân hình phát triển; khi nào ta cũng sẽ như vậy, do sự to lớn của uẩn giới vô học nên được trở thành bậc có uẩn (giới) phát triển. Và ví như vị này là Padumī (người có liên quan đến hoa sen) do bởi thân thể giống như hoa sen, hoặc do được sanh ra trong dòng dõi Paduma; khi nào ta cũng sẽ như vậy, do bởi sự ngay thẳng giống như hoa sen, hoặc do được sanh ra trong hoa sen của dòng dõi Thánh nhân mà được trở thành Padumī. Và ví như vị này là cao thượng do bởi sức mạnh, năng lực, v.v...; khi nào ta cũng sẽ như vậy, do bởi thân nghiệp trong sạch, v.v..., hoặc do bởi giới, định, và tuệ thể nhập, v.v... mà được trở thành bậc cao thượng. Trong khi suy xét như vậy, sau khi đã khởi sự tu tập vipassanā, tôi đã chứng đắc tuệ giác của bậc Độc Giác Phật.

Nāgagāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về kệ Nāga đã kết thúc.

110. Aṭṭhānatanti [Pg.201] kā uppatti? Bārāṇasirañño kira putto daharo eva samāno pabbajitukāmo mātāpitaro yāci. Mātāpitaro naṃ nivārenti. So nivāriyamānopi nibandhatiyeva ‘‘pabbajissāmī’’ti. Tato pubbe vuttaseṭṭhiputtaṃ viya sabbaṃ vatvā anujāniṃsu. ‘‘Pabbajitvā ca uyyāneyeva vasitabba’’nti paṭijānāpesuṃ, so tathā akāsi. Tassa mātā pātova vīsatisahassanāṭakitthiparivutā uyyānaṃ gantvā puttaṃ yāguṃ pāyetvā antarā khajjakādīni ca khādāpetvā yāva majjhanhikasamayā tena saddhiṃ samullapitvā nagaraṃ pavisati. Pitāpi majjhanhike āgantvā taṃ bhojetvā attanāpi bhuñjitvā divasaṃ tena saddhiṃ samullapitvā sāyanhasamayaṃ paṭijagganakapurise ṭhapetvā nagaraṃ pavisati. So evaṃ rattindivaṃ avivitto viharati.

110. Sự xuất hiện của (câu kệ bắt đầu bằng) ‘Aṭṭhānaṃ’ là gì? Tương truyền, con trai của đức vua xứ Bārāṇasī, trong khi còn trẻ tuổi, đã có mong muốn xuất gia và đã xin phép cha mẹ. Cha mẹ đã ngăn cản vị ấy. Dù bị ngăn cản, vị ấy vẫn cứ khăng khăng: ‘Con sẽ xuất gia.’ Sau đó, sau khi đã trình bày mọi việc giống như người con trai của vị trưởng giả đã được nói đến trước đây, họ đã cho phép. Họ đã bắt vị ấy hứa rằng: ‘Và sau khi xuất gia, phải sống ở trong khu vườn ngự uyển.’ Vị ấy đã làm như vậy. Mẹ của vị ấy, vào buổi sáng sớm, được bao quanh bởi hai mươi ngàn vũ nữ, đi đến khu vườn ngự uyển, cho con trai uống cháo, và ở giữa buổi cho ăn các món ăn cứng, v.v..., và sau khi trò chuyện cùng với vị ấy cho đến giữa trưa thì đi vào thành phố. Người cha cũng vậy, sau khi đến vào giữa trưa, đã dâng vật thực cho vị ấy, bản thân cũng dùng bữa, trò chuyện cùng với vị ấy suốt ngày, và vào buổi chiều, sau khi cho bố trí những người canh gác thì đi vào thành phố. Vị ấy sống không có sự yên tĩnh cả ngày lẫn đêm như vậy.

Tena kho pana samayena ādiccabandhu nāma paccekabuddho nandamūlakapabbhāre viharati. So āvajjento taṃ addasa – ‘‘ayaṃ kumāro pabbajituṃ asakkhi, jaṭaṃ chindituṃ na sakkotī’’ti. Tato paraṃ āvajji – ‘‘attano dhammatāya nibbijjissati nu kho, no’’ti. Atha ‘‘dhammatāya nibbindanto aticiraṃ bhavissatī’’ti ñatvā ‘‘tassa ārammaṇaṃ dassessāmī’’ti purimanayeneva manosilātalato āgantvā uyyāne aṭṭhāsi. Rājaparisā disvā ‘‘paccekabuddho āgato, mahārājā’’ti ārocesi. Rājā ‘‘idāni me putto paccekabuddhena saddhiṃ anukkaṇṭhito vasissatī’’ti pamuditamano hutvā paccekabuddhaṃ sakkaccaṃ upaṭṭhahitvā tattheva vāsaṃ yācitvā paṇṇasālādivāvihāracaṅkamādisabbaṃ kāretvā vāsesi. So tattha vasanto ekadivasaṃ okāsaṃ labhitvā kumāraṃ pucchi – ‘‘kosi tva’’nti? ‘‘Ahaṃ pabbajito’’ti. ‘‘Pabbajitā nāma na īdisā hontī’’ti. Atha ‘‘bhante, kīdisā honti, kiṃ mayhaṃ ananucchavika’’nti vutte ‘‘tvaṃ attano ananucchavikaṃ na pekkhasi, nanu te mātā vīsatisahassitthīti saddhiṃ pubbaṇhasamaye āgacchantī uyyānaṃ avivittaṃ karoti, pitā cassa mahatā balakāyena sāyanhasamaye jagganakaparisā sakalaṃ rattiṃ, pabbajitā nāma tava sadisā na honti, īdisā pana hontī’’ti tattha ṭhitasseva iddhiyā himavante aññataraṃ vihāraṃ dassesi. So tattha paccekabuddhe ālambanaphalakaṃ nissāya ṭhite ca caṅkamante ca rajanakakammasūcikammādīni karonte ca disvā āha – ‘‘tumhe idha nāgacchatha, pabbajjā ca tumhehi anuññātā’’ti[Pg.202]? ‘‘Āma, pabbajjā anuññātā, pabbajitakālato paṭṭhāya samaṇā nāma attano nissaraṇaṃ kātuṃ, padesañca icchitaṃ patthitaṃ gantuṃ labhanti, ettakaṃva vaṭṭatī’’ti vatvā ākāse ṭhatvā aṭṭhāna taṃ saṅgaṇikāratassa, yaṃ phassaye sāmayikaṃ vimuttinti imaṃ upaḍḍhugāthaṃ vatvā dissamānoyeva ākāsena nandamūlakapabbhāraṃ agamāsi. Evaṃ gate paccekabuddhe so attano paṇṇasālaṃ pavisitvā nipajji. Ārakkhapurisopi ‘‘sayito kumāro, idāni kuhiṃ gamissatī’’ti pamatto niddaṃ okkami. So tassa pamattabhāvaṃ ñatvā pattacīvaramādāya araññaṃ pāvisi. Tatra ca ṭhito vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ sacchikatvā paccekabuddhaṭṭhānaṃ gato. Tatra ca ‘‘kathamadhigata’’nti pucchito ādiccabandhunā vuttaṃ upaḍḍhagāthaṃ paripuṇṇaṃ katvā abhāsi.

Vào lúc bấy giờ, có vị Độc Giác Phật tên là Ādiccabandhu đang sống ở sườn núi Nandamūlaka. Trong khi quán xét, ngài đã nhìn thấy vị ấy (và nghĩ rằng): ‘Vị hoàng tử này đã không thể xuất gia (đúng nghĩa), không thể cắt đứt được sự ràng buộc.’ Sau đó, ngài quán xét thêm: ‘Liệu vị ấy có tự mình nhàm chán theo đúng pháp tánh hay không?’ Bấy giờ, sau khi biết rằng: ‘Trong khi nhàm chán theo đúng pháp tánh, sẽ mất một thời gian rất lâu,’ (ngài nghĩ rằng): ‘Ta sẽ cho vị ấy một đối tượng (để suy ngẫm),’ và theo phương cách trước đây, ngài từ mặt phẳng bằng đá manasilā đến và đứng ở trong khu vườn ngự uyển. Đoàn tùy tùng của đức vua nhìn thấy và đã tâu lên rằng: ‘Tâu đại vương, có vị Độc Giác Phật đã đến.’ Đức vua, với tâm trí vui mừng vì nghĩ rằng: ‘Bây giờ, con trai của ta sẽ sống không còn buồn chán cùng với vị Độc Giác Phật,’ sau khi đã thành kính cúng dường vị Độc Giác Phật, đã thỉnh cầu ngài ở lại ngay tại nơi ấy, đã cho làm một am lá, v.v..., nơi ở ban ngày, nơi kinh hành, v.v..., tất cả mọi thứ và đã thỉnh ngài an trú. Vị ấy, trong khi đang sống ở đấy, vào một ngày nọ, sau khi có được cơ hội, đã hỏi vị hoàng tử: ‘Ngươi là ai?’ (Vị hoàng tử trả lời): ‘Tôi là người xuất gia.’ (Vị Độc Giác Phật nói): ‘Những người xuất gia không giống như thế này.’ Bấy giờ, khi được hỏi rằng: ‘Bạch ngài, họ giống như thế nào? Điều gì là không thích hợp đối với tôi?,’ ngài đã nói rằng: ‘Ngươi không nhìn thấy điều không thích hợp của chính mình. Chẳng phải mẹ của ngươi cùng với hai mươi ngàn phụ nữ đến vào buổi sáng sớm làm cho khu vườn ngự uyển không còn yên tĩnh, và cha của ngươi với đoàn quân hùng hậu vào buổi chiều, và đoàn người canh gác suốt cả đêm hay sao? Những người xuất gia không giống như ngươi, mà họ giống như thế này,’ và trong khi đang đứng ngay tại đấy, ngài đã dùng thần thông thị hiện một trú xứ khác ở dãy Hy-mã-lạp-sơn. Vị ấy, sau khi nhìn thấy các vị Độc Giác Phật ở đấy đang đứng tựa vào tấm ván dựa, đang đi kinh hành, và đang làm các công việc nhuộm y, may vá, v.v..., đã nói rằng: ‘Các ngài không đến đây sao? Và việc xuất gia đã được các ngài cho phép rồi ư?’ (Vị Độc Giác Phật trả lời): ‘Phải, việc xuất gia đã được cho phép. Kể từ lúc xuất gia, các vị Sa-môn có thể thực hiện sự giải thoát cho chính mình, và có thể đi đến nơi chốn đã được mong muốn, đã được ước nguyện. Chỉ chừng ấy là hợp lệ.’ Sau khi nói vậy, trong khi đang đứng ở trên không, ngài đã nói nửa bài kệ này: ‘Aṭṭhāna taṃ saṅgaṇikāratassa, yaṃ phassaye sāmayikaṃ vimuttiṃ (Điều ấy là không thể đối với người ưa thích hội chúng, rằng người ấy có thể chứng ngộ được sự giải thoát tạm thời),’ và trong khi vẫn còn được nhìn thấy, ngài đã đi đến sườn núi Nandamūlaka bằng đường không. Khi vị Độc Giác Phật đã đi như vậy, vị ấy đi vào am lá của mình và nằm xuống. Người lính canh cũng nghĩ rằng: ‘Vị hoàng tử đã ngủ rồi, bây giờ sẽ đi đâu được chứ?’ nên đã lơ là và chìm vào giấc ngủ. Vị ấy, sau khi biết được tình trạng lơ là của người kia, đã lấy y bát và đi vào khu rừng. Và trong khi đang ở đấy, vị ấy đã khởi sự tu tập vipassanā, đã tự mình chứng ngộ tuệ giác của bậc Độc Giác Phật, và đã đi đến nơi ở của các vị Độc Giác Phật. Và ở đấy, khi được hỏi: ‘Đã chứng ngộ như thế nào?,’ vị ấy đã làm cho trọn vẹn nửa bài kệ đã được nói bởi ngài Ādiccabandhu và đã đọc lên.

Tassattho – aṭṭhāna tanti aṭṭhānaṃ taṃ, akāraṇaṃ tanti vuttaṃ hoti. Anunāsikalopo kato ‘‘ariyasaccāna dassana’’ntiādīsu (khu. pā. 5.11; su. ni. 270) viya. Saṅgaṇikāratassāti gaṇābhiratassa. Yanti kāraṇavacanametaṃ ‘‘yaṃ hirīyati hirīyitabbenā’’tiādīsu (dha. sa. 30) viya. Phassayeti adhigacche. Sāmayikaṃ vimuttinti lokiyasamāpattiṃ. Sā hi appitappitasamaye eva paccatthikehi vimuccanato ‘‘sāmayikā vimuttī’’ti vuccati. Taṃ sāmayikaṃ vimuttiṃ. Aṭṭhānaṃ taṃ, na taṃ kāraṇaṃ vijjati saṅgaṇikāratassa, yena kāraṇena vimuttiṃ phassaye iti etaṃ ādiccabandhussa paccekabuddhassa vaco nisamma saṅgaṇikāratiṃ pahāya yoniso paṭipajjanto adhigatomhīti āha. Sesaṃ vuttanayamevāti.

Ý nghĩa của câu kệ ấy: Aṭṭhānaṃ có nghĩa là: Đó là phi xứ, đó là phi nhân duyên, được nói là như vậy. Sự biến mất của âm mũi được thực hiện giống như trong các trường hợp v.v... là “ariyasaccāna dassana”. Saṅgaṇikāratassa có nghĩa là: Của người ưa thích hội chúng. Yaṃ này là từ chỉ nguyên nhân, giống như trong các trường hợp v.v... là “do điều đáng hổ thẹn mà hổ thẹn”. Phassaye có nghĩa là: Nên chứng ngộ. Sāmayikaṃ vimuttiṃ có nghĩa là: Sự giải thoát theo thời, tức là thiền định thế gian. Quả vậy, sự giải thoát ấy được gọi là “sự giải thoát theo thời” do được giải thoát khỏi các pháp đối nghịch chỉ vào lúc nhập định. Sự giải thoát theo thời ấy. Đó là phi xứ, không có nhân duyên ấy cho người ưa thích hội chúng, do nhân duyên nào mà có thể chứng ngộ sự giải thoát. Ngài đã nói rằng: “Sau khi lắng nghe lời dạy này của vị Phật Độc Giác, thuộc dòng dõi mặt trời, tôi đã từ bỏ sự ưa thích hội chúng, thực hành như lý tác ý và đã chứng đắc.” Phần còn lại cũng theo phương pháp đã được nói.

Aṭṭhānagāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về câu kệ Aṭṭhāna đã hoàn tất.

Dutiyavaggo niṭṭhito.

Phẩm thứ hai đã hoàn tất.

111. Diṭṭhīvisūkānīti kā uppatti? Aññataro kira bārāṇasirājā rahogato cintesi – ‘‘yathā sītādīnaṃ paṭighātakāni uṇhādīni atthi, atthi nu kho evaṃ vaṭṭapaṭighātakaṃ vivaṭṭaṃ, no’’ti? So amacce pucchi – ‘‘vivaṭṭaṃ jānāthā’’ti? Te ‘‘jānāma, mahārājā’’ti āhaṃsu. Rājā ‘‘kiṃ ta’’nti? Tato ‘‘antavā loko’’tiādinā nayena sassatucchedaṃ kathesuṃ. Rājā ‘‘ime na jānanti, sabbepime diṭṭhigatikā’’ti [Pg.203] sayameva tesaṃ vilomatañca ayuttatañca disvā ‘‘vaṭṭapaṭighātakaṃ vivaṭṭaṃ atthi, taṃ gavesitabba’’nti cintetvā rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchākāsi. Imañca udānagāthaṃ abhāsi paccekabuddhānaṃ majjhe byākaraṇagāthañca.

111. Sự phát sinh của câu kệ bắt đầu bằng “Diṭṭhīvisūkāni” là gì? Tương truyền, một vị vua ở Bārāṇasī, khi ở nơi thanh vắng, đã suy nghĩ rằng: “Giống như có hơi nóng v.v... để đối trị cái lạnh v.v..., vậy có hay không có sự thoát khỏi luân hồi (vivaṭṭa) để đối trị vòng luân hồi (vaṭṭa)?” Vị ấy hỏi các vị đại thần: “Các khanh có biết về sự thoát khỏi luân hồi không?” Họ tâu: “Tâu Đại vương, chúng thần biết.” Vua hỏi: “Đó là gì?” Bấy giờ, họ trình bày về thường kiến và đoạn kiến theo phương pháp bắt đầu bằng “thế gian là hữu biên” v.v... Vua tự mình thấy được sự sai lầm và không hợp lý của họ, (nghĩ rằng): “Những người này không biết, tất cả họ đều là người theo tà kiến.” Suy nghĩ rằng: “Có sự thoát khỏi luân hồi để đối trị vòng luân hồi, điều đó cần phải được tìm kiếm,” ngài đã từ bỏ vương quốc, xuất gia, tu tập thiền minh sát và chứng đắc Bích Chi Bồ Đề. Và ngài đã thốt lên câu kệ cảm hứng này và câu kệ tuyên thuyết giữa các vị Phật Độc Giác.

Tassattho – diṭṭhīvisūkānīti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni. Tāni hi maggasammādiṭṭhiyā visūkaṭṭhena vijjhanaṭṭhena vilomaṭṭhena ca visūkāni, evaṃ diṭṭhiyā visūkāni, diṭṭhi eva vā visūkāni diṭṭhivisūkāni. Upātivattoti dassanamaggena atikkanto. Patto niyāmanti avinipātadhammatāya sambodhiparāyaṇatāya ca niyatabhāvaṃ adhigato, sammattaniyāmasaṅkhātaṃ vā paṭhamamagganti. Ettāvatā paṭhamamaggakiccanipphatti ca tassa paṭilābho ca vutto. Idāni paṭiladdhamaggoti iminā sesamaggapaṭilābhaṃ dasseti. Uppannañāṇomhīti uppannapaccekabodhiñāṇo amhi. Etena phalaṃ dasseti. Anaññaneyyoti aññehi idaṃ saccanti na netabbo. Etena sayambhutaṃ dasseti, patte vā paccekabodhiñāṇe aññaneyyatāya abhāvā sayaṃvasitaṃ. Samathavipassanāya vā diṭṭhivisūkāni upātivatto, ādimaggena niyāmaṃ patto, sesehi paṭiladdhamaggo, phalañāṇena uppannañāṇo, taṃ sabbaṃ attanāva adhigatoti anaññaneyyoti. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbanti.

Ý nghĩa của câu kệ ấy: Diṭṭhīvisūkāni là sáu mươi hai loại tà kiến. Quả vậy, những tà kiến ấy được gọi là visūkāni (những mũi tên) đối với chánh kiến của đạo vì chúng có ý nghĩa là xuyên tạc, đâm thủng, và đối nghịch. Như vậy, chúng là những mũi tên của tà kiến, hoặc chính tà kiến là những mũi tên, nên gọi là diṭṭhivisūkāni. Upātivatto có nghĩa là: đã vượt qua bằng đạo kiến (tức Tu-đà-hoàn đạo). Patto niyāmaṃ có nghĩa là: đã đạt đến trạng thái chắc chắn do có pháp không rơi vào đọa xứ và hướng đến sự giác ngộ, hoặc đã đạt đến đạo đầu tiên được gọi là chánh định. Bằng chừng ấy, sự hoàn thành phận sự của đạo đầu tiên và sự chứng đắc đạo ấy đã được nói đến. Bây giờ, bằng cụm từ paṭiladdhamaggo, ngài chỉ ra sự chứng đắc các đạo còn lại. Uppannañāṇomhī có nghĩa là: Ta là người có trí tuệ Bích Chi Bồ Đề đã phát sinh. Bằng điều này, ngài chỉ ra quả vị. Anaññaneyyo có nghĩa là: không cần được người khác dẫn dắt rằng “đây là sự thật”. Bằng điều này, ngài chỉ ra sự tự mình giác ngộ, hoặc khi đã đạt đến trí tuệ Bích Chi Bồ Đề, do không có sự dẫn dắt của người khác, ngài đã tự chủ. Hoặc là: đã vượt qua những mũi tên tà kiến bằng thiền chỉ và thiền quán, đã đạt đến trạng thái chắc chắn bằng đạo đầu tiên, đã chứng đắc các đạo còn lại bằng các đạo sau, đã có trí tuệ phát sinh bằng trí tuệ của quả vị, tất cả những điều đó đều tự mình chứng đắc, vì vậy gọi là anaññaneyyo. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã được nói.

Diṭṭhīvisūkagāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về câu kệ Diṭṭhīvisūka đã hoàn tất.

112. Nillolupoti kā uppatti? Bārāṇasirañño kira sūdo antarabhattaṃ pacitvā upanāmesi manuññadassanaṃ sādurasaṃ ‘‘appeva nāma me rājā dhanamanuppādeyyā’’ti. Taṃ rañño gandheneva bhottukamyataṃ janesi, mukhe kheḷaṃ uppādeti. Paṭhamakabaḷe pana mukhe pakkhittamatte sattarasaharaṇisahassāni amateneva phusitāni ahesuṃ. Sūdo ‘‘idāni me dassati, idāni me dassatī’’ti cintesi. Rājāpi ‘‘sakkārāraho sūdo’’ti cintesi, ‘‘rasaṃ sāyitvā pana sakkarontaṃ maṃ pāpako kittisaddo abbhuggaccheyya ‘lolo ayaṃ rājā rasagaruko’’’ti na kiñci abhaṇi. Evaṃ yāva bhojanapariyosānaṃ, tāva sūdo ‘‘idāni dassati, idāni dassatī’’ti cintesi. Rājāpi avaṇṇabhayena na kiñci abhaṇi. Tato sūdo [Pg.204] ‘‘natthi maññe imassa rañño jivhāviññāṇa’’nti. Dutiyadivase asādurasaṃ upanāmesi. Rājā bhuñjanto ‘‘niggahāraho vata, bho, ajja sūdo’’ti jānantopi pubbe viya paccavekkhitvā avaṇṇabhayena na kiñci abhaṇi. Tato sūdo ‘‘rājā neva sundaraṃ nāsundaraṃ jānātī’’ti cintetvā sabbaṃ paribbayaṃ attanāva gahetvā kiñcideva pacitvā rañño deti. Rājā ‘‘aho vata lobho, ahaṃ nāma vīsati nagarasahassāni bhuñjanto imassa lobhena bhattamattampi na labhāmī’’ti nibbijjitvā rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchākāsi. Purimanayeneva imaṃ gāthaṃ abhāsi.

112. Sự phát sinh của câu kệ bắt đầu bằng “Nillolupo” là gì? Tương truyền, người đầu bếp của vua Bārāṇasī đã nấu một bữa ăn đặc biệt, trông đẹp mắt và có vị ngon, rồi dâng lên với ý nghĩ: “Mong rằng đức vua sẽ ban thưởng tài sản cho ta.” Món ăn ấy chỉ bằng hương thơm đã làm cho vua muốn ăn, làm cho nước bọt ứa ra trong miệng. Hơn nữa, ngay khi miếng đầu tiên được đưa vào miệng, bảy ngàn dây thần kinh vị giác đã được tiếp xúc như thể với vị cam lồ. Người đầu bếp nghĩ: “Bây giờ ngài sẽ ban thưởng cho ta, bây giờ ngài sẽ ban thưởng cho ta.” Vua cũng nghĩ: “Người đầu bếp này đáng được trọng thưởng,” nhưng ngài không nói gì vì (nghĩ rằng): “Nếu ta nếm vị rồi mới trọng thưởng, tiếng xấu sẽ lan truyền về ta rằng ‘vị vua này tham lam, nặng về vị giác’.” Cứ như vậy cho đến khi bữa ăn kết thúc, người đầu bếp vẫn nghĩ: “Bây giờ ngài sẽ ban thưởng, bây giờ ngài sẽ ban thưởng.” Vua cũng vì sợ tiếng xấu mà không nói gì. Bấy giờ, người đầu bếp nghĩ: “Có lẽ vị vua này không có thiệt thức.” Vào ngày thứ hai, anh ta dâng lên một món ăn không ngon. Vua trong khi ăn, dù biết rằng: “Hôm nay, người đầu bếp này thật đáng bị khiển trách,” nhưng sau khi xem xét như trước, ngài vẫn không nói gì vì sợ tiếng xấu. Bấy giờ, người đầu bếp nghĩ: “Vua không biết món nào ngon, món nào không ngon,” rồi tự mình lấy hết chi phí, chỉ nấu một món bất kỳ rồi dâng lên vua. Vua (nghĩ): “Ôi, thật là tham lam! Ta, người cai trị hai mươi ngàn thành phố, mà vì lòng tham của kẻ này, ngay cả một bữa ăn (ngon) cũng không có được,” rồi cảm thấy nhàm chán, từ bỏ vương quốc, xuất gia, tu tập thiền minh sát và chứng đắc Bích Chi Bồ Đề. Ngài đã thốt lên câu kệ này theo phương pháp như trước.

Tattha nillolupoti alolupo. Yo hi rasataṇhābhibhūto hoti, so bhusaṃ luppati punappunaṃ luppati, tena ‘‘lolupo’’ti vuccati. Tasmā esa taṃ paṭikkhipanto ‘‘nillolupo’’ti āha. Nikkuhoti ettha kiñcāpi yassa tividhaṃ kuhanavatthu natthi, so ‘‘nikkuho’’ti vuccati. Imissā pana gāthāya manuññabhojanādīsu vimhayamanāpajjanato nikkuhoti ayamadhippāyo. Nippipāsoti ettha pātumicchā pipāsā, tassā abhāvena nippipāso, sādurasalobhena bhottukamyatāvirahitoti attho. Nimmakkhoti ettha paraguṇavināsanalakkhaṇo makkho, tassa abhāvena nimmakkho. Attano gihikāle sūdassa guṇamakkhanābhāvaṃ sandhāyāha. Niddhantakasāvamohoti ettha rāgādayo tayo kāyaduccaritādīni ca tīṇīti cha dhammā yathāsambhavaṃ appasannaṭṭhena sakabhāvaṃ vijahāpetvā parabhāvaṃ gaṇhāpanaṭṭhena kasaṭaṭṭhena ca ‘‘kasāvā’’ti veditabbā. Yathāha –

Ở đây, nillolupo (không tham lam) có nghĩa là alolupo (không tham lam). Vị nào bị vị tham ái lấn át, vị ấy tham đắm mãnh liệt, tham đắm nhiều lần, do đó được gọi là ‘kẻ tham lam’. Vì vậy, vị ấy, trong khi bác bỏ điều đó, đã nói là ‘không tham lam’. Ở đây, trong từ nikkuho (không lừa dối), mặc dù người nào không có ba loại sự việc lừa dối, người ấy được gọi là ‘không lừa dối’. Tuy nhiên, trong câu kệ này, chủ ý là: do không kinh ngạc, không say mê trong các món ăn ngon v.v... nên được gọi là ‘không lừa dối’. Ở đây, trong từ nippipāso (không khát), sự muốn uống là pipāsā (khát); do không có sự ấy nên là nippipāso, nghĩa là không có sự ham muốn ăn do tham vị ngon. Ở đây, trong từ nimmakkho (không gièm pha), sự gièm pha có đặc tính hủy hoại đức hạnh của người khác; do không có sự ấy nên là nimmakkho. Ngài nói nhắm đến việc không có sự che giấu đức hạnh của người đầu bếp khi còn là người tại gia. Ở đây, trong từ niddhantakasāvamoho (người đã loại bỏ cấu uế và si mê), sáu pháp là ba pháp tham v.v... và ba pháp thân ác hạnh v.v..., tùy trường hợp, do có nghĩa là không trong sạch, do có nghĩa là làm cho từ bỏ tự tánh và tiếp nhận tha tánh, và do có nghĩa là dơ bẩn, nên được biết là ‘cấu uế’ (kasāvā). Như đã nói:

‘‘Tattha katame tayo kasāvā? Rāgakasāvo, dosakasāvo, mohakasāvo. Ime tayo kasāvā. Tattha katame aparepi tayo kasāvā? Kāyakasāvo, vacīkasāvo, manokasāvo’’ti (vibha. 924).

‘Ở đây, ba cấu uế là những gì? Cấu uế tham, cấu uế sân, cấu uế si. Đây là ba cấu uế. Ở đây, ba cấu uế khác nữa là những gì? Cấu uế thân, cấu uế khẩu, cấu uế ý’ (Vibh. 924).

Tesu mohaṃ ṭhapetvā pañcannaṃ kasāvānaṃ tesañca sabbesaṃ mūlabhūtassa mohassa niddhantattā niddhantakasāvamoho. Tiṇṇaṃ eva vā kāyavacīmanokasāvānaṃ mohassa ca niddhantattā niddhantakasāvamoho. Itaresu nillolupatādīhi [Pg.205] rāgakasāvassa, nimmakkhatāya dosakasāvassa niddhantabhāvo siddho eva. Nirāsayoti nittaṇho. Sabbaloke bhavitvāti sakalaloke, tīsu bhavesu dvādasasu vā āyatanesu bhavavibhavataṇhāvirahito hutvāti attho. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Atha vā tayopi pāde vatvā eko careti eko carituṃ sakkuṇeyyāti evampettha sambandho kātabbo.

Trong số đó, trừ si mê ra, do đã loại bỏ năm cấu uế và si mê là cội rễ của tất cả chúng, nên (gọi là) niddhantakasāvamoho (người đã loại bỏ cấu uế và si mê). Hoặc, do đã loại bỏ ba cấu uế thân, khẩu, ý và si mê, nên (gọi là) niddhantakasāvamoho. Trong các phẩm chất khác như không tham lam v.v..., việc loại bỏ cấu uế tham và cấu uế sân đã được thành tựu rồi. Nirāsayo (không còn hy vọng) có nghĩa là nittaṇho (không còn ái). Sabbaloke bhavitvā (sau khi ở trong mọi thế gian) có nghĩa là trong toàn thể thế gian, trong ba cõi, hoặc trong mười hai xứ, đã trở thành người không còn hữu ái và phi hữu ái. Phần còn lại nên được hiểu theo cách đã nói. Hoặc, sau khi nói ba câu, nên kết nối như vầy: eko care (hãy sống một mình), có thể sống một mình.

Nillolupagāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích câu kệ Nillolupa đã kết thúc.

113. Pāpaṃ sahāyanti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira aññataro rājā mahaccarājānubhāvena nagaraṃ padakkhiṇaṃ karonto manusse koṭṭhāgārato purāṇadhaññādīni bahiddhā nīharante disvā ‘‘kiṃ, bhaṇe, ida’’nti amacce pucchi. Amaccā ‘‘idāni, mahārāja, navadhaññādīni uppajjissanti, tesaṃ okāsaṃ kātuṃ ime manussā purāṇadhaññādīni chaḍḍentī’’ti āhaṃsu. Rājā ‘‘kiṃ, bhaṇe, itthāgārabalakāyādīnaṃ vattaṃ paripuṇṇa’’nti āha. ‘‘Āma, mahārāja, paripuṇṇa’’nti. ‘‘Tena hi, bhaṇe, dānasālaṃ kāretha, dānaṃ dassāmi, mā imāni dhaññāni anupakārāni vinassantū’’ti. Tato naṃ aññataro diṭṭhigatiko amacco ‘‘mahārāja, natthi dinna’’nti ārabbha yāva ‘‘bāle ca paṇḍite ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissantī’’ti vatvā nivāresi. Rājā dutiyampi tatiyampi koṭṭhāgāre vilumpante disvā tatheva āṇāpesi. Sopi tatiyampi naṃ ‘‘mahārāja, dattupaññattaṃ yadidaṃ dāna’’ntiādīni vatvā nivāresi. So ‘‘are, ahaṃ attano santakampi na labhāmi dātuṃ, kiṃ me imehi pāpasahāyehī’’ti nibbinno rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchākāsi. Tañca pāpasahāyaṃ garahanto imaṃ udānagāthamāha.

113. Sự khởi sanh của (câu kệ) Pāpaṃ sahāyaṃ (bạn bè xấu ác) là gì? Tương truyền, ở Bārāṇasī, một vị vua trong khi đi nhiễu quanh thành phố với đại vương uy, thấy người ta mang lúa cũ v.v... ra khỏi kho, bèn hỏi các vị quan: ‘Này các khanh, việc này là gì?’ Các vị quan tâu: ‘Tâu Đại vương, bây giờ lúa mới v.v... sắp được thu hoạch, để dọn chỗ cho chúng, những người này vứt bỏ lúa cũ v.v...’ Vua hỏi: ‘Này các khanh, phần cung cấp cho hậu cung, quân đội v.v... đã đầy đủ chưa?’ ‘Thưa vâng, tâu Đại vương, đã đầy đủ.’ ‘Vậy thì, này các khanh, hãy cho xây dựng nhà bố thí, trẫm sẽ bố thí, đừng để số lúa này bị hư hoại vô ích.’ Bấy giờ, một vị quan có tà kiến đã ngăn cản ngài, bắt đầu bằng câu ‘Tâu Đại vương, không có quả báo của việc bố thí’ cho đến ‘cả kẻ ngu và người trí sau khi lang thang, luân hồi sẽ chấm dứt khổ đau.’ Lần thứ hai và lần thứ ba, nhà vua thấy người ta cướp phá các kho, ngài cũng ra lệnh như vậy. Vị quan ấy cũng lần thứ ba ngăn cản ngài, nói những lời như ‘Tâu Đại vương, việc bố thí này là điều được quy định...’ Vị vua ấy, chán nản, nghĩ rằng: ‘Này, ta không thể cho đi ngay cả tài sản của chính mình, ta được lợi ích gì từ những người bạn xấu này?’, bèn từ bỏ vương quốc, xuất gia, và trong khi tu tập minh sát, đã chứng đắc tuệ giác của vị Độc Giác Phật. Và trong khi khiển trách người bạn xấu đó, ngài đã thốt lên câu kệ cảm hứng này.

Tassāyaṃ saṅkhepattho – yvāyaṃ dasavatthukāya pāpadiṭṭhiyā samannāgatattā pāpo, paresampi anatthaṃ passatīti anatthadassī, kāyaduccaritādimhi ca visame niviṭṭho, taṃ atthakāmo kulaputto pāpaṃ sahāyaṃ parivajjayetha, anatthadassiṃ visame niviṭṭhaṃ. Sayaṃ na seveti attano vasena taṃ na seveyya. Yadi pana parassa vaso hoti, kiṃ sakkā kātunti vuttaṃ hoti. Pasutanti pasaṭaṃ, diṭṭhivasena tattha tattha lagganti attho. Pamattanti kāmaguṇesu vossaṭṭhacittaṃ, kusalabhāvanārahitaṃ vā. Taṃ [Pg.206] evarūpaṃ sahāyaṃ na seve na bhaje na payirupāse, aññadatthu eko care khaggavisāṇakappoti.

Đây là nghĩa tóm tắt của câu kệ ấy: Người nào do có tà kiến mười sự, nên là người xấu ác, và cũng thấy điều bất lợi cho người khác, nên là anatthadassī (người thấy điều bất lợi), đã an trú trong điều không ngay thẳng là thân ác hạnh v.v...; người thiện nam tử muốn lợi ích nên tránh xa người bạn xấu ác ấy, người thấy điều bất lợi, đã an trú trong điều không ngay thẳng. Sayaṃ na seve (tự mình không nên thân cận) nghĩa là không nên thân cận theo ý muốn của mình. Nếu bị người khác chi phối thì có thể làm gì được? – ý là như vậy. Pasutaṃ (say mê) có nghĩa là pasaṭaṃ, dính mắc vào tà kiến ở nơi này nơi kia. Pamattaṃ (phóng dật) là người có tâm buông thả trong các dục, hoặc người không tu tập các pháp thiện. Không nên thân cận, không nên giao du, không nên gần gũi người bạn như vậy; trái lại, nên sống một mình như sừng tê giác.

Pāpasahāyagāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích câu kệ Pāpasahāya đã kết thúc.

114. Bahussutanti kā uppatti? Pubbe kira kassapassa bhagavato sāsane aṭṭha paccekabodhisattā pabbajitvā gatapaccāgatavattaṃ pūretvā devaloke uppannātiādi sabbaṃ anavajjabhojīgāthāya vuttasadisameva. Ayaṃ pana viseso – paccekabuddhe nisīdāpetvā rājā āha – ‘‘ke tumhe’’ti? Te āhaṃsu – ‘‘mayaṃ, mahārāja, bahussutā nāmā’’ti. Rājā ‘‘ahaṃ sutabrahmadatto nāma, sutena tittiṃ na gacchāmi, handa, nesaṃ santike vicitranayadhammadesanaṃ sossāmī’’ti attamano dakkhiṇodakaṃ datvā parivisitvā bhattakiccapariyosāne saṅghattherassa santike nisīditvā ‘‘dhammakathaṃ, bhante, kathethā’’ti āha. So ‘‘sukhito hotu, mahārāja, rāgakkhayo hotū’’ti vatvā uṭṭhito. Rājā ‘‘ayaṃ na bahussuto, dutiyo bahussuto bhavissati, sve tassa vicitradhammadesanaṃ sossāmī’’ti svātanāya nimantesi. Evaṃ yāva sabbesaṃ paṭipāṭi gacchati, tāva nimantesi, te sabbepi ‘‘dosakkhayo hotu, mohakkhayo, gatikkhayo, bhavakkhayo, vaṭṭakkhayo, upadhikkhayo, taṇhakkhayo hotū’’ti evaṃ ekekapadaṃ visesetvā sesaṃ paṭhamasadisameva vatvā uṭṭhahiṃsu.

114. Sự phát sanh của kệ ngôn Bahussuta là gì? Tương truyền, vào thời quá khứ, trong giáo pháp của Đức Thế Tôn Kassapa, tám vị Bồ-tát Độc Giác sau khi xuất gia, đã thực hành trọn vẹn phận sự đi và về, rồi sanh lên cõi trời, v.v... tất cả đều giống hệt như đã được nói trong kệ ngôn Anavajjabhojī. Tuy nhiên, đây là điểm đặc biệt: Sau khi thỉnh các vị Phật Độc Giác an tọa, đức vua nói: "Quý ngài là ai?" Các vị ấy nói: "Tâu đại vương, chúng tôi tên là Bahussuta." Đức vua (nghĩ): "Ta tên là Sutabrahmadatta, ta không thỏa mãn với sự nghe, này, ta sẽ nghe bài thuyết pháp với nhiều phương pháp kỳ diệu từ nơi các vị ấy." Với tâm hoan hỷ, ngài đã dâng nước cúng dường, đã phục vụ, và vào lúc kết thúc việc thọ thực, ngài đã ngồi xuống gần vị Trưởng lão Tăng và nói: "Kính bạch ngài, xin hãy thuyết pháp." Vị ấy sau khi nói: "Tâu đại vương, mong ngài được an lạc, mong rằng tham ái được đoạn tận," rồi đã đứng dậy. Đức vua (nghĩ): "Vị này không phải là bậc đa văn, vị thứ hai chắc là bậc đa văn, ngày mai ta sẽ nghe bài thuyết pháp kỳ diệu của vị ấy," rồi đã thỉnh mời cho ngày hôm sau. Cứ như thế, ngài đã thỉnh mời cho đến khi lần lượt đến tất cả các vị. Tất cả các vị ấy, sau khi làm cho mỗi một từ trở nên đặc biệt như: "Mong rằng sân được đoạn tận, mong rằng si được đoạn tận, mong rằng thú sanh được đoạn tận, mong rằng sự hiện hữu được đoạn tận, mong rằng vòng luân hồi được đoạn tận, mong rằng phiền não tiềm ẩn được đoạn tận, mong rằng ái dục được đoạn tận," đã nói phần còn lại giống hệt như vị đầu tiên rồi đứng dậy.

Tato rājā – ‘‘ime ‘bahussutā maya’nti bhaṇanti, na ca tesaṃ vicitrakathā, kimetehi vutta’’nti tesaṃ vacanatthaṃ upaparikkhitumāraddho. Atha ‘‘rāgakkhayo hotū’’ti upaparikkhanto ‘‘rāge khīṇe dosopi mohopi aññataraññatarepi kilesā khīṇā hontī’’ti ñatvā attamano ahosi ‘‘nippariyāyabahussutā ime samaṇā. Yathāpi hi purisena mahāpathaviṃ vā ākāsaṃ vā aṅguliyā niddisantena na aṅgulimattova padeso niddiṭṭho hoti. Api ca kho pana sakalapathavī ākāsā eva niddiṭṭhā honti. Evaṃ imehi ekekaṃ atthaṃ niddisantehi aparimāṇā atthā niddiṭṭhā hontī’’ti. Tato so ‘‘kudāssu nāmāhampi evaṃ bahussuto bhavissāmī’’ti tathārūpaṃ bahussutabhāvaṃ patthento [Pg.207] rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthamabhāsi.

Sau đó, đức vua (nghĩ): "Các vị này nói 'chúng tôi là bậc đa văn', nhưng không có bài pháp thoại kỳ diệu nào của họ, các vị này đã nói gì?" rồi đã bắt đầu xem xét ý nghĩa lời nói của các vị ấy. Khi ấy, trong khi xem xét câu "mong rằng tham ái được đoạn tận", ngài sau khi biết được rằng: "khi tham ái được đoạn tận thì sân, si, và các phiền não khác cũng đều được đoạn tận," đã có tâm hoan hỷ (và nghĩ): "Các vị Sa-môn này là bậc đa văn một cách không ẩn dụ. Ví như một người khi chỉ vào đại địa hay hư không bằng ngón tay, không phải chỉ một vùng nhỏ bằng ngón tay được chỉ ra. Mà thật ra, toàn thể đại địa và hư không đã được chỉ ra. Cũng vậy, khi các vị này chỉ ra mỗi một ý nghĩa, thì vô lượng ý nghĩa đã được chỉ ra." Sau đó, vị ấy (nghĩ): "Khi nào ta cũng sẽ trở thành bậc đa văn như vậy?" và trong khi mong cầu trạng thái đa văn như thế, ngài đã từ bỏ vương quốc, xuất gia, thực hành thiền quán, đã chứng ngộ tuệ giác Độc Giác và đã thốt lên kệ ngôn cảm hứng này.

Tatthāyaṃ saṅkhepattho – bahussutanti duvidho bahussuto tīsu piṭakesu atthato nikhilo pariyattibahussuto ca, maggaphalavijjābhiññāpaṭivedhako paṭivedhabahussuto ca. Āgatāgamo dhammadharo. Uḷārehi pana kāyavacīmanokammehi samannāgato uḷāro. Yuttapaṭibhāno ca muttapaṭibhāno ca yuttamuttapaṭibhāno ca paṭibhānavā. Pariyattiparipucchādhigamavasena vā tividho paṭibhānavā veditabbo. Yassa hi pariyatti paṭibhāti, so pariyattipaṭibhānavā. Yassa atthañca ñāṇañca lakkhaṇañca ṭhānāṭṭhānañca paripucchantassa paripucchā paṭibhāti, so paripucchāpaṭibhānavā. Yassa maggādayo paṭividdhā honti, so adhigamapaṭibhānavā. Taṃ evarūpaṃ bahussutaṃ dhammadharaṃ bhajetha mittaṃ uḷāraṃ paṭibhānavantaṃ. Tato tassānubhāvena attatthaparatthaubhayatthabhedato vā diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthabhedato vā anekappakārāni aññāya atthāni, tato ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’ntiādīsu (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) kaṅkhāṭṭhāniyesu vineyya kaṅkhaṃ vicikicchaṃ vinetvā vināsetvā evaṃ katasabbakicco eko care khaggavisāṇakappoti.

Ở đây, đây là ý nghĩa tóm tắt: Về bậc đa văn (bahussuta), có hai loại bậc đa văn: bậc đa văn về pháp học (pariyatti-bahussuta), là người thông suốt ý nghĩa trong Tam Tạng; và bậc đa văn về pháp hành (paṭivedha-bahussuta), là người chứng ngộ Đạo, Quả, Minh và Thắng trí. Người thông thạo kinh điển là người trì pháp (dhammadhara). Người có biện tài (paṭibhānavā) là người có biện tài tương ưng (yuttapaṭibhāna), biện tài tự tại (muttapaṭibhāna), và biện tài tương ưng và tự tại (yuttamuttapaṭibhāna). Hoặc nên hiểu người có biện tài có ba loại theo phương diện pháp học, sự chất vấn, và sự chứng ngộ. Vị nào có biện tài về pháp học, vị ấy là người có biện tài về pháp học (pariyattipaṭibhānavā). Vị nào có biện tài trong việc chất vấn khi được hỏi về ý nghĩa, trí tuệ, đặc tính, và nhân và phi nhân, vị ấy là người có biện tài về sự chất vấn (paripucchāpaṭibhānavā). Vị nào đã chứng ngộ Đạo, v.v..., vị ấy là người có biện tài về sự chứng ngộ (adhigamapaṭibhānavā). Hãy thân cận người bạn (mittaṃ) như vậy, là bậc đa văn, người trì pháp, cao thượng (uḷāraṃ), có biện tài. Do đó, nhờ oai lực của vị ấy, sau khi biết được nhiều loại lợi ích, hoặc theo sự phân biệt lợi ích cho mình, lợi ích cho người, lợi ích cho cả hai, hoặc theo sự phân biệt lợi ích trong hiện tại, lợi ích trong tương lai, và lợi ích tối hậu; do đó, trong những trường hợp đáng nghi ngờ như "Ta đã từng có mặt trong quá khứ chăng?", hãy xua tan sự nghi ngờ, sau khi loại bỏ, phá hủy sự hoài nghi, như vậy, đã làm xong mọi phận sự, hãy sống một mình như sừng tê giác.

Bahussutagāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kệ ngôn Bahussuta đã kết thúc.

115. Khiḍḍaṃ ratinti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira vibhūsakabrahmadatto nāma rājā pātova yāguṃ vā bhattaṃ vā bhuñjitvā nānāvidhavibhūsanehi attānaṃ vibhūsāpetvā mahāādāse sakalaṃ sarīraṃ disvā yaṃ na icchati, taṃ apanetvā aññena vibhūsanena vibhūsāpeti. Tassa ekadivasaṃ evaṃ karontassa bhattavelā majjhanhikā sampattā. Vippakatavibhūsitova dussapaṭṭena sīsaṃ veṭhetvā bhuñjitvā divāseyyaṃ upagañchi. Punapi uṭṭhahitvā tatheva karoto sūriyo oggato. Evaṃ dutiyadivasepi tatiyadivasepi. Athassa evaṃ maṇḍanappasutassa piṭṭhirogo udapādi. Tassa etadahosi – ‘‘aho re, ahaṃ sabbathāmena vibhūsantopi imasmiṃ kappake vibhūsane asantuṭṭho lobhaṃ uppādesiṃ, lobho ca nāmesa apāyagamanīyo [Pg.208] dhammo, handāhaṃ lobhaṃ niggaṇhāmī’’ti rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthamabhāsi.

115. Sự phát sanh của kệ ngôn Khiḍḍaṃ rati là gì? Tương truyền, tại thành Bārāṇasī, có vị vua tên là Vibhūsakabrahmadatta. Vào buổi sáng sớm, sau khi dùng cháo hoặc cơm, ngài đã cho trang điểm bản thân bằng nhiều loại trang sức khác nhau, sau khi nhìn toàn thân trong một tấm gương lớn, món nào không thích, ngài đã cởi bỏ món đó và cho trang điểm bằng một món trang sức khác. Một hôm, trong khi vị ấy đang làm như vậy, giờ thọ thực buổi trưa đã đến. Vẫn chưa trang điểm xong, ngài đã quấn đầu bằng một mảnh vải, sau khi dùng bữa, đã đi nghỉ trưa. Lại nữa, sau khi thức dậy và làm y như vậy, mặt trời đã lặn. Cứ như thế vào ngày thứ hai và ngày thứ ba. Khi ấy, trong khi vị ấy đang mải mê trang điểm như vậy, một căn bệnh ở lưng đã phát sanh. Vị ấy đã suy nghĩ như thế này: "Ôi chao, dù ta đã trang điểm bằng mọi cách, vẫn không hài lòng với món trang sức ở khuỷu tay này, ta đã làm phát sanh lòng tham. Và lòng tham này là pháp dẫn đến khổ cảnh. Này, ta sẽ chế ngự lòng tham." Rồi ngài đã từ bỏ vương quốc, xuất gia, thực hành thiền quán, đã chứng ngộ tuệ giác Độc Giác và đã thốt lên kệ ngôn cảm hứng này.

Tattha khiḍḍā ca rati ca pubbe vuttāva. Kāmasukhanti vatthukāmasukhaṃ. Vatthukāmāpi hi sukhassa visayādibhāvena ‘‘sukha’’nti vuccanti. Yathāha – ‘‘atthi rūpaṃ sukhaṃ sukhānupatita’’nti (saṃ. ni. 3.60). Evametaṃ khiḍḍaṃ ratiṃ kāmasukhañca imasmiṃ okāsaloke analaṅkaritvā alanti akatvā, etaṃ tappakanti vā sārabhūtanti vā evaṃ aggahetvā. Anapekkhamānoti tena analaṅkaraṇena anapekkhaṇasīlo apihāluko nittaṇho. Vibhūsaṭṭhānā virato saccavādīti tattha vibhūtā duvidhā – agārikavibhūsā ca anagārikavibhūsā ca. Sāṭakaveṭhanamālāgandhādivibhūsā agārikavibhūsā nāma. Pattamaṇḍanādivibhūsā anagārikavibhūsā. Vibhūsā eva vibhūsaṭṭhānaṃ, tasmā vibhūsaṭṭhānā tividhāya viratiyā virato. Avitathavacanato saccavādīti evamattho daṭṭhabbo.

Trong ấy, sự vui đùa (khiḍḍā) và sự ưa thích (rati) đã được nói đến ở trước. Dục lạc (Kāmasukhaṃ) là lạc thú của vật dục (vatthukāmasukhaṃ). Thật vậy, các vật dục cũng được gọi là "lạc" do là đối tượng của lạc v.v... Như Ngài đã nói: "Có sắc là lạc, đi theo lạc" (Tương Ưng Bộ III. 60). Như vậy, không trang điểm sự vui đùa, sự ưa thích, và dục lạc này trong thế gian này, không cho rằng "đủ rồi", và không chấp thủ rằng "đó là thích hợp" hay "đó là cốt lõi". "Không đoái hoài" (Anapekkhamāno) có nghĩa là: do sự không trang điểm ấy, có tính không đoái hoài, không luyến ái, không còn ái dục. "Từ bỏ nơi chốn trang điểm, nói lời chân thật" (Vibhūsaṭṭhānā virato saccavādīti): trong ấy, sự trang điểm (vibhūsā) có hai loại: sự trang điểm của tại gia và sự trang điểm của phi tại gia. Sự trang điểm bằng y phục, khăn quấn, vòng hoa, hương liệu v.v... được gọi là sự trang điểm của tại gia. Sự trang điểm bằng cách trang trí bình bát v.v... là sự trang điểm của phi tại gia. Chính sự trang điểm là nơi chốn trang điểm (vibhūsaṭṭhānaṃ), do đó, từ bỏ nơi chốn trang điểm bằng ba loại từ bỏ (virati). Do lời nói không sai lệch nên là người nói lời chân thật (saccavādī). Ý nghĩa nên được hiểu như vậy.

Vibhūsaṭṭhānagāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải về kệ ngôn liên quan đến nơi chốn trang điểm đã kết thúc.

116. Puttañca [Pg.209] dāranti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira rañño putto daharakāleyeva abhisitto rajjaṃ kāresi. So paṭhamagāthāya vuttapaccekabodhisatto viya rajjasiriṃ anubhavanto ekadivasaṃ cintesi – ‘‘ahaṃ rajjaṃ kārento bahūnaṃ dukkhaṃ karomi, kiṃ me ekabhattatthāya iminā pāpena, handa, sukhamuppādemī’’ti rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ abhāsi.

116. (Kệ ngôn bắt đầu bằng) "Con trai và vợ" có xuất xứ như thế nào? Tương truyền, ở Bārāṇasī, con trai của đức vua được tấn phong ngay từ khi còn trẻ và đã trị vì vương quốc. Vị ấy, giống như vị Bồ-tát Độc Giác được nói đến trong kệ ngôn đầu tiên, trong khi đang hưởng thụ sự huy hoàng của vương quốc, một ngày nọ đã suy nghĩ: "Ta, trong khi trị vì vương quốc, đã gây ra đau khổ cho nhiều người. Vì một bữa ăn, ta có ích gì với việc ác này? Thôi nào, ta hãy tạo ra hạnh phúc." (Nghĩ vậy), vị ấy từ bỏ vương quốc, xuất gia, tu tập thiền quán, chứng ngộ quả vị Độc Giác và đã thốt lên kệ ngôn cảm hứng này.

Tattha dhanānīti muttāmaṇiveḷuriyasaṅkhasilāpavāḷarajatajātarūpādīni ratanāni. Dhaññānīti sālivīhiyavagodhumakaṅguvarakakudrūsakappabhedāni satta sesāparaṇṇāni ca. Bandhavānīti ñātibandhugottabandhumittabandhusippabandhuvasena catubbidhabandhave. Yathodhikānīti sakasakaodhivasena ṭhitāniyeva. Sesaṃ vuttanayamevāti.

Trong ấy, "tài sản" (dhanāni) là các loại bảo vật như ngọc trai, ngọc ma-ni, ngọc lưu ly, ốc xà cừ, đá, san hô, bạc, vàng v.v... "Ngũ cốc" (dhaññāni) là bảy loại có sự phân biệt như lúa sāli, lúa vīhi, lúa mạch, lúa mì, lúa kaṅgu, lúa varaka, lúa kudrūsaka, và các loại đậu còn lại. "Bà con quyến thuộc" (bandhavāni) là bốn loại bà con quyến thuộc theo cách phân loại: bà con do huyết thống, bà con do dòng họ, bà con do tình bạn, và bà con do nghề nghiệp. "Theo phạm vi" (yathodhikāni) có nghĩa là chúng tồn tại theo phạm vi riêng của mỗi loại. Phần còn lại cũng theo phương pháp đã được nói đến.

Puttadāragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải về kệ ngôn liên quan đến con trai và vợ đã kết thúc.

117. Saṅgo esoti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira pādalolabrahmadatto nāma rājā ahosi. So pātova yāguṃ vā bhattaṃ vā bhuñjitvā tīsu pāsādesu tividhāni nāṭakāni passati. Tividhā nāma nāṭakā pubbarājato āgataṃ, anantararājato āgataṃ, attano kāle uṭṭhitanti. So ekadivasaṃ pātova daharanāṭakapāsādaṃ gato. Tā nāṭakitthiyo ‘‘rājānaṃ ramāpessāmā’’ti sakkassa devānamindassa accharāyo viya atimanoharaṃ naccagītavāditaṃ payojesuṃ. Rājā ‘‘anacchariyametaṃ daharāna’’nti asantuṭṭho hutvā majjhimanāṭakapāsādaṃ gato, tāpi nāṭakitthiyo tatheva akaṃsu. So tatthapi tatheva asantuṭṭho hutvā mahallakanāṭakapāsādaṃ gato, tāpi tatheva akaṃsu. Rājā dve tayo rājaparivaṭṭe atītānaṃ tāsaṃ mahallakabhāvena aṭṭhikīḷanasadisaṃ naccaṃ disvā gītañca amadhuraṃ sutvā punadeva daharanāṭakapāsādaṃ, puna majjhimanāṭakapāsādanti evampi vicaritvā katthaci asantuṭṭho cintesi – ‘‘imā nāṭakitthiyo sakkaṃ devānamindaṃ accharāyo viya maṃ ramāpetukāmā sabbathāmena naccagītavāditaṃ payojesuṃ. Svāhaṃ katthaci asantuṭṭho lobhaṃ vaḍḍhemi. Lobho ca nāmesa apāyagamanīyo dhammo, handāhaṃ lobhaṃ niggaṇhāmī’’ti rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ abhāsi.

117. (Kệ ngôn bắt đầu bằng) "Đây là sự ràng buộc" có xuất xứ như thế nào? Tương truyền, ở Bārāṇasī có một vị vua tên là Pādalola Brahmadatta. Vị ấy, vào buổi sáng sớm, sau khi dùng cháo hoặc cơm, thường xem ba loại vũ đoàn trong ba cung điện. Ba loại vũ đoàn được gọi là: (vũ đoàn) đến từ thời vua trước, (vũ đoàn) đến từ thời vua kế cận, và (vũ đoàn) được thành lập trong thời của chính mình. Một ngày nọ, vào buổi sáng sớm, vị ấy đến cung điện của vũ đoàn trẻ. Các vũ nữ ấy, với ý nghĩ "chúng ta sẽ làm cho đức vua vui thích", đã trình diễn ca múa nhạc vô cùng quyến rũ, giống như các tiên nữ Apsara của Sakka, vua của các vị trời. Đức vua, không hài lòng và nghĩ rằng "điều này không có gì đáng kinh ngạc đối với những người trẻ", đã đi đến cung điện của vũ đoàn trung niên. Các vũ nữ ở đó cũng đã trình diễn như vậy. Vị ấy, ở đó cũng không hài lòng như vậy, đã đi đến cung điện của vũ đoàn lớn tuổi. Các vũ nữ ở đó cũng đã trình diễn như vậy. Đức vua, thấy điệu múa của những vũ nữ lớn tuổi đã qua hai ba triều vua giống như trò chơi của những bộ xương, và nghe tiếng hát không còn du dương, lại quay trở lại cung điện của vũ đoàn trẻ, rồi lại đến cung điện của vũ đoàn trung niên. Cứ đi đi lại lại như vậy mà không hài lòng ở bất cứ đâu, vị ấy suy nghĩ: "Các vũ nữ này, mong muốn làm ta vui thích như các tiên nữ Apsara làm vui lòng Sakka, vua của các vị trời, đã dùng hết khả năng để trình diễn ca múa nhạc. Còn ta, không hài lòng ở bất cứ đâu, chỉ làm tăng trưởng lòng tham. Và lòng tham này là pháp đưa đến cõi khổ. Thôi nào, ta hãy chế ngự lòng tham." (Nghĩ vậy), vị ấy từ bỏ vương quốc, xuất gia, tu tập thiền quán, chứng ngộ quả vị Độc Giác và đã thốt lên kệ ngôn cảm hứng này.

Tassattho – saṅgo esoti attano upabhogaṃ niddisati. So hi sajjanti tattha pāṇino kaddame paviṭṭho hatthī viyāti saṅgo. Parittamettha sokhyanti ettha pañcakāmaguṇūpabhogakāle viparītasaññāya uppādetabbato kāmāvacaradhammapariyāpannato vā lāmakaṭṭhena sokhyaṃ parittaṃ, vijjuppabhāya obhāsitanaccadassanasukhaṃ iva ittaraṃ, tāvakālikanti vuttaṃ hoti. Appassādo dukkhamevettha bhiyyoti ettha ca yvāyaṃ ‘‘yaṃ kho, bhikkhave, ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ kāmānaṃ assādo’’ti (ma. ni. 1.166) vutto, so yamidaṃ ‘‘ko ca, bhikkhave, kāmānaṃ ādīnavo, idha, bhikkhave, kulaputto yena sippaṭṭhānena jīvikaṃ kappeti, yadi muddāya yadi gaṇanāyā’’ti evamādinā (ma. ni. 1.167) nayenettha dukkhaṃ vuttaṃ, taṃ upanidhāya appo udakabindumatto hoti, atha kho dukkhameva bhiyyo bahu, catūsu samuddesu udakasadisaṃ hoti. Tena vuttaṃ ‘‘appassādo dukkhamevettha [Pg.210] bhiyyo’’ti. Gaḷo esoti assādaṃ dassetvā ākaḍḍhanavasena baḷiso viya eso, yadidaṃ pañcakāmaguṇā. Iti ñatvā matimāti evaṃ jānitvā buddhimā paṇḍito puriso sabbametaṃ pahāya eko care khaggavisāṇakappoti.

Ý nghĩa của kệ ngôn ấy là: "Đây là sự ràng buộc" chỉ ra sự hưởng thụ của chính mình. Thật vậy, nó là sự ràng buộc (saṅgo) vì chúng sinh bị dính mắc (sajjanti) vào đó, giống như con voi bị sa lầy trong bùn. "Ở đây, hạnh phúc thật ít ỏi": ở đây, hạnh phúc (sokhyaṃ) là ít ỏi (parittaṃ) vì nó phải được tạo ra bởi tưởng điên đảo trong khi hưởng thụ năm dục trưởng dưỡng, hoặc vì nó thuộc về các pháp cõi dục nên có tính chất thấp kém; nó chỉ là tạm thời, thoáng qua như niềm vui xem vũ điệu được chiếu sáng bởi ánh chớp, điều này đã được nói đến. "Vị ngọt ít, đau khổ ở đây lại nhiều hơn": ở đây, vị ngọt được nói đến là "Này các Tỳ khưu, do duyên năm dục trưởng dưỡng này mà khởi lên lạc và hỷ, đây là vị ngọt của các dục" (Trung Bộ I. 166), vị ngọt ấy, khi so sánh với sự đau khổ được nói đến ở đây theo phương pháp bắt đầu bằng "Và này các Tỳ khưu, thế nào là sự nguy hại của các dục? Ở đây, này các Tỳ khưu, thiện nam tử mưu sinh bằng bất cứ nghề nghiệp nào, dù là bằng ấn tín, dù là bằng tính toán..." (Trung Bộ I. 167), thì chỉ nhỏ như một giọt nước. Nhưng sự đau khổ lại nhiều hơn, bao la, giống như nước trong bốn đại dương. Do đó, đã được nói rằng: "Vị ngọt ít, đau khổ ở đây lại nhiều hơn". "Đây là cái móc câu": sau khi chỉ ra vị ngọt, (câu này cho thấy) nó giống như cái lưỡi câu về phương diện lôi kéo, đó chính là năm dục trưởng dưỡng. "Biết vậy, người có trí": biết như vậy, người có trí tuệ, bậc hiền trí, sau khi từ bỏ tất cả những điều này, hãy sống một mình như sừng tê giác.

Saṅgagāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải về kệ ngôn liên quan đến sự ràng buộc đã kết thúc.

118. Sandālayitvānāti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira anivattabrahmadatto nāma rājā ahosi. So saṅgāmaṃ otiṇṇo ajinitvā aññaṃ vā kiccaṃ āraddho aniṭṭhapetvā na nivattati, tasmā naṃ evaṃ sañjāniṃsu. So ekadivasaṃ uyyānaṃ gacchati. Tena ca samayena davaḍāho uṭṭhāsi. So aggi sukkhāni ceva haritāni ca tiṇādīni dahanto anivattamāno eva gacchati. Rājā taṃ disvā tappaṭibhāganimittaṃ uppādesi. ‘‘Yathāyaṃ davaḍāho, evameva ekādasavidho aggi sabbe satte dahanto anivattamāno gacchati mahādukkhaṃ uppādento, kudāssu nāmāhampi imassa dukkhassa nivattanatthaṃ ayaṃ aggi viya ariyamaggañāṇagginā kilese dahanto anivattamāno gaccheyya’’nti? Tato muhuttaṃ gantvā kevaṭṭe addasa nadiyaṃ macche gaṇhante. Tesaṃ jālantare paviṭṭho eko mahāmaccho jālaṃ bhetvā palāyi. Te ‘‘maccho jālaṃ bhetvā gato’’ti saddamakaṃsu. Rājā tampi vacanaṃ sutvā tappaṭibhāganimittaṃ uppādesi – ‘‘kudāssu nāmāhampi ariyamaggañāṇena taṇhādiṭṭhijālaṃ bhetvā asajjamāno gaccheyya’’nti? So rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ sacchākāsi, imañca udānagāthamabhāsi.

118. Sự phát sinh của câu kệ bắt đầu bằng "Sandālayitvāna" là gì? Tương truyền, ở thành Bārāṇasī có một vị vua tên là Anivattabrahmadatta. Vị ấy khi đã vào chiến trận mà chưa chiến thắng, hoặc đã bắt đầu công việc khác mà chưa hoàn thành, thì không lui về; vì thế, người ta biết đến ngài như vậy. Một ngày nọ, ngài đi đến ngự uyển. Và vào lúc ấy, một trận cháy rừng đã nổi lên. Ngọn lửa ấy thiêu đốt các thứ như cỏ cây, cả khô lẫn tươi, cứ tiến tới mà không hề lui lại. Nhà vua thấy cảnh ấy, đã làm phát sinh hình ảnh tương tự: "Như trận cháy rừng này, cũng vậy, mười một loại lửa thiêu đốt tất cả chúng sanh, cứ tiến tới mà không lui lại, làm phát sinh khổ đau to lớn. Khi nào ta mới có thể, để chấm dứt khổ đau này, giống như ngọn lửa này, dùng ngọn lửa trí tuệ Thánh đạo thiêu đốt các phiền não, mà tiến tới không lui lại?". Sau đó, đi được một lúc, ngài thấy những người chài lưới đang bắt cá trên sông. Một con cá lớn lọt vào trong lưới của họ đã phá lưới mà trốn thoát. Họ la lên: "Con cá phá lưới đi mất rồi!". Nhà vua nghe lời nói ấy, cũng làm phát sinh hình ảnh tương tự: "Khi nào ta mới có thể, bằng trí tuệ Thánh đạo, phá tan tấm lưới ái và tà kiến, mà đi tới không vướng mắc?". Vị ấy từ bỏ vương quốc, xuất gia, bắt đầu tu tập minh sát, đã chứng ngộ quả vị Độc Giác Phật, và đã thốt lên câu kệ cảm hứng này.

Tassā dutiyapāde jālanti suttamayaṃ vuccati. Ambūti udakaṃ, tattha caratīti ambucārī, macchassetaṃ adhivacanaṃ. Salile ambucārī salilambucārī. Tasmiṃ nadīsalile jālaṃ bhetvā gataambucārīvāti vuttaṃ hoti. Tatiyapāde daḍḍhanti daḍḍhaṭṭhānaṃ vuccati. Yathā aggi daḍḍhaṭṭhānaṃ puna na nivattati, na tattha bhiyyo āgacchati, evaṃ maggañāṇagginā daḍḍhakāmaguṇaṭṭhānaṃ anivattamāno tattha bhiyyo anāgacchantoti vuttaṃ hoti. Sesaṃ vuttanayamevāti.

Trong câu kệ thứ hai của bài kệ ấy, `jālaṃ` được gọi là cái được làm bằng chỉ. `Ambu` là nước, đi trong đó nên gọi là `ambucārī` (kẻ đi trong nước); đây là tên gọi khác của con cá. `Ambucārī` trong nước là `salilambucārī`. Được nói rằng: giống như con cá (`ambucārī`) đã phá lưới trong dòng nước sông ấy mà đi. Trong câu kệ thứ ba, `daḍḍhaṃ` được gọi là nơi đã bị cháy. Giống như lửa không quay trở lại nơi đã cháy, không đến đó nữa, cũng vậy, được nói rằng không quay trở lại, không đến nữa nơi các dục trưởng dưỡng đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa trí tuệ đạo. Phần còn lại cũng theo phương pháp đã được nói.

Sandālagāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải về bài kệ Sandāla đã kết thúc.

119. Okkhittacakkhūti [Pg.211] kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira cakkhulolabrahmadatto nāma rājā pādalolabrahmadatto viya nāṭakadassanaṃ anuyutto hoti. Ayaṃ pana viseso – so asantuṭṭho tattha tattha gacchati. Ayaṃ taṃ taṃ nāṭakaṃ disvā atīva abhinanditvā nāṭakadassanaparivattanena taṇhaṃ vaḍḍhento vicarati. So kira nāṭakadassanatthaṃ āgataṃ aññataraṃ kuṭumbiyabhariyaṃ disvā rāgaṃ uppādesi. Tato saṃvegaṃ āpajjitvā puna ‘‘are, ahaṃ imaṃ taṇhaṃ vaḍḍhento apāyaparipūrako bhavissāmi, handa, naṃ niggaṇhāmī’’ti pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā attano purimapaṭipattiṃ garahanto tappaṭipakkhaguṇadīpikaṃ imaṃ udānagāthaṃ abhāsi.

119. Sự phát sinh của câu kệ bắt đầu bằng "Okkhittacakkhu" là gì? Tương truyền, ở thành Bārāṇasī, có vị vua tên là Cakkhulolabrahmadatta, giống như vua Pādalolabrahmadatta, thường xuyên xem kịch múa. Tuy nhiên, đây là điểm khác biệt: vị ấy không biết đủ, đi đến nơi này nơi kia. Vị này, sau khi xem các vở kịch múa khác nhau, vô cùng hoan hỷ, sống trong khi làm tăng trưởng ái dục qua việc xem kịch múa liên tục. Tương truyền, vị ấy thấy vợ của một gia chủ nọ đến xem kịch múa, đã làm phát sinh lòng tham ái. Sau đó, đạt đến sự kinh cảm, rồi (nghĩ rằng): "Này, ta nếu cứ làm tăng trưởng ái dục này, sẽ làm đầy đủ cõi khổ. Thôi, ta hãy chế ngự nó". (Nghĩ vậy rồi) ngài xuất gia, tu tập minh sát, chứng ngộ quả vị Độc Giác Phật, khiển trách cách hành xử trước đây của mình, đã thốt lên câu kệ cảm hứng này, làm sáng tỏ phẩm chất đối nghịch (với cách hành xử trước).

Tattha okkhittacakkhūti heṭṭhākhittacakkhu, sattagīvaṭṭhikāni paṭipāṭiyā ṭhapetvā parivajjanagahetabbadassanatthaṃ yugamattaṃ pekkhamānoti vuttaṃ hoti. Na tu hanukaṭṭhinā hadayaṭṭhiṃ saṅghaṭṭento. Evañhi okkhittacakkhutā na samaṇasāruppā hoti. Na ca pādaloloti ekassa dutiyo, dvinnaṃ tatiyoti evaṃ gaṇamajjhaṃ pavisitukāmatāya kaṇḍūyamānapādo viya abhavanto, dīghacārikaanivattacārikavirato. Guttindriyoti chasu indriyesu idha manindriyassa visuṃ vuttattā vuttāvasesavasena ca gopitindriyo. Rakkhitamānasānoti mānasaṃ eva mānasānaṃ, taṃ rakkhitamassāti rakkhitamānasāno. Yathā kilesehi na viluppati, evaṃ rakkhitacittoti vuttaṃ hoti. Anavassutoti imāya paṭipattiyā tesu tesu ārammaṇesu kilesaanvassavavirahito. Apariḍayhamānoti kilesaggīhi apariḍayhamāno. Bahiddhā vā anavassuto, ajjhattaṃ apariḍayhamāno. Sesaṃ vuttanayamevāti.

Trong đó, `okkhittacakkhu` (mắt nhìn xuống) có nghĩa là mắt nhìn xuống dưới. Được nói rằng, sau khi đặt bảy đốt xương cổ theo thứ tự, vị ấy nhìn trong khoảng một ách cày để thấy những gì cần tránh và cần nắm giữ. Chứ không phải là để xương cằm chạm vào xương ức. Vì như vậy, việc nhìn xuống không phù hợp với sa-môn. Và `na pādalolo` (chân không dao động) có nghĩa là không giống như người có chân ngứa ngáy (vội vã), vì muốn đi vào giữa đám đông mà bước thứ hai sau bước thứ nhất, bước thứ ba sau hai bước; từ bỏ việc đi dài, đi không quay lại. `Guttindriyo` (hộ trì các căn) có nghĩa là, trong sáu căn, vì ở đây ý căn đã được nói riêng, nên là người có các căn được bảo vệ theo phần còn lại đã được nói. `Rakkhitamānasāno` (có tâm được bảo vệ) có nghĩa là `mānasa` chính là `mānasāna`; tâm ấy của vị ấy được bảo vệ, nên gọi là `rakkhitamānasāno`. Được nói rằng, vị ấy có tâm được bảo vệ, giống như không bị phiền não làm ô nhiễm. `Anavassuto` (không bị rò rỉ) có nghĩa là nhờ sự thực hành này, vị ấy không có sự rò rỉ của phiền não trong các đối tượng khác nhau. `Apariḍayhamāno` (không bị thiêu đốt) là không bị thiêu đốt bởi các ngọn lửa phiền não. Hoặc là, không bị rò rỉ ra bên ngoài, không bị thiêu đốt ở bên trong. Phần còn lại cũng theo phương pháp đã được nói.

Okkhittacakkhugāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải về bài kệ Okkhittacakkhu đã kết thúc.

120. Ohārayitvāti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira aññopi cātumāsikabrahmadatto nāma rājā catumāse catumāse uyyānakīḷaṃ gacchati. So ekadivasaṃ gimhānaṃ majjhimamāse uyyānaṃ pavisanto uyyānadvāre pattasañchannaṃ pupphālaṅkatasākhāviṭapaṃ pāricchattakakoviḷāraṃ disvā ekaṃ pupphaṃ gahetvā uyyānaṃ pāvisi. Tato ‘‘raññā aggapupphaṃ gahita’’nti aññataropi amacco hatthikkhandhe ṭhito ekameva pupphaṃ aggahesi. Etenevupāyena sabbo [Pg.212] balakāyo aggahesi. Pupphehi anassādentā pattampi gaṇhiṃsu. So rukkho nippattapuppho khandhamattova ahosi. Rājā sāyanhasamaye uyyānā nikkhamanto taṃ disvā ‘‘kiṃ kato ayaṃ rukkho, mamāgamanavelāya maṇivaṇṇasākhantaresu pavāḷasadisapupphālaṅkato ahosi, idāni nippattapuppho jāto’’ti cintento tasseva avidūre apupphitarukkhaṃ sañchannapalāsaṃ addasa. Disvā cassa etadahosi – ‘‘ayaṃ rukkho pupphabharitasākhattā bahujanassa lobhanīyo ahosi, tena muhutteneva byasanaṃ patto. Ayaṃ panañño alobhanīyattā tatheva ṭhito. Idañcāpi rajjaṃ pupphitarukkho viya lobhanīyaṃ, bhikkhubhāvo pana apupphitarukkho viya alobhanīyo. Tasmā yāva idampi ayaṃ rukkho viya na viluppati, tāva ayamañño sañchannapatto yathā pāricchattako, evaṃ kāsāvena sañchanno hutvā pabbajeyya’’nti. So rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ abhāsi.

120. Sự phát sanh của kệ ngôn bắt đầu bằng ‘Ohārayitvā’ là gì? Tương truyền, ở thành Bārāṇasī, có một vị vua khác tên là Cātumāsikabrahmadatta, cứ mỗi bốn tháng lại đi đến ngự uyển để du hí. Vào một ngày nọ, trong tháng giữa của mùa hạ, trong khi đi vào ngự uyển, ở tại cổng ngự uyển, đức vua nhìn thấy cây vông nem pāricchattaka có cành nhánh được trang hoàng bởi hoa lá sum sê, ngài đã ngắt lấy một đóa hoa rồi đi vào ngự uyển. Sau đó, (nghĩ rằng): ‘Đóa hoa trên ngọn đã được đức vua ngắt lấy,’ một vị quan đại thần khác đang đứng trên lưng voi cũng đã ngắt lấy một đóa hoa. Bằng phương cách ấy, toàn thể quân lính đã ngắt lấy (hoa). Không (chỉ) lấy hoa, họ cũng đã lấy cả lá. Cây ấy đã trở nên không còn lá, không còn hoa, chỉ còn lại thân cây. Vào buổi chiều, trong khi đi ra khỏi ngự uyển, đức vua nhìn thấy cây ấy và suy nghĩ rằng: ‘Cây này đã bị làm sao thế này? Vào lúc ta đến, nó đã được trang hoàng bởi những đóa hoa giống như san hô giữa các cành nhánh có màu sắc như ngọc maṇi, bây giờ đã trở nên không còn lá, không còn hoa.’ Trong khi suy nghĩ như vậy, ở nơi không xa cây ấy, ngài đã nhìn thấy một cây không có hoa, có lá sum sê. Sau khi nhìn thấy, ngài đã có suy nghĩ này: ‘Cây này, vì có cành nhánh đầy hoa, đã là đối tượng đáng tham muốn của nhiều người, do đó, chỉ trong chốc lát đã đi đến sự hủy hoại. Còn cây khác này, vì không đáng tham muốn, đã đứng yên như vậy. Vương quốc này cũng vậy, giống như cây có hoa, là đối tượng đáng tham muốn; còn trạng thái của vị tỳ khưu, giống như cây không có hoa, không phải là đối tượng đáng tham muốn. Do đó, trong khi vương quốc này chưa bị hủy hoại giống như cây kia, ta nên xuất gia, được bao phủ bởi y kāṣāya, giống như cây pāricchattaka khác này có lá sum sê.’ Vị ấy từ bỏ vương quốc, sau khi xuất gia, trong khi thực hành minh sát, đã chứng ngộ tuệ giác Độc Giác và đã thốt lên kệ ngôn cảm hứng này.

Tattha kāsāyavattho abhinikkhamitvāti imassa pādassa gehā nikkhamitvā kāsāyavatthanivattho hutvāti evamattho veditabbo. Sesaṃ vuttanayeneva sakkā viññātunti na vitthāritanti.

Trong đó, ý nghĩa của câu kệ ‘kāsāyavattho abhinikkhamitvā’ nên được hiểu là: ‘Sau khi ra khỏi nhà, đã trở thành người mặc y phục nhuộm màu kāṣāya.’ Phần còn lại có thể được biết chỉ bằng phương pháp đã được nói, nên không được giải thích chi tiết.

Pāricchattakagāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kệ ngôn Pāricchattaka đã được hoàn tất.

Tatiyavaggo niṭṭhito.

Phẩm thứ ba đã được hoàn tất.

121. Rasesūti kā uppatti? Aññataro kira bārāṇasirājā uyyāne amaccaputtehi parivuto silāpaṭṭapokkharaṇiyaṃ kīḷati. Tassa sūdo sabbamaṃsānaṃ rasaṃ gahetvā atīva susaṅkhataṃ amatakappaṃ antarabhattaṃ pacitvā upanāmesi. So tattha gedhamāpanno kassaci kiñci adatvā attanāva bhuñji. Udakaṃ kīḷanto ativikāle nikkhanto sīghaṃ sīghaṃ bhuñji. Yehi saddhiṃ pubbe bhuñjati, na tesaṃ kañci sari. Atha pacchā paṭisaṅkhānaṃ uppādetvā ‘‘aho! Mayā pāpaṃ kataṃ, yvāyaṃ rasataṇhābhibhūto sabbajanaṃ vissaritvā ekakova bhuñjiṃ, handa, naṃ rasataṇhaṃ niggaṇhāmī’’ti rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā attano purimapaṭipattiṃ garahanto tappaṭipakkhaguṇadīpikaṃ imaṃ udānagāthaṃ abhāsi.

121. Sự phát sanh của kệ ngôn bắt đầu bằng ‘Rasesu’ là gì? Tương truyền, một vị vua ở Bārāṇasī, được các con trai của quan đại thần vây quanh, đang du hí trong hồ sen có phiến đá trong ngự uyển. Người đầu bếp của vị ấy, sau khi lấy tinh chất của tất cả các loại thịt, đã nấu và dâng lên một bữa ăn phụ được chế biến rất kỹ lưỡng, giống như vị cam lồ. Vị ấy, đã trở nên tham đắm vào đó, không cho bất cứ ai bất cứ thứ gì, đã tự mình dùng. Trong khi đang chơi đùa dưới nước, ngài đã đi ra vào lúc quá trễ và đã dùng một cách vội vàng. Ngài đã không nhớ đến bất cứ ai trong số những người mà trước đây ngài thường dùng bữa cùng. Sau đó, sau khi làm phát sanh sự suy xét, (ngài nghĩ): ‘Ôi! Ta đã làm điều ác, ta đây, bị ái dục về vị chi phối, đã quên hết mọi người và đã dùng một mình. Thôi nào, ta sẽ chế ngự ái dục về vị này.’ Từ bỏ vương quốc và xuất gia, trong khi thực hành minh sát, ngài đã chứng ngộ tuệ giác Độc Giác, và trong khi tự trách về hành vi trước đây của mình, để chỉ rõ phẩm chất đối nghịch với điều đó, ngài đã thốt lên kệ ngôn cảm hứng này.

Tattha [Pg.213] rasesūti ambilamadhuratittakakaṭukaloṇakhārikakasāvādibhedesu sāyanīyesu. Gedhaṃ akaranti giddhiṃ akaronto, taṇhaṃ anuppādentoti vuttaṃ hoti. Aloloti ‘‘idaṃ sāyissāmi, idaṃ sāyissāmī’’ti evaṃ rasavisesesu anākulo. Anaññaposīti posetabbakasaddhivihārikādivirahito. Kāyasandhāraṇamattena santuṭṭhoti vuttaṃ hoti. Yathā vā pubbe uyyāne rasesu gedhakaraṇasīlo aññaposī āsiṃ, evaṃ ahutvā yāya taṇhāya lolo hutvā rasesu gedhaṃ karoti, taṃ taṇhaṃ hitvā āyatiṃ taṇhāmūlakassa aññassa attabhāvassānibbattāpanena anaññaposīti vuttaṃ hoti. Atha vā atthabhañjanakaṭṭhena kilesā ‘‘aññe’’ti vuccanti, tesaṃ aposanena anaññaposīti ayamettha attho. Sapadānacārīti avokkammacārī anupubbacārī, gharapaṭipāṭiṃ achaḍḍetvā aḍḍhakulañca daliddakulañca nirantaraṃ piṇḍāya pavisamānoti attho. Kule kule appaṭibaddhacittoti khattiyakulādīsu yattha katthaci kilesavasena alaggacitto, candopamo niccanavako hutvāti attho. Sesaṃ vuttanayamevāti.

Trong đó, ‘rasesu’ (trong các vị) có nghĩa là trong các vật có thể nếm được, được phân loại thành chua, ngọt, đắng, cay, mặn, kiềm, chát, v.v. ‘Gedhaṃ akaraṃ’ (không tham đắm) được nói là không tạo ra sự tham lam, không làm phát sanh ái dục. ‘Alolo’ (không dao động) có nghĩa là không bị khuấy động bởi các vị đặc biệt, (nghĩ rằng): ‘Tôi sẽ nếm cái này, tôi sẽ nếm cái này.’ ‘Anaññaposī’ (không nuôi dưỡng người khác) có nghĩa là không có người cần được nuôi dưỡng như đệ tử cùng ở, v.v.; được nói là hài lòng chỉ với việc duy trì thân mạng. Hoặc là, (có thể hiểu là): ‘Trước đây trong ngự uyển, ta đã là người có thói quen tham đắm các vị, là người nuôi dưỡng kẻ khác,’ không còn như vậy nữa; từ bỏ ái dục nào khiến người ta trở nên dao động và tham đắm các vị, bằng việc không làm phát sanh trong tương lai một tự thể khác có ái dục làm gốc rễ, nên được gọi là ‘anaññaposī.’ Hoặc là, do ý nghĩa phá hủy lợi ích, các phiền não được gọi là ‘aññe’ (những cái khác); do không nuôi dưỡng chúng, nên gọi là ‘anaññaposī,’ đây là ý nghĩa ở đây. ‘Sapadānacārī’ (đi khất thực tuần tự) có nghĩa là đi không bỏ sót, đi theo thứ tự; có nghĩa là đi vào để khất thực một cách không gián đoạn, không bỏ qua thứ tự các nhà, cả gia đình giàu có và gia đình nghèo khó. ‘Kule kule appaṭibaddhacitto’ (tâm không bị ràng buộc vào gia đình nào) có nghĩa là tâm không dính mắc do phiền não vào bất cứ gia đình nào, trong các gia đình Sát-đế-lỵ, v.v.; có nghĩa là giống như mặt trăng, luôn luôn mới mẻ. Phần còn lại cũng theo phương pháp đã được nói.

Rasagedhagāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kệ ngôn về sự tham đắm các vị đã được hoàn tất.

122. Pahāya pañcāvaraṇānīti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira aññataro rājā paṭhamajjhānalābhī ahosi. So jhānānurakkhaṇatthaṃ rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ patvā attano paṭipattisampadaṃ dīpento imaṃ udānagāthaṃ abhāsi.

122. Sự phát sanh của kệ ngôn bắt đầu bằng ‘Pahāya pañcāvaraṇāni’ là gì? Tương truyền, một vị vua ở Bārāṇasī đã là người đắc sơ thiền. Vị ấy, vì mục đích bảo vệ thiền, đã từ bỏ vương quốc và xuất gia, trong khi thực hành minh sát, đã đạt đến tuệ giác Độc Giác, và trong khi chỉ rõ sự thành tựu về thực hành của mình, đã thốt lên kệ ngôn cảm hứng này.

Tattha pañcāvaraṇānīti pañca nīvaraṇāni eva, tāni uragasutte (su. ni. 1 ādayo) atthato vuttāni. Tāni pana yasmā abbhādayo viya candasūriye ceto āvaranti, tasmā ‘‘āvaraṇāni cetaso’’ti vuttāni. Tāni upacārena vā appanāya vā pahāya vijahitvāti attho. Upakkileseti upagamma cittaṃ vibādhente akusaladhamme, vatthopamādīsu (ma. ni. 1.70 ādayo) vutte abhijjhādayo vā. Byapanujjāti panuditvā, vipassanāmaggena pajahitvāti attho. Sabbeti anavasese. Evaṃ samathavipassanāsampanno paṭhamamaggena diṭṭhinissayassa pahīnattā anissito, sesamaggehi chetvā tedhātukaṃ [Pg.214] sinehadosaṃ, taṇhārāganti vuttaṃ hoti. Sineho eva hi guṇapaṭipakkhato sinehadosoti vutto. Sesaṃ vuttanayamevāti.

Ở đây, `pañcāvaraṇāni` (năm triền cái) chính là năm nīvaraṇa (năm pháp che lấp). Về ý nghĩa, chúng đã được nói đến trong kinh Uraga. Lại nữa, vì rằng chúng che lấp tâm trí giống như mây mù v.v. che lấp mặt trăng và mặt trời, do đó chúng được gọi là "những pháp che lấp của tâm". Từ bỏ chúng có nghĩa là đoạn trừ bằng cận hành định hoặc an chỉ định. `Upakkilese` (những phiền não) là những pháp bất thiện đến làm não hại tâm, hoặc là tham ái v.v. đã được nói đến trong các kinh như Vatthopama. `Byapanujja` (sau khi loại trừ) có nghĩa là sau khi xua tan, sau khi từ bỏ bằng đạo tuệ quán. `Sabbe` (tất cả) là không còn sót lại. Như vậy, người đã thành tựu chỉ và quán, do đã đoạn trừ nơi nương tựa của tà kiến bằng Sơ đạo nên không còn nương tựa; được nói là đã cắt đứt ái nhiễm, là lỗi lầm của sự luyến ái trong ba cõi, bằng các đạo còn lại. Quả vậy, chính sự luyến ái, do là đối nghịch với các đức tính, nên được gọi là `sinehadosa` (lỗi lầm của sự luyến ái). Phần còn lại có phương pháp đã được nói.

Āvaraṇagāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kệ ngôn về triền cái đã kết thúc.

123. Vipiṭṭhikatvānāti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira aññataro rājā catutthajjhānalābhī ahosi. Sopi jhānānurakkhaṇatthaṃ rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā attano paṭipattisampadaṃ dīpento imaṃ udānagāthaṃ abhāsi.

123. (Kệ ngôn bắt đầu bằng) `Vipiṭṭhikatvāna` có sự phát sinh như thế nào? Nghe nói, ở thành Bārāṇasī, có một vị vua đã đắc Tứ thiền. Vị ấy, vì mục đích hộ trì thiền, đã từ bỏ vương quốc, xuất gia, và trong khi tu tập tuệ quán đã chứng ngộ quả vị Độc Giác Phật. Trong khi trình bày sự thành tựu về pháp hành của mình, vị ấy đã nói lên kệ ngôn cảm hứng này.

Tattha vipiṭṭhikatvānāti piṭṭhito katvā, chaḍḍetvā vijahitvāti attho. Sukhañca dukkhanti kāyikaṃ sātāsātaṃ. Somanassadomanassanti cetasikaṃ sātāsātaṃ. Upekkhanti catutthajjhānupekkhaṃ. Samathanti catutthajjhānasamādhiṃ eva. Visuddhanti pañcanīvaraṇavitakkavicārapītisukhasaṅkhātehi navahi paccanīkadhammehi vimuttattā atisuddhaṃ, niddhantasuvaṇṇamiva vigatūpakkilesanti attho.

Ở đây, `vipiṭṭhikatvāna` có nghĩa là sau khi đặt ở phía sau, sau khi vứt bỏ, sau khi từ bỏ. `Sukhañca dukkhaṃ` (lạc và khổ) là sự dễ chịu và không dễ chịu thuộc về thân. `Somanassadomanassaṃ` (hỷ và ưu) là sự dễ chịu và không dễ chịu thuộc về tâm. `Upekkhaṃ` (xả) là tâm xả của Tứ thiền. `Samathaṃ` (sự tịch tịnh) chính là định của Tứ thiền. `Visuddhaṃ` (thanh tịnh) có nghĩa là vô cùng trong sạch, đã loại trừ các phiền não giống như vàng đã được lọc sạch, do đã giải thoát khỏi chín pháp đối nghịch được gọi là năm triền cái, tầm, tứ, hỷ, và lạc.

Ayaṃ pana yojanā – vipiṭṭhikatvāna sukhañca dukkhañca pubbeva, paṭhamajjhānūpacāreyeva dukkhaṃ tatiyajjhānūpacāreyeva sukhanti adhippāyo. Puna ādito vuttaṃ ca-kāraṃ parato netvā ‘‘somanassaṃ domanassañca vipiṭṭhikatvāna pubbevā’’ti adhikāro. Tena somanassaṃ catutthajjhānūpacāre, domanassañca dutiyajjhānūpacāreyevāti dīpeti. Etāni hi etesaṃ pariyāyato pahānaṭṭhānāni. Nippariyāyato pana dukkhassa paṭhamajjhānaṃ, domanassassa dutiyajjhānaṃ, sukhassa tatiyajjhānaṃ, somanassassa catutthajjhānaṃ pahānaṭṭhānaṃ. Yathāha – ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati etthuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī’’tiādikaṃ (saṃ. ni. 5.510) sabbaṃ aṭṭhasāliniyā dhammasaṅgahaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 165) vuttaṃ. Yathā pubbevāti tīsu paṭhamajjhānādīsu dukkhadomanassasukhāni vipiṭṭhikatvā evamettha catutthajjhāne somanassaṃ vipiṭṭhikatvā imāya paṭipadāya laddhānupekkhaṃ samathaṃ visuddhaṃ eko careti. Sesaṃ vuttanayamevāti.

Đây là cách kết hợp ý nghĩa: "Sau khi để lại sau lưng lạc và khổ ngay từ trước", chủ ý là khổ (được từ bỏ) ngay trong cận hành của Sơ thiền, và lạc (được từ bỏ) ngay trong cận hành của Tam thiền. Lại nữa, đem chữ `ca` được nói ở đầu ra phía sau, có sự liên hệ là "sau khi để lại sau lưng hỷ và ưu ngay từ trước". Do đó, (điều này) trình bày rằng hỷ (được từ bỏ) trong cận hành của Tứ thiền, và ưu (được từ bỏ) ngay trong cận hành của Nhị thiền. Quả vậy, đây là những nơi từ bỏ của chúng theo cách gián tiếp. Còn theo cách trực tiếp, Sơ thiền là nơi từ bỏ của khổ, Nhị thiền là nơi từ bỏ của ưu, Tam thiền là nơi từ bỏ của lạc, Tứ thiền là nơi từ bỏ của hỷ. Như đã được nói: "Vị ấy trú, sau khi chứng đạt Sơ thiền. Ở đây, khổ quyền đã khởi sanh được đoạn diệt không còn dư sót" v.v. Tất cả đã được nói trong Aṭṭhasālinī, Chú giải bộ Dhammasaṅgaṇī. Như (cụm từ) "ngay từ trước" là: sau khi để lại sau lưng khổ, ưu, và lạc trong ba thiền đầu tiên, cũng vậy, ở đây, sau khi để lại sau lưng hỷ trong Tứ thiền, với pháp hành này, tâm xả đã đạt được, sự tịch tịnh, sự thanh tịnh, vị ấy nên sống một mình. Phần còn lại có phương pháp đã được nói.

Vipiṭṭhigāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kệ ngôn Vipiṭṭhi đã kết thúc.

124. Āraddhavīriyoti [Pg.215] kā uppatti? Aññataro kira paccantarājā sahassayodhabalakāyo rajjena khuddako, paññāya mahanto ahosi. So ekadivasaṃ ‘‘kiñcāpi ahaṃ khuddako rajjena, paññavatā pana sakkā sakalajambudīpaṃ gahetu’’nti cintetvā sāmantarañño dūtaṃ pāhesi – ‘‘sattāhabbhantare me rajjaṃ vā detu yuddhaṃ vā’’ti. Tato so attano amacce sannipātāpetvā āha – ‘‘mayā tumhe anāpucchāyeva sāhasaṃ kammaṃ kataṃ, amukassa rañño evaṃ pesitaṃ, kiṃ kātabba’’nti? Te āhaṃsu – ‘‘sakkā, mahārāja, so dūto nivattetu’’nti. ‘‘Na sakkā, gato bhavissatī’’ti. ‘‘Yadi evaṃ vināsitamhā tayā, tena hi dukkhaṃ aññassa satthena marituṃ, handa, mayaṃ aññamaññaṃ paharitvā marāma, attānaṃ paharitvā marāma, ubbandhāma, visaṃ khādāmā’’ti. Evaṃ etesu ekameko maraṇameva saṃvaṇṇeti. Tato rājā ‘‘kiṃ me imehi, atthi, bhaṇe, mayhaṃ yodhā’’ti āha. Atha ‘‘ahaṃ mahārāja yodho, ahaṃ mahārāja yodho’’ti yodhasahassaṃ uṭṭhahi.

124. (Kệ ngôn bắt đầu bằng) `Āraddhavīriyo` có sự phát sinh như thế nào? Nghe nói, có một vị vua ở biên địa, có đội quân một ngàn binh sĩ, nhỏ bé về vương quốc nhưng vĩ đại về trí tuệ. Một ngày nọ, vị ấy suy nghĩ rằng: "Mặc dù ta nhỏ bé về vương quốc, nhưng với trí tuệ, ta có thể chiếm toàn bộ cõi Jambudīpa", rồi phái sứ giả đến vị vua lân cận với thông điệp: "Trong vòng bảy ngày, hãy giao nộp vương quốc cho ta hoặc là giao chiến". Sau đó, vị ấy triệu tập các vị đại thần của mình và nói: "Ta đã làm một việc táo bạo mà không hỏi ý các khanh, đã phái (sứ giả) đến vị vua kia như vậy, phải làm gì đây?". Họ thưa: "Tâu Đại vương, có thể gọi sứ giả đó quay về". (Vua đáp): "Không thể được, (sứ giả) chắc đã đi rồi". (Các đại thần nói): "Nếu vậy, chúng thần đã bị ngài hủy hoại rồi. Thế thì, thật khổ sở khi phải chết bởi vũ khí của kẻ khác. Nào, chúng ta hãy đánh giết lẫn nhau mà chết, hãy tự sát mà chết, hãy treo cổ, hãy uống thuốc độc". Như vậy, mỗi người trong số họ chỉ tán dương cái chết. Sau đó, nhà vua nói: "Ta cần gì những người này? Này các khanh, ta có binh sĩ của ta". Bấy giờ, một ngàn binh sĩ đứng lên, (nói rằng): "Tâu Đại vương, thần là binh sĩ. Tâu Đại vương, thần là binh sĩ".

Rājā ‘‘ete upaparikkhissāmī’’ti mahantaṃ citakaṃ sajjāpetvā āha – ‘‘mayā, bhaṇe, idaṃ sāhasaṃ kataṃ, taṃ me amaccā paṭikkosanti, svāhaṃ citakaṃ pavisissāmi. Ko mayā saddhiṃ pavisissati, kena mayhaṃ jīvitaṃ pariccatta’’nti? Evaṃ vutte pañcasatā yodhā uṭṭhahiṃsu ‘‘mayaṃ, mahārāja, pavisissāmā’’ti. Tato rājā itare pañcasate āha – ‘‘tumhe dāni, tātā, kiṃ karissathā’’ti? Te āhaṃsu – ‘‘nāyaṃ, mahārāja, purisakāro, itthicariyā esā, apica mahārājena paṭirañño dūto pesito, te mayaṃ tena raññā saddhiṃ yujjhitvā marissāmā’’ti. Tato rājā ‘‘pariccattaṃ tumhehi mama jīvita’’nti caturaṅginiṃ senaṃ sannayhitvā tena yodhasahassena parivuto gantvā rajjasīmāya nisīdi.

Nhà vua, (nghĩ rằng) "Ta sẽ thử thách những người này", cho chuẩn bị một giàn thiêu lớn và nói: "Này các khanh, ta đã làm việc táo bạo này, các đại thần của ta phản đối việc đó. Do vậy, ta sẽ bước vào giàn thiêu. Ai sẽ vào cùng với ta? Ai đã hy sinh mạng sống cho ta?". Khi được nói như vậy, năm trăm binh sĩ đứng lên, (nói rằng): "Tâu Đại vương, chúng thần sẽ bước vào". Sau đó, nhà vua nói với năm trăm người còn lại: "Này các con, bây giờ các con sẽ làm gì?". Họ thưa: "Tâu Đại vương, đây không phải là hành động của bậc nam nhi, đó là hành vi của đàn bà. Hơn nữa, Đại vương đã phái sứ giả đến vua địch. Do đó, chúng thần sẽ chiến đấu với vị vua đó và sẽ chết". Sau đó, nhà vua (nói rằng): "Các ngươi đã hy sinh mạng sống cho ta", rồi tập hợp bốn binh chủng, được một ngàn binh sĩ ấy vây quanh, đi đến và đóng quân ở biên giới vương quốc.

Sopi paṭirājā taṃ pavattiṃ sutvā ‘‘are, so khuddakarājā mama dāsassāpi nappahotī’’ti dussitvā sabbaṃ balakāyaṃ ādāya yujjhituṃ nikkhami. Khuddakarājā taṃ abbhuyyātaṃ disvā balakāyaṃ āha – ‘‘tātā, tumhe na bahukā, sabbe sampiṇḍitvā asicammaṃ gahetvā sīghaṃ imassa rañño purato ujukaṃ eva gacchathā’’ti. Te tathā akaṃsu. Athassa [Pg.216] sā senā dvidhā bhinditvā antaramadāsi. Te taṃ rājānaṃ jīvaggāhaṃ gahetvā attano rañño ‘‘taṃ māressāmī’’ti āgacchantassa adaṃsu. Paṭirājā taṃ abhayaṃ yāci. Rājā tassa abhayaṃ datvā sapathaṃ kārāpetvā attano vase katvā tena saha aññaṃ rājānaṃ abbhuggantvā tassa rajjasīmāya ṭhatvā pesesi – ‘‘rajjaṃ vā me detu yuddhaṃ vā’’ti. So ‘‘ahaṃ ekayuddhampi na sahāmī’’ti rajjaṃ niyyādesi. Etenupāyena sabbe rājāno gahetvā ante bārāṇasirājānampi aggahesi.

Vị vua đối nghịch kia nghe được tin tức ấy, tức giận nói: “Này, tên vua Khuddaka kia không đáng làm nô lệ cho ta nữa”, rồi dẫn toàn bộ binh lực xuất quân để giao chiến. Vua Khuddaka thấy (địch quân) đang tiến đến, liền nói với binh lính: “Này các con, các ngươi không đông, tất cả hãy tập hợp lại, cầm lấy gươm và khiên, nhanh chóng tiến thẳng đến trước mặt vị vua này”. Họ đã làm như vậy. Bấy giờ, đạo quân của vị vua kia bị chia làm hai, tạo ra một khoảng trống. Họ bắt sống vị vua ấy và dâng lên cho vua của mình đang tiến đến với ý định “Ta sẽ giết hắn”. Vị vua đối nghịch kia xin tha mạng. Vua (Khuddaka) tha mạng cho ông ta, bắt phải thề, khiến phải quy phục mình, rồi cùng với vị vua ấy tiến đánh một vị vua khác. (Vua Khuddaka) đứng ở biên giới nước của vị vua kia và gửi thông điệp: “Hoặc là dâng nước cho ta, hoặc là giao chiến”. Vị vua kia nói: “Ta không thể chịu nổi dù chỉ một trận chiến” rồi giao nộp vương quốc. Bằng phương cách ấy, (vua Khuddaka) đã thu phục tất cả các vị vua, cuối cùng cũng chiếm được cả vua thành Bārāṇasī.

So ekasatarājaparivuto sakalajambudīparajjaṃ anusāsanto cintesi – ‘‘ahaṃ pubbe khuddako ahosiṃ, somhi idāni attano ñāṇasampattiyā sakalajambudīpamaṇḍalassa issaro rājā jāto. Taṃ kho pana me ñāṇaṃ lokiyavīriyasampayuttaṃ, neva nibbidāya na virāgāya saṃvattati, yaṃnūnāhaṃ iminā ñāṇena lokuttaradhammaṃ gaveseyya’’nti. Tato bārāṇasirañño rajjaṃ datvā puttadārañca sakajanapadeyeva ṭhapetvā sabbaṃ pahāya pabbajitvā vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ sacchikatvā attano vīriyasampattiṃ dīpento imaṃ udānagāthaṃ abhāsi.

Vị vua ấy, được một trăm lẻ một vị vua vây quanh, trong khi cai trị toàn cõi Jambudīpa, đã suy nghĩ rằng: “Trước kia ta là người nhỏ bé, nay ta nhờ sự thành tựu về trí tuệ của mình đã trở thành vị vua làm chủ toàn cõi Jambudīpa. Nhưng trí tuệ này của ta chỉ tương ưng với tinh tấn thế gian, không đưa đến sự nhàm chán, không đưa đến sự ly tham. Chắc chắn ta nên dùng trí tuệ này để tìm cầu pháp siêu thế”. Sau đó, ngài trao lại vương quốc cho vua thành Bārāṇasī, để vợ con lại quê nhà của mình, từ bỏ tất cả, xuất gia, bắt đầu tu tập thiền minh sát, chứng ngộ quả vị Độc Giác Phật, và để biểu thị sự thành tựu về tinh tấn của mình, đã nói lên bài kệ cảm hứng này.

Tattha āraddhaṃ vīriyaṃ assāti āraddhavīriyo. Etena attano mahāvīriyataṃ dasseti. Paramattho vuccati nibbānaṃ, paramatthassa patti paramatthapatti, tassā paramatthapattiyā. Etena vīriyārambhena pattabbaṃ phalaṃ dasseti. Alīnacittoti etena vīriyūpatthambhānaṃ cittacetasikānaṃ alīnataṃ dasseti. Akusītavuttīti etena ṭhānacaṅkamādīsu kāyassa anavasīdanaṃ dasseti. Daḷhanikkamoti etena ‘‘kāmaṃ taco ca nhāru cā’’ti (ma. ni. 2.184; a. ni. 2.5; mahāni. 196) evaṃ pavattaṃ padahanavīriyaṃ dasseti, yaṃ taṃ anupubbasikkhādīsu padahanto ‘‘kāyena ceva paramatthasaccaṃ sacchikarotī’’ti vuccati. Atha vā etena maggasampayuttaṃ vīriyaṃ dasseti. Tampi daḷhañca bhāvanāpāripūrigatattā, nikkamo ca sabbaso paṭipakkhā nikkhantattā, tasmā taṃsamaṅgīpuggalopi daḷho nikkamo assāti ‘‘daḷhanikkamo’’ti vuccati. Thāmabalūpapannoti maggakkhaṇe kāyathāmena ca ñāṇabalena ca upapanno. Atha vā thāmabhūtena balena [Pg.217] upapanno, thirañāṇabalūpapannoti vuttaṃ hoti. Etena tassa vīriyassa vipassanāñāṇasampayogaṃ dīpento yogapadhānabhāvaṃ sādheti. Pubbabhāgamajjhimaukkaṭṭhavīriyavasena vā tayopi pādā yojetabbā. Sesaṃ vuttanayamevāti.

Trong đó, āraddhavīriyo có nghĩa là “người có tinh tấn đã được khởi sự”. Bằng từ này, ngài chỉ ra sự tinh tấn vĩ đại của mình. Paramattha (nghĩa tối hậu) được gọi là Nibbāna; sự chứng đạt nghĩa tối hậu là paramatthapatti; (để) chứng đạt nghĩa tối hậu ấy. Bằng từ này, ngài chỉ ra quả cần phải đạt được nhờ sự khởi đầu tinh tấn. Bằng từ alīnacitto (tâm không co rút), ngài chỉ ra tính không co rút của tâm và tâm sở được tinh tấn nâng đỡ. Bằng từ akusītavutti (hạnh không lười biếng), ngài chỉ ra sự không mỏi mệt của thân trong các tư thế đứng, đi kinh hành, v.v. Bằng từ daḷhanikkamo (sự xuất ly kiên cố), ngài chỉ ra sự tinh tấn nỗ lực được tiến hành như trong câu “Dù cho chỉ còn da, gân, và xương…”, sự tinh tấn ấy, khi nỗ lực trong các học giới tuần tự, được gọi là “chứng ngộ chân lý tối hậu bằng chính thân này”. Hoặc là, bằng từ này, ngài chỉ ra tinh tấn tương ưng với đạo. Tinh tấn ấy cũng kiên cố vì đã đạt đến sự viên mãn của tu tập, và là sự xuất ly vì đã thoát khỏi hoàn toàn các pháp đối nghịch; do đó, người thành tựu tinh tấn ấy có sự xuất ly kiên cố, nên được gọi là daḷhanikkamo. Thāmabalūpapanno (thành tựu sức mạnh và năng lực) nghĩa là trong khoảnh khắc đạo, người ấy thành tựu sức mạnh của thân và năng lực của trí tuệ. Hoặc là, thành tựu năng lực là sức mạnh; có nghĩa là thành tựu năng lực trí tuệ vững chắc. Bằng từ này, khi chỉ ra sự tương ưng của tinh tấn ấy với trí tuệ minh sát, ngài xác lập bản chất của sự nỗ lực hành thiền. Hoặc là, cả ba câu kệ nên được liên kết theo phương diện tinh tấn ở giai đoạn đầu, giai đoạn giữa, và giai đoạn tột đỉnh. Phần còn lại cũng theo cách đã được giải thích.

Āraddhavīriyagāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kệ về Tinh Tấn Khởi Sự đã hoàn tất.

125. Paṭisallānanti kā uppatti? Imissā gāthāya āvaraṇagāthāya viya uppatti, natthi koci viseso. Atthavaṇṇanāya panassā paṭisallānanti tehi tehi sattasaṅkhārehi paṭinivattitvā sallānaṃ, ekamantasevitā ekībhāvo kāyavivekoti attho. Jhānanti paccanīkajhāpanato ārammaṇalakkhaṇūpanijjhānato ca cittaviveko vuccati. Tattha aṭṭha samāpattiyo nīvaraṇādipaccanīkajhāpanato kasiṇādiārammaṇūpanijjhānato ca ‘‘jhāna’’nti vuccati. Vipassanāmaggaphalāni sattasaññādipaccanīkajhāpanato lakkhaṇūpanijjhānato ca ‘‘jhāna’’ni vuccati. Idha pana ārammaṇūpanijjhānameva adhippetaṃ. Evametaṃ paṭisallānañca jhānañca ariñcamāno ajahamāno anissajjamāno. Dhammesūti vipassanūpagesu pañcakkhandhādidhammesu. Niccanti satataṃ samitaṃ abbokiṇṇaṃ. Anudhammacārīti te dhamme ārabbha pavattanena anugataṃ vipassanādhammaṃ caramāno. Atha vā dhammesūti ettha dhammāti navalokuttaradhammā, tesaṃ dhammānaṃ anulomo dhammoti anudhammo, vipassanāyetaṃ adhivacanaṃ. Tattha ‘‘dhammānaṃ niccaṃ anudhammacārī’’ti vattabbe gāthābandhasukhatthaṃ vibhattibyattayena ‘‘dhammesū’’ti vuttaṃ siyā. Ādīnavaṃ sammasitā bhavesūti tāya anudhammacāritāsaṅkhātāya vipassanāya aniccākārādidosaṃ tīsu bhavesu samanupassanto evaṃ imāya kāyacittavivekasikhāpattavipassanāsaṅkhātāya paṭipadāya adhigatoti vattabbo eko careti evaṃ yojanā veditabbā.

125. (Kệ) Paṭisallāna (Độc cư) có duyên khởi là gì? Duyên khởi của bài kệ này giống như bài kệ Āvaraṇa, không có gì khác biệt. Về phần giải nghĩa, paṭisallāna (độc cư) là sự ẩn mình sau khi quay lưng lại với các hữu vi của chúng sanh; nghĩa là sự lui về một nơi vắng vẻ, sống một mình, tức là thân viễn ly. Jhāna (thiền) được gọi là tâm viễn ly, do việc thiêu đốt các pháp đối nghịch và do việc quán chiếu sâu sắc đối tượng và đặc tính. Trong đó, tám bậc thiền chứng được gọi là jhāna do việc thiêu đốt các pháp đối nghịch như các triền cái và do việc quán chiếu sâu sắc các đối tượng như kasina. Minh sát, đạo và quả được gọi là jhāna do việc thiêu đốt các pháp đối nghịch như chúng sanh tưởng và do việc quán chiếu sâu sắc các đặc tính. Tuy nhiên, ở đây chỉ muốn nói đến sự quán chiếu sâu sắc đối tượng. Như vậy, (nghĩa là) không từ bỏ, không rời xa, không xả ly sự độc cư và thiền định này. Dhammesu (trong các pháp) nghĩa là trong các pháp như năm uẩn, là nền tảng cho minh sát. Niccaṃ (thường xuyên) nghĩa là liên tục, đều đặn, không gián đoạn. Anudhammacārī (người thực hành pháp tùy pháp) nghĩa là người thực hành pháp minh sát, vốn thuận theo sự vận hành lấy các pháp ấy làm đối tượng. Hoặc là, ở đây dhammā là chín pháp siêu thế; pháp thuận theo các pháp ấy là anudhammo; đây là một tên gọi khác của minh sát. Trong trường hợp đó, đáng lẽ phải nói là dhammānaṃ niccaṃ anudhammacārī, nhưng để cho vần điệu của câu kệ được hay, có thể đã có sự thay đổi biến cách thành dhammesu. Ādīnavaṃ sammasitā bhavesu (thấy rõ sự nguy hại trong các cõi hữu) nghĩa là, bằng pháp hành tùy pháp được gọi là minh sát ấy, người ấy thấy rõ sự nguy hại như tướng vô thường v.v. trong ba cõi hữu. Như vậy, cần phải hiểu sự liên kết như sau: “đã chứng đắc” bằng con đường thực hành này, được gọi là minh sát, vốn đã đạt đến đỉnh cao của thân viễn ly và tâm viễn ly, nên “hãy sống một mình”.

Paṭisallānagāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kệ về Độc Cư đã hoàn tất.

126. Taṇhakkhayanti [Pg.218] kā uppatti? Aññataro kira bārāṇasirājā mahaccarājānubhāvena nagaraṃ padakkhiṇaṃ karoti. Tassa sarīrasobhāya āvajjitahadayā sattā purato gacchantāpi nivattitvā tameva ullokenti, pacchato gacchantāpi, ubhohi passehi gacchantāpi. Pakatiyā eva hi buddhadassane puṇṇacandasamuddarājadassane ca atitto loko. Atha aññatarā kuṭumbiyabhariyāpi uparipāsādagatā sīhapañjaraṃ vivaritvā olokayamānā aṭṭhāsi. Rājā taṃ disvā paṭibaddhacitto hutvā amaccaṃ āṇāpesi – ‘‘jānāhi tāva, bhaṇe, ‘ayaṃ itthī sasāmikā vā asāmikā vā’’’ti? So ñatvā ‘‘sasāmikā, devā’’ti ārocesi. Atha rājā cintesi – ‘‘imā vīsatisahassanāṭakitthiyo devaccharāyo viya maṃ eva ekaṃ abhiramāpenti, so dānāhaṃ etāpi atussitvā parassa itthiyā taṇhaṃ uppādesiṃ. Sā uppannā apāyameva ākaḍḍhatī’’ti taṇhāya ādīnavaṃ disvā ‘‘handa, naṃ niggaṇhāmī’’ti rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ abhāsi.

126. Nguồn gốc của kệ ngôn bắt đầu bằng câu Taṇhakkhaya là gì? Tương truyền, có một vị vua ở Bārāṇasī, với uy lực vương giả vĩ đại, đang đi tuần quanh thành phố. Chúng sanh có tâm bị thu hút bởi vẻ đẹp thân thể của ngài, dù đang đi phía trước cũng quay lại nhìn chính ngài, những người đi phía sau cũng vậy, và những người đi hai bên cũng vậy. Thật vậy, thế gian vốn không bao giờ thỏa mãn với việc nhìn thấy một vị Phật, nhìn thấy trăng tròn, đại dương, và một vị vua. Bấy giờ, vợ của một gia chủ nọ, đang ở trên lầu cao, đã mở cửa sổ chấn song và đứng nhìn. Nhà vua trông thấy nàng, lòng khởi lên sự quyến luyến, bèn ra lệnh cho một vị đại thần: 'Này khanh, hãy đi tìm hiểu xem người phụ nữ này đã có chồng hay chưa có chồng?' Vị ấy sau khi biết được, bèn tâu rằng: 'Tâu Đại vương, nàng đã có chồng.' Bấy giờ, nhà vua suy nghĩ: 'Hai mươi ngàn vũ nữ này, giống như các thiên nữ, chỉ làm vui cho một mình ta. Vậy mà giờ đây, ta không hài lòng với cả họ, lại khởi lên ái dục đối với vợ của người khác. Ái dục ấy một khi đã khởi lên, chỉ kéo lôi vào các cõi khổ.' Thấy được sự nguy hại của ái dục, ngài nghĩ: 'Thôi, ta sẽ chế ngự nó.' Ngài từ bỏ vương quốc, xuất gia, và trong khi tu tập minh sát, đã chứng ngộ tuệ giác của một vị Phật Độc Giác và thốt lên câu kệ cảm hứng này.

Tattha taṇhakkhayanti nibbānaṃ, evaṃ diṭṭhādīnavāya vā taṇhāya appavattiṃ. Appamattoti sātaccakārī, sakkaccakārī. Aneḷamūgoti alālāmukho. Atha vā aneḷo ca amūgo ca, paṇḍito byattoti vuttaṃ hoti. Hitasukhasampāpakaṃ sutamassa atthīti sutavā, āgamasampannoti vuttaṃ hoti. Satīmāti cirakatādīnaṃ anussaritā. Saṅkhātadhammoti dhammūpaparikkhāya pariññātadhammo. Niyatoti ariyamaggena niyatabhāvappatto. Padhānavāti sammappadhānavīriyasampanno. Uppaṭipāṭiyā esa pāṭho yojetabbo. Evameva tehi appamādādīhi samannāgato niyāmasampāpakena padhānena padhānavā, tena padhānena sampattaniyāmato niyato, tato arahattappattiyā saṅkhātadhammo. Arahā hi puna saṅkhātabbābhāvato ‘‘saṅkhātadhammo’’ti vuccati. Yathāha – ‘‘ye ca saṅkhātadhammāse, ye ca sekhā puthū idhā’’ti (su. ni. 1044; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 7). Sesaṃ vuttanayamevāti.

Trong đó, 'sự đoạn tận ái dục' (taṇhakkhaya) là Niết-bàn, hoặc là sự không khởi lên của ái dục mà sự nguy hại của nó đã được thấy rõ. 'Không dể duôi' (appamatta) nghĩa là người hành động liên tục, người hành động một cách trân trọng. 'Không câm ngọng' (aneḷamūga) nghĩa là người không có miệng chảy nước dãi. Hoặc là, vừa không chảy nước dãi vừa không câm ngọng, có nghĩa là bậc hiền trí, thông thạo. 'Người có học' (sutavā) là người có sự học hỏi mang lại lợi ích và hạnh phúc; có nghĩa là người thành tựu về kinh điển. 'Người có niệm' (satīmā) là người ghi nhớ những việc đã làm từ lâu, v.v. 'Người đã thẩm sát các pháp' (saṅkhātadhamma) là người có các pháp đã được liễu tri nhờ sự thẩm sát về pháp. 'Người chắc chắn' (niyata) là người đã đạt đến trạng thái chắc chắn nhờ Thánh đạo. 'Người tinh cần' (padhānavā) là người thành tựu về tinh tấn chánh cần. Đoạn văn này nên được hiểu theo thứ tự ngược lại. Cũng vậy, người đã thành tựu không dể duôi v.v., là 'người tinh cần' (padhānavā) nhờ sự tinh cần mang lại sự chắc chắn. Nhờ sự tinh cần đó mà đạt được sự chắc chắn, nên là 'người chắc chắn' (niyato). Từ đó, do đạt được A-la-hán quả, nên là 'người đã thẩm sát các pháp' (saṅkhātadhamma). Thật vậy, một vị A-la-hán, do không còn gì phải thẩm sát nữa, nên được gọi là 'người đã thẩm sát các pháp'. Như có lời dạy: 'Những vị đã thẩm sát các pháp, và nhiều vị hữu học ở đây.' (Kinh Tập 1044; Tiểu Xiển Minh, phẩm Ajitamāṇavapucchā 7). Phần còn lại cũng theo như cách đã giải thích.

Taṇhakkhayagāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kệ ngôn về sự đoạn tận ái dục đã hoàn tất.

127. Sīhovāti [Pg.219] kā uppatti? Aññatarassa kira bārāṇasirañño dūre uyyānaṃ hoti, so pageva uṭṭhāya uyyānaṃ gacchanto antarāmagge yānā oruyha udakaṭṭhānaṃ upagato ‘‘mukhaṃ dhovissāmī’’ti. Tasmiñca padese sīhī sīhapotakaṃ janetvā gocarāya gatā. Rājapuriso taṃ disvā ‘‘sīhapotako, devā’’ti ārocesi. Rājā ‘‘sīho kira kassaci na bhāyatī’’ti taṃ upaparikkhituṃ bheriādīni ākoṭāpesi, sīhapotako taṃ saddaṃ sutvāpi tatheva sayi. Atha yāvatatiyaṃ ākoṭāpesi. So tatiyavāre sīsaṃ ukkhipitvā sabbaṃ parisaṃ oloketvā tatheva sayi. Atha rājā ‘‘yāvassa mātā nāgacchati, tāva gacchāmā’’ti vatvā gacchanto cintesi – ‘‘tadahujātopi sīhapotako na santasati na bhāyati, kudāssu nāmāhampi taṇhādiṭṭhiparitāsaṃ chaḍḍetvā na santaseyyaṃ na bhāyeyya’’nti? So taṃ ārammaṇaṃ gahetvā gacchanto puna kevaṭṭehi macche gahetvā sākhāsu bandhitvā pasārite jāle vātaṃ asaṅgaṃyeva gacchamānaṃ disvā tasmiṃ nimittaṃ aggahesi – ‘‘kudāssu nāmāhampi taṇhādiṭṭhimohajālaṃ phāletvā evaṃ asajjamāno gaccheyya’’nti?

127. Nguồn gốc của kệ ngôn bắt đầu bằng câu Sīho va là gì? Tương truyền, có một vị vua ở Bārāṇasī có một khu vườn ngự uyển ở xa. Ngài thức dậy từ sớm, trong khi đi đến vườn ngự uyển, ngài xuống xe ở giữa đường và đi đến một nơi có nước với ý định: 'Ta sẽ rửa mặt.' Và tại nơi đó, một con sư tử cái sau khi sinh một con sư tử con đã đi kiếm mồi. Một người lính của vua trông thấy nó bèn tâu: 'Tâu Đại vương, một con sư tử con.' Nhà vua nghĩ: 'Nghe nói sư tử không sợ bất cứ ai,' bèn cho người đánh trống và các nhạc cụ khác để thử nó. Sư tử con dù nghe thấy âm thanh vẫn nằm yên như cũ. Rồi ngài cho đánh đến lần thứ ba. Đến lần thứ ba, nó ngẩng đầu lên, nhìn khắp đoàn tùy tùng, rồi lại nằm yên như cũ. Bấy giờ, nhà vua nói: 'Chúng ta hãy đi trước khi mẹ nó quay về,' và trong khi đi, ngài suy nghĩ: 'Ngay cả một con sư tử con mới sinh hôm nay cũng không kinh hãi, không sợ sệt. Chừng nào ta mới có thể từ bỏ sự kinh hãi do ái dục và tà kiến, để không còn kinh hãi, không còn sợ sệt?' Lấy đó làm đối tượng, ngài đi tiếp, rồi lại thấy gió thổi qua không vướng mắc vào tấm lưới do những người đánh cá giăng ra sau khi đã bắt cá và treo lên cành cây, ngài liền lấy đó làm một hình ảnh: 'Chừng nào ta mới có thể phá tan tấm lưới ái dục, tà kiến và si mê, để đi tới mà không bị vướng mắc như vậy?'

Atha uyyānaṃ gantvā silāpaṭṭapokkharaṇiyā tīre nisinno vātabbhāhatāni padumāni onamitvā udakaṃ phusitvā vātavigame puna yathāṭhāne ṭhitāni udakena anupalittāni disvā tasmiṃ nimittaṃ aggahesi – ‘‘kudāssu nāmāhampi yathā etāni udake jātāni udakena anupalittāni tiṭṭhanti. Evaṃ loke jāto lokena anupalitto tiṭṭheyya’’nti. So punappunaṃ ‘‘yathā sīho vāto padumāni, evaṃ asantasantena asajjamānena anupalittena bhavitabba’’nti cintetvā rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ abhāsi.

Bấy giờ, sau khi đến vườn ngự uyển và ngồi bên bờ hồ sen có kè đá, ngài thấy những đóa hoa sen bị gió thổi cúi xuống chạm mặt nước, rồi khi gió lặng lại vươn lên vị trí cũ mà không bị nước làm vấy bẩn, ngài liền lấy đó làm một hình ảnh: 'Chừng nào ta mới có thể, giống như những đóa sen này sinh ra trong nước mà vẫn không bị nước làm vấy bẩn, được sinh ra trong đời mà vẫn không bị đời làm vấy bẩn?' Ngài suy đi nghĩ lại: 'Như con sư tử, như ngọn gió, như những đóa hoa sen, ta phải trở nên không kinh hãi, không vướng mắc, không vấy bẩn.' Suy nghĩ như vậy, ngài từ bỏ vương quốc, xuất gia, và trong khi tu tập minh sát, đã chứng ngộ tuệ giác của một vị Phật Độc Giác và thốt lên câu kệ cảm hứng này.

Tattha sīhoti cattāro sīhā – tiṇasīho, paṇḍusīho, kāḷasīho, kesarasīhoti. Tesaṃ kesarasīho aggamakkhāyati. So idha adhippeto. Vāto puratthimādivasena anekavidho. Padumaṃ rattasetādivasena. Tesu yo koci vāto yaṃ kiñci padumañca vaṭṭatiyeva. Tattha yasmā santāso nāma attasinehena hoti, attasineho [Pg.220] ca nāma taṇhālepo, sopi diṭṭhisampayuttena vā diṭṭhivippayuttena vā lobhena hoti, sopi ca taṇhāyeva. Sajjanaṃ pana tattha upaparikkhādivirahitassa mohena hoti, moho ca avijjā. Tattha samathena taṇhāya pahānaṃ, vipassanāya avijjāya. Tasmā samathena attasinehaṃ pahāya sīhova saddesu aniccadukkhādīsu asantasanto, vipassanāya mohaṃ pahāya vātova jālamhi khandhāyatanādīsu asajjamāno, samatheneva lobhaṃ lobhasampayuttadiṭṭhiñca pahāya, padumaṃva toyena sabbabhavabhogalobhena alippamāno. Ettha ca samathassa sīlaṃ padaṭṭhānaṃ, samatho samādhissa, samādhi vipassanāyāti evaṃ dvīsu dhammesu siddhesu tayo khandhā siddhāva honti. Tattha sīlakkhandhena sūro hoti. So sīhova saddesu āghātavatthūsu kujjhitukāmatāya na santasati, paññākkhandhena paṭividdhasabhāvo vātova jālamhi khandhādidhammabhede na sajjati, samādhikkhandhena vītarāgo padumaṃva toyena rāgena na lippati. Evaṃ samathavipassanāhi sīlasamādhipaññākkhandhehi ca yathāsambhavaṃ taṇhāvijjānaṃ tiṇṇañca akusalamūlānaṃ pahānavasena asantasanto asajjamāno alippamāno ca veditabbo. Sesaṃ vuttanayamevāti.

Ở đây, câu "sīho" (sư tử) có nghĩa là có bốn loại sư tử: sư tử cỏ, sư tử vàng nhạt, sư tử đen, và sư tử bờm. Trong số đó, sư tử bờm được gọi là cao quý nhất. Nó được ám chỉ ở đây. Gió có nhiều loại, tùy theo hướng đông v.v. Hoa sen (cũng có nhiều loại) tùy theo màu đỏ, trắng v.v. Trong số đó, bất kỳ ngọn gió nào cũng lay động bất kỳ hoa sen nào. Ở đây, vì sự kinh hãi phát sinh từ lòng yêu mến bản thân, và lòng yêu mến bản thân chính là sự bôi trét của ái dục, điều đó cũng phát sinh từ lòng tham, dù tương ưng hay bất tương ưng với tà kiến, và điều đó cũng chính là ái dục. Còn sự dính mắc ở đó là do si mê đối với người thiếu sự thẩm sát, và si mê chính là vô minh. Ở đây, sự đoạn trừ ái dục là nhờ thiền chỉ, (đoạn trừ) vô minh là nhờ thiền quán. Do đó, nhờ thiền chỉ đoạn trừ lòng yêu mến bản thân, trở nên không kinh hãi trước các âm thanh (như sư tử), (cũng như) trước vô thường, khổ v.v.; nhờ thiền quán đoạn trừ si mê, trở nên không dính mắc vào các uẩn, xứ v.v., như gió không dính vào lưới; chính nhờ thiền chỉ đoạn trừ lòng tham và tà kiến tương ưng với tham, trở nên không bị lấm bẩn bởi lòng tham đối với mọi cõi hữu và tài sản, như hoa sen không bị lấm bẩn bởi nước. Và ở đây, giới là nền tảng gần của thiền chỉ, thiền chỉ là nền tảng gần của định, định là (nền tảng gần) của thiền quán. Như vậy, khi hai pháp (chỉ và quán) được thành tựu, ba uẩn cũng được thành tựu. Trong đó, nhờ giới uẩn, vị ấy trở nên dũng mãnh. Vị ấy không kinh hãi trước các âm thanh là đối tượng của sân hận do ý muốn tức giận, giống như sư tử. Nhờ tuệ uẩn, với bản chất đã thâm nhập (sự thật), vị ấy không dính mắc vào sự phân biệt các pháp như uẩn v.v., như gió không dính vào lưới. Nhờ định uẩn, đã ly tham, vị ấy không bị lấm bẩn bởi tham ái, như hoa sen không bị lấm bẩn bởi nước. Như vậy, cần phải hiểu rằng vị ấy không kinh hãi, không dính mắc, và không lấm bẩn là do sự đoạn trừ ái dục và vô minh, cùng ba bất thiện căn, tùy theo trường hợp, bằng thiền chỉ và thiền quán, và bằng giới, định, tuệ uẩn. Phần còn lại cũng theo phương pháp đã nói.

Sīhādigāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải về kệ ngôn liên quan đến sư tử đã kết thúc.

128. Sīho yathāti kā uppatti? Aññataro kira bārāṇasirājā paccantaṃ kupitaṃ vūpasametuṃ gāmānugāmimaggaṃ chaḍḍetvā ujuṃ aṭavimaggaṃ gahetvā mahatiyā senāya gacchati. Tena ca samayena aññatarasmiṃ pabbatapāde sīho bālasūriyātapaṃ tappamāno nipanno hoti. Taṃ disvā rājapurisā rañño ārocesuṃ. Rājā ‘‘sīho kira na santasatī’’ti bheripaṇavādisaddaṃ kārāpesi, sīho tatheva nipajji. Dutiyampi kārāpesi, sīho tatheva nipajji. Tatiyampi kārāpesi, tadā ‘‘sīho mama paṭisattu atthī’’ti catūhi pādehi suppatiṭṭhitaṃ patiṭṭhahitvā sīhanādaṃ nadi. Taṃ sutvā hatthārohādayo hatthiādīhi orohitvā tiṇagahanāni paviṭṭhā, hatthiassagaṇā disāvidisā palātā. Rañño hatthīpi rājānaṃ gahetvā vanagahanāni pothayamāno palāyi[Pg.221]. Rājā taṃ sandhāretuṃ asakkonto rukkhasākhāya olambitvā pathaviṃ patitvā ekapadikamaggena gacchanto paccekabuddhānaṃ vasanaṭṭhānaṃ pāpuṇi. Tattha paccekabuddhe pucchi – ‘‘api, bhante, saddamassutthā’’ti? ‘‘Āma, mahārājā’’ti. ‘‘Kassa saddaṃ, bhante’’ti? ‘‘Paṭhamaṃ bherisaṅkhādīnaṃ, pacchā sīhassā’’ti. ‘‘Na bhāyittha, bhante’’ti. ‘‘Na mayaṃ, mahārāja, kassaci saddassa bhāyāmā’’ti. ‘‘Sakkā pana, bhante, mayhampi edisaṃ kātu’’nti? ‘‘Sakkā, mahārāja, sace pabbajissasī’’ti. ‘‘Pabbajāmi, bhante’’ti. Tato naṃ pabbājetvā pubbe vuttanayeneva ābhisamācārikaṃ sikkhāpesuṃ. Sopi pubbe vuttanayeneva vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ abhāsi.

128. Sự tích của câu kệ "Sīho yathā" là gì? Tương truyền, một vị vua xứ Bārāṇasī, để dẹp yên vùng biên địa nổi loạn, đã bỏ con đường qua các làng mạc, đi theo con đường thẳng xuyên rừng với một đạo quân lớn. Và vào lúc ấy, tại chân một ngọn núi nọ, một con sư tử đang nằm sưởi nắng ban mai. Thấy nó, các thị vệ của vua đã tâu lên vua. Vua nghĩ "Nghe nói sư tử không sợ hãi" nên đã ra lệnh cho tạo ra âm thanh của trống, tù và v.v., con sư tử vẫn nằm yên như cũ. Vua ra lệnh lần thứ hai, con sư tử vẫn nằm yên. Vua ra lệnh lần thứ ba, lúc đó con sư tử nghĩ "Ta có kẻ thù", nó đứng vững trên bốn chân và rống lên tiếng rống của sư tử. Nghe tiếng rống đó, những người quản tượng v.v. đã xuống khỏi voi v.v. và trốn vào các bụi cây, đàn voi và ngựa chạy tán loạn khắp các phương. Con voi của vua cũng mang theo nhà vua, vừa chạy vừa phá nát các bụi cây trong rừng. Vua không thể kìm giữ nó lại, đã bám vào một cành cây, rồi rơi xuống đất, đi theo một lối mòn và đến được nơi ở của các vị Phật Độc Giác. Ở đó, ngài hỏi các vị Phật Độc Giác: "Thưa các ngài, các ngài có nghe thấy tiếng động không?" "Thưa Đại vương, có." "Thưa các ngài, đó là tiếng của ai?" "Lúc đầu là tiếng trống, tù và v.v., sau đó là tiếng của sư tử." "Thưa các ngài, các ngài không sợ hãi sao?" "Thưa Đại vương, chúng tôi không sợ hãi bất kỳ tiếng động nào." "Thưa các ngài, liệu con có thể làm được như vậy không?" "Thưa Đại vương, có thể, nếu ngài xuất gia." "Thưa các ngài, con xin xuất gia." Sau đó, các vị đã cho ngài xuất gia và dạy cho ngài các học giới thuộc về oai nghi cao thượng theo phương pháp đã nói trước đây. Vị ấy cũng tu tập thiền quán theo phương pháp đã nói trước đây, đã chứng ngộ quả vị Độc Giác và thốt lên bài kệ cảm hứng này.

Tattha sahanā ca hananā ca sīghajavattā ca sīho. Kesarasīhova idha adhippeto. Dāṭhā balamassa atthīti dāṭhabalī. Pasayha abhibhuyyāti ubhayaṃ cārī-saddena saha yojetabbaṃ pasayhacārī abhibhuyyacārīti. Tattha pasayha niggahetvā caraṇena pasayhacārī, abhibhavitvā santāsetvā vasīkatvā caraṇena abhibhuyyacārī. Svāyaṃ kāyabalena pasayhacārī, tejasā abhibhuyyacārī, tattha sace koci vadeyya – ‘‘kiṃ pasayha abhibhuyya cārī’’ti, tato migānanti sāmivacanaṃ upayogatthe katvā ‘‘mige pasayha abhibhuyya cārī’’ti paṭivattabbaṃ. Pantānīti dūrāni. Senāsanānīti vasanaṭṭhānāni. Sesaṃ vuttanayeneva sakkā jānitunti na vitthāritanti.

Trong đó, (chúng sanh) được gọi là `sīho` (sư tử) vì nó chịu đựng, vì nó giết hại, và vì nó có tốc độ nhanh. Sư tử bờm được ám chỉ ở đây. Nó được gọi là `dāṭhabalī` (kẻ có sức mạnh ở răng nanh) vì nó có sức mạnh là răng nanh. Cả hai từ `pasayha` (bằng vũ lực) và `abhibhuyya` (chế ngự) nên được kết hợp với từ `cārī` (kẻ đi lại), thành `pasayhacārī` và `abhibhuyyacārī`. Trong đó, `pasayhacārī` là kẻ đi lại bằng cách dùng vũ lực và đàn áp; `abhibhuyyacārī` là kẻ đi lại bằng cách áp đảo, khủng bố, và khuất phục. Nó là `pasayhacārī` bằng sức mạnh thân thể, là `abhibhuyyacārī` bằng uy lực. Ở đây, nếu có ai hỏi: "Nó đi lại bằng vũ lực, chế ngự cái gì?", thì nên trả lời bằng cách chuyển sở hữu cách `migānaṃ` (của các loài thú) thành đối cách, rằng: "Nó đi lại bằng vũ lực, chế ngự các loài thú". `Pantāni` nghĩa là xa xôi. `Senāsanāni` nghĩa là nơi ở. Phần còn lại có thể được biết theo phương pháp đã nói, vì vậy không được giải thích chi tiết.

Dāṭhabalīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải về kệ ngôn Dāṭhabalī đã kết thúc.

129. Mettaṃ upekkhanti kā uppatti? Aññataro kira rājā mettādijhānalābhī ahosi. So ‘‘jhānasukhantarāyo rajja’’nti jhānānurakkhaṇatthaṃ rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ abhāsi.

129. Sự tích của câu kệ "Mettaṃ upekkhaṃ" là gì? Tương truyền, có một vị vua đã đắc các thiền như tâm từ v.v. Vị ấy, nghĩ rằng "Vương quốc là một trở ngại cho lạc của thiền", đã từ bỏ vương quốc để bảo vệ thiền, rồi xuất gia, tu tập thiền quán, đã chứng ngộ quả vị Độc Giác và thốt lên bài kệ cảm hứng này.

Tattha ‘‘sabbe sattā sukhitā bhavantū’’tiādinā nayena hitasukhūpanayanakāmatā mettā. ‘‘Aho vata imamhā dukkhā mucceyyu’’ntiādinā nayena ahitadukkhāpanayanakāmatā karuṇā. ‘‘Modanti vata bhonto sattā, modanti sādhu suṭṭhū’’tiādinā nayena hitasukhāvippayogakāmatā muditā. ‘‘Paññāyissanti sakena kammenā’’ti sukhadukkhaajjhupekkhanatā upekkhā. Gāthābandhasukhatthaṃ pana uppaṭipāṭiyā mettaṃ vatvā upekkhā [Pg.222] vuttā, muditā ca pacchā. Vimuttinti catassopi etā attano paccanīkadhammehi vimuttattā vimuttiyo. Tena vuttaṃ – ‘‘mettaṃ upekkhaṃ karuṇaṃ vimuttiṃ, āsevamāno muditañca kāle’’ti.

Ở đây, tâm từ là sự mong muốn mang lại lợi ích và an lạc theo phương cách như: “Mong rằng tất cả chúng sanh được an lạc.” Tâm bi là sự mong muốn loại trừ điều bất lợi và khổ đau theo phương cách như: “Ôi! Mong sao các chúng sanh thoát khỏi khổ đau này.” Tâm hỷ là sự mong muốn không bị chia lìa khỏi lợi ích và an lạc theo phương cách như: “Ôi! Các chúng sanh đang hoan hỷ, hoan hỷ thay, tốt đẹp thay.” Tâm xả là sự giữ thái độ trung dung đối với an lạc và khổ đau (với ý nghĩ): “Họ sẽ (thừa hưởng quả) tùy theo nghiệp của chính mình.” Tuy nhiên, vì lợi ích cho việc kết cấu kệ ngôn, sau khi nói về tâm từ, tâm xả được nói đến không theo thứ tự, và tâm hỷ được nói sau cùng. Về (từ) ‘sự giải thoát’ (vimuttiṃ), cả bốn pháp này được gọi là các sự giải thoát (vimuttiyo) vì chúng đã giải thoát khỏi các pháp đối nghịch của chính mình. Do đó, đã được nói rằng: “Thực hành tâm từ, tâm xả, tâm bi, sự giải thoát, và tâm hỷ đúng thời.”

Tattha āsevamānoti tisso tikacatukkajjhānavasena, upekkhaṃ catutthajjhānavasena bhāvayamāno. Kāleti mettaṃ āsevitvā tato vuṭṭhāya karuṇaṃ, tato vuṭṭhāya muditaṃ, tato itarato vā nippītikajjhānato vuṭṭhāya upekkhaṃ āsevamāno eva ‘‘kāle āsevamāno’’ti vuccati, āsevituṃ vā phāsukakāle. Sabbena lokena avirujjhamānoti dasasu disāsu sabbena sattalokena avirujjhamāno. Mettādīnañhi bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti, sattesu ca virodhibhūto paṭigho vūpasammati. Tena vuttaṃ – ‘‘sabbena lokena avirujjhamāno’’ti. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana mettādikathā aṭṭhasāliniyā dhammasaṅgahaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 251) vuttā. Sesaṃ vuttasadisamevāti.

Ở đây, ‘thực hành’ (āsevamāno) có nghĩa là đang tu tập ba (tâm vô lượng đầu) theo cách của tam thiền và tứ thiền, và tu tập tâm xả theo cách của tứ thiền. ‘Đúng thời’ (kāle) là khi vị ấy thực hành tâm từ, rồi xuất khỏi trạng thái đó để thực hành tâm bi, rồi xuất khỏi trạng thái đó để thực hành tâm hỷ, rồi xuất khỏi trạng thái đó hoặc từ một thiền không có hỷ để thực hành tâm xả; như vậy được gọi là “thực hành đúng thời”; hoặc là, vào thời điểm thuận tiện để thực hành. ‘Không mâu thuẫn với toàn thể thế giới’ (sabbena lokena avirujjhamāno) có nghĩa là không mâu thuẫn với toàn thể thế giới chúng sanh trong mười phương. Thật vậy, do đã tu tập tâm từ, v.v., các chúng sanh trở nên không đáng ghét, và sân hận, vốn là sự đối nghịch, đối với chúng sanh được lắng dịu. Do đó, đã được nói rằng: “không mâu thuẫn với toàn thể thế giới.” Đây là phần tóm lược ở đây, còn phần chi tiết, bài thuyết về tâm từ, v.v., đã được nói trong bộ Chú giải Pháp Tụ, tên là Aṭṭhasālinī. Phần còn lại cũng tương tự như đã nói.

Appamaññāgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kệ ngôn về Vô Lượng Tâm đã hoàn tất.

130. Rāgañca dosañcāti kā uppatti? Rājagahaṃ kira nissāya mātaṅgo nāma paccekabuddho viharati sabbapacchimo paccekabuddhānaṃ. Atha amhākaṃ bodhisatte uppanne devatāyo bodhisattassa pūjanatthāya āgacchantiyo taṃ disvā ‘‘mārisā, mārisā, buddho loke uppanno’’ti bhaṇiṃsu. So nirodhā vuṭṭhahanto taṃ sutvā attano jīvitakkhayaṃ disvā himavante mahāpapāto nāma pabbato paccekabuddhānaṃ parinibbānaṭṭhānaṃ. Tattha ākāsena gantvā pubbe parinibbutapaccekabuddhassa aṭṭhisaṅghātaṃ papāte pakkhipitvā silātale nisīditvā imaṃ udānagāthaṃ abhāsi.

130. (Kệ ngôn bắt đầu bằng) ‘Tham và sân’ (rāgañca dosañca) có sự xuất hiện như thế nào? Nghe nói rằng, một vị Phật Độc Giác tên là Mātaṅga, vị Phật Độc Giác cuối cùng trong tất cả, đang trú ngụ gần thành Rājagaha. Rồi khi Bồ-tát của chúng ta xuất hiện, các vị chư thiên đang đến để đảnh lễ Bồ-tát, khi thấy vị ấy, đã nói rằng: “Thưa ngài, thưa ngài, một vị Phật đã xuất hiện trên thế gian.” Vị ấy, khi đang xuất khỏi Diệt tận định, nghe thấy điều đó và thấy rằng mạng sống của mình sắp kết thúc, (đã nghĩ): “Ở Hy-mã-lạp sơn có một ngọn núi tên là Mahāpapāta, là nơi các vị Phật Độc Giác nhập Niết-bàn.” (Vị ấy) đi đến đó bằng đường không, đặt bộ xương của một vị Phật Độc Giác đã nhập Niết-bàn trước đó vào trong vực thẳm, rồi ngồi trên một phiến đá và thốt lên lời cảm hứng kệ ngôn này.

Tattha rāgadosamohā uragasutte vuttāva. Saṃyojanānīti dasa saṃyojanāni, tāni ca tena tena maggena sandālayitvā. Asantasaṃ jīvitasaṅkhayamhīti jīvitasaṅkhayo vuccati cuticittassa paribhedo. Tasmiñca jīvitasaṅkhaye jīvitanikantiyā pahīnattā asantasanti. Ettāvatā sopādisesaṃ [Pg.223] nibbānadhātuṃ attano dassetvā gāthāpariyosāne anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyīti.

Ở đây, tham, sân, và si đã được nói đến trong kinh Uraga. ‘Các kiết sử’ (saṃyojanāni) là mười kiết sử, và (vị ấy) đã cắt đứt chúng bằng các đạo lộ tương ứng. Về (cụm từ) ‘không run sợ trước sự kết thúc của mạng sống’ (asantasaṃ jīvitasaṅkhayamhi), sự kết thúc của mạng sống được gọi là sự tan rã của tâm tử. Và trong sự kết thúc của mạng sống đó, vì đã từ bỏ sự ham muốn trong đời sống, nên (vị ấy) không run sợ. Bằng chừng ấy lời, vị ấy đã chỉ ra Hữu dư y Niết-bàn giới của mình, và vào cuối kệ ngôn, đã nhập Vô dư y Niết-bàn giới.

Jīvitasaṅkhayagāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích kệ ngôn về Sự Kết Thúc Của Mạng Sống đã hoàn tất.

131. Bhajantīti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira aññataro rājā ādigāthāya vuttappakārameva phītaṃ rajjaṃ samanusāsati. Tassa kharo ābādho uppajji, dukkhā vedanā pavattanti. Vīsatisahassitthiyo taṃ parivāretvā hatthapādasambāhanādīni karonti. Amaccā ‘‘na dānāyaṃ rājā jīvissati, handa, mayaṃ attano saraṇaṃ gavesāmā’’ti cintetvā aññatarassa rañño santikaṃ gantvā upaṭṭhānaṃ yāciṃsu. Te tattha upaṭṭhahantiyeva, na kiñci labhanti. Rājā ābādhā vuṭṭhahitvā pucchi – ‘‘itthannāmo ca itthannāmo ca kuhi’’nti? Tato taṃ pavattiṃ sutvāva sīsaṃ cāletvā tuṇhī ahosi. Tepi amaccā ‘‘rājā vuṭṭhito’’ti sutvā tattha kiñci alabhamānā paramena pārijuññena pīḷitā punadeva āgantvā rājānaṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Tena ca raññā ‘‘kuhiṃ, tātā, tumhe gatā’’ti vuttā āhaṃsu – ‘‘devaṃ dubbalaṃ disvā ājīvikabhayenamhā asukaṃ nāma janapadaṃ gatā’’ti. Rājā sīsaṃ cāletvā cintesi – ‘‘yaṃnūnāhaṃ tameva ābādhaṃ dassessaṃ, kiṃ punapi evaṃ kareyyuṃ, no’’ti? So pubbe rogena phuṭṭho viya bāḷhaṃ vedanaṃ dassento gilānālayaṃ akāsi. Itthiyo samparivāretvā pubbasadisameva sabbaṃ akaṃsu. Tepi amaccā tatheva puna bahutaraṃ janaṃ gahetvā pakkamiṃsu. Evaṃ rājā yāvatatiyaṃ sabbaṃ pubbasadisaṃ akāsi, tepi tatheva pakkamiṃsu. Tato catutthampi te āgate disvā rājā – ‘‘aho! Ime dukkaraṃ akaṃsu, ye maṃ byādhitaṃ pahāya anapekkhā pakkamiṃsū’’ti nibbinno rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchikatvā imaṃ udānagāthaṃ abhāsi.

131. (Kệ ngôn bắt đầu bằng) ‘Họ thân cận’ (bhajanti) có sự xuất hiện như thế nào? Nghe nói rằng, ở Bārāṇasī, có một vị vua đang cai trị một vương quốc thịnh vượng đúng như cách đã được nói trong kệ ngôn đầu tiên. Một căn bệnh hiểm nghèo phát sinh nơi vị ấy, các cảm thọ đau đớn khởi lên. Hai mươi ngàn người phụ nữ vây quanh và làm những việc như xoa bóp tay chân. Các vị quan đại thần suy nghĩ: “Bây giờ vị vua này sẽ không sống được. Thôi nào, chúng ta hãy tìm nơi nương tựa cho mình,” rồi đi đến một vị vua khác và xin được hầu hạ. Họ hầu hạ ở đó nhưng không nhận được gì. Nhà vua, sau khi khỏi bệnh, đã hỏi: “Người tên này và người tên kia đâu rồi?” Sau khi nghe câu chuyện đó, ngài chỉ lắc đầu và im lặng. Các vị quan đại thần ấy, khi nghe rằng “nhà vua đã khỏi bệnh” và không nhận được gì ở nơi đó, bị dằn vặt bởi sự thất bại cùng cực, lại quay về, đảnh lễ nhà vua và đứng sang một bên. Và khi được nhà vua hỏi: “Này các khanh, các khanh đã đi đâu?”, họ thưa: “Thưa bệ hạ, thấy bệ hạ suy yếu, vì sợ mất kế sinh nhai, chúng thần đã đi đến xứ sở tên là...” Nhà vua lắc đầu và suy nghĩ: “Hay là ta sẽ giả vờ mắc lại chính căn bệnh đó. Liệu họ có làm như vậy một lần nữa hay không?” Vị ấy, như thể bị bệnh tật tấn công như trước, đã giả vờ bệnh, thể hiện những cảm thọ dữ dội. Các người phụ nữ vây quanh và làm mọi việc y như trước. Các vị quan đại thần ấy cũng lại như vậy, dẫn theo nhiều người hơn và bỏ đi. Như vậy, nhà vua đã làm mọi việc y như trước cho đến lần thứ ba, và họ cũng bỏ đi y như vậy. Sau đó, vào lần thứ tư, khi thấy họ trở về, nhà vua (nghĩ): “Ôi! Những người này đã làm một việc khó làm, họ đã bỏ rơi ta khi ta bị bệnh, không chút đoái hoài mà bỏ đi.” Cảm thấy chán ngán, ngài từ bỏ vương quốc và xuất gia, tu tập thiền quán, chứng ngộ quả vị Phật Độc Giác và thốt lên lời cảm hứng kệ ngôn này.

Tattha bhajantīti sarīrena allīyantā payirupāsanti. Sevantīti añjalikammādīhi kiṃkārapaṭissāvitāya ca paricaranti. Kāraṇaṃ attho etesanti kāraṇatthā, bhajanāya ca sevanāya ca nāññaṃ kāraṇamatthi, attho eva nesaṃ kāraṇaṃ, atthahetu sevantīti vuttaṃ hoti. Nikkāraṇā [Pg.224] dullabhā ajja mittāti ‘‘ito kiñci lacchāmā’’ti evaṃ attapaṭilābhakāraṇena nikkāraṇā, kevalaṃ –

Ở đây, ‘họ thân cận’ (bhajanti) có nghĩa là họ gần gũi, thân cận về mặt thể xác. ‘Họ phục vụ’ (sevanti) có nghĩa là họ phục vụ bằng những hành động như chắp tay và bằng sự vâng lời. ‘Vì có nguyên nhân’ (kāraṇatthā) có nghĩa là những người có lợi ích làm nguyên nhân; không có nguyên nhân nào khác cho việc thân cận và phục vụ, lợi ích chính là nguyên nhân của họ; có nghĩa là, họ phục vụ vì lợi ích. Về (câu) ‘Bạn bè không vì vụ lợi ngày nay thật khó tìm’ (nikkāraṇā dullabhā ajja mittā): (Họ không phải là bạn bè không vì vụ lợi) vì có nguyên nhân là để đạt được lợi ích cho bản thân, (với ý nghĩ) “chúng ta sẽ nhận được điều gì đó từ đây”. (Trái lại, bạn bè) không vì nguyên nhân (vụ lợi), chỉ đơn thuần là...

‘‘Upakāro ca yo mitto, yo mitto sukhadukkhako;

Atthakkhāyī ca yo mitto, yo mitto anukampako’’ti. (dī. ni. 3.265) –

“Người bạn hay giúp đỡ, người bạn chung vui buồn; người bạn chỉ điều lợi, và người bạn hay thương xót.”

Evaṃ vuttena ariyena mittabhāvena samannāgatā dullabhā ajja mittā. Attaṭṭhapaññāti attani ṭhitā etesaṃ paññā. Attānameva oloketi, na aññanti attho. ‘‘Attatthapaññā’’tipi pāṭho, tassa attano atthameva oloketi, na paratthanti attho. ‘‘Diṭṭhatthapaññā’’ti ayampi kira porāṇapāṭho, tassa sampati diṭṭheyeva atthe etesaṃ paññā, na āyatinti attho. Diṭṭhadhammikatthaṃyeva oloketi, na samparāyikatthanti vuttaṃ hoti. Asucīti asucinā anariyena kāyavacīmanokammena samannāgatā.

Những người bạn được phú bẩm phẩm chất bạn bè cao thượng đã được nói đến như vậy ngày nay thật khó tìm. Attaṭṭhapaññā có nghĩa là trí tuệ của họ được thiết lập nơi tự thân. Nghĩa là: chỉ nhìn đến tự thân, không nhìn đến người khác. Cũng có cách đọc là ‘Attatthapaññā’, nghĩa là: chỉ nhìn đến lợi ích của bản thân, không nhìn đến lợi ích của người khác. ‘Diṭṭhatthapaññā’ cũng được cho là một cách đọc cổ, nghĩa là: trí tuệ của họ chỉ ở nơi lợi ích thấy được trong hiện tại, không ở nơi tương lai. Có thể nói rằng: chỉ nhìn đến lợi ích trong đời này, không nhìn đến lợi ích trong đời sau. Asuci có nghĩa là được phú bẩm thân nghiệp, khẩu nghiệp, và ý nghiệp không trong sạch, không cao thượng.

Khaggavisāṇakappoti khaggena rukkhādayo chindanto viya sakasiṅgena pabbatādayo cuṇṇavicuṇṇaṃ kurumāno vicaratīti khaggavisāṇo. Visasadisā āṇāti visāṇā. Khaggaṃ viyāti khaggaṃ. Khaggaṃ visāṇaṃ yassa migassa soyaṃ migo khaggavisāṇo, tassa khaggavisāṇassa kappo khaggavisāṇakappo. Khaggavisāṇasadiso paccekabuddho eko adutiyo asahāyo careyya vihareyya vatteyya yapeyya yāpeyyāti attho.

Khaggavisāṇakappo: Con tê giác (khaggavisāṇa) được gọi như vậy vì nó đi lại, dùng sừng của mình để nghiền nát núi non v.v... như người dùng gươm (khagga) để chặt cây cối v.v... Con thú nào có cái sừng (visāṇa) như thanh gươm (khagga), con thú ấy là tê giác (khaggavisāṇa). Khaggavisāṇakappo là giống như con tê giác ấy. Nghĩa là: vị Phật Độc Giác, tương tự như con tê giác, nên đi, nên sống, nên tồn tại, nên duy trì sự sống một mình, không có người thứ hai, không có bạn đồng hành.

132. Visuddhasīlāti visesena suddhasīlā, catupārisuddhiyā suddhasīlā. Suvisuddhapaññāti suṭṭhu visuddhapaññā, rāgādivirahitattā parisuddhamaggaphalapaṭisambhidādipaññā. Samāhitāti saṃ suṭṭhu āhitā, santike ṭhapitacittā. Jāgariyānuyuttāti jāgaraṇaṃ jāgaro, niddātikkamoti attho. Jāgarassa bhāvo jāgariyaṃ, jāgariye anuyuttā jāgariyānuyuttā. Vipassakāti ‘‘aniccaṃ dukkhaṃ anattā’’ti visesena passanasīlā, vipassanaṃ paṭṭhapetvā viharantīti attho. Dhammavisesadassīti dasakusaladhammānaṃ [Pg.225] catusaccadhammassa navalokuttaradhammassa vā visesena passanasīlā. Maggaṅgabojjhaṅgagateti sammādiṭṭhādīhi maggaṅgehi satisambojjhaṅgādīhi bojjhaṅgehi gate sampayutte ariyadhamme. Vijaññāti visesena jaññā, jānantāti attho.

132. Visuddhasīlā: có giới trong sạch một cách đặc biệt, có giới trong sạch nhờ Tứ Biến Tịnh. Suvisuddhapaññā: có trí tuệ hoàn toàn trong sạch; trí tuệ về đạo, quả, phân tích v.v... được thanh tịnh do đã từ bỏ tham ái v.v... Samāhitā: được định tĩnh tốt đẹp, có tâm được đặt gần bên (chú tâm). Jāgariyānuyuttā: chuyên tâm tỉnh thức. Jāgaraṇaṃ là jāgaro, nghĩa là vượt qua sự buồn ngủ. Trạng thái tỉnh táo là jāgariyaṃ, chuyên tâm vào sự tỉnh thức là jāgariyānuyuttā. Vipassakā: có khuynh hướng thấy một cách đặc biệt là ‘vô thường, khổ, vô ngã’, nghĩa là họ sống sau khi đã thiết lập thiền quán. Dhammavisesadassī: có khuynh hướng thấy một cách đặc biệt mười pháp thiện, bốn Thánh đế, hoặc chín pháp siêu thế. Maggaṅgabojjhaṅgagateti: trong Thánh pháp đã đạt đến, tức là tương ưng với, các chi đạo như chánh kiến v.v... và các giác chi như niệm giác chi v.v... Vijaññā: nên biết một cách đặc biệt, nghĩa là họ biết.

133. Suññatāppaṇihitañcānimittanti anattānupassanāvasena suññatavimokkhañca dukkhānupassanāvasena appaṇihitavimokkhañca, aniccānupassanāvasena animittavimokkhañca. Āsevayitvāti vaḍḍhetvā. Ye katasambhārā dhīrā janā jinasāsanamhi sāvakattaṃ sāvakabhāvaṃ na vajanti na pāpuṇanti, te dhīrā katasambhārā sayambhū sayameva bhūtā paccekajinā paccekabuddhā bhavanti.

133. Suññatāppaṇihitañcānimittanti: là không giải thoát do quán vô ngã, vô nguyện giải thoát do quán khổ, và vô tướng giải thoát do quán vô thường. Āsevayitvā: có nghĩa là đã phát triển. Những bậc trí tuệ nào đã tích lũy các điều kiện cần thiết, những vị không đi đến, không đạt được địa vị thinh văn trong giáo pháp của bậc Chiến Thắng, những bậc trí tuệ ấy đã tích lũy các điều kiện cần thiết, trở thành bậc tự giác ngộ, trở thành các vị Độc Giác Phật (Paccekajinā, Paccekabuddha).

134. Kiṃ bhūtā? Mahantadhammā pūritamahāsambhārā bahudhammakāyā anekadhammasabhāvasarīrā. Punapi kiṃ bhūtā? Cittissarā cittagatikā jhānasampannāti attho. Sabbadukkhoghatiṇṇā sakalasaṃsāraoghaṃ tiṇṇā atikkantā udaggacittā kodhamānādikilesavirahitattā somanassacittā santamanāti attho. Paramatthadassī pañcakkhandhadvādasāyatanadvattiṃsākārasaccapaṭiccasamuppādādivasena paramatthaṃ uttamatthaṃ dassanasīlā. Acalābhītaṭṭhena sīhopamā sīhasadisāti attho. Khaggavisāṇakappā khaggavisāṇamigasiṅgasadisā gaṇasaṅgaṇikābhāvenāti attho.

134. Các vị ấy như thế nào? Mahantadhammā: có các pháp vĩ đại, đã hoàn mãn các tư lương vĩ đại, có nhiều pháp thân, có thân thể với bản chất của vô số pháp. Lại nữa, các vị ấy như thế nào? Cittissarā, cittagatikā: làm chủ được tâm, có tâm đi theo ý muốn, nghĩa là đã thành tựu các tầng thiền. Sabbadukkhoghatiṇṇā: đã vượt qua bộc lưu của mọi khổ đau, đã vượt qua và thoát khỏi toàn bộ bộc lưu của luân hồi. Udaggacittā: có tâm phấn chấn, nghĩa là có tâm hoan hỷ, tâm an tịnh, do đã thoát khỏi các phiền não như sân, mạn v.v... Paramatthadassī: có khuynh hướng thấy được nghĩa tối hậu, nghĩa cao tột, thông qua năm uẩn, mười hai xứ, ba mươi hai thể trược, các chân lý, duyên khởi v.v... Acalābhītaṭṭhena sīhopamā: ví như sư tử, tương tự sư tử, theo nghĩa là không lay chuyển và không sợ hãi. Khaggavisāṇakappā: giống như con tê giác, tương tự như sừng của con tê giác, theo nghĩa là không ưa thích hội chúng.

135. Santindriyāti cakkhundriyādīnaṃ sakasakārammaṇe appavattanato santasabhāvaindriyā. Santamanāti santacittā, nikkilesabhāvena santasabhāvacittasaṅkappāti attho. Samādhīti suṭṭhu ekaggacittā. Paccantasattesu patippacārāti paccantajanapadesu sattesu dayākaruṇādīhi paticaraṇasīlā. Dīpā parattha idha vijjalantāti sakalalokānuggahakaraṇena paraloke ca idhaloke ca vijjalantā dīpā padīpasadisāti attho. Paccekabuddhā satataṃ hitāmeti ime paccekabuddhā satataṃ sabbakālaṃ sakalalokahitāya paṭipannāti attho.

135. Santindriyā: có các căn an tịnh, vì nhãn căn v.v... không còn hoạt động trên các đối tượng tương ứng của chúng. Santamanā: có tâm an tịnh, nghĩa là có tâm và tư tưởng an tịnh do không còn phiền não. Samādhī: có tâm nhất điểm tốt đẹp. Paccantasattesu patippacārā: có khuynh hướng đối xử với chúng sanh ở các vùng biên địa bằng lòng từ, bi v.v... Dīpā parattha idha vijjalantā: là những hòn đảo (hoặc ngọn đèn) chiếu sáng ở đời này và đời sau, nghĩa là các vị ấy giống như những ngọn đèn chiếu sáng ở thế gian này và thế gian sau vì các vị ấy giúp đỡ toàn thể thế gian. Paccekabuddhā satataṃ hitāmeti: các vị Phật Độc Giác này luôn luôn mang lại lợi ích, nghĩa là các vị Phật Độc Giác này luôn luôn thực hành vì lợi ích của toàn thể thế gian.

136. Pahīnasabbāvaraṇā [Pg.226] janindāti te paccekabuddhā janānaṃ indā uttamā kāmacchandanīvaraṇādīnaṃ sabbesaṃ pañcāvaraṇānaṃ pahīnattā pahīnasabbāvaraṇā. Ghanakañcanābhāti rattasuvaṇṇajambonadasuvaṇṇapabhā sadisaābhāvantāti attho. Nissaṃsayaṃ lokasudakkhiṇeyyāti ekantena lokassa sudakkhiṇāya aggadānassa paṭiggahetuṃ arahā yuttā, nikkilesattā sundaradānapaṭiggahaṇārahāti attho. Paccekabuddhā satatappitāmeti ime paccekañāṇādhigamā buddhā satataṃ niccakālaṃ appitā suhitā paripuṇṇā, sattāhaṃ nirāhārāpi nirodhasamāpattiphalasamāpattivasena paripuṇṇāti attho.

136. Pahīnasabbāvaraṇā janindā: các vị Phật Độc Giác ấy là bậc chúa tể, bậc tối thượng của nhân loại; do đã đoạn tận tất cả năm triền cái bắt đầu bằng tham dục, nên các vị ấy đã đoạn tận tất cả các chướng ngại. Ghanakañcanābhā: có nghĩa là có ánh quang huy tương tự như ánh quang huy của vàng ròng, vàng Diêm-phù-đàn. Nissaṃsayaṃ lokasudakkhiṇeyyā: chắc chắn xứng đáng nhận sự cúng dường cao quý nhất của thế gian; hoàn toàn xứng đáng và thích hợp để nhận sự cúng dường cao quý nhất, sự bố thí tối thượng của thế gian; nghĩa là xứng đáng nhận sự bố thí tốt đẹp vì không còn phiền não. Paccekabuddhā satatappitāmeti: các vị Phật đã chứng đắc trí tuệ riêng biệt này luôn luôn, thường xuyên được thỏa mãn, hài lòng, viên mãn; nghĩa là các vị ấy được viên mãn ngay cả khi không có thức ăn trong bảy ngày nhờ vào Diệt tận định và Quả định.

137. Patiekā visuṃ sammāsambuddhato visadisā aññe asādhāraṇabuddhā paccekabuddhā. Atha vā –

137. Các vị Phật giác ngộ riêng rẽ (patiekā), riêng biệt, không giống như bậc Chánh Đẳng Giác, là những vị Phật khác, không phổ thông, (nên được gọi là) Phật Độc Giác (paccekabuddhā). Hoặc là –

‘‘Upasaggā nipātā ca, paccayā ca ime tayo;

Nekenekatthavisayā, iti neruttikābravu’’nti. –

‘Tiếp đầu ngữ, bất biến từ, và tiếp vị ngữ, ba loại này có nhiều nghĩa, không phải một nghĩa; các nhà ngữ nguyên học đã nói như vậy.’

Vuttattā patisaddassa ekaupasaggatā pati padhāno hutvā sāmibhūto anekesaṃ dāyakānaṃ appamattakampi āhāraṃ paṭiggahetvā saggamokkhassa pāpuṇanato. Tathā hi annabhārassa bhattabhāgaṃ paṭiggahetvāpassantasseva bhuñjitvā devatāhi sādhukāraṃ dāpetvā tadaheva taṃ duggataṃ seṭṭhiṭṭhānaṃ pāpetvā koṭisaṅkhadhanuppādanena ca, khadiraṅgārajātake (jā. aṭṭha. 1.1.khadiraṅgārajātakavaṇṇanā) mārena nimmitakhadiraṅgārakūpopariuṭṭhitapadumakaṇṇikaṃ madditvā bodhisattena dinnaṃ piṇḍapātaṃ paṭiggahetvā tassa passantasseva ākāsagamanena somanassuppādanena ca, padumavatīaggamahesīputtānaṃ mahājanakarañño deviyā ārādhanena gandhamādanato ākāsena āgamma dānapaṭiggahaṇena mahājanakabodhisattassa ca deviyā ca somanassuppādanena ca, tathā abuddhuppāde chātakabhaye sakalajambudīpe uppanne bārāṇasiseṭṭhino chātakabhayaṃ paṭicca pūretvā rakkhite saṭṭhisahassakoṭṭhāgāre vīhayo khepetvā bhūmiyaṃ nikhātadhaññāni ca cāṭisahassesu pūritadhaññāni ca khepetvā sakalapāsādabhittīsu mattikāhi madditvā limpitadhaññāni ca khepetvā tadā nāḷimattamevāvasiṭṭhaṃ ‘‘idaṃ bhuñjitvā ajja marissāmā’’ti [Pg.227] cittaṃ uppādetvā sayantassa gandhamādanato eko paccekabuddho āgantvā gehadvāre aṭṭhāsi. Seṭṭhi taṃ disvā pasādaṃ uppādetvā jīvitaṃ pariccajamāno paccekabuddhassa patte okiri. Paccekabuddho vasanaṭṭhānaṃ gantvā attano ānubhāvena passantasseva seṭṭhissa pañcapaccekabuddhasatehi saha paribhuñji. Tadā bhattapacitaukkhaliṃ, pidahitvā ṭhapesuṃ.

Do đã được nói rằng, vì tiếp đầu ngữ ‘pati’ có một nghĩa, nên ‘pati’ trở thành chủ, trở thành người làm chủ, sau khi thọ nhận vật thực dù chỉ một chút ít của nhiều thí chủ, vì làm cho (họ) đạt đến cõi trời và giải thoát. Thật vậy, (như trường hợp) sau khi thọ nhận phần cơm của người tên Annabhāra, ăn ngay khi người ấy đang nhìn, khiến chư thiên tán thán "lành thay", ngay trong ngày hôm đó, đã khiến người nghèo khó ấy đạt được địa vị trưởng giả, và bằng cách làm phát sanh tài sản số lượng một crore; và trong Khadiraṅgāra-jātaka, sau khi dẫm lên đài hoa sen mọc trên hố than cây keo do Ma vương hóa hiện, sau khi thọ nhận vật thực khất thực được Bồ-tát dâng cúng, và bằng cách bay lên không trung ngay khi vị ấy đang nhìn, làm phát sanh niềm hoan hỷ; và do sự thỉnh cầu của hoàng hậu vua Mahājanaka, các con trai của chánh cung hoàng hậu Padumavatī từ núi Gandhamādana, đến bằng đường không, bằng việc thọ nhận vật thí, và bằng cách làm phát sanh niềm hoan hỷ cho Bồ-tát Mahājanaka và cho hoàng hậu; tương tự, trong thời kỳ không có Phật, khi nạn đói phát sanh trên toàn cõi Diêm-phù-đề, của vị trưởng giả ở Bārāṇasī, sau khi đã dùng hết lúa trong sáu mươi ngàn kho đã được đổ đầy và gìn giữ vì sợ nạn đói, và các loại hạt đã được chôn dưới đất, và sau khi đã dùng hết các loại hạt được đổ đầy trong hàng ngàn chum vại, và sau khi đã dùng hết các loại hạt được trộn với đất sét và trét lên tất cả các bức tường của lâu đài, khi ấy, chỉ còn lại một đấu. Của người đang nằm ngủ sau khi khởi lên ý nghĩ rằng: "Hôm nay, sau khi ăn cái này, chúng ta sẽ chết", một vị Phật Độc Giác từ núi Gandhamādana đến và đứng ở cửa nhà. Vị trưởng giả thấy ngài, phát sanh lòng tịnh tín, từ bỏ mạng sống, đã đổ (phần ăn) vào bát của vị Phật Độc Giác. Vị Phật Độc Giác đi đến nơi ở, bằng oai lực của mình, đã thọ dụng cùng với năm trăm vị Phật Độc Giác ngay khi vị trưởng giả đang nhìn. Khi ấy, họ đã đậy nắp và đặt nồi cơm đã nấu xuống.

Niddamokkantassa seṭṭhino chātatte uppanne so vuṭṭhahitvā bhariyaṃ āha – ‘‘bhatte ācāmakabhattamattaṃ olokehī’’ti. Susikkhitā sā ‘‘sabbaṃ dinnaṃ nanū’’ti avatvā ukkhaliyā pidhānaṃ vivari. Sā ukkhali taṅkhaṇeva sumanapupphamakuḷasadisassa sugandhasālibhattassa pūritā ahosi. Sā ca seṭṭhi ca santuṭṭhā sayañca sakalagehavāsino ca sakalanagaravāsino ca bhuñjiṃsu. Dabbiyā gahitagahitaṭṭhānaṃ puna pūritaṃ. Sakalasaṭṭhisahassakoṭṭhāgāresu sugandhasāliyo pūresuṃ. Sakalajambudīpavāsino seṭṭhissa gehatoyeva dhaññabījāni gahetvā sukhitā jātā. Evamādīsu anekasattanikāyesu sukhotaraṇaparipālanasaggamokkhapāpanesu pati sāmibhūto buddhoti paccekabuddho. Paccekabuddhānaṃ subhāsitānīti paccekabuddhehi ovādānusāsanīvasena suṭṭhu bhāsitāni kathitāni vacanāni. Caranti lokamhi sadevakamhīti devalokasahite sattaloke caranti pavattantīti attho. Sutvā tathā ye na karonti bālāti tathārūpaṃ paccekabuddhānaṃ subhāsitavacanaṃ ye bālā janā na karonti na manasi karonti, te bālā dukkhesu saṃsāradukkhesu punappunaṃ uppattivasena caranti pavattanti, dhāvantīti attho.

Khi vị trưởng giả đang ngủ, cơn đói cồn cào phát sanh, vị ấy thức dậy và nói với vợ: "Hãy xem thử có còn chút cơm cháy nào không". Người vợ được giáo huấn tốt, không nói rằng: "Chẳng phải đã cho đi hết rồi sao?", đã mở nắp nồi. Ngay lúc ấy, cái nồi ấy đã đầy cơm nấu bằng gạo sāli thơm ngát, có màu sắc giống như nụ hoa lài. Bà ấy và vị trưởng giả đều hoan hỷ, tự mình, tất cả người trong nhà, và tất cả người trong thành đã ăn. Chỗ nào được múc đi bằng vá thì lại đầy trở lại. Lúa sāli thơm ngát đã làm đầy tất cả sáu mươi ngàn kho. Tất cả cư dân cõi Diêm-phù-đề đã lấy hạt giống từ nhà của vị trưởng giả và trở nên an lạc. Trong vô số chúng sanh như vậy và các trường hợp khác, là người chủ trong việc đưa đến, bảo vệ sự an lạc, đưa đến cõi trời và giải thoát, là bậc Giác ngộ, nên gọi là Paccekabuddha (Phật Độc Giác). (Cụm từ) "Những lời thiện thuyết của các vị Phật Độc Giác" có nghĩa là những lời nói đã được các vị Phật Độc Giác nói ra một cách khéo léo, trình bày theo cách giáo huấn và chỉ dạy. (Cụm từ) "Lưu hành trong thế gian cùng với cõi trời" có nghĩa là lưu hành, hiện hữu trong thế giới chúng sanh cùng với thế giới chư thiên. (Cụm từ) "Những kẻ ngu nghe rồi mà không làm theo" có nghĩa là những kẻ ngu nào không thực hành, không tác ý đến những lời thiện thuyết như vậy của các vị Phật Độc Giác, những kẻ ngu ấy lưu hành, hiện hữu, trôi lăn trong các khổ đau, trong khổ đau của luân hồi, do sự tái sanh lặp đi lặp lại.

138. Paccekabuddhānaṃ subhāsitānīti suṭṭhu bhāsitāni caturāpāyato muccanatthāya bhāsitāni vacanāni. Kiṃ bhūtāni? Avassavantaṃ pagghantaṃ khuddaṃ madhuṃ yathā madhuravacanānīti attho. Ye paṭipattiyuttā paṇḍitajanāpi paṭipattīsu vuttānusārena pavattantā tathārūpaṃ madhuravacanaṃ sutvā vacanakarā bhavanti, te paṇḍitajanā saccadasā catusaccadassino sapaññā paññāsahitā bhavantīti attho.

138. (Cụm từ) "Những lời thiện thuyết của các vị Phật Độc Giác" có nghĩa là những lời được nói một cách khéo léo, những lời được nói ra với mục đích giải thoát khỏi bốn đường ác. Những lời ấy như thế nào? Có nghĩa là những lời ngọt ngào, giống như mật ong nhỏ giọt, tuôn chảy. Những bậc hiền trí nào có sự thực hành, sống theo sự thực hành đã được nói đến, sau khi nghe những lời ngọt ngào như vậy, trở thành người làm theo lời dạy, những bậc hiền trí ấy là những người thấy chân lý, thấy bốn chân lý, có nghĩa là trở thành người có trí tuệ, cùng với trí tuệ.

139. Paccekabuddhehi [Pg.228] jinehi bhāsitāti kilese jinanti jiniṃsūti jinā, tehi jinehi paccekabuddhehi vuttā bhāsitā kathitā. Kathā uḷārā ojavantā pākaṭā santi pavattanti. Tā, kathā sakyasīhena sakyarājavaṃsasīhena gotamena tathāgatena abhinikkhamitvā buddhabhūtena naruttamena narānaṃ uttamena seṭṭhena pakāsitā pākaṭīkatā desitāti sambandho. Kimatthanti āha ‘‘dhammavijānanattha’’nti. Navalokuttaradhammaṃ visesena jānāpanatthanti attho.

139. (Cụm từ) "Được các bậc Toàn Thắng, các vị Phật Độc Giác, nói ra" có nghĩa là: các ngài chiến thắng, đã chiến thắng các phiền não, nên gọi là Jina (bậc Toàn Thắng); được các bậc Toàn Thắng, các vị Phật Độc Giác ấy, nói ra, tuyên thuyết, trình bày. Những lời nói ấy cao thượng, có tinh túy, rõ ràng, hiện hữu, lưu hành. Mối liên hệ là: những lời nói ấy đã được bậc Sư tử của dòng Thích-ca, bậc Sư tử của dòng vua Thích-ca, Gotama, Như Lai, sau khi đã xuất gia, đã trở thành Phật, bởi bậc Tối thượng nhân, bậc tối thượng, bậc ưu việt trong loài người, làm cho sáng tỏ, làm cho rõ ràng, thuyết giảng. Để trả lời câu hỏi "Vì mục đích gì?", ngài nói "Vì mục đích biết Pháp". Có nghĩa là vì mục đích làm cho biết một cách đặc biệt về chín Pháp siêu thế.

140. Lokānukampāya imāni tesanti lokānukampatāya lokassa anukampaṃ paṭicca imāni vacanāni imā gāthāyo. Tesaṃ paccekabuddhānaṃ vikubbitāni visesena kubbitāni bhāsitānīti attho. Saṃvegasaṅgamativaḍḍhanatthanti paṇḍitānaṃ saṃvegavaḍḍhanatthañca asaṅgavaḍḍhanatthaṃ ekībhāvavaḍḍhanatthañca mativaḍḍhanatthaṃ paññāvaḍḍhanatthañca sayambhusīhena anācariyakena hutvā sayameva bhūtena jātena paṭividdhena sīhena abhītena gotamena sammāsambuddhena imāni vacanāni pakāsitāni, imā gāthāyo pakāsitā vivaritā uttānīkatāti attho. Itīti parisamāpanatthe nipāto.

140. (Cụm từ) "Những điều này của các ngài là vì lòng bi mẫn thế gian" có nghĩa là: vì lòng bi mẫn thế gian, do duyên bi mẫn đối với thế gian, (nên có) những lời nói này, những kệ ngôn này. Có nghĩa là những điều được hóa hiện, được tạo ra, được nói ra một cách đặc biệt của các vị Phật Độc Giác ấy. (Cụm từ) "Vì mục đích tăng trưởng sự chấn động tâm linh, sự không dính mắc, và trí tuệ" có nghĩa là: vì mục đích tăng trưởng sự chấn động tâm linh cho các bậc hiền trí, và vì mục đích tăng trưởng sự không dính mắc, vì mục đích tăng trưởng trạng thái độc cư, vì mục đích tăng trưởng trí tuệ, tăng trưởng tuệ giác. Có nghĩa là: bởi bậc Sư tử Tự giác, không có thầy, tự mình trở thành, sanh ra, chứng ngộ, bậc Sư tử không sợ hãi, Gotama, bậc Chánh Đẳng Giác, những lời nói này đã được làm cho sáng tỏ, những kệ ngôn này đã được làm cho sáng tỏ, được giải thích, được làm cho rõ ràng. `Iti` là một tiểu từ có nghĩa kết thúc.

Iti visuddhajanavilāsiniyā apadāna-aṭṭhakathāya

Trong bộ Chú giải Thánh nhân ký sự tên là Visuddhajanavilāsinī.

Paccekabuddhāpadānasaṃvaṇṇanā samattā.

Phần giải thích về Thánh nhân ký sự của các vị Phật Độc Giác đã hoàn tất.

3-1. Sāriputtattheraapadānavaṇṇanā

3-1. Phần giải thích về Thánh nhân ký sự của Trưởng lão Sāriputta

Tadanantaraṃ therāpadānasaṅgahagāthāyo saṃvaṇṇetuṃ ‘‘atha therāpadānaṃ suṇāthā’’ti āha. Atha-apadāna-saddānamattho heṭṭhā vuttova. Ettha thera-saddo panāyaṃ kālathirapaññattināmadheyyajeṭṭhādīsu anekesu atthesu vattati. Tathā hi ‘‘therovassikāni pūtīni cuṇṇakajātānī’’tiādīsu (dī. ni. 2.379; ma. ni. 1.112) kāle, therovassikāni cirakālaṃ ovassikānīti attho. ‘‘Theropi tāva mahā’’iccādīsu thire thirasīloti attho. ‘‘Therako ayamāyasmā mahallako’’tiādīsu paññattiyaṃ[Pg.229], lokapaññattimattoti attho. ‘‘Cundatthero phussatthero’’tiādīsu nāmadheyye, evaṃ katanāmoti attho. ‘‘Thero cāyaṃ kumāro mama puttesū’’tiādīsu jeṭṭhe, jeṭṭho kumāroti attho. Idha panāyaṃ kāle ca thire ca vattati. Tasmā ciraṃ kālaṃ ṭhitoti thero, thiratarasīlācāramaddavādiguṇābhiyutto vā theroti vuccati. Thero ca thero ceti therā, therānaṃ apadānaṃ kāraṇaṃ therāpadānaṃ, taṃ therāpadānaṃ suṇāthāti sambandho. Himavantassa avidūre, lambako nāma pabbatotiādi āyasmato sāriputtattherassa apadānaṃ, tassāyasmato mahāmoggallānattherassa ca vatthu evaṃ veditabbaṃ –

Sau đó, để giải thích các kệ tóm tắt về Trưởng Lão Ký Sự, ngài (Chú giải sư) đã nói: “Này, hãy lắng nghe Trưởng Lão Ký Sự”. Ý nghĩa của các từ “atha” và “apadāna” đã được nói đến ở phần trước. Ở đây, từ “thera” (trưởng lão) được dùng với nhiều nghĩa như: thời gian (kāla), kiên cố (thira), sự chế định (paññatti), tên gọi (nāmadheyya), trưởng thượng (jeṭṭha), v.v. Thật vậy, trong các câu như “therovassikāni pūtīni cuṇṇakajātāni” (những thứ đã bị mưa dầm lâu năm, mục nát, tan thành bột), từ này có nghĩa là thời gian (kāle); “therovassikāni” có nghĩa là “cirakālaṃ ovassikāni” (bị mưa dầm trong một thời gian dài). Trong các câu như “theropi tāva mahā” (vị trưởng lão cũng thật vĩ đại), từ này có nghĩa là kiên cố (thire), tức là người có giới hạnh kiên cố (thirasīlo). Trong các câu như “therako ayamāyasmā mahallako” (vị trưởng lão này là bậc đáng kính, bậc cao niên), từ này có nghĩa là sự chế định (paññattiyaṃ), tức chỉ là sự chế định của thế gian (lokapaññattimatto). Trong các câu như “Cundatthero phussatthero” (Trưởng lão Cunda, Trưởng lão Phussa), từ này có nghĩa là tên gọi (nāmadheyye), tức là được đặt tên như vậy (evaṃ katanāmo). Trong các câu như “thero cāyaṃ kumāro mama puttesū” (vị hoàng tử này là trưởng trong số các con của ta), từ này có nghĩa là trưởng thượng (jeṭṭhe), tức là vị hoàng tử lớn nhất (jeṭṭho kumāro). Còn ở đây, từ này được dùng với cả hai nghĩa là thời gian (kāle) và kiên cố (thire). Do đó, người đã tồn tại trong một thời gian dài (ciraṃ kālaṃ ṭhito) được gọi là trưởng lão (thero), hoặc người được phú bẩm các phẩm chất như giới hạnh, đức độ, nhu hòa kiên cố hơn (thiratarasīlācāramaddavādiguṇābhiyutto) được gọi là trưởng lão (thero). Trưởng lão và trưởng lão là các trưởng lão (therā). Câu chuyện (apadānaṃ) tức là nguyên nhân (kāraṇaṃ) của các trưởng lão (therānaṃ) là Trưởng Lão Ký Sự (therāpadānaṃ). Hãy lắng nghe (suṇātha) Trưởng Lão Ký Sự ấy (taṃ therāpadānaṃ), đó là sự liên kết (câu văn). Đoạn “Không xa dãy Hy-mã-lạp, có ngọn núi tên là Lambaka” v.v. là ký sự (apadānaṃ) của Tôn giả Trưởng lão Sāriputta. Câu chuyện về Tôn giả Đại Moggallāna cũng nên được hiểu như vậy.

Atīte kira ito kappato satasahassakappādhike ekaasaṅkhyeyyamatthake āyasmā sāriputto brāhmaṇamahāsālakule nibbattitvā nāmena saradamāṇavo nāma ahosi. Mahāmoggallāno gahapatimahāsālakule nibbattitvā nāmena sirivaḍḍhanakuṭumbiko nāma ahosi. Te ubhopi sahapaṃsukīḷanasahāyā ahesuṃ. Tesu saradamāṇavo pitu accayena kulasantakaṃ dhanaṃ paṭipajjitvā ekadivasaṃ rahogato cintesi – ‘‘imesaṃ sattānaṃ maraṇaṃ nāma ekantikaṃ, tasmā mayā ekaṃ pabbajjaṃ upagantvā vimokkhamaggo gavesitabbo’’ti sahāyaṃ upasaṅkamitvā ‘‘samma, ahaṃ pabbajitukāmo. Kiṃ tvaṃ pabbajituṃ sakkhissasī’’ti vatvā tena ‘‘na sakkhissāmī’’ti vutte ‘‘hotu ahameva pabbajissāmī’’ti ratanakoṭṭhāgārāni vivarāpetvā kapaṇaddhikādīnaṃ mahādānaṃ datvā pabbatapādaṃ gantvā isipabbajjaṃ pabbaji. Tassa pabbajitassa anupabbajjaṃ pabbajitā catusattatisahassamattā brāhmaṇaputtā ahesuṃ. So pañca abhiññāyo aṭṭha ca samāpattiyo nibbattetvā tesampi jaṭilānaṃ kasiṇaparikammaṃ ācikkhi. Te sabbepi pañcābhiññā aṭṭha ca samāpattiyo nibbattisuṃ.

Tương truyền, trong quá khứ, cách đây một a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, Tôn giả Sāriputta đã sanh vào một gia đình Bà-la-môn đại phú, tên là thanh niên Sarada. Đại Moggallāna sanh vào một gia đình gia chủ đại phú, tên là gia chủ Sirivaḍḍhana. Cả hai vị là bạn chơi thuở nhỏ. Trong hai người, thanh niên Sarada sau khi cha qua đời, đã thừa hưởng tài sản của gia tộc. Một hôm, đến một nơi vắng vẻ, chàng suy nghĩ: “Cái chết của các chúng sanh này là điều chắc chắn. Vì vậy, ta nên tìm đến một đời sống xuất gia để tìm kiếm con đường giải thoát.” Chàng đến gặp bạn và nói: “Này bạn, tôi muốn xuất gia. Bạn có thể xuất gia không?” Khi người bạn trả lời: “Tôi không thể,” chàng nói: “Thôi được, một mình tôi sẽ xuất gia.” Chàng cho mở các kho tàng châu báu, bố thí rộng rãi cho người nghèo khó, rồi đi đến chân núi và xuất gia thành đạo sĩ. Cùng xuất gia theo chàng có khoảng bảy mươi bốn ngàn thanh niên Bà-la-môn. Vị ấy đã chứng đắc năm thắng trí và tám thiền chứng, rồi cũng chỉ dạy cho các vị đạo sĩ bện tóc ấy phương pháp thực hành kasina. Tất cả họ cũng đã chứng đắc năm thắng trí và tám thiền chứng.

Tena samayena anomadassī nāma sammāsambuddho loke uppajjitvā pavattitavaradhammacakko satte saṃsāramahoghato tāretvā ekadivasaṃ saradatāpasassa ca antevāsikānañca saṅgahaṃ kattukāmo eko [Pg.230] adutiyo pattacīvaramādāya ākāsena gantvā ‘‘buddhabhāvaṃ me jānātū’’ti tāpasassa passantasseva ākāsato otaritvā pathaviyaṃ patiṭṭhāsi. Saradatāpaso satthu sarīre mahāpurisalakkhaṇāni upadhāretvā ‘‘sabbaññubuddhoyevāya’’nti niṭṭhaṃ gantvā paccuggamanaṃ katvā āsanaṃ paññāpetvā adāsi. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Saradatāpaso satthu santike ekamantaṃ nisīdi.

Vào thời ấy, Đức Chánh Đẳng Giác hiệu là Anomadassī xuất hiện trên thế gian. Sau khi đã chuyển bánh xe Pháp cao thượng và cứu vớt chúng sanh khỏi dòng nước lũ luân hồi, một hôm, với ý muốn tế độ đạo sĩ Sarada và các đệ tử của ông, Ngài một mình, không có người thứ hai, mang y bát, đi bằng đường không và nghĩ rằng: “Mong rằng ông ta biết được Phật quả của ta.” Ngài từ trên không trung hạ xuống và đứng trên mặt đất ngay trước mắt vị đạo sĩ. Đạo sĩ Sarada, sau khi quan sát các tướng của bậc Đại nhân trên thân của Đức Đạo Sư, đã đi đến kết luận: “Vị này chắc chắn là một vị Phật Toàn Giác.” Ông ra đón, chuẩn bị chỗ ngồi và dâng lên. Đức Thế Tôn ngồi xuống trên chỗ ngồi đã được chuẩn bị. Đạo sĩ Sarada ngồi xuống một bên gần Đức Đạo Sư.

Tasmiṃ samaye tassa antevāsikā catusattatisahassamattā jaṭilā paṇītapaṇītāni ojavantāni phalāphalāni gahetvā āgatā satthāraṃ disvā sañjātapasādā attano ācariyassa satthu ca nisinnākāraṃ oloketvā ‘‘ācariya, mayaṃ pubbe ‘tumhehi mahantataro koci natthī’ti maññāma, ayaṃ pana puriso tumhehi mahantataro maññe’’ti āhaṃsu. Kiṃ vadetha, tātā, sāsapena saddhiṃ aṭṭhasaṭṭhiyojanasatasahassubbedhaṃ sineruṃ samaṃ kātuṃ icchatha, sabbaññubuddhena maṃ tulaṃ mā karitthāti. Atha te tāpasā ācariyassa vacanaṃ sutvā ‘‘yāva mahā vatāyaṃ purisuttamo’’ti sabbeva pādesu nipatitvā satthāraṃ vandiṃsu.

Vào lúc đó, bảy mươi bốn ngàn đệ tử đạo sĩ bện tóc của ông, mang theo các loại trái cây ngon ngọt và bổ dưỡng, đã đến. Khi thấy Đức Đạo Sư, họ phát sanh lòng tịnh tín. Nhìn thấy dáng vẻ ngồi của vị thầy mình bên cạnh Đức Đạo Sư, họ nói: “Thưa thầy, trước đây chúng con nghĩ rằng không có ai vĩ đại hơn thầy, nhưng người này dường như vĩ đại hơn thầy.” (Vị thầy đáp:) “Này các con, các con nói gì vậy? Các con muốn so sánh núi Sineru cao một trăm sáu mươi tám ngàn do-tuần với một hạt cải sao? Đừng so sánh ta với một vị Phật Toàn Giác.” Bấy giờ, các vị đạo sĩ ấy nghe lời của thầy mình, (nghĩ rằng:) “Vị nhân sĩ tối thượng này thật là vĩ đại biết bao!” rồi tất cả đều cúi rạp dưới chân và đảnh lễ Đức Đạo Sư.

Atha te ācariyo āha – ‘‘tātā, satthu anucchaviko no deyyadhammo natthi, satthā ca bhikkhācaravelāya idhāgato, handa, mayaṃ deyyadhammaṃ yathābalaṃ dassāma. Tumhehi yaṃ yaṃ paṇītaṃ phalāphalaṃ ābhataṃ, taṃ taṃ āharathā’’ti āharāpetvā hatthe dhovitvā sayaṃ tathāgatassa patte patiṭṭhāpesi. Satthārā phalāphale paṭiggahitamatte devatā dibbojaṃ pakkhipiṃsu. Tāpaso udakampi sayameva parissāvetvā adāsi. Tato bhojanakiccaṃ niṭṭhāpetvā satthari nisinne sabbe antevāsike pakkosāpetvā satthu santike sāraṇīyaṃ kathaṃ kathento nisīdi. Satthā ‘‘dve aggasāvakā bhikkhusaṅghena saddhiṃ āgacchantū’’ti cintesi. Tāvadeva satasahassakhīṇāsavaparivārā aggasāvakā āgantvā bhagavantaṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu.

Bấy giờ, vị thầy của họ nói: “Này các con, chúng ta không có vật cúng dường nào xứng đáng với Đức Đạo Sư, và Đức Đạo Sư đã đến đây vào giờ đi khất thực. Nào, chúng ta hãy cúng dường vật phẩm tùy theo khả năng của mình. Các con đã mang về những loại trái cây ngon nào, hãy mang chúng đến đây.” Sau khi cho mang đến, ông rửa tay và tự mình đặt (trái cây) vào bát của Đức Như Lai. Ngay khi Đức Đạo Sư vừa nhận lấy trái cây, chư thiên đã tẩm vào đó hương vị của trời. Vị đạo sĩ cũng tự mình lọc nước và dâng lên. Sau đó, khi việc thọ thực đã xong và Đức Đạo Sư đang ngồi, ông cho gọi tất cả các đệ tử đến, rồi ngồi gần Đức Đạo Sư và nói lời thăm hỏi thân mật. Đức Đạo Sư nghĩ rằng: “Mong rằng hai vị Thượng thủ Thinh văn cùng với Tăng chúng Tỳ-khưu hãy đến đây.” Ngay lúc đó, hai vị Thượng thủ Thinh văn cùng với đoàn tùy tùng là một trăm ngàn vị A-la-hán đã đến, đảnh lễ Đức Thế Tôn và đứng sang một bên.

Tato saradatāpaso antevāsike āmantesi – ‘‘tātā, satthu bhikkhusaṅghassa ca pupphāsanena pūjā kātabbā, tasmā pupphāni āharathā’’ti. Te tāvadeva iddhiyā vaṇṇagandhasampannāni pupphāni āharitvā buddhassa yojanappamāṇaṃ pupphāsanaṃ paññāpesuṃ, ubhinnaṃ aggasāvakānaṃ tigāvutaṃ[Pg.231], sesabhikkhūnaṃ aḍḍhayojanikādibhedaṃ, saṅghanavakassa usabhamattaṃ paññāpesuṃ. Evaṃ paññattesu āsanesu saradatāpaso tathāgatassa purato añjaliṃ paggayha ‘‘bhante, mayhaṃ anuggahatthāya imaṃ pupphāsanaṃ atiruhathā’’ti āha. Nisīdi bhagavā pupphāsane. Satthari nisinne dve aggasāvakā sesabhikkhū ca attano attano pattāsane nisīdiṃsu. Satthā ‘‘tesaṃ mahapphalaṃ hotū’’ti nirodhaṃ samāpajji. Satthu samāpannabhāvaṃ ñatvā dve aggasāvakāpi sesabhikkhūpi nirodhaṃ samāpajjiṃsu. Tāpaso sattāhaṃ nirantaraṃ satthu pupphacchattaṃ dhārento aṭṭhāsi. Itare vanamūlaphalaṃ paribhuñjitvā sesakāle añjaliṃ paggayha aṭṭhaṃsu. Satthā sattāhassa accayena nirodhato vuṭṭhahitvā aggasāvakaṃ nisabhattheraṃ āmantesi – ‘‘tāpasānaṃ pupphāsanānumodanaṃ karohī’’ti. Thero sāvakapāramīñāṇe ṭhatvā tesaṃ pupphāsanānumodanaṃ akāsi. Tassa desanāvasāne satthā dutiyaṃ aggasāvakaṃ anomattheraṃ āmantesi – ‘‘tvampi imesaṃ dhammaṃ desehī’’ti. Sopi tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ sammasitvā tesaṃ dhammaṃ kathesi. Dvinnampi desanāya dhammābhisamayo nāhosi. Atha satthā buddhavisaye ṭhatvā dhammadesanaṃ ārabhi. Desanāvasāne ṭhapetvā saradatāpasaṃ avasesā sabbepi catusattatisahassajaṭilā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Satthā te ‘‘etha bhikkhavo’’ti hatthaṃ pasāresi. Te tāvadeva antarahitatāpasavesā aṭṭhaparikkhāradharā saṭṭhivassikatthero viya ahesuṃ.

Bấy giờ, đạo sĩ Sarada gọi các đệ tử và nói: ‘Này các con, nên thực hiện việc cúng dường tòa hoa đến bậc Đạo Sư và Tăng chúng, vì vậy, các con hãy mang hoa đến.’ Ngay lúc ấy, họ dùng thần thông mang đến những đóa hoa đầy đủ sắc và hương, rồi trải tòa hoa rộng một do-tuần cho đức Phật, ba ngẫu-bụt cho hai vị Thượng thủ Thinh văn, và các tòa ngồi có kích thước khác nhau như nửa do-tuần v.v... cho các vị tỳ-khưu còn lại, và một usabha cho vị tỳ-khưu nhỏ nhất. Khi các tòa ngồi đã được trải ra như vậy, đạo sĩ Sarada đứng chắp tay trước mặt đức Như Lai và thưa rằng: ‘Kính bạch ngài, vì lòng thương tưởng đến con, xin ngài hãy ngự lên tòa hoa này.’ Đức Thế Tôn đã ngự trên tòa hoa. Khi bậc Đạo Sư đã an tọa, hai vị Thượng thủ Thinh văn và các vị tỳ-khưu còn lại cũng ngồi trên tòa ngồi của mình. Bậc Đạo Sư, với ý nghĩ ‘mong rằng họ được quả lớn,’ đã nhập Diệt thọ tưởng định. Biết được bậc Đạo Sư đã nhập định, hai vị Thượng thủ Thinh văn và các vị tỳ-khưu còn lại cũng nhập Diệt thọ tưởng định. Đạo sĩ Sarada đã đứng che lọng hoa cho bậc Đạo Sư liên tục trong bảy ngày. Các vị khác, sau khi dùng rễ và trái cây rừng, trong thời gian còn lại đã đứng chắp tay. Sau bảy ngày, bậc Đạo Sư xả khỏi định và gọi vị Thượng thủ Thinh văn, trưởng lão Nisabha: ‘Con hãy thuyết pháp tán thán về tòa hoa của các đạo sĩ.’ Vị trưởng lão, an trú trong Tuệ Ba-la-mật của Thinh văn, đã thuyết pháp tán thán về tòa hoa của họ. Sau khi ngài thuyết pháp xong, bậc Đạo Sư gọi vị Thượng thủ Thinh văn thứ hai, trưởng lão Anoma: ‘Con cũng hãy thuyết pháp cho những vị này.’ Vị ấy cũng quán xét Tam Tạng, lời Phật dạy, và thuyết pháp cho họ. Dù cả hai vị thuyết pháp, vẫn không có sự chứng đắc pháp nào xảy ra. Bấy giờ, bậc Đạo Sư, an trú trong cảnh giới của chư Phật, đã bắt đầu thuyết pháp. Cuối thời pháp, ngoại trừ đạo sĩ Sarada, tất cả bảy mươi bốn ngàn vị đạo sĩ bện tóc còn lại đều chứng đắc A-la-hán quả. Bậc Đạo Sư duỗi tay ra và nói: ‘Hãy đến đây, các tỳ-khưu.’ Ngay lập tức, hình tướng đạo sĩ của họ biến mất, họ trở thành những vị mang tám vật dụng, giống như các vị trưởng lão sáu mươi tuổi hạ.

Saradatāpaso pana ‘‘aho vatāhampi ayaṃ nisabhatthero viya anāgate ekassa buddhassa sāvako bhaveyya’’nti desanākāle uppannaparivitakkatāya aññavihito hutvā maggaphalāni paṭivijjhituṃ nāsakkhi. Atha satthāraṃ vanditvā tathā paṇidhānaṃ akāsi. Satthā anantarāyena samijjhanabhāvaṃ disvā ‘‘ito kappasatasahassādhikaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā gotamassa nāma sammāsambuddhassa aggasāvako sāriputto nāma bhavissatī’’ti byākaritvā dhammakathaṃ vatvā bhikkhusaṅghaparivāro ākāsaṃ pakkhandi. Saradatāpasopi sahāyassa sirivaḍḍhassa santikaṃ gantvā ‘‘samma, mayā anomadassissa bhagavato pādamūle anāgate uppajjanakassa gotamasammāsambuddhassa aggasāvakaṭṭhānaṃ patthitaṃ, tvampi tassa dutiyasāvakaṭṭhānaṃ [Pg.232] patthehī’’ti. Sirivaḍḍho taṃ upadesaṃ sutvā attano nivesanadvāre aṭṭhakarīsamattaṃ ṭhānaṃ samatalaṃ kāretvā lājapañcamāni pupphāni vikiritvā nīluppalacchadanaṃ maṇḍapaṃ kāretvā buddhāsanaṃ paññāpetvā bhikkhūnampi āsanāni paññāpetvā mahantaṃ sakkārasammānaṃ sajjetvā saradatāpasena satthāraṃ nimantāpetvā sattāhaṃ mahādānaṃ pavattetvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ mahārahehi vatthehi acchādetvā dutiyasāvakabhāvāya paṇidhānaṃ akāsi. Satthā tassa anantarāyena samijjhanabhāvaṃ disvā vuttanayena byākaritvā bhattānumodanaṃ katvā pakkāmi. Sirivaḍḍho haṭṭhapahaṭṭho yāvajīvaṃ kusalakammaṃ katvā dutiyacittavāre kāmāvacaradevaloke nibbatti. Saradatāpaso cattāro brahmavihāre bhāvetvā brahmaloke nibbatti.

Về phần đạo sĩ Sarada, trong lúc nghe pháp, vì tâm bị phân tán bởi tư tưởng khởi lên rằng: ‘Ồ, mong sao trong tương lai ta cũng sẽ trở thành Thượng thủ Thinh văn của một vị Phật như trưởng lão Nisabha này,’ nên đã không thể chứng ngộ Đạo và Quả. Sau đó, ngài đảnh lễ bậc Đạo Sư và phát nguyện như vậy. Bậc Đạo Sư, thấy rằng lời nguyện sẽ được thành tựu không chướng ngại, đã thọ ký rằng: ‘Sau khi trải qua một a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp kể từ kiếp này, vị này sẽ trở thành Thượng thủ Thinh văn tên là Sāriputta của đức Chánh Đẳng Chánh Giác tên là Gotama.’ Sau khi thọ ký và thuyết một thời pháp, ngài cùng Tăng chúng bay lên hư không. Đạo sĩ Sarada cũng đi đến chỗ người bạn là gia chủ Sirivaḍḍha và nói: ‘Này bạn, tôi đã phát nguyện trước đức Thế Tôn Anomadassī để trở thành Thượng thủ Thinh văn của đức Chánh Đẳng Chánh Giác Gotama sẽ xuất hiện trong tương lai. Bạn cũng hãy phát nguyện địa vị Thinh văn thứ hai của vị ấy.’ Nghe theo lời khuyên đó, gia chủ Sirivaḍḍha đã cho san bằng một khu đất rộng tám karīsa tại cửa nhà mình, rải các loại hoa với cốm là thứ năm, cho dựng một ngôi nhà tạm có mái che bằng hoa sen xanh, cho trải tòa ngồi cho đức Phật và các vị tỳ-khưu, chuẩn bị sự cúng dường và tôn kính trọng thể, rồi nhờ đạo sĩ Sarada thỉnh mời bậc Đạo Sư. Ông đã thực hiện đại thí trong bảy ngày, dâng cúng y phục quý giá lên Tăng chúng do đức Phật dẫn đầu, và phát nguyện cho địa vị Thinh văn thứ hai. Bậc Đạo Sư, thấy rằng lời nguyện của ông sẽ thành tựu không chướng ngại, đã thọ ký theo cách đã nói, rồi sau khi thuyết pháp tùy hỷ về vật thực, ngài đã ra đi. Gia chủ Sirivaḍḍha, với tâm hoan hỷ, đã làm các việc thiện cho đến trọn đời, và sau khi mạng chung, đã tái sanh vào cõi trời Dục giới. Còn đạo sĩ Sarada, sau khi tu tập Tứ Vô Lượng Tâm, đã tái sanh vào cõi Phạm thiên.

Tato paṭṭhāya tesaṃ ubhinnampi antarā kammaṃ na kathitaṃ. Amhākaṃ pana bhagavato uppattito puretarameva saradatāpaso rājagahassa avidūre upatissāgāme rūpasāriyā brāhmaṇiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Taṃdivasamevassa sahāyopi rājagahasseva avidūre kolitagāme moggaliyā brāhmaṇiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Tasmā moggallāno moggaliyā brāhmaṇiyā puttoti moggallāno. Moggaligottena jātoti vā moggallāno. Atha vā mātukumārikakāle tassā mātāpitūhi vuttaṃ – ‘‘mā uggali mā uggalī’’ti vacanamupādāya ‘‘muggalī’’ti nāmaṃ. Tassā muggaliyā puttoti moggallāno. Atha vā sotāpattimaggādimaggassa lābhe ādāne paṭivijjhane alaṃ samatthoti moggallānoti. Tāni kira dve kulāni yāva sattamā kulaparivaṭṭā ābaddhasahāyāneva. Tesaṃ dvinnaṃ ekadivasameva gabbhaparihāramadaṃsu. Dasamāsaccayena jātānampi tesaṃ chasaṭṭhi dhātiyo paṭṭhapesuṃ. Nāmaggahaṇadivase rūpasārībrāhmaṇiyā puttassa upatissagāme jeṭṭhakulassa puttattā upatissoti nāmaṃ kariṃsu. Itarassa kolitagāme jeṭṭhakulassa puttattā kolitoti nāmaṃ kariṃsu. Te ubhopi mahatā parivārena vaḍḍhantā vuddhimanvāya sabbasippānaṃ pāraṃ agamaṃsu.

Kể từ lúc ấy, việc làm ở khoảng giữa của hai vị ấy đã không được nói đến. Còn đối với đức Thế Tôn của chúng ta, ngay cả trước khi ngài đản sanh, vị ẩn sĩ Sarada đã thọ sanh trong bụng của bà-la-môn nữ Rūpasārī ở làng Upatissa, không xa thành Rājagaha. Ngay trong ngày ấy, người bạn của vị ấy cũng đã thọ sanh trong bụng của bà-la-môn nữ Moggali ở làng Kolita, không xa thành Rājagaha. Do đó, vị ấy là Moggallāna. (Giải thích:) Moggallāna là con trai của bà-la-môn nữ Moggali, nên gọi là Moggallāna. Hoặc là, sanh ra trong dòng họ Moggali, nên gọi là Moggallāna. Hoặc là, vào lúc người mẹ còn là thiếu nữ, cha mẹ của cô đã dặn rằng: ‘Con đừng vấp ngã, con đừng vấp ngã,’ do lời nói ấy mà có tên là ‘Muggali.’ Vị ấy là con trai của bà Muggali ấy, nên gọi là Moggallāna. Hoặc là, vị ấy có khả năng, có năng lực trong việc thành tựu, tiếp nhận, và thông suốt đạo lộ, bắt đầu từ đạo lộ Nhập Lưu, nên gọi là Moggallāna. Tương truyền, hai gia tộc ấy đã là bạn bè thân thiết cho đến bảy đời. Lễ an thai cho hai vị ấy đã được cử hành trong cùng một ngày. Khi hai đứa trẻ được sanh ra sau mười tháng, sáu mươi sáu vú nuôi đã được sắp đặt cho các vị ấy. Vào ngày đặt tên, con trai của bà-la-môn nữ Rūpasārī được đặt tên là Upatissa vì là con trai của gia tộc đứng đầu ở làng Upatissa. Vị còn lại được đặt tên là Kolita vì là con trai của gia tộc đứng đầu ở làng Kolita. Cả hai vị, lớn lên với đoàn tùy tùng đông đảo, khi trưởng thành đã đạt đến đỉnh cao của mọi ngành nghệ thuật.

Athekadivasaṃ [Pg.233] te rājagahe giraggasamajjaṃ passantā mahājanaṃ sannipatitaṃ disvā ñāṇassa paripākaṃ gatattā yoniso ummujjantā ‘‘sabbepime oraṃ vassasatāva maccumukhaṃ pavisantī’’ti saṃvegaṃ paṭilabhitvā ‘‘amhehi mokkhadhammo pariyesitabbo, tañca pariyesantehi ekā pabbajjā laddhuṃ vaṭṭatī’’ti nicchayaṃ katvā pañcamāṇavakasatehi saddhiṃ sañcayassa paribbājakassa santike pabbajiṃsu. Tesaṃ pabbajitakālato paṭṭhāya sañcayo lābhaggayasaggappatto ahosi. Te katipāheneva sabbaṃ sañcayassa samayaṃ parimajjitvā tattha sāraṃ adisvā tato nibbijjitvā tattha tattha paṇḍitasammate samaṇabrāhmaṇe pañhaṃ pucchanti, te tehi puṭṭhā na sampādenti. Aññadatthu teyeva tesaṃ pañhaṃ vissajjenti. Evaṃ te mokkhaṃ pariyesantā katikaṃ akaṃsu – ‘‘amhesu yo paṭhamaṃ amataṃ adhigacchati, so itarassa ārocetū’’ti.

Rồi một hôm, trong khi đang xem lễ hội trên đỉnh núi ở thành Rājagaha, các vị ấy nhìn thấy đại chúng đang tụ tập, và do vì trí tuệ đã chín muồi, các vị ấy đã khởi lên sự tác ý như lý rằng: ‘Tất cả những người này, trong vòng chưa đến một trăm năm, đều sẽ đi vào miệng của thần chết.’ Các vị ấy đã có được sự xúc động và quyết định rằng: ‘Chúng ta phải tìm cầu pháp giải thoát, và trong khi tìm cầu pháp ấy, chúng ta nên thực hiện việc xuất gia.’ Sau khi quyết định như vậy, các vị ấy cùng với năm trăm thanh niên đã xuất gia dưới sự hướng dẫn của du sĩ Sañcaya. Kể từ lúc các vị ấy xuất gia, du sĩ Sañcaya đã đạt đến đỉnh cao của danh vọng và lợi lộc. Chỉ trong vài ngày, các vị ấy đã thông suốt toàn bộ giáo lý của Sañcaya, và do không tìm thấy cốt lõi ở trong đó, các vị ấy đã chán ngán rồi đi đến những nơi này nơi kia để hỏi các vấn đạo các vị sa-môn, bà-la-môn được xem là bậc hiền trí. Khi được các vị ấy hỏi, những người kia đã không thể trả lời được. Trái lại, chính các vị ấy lại là người giải đáp các vấn đạo của họ. Trong khi đi tìm cầu sự giải thoát như vậy, các vị ấy đã giao ước với nhau rằng: ‘Trong hai chúng ta, người nào chứng đắc pháp bất tử trước, người ấy hãy báo cho người kia biết.’”

Tena ca samayena amhākaṃ satthari paṭhamābhisambodhiṃ patvā pavattitavaradhammacakke anupubbena uruvelakassapādike sahassajaṭile dametvā rājagahe viharante ekadivasaṃ upatisso paribbājako paribbājakārāmaṃ gacchanto āyasmantaṃ assajittheraṃ rājagahe piṇḍāya carantaṃ disvā ‘‘na mayā evarūpo ākappasampanno pabbajito diṭṭhapubbo, santadhammena nāma ettha bhavitabba’’nti sañjātapasādo pañhaṃ pucchituṃ āyasmantaṃ udikkhanto piṭṭhito piṭṭhito anubandhi. Theropi laddhapiṇḍapāto paribhuñjituṃ patirūpaṃ okāsaṃ gato. Paribbājako attano paribbājakapīṭhaṃ paññāpetvā adāsi. Bhattakiccapariyosāne cassa attano kuṇḍikāya udakaṃ adāsi. Evaṃ so ācariyavattaṃ katvā katabhattakiccena therena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā – ‘‘ko vā te satthā, kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesī’’ti pucchi. Thero sammāsambuddhaṃ apadisi. Puna tena ‘‘kiṃ vādī panāyasmato satthā’’ti puṭṭho ‘‘imassa sāsanassa gambhīrataṃ dassessāmī’’ti attano navakabhāvaṃ pavedetvā saṅkhepavasena cassa sāsanadhammaṃ kathento ‘‘ye dhammā hetuppabhavā’’ti (mahāva. 60; apa. thera 1.1.286) gāthamāha. Paribbājako paṭhamapadadvayameva sutvā sahassanayasampanne sotāpattimaggaphale patiṭṭhahi. Itaraṃ padadvayaṃ sotāpannakāle niṭṭhāsi. Gāthāpariyosāne pana sotāpanno hutvā uparivisese apavattante ‘‘bhavissati ettha kāraṇa’’nti sallakkhetvā [Pg.234] theraṃ āha – ‘‘mā, bhante, upari dhammadesanaṃ vaḍḍhayittha, ettakameva alaṃ, kahaṃ amhākaṃ satthā vasatī’’ti? ‘‘Veḷuvane’’ti. ‘‘Bhante, tumhe purato gacchatha, ahaṃ mayhaṃ sahāyassa katapaṭiññaṃ mocetvā taṃ gahetvā āgamissāmī’’ti pañcapatiṭṭhitena vanditvā padakkhiṇaṃ katvā theraṃ uyyojetvā paribbājakārāmaṃ agamāsi.

Và vào lúc bấy giờ, khi bậc Đạo Sư của chúng ta, sau khi chứng đắc Vô Thượng Chánh Đẳng Giác và chuyển bánh xe Pháp cao thượng, đã tuần tự nhiếp phục một ngàn vị bện tóc do Uruvela Kassapa đứng đầu, đang trú ngụ ở thành Rājagaha. Một hôm, du sĩ Upatissa trong khi đi đến trú xứ của các du sĩ đã nhìn thấy trưởng lão Assaji khả kính đang đi khất thực ở thành Rājagaha, và đã phát sanh lòng tịnh tín: ‘Ta chưa từng thấy một vị xuất gia nào có oai nghi trang nghiêm như thế này. Chắc hẳn pháp an tịnh phải có nơi vị này.’ Trong khi tìm kiếm cơ hội để hỏi đạo, vị ấy đã đi theo sau trưởng lão. Vị trưởng lão, sau khi nhận được vật thực, đã đi đến một nơi thích hợp để thọ dụng. Vị du sĩ đã trải tọa cụ du sĩ của mình ra và dâng lên. Sau khi trưởng lão dùng bữa xong, vị ấy lại dâng nước từ bình nước của mình. Sau khi đã làm phận sự của người đệ tử như vậy, vị ấy đã cùng với vị trưởng lão đã dùng bữa xong trao đổi những lời chào hỏi thân mật: ‘Thưa ngài, ai là bậc Đạo Sư của ngài? Và ngài ưa thích giáo pháp của ai?’ Vị trưởng lão đã chỉ đến bậc Chánh Đẳng Giác. Khi được hỏi tiếp rằng: ‘Thưa ngài, bậc Đạo Sư của ngài chủ trương điều gì?’ Vị trưởng lão, với ý nghĩ: ‘Ta sẽ chỉ cho vị này thấy sự thâm sâu của giáo pháp này,’ đã cho biết mình là người mới tu và trong khi trình bày giáo pháp một cách tóm tắt, ngài đã nói lên bài kệ: ‘Ye dhammā hetuppabhavā...’ (Các pháp nào sanh lên từ nguyên nhân...). Vị du sĩ, chỉ mới nghe hai dòng đầu, đã an trú trong đạo quả Nhập Lưu, là quả vị có đến hàng ngàn phương pháp. Hai dòng kệ còn lại đã được hoàn tất khi vị ấy ở trong trạng thái của bậc Nhập Lưu. Vào lúc cuối bài kệ, sau khi đã trở thành bậc Nhập Lưu, và nhận thấy rằng: ‘Hẳn phải có lý do nào đó’ mà mình chưa chứng đắc các tầng thánh cao hơn, vị ấy đã thưa với trưởng lão rằng: ‘Bạch ngài, xin ngài đừng thuyết giảng thêm nữa. Chỉ bấy nhiêu là đủ rồi. Bậc Đạo Sư của chúng ta đang trú ngụ ở đâu ạ?’ ‘Ở Veḷuvana (Trúc Lâm).’ ‘Bạch ngài, xin ngài cứ đi trước. Con sẽ đi thực hiện lời hứa với bạn đồng hành, rồi sẽ dẫn người ấy đến sau.’ Sau khi đảnh lễ năm vóc sát đất và đi nhiễu quanh ba vòng, vị ấy đã tiễn vị trưởng lão rồi đi về trú xứ của các du sĩ.

Kolitaparibbājako taṃ dūratova āgacchantaṃ disvā ‘‘mukhavaṇṇo na aññadivasesu viya addhānena amataṃ adhigataṃ bhavissatī’’ti tenevassa visesādhigamaṃ sambhāvetvā amatādhigamaṃ pucchi. Sopissa ‘‘āvuso, amatamadhigata’’nti paṭijānitvā tameva gāthaṃ abhāsi. Gāthāpariyosāne kolito sotāpattiphale patiṭṭhahitvā āha – ‘‘kahaṃ no satthā’’ti? ‘‘Veḷuvane’’ti. ‘‘Tena hi, āvuso, āyāma, satthāraṃ passissāmā’’ti. Upatisso sabbakālampi ācariyapūjakova, tasmā sañcayassa satthu guṇe pakāsetvā tampi satthu santikaṃ netukāmo ahosi. So lābhāsāpakato antevāsikabhāvaṃ anicchanto ‘‘na sakkomi cāṭi hutvā udakasiñcanaṃ hotu’’nti paṭikkhipi. Te anekehi kāraṇehi taṃ saññāpetuṃ asakkontā attano ovāde vattamānehi aḍḍhuteyyasatehi antevāsikehi saddhiṃ veḷuvanaṃ agamaṃsu. Satthā te dūratova āgacchante disvā ‘‘etaṃ me sāvakayugaṃ bhavissati, aggaṃ bhaddayuga’’nti vatvā tesaṃ parisāya cariyavasena dhammaṃ desetvā arahatte patiṭṭhāpetvā ehibhikkhubhāvena upasampadaṃ adāsi. Yathā tesaṃ evaṃ aggasāvakānampi iddhimayapattacīvaraṃ āgatameva. Uparimaggattayakiccaṃ pana na niṭṭhāsi. Kasmā? Sāvakapāramīñāṇassa mahantatāya.

Du sĩ Kolita thấy vị ấy đang đi đến từ xa, và chỉ qua sắc diện liền nhận thấy sự chứng đắc đặc biệt (nghĩ rằng): ‘Sắc mặt không giống như những ngày khác, chắc chắn vị này đã chứng đắc Bất tử,’ rồi hỏi về sự chứng đắc Bất tử. Vị ấy cũng xác nhận: ‘Này hiền hữu, Bất tử đã được chứng đắc,’ rồi đọc lại chính bài kệ ấy. Vào lúc cuối bài kệ, Kolita an trú trong quả Tu-đà-hoàn và hỏi: ‘Bậc Đạo sư của chúng ta ở đâu?’ – ‘Ở tại Trúc Lâm.’ – ‘Vậy thì, này hiền hữu, chúng ta hãy đi, chúng ta sẽ yết kiến bậc Đạo sư.’ Upatissa luôn là người tôn kính thầy, vì thế ngài muốn đến gặp Sañcaya, trình bày các đức hạnh của bậc Đạo sư, rồi đưa cả vị ấy đến với bậc Đạo sư. Vị ấy do dính mắc vào lợi lộc, không muốn làm đệ tử, đã từ chối rằng: ‘Ta không thể từ một cái lu lớn trở thành một cái gáo múc nước được.’ Hai vị ấy, sau khi dùng nhiều lý lẽ để thuyết phục vị ấy mà không thành công, đã cùng với hai trăm năm mươi vị đệ tử đang theo lời giáo huấn của mình đi đến Trúc Lâm. Bậc Đạo sư thấy hai vị ấy đang đi đến từ xa, đã nói rằng: ‘Đây là cặp đệ tử của ta đang đến, sẽ là cặp đôi tối thượng, tốt lành.’ Sau khi thuyết pháp tùy theo căn cơ của hội chúng, Ngài đã khiến họ an trú trong quả A-la-hán và ban cho sự xuất gia bằng cách nói ‘Ehi bhikkhu’ (Hãy đến, tỳ khưu). Cũng như vậy, y bát do thần thông tạo thành đã đến với các vị Thượng thủ Thinh văn này. Tuy nhiên, phận sự của ba đạo quả cao hơn vẫn chưa hoàn tất. Vì sao? Do sự vĩ đại của trí tuệ Ba-la-mật của bậc Thinh văn.

Tesu āyasmā mahāmoggallāno pabbajitato sattame divase magadharaṭṭhe kallavālagāme samaṇadhammaṃ karonto thinamiddhe okkamante satthārā saṃvejito thinamiddhaṃ vinodetvā dhātukammaṭṭhānaṃ suṇanto eva uparimaggattayaṃ adhigantvā sāvakapāramīñāṇassa matthakaṃ pāpuṇi. Āyasmā sāriputto pabbajjāya addhamāsaṃ atikkamitvā satthārā saddhiṃ rājagahe sūkarakhataleṇe viharanto attano bhāgineyyassa dīghanakhaparibbājakassa [Pg.235] vedanāpariggahasuttante (ma. ni. 2.201 ādayo) desiyamāne desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā parassa vaḍḍhitaṃ bhattaṃ bhuñjanto viya sāvakapāramīñāṇassa matthakaṃ pāpuṇi. Iti dvinnaṃ aggasāvakānaṃ satthu samīpe eva sāvakapāramīñāṇaṃ matthakaṃ pattaṃ.

Trong hai vị ấy, Tôn giả Mahāmoggallāna, vào ngày thứ bảy kể từ khi xuất gia, trong khi đang thực hành pháp của sa-môn tại làng Kallavālagāma ở xứ Magadha, khi bị hôn trầm thụy miên xâm chiếm, đã được bậc Đạo sư làm cho chấn động. Sau khi xua tan hôn trầm thụy miên, ngay khi đang nghe đề mục thiền về các giới, ngài đã chứng đắc ba đạo quả cao hơn và đạt đến đỉnh cao của trí tuệ Ba-la-mật của bậc Thinh văn. Tôn giả Sāriputta, sau khi xuất gia được nửa tháng, trong khi đang trú cùng bậc Đạo sư tại hang Sūkarakhata ở Rājagaha, lúc bậc Đạo sư đang thuyết kinh Vedanāpariggaha cho người cháu của ngài là du sĩ Dīghanakha, ngài đã hướng trí tuệ theo bài pháp, giống như người đang ăn phần cơm đã được người khác dọn sẵn, và đã đạt đến đỉnh cao của trí tuệ Ba-la-mật của bậc Thinh văn. Như vậy, cả hai vị Thượng thủ Thinh văn đều đã đạt đến đỉnh cao của trí tuệ Ba-la-mật của bậc Thinh văn ngay tại gần bên bậc Đạo sư.

Evaṃ pattasāvakapāramīñāṇo āyasmā sāriputto ‘‘kena kammena ayaṃ sampatti laddhā’’ti āvajjento taṃ ñatvā pītisomanassavasena udānaṃ udānento ‘‘himavantassa avidūre’’tiādimāha. Tena vuttaṃ –

Tôn giả Sāriputta, người đã đạt được trí tuệ Ba-la-mật của bậc Thinh văn như vậy, khi hướng tâm quán xét: ‘Sự thành tựu này đã được chứng đắc do nghiệp nào?’, và biết được điều đó, do hỷ và ưu, đã thốt lên lời cảm hứng bắt đầu bằng câu: ‘Himavantassa avidūre’ (Không xa dãy Himavanta). Do đó, đã được nói rằng:

141.

141.

‘‘Himavantassa avidūre, lambako nāma pabbato;

Assamo sukato mayhaṃ, paṇṇasālā sumāpitā’’ti.

‘Không xa dãy Himavanta, có ngọn núi tên là Lambaka; Am thất của ta đã được khéo làm, một tịnh xá bằng lá đã được khéo dựng.’

Tattha himavantassāti himo assa atthīti himavā, tassa himavantassa avidūre samīpe, himālayapaṭibaddhavanehi attho. Lambako nāma pabbatoti evaṃnāmako paṃsumissakapabbato. Assamo sukato mayhanti tasmiṃ lambake pabbate mayhaṃ mamatthāya kato assamo araññavāso āsamantato samoti assamo. Natthi paviṭṭhānaṃ samo parissamo etthāti vā assamo, so itthambhūto araññavāso suṭṭhu kato, rattiṭṭhānadivāṭṭhānakuṭimaṇḍapādivasena sundarenākārena katoti attho. Paṇṇasālāti usīrapabbajādīhi paṇṇehi chāditā nivasanapaṇṇasālāti attho.

Trong đó, ‘himavantassa’ (của Himavanta): vì nó có tuyết (hima) nên gọi là Himavā. ‘Của Himavanta ấy, không xa’ nghĩa là ở gần, trong những khu rừng nối liền với dãy Himalaya. ‘Lambako nāma pabbato’ (ngọn núi tên Lambaka) là ngọn núi có tên như vậy, là núi lẫn với đất. ‘Assamo sukato mayhaṃ’ (am thất của ta đã được khéo làm): tại ngọn núi Lambaka ấy, am thất (assamo) được làm vì lợi ích của ta. Nơi ở trong rừng (araññavāso) này không có gì sánh bằng (samo) xung quanh (āsamantato), nên gọi là ‘assamo’. Hoặc, nơi đây không có sự mệt nhọc (parissamo), nên gọi là ‘assamo’. Nơi ở trong rừng như vậy đã được làm tốt, nghĩa là được làm với hình thức đẹp đẽ, gồm nơi ở ban đêm, nơi ở ban ngày, cốc, nhà lều, v.v. ‘Paṇṇasālā’ (tịnh xá bằng lá) nghĩa là tịnh xá để ở, được lợp bằng các loại lá như cỏ hương bài, v.v.

142.

142.

‘‘Uttānakūlā nadikā, supatitthā manoramā;

Susuddhapulinākiṇṇā, avidūre mamassamaṃ’’.

‘Một dòng sông nhỏ có bờ cạn, bến nước tốt, làm vui lòng; Đầy cát trắng tinh, ở không xa am thất của ta.’

Tattha uttānakūlāti agambhīrā nadī. Supatitthāti sundarapatitthā. Manoramā manallīnā manāpā. Susuddhapulinākiṇṇāti suṭṭhu dhavalamuttādalasadisavālukākiṇṇā gahanībhūtāti attho. Sā itthambhūtā nadikā kunnadī mamassamaṃ mayhaṃ assamassa avidūre samīpe ahosīti attho. ‘‘Assama’’nti ca sattamyatthe upayogavacananti veditabbaṃ.

Trong đó, ‘uttānakūlā’ (có bờ cạn) nghĩa là sông không sâu. ‘Supatitthā’ (bến nước tốt) nghĩa là có bến nước đẹp. ‘Manoramā’ (làm vui lòng) là làm cho tâm quyến luyến, khả ái. ‘Susuddhapulinākiṇṇā’ (đầy cát trắng tinh) nghĩa là đầy cát trắng tinh như bột ngọc trai, đã trở nên dày đặc. Dòng sông nhỏ (nadikā), một con sông nhỏ (kunnadī) như vậy, ‘mamassamaṃ’ (am thất của ta) nghĩa là ở không xa, gần am thất của ta. Và từ ‘assamaṃ’ nên được hiểu là cách thứ hai (đối cách) được dùng với nghĩa của cách thứ bảy (vị trí cách).

143.

143.

‘‘Asakkharā apabbhārā, sādu appaṭigandhikā;

Sandatī nadikā tattha, sobhayantā mamassamaṃ’’.

‘Không sỏi đá, không vực sâu, nước ngọt, không mùi hôi; Dòng sông nhỏ chảy ở đó, làm đẹp cho am thất của ta.’

Tattha [Pg.236] asakkharāti ‘‘pulinākiṇṇā’’ti vuttattā asakkharā sakkharavirahitā. Apabbhārāti pabbhāravirahitā, agambhīrakūlāti attho. Sādu appaṭigandhikāti sādurasodakā duggandharahitā mayhaṃ assamapadaṃ sobhayantī nadikā khuddakanadī sandati pavattatīti attho.

Trong đó, ‘asakkharā’ (không sỏi đá): vì đã nói là ‘đầy cát’ (pulinākiṇṇā), nên nó không có sỏi đá. ‘Apabbhārā’ (không vực sâu) nghĩa là không có vách đá, có bờ không sâu. ‘Sādu appaṭigandhikā’ (nước ngọt, không mùi hôi) nghĩa là có nước vị ngọt, không có mùi hôi. Dòng sông nhỏ (nadikā), một con sông nhỏ (khuddakanadī), làm đẹp cho am thất của ta, chảy (sandati), tức là trôi đi (pavattati).

144.

144.

‘‘Kumbhīlā makarā cettha, susumārā ca kacchapā;

Sandati nadikā tattha, sobhayantā mamassamaṃ’’.

‘Cá sấu, cá ma-kê ở đây, cùng cá heo và rùa; Dòng sông nhỏ chảy ở đó, làm đẹp cho am thất của ta.’

Tattha kumbhīlamacchā makaramacchā ca susumārā caṇḍamacchā ca kacchapamacchā ca ettha etissaṃ nadiyaṃ kīḷantā ahesunti sambandho. Mamassamaṃ sobhayantā nadikā khuddakanadī sandati pavattatīti sambandho.

Trong đó, có sự liên kết rằng: các loài cá sấu, cá ma-kê, cá heo (một loại cá hung dữ), và rùa đã vui đùa ở đây, trong dòng sông này. Và có sự liên kết rằng: dòng sông nhỏ (nadikā), một con sông nhỏ (khuddakanadī), làm đẹp cho am thất của ta, chảy (sandati), tức là trôi đi (pavattati).

145.

145.

‘‘Pāṭhīnā pāvusā macchā, balajā muñjarohitā;

Vaggaḷā papatāyantā, sobhayanti mamassamaṃ’’.

‘Cá pāṭhīna, cá pāvusa, cá balaja, cá muñja, cá rohita, và cá vaggaḷā, nhảy lượn tung tăng, làm đẹp cho am thất của ta.’

Pāṭhīnamacchā ca pāvusā macchā ca balajamacchā ca muñjamacchā rohitamacchā ca vaggaḷamacchā ca ete sabbe macchajātikā ito cito ca papatāyantā nadiyā saddhiṃ pavattantā mama assamapadaṃ sobhayantīti attho.

Nghĩa là: các loài cá pāṭhīna, cá pāvusa, cá balaja, cá muñja, cá rohita, và cá vaggaḷā, tất cả các loài cá này nhảy lượn đây đó, trôi đi cùng với dòng sông, làm đẹp cho am thất của ta.

146.

146.

‘‘Ubho kūlesu nadiyā, pupphino phalino dumā;

Ubhato abhilambantā, sobhayanti mamassamaṃ’’.

‘Trên cả hai bờ của dòng sông, những cây trổ hoa và kết trái, trĩu nặng cả hai, làm đẹp cho am thất của ta.’

Tattha ubho kūlesūti tassā nadiyā ubhosu passesu dhuvapupphino dhuvaphalino rukkhā ubhato abhilambantā nadiyā ubho tīre heṭṭhā onamantā mama assamaṃ sobhayantīti attho.

Ở đây, (cụm từ) "trên cả hai bờ" có nghĩa là: những cây luôn trổ hoa, luôn có quả ở hai bên bờ của con sông ấy, treo lơ lửng từ cả hai phía, nghiêng mình xuống dưới trên cả hai bờ sông, làm cho am thất của ta được đẹp đẽ.

147.

147.

‘‘Ambā sālā ca tilakā, pāṭalī sinduvārakā;

Dibbagandhā sampavanti, pupphitā mama assame’’.

Những cây xoài, cây sa-la, cây tilaka, cây pāṭalī, và cây sinduvāraka, đã trổ hoa trong am thất của ta, tỏa ra những hương thơm cõi trời.

Tattha ambāti madhupiṇḍiambā ca sālarukkhā ca tilakarukkhā ca pāṭalirukkhā ca sinduvārakarukkhā ca ete rukkhā niccakālaṃ pupphitā pupphantā. Dibbā gandhā iva mama assame sugandhā sampavanti samantato pavāyantīti attho.

Ở đây, "cây xoài" có nghĩa là: cây xoài có quả ngọt, cây sa-la, cây tilaka, cây pāṭalī, và cây sinduvāraka; những cây này luôn luôn trổ hoa. Những hương thơm ngát như hương trời tỏa ra, lan tỏa khắp nơi trong am thất của ta.

148.

148.

‘‘Campakā [Pg.237] saḷalā nīpā, nāgapunnāgaketakā;

Dibbagandhā sampavanti, pupphitā mama assame’’.

Những cây ngọc lan, cây thông, cây gáo, cây na, cây punnāga, và cây ketaka, đã trổ hoa trong am thất của ta, tỏa ra những hương thơm cõi trời.

Tattha campakarukkhā ca saḷalarukkhā ca suvaṇṇavaṭṭalasadisapupphā nīparukkhā ca nāgarukkhā ca punnāgarukkhā ca sugandhayantā ketakarukkhā ca ete sabbe rukkhā dibbā gandhāriva mama assame pupphitā phullitā sampavanti sugandhaṃ suṭṭhu pavāyantīti attho.

Ở đây, cây ngọc lan, cây thông, cây gáo có hoa giống như những quả cầu vàng, cây na, cây punnāga, và cây ketaka tỏa hương thơm; tất cả những cây này đã trổ hoa, đã nở rộ trong am thất của ta, tỏa ra hương thơm ngào ngạt như hương trời.

149.

149.

Asokā ca‘‘adhimuttā asokā ca, bhaginīmālā ca pupphitā;

Aṅkolā bimbijālā ca, pupphitā mama assame’’.

Những cây adhimutta, cây vô ưu, và cây bhaginīmālā đã trổ hoa; những cây aṅkola và cây bimbijāla đã trổ hoa trong am thất của ta.

Tattha pupphitā adhimuttakarukkhā ca pupphitā asokarukkhā ca pupphitā bhaginīmālā ca pupphitā aṅkolā ca pupphitā bimbijālā ca ete rukkhā mama assame phullitā sobhayantīti sambandho.

Ở đây, nên được liên kết như sau: những cây adhimutta đã trổ hoa, cây vô ưu đã trổ hoa, cây bhaginīmālā đã trổ hoa, cây aṅkola đã trổ hoa, và cây bimbijāla đã trổ hoa; những cây này đã nở rộ làm đẹp cho am thất của ta.

150.

150.

‘‘Ketakā kandali ceva, godhukā tiṇasūlikā;

Dibbagandhaṃ sampavantā, sobhayanti mamassamaṃ’’.

Những cây ketaka, cây kandali, cây godhuka, và cây tiṇasūlikā, tỏa ra hương thơm cõi trời, làm đẹp cho am thất của ta.

Tattha ketakāti sugandhaketakagacchā ca. Kandalirukkhā ca godhukarukkhā ca tiṇasūlikagacchā ca ete sabbe rukkhajātikā dibbagandhaṃ pavāyamānā mama assamaṃ sakalaṃ sobhayantīti attho.

Ở đây, "ketaka" có nghĩa là: bụi cây ketaka thơm ngát, cây kandali, cây godhuka, và bụi cây tiṇasūlikā; tất cả những loài cây này, trong khi tỏa ra hương thơm cõi trời, làm đẹp cho toàn bộ am thất của ta.

151.

151.

‘‘Kaṇikārā kaṇṇikā ca, asanā ajjunā bahū;

Dibbagandhaṃ sampavantā, sobhayanti mamassamaṃ’’.

Nhiều cây kaṇikāra, cây kaṇṇikā, cây asana, và cây arjuna, tỏa ra hương thơm cõi trời, làm đẹp cho am thất của ta.

Ete kaṇikārādayo rukkhā mama assamaṃ sakalaṃ sobhayantā dibbagandhaṃ sampavāyantīti sambandho.

Nên được liên kết như sau: những cây này, bắt đầu với cây kaṇikāra, trong khi làm đẹp toàn bộ am thất của ta, tỏa ra hương thơm cõi trời.

152.

152.

‘‘Punnāgā giripunnāgā, koviḷārā ca pupphitā;

Dibbagandhaṃ sampavantā, sobhayanti mamassamaṃ’’.

Những cây punnāga, cây punnāga núi, và cây koviḷāra đã trổ hoa, tỏa ra hương thơm cõi trời, làm đẹp cho am thất của ta.

Punnāgādayo rukkhā dibbagandhaṃ pavāyamānā mama assamaṃ sobhayantīti attho.

Có nghĩa là: những cây, bắt đầu với cây punnāga, trong khi tỏa ra hương thơm cõi trời, làm đẹp cho am thất của ta.

153.

153.

‘‘Uddālakā ca kuṭajā, kadambā vakulā bahū;

Dibbagandhaṃ sampavantā, sobhayanti mamassamaṃ’’.

Nhiều cây uddālaka, cây kuṭaja, cây kadamba, và cây vakula, tỏa ra hương thơm cõi trời, làm đẹp cho am thất của ta.

Uddālakādayo [Pg.238] rukkhā dibbagandhaṃ vāyamānā mama assamaṃ sobhayantīti sambandho.

Nên được liên kết như sau: những cây, bắt đầu với cây uddālaka, trong khi tỏa ra hương thơm cõi trời, làm đẹp cho am thất của ta.

154.

154.

‘‘Āḷakā isimuggā ca, kadalimātuluṅgiyo;

Gandhodakena saṃvaḍḍhā, phalāni dhārayanti te’’.

Những cây āḷaka, cây isimugga, cây chuối và cây thanh yên, được nuôi dưỡng bằng nước thơm, chúng mang những quả.

Tattha ete āḷakādayo gacchā candanādisugandhagandhodakena vaḍḍhitvā suvaṇṇaphalāni dhārentā mama assamaṃ sobhayantīti attho.

Ở đây có nghĩa là: những bụi cây này, bắt đầu với cây āḷaka, sau khi lớn lên bằng nước thơm có hương thơm của gỗ đàn hương v.v., trong khi mang những quả vàng, làm đẹp cho am thất của ta.

155.

155.

‘‘Aññe pupphanti padumā, aññe jāyanti kesarī;

Aññe opupphā padumā, pupphitā taḷāke tadā’’.

Những hoa sen khác thì nở, những hoa khác thì sinh ra nhụy; những hoa sen khác thì đã tàn, (tất cả) đã nở trong hồ vào lúc ấy.

Tattha aññe pupphanti padumāti mama assamassa avidūre taḷāke aññe ekacce padumā pupphanti, ekacce kesarī padumā jāyanti nibbattanti, ekacce padumā opupphā vigalitapattakesarāti attho.

Ở đây, (cụm từ) "những hoa sen khác thì nở" có nghĩa là: trong hồ không xa am thất của ta, một số hoa sen thì nở, một số hoa sen có nhụy được sinh ra, được hình thành; một số hoa sen đã tàn, tức là cánh và nhụy đã rụng.

156.

156.

‘‘Gabbhaṃ gaṇhanti padumā, niddhāvanti muḷāliyo;

Siṅghāṭipattamākiṇṇā, sobhanti taḷāke tadā’’.

Những hoa sen tạo đài, những củ sen mọc ra; (hồ) đầy những lá sen hình củ ấu, làm đẹp cho hồ vào lúc ấy.

Tattha gabbhaṃ gaṇhanti padumāti tadā tāpasena hutvā mama vasanasamaye ekacce padumā taḷākabbhantare makuḷapupphādayo gaṇhanti. Muḷāliyo padumamūlā niddhāvanti ito kaddamabbhantarato hatthidāṭhā viya gacchantīti attho. Pattapupphamākiṇṇā gahanībhūtā siṅghāṭiyo sobhayantīti attho.

Ở đây, (cụm từ) "những hoa sen tạo đài" có nghĩa là: vào lúc ấy, khi ta là một đạo sĩ đang trú ngụ, một số hoa sen trong hồ tạo thành nụ, hoa, v.v. (Cụm từ) "những củ sen mọc ra" có nghĩa là: những củ sen, rễ sen, mọc ra từ trong bùn ở đây, đi như những chiếc ngà voi. (Cụm từ) "đầy những lá sen hình củ ấu" có nghĩa là: những bụi sen, trở nên rậm rạp đầy lá và hoa, làm cho đẹp.

157.

157.

‘‘Nayitā ambagandhī ca, uttalī bandhujīvakā;

Dibbagandhā sampavanti, pupphitā taḷāke tadā’’.

Những cây nayitā, cây ambagandhī, cây uttalī, và cây bandhujīvaka, đã trổ hoa trong hồ vào lúc ấy, tỏa ra những hương thơm cõi trời.

Tadā mama vasanasamaye taḷākassa samīpe nayitā ca gacchā ambagandhī ca gacchā uttalī nāma gacchā ca bandhujīvakā ca ete sabbe gacchā pupphitā pupphadhāritā sugandhavāhakā taḷākaṃ sobhayantīti attho.

Có nghĩa là: vào lúc ấy, khi ta đang trú ngụ, gần hồ có bụi cây nayitā, bụi cây ambagandhī, bụi cây tên là uttalī, và cây bandhujīvaka; tất cả những bụi cây này đã trổ hoa, mang hoa, mang hương thơm, làm đẹp cho hồ.

158.

158.

‘‘Pāṭhīnā pāvusā macchā, balajā muñjarohitā;

Saṃgulā maggurā ceva, vasanti taḷāke tadā’’.

Những con cá pāṭhīna, cá pāvusa, cá balaja, cá muñja, cá rohita, cá saṃgula, và cá maggura, sống trong hồ vào lúc ấy.

Tadā [Pg.239] mama vasanasamaye nibbhītā pāṭhīnādayo macchā taḷāke vasantīti sambandho.

Nên được liên kết như sau: vào lúc ấy, khi ta đang trú ngụ, những loài cá, bắt đầu với cá pāṭhīna, sống không sợ hãi trong hồ.

159.

159.

‘‘Kumbhīlā susumārā ca, tantigāhā ca rakkhasā;

Oguhā ajagarā ca, vasanti taḷāke tadā’’.

Những con cá sấu, cá heo, cá tantigāha, cá rakkhasa, cá oguha, và trăn, sống trong hồ vào lúc ấy.

Tadā mama vasanasamaye mama assamasamīpe taḷāke ete kumbhīlādayo macchā nibbhītā nirūpaddavā vasantīti sambandho.

Nên được liên kết như sau: vào lúc ấy, khi ta đang trú ngụ, trong hồ gần am thất của ta, những loài cá này, bắt đầu với cá sấu, sống không sợ hãi, không bị tai họa.

160.

160.

‘‘Pārevatā ravihaṃsā, cakkavākā nadīcarā;

Kokilā sukasāḷikā, upajīvanti taṃ saraṃ’’.

Những con chim bồ câu, ngỗng trời, vịt trời, những loài sống ở sông, chim cu cu, vẹt và sáo, sống nương nhờ vào hồ ấy.

Tattha mama assamasamīpe saraṃ nissāya pārevatāpakkhī ca ravihaṃsāpakkhī ca nadīcarā cakkavākapakkhī ca kokilāpakkhī ca sukapakkhī ca sāḷikāpakkhī ca taṃ saraṃ upanissāya jīvantīti sambandho.

Nên được liên kết như sau: ở đây, gần am thất của ta, nương nhờ vào hồ, loài chim bồ câu, loài chim ngỗng trời, loài chim vịt trời sống ở sông, loài chim cu cu, loài chim vẹt, và loài chim sáo, sống nương tựa vào hồ ấy.

161.

161.

‘‘Kukutthakā kuḷīrakā, vane pokkharasātakā;

Dindibhā suvapotā ca, upajīvanti taṃ saraṃ’’.

Những con gà lôi, chim kuḷīraka, chim pokkharasātaka trong rừng, chim dindibha, và những con vẹt con, sống nương nhờ vào hồ ấy.

Tattha kukutthakāti evaṃnāmikā pakkhī ca. Kuḷīrakāti evaṃnāmikā pakkhī ca. Vane pokkharasātakā pakkhī ca dindibhā pakkhī ca suvapotā pakkhī ca ete sabbe pakkhino taṃ mama assamasamīpe saraṃ nissāya jīvantīti sambandho.

Ở đây, `kukutthakā` là loài chim có tên như vậy. `Kuḷīrakā` là loài chim có tên như vậy. Trong rừng, chim `pokkharasātakā`, chim `diṇḍibhā`, và chim `suvapotā`, tất cả những loài chim này sống nương nhờ vào hồ nước ấy gần am thất của ta, nên được hiểu là có sự liên kết như vậy.

162.

162.

‘‘Haṃsā koñcā mayūrā ca, kokilā tambacūḷakā;

Pammakā jīvaṃjīvā ca, upajīvanti taṃ saraṃ’’.

“Các loài thiên nga, diệc, công, chim cu, gà lôi mào đỏ; chim pammakā và chim jīvaṃjīva, đều sống nhờ vào hồ nước ấy.”

Sabbe ete haṃsādayo pakkhino taṃ saraṃ upanissāya jīvanti jīvikaṃ pālentīti attho.

Tất cả những loài chim ấy, bắt đầu là thiên nga, sống nương nhờ vào hồ nước ấy, duy trì mạng sống của chúng, đó là ý nghĩa.

163.

163.

‘‘Kosikā poṭṭhasīsā ca, kurarā senakā bahū;

Mahākāḷā ca sakuṇā, upajīvanti taṃ saraṃ’’.

“Các loài cú, chim gõ kiến, chim ó, và nhiều loài diều hâu; cả những con chim mahākāḷā cũng sống nhờ vào hồ nước ấy.”

Tattha kosikā ca pakkhī poṭṭhasīsā ca pakkhī kurarā ca pakkhī senakā ca pakkhī mahākāḷā ca pakkhī thale bahū pakkhino taṃ saraṃ tassa sarassa samīpe jīvanti jīvikaṃ kappentīti attho.

Ở đó, chim cú, chim gõ kiến, chim ó, chim diều hâu, chim mahākāḷā, và nhiều loài chim trên cạn sống gần hồ nước ấy, và sinh sống, đó là ý nghĩa.

164.

164.

‘‘Pasadā [Pg.240] ca varāhā ca, camarā gaṇḍakā bahū;

Rohiccā sukapotā ca, upajīvanti taṃ saraṃ’’.

“Các loài linh dương, heo rừng, bò Tây Tạng, và nhiều loài tê giác; cả hươu đỏ và heo con cũng sống nhờ vào hồ nước ấy.”

Tattha pasadādayo ete migā taṃ saraṃ tasmiṃ sarasamīpe, bhummatthe upayogavacanaṃ, jīvitaṃ paripālentā viharantīti attho.

Ở đó, những loài thú ấy, bắt đầu là linh dương, sống ở gần hồ nước ấy, bảo vệ mạng sống của chúng, đó là ý nghĩa. (Ghi chú ngữ pháp: `bhummatthe upayogavacanaṃ` có nghĩa là nghiệp cách được dùng với ý nghĩa của vị trí cách).

165.

165.

‘‘Sīhabyagghā ca dīpī ca, acchakokataracchakā;

Tidhā pabhinnamātaṅgā, upajīvanti taṃ saraṃ’’.

“Các loài sư tử, cọp, báo, gấu, sói, và linh cẩu; cả những con voi đang trong thời kỳ tiết dịch ở ba nơi, cũng sống nhờ vào hồ nước ấy.”

Ete sīhādayo catuppadā sarasamīpe upaddavarahitā jīvantīti sambandho.

Những loài bốn chân ấy, bắt đầu là sư tử, sống không bị nguy hiểm ở gần hồ nước, nên được hiểu là có sự liên kết như vậy.

166.

166.

‘‘Kinnarā vānarā ceva, athopi vanakammikā;

Cetā ca luddakā ceva, upajīvanti taṃ saraṃ’’.

“Các loài khẩn-na-la và khỉ, cả những người làm việc trong rừng; thợ săn và những người săn bắn tàn bạo, cũng sống nhờ vào hồ nước ấy.”

Ettha ete evaṃnāmikā kinnarādayo sattā tasmiṃ sarasamīpe vasantīti attho.

Ở đây, những chúng sanh có tên như vậy, bắt đầu là khẩn-na-la, sống ở gần hồ nước ấy, đó là ý nghĩa.

167.

167.

‘‘Tindukāni piyālāni, madhukekā sumāriyo;

Dhuvaṃ phalāni dhārenti, avidūre mamassamaṃ’’.

“Các cây thị, cây piyāla, cây madhuka và cây kāsumārī; luôn luôn sai quả, không xa am thất của ta.”

Tattha ete tindukādayo rukkhā dhuvaṃ hemantagimhavassānasaṅkhāte kālattaye mama assamato avidūre ṭhāne madhuraphalāni dhārentīti sambandho.

Ở đó, những cây ấy, bắt đầu là cây thị, luôn luôn sai quả ngọt trong ba mùa được gọi là mùa đông, mùa hạ và mùa mưa, tại một nơi không xa am thất của ta, nên được hiểu là có sự liên kết như vậy.

168.

168.

‘‘Kosambā saḷalā nimbā, sāduphalasamāyutā;

Dhuvaṃ phalāni dhārenti, avidūre mamassamaṃ’’.

“Các cây kosamba, cây thông, cây neem, có những quả ngọt; luôn luôn sai quả, không xa am thất của ta.”

Tattha ete kosambādayo rukkhā sāraphalā madhuraphalā uttamaphalā samāyutā saṃ suṭṭhu āyutā samaṅgībhūtā niccaṃ phaladhārino mama assamasamīpe sobhantīti attho.

Ở đó, những cây ấy, bắt đầu là cây kosamba, có những quả tinh túy, quả ngọt, quả thượng hạng, được trang bị đầy đủ (saṃ: tốt đẹp, āyutā: được trang bị), luôn luôn sai quả, làm đẹp cho vùng lân cận am thất của ta, đó là ý nghĩa.

169.

169.

‘‘Harītakā āmalakā, ambajambuvibhītakā;

Kolā bhallātakā billā, phalāni dhārayanti te’’.

“Các cây bàng hôi, me rừng, xoài, trâm, và bàng; táo ta, đào lộn hột, và bael, những cây ấy đều sai quả.”

Te harītakādayo rukkhā mama assamasamīpe jātā niccaṃ phalāni dhārayantīti sambandho.

Những cây ấy, bắt đầu là cây bàng hôi, mọc gần am thất của ta, luôn luôn sai quả, nên được hiểu là có sự liên kết như vậy.

170.

170.

‘‘Āluvā [Pg.241] ca kaḷambā ca, biḷālītakkaḷāni ca;

Jīvakā sutakā ceva, bahūkā mama assame’’.

“Các loại khoai, cây kaḷamba, cây leo biḷālī và cây takkaḷa; cả cây jīvaka và cây sutaka, có rất nhiều trong am thất của ta.”

Ete āluvādayo mūlaphalā khuddā madhurasā mama assamasamīpe bahū santīti sambandho.

Những loại củ quả ấy, bắt đầu là khoai, nhỏ và có vị ngọt, có rất nhiều ở gần am thất của ta, nên được hiểu là có sự liên kết như vậy.

171.

171.

‘‘Assamassāvidūramhi, taḷākāsuṃ sunimmitā;

Acchodakā sītajalā, supatitthā manoramā’’.

“Không xa am thất, có những hồ nước được tạo tác khéo léo; nước trong, nước mát, bến tắm tốt, và làm say đắm lòng người.”

Tattha assamassāvidūramhi assamassa samīpe sunimmitā suṭṭhu ārohanaorohanakkhamaṃ katvā nimmitā acchodakā vippasannodakā sītajalā sītodakā supatitthā sundaratitthā manoramā somanassakarā taḷākā āsuṃ ahesunti attho.

Ở đó, `assamassāvidūramhi` có nghĩa là gần am thất. `Sunimmitā` có nghĩa là được tạo tác khéo léo, làm cho phù hợp để đi lên và đi xuống. `Acchodakā` có nghĩa là nước trong vắt. `Sītajalā` có nghĩa là nước mát. `Supatitthā` có nghĩa là bến tắm đẹp. `Manoramā` có nghĩa là gây ra sự hoan hỷ. Đã có những hồ nước (như vậy), đó là ý nghĩa.

172.

172.

‘‘Padumuppalasañchannā, puṇḍarīkasamāyutā;

Mandālakehi sañchannā, dibbagandhopavāyati’’.

“Hồ được bao phủ bởi hoa sen hồng và hoa súng xanh, cùng với hoa sen trắng; được che kín bởi hoa mandālaka, tỏa ra hương thơm của chư thiên.”

Tattha padumehi ca uppalehi ca sañchannā paripuṇṇā puṇḍarīkehi samāyutā samaṅgībhūtā mandālakehi ca sañchannā gahanībhūtā taḷākā dibbagandhāni upavāyanti samantato vāyantīti attho.

Ở đó, được bao phủ bởi hoa sen hồng và hoa súng xanh có nghĩa là đầy ắp; cùng với hoa sen trắng có nghĩa là được trang bị; và được che kín bởi hoa mandālaka có nghĩa là dày đặc. Các hồ nước tỏa ra hương thơm của chư thiên, có nghĩa là hương thơm lan tỏa khắp nơi, đó là ý nghĩa.

173.

173.

‘‘Evaṃ sabbaṅgasampanne, pupphite phalite vane;

Sukate assame ramme, viharāmi ahaṃ tadā’’.

“Như vậy, trong khu rừng đầy đủ mọi phương diện, có hoa và có quả; trong am thất được xây dựng tốt đẹp vàน่า thích ý, ta đã sống vào lúc ấy.”

Tattha evaṃ sabbaṅgasampanneti abbehi nadikādiavayavehi sampanne paripuṇṇe pupphaphalarukkhehi gahanībhūte vane sukate ramaṇīye assame araññāvāse tadā tāpasabhūtakāle ahaṃ viharāmīti attho.

Ở đó, `evaṃ sabbaṅgasampanne` có nghĩa là trong khu rừng đầy đủ, trọn vẹn với tất cả các thành phần như sông ngòi v.v., rậm rạp cây cối có hoa và quả; trong am thất, nơi ở trong rừng, được xây dựng tốt đẹp,น่า thích ý, vào lúc ấy, thời còn là đạo sĩ, ta đã sống, đó là ý nghĩa.

Ettāvatā assamasampattiṃ dassetvā idāni attano sīlādiguṇasampattiṃ dassento –

Sau khi đã trình bày sự hoàn hảo của am thất đến mức này, bây giờ, để trình bày sự hoàn hảo về các đức hạnh như giới của chính mình –

174.

174.

‘‘Sīlavā vatasampanno, jhāyī jhānarato sadā;

Pañcābhiññābalappatto, suruci nāma tāpaso’’ti. – āha;

Ngài nói: “Là người có giới, thành tựu các hạnh tu, là người thiền định, luôn luôn thích thú trong thiền định; đã đạt được năng lực của năm loại thắng trí, là một đạo sĩ tên là Suruci.”

Tattha [Pg.242] sīlavāti jhānasampayuttacatupārisuddhisīlasadisehi pañcahi sīlehi sampuṇṇoti attho. Vatasampannoti ‘‘ito paṭṭhāya gharāvāsaṃ pañca kāmaguṇe vā na sevissāmī’’ti vatasamādānena sampanno. Jhāyīti lakkhaṇūpanijjhānaārammaṇūpanijjhānehi jhāyī jhāyanasīlo. Jhānaratoti etesu jhānesu rato allīno sadā sampuṇṇo. Pañcābhiññābalappattoti iddhividhadibbasotaparacittavijānanapubbenivāsānussatidibbacakkhusaṅkhātāhi pañcahi abhiññāhi visesapaññāhi balasampanno, paripuṇṇoti attho. Nāmena suruci nāma tāpaso hutvā viharāmīti sambandho.

Ở đó, `sīlavā` có nghĩa là hoàn hảo với năm giới tương tự như Tứ Thanh Tịnh Giới đi kèm với thiền định. `Vatasampanno` có nghĩa là thành tựu nhờ sự thọ trì hạnh nguyện: “Kể từ nay, ta sẽ không theo đuổi đời sống gia đình hay năm dục trưởng dưỡng.” `Jhāyī` có nghĩa là người có thói quen thiền định, thiền định bằng cách quán chiếu đặc tướng và quán chiếu đối tượng. `Jhānarato` có nghĩa là người thích thú, gắn bó với các tầng thiền này, luôn luôn viên mãn. `Pañcābhiññābalappatto` có nghĩa là thành tựu, viên mãn năng lực của năm loại thắng trí, tức là những trí tuệ đặc biệt được gọi là: thần túc thông, thiên nhĩ thông, tha tâm thông, túc mạng thông, và thiên nhãn thông. Là một đạo sĩ tên là Suruci, ta đã sống, nên được hiểu là có sự liên kết như vậy.

Ettakena attano guṇasampattiṃ dassetvā parisasampattiṃ dassento –

Sau khi đã trình bày sự hoàn hảo về đức hạnh của chính mình đến mức này, để trình bày sự hoàn hảo về đoàn tùy tùng –

175.

175.

‘‘Catuvīsasahassāni, sissā mayhaṃ upaṭṭhahuṃ;

Sabbe maṃ brāhmaṇā ete, jātimanto yasassino’’ti. – ādimāha;

Ngài nói câu đầu tiên: “Hai mươi bốn ngàn đệ tử đã hầu hạ ta; tất cả họ đều là những người Bà-la-môn, thuộc dòng dõi cao quý và có danh tiếng.”

Tattha ete sabbe catuvīsatisahassabrāhmaṇā mayhaṃ sissā jātimanto jātisampannā yasassino parivārasampannā maṃ upaṭṭhahunti sambandho.

Ở đây, (nên hiểu) sự liên kết (của các từ) như sau: Tất cả hai mươi bốn ngàn vị Bà la môn này là đệ tử của ta, là những người có dòng dõi, có danh tiếng, có đoàn tùy tùng đông đảo, đã hầu hạ ta.

176.

176.

‘‘Lakkhaṇe itihāse ca, sanighaṇḍusakeṭubhe;

Padakā veyyākaraṇā, sadhamme pāramiṃ gatā’’.

‘(Họ) đã đạt đến sự toàn hảo trong tướng thuật (lakkhaṇa) và sử thi (itihāsa), trong từ vựng học (nighaṇḍu) cùng với nghi quỹ học (keṭubha), (họ là những người) am tường cú pháp (padakā) và ngữ pháp (veyyākaraṇā), (và) trong chánh pháp của mình.’

Tattha lakkhaṇeti lakkhaṇasatthe. Sabbalokiyānaṃ itthipurisānaṃ ‘‘imehi lakkhaṇehi samannāgatā dukkhitā bhavanti, imehi sukhitā bhavantī’’ti lakkhaṇaṃ jānāti. Tappakāsako gantho lakkhaṇaṃ, tasmiṃ lakkhaṇe ca. Itihāseti ‘‘itiha āsa itiha āsā’’ti vuttavacanapaṭidīpake ganthe. Lakkhaṇe ca itihāse ca pāramiṃ pariyosānaṃ gatāti sambandho. Rukkhapabbatādīnaṃ nāmappakāsakaganthaṃ ‘‘nighaṇḍū’’ti vuccati. Keṭūbheti kiriyākappavikappānaṃ kavīnaṃ upakārako gantho. Nighaṇḍuyā saha vattatīti sanighaṇḍu, keṭubhena saha vattatīti sakeṭubhaṃ, tasmiṃ sanighaṇḍusakeṭubhe vedattaye pāramiṃ gatāti sambandho. Padakāti nāmapadasamāsataddhitākhyātakitakādipadesu chekā[Pg.243]. Veyyākaraṇāni candapāṇinīyakalāpādibyākaraṇe chekā. Sadhamme pāramiṃ gatāti attano dhamme brāhmaṇadhamme vedattaye pāramiṃ pariyosānaṃ gatā pattāti attho.

Ở đây, ‘lakkhaṇe’ (trong tướng thuật) có nghĩa là trong tướng thuật. (Họ) biết tướng mạo của tất cả đàn ông và đàn bà trong thế gian (như sau): ‘Những người có những tướng mạo này sẽ khổ, những người có những tướng mạo này sẽ sướng.’ Sách giải thích điều đó là tướng thuật (lakkhaṇa); (họ thông suốt) trong tướng thuật ấy. ‘Itihāse’ (trong sử thi) có nghĩa là trong sách làm sáng tỏ những lời đã nói: ‘itiha āsa itiha āsā’ (chuyện xưa là như vậy). Nên hiểu sự liên kết là: ‘đã đạt đến sự toàn hảo (pāramiṃ gatā), tức là sự hoàn tất (pariyosānaṃ), trong tướng thuật và trong sử thi.’ Sách giải thích tên của cây cối, núi non, v.v. được gọi là ‘nighaṇḍu’ (từ vựng học). ‘Keṭūbhe’ là sách hữu ích cho các bậc hiền triết về hành vi, kế hoạch, và mưu lược. Vì nó đi cùng với nighaṇḍu nên gọi là sanighaṇḍu; vì nó đi cùng với keṭubha nên gọi là sakeṭubhaṃ. Nên hiểu sự liên kết là: ‘đã đạt đến sự toàn hảo trong ba bộ Veda cùng với từ vựng học và nghi quỹ học ấy.’ ‘Padakā’ (am tường cú pháp) có nghĩa là những người thiện xảo về các loại từ như danh từ, hợp từ, từ phái sinh, động từ, và phân từ. ‘Veyyākaraṇāni’ (ngữ pháp) có nghĩa là những người thiện xảo về các bộ ngữ pháp như Canda, Pāṇini, Kalāpa, v.v. ‘Sadhamme pāramiṃ gatā’ (đã đạt đến sự toàn hảo trong chánh pháp của mình) có nghĩa là đã đạt đến sự toàn hảo, sự hoàn tất, trong chánh pháp của mình, tức là pháp của Bà la môn, ba bộ Veda.

177.

177.

‘‘Uppātesu nimittesu, lakkhaṇesu ca kovidā;

Pathabyā bhūmantalikkhe, mama sissā susikkhitā’’.

‘Các đệ tử của ta được huấn luyện kỹ càng, là những người thông thạo về các điềm báo (uppāda), các dấu hiệu (nimitta), và các tướng mạo (lakkhaṇa), (cũng như) về trái đất, mặt đất, và không trung.’

Tattha ukkāpātabhūmikampādikesu uppātesu ca subhanimittāsubhanimittesu ca itthilakkhaṇapurisalakkhaṇamahāpurisalakkhaṇesu ca kovidā chekā. Pathaviyā ca bhūmiyā ca sakalaloke ca antalikkhe ākāse cāti sabbattha mama sissā susikkhitā.

Ở đây, (họ) là những người thông thạo, thiện xảo về các điềm báo (uppāda) như sao băng, động đất, v.v.; về các dấu hiệu tốt và xấu; và về các tướng mạo của phụ nữ, nam nhân, và bậc đại nhân. Các đệ tử của ta được huấn luyện kỹ càng về mọi nơi: trên trái đất, trên mặt đất, trong toàn cõi thế gian, và trên không trung, trong bầu trời.

178.

178.

‘‘Appicchā nipakā ete, appāhārā alolupā;

Lābhālābhena santuṭṭhā, parivārenti maṃ sadā’’.

‘Những vị này ít ham muốn, có trí tuệ, ăn uống ít, không tham lam; họ hài lòng với được và không được, và luôn luôn vây quanh ta.’

Tattha appicchāti appakenāpi yāpentā. Nipakāti nepakkasaṅkhātāya paññāya samannāgatā. Appāhārāti ekāhārā ekabhattikāti attho. Alolupāti lolupataṇhāya appavattanakā. Lābhālābhenāti lābhena alābhena ca santuṭṭhā somanassā ete mama sissā sadā niccakālaṃ maṃ parivārenti upaṭṭhahantīti attho.

Ở đây, ‘appicchā’ (ít ham muốn) có nghĩa là sống chỉ với một ít vật dụng. ‘Nipakā’ (có trí tuệ) có nghĩa là những người sở hữu trí tuệ được gọi là sự thận trọng (nepakka). ‘Appāhārā’ (ăn uống ít) có nghĩa là ăn một bữa, ăn một lần. ‘Alolupā’ (không tham lam) có nghĩa là những người không để cho lòng tham ái khởi lên. ‘Lābhālābhena’ (với được và không được) có nghĩa là những đệ tử này của ta, hài lòng và hoan hỷ với được và không được, luôn luôn, thường xuyên vây quanh và hầu hạ ta.

179.

179.

‘‘Jhāyī jhānaratā dhīrā, santacittā samāhitā;

Ākiñcaññaṃ patthayantā, parivārenti maṃ sadā’’.

‘Là những người hành thiền, ưa thích thiền định, kiên định, có tâm an tịnh, có tâm định tĩnh; họ mong cầu Vô sở hữu xứ, và luôn luôn vây quanh ta.’

Tattha jhāyīti lakkhaṇūpanijjhānaārammaṇūpanijjhānehi samannāgatā. Jhāyanasīlā vā. Jhānaratāti tesu ca jhānesu ratā allīnā. Dhīrāti dhitisampannā. Santacittāti vūpasantamanā. Samāhitāti ekaggacittā. Ākiñcaññanti nippalibodhabhāvaṃ. Patthayantāti icchantā. Itthambhūtā me sissā sadā maṃ parivārentīti sambandho.

Ở đây, ‘jhāyī’ (người hành thiền) có nghĩa là những người sở hữu sự quán chiếu các tướng (lakkhaṇūpanijjhāna) và sự quán chiếu đối tượng (ārammaṇūpanijjhāna), hoặc là những người có thói quen thiền định. ‘Jhānaratā’ (ưa thích thiền định) có nghĩa là ưa thích và đắm mình trong các tầng thiền ấy. ‘Dhīrā’ (kiên định) có nghĩa là những người có sự kiên trì. ‘Santacittā’ (có tâm an tịnh) có nghĩa là những người có tâm đã được lắng dịu. ‘Samāhitā’ (có tâm định tĩnh) có nghĩa là những người có tâm nhất điểm. ‘Ākiñcaññaṃ’ (Vô sở hữu xứ) có nghĩa là trạng thái không còn chướng ngại. ‘Patthayantā’ (mong cầu) có nghĩa là mong muốn. Nên hiểu sự liên kết là: ‘Các đệ tử của ta có những phẩm chất như vậy, luôn luôn vây quanh ta.’

180.

180.

‘‘Abhiññāpāramippattā, pettike gocare ratā;

Antalikkhacarā dhīrā, parivārenti maṃ sadā’’.

‘Họ đã đạt đến sự toàn hảo về các thắng trí, ưa thích trong cảnh giới của tổ phụ, là những người du hành trong không trung, kiên định, và luôn luôn vây quanh ta.’

Tattha abhiññāpāramippattāti pañcasu abhiññāsu pāramiṃ pariyosānaṃ pattā pūritāti attho. Pettike gocare ratāti buddhānuññātāya aviññattiyā [Pg.244] laddhe āhāre ratāti attho. Antalikkhacarāti antalikkhena ākāsena gacchantā āgacchantā cāti attho. Dhīrāti thirabhūtā sīhabyagghādiparissaye acchambhitasabhāvāti attho. Evaṃbhūtā mama tāpasā sadā maṃ parivārentīti attho.

Ở đây, ‘abhiññāpāramippattā’ (đã đạt đến sự toàn hảo về các thắng trí) có nghĩa là đã đạt đến, đã viên mãn sự toàn hảo, sự hoàn tất, trong năm loại thắng trí. ‘Pettike gocare ratā’ (ưa thích trong cảnh giới của tổ phụ) có nghĩa là ưa thích trong vật thực nhận được mà không cần phải xin, theo như Đức Phật đã cho phép. ‘Antalikkhacarā’ (du hành trong không trung) có nghĩa là đi và đến qua không trung, qua bầu trời. ‘Dhīrā’ (kiên định) có nghĩa là vững vàng, có bản chất không kinh sợ trước những hiểm nguy từ sư tử, cọp, v.v. Ý nghĩa là: ‘Các vị ẩn sĩ của ta có những phẩm chất như vậy, luôn luôn vây quanh ta.’

181.

181.

‘‘Saṃvutā chasu dvāresu, anejā rakkhitindriyā;

Asaṃsaṭṭhā ca te dhīrā, mama sissā durāsadā’’.

‘Họ thu thúc trong sáu căn môn, không dao động, bảo hộ các căn; những vị kiên định ấy không giao du, các đệ tử của ta thật khó tiếp cận.’

Tattha cakkhādīsu chasu dvāresu rūpādīsu chasu ārammaṇesu saṃvutā pihitā paṭicchannā, rakkhitagopitadvārāti attho. Anejā nittaṇhā rakkhitindriyā gopitacakkhādiindriyā asaṃsaṭṭhā ñātīhi gahaṭṭhehi amissībhūtāti attho. Durāsadāti duṭṭhu āsadā, āsādetuṃ ghaṭṭetuṃ asakkuṇeyyā ayoggāti attho.

Ở đây, ‘saṃvutā’ (thu thúc) có nghĩa là đóng lại, che đậy trong sáu căn môn như mắt, v.v., và đối với sáu đối tượng như sắc, v.v.; ý nghĩa là có các căn môn được bảo vệ, canh giữ. ‘Anejā’ (không dao động) có nghĩa là không có ái dục. ‘Rakkhitindriyā’ (bảo hộ các căn) có nghĩa là có các căn như mắt, v.v. được canh giữ. ‘Asaṃsaṭṭhā’ (không giao du) có nghĩa là không hòa lẫn với bà con và hàng tại gia. ‘Durāsadā’ (khó tiếp cận) có nghĩa là rất khó tiếp cận; không thể tấn công hay xúc phạm được, không thích hợp (để làm vậy).

182.

182.

‘‘Pallaṅkena nisajjāya, ṭhānacaṅkamanena ca;

Vītināmenti te rattiṃ, mama sissā durāsadā’’.

‘Bằng thế ngồi kiết-già, bằng thế ngồi thường, bằng cách đứng và đi kinh hành, họ trải qua đêm dài; các đệ tử của ta thật khó tiếp cận.’

Tattha mama sissā pallaṅkena ūrubaddhāsanena seyyaṃ vihāya nisajjāya ca ṭhānena ca caṅkamena ca sakalaṃ rattiṃ visesena atināmenti atikkāmentīti sambandho.

Ở đây, nên hiểu sự liên kết là: ‘Các đệ tử của ta, từ bỏ việc nằm, trải qua, vượt qua toàn bộ đêm dài một cách đặc biệt bằng thế ngồi kiết-già, tức là thế ngồi khóa hai đùi, bằng cách ngồi thường, bằng cách đứng, và bằng cách đi kinh hành.’

183.

183.

‘‘Rajanīye na rajjanti, dussanīye na dussare;

Mohanīye na muyhanti, mama sissā durāsadā’’.

‘Họ không tham đắm trong những gì đáng tham đắm, không sân hận trong những gì đáng sân hận, không si mê trong những gì đáng si mê; các đệ tử của ta thật khó tiếp cận.’

Te itthambhūtā mama sissā tāpasā rajanīye rajjitabbe vatthusmiṃ na rajjanti rajjaṃ na uppādenti. Dussanīye dussitabbe dosaṃ uppādetuṃ yutte vatthumhi na dussare dosaṃ na karonti. Mohanīye mohituṃ yutte vatthumhi na muyhanti mohaṃ na karonti, paññāsampayuttā bhavantīti attho.

Những vị ẩn sĩ, đệ tử của ta, có những phẩm chất như vậy, không tham đắm, không khởi lên lòng tham, đối với đối tượng đáng tham đắm. Họ không sân hận, không khởi lên lòng sân, đối với đối tượng đáng sân hận, thích hợp để khởi lên lòng sân. Họ không si mê, không khởi lên lòng si, đối với đối tượng đáng si mê, thích hợp để si mê; ý nghĩa là họ là những người có trí tuệ.

184.

184.

‘‘Iddhiṃ vīmaṃsamānā te, vattanti niccakālikaṃ;

Pathaviṃ te pakampenti, sārambhena durāsadā’’.

‘Họ thường xuyên sống, khảo sát các thần thông; họ làm rung chuyển trái đất. (Họ) thật khó tiếp cận bằng sự tranh cãi.’

Te mama sissā ‘‘ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hotī’’tiādikaṃ (paṭi. ma. 1.102) iddhivikubbanaṃ niccakālikaṃ vīmaṃsamānā vattantīti [Pg.245] sambandho. Te mama sissā ākāsepi udakepi pathaviṃ nimminitvā iriyāpathaṃ pakampentīti attho. Sārambhena yugaggāhena kalahakaraṇena na āsādetabbāti attho.

Nên hiểu sự liên kết là: ‘Các đệ tử của ta sống, thường xuyên khảo sát các phép biến hóa thần thông như: “Một người hóa thành nhiều người, nhiều người hóa thành một người,” v.v.’ Ý nghĩa là: ‘Các đệ tử của ta, sau khi tạo ra một trái đất trên không trung hoặc trên mặt nước, làm rung chuyển các oai nghi (trên đó).’ Ý nghĩa là: ‘Không thể tấn công họ bằng sự tranh cãi, bằng sự đối đầu, bằng sự gây gổ.’

185.

185.

‘‘Kīḷamānā ca te sissā, kīḷanti jhānakīḷitaṃ;

Jambuto phalamānenti, mama sissā durāsadā’’.

Các đệ tử ấy của ta, khi muốn vui chơi, liền vui chơi với trò chơi thiền định; các đệ tử của ta khó ai sánh bằng, đã mang trái cây từ cây diêm phù đề về.

Te mama sissā kīḷamānā paṭhamajjhānādikīḷaṃ kīḷanti laḷanti ramantīti attho. Jambuto phalamānentīti himavantamhi satayojanubbedhajamburukkhato ghaṭappamāṇaṃ jambuphalaṃ iddhiyā gantvā ānentīti attho.

Các đệ tử ấy của ta, khi muốn vui chơi, liền vui chơi, nô đùa, thích thú với trò chơi sơ thiền v.v... đó là ý nghĩa. Việc mang trái cây từ cây diêm phù đề về có nghĩa là: các vị ấy dùng thần thông đi đến cây diêm phù đề cao một trăm do tuần ở Hy Mã Lạp Sơn và mang về trái diêm phù đề lớn bằng cái ghè.

186.

186.

‘‘Aññe gacchanti goyānaṃ, aññe pubbavidehakaṃ;

Aññe ca uttarakuruṃ, esanāya durāsadā’’.

Một số vị đi đến châu Goyāna, một số vị đi đến châu Pubbavideha, và một số vị khác đi đến châu Uttarakuru để tìm kiếm (vật thực), các vị ấy thật khó ai sánh bằng.

Tesaṃ mama sissānaṃ antare aññe ekacce goyānaṃ aparagoyānaṃ dīpaṃ gacchanti, ekacce pubbavidehakaṃ dīpaṃ gacchanti, ekacce uttarakuruṃ dīpaṃ gacchanti, te durāsadā etesu ṭhānesu esanāya gavesanāya paccayapariyesanāya gacchantīti sambandho.

Trong số các đệ tử của ta, một số vị đi đến châu Goyāna tức là Aparagoyāna, một số vị đi đến châu Pubbavideha, một số vị đi đến châu Uttarakuru. Cần hiểu mối liên hệ như sau: các vị khó ai sánh bằng ấy đi đến những nơi này để tìm kiếm, để truy tầm, để tìm các vật dụng.

187.

187.

‘‘Purato pesenti khāriṃ, pacchato ca vajanti te;

Catuvīsasahassehi, chāditaṃ hoti ambaraṃ’’.

Các vị ấy cho gởi cây đòn gánh đi trước, còn chính họ thì đi theo sau. Bầu trời bị che lấp bởi hai mươi bốn ngàn vị (ẩn sĩ).

Te mama sissā ākāsena gacchamānā khāriṃ tāpasaparikkhārabharitaṃ kājaṃ purato pesenti paṭhamaṃ abhimukhañca taṃ pesetvā sayaṃ tassa pacchato gacchantīti attho. Evaṃ gacchamānehi catuvīsasahassehi tāpasehi ambaraṃ ākāsatalaṃ chāditaṃ paṭicchannaṃ hotīti sambandho.

Các đệ tử của ta, khi đi trên không, cho gởi cây đòn gánh (kāja) có mang túi (khāri) chứa đầy vật dụng của ẩn sĩ đi trước. Ý nghĩa là: sau khi cho gởi nó đi về phía trước mặt, chính họ đi theo sau. Cần hiểu mối liên hệ như sau: bầu trời, khoảng không, bị che lấp, bị bao phủ bởi hai mươi bốn ngàn vị ẩn sĩ đang đi như vậy.

188.

188.

‘‘Aggipākī anaggī ca, dantodukkhalikāpi ca;

Asmena koṭṭitā keci, pavattaphalabhojanā’’.

Có những vị ăn đồ nấu bằng lửa, có vị không ăn đồ nấu bằng lửa, có vị dùng răng (để cắn vỏ), có vị dùng cối; một số vị giã bằng đá, (một số vị khác) ăn các loại trái cây tự rụng.

Tattha keci ekacce mama sissā aggipākī phalāphalapaṇṇādayo pacitvā khādanti, ekacce anaggī aggīhi apacitvā āmakameva khādanti, ekacce dantikā dantehiyeva tacaṃ uppāṭetvā khādanti. Ekacce udukkhalikā udukkhalehi koṭṭetvā khādanti. Ekacce asmena koṭṭitā pāsāṇena koṭṭetvā khādanti. Ekacce sayaṃpatitaphalāhārāti sambandho.

Trong số ấy, một số đệ tử của ta là những vị ăn đồ nấu bằng lửa, họ nấu các loại trái cây, lá cây v.v... rồi ăn. Một số vị là những người không ăn đồ nấu bằng lửa, họ không nấu bằng lửa mà chỉ ăn đồ sống. Một số vị là những người dùng răng, họ chỉ dùng răng để bóc vỏ rồi ăn. Một số vị là những người dùng cối, họ giã bằng cối rồi ăn. Một số vị là những người giã bằng đá, họ giã bằng đá rồi ăn. Cần hiểu mối liên hệ là: một số vị ăn các loại trái cây tự rụng.

189.

189.

‘‘Udakorohaṇā [Pg.246] keci, sāyaṃ pāto sucīratā;

Toyābhisecanakarā, mama sissā durāsadā’’.

Một số vị, ưa thích sự trong sạch, vào buổi chiều và buổi sáng thường đi xuống nước. (Một số vị khác) thực hành việc tắm gội bằng nước. Các đệ tử của ta thật khó ai sánh bằng.

Durāsadā mama sissā keci sucīratā suddhikāmā sāyaṃ pāto ca udakorohaṇā udakapavesakāti attho. Keci toyābhisecanakarā udakena attani abhisiñcanakarāti attho.

Các đệ tử khó ai sánh bằng của ta, một số vị ưa thích sự trong sạch, mong muốn sự thanh tịnh, vào buổi chiều và buổi sáng thường đi xuống nước, có nghĩa là đi vào trong nước. Một số vị thực hành việc tắm gội bằng nước, có nghĩa là họ tự mình rưới nước lên người.

190.

190.

‘‘Parūḷhakacchanakhalomā, paṅkadantā rajassirā;

Gandhitā sīlagandhena, mama sissā durāsadā’’.

Các vị có lông nách, móng và lông trên người mọc dài, răng dính bẩn, đầu bám bụi, nhưng lại tỏa hương thơm của giới hạnh. Các đệ tử của ta thật khó ai sánh bằng.

Tattha te durāsadā mama sissā kacchesu ubhayakacchesu ca hatthapādesu ca parūḷhā sañjātā, dīghanakhalomāti attho. Khurakammarahitattā amaṇḍitā apasādhitāti adhippāyo. Paṅkadantāti iṭṭhakacuṇṇakhīrapāsāṇacuṇṇādīhi dhavalamakatattā malaggahitadantāti attho. Rajassirāti telamakkhanādirahitattā dhūlīhi makkhitasīsāti attho. Gandhitā sīlagandhenāti jhānasamādhisamāpattīhi sampayuttasīlena samaṅgībhūtattā lokiyasīlagandhena sabbattha sugandhībhūtāti attho. Mama sissā durāsadāti imehi vuttappakāraguṇehi samannāgatattā āsādetuṃ ghaṭṭetuṃ asakkuṇeyyā mama sissāti sambandho.

Trong số ấy, các đệ tử khó ai sánh bằng của ta có lông, móng mọc dài ở nách, ở cả hai bên nách, và ở tay chân, đó là ý nghĩa. Chủ ý là: vì không dùng đến dao cạo, nên các vị không trang điểm, không chải chuốt. Răng dính bẩn có nghĩa là: răng bị cáu bẩn vì không được làm cho trắng bằng bột gạch, bột đá sữa v.v... Đầu bám bụi có nghĩa là: đầu bị bám đầy bụi bẩn vì không thoa dầu v.v... Tỏa hương thơm của giới hạnh có nghĩa là: vì sở hữu giới hạnh tương ưng với thiền, định, và các tầng thiền chứng, nên các vị trở nên thơm ngát khắp nơi với hương thơm thế gian của giới hạnh. Cần hiểu mối liên hệ là: các đệ tử của ta khó ai sánh bằng, vì sở hữu những phẩm chất đã được nói đến này, nên các đệ tử của ta không thể bị xúc phạm, không thể bị chạm đến.

191.

191.

‘‘Pātova sannipatitvā, jaṭilā uggatāpanā;

Lābhālābhaṃ pakittetvā, gacchanti ambare tadā’’.

Vào buổi sáng sớm, các vị ẩn sĩ bện tóc, có khổ hạnh uy mãnh, sau khi tụ họp lại và thông báo về việc được và không được (lợi lộc), liền bay đi trên không trung.

Tattha pātova sannipatitvāti sattamyatthe topaccayo, pātarāsakāleyeva mama santike rāsibhūtāti attho. Uggatāpanā pākaṭatapā patthaṭatapā jaṭilā jaṭādhārino tāpasā. Lābhālābhaṃ pakittetvā khuddake ca mahante ca lābhe pākaṭe katvā tadā tasmiṃ kāle ambare ākāsatale gacchantīti sambandho.

Trong đó, câu 'pātova sannipatitvā' (tụ họp vào buổi sáng) có tiếp vị ngữ 'to' mang ý nghĩa của cách thứ bảy (sở thuộc cách); ý nghĩa là: 'đã tụ họp lại gần ta ngay vào giờ ăn sáng'. 'Uggatāpanā' (có khổ hạnh uy mãnh) là các vị ẩn sĩ có khổ hạnh rõ rệt, khổ hạnh vang xa, là những vị bện tóc, những vị mang tóc bện. Cần hiểu mối liên hệ là: 'Lābhālābhaṃ pakittetvā' (sau khi thông báo về được và không được lợi lộc) có nghĩa là sau khi công bố các món lợi lộc cả nhỏ lẫn lớn, khi ấy, vào thời điểm đó, các vị ấy bay đi trên không trung.

192. Puna tesaṃyeva guṇe pakāsento etesaṃ pakkamantānantiādimāha. Tattha ākāse vā thale vā pakkamantānaṃ gacchantānaṃ etesaṃ tāpasānaṃ vākacīrajanito mahāsaddo pavattatīti attho. Muditā honti devatāti evaṃ mahāsaddaṃ pavattetvā gacchantānaṃ ajinacammasaddena [Pg.247] santuṭṭhā ‘‘sādhu sādhu, ayyā’’ti somanassajātā devatā muditā santuṭṭhā hontīti sambandho.

192. Lại nữa, để làm rõ các phẩm chất của chính các vị ấy, ngài đã nói (câu kệ) bắt đầu bằng 'Etesaṃ pakkamantānaṃ'. Trong đó, ý nghĩa là: một âm thanh lớn phát sinh từ y vỏ cây của các vị ẩn sĩ này khi họ khởi hành, khi họ đi, hoặc trên không hoặc trên đất liền. Cần hiểu mối liên hệ của câu 'chư thiên hoan hỷ' là: các vị chư thiên, hài lòng với âm thanh của da và da thú của những vị đang đi và phát ra âm thanh lớn như vậy, trở nên hoan hỷ, nói rằng 'Lành thay, lành thay, thưa các ngài!', và họ vui mừng, hài lòng.

193. Disodisanti te isayo antalikkhacarā ākāsacārino dakkhiṇādisānudisaṃ pakkamanti gacchantīti sambandho. Sake balenupatthaddhāti attano sarīrabalena vā jhānabalena vā samannāgatā yadicchakaṃ yattha yattha gantukāmā, tattha tattheva gacchantīti sambandho.

193. Cần hiểu mối liên hệ của câu 'Disodisaṃ' (từ phương này đến phương khác) là: các vị tiên nhân ấy, những người di chuyển trong không trung, những người đi trên bầu trời, khởi hành, đi từ phương nam đến các phương hướng trung gian. Cần hiểu mối liên hệ của câu 'Sake balenupatthaddhā' (được chống đỡ bởi sức mạnh của mình) là: được trang bị sức mạnh của thân thể hoặc sức mạnh của thiền định, các vị ấy muốn đi đến đâu, liền đi đến chính nơi đó theo ý muốn.

194. Puna tesamevānubhāvaṃ pakāsento pathavīkampakā etetiādimāha. Tadā ete sabbattha icchācārā pathavīkampakā medanīsañcalanajātikā nabhacārino ākāsacārino. Uggatejāti uggatatejā patthaṭatejā duppasahā pasayha abhibhavitvā pavattituṃ asakkuṇeyyāti duppasahā. Sāgarova akhobhiyāti aññehi akhobhiyo anāluḷito sāgaro iva samuddo viya aññehi akhobhiyā kampetuṃ asakkuṇeyyā hontīti sambandho.

194. Lại nữa, để làm rõ oai lực của chính các vị ấy, ngài đã nói (câu kệ) bắt đầu bằng 'pathavīkampakā ete'. Khi ấy, các vị này đi lại tùy ý khắp nơi, là những người làm rung chuyển trái đất, có khả năng làm mặt đất chấn động, là những người đi trên không, những người di chuyển trên bầu trời. 'Uggatejā' (có uy lực cao) có nghĩa là có uy lực vượt trội, uy lực lan rộng. 'Duppasahā' (khó bị khuất phục) có nghĩa là không thể bị chế ngự và áp đảo một cách cưỡng bức. Cần hiểu mối liên hệ của câu 'Sāgarova akhobhiyā' (như biển cả không thể bị khuấy động) là: giống như đại dương, biển cả, không thể bị người khác làm cho khuấy động hay xáo trộn, các vị ấy cũng không thể bị người khác làm cho rung chuyển hay nao núng.

195. Ṭhānacaṅkamino kecīti tesaṃ mama sissānaṃ antare ekacce isayo ṭhāniriyāpathacaṅkamaniriyāpathasampannā, ekacce isayo nesajjikā nisajjiriyāpathasampannā, ekacce isayo pavattabhojanā sayaṃpatitapaṇṇāhārā evarūpehi guṇehi yuttattā durāsadāti sambandho.

195. Về câu 'Một số vị đứng và đi kinh hành', trong số các đệ tử của ta, một số vị tiên nhân thành tựu oai nghi đứng và oai nghi đi kinh hành. Một số vị tiên nhân là những người thực hành hạnh ngồi, thành tựu oai nghi ngồi. Một số vị tiên nhân ăn những gì có sẵn, ăn lá cây tự rụng. Cần hiểu mối liên hệ là: vì sở hữu những phẩm chất như vậy, nên các vị ấy khó ai sánh bằng.

196. Te sabbe thomento mettāvihārinotiādimāha. Tattha ‘‘aparimāṇesu cakkavāḷesu aparimāṇā sattā sukhī hontū’’tiādinā sinehalakkhaṇāya mettāya pharitvā viharanti, attabhāvaṃ pavattentīti mettāvihārino ete mama sissāti attho. Sabbe te isayo sabbapāṇinaṃ sabbesaṃ sattānaṃ hitesī hitagavesakā. Anattukkaṃsakā attānaṃ na ukkaṃsakā amānino kassaci kañci puggalaṃ na vambhenti nīcaṃ katvā na maññantīti attho.

196. Để tán dương tất cả các vị ấy, ngài đã nói câu kệ bắt đầu bằng mettāvihārino. Ở đây, ý nghĩa là: “Các vị đệ tử này của ta là những vị trú trong tâm từ (mettāvihārino) vì các vị ấy an trú, duy trì tự thân bằng cách biến mãn tâm từ, có đặc tính là lòng thương mến, theo phương cách như: ‘Mong cho các chúng sanh vô lượng trong các thế giới vô lượng được an lạc.’” Tất cả các vị ẩn sĩ ấy là những người tìm cầu lợi ích (hitesī), tìm kiếm điều tốt lành cho tất cả chúng sanh, cho mọi sinh linh. (Các vị ấy) không tự tán dương mình (anattukkaṃsakā), không đề cao bản thân, không có lòng kiêu mạn (amānino), không chê bai (na vambhenti) bất cứ ai, không xem thường người nào bằng cách hạ thấp họ. Đó là ý nghĩa.

197. Te mama sissā sīlasamādhisamāpattiguṇayuttattā sīharājā iva acchambhītā nibbhayā, gajarājā iva hatthirājā viya thāmavā sarīrabalajhānabalasampannā byaggharājā iva, durāsadā ghaṭṭetumasakkuṇeyyā mama santike āgacchantīti sambandho.

197. Nên hiểu sự liên kết như sau: “Các vị đệ tử ấy của ta, vì sở hữu các phẩm chất giới, định, và thiền chứng, nên không kinh sợ, không sợ hãi như vua sư tử; có sức mạnh, đầy đủ thân lực và thiền lực như vua voi, như chúa voi; khó tiếp cận, không thể xúc phạm như vua cọp, (các vị ấy) đã đến gần ta.”

198. Tato [Pg.248] attano ānubhāvassa dassanalesena pakāsento vijjādharātiādimāha. Tattha mantasajjhāyādivijjādharā ca rukkhapabbatādīsu vasantā bhummadevatā ca bhūmaṭṭhathalaṭṭhā nāgā ca gandhabbadevā ca caṇḍā rakkhasā ca kumbhaṇḍā devā ca dānavā devā ca icchiticchitanimmānasamatthā garuḷā ca taṃ saraṃ upajīvantīti sambandho, tasmiṃ sare sarassa samīpe vasantīti attho.

198. Sau đó, để biểu thị một phần nhỏ về oai lực của mình, ngài đã nói câu kệ bắt đầu bằng vijjādharā. Ở đây, nên hiểu sự liên kết như sau: “Các vị trì chú (vijjādharā) như những người tụng đọc thần chú, các vị địa thiên (bhummadevatā) trú ngụ trên cây cối, núi non, các loài rồng (nāgā) sống trên mặt đất và trong nước, các vị trời Càn-thát-bà (gandhabbadevā), các loài la-sát (rakkasā) hung dữ, các vị trời Cưu-bàn-trà (kumbhaṇḍā), các vị trời Đa-na-bà (dānavā), và các loài chim ca-lâu-la (garuḷā) có khả năng hóa hiện theo ý muốn, tất cả đều nương sống nơi hồ nước ấy.” Ý nghĩa là: (họ) sống gần hồ nước ấy, trong hồ nước ấy.

199. Punapi tesaṃyeva attano sissatāpasānaṃ guṇe vaṇṇento te jaṭā khāribharitātiādimāha. Taṃ sabbaṃ uttānatthameva. Khāribhāranti udañcanakamaṇḍaluādikaṃ tāpasaparikkhāraṃ.

199. Lại nữa, để tán dương các phẩm chất của các vị đệ tử ẩn sĩ của mình, ngài đã nói câu kệ bắt đầu bằng te jaṭā khāribharitā. Tất cả những điều đó đều có ý nghĩa rõ ràng. Khāribhāra (gánh nặng của quang gánh) là các vật dụng của ẩn sĩ như gàu múc nước, bình nước, v.v.

207. Punapi attano guṇe pakāsento uppāte supine cāpītiādimāha. Tattha brāhmaṇasippesu nipphattiṃ gatattā nakkhattapāṭhe ca chekattā ‘‘imassa rājakumārassa uppannanakkhattaṃ subhaṃ asubha’’nti uppātalakkhaṇe ca supine ca pavattiṃ pucchitena ‘‘idaṃ supinaṃ subhaṃ, idaṃ asubha’’nti supinanipphattikathane ca sabbesaṃ itthipurisānaṃ hatthapādalakkhaṇakathane ca suṭṭhu sikkhito sakalajambudīpe pavattamānaṃ mantapadaṃ lakkhaṇamantakoṭṭhāsaṃ sabbaṃ ahaṃ tadā mama tāpasakāle dhāremīti sambandho.

207. Lại nữa, để tuyên thuyết về các phẩm chất của mình, ngài đã nói câu kệ bắt đầu bằng uppāte supine cāpi. Ở đây, nên hiểu sự liên kết như sau: “Vì đã thành tựu các môn học của Bà-la-môn và thông thạo về chiêm tinh học, (ta) đã được học hỏi kỹ lưỡng về các điềm báo như: ‘Chòm sao xuất hiện của vị hoàng tử này là tốt hay xấu;’ và khi được hỏi về diễn biến của giấc mộng, (ta) có thể giải đoán kết quả của giấc mộng rằng: ‘Giấc mộng này là tốt, giấc mộng này là xấu;’ và (ta) cũng có thể giải đoán các tướng trên tay chân của tất cả nam và nữ. Vào thời đó, trong thời kỳ làm ẩn sĩ của ta, ta đã ghi nhớ tất cả các câu thần chú, các phần tướng thuật đang lưu hành khắp cõi Diêm-phù-đề.”

208. Attano byākaraṇaṃ buddhaguṇapubbaṅgamaṃ pakāsento anomadassītiādimāha. Tattha na omakanti anomaṃ. Maṃsacakkhudibbacakkhusamantacakkhudhammacakkhubuddhacakkhūhi sabbasattānaṃ passanaṃ dassanaṃ nāma, anomaṃ dassanaṃ yassa bhagavato so bhagavā anomadassī. Bhāgyavantatādīhi kāraṇehi bhagavā lokassa jeṭṭhaseṭṭhattā lokajeṭṭho usabho nisabho āsabhoti tayo gavajeṭṭhakā. Tattha gavasatajeṭṭhako usabho, gavasahassajeṭṭhako nisabho, gavasatasahassajeṭṭhako āsabho, narānaṃ āsabho narāsabho paṭividdhasabbadhammo, sambuddho vivekakāmo ekībhāvaṃ icchanto himavantaṃ himālayapabbataṃ upāgamīti sambandho.

208. Để tuyên thuyết lời thọ ký của mình, bắt đầu bằng các phẩm chất của một vị Phật, ngài đã nói câu kệ bắt đầu bằng Anomadassī. Ở đây, anomaṃ có nghĩa là không thấp kém. Cái thấy (dassanaṃ) tất cả chúng sanh bằng nhục nhãn, thiên nhãn, toàn nhãn, pháp nhãn, và Phật nhãn được gọi là dassanaṃ. Vị Thế Tôn nào có cái thấy không thấp kém (anomaṃ dassanaṃ) thì vị Thế Tôn ấy là Anomadassī (Vô Thượng Kiến). Do các lý do như là bậc có đầy đủ phước đức, vị Thế Tôn là bậc Tối Thắng trong thế gian (lokajeṭṭho) vì là bậc trưởng thượng và cao quý nhất của thế gian. Usabho, nisabho, āsabho là ba loại bò đầu đàn. Trong đó, con đầu đàn của một trăm con bò là usabho, con đầu đàn của một ngàn con bò là nisabho, con đầu đàn của một trăm ngàn con bò là āsabho. Bậc Nhân Ngưu (narāsabho) là bậc đứng đầu trong loài người, đã thấu triệt tất cả các pháp. Nên hiểu sự liên kết như sau: “Vị Chánh Đẳng Giác, mong muốn sự viễn ly, tìm cầu sự độc cư, đã đi đến Hy-mã-lạp sơn.”

209. Ajjhogāhetvā himavantanti himavantasamīpaṃ ogāhetvā pavisitvāti attho. Sesaṃ uttānatthameva.

209. Ajjhogāhetvā himavantaṃ có nghĩa là: sau khi đi sâu vào, sau khi đi vào vùng lân cận của Hy-mã-lạp sơn. Phần còn lại có ý nghĩa rõ ràng.

210-1. Jalitaṃ [Pg.249] jalamānaṃ indīvarapupphaṃ iva, hutāsanaṃ homassa āsanaṃ, ādittaṃ ābhāyutaṃ aggikkhandhaṃ iva, gagane ākāse jotamānaṃ vijju iva, suṭṭhu phullaṃ sālarājaṃ iva, nisinnaṃ lokanāyakaṃ addasanti sambandho.

Nên hiểu sự liên kết như sau: (Các vị ấy) đã thấy bậc Lãnh Đạo Thế Gian đang ngự tọa, rực rỡ như đóa hoa sen xanh đang bừng cháy, như ngọn lửa hiến tế (hutāsanaṃ), như khối lửa đang bốc cháy (ādittaṃ) và tỏa sáng, như tia chớp (vijju) lóe sáng trên bầu trời (gagane), như cây sala chúa (sālarājaṃ) đang nở rộ.

213. Devānaṃ devo devadevo, taṃ devadevaṃ disvāna tassa lakkhaṇaṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇasañjānanakāraṇaṃ. ‘‘Buddho nu kho na vā buddho’’ti upadhārayiṃ vicāresiṃ. Cakkhumaṃ pañcahi cakkhūhi cakkhumantaṃ jinaṃ kena kāraṇena passāmīti sambandho.

213. Vị trời của các vị trời là Thiên-trung-thiên (devadevo). Sau khi thấy vị Thiên-trung-thiên ấy, (ta) đã suy xét, đã tìm hiểu các tướng của ngài, là nguyên nhân để nhận biết ba mươi hai tướng đại nhân, (tự hỏi): “Vị này có phải là Phật hay không phải là Phật?” Nên hiểu sự liên kết như sau: “Do nguyên nhân nào mà ta có thể thấy được bậc Toàn Nhãn (cakkhumaṃ), bậc Chiến Thắng, người sở hữu năm loại nhãn?”

214. Caraṇuttame uttamapādatale sahassārāni cakkalakkhaṇāni dissanti, ahaṃ tassa bhagavato tāni lakkhaṇāni disvā tathāgate niṭṭhaṃ gacchiṃ sanniṭṭhānaṃ agamāsi, nissandeho āsinti attho. Sesaṃ uttānatthameva.

214. Trên lòng bàn chân cao quý (caraṇuttame), các tướng bánh xe ngàn căm được nhìn thấy. Sau khi thấy các tướng ấy của vị Thế Tôn, ta đã đi đến kết luận về bậc Như Lai, đã đạt đến sự xác quyết. Ý nghĩa là: ta đã trở nên không còn nghi ngờ. Phần còn lại có ý nghĩa rõ ràng.

218. Sayambhū sayameva bhūtā. Amitodaya amitānaṃ aparimāṇānaṃ guṇānaṃ udaya uṭṭhānaṭṭhāna, idaṃ padadvayaṃ ālapanameva. Imaṃ lokaṃ imaṃ sattalokaṃ saṃ suṭṭhu uddharasi saṃsārato uddharitvā nibbānathalaṃ pāpesīti attho. Te sabbe sattā tava dassanaṃ āgamma āgantvā kaṅkhāsotaṃ vicikicchāmahoghaṃ taranti atikkamantīti sambandho.

218. Sayambhū (Tự Hữu) có nghĩa là tự mình trở thành. Amitodaya (Vô Lượng Sanh) là nơi phát sanh, nơi khởi nguồn của các phẩm chất vô lượng, không thể đo lường. Hai từ này chỉ là hô cách. Ý nghĩa là: “Ngài đã khéo cứu vớt thế gian này, thế giới chúng sanh này; sau khi cứu vớt khỏi luân hồi, ngài đã đưa họ đến mảnh đất Niết-bàn.” Nên hiểu sự liên kết như sau: “Tất cả chúng sanh ấy, nhờ vào sự diện kiến ngài, đã đến (gần ngài), và đã vượt qua, đã thoát khỏi dòng sông hoài nghi, cơn đại hồng thủy của sự do dự.”

219. Bhagavantaṃ thomento tāpaso tuvaṃ satthātiādimāha. Tattha, bhante, sabbaññu tuvaṃ sadevakassa lokassa satthā ācariyo uttamaṭṭhena tvameva ketu ucco, sakalaloke pakāsanaṭṭhena tvameva dhajo, lokattaye uggatattā tvameva yūpo ussāpitathambhasadiso, pāṇinaṃ sabbasattānaṃ tvameva parāyaṇo uttamagamanīyaṭṭhānaṃ tvameva patiṭṭhā patiṭṭhaṭṭhānaṃ lokassa mohandhakāravidhamanato tvameva dīpo telapadīpo viya, dvipaduttamo dvipadānaṃ devabrahmamanussānaṃ uttamo seṭṭhoti sambandho.

219. Để tán dương Đức Thế Tôn, vị ẩn sĩ đã nói câu kệ bắt đầu bằng tuvaṃ satthā. Ở đây, nên hiểu sự liên kết như sau: “Bạch ngài, bậc Toàn Tri, ngài là bậc Đạo Sư, là vị thầy của thế gian cùng với chư thiên. Theo nghĩa tối thượng, chính ngài là ngọn cờ hiệu (ketu) cao cả. Theo nghĩa soi sáng khắp thế gian, chính ngài là ngọn cờ phướn (dhajo). Vì sự nổi bật trong ba cõi, chính ngài là cột trụ (yūpo), giống như một cây cột được dựng lên. Đối với các sinh linh, tất cả chúng sanh, chính ngài là nơi nương tựa (parāyaṇo), là nơi đến tối thượng. Chính ngài là nơi vững chắc (patiṭṭhā), là nơi an trú. Vì xua tan bóng tối si mê của thế gian, chính ngài là ngọn đèn (dīpo), giống như ngọn đèn dầu. Bậc Tối Thắng trong loài hai chân (dvipaduttamo), ngài là bậc tối thượng, cao quý nhất trong số các loài hai chân gồm trời, Phạm thiên, và loài người.”

220. Puna bhagavantaṃyeva thomento sakkā samudde udakantiādimāha. Tattha caturāsītiyojanasahassagambhīre samudde udakaṃ āḷhakena [Pg.250] pametuṃ minituṃ sakkā bhaveyya, bhante, sabbaññu tava ñāṇaṃ ‘‘ettakaṃ pamāṇa’’nti pametave minituṃ na tveva sakkāti attho.

220. Lại nữa, trong khi đang tán dương đức Thế Tôn, vị ấy đã nói lên (những câu kệ) bắt đầu bằng: ‘Sakkā samudde udakaṃ’. Ở đây, có thể dùng đấu āḷhaka để đo lường, để đong đếm lượng nước trong biển cả sâu tám mươi bốn ngàn do-tuần, nhưng bạch ngài, bạch đấng Toàn Tri, trí tuệ của ngài thì không thể nào đo lường, không thể nào đong đếm được rằng: ‘(Trí tuệ ấy) có chừng mực bấy nhiêu.’ Đây là ý nghĩa.

221. Tulamaṇḍale tulapañjare ṭhapetvā pathaviṃ medaniṃ dhāretuṃ sakkā, bhante, sabbaññu tava ñāṇaṃ dhāretuṃ na tu eva sakkāti sambandho.

221. Bạch ngài, bạch đấng Toàn Tri, có thể đặt quả đất, địa cầu này lên đĩa cân, lên bàn cân rồi cân đo được, nhưng trí tuệ của ngài thì không thể nào cân đo được. Đây là sự liên kết (của câu kệ).

222. Bhante, sabbaññu ākāso sakalantalikkhaṃ rajjuyā vā aṅgulena vā minituṃ sakkā bhaveyya, tava pana ñāṇaṃ ñāṇākāsaṃ na tu eva pametave minituṃ sakkāti attho.

222. Bạch ngài, bạch đấng Toàn Tri, có thể dùng sợi dây hay ngón tay để đo lường được hư không, toàn thể không gian, nhưng hư không trí tuệ của ngài thì không thể nào đo lường, không thể nào đong đếm được. Đây là ý nghĩa.

223. Mahāsamudde udakanti caturāsītiyojanasahassagambhīre sāgare akhilaṃ udakañca, catunahutādhikadviyojanasatasahassabahalaṃ akhilaṃ pathaviñca jahe jaheyya atikkameyya samaṃ kareyya buddhassa ñāṇaṃ upādāya gahetvā tuleyya samaṃ kareyya. Upamāto upamāvasena na yujjare na yojeyyuṃ. Ñāṇameva adhikanti attho.

223. (Giải thích câu kệ) ‘Nước trong đại dương’: Nếu có thể từ bỏ, vượt qua, hoặc làm cho tương đương toàn thể lượng nước trong biển cả sâu tám mươi bốn ngàn do-tuần, và toàn thể quả đất dày hai trăm bốn mươi ngàn do-tuần, (thì cũng không thể so sánh được). Nếu lấy trí tuệ của đức Phật mà cân đo, thì có thể làm cho tương đương được (chăng?). (Không thể được), vì xét theo phương diện ví dụ, chúng không tương xứng, không thể đem ra so sánh. Chỉ có trí tuệ là vượt trội hơn. Đây là ý nghĩa.

224. Cakkhuma pañcahi cakkhūhi cakkhumanta, ālapanametaṃ. Saha devehi pavattassa lokassa, bhummatthe sāmivacanaṃ. Sadevake lokasmiṃ antare yesaṃ yattakānaṃ sattānaṃ cittaṃ pavattati. Ete tattakā sacittakā sattā tava ñāṇamhi antojālagatā ñāṇajālasmiṃ anto paviṭṭhāti sambandho, ñāṇajālena sabbasatte passasīti attho.

224. ‘Này bậc Thiên Nhãn (Cakkhuma)’: Này bậc có đủ năm loại mắt, đây là tiếng gọi. ‘Của thế gian cùng với chư thiên’: Sở hữu cách được dùng theo nghĩa của vị trí cách. (Nghĩa là) ‘ở trong thế gian cùng với chư thiên’. Bất cứ chúng sanh nào, bao nhiêu chúng sanh có tâm tồn tại, thì tất cả bấy nhiêu chúng sanh có tâm ấy đều bị thu nhiếp trong lưới trí tuệ của ngài, đều đã đi vào bên trong lưới trí tuệ. Đây là sự liên kết. Có nghĩa là: Ngài thấy tất cả chúng sanh bằng lưới trí tuệ.

225. Bhante, sabbaññu sabbadhammajānanaka, tvaṃ yena ñāṇena catumaggasampayuttena sakalaṃ uttamaṃ bodhiṃ nibbānaṃ patto adhigato asi bhavasi, tena ñāṇena paratitthiye aññatitthiye maddasī abhibhavasīti sambandho.

225. Bạch ngài, bạch đấng Toàn Tri, bậc biết tất cả các pháp, ngài đã dùng trí tuệ nào tương ưng với bốn đạo để đạt đến, chứng ngộ được sự giác ngộ tối thượng trọn vẹn là Niết-bàn, thì ngài cũng dùng chính trí tuệ ấy để nhiếp phục, chế ngự các hàng ngoại đạo, các hàng tà giáo khác. Đây là sự liên kết.

226. Tena tāpasena thomitākāraṃ pakāsentā dhammasaṅgāhakā therā imā gāthā thavitvānāti āhaṃsu. Tattha imā gāthāti ettakāhi gāthāhi thavitvāna thomanaṃ katvāna nāmena suruci nāma tāpaso sesaṭṭhakathāsu (a. ni. aṭṭha. 1.1.189-190; dha. pa. aṭṭha. 1.sāriputtattheravatthu) pana ‘‘saradamāṇavo’’ti āgato. So aṭṭhakathānayato pāṭhoyeva pamāṇaṃ, atha vā sundarā ruci ajjhāsayo nibbānālayo assāti suruci. Sarati gacchati indriyadamanāya [Pg.251] pavattatīti sarado, iti dvayampi tasseva nāmaṃ. So surucitāpaso ajinacammaṃ pattharitvāna pathaviyaṃ nisīdi, accāsannādayo cha nisajjadose vajjetvā sarado nisīdīti attho.

226. Các vị trưởng lão kết tập kinh điển, trong khi trình bày về cách thức tán dương của vị đạo sĩ ấy, đã nói rằng: ‘Sau khi đã tán dương bằng những câu kệ này.’ Ở đây, ‘những câu kệ này’ có nghĩa là: Sau khi đã tán dương, đã ca tụng bằng bấy nhiêu câu kệ này. Vị đạo sĩ tên là Suruci. Tuy nhiên, trong các bản chú giải khác, vị ấy được gọi là ‘thanh niên Sarada’. Theo phương pháp của chú giải, văn bản đó là tiêu chuẩn. Hoặc là, vị nào có khuynh hướng, có chí nguyện tốt đẹp, có nơi nương tựa là Niết-bàn, vị ấy là Suruci. Vị nào đi đến, tiến hành việc chế ngự các căn, vị ấy là Sarada. Như vậy, cả hai đều là tên của vị ấy. Vị đạo sĩ Suruci ấy đã trải tấm da thú trên mặt đất rồi ngồi xuống. Có nghĩa là, vị Sarada đã ngồi xuống, tránh sáu lỗi lầm trong việc ngồi như ngồi quá gần v.v...

227. Tattha nisinno tāpaso tassa bhagavato ñāṇameva thomento cullāsītisahassānītiādimāha. Tattha cullāsītisahassānīti caturāsītisahassāni, girirājā merupabbatarājā, mahaṇṇave sāgare ajjhogāḷho adhiogāḷho paviṭṭho, tāvadeva tattakāni caturāsītisahassāni accuggato atiuggato idāni pavuccatīti sambandho.

227. Vị đạo sĩ ngồi ở đấy, trong khi tán dương chính trí tuệ của đức Thế Tôn ấy, đã nói lên (những câu kệ) bắt đầu bằng: ‘Cullāsītisahassāni’. Ở đây, ‘cullāsītisahassāni’ là tám mươi bốn ngàn. Vua của các loài núi là núi Meru đã chìm xuống, đã đi vào trong biển cả, và một phần tương đương như thế, tức tám mươi bốn ngàn (do-tuần), đã trồi lên rất cao. Bây giờ, điều này đang được nói đến. Đây là sự liên kết.

228. Tāva accuggato tathā atiuggato neru, so mahāneru āyato uccato ca vitthārato ca evaṃ mahanto nerurājā koṭisatasahassiyo saṅkhāṇubhedena cuṇṇito cuṇṇavicuṇṇaṃ kato asi.

228. Núi Meru trồi lên cao cũng bằng (phần chìm xuống). Núi Đại Meru ấy, cả về chiều dài, chiều cao, lẫn chiều rộng, vua núi Meru to lớn như vậy, nếu được nghiền thành bột, thành bụi mịn, thành một trăm ngàn koti (một triệu tỷ) mảnh nhỏ.

229. Bhante, sabbaññu tava ñāṇaṃ lakkhe ṭhapiyamānamhi ñāṇe sataṃ vā sahassaṃ vā satasahassaṃ vā ekekaṃ binduṃ katvā ṭhapite tadeva mahānerussa cuṇṇaṃ khayaṃ gaccheyya, tava ñāṇaṃ pametave pamāṇaṃ kātuṃ eva na sakkāti sambandho.

229. Bạch ngài, bạch đấng Toàn Tri, nếu cứ mỗi một trăm, một ngàn, hay một trăm ngàn (đơn vị) trí tuệ của ngài được đặt làm mục tiêu, mà lấy một hạt bụi (của núi Meru) làm thành một điểm để đánh dấu, thì chính số bụi của núi Đại Meru ấy cũng sẽ cạn kiệt, nhưng trí tuệ của ngài thì không thể nào đo lường, không thể nào xác định chừng mực được. Đây là sự liên kết.

230. Sukhumacchikena sukhumacchiddena jālena yo sakalamahāsamudde udakaṃ parikkhipe samantato parikkhaṃ kareyya, evaṃ parikkhite ye keci pāṇā udake jātā sabbe te antojālagatā siyuṃ bhaveyyunti attho.

230. Nếu có người nào dùng một tấm lưới có mắt nhỏ, có lỗ nhỏ, để bao vây, khoanh vùng xung quanh toàn bộ nước trong đại dương, thì trong vùng nước được bao vây như thế, bất cứ chúng sanh nào sanh ra trong nước, tất cả chúng đều sẽ bị lọt vào trong lưới. Đây là ý nghĩa.

231. Tamupameyyaṃ dassento tatheva hītiādimāha. Tattha yathā udajā pāṇā antojālagatā honti, tatheva mahāvīra mahābodhiadhigamāya vīriyakara. Ye keci puthu anekā titthiyā micchā titthakarā diṭṭhigahanapakkhandā diṭṭhisaṅkhātagahanaṃ paviṭṭhā parāmāsena sabhāvato parato āmasanalakkhaṇāya diṭṭhiyā mohitā pihitā santi.

231. Để chỉ ra sự so sánh ấy, ngài đã nói lên (những câu kệ) bắt đầu bằng: ‘Tatheva hi’. Ở đây, (có nghĩa là): Cũng giống như các chúng sanh sanh ra từ nước đều bị lọt vào trong lưới, cũng như thế, này bậc Đại Anh Hùng, bậc đã nỗ lực để chứng đắc đại bồ đề. Bất cứ ngoại đạo nào, nhiều tà sư nào đã đi sâu vào rừng rậm tà kiến, đã đi vào khu rừng được gọi là tà kiến, bị mê hoặc, bị che lấp bởi tà kiến vốn có đặc tính chấp thủ, xem xét sự vật sai với bản chất.

232. Tava [Pg.252] suddhena nikkilesena ñāṇena anāvaraṇadassinā sabbadhammānaṃ āvaraṇarahitadassanasīlena ete sabbe titthiyā antojālagatā ñāṇajālassanto pavesitā vā tathevāti sambandho. Ñāṇaṃ te nātivattareti tava ñāṇaṃ te titthiyā nātikkamantīti attho.

232. Cũng như thế, với trí tuệ thanh tịnh, không phiền não, thấy được không chướng ngại, có đặc tính thấy rõ tất cả các pháp không bị che lấp của ngài, tất cả các ngoại đạo ấy đều bị thu nhiếp trong lưới, hoặc đã được đưa vào bên trong lưới trí tuệ. Đây là sự liên kết. ‘Họ không vượt qua được trí tuệ của ngài’ có nghĩa là các ngoại đạo ấy không thể vượt qua khỏi trí tuệ của ngài. Đây là ý nghĩa.

233. Evaṃ vuttathomanāvasāne bhagavato attano byākaraṇārabbhaṃ dassetuṃ bhagavā tamhi samayetiādimāha. Tattha yasmiṃ samaye tāpaso bhagavantaṃ thomesi, tasmiṃ thomanāya pariyosānakāle saṅkhyātikkantaparivāratāya mahāyaso anomadassī bhagavā kilesamārādīnaṃ jitattā jino. Samādhimhā appitasamādhito vuṭṭhahitvā sakalajambudīpaṃ dibbacakkhunā olokesīti sambandho.

233. Vào lúc cuối của lời tán dương đã được nói lên như vậy, để chỉ ra sự khởi đầu của việc đức Thế Tôn thọ ký cho mình, (kinh văn) đã nói lên (những lời) bắt đầu bằng: ‘Bhagavā tamhi samaye’. Ở đây, vào lúc vị đạo sĩ tán dương đức Thế Tôn, vào thời điểm kết thúc lời tán dương ấy, đức Thế Tôn Anomadassī, bậc có danh tiếng lớn, có đoàn tùy tùng đông đảo vượt ngoài số đếm, là bậc Chiến Thắng (Jina) vì đã chiến thắng ma phiền não v.v., sau khi xuất khỏi định, khỏi an chỉ định, đã dùng thiên nhãn nhìn khắp cõi Diêm-phù-đề. Đây là sự liên kết.

234-5. Tassa anomadassissa bhagavato munino monasaṅkhātena ñāṇena samannāgatassa nisabho nāma sāvako santacittehi vūpasantakilesamānasehi tādīhi iṭṭhāniṭṭhesu akampiyasabhāvattā, tādibhi khīṇāsavehi suddhehi parisuddhakāyakammādiyuttehi chaḷabhiññehi tādīhi aṭṭhahi lokadhammehi akampanasabhāvehi satasahassehi parivuto buddhassa cittaṃ, aññāya jānitvā lokanāyakaṃ upesi, tāvadeva samīpaṃ agamāsīti sambandho.

234-5. Vị đệ tử tên là Nisabha của đức Thế Tôn Anomadassi, bậc Mâu-ni đã thành tựu trí tuệ được gọi là trí tuệ của bậc thánh, được bao quanh bởi một trăm ngàn vị đã tận trừ các lậu hoặc, là những vị có tâm tịch tịnh, có tâm ý đã lắng dịu phiền não, là những bậc tādī do có bản thể không lay động trong các cảnh khả ý và bất khả ý, là những bậc tādī, những vị thanh tịnh, những vị đã thành tựu thân nghiệp thanh tịnh v.v..., những vị có sáu thắng trí, những bậc tādī có bản thể không lay động bởi tám pháp thế gian, đã biết được tâm của đức Phật, đã đến gần bậc Lãnh Đạo Thế Gian, tức là đã đi đến gần ngay lúc ấy. Đây là cách liên kết câu.

236. Te tathā āgatā samānā tattha bhagavato samīpe. Antalikkhe ākāse ṭhitā bhagavantaṃ padakkhiṇaṃ akaṃsu. Te sabbe pañjalikā namassamānā ākāsato buddhassa santike otaruṃ orohiṃsūti sambandho.

236. Các vị ấy, sau khi đã đến như vậy, đã đứng ở trong hư không, trên không trung, gần đức Thế Tôn ở nơi ấy, và đã thực hiện việc đi quanh bên phải đức Thế Tôn. Tất cả các vị ấy, trong khi đang chắp tay đảnh lễ, đã từ không trung đi xuống, tức là đã hạ xuống, ở gần đức Phật. Đây là cách liên kết câu.

237. Puna byākaraṇadānassa pubbabhāgakāraṇaṃ pakāsento sitaṃ pātukarītiādimāha. Taṃ sabbaṃ uttānatthameva.

237. Một lần nữa, trong khi làm sáng tỏ nguyên nhân là phần đầu của việc ban lời tiên tri, ngài đã nói câu bắt đầu là: “sitaṃ pātukari.” Tất cả điều ấy đều có ý nghĩa rõ ràng.

241. Yo maṃ pupphenāti yo tāpaso mayi cittaṃ pasādetvā anekapupphena maṃ pūjesi, ñāṇañca me anu punappunaṃ thavi thomesi, tamahanti taṃ tāpasaṃ ahaṃ kittayissāmi pākaṭaṃ karissāmi, mama bhāsato bhāsantassa vacanaṃ suṇotha savanavisayaṃ karotha manasi karotha.

241. “Yo maṃ pupphena” có nghĩa là: Vị đạo sĩ nào, sau khi đã làm cho tâm tịnh tín nơi ta, đã cúng dường ta bằng nhiều đóa hoa, và đã tán thán, tức là đã ca ngợi, trí tuệ của ta nhiều lần, “tamahaṃ” có nghĩa là: Ta sẽ kể về, sẽ làm cho rõ ràng về vị đạo sĩ ấy. Các ngươi hãy lắng nghe, hãy làm thành đối tượng của sự nghe, hãy tác ý trong tâm lời nói của ta, người đang nói.

250. Pacchime [Pg.253] bhavasampatteti byākaraṇaṃ dadamāno bhagavā āha. Tattha pacchime pariyosānabhūte bhave sampatte sati. Manussattaṃ manussajātiṃ gamissati, manussaloke uppajjissatīti attho. Rūpasāradhanasāravayasārakulasārabhogasārapuññasārādīhi sārehi sāravantatāya sārī nāma brāhmaṇī kucchinā dhārayissati.

250. “Pacchime bhavasampatte” có nghĩa là: Trong khi ban lời tiên tri, đức Thế Tôn đã nói. Ở đây, “pacchime” có nghĩa là: Khi đã đạt đến kiếp sống cuối cùng. Vị ấy sẽ đi đến trạng thái làm người, dòng dõi loài người, có nghĩa là sẽ sanh ở trong thế giới loài người. Vị nữ Bà-la-môn tên là Sārī, do có được những tinh túy là tinh túy về sắc đẹp, tinh túy về tài sản, tinh túy về tuổi tác, tinh túy về dòng dõi, tinh túy về vật hưởng thụ, tinh túy về phước báu v.v..., sẽ mang thai (vị ấy) trong bụng.

253. Byākaraṇamūlamārabhi aparimeyye ito kappeti. Ettha dvinnaṃ aggasāvakānaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ kappasatasahassañca pāramī pūritā, tathāpi gāthābandhasukhatthaṃ antarakappāni upādāya evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ.

253. Ngài đã bắt đầu phần gốc của lời tiên tri (bằng câu): “aparimeyye ito kappe.” Ở đây, đối với hai vị Thượng thủ Thinh văn, các pháp ba-la-mật đã được viên mãn trong một a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp. Mặc dù vậy, nên được hiểu rằng điều này đã được nói như vậy là vì để cho dễ dàng trong việc kết cấu câu kệ và đã bao gồm luôn các trung kiếp.

254. ‘‘Sāriputtoti nāmena, hessati aggasāvako’’ti byākaraṇamadāsi, byākaraṇaṃ datvā taṃ thomento so bhagavā ayaṃ bhāgīrathītiādimāha. Gaṅgā, yamunā, sarabhū, mahī, aciravatīti imāsaṃ pañcannaṃ gaṅgānaṃ antare ayaṃ bhāgīrathī nāma paṭhamamahāgaṅgā himavantā pabhāvitā himavantato āgatā anotattadahato pabhavā, mahodadhiṃ mahāudakakkhandhaṃ appayanti pāpuṇanti, mahāsamuddaṃ mahāsāgaraṃ appeti upagacchati yathā, tathā eva ayaṃ sāriputto sake tīsu visārado attano kule pavattamānesu tīsu vedesu visārado apakkhalitañāṇo patthaṭañāṇo. Paññāya pāramiṃ gantvā attano sāvakañāṇassa pariyosānaṃ gantvā, pāṇine sabbasatte tappayissati santappessati suhittabhāvaṃ karissatīti attho.

254. Ngài đã ban lời tiên tri rằng: “Vị ấy sẽ là vị Thượng thủ Thinh văn với tên là Sāriputta.” Sau khi ban lời tiên tri, đức Thế Tôn ấy, trong khi tán thán vị ấy, đã nói câu bắt đầu là: “ayaṃ bhāgīrathī.” Giữa năm con sông này là Gaṅgā, Yamunā, Sarabhū, Mahī, Aciravatī, con sông lớn đầu tiên này tên là Bhāgīrathī, được phát xuất từ núi Himavanta, tức là đã đến từ núi Himavanta, có nguồn từ hồ Anotatta, chảy đến, tức là đạt đến, đại dương, khối nước lớn; đi đến, tức là đạt tới, biển cả, đại dương như thế nào, thì cũng như vậy, vị Sāriputta này là người thành thạo về ba (kinh Vệ-đà) của mình, là người thành thạo về ba kinh Vệ-đà được lưu hành trong dòng dõi của mình, là người có trí tuệ không sai lạc, có trí tuệ được lan rộng. Sau khi đã đi đến sự toàn hảo về trí tuệ, sau khi đã đi đến sự kết thúc về trí tuệ của bậc Thinh văn của mình, vị ấy sẽ làm cho các loài hữu tình, tất cả chúng sanh được thỏa mãn, sẽ làm cho hài lòng, có nghĩa là sẽ làm cho có được trạng thái mãn nguyện.

257. Himavantamupādāyāti himālayapabbataṃ ādiṃ katvā mahodadhiṃ mahāsamuddaṃ udakabhāraṃ sāgaraṃ pariyosānaṃ katvā etthantare etesaṃ dvinnaṃ pabbatasāgarānaṃ majjhe yaṃ pulinaṃ yattakā vālukarāsi atthi, gaṇanāto gaṇanavasena asaṅkhiyaṃ saṅkhyātikkantaṃ.

257. “Himavantamupādāya” có nghĩa là: Sau khi đã lấy núi Himālaya làm khởi điểm, sau khi đã lấy đại dương, biển cả, nơi chứa nước, làm nơi kết thúc, ở khoảng giữa, ở chính giữa của hai thứ ấy là núi và biển, có bãi cát nào, có bao nhiêu đống cát, thì về mặt số đếm, theo cách đếm, là không thể đếm được, là đã vượt ngoài sự đếm được.

258. Tampi sakkā asesenāti taṃ pulinampi nisesena saṅkhātuṃ sakkā sakkuṇeyya bhaveyya, sā gaṇanā yathā hotīti sambandho. Tathā sāriputtassa paññāya anto pariyosānaṃ na tveva bhavissatīti attho.

258. “Tampi sakkā asesenāti” có nghĩa là: Có thể, có khả năng, có thể có việc đếm được bãi cát ấy một cách không còn sót lại. Cách liên kết câu là: “để cho việc đếm ấy được có.” Cũng như vậy, có nghĩa là: Sự kết thúc, sự chấm dứt về trí tuệ của ngài Sāriputta chắc chắn sẽ không có.

259. Lakkhe…pe… [Pg.254] bhavissatīti lakkhe ñāṇalakkhe ñāṇassa ekasmiṃ kale ṭhapiyamānamhi ṭhapite sati gaṅgāya vālukā khīye parikkhayaṃ gaccheyyāti attho.

259. “Lakkhe... (cho đến)... bhavissatīti” có nghĩa là: Ở dấu hiệu, ở dấu hiệu của trí tuệ, khi trí tuệ đang được đặt, khi đã được đặt, vào một thời điểm, thì cát của sông Gaṅgā có thể bị tiêu hủy, có thể đi đến sự cạn kiệt.

260. Mahāsamuddeti caturāsītiyojanasahassagambhīre catumahāsāgare ūmiyo gāvutādibhedā taraṅgarāsayo gaṇanāto asaṅkhiyā saṅkhyāvirahitā yathā honti, tatheva sāriputtassa paññāya anto pariyosānaṃ na hessati na bhavissatīti sambandho.

260. “Mahāsamuddeti” có nghĩa là: Ở trong bốn biển lớn có chiều sâu tám mươi bốn ngàn do-tuần, các lượn sóng có sự khác biệt là một gāvuta v.v..., các khối sóng cồn, về mặt số đếm, là không thể đếm được, là không có con số như thế nào, thì cũng như vậy, sự kết thúc, sự chấm dứt về trí tuệ của ngài Sāriputta sẽ không có, sẽ không hiện hữu. Đây là cách liên kết câu.

261. So evaṃ paññavā sāriputto gotamagottattā gotamaṃ sakyakule jeṭṭhakaṃ sakyapuṅgavaṃ sambuddhaṃ ārādhayitvā vattapaṭipattisīlācārādīhi cittārādhanaṃ katvā paññāya sāvakañāṇassa pāramiṃ pariyosānaṃ gantvā tassa bhagavato aggasāvako hessatīti sambandho.

261. Vị Sāriputta có trí tuệ như vậy, sau khi đã làm cho đức Chánh Đẳng Giác Gotama, bậc Tối Thắng trong dòng dõi Sakya, bậc Trưởng Thượng trong dòng dõi Sakya, được hài lòng do vì (đức Phật) thuộc dòng dõi Gotama, sau khi đã làm cho tâm được hài lòng bằng các phận sự, sự thực hành, giới hạnh, cách hành xử v.v..., sau khi đã đi đến sự kết thúc, sự toàn hảo về trí tuệ của bậc Thinh văn bằng trí tuệ, sẽ là vị Thượng thủ Thinh văn của đức Thế Tôn ấy. Đây là cách liên kết câu.

262. So evaṃ aggasāvakaṭṭhānaṃ patto sakyaputtena bhagavatā iṭṭhāniṭṭhesu akampiyasabhāvena pavattitaṃ pākaṭaṃ kataṃ dhammacakkaṃ saddhammaṃ anuvattessati avinassamānaṃ dhāressati. Dhammavuṭṭhiyo dhammadesanāsaṅkhātā vuṭṭhiyo vassento desento pakāsento vivaranto vibhajanto uttānīkaronto pavattissatīti attho.

262. Vị ấy, sau khi đã đạt đến địa vị Thượng thủ Thinh văn như vậy, sẽ tiếp tục chuyển bánh xe Pháp, diệu Pháp, đã được làm cho vận hành, đã được làm cho rõ ràng bởi đức Thế Tôn, người con của dòng dõi Sakya, với bản thể không lay động trong các cảnh khả ý và bất khả ý; vị ấy sẽ gìn giữ (diệu Pháp) không bị hoại diệt. Có nghĩa là: Trong khi làm cho các cơn mưa Pháp, các cơn mưa được gọi là các bài thuyết Pháp, được rơi xuống, trong khi thuyết giảng, làm sáng tỏ, trình bày, phân tích, làm cho rõ ràng, vị ấy sẽ tiếp tục.

263. Gotamo sakyapuṅgavo bhagavā etaṃ sabbaṃ abhiññāya visesena ñāṇena jānitvā bhikkhusaṅghe ariyapuggalamajjhe nisīditvā aggaṭṭhāne sakalapaññādiguṇagaṇābhirame uccaṭṭhāne ṭhapessatīti sambandho.

263. Đức Thế Tôn Gotama, bậc Tối Thắng trong dòng dõi Sakya, sau khi đã thắng tri, sau khi đã biết được tất cả điều này bằng trí tuệ đặc biệt, sau khi đã ngồi xuống ở giữa chúng Tỳ-khưu, ở giữa các bậc Thánh nhân, sẽ đặt (vị ấy) vào địa vị tối thượng, vào địa vị cao cả, là nơi đáng ưa thích do sự chứng đắc toàn bộ các phẩm chất là trí tuệ v.v... Đây là cách liên kết câu.

264. Evaṃ so laddhabyākaraṇo somanassappatto pītisomanassavasena udānaṃ udānento aho me sukataṃ kammantiādimāha. Tattha ahoti vimhayatthe nipāto. Anomadassissa bhagavato satthuno garuno sukataṃ suṭṭhu kataṃ saddahitvā kataṃ kammaṃ puññakoṭṭhāsaṃ aho vimhayaṃ acinteyyānubhāvanti attho. Yassa bhagavato ahaṃ kāraṃ puññasambhāraṃ katvā sabbattha sakalaguṇagaṇe pāramiṃ pariyosānaṃ gato paramaṃ koṭiṃ sampatto, so bhagavā aho vimhayoti sambandho.

264. Như vậy, vị ấy đã nhận được lời thọ ký, đạt đến sự hoan hỷ, do năng lực của hỷ và hoan hỷ, trong khi thốt lên lời cảm hứng, đã nói lên câu kệ bắt đầu bằng: “Aho me sukataṃ kammaṃ”. Ở đây, “aho” là một bất biến từ có nghĩa là kinh ngạc. Đối với đức Thế Tôn Anomadassī, bậc Đạo Sư, bậc Thầy, nghiệp tốt đẹp (sukataṃ), được làm một cách khéo léo (suṭṭhu kataṃ), được làm với niềm tin (saddahitvā kataṃ), phần phước thiện (puññakoṭṭhāsaṃ), ôi thật kỳ diệu (aho vimhayaṃ), có uy lực không thể nghĩ bàn (acinteyyānubhāvan), đó là ý nghĩa. Đối với đức Thế Tôn nào mà tôi đã tạo ra sự tích lũy phước báu (puññasambhāraṃ), đã đi đến sự hoàn hảo (pāramiṃ), sự kết thúc (pariyosānaṃ) trong tất cả các phẩm chất, đã đạt đến đỉnh cao tối thượng (paramaṃ koṭiṃ), đức Thế Tôn ấy thật kỳ diệu (aho vimhayo), nên được liên kết như vậy.

265. Aparimeyyeti [Pg.255] saṅkhyātikkantakālasmiṃ kataṃ kusalakammaṃ, me mayhaṃ idha imasmiṃ pacchimattabhāve phalaṃ vipākaṃ dassesi. Sumutto suṭṭhu vimutto chekena dhanuggahena khitto saravego iva ahaṃ tena puññaphalena kilese jhāpayiṃ jhāpesinti attho.

265. Về câu “Aparimeyye”: Nghiệp thiện đã được làm trong thời gian vượt ngoài sự tính đếm, đã cho quả, quả dị thục, đến cho tôi, của tôi, ở đây, trong thân hiện hữu cuối cùng này. Được giải thoát tốt đẹp (sumutto), hoàn toàn giải thoát (suṭṭhu vimutto), giống như tốc độ của mũi tên (saravego iva) được bắn đi bởi người cung thủ thiện xạ (chekena dhanuggahena khitto), tôi, nhờ quả phước ấy, đã thiêu đốt (jhāpayiṃ) các phiền não (kilese), sẽ thiêu đốt (jhāpesin), đó là ý nghĩa.

266. Attano eva vīriyaṃ pakāsento asaṅkhatantiādimāha. Tattha asaṅkhatanti na saṅkhataṃ, paccayehi samāgamma na katanti attho. Taṃ asaṅkhataṃ nibbānaṃ kilesakālussiyābhāvena acalaṃ katasambhārānaṃ patiṭṭhaṭṭhena padaṃ gavesanto pariyesanto sabbe titthiye sakale titthakare diṭṭhuppādake puggale vicinaṃ upaparikkhanto esāhaṃ eso ahaṃ bhave kāmabhavādike bhave saṃsariṃ paribbhaminti sambandho.

266. Để làm sáng tỏ chính sự tinh tấn của mình, ngài đã nói câu kệ bắt đầu bằng “asaṅkhataṃ”. Ở đây, “asaṅkhataṃ” có nghĩa là không được tạo tác (na saṅkhataṃ), không được làm ra do sự kết hợp của các duyên, đó là ý nghĩa. Trong khi tìm kiếm (gavesanto), truy tầm (pariyesanto) trạng thái (padaṃ) ấy, tức Niết-bàn (nibbānaṃ) vô vi (asaṅkhataṃ), bất động (acalaṃ) do không có sự ô nhiễm của phiền não (kilesakālussiyābhāvena), là nơi nương tựa (patiṭṭhaṭṭhena) cho những ai đã tạo ra các sự tích lũy (katasambhārānaṃ), và trong khi xem xét (vicinaṃ), thẩm tra (uparikkhaṇanto) tất cả các người theo ngoại đạo (sabbe titthiye), tất cả những người tạo ra tà kiến (sakale titthakare diṭṭhuppādake puggale), đây là tôi (esāhaṃ), chính tôi đây (eso ahaṃ), đã luân hồi (saṃsariṃ), đã lang thang (paribbhami) trong các cõi (bhave), như dục hữu (kāmabhavādike bhave), nên được liên kết như vậy.

267-8. Attano adhippāyaṃ pakāsento yathāpi byādhito posotiādimāha. Tattha byādhitoti byādhinā pīḷito poso puriso osadhaṃ pariyeseyya yathā, tathā ahaṃ asaṅkhataṃ amataṃ padaṃ nibbānaṃ gavesanto abbokiṇṇaṃ avicchinnaṃ nirantaraṃ, pañcasataṃ jātipañcasatesu attabhāvesu isipabbajjaṃ pabbajinti sambandho.

267-8. Để làm sáng tỏ ý định của mình, ngài đã nói câu kệ bắt đầu bằng “yathāpi byādhito poso”. Ở đây, “byādhito” có nghĩa là người đàn ông (poso puriso) bị bệnh tật (byādhinā) hành hạ (pīḷito), cũng như (yathā) người ấy sẽ tìm kiếm (pariyeseyya) thuốc (osadhaṃ), cũng vậy (tathā), tôi, trong khi tìm kiếm (gavesanto) trạng thái (padaṃ) bất tử (amataṃ), vô vi (asaṅkhataṃ), tức Niết-bàn, không gián đoạn (abbokiṇṇaṃ avicchinnaṃ nirantaraṃ), đã xuất gia (pabbaji) đời sống ẩn sĩ (isipabbajjaṃ) trong năm trăm (pañcasataṃ) kiếp, trong năm trăm thân hiện hữu (jātipañcasatesu attabhāvesu), nên được liên kết như vậy.

271. Kutitthe sañcariṃ ahanti lāmake titthe gamanamagge ahaṃ sañcariṃ.

271. Về câu “Kutitthe sañcariṃ ahaṃ”: Ta (ahaṃ) đã đi lại (sañcariṃ) trong bến đò xấu xa (lāmake titthe), trên con đường phải đi (gamanamagge).

272. Sāratthiko poso sāragavesī puriso. Kadaliṃ chetvāna phālayeti kadalikkhandhaṃ chetvā dvedhā phāleyya. Na tattha sāraṃ vindeyyāti phāletvā ca pana tattha kadalikkhandhe sāraṃ na vindeyya na labheyya, so puriso sārena rittako tucchoti sambandho.

272. “Sāratthiko poso” là người tìm kiếm lõi cây (sāragavesī puriso). Về câu “Kadaliṃ chetvāna phālaye”: Sau khi chặt thân cây chuối (kadalikkhandhaṃ chetvā), người ấy nên chẻ nó ra làm hai (dvedhā phāleyya). Về câu “Na tattha sāraṃ vindeyya”: Và sau khi đã chẻ ra (phāletvā ca pana), người ấy sẽ không tìm thấy (na vindeyya), không nhận được (na labheyya) lõi cây (sāraṃ) ở trong thân cây chuối ấy (tattha kadalikkhandhe); người đàn ông ấy (so puriso) trống rỗng (rittako), rỗng không (tuccho) đối với lõi cây (sārena), nên được liên kết như vậy.

273. Yathā kadalikkhandho sārena ritto tuccho, tatheva tathā eva loke titthiyā nānādiṭṭhigatikā bahujjanā asaṅkhatena nibbānena rittā tucchāti sambandho. Seti nipātamattaṃ.

273. Giống như (yathā) thân cây chuối (kadalikkhandho) trống rỗng (ritto), rỗng không (tuccho) đối với lõi cây (sārena), cũng vậy (tatheva, tathā eva), ở đời (loke), những người theo ngoại đạo (titthiyā), những người có nhiều tà kiến khác nhau (nānādiṭṭhigatikā), nhiều người (bahujjanā) đều trống rỗng (rittā), rỗng không (tucchā) đối với Niết-bàn vô vi (asaṅkhatena nibbānena), nên được liên kết như vậy. “Se” chỉ là một bất biến từ.

274. Pacchimabhave pariyosānajātiyaṃ brahmabandhu brāhmaṇakule jāto ahaṃ ahosinti attho. Mahābhogaṃ chaḍḍetvānāti mahantaṃ bhogakkhandhaṃ [Pg.256] kheḷapiṇḍaṃ iva chaḍḍetvā, anagāriyaṃ kasivāṇijjādikammavirahitaṃ tāpasapabbajjaṃ pabbajiṃ paṭipajjinti attho.

274. Trong kiếp sống cuối cùng (pacchimabhave), trong lần sinh cuối cùng (pariyosānajātiyaṃ), ta (ahaṃ) đã sinh ra (jāto ahosiṃ) trong dòng dõi Bà-la-môn (brahmabandhu), trong gia tộc Bà-la-môn (brāhmaṇakule), đó là ý nghĩa. Về câu “Mahābhogaṃ chaḍḍetvāna”: Sau khi từ bỏ (chaḍḍetvā) khối tài sản lớn lao (mahantaṃ bhogakkhandhaṃ) như thể cục đờm (kheḷapiṇḍaṃ iva), ta đã thực hành (pabbajiṃ paṭipajjiṃ) đời sống không nhà (anagāriyaṃ), đời sống xuất gia của ẩn sĩ (tāpasapabbajjaṃ), không còn các công việc như nông nghiệp và thương mại (kasivāṇijjādikammavirahitaṃ), đó là ý nghĩa.

Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā samattā.

Phần giải thích phẩm thứ nhất đã kết thúc.

275-7. Ajjhāyako…pe… muniṃ mone samāhitanti monaṃ vuccati ñāṇaṃ, tena monena samannāgato muni, tasmiṃ mone sammā āhitaṃ ṭhapitaṃ samāhitaṃ cittanti attho. Āgusaṅkhātaṃ pāpaṃ na karotīti nāgo, assajitthero, taṃ mahānāgaṃ suṭṭhu phullaṃ vikasitapadumaṃ yathā virocamānanti attho.

275-7. “Ajjhāyako…v.v… muniṃ mone samāhitaṃ”: Trí tuệ (ñāṇaṃ) được gọi là sự tĩnh lặng (monaṃ); bậc ẩn sĩ (muni) là người được phú bẩm trí tuệ ấy (tena monena samannāgato); tâm được định tĩnh (samāhitaṃ cittaṃ) là tâm được đặt để (āhitaṃ ṭhapitaṃ) một cách chân chánh (sammā) trong trí tuệ ấy (tasmiṃ mone), đó là ý nghĩa. Người không làm điều ác (pāpaṃ) được gọi là tội lỗi (āgusaṅkhātaṃ) là bậc long tượng (nāgo), tức là trưởng lão Assaji; vị đại long tượng ấy (taṃ mahānāgaṃ) đang tỏa sáng (virocamānaṃ) giống như (yathā) hoa sen nở rộ (suṭṭhu phullaṃ vikasitapadumaṃ), đó là ý nghĩa.

278-281. Disvā me…pe… pucchituṃ amataṃ padanti uttānatthameva.

278-281. “Disvā me…v.v… pucchituṃ amataṃ padan”: Ý nghĩa đã rõ ràng.

282. Vīthintareti vīthiantare anuppattaṃ sampattaṃ upagataṃ taṃ theraṃ upagantvāna samīpaṃ gantvā ahaṃ pucchinti sambandho.

282. Về câu “Vīthintare”: Sau khi đã đến gần (upagantvāna), đi đến bên cạnh (samīpaṃ gantvā) vị trưởng lão ấy (taṃ theraṃ), người đã đi đến (anuppattaṃ sampattaṃ upagataṃ) ở giữa con đường (vīthiantare), tôi đã hỏi (ahaṃ pucchiṃ), nên được liên kết như vậy.

284. Kīdisaṃ te mahāvīrāti sakaladhitipurisasāsane arahantānamantare paṭhamaṃ dhammacakkapavattane, arahattappattamahāvīra, anujātaparivārabahulatāya mahāyasa te tava buddhassa kīdisaṃ sāsanaṃ dhammaṃ dhammadesanāsaṅkhātaṃ sāsananti sambandho. So bhadramukha, me mayhaṃ sādhu bhaddakaṃ sāsanaṃ kathayassu kathehīti attho.

284. Về câu “Kīdisaṃ te mahāvīra”: Hỡi bậc Đại Hùng (mahāvīra), người đã đạt được quả A-la-hán (arahattappatta) trong lần chuyển pháp luân đầu tiên (paṭhamaṃ dhammacakkapavattane) giữa các vị A-la-hán trong giáo pháp của tất cả các bậc trượng phu (sakaladhitipurisasāsane arahantānamantare)! Hỡi bậc có danh tiếng lớn (mahāyasa) do có nhiều tùy tùng xứng đáng (anujātaparivārabahulatāya)! Giáo pháp (sāsanaṃ) của đức Phật, của ngài (te tava buddhassa), là như thế nào (kīdisaṃ)? Giáo pháp (sāsanaṃ) được gọi là Pháp (dhammaṃ), là sự thuyết giảng Pháp (dhammadesanāsaṅkhātaṃ), nên được liên kết như vậy. Hỡi ngài có khuôn mặt hiền thiện (bhadramukha), xin hãy nói (kathayassu kathehi) cho tôi (me mayhaṃ) giáo pháp (sāsanaṃ) tốt đẹp (sādhu bhaddakaṃ), đó là ý nghĩa.

285. Tato kathitākāraṃ dassento so me puṭṭhotiādimāha. Tattha soti assajitthero, me mayā puṭṭho ‘‘sāsanaṃ kīdisa’’nti kathito sabbaṃ kathaṃ kathesi. Sabbaṃ sāsanaṃ satthagambhīratāya gambhīraṃ desanādhammapaṭivedhagambhīratāya gambhīraṃ paramatthasaccavibhāvitādivasena nipuṇaṃ padaṃ nibbānaṃ taṇhāsallassa hantāraṃ vināsakaraṃ sabbassa saṃsāradukkhassa apanudanaṃ khepanakaraṃ dhammanti sambandho.

285. Sau đó, để chỉ ra cách thức đã được nói, ngài đã nói câu kệ bắt đầu bằng “so me puṭṭho”. Ở đây, “so” là trưởng lão Assaji; được tôi (me mayā) hỏi (puṭṭho), được thưa rằng (kathito) “Giáo pháp là như thế nào?”, ngài đã nói (kathesi) toàn bộ lời dạy (sabbaṃ kathaṃ). Toàn bộ giáo pháp (sabbaṃ sāsanaṃ) là sâu sắc (gambhīraṃ) do sự sâu sắc của bậc Đạo Sư (satthagambhīratāya), sâu sắc (gambhīraṃ) do sự sâu sắc của pháp học và pháp hành (desanādhammapaṭivedhagambhīratāya), vi diệu (nipuṇaṃ) do sự phân tích chân lý tối hậu (paramatthasaccavibhāvitādivasena), là trạng thái Niết-bàn (padaṃ nibbānaṃ), là Pháp (dhammaṃ) tiêu diệt (hantāraṃ vināsakaraṃ) mũi tên ái dục (taṇhāsallassa), loại trừ (apanudanaṃ), đoạn tận (khepanakaraṃ) tất cả khổ đau trong luân hồi (sabbassa saṃsāradukkhassa), nên được liên kết như vậy.

286. Tena kathitākāraṃ dassento ye dhammātiādimāha. Hetuppabhavā hetuto kāraṇato uppannā jātā bhūtā sañjātā nibbattā abhinibbattā, ye dhammā ye sappaccayā sabhāvadhammā santi saṃvijjanti upalabhantīti [Pg.257] sambandho. Tesaṃ dhammānaṃ hetuṃ kāraṇaṃ tathāgato āha kathesi. Tesañca yo nirodhoti tesaṃ hetudhammānaṃ yo nirodho nirujjhanasabhāvo, evaṃvādī mahāsamaṇoti sīlasamādhipaññādiguṇaparivāramahantatāya samitapāpattā viddhaṃsitapāpattā ca mahāsamaṇo bhagavā evaṃvādī hetuvūpasamanādivadanasīlo kathetāti attho.

286. Để chỉ ra cách thức đã được nói bởi vị ấy, ngài đã nói câu kệ bắt đầu bằng “ye dhammā”. “Hetuppabhavā” có nghĩa là phát sinh (uppannā, jātā, bhūtā, sañjātā, nibbattā, abhinibbattā) từ nguyên nhân (hetuto kāraṇato); những pháp nào (ye dhammā), những pháp tự nhiên có điều kiện nào (ye sappaccayā sabhāvadhammā) hiện hữu (santi saṃvijjanti upalabhanti), nên được liên kết như vậy. Đức Như Lai (tathāgato) đã nói (āha kathesi) nguyên nhân (hetuṃ kāraṇaṃ) của những pháp ấy (tesaṃ dhammānaṃ). Và sự đoạn diệt nào của chúng (tesañca yo nirodho) có nghĩa là sự đoạn diệt nào (yo nirodho), bản chất của sự chấm dứt (nirujjhanasabhāvo) của những pháp nguyên nhân ấy (tesaṃ hetudhammānaṃ). “Evaṃvādī mahāsamaṇo”: Bậc Đại Sa-môn (mahāsamaṇo), tức đức Thế Tôn, là bậc vĩ đại do có các phẩm chất như giới, định, tuệ (sīlasamādhipaññādiguṇaparivāramahantatāya), và do đã làm lắng dịu các điều ác (samitapāpattā), đã phá tan các điều ác (viddhaṃsitapāpattā), có thuyết như vậy (evaṃvādī), có thói quen nói về sự lắng dịu của nguyên nhân (hetuvūpasamanādivadanasīlo), đã nói lên (kathetā), đó là ý nghĩa.

287. Tato vuttadhammaṃ sutvā attanā paccakkhakatappakāraṃ dassento sohantiādimāha. Taṃ uttānameva.

287. Sau đó, để chỉ ra cách thức tự mình chứng ngộ pháp đã được nói, ngài đã nói câu kệ bắt đầu bằng “sohaṃ”. Điều ấy ý nghĩa đã rõ ràng.

289. Eseva dhammo yaditāvadevāti sacepi ito uttariṃ natthi, ettakameva idaṃ sotāpattiphalameva pattabbaṃ. Tathā eso eva dhammoti attho. Paccabyatha paṭividdhatha tumhe asokaṃ padaṃ nibbānaṃ. Amhehi nāma idaṃ padaṃ bahukehi kappanahutehi adiṭṭhameva abbhatītaṃ.

289. Eseva dhammo yaditāvadeva có nghĩa là: Nếu như không có (pháp) cao hơn pháp này, chỉ chừng ấy, quả vị Dự lưu này là điều nên được chứng đắc. Cũng vậy, có nghĩa là: “Đây chính là Pháp.” Các ngươi hãy thấu suốt, hãy chứng ngộ trạng thái vô ưu, tức là Niết-bàn. Quả thật, trạng thái này đã trôi qua mà chưa từng được chúng ta thấy trong nhiều na-do-tha kiếp.

290. Yvāhaṃ dhammaṃ gavesantoti yo ahaṃ dhammaṃ santipadaṃ gavesanto pariyesanto kutitthe kucchitatitthe ninditabbatitthe sañcariṃ paribbhaminti attho. So me attho anuppattoti so pariyesitabbo attho mayā anuppatto sampatto, idāni pana me mayhaṃ nappamajjituṃ appamādena bhavituṃ kāloti attho.

290. Yvāhaṃ dhammaṃ gavesanto có nghĩa là: Tôi là người đang tìm kiếm, đang truy tầm Chánh pháp, tức là trạng thái tịch tịnh, đã đi lang thang, đã đi vòng quanh ở bến nước xấu xa, bến nước đáng chê trách, bến nước đáng khiển trách. So me attho anuppatto có nghĩa là: Mục đích đáng được truy tầm ấy đã được tôi đạt đến, đã được thành tựu; có nghĩa là: nhưng bây giờ là lúc để tôi, để cho tôi không nên dể duôi, nên sống với sự không dể duôi.

291. Ahaṃ assajinā therena tosito katasomanasso, acalaṃ niccalaṃ nibbānapadaṃ, patvāna pāpuṇitvā sahāyakaṃ kolitamāṇavaṃ gavesanto pariyesanto assamapadaṃ agamāsinti attho.

291. Có nghĩa là: Tôi, được trưởng lão Assaji làm cho hài lòng, làm cho hoan hỷ, sau khi đã đạt đến, đã chứng đắc trạng thái Niết-bàn bất động, không lay chuyển, trong khi đang tìm kiếm, đang truy tầm người bạn đồng hành là thanh niên Kolita, đã đi đến nơi ở của các vị ẩn sĩ.

292. Dūratova mamaṃ disvāti assamapadato dūratova āgacchantaṃ mamaṃ disvā susikkhito me mama sahāyo ṭhānanisajjādiiriyāpathehi sampanno samaṅgībhūto idaṃ upari vuccamānavacanaṃ abravi kathesīti attho.

292. Dūratova mamaṃ disvā có nghĩa là: Sau khi thấy tôi đang đi đến từ xa, từ nơi ở của các vị ẩn sĩ, người bạn của tôi, người bạn của tôi đã được huấn luyện kỹ lưỡng, người đã thành tựu, đã viên mãn các oai nghi như đi, đứng, ngồi, nằm, có nghĩa là: đã nói, đã thốt lên lời sẽ được nói ở trên.

293. Bho sahāya, pasannamukhanettāsi pasannehi sobhanehi daddallamānehi mukhanettehi samannāgato asi. Munibhāvo iva te dissati paññāyati. Itthambhūto tvaṃ amatādhigato amataṃ nibbānaṃ adhigato asi, kacci accutaṃ nibbānapadaṃ adhigato adhigacchīti pucchāmīti attho.

293. Này bạn, bạn có gương mặt và đôi mắt trong sáng, bạn đã được trang bị gương mặt và đôi mắt trong sáng, xinh đẹp, rực rỡ. Dường như trạng thái của bậc mâu-ni được thấy, được nhận biết nơi bạn. Bạn, người như thế này, đã chứng đắc bất tử, bạn đã chứng đắc bất tử, tức là Niết-bàn. Có nghĩa là: tôi hỏi rằng: “Có phải bạn đã chứng đắc, đã đạt được trạng thái Niết-bàn vĩnh cửu không?”

294. Subhānurūpo [Pg.258] āyāsīti subhassa pasannavaṇṇassa anurūpo hutvā āyāsi āgacchasi. Āneñjakārito viyāti tomarādīhi kārito āneñjo hatthī viya dantova tīhi māsehi susikkhito iva bāhitapāpattā, brāhmaṇa dantadamatho sikkhitasikkho nibbānapade upasanto asīti pucchi.

294. Subhānurūpo āyāsi có nghĩa là: Bạn đã đến, bạn đang đi đến, trở nên tương xứng với vẻ đẹp, với sắc diện trong sáng. Āneñjakārito viya có nghĩa là: Giống như con voi bất động được điều khiển bằng cây lao nhọn v.v..., giống như (con voi) đã được điều phục, đã được huấn luyện kỹ lưỡng trong ba tháng. (Kolita) đã hỏi rằng: “Hỡi người đã loại trừ các điều ác, hỡi vị Bà-la-môn, người đã được điều phục, đã được chế ngự, người đã học các học giới, có phải bạn đã được an tịnh trong trạng thái Niết-bàn không?”

295. Tena puṭṭho amataṃ mayātiādimāha. Taṃ uttānatthameva.

295. Được người ấy hỏi, (ngài Sāriputta) đã nói (câu kệ) bắt đầu bằng “amataṃ mayā”. Điều ấy có ý nghĩa rõ ràng.

299. Apariyositasaṅkappoti ‘‘anāgate ekassa buddhassa aggasāvako bhaveyya’’nti patthitapatthanāya koṭiṃ appattasaṅkappoti attho. Kutitthe agantabbamagge ahaṃ sañcariṃ paribbhamiṃ. Bhante gotama, lokajeṭṭha tava dassanaṃ āgamma patvā, mama saṅkappo mayhaṃ patthanā pūrito arahattamaggādhigamena sāvakapāramīñāṇassa pāpuṇanena paripuṇṇoti adhippāyo.

299. Apariyositasaṅkappo có nghĩa là: Ý nguyện chưa đạt đến đỉnh điểm của lời phát nguyện đã được phát khởi rằng: “Trong tương lai, tôi sẽ trở thành vị Thượng thủ Thinh văn của một đức Phật”. Tôi đã đi lang thang, đã đi vòng quanh trong con đường không nên đi, ở bến nước xấu xa. Kính bạch ngài Gotama, bậc Tối thắng trong thế gian, sau khi đã đến, đã đạt được sự diện kiến ngài, ý nguyện của con, lời phát nguyện của con đã được viên mãn, đã được trọn vẹn do sự chứng đắc A-la-hán đạo, do sự đạt đến trí tuệ Thinh văn ba-la-mật. Đây là ý nghĩa.

300. Pathaviyaṃ patiṭṭhāyāti pathaviyaṃ nibbattā samaye hemantakāle pupphanti vikasanti, dibbagandhā sugandhā suṭṭhu pavanti pavāyanti, sabbapāṇinaṃ sabbe devamanusse tosenti somanassayutte karonti yathā.

300. Pathaviyaṃ patiṭṭhāya có nghĩa là: Được sanh khởi trên mặt đất, vào thời điểm, vào mùa đông, chúng trổ hoa, chúng nở rộ, giống như những hương thơm của chư thiên, những hương thơm ngào ngạt, tỏa ra, bay đi một cách tốt đẹp, làm cho tất cả chúng sanh, tất cả chư thiên và nhân loại được hài lòng, được hoan hỷ.

301. Tathevāhaṃ mahāvīrāti mahāvīriyavantasakyakulapasutamahāparivāra te tava sāsane patiṭṭhāya ahaṃ patiṭṭhahitvā pupphituṃ arahattamaggañāṇena vikasituṃ samayaṃ kālaṃ esāmi gavesāmi tathevāti sambandho.

301. Tathevāhaṃ mahāvīra có nghĩa là: Hỡi bậc Đại Hùng, bậc có tinh tấn lớn, bậc sanh ra trong dòng dõi Sakya, bậc có đoàn tùy tùng đông đảo, con, sau khi đã an trú, đã đứng vững trong giáo pháp của ngài, để trổ hoa, để nở rộ bằng trí tuệ A-la-hán đạo, con tìm kiếm, con truy tầm thời điểm, thời gian. Có sự liên kết với từ tatheva (cũng như thế).

302. Vimuttipupphanti sabbakilesehi vimuccanato vimocanato vā vimutti arahattaphalavimuttisaṅkhātaṃ pupphaṃ esanto gavesento, tañca kho bhavasaṃsāramocanaṃ kāmabhavādibhavesu saṃsaraṇaṃ gamanaṃ bhavasaṃsāraṃ, tato mocanaṃ bhavasaṃsāramocanaṃ. Vimuttipupphalābhenāti vimuccanaṃ vimuccanti vā katasambhārā etāyāti vimutti, aggaphalaṃ. Pupphanti vikasanti veneyyā etenāti pupphaṃ. Vimutti eva pupphaṃ vimuttipupphaṃ. Labhanaṃ lābho, vimuttipupphassa lābho vimuttipupphalābho. Tena vimuttipupphalābhena adhigamanena sabbapāṇinaṃ sabbasatte tosemi somanassaṃ pāpemīti attho.

302. Vimuttipupphaṃ có nghĩa là: Trong khi đang tìm kiếm, đang truy tầm đóa hoa được gọi là sự giải thoát A-la-hán quả, là sự giải thoát do được thoát khỏi hoặc do làm cho thoát khỏi tất cả phiền não, và điều ấy chính là sự giải thoát khỏi vòng luân hồi trong các cõi. Sự đi lại, sự di chuyển trong các cõi như dục hữu... là bhavasaṃsāra; sự giải thoát khỏi điều đó là bhavasaṃsāramocanaṃ. Vimuttipupphalābhena có nghĩa là: Sự giải thoát, hoặc những người đã tích lũy (ba-la-mật) được giải thoát nhờ pháp này, nên gọi là vimutti, tức là Thánh quả cao tột. Chúng sanh cần được tế độ được nở rộ, được phát triển nhờ pháp này, nên gọi là pupphaṃ (đóa hoa). Sự giải thoát chính là đóa hoa, (nên gọi là) vimuttipupphaṃ. Sự đạt được là lābha; sự đạt được đóa hoa giải thoát là vimuttipupphalābha. Có nghĩa là: Bằng sự đạt được, bằng sự chứng đắc đóa hoa giải thoát ấy, tôi làm cho tất cả chúng sanh, tất cả hữu tình được hài lòng, đạt được sự hoan hỷ.

303. ‘‘Yāvatā [Pg.259] buddhakhettamhī’’tiādīsu cakkhuma pañcahi cakkhūhi cakkhumanta yattake ṭhāne ratanasuttādīnaṃ parittānaṃ āṇā ānubhāvo pavattati, tattake satasahassakoṭicakkavāḷasaṅkhāte buddhakhette ṭhapetvāna mahāmuniṃ sammāsambuddhaṃ vajjetvā avasesesu sattesu añño koci tava puttassa tuyhaṃ puttena mayā paññāya sadiso samo natthīti sambandho. Sesaṃ uttānameva.

303. Trong các câu kệ bắt đầu bằng “Yāvatā buddhakhettamhī”, cakkhuma là hỡi bậc có mắt, bậc có mắt với năm loại mắt. Oai lực, uy thế của các bài kinh hộ trì như kinh Ratanasutta... được lưu hành ở nơi nào, trong Phật địa có số lượng là một trăm ngàn ức thế giới chừng ấy, ngoại trừ, sau khi đã loại trừ bậc Đại Mâu-ni, đức Chánh Đẳng Giác, trong các chúng sanh còn lại, không có một ai khác tương đương, ngang bằng về trí tuệ với con, là người con của ngài. Đây là sự liên kết. Phần còn lại có ý nghĩa rõ ràng.

308. Paṭipannāti catumaggasamaṅgino ca phalaṭṭhā arahattaphale ṭhitā ca sekhā phalasamaṅgino heṭṭhimehi tīhi phalehi samannāgatā ca ete aṭṭha ariyabhikkhū, uttamatthaṃ nibbānaṃ āsīsakā gavesakā, taṃ paññavantaṃ parivārenti sadā sabbakālaṃ sevanti bhajanti payirupāsantīti attho.

308. Paṭipannā có nghĩa là: Những vị thành tựu bốn đạo, và những vị trú trong quả, tức là những vị đã an trú trong A-la-hán quả, và các bậc hữu học, những vị thành tựu quả, tức là những vị đã được trang bị ba quả vị thấp hơn, tám vị Thánh Tỳ-khưu này, là những người mong cầu, những người tìm kiếm mục đích tối thượng, tức là Niết-bàn, có nghĩa là: (họ) vây quanh, thân cận, phụng sự, hầu hạ bậc có trí tuệ ấy luôn luôn, vào mọi lúc.

310. Kāyavedanācittadhammānupassanāsaṅkhātānaṃ catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ kusalā chekā satisambojjhaṅgādīnaṃ sattannaṃ sambojjhaṅgānaṃ bhāvanāyavaḍḍhanāya ratā allīnā.

310. (Họ) thiện xảo, khéo léo trong bốn niệm xứ được gọi là quán thân, quán thọ, quán tâm, và quán pháp; (họ) ưa thích, chuyên tâm trong việc tu tập, trong việc phát triển bảy giác chi bắt đầu bằng niệm giác chi.

314

314

. Uḷurājāva tārakarājā iva ca sobhasi.

Ngài tỏa sáng giống như vua của các vì sao, và cũng như vua của các tinh tú.

315. Rukkhapabbataratanasattādayo dhāretīti dharaṇī, dharaṇiyaṃ ruhā sañjātā vaḍḍhitā cāti dharaṇīruhā rukkhā. Pathaviyaṃ patiṭṭhāya ruhanti vaḍḍhanti vuddhiṃ virūḷhiṃ āpajjanti. Vepullataṃ vipulabhāvaṃ paripūrabhāvaṃ pāpuṇanti, te rukkhā kamena phalaṃ dassayanti phaladhārino honti.

315. Bởi vì nâng đỡ cây cối, núi non, châu báu, chúng sanh v.v... nên được gọi là dharaṇī (đất). Bởi vì mọc lên, sanh ra, và lớn lên trên mặt đất, nên được gọi là dharaṇīruhā, tức là cây cối. Sau khi an trú trên mặt đất, chúng mọc lên, chúng lớn lên, chúng đạt đến sự tăng trưởng, sự phát triển. Chúng đạt đến sự rộng lớn, trạng thái to lớn, trạng thái viên mãn. Những cây ấy theo tuần tự cho ra quả, trở thành những vật mang quả.

317-9. Punapi bhagavantameva thomento sindhu sarassatītiādimāha. Tattha sindhuvādi nāma gaṅgā ca sarassatī nāma gaṅgā ca nandiyagaṅgā ca candabhāgāgaṅgā ca gaṅgā nāma gaṅgā ca yamunā nāma gaṅgā ca sarabhū nāma gaṅgā ca mahī nāma gaṅgā ca. Sandamānānaṃ gacchantīnaṃ etāsaṃ gaṅgānaṃ sāgarova samuddo eva sampaṭicchati paṭiggaṇhāti dhāreti. Tadā etā sabbagaṅgā purimaṃ nāmaṃ sindhuvādigaṅgātyādikaṃ purimaṃ nāmapaññattivohāraṃ jahanti chaḍḍenti sāgaroteva sāgaro iti eva ñāyati pākaṭā bhavati yathā. Tatheva tathā eva ime [Pg.260] catubbaṇṇā khattiyabrāhmaṇavessasuddasaṅkhātā cattāro kulā tavantike tava antike samīpe pabbajitvā pattakāsāyacīvaradhārino paricarantā purimaṃ nāmaṃ khattiyādināmadheyyaṃ paññattivohāraṃ jahanti cajanti, buddhaputtāti buddhassa orasāti ñāyare pākaṭā bhaveyyuṃ.

Lại nữa, khi tán thán chính Đức Thế Tôn, vị ấy đã nói (những câu kệ) bắt đầu bằng ‘Sindhu sarassatī’. Trong đó, (các sông) tên là Sindhu, sông tên là Sarassatī, sông Nandiya, sông Candabhāgā, sông tên là Gaṅgā, sông tên là Yamunā, sông tên là Sarabhū, và sông tên là Mahī. Đối với những con sông đang chảy này, chỉ có biển cả (sāgara), tức đại dương (samudda), tiếp nhận, đón nhận, và chứa đựng. Khi ấy, tất cả những con sông này từ bỏ tên gọi trước đây, tức là danh xưng và cách gọi cũ như ‘sông Sindhu’, v.v., và chỉ được biết đến, trở nên hiển nhiên là ‘biển cả’. Cũng như thế, bốn giai cấp này, được gọi là Sát-đế-lợi, Bà-la-môn, Phệ-xá, và Thủ-đà-la, sau khi xuất gia gần Ngài, trở thành những người mang y bát ca-sa và phụng sự, họ từ bỏ, loại bỏ tên gọi trước đây, tức danh xưng và cách gọi cũ như ‘Sát-đế-lợi’, v.v., và được biết đến, trở nên hiển nhiên là ‘những người con của Đức Phật’, tức là những người con đích thực của Đức Phật.

320-4. Cando candamaṇḍalo abbhā mahikā rajo dhumo rāhūti pañcahi upakkilesehi virahitattā vimalo vigatamalo nimmalo, ākāsadhātuyā ākāsagabbhe gacchaṃ gacchanto, sabbe tārakasamūhe ābhāya maddamāno loke atirocati daddallati yathā. Tatheva tathā eva tvaṃ…pe….

Mặt trăng, tức nguyệt luân, do thoát khỏi năm cấu uế là mây, sương mù, bụi, khói, và Rāhu (La-hầu), nên không tỳ vết, không cấu uế, trong sạch. Khi di chuyển trong hư không giới, trong lòng không gian, mặt trăng chiếu sáng rực rỡ, tỏa sáng trong thế gian, át đi ánh sáng của tất cả các vì sao. Cũng như thế, Ngài... (v.v.)...

325-7. Udake jātā udake saṃvaḍḍhā kumudā mandālakā ca bahū saṅkhātikkantā, toyena udakena kaddamakalalena ca upalimpanti allīyanti yathā, tatheva bahukā sattā aparimāṇā sattā loke jātā saṃvaḍḍhā rāgena ca dosena ca aṭṭitā bandhitā virūhare viruhanti. Kaddame kumudaṃ yathā viruhati sañjāyati. Kesarīti padumaṃ.

Vô số hoa súng (kumudā) và hoa san hô (mandālakā) sinh ra trong nước, lớn lên trong nước, bị lấm bùn và nước bám vào. Cũng như thế, nhiều chúng sanh, vô lượng chúng sanh, sinh ra và lớn lên trong thế gian, bị tham ái và sân hận áp bức, trói buộc, nên phát triển một cách sai lệch. Giống như hoa súng mọc lên, sinh ra từ bùn. (Từ) Kesarī có nghĩa là hoa sen (padumaṃ).

329-30. Rammake māseti kattikamāse ‘‘komudiyā cātumāsiniyā’’ti vuttattā. Vārijā padumapupphādayo bahū pupphā pupphanti vikasanti, taṃ māsaṃ taṃ kattikamāsaṃ nātivattanti vārijāti sambandho. Samayo pupphanāya soti so kattikamāso pupphanāya vikasanāya samayo kāloti attho. Yathā pupphanti tatheva tvaṃ, sakyaputta, pupphito vikasito asi. Pupphito te vimuttiyāti te tuyhaṃ sissā katasambhārā bhikkhū vimuttiyā arahattaphalañāṇena pupphito vikasito. Yathā vārijaṃ padumaṃ pupphanasamayaṃ nātikkamati, tathā te sāsanaṃ ovādānusāsaniṃ nātivattanti nātikkamantīti attho.

(Cụm từ) ‘trong tháng đáng ưa thích’ có nghĩa là trong tháng Kattika, vì có câu nói: “vào đêm trăng tròn Komudī, cuối bốn tháng (mùa mưa)”. (Cụm từ) ‘những loài sinh ra từ nước’ có nghĩa là hoa sen và nhiều loài hoa khác nở rộ, bung nở; nên hiểu mối liên hệ là ‘những loài sinh ra từ nước không vượt qua tháng ấy’, tức tháng Kattika ấy. (Cụm từ) ‘đó là thời điểm để nở hoa’ có nghĩa là tháng Kattika ấy là thời điểm, là lúc để nở hoa, để bung nở. Giống như chúng nở hoa, cũng vậy, hỡi người con dòng Sakya, Ngài đã nở rộ, đã khai mở. (Cụm từ) ‘sự giải thoát của Ngài đã nở hoa’ có nghĩa là các đệ tử của Ngài, các vị Tỳ-khưu đã tích lũy đầy đủ các yếu tố cần thiết, đã nở rộ nhờ sự giải thoát, tức là nhờ trí tuệ về quả A-la-hán. Giống như hoa sen sinh ra từ nước không bỏ lỡ thời điểm nở hoa, cũng vậy, họ không vượt qua, không vi phạm giáo huấn của Ngài, tức là lời khuyên dạy và chỉ bảo.

333-4. Yathāpi selo himavāti himavā nāma selamayapabbato. Sabbapāṇinaṃ sabbesaṃ byādhitānaṃ sattānaṃ osadho osadhavanto sabbanāgānaṃ sabbaasurānaṃ sabbadevānañca ālayo agārabhūto yathā, tatheva tvaṃ, mahāvīra, sabbapāṇinaṃ jarābyādhimaraṇādīhi pamocanato osadho viya. Yathā so himavā nāgādīnaṃ ālayo, tathā [Pg.261] tevijjāya ca chaḷabhiññāya ca iddhiyā ca pāramiṃ pariyosānaṃ gatā pattā tuvaṃ nissāya vasantīti sambandho. Heṭṭhā vā upari vā upamāupameyyavasena gāthānaṃ sambandhanayā suviññeyyāva.

(Cụm từ) ‘Giống như núi Himavā’ có nghĩa là ngọn núi đá tên là Himavā. Giống như ngọn núi ấy là nơi có dược liệu, là phương thuốc cho tất cả chúng sanh, tất cả chúng sanh bị bệnh tật, và là nơi ở, là trú xứ cho tất cả các loài rồng (nāga), các loài a-tu-la, và các vị trời. Cũng vậy, hỡi bậc Đại Hùng, Ngài giống như một phương thuốc cho tất cả chúng sanh vì giải thoát họ khỏi già, bệnh, chết, v.v. Giống như ngọn Himavā ấy là nơi ở của các loài rồng, v.v., cũng vậy, (các đệ tử của Ngài) những người đã đạt đến, đã đi đến sự viên mãn, sự tột cùng của tam minh, lục thông, và thần thông, sống nương tựa vào Ngài. Đây là cách kết nối (cần được hiểu). Dù ở trên hay ở dưới, phương pháp kết nối các câu kệ thông qua ví dụ và đối tượng được ví dụ đều rất dễ hiểu.

342. Āsayānusayaṃ ñatvāti ettha āsayoti ajjhāsayo cariyā, anusayoti thāmagatakileso. ‘‘Ayaṃ rāgacarito, ayaṃ dosacarito, ayaṃ mohacarito’’tiādinā āsayañca anusayaṃ kilesapavattiñca jānitvāti attho. Indriyānaṃ balābalanti saddhindriyādīnaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ tikkhindriyo mudindriyo svākāro dvākāro suviññāpayo duviññāpayoti evaṃ balābalaṃ jānitvā. Bhabbābhabbe viditvānāti ‘‘mayā desitaṃ dhammaṃ paṭivijjhituṃ ayaṃ puggalo bhabbo samattho, ayaṃ puggalo abhabbo’’ti viditvā paccakkhaṃ katvā, bhante, sabbaññu tvaṃ cātuddīpikamahāmegho viya dhammadesanāsīhanādena abhītanādena gajjasi sakalaṃ cakkavāḷaṃ ekaninnādaṃ karosi.

342. Trong cụm từ ‘sau khi biết được khuynh hướng và tùy miên’, ‘khuynh hướng’ (āsaya) có nghĩa là thiên hướng, là hạnh tánh; ‘tùy miên’ (anusaya) có nghĩa là phiền não đã trở nên mạnh mẽ. Ý nghĩa là: sau khi biết được khuynh hướng, tùy miên và sự vận hành của phiền não qua (sự phân biệt) như: “người này có hạnh tham, người này có hạnh sân, người này có hạnh si”, v.v. (Cụm từ) ‘sức mạnh và yếu kém của các căn’ có nghĩa là sau khi biết được sức mạnh và yếu kém của năm căn như tín căn, v.v., (biết được người) có căn bén nhạy, có căn mềm yếu, có tướng tốt, có tướng xấu, dễ dạy, khó dạy. (Cụm từ) ‘sau khi biết người có khả năng và không có khả năng’ có nghĩa là sau khi biết và trực nhận rằng: “người này có khả năng, có thể thâm nhập giáo pháp do ta thuyết giảng; người này không có khả năng”, bạch ngài, bậc Toàn Giác, Ngài rống lên tiếng rống sư tử của việc thuyết pháp, một tiếng rống không sợ hãi, giống như một đám mây lớn bao trùm bốn châu, làm cho toàn thể vũ trụ vang dội một âm thanh duy nhất.

343-4. Cakkavāḷapariyantāti samantā cakkavāḷagabbhaṃ pūretvā parisā nisinnā bhaveyya. Te evaṃ nisinnā nānādiṭṭhī anekadassanagāhino vivadamānā dveḷhakajātā vivadanti, taṃ tesaṃ vimaticchedanāya dubuddhichindanatthāya sabbesaṃ sattānaṃ cittamaññāya cittācāraṃ ñatvā opammakusalo upamāupameyyesu dakkho tvaṃ, muni, ekaṃ pañhaṃ kathentova ekeneva pañhakathanena sakalacakkavāḷagabbhe nisinnānaṃ pāṇīnaṃ vimatiṃ saṃsayaṃ chindasi nikkaṅkhaṃ karotīti attho.

(Cụm từ) ‘từ khắp các vành đai vũ trụ’ có nghĩa là: giả sử có một hội chúng ngồi đầy khắp trong lòng vũ trụ từ mọi phía. Những người ngồi như vậy, với nhiều tà kiến khác nhau, chấp thủ nhiều quan điểm, tranh luận với nhau, sinh lòng hoài nghi, và tranh cãi. Để cắt đứt sự hoài nghi và chặt đứt tà trí của họ, Ngài, bậc Mâu-ni, bậc thiện xảo trong việc dùng ví dụ, bậc khéo léo trong ví dụ và đối tượng được ví dụ, sau khi biết được tâm và tâm hành của tất cả chúng sanh, chỉ bằng việc nêu lên một câu hỏi, chỉ bằng một lời trình bày câu hỏi, Ngài đã cắt đứt sự hoài nghi, sự ngờ vực của các chúng sanh đang ngồi trong toàn thể vũ trụ, làm cho họ không còn hoài nghi nữa. Đó là ý nghĩa.

345. Upadisasadisehevāti ettha udakassa upari dissanti pākaṭā hontīti upadisā, sevālā. Upadisehi sadisā upadisasadisā, manussā. Yathā hi upadisā sevālā udakaṃ adissamānaṃ katvā tassupari pattharitvā ṭhitā honti, tathā vasudhā pathavī tehi upadisasadisehi eva manussehi nirantaraṃ pattharitvā ṭhitehi pūritā bhaveyya. Te sabbeva pathaviṃ pūretvā ṭhitā manussā pañjalikā sirasi añjaliṃ paggahitā kittayuṃ lokanāyakaṃ lokanāyakassa buddhassa guṇaṃ katheyyuṃ.

345. Trong cụm từ ‘bởi những gì giống như vật nổi trên mặt nước’, ‘vật nổi trên mặt nước’ (upadisā) là những thứ được nhìn thấy, hiện rõ trên mặt nước, tức là rong rêu (sevālā). ‘Những gì giống như vật nổi trên mặt nước’ (upadisasadisā) là con người. Quả thật, giống như rong rêu (upadisā) trải ra trên mặt nước, làm cho nước không thể nhìn thấy được, cũng vậy, mặt đất (vasudhā), tức trái đất (pathavī), có thể được lấp đầy bởi những con người giống như rong rêu ấy, trải ra không một kẽ hở. Tất cả những con người đứng lấp đầy trái đất ấy, chắp tay (añjali) đặt trên đầu, sẽ tán thán, sẽ kể lên những phẩm hạnh của bậc Lãnh Đạo Thế Gian, của Đức Phật, bậc Lãnh Đạo Thế Gian.

346. Te [Pg.262] sabbe devamanussā kappaṃ vā sakalaṃ kappaṃ kittayantā guṇaṃ kathentāpi nānāvaṇṇehi nānappakārehi guṇehi kittayuṃ. Tathāpi te sabbe parimetuṃ guṇapamāṇaṃ kathetuṃ na pappeyyuṃ na sampāpuṇeyyuṃ na sakkuṇeyyuṃ. Appameyyo tathāgato sammāsambuddho aparimeyyo guṇātireko. Etena guṇamahantataṃ dīpeti.

346. Tất cả chư thiên và nhân loại ấy, dù có tán thán, nói lên đức hạnh (của ngài) trong một kiếp hay toàn bộ kiếp, bằng những đức hạnh có nhiều đặc tính khác nhau, nhiều loại khác nhau. Dù vậy, tất cả họ cũng không thể đo lường, không thể nói lên được sự đo lường của đức hạnh, không thể đạt đến, không thể thành tựu. Đức Như Lai Chánh Đẳng Giác là bậc không thể đo lường, không thể lường được, có đức hạnh siêu việt. Bằng điều này, (ngài) chỉ ra sự vĩ đại của đức hạnh.

347. Sakena thāmena attano balena heṭṭhā upamāupameyyavasena jino jitakileso buddho mayā kittito thomito yathā ahosi, evameva sabbe devamanussā kappakoṭīpi kappakoṭisatepi kittentā pakittayuṃ katheyyunti attho.

347. Bằng sức lực của chính mình, bằng năng lực của chính mình, ở phần dưới, bằng cách ví dụ và đối tượng được ví dụ, bậc Chiến Thắng, người đã chiến thắng phiền não, tức là Đức Phật, đã được tôi tán thán, ca ngợi như thế nào, thì cũng giống như vậy, tất cả chư thiên và nhân loại, dù có tán thán trong hàng triệu kiếp, hàng trăm triệu kiếp, cũng sẽ tán thán và nói lên (như thế). Đây là ý nghĩa.

348. Punapi guṇānaṃ appamāṇataṃ dīpetuṃ sace hi koci devo vātiādimāha. Pūritaṃ parikaḍḍheyyāti mahāsamudde pūritaudakaṃ samantato ākaḍḍheyya. So puggalo vighātaṃ dukkhameva labheyya pāpuṇeyyāti attho.

348. Lại nữa, để chỉ ra tính chất không thể đo lường của các đức hạnh, ngài đã nói câu bắt đầu bằng: "sace hi koci devo vā". (Câu) "Pūritaṃ parikaḍḍheyyā" có nghĩa là: (Nếu có người) kéo nước đã được làm đầy trong đại dương từ khắp mọi phía. Người ấy sẽ chỉ gặp phải sự mệt mỏi, đau khổ. Đây là ý nghĩa.

350. Vattemi jinasāsananti jinena bhāsitaṃ sakalaṃ piṭakattayaṃ vattemi pavattemi rakkhāmīti attho. Dhammasenāpatīti dhammena paññāya bhagavato catuparisasaṅkhātāya parisāya pati padhānoti dhammasenāpati. Sakyaputtassa bhagavato sāsane ajja imasmiṃ vattamānakāle cakkavattirañño jeṭṭhaputto viya sakalaṃ buddhasāsanaṃ pālemīti attho.

350. (Câu) "Vattemi jinasāsanaṃ" có nghĩa là: Tôi làm cho vận hành, làm cho tiến triển, tôi hộ trì toàn bộ Tam Tạng đã được bậc Chiến Thắng thuyết giảng. (Câu) "Dhammasenāpati" (có nghĩa là): Bằng Chánh pháp, bằng trí tuệ, là người chủ, người đứng đầu của hội chúng được gọi là bốn chúng của Đức Thế Tôn, nên (gọi là) vị tướng quân của Chánh pháp. Trong giáo pháp của Đức Thế Tôn, con trai dòng Thích Ca, hôm nay, trong thời hiện tại này, giống như con trưởng của vua Chuyển Luân, tôi bảo hộ toàn bộ giáo pháp của Đức Phật. Đây là ý nghĩa.

352-3. Attano saṃsāraparibbhamaṃ dassento yo koci manujo bhārantiādimāha. Yo koci manujo mānuso bhāraṃ sīsabhāraṃ matthake sīse ṭhapetvā dhāreyya vaheyya, sadā sabbakālaṃ so manujo tena bhārena dukkhito pīḷito atibhūto assa bhaveyya. Bhāro bharitabhāro bharito atīva bhārito. Tathā tena pakārena ahaṃ rāgaggidosaggimohaggisaṅkhātehi tīhi aggīhi ḍayhamāno, giriṃ uddharito yathā mahāmerupabbataṃ uddharitvā ukkhipitvā sīse ṭhapito bhavabhārena bhavasaṃsāruppattibhārena, bharito dukkhito bhavesu saṃsariṃ paribbhaminti sambandho.

Để chỉ ra sự lang thang trong vòng luân hồi của chính mình, (ngài Xá-lợi-phất) đã nói câu bắt đầu bằng: "yo koci manujo bhāraṃ". Bất kỳ người nào, con người nào, đặt gánh nặng, tức gánh nặng trên đầu, lên đỉnh đầu, rồi mang, vác, thì người ấy sẽ luôn luôn, mọi lúc, bị đau khổ, bị áp bức, bị chế ngự bởi gánh nặng ấy. Gánh nặng, gánh nặng được mang, được mang, được mang một cách nặng nề. Tương tự, bằng cách ấy, tôi, bị thiêu đốt bởi ba ngọn lửa được gọi là lửa tham, lửa sân, và lửa si, giống như người nhổ núi lên, tức là nhổ núi Đại Meru lên, nâng lên rồi đặt trên đầu, bị gánh nặng của sự tồn tại, tức gánh nặng của sự sanh khởi trong luân hồi, làm cho nặng trĩu, đau khổ, đã lang thang, trôi giạt trong các cõi tồn tại. Đây là sự liên kết (của câu kệ).

354. Oropito [Pg.263] ca me bhāroti idāni pabbajitakālato paṭṭhāya so bhavabhāro mayā oropito nikkhitto. Bhavā ugghāṭitā mayāti sabbe nava bhavā mayā viddhaṃsitā. Sakyaputtassa bhagavato sāsane yaṃ karaṇīyaṃ kattabbaṃ maggapaṭipāṭiyā kilesaviddhaṃsanakammaṃ atthi, taṃ sabbaṃ mayā katanti attho.

354. (Câu) "Oropito ca me bhāro" có nghĩa là: Bây giờ, kể từ lúc xuất gia, gánh nặng của sự tồn tại ấy đã được tôi đặt xuống, hạ xuống. (Câu) "Bhavā ugghāṭitā mayā" có nghĩa là: Tất cả chín cõi tồn tại đã được tôi phá hủy. Trong giáo pháp của Đức Thế Tôn, con trai dòng Thích Ca, việc gì cần phải làm, phải thực hiện, tức là công việc phá hủy phiền não theo thứ tự của các đạo, tất cả việc ấy đã được tôi làm xong. Đây là ý nghĩa.

355. Puna attano visesaṃ dassento yāvatā buddhakhettamhītiādimāha. Tattha yāvatā yattake dasasahassacakkavāḷasaṅkhāte buddhakhette sakyapuṅgavaṃ sakyakulajeṭṭhakaṃ bhagavantaṃ ṭhapetvā avasesasattesu kocipi paññāya me mayā samo natthīti dīpeti. Tenāha – ‘‘ahaṃ aggomhi paññāya, sadiso me na vijjatī’’ti.

355. Lại nữa, để chỉ ra sự đặc biệt của mình, (ngài) đã nói câu bắt đầu bằng: "yāvatā buddhakhettamhī". Trong đó, "yāvatā" có nghĩa là: trong cõi Phật, được gọi là mười ngàn thế giới, ngoại trừ Đức Thế Tôn, bậc đứng đầu dòng Thích Ca, bậc trưởng thượng của dòng Thích Ca, trong các chúng sanh còn lại, không một ai bằng tôi về trí tuệ. (Ngài) đã chỉ ra như vậy. Do đó, ngài nói: "Ta là bậc tối thượng về trí tuệ, không có ai tương đương với ta".

356. Puna attano ānubhāvaṃ pakāsento samādhimhītyādimāha. Taṃ suviññeyyameva.

356. Lại nữa, để tuyên bố oai lực của mình, (ngài) đã nói câu bắt đầu bằng: "samādhimhī". Điều đó rất dễ hiểu.

360. Jhānavimokkhānakhippapaṭilābhīti paṭhamajjhānādīnaṃ jhānānaṃ lokato vimuccanato ‘‘vimokkha’’nti saṅkhaṃ gatānaṃ aṭṭhannaṃ lokuttaravimokkhānañca khippalābhī sīghaṃ pāpuṇātīti attho.

360. (Câu) "Jhānavimokkhānakhippapaṭilābhī" có nghĩa là: người chứng đắc nhanh chóng các thiền, bắt đầu từ sơ thiền, và tám giải thoát siêu thế, vốn được tính đếm là "giải thoát" vì giải thoát khỏi thế gian, (nghĩa là) đạt đến một cách nhanh chóng.

362. Evaṃ mahānubhāvassāpi attano sabrahmacārīsu gāravabahumānataṃ pakāsento uddhatavisovātiādimāha. Tattha uddhataviso uppāṭitaghoraviso sappo iva chinnavisāṇova chinditasiṅgo usabho iva ahaṃ idāni nikkhittamānadappova chaḍḍitagottamadādimānadappova gaṇaṃ saṅghassa santikaṃ garugāravena ādarabahumānena upemi upagacchāmi.

362. Dù có oai lực vĩ đại như vậy, để tuyên bố sự kính trọng và tôn trọng của mình đối với các bạn đồng phạm hạnh, (ngài) đã nói câu bắt đầu bằng: "uddhatavisovā". Trong đó, (có nghĩa là): giống như con rắn có nọc độc ghê gớm đã được nhổ bỏ, giống như con bò đực có sừng đã bị bẻ gãy, tôi, bây giờ, đã từ bỏ lòng kiêu mạn, đã vứt bỏ lòng kiêu mạn về dòng dõi v.v..., đến gần hội chúng, tức Tăng đoàn, với sự kính trọng, với sự quý mến và tôn trọng.

363. Idāni attano paññāya mahattataṃ pakāsento yadirūpinītiādimāha. Evarūpā me mahatī paññā arūpinī samānā yadi rūpinī bhaveyya, tadā me mama paññā vasupatīnaṃ pathavissarānaṃ rājūnaṃ sameyya samā bhaveyyāti adhippāyo. Evaṃ attano paññāya mahattabhāvaṃ dassetvā tato pubbenivāsānussatiñāṇena pubbe kammaṃ saritvā anomadassissātiādimāha. Tattha anomadassissa bhagavato mayā katāya ñāṇathomanāya phalaṃ etaṃ mama paññāmahattanti attho.

363. Bây giờ, để tuyên bố sự vĩ đại của trí tuệ mình, (ngài) đã nói câu bắt đầu bằng: "yadirūpinī". Trí tuệ vĩ đại như vậy của tôi, vốn là vô sắc, nếu có hình sắc, thì khi ấy trí tuệ của tôi sẽ bằng, sẽ tương đương với (lãnh thổ của) các vị vua, những người làm chủ của cải, những người làm chủ mặt đất. Đây là chủ ý. Sau khi chỉ ra sự vĩ đại của trí tuệ mình như vậy, kế đó, bằng Túc Mạng Minh, nhớ lại nghiệp quá khứ, (ngài) đã nói câu bắt đầu bằng: "anomadassissa". Trong đó, ý nghĩa là: sự vĩ đại này của trí tuệ tôi là quả của việc tán thán trí tuệ mà tôi đã thực hiện đối với Đức Thế Tôn Anomadassī.

364. Pavattitaṃ [Pg.264] dhammacakkanti ettha cakka-saddo panāyaṃ ‘‘catucakkayāna’’ntiādīsu vāhane vattati. ‘‘Pavattite ca pana bhagavatā dhammacakke’’tiādīsu (mahāva. 17; saṃ. ni. 5.1081) desanāyaṃ. ‘‘Cakkaṃ vattaya sabbapāṇina’’ntiādīsu (jā. 1.7.149) dānamayapuññakiriyāyaṃ. ‘‘Cakkaṃ vatteti ahoratta’’ntiādīsu iriyāpathe. ‘‘Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake’’tiādīsu (jā. 1.1.104; 1.5.103) khuracakke ‘‘rājā cakkavattī cakkānubhāvena vattanako’’tiādīsu (itivu. 22; dī. ni. 1.258) ratanacakke. Idha panāyaṃ desanāyaṃ. Tādinā tādiguṇasamannāgatena sakyaputtena gotamasambuddhena pavattitaṃ desitaṃ piṭakattayasaṅkhātaṃ dhammacakkaṃ ahaṃ sammā aviparītena anuvattemi anugantvā vattemi, desemi desanaṃ karomi. Idaṃ anuvattanaṃ desitassa anugantvā pacchā desanaṃ purimabuddhānaṃ katāya ñāṇathomanāya phalanti sambandho.

364. Trong câu "Pavattitaṃ dhammacakkaṃ", từ "cakka" này được dùng với nghĩa là cỗ xe trong các câu như "catucakkayānaṃ"; với nghĩa là bài thuyết pháp trong các câu như "Pavattite ca pana bhagavatā dhammacakke"; với nghĩa là hành động phước thiện bố thí trong các câu như "Cakkaṃ vattaya sabbapāṇinaṃ"; với nghĩa là oai nghi trong các câu như "Cakkaṃ vatteti ahorattaṃ"; với nghĩa là bánh xe dao trong các câu như "Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake"; với nghĩa là bánh xe báu trong các câu như "rājā cakkavattī cakkānubhāvena vattanako". Còn ở đây, từ này (dùng) với nghĩa là bài thuyết pháp. Bánh xe pháp, được gọi là Tam Tạng, đã được chuyển, được thuyết giảng bởi con trai dòng Thích Ca, Đức Chánh Đẳng Giác Gotama, bậc Như Nhiên, người đã thành tựu các đức hạnh như vậy, tôi làm cho vận hành theo một cách chân chánh, không sai lệch, tức là sau khi đi theo, tôi làm cho vận hành, tôi thuyết giảng, tôi thực hiện bài thuyết pháp. Việc vận hành theo này, tức là việc thuyết giảng sau khi đi theo (lời) đã được thuyết, là quả của việc tán thán trí tuệ đã thực hiện đối với các vị Phật quá khứ. Đây là sự liên kết.

365. Tato sappurisūpanissayayonisomanasikārādipuññaphalaṃ dassento mā me kadāci pāpicchotiādimāha. Tattha pāpiccho lāmakāya icchāya samannāgato pāpacārī puggalo ca ṭhānanisajjādīsu vattapaṭivattakaraṇe kusīto ca jhānasamādhimaggabhāvanādīsu hīnavīriyo ca ganthadhuravipassanādhuravirahitattā appassuto ca ācariyupajjhāyādīsu ācāravirahitattā anācāro ca puggalo kadāci kāle katthaci ṭhāne me mayā saha sameto samāgato mā ahu mā bhavatūti sambandho.

365. Sau đó, khi trình bày về quả phước của việc thân cận bậc thiện trí, như lý tác ý v.v..., ngài (Sāriputta) đã nói câu kệ bắt đầu bằng ‘mā me kadāci pāpiccho’. Trong ấy, (1) người có ước muốn xấu xa (pāpiccho), là người có ước muốn thấp hèn, (2) người có ác hạnh (pāpacārī), (3) người lười biếng (kusīto) trong việc thực hành các phận sự lớn nhỏ ở các oai nghi đi, đứng, ngồi v.v..., (4) người có tinh tấn thấp kém (hīnavīriyo) trong việc tu tập thiền, định, đạo v.v..., (5) người ít nghe (appassuto) do không thực hành phận sự học tập (ganthadhura) và phận sự hành thiền (vipassanādhura), và (6) người không có tư cách (anācāro) do không có phẩm hạnh đối với thầy tổ, tế độ sư v.v... – những hạng người như vậy, vào bất cứ lúc nào, ở bất cứ nơi đâu, mong rằng đừng gặp gỡ, đừng hội họp (sameto samāgato mā ahu) với tôi (me mayā saha). Đây là cách liên kết câu.

366. Bahussutoti pariyattipaṭivedhavasena duvidho bahussuto ca puggalo. Medhāvīti medhāya paññāya samannāgato ca. Sīlesu susamāhitoti catupārisuddhisīlamaggasampayuttasīlaaṭṭhaṅguposathasīlādīsu suṭṭhu āhito ṭhapitacitto ca. Cetosamathānuyuttoti cittassa ekībhāvamanuyutto ca puggalo. Api muddhani tiṭṭhatu evarūpo puggalo mayhaṃ muddhani sirasi api tiṭṭhatūti attho.

366. Về ‘người đa văn’ (bahussuto), có hai loại người đa văn theo phương diện học tập (pariyatti) và thông đạt (paṭivedha). Về ‘người có trí tuệ’ (medhāvī), là người có trí tuệ (medhā) tức là tuệ (paññā). Về ‘người khéo định tĩnh trong các giới’ (sīlesu susamāhito), là người có tâm được đặt để, an lập vững chắc (suṭṭhu āhito ṭhapitacitto) trong các giới như Tứ Thanh Tịnh Giới, giới tương ưng với đạo, Bát Quan Trai Giới v.v... Về ‘người chuyên tâm vào sự tĩnh lặng của tâm’ (cetosamathānuyutto), là người chuyên chú vào trạng thái nhất tâm (cittassa ekībhāvaṃ). ‘Mong rằng người ấy ngự trên đỉnh đầu’ (api muddhani tiṭṭhatu), nghĩa là: Mong rằng một người như vậy hãy ngự trên đỉnh đầu (muddhani), trên đầu (sirasi) của tôi.

367. Attano laddhaphalānisaṃsaṃ vatvā tatthaññe niyojento taṃ vo vadāmi bhaddantetiādimāha. Taṃ suviññeyyameva.

367. Sau khi nói về quả báu và lợi ích mà mình đã đạt được, để khuyến khích những người khác trong đó, ngài đã nói câu kệ bắt đầu bằng ‘taṃ vo vadāmi bhaddante’. Điều đó rất dễ hiểu.

368-9. Yamahanti [Pg.265] yaṃ assajittheraṃ ahaṃ paṭhamaṃ ādimhi disvā sotāpattimaggapaṭilābhena sakkāyadiṭṭhādīnaṃ kilesānaṃ pahīnattā vimalo malarahito ahuṃ ahosi, so assajitthero me mayhaṃ ācariyo lokuttaradhammasikkhāpako ahuṃ. Ahaṃ tassa savanāya anusāsanena ajja dhammasenāpati ahuṃ. Sabbattha sabbesu guṇesu pāramiṃ patto pariyosānaṃ patto anāsavo nikkileso viharāmi.

368-9. ‘Vị nào mà tôi’ (yamahaṃ): Vị trưởng lão Assaji nào mà tôi (ahaṃ) lần đầu tiên (paṭhamaṃ) nhìn thấy, nhờ chứng đắc Tu-đà-hoàn đạo (sotāpattimaggapaṭilābhena) mà đã trở nên thanh tịnh (vimalo), không còn cấu uế (malarahito) do đã đoạn trừ các phiền não như thân kiến (sakkāyadiṭṭhi) v.v... Vị trưởng lão Assaji ấy (so assajitthero) là thầy (ācariyo) của tôi (me), là người đã dạy dỗ pháp siêu thế (lokuttaradhammasikkhāpako). Nhờ lời giáo huấn của vị ấy (tassa anusāsanena) mà hôm nay (ajja) tôi đã trở thành vị Tướng quân Chánh pháp (dhammasenāpati). Tôi sống (viharāmi) là bậc vô lậu (anāsavo), không còn phiền não (nikkileso), đã đạt đến sự toàn hảo (pāramiṃ patto), đã đạt đến sự viên mãn (pariyosānaṃ patto) trong tất cả các phẩm chất (sabbattha sabbesu guṇesu).

370. Attano ācariye sagāravaṃ dassento yo me ācariyotiādimāha. Yo assaji nāma thero satthu sāvako me mayhaṃ ācariyo āsi ahosi, so thero yassaṃ disāyaṃ yasmiṃ disābhāge vasati, ahaṃ taṃ disābhāgaṃ ussīsamhi sīsuparibhāge karomīti sambandho.

370. Để thể hiện lòng tôn kính đối với vị thầy của mình, ngài đã nói câu kệ bắt đầu bằng ‘yo me ācariyo’. Vị trưởng lão tên Assaji, là đệ tử của Bậc Đạo Sư, đã là (āsi) thầy (ācariyo) của tôi (me). Vị trưởng lão ấy trú ở phương nào (yassaṃ disāyaṃ), ở hướng nào (yasmiṃ disābhāge), tôi (ahaṃ) hướng đầu về phương đó (taṃ disābhāgaṃ ussīsamhi karomi). Đây là cách liên kết câu.

371. Tato attano ṭhānantarappattabhāvaṃ dassento mama kammantiādimāha. Gotamo bhagavā sakyapuṅgavo sakyakulaketu sabbaññutaññāṇena mama pubbe katakammaṃ saritvāna ñatvā bhikkhusaṅghamajjhe nisinno aggaṭṭhāne aggasāvakaṭṭhāne maṃ ṭhapesīti sambandho.

371. Sau đó, để thể hiện việc mình đã đạt được địa vị cao hơn, ngài đã nói câu kệ bắt đầu bằng ‘mama kammaṃ’. Đức Thế Tôn Gotama, bậc Tối thắng trong dòng họ Sakya (sakyapuṅgavo), ngọn cờ của dòng họ Sakya (sakyakulaketu), với Nhất thiết trí (sabbaññutaññāṇena), đã nhớ lại và biết được nghiệp quá khứ (pubbe katakammaṃ) của tôi (mama), rồi khi đang ngự giữa Tăng chúng (bhikkhusaṅghamajjhe nisinno), Ngài đã đặt tôi (maṃ ṭhapesi) vào địa vị tối thượng (aggaṭṭhāne), tức địa vị Thượng thủ Thinh văn (aggasāvakaṭṭhāne). Đây là cách liên kết câu.

374. Atthapaṭisambhidā, dhammapaṭisambhidā, niruttipaṭisambhidā, paṭibhānapaṭisambhidāti imā catasso paṭisambhidā ca, tāsaṃ bhedo paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.76; vibha. 718) vuttoyeva. Catumaggacatuphalavasena vā rūpārūpajhānavasena vā aṭṭha vimokkhā saṃsāravimuccanadhammā ca iddhividhādayo cha abhiññāyo ca sacchikatā paccakkhaṃ katā. Kataṃ buddhassa sāsananti buddhassa anusiṭṭhi ovādasaṅkhātaṃ sāsanaṃ kataṃ arahattamaggañāṇena nipphāditanti attho.

374. Nghĩa phân tích (atthapaṭisambhidā), Pháp phân tích (dhammapaṭisambhidā), Ngữ phân tích (niruttipaṭisambhidā), và Biện tài phân tích (paṭibhānapaṭisambhidā) – bốn pháp phân tích này, sự phân loại của chúng đã được nói đến trong bộ Phân Tích Đạo (Paṭisambhidāmagga). Tám giải thoát (aṭṭha vimokkhā), tức là các pháp giải thoát khỏi luân hồi (saṃsāravimuccanadhammā), theo phương diện bốn đạo và bốn quả, hoặc theo phương diện các thiền sắc giới và vô sắc giới; và sáu thắng trí (cha abhiññāyo) bắt đầu bằng thần túc thông (iddhividha) v.v... đã được chứng ngộ (sacchikatā), đã được thực chứng (paccakkhaṃ katā). ‘Giáo pháp của Đức Phật đã được thực hành’ (kataṃ buddhassa sāsanaṃ) có nghĩa là: Giáo pháp (sāsanaṃ) của Đức Phật, tức là lời giáo huấn (anusiṭṭhi), lời khuyên dạy (ovāda), đã được thực hành (kataṃ), đã được hoàn thành (nipphāditaṃ) bằng trí tuệ A-la-hán đạo (arahattamaggañāṇena).

Itthaṃ sudanti ettha itthanti nidassanatthe nipāto, iminā pakārenāti attho. Tena sakalasāriputtāpadānaṃ nidasseti. Sudanti padapūraṇe nipāto. Āyasmāti garugāravādhivacanaṃ. Sāriputtoti mātu nāmavasena katanāmadheyyo thero. Imā gāthāyoti imā sakalā [Pg.266] sāriputtattherāpadānagāthāyo abhāsi kathesi. Itisaddo parisamāpanatthe nipāto, sakalaṃ sāriputtāpadānaṃ niṭṭhitanti attho.

Trong câu ‘itthaṃ sudaṃ’, ‘itthaṃ’ là một bất biến từ (nipāto) có nghĩa là chỉ dẫn (nidassanatthe), nghĩa là ‘bằng cách này’ (iminā pakārena). Qua đó, nó chỉ ra toàn bộ thiên truyện về ngài Sāriputta. ‘Sudaṃ’ là một bất biến từ dùng để điền vào chỗ trống (padapūraṇe). ‘Āyasmā’ là một từ chỉ sự tôn kính, kính trọng (garugāravādhivacanaṃ). ‘Sāriputto’ là vị trưởng lão có tên được đặt theo tên của mẹ (mātu nāmavasena). ‘Imā gāthāyo’ có nghĩa là ngài đã nói (abhāsi), đã thuyết (kathesi) những câu kệ này, tức là toàn bộ các câu kệ trong thiên truyện về trưởng lão Sāriputta. Từ ‘iti’ là một bất biến từ có nghĩa là kết thúc (parisamāpanatthe), nghĩa là: Toàn bộ thiên truyện về ngài Sāriputta đã kết thúc (niṭṭhitaṃ).

Sāriputtattheraapadānavaṇṇanā samattā.

Phần giải về thiên truyện của Trưởng lão Sāriputta đã hoàn tất.

3-2. Mahāmoggallānattheraapadānavaṇṇanā

3-2. Phần giải về thiên truyện của Trưởng lão Mahāmoggallāna

Anomadassī bhagavātyādikaṃ āyasmato moggallānattherassa apadānaṃ. Ayañca thero purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto anomadassissa bhagavato kāletiādi sāriputtattherassa dhammasenāpatino vatthumhi vuttameva. Thero hi pabbajitadivasato paṭṭhāya sattame divase magadharaṭṭhe kallavālagāmakaṃ upanissāya samaṇadhammaṃ karonto thinamiddhe okkamante satthārā ‘‘moggallāna, mā tuccho tava vāyāmo’’tiādinā saṃvejito thinamiddhaṃ vinodetvā bhagavatā vuccamānaṃ dhātukammaṭṭhānaṃ suṇanto eva vipassanāpaṭipāṭiyā uparimaggattayaṃ adhigantvā aggaphalakkhaṇe sāvakañāṇassa matthakaṃ pāpuṇi.

Câu kệ bắt đầu bằng ‘Anomadassī bhagavā’ là thiên truyện (apadānaṃ) của trưởng lão Moggallāna. Vị trưởng lão này đã tạo lập nền tảng (katādhikāro) nơi các vị Phật quá khứ, trong các kiếp sống đó đây đã tích lũy các công đức làm duyên cho sự thoát khỏi vòng luân hồi (vivaṭṭūpanissayāni puññāni). (Câu chuyện) vào thời của Đức Thế Tôn Anomadassī v.v... đã được kể trong câu chuyện về trưởng lão Sāriputta, vị Tướng quân Chánh pháp. Vị trưởng lão, kể từ ngày xuất gia, vào ngày thứ bảy, trong khi đang thực hành sa-môn pháp (samaṇadhammaṃ) tại xứ Magadha, gần ngôi làng Kallavāḷa, khi bị hôn trầm thụy miên (thinamiddhe) xâm chiếm, đã được Bậc Đạo Sư làm cho chấn động (saṃvejito) bằng những lời như: ‘Này Moggallāna, chớ có nỗ lực suông!’ v.v... Sau khi xua tan hôn trầm thụy miên, trong khi đang lắng nghe đề mục thiền về các giới (dhātukammaṭṭhānaṃ) được Đức Thế Tôn thuyết giảng, ngài đã tuần tự phát triển thiền minh sát (vipassanā), chứng đắc ba đạo quả cao hơn, và vào khoảnh khắc của quả vị tối thượng (aggaphala), ngài đã đạt đến đỉnh cao (matthakaṃ) của trí tuệ thinh văn (sāvakañāṇa).

375. Evaṃ dutiyasāvakabhāvaṃ patvā āyasmā mahāmoggallānatthero attano pubbakammaṃ saritvā somanassavasena pubbacariyaṃ apadānaṃ pakāsento anomadassī bhagavātiādimāha. Tattha na omaṃ alāmakaṃ dassanaṃ passanaṃ assāti anomadassī. Tassa hi dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇapaṭimaṇḍitasarīrattā sakalaṃ divasaṃ sakalaṃ māsaṃ sakalaṃ saṃvaccharaṃ saṃvaccharasatasahassampi passantānaṃ devamanussānaṃ atittikaraṃ dassananti, anomaṃ alāmakaṃ nibbānaṃ dassanasīloti vā ‘‘anomadassī’’ti laddhanāmo bhāgyavantatādīhi kāraṇehi bhagavā. Lokajeṭṭhoti sakalasattalokassa jeṭṭho padhāno. Āsabhasadisattā āsabho, narānaṃ āsabho narāsabho. So lokajeṭṭho narāsabho anomadassī bhagavā devasaṅghapurakkhato devasamūhehi parivārito. Himavantamhi vihāsīti sambandho.

375. Như vậy, sau khi đạt đến địa vị vị Thinh văn thứ hai, Đại đức Trưởng lão Mahāmoggallāna, do tâm hoan hỷ, khi nhớ lại tiền nghiệp của mình, muốn tuyên thuyết về tiền hạnh (apadāna) của mình nên đã nói lên lời kệ bắt đầu bằng ‘Anomadassī Bhagavā’. Trong ấy, ‘Anomadassī’ có nghĩa là ‘vị có sự thấy không thấp kém, không hèn hạ.’ Thật vậy, do thân của vị ấy được trang hoàng với ba mươi hai tướng của bậc Đại nhân, nên đối với chư thiên và nhân loại, dù có nhìn ngắm suốt cả ngày, suốt cả tháng, suốt cả năm, suốt cả trăm ngàn năm cũng không nhàm chán. Hoặc, vị ấy có tánh thấy được Nibbāna không thấp kém, không hèn hạ, nên được danh hiệu là ‘Anomadassī.’ Vị ấy là bậc Bhagavā do các lý do như là bậc có sự may mắn v.v... ‘Lokajeṭṭho’ (bậc Tối Thắng trong đời) có nghĩa là bậc tối thắng, bậc chủ yếu của toàn thể thế giới chúng sanh. ‘Āsabha’ (Ngưu vương) là do giống như con bò đực đầu đàn. ‘Narāsabha’ (Nhân ngưu vương) là bậc Ngưu vương trong loài người. Bậc Bhagavā Anomadassī, bậc Tối Thắng trong đời, bậc Nhân ngưu vương ấy, được hội chúng chư thiên đi trước, được các nhóm chư thiên vây quanh, đã trú ở Himavanta. Cần được liên kết như vậy.

376. Yadā [Pg.267] dutiyasāvakabhāvāya dutiyavāre patthanaṃ akāsi, tadā nāmena varuṇo nāma ahaṃ nāgarājā hutvā nibbatto ahosinti attho. Tena vuttaṃ – ‘‘varuṇo nāma nāmena, nāgarājā ahaṃ tadā’’ti. Kāmarūpīti yadicchitakāmanimmānasīlo. Vikubbāmīti vividhaṃ iddhivikubbanaṃ karomi. Mahodadhinivāsahanti mañjerikā nāgā, bhūmigatā nāgā, pabbataṭṭhā nāgā, gaṅgāvaheyyā nāgā, sāmuddikā nāgāti imesaṃ nāgānaṃ antare sāmuddikanāgo ahaṃ mahodadhimhi samudde nivāsiṃ, vāsaṃ kappesinti attho.

376. Nghĩa là: ‘Khi ngài đã thực hiện lời nguyện lần thứ hai để được làm vị Thinh văn thứ hai, khi ấy, ta đã sanh làm long vương tên là Varuṇa.’ Do đó, đã được nói rằng: ‘Khi ấy, ta là long vương, tên là Varuṇa.’ ‘Kāmarūpī’ (có hình dạng theo ý muốn) có nghĩa là có tánh hóa hiện theo ý muốn. ‘Vikubbāmi’ (ta biến hóa) có nghĩa là ta thực hiện các sự biến hóa thần thông đa dạng. ‘Mahodadhinivāsahaṃ’ (ta đã sống trong đại dương) có nghĩa là: trong số các loài rồng như rồng mañjerikā, rồng ở đất, rồng ở núi, rồng ở sông Gaṅgā, rồng ở biển, ta là một long vương ở biển, đã cư ngụ, đã sống trong đại dương.

377. Saṅgaṇiyaṃ gaṇaṃ hitvāti niccaparivārabhūtaṃ sakaparivāraṃ nāgasamūhaṃ hitvā vinā hutvā. Tūriyaṃ paṭṭhapesahanti ahaṃ tūriyaṃ paṭṭhapesiṃ, vajjāpesinti attho. Sambuddhaṃ parivāretvāti anomadassisambuddhaṃ samantato sevamānā accharā nāgamāṇavikā vādesuṃ dibbavādehi gītā vākyādīhi vādesuṃ laddhānurūpato vajjesuṃ tadāti attho.

377. ‘Saṅgaṇiyaṃ gaṇaṃ hitvā’ (từ bỏ đoàn tùy tùng) có nghĩa là từ bỏ, không có nhóm rồng tùy tùng thường xuyên của mình. ‘Tūriyaṃ paṭṭhapesahaṃ’ (ta đã cho trỗi nhạc) có nghĩa là ta đã cho thiết lập, cho trỗi lên nhạc cụ. ‘Sambuddhaṃ parivāretvā’ (vây quanh bậc Chánh Đẳng Giác) có nghĩa là: khi ấy, các thiếu nữ rồng xinh như tiên nữ, trong khi hầu cận đức Chánh Đẳng Giác Anomadassī từ mọi phía, đã cho trỗi nhạc, đã tấu lên các bản nhạc trời, các bài hát, các lời ca v.v... một cách phù hợp.

378. Vajjamānesu tūresūti manussanāgatūriyesu pañcaṅgikesu vajjamānesu. Devā tūrāni vajjayunti cātumahārājikā devā dibbatūriyāni vajjiṃsu vādesunti attho. Ubhinnaṃ saddaṃ sutvānāti ubhinnaṃ devamanussānaṃ bherisaddaṃ sutvā. Tilokagarusamānopi buddho sampabujjhatha jānāti suṇātīti attho.

378. ‘Vajjamānesu tūresū’ (khi các nhạc cụ đang được tấu lên) có nghĩa là khi ngũ âm của loài người và loài rồng đang được tấu lên. ‘Devā tūrāni vajjayuṃ’ (chư thiên tấu nhạc cụ) có nghĩa là chư thiên ở cõi Tứ Đại Thiên Vương đã tấu lên, đã cho trỗi lên các nhạc cụ của chư thiên. ‘Ubhinnaṃ saddaṃ sutvāna’ (sau khi nghe âm thanh của cả hai) có nghĩa là sau khi nghe âm thanh tiếng trống của cả chư thiên và nhân loại. ‘Tilokagarusamāno’pi buddho sampabujjhatha’ (đức Phật, bậc Đạo Sư của ba cõi, cũng đã tỉnh thức) có nghĩa là ngài biết, ngài nghe.

379. Nimantetvāna sambuddhanti sasāvakasaṅghaṃ sambuddhaṃ svātanāya nimantetvā parivāretvā. Sakabhavananti attano nāgabhavanaṃ upāgamiṃ. Gantvā ca āsanaṃ paññapetvānāti rattiṭṭhānadivāṭṭhānakuṭimaṇḍapasayananisīdanaṭṭhānāni paññāpetvā sajjetvāti attho. Kālamārocayiṃ ahanti evaṃ katapubbavidhāno ahaṃ ‘‘kālo, bhante, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti kālaṃ ārocayiṃ viññāpesiṃ.

379. ‘Nimantetvāna sambuddhaṃ’ (sau khi thỉnh mời đức Chánh Đẳng Giác) có nghĩa là sau khi thỉnh mời đức Chánh Đẳng Giác cùng với Tăng chúng Thinh văn cho ngày mai. ‘Sakabhavanaṃ’ (đến cung của mình) có nghĩa là ta đã đi đến long cung của mình. ‘Gantvā ca āsanaṃ paññapetvāna’ (và sau khi đến, đã sắp đặt chỗ ngồi) có nghĩa là sau khi sắp đặt, chuẩn bị các nơi ở ban đêm, nơi ở ban ngày, cốc, lều, chỗ ngủ, chỗ ngồi. ‘Kālamārocayiṃ ahaṃ’ (ta đã báo thời) có nghĩa là ta, người đã thực hiện sự chuẩn bị trước như vậy, đã báo thời, đã trình cho biết thời gian rằng: ‘Bạch ngài, đã đến giờ, vật thực đã sẵn sàng.’

380. Khīṇāsavasahassehīti tadā so bhagavā arahantasahassehi parivuto lokanāyako sabbā disā obhāsento me bhavanaṃ upāgami sampattoti attho.

380. ‘Khīṇāsavasahassehi’ (với một ngàn vị đã tận trừ lậu hoặc) có nghĩa là: khi ấy, đức Bhagavā ấy, bậc Lãnh đạo thế gian, được một ngàn vị A-la-hán vây quanh, trong khi làm tỏa sáng khắp mọi phương, đã đến, đã quang lâm đến cung điện của ta.

381. Attano [Pg.268] bhavanaṃ paviṭṭhaṃ bhagavantaṃ bhojanākāraṃ dassento upaviṭṭhaṃ mahāvīrantiādimāha. Taṃ suviññeyyameva.

381. Muốn chỉ rõ cách thức dâng vật thực lên đức Bhagavā đã ngự vào cung điện của mình, vị ấy đã nói lên lời kệ bắt đầu bằng ‘upaviṭṭhaṃ mahāvīraṃ.’ Điều ấy nên được hiểu một cách dễ dàng.

386. Okkākakulasambhavoti okkākarañño paramparāgatarājakule uppanno sakalajambudīpe pākaṭarājakule uppanno vā gottena gottavasena gotamo nāma satthā manussaloke bhavissati.

386. ‘Okkākakulasambhavo’ (sanh ra trong dòng dõi Okkāka) có nghĩa là: vị ấy sanh ra trong dòng dõi hoàng tộc được truyền thừa từ vua Okkāka, hoặc sanh ra trong dòng dõi hoàng tộc nổi tiếng khắp cõi Jambudīpa. Vị Đạo Sư tên là Gotama theo họ, theo dòng tộc, sẽ xuất hiện trong cõi người.

388. So pacchā pabbajitvānāti so nāgarājā pacchā pacchimabhave kusalamūlena puññasambhārena codito uyyojito sāsane pabbajitvā gotamassa bhagavato dutiyo aggasāvako hessatīti byākaraṇamakāsi.

388. ‘So pacchā pabbajitvāna’ (vị ấy về sau, sau khi xuất gia) có nghĩa là: vị long vương ấy về sau, trong kiếp cuối cùng, được thúc đẩy, được khuyến khích bởi căn lành, bởi sự tích lũy phước báu, sau khi xuất gia trong giáo pháp, sẽ là vị Thượng thủ Thinh văn thứ hai của đức Bhagavā Gotama. (Ngài) đã ban lời thọ ký như vậy.

389. Āraddhavīriyoti ṭhānanisajjādīsu iriyāpathesu vīriyavā. Pahitattoti nibbāne pesitacitto. Iddhiyā pāramiṃ gatoti ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ iddhimantānaṃ yadidaṃ mahāmoggallāno’’ti (a. ni. 1.180, 190) adhiṭṭhāniddhivikubbaniddhikammavipākajiddhiādīsu pāramiṃ pariyosānaṃ gato patto. Sabbāsaveti ā samantato savanato pavattanato ‘‘āsavā’’ti laddhanāme kāmabhavadiṭṭhiavijjādhamme sabbe pariññāya samantato aññāya jānitvā pajahitvā anāsavo nikkileso. Nibbāyissatīti kilesakhandhaparinibbānena nibbāyissatīti sambandho.

389. ‘Āraddhavīriyo’ (có tinh tấn đã được khởi sự) có nghĩa là người có tinh tấn trong các oai nghi như đi, đứng, v.v... ‘Pahitatto’ (có tâm đã được hướng đến) có nghĩa là có tâm đã được hướng đến Nibbāna. ‘Iddhiyā pāramiṃ gato’ (đã đạt đến sự toàn hảo về thần thông) có nghĩa là: (như đã được nói) ‘Này các Tỳ khưu, trong số các đệ tử Tỳ khưu của ta là những người có thần thông, người này là tối thắng, tức là Mahāmoggallāna,’ vị ấy đã đạt đến, đã đi đến sự viên mãn, sự tột cùng trong các loại thần thông như Adhiṭṭhāna-iddhi (thần thông do quyết định), Vikubbana-iddhi (thần thông biến hóa), Kammavipākaja-iddhi (thần thông do quả của nghiệp) v.v... ‘Sabbāsave’ (tất cả các lậu hoặc): các pháp như dục, hữu, kiến, vô minh được gọi là ‘āsava’ (lậu hoặc) do chúng tuôn chảy, chúng diễn tiến khắp nơi; sau khi liễu tri, sau khi biết rõ, sau khi nhận biết, sau khi từ bỏ tất cả các pháp ấy, vị ấy trở thành bậc vô lậu, bậc không còn phiền não. ‘Nibbāyissati’ (sẽ tịch diệt): cần được liên kết là sẽ tịch diệt với phiền não Niết-bàn và ngũ uẩn Niết-bàn.

390. Evaṃ thero attano puññavasena laddhabyākaraṇaṃ vatvā puna pāpacariyaṃ pakāsento pāpamittopanissāyātiādimāha. Tattha pāpamitte pāpake lāmake mitte upanissāya nissaye katvā tehi saṃsaggo hutvāti attho.

390. Như vậy, vị Trưởng lão, sau khi nói về lời thọ ký đã nhận được do năng lực phước báu của mình, lại muốn tuyên thuyết về ác hạnh nên đã nói lên lời kệ bắt đầu bằng ‘pāpamittopanissāya.’ Trong ấy, (cụm từ này) có nghĩa là: do nương tựa, do đã nương nhờ vào những người bạn xấu xa, hèn hạ, sau khi đã giao du với họ.

Tatrāyamanupubbī kathā – ekasmiṃ samaye titthiyā sannipatitvā mantesuṃ – ‘‘jānāthāvuso, kena kāraṇena samaṇassa gotamassa lābhasakkāro mahā hutvā nibbatto’’ti? ‘‘Na jānāma’’. ‘‘Tumhe pana na jānāthā’’ti? ‘‘Āma, jānāma’’ – moggallānaṃ nāma ekaṃ bhikkhuṃ nissāya uppanno[Pg.269]. So hi devalokaṃ gantvā devatāhi katakammaṃ pucchitvā āgantvā manussānaṃ kathesi – ‘‘idaṃ nāma katvā evarūpaṃ sampattiṃ labhantī’’ti. Niraye nibbattānampi kammaṃ pucchitvā āgantvā manussānaṃ kathesi – ‘‘idaṃ nāma katvā evarūpaṃ dukkhaṃ anubhavantī’’ti. Manussā tassa kathaṃ sutvā mahantaṃ lābhasakkāraṃ abhiharanti. Sace taṃ māretuṃ sakkhissāma, so lābhasakkāro amhākaṃ nibbattissati, attheso upāyoti sabbe ekacchandā hutvā ‘‘yaṃkiñci katvā taṃ māressāmā’’ti attano upaṭṭhāke samādapetvā kahāpaṇasahassaṃ labhitvā purisaghātake core pakkosāpetvā ‘‘mahāmoggallānatthero nāma samaṇassa gotamassa sāvako kāḷasilāyaṃ vasati, tumhe tattha gantvā taṃ mārethā’’ti tesaṃ taṃ sahassaṃ adaṃsu. Corā dhanalābhena sampaṭicchitvā ‘‘theraṃ māressāmā’’ti gantvā tassa vasanaṭṭhānaṃ parivāresuṃ. Thero tehi parikkhittabhāvaṃ ñatvā kuñcikacchiddena nikkhamitvā pakkāmi. Corā taṃ divasaṃ theraṃ adisvā punekadivasaṃ tassa vasanaṭṭhānaṃ parikkhipiṃsu. Thero ñatvā kaṇṇikāmaṇḍalaṃ bhinditvā ākāsaṃ pakkhandi. Evaṃ te paṭhamamāsepi, majjhimamāsepi theraṃ gahetuṃ nāsakkhiṃsu. Pacchimamāse pana sampatte thero attanā katakammassa ākaḍḍhanabhāvaṃ ñatvā na apagacchi. Corā taṃ paharantā taṇḍulakamattāni aṭṭhīni karontā bhindiṃsu. Atha naṃ ‘‘mato’’ti saññāya ekasmiṃ gumbapiṭṭhe khipitvā pakkamiṃsu.

Về việc này, có câu chuyện tuần tự như sau: Vào một thời, các người ngoại đạo tụ tập lại và bàn tính với nhau: “Này các hiền hữu, quý vị có biết do nguyên nhân nào mà lợi lộc và danh vọng của Sa-môn Gotama lại trở nên to lớn và phát sinh như vậy không?” – “Chúng tôi không biết.” – “Vậy quý vị không biết sao?” – “À, chúng tôi biết. Lợi lộc ấy phát sinh là nhờ vào một vị Tỳ-khưu tên là Moggallāna. Vị ấy đi đến cõi trời, hỏi các chư thiên về nghiệp họ đã làm, rồi trở về nói lại cho loài người rằng: ‘Do làm nghiệp này mà được hưởng sự thành tựu như thế này.’ Vị ấy cũng hỏi về nghiệp của những chúng sanh đã sanh trong địa ngục, rồi trở về nói lại cho loài người rằng: ‘Do làm nghiệp này mà phải chịu khổ đau như thế này.’ Loài người nghe lời nói của vị ấy, bèn dâng cúng rất nhiều lợi lộc và danh vọng. Nếu chúng ta có thể giết được vị ấy, thì lợi lộc và danh vọng đó sẽ thuộc về chúng ta. Có phương kế này đây.’ Tất cả đều đồng lòng, họ quyết định: ‘Chúng ta sẽ làm bất cứ điều gì để giết ông ta.’ Sau khi thuyết phục các người hầu cận của mình, họ quyên được một ngàn kahāpaṇa, rồi cho gọi những tên cướp sát nhân đến và nói: ‘Có một vị Trưởng lão tên là Mahāmoggallāna, đệ tử của Sa-môn Gotama, đang trú tại Kāḷasilā. Các ngươi hãy đến đó và giết ông ấy.’ Rồi họ đưa cho bọn cướp một ngàn kahāpaṇa ấy. Bọn cướp vì ham lợi, đã nhận lời và đi đến vây quanh nơi ở của Trưởng lão, với ý định ‘Chúng ta sẽ giết Trưởng lão.’ Trưởng lão biết mình bị chúng vây quanh, bèn thoát ra qua lỗ khóa và bỏ đi. Ngày hôm đó, bọn cướp không thấy Trưởng lão, nên một ngày khác chúng lại đến vây quanh nơi ở của ngài. Trưởng lão biết được, bèn phá vỡ vòng nóc nhà và bay lên hư không. Cứ như thế, trong tháng đầu và tháng giữa, chúng không thể bắt được Trưởng lão. Nhưng khi đến tháng cuối, Trưởng lão biết được sự lôi kéo của nghiệp do chính mình đã tạo, nên ngài đã không bỏ đi. Bọn cướp đánh đập ngài, làm cho xương cốt của ngài bị vỡ nát thành từng mảnh nhỏ như hạt gạo. Sau đó, nghĩ rằng ngài đã chết, chúng ném ngài vào một bụi rậm rồi bỏ đi.

Thero, ‘‘satthāraṃ passitvā vanditvāva parinibbāyissāmī’’ti attabhāvaṃ jhānaveṭhanena veṭhetvā ākāsena satthu santikaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā ‘‘bhante, parinibbāyissāmī’’ti āha. ‘‘Parinibbāyissasi, moggallānā’’ti? ‘‘Āma, bhante’’ti. ‘‘Kattha gantvā parinibbāyissasī’’ti? ‘‘Kāḷasilāpadesaṃ, bhante’’ti. ‘‘Tena hi, moggallāna, mayhaṃ dhammaṃ kathetvā yāhi. Tādisassa hi me sāvakassa na dāni dassanaṃ atthī’’ti. So ‘‘evaṃ karissāmi, bhante’’ti satthāraṃ vanditvā ākāsaṃ uppatitvā sāriputtatthero viya parinibbānadivase nānappakārā iddhiyo katvā dhammaṃ kathetvā satthāraṃ vanditvā kāḷasilāpadesaṃ gantvā parinibbāyi. ‘‘Theraṃ kira corā māresu’’nti ayaṃ kathā sakalajambudīpe patthari.

Trưởng lão nghĩ rằng: “Ta sẽ đến gặp và đảnh lễ Bậc Đạo Sư rồi mới nhập Vô dư Niết-bàn.” Ngài dùng sức thiền định để kết hợp lại thân thể, rồi bay bằng đường không đến chỗ Bậc Đạo Sư, đảnh lễ Ngài và bạch rằng: “Bạch Thế Tôn, con xin nhập Vô dư Niết-bàn.” – “Này Moggallāna, con sẽ nhập Vô dư Niết-bàn sao?” – “Dạ, bạch Thế Tôn.” – “Con sẽ đi đến đâu để nhập Vô dư Niết-bàn?” – “Bạch Thế Tôn, tại vùng Kāḷasilā.” – “Vậy thì, này Moggallāna, hãy thuyết pháp cho Ta rồi hãy đi. Vì rằng, từ nay về sau, sẽ không còn được thấy một vị đệ tử như thế của Ta nữa.” Vị ấy bạch rằng: “Bạch Thế Tôn, con sẽ làm như vậy.” rồi đảnh lễ Bậc Đạo Sư, bay lên hư không, và vào ngày nhập Vô dư Niết-bàn, giống như Trưởng lão Sāriputta, ngài đã thể hiện nhiều loại thần thông khác nhau, thuyết pháp, đảnh lễ Bậc Đạo Sư, rồi đi đến vùng Kāḷasilā và nhập Vô dư Niết-bàn. Tin tức “Bọn cướp đã giết Trưởng lão” đã lan truyền khắp toàn cõi Jambudīpa.

Rājā [Pg.270] ajātasattu core pariyesanatthāya carapurise payojesi. Tesu coresu surāpāne suraṃ pivantesu maddesu eko ekassa piṭṭhiṃ paharitvā pātesi. So taṃ santajjento ‘‘ambho dubbinīta tvaṃ, kasmā me piṭṭhiṃ paharitvā pātesi, kiṃ pana, are duṭṭhacora, tayā mahāmoggallānatthero paṭhamaṃ pahato’’ti āha. ‘‘Kiṃ pana tvaṃ mayā paṭhamaṃ pahatabhāvaṃ na jānāsī’’ti? Evaṃ etesaṃ ‘‘mayā pahato, mayā pahato’’ti vadantānaṃ sutvā te carapurisā sabbe te core gahetvā rañño ārocesuṃ. Rājā te core pakkosāpetvā pucchi – ‘‘tumhehi thero mārito’’ti? ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Kehi tumhe uyyojitā’’ti? ‘‘Naggasamaṇehi, devā’’ti. Rājā pañcasate naggasamaṇe gāhāpetvā pañcasatehi corehi saddhiṃ rājaṅgaṇe nābhipamāṇesu āvāṭesu nikhaṇāpetvā palālehi paṭicchādetvā aggiṃ dāpesi. Atha nesaṃ jhāmabhāvaṃ jānitvā ayanaṅgalehi kasāpetvā sabbe khaṇḍākhaṇḍaṃ kārāpesi. Tadā bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘mahāmoggallānatthero attano ananurūpamaraṇaṃ patto’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāma, bhante’’ti vutte ‘‘moggallānassa, bhikkhave, imasseva attabhāvassa ananurūpaṃ maraṇaṃ, pubbe pana tena katakammassa anurūpamevā’’ti vatvā ‘‘kiṃ panassa, bhante, pubbakamma’’nti puṭṭho taṃ vitthāretvā kathesi.

Vua Ajātasattu đã phái các mật thám đi để tìm kiếm bọn cướp. Trong số bọn cướp đó, khi chúng đang say sưa uống rượu, một tên đã đánh vào lưng một tên khác làm hắn ngã. Tên kia đe dọa hắn: “Này tên vô lại, tại sao ngươi lại đánh vào lưng ta làm ta ngã? Này tên cướp khốn kiếp, chẳng phải chính ngươi là người đầu tiên đánh Trưởng lão Mahāmoggallāna sao?” Tên kia đáp lại: “Sao, ngươi không biết là ta đã đánh trước sao?” Cứ như thế, khi nghe chúng tranh cãi “Ta đánh trước, ta đánh trước,” các mật thám đã bắt tất cả bọn chúng và báo cho vua. Vua cho gọi bọn cướp đến và hỏi: “Các ngươi đã giết Trưởng lão phải không?” – “Thưa Thiên tử, đúng vậy.” – “Ai đã sai khiến các ngươi?” – “Thưa Thiên tử, các Sa-môn lõa thể.” Vua cho bắt năm trăm Sa-môn lõa thể cùng với năm trăm tên cướp, cho đào những cái hố sâu đến rốn trong sân vua, cho phủ rơm lên trên và châm lửa. Sau khi biết chúng đã bị thiêu cháy, vua cho dùng lưỡi cày sắt cày lên, làm cho tất cả tan thành từng mảnh. Khi ấy, các Tỳ-khưu trong pháp đường đã khởi lên câu chuyện: “Trưởng lão Mahāmoggallāna đã gặp phải cái chết không tương xứng với mình.” Bậc Đạo Sư đến và hỏi: “Này các Tỳ-khưu, các con đang ngồi bàn luận về chuyện gì vậy?” Khi được bạch rằng: “Bạch Thế Tôn, về câu chuyện này,” Ngài dạy rằng: “Này các Tỳ-khưu, cái chết của Moggallāna, đối với chính kiếp sống này, là không tương xứng; nhưng đối với nghiệp mà ông ấy đã làm trong quá khứ, thì lại hoàn toàn tương xứng.” Khi được hỏi: “Bạch Thế Tôn, nghiệp quá khứ của ngài là gì?” Thế Tôn đã kể lại một cách chi tiết.

Atīte, bhikkhave, bārāṇasiyaṃ eko kulaputto sayameva koṭṭanapacanādīni karonto mātāpitaro paṭijaggi. Athassa mātāpitaro ‘‘tāta, tvaṃ ekakova gehe ca araññe ca kammaṃ karonto kilamasi, ekaṃ te kumārikaṃ ānessāmā’’ti vatvā ‘‘ammatātā, yāva tumhe jīvatha, tāva vo sahatthā upaṭṭhahissāmī’’ti tena paṭikkhittāpi punappunaṃ yācitvā kumārikaṃ ānesuṃ. Sā katipāhameva te upaṭṭhahitvā pacchā tesaṃ dassanamapi anicchantī – ‘‘na sakkā tava mātāpitūhi saddhiṃ ekaṭṭhāne vasitu’’nti ujjhāyitvā tasmiṃ attano kathaṃ aggaṇhante tassa bahigatakāle makacivākakhaṇḍāni ca yāgupheṇake ca gahetvā tattha tattha ākiritvā tenāgantvā ‘‘kiṃ ida’’nti puṭṭhā ‘‘imesaṃ [Pg.271] mahallakaandhānaṃ etaṃ kammaṃ, sabbaṃ gehaṃ kiliṭṭhā karontā vicaranti, na sakkā etehi saddhiṃ ekaṭṭhāne vasitu’’nti evaṃ tāya punappunaṃ kathiyamānāya evarūpopi pūritapāramī satto mātāpitūhi saddhiṃ bhijji. So ‘‘hotu, jānissāmi nesaṃ kattabbakamma’’nti te bhojetvā ‘‘ammatātā, asukaṭṭhāne nāma tumhākaṃ ñātakā āgamanaṃ paccāsīsanti, tattha gamissāmā’’ti te yānakaṃ āropetvā ādāya gacchanto aṭavimajjhaṃ pattakāle ‘‘tāta, rasmiyo gaṇhatha, goṇā daṇḍasaññāya gamissanti, imasmiṃ ṭhāne corā vasanti, ahaṃ otaritvā carāmī’’ti pitu hatthe rasmiyo datvā otaritvā gacchanto saddaṃ parivattetvā corānaṃ uṭṭhitasaddamakāsi. Mātāpitaro saddaṃ sutvā ‘‘corā uṭṭhitā’’ti saññāya ‘‘tāta, corā uṭṭhitā, mahallakā mayaṃ, tvaṃ attānameva rakkhāhī’’ti āhaṃsu. So mātāpitaro viravantepi corasaddaṃ karonto koṭṭetvā māretvā aṭaviyaṃ khipitvā paccāgami.

Thuở quá khứ, tại thành Ba-la-nại, có một thiện gia nam tử tự mình làm các việc như giã gạo, nấu cơm, v.v... để phụng dưỡng cha mẹ. Bấy giờ, cha mẹ ông nói với ông rằng: “Này con, con chỉ có một mình làm việc cả ở nhà lẫn trong rừng nên rất mệt nhọc, chúng ta sẽ cưới cho con một cô gái.” Dù bị ông từ chối rằng: “Thưa cha mẹ, ngày nào cha mẹ còn sống, con sẽ tự tay phụng dưỡng cha mẹ,” họ vẫn năn nỉ nhiều lần và đã cưới về cho ông một cô gái. Nàng dâu ấy chỉ phụng dưỡng họ được vài ngày, sau đó ngay cả việc nhìn mặt họ nàng cũng không muốn. Nàng cằn nhằn rằng: “Không thể nào sống chung một nơi với cha mẹ của ông được.” Khi ông không nghe lời nàng, vào lúc ông đi ra ngoài, nàng lấy những mảnh vụn trấu và bọt cháo rắc chỗ này chỗ kia. Khi ông trở về và hỏi: “Cái gì đây?”, nàng đáp: “Đó là việc làm của hai ông bà già mù lòa này. Họ đi lại làm dơ bẩn cả nhà. Không thể nào sống chung một nơi với họ được.” Vì bị nàng nói đi nói lại như vậy, một chúng sanh đã viên mãn ba-la-mật như thế cũng đã chia rẽ với cha mẹ. Ông ta nghĩ: “Được rồi, ta sẽ biết việc cần làm cho họ.” Sau khi cho họ ăn, ông nói: “Thưa cha mẹ, ở một nơi nọ có bà con của cha mẹ đang trông chờ cha mẹ đến, chúng ta sẽ đến đó.” Ông cho họ lên xe rồi đi. Khi đến giữa khu rừng, ông nói: “Cha ơi, cha hãy cầm lấy dây cương, các con bò sẽ đi theo hiệu lệnh của cây gậy. Nơi này có bọn cướp, con sẽ xuống đi bộ.” Ông trao dây cương vào tay cha rồi xuống xe đi. Vừa đi, ông vừa thay đổi giọng và tạo ra tiếng động như bọn cướp nổi lên. Cha mẹ ông nghe tiếng động, nghĩ rằng: “Bọn cướp đã nổi lên,” liền nói: “Con ơi, bọn cướp đã nổi lên. Chúng ta đã già rồi, con hãy tự bảo vệ mình đi.” Dù cha mẹ đang la khóc, ông vẫn tạo ra tiếng động của bọn cướp, rồi đập đánh và giết chết họ, vứt xác trong rừng rồi quay trở về.

Satthā idaṃ tassa pubbakammaṃ kathetvā ‘‘bhikkhave, moggallāno ettakaṃ kammaṃ katvā anekavassasatasahassāni niraye paccitvā tāva pakkāvasesena attabhāvasate evameva koṭṭetvā saṃcuṇṇo maraṇaṃ patto, evaṃ moggallānena attano kammānurūpameva maraṇaṃ laddhaṃ. Pañcahi corasatehi saddhiṃ pañcatitthiyasatānipi mama puttaṃ appaduṭṭhaṃ dussetvā anurūpameva maraṇaṃ labhiṃsu. Appaduṭṭhesu hi padussanto dasahi kāraṇehi anayabyasanaṃ pāpuṇātiyevā’’ti anusandhiṃ ghaṭetvā dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi –

Bậc Đạo Sư, sau khi kể về tiền nghiệp ấy của vị ấy, đã dạy rằng: “Này các Tỳ khưu, Moggallāna do đã tạo nghiệp dường ấy nên sau khi bị nấu trong địa ngục nhiều trăm ngàn năm, do quả báo còn sót lại, trong một trăm kiếp sanh, ngài đã phải chịu cái chết bị đập nát thành tro bụi đúng như vậy. Như thế, Moggallāna đã nhận lấy cái chết tương xứng với nghiệp của chính mình. Còn năm trăm người ngoại đạo cùng với năm trăm tên cướp, do đã hãm hại người con của ta là người không làm điều ác, nên đã nhận lấy cái chết không tương xứng. Vì rằng, người hãm hại người không làm điều ác chắc chắn sẽ gặp phải tai họa bất hạnh do một trong mười nguyên nhân.” Sau khi kết nối các sự kiện, trong lúc thuyết pháp, Ngài đã nói lên những kệ ngôn này:

‘‘Yo daṇḍena adaṇḍesu, appaduṭṭhesu dussati;

Dasannamaññataraṃ ṭhānaṃ, khippameva nigacchati.

“Kẻ nào dùng hình phạt đối với người không đáng bị phạt, hãm hại những người không làm điều ác, kẻ ấy sẽ nhanh chóng đi đến một trong mười cảnh khổ sau:

‘‘Vedanaṃ pharusaṃ jāniṃ, sarīrassa va bhedanaṃ;

Garukaṃ vāpi ābādhaṃ, cittakkhepaṃ va pāpuṇe.

“Phải chịu cảm thọ khốc liệt, hoặc thân thể bị tổn thương, hoặc bị bệnh nặng, hoặc tâm trí bị loạn cuồng.

‘‘Rājato vā upasaggaṃ, abbhakkhānaṃ va dāruṇaṃ;

Parikkhayaṃ va ñātīnaṃ, bhogānaṃ va pabhaṅgunaṃ.

“Hoặc bị tai họa từ nhà vua, hoặc bị vu khống một cách tàn khốc, hoặc bà con quyến thuộc bị tiêu vong, hoặc tài sản bị tiêu tan.

‘‘Athavassa [Pg.272] agārāni, aggi ḍahati pāvako;

Kāyassa bhedā duppañño, nirayaṃ sopapajjatī’’ti. (dha. pa. 137-140);

“Hoặc nhà cửa của kẻ ấy bị lửa thiêu rụi; và sau khi thân hoại, kẻ ngu ấy sanh vào địa ngục.”

393. Pavivekamanuyuttoti pakārena vivekaṃ ekībhāvaṃ anuyutto yojito yuttappayutto. Samādhibhāvanāratoti paṭhamajjhānādibhāvanāya rato allīno ca. Sabbāsave sakalakilese, pariññāya jānitvā pajahitvā, anāsavo nikkileso viharāmīti sambandho.

393. ‘Pavivekamanuyutto’ có nghĩa là: chuyên tâm, tận tụy, dấn thân vào sự độc cư, tức là trạng thái ở một mình một cách đặc biệt. ‘Samādhibhāvanārato’ có nghĩa là: ưa thích, đắm mình trong việc tu tập thiền định, bắt đầu từ sơ thiền. ‘Sabbāsave pariññāya pajahitvā, anāsavo viharāmi’ có nghĩa là: sau khi đã liễu tri và đoạn tận tất cả các lậu hoặc, tức là toàn bộ phiền não, tôi an trú trong trạng thái vô lậu, không còn phiền não. Đây là cách kết nối ý nghĩa.

394. Idāni attano puññasambhāravasena pubbacaritassa phalaṃ dassento dharaṇimpi sugambhīrantiādimāha.

394. Bây giờ, để chỉ ra kết quả của hạnh nguyện trong quá khứ nhờ vào năng lực tích lũy phước báu của mình, ngài đã nói những lời bắt đầu bằng ‘dharaṇimpi sugambhīraṃ’.

Tatrāyamanupubbīkathā – buddhena coditoti sammāsambuddhena codito uyyojito. Bhikkhusaṅghassa pekkhatoti mahato bhikkhusaṅghassa passantassa. Migāramātupāsādaṃ, pādaṅguṭṭhena kampayīti pubbārāme visākhāya mahāupāsikāya kāritaṃ sahassatthambhapaṭimaṇḍitaṃ mahāpāsādaṃ attano pādaṅguṭṭhena kampesiṃ. Ekasmiñhi samaye pubbārāme yathāvuttapāsāde bhagavati viharante sambahulā navakatarā bhikkhū uparipāsāde nisinnā satthārampi acintetvā tiracchānakathaṃ kathetumāraddhā. Taṃ sutvā bhagavā te saṃvejetvā attano dhammadesanāya bhājanabhūte kātukāmo āyasmantaṃ mahāmoggallānattheraṃ āmantesi – ‘‘passasi tvaṃ, moggallāna, nave bhikkhū tiracchānakathamanuyutte’’ti taṃ sutvā thero satthu ajjhāsayaṃ ñatvā abhiññāpādakaṃ āpokasiṇārammaṇaṃ catutthajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘pāsādassa patiṭṭhitokāsaṃ udakaṃ hotū’’ti adhiṭṭhāya pāsādamatthake thupikaṃ pādaṅguṭṭhena pahari, pāsādo onamitvā ekena passena aṭṭhāsi. Punapi pahari, aparenapi passena aṭṭhāsi. Te bhikkhū bhītā saṃviggā pāsādassa patanabhayena tato nikkhamitvā bhagavato samīpe aṭṭhaṃsu. Satthā tesaṃ ajjhāsayaṃ oloketvā dhammaṃ desesi. Taṃ sutvā tesu keci sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu, keci sakadāgāmiphale, keci anāgāmiphale, keci arahattaphale patiṭṭhahiṃsu. Svāyamattho pāsādakampanasuttena dīpetabbo.

Về điều đó, câu chuyện tuần tự như sau: ‘Buddhena codito’ có nghĩa là được bậc Chánh Đẳng Chánh Giác thúc giục, khuyến khích. ‘Bhikkhusaṅghassa pekkhato’ có nghĩa là trong khi đại chúng Tỳ khưu đang nhìn. ‘Migāramātupāsādaṃ, pādaṅguṭṭhena kampayi’ có nghĩa là: tôi đã làm rung chuyển đại điện do nữ đại thí chủ Visākhā xây dựng tại Pubbārāma, được trang hoàng với một ngàn cây cột, bằng ngón chân cái của mình. Chuyện là, vào một thời, khi Đức Thế Tôn đang an trú tại đại điện đã nói ở trên tại Pubbārāma, có nhiều vị Tỳ khưu trẻ tuổi đang ngồi ở lầu trên, không nghĩ đến Bậc Đạo Sư mà bắt đầu nói chuyện thế gian. Nghe vậy, Đức Thế Tôn muốn làm cho họ xúc động và trở thành những पात्र (bình chứa) cho bài pháp của mình, nên đã gọi Trưởng lão Mahā Moggallāna: “Này Moggallāna, ông có thấy các Tỳ khưu trẻ đang mải mê nói chuyện thế gian không?” Nghe vậy, vị Trưởng lão hiểu được ý của Bậc Đạo Sư, liền nhập vào thiền thứ tư có đề mục thủy biến xứ làm nền tảng cho thần thông. Sau khi xuất thiền, ngài chú nguyện: “Mong rằng nơi nền móng của tòa điện này trở thành nước,” rồi dùng ngón chân cái đập vào chóp đỉnh trên nóc điện. Tòa điện nghiêng xuống và đứng yên về một phía. Ngài lại đập lần nữa, nó lại đứng yên về phía kia. Các vị Tỳ khưu ấy sợ hãi, kinh động, vì lo sợ tòa điện sẽ sụp đổ nên đã ra khỏi đó và đứng gần Đức Thế Tôn. Bậc Đạo Sư nhìn thấy tâm ý của họ và đã thuyết pháp. Sau khi nghe pháp, trong số họ, có vị đắc quả Tu-đà-hoàn, có vị đắc quả Tư-đà-hàm, có vị đắc quả A-na-hàm, và có vị đắc quả A-la-hán. Ý nghĩa này cần được làm sáng tỏ bằng kinh Pāsādakampana.

Vejayantapāsādanti [Pg.273] so vejayantapāsādo tāvatiṃsabhavane yojanasahassubbedho anekasahassaniyyūhakūṭāgārapaṭimaṇḍito devāsurasaṅgāme asure jinitvā sakke devānaminde nagaramajjhe ṭhite uṭṭhito vijayantena nibbattattā ‘‘vejayanto’’ti laddhanāmo pāsādo, taṃ sandhāyāha – ‘‘vejayantapāsāda’’nti, tampi ayaṃ thero pādaṅguṭṭhena kampeti. Ekasmiñhi samaye bhagavantaṃ pubbārāme viharantaṃ sakko devarājā upasaṅkamitvā taṇhāsaṅkhayavimuttiṃ pucchi. Tassa bhagavā vissajjesi. So taṃ sutvā attamano pamudito abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā attano devalokameva gato. Athāyasmā mahāmoggallāno evaṃ cintesi – ‘‘ayaṃ sakko bhagavantaṃ upasaṅkamitvā evarūpaṃ gambhīranibbānapaṭisaṃyuttaṃ pañhaṃ pucchi, bhagavatā ca pañho vissajjito, kiṃ nu kho jānitvā gato, udāhu ajānitvā. Yaṃnūnāhaṃ devalokaṃ gantvā tamatthaṃ jāneyya’’nti? So tāvadeva tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā sakkaṃ devānamindaṃ tamatthaṃ pucchi. Sakko dibbasampattiyā pamatto hutvā vikkhepaṃ akāsi. Thero tassa saṃvegajananatthaṃ vejayantapāsādaṃ pādaṅguṭṭhena kampesi. Tena vuttaṃ –

Về câu ‘lâu đài Vejayanta,’ lâu đài Vejayanta ấy ở tại cõi trời Ba Mươi Ba, cao một ngàn do-tuần, được trang hoàng với vô số ngàn chóp đỉnh và lầu gác, đã được dựng lên khi Sakka, vua của chư thiên, đứng giữa thành phố sau khi chiến thắng các a-tu-la trong trận chiến giữa chư thiên và a-tu-la. Vì được hoàn thành bởi sự chiến thắng nên lâu đài có được tên là ‘Vejayanta.’ Đề cập đến điều ấy, Ngài nói: ‘lâu đài Vejayanta.’ Vị trưởng lão này cũng làm rung chuyển lâu đài ấy bằng ngón chân cái. Thật vậy, vào một thời, khi Đức Thế Tôn đang trú tại tu viện Pubbārāma, vua trời Sakka đã đến đảnh lễ và hỏi về sự giải thoát khỏi sự đoạn tận của ái. Đức Thế Tôn đã trả lời cho vị ấy. Vị ấy sau khi nghe điều đó, hoan hỷ, vui mừng, đã đảnh lễ và đi nhiễu bên phải rồi trở về cõi trời của mình. Bấy giờ, Tôn giả Mahā Moggallāna đã suy nghĩ như vầy: ‘Vị Sakka này đã đến đảnh lễ Đức Thế Tôn và hỏi một câu hỏi thâm sâu, liên quan đến Niết-bàn như vậy, và câu hỏi đã được Đức Thế Tôn trả lời. Không biết vị ấy đã đi sau khi hiểu rõ, hay là đi mà chưa hiểu rõ? Hay là ta nên đi đến cõi trời để tìm hiểu sự việc ấy?’ Ngài liền đi đến cõi trời Ba Mươi Ba và hỏi vua trời Sakka về sự việc ấy. Sakka, do say đắm trong tài sản cõi trời, đã trở nên phóng dật và đã làm lãng đi. Để làm cho vị ấy khởi lòng kinh cảm, vị trưởng lão đã làm rung chuyển lâu đài Vejayanta bằng ngón chân cái. Do đó, có lời nói rằng:

‘‘Yo vejayantapāsādaṃ, pādaṅguṭṭhena kampayi;

Iddhibalenupatthaddho, saṃvejesi ca devatā’’ti. (ma. ni. 1.513);

‘Vị nào làm rung chuyển lâu đài Vejayanta bằng ngón chân cái, được hỗ trợ bởi sức mạnh thần thông, và đã làm kinh động các vị trời.’

Ayaṃ panattho – cūḷataṇhāsaṅkhayavimuttisuttena (ma. ni. 1.390 ādayo) dīpetabbo. Kampitākāro heṭṭhā vuttoyeva. ‘‘Sakkaṃ so paripucchatī’’ti (ma. ni. 1.513) yathāvuttameva therassa taṇhāsaṅkhayavimuttipucchaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha – ‘‘apāvuso, jānāsi, taṇhakkhayavimuttiyo’’ti? Tassa sakko viyākāsi. Idaṃ therena pāsādakampane kate saṃviggahadayena pamādaṃ pahāya yoniso manasi karitvā pañhassa byākatabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Satthārā desitaniyāmeneva hi so tadā kathesi. Tenāha – ‘‘pañhaṃ puṭṭho yathātatha’’nti (ma. ni. 1.513). Tattha sakkaṃ so paripucchatīti sakkaṃ devarājaṃ mahāmoggallānatthero satthārā desitāya taṇhāsaṅkhayavimuttiyā sammadeva gahitabhāvaṃ pucchi. Atītatthe hi idaṃ vattamānavacanaṃ. Apāvuso, jānāsīti āvuso, api jānāsi, kiṃ jānāsi? Taṇhakkhayavimuttiyoti (ma. ni. 1.513) taṇhāsaṅkhayavimuttiyo satthārā tuyhaṃ desitā, tathā ‘‘kiṃ [Pg.274] jānāsī’’ti pucchati. Taṇhakkhayavimuttiyoti vā taṇhāsaṅkhayavimuttisuttassa desanaṃ pucchati.

Còn ý nghĩa này, nên được làm sáng tỏ bằng kinh Tiểu Đoạn Tận Ái (Cūḷataṇhāsaṅkhayavimuttisutta). Cách thức làm rung chuyển đã được nói ở dưới. Câu ‘Vị ấy hỏi Sakka’ được nói để đề cập đến câu hỏi của vị trưởng lão về sự giải thoát đoạn tận ái như đã nói. Do đó, Ngài nói: ‘Này hiền giả, hiền giả có biết về các sự giải thoát đoạn tận ái không?’ Sakka đã giải thích cho vị ấy. Điều này được nói đến việc Sakka, sau khi vị trưởng lão làm rung chuyển lâu đài, với tâm kinh cảm, đã từ bỏ sự phóng dật, tác ý như lý, và đã giải thích câu hỏi. Thật vậy, khi ấy vị ấy đã nói theo đúng phương cách mà bậc Đạo Sư đã giảng dạy. Do đó, Ngài nói: ‘Khi được hỏi, đã trả lời đúng như thật.’ Ở đây, câu ‘Vị ấy hỏi Sakka’ có nghĩa là trưởng lão Mahā Moggallāna đã hỏi vua trời Sakka về việc có nắm bắt đúng đắn sự giải thoát đoạn tận ái mà bậc Đạo Sư đã giảng dạy hay không. Thật vậy, đây là thì hiện tại được dùng với ý nghĩa quá khứ. Câu ‘Này hiền giả, hiền giả có biết không?’ có nghĩa là: Này hiền giả, hiền giả có biết không? Biết điều gì? Câu ‘Các sự giải thoát đoạn tận ái’ có nghĩa là: Các sự giải thoát đoạn tận ái đã được bậc Đạo Sư giảng dạy cho hiền giả, (ngài) hỏi: ‘Hiền giả có biết như vậy không?’ Hoặc câu ‘các sự giải thoát đoạn tận ái’ có nghĩa là hỏi về bài giảng của kinh Đoạn Tận Ái.

Brahmānanti mahābrahmānaṃ. Sudhammāyābhito sabhanti (ma. ni. 1.513) sudhammāya sabhāya. Ayaṃ pana brahmaloke sudhammā sabhā, na tāvatiṃsabhavane. Sudhammāsabhāvirahito devaloko nāma natthi. ‘‘Ajjāpi te, āvuso, sā diṭṭhi, yā te diṭṭhi pure ahū’’ti imaṃ brahmalokaṃ upagantuṃ samattho natthi koci samaṇo vā brāhmaṇo vā. Satthu idhāgamanato pubbe yā tuyhaṃ diṭṭhi ahosi, kiṃ ajjāpi idānipi sā diṭṭhi na vigatāti? Passasi vītivattantaṃ brahmaloke pabhassaranti brahmaloke vītipatantaṃ mahākappinamahākassapādīhi sāvakehi parivāritassa tejodhātuṃ samāpajjitvā nisinnassa sasāvakassa bhagavato okāsaṃ passasīti attho. Ekasmiñhi samaye bhagavā brahmaloke sudhammāya sabhāya sannipatitvā sannisinnassa ‘‘atthi nu kho koci samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃmahiddhiko, so idha āgantuṃ sakkuṇeyyā’’ti cintentassa brahmuno cittamaññāya tattha gantvā brahmuno matthake ākāse nisinno tejodhātuṃ samāpajjitvā obhāsaṃ muñcanto mahāmoggallānādīnaṃ āgamanaṃ cintesi. Saha cintanena tepi tattha gantvā satthāraṃ vanditvā satthu ajjhāsayaṃ ñatvā tejodhātuṃ samāpajjitvā paccekadisāsu nisīditvā obhāsaṃ vissajjesuṃ. Sakalabrahmaloko ekobhāso ahosi. Satthā brahmuno kallacittataṃ ñatvā catusaccapakāsanaṃ dhammaṃ desesi. Desanāpariyosāne anekāni brahmasahassāni maggaphalesu patiṭṭhahiṃsu. Taṃ sandhāya codento ajjāpi te, āvuso, sā diṭṭhīti gāthamāha. Ayaṃ panattho bakabrahmasuttena (saṃ. ni. 1.175) dīpetabbo. Vuttaṃ hetaṃ (saṃ. ni. 1.176) –

Câu ‘của các Phạm thiên’ có nghĩa là của các vị đại Phạm thiên. Câu ‘hội trường Sudhammā’ có nghĩa là hội trường có tên Sudhammā. Nhưng hội trường Sudhammā này ở cõi Phạm thiên, không phải ở cõi trời Ba Mươi Ba. Không có cõi trời nào mà không có hội trường Sudhammā. Câu ‘Này hiền giả, ngày nay hiền giả vẫn còn tà kiến ấy, tà kiến mà hiền giả đã có trước kia?’ có nghĩa là: không có sa-môn hay bà-la-môn nào có khả năng đến được cõi Phạm thiên này. Tà kiến mà ngươi đã có trước khi bậc Đạo Sư đến đây, phải chăng ngày nay, ngay bây giờ, tà kiến ấy vẫn chưa tan biến? Câu ‘Ngươi có thấy ánh sáng rực rỡ lan tỏa khắp cõi Phạm thiên không?’ có nghĩa là: Ngươi có thấy ánh sáng của Đức Thế Tôn cùng các vị thinh văn, được vây quanh bởi các vị thinh văn như Mahā Kappina, Mahā Kassapa, đang ngồi sau khi đã nhập vào hỏa giới biến, lan tỏa khắp cõi Phạm thiên không? Thật vậy, vào một thời, Đức Thế Tôn, biết được tâm của vị Phạm thiên đang ngồi sau khi đã hội họp tại hội trường Sudhammā ở cõi Phạm thiên và đang suy nghĩ rằng: ‘Không biết có sa-môn hay bà-la-môn nào có đại thần lực như vậy, có thể đến được đây không?’, đã đến đó và ngồi trên không trung trên đầu vị Phạm thiên, nhập vào hỏa giới biến, tỏa ra ánh sáng, và suy nghĩ đến sự có mặt của các vị như Mahā Moggallāna. Ngay khi Ngài suy nghĩ, các vị ấy cũng đến đó, đảnh lễ bậc Đạo Sư, biết được ý muốn của bậc Đạo Sư, đã nhập vào hỏa giới biến, ngồi ở mỗi phương và tỏa ra ánh sáng. Toàn bộ cõi Phạm thiên trở thành một khối ánh sáng. Bậc Đạo Sư, biết được tâm của vị Phạm thiên đã trở nên mềm mại, đã thuyết bài pháp khai thị Tứ Diệu Đế. Cuối bài pháp, vô số ngàn vị Phạm thiên đã chứng đắc các đạo và quả. Đề cập đến điều đó, khi khiển trách, Ngài đã nói bài kệ: ‘Này hiền giả, ngày nay hiền giả vẫn còn tà kiến ấy…’ Còn ý nghĩa này, nên được làm sáng tỏ bằng kinh Baka Brahma. Điều này đã được nói rằng:

‘‘Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena aññatarassa brahmuno evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ hoti – ‘natthi samaṇo vā brāhmaṇo vā yo idha āgaccheyyā’ti. Atha kho bhagavā tassa brahmuno cetasā cetoparivitakkamaññāya seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya[Pg.275], pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya; evameva jetavane antarahito tasmiṃ brahmaloke pāturahosi. Atha kho bhagavā tassa brahmuno uparivehāsaṃ pallaṅkena nisīdi tejodhātuṃ samāpajjitvā.

Một thời, đức Thế Tôn ngự tại Sāvatthī, trong khu vườn của Jeta, tu viện của Anāthapiṇḍika. Vào lúc bấy giờ, một vị Phạm thiên nào đó đã khởi lên tà kiến xấu ác như vầy: ‘Không có Sa-môn hay Bà-la-môn nào có thể đến được nơi đây.’ Bấy giờ, đức Thế Tôn, với tâm của mình, biết được sự suy tầm trong tâm của vị Phạm thiên ấy, ví như người lực sĩ duỗi cánh tay đang co lại, hay co cánh tay đang duỗi ra; cũng vậy, ngài biến mất ở Jetavana và hiện ra ở cõi Phạm thiên ấy. Bấy giờ, đức Thế Tôn ngồi kiết-già ở trên không, phía trên vị Phạm thiên ấy, sau khi đã nhập vào hỏa giới.

‘‘Atha kho āyasmato mahāmoggallānassa etadahosi ‘kahaṃ nu kho bhagavā etarahi viharatī’ti? Addasa kho āyasmā mahāmoggallāno bhagavantaṃ dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena tassa brahmuno uparivehāsaṃ pallaṅkena nisinnaṃ tejodhātuṃ samāpannaṃ. Disvāna seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya; evameva jetavane antarahito tasmiṃ brahmaloke pāturahosi. Atha kho āyasmā mahāmoggallāno puratthimaṃ disaṃ nissāya tassa brahmuno uparivehāsaṃ pallaṅkena nisīdi tejodhātuṃ samāpajjitvā nīcataraṃ bhagavato.

Bấy giờ, Tôn giả Mahāmoggallāna khởi lên ý nghĩ này: ‘Hiện nay, đức Thế Tôn đang an trú ở đâu?’ Tôn giả Mahāmoggallāna, với thiên nhãn thanh tịnh, siêu nhân, đã thấy đức Thế Tôn đang ngồi kiết-già, đã nhập vào hỏa giới, ở trên không, phía trên vị Phạm thiên ấy. Sau khi thấy, ví như người lực sĩ duỗi cánh tay đang co lại, hay co cánh tay đang duỗi ra; cũng vậy, ngài biến mất ở Jetavana và hiện ra ở cõi Phạm thiên ấy. Bấy giờ, Tôn giả Mahāmoggallāna, nương vào phương đông, ngồi kiết-già ở trên không, phía trên vị Phạm thiên ấy, sau khi đã nhập vào hỏa giới, ở vị trí thấp hơn đức Thế Tôn.

‘‘Atha kho āyasmato mahākassapassa etadahosi – ‘kahaṃ nu kho bhagavā etarahi viharatī’ti? Addasa kho āyasmā mahākassapo bhagavantaṃ dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena tassa brahmuno uparivehāsaṃ pallaṅkena nisinnaṃ tejodhātuṃ samāpannaṃ. Disvāna seyyathāpi nāma balavā puriso…pe… evameva jetavane antarahito tasmiṃ brahmaloke pāturahosi. Atha kho āyasmā mahākassapo dakkhiṇaṃ disaṃ nissāya tassa brahmuno uparivehāsaṃ pallaṅkena nisīdi tejodhātuṃ samāpajjitvā nīcataraṃ bhagavato.

Bấy giờ, Tôn giả Mahākassapa khởi lên ý nghĩ này: ‘Hiện nay, đức Thế Tôn đang an trú ở đâu?’ Tôn giả Mahākassapa, với thiên nhãn thanh tịnh, siêu nhân, đã thấy đức Thế Tôn đang ngồi kiết-già, đã nhập vào hỏa giới, ở trên không, phía trên vị Phạm thiên ấy. Sau khi thấy, ví như người lực sĩ... cũng vậy, ngài biến mất ở Jetavana và hiện ra ở cõi Phạm thiên ấy. Bấy giờ, Tôn giả Mahākassapa, nương vào phương nam, ngồi kiết-già ở trên không, phía trên vị Phạm thiên ấy, sau khi đã nhập vào hỏa giới, ở vị trí thấp hơn đức Thế Tôn.

‘‘Atha kho āyasmato mahākappinassa etadahosi – ‘kahaṃ nu kho bhagavā etarahi viharatī’ti? Addasa kho āyasmā mahākappino bhagavantaṃ dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena tassa brahmuno uparivehāsaṃ pallaṅkena nisinnaṃ tejodhātuṃ samāpannaṃ. Disvāna seyyathāpi nāma balavā puriso…pe… evameva jetavane antarahito tasmiṃ brahmaloke [Pg.276] pāturahosi. Atha kho āyasmā mahākappino pacchimaṃ disaṃ nissāya tassa brahmuno uparivehāsaṃ pallaṅkena nisīdi tejodhātuṃ samāpajjitvā nīcataraṃ bhagavato.

Bấy giờ, Tôn giả Mahākappina khởi lên ý nghĩ này: ‘Hiện nay, đức Thế Tôn đang an trú ở đâu?’ Tôn giả Mahākappina, với thiên nhãn thanh tịnh, siêu nhân, đã thấy đức Thế Tôn đang ngồi kiết-già, đã nhập vào hỏa giới, ở trên không, phía trên vị Phạm thiên ấy. Sau khi thấy, ví như người lực sĩ... cũng vậy, ngài biến mất ở Jetavana và hiện ra ở cõi Phạm thiên ấy. Bấy giờ, Tôn giả Mahākappina, nương vào phương tây, ngồi kiết-già ở trên không, phía trên vị Phạm thiên ấy, sau khi đã nhập vào hỏa giới, ở vị trí thấp hơn đức Thế Tôn.

‘‘Atha kho āyasmato anuruddhassa etadahosi – ‘kahaṃ nu kho bhagavā etarahi viharatī’ti? Addasa kho āyasmā anuruddho bhagavantaṃ dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena tassa brahmuno uparivehāsaṃ pallaṅkena nisinnaṃ tejodhātuṃ samāpannaṃ. Disvāna seyyathāpi nāma balavā puriso…pe… evameva jetavane antarahito tasmiṃ brahmaloke pāturahosi. Atha kho āyasmā anuruddho uttaraṃ disaṃ nissāya tassa brahmuno uparivehāsaṃ pallaṅkena nisīdi tejodhātuṃ samāpajjitvā nīcataraṃ bhagavato’’.

Bấy giờ, Tôn giả Anuruddha khởi lên ý nghĩ này: ‘Hiện nay, đức Thế Tôn đang an trú ở đâu?’ Tôn giả Anuruddha, với thiên nhãn thanh tịnh, siêu nhân, đã thấy đức Thế Tôn đang ngồi kiết-già, đã nhập vào hỏa giới, ở trên không, phía trên vị Phạm thiên ấy. Sau khi thấy, ví như người lực sĩ... cũng vậy, ngài biến mất ở Jetavana và hiện ra ở cõi Phạm thiên ấy. Bấy giờ, Tôn giả Anuruddha, nương vào phương bắc, ngồi kiết-già ở trên không, phía trên vị Phạm thiên ấy, sau khi đã nhập vào hỏa giới, ở vị trí thấp hơn đức Thế Tôn.

Atha kho āyasmā mahāmoggallāno taṃ brahmānaṃ gāthāya ajjhabhāsi –

Bấy giờ, Tôn giả Mahāmoggallāna nói với vị Phạm thiên ấy bằng một bài kệ:

‘‘Ajjāpi te āvuso sā diṭṭhi, yā te diṭṭhi pure ahu;

Passasi vītivattantaṃ, brahmaloke pabhassara’’nti.

Này hiền hữu, có phải hôm nay ông vẫn còn tà kiến ấy, tà kiến mà ông đã có trước kia? Ông có thấy ánh sáng rực rỡ đang lan tỏa ở cõi Phạm thiên không?

‘‘Na me mārisa sā diṭṭhi, yā me diṭṭhi pure ahu;

Passāmi vītivattantaṃ, brahmaloke pabhassaraṃ;

Svāhaṃ ajja kathaṃ vajjaṃ, ahaṃ niccomhi sassato’’ti.

Thưa ngài, tôi không còn tà kiến ấy, tà kiến mà tôi đã có trước kia. Tôi thấy ánh sáng rực rỡ đang lan tỏa ở cõi Phạm thiên. Hôm nay, làm sao tôi có thể nói rằng: ‘Tôi là thường hằng, là vĩnh cửu’?

‘‘Atha kho bhagavā taṃ brahmānaṃ saṃvejetvā seyyathāpi nāma balavā puriso…pe… evameva tasmiṃ brahmaloke antarahito jetavane pāturahosi. Atha kho so brahmā aññataraṃ brahmapārisajjaṃ āmantesi – ‘ehi tvaṃ, mārisa, yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkama, upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ evaṃ vadehi – ‘‘atthi nu kho, mārisa moggallāna, aññepi tassa bhagavato sāvakā evaṃmahiddhikā evaṃmahānubhāvā seyyathāpi bhavaṃ moggallāno kassapo kappino anuruddho’’ti? ‘Evaṃ, mārisā’ti kho so brahmapārisajjo tassa brahmuno paṭissutvā yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ [Pg.277] etadavoca – ‘atthi nu kho, mārisa moggallāna, aññepi tassa bhagavato sāvakā evaṃmahiddhikā evaṃmahānubhāvā seyyathāpi bhavaṃ moggallāno kassapo kappino anuruddho’ti? Atha kho āyasmā mahāmoggallāno taṃ brahmapārisajjaṃ gāthāya ajjhabhāsi –

Bấy giờ, đức Thế Tôn, sau khi làm cho vị Phạm thiên ấy kinh cảm, ví như người lực sĩ... cũng vậy, ngài biến mất ở cõi Phạm thiên ấy và hiện ra ở Jetavana. Bấy giờ, vị Phạm thiên ấy gọi một vị Phạm chúng thiên đến và nói: ‘Này hiền giả, hãy đến đây. Hãy đi đến chỗ Tôn giả Mahāmoggallāna, sau khi đến, hãy nói với Tôn giả Mahāmoggallāna như vầy: “Thưa ngài Moggallāna, có những vị đệ tử nào khác của đức Thế Tôn ấy cũng có đại thần lực, đại oai lực như ngài Moggallāna, Kassapa, Kappina, Anuruddha không?”’ ‘Vâng, thưa ngài.’ Vị Phạm chúng thiên ấy vâng lời vị Phạm thiên kia, đi đến chỗ Tôn giả Mahāmoggallāna, sau khi đến, đã nói với Tôn giả Mahāmoggallāna điều này: ‘Thưa ngài Moggallāna, có những vị đệ tử nào khác của đức Thế Tôn ấy cũng có đại thần lực, đại oai lực như ngài Moggallāna, Kassapa, Kappina, Anuruddha không?’ Bấy giờ, Tôn giả Mahāmoggallāna nói với vị Phạm chúng thiên ấy bằng một bài kệ:

‘‘Tevijjā iddhipattā ca, cetopariyāyakovidā;

Khīṇāsavā arahanto, bahū buddhassa sāvakā’’ti.

Các vị đệ tử của đức Phật có rất nhiều, là những bậc A-la-hán, đã tận trừ các lậu hoặc, là những bậc tam minh, đã đạt được thần thông, và thông thạo về tha tâm thông.

‘‘Atha kho so brahmapārisajjo āyasmato mahāmoggallānassa bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā yena so brahmā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā taṃ brahmānaṃ etadavoca – ‘āyasmā mārisa mahāmoggallāno evamāha –

Bấy giờ, vị Phạm chúng thiên ấy, sau khi hoan hỷ, tán thán lời nói của Tôn giả Mahāmoggallāna, đã đi đến chỗ vị Phạm thiên kia. Sau khi đến, vị ấy đã thưa với vị Phạm thiên kia lời này: ‘Thưa ngài, Tôn giả Mahāmoggallāna đã nói như vầy:

‘‘‘Tevijjā iddhipattā ca, cetopariyāyakovidā;

Khīṇāsavā arahanto, bahū buddhassa sāvakā’’’ti. –

‘Các vị Tam minh, đã đạt thần thông, thông thạo về tha tâm trí; các vị lậu tận, A-la-hán, là những vị đệ tử của Đức Phật thì có rất nhiều.’

Idamavoca so brahmapārisajjo. Attamano ca so brahmā tassa brahmapārisajjassa bhāsitaṃ abhinandīti (saṃ. ni. 1.176).

Vị Phạm chúng thiên ấy đã nói lời này. Và vị Phạm thiên kia, với tâm ý hoan hỷ, đã tán thán lời nói của vị Phạm chúng thiên ấy.

Idaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘ayaṃ panattho bakabrahmasuttena dīpetabbo’’ti.

Điều này được nói ra là nhắm đến ý nghĩa này: ‘Còn ý nghĩa này nên được làm sáng tỏ bằng kinh Baka-brahma’.

Mahāneruno kūṭanti (ma. ni. 1.513) kūṭasīsena sakalameva sinerupabbatarājaṃ vadasi. Vimokkhena apassayīti (ma. ni. 1.513) jhānavimokkhena nissayena abhiññāyena passayīti adhippāyo. Vananti (ma. ni. 1.513) jambudīpaṃ. So hi vanabāhullatāya ‘‘vana’’nti vutto. Tenāha ‘‘jambumaṇḍassa issaro’’ti. Pubbavidehānanti (ma. ni. 1.513) pubbavidehaṭṭhānañca pubbavidehanti attho. Ye ca bhūmisayā narāti (ma. ni. 1.513) bhūmisayā narā nāma aparagoyānauttarakurukā ca manussā. Te hi gehābhāvato ‘‘bhūmisayā’’ti vuttā. Tepi sabbe apassayīti sambandho. Ayaṃ panattho nandopanandadamanena dīpetabbo – ekasmiṃ kira samaye anāthapiṇḍiko gahapati bhagavato dhammadesanaṃ sutvā ‘‘sve, bhante, pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ mayhaṃ gehe bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti nimantetvā pakkāmi. Taṃdivasañca bhagavato paccūsasamaye dasasahassilokadhātuṃ olokentassa nandopanando nāma [Pg.278] nāgarājā ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchi. Bhagavā ‘‘ayaṃ nāgarājā mayhaṃ ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchati, kiṃ nu kho bhavissatī’’ti āvajjento saraṇagamanassa upanissayaṃ disvā ‘‘ayaṃ micchādiṭṭhiko tīsu ratanesu appasanno, ko nu kho imaṃ micchādiṭṭhiko vimoceyyā’’ti āvajjento mahāmoggallānattheraṃ addasa. Tato pabhātāya rattiyā sarīrapaṭijagganaṃ katvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘ānanda, pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ ārocehi – ‘tathāgato devacārikaṃ gacchatī’’’ti. Taṃdivasañca nandopanandassa āpānabhūmiṃ sajjayiṃsu. So dibbaratanapallaṅke dibbena setacchattena dhāriyamāno tividhanāṭakehi ceva nāgaparisāya ca parivuto dibbabhājanesu upaṭṭhāpitaannapānaṃ olokayamāno nisinno hoti. Atha kho bhagavā yathā nāgarājā passati, tathā katvā tassa vimānamatthakeneva pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ tāvatiṃsadevalokābhimukho pāyāsi.

Cụm từ ‘đỉnh núi Đại Meru’ có nghĩa là ngài nói đến toàn thể vua của các ngọn núi, tức là núi Sineru, qua (từ) đỉnh núi. Cụm từ ‘ngài đã thấy bằng sự giải thoát’ có ý nghĩa là: ‘ngài thấy bằng thắng trí, với sự hỗ trợ của thiền giải thoát’. Cụm từ ‘khu rừng’ chỉ cho cõi Diêm-phù-đề (Jambudīpa). Vì có nhiều rừng rậm nên cõi ấy được gọi là ‘khu rừng’. Do đó, ngài đã nói: ‘bậc chúa tể của cõi Diêm-phù’. Cụm từ ‘những người ở Đông Thắng Thân Châu’ có nghĩa là châu Đông Thắng Thân. Cụm từ ‘và những người nằm trên đất’ chỉ cho những người được gọi là ‘người nằm trên đất’, tức là những người ở Tây Ngưu Hóa Châu (Aparagoyāna) và Bắc Câu Lô Châu (Uttarakuru). Do không có nhà cửa, họ được gọi là ‘người nằm trên đất’. Mối liên kết là: ‘ngài cũng đã thấy tất cả bọn họ’. Còn ý nghĩa này nên được làm sáng tỏ qua câu chuyện chế ngự Nandopananda. Tương truyền, vào một thời, gia chủ Anāthapiṇḍika sau khi nghe pháp thoại của Đức Thế Tôn đã thỉnh mời ngài: ‘Bạch Thế Tôn, ngày mai, xin ngài cùng với năm trăm vị tỳ-khưu hãy nhận vật thực tại nhà của con,’ rồi ra về. Và vào ngày hôm ấy, lúc rạng đông, khi Đức Thế Tôn đang quán sát mười ngàn thế giới, long vương tên là Nandopananda đã đi vào phạm vi trí tuệ của ngài. Đức Thế Tôn suy xét: ‘Long vương này đã đi vào phạm vi trí tuệ của ta, không biết sẽ có chuyện gì xảy ra đây?’ Khi suy xét, ngài thấy được duyên lành quy y của nó và suy xét rằng: ‘Kẻ này có tà kiến, không có niềm tin nơi Tam Bảo, ai có thể giải thoát kẻ tà kiến này đây?’ Khi suy xét, ngài đã thấy Trưởng lão Mahāmoggallāna. Sau đó, khi đêm đã tàn, sau khi thực hiện các phận sự chăm sóc thân thể, ngài gọi Tôn giả Ānanda và bảo: ‘Này Ānanda, hãy báo cho năm trăm vị tỳ-khưu rằng: ‘Đức Như Lai sẽ đi du hành đến cõi trời.’’ Và vào ngày hôm ấy, người ta đã chuẩn bị một nơi yến tiệc cho Nandopananda. Vị ấy đang ngồi trên một chiếc ngai bằng bảo vật của chư thiên, với lọng trắng của chư thiên được che trên đầu, được vây quanh bởi ba loại vũ công và đoàn tùy tùng long tộc, nhìn ngắm đồ ăn thức uống được bày biện trong các vật dụng của chư thiên. Bấy giờ, Đức Thế Tôn, sau khi làm cho long vương có thể nhìn thấy, đã cùng với năm trăm vị tỳ-khưu bay ngang qua ngay trên đỉnh lâu đài của nó, hướng về cõi trời Đao Lợi.

Tena kho pana samayena nandopanandassa nāgarājassa evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ hoti ‘‘ime hi nāma muṇḍasamaṇakā amhākaṃ uparibhavanena devānaṃ tāvatiṃsānaṃ bhavanaṃ pavisantipi nikkhamantipi, na dāni ito paṭṭhāya imesaṃ amhākaṃ matthake pādapaṃsuṃ okirantānaṃ gantuṃ dassāmī’’ti uṭṭhāya sinerupādaṃ gantvā taṃ attabhāvaṃ vijahitvā sineruṃ sattakkhattuṃ bhogehi parikkhipitvā upari phaṇaṃ katvā tāvatiṃsabhavanaṃ avakujjena phaṇena pariggahetvā adassanaṃ gamesi.

Vào lúc bấy giờ, một tà kiến xấu xa như vầy đã khởi lên nơi long vương Nandopananda: ‘Những vị sa-môn trọc đầu này đi vào và đi ra khỏi cung điện của chư thiên ở cõi Đao Lợi bằng cách bay qua trên đầu chúng ta. Kể từ nay, ta sẽ không cho phép họ đi qua mà rắc bụi chân lên đầu chúng ta nữa.’ Nghĩ vậy, nó đứng dậy, đi đến chân núi Sineru, từ bỏ thân hình của mình, dùng thân mình quấn quanh núi Sineru bảy vòng, rồi phồng mang ở trên đỉnh, dùng chiếc mang úp xuống che phủ cung điện Đao Lợi và làm cho nó biến mất.

Atha kho āyasmā raṭṭhapālo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘pubbe, bhante, imasmiṃ padese ṭhito sineruṃ passāmi, sineruparibhaṇḍaṃ passāmi, tāvatiṃsaṃ passāmi, vejayantaṃ passāmi, vejayantassa pāsādassa uparidhajaṃ passāmi. Ko nu kho, bhante, hetu ko paccayo, yaṃ etarahi neva sineruṃ passāmi…pe… na vejayantassa pāsādassa uparidhajaṃ passāmī’’ti. ‘‘Ayaṃ, raṭṭhapāla, nandopanando nāma nāgarājā tumhākaṃ kupito sineruṃ sattakkhattuṃ bhogehi parikkhipitvā upari phaṇena paṭicchādetvā andhakāraṃ katvā ṭhito’’ti. ‘‘Damemi naṃ, bhante’’ti. Na bhagavā naṃ anujāni. Atha kho āyasmā bhaddiyo, āyasmā rāhuloti anukkamena sabbepi bhikkhū uṭṭhahiṃsu. Bhagavā anujāni.

Bấy giờ, Tôn giả Raṭṭhapāla bạch với Đức Thế Tôn lời này: ‘Bạch Thế Tôn, trước đây, khi đứng ở nơi này, con thấy được núi Sineru, thấy được vùng xung quanh núi Sineru, thấy được cõi trời Đao Lợi, thấy được cung điện Vejayanta, thấy được lá cờ trên đỉnh cung điện Vejayanta. Bạch Thế Tôn, do nhân gì, do duyên gì mà bây giờ con không thấy được núi Sineru, ... cho đến ... không thấy được lá cờ trên đỉnh cung điện Vejayanta?’ ‘Này Raṭṭhapāla, long vương tên là Nandopananda này, vì tức giận các con, đã dùng thân mình quấn quanh núi Sineru bảy vòng, dùng mang che phủ bên trên, tạo ra bóng tối và đang đứng ở đó.’ ‘Bạch Thế Tôn, con sẽ chế ngự nó.’ Đức Thế Tôn đã không cho phép. Bấy giờ, Tôn giả Bhaddiya, Tôn giả Rāhula, và cứ thế, lần lượt tất cả các vị tỳ-khưu đều đứng dậy (xin đi). Đức Thế Tôn đã không cho phép.

Avasāne [Pg.279] mahāmoggallānatthero – ‘‘ahaṃ, bhante, damemi na’’nti āha. ‘‘Damehi, moggallānā’’ti bhagavā anujāni. Thero attabhāvaṃ vijahitvā mahantaṃ nāgarājavaṇṇaṃ abhinimminitvā nandopanandaṃ cuddasakkhattuṃ bhogehi parikkhipitvā tassa phaṇamatthake attano phaṇaṃ ṭhapetvā sinerunā saddhiṃ abhinippīḷesi. Nāgarājā dhūmāyi. Theropi ‘‘na tuyhaṃyeva sarīre dhūmo atthi, mayhampi atthī’’ti dhūmāyi. Nāgarājassa dhūmo theraṃ na bādhati, therassa pana dhūmo nāgarājaṃ bādhati. Tato nāgarājā pajjali, theropi ‘‘na tuyhaṃyeva sarīre aggi atthi, mayhampi atthī’’ti pajjali. Nāgarājassa tejo theraṃ na bādhati, therassa pana tejo nāgarājānaṃ bādhati. Nāgarājā – ‘‘ayaṃ maṃ sinerunā abhinippīḷetvā dhūmāyati ceva pajjalati cā’’ti cintetvā ‘‘bho, tuvaṃ kosī’’ti paṭipucchi. ‘‘Ahaṃ kho, nanda, moggallāno’’ti. ‘‘Bhante, attano bhikkhubhāvena tiṭṭhāhī’’ti.

Sau cùng, trưởng lão Đại Mục-kiền-liên bạch rằng: “Bạch Thế Tôn, con sẽ hàng phục nó.” Đức Thế Tôn cho phép: “Này Mục-kiền-liên, hãy hàng phục nó.” Vị trưởng lão từ bỏ thân của mình, hóa hiện thành hình dạng một vị long vương to lớn, dùng thân mình quấn quanh con rồng Nandopananda mười bốn vòng, đặt mào của mình lên trên mào của nó rồi cùng với núi Sineru ép xuống. Long vương phun ra khói. Vị trưởng lão cũng phun ra khói và nói: “Không phải chỉ trong thân ngươi mới có khói, ta cũng có.” Khói của long vương không làm hại được vị trưởng lão, nhưng khói của vị trưởng lão lại làm hại long vương. Sau đó, long vương phun ra lửa. Vị trưởng lão cũng phun ra lửa và nói: “Không phải chỉ trong thân ngươi mới có lửa, ta cũng có.” Lửa của long vương không làm hại được vị trưởng lão, nhưng lửa của vị trưởng lão lại làm hại long vương. Long vương suy nghĩ: “Vị này dùng núi Sineru ép ta, lại còn phun khói và phun lửa,” rồi hỏi lại: “Này ông, ông là ai?” – “Này Nanda, ta là Mục-kiền-liên.” – “Bạch ngài, xin ngài hãy an trụ trong hình tướng tỳ-khưu của ngài.”

Thero taṃ attabhāvaṃ vijahitvā tassa dakkhiṇakaṇṇasotena pavisitvā vāmakaṇṇasotena nikkhami, vāmakaṇṇasotena pavisitvā dakkhiṇakaṇṇasotena nikkhami. Tathā dakkhiṇanāsasotena pavisitvā vāmanāsasotena nikkhami, vāmanāsasotena pavisitvā dakkhiṇanāsasotena nikkhami. Tato nāgarājā mukhaṃ vivari, thero mukhena pavisitvā antokucchiyaṃ pācīnena ca pacchimena ca caṅkamati. Bhagavā – ‘‘moggallāna, manasi karohi, mahiddhiko nāgo’’ti āha. Thero ‘‘mayhaṃ kho, bhante, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, tiṭṭhatu, bhante, nandopanando, ahaṃ nandopanandasadisānaṃ nāgarājānaṃ satampi sahassampi dameyya’’ntiādimāha.

Vị trưởng lão từ bỏ thân ấy, đi vào qua lỗ tai phải của nó rồi đi ra qua lỗ tai trái, đi vào qua lỗ tai trái rồi đi ra qua lỗ tai phải. Tương tự như vậy, ngài đi vào qua lỗ mũi phải rồi đi ra qua lỗ mũi trái, đi vào qua lỗ mũi trái rồi đi ra qua lỗ mũi phải. Sau đó, long vương há miệng ra, vị trưởng lão đi vào qua miệng rồi đi kinh hành qua lại từ phía đông sang phía tây bên trong bụng nó. Đức Thế Tôn nói: “Này Mục-kiền-liên, hãy chú ý, con rồng này có thần thông lớn.” Vị trưởng lão bạch rằng: “Bạch Thế Tôn, đối với con, bốn như ý túc đã được tu tập, làm cho sung mãn, làm cho như cỗ xe, làm cho như nền tảng, được thực hành, được thuần thục, được khéo khởi sự. Bạch Thế Tôn, đừng nói chi đến Nandopananda, con có thể hàng phục được một trăm hay một ngàn long vương như Nandopananda.”

Nāgarājā cintesi – ‘‘pavisanto tāva me na diṭṭho, nikkhamanakāle dāni naṃ dāṭhantare pakkhipitvā khādissāmī’’ti cintetvā ‘‘nikkhamatha, bhante, mā maṃ antokucchiyaṃ aparāparaṃ caṅkamanto bādhayitthā’’ti āha. Thero nikkhamitvā bahi aṭṭhāsi. Nāgarājā ‘‘ayaṃ so’’ti disvā nāsavātaṃ vissajji, thero catutthajjhānaṃ samāpajji, lomakūpampissa vāto cāletuṃ nāsakkhi. Avasesā bhikkhū kira ādito paṭṭhāya sabbapāṭihāriyāni kātuṃ sakkuṇeyyuṃ, imaṃ pana ṭhānaṃ patvā evaṃ khippanisantino [Pg.280] hutvā samāpajjituṃ na sakkhissantīti nesaṃ bhagavā nāgarājadamanaṃ nānujāni.

Long vương suy nghĩ: “Lúc vào thì ta không thấy, bây giờ lúc ra ta sẽ đặt nó vào giữa hai răng nanh rồi nhai nuốt,” rồi nói: “Bạch ngài, xin hãy đi ra, xin đừng làm con khổ sở bằng cách đi kinh hành tới lui trong bụng con.” Vị trưởng lão đi ra và đứng ở bên ngoài. Long vương thấy ngài và nghĩ: “Chính là vị này,” rồi phun ra một luồng gió từ lỗ mũi. Vị trưởng lão nhập vào đệ tứ thiền, luồng gió ấy không thể làm lay động dù chỉ một lỗ chân lông của ngài. Các vị tỳ-khưu khác, nghe nói, có thể thực hiện tất cả các phép thần thông từ đầu, nhưng khi đến giai đoạn này, họ sẽ không thể nhập định một cách nhanh chóng và tĩnh lặng như vậy, vì thế Đức Thế Tôn đã không cho phép họ hàng phục long vương.

Nāgarājā ‘‘ahaṃ imassa samaṇassa nāsavātena lomakūpampi cāletuṃ nāsakkhi, mahiddhiko so samaṇo’’ti cintesi. Thero attabhāvaṃ vijahitvā supaṇṇarūpaṃ abhinimminitvā supaṇṇavātaṃ dassento nāgarājānaṃ anubandhi. Nāgarājā taṃ attabhāvaṃ vijahitvā māṇavakavaṇṇaṃ abhinimminitvā ‘‘bhante, tumhākaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti vadanto therassa pāde vandi. Thero ‘‘satthā, nanda, āgato, ehi gamissāmā’’ti nāgarājānaṃ dametvā nibbisaṃ katvā gahetvā bhagavato santikaṃ agamāsi. Nāgarājā bhagavantaṃ vanditvā ‘‘bhante, tumhākaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti āha. Bhagavā ‘‘sukhī hohi, nāgarājā’’ti vatvā bhikkhusaṅghaparivuto anāthapiṇḍikassa nivesanaṃ agamāsi.

Long vương suy nghĩ: “Ta dùng luồng gió từ lỗ mũi mà không thể làm lay động dù chỉ một lỗ chân lông của vị sa-môn này, vị sa-môn ấy thật có thần thông lớn.” Vị trưởng lão từ bỏ thân người, hóa hiện thành hình chim supaṇṇa (kim sí điểu), tạo ra luồng gió của chim supaṇṇa và đuổi theo long vương. Long vương từ bỏ thân ấy, hóa hiện thành hình một chàng trai trẻ, nói rằng: “Bạch ngài, con xin quy y ngài,” rồi đảnh lễ dưới chân vị trưởng lão. Vị trưởng lão nói: “Này Nanda, Đức Đạo Sư đã đến, hãy lại đây, chúng ta cùng đi,” rồi hàng phục long vương, làm cho nó trở nên vô hại, dẫn nó đến chỗ Đức Thế Tôn. Long vương đảnh lễ Đức Thế Tôn và bạch rằng: “Bạch Thế Tôn, con xin quy y ngài.” Đức Thế Tôn nói: “Này long vương, mong ngươi được an lạc,” rồi cùng với tăng chúng tỳ-khưu đi đến nhà của ông Anāthapiṇḍika.

Anāthapiṇḍiko ‘‘kiṃ, bhante, atidivā āgatatthā’’ti āha. ‘‘Moggallānassa ca nandopanandassa ca saṅgāmo ahosī’’ti. ‘‘Kassa pana, bhante, jayo, kassa parājayo’’ti? ‘‘Moggallānassa jayo, nandassa parājayo’’ti. Anāthapiṇḍiko ‘‘adhivāsetu me, bhante, bhagavā sattāhaṃ ekapaṭipāṭiyā bhattaṃ sattāhaṃ therassa sakkāraṃ karissāmī’’ti vatvā sattāhaṃ buddhappamukhānaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ mahāsakkāraṃ akāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘nandopanandadamanena dīpetabbo’’ti.

Ông Anāthapiṇḍika bạch: “Bạch Thế Tôn, vì sao hôm nay ngài đến quá muộn?” – “Đã có một trận chiến giữa Mục-kiền-liên và Nandopananda.” – “Bạch Thế Tôn, vậy ai thắng, ai bại?” – “Mục-kiền-liên thắng, Nanda bại.” Ông Anāthapiṇḍika nói: “Bạch Thế Tôn, xin Thế Tôn hãy nhận lời mời của con về vật thực trong bảy ngày liên tiếp, con sẽ cúng dường đặc biệt đến vị trưởng lão trong bảy ngày,” rồi trong bảy ngày, ông đã thực hiện cuộc cúng dường lớn đến năm trăm vị tỳ-khưu với Đức Phật là vị dẫn đầu. Do đó có lời nói rằng: “Cần được làm sáng tỏ bằng việc hàng phục Nandopananda.”

Ekasmiñhi samaye pubbārāme visākhāya mahāupāsikāya kāritasahassagabbhapaṭimaṇḍite pāsāde bhagavati viharante…pe… saṃvejesi ca devatāti. Tena vuttaṃ –

Thật vậy, vào một thời, khi Đức Thế Tôn đang ngự tại ngôi giảng đường ở Pubbārāma, được trang hoàng với một ngàn phòng ốc, do nữ đại thí chủ Visākhā xây dựng… (v.v.)… và đã làm các vị trời cảm động. Do đó có lời nói rằng:

‘‘Dharaṇimpi sugambhīraṃ, bahalaṃ duppadhaṃsiyaṃ;

Vāmaṅguṭṭhena khobheyyaṃ, iddhiyā pāramiṃ gato’’ti.

“Ta, người đã đạt đến sự toàn hảo về thần thông, có thể dùng ngón chân cái bên trái làm rung chuyển cả mặt đất, vốn rất sâu, dày, và khó bị hủy hoại.”

Tattha iddhiyā pāramiṃ gatoti vikubbaniddhiādiiddhiyā pariyosānaṃ gato patto.

Ở đây, “đã đạt đến sự toàn hảo về thần thông” có nghĩa là đã đi đến, đã đạt đến sự tột cùng của các loại thần thông như thần thông biến hóa, v.v.

395. Asmimānanti ahamasmi paññāsīlasamādhisampannotiādi asmimānaṃ na passāmi na akkhāmīti attho. Tadeva dīpento māno mayhaṃ na vijjatīti āha. Sāmaṇere upādāyāti sāmaṇere ādiṃ [Pg.281] katvā sakale bhikkhusaṅghe garucittaṃ gāravacittaṃ ādarabahumānaṃ ahaṃ karomīti attho.

395. “Ngã mạn ‘tôi là’” có nghĩa là: tôi không thấy, không tuyên bố ngã mạn ‘tôi là’ như “tôi là người đầy đủ trí tuệ, giới hạnh, và định tâm,” v.v. Để làm sáng tỏ điều đó, ngài nói: “Đối với tôi, ngã mạn không tồn tại.” “Đối với các vị sa-di” có nghĩa là: bắt đầu từ các vị sa-di, tôi dành cho toàn thể tăng chúng tỳ-khưu một tâm tôn trọng, một tâm kính trọng, sự quý mến và hết mực tôn kính.

396. Aparimeyye ito kappeti ito amhākaṃ uppannakappato antarakappādīhi aparimeyye ekaasaṅkhyeyyassa upari satasahassakappamatthaketi attho. Yaṃ kammamabhinīharinti aggasāvakabhāvassa padaṃ puññasampattiṃ pūresiṃ. Tāhaṃ bhūmimanuppattoti ahaṃ taṃ sāvakabhūmiṃ anuppatto āsavakkhayasaṅkhātaṃ nibbānaṃ patto asmi amhīti attho.

396. Aparimeyye ito kappe có nghĩa là: Kể từ đây, tức là từ kiếp hiện tại của chúng ta, trong các a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp không thể đếm được, bao gồm các trung kiếp v.v... Yaṃ kammamabhinīharin có nghĩa là: Ta đã hoàn tất sự tích lũy phước báu, là nền tảng cho địa vị Thượng thủ Thinh văn. Tāhaṃ bhūmimanuppatto có nghĩa là: Ta đã đạt đến địa vị Thinh văn ấy, đã chứng đạt Niết-bàn được gọi là sự đoạn tận các lậu hoặc.

397. Atthapaṭisambhidādayo catasso paṭisambhidā sotāpattimaggādayo aṭṭha vimokkhā iddhividhādayo cha abhiññāyo me mayā sacchikatā paccakkhaṃ katā. Buddhassa bhagavato ovādānusāsanīsaṅkhātaṃ sāsanaṃ mayā kataṃ sīlapaṭipattinipphādanavasena pariyosāpitanti attho.

397. Bốn Tuệ Phân tích bắt đầu là Nghĩa phân tích, tám giải thoát, sáu thắng trí bắt đầu là thần túc thông đã được ta chứng ngộ, đã được ta thực chứng. Giáo pháp của Đức Phật, Đức Thế Tôn, được gọi là lời giáo huấn và chỉ dạy, đã được ta thực hành, có nghĩa là đã được hoàn tất thông qua việc thành tựu giới hạnh.

Itthanti iminā pakārena heṭṭhā vuttakkamena. Evaṃ so ekasseva anomadassībuddhassa santike dvikkhattuṃ byākaraṇaṃ labhi. Kathaṃ? Heṭṭhā vuttanayena seṭṭhi hutvā tassa bhagavato santike laddhabyākaraṇo tato cuto sāmuddike nāgabhavane nibbatto tasseva bhagavato santike dīghāyukabhāvena upahāraṃ katvā nimantetvā bhojetvā mahāpūjaṃ akāsi. Tadāpi bhagavā byākaraṇaṃ kathesi. Sudanti padapūraṇe nipāto. Āyasmāti piyavacanaṃ garugāravādhivacanaṃ. Mahāmoggallānatthero imā apadānagāthāyo abhāsittha kathesi. Itīti parisamāpanatthe nipāto.

Itthan có nghĩa là: Bằng phương cách này, theo thứ tự đã được nói ở trước. Như vậy, vị ấy đã nhận được lời thọ ký hai lần từ nơi duy nhất một Đức Phật Anomadassī. Bằng cách nào? Theo phương pháp đã được nói ở trước, sau khi đã là vị trưởng giả và đã nhận được lời thọ ký từ nơi Đức Thế Tôn ấy, từ đó mệnh chung, vị ấy đã tái sanh vào cung điện của loài rồng ở đại dương. Do vì Đức Thế Tôn ấy có tuổi thọ dài, vị ấy đã thực hiện sự cúng dường, đã thỉnh mời, đã dâng vật thực, và đã thực hiện cuộc đại cúng dường đến chính Đức Thế Tôn ấy. Vào lúc ấy, Đức Thế Tôn cũng đã thuyết lời thọ ký. Sudan là một bất biến từ dùng để điền vào chỗ trống. Āyasmā là lời nói thân ái, là lời nói thể hiện sự kính trọng. Trưởng lão Đại Mục-kiền-liên đã nói, đã thuyết những câu kệ Apadāna này. Iti là một bất biến từ có nghĩa là kết thúc.

Mahāmoggallānattheraapadānavaṇṇanā samattā.

Phần chú giải về Thánh nhân ký sự của Trưởng lão Đại Mục-kiền-liên đã hoàn tất.

3-3. Mahākassapattheraapadānavaṇṇanā

3-3. Chú giải Thánh nhân ký sự của Trưởng lão Đại Ca-diếp

Padumuttarassa [Pg.282] bhagavatotyādikaṃ āyasmato mahākassapattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññasambhārāni upacinanto padumuttarabhagavato kāle haṃsavatīnagare vedeho nāma asītikoṭivibhavo kuṭumbiko ahosi. So buddhamāmako, dhammamāmako, saṅghamāmako, upāsako hutvā viharanto ekasmiṃ uposathadivase pātova subhojanaṃ bhuñjitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya gandhapupphādīni gahetvā vihāraṃ gantvā satthāraṃ pūjetvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi.

Phần (kệ) bắt đầu là Padumuttarassa bhagavato là Thánh nhân ký sự của Trưởng lão Đại Ca-diếp. Vị này cũng đã thực hiện lời nguyện dưới thời của các Đức Phật quá khứ, trong các kiếp sống ở nơi này nơi kia, trong khi tích lũy các kho tàng phước báu là điều kiện hỗ trợ cho sự giải thoát khỏi vòng luân hồi, vào thời của Đức Thế Tôn Padumuttara, ở thành phố Haṃsavatī, đã là một gia chủ tên là Vedeha, có tài sản tám mươi koṭi. Vị ấy, sau khi đã là một cận sự nam, là người quy ngưỡng Phật, quy ngưỡng Pháp, quy ngưỡng Tăng, trong khi đang sống, vào một ngày Bố-tát, sau khi đã dùng bữa ăn ngon vào lúc sáng sớm, đã thọ trì các chi phần của ngày Bố-tát, đã lấy hương, hoa, v.v..., đã đi đến tu viện, đã cúng dường, đã đảnh lễ bậc Đạo Sư rồi ngồi xuống một nơi hợp lẽ.

Tasmiñca khaṇe satthā mahānisabhattheraṃ nāma tatiyasāvakaṃ ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dhutavādānaṃ yadidaṃ nisabho’’ti etadagge ṭhapesi. Upāsako taṃ sutvā pasanno dhammakathāvasāne mahājane uṭṭhāya gate satthāraṃ vanditvā ‘‘sve, bhante, mayhaṃ bhikkhaṃ adhivāsethā’’ti nimantesi. ‘‘Mahā kho, upāsaka, bhikkhusaṅgho’’ti. ‘‘Kittako, bhante’’ti? ‘‘Aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassa’’nti. ‘‘Bhante, ekaṃ sāmaṇerampi vihāre asesetvā mayhaṃ bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti. Satthā adhivāsesi. Upāsako satthu adhivāsanaṃ ñatvā gehaṃ gantvā mahādānaṃ sajjetvā punadivase satthu kālaṃ ārocāpesi. Satthā pattacīvaramādāya bhikkhusaṅghaparivuto upāsakassa gharaṃ gantvā paññattāsane nisinno dakkhiṇodakāvasāne yāguādīni sampaṭicchanto bhattavissaggaṃ akāsi. Upāsakopi satthu santike nisīdi.

Và vào khoảnh khắc ấy, bậc Đạo Sư đã đặt vị Thinh văn thứ ba tên là Trưởng lão Mahānisabha vào địa vị tối thượng rằng: “Này các Tỳ-khưu, trong số các Tỳ-khưu Thinh văn của ta là những vị thực hành hạnh đầu-đà, vị này là tối thượng, tức là Nisabha.” Vị cận sự nam nghe điều ấy, có lòng hoan hỷ, vào lúc cuối thời pháp thoại, khi đại chúng đã đứng dậy và ra về, đã đảnh lễ bậc Đạo Sư rồi thỉnh mời rằng: “Bạch ngài, vào ngày mai, xin ngài nhận lời mời dùng vật thực của con.” (Bậc Đạo Sư phán): “Này cận sự nam, Tăng chúng Tỳ-khưu quả là đông đảo.” (Vị ấy bạch): “Bạch ngài, là bao nhiêu?” (Bậc Đạo Sư phán): “Sáu mươi tám trăm ngàn Tỳ-khưu.” (Vị ấy bạch): “Bạch ngài, xin ngài hãy nhận lời mời dùng vật thực của con, không để sót lại dù chỉ một vị Sa-di ở trong tu viện.” Bậc Đạo Sư đã nhận lời. Vị cận sự nam, sau khi biết được sự nhận lời của bậc Đạo Sư, đã đi về nhà, đã chuẩn bị cuộc đại bố thí, vào ngày hôm sau đã cho báo thời gian đến bậc Đạo Sư. Bậc Đạo Sư đã cầm lấy y bát, được Tăng chúng Tỳ-khưu vây quanh, đã đi đến nhà của vị cận sự nam, đã ngự trên chỗ ngồi đã được soạn sẵn, vào lúc cuối của nghi thức rót nước cúng dường, trong khi thọ nhận cháo v.v..., đã thực hiện việc phân phát vật thực. Vị cận sự nam cũng đã ngồi gần bậc Đạo Sư.

Tasmiṃ antare mahānisabhatthero piṇḍāya caranto tameva vīthiṃ paṭipajji. Upāsako disvā uṭṭhāya gantvā theraṃ vanditvā ‘‘pattaṃ, bhante, dethā’’ti āha. Thero pattaṃ adāsi. ‘‘Bhante, idheva pavisatha, satthāpi gehe nisinno’’ti. ‘‘Na vaṭṭissati, upāsakā’’ti. So therassa pattaṃ gahetvā piṇḍapātassa pūretvā adāsi. Tato theraṃ anugantvā nivatto satthu santike nisīditvā evamāha – ‘‘mahānisabhatthero, bhante, ‘satthāpi gehe nisinno’ti vuttepi pavisituṃ na icchi. Atthi nu kho etassa tumhākaṃ guṇehi atirekaguṇo’’ti? Buddhānañca vaṇṇamaccheraṃ nāma natthi, tasmā satthā evamāha – ‘‘upāsaka, mayaṃ bhikkhaṃ āgamayamānā gehe nisīdāma, so bhikkhu na evaṃ nisīditvā bhikkhaṃ [Pg.283] udikkhati. Mayaṃ gāmantasenāsane vasāma, so araññeyeva vasati. Mayaṃ channe vasāma, so abbhokāseyeva vasatī’’ti bhagavā ‘‘ayañca ayañcetassa guṇo’’ti mahāsamuddaṃ pūrayamāno viya tassa guṇaṃ kathesi.

Trong lúc ấy, Trưởng lão Mahānisabha trong khi đi khất thực đã đi vào chính con đường ấy. Vị cận sự nam nhìn thấy, đã đứng dậy, đã đi đến, đã đảnh lễ vị Trưởng lão rồi nói rằng: “Bạch ngài, xin ngài hãy đưa bát.” Vị Trưởng lão đã đưa bát. (Vị cận sự nam nói): “Bạch ngài, xin ngài hãy đi vào đây, bậc Đạo Sư cũng đang ngự ở trong nhà.” (Vị Trưởng lão đáp): “Này cận sự nam, việc ấy sẽ không thích hợp.” Vị ấy đã lấy bát của vị Trưởng lão, đã đổ đầy vật thực khất thực rồi đã dâng cúng. Sau đó, sau khi đã đi theo vị Trưởng lão một đoạn, vị ấy đã quay về, đã ngồi gần bậc Đạo Sư rồi thưa như vầy: “Bạch ngài, Trưởng lão Mahānisabha, dầu đã được nói rằng: ‘Bậc Đạo Sư cũng đang ngự ở trong nhà,’ vẫn đã không muốn đi vào. Phải chăng vị này có những phẩm hạnh vượt trội hơn các phẩm hạnh của ngài?” Và các Đức Phật không có điều gọi là keo kiệt về lời tán thán, vì thế bậc Đạo Sư đã phán như vầy: “Này cận sự nam, chúng ta ngồi trong nhà trong khi chờ đợi vật thực, vị Tỳ-khưu ấy không ngồi như vậy và trông chờ vật thực. Chúng ta trú ở trú xứ gần làng, vị ấy chỉ trú ở trong rừng. Chúng ta trú ở nơi có mái che, vị ấy chỉ trú ở ngoài trời.” Đức Thế Tôn đã nói về các phẩm hạnh của vị ấy rằng: “Đây là phẩm hạnh và đây là phẩm hạnh của vị này,” giống như đang làm cho đầy cả đại dương.

Upāsakopi pakatiyā jalamānadīpo telena āsitto viya suṭṭhutaraṃ pasanno hutvā cintesi – ‘‘kiṃ mayhaṃ aññāya sampattiyā, yaṃnūnāhaṃ anāgate ekassa buddhassa santike dhutavādānaṃ aggabhāvatthāya patthanaṃ karissāmī’’ti. So punapi satthāraṃ nimantetvā teneva niyāmena satta divase mahādānaṃ datvā sattame divase buddhappamukhassa mahābhikkhusaṅghassa ticīvarāni datvā satthu pādamūle nipajjitvā evamāha – ‘‘yaṃ me, bhante, satta divase dānaṃ dentassa mettaṃ kāyakammaṃ mettaṃ vacīkammaṃ mettaṃ manokammaṃ paccupaṭṭhitaṃ, imināhaṃ na aññaṃ devasampattiṃ vā sakkamārabrahmasampattiṃ vā patthemi, idaṃ pana me kammaṃ anāgate ekassa buddhassa santike mahānisabhattherena pattaṭṭhānantaraṃ pāpuṇanatthāya terasadhutaṅgadharānaṃ aggabhāvassa adhikāro hotū’’ti. Satthā ‘‘mahantaṃ ṭhānaṃ iminā patthitaṃ, samijjhissati nu kho, no’’ti olokento samijjhanabhāvaṃ disvā āha – ‘‘manāpaṃ te ṭhānaṃ patthitaṃ, anāgate satasahassakappāvasāne gotamo nāma buddho uppajjissati, tassa tvaṃ tatiyasāvako mahākassapatthero nāma bhavissasī’’ti byākāsi. Taṃ sutvā upāsako ‘‘buddhānaṃ dve kathā nāma natthī’’ti punadivase pattabbaṃ viya taṃ sampattiṃ amaññittha. So yāvatāyukaṃ dānaṃ datvā sīlaṃ samādāya rakkhitvā nānappakāraṃ puññakammaṃ katvā kālaṃkatvā sagge nibbatti.

Vị thiện nam ấy, vốn đã có niềm tin, nay lại càng tịnh tín hơn nữa, giống như ngọn đèn đang cháy được rót thêm dầu, rồi suy nghĩ rằng: “Ta cần gì các tài sản khác, ta nên phát nguyện để trong tương lai, nơi một vị Phật, ta sẽ trở thành vị đệ nhất trong số những vị hành đầu-đà.” Vị ấy lại thỉnh mời đức Đạo Sư, cúng dường đại thí trong bảy ngày theo cách thức ấy. Vào ngày thứ bảy, sau khi dâng cúng ba y đến đại Tăng chúng do đức Phật dẫn đầu, vị ấy đảnh lễ dưới chân đức Đạo Sư và bạch rằng: “Bạch đức Thế Tôn, trong bảy ngày cúng dường, thân nghiệp, khẩu nghiệp, ý nghiệp đầy từ ái của con đã được thể hiện. Với phước báu này, con không mong cầu tài sản của chư thiên, hay tài sản của Đế-thích, Ma vương, Phạm thiên. Nhưng nghiệp này của con, xin hãy là nhân duyên để trong tương lai, nơi một vị Phật, con đạt được địa vị đặc biệt mà trưởng lão Mahānisabha đã đạt được, trở thành vị đệ nhất trong số những vị hành mười ba pháp đầu-đà.” Đức Đạo Sư quán xét: “Người này đã phát nguyện một địa vị cao cả, liệu có thành tựu hay không?” Thấy được sự thành tựu, Ngài đã thọ ký rằng: “Ngươi đã phát nguyện một địa vị đáng hoan hỷ. Trong tương lai, sau một trăm ngàn kiếp, một vị Phật tên là Gotama sẽ xuất hiện. Ngươi sẽ là vị đại đệ tử thứ ba của ngài, tên là trưởng lão Mahākassapa.” Nghe lời ấy, vị thiện nam suy nghĩ: “Lời của chư Phật không có hai,” và vào ngày hôm sau, vị ấy xem như đã đạt được tài sản ấy. Vị ấy suốt đời làm phước, giữ giới, thực hành nhiều thiện nghiệp khác nhau, sau khi mệnh chung, được tái sanh về cõi trời.

Tato paṭṭhāya devamanussesu sampattiṃ anubhavanto ito ekanavutikappe vipassisammāsambuddhe bandhumatīnagaraṃ upanissāya kheme migadāye viharante devalokā cavitvā aññatarasmiṃ parijiṇṇabrāhmaṇakule nibbatti. Tasmiñca kāle vipassī bhagavā sattame saṃvacchare dhammaṃ kathesi, mahantaṃ kolāhalaṃ ahosi. Sakalajambudīpe devatā ‘‘satthā dhammaṃ kathessatī’’ti ārocesuṃ. Brāhmaṇo taṃ sāsanaṃ assosi. Tassa nivāsanasāṭako ekoyeva, tathā brāhmaṇiyā. Pārupanaṃ pana dvinnampi ekameva. So sakalanagare ‘‘ekasāṭakabrāhmaṇo’’ti paññāyi[Pg.284]. So brāhmaṇo kenacideva kiccena brāhmaṇānaṃ sannipāte sati brāhmaṇiṃ gehe ṭhapetvā sayaṃ taṃ vatthaṃ pārupitvā gacchati, brāhmaṇīnaṃ sannipāte sati sayaṃ gehe acchati, brāhmaṇī taṃ vatthaṃ pārupitvā gacchati. Tasmiṃ pana divase so brāhmaṇiṃ āha – ‘‘bhoti, kiṃ tvaṃ rattiṃ dhammaṃ suṇissasi, udāhu divā’’ti? ‘‘Sāmi, ahaṃ mātugāmo bhīrukajātikā rattiṃ sotuṃ na sakkomi, divā sossāmī’’ti taṃ brāhmaṇaṃ gehe ṭhapetvā taṃ vatthaṃ pārupitvā upāsikāhi saddhiṃ vihāraṃ gantvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisinnā dhammaṃ sutvā upāsikāhi saddhiṃ agamāsi. Atha brāhmaṇo taṃ gehe ṭhapetvā taṃ vatthaṃ pārupitvā vihāraṃ gato.

Kể từ đó, vị ấy hưởng thụ tài sản ở cõi trời và cõi người. Cách đây chín mươi mốt kiếp, khi đức Phật Chánh Đẳng Giác Vipassī đang ngự tại vườn Lộc Uyển, gần thành Bandhumatī, vị ấy mệnh chung từ cõi trời, tái sanh vào một gia đình Bà-la-môn già nua nghèo khó. Vào lúc ấy, đức Thế Tôn Vipassī thuyết pháp vào năm thứ bảy, và có một tiếng vang lớn. Chư thiên khắp cõi Diêm-phù-đề loan báo: “Đức Đạo Sư sẽ thuyết pháp.” Vị Bà-la-môn nghe được tin ấy. Ông chỉ có một tấm y để mặc, bà vợ cũng vậy. Cả hai chỉ có chung một tấm y choàng. Vì thế, ông được biết đến khắp thành phố là “Bà-la-môn một y”. Khi có việc gì đó, có cuộc họp của các Bà-la-môn, ông để vợ ở nhà, tự mình khoác tấm y đó rồi đi. Khi có cuộc họp của các bà vợ Bà-la-môn, ông ở nhà, bà vợ khoác tấm y đó rồi đi. Vào ngày ấy, vị Bà-la-môn nói với vợ: “Này bà, bà muốn nghe pháp vào ban đêm hay ban ngày?” “Thưa ông, phận nữ chúng tôi vốn nhút nhát, tôi không thể đi nghe vào ban đêm, tôi sẽ đi nghe vào ban ngày.” Nói rồi, bà để chồng ở nhà, khoác tấm y đó, cùng các nữ thiện tín đi đến tịnh xá vào ban ngày. Sau khi đảnh lễ đức Đạo Sư, bà ngồi một nơi hợp lẽ, nghe pháp rồi cùng các nữ thiện tín trở về. Sau đó, vị Bà-la-môn để vợ ở nhà, khoác tấm y đó rồi đi đến tịnh xá.

Tasmiñca samaye satthā parisamajjhe alaṅkatadhammāsane nisinno cittabījaniṃ gahetvā ākāsagaṅgaṃ otārento viya sineruṃ manthaṃ katvā sāgaraṃ nimmanthento viya ca dhammakathaṃ kathesi. Brāhmaṇassa parisapariyantena nisinnassa dhammaṃ suṇantassa paṭhamayāmeyeva sakalasarīraṃ pūrayamānā pañcavaṇṇā pīti uppajji. So pārutavatthaṃ saṅgharitvā ‘‘dasabalassa dassāmī’’ti cintesi. Athassa ādīnavasahassaṃ dassayamānaṃ maccheraṃ uppajji. So ‘‘brāhmaṇiyā tuyhañca ekameva vatthaṃ, aññaṃ kiñci pārupanaṃ nāma natthi, apārupitvā bahi vicarituṃ na sakkomī’’ti sabbathāpi adātukāmo ahosi. Athassa nikkhante paṭhame majjhimayāmeti tatheva pīti uppajji. So tatheva cintetvā tatheva adātukāmo ahosi. Athassa majjhime yāme nikkhante pacchimayāmepi tatheva pīti uppajji. Tadā so maccheraṃ jinitvā vatthaṃ saṅgharitvā satthu pādamūle ṭhapesi. Tato vāmahatthaṃ ābhujitvā dakkhiṇena hatthena apphoṭetvā ‘‘jitaṃ me, jitaṃ me’’ti tikkhattuṃ nadi.

Vào lúc ấy, đức Đạo Sư ngự trên pháp tòa được trang hoàng giữa hội chúng, tay cầm quạt báu, thuyết pháp giống như đang đưa dòng sông trên không trung xuống, hay giống như đang dùng núi Sineru làm cây khuấy để khuấy đảo đại dương. Vị Bà-la-môn ngồi ở rìa hội chúng, trong khi nghe pháp, ngay trong canh đầu, năm loại hỷ lạc phát sinh, tràn ngập khắp toàn thân. Ông suy nghĩ: “Ta sẽ dâng cúng tấm y đang choàng này lên bậc Thập Lực.” Nhưng rồi tâm keo kiệt, chỉ ra hàng ngàn lỗi lầm, phát sinh nơi ông. Ông nghĩ: “Bà vợ và ta chỉ có một tấm y này, không có tấm y choàng nào khác. Không choàng y thì ta không thể đi ra ngoài được,” nên ông hoàn toàn không muốn cúng dường. Khi canh đầu trôi qua, vào canh giữa, hỷ lạc lại phát sinh như thế. Ông lại suy nghĩ như thế và lại không muốn cúng dường. Khi canh giữa trôi qua, vào canh cuối, hỷ lạc lại phát sinh như thế. Bấy giờ, ông chiến thắng tâm keo kiệt, sửa soạn tấm y và đặt dưới chân đức Đạo Sư. Sau đó, co tay trái lại, dùng tay phải vỗ vào đó và thốt lên ba lần: “Ta đã chiến thắng, ta đã chiến thắng!”

Tasmiṃ samaye bandhumā rājā dhammāsanassa pacchato antosāṇiyaṃ nisinno dhammaṃ suṇāti. Rañño ca nāma ‘‘jitaṃ me’’ti saddo amanāpo hoti. Rājā purisaṃ āṇāpesi ‘‘gaccha, bhaṇe, etaṃ puccha – ‘kiṃ so vadatī’’’ti? Brāhmaṇo tenāgantvā pucchito ‘‘avasesā hatthiyānādīni āruyha asicammādīni gahetvā parasenaṃ [Pg.285] jinanti, na taṃ acchariyaṃ. Ahaṃ pana pacchato āgacchantassa kūṭagoṇassa muggarena sīsaṃ bhinditvā taṃ palāpento viya maccheracittaṃ jinitvā pārutavatthaṃ dasabalassa adāsiṃ, taṃ me jitaṃ maccheraṃ acchariya’’nti āha. So āgantvā taṃ pavattiṃ rañño ārocesi. Rājā ‘‘amhe, bhaṇe, dasabalassa anurūpaṃ na jānāma, brāhmaṇo jānātī’’ti tassa pasīditvā vatthayugaṃ pesesi. Taṃ disvā brāhmaṇo cintesi – ‘‘rājā mayhaṃ tuṇhī nisinnassa paṭhamaṃ kiñci adatvā satthu guṇe kathentassa adāsi, satthu guṇe paṭicca idaṃ uppannaṃ, satthuyeva anucchavika’’nti tampi vatthayugaṃ dasabalassa adāsi. Rājā ‘‘kiṃ brāhmaṇena kata’’nti pucchitvā ‘‘tampi tena vatthayugaṃ tathāgatasseva dinna’’nti sutvā aññānipi dve vatthayugāni pesesi, so tānipi satthu adāsi. Puna rājā ‘aññānipi cattārī’ti evaṃ vatvā yāva evaṃ dvattiṃsa vatthayugāni pesesi. Atha brāhmaṇo ‘‘idaṃ vaḍḍhetvā vaḍḍhetvā gahaṇaṃ viya hotī’’ti attano atthāya ekaṃ, brāhmaṇiyā ekanti dve vatthayugāni gahetvā, tiṃsa yugāni tathāgatasseva adāsi. Tato paṭṭhāya ca so satthu vissāsiko jāto.

Vào lúc ấy, vua Bandhumā đang ngồi sau pháp tòa, bên trong tấm màn che để nghe pháp. Nhà vua không hài lòng với tiếng hô: “Ta đã chiến thắng!”. Vua ra lệnh cho một người: “Này, hãy đi hỏi xem ông ta nói gì vậy?”. Khi người ấy đến hỏi, vị Bà-la-môn trả lời: “Những người khác cưỡi voi, ngựa, v.v., tay cầm gươm, khiên, v.v., chiến thắng quân địch, điều đó không có gì đáng kinh ngạc. Còn ta, giống như đập vỡ đầu con bò mộng hung hãn đang lao tới từ phía sau bằng cây gậy và xua nó đi, ta đã chiến thắng tâm keo kiệt và cúng dường tấm y đang mặc cho bậc Thập Lực. Chiến thắng tâm keo kiệt của ta đó mới là điều kỳ diệu”. Người ấy trở về tâu lại sự việc với vua. Vua nói: “Này, chúng ta không biết điều gì xứng đáng với bậc Thập Lực, còn vị Bà-la-môn thì biết”, rồi vua hoan hỷ và gửi tặng ông một cặp y. Thấy vậy, vị Bà-la-môn suy nghĩ: “Lúc đầu, khi ta ngồi im lặng, vua không cho ta gì cả, nhưng khi ta tán thán công đức của Bậc Đạo Sư thì vua lại ban tặng. Cặp y này phát sinh nhờ công đức của Bậc Đạo Sư, nó chỉ xứng đáng với Bậc Đạo Sư mà thôi”. Nghĩ vậy, ông cũng cúng dường cặp y đó cho bậc Thập Lực. Vua hỏi: “Vị Bà-la-môn đã làm gì?”, và khi nghe rằng cặp y đó cũng đã được cúng dường cho Như Lai, vua lại gửi thêm hai cặp y khác. Vị Bà-la-môn cũng cúng dường cả những cặp y đó cho Bậc Đạo Sư. Vua lại gửi thêm bốn cặp, rồi cứ thế cho đến ba mươi hai cặp y. Bấy giờ, vị Bà-la-môn nghĩ: “Việc này giống như nhận lấy rồi lại tăng thêm, tăng thêm mãi”, ông bèn lấy một cặp cho mình, một cặp cho vợ, và cúng dường ba mươi cặp còn lại cho Như Lai. Từ đó, ông trở nên thân tín với Bậc Đạo Sư.

Atha taṃ rājā ekadivasaṃ sītasamaye satthu santike dhammaṃ suṇantaṃ disvā satasahassagghanakaṃ attano pārutaṃ rattakambalaṃ datvā āha – ‘‘ito paṭṭhāya imaṃ pārupitvā dhammaṃ suṇāhī’’ti. So ‘‘kiṃ me iminā kambalena imasmiṃ pūtikāye upanītenā’’ti cintetvā antogandhakuṭiyaṃ tathāgatassa mañcassa upari vitānaṃ katvā agamāsi. Athekadivasaṃ rājā pātova vihāraṃ gantvā antogandhakuṭiyaṃ satthu santike nisīdi. Tasmiṃ khaṇe chabbaṇṇā buddharasmiyo kambale paṭihaññanti, kambalo ativiya virocittha. Rājā ullokento sañjānitvā āha – ‘‘amhākaṃ, bhante, esa kambalo, amhehi ekasāṭakabrāhmaṇassa dinno’’ti. ‘‘Tumhehi, mahārāja, brāhmaṇo pūjito, brāhmaṇena mayaṃ pūjitā’’ti. Rājā ‘‘brāhmaṇo yuttaṃ aññāsi, na maya’’nti pasīditvā yaṃ manussānaṃ upakārabhūtaṃ, taṃ sabbaṃ aṭṭhaṭṭhakaṃ katvā sabbaṭṭhakaṃ nāma dānaṃ datvā purohitaṭṭhāne ṭhapesi. Sopi ‘‘aṭṭhaṭṭhakaṃ nāma catusaṭṭhi hotī’’ti catusaṭṭhisalākabhattāni upaṭṭhapetvā yāvajīvaṃ dānaṃ datvā sīlaṃ rakkhitvā tato cuto sagge nibbatti.

Một hôm, vào mùa lạnh, vua thấy vị Bà-la-môn đang nghe pháp gần Bậc Đạo Sư, liền tặng ông tấm chăn len đỏ trị giá một trăm ngàn của mình và nói: “Từ nay, hãy đắp tấm chăn này mà nghe pháp”. Vị Bà-la-môn suy nghĩ: “Ta được lợi ích gì khi dùng tấm chăn này đắp lên tấm thân hôi thối này?”, rồi ông vào trong hương thất, làm thành một tấm trướng che phía trên giường nằm của Như Lai rồi ra về. Một hôm khác, vua đi đến tịnh xá từ sáng sớm và ngồi gần Bậc Đạo Sư trong hương thất. Lúc ấy, sáu màu hào quang của Đức Phật phản chiếu lên tấm chăn, làm nó rực rỡ vô cùng. Vua nhìn lên, nhận ra và bạch rằng: “Bạch Thế Tôn, đó là tấm chăn của chúng con, chúng con đã tặng nó cho vị Bà-la-môn Ekasāṭaka”. Đức Phật đáp: “Đại vương, ngài đã cúng dường vị Bà-la-môn, và vị Bà-la-môn đã cúng dường Như Lai”. Vua hoan hỷ nghĩ: “Vị Bà-la-môn đã biết điều đúng đắn, còn chúng ta thì không”. Rồi vua đã làm tất cả những gì hữu ích cho con người thành tám phần tám, thực hiện một cuộc bố thí gọi là “tất cả tám phần”, và bổ nhiệm ông vào chức vụ tế sư. Vị ấy cũng nghĩ: “Tám lần tám là sáu mươi bốn”, bèn thiết lập sáu mươi bốn phần vật thực cúng dường bằng thẻ, bố thí trọn đời, giữ gìn giới luật, và sau khi mệnh chung, được tái sanh về cõi trời.

Puna [Pg.286] tato cuto imasmiṃ kappe bhagavato koṇāgamanassa bhagavato kassapassa cāti dvinnaṃ antare bārāṇasiyaṃ kuṭumbiyakule nibbatto. So vaḍḍhimanvāya gharāvāsaṃ vasanto ekadivasaṃ araññe jaṅghavihāraṃ vicarati. Tasmiñca samaye paccekabuddho nadītīre cīvarakammaṃ karonto anuvāte appahonte saṅgharitvā ṭhapetumāraddho. So taṃ disvā ‘‘kasmā, bhante, saṅgharitvā ṭhapethā’’ti āha. ‘‘Anuvāto nappahotī’’ti. ‘‘Iminā, bhante, karothā’’ti uttarisāṭakaṃ datvā ‘‘nibbattanibbattaṭṭhāne me kāci hāni mā hotū’’ti patthanaṃ akāsi.

Lại nữa, sau khi mệnh chung từ cõi trời đó, trong kiếp này, vào khoảng thời gian giữa Đức Phật Koṇāgamana và Đức Phật Kassapa, ông tái sanh vào một gia đình trưởng giả ở Bārāṇasī. Khi trưởng thành, trong lúc sống đời tại gia, một hôm ông đi dạo trong rừng. Vào lúc ấy, một vị Phật Độc Giác đang làm công việc may y trên bờ sông. Vì không đủ vải để may theo chiều dọc, Ngài bắt đầu gấp lại và cất đi. Ông thấy vậy liền hỏi: “Bạch ngài, tại sao ngài lại gấp y và cất đi?”. Vị Phật Độc Giác đáp: “Vì không đủ vải theo chiều dọc”. Ông nói: “Bạch ngài, xin hãy dùng tấm y này để may”, rồi cúng dường tấm thượng y của mình và phát nguyện: “Nguyện cho con không gặp phải bất kỳ sự thiếu thốn nào ở bất cứ nơi nào con tái sanh”.

Gharepissa bhaginiyā saddhiṃ bhariyāya kalahaṃ karontiyā paccekabuddho piṇḍāya pāvisi. Athassa bhaginī paccekabuddhassa piṇḍapātaṃ datvā tassa bhariyaṃ sandhāya – ‘‘evarūpaṃ bālaṃ yojanasate parivajjeyya’’nti patthanaṃ ṭhapesi. Sā gehaṅgaṇe ṭhitā sutvā ‘‘imāya dinnabhattaṃ esa mā bhuñjatū’’ti pattaṃ gahetvā bhattaṃ chaḍḍetvā kalalassa pūretvā adāsi. Itarā disvā ‘‘bāle, maṃ tāva akkosa vā pahara vā, evarūpassa pana dve asaṅkhyeyyāni pūritapāramissa paccekabuddhassa pattato bhattaṃ chaḍḍetvā kalalaṃ dātuṃ na yutta’’nti āha. Athassa bhariyāya paṭisaṅkhānaṃ uppajji. Sā ‘‘tiṭṭhatha, bhante’’ti kalalaṃ chaḍḍetvā pattaṃ dhovitvā gandhacuṇṇena ubbaṭṭetvā paṇītabhattassa catumadhurassa ca pūretvā upari āsittena padumagabbhavaṇṇena sappinā vijjotamānaṃ pattaṃ paccekabuddhassa hatthe ṭhapetvā ‘‘yathā ayaṃ piṇḍapāto obhāsajāto, evaṃ obhāsajātaṃ me sarīraṃ hotū’’ti patthanaṃ akāsi. Paccekabuddho anumoditvā ākāsaṃ pakkhandi. Tepi dve jāyampatikā yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cutā sagge nibbattiṃsu. Puna tato cavitvā upāsako kassapasammāsambuddhakāle bārāṇasiyaṃ asītikoṭivibhavasampanne kule nibbatti, itarāpi tādisasseva seṭṭhino dhītā hutvā nibbatti, tassa vayappattassa tameva seṭṭhidhītaraṃ ānayiṃsu. Tassā pubbe aniṭṭhavipākassa pāpakammassa ānubhāvena patikulaṃ paviṭṭhamattāya ummārantarato paṭṭhāya sakalaṃ gehaṃ ugghāṭitavaccakūpo viya duggandhaṃ jātaṃ. Kumāro ‘‘kassāyaṃ gandho’’ti pucchitvā ‘‘seṭṭhikaññāyā’’ti sutvā ‘‘nīharatha na’’nti tassāyeva kulagharaṃ pesesi. Sā teneva nīhārena sattasu ṭhānesu paṭinivatti.

Trong nhà của người ấy, khi người vợ đang cãi nhau với người chị em chồng, một vị Phật Độc Giác đi vào để khất thực. Khi ấy, người chị em chồng sau khi dâng vật thực đến vị Phật Độc Giác, đã nhắm đến người vợ của em trai mình mà phát nguyện rằng: “Mong cho người ta xa lánh kẻ ngu si như thế này cả trăm do-tuần.” Người vợ đang đứng ở sân nhà nghe thấy vậy, liền nghĩ: “Mong cho vị này đừng dùng vật thực do người này dâng cúng,” rồi lấy bát, đổ vật thực đi, đổ đầy bùn sình vào rồi trao lại. Người kia trông thấy, nói rằng: “Này cô bé ngu si, cô có thể mắng chửi hay đánh đập tôi, nhưng không đáng để đổ bỏ vật thực từ trong bát của một vị Phật Độc Giác như thế này, là người đã hoàn thiện các pháp ba-la-mật trong hai a-tăng-kỳ, rồi lại dâng cúng bùn sình.” Bấy giờ, sự suy xét lại đã khởi lên nơi người vợ. Cô ấy nói: “Xin ngài hãy dừng lại, bạch ngài,” rồi đổ bùn sình đi, rửa sạch bát, thoa xát bằng bột thơm, đổ đầy vật thực hảo hạng và tứ vị ngọt, rồi đặt chiếc bát đang tỏa sáng với bơ lỏng có màu sắc như nhụy sen được rưới lên trên vào trong tay của vị Phật Độc Giác, và đã phát nguyện rằng: “Như vật thực khất thực này phát sanh ánh sáng, mong cho thân của con cũng phát sanh ánh sáng như vậy.” Vị Phật Độc Giác sau khi tùy hỷ, đã bay vút lên không trung. Hai vợ chồng ấy sau khi sống đến hết tuổi thọ, từ nơi ấy mệnh chung, đã tái sanh ở cõi trời. Lần nữa, sau khi mệnh chung từ nơi ấy, người nam cư sĩ đã tái sanh vào thời của đức Phật Chánh Đẳng Giác Kassapa, tại thành Bārāṇasī, trong một gia đình có tài sản tám mươi triệu, người kia cũng tái sanh làm con gái của một vị trưởng giả tương tự như vậy. Khi người con trai ấy đến tuổi trưởng thành, họ đã cưới người con gái của vị trưởng giả ấy cho chàng. Do năng lực của ác nghiệp có quả báo không mong muốn trong tiền kiếp của cô ấy, ngay khi vừa bước vào nhà chồng, bắt đầu từ ngưỡng cửa, toàn bộ ngôi nhà đã trở nên hôi thối như một hố xí được mở ra. Chàng trai trẻ hỏi: “Mùi này của ai vậy?” và sau khi nghe rằng: “Của cô con gái vị trưởng giả,” chàng đã nói: “Hãy đuổi cô ta đi,” rồi cho đưa cô ấy về lại nhà của gia đình mình. Cô ấy đã bị trả về ở bảy nơi cũng bằng cách thức như vậy.

Tena [Pg.287] samayena kassapadasabalo parinibbāyi. Tassa satasahasagghanikāhi suvaṇṇiṭṭhakāhi yojanubbedhaṃ cetiyaṃ ārabhiṃsu. Tasmiṃ cetiye kariyamāne sā seṭṭhidhītā cintesi – ‘‘ahaṃ sattasu ṭhānesu paṭinivattā, kiṃ me jīvitenā’’ti attano ābharaṇabhaṇḍaṃ bhañjāpetvā suvaṇṇiṭṭhakaṃ kāresi ratanāyataṃ vidatthivitthiṇṇaṃ caturaṅgulubbedhaṃ. Tato haritālamanosilāpiṇḍaṃ gahetvā aṭṭha uppalapupphahatthake ādāya cetiyakaraṇaṭṭhānaṃ gatā. Tasmiñca khaṇe ekā iṭṭhakāpanti parikkhipitvā āgacchamānā ghaṭaniṭṭhakāya ūnā hoti. Seṭṭhidhītā vaḍḍhakiṃ āha ‘‘imaṃ me iṭṭhakaṃ ettha ṭhapethā’’ti. ‘‘Amma bhaddake, kāle āgatāsi, sayameva ṭhapehī’’ti. Sā āruyha telena haritālamanosilāpiṇḍaṃ yojetvā tena bandhanena iṭṭhakaṃ patiṭṭhapetvā upari aṭṭhahi uppalapupphahatthakehi pūjaṃ katvā vanditvā ‘‘nibbattanibbattaṭṭhāne me kāyato candanagandho vāyatu, mukhato uppalagandho’’ti patthanaṃ katvā cetiyaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā gehaṃ agamāsi.

Vào thời điểm ấy, đức Phật Kassapa, bậc Thập Lực, đã nhập Niết-bàn. Người ta đã khởi công xây dựng một bảo tháp cao một do-tuần cho ngài bằng những viên gạch vàng, mỗi viên trị giá một trăm ngàn. Trong khi bảo tháp ấy đang được xây dựng, cô con gái của vị trưởng giả đã suy nghĩ: “Ta đã bị trả về ở bảy nơi, đời sống này của ta còn có ích gì?” rồi cho đập vỡ các món trang sức của mình và cho làm một viên gạch vàng dài một ngàn, rộng một gang tay, cao bốn lóng tay. Sau đó, cô lấy một khối hùng hoàng và thư hoàng, cầm theo tám nắm hoa sen xanh, rồi đi đến nơi xây dựng bảo tháp. Và vào lúc ấy, khi một hàng gạch đang được xây bao quanh, thì bị thiếu một viên gạch để hoàn tất. Cô con gái của vị trưởng giả nói với người thợ mộc: “Xin hãy đặt viên gạch này của tôi vào đây.” “Này cô nương, cô đến thật đúng lúc. Cô hãy tự mình đặt vào đi.” Cô leo lên, hòa khối hùng hoàng và thư hoàng với dầu, rồi dùng chất kết dính ấy để đặt viên gạch vào, cúng dường lên trên với tám nắm hoa sen xanh và đảnh lễ, rồi đã phát nguyện rằng: “Trong mỗi nơi tái sanh, mong cho mùi hương chiên-đàn tỏa ra từ thân của con, và mùi hương hoa sen xanh từ miệng của con,” sau đó cô đảnh lễ bảo tháp, đi nhiễu quanh rồi trở về nhà.

Tasmiṃyeva khaṇe sā yassa seṭṭhiputtassa paṭhamaṃ gehaṃ nītā, tassa taṃ ārabbha sati udapādi. Nagarepi nakkhattaṃ saṅghuṭṭhaṃ hoti. So upaṭṭhāke āha ‘‘idha ānītā seṭṭhidhītā kuhi’’nti? ‘‘Kulagehe, sāmī’’ti. ‘‘Ānetha naṃ, nakkhattaṃ kīḷissāmī’’ti. Te gantvā taṃ vanditvā ṭhitā. ‘‘Kiṃ, tātā, āgatatthā’’ti tāya puṭṭhā tassā taṃ pavattiṃ ācikkhiṃsu. ‘‘Tātā, mayā ābharaṇabhaṇḍehi cetiyaṃ pūjitaṃ, ābharaṇaṃ me natthī’’ti. Te gantvā seṭṭhiputtassa ārocesuṃ. ‘‘Ānetha naṃ, piḷandhanaṃ labhissatī’’ti. Te taṃ ānayiṃsu. Tassā saha gehapavesanena sakalagehaṃ candanagandho ceva uppalagandho ca vāyi. Seṭṭhiputto taṃ pucchi – ‘‘bhadde, tava sarīrato paṭhamaṃ duggandho vāyi, idāni pana te sarīrato candanagandho, mukhato uppalagandho vāyati, kimeta’’nti? Sā ādito paṭṭhāya attanā katakammaṃ ārocesi. Seṭṭhiputto ‘‘niyyānikaṃ vata buddhasāsana’’nti pasīditvā yojanikaṃ suvaṇṇacetiyaṃ kambalakañcukena paṭicchādetvā tattha tattha rathacakkapamāṇehi suvaṇṇapadumehi alaṅkari. Tesaṃ dvādasahatthā olambakā honti.

Ngay vào lúc ấy, niệm tưởng về cô đã khởi lên nơi người con trai của vị trưởng giả, là người mà cô đã được đưa về nhà đầu tiên. Trong thành phố cũng đang có lễ hội được loan báo. Vị ấy nói với những người hầu cận: “Cô con gái của vị trưởng giả đã được đưa đến đây đang ở đâu?” “Thưa ngài, ở tại nhà của gia đình cô ấy.” “Hãy đi đón cô ấy về, ta sẽ vui chơi lễ hội.” Họ đi đến, đảnh lễ cô rồi đứng lại. Khi được cô hỏi: “Này các ông, vì sao các ông đến đây?” họ đã trình bày lại sự việc ấy cho cô. “Này các ông, bảo tháp đã được tôi cúng dường bằng các món trang sức, tôi không còn trang sức nữa.” Họ đi về trình lại với người con trai của vị trưởng giả. “Hãy đi đón cô ấy về, cô ấy sẽ nhận được đồ trang sức.” Họ đã đưa cô ấy về. Cùng với việc cô bước vào nhà, toàn bộ ngôi nhà đã tỏa ngát mùi hương chiên-đàn và mùi hương hoa sen xanh. Người con trai của vị trưởng giả đã hỏi cô: “Này cô nương, trước đây từ thân của cô đã tỏa ra mùi hôi, nhưng bây giờ từ thân của cô lại tỏa ra mùi hương chiên-đàn, từ miệng lại tỏa ra mùi hương hoa sen xanh. Việc này là thế nào?” Cô đã kể lại việc làm do mình thực hiện từ đầu cho đến cuối. Người con trai của vị trưởng giả nghĩ rằng: “Giáo pháp của đức Phật quả thật là đưa đến sự giải thoát!” rồi với lòng tín thành, đã cho che phủ bảo tháp vàng cao một do-tuần bằng một tấm áo choàng bằng len, và trang hoàng ở nhiều nơi với những đóa sen vàng có kích thước bằng bánh xe. Các tua rua của chúng dài mười hai khuỷu tay.

So tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cuto sagge nibbattitvā, puna tato cavitvā bārāṇasito yojanamatte ṭhāne aññatarasmiṃ amaccakule [Pg.288] nibbatti. Bhariyā panassa devalokato cavitvā rājakule jeṭṭharājadhītā hutvā nibbatti. Tesu vayappattesu kumārassa vasanagāme nakkhattaṃ saṅghuṭṭhaṃ. So mātaraṃ āha – ‘‘amma, sāṭakaṃ me dehi, nakkhattaṃ kīḷissāmī’’ti. Sā dhotavatthaṃ nīharitvā adāsi. ‘‘Amma, thūlamida’’nti āha. Sā aññaṃ nīharitvā adāsi. So tampi paṭikkhipi. Atha naṃ mātā āha – ‘‘tāta, yādise gehe mayaṃ jātā, natthi no ito sukhumatarassa paṭilābhāya puñña’’nti. ‘‘Tena hi labhanaṭṭhānaṃ gacchāmi, ammā’’ti. ‘‘Putta, ahaṃ ajjeva tuyhaṃ bārāṇasinagararajjapaṭilābhaṃ icchāmī’’ti. So mātaraṃ vanditvā ‘‘gacchāmi, ammā’’ti. ‘‘Gaccha, tātā’’ti. So pana puññaniyāmena nikkhamitvā bārāṇasiṃ gantvā uyyāne maṅgalasilāpaṭṭe sasīsaṃ pārupitvā nipajji. So ca bārāṇasirañño kālaṅkatassa sattamo divaso hoti.

Người ấy ở đấy cho đến hết tuổi thọ, sau khi mệnh chung, được sanh lên cõi trời, rồi lại từ đấy mệnh chung, tái sanh vào một gia đình bộ trưởng ở một nơi cách thành Bārāṇasī một do-tuần. Còn người vợ của ông, sau khi mệnh chung từ thiên giới, được tái sanh làm trưởng công chúa trong một hoàng tộc. Khi hai người đến tuổi trưởng thành, một lễ hội được loan báo ở ngôi làng của vị công tử. Chàng nói với mẹ: “Thưa mẹ, xin mẹ cho con tấm vải, con sẽ đi chơi lễ hội.” Bà mẹ mang ra một tấm vải đã giặt và đưa cho. Chàng nói: “Thưa mẹ, tấm này thô quá.” Bà mang ra một tấm khác và đưa cho. Chàng cũng từ chối tấm ấy. Bấy giờ, người mẹ nói với chàng: “Này con, chúng ta sanh ra trong gia đình như thế nào, chúng ta không có phước để được tấm vải nào mịn hơn tấm này đâu.” “Thưa mẹ, vậy thì con sẽ đi đến nơi có thể nhận được.” “Này con trai, mẹ mong rằng ngay hôm nay con sẽ nhận được vương quốc của thành Bārāṇasī.” Chàng đảnh lễ mẹ và nói: “Thưa mẹ, con đi đây.” “Con đi đi, con trai.” Do sự sắp đặt của phước báu, chàng ra đi, đến thành Bārāṇasī, vào trong công viên, trùm kín cả đầu rồi nằm xuống trên phiến đá tốt lành. Và đó là ngày thứ bảy kể từ khi đức vua của thành Bārāṇasī băng hà.

Amaccā rañño sarīrakiccaṃ katvā rājaṅgaṇe nisīditvā mantayiṃsu – ‘‘rañño ekā dhītāva atthi, putto natthi, arājakaṃ rajjaṃ nassissati, ko rājā bhavituṃ arahatī’’ti? ‘‘Tvaṃ hohi, tvaṃ hohī’’ti. Purohito āha – ‘‘bahuṃ oloketuṃ na vaṭṭati, phussarathaṃ vissajjessāmā’’ti. Te kumudavaṇṇe cattāro sindhave yojetvā pañcavidharājakakudhabhaṇḍaṃ setacchattañca tasmiṃ ṭhapetvā rathaṃ vissajjetvā pacchato tūriyāni paggaṇhāpesuṃ. Ratho pācīnadvārena nikkhamitvā uyyānābhimukho agamāsi. ‘‘Paricayena uyyānābhimukho gacchati, nivattemā’’ti keci āhaṃsu. Purohito ‘‘mā nivattayitthā’’ti āha. Ratho gantvā kumāraṃ padakkhiṇaṃ katvā āruhanasajjo hutvā aṭṭhāsi. Purohito pārupanakaṇṇaṃ apanetvā pādatalāni olokento ‘‘tiṭṭhatu ayaṃ dīpo, dvisahassaparittadīpavāresu catūsu mahādīpesu esa rajjaṃ kāretuṃ yutto’’ti vatvā ‘‘tūriyāni paggaṇhathā’’ti tikkhattuṃ tūriyāni paggaṇhāpeti.

Các vị bộ trưởng sau khi làm lễ hỏa táng cho đức vua, đã ngồi lại trong sân triều và bàn luận: “Đức vua chỉ có một người con gái, không có con trai, vương quốc không có vua sẽ bị diệt vong, ai là người xứng đáng làm vua đây?” “Ông hãy làm đi, ông hãy làm đi.” Vị quốc sư nói: “Không nên xem xét nhiều người, chúng ta sẽ cho thả cỗ xe phussa.” Họ thắng bốn con ngựa Sindh màu hoa súng trắng, đặt năm món vương vị và lọng trắng lên trên đó, rồi cho thả cỗ xe đi, và cho các nhạc cụ trỗi lên ở phía sau. Cỗ xe đi ra bằng cổng phía đông và hướng về phía công viên. Một vài người nói: “Nó đi về phía công viên theo thói quen, chúng ta hãy quay lại.” Vị quốc sư nói: “Đừng quay lại.” Cỗ xe đi đến, đi vòng quanh vị công tử theo chiều bên phải, rồi dừng lại, sẵn sàng để được leo lên. Vị quốc sư vén mép tấm vải che, nhìn vào lòng bàn chân và nói: “Hãy để hòn đảo này yên, vị này xứng đáng cai trị bốn đại châu được bao quanh bởi hai ngàn hòn đảo nhỏ,” rồi ra lệnh: “Hãy trỗi nhạc lên,” và cho các nhạc cụ trỗi lên ba lần.

Atha kumāro mukhaṃ vivaritvā olokento ‘‘kena kammena āgatatthā’’ti āha. ‘‘Deva, tumhākaṃ rajjaṃ pāpuṇātī’’ti. ‘‘Rājā vo kaha’’nti? ‘‘Devattaṃ gato, sāmī’’ti. ‘‘Kati divasā atikkantā’’ti? ‘‘Ajja sattamo divaso’’ti. ‘‘Putto vā dhītā vā natthī’’ti? ‘‘Dhītā atthi, deva, putto natthī’’ti. ‘‘Tena hi karissāmi rajja’’nti. Te tāvadeva abhisekamaṇḍapaṃ [Pg.289] kāretvā rājadhītaraṃ sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā uyyānaṃ ānetvā kumārassa abhisekaṃ akaṃsu. Athassa katābhisekassa satasahassagghanakaṃ vatthaṃ upanayiṃsu. So ‘‘kimidaṃ, tātā’’ti āha. ‘‘Nivāsanavatthaṃ, devā’’ti. ‘‘Nanu, tātā, thūla’’nti? ‘‘Manussaparibhogavatthesu ito mudutaraṃ natthi, devā’’ti. ‘‘Tumhākaṃ rājā evarūpaṃ nivāsesī’’ti? ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Na maññe puññavā tumhākaṃ rājā’’ti ‘‘suvaṇṇabhiṅgāraṃ āharatha, labhissāmi vattha’’nti suvaṇṇabhiṅgāraṃ āharāpetvā uṭṭhāya hatthe dhovitvā mukhaṃ vikkhāletvā hatthena udakaṃ gahetvā puratthimadisāyaṃ abbhukkiri. Ghanapathaviṃ bhinditvā aṭṭha kapparukkhā uṭṭhahiṃsu. Puna udakaṃ gahetvā dakkhiṇapacchimauttaradisāyanti evaṃ catūsu disāsu abbhukkiri. Sabbadisāsu aṭṭhaaṭṭhakaṃ katvā dvattiṃsa kapparukkhā uṭṭhahiṃsu. So ekaṃ dibbadussaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā ‘‘nandarañño vijite suttakantikā itthiyo ‘mā suttaṃ kantiṃsū’ti evaṃ bheriṃ carāpethā’’ti vatvā chattaṃ ussāpetvā alaṅkatapaṭiyatto hatthikkhandhavaragato nagaraṃ pavisitvā pāsādaṃ abhiruyha mahāsampattiṃ anubhavi.

Bấy giờ, vị công tử mở tấm vải che mặt, nhìn và hỏi: “Các ông đến đây vì việc gì?” “Tâu Đại vương, vương quốc đã đến với ngài.” “Vua của các ông ở đâu?” “Tâu chúa công, ngài đã băng hà.” “Đã trôi qua bao nhiêu ngày rồi?” “Hôm nay là ngày thứ bảy.” “Không có con trai hay con gái sao?” “Tâu Đại vương, có công chúa, nhưng không có hoàng tử.” “Vậy thì, ta sẽ nhận lấy vương quốc.” Ngay lúc ấy, họ cho dựng lễ đài đăng quang, trang điểm cho công chúa với tất cả trang sức, đưa nàng đến công viên, và làm lễ tấn phong cho vị công tử. Sau khi lễ tấn phong được thực hiện, họ dâng lên ngài một tấm vải trị giá một trăm ngàn. Ngài hỏi: “Này các khanh, đây là gì?” “Tâu Đại vương, đây là y phục để mặc.” “Này các khanh, chẳng phải nó thô sao?” “Tâu Đại vương, trong các loại vải mà con người sử dụng, không có loại nào mềm hơn loại này.” “Vua của các ông đã mặc loại vải như thế này sao?” “Tâu Đại vương, vâng ạ.” “Ta không nghĩ vua của các ông là người có phước,” rồi ngài nói: “Hãy mang bình nước vàng đến đây, ta sẽ nhận được y phục.” Sau khi cho mang bình nước vàng đến, ngài đứng dậy, rửa tay, súc miệng, lấy nước vào tay và rảy về hướng đông. Tám cây kiếp-ba-lâu-sát phá vỡ mặt đất cứng và mọc lên. Ngài lại lấy nước và rảy về các hướng nam, tây, và bắc, như vậy là cả bốn hướng. Ở tất cả các hướng, mỗi hướng tám cây, tổng cộng ba mươi hai cây kiếp-ba-lâu-sát đã mọc lên. Ngài mặc một tấm thiên y và choàng một tấm khác, rồi nói: “Trong vương quốc của vua Nanda, hãy cho loan trống tuyên bố rằng: ‘Phụ nữ kéo sợi không được kéo sợi nữa.’” Sau khi ra lệnh như vậy, ngài cho lọng được giương lên, trong trang phục lộng lẫy, ngài ngự trên lưng voi báu tiến vào thành, lên đến cung điện và hưởng thụ sự giàu sang to lớn.

Evaṃ gacchante kāle devī rañño sampattiṃ disvā ‘‘aho vata tapassī’’ti kāruññākāraṃ dassesi. ‘‘Kimidaṃ, devī’’ti puṭṭhā ‘‘atimahatī, deva, te sampatti, atīte buddhānaṃ saddahitvā katakalyāṇassa phalaṃ, idāni anāgatassa paccayaṃ puññaṃ na karothā’’ti āha. Kassa dassāma, sīlavanto natthīti. ‘‘Asuñño, deva, jambudīpo arahantehi; tumhe, deva, dānaṃ sajjetha, ahaṃ arahante lacchāmī’’ti āha. Punadivase rājā pācīnadvāre dānaṃ sajjāpesi. Devī pātova uposathaṅgāni adhiṭṭhāya uparipāsāde puratthābhimukhā urena nipajjitvā ‘‘sace etissāya disāya arahanto atthi, sve āgantvā amhākaṃ bhikkhaṃ gaṇhantū’’ti āha. Tassaṃ disāyaṃ arahanto nāhesuṃ, taṃ sakkāraṃ kapaṇayācakānaṃ adaṃsu.

Khi thời gian trôi qua như vậy, hoàng hậu nhìn thấy sự giàu sang của đức vua, bà tỏ vẻ thương hại và nói: “Ôi, thật đáng thương!” Khi được hỏi: “Hoàng hậu, việc này là sao?” bà thưa: “Tâu Đại vương, sự giàu sang của ngài thật to lớn, đó là kết quả của việc thiện đã làm trong quá khứ do có đức tin nơi các vị Phật. Bây giờ, sao ngài không làm phước để làm duyên cho tương lai?” “Ta sẽ cúng dường cho ai, khi không có người giữ giới?” “Tâu Đại vương, cõi Diêm-phù-đề không phải là không có các vị A-la-hán; tâu Đại vương, ngài hãy chuẩn bị vật thực, thiếp sẽ tìm được các vị A-la-hán.” Ngày hôm sau, đức vua cho chuẩn bị vật thực cúng dường ở cổng phía đông. Hoàng hậu từ sáng sớm, sau khi thọ trì các giới Uposatha, ở trên lầu cao, nằm úp mặt về hướng đông và nói: “Nếu có các vị A-la-hán ở hướng này, ngày mai xin các ngài hãy đến và nhận vật thực của chúng con.” Ở hướng đó không có vị A-la-hán nào, họ đã đem vật cúng dường ấy cho những người nghèo khổ và ăn xin.

Punadivase dakkhiṇadvāre sajjetvā tatheva dakkhiṇeyyaṃ nālattha, punadivasepi pacchimadvāre tatheva. Uttaradvāre sajjitadivasena pana deviyā tatheva nimantentiyā [Pg.290] himavante vasantānaṃ padumavatiyā puttānaṃ pañcasatānaṃ paccekabuddhānaṃ jeṭṭhako mahāpadumapaccekabuddho bhātike āmantesi – ‘‘mārisā, nandarājā tumhe nimanteti, adhivāsetha tassā’’ti. Te adhivāsetvā punadivase anotattadahe mukhaṃ dhovitvā ākāsenāgantvā uttaradvāre otariṃsu. Manussā disvā gantvā ‘‘pañcasatā, deva, paccekabuddhā āgatā’’ti rañño ārocesuṃ. Rājā saddhiṃ deviyā gantvā vanditvā paccekabuddhe pāsādaṃ āropetvā tatra nesaṃ dānaṃ datvā bhattakiccāvasāne rājā saṅghattherassa, devī saṅghanavakassa pādamūle nipatitvā ‘‘ayyā, bhante, paccayehi na kilamissanti, mayañca puññena na parihāyissāmī, amhākaṃ yāvajīvaṃ idha nivāsāya paṭiññaṃ dethā’’ti paṭiññaṃ kāretvā uyyāne pañca paṇṇasālāsatāni, pañca caṅkamanasatānīti sabbākārena nivāsanaṭṭhānāni sampādetvā tattha vasāpesuṃ.

Vào ngày hôm sau, tại cổng phía nam, sau khi đã chuẩn bị, nhà vua cũng không tìm được vị xứng đáng để cúng dường; vào ngày hôm sau nữa, tại cổng phía tây, cũng như thế. Tuy nhiên, vào ngày chuẩn bị ở cổng phía bắc, khi hoàng hậu cũng thỉnh mời như vậy, vị Trưởng lão trong số năm trăm vị Phật Độc Giác, là các con của bà Padumavatī đang sống ở Hy-mã-lạp sơn, tên là Mahāpaduma, đã gọi các vị em của mình và nói: “Này các hiền hữu, vua Nanda thỉnh mời quý vị, xin hãy nhận lời của ngài.” Các vị ấy sau khi nhận lời, vào ngày hôm sau, đã rửa mặt ở hồ Anotatta, đi bằng đường không đến và hạ xuống ở cổng phía bắc. Dân chúng nhìn thấy, liền đi đến tâu với vua rằng: “Tâu Đại vương, năm trăm vị Phật Độc Giác đã đến.” Nhà vua cùng với hoàng hậu đi đến, đảnh lễ, rồi đưa các vị Phật Độc Giác lên cung điện, tại đó đã dâng vật thực cúng dường lên các ngài. Sau khi thọ thực xong, nhà vua đảnh lễ dưới chân vị Thượng tọa Tăng, còn hoàng hậu thì đảnh lễ dưới chân vị Tăng trẻ nhất, rồi thưa rằng: “Kính bạch quý ngài, quý ngài sẽ không phải mệt nhọc vì các vật dụng, và chúng con cũng sẽ không bị tổn giảm về phước báu. Xin quý ngài hãy hứa sẽ an trú tại đây trọn đời chúng con.” Sau khi đã nhận được lời hứa, nhà vua cho xây dựng năm trăm am lá, năm trăm con đường kinh hành trong ngự uyển, và sau khi đã chuẩn bị nơi ở đầy đủ mọi tiện nghi, đã thỉnh các ngài an trú tại đó.

Evaṃ kāle gacchante rañño paccante kupite rājā ‘‘ahaṃ paccantaṃ vūpasametuṃ gacchāmi, tvaṃ paccekabuddhesu mā pamajjā’’ti deviṃ ovaditvā gato. Tasmiṃ anāgateyeva paccekabuddhānaṃ āyusaṅkhārā khīṇā. Mahāpadumapaccekabuddho tiyāmarattiṃ jhānakīḷaṃ kīḷitvā aruṇuggamanasamaye ālambanaphalakaṃ ālambitvā ṭhitakova anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi. Etenupāyena sesāpīti sabbeva parinibbutā. Punadivase devī paccekabuddhānaṃ nisīdanaṭṭhānāni sajjetvā pupphāni vikiritvā dhūpaṃ vāsetvā tesaṃ āgamanaṃ olokentī nisinnā āgamanaṃ adisvā purise pesesi – ‘‘gacchatha, tātā, jānātha kiṃ ayyānaṃ aphāsuka’’nti? Te gantvā mahāpadumassa paṇṇasālāya dvāraṃ vivaritvā tattha taṃ apassantā caṅkamanaṃ gantvā ālambanaphalakaṃ nissāya ṭhitaṃ disvā vanditvā ‘‘kālo, bhante’’ti āhaṃsu. Parinibbutasarīraṃ kiṃ kathessati, te ‘‘niddāyati maññe’’ti vatvā piṭṭhipāde hatthena parāmasitvā pādānaṃ sītalatāya ceva thaddhatāya ca parinibbutabhāvaṃ ñatvā dutiyassa santikaṃ gantvā tatheva ñatvā puna tatiyassāti evaṃ sabbepi parinibbutabhāvaṃ ñatvā rājakulaṃ āgamiṃsu. ‘‘Kahaṃ, tātā, paccekabuddhā’’ti puṭṭhā ‘‘parinibbutā, devī’’ti āhaṃsu. Devī kandantī rodantī nikkhamitvā nāgarehi saddhiṃ [Pg.291] tattha gantvā sādhukīḷitaṃ kāretvā paccekabuddhānaṃ sarīrakiccaṃ kāretvā dhātuyo gāhāpetvā cetiyaṃ patiṭṭhāpesi.

Khi thời gian trôi qua như vậy, vùng biên địa của nhà vua nổi loạn, nhà vua đã khuyên bảo hoàng hậu rằng: “Trẫm đi dẹp yên vùng biên địa, ái khanh chớ có lơ là đối với các vị Phật Độc Giác,” rồi ngài ra đi. Trong khi nhà vua chưa trở về, thọ mạng của các vị Phật Độc Giác đã hết. Vị Phật Độc Giác Mahāpaduma, sau khi an hưởng thiền lạc trong ba canh đêm, vào lúc rạng đông, đã tựa vào tấm ván dựa và trong tư thế đứng ấy, ngài đã nhập Vô Dư Y Niết-bàn. Bằng cách ấy, các vị còn lại cũng đều đã nhập Niết-bàn. Vào ngày hôm sau, hoàng hậu cho dọn dẹp chỗ ngồi của các vị Phật Độc Giác, rải hoa, xông hương, rồi ngồi chờ đợi các ngài đến. Không thấy các ngài đến, bà cho gọi người đến và phái đi: “Này các khanh, hãy đi xem các bậc tôn quý có điều gì bất an không?” Họ đi đến, mở cửa am lá của ngài Mahāpaduma, không thấy ngài ở đó, họ đi đến con đường kinh hành và thấy ngài đang đứng tựa vào tấm ván dựa. Họ đảnh lễ và thưa: “Bạch ngài, đã đến giờ rồi ạ.” Thân thể đã nhập Niết-bàn thì còn nói gì được nữa, họ nghĩ rằng: “Chắc là ngài đang ngủ,” rồi dùng tay sờ vào mu bàn chân của ngài. Do bàn chân vừa lạnh vừa cứng, họ biết rằng ngài đã nhập Niết-bàn. Họ đi đến chỗ vị thứ hai và cũng biết như vậy, rồi đến vị thứ ba, và cứ thế, sau khi biết tất cả các vị đều đã nhập Niết-bàn, họ trở về hoàng cung. Khi được hỏi: “Này các khanh, các vị Phật Độc Giác ở đâu?” họ đã tâu: “Tâu hoàng hậu, các ngài đã nhập Niết-bàn rồi ạ.” Hoàng hậu vừa khóc vừa than, đi ra khỏi cung, cùng với dân chúng trong thành đến nơi đó, cho cử hành lễ cúng dường trang trọng, lo liệu tang lễ cho các vị Phật Độc Giác, cho thu nhặt xá-lợi và xây dựng bảo tháp.

Rājā paccantaṃ vūpasametvā āgato paccuggamanaṃ āgataṃ deviṃ pucchi – ‘‘kiṃ, bhadde, tvaṃ paccekabuddhesu na pamajjasi, nirogā ca ayyā’’ti? ‘‘Parinibbutā, devā’’ti. Taṃ sutvā rājā cintesi – ‘‘evarūpānampi paṇḍitānaṃ maraṇaṃ uppajjati, amhākaṃ kuto mokkhā’’ti? So nagaraṃ apavisitvā uyyānameva gantvā jeṭṭhaputtaṃ pakkosāpetvā tassa rajjaṃ niyyātetvā sayaṃ samaṇapabbajjaṃ pabbaji. Devīpi ‘‘raññe pabbajite ahaṃ kiṃ karissāmī’’ti tatheva uyyāne pabbaji. Dvepi jhānaṃ bhāvetvā tato cutā brahmaloke nibbattiṃsu.

Nhà vua sau khi dẹp yên vùng biên địa trở về, đã hỏi hoàng hậu, người đã ra đón ngài: “Này ái khanh, khanh không lơ là đối với các vị Phật Độc Giác chứ, các bậc tôn quý vẫn vô bệnh chứ?” “Tâu Đại vương, các ngài đã nhập Niết-bàn rồi ạ.” Nghe vậy, nhà vua suy nghĩ: “Cái chết còn xảy đến với cả những bậc hiền trí như vậy, làm sao chúng ta có thể thoát khỏi?” Ngài không vào thành mà đi thẳng đến ngự uyển, cho gọi trưởng tử đến, trao lại vương quốc cho con, rồi tự mình xuất gia làm sa-môn. Hoàng hậu cũng nghĩ: “Khi đức vua đã xuất gia, ta còn ở lại làm gì?” rồi cũng xuất gia tại chính ngự uyển ấy. Cả hai vị đều tu tập thiền định, sau khi mệnh chung từ cõi ấy, đã được tái sanh về cõi Phạm thiên.

Tesu tattheva vasantesu amhākaṃ satthā loke uppajjitvā pavattitavaradhammacakko anupubbena rājagahaṃ pāpuṇi. Satthari tattha paṭivasante ayaṃ pippalimāṇavo magadharaṭṭhe mahātitthabrāhmaṇagāme kapilabrāhmaṇassa bhariyāya kucchimhi nibbatto. Ayaṃ bhaddakāpilānī maddaraṭṭhe sāgalanagare kosiyagottabrāhmaṇassa bhariyāya kucchimhi nibbattā. Tesaṃ anukkamena vaḍḍhamānānaṃ pippalimāṇavassa vīsatime, bhaddāya soḷasame vaye sampatte mātāpitaro puttaṃ oloketvā ‘‘tāta, tvaṃ vayappatto, kulavaṃsaṃ patiṭṭhapetuṃ yutto’’ti ativiya nippīḷiyiṃsu. Māṇavo āha – ‘‘mayhaṃ sotapathe evarūpaṃ kathaṃ mā kathayittha, ahaṃ yāva tumhe dharatha, tāva paṭijaggissāmi, tumhākaṃ accayena nikkhamitvā pabbajissāmī’’ti. Te katipāhaṃ atikkamitvā puna kathayiṃsu. Sopi puna paṭikkhipi. Tato paṭṭhāya mātā nirantaraṃ kathetiyeva.

Trong khi hai vị ấy đang an trú tại đó, bậc Đạo Sư của chúng ta đã xuất hiện trên thế gian, sau khi chuyển bánh xe Pháp cao thượng, đã tuần tự đi đến thành Rājagaha. Trong khi bậc Đạo Sư đang trú tại đó, chàng thanh niên Pippali này đã tái sanh vào lòng của vợ vị Bà-la-môn Kapila, tại làng Bà-la-môn Mahātittha ở xứ Magadha. Nàng Bhaddā Kāpilānī này đã tái sanh vào lòng của vợ vị Bà-la-môn thuộc dòng họ Kosiya, tại thành Sāgala ở xứ Madda. Khi họ tuần tự lớn lên, lúc chàng thanh niên Pippali được hai mươi tuổi và nàng Bhaddā được mười sáu tuổi, cha mẹ nhìn con trai và thúc ép rất nhiều: “Này con, con đã đến tuổi trưởng thành, đã đến lúc phải nối dõi tông đường.” Chàng thanh niên nói: “Xin cha mẹ đừng nói những lời như vậy cho con nghe. Chừng nào cha mẹ còn sống, con sẽ phụng dưỡng cha mẹ. Sau khi cha mẹ qua đời, con sẽ xuất gia.” Vài ngày sau, họ lại nói về chuyện đó. Chàng cũng lại từ chối. Kể từ đó, người mẹ liên tục nói về việc này.

Māṇavo ‘‘mātaraṃ saññāpessāmī’’ti rattasuvaṇṇassa nikkhasahassaṃ datvā suvaṇṇakārehi itthirūpakaṃ kāretvā tassa majjanaghaṭṭanādikammapariyosāne taṃ rattavatthaṃ nivāsetvā suvaṇṇasampannehi pupphehi ceva nānālaṅkārehi ca alaṅkārāpetvā ‘‘amma, evarūpaṃ ārammaṇaṃ labhanto gehe vasissāmi, alabhanto na vasissāmī’’ti. Paṇḍitā brāhmaṇī cintesi – ‘‘mayhaṃ putto puññavā dinnadāno katābhinīhāro pubbe puññāni karonto na ekakova akāsi, addhā etena saha katapuññā suvaṇṇarūpakapaṭibhāgā bhavissatī’’ti. Aṭṭha brāhmaṇe pakkosāpetvā sabbabhogehi [Pg.292] santappetvā suvaṇṇarūpakaṃ rathe āropetvā ‘‘gacchatha, tātā, yattha amhehi jātigottabhogādisamānakule evarūpaṃ dārikaṃ passatha, tattha idameva suvaṇṇarūpakaṃ saccākāraṃ katvā dethā’’ti uyyojesi.

Chàng thanh niên nghĩ: "Ta sẽ thuyết phục mẹ", rồi cho một ngàn nिक्ख vàng ròng, nhờ thợ vàng làm một pho tượng phụ nữ. Sau khi hoàn tất các công đoạn như chà xát, đánh bóng, chàng cho pho tượng mặc y phục màu đỏ, trang hoàng bằng những đóa hoa bằng vàng ròng và nhiều loại trang sức khác nhau, rồi nói: "Thưa mẹ, nếu con tìm được một đối tượng như thế này, con sẽ ở nhà. Nếu không tìm được, con sẽ không ở nhà." Bà-la-môn-nữ thông thái suy nghĩ: "Con trai ta là người có phước, đã bố thí, đã lập nguyện. Trước đây, khi làm phước, nó không làm một mình. Chắc chắn sẽ có người đã cùng làm phước với nó, có dung sắc tương tự như pho tượng vàng này." Bà cho gọi tám vị Bà-la-môn đến, làm cho họ hài lòng với tất cả các loại tài sản, rồi đặt pho tượng vàng lên xe và phái đi: "Này các con, hãy đi. Nơi nào các con thấy một thiếu nữ như thế này, trong một gia đình tương đương với chúng ta về dòng dõi, gia tộc, và tài sản, hãy dùng chính pho tượng vàng này làm vật định ước và trao cho họ."

Te ‘‘amhākaṃ nāma etaṃ kamma’’nti nikkhamitvā ‘‘kattha labhissāma, maddaraṭṭhaṃ nāma itthāgāraṃ, maddaraṭṭhaṃ gamissāmā’’ti maddaraṭṭhe sāgalanagaraṃ agamaṃsu. Attha taṃ suvaṇṇarūpakaṃ nhānatitthe ṭhapetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Atha bhaddāya dhātī bhaddaṃ nhāpetvā alaṅkaritvā sayaṃ nhāyituṃ udakatitthaṃ gantvā suvaṇṇarūpakaṃ disvā ‘‘kissāyaṃ avinītā idhāgantvā ṭhitā’’ti piṭṭhipasse paharitvā suvaṇṇarūpakaṃ ñatvā ‘‘ayyadhītā meti saññaṃ uppādesi, ayaṃ pana ayyadhītāya nivāsanapaṭiggahitāyapi asadisā’’ti āha. Atha naṃ te brāhmaṇā ‘‘evarūpā kira te sāmidhītā’’ti pucchiṃsu. Sā ‘‘imāya suvaṇṇapaṭimāya sataguṇena sahassaguṇena mayhaṃ ayyadhītā abhirūpatarā’’, tathā hi ‘‘appadīpepi dvādasahatthe gabbhe nisinnā sarīrobhāsena tamaṃ vidhamatī’’ti āha. ‘‘Tena hi tassā mātāpitūnaṃ santikaṃ gacchāmā’’ti suvaṇṇarūpakaṃ rathe āropetvā taṃ dhātiṃ anugantvā kosiyagottassa gharadvāre ṭhatvā āgamanaṃ ārocayiṃsu.

Họ nghĩ: "Đây là công việc của chúng ta", rồi lên đường. Họ nghĩ: "Chúng ta sẽ tìm được ở đâu? Xứ Madda nổi tiếng là nơi có nhiều phụ nữ. Chúng ta sẽ đi đến xứ Madda." rồi họ đã đến thành Sāgala ở xứ Madda. Ở đó, họ đặt pho tượng vàng tại một bến tắm rồi ngồi sang một bên. Lúc ấy, vú nuôi của nàng Bhaddā, sau khi tắm rửa và trang điểm cho nàng Bhaddā, đã đi đến bến nước để tự mình tắm. Thấy pho tượng vàng, bà nghĩ: "Tại sao cô gái vô lễ này lại đến đây đứng?" rồi đánh vào lưng pho tượng. Biết đó là tượng vàng, bà nảy sinh ý nghĩ: "Đây là con gái của chủ ta", nhưng rồi lại nói: "Nhưng cô này ngay cả cách ăn mặc và dáng điệu cũng không giống con gái của chủ ta." Bấy giờ, các vị Bà-la-môn ấy hỏi bà: "Con gái của chủ bà có dung sắc như thế này chăng?" Bà đáp: "Con gái của chủ tôi xinh đẹp hơn pho tượng vàng này trăm lần, ngàn lần. Thật vậy, khi nàng ngồi trong căn phòng mười hai hắc-thủ dù không có đèn, nàng vẫn xua tan bóng tối bằng ánh sáng từ thân thể mình." Họ nói: "Vậy thì chúng ta hãy đến gặp cha mẹ của nàng." rồi đặt pho tượng vàng lên xe, đi theo người vú nuôi ấy, đứng trước cửa nhà của vị Bà-la-môn thuộc dòng dõi Kosiyagotta và báo tin họ đã đến.

Brāhmaṇo paṭisanthāraṃ katvā ‘‘kuto āgatatthā’’ti pucchi. Te ‘‘magadharaṭṭhe mahātitthagāme kapilabrāhmaṇassa gharato iminā nāma kāraṇena āgatamhā’’ti āhaṃsu. ‘‘Sādhu, tātā, amhehi samajātigottavibhavo so brāhmaṇo, dassāma dārika’’nti paṇṇākāraṃ gaṇhi. Te kapilabrāhmaṇassa sāsanaṃ pahiṇiṃsu – ‘‘laddhā no bhaddā nāma dārikā, kattabbaṃ jānāthā’’ti. Taṃ sāsanaṃ sutvā pippalimāṇavassa ārocayiṃsu ‘‘laddhā dārikā’’ti. Pippalimāṇavo ‘‘ahaṃ ‘na labhissantī’ti cintesiṃ, ime ‘laddhā’ti pesenti, anatthiko hutvā paṇṇaṃ pesessāmī’’ti rahogato paṇṇaṃ likhi ‘‘bhaddā attano jātigottabhogānurūpaṃ patiṃ labhatu, ahaṃ nikkhamitvā pabbajissāmi, mā pacchā vippaṭisārinī ahosī’’ti. Bhaddāpi ‘‘asukassa kira maṃ dātukāmā’’ti sutvā rahogatā paṇṇaṃ likhi – ‘‘ayyaputto attano jātigottabhogānurūpaṃ [Pg.293] dārikaṃ labhatu, ahaṃ pabbajissāmi, mā pacchā vippaṭisārī bhavāhī’’ti. Dvepi paṇṇāni antarāmagge samāgacchiṃsu. ‘‘Idaṃ kassa paṇṇa’’nti? ‘‘Pippalimāṇavena bhaddāya pahita’’nti. ‘‘Idaṃ kassā’’ti? ‘‘Bhaddāya pippalimāṇavassa pahita’’nti ca vutte te dvepi vācetvā ‘‘passatha dārakānaṃ kamma’’nti phāletvā araññe chaḍḍetvā aññaṃ taṃsamānaṃ paṇṇaṃ likhitvā ito etto ca pesesuṃ. Iti kumārassa kumārikāya ca sadisaṃ paṇṇaṃ lokassādarahitamevāti anicchamānānampi tesaṃ dvinnaṃ samāgamo ahosi.

Vị Bà-la-môn sau khi thăm hỏi thân mật đã hỏi: "Các vị từ đâu đến?" Họ đáp: "Chúng tôi từ nhà của Bà-la-môn Kapila ở làng Mahātittha, xứ Magadha, đến đây vì lý do này." "Tốt lắm, các con. Vị Bà-la-môn ấy tương đương với chúng ta về dòng dõi, gia tộc, và tài sản. Chúng ta sẽ gả con gái." rồi ông nhận lấy lễ vật. Họ gửi tin cho Bà-la-môn Kapila: "Chúng tôi đã tìm được thiếu nữ tên là Bhaddā, xin ngài hãy liệu việc cần làm." Nghe tin ấy, họ báo cho chàng thanh niên Pippali: "Đã tìm được thiếu nữ rồi." Chàng thanh niên Pippali nghĩ: "Ta đã nghĩ là họ sẽ không tìm được, vậy mà họ lại gửi tin là đã tìm được. Ta không muốn, nên ta sẽ gửi một lá thư." Chàng vào một nơi kín đáo và viết thư: "Mong rằng Bhaddā sẽ tìm được một người chồng tương xứng với dòng dõi, gia tộc, và tài sản của nàng. Ta sẽ từ bỏ gia đình để xuất gia. Mong rằng sau này nàng sẽ không hối hận." Nàng Bhaddā cũng nghe tin: "Họ muốn gả ta cho người tên là..." rồi vào một nơi kín đáo viết thư: "Mong rằng công tử sẽ tìm được một thiếu nữ tương xứng với dòng dõi, gia tộc, và tài sản của ngài. Tôi sẽ xuất gia. Mong rằng sau này ngài sẽ không hối hận." Cả hai lá thư gặp nhau giữa đường. (Người đưa thư hỏi nhau): "Đây là thư của ai?" "Là thư của chàng Pippali gửi cho nàng Bhaddā." "Còn đây là của ai?" Khi được trả lời: "Là thư của nàng Bhaddā gửi cho chàng Pippali," họ đọc cả hai lá thư, rồi nói: "Hãy xem việc làm của bọn trẻ này!" rồi xé đi, vứt vào rừng, viết một lá thư khác phù hợp rồi gửi đi từ cả hai phía. Như vậy, dù cả hai đều không mong muốn, cuộc gặp gỡ của họ đã diễn ra.

Taṃdivasameva pippalimāṇavopi bhaddaṃ ekaṃ pupphadāmaṃ gaṇhāpesi. Bhaddāpi tāni sayanamajjhe ṭhapesi. Ubhopi bhuttasāyamāsā sayanaṃ āruhituṃ ārabhiṃsu. Tesu māṇavo dakkhiṇapassena sayanaṃ āruhi, bhaddā vāmapassena abhiruhitvā āha – ‘‘yassa passe pupphāni milāyanti, tassa rāgacittaṃ uppannanti vijānissāma, imaṃ pupphadāmaṃ na allīyitabba’’nti. Te pana aññamaññaṃ sarīrasamphassabhayena sakalarattiṃ niddaṃ anokkamantāva vītināmesuṃ. Divā pana hasitamattampi nākaṃsu. Te lokāmisena asaṃsaṭṭhā yāva mātāpitaro dharanti, tāva kuṭumbaṃ avicāretvā tesu kālaṅkatesu vicārayiṃsu. Mahatī māṇavassa sampatti. Ekadivasaṃ sarīraṃ ubbaṭṭetvā chaḍḍetabbaṃ suvaṇṇacuṇṇaṃ eva magadhanāḷiyā dvādasanāḷimattaṃ laddhuṃ vaṭṭati. Yantabaddhāni saṭṭhi mahātaḷākāni, kammanto dvādasayojaniko, anurādhapurappamāṇā cuddasagāmā, cuddasa hatthānīkāni, cuddasa assānīkāni, cuddasa rathānīkāni.

Ngay trong ngày hôm đó, chàng thanh niên Pippali đã cho kết một vòng hoa. Nàng Bhaddā đặt vòng hoa ấy ở giữa giường. Cả hai, sau khi ăn tối, bắt đầu lên giường. Chàng thanh niên lên giường từ phía bên phải, còn nàng Bhaddā lên từ phía bên trái và nói: "Hoa ở phía người nào héo, chúng ta sẽ biết rằng người đó đã khởi lên tâm tham ái. Không được chạm vào vòng hoa này." Họ đã trải qua cả đêm không ngủ vì sợ chạm vào thân thể của nhau. Còn ban ngày, họ cũng không cười nói với nhau. Họ không giao thiệp với những thú vui thế gian. Chừng nào cha mẹ còn sống, họ không quản lý gia sản. Sau khi cha mẹ qua đời, họ mới quản lý. Tài sản của chàng thanh niên rất lớn. Mỗi ngày, chỉ riêng phần bột vàng dùng để thoa lên người rồi bỏ đi cũng đáng giá mười hai nāḷi theo đơn vị đo lường của xứ Magadha. Có sáu mươi hồ nước lớn được xây dựng bằng máy móc, vùng đất canh tác rộng mười hai do-tuần, mười bốn ngôi làng lớn bằng thành Anurādhapura, mười bốn đội tượng binh, mười bốn đội kỵ binh, và mười bốn đội xa binh.

So ekadivasaṃ alaṅkataassaṃ āruyha mahājanaparivuto kammantaṭṭhānaṃ gantvā khettakoṭiyaṃ ṭhito naṅgalehi chinnaṭṭhānato kākādayo sakuṇe gaṇḍuppādādike pāṇake uddharitvā khādante disvā ‘‘tātā, ime kiṃ khādantī’’ti pucchi. ‘‘Gaṇḍuppāde, ayyā’’ti. ‘‘Etehi katapāpaṃ kassa hotī’’ti? ‘‘Tumhākaṃ, ayyā’’ti. So cintesi – ‘‘sace etehi katapāpaṃ mayhaṃ hoti, kiṃ me karissati sattaasītikoṭidhanaṃ, dvādasayojanakammanto kiṃ karissati, kiṃ yantabaddhāni taḷākāni, kiṃ cuddasa gāmāni, sabbametaṃ bhaddāya kāpilāniyā niyyātetvā nikkhamma pabbajissāmī’’ti.

Một hôm, chàng thanh niên ấy cưỡi con ngựa được trang hoàng lộng lẫy, có đông đảo dân chúng đi theo, đến nơi làm việc. Khi đang đứng ở đầu thửa ruộng, chàng thấy các loài chim như quạ mổ những con giun đất và các sinh vật nhỏ khác từ những luống cày mới xới lên để ăn, bèn hỏi: "Này các ông, chúng nó ăn gì vậy?" "Thưa ngài, chúng ăn giun đất ạ." "Tội lỗi do chúng tạo ra thuộc về ai?" "Thưa ngài, thuộc về ngài ạ." Chàng suy nghĩ: "Nếu tội lỗi do chúng tạo ra thuộc về ta, thì tám mươi bảy koti tài sản này sẽ làm được gì cho ta, ruộng đất rộng mười hai do-tuần sẽ làm được gì, các hồ nước có máy móc sẽ làm được gì, mười bốn ngôi làng sẽ làm được gì? Ta sẽ giao tất cả những thứ này cho nàng Bhaddā Kāpilānī rồi xuất gia, trở thành một vị sa-môn."

Bhaddā [Pg.294] kāpilānī tasmiṃ khaṇe antaravatthusmiṃ tayo tilakumbhe pattharitvā dhātīhi parivutā nisinnā kāke tilapāṇake khādamāne disvā ‘‘ammā, kiṃ ime khādantī’’ti pucchi. ‘‘Pāṇake, ayye’’ti. ‘‘Akusalaṃ kassa hotī’’ti? ‘‘Tumhākaṃ, ayye’’ti. Sā cintesi – ‘‘mayhaṃ catuhatthaṃ vatthaṃ nāḷikodanamattañca laddhuṃ vaṭṭati, yadi panetaṃ etehi kataṃ akusalaṃ mayhaṃ hoti, bhavasahassenapi vaṭṭato sīsaṃ ukkhipituṃ na sakkā, ayyaputte āgatamatteyeva sabbaṃ tassa niyyātetvā nikkhamma pabbajissāmī’’ti.

Cùng lúc ấy, nàng Bhaddā Kāpilānī đang ngồi trong nhà, có các vú nuôi vây quanh, trải ba hũ mè ra phơi. Nàng thấy những con quạ đang ăn các sinh vật nhỏ trong đống mè, bèn hỏi: "Này các bà, chúng nó ăn gì vậy?" "Thưa tiểu thư, chúng ăn các sinh vật nhỏ ạ." "Việc bất thiện này thuộc về ai?" "Thưa tiểu thư, thuộc về người ạ." Nàng suy nghĩ: "Ta chỉ cần một tấm vải bốn gang tay và một bát cơm là đủ sống. Nếu việc bất thiện do chúng tạo ra này thuộc về ta, thì dù trải qua ngàn kiếp cũng không thể ngóc đầu lên khỏi vòng luân hồi. Ngay khi phu quân trở về, ta sẽ giao tất cả cho chàng rồi xuất gia, trở thành một vị sa-môn."

Māṇavo āgantvā nhatvā pāsādaṃ āruyha mahārahe pallaṅke nisīdi, athassa cakkavattino anucchavikabhojanaṃ upanayiṃsu. Dvepi bhuñjitvā parijane nikkhante rahogatā phāsukaṭṭhāne nisīdiṃsu. Tato māṇavo bhaddaṃ āha – ‘‘bhadde, imaṃ gharaṃ āgacchantī kittakaṃ dhanamāharasī’’ti? ‘‘Pañcapaṇṇāsa sakaṭasahassāni, ayyā’’ti. ‘‘Sabbaṃ taṃ, yā ca imasmiṃ ghare sattāsīti koṭiyo yantabaddhāni saṭṭhi taḷākānīti evamādibhedā sampatti atthi, taṃ sabbaṃ tuyheva niyyātemī’’ti. ‘‘Tumhe pana kuhiṃ gacchatha, ayyā’’ti? ‘‘Ahaṃ pabbajissāmī’’ti. ‘‘Ayya, ahampi tumhākaṃ āgamanaṃ olokayamānā nisinnā, ahampi pabbajissāmī’’ti. Tesaṃ ādittapaṇṇakuṭi viya tayo bhavā upaṭṭhahanti. Te ‘‘pabbajissāmā’’ti vatvā antarāpaṇato kāsāyarasapītāni cīvarāni mattikāpatte ca āharāpetvā aññamaññaṃ kese ohāretvā ‘‘ye loke arahanto atthi, te uddissa amhākaṃ pabbajjā’’ti pabbajitvā thavikāsu patte pakkhipitvā aṃse laggetvā pāsādato otariṃsu. Gehe dāsesu ca kammakāresu ca na koci sañjāni.

Chàng thanh niên trở về, tắm rửa rồi lên lầu son, ngồi trên chiếc ngai sang trọng. Người ta dọn cho chàng bữa ăn thịnh soạn xứng với một vị chuyển luân vương. Sau khi cả hai dùng bữa xong, những người hầu cận lui ra, họ ngồi lại với nhau ở một nơi thanh vắng, thoải mái. Bấy giờ, chàng thanh niên nói với nàng Bhaddā: "Này Bhaddā, khi đến nhà này, nàng đã mang theo bao nhiêu của cải?" "Thưa phu quân, năm mươi lăm ngàn cỗ xe ạ." "Tất cả số của cải đó, cùng với tám mươi bảy koti tài sản, sáu mươi hồ nước và các loại tài sản khác trong nhà này, ta xin giao lại hết cho nàng." "Vậy còn phu quân, người định đi đâu ạ?" "Ta sẽ xuất gia." "Thưa phu quân, thiếp cũng đang ngồi đây trông ngóng người về. Thiếp cũng sẽ xuất gia." Đối với họ, ba cõi hiện ra như một túp lều tranh đang bốc cháy. Họ nói: "Chúng ta sẽ xuất gia," rồi cho người ra chợ mua y phục màu cà-sa và bình bát đất, cạo tóc cho nhau và nói: "Sự xuất gia của chúng tôi là hướng về các bậc A-la-hán có mặt trên đời." Sau khi xuất gia, họ bỏ bình bát vào túi, đeo lên vai và đi xuống khỏi lầu son. Trong nhà, không một người hầu hay người làm công nào nhận ra họ.

Atha ne brāhmaṇagāmato nikkhamitvā dāsagāmadvārena gacchante ākappakutavasena dāsagāmavāsino sañjāniṃsu. Te rodantā pādesu patitvā ‘‘kiṃ amhe anāthe karotha, ayyā’’ti āhaṃsu. ‘‘Mayaṃ, bhaṇe, ‘tayo bhavā ādittapaṇṇasālā viyā’ti pabbajimha, sace tumhesu ekekaṃ bhujissaṃ karoma, vassasatampi nappahoti. Tumheva tumhākaṃ sīsaṃ dhovitvā bhujissā hutvā jīvathā’’ti vatvā tesaṃ rodantānaṃyeva pakkamiṃsu.

Khi họ rời khỏi làng Bà-la-môn và đi qua cổng làng của những người nô lệ, những người dân làng nô lệ nhận ra họ qua dáng vẻ và phong thái. Họ khóc lóc, phủ phục dưới chân và nói: "Thưa các ngài, tại sao lại bỏ rơi chúng con, khiến chúng con trở nên không nơi nương tựa?" "Này các bạn, chúng tôi đã xuất gia vì thấy ba cõi như một ngôi nhà tranh đang bốc cháy. Nếu chúng tôi giải thoát cho từng người trong các bạn, thì một trăm năm cũng không đủ. Chính các bạn hãy tự gột rửa đầu mình, trở thành người tự do và tự sinh sống." Nói xong, họ ra đi trong khi những người kia vẫn còn đang khóc.

Thero [Pg.295] purato gacchanto nivattitvā olokento cintesi – ‘‘ayaṃ bhaddā kāpilānī sakalajambudīpagghanikā itthī mayhaṃ pacchato āgacchati, ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ kocideva evaṃ cinteyya ‘ime pabbajitāpi vinā bhavituṃ na sakkonti, ananucchavikaṃ karontī’ti. Evaṃ koci pāpakena manasā padūsetvā apāyapūrako bhaveyya, imaṃ pahāya mayā gantuṃ vaṭṭatī’’ti cittaṃ uppādetvā purato gacchanto dvedhāpathaṃ disvā tassa matthake aṭṭhāsi. Bhaddāpi āgantvā vanditvā aṭṭhāsi. Atha naṃ āha – ‘‘bhadde, tādisiṃ itthiṃ mama pacchato āgacchantiṃ disvā ‘ime pabbajitāpi vinā bhavituṃ na sakkontī’ti amhesu paduṭṭhacitto mahājano apāyapūrako bhaveyya. Imasmiṃ dvedhāpathe tvaṃ etaṃ gaṇha, ahaṃ ekena gamissāmī’’ti. ‘‘Āma, ayya, mātugāmo ‘pabbajitānaṃ palibodho, pabbajitāpi vinā na bhavantī’ti amhākaṃ dosaṃ dasseyyu’’nti tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu pañcapatiṭṭhitena vanditvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ paggayha ‘‘satasahassakappapamāṇe addhāne kato mittasanthavo ajja bhijjati, tumheva dakkhiṇā nāma, tumhākaṃ dakkhiṇamaggo vaṭṭati, mayaṃ mātugāmā nāma vāmajātikā, amhākaṃ vāmamaggo vaṭṭatī’’ti vanditvā maggaṃ paṭipajji. Tesaṃ dvedhābhūtakāle ayaṃ mahāpathavī ‘‘ahaṃ cakkavāḷasinerupabbatādayo dhāretuṃ sakkontīpi tumhākaṃ guṇe dhāretuṃ na sakkomī’’ti vadantī viya viravamānā akampittha. Ākāse asanisaddo viya pavatti, cakkavāḷapabbato unnādi.

Vị trưởng lão đi phía trước, quay lại nhìn rồi suy nghĩ: "Nàng Bhaddā Kāpilānī này là một phụ nữ quý giá nhất toàn cõi Diêm-phù-đề, đang đi theo sau ta. Rất có thể sẽ có người nghĩ rằng: 'Những người này dù đã xuất gia nhưng vẫn không thể rời xa nhau, họ đang làm điều không thích hợp.' Nếu có ai đó khởi lên tâm niệm xấu xa như vậy, họ sẽ phải đọa vào đường ác. Ta nên rời bỏ nàng mà đi." Nghĩ vậy, ngài tiếp tục đi về phía trước, thấy một ngã rẽ hai, bèn đứng lại ở đầu ngã rẽ. Nàng Bhaddā cũng đến, đảnh lễ rồi đứng lại. Bấy giờ, ngài nói với nàng: "Này Bhaddā, khi thấy một người phụ nữ như nàng đi theo sau ta, có thể sẽ có nhiều người khởi tâm xấu nghĩ rằng: 'Những người này dù đã xuất gia nhưng vẫn không thể rời xa nhau,' và họ sẽ phải đọa vào đường ác. Tại ngã rẽ này, nàng hãy chọn một con đường, còn ta sẽ đi con đường kia." "Vâng, thưa phu quân. Người nữ là một chướng ngại cho người xuất gia. Người ta sẽ thấy lỗi của chúng ta mà nói rằng: 'Dù đã xuất gia nhưng họ vẫn không rời nhau.'" Nói xong, nàng đi nhiễu quanh ngài ba vòng, đảnh lễ năm vóc sát đất tại bốn điểm, rồi chắp hai tay sáng ngời như mười móng tay hợp lại và nói: "Mối thân tình được tạo dựng trong suốt một trăm ngàn đại kiếp hôm nay phải tan vỡ. Phu quân thuộc về bên phải, con đường bên phải là hợp với người. Chúng con là nữ nhân, thuộc về bên trái, con đường bên trái là hợp với chúng con." Nói rồi, nàng đảnh lễ và bước đi trên con đường của mình. Vào lúc họ chia đôi ngả, đại địa này rung chuyển dữ dội, như thể đang gào lên: "Ta có thể nâng đỡ được cả dãy núi Thiết-vi, núi Tu-di, nhưng không thể nào mang nổi đức hạnh của các người!" Trên không trung, tiếng sấm nổ vang, và dãy núi Thiết-vi cũng rền vang.

Sammāsambuddhopi veḷuvanamahāvihāre kuṭiyaṃ nisinno pathavīkampanasaddaṃ sutvā ‘‘kissa nu kho pathavī kampatī’’ti āvajjento ‘‘pippalimāṇavo ca bhaddā ca kāpilānī maṃ uddissa appameyyaṃ sampattiṃ pahāya pabbajitā, tesaṃ viyogaṭṭhāne ubhinnaṃ guṇabalena ayaṃ pathavīkampo jāto, mayāpi etesaṃ saṅgahaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti gandhakuṭito nikkhamma sayameva pattacīvaramādāya asītimahātheresu kañci anāpucchā tigāvutamaggaṃ paccuggamanaṃ katvā rājagahassa ca nālandāya ca antare bahuputtanigrodhamūle pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi. Nisinno pana aññatarapaṃsukūliko viya anisīditvā buddhavesaṃ gahetvā asītihatthā buddharaṃsiyo vissajjento nisīdi. Iti tasmiṃ khaṇe paṇṇacchattasakaṭacakkakūṭāgārādippamāṇā buddharaṃsiyo ito [Pg.296] cito ca vippharantiyo vidhāvantiyo candasahassasūriyasahassauggamanakālaṃ viya kurumānā taṃ vanantaraṃ ekobhāsaṃ akaṃsu. Dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇasiriyā samujjalatārāgaṇena viya gaganaṃ, supupphitakamalakuvalayena viya salilaṃ vanantaraṃ virocittha. Nigrodharukkhassa khandho pakatiyā seto hoti, pattāni nīlāni pakkāni rattāni. Tasmiṃ pana divase sabbo nigrodho suvaṇṇavaṇṇova ahosi.

Đức Chánh Đẳng Giác, đang ngự trong cốc tại đại tịnh xá Veḷuvana, nghe tiếng động đất, Ngài suy xét: “Vì sao quả đất này lại rung chuyển?” và biết rằng: “Thanh niên Pippali và nàng Bhaddā Kāpilānī vì Ta mà từ bỏ tài sản vô lượng để xuất gia. Tại nơi họ chia tay nhau, do năng lực đức hạnh của cả hai mà trận động đất này phát sinh. Ta cũng nên thể hiện sự quan tâm đến họ.” Nghĩ vậy, Ngài đi ra khỏi hương thất, tự mình mang y bát, không hỏi ý kiến bất kỳ ai trong tám mươi vị đại trưởng lão, đi ngược đường ba do tuần để đón họ. Ngài đến ngồi kiết già dưới gốc cây đa Bahuputta, giữa thành Rājagaha và Nālandā. Khi ngồi, Ngài không ngồi như một vị Tỳ-khưu mặc y phấn tảo bình thường, mà hiện ra tướng Phật, phóng ra những tia hào quang của Đức Phật dài tám mươi hắc tay. Khi ấy, những tia hào quang của Đức Phật, có kích thước bằng lọng lá, bánh xe, nóc nhà, v.v., tỏa ra và lan đi khắp nơi, làm cho cả khu rừng rực sáng như thể một ngàn mặt trăng và một ngàn mặt trời cùng mọc lên. Khu rừng bừng sáng với vẻ huy hoàng của ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân, giống như bầu trời rực rỡ với những chòm sao lấp lánh, giống như mặt nước rực rỡ với những đóa sen và súng nở rộ. Thân cây đa vốn có màu trắng, lá màu xanh, lá chín màu đỏ. Nhưng vào ngày hôm đó, toàn bộ cây đa đều trở thành màu vàng ròng.

Mahākassapatthero taṃ disvā ‘‘ayaṃ amhākaṃ satthā bhavissati, imaṃ ahaṃ uddissa pabbajito’’ti diṭṭhaṭṭhānato paṭṭhāya onato gantvā tīsu ṭhānesu vanditvā ‘‘satthā me, bhante, bhagavā, sāvakohamasmi, satthā me, bhante, bhagavā, sāvakohamasmī’’ti (saṃ. ni. 2.154) āha. Atha naṃ bhagavā āha – ‘‘kassapa, sace tvaṃ imaṃ nipaccakāraṃ mahāpathaviyā kareyyāsi, sāpi dhāretuṃ na sakkuṇeyya. Tathāgatassa pana evaṃ guṇamahantataṃ jānatā tayā kato nipaccakāro mayhaṃ lomampi cāletuṃ na sakkoti. Nisīda, kassapa, dāyajjaṃ te dassāmī’’ti. Athassa bhagavā tīhi ovādehi upasampadaṃ adāsi. Datvā ca bahuputtanigrodhamūlato nikkhamitvā theraṃ pacchāsamaṇaṃ katvā maggaṃ paṭipajji. Satthu sarīraṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavicittaṃ, mahākassapassa sattamahāpurisalakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ, so kañcananāvāya pacchābaddho viya satthu padānupadikaṃ anugañchi. Satthā thokaṃ maggaṃ gantvā maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle nisajjākāraṃ dassesi. Thero ‘‘satthā nisīditukāmo’’ti ñatvā attano paṭapilotikaṃ saṅghāṭiṃ catugguṇaṃ katvā paññapesi.

Đại Trưởng lão Mahākassapa thấy vậy, liền nghĩ: “Đây chắc chắn là Bậc Đạo Sư của chúng ta, chính vì Ngài mà ta đã xuất gia.” Từ nơi trông thấy, ngài cúi mình đi tới, đảnh lễ ở ba nơi và bạch rằng: “Bạch Thế Tôn, Ngài là Bậc Đạo Sư của con, con là đệ tử của Ngài. Bạch Thế Tôn, Ngài là Bậc Đạo Sư của con, con là đệ tử của Ngài.” Bấy giờ, Đức Thế Tôn bảo ngài: “Này Kassapa, nếu ông thể hiện sự cung kính này đối với đại địa, thì đại địa cũng không thể chịu đựng nổi. Nhưng sự cung kính mà ông, người biết rõ sự vĩ đại về đức hạnh của Như Lai, đã thể hiện, cũng không làm lay động được một sợi lông của ta. Hãy ngồi xuống, Kassapa, ta sẽ trao cho ông tài sản thừa kế.” Sau đó, Đức Thế Tôn đã ban cho ngài lễ thọ cụ túc giới bằng ba lời giáo huấn. Sau khi ban giới xong, Ngài rời khỏi gốc cây đa Bahuputta, để vị trưởng lão đi theo sau làm thị giả, rồi tiếp tục lên đường. Thân của Bậc Đạo Sư được trang hoàng lộng lẫy với ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân, còn thân của ngài Mahākassapa được trang điểm bằng bảy tướng tốt của bậc đại nhân. Ngài đi theo gót Bậc Đạo Sư, như thể được buộc vào sau một chiếc thuyền vàng. Bậc Đạo Sư đi một đoạn đường ngắn, rồi rời khỏi con đường và biểu lộ ý muốn ngồi xuống dưới một gốc cây. Vị trưởng lão biết rằng: “Bậc Đạo Sư muốn ngồi,” liền lấy tấm y tăng-già-lê bằng vải cũ của mình, gấp làm tư và trải ra.

Satthā tattha nisīditvā hatthena cīvaraṃ parimajjanto ‘‘mudukā kho tyāyaṃ, kassapa, paṭapilotikā saṅghāṭī’’ti āha (saṃ. ni. 2.154). So ‘‘satthā me saṅghāṭiyā mudubhāvaṃ kathesi, pārupitukāmo bhavissatī’’ti ñatvā ‘‘pārupatu, bhante, bhagavā saṅghāṭi’’nti āha. ‘‘Kiṃ tvaṃ pārupissasi, kassapā’’ti? ‘‘Tumhākaṃ nivāsanaṃ labhanto pārupissāmi, bhante’’ti. ‘‘Kiṃ pana tvaṃ, kassapa, imaṃ paribhogajiṇṇaṃ paṃsukūlaṃ dhāretuṃ sakkhissasi, mayā hi imassa paṃsukūlassa gahitadivase udakapariyantaṃ katvā mahāpathavī kampi, imaṃ buddhaparibhogajiṇṇacīvaraṃ [Pg.297] nāma na sakkā parittaguṇena dhāretuṃ, paṭibalenevidaṃ paṭipattipūraṇasamatthena jātipaṃsukūlikena dhāretuṃ vaṭṭatī’’ti vatvā therena saddhiṃ cīvaraṃ parivattesi.

Bậc Đạo Sư ngồi xuống đó, lấy tay xoa tấm y và nói: “Này Kassapa, tấm y tăng-già-lê bằng vải cũ này của ông thật mềm mại.” Ngài Kassapa nghĩ: “Bậc Đạo Sư nói về sự mềm mại của tấm y tăng-già-lê của ta, chắc hẳn Ngài muốn đắp nó,” liền bạch rằng: “Bạch Thế Tôn, xin Ngài hãy đắp tấm y tăng-già-lê này.” “Vậy ông sẽ đắp gì, Kassapa?” “Bạch Thế Tôn, nếu con được nhận y nội của Ngài, con sẽ đắp y ấy.” “Nhưng này Kassapa, ông có thể mặc tấm y phấn tảo đã cũ do ta dùng này không? Vào ngày ta nhặt tấm y phấn tảo này, đại địa đã rung chuyển đến tận mép nước. Tấm y đã được một vị Phật dùng qua này không thể được mặc bởi một người có ít đức hạnh. Chỉ người có năng lực, một người thực hành hạnh phấn tảo thuần túy, có khả năng hoàn thành sự thực hành, mới xứng đáng mặc nó.” Nói xong, Ngài đã đổi y với vị trưởng lão.

Evaṃ cīvaraṃ parivattetvā therassa cīvaraṃ bhagavā pārupi, satthu cīvaraṃ thero. Tasmiṃ khaṇe acetanāpi ayaṃ mahāpathavī ‘‘dukkaraṃ, bhante, akattha, attano pārutacīvaraṃ sāvakena parivattitapubbaṃ nāma nāhosi, ahaṃ tumhākaṃ guṇaṃ dhāretuṃ na sakkomī’’ti vadantī viya udakapariyantaṃ katvā kampi. Theropi ‘‘laddhaṃ me buddhānaṃ paribhogacīvaraṃ, kiṃ me idāni uttari kattabba’’nti unnatiṃ akatvā satthu santikeyeva terasa dhutaguṇe samādāya sattadivasamattaṃ puthujjano ahosi. Aṭṭhame divase saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Atha naṃ satthā ‘‘kassapo, bhikkhave, candūpamo kulāni upasaṅkamati, apakasseva kāyaṃ apakassa cittaṃ niccanavako kulesu appagabbho’’ti (saṃ. ni. 2.146) evamādinā pasaṃsitvā aparabhāge ariyagaṇamajjhe nisinno ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dhutavādānaṃ yadidaṃ mahākassapo’’ti (a. ni. 1.188, 191) dhutavādānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi.

Sau khi đổi y như vậy, Đức Thế Tôn đắp y của vị trưởng lão, và vị trưởng lão đắp y của Bậc Đạo Sư. Vào khoảnh khắc ấy, dù vô tri, đại địa này cũng rung chuyển đến tận mép nước, như thể đang nói rằng: “Bạch các Ngài, các Ngài đã làm một việc khó làm! Chưa từng có tiền lệ một vị Phật đổi y mình đang mặc với một vị đệ tử. Con không thể chịu đựng nổi đức hạnh của hai Ngài.” Vị trưởng lão cũng không hề khởi tâm kiêu mạn rằng: “Ta đã nhận được tấm y mà một vị Phật đã dùng, giờ đây ta còn phải làm gì hơn nữa?” Thay vào đó, ngài đã thọ trì mười ba pháp đầu-đà ngay trước mặt Bậc Đạo Sư và vẫn còn là một phàm nhân trong bảy ngày. Vào ngày thứ tám, ngài đã đắc quả A-la-hán cùng với các tuệ phân tích. Sau đó, Bậc Đạo Sư đã tán thán ngài bằng những lời như: “Này các Tỳ-khưu, Kassapa khi đến các gia đình thì giống như mặt trăng, thân và tâm luôn giữ khoảng cách, luôn như người mới tu, không suồng sã trong các gia đình.” Về sau, khi đang ngồi giữa chúng Thánh, Ngài đã đặt ngài vào vị trí tối thượng trong số những người thực hành hạnh đầu-đà: “Này các Tỳ-khưu, trong số các đệ tử Tỳ-khưu của ta, những người thực hành hạnh đầu-đà, Mahākassapa là đệ nhất.”

398. Evaṃ bhagavatā etadaggaṭṭhāne ṭhapito āyasmā mahākassapo mahāsāvakabhāvaṃ patto attano pubbakammaṃ saritvā somanassavasenaṃ pubbacaritāpadānaṃ pakāsento padumuttarassa bhagavatotiādimāha. Tattha padumuttarassāti tassa kira bhagavato mātukucchito nikkhamanakālato paṭṭhāya pādānaṃ nikkhepanasamaye akkantakkantapāde satasahassapattā padumā pathaviṃ bhinditvā uṭṭhahiṃsu. Tasmāssa taṃ nāmaṃ ahosi. Sakalasattanikāyesu ekekena satasatapuññe kate tassa puññassa sataguṇapuññānaṃ katattā bhagavatoti attho. Lokajeṭṭhassa tādinoti sattalokassa padhānabhūtassa iṭṭhāniṭṭhesu akampiyabhāvaṃ pattattā tādino. Nibbute lokanāthamhīti sattalokassa paṭisaraṇabhūte bhagavati khandhaparinibbānena parinibbute, adassanaṃ gateti attho. Pūjaṃ kubbanti santhunoti sadevakassa lokassa sāsanato ‘‘satthā’’ti laddhanāmassa bhagavato sādhukīḷaṃ kīḷantā pūjaṃ karontīti sambandho.

398. Trưởng lão Mahākassapa, người đã được đức Thế Tôn đặt vào địa vị tối thượng như vậy, đã đạt đến trạng thái đại thinh văn, khi tưởng nhớ lại tiền nghiệp của mình, với tâm hoan hỷ, muốn tuyên thuyết về tiền thân sự nghiệp, đã nói lên (những lời kệ) bắt đầu bằng "Padumuttarassa bhagavato". Trong đó, (câu) "Padumuttarassa" (có nghĩa là): nghe nói rằng, của đức Thế Tôn ấy, kể từ lúc xuất khỏi thai mẹ, vào lúc đặt chân xuống, tại mỗi nơi bàn chân dẫm lên, những đóa hoa sen có trăm ngàn cánh đã nứt đất trồi lên. Vì thế, Ngài đã có danh hiệu ấy. (Về từ) "Bhagavato", ý nghĩa là: vì đã thực hiện những phước thiện gấp trăm lần phước thiện ấy khi mỗi chúng sanh trong tất cả các loài chúng sanh thực hiện hàng trăm phước thiện. (Về câu) "Lokajeṭṭhassa tādino", (ý nghĩa là): là bậc tối thắng trong thế giới chúng sanh, là bậc "tādī" (bất động) vì đã đạt đến trạng thái không lay động trước các đối tượng khả ý và bất khả ý. (Về câu) "Nibbute lokanāthamhi", ý nghĩa là: khi đức Thế Tôn, là nơi nương tựa của thế giới chúng sanh, đã nhập vô dư y Niết-bàn bằng sự tịch diệt của các uẩn, đã đi đến chỗ không còn được nhìn thấy. (Về câu) "Pūjaṃ kubbanti santhuno", nên liên kết như vầy: (họ) thực hiện sự cúng dường, đang thực hiện sự vui chơi của người thiện đối với đức Thế Tôn, bậc đã có danh hiệu là "Bậc Đạo Sư" do sự giáo huấn cho thế gian cùng với chư thiên.

399. Aggiṃ [Pg.298] cinantī janatāti janasamūhā āḷāhanatthāya aggiṃ cinantā rāsiṃ karontā āsamantato moditā santuṭṭhā pakārena moditā santuṭṭhā pūjaṃ karontīti sambandho. Tesu saṃvegajātesūti tesu janasamūhesu saṃvegappattesu utrāsaṃ labhantesu me mayhaṃ pīti hāso udapajjatha pātubhavīti attho.

399. (Về câu) "Aggiṃ cinantī janatā", (nên hiểu là): các nhóm người chất củi lửa để hỏa táng, tạo thành một đống, từ khắp bốn phía, hoan hỷ, hài lòng, hoan hỷ, hài lòng một cách đặc biệt, thực hiện sự cúng dường, nên liên kết như vậy. (Về câu) "Tesu saṃvegajātesū", ý nghĩa là: trong các nhóm người ấy, khi họ đạt đến sự xúc động, cảm thấy kinh sợ, niềm hoan hỷ và vui mừng của ta đã khởi sanh, đã hiện khởi.

400. Ñātimitte samānetvāti mama bandhusahāye samānetvā rāsiṃ katvā. Mahāvīro bhagavā parinibbuto adassanaṃ agamāsīti idaṃ vacanaṃ abraviṃ kathesinti sambandho. Handa pūjaṃ karomaseti handāti vossaggatthe nipāto, tena kāraṇena mayaṃ sabbe samāgatā pūjaṃ karomāti attho. Seti nipāto.

400. (Về câu) "Ñātimitte samānetvā", (có nghĩa là): tập hợp bà con thân hữu của ta lại, gom thành một nhóm. (Ta) đã nói, đã kể lại lời này: "Đức Thế Tôn, bậc Đại Anh Hùng, đã nhập Niết-bàn, đã đi đến chỗ không còn được nhìn thấy", nên liên kết như vậy. (Về câu) "Handa pūjaṃ karomase", "handa" là một bất biến từ có nghĩa là khuyến khích; vì lý do đó, ý nghĩa là: "Tất cả chúng ta hãy cùng nhau tụ họp lại để cúng dường". "Se" là một bất biến từ.

401. Sādhūti te paṭissutvāti te mama ñātimittā sādhu iti sundaraṃ bhaddakaṃ iti paṭisuṇitvā mama vacanaṃ sampaṭichitvā me mayhaṃ bhiyyo atirekaṃ hāsaṃ pītiṃ janiṃsu uppādesunti attho.

401. (Về câu) "Sādhūti te paṭissutvā", ý nghĩa là: những người bà con thân hữu ấy của ta đã vâng lời rằng: "Lành thay!", "Tốt đẹp thay!", "Hay thay!", đã chấp nhận lời nói của ta, đã làm phát sanh, đã tạo ra cho ta niềm vui mừng, niềm hoan hỷ càng thêm bội phần.

402. Tato attano katapuññasañcayaṃ dassento buddhasmiṃ lokanāthamhītiādimāha. Satahatthaṃ uggataṃ ubbiddhaṃ diyaḍḍhahatthasataṃ vitthataṃ, vimānaṃ nabhasi ākāse uggataṃ agghiyaṃ, sukataṃ sundarākārena kataṃ, katvā kāretvā ca puññasañcayaṃ puññarāsiṃ kāhāsiṃ akāsinti sambandho.

402. Sau đó, muốn chỉ ra sự tích lũy phước thiện đã làm của mình, ngài đã nói lên (những lời kệ) bắt đầu bằng "buddhasmiṃ lokanāthamhi". (Ta) đã làm và đã khiến người khác làm vật trang trí được làm khéo léo, được làm với hình dáng đẹp đẽ, (và) lâu đài cao một trăm hắc tay, vươn lên, rộng một trăm năm mươi hắc tay, vươn lên trên hư không, trên bầu trời, (nhờ đó ta) đã tạo ra, đã làm nên sự tích lũy phước thiện, khối phước thiện, nên liên kết như vậy.

403. Katvāna agghiyaṃ tatthāti tasmiṃ cetiyapūjanaṭṭhāne tālapantīhi tālapāḷīhi cittitaṃ sobhitaṃ agghiyaṃ katvāna kāretvā ca sakaṃ cittaṃ attano cittaṃ pasādetvā cetiyaṃ pūjayuttamanti uttamaṃ buddhadhātunidhāpitaṃ cetiyaṃ pūjayinti sambandho.

403. (Về câu) "Katvāna agghiyaṃ tattha", (có nghĩa là): tại nơi cúng dường bảo tháp ấy, sau khi đã làm và đã khiến người khác làm vật trang trí được làm cho rực rỡ, lộng lẫy bằng những hàng lá thốt nốt, và làm cho tâm của mình, tâm của tự thân được trong sạch. (Về câu) "cetiyaṃ pūjay'uttamaṃ", (nên hiểu là): (ta) đã cúng dường bảo tháp tối thượng, nơi tôn trí xá-lợi của đức Phật, nên liên kết như vậy.

404. Tassa cetiyassa mahimaṃ dassento aggikkhandhovātiādimāha. Tattha aggikkhandhovāti ākāse jalamāno aggikkhandhova aggirāsi iva taṃ cetiyaṃ sattahi ratanehi jalati phullito vikasitapuppho sālarukkharājā iva ākāse indalaṭṭhīva indadhanu iva ca catuddisā catūsu disāsu obhāsati vijjotatīti sambandho.

404. Muốn chỉ ra sự vĩ đại của bảo tháp ấy, ngài đã nói lên (những lời kệ) bắt đầu bằng "aggikkhandhova". Trong đó, (câu) "aggikkhandhova" (có nghĩa là): bảo tháp ấy tỏa sáng với bảy loại bảo vật, giống như một khối lửa, một đống lửa đang cháy trên hư không; và giống như một cây sala chúa đang nở hoa, hoa đã bung nở; và giống như cầu vồng, như cây gậy của trời Đế-thích trên hư không, chiếu sáng, tỏa rạng khắp bốn phương, trong bốn hướng, nên liên kết như vậy.

405. Tattha [Pg.299] cittaṃ pasādetvāti tasmiṃ jotamānadhātugabbhamhi cittaṃ manaṃ pasādetvā somanassaṃ katvā tena cittappasādena bahuṃ anekappakāraṃ kusalaṃ puññaṃ katvāna ‘‘dhātugabbhe ca sāsane ca ettakāni puññāni mayā katānī’’ti evaṃ puññakammaṃ saritvāna kālaṃkatvā tidasaṃ tāvatiṃsabhavanaṃ suttappabuddho viya ahaṃ upapajjiṃ jātoti sambandho.

405. (Về câu) "Tattha cittaṃ pasādetvā", (nên hiểu là): tại nơi bảo tháp chứa xá-lợi đang tỏa sáng ấy, sau khi làm cho tâm, cho ý được trong sạch, làm cho tâm hoan hỷ, và do sự trong sạch của tâm ấy, sau khi đã làm nhiều phước thiện, nhiều loại công đức, và sau khi tưởng nhớ lại nghiệp phước thiện như vậy rằng: "Bấy nhiêu phước thiện này đã được ta làm nơi bảo tháp chứa xá-lợi và trong giáo pháp", sau khi mệnh chung, ta đã sanh lên, đã được sanh ra ở cõi trời Ba Mươi Ba, cung trời Đao-lợi, giống như người ngủ vừa thức dậy, nên liên kết như vậy.

406. Attano uppannadevaloke laddhasampattiṃ dassento sahassayuttantiādimāha. Tattha hayavāhiṃ sindhavasahassayojitaṃ dibbarathaṃ adhiṭṭhito. Sattahi bhūmīhi saṃ suṭṭhu uggataṃ ubbiddhaṃ uccaṃ mayhaṃ bhavanaṃ vimānaṃ ahosīti attho.

406. Muốn chỉ ra tài sản đã đạt được ở cõi trời nơi mình đã sanh lên, ngài đã nói lên (những lời kệ) bắt đầu bằng "sahassayuttaṃ". Trong đó, ý nghĩa là: (ta) đã ngự trên cỗ xe trời được thắng bởi một ngàn con ngựa Sindhu, ngựa kéo xe. Lâu đài, cung điện của ta đã hiện hữu, có bảy tầng, cao vút, vươn lên, cao lớn.

407. Tasmiṃ vimāne sabbasovaṇṇamayā sakalasovaṇṇamayāni kūṭāgārasahassāni ahuṃ ahesunti attho. Sakatejena attano ānubhāvena sabbā dasa disā pabhāsayaṃ obhāsentāni jalanti vijjotantīti sambandho.

407. Ý nghĩa là: trong lâu đài ấy, đã có, đã hiện hữu một ngàn lầu các hoàn toàn bằng vàng, tất cả đều bằng vàng. Bằng uy lực của chính mình, bằng oai lực của tự thân, (chúng) tỏa sáng, rực rỡ, chiếu sáng, làm rạng rỡ tất cả mười phương, nên liên kết như vậy.

408. Tasmiṃ mayhaṃ pātubhūtavimāne aññepi niyyūhā pamukhasālāyo santi vijjanti. Kiṃ bhūtā? Lohitaṅgamayā rattamaṇimayā tadā tepi niyyūhā catasso disā ābhāya pabhāya jotantīti sambandho.

408. Trong lâu đài đã hiện khởi của ta ấy, cũng có những chòi canh, những sảnh đường phía trước khác. Chúng như thế nào? (Chúng) làm bằng hồng ngọc, làm bằng ngọc ma-ni màu đỏ. Khi ấy, những chòi canh ấy tỏa sáng khắp bốn phương bằng ánh sáng, bằng quang minh, nên liên kết như vậy.

410. Sabbe deve sakalachadevaloke deve abhibhomi abhibhavāmi. Kassa phalanti ce? Mayā katassa puññakammassa idaṃ phalanti attho.

410. Ta vượt trội, ta chiến thắng tất cả chư thiên, (tức là) chư thiên trong toàn thể sáu cõi trời dục giới. Nếu hỏi: "Đây là quả của cái gì?", ý nghĩa là: "Đây là quả của nghiệp phước thiện do ta đã làm".

411. Tato manussasampattiṃ dassento saṭṭhikappasahassamhītiādimāha. Tattha ito kappato heṭṭhā saṭṭhisahassakappamatthake cāturanto catumahādīpavanto vijitāvī sabbaṃ paccatthikaṃ vijitavanto ahaṃ ubbiddho nāma cakkavattī rājā hutvā pathaviṃ āvasiṃ rajjaṃ kāresinti sambandho.

411. Sau đó, muốn chỉ ra tài sản ở cõi người, ngài đã nói lên (những lời kệ) bắt đầu bằng "saṭṭhikappasahassamhi". Trong đó, (nên hiểu là): vào kiếp thứ sáu mươi ngàn tính ngược lại từ kiếp này, ta, sau khi trở thành vị vua chuyển luân tên là Ubbiddha, là người chinh phục bốn phương, làm chủ bốn châu lớn, là người chiến thắng, đã chinh phục tất cả kẻ thù, đã cai trị trái đất, đã trị vì vương quốc, nên liên kết như vậy.

412-4. Tatheva bhaddake kappeti pañcabuddhapaṭimaṇḍitattā bhaddake nāma kappe. Tiṃsakkhattuṃ tiṃsajātiyā catudīpamhi issaro padhāno cakkaratanādīhi [Pg.300] sattahi ratanehi sampanno samaṅgībhūto sakakammābhiraddho attano kamme dasa rājadhamme abhiraddho allīno cakkavattī rājā amhī ahosinti sambandho. Attano cakkavattikāle anubhūtasampattiṃ dassento ‘‘tatthāpi bhavanaṃ mayha’’ntiādimāha. Tattha tasmiṃ cakkavattirajjamhi mayhaṃ bhavanaṃ mama pāsādaṃ indalaṭṭhīva uggataṃ ākāse ṭhitavijjotamānā vijjullatā iva uggataṃ sattabhūmikādibhedehi uccaṃ āyāmato dīghato ca uccato ca catuvīsatiyojanaṃ vitthārato dvādasayojanaṃ ahosīti sambandho. Sabbesaṃ janānaṃ manaṃ allīnabhāvena rammaṇaṃ nāma nagaraṃ ahosīti attho. Daḷhehi dvādasahatthehi vā tiṃsahatthehi vā uccehi pākāratoraṇehi sampannanti dasseti.

412-4. Tatheva bhaddake kappe: Do được trang nghiêm bởi năm vị Phật nên có tên là kiếp hiền thiện. Tiṃsakkhattuṃ: ba mươi lần, tiṃsajātiyā: trong ba mươi kiếp, là đấng tối cao, là chủ tể trong bốn châu, đầy đủ, sung mãn với bảy báu vật như bánh xe báu v.v., hoan hỷ, gắn bó với phận sự của mình là mười vương pháp, ta đã là vua chuyển luân. Đây là mối liên hệ. Để trình bày về tài sản đã hưởng thụ trong thời làm vua chuyển luân, ngài đã nói: ‘‘tatthāpi bhavanaṃ mayha’’nti v.v... Ở đó, trong vương quốc chuyển luân ấy, cung điện của ta, lâu đài của ta mọc lên như một tia chớp, mọc lên như một dây leo chớp sáng chói trên không trung, cao do có các tầng như bảy tầng v.v., chiều dài và chiều cao là hai mươi bốn do-tuần, chiều rộng là mười hai do-tuần. Đây là mối liên hệ. Do tâm của tất cả mọi người đều quyến luyến nên đã có thành phố tên là Rammaṇa (Khả ái). Đây là ý nghĩa. Trình bày rằng (thành phố ấy) được trang bị các cổng thành và tường thành cao mười hai hoặc ba mươi hắc-tay, vững chắc.

415-20. Tadaḍḍhakaṃ tato aḍḍhakaṃ aḍḍhatiyasatayojananti attho. Pakkhittā paṇṇavīsatīti vīsatiāpaṇapakkhittaṃ nirantaraṃ vīthiparicchedanti attho. Brāhmaññakulasambhūtoti brāhmaṇakule sujāto. Sesaṃ vuttanayattā suviññeyyamevāti.

415-20. Tadaḍḍhakaṃ: một nửa từ đó, có nghĩa là hai trăm năm mươi do-tuần. Pakkhittā paṇṇavīsatīti: có nghĩa là khu phố không có khoảng trống, được phân chia bởi hai mươi cửa hàng được thêm vào. Brāhmaññakulasambhūtoti: sanh tốt đẹp trong dòng dõi Bà-la-môn. Phần còn lại nên được hiểu rõ theo phương pháp đã được trình bày.

Mahākassapattheraapadānavaṇṇanā samattā.

Phần giải thích về Bổn sự của trưởng lão Mahākassapa đã hoàn tất.

3-4. Anuruddhattheraapadānavaṇṇanā

3-4. Chú giải Apadāna về trưởng lão Anuruddha

Sumedhaṃ bhagavantāhantiādikaṃ āyasmato anuruddhattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle vibhavasampanne kuṭumbikakule nibbatti. Vayappatto ekadivasaṃ vihāraṃ gantvā satthu santike dhammaṃ suṇanto satthārā ekaṃ bhikkhuṃ dibbacakkhukānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā sayampi taṃ dānaṃ patthetvā satasahassabhikkhuparivārassa bhagavato sattāhaṃ mahādānaṃ pavattetvā sattame divase bhagavato bhikkhusaṅghassa ca uttamāni vatthāni datvā paṇidhānaṃ akāsi. Satthāpissa anantarāyena samijjhanabhāvaṃ disvā ‘‘anāgate gotamassa sammāsambuddhassa sāsane dibbacakkhukānaṃ aggo bhavissatī’’ti byākāsi. Sopi tattha puññāni karonto satthari parinibbute sattayojanike kanakathūpe [Pg.301] bahukaṃsapātiyo dīparukkhehi dīpakapallikāhi ca ‘‘dibbacakkhuñāṇassa upanissayo hotū’’ti uḷāraṃ dīpapūjaṃ akāsi. Evaṃ yāvajīvaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto kassapassa bhagavato kāle bārāṇasiyaṃ kuṭumbikagehe nibbattitvā viññutaṃ patto satthari parinibbute niṭṭhite yojanike kanakathūpe bahukaṃsapātiyo sappimaṇḍassa pūretvā majjhe ca ekekaṃ guḷapiṇḍaṃ ṭhapetvā mukhavaṭṭiyā mukhavaṭṭiṃ phusāpento cetiyaṃ parikkhipāpesi. Attanā gahitakaṃsapātiṃ sappimaṇḍassa pūretvā sahassavaṭṭiyo jālāpetvā sīse ṭhapetvā sabbarattiṃ cetiyaṃ anupariyāyi.

(Câu) bắt đầu bằng "Sumedhaṃ bhagavantaṃ" là Bổn sự của Tôn giả Anuruddha. Vị này cũng vậy, đã tạo công đức nền tảng nơi các vị Phật quá khứ, trong các kiếp sống ở nơi này nơi kia, đã tích lũy các phước thiện là nhân duyên cho sự thoát khỏi vòng luân hồi, và đã sanh vào một gia đình gia chủ giàu có trong thời của Đức Thế Tôn Padumuttara. Khi đến tuổi trưởng thành, một ngày nọ, ngài đi đến tu viện, trong khi đang nghe Pháp nơi Đức Đạo Sư, ngài thấy Đức Đạo Sư đặt một vị Tỳ-khưu vào địa vị tối thượng trong số những vị có thiên nhãn. Chính ngài cũng mong muốn địa vị ấy, đã thực hiện đại thí trong bảy ngày cho Đức Thế Tôn cùng với một trăm ngàn Tỳ-khưu tùy tùng. Vào ngày thứ bảy, sau khi dâng cúng y phục thượng hạng cho Đức Thế Tôn và Tăng chúng, ngài đã phát nguyện. Đức Đạo Sư cũng thấy được sự thành tựu không chướng ngại của ngài, đã thọ ký rằng: "Trong tương lai, trong giáo pháp của Đức Chánh Đẳng Giác Gotama, vị này sẽ là vị tối thượng trong số những người có thiên nhãn." Vị ấy cũng vậy, đã làm các phước thiện ở đó. Khi Đức Đạo Sư nhập Niết-bàn, tại bảo tháp bằng vàng cao bảy do-tuần, ngài đã thực hiện một cuộc cúng dường đèn lớn lao với nhiều chén đồng, cây đèn, và đĩa đèn, với ý nguyện: "Mong rằng đây là nhân duyên hỗ trợ cho thiên nhãn trí." Như vậy, sau khi làm phước thiện suốt đời, ngài luân hồi trong cõi trời và người. Trong thời của Đức Thế Tôn Kassapa, ngài sanh ra trong một gia đình gia chủ ở Bārāṇasī, và đã đạt đến sự hiểu biết. Khi Đức Đạo Sư nhập Niết-bàn, tại bảo tháp bằng vàng cao một do-tuần đã được hoàn thành, ngài đã cho đặt xung quanh bảo tháp nhiều chén đồng chứa đầy bơ lỏng, và ở giữa mỗi chén đặt một viên đường phèn, làm cho vành chén này chạm vào vành chén kia. Ngài đã đổ đầy bơ lỏng vào chén đồng do chính mình cầm, thắp sáng một ngàn tim đèn, đặt lên đầu, và đi nhiễu quanh bảo tháp suốt cả đêm.

Evaṃ tasmimpi attabhāve yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devaloke nibbattitvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cuto anuppanne buddhe bārāṇasiyaṃyeva duggatakule nibbatti, ‘‘annabhāro’’tissa nāmaṃ ahosi. So sumanaseṭṭhissa nāma gehe kammaṃ karonto jīvati. Ekadivasaṃ so upariṭṭhaṃ nāma paccekabuddhaṃ nirodhasamāpattito vuṭṭhāya gandhamādanapabbatato ākāsenāgantvā bārāṇasīnagaradvāre otaritvā cīvaraṃ pārupitvā nagare piṇḍāya carantaṃ disvā pasannamānaso pattaṃ gahetvā attano atthāya ṭhapitaṃ bhāgabhattaṃ patte pakkhipitvā paccekabuddhassa dātukāmo ārabhi. Bhariyāpissa attano bhāgabhattañca tattheva pakkhipi. So taṃ netvā paccekabuddhassa hatthe ṭhapesi. Paccekabuddho taṃ gahetvā anumodanaṃ katvā pakkāmi. Taṃ divasaṃ sumanaseṭṭhissa chatte adhivatthā devatā – ‘‘aho dānaṃ, paramadānaṃ, upariṭṭhe suppatiṭṭhita’’nti mahāsaddena anumodi. Taṃ sutvā sumanaseṭṭhi – ‘‘evaṃ devatāya anumoditaṃ idameva uttamadāna’’nti cintetvā tattha pattiṃ yāci. Annabhāro pana tassa pattiṃ adāsi. Tena pasannacitto sumanaseṭṭhi tassa sahassaṃ datvā ‘‘ito paṭṭhāya tuyhaṃ sahatthena kammakaraṇakiccaṃ natthi, patirūpaṃ gehaṃ katvā niccaṃ vasāhī’’ti āha.

Như vậy, trong kiếp sống ấy, sau khi làm điều thiện suốt đời, ngài sanh vào cõi trời. Sống ở đó cho đến hết tuổi thọ, sau khi mệnh chung từ đó, vào thời không có Đức Phật xuất hiện, ngài sanh vào một gia đình nghèo khó ở chính Bārāṇasī. Tên của ngài là Annabhāra. Ngài sống bằng cách làm việc trong nhà của một trưởng giả tên là Sumana. Một ngày nọ, ngài thấy một vị Phật Độc Giác tên là Upariṭṭha, sau khi xuất khỏi Diệt tận định, từ núi Gandhamādana bay đến bằng đường không, hạ xuống tại cổng thành Bārāṇasī, đắp y và đi khất thực trong thành phố. Với tâm hoan hỷ, ngài lấy bát, bỏ phần cơm dành cho mình đã được để riêng vào bát, và bắt đầu muốn dâng cúng cho vị Phật Độc Giác. Vợ của ngài cũng bỏ phần cơm của mình vào đó. Ngài mang bát đó đến và đặt vào tay của vị Phật Độc Giác. Vị Phật Độc Giác nhận lấy, nói lời tùy hỷ rồi ra đi. Vào ngày hôm đó, vị thiên nữ trú ngụ trong cây lọng của trưởng giả Sumana đã tùy hỷ với một tiếng lớn: "Ôi, sự bố thí! Sự bố thí tối thượng! Đã được khéo đặt cúng dường nơi ngài Upariṭṭha!" Nghe vậy, trưởng giả Sumana suy nghĩ: "Sự bố thí được vị thiên nữ tùy hỷ như vậy chính là sự bố thí tối thượng," và đã xin hồi hướng phước báu ở đó. Annabhāra đã hồi hướng phước báu cho ông. Do đó, với tâm hoan hỷ, trưởng giả Sumana đã cho ngài một ngàn (đồng tiền) và nói: "Kể từ nay, ngươi không cần phải tự tay làm việc nữa. Hãy xây một ngôi nhà tương xứng và sống ở đó luôn."

Yasmā nirodhasamāpattito vuṭṭhitassa paccekabuddhassa dinnapiṇḍapāto taṃ divasameva uḷāravipāko hoti, tasmā sumanaseṭṭhi rañño santikaṃ gacchanto taṃ gahetvā agamāsi. Rājā pana taṃ ādaravasena olokesi. Seṭṭhi – ‘‘mahārāja, ayaṃ oloketabbayuttoyevā’’ti vatvā [Pg.302] tadā tena katakammaṃ attanāpissa sahassadinnabhāvañca kathesi. Taṃ sutvā rājā tassa tussitvā sahassaṃ datvā ‘‘asukasmiṃ ṭhāne gehaṃ katvā vasāhī’’ti gehaṭṭhānamassa āṇāpesi. Tassa taṃ ṭhānaṃ sodhāpentassa mahantā mahantā nidhikumbhiyo uṭṭhahiṃsu. So tā disvā rañño ārocesi. Rājā sabbaṃ dhanaṃ uddharāpetvā rāsikataṃ disvā – ‘‘ettakaṃ dhanaṃ imasmiṃ nagare kassa gehe atthī’’ti pucchi. ‘‘Na kassaci, devā’’ti. ‘‘Tena hi ayaṃ annabhāro imasmiṃ nagare mahādhanaseṭṭhi nāma hotū’’ti taṃ divasameva tassa seṭṭhichattaṃ ussāpesi.

Bởi vì vật thực cúng dường đến vị Phật Độc Giác vừa xuất khỏi thiền diệt tận định có quả báo to lớn ngay trong ngày hôm ấy, do đó trưởng giả Sumana trong khi đi đến yết kiến đức vua đã mang theo vật thực ấy. Và đức vua đã nhìn vật thực ấy với lòng tôn kính. Vị trưởng giả thưa rằng: ‘Tâu đại vương, vật này quả thật đáng được chiêm ngưỡng,’ rồi kể lại việc làm đã được thực hiện bởi người kia và cả việc chính mình đã cho người ấy một ngàn (đồng tiền). Nghe vậy, đức vua hoan hỷ với ông, ban cho một ngàn (đồng tiền) và ra lệnh cho ông một nơi để ở: ‘Hãy xây nhà và sống ở nơi kia.’ Trong khi ông cho dọn dẹp nơi ấy, những hũ chôn giấu của cải rất lớn đã trồi lên. Ông thấy chúng và trình báo lên đức vua. Đức vua cho khai quật tất cả của cải lên, và khi thấy chúng được chất thành đống, ngài hỏi: ‘Trong thành phố này, nhà của ai có nhiều của cải đến thế?’ ‘Tâu Thiên tử, không có của ai cả.’ ‘Nếu vậy, thì người mang cơm này hãy được gọi là đại phú trưởng giả trong thành phố này.’ Ngay trong ngày hôm ấy, ngài đã cho dựng lọng trưởng giả cho ông.

So seṭṭhi hutvā yāvajīvaṃ kalyāṇakammaṃ katvā devaloke nibbatto, dīgharattaṃ devamanussesu saṃsaritvā amhākaṃ bhagavato uppajjanakakāle kapilavatthunagare sukkodanasakkassa gehe paṭisandhiṃ gaṇhi. Tassa jātassa anuruddhoti nāmaṃ akaṃsu. So mahānāmasakkassa kaniṭṭhabhātā bhagavato cūḷapitu putto paramasukhumālo mahāpuñño ahosi. Suvaṇṇapātiyaṃyeva cassa bhattaṃ uppajji. Athassa mātā ekadivasaṃ ‘‘mama putto natthīti padaṃ na jānāti, taṃ jānāpessāmī’’ti cintetvā ekaṃ suvaṇṇapātiṃ tucchakaṃyeva aññāya suvaṇṇapātiyā pidahitvā tassa pesesi, antarāmagge devatā taṃ, dibbapūvehi pūresuṃ. Evaṃ mahāpuñño tiṇṇaṃ utūnaṃ anucchavikesu tīsu pāsādesu alaṅkatanāṭakitthīhi parivuto devo viya mahāsampattiṃ anubhavi.

Vị ấy, sau khi trở thành trưởng giả, đã làm các thiện nghiệp cho đến trọn đời rồi sanh vào cõi trời. Sau khi luân hồi trong cõi trời và cõi người một thời gian dài, vào thời điểm Đức Thế Tôn của chúng ta đản sanh, vị ấy đã thọ sanh trong nhà của Thích tử Sukkodana ở thành Kapilavatthu. Khi ngài được sinh ra, họ đã đặt tên cho ngài là Anuruddha. Ngài là em trai của Thích tử Mahānāma, là con của chú của Đức Thế Tôn, vô cùng thanh tú và có phước báu lớn. Và vật thực của ngài chỉ hiện ra trong đĩa bằng vàng. Rồi một hôm, mẹ của ngài suy nghĩ: ‘Con trai ta không biết đến từ ‘không có’, ta sẽ cho nó biết,’ bà lấy một chiếc đĩa vàng rỗng, dùng một chiếc đĩa vàng khác đậy lại rồi gửi cho ngài. Trên đường đi, chư thiên đã đổ đầy đĩa ấy bằng bánh trời. Như vậy, vị ấy là người có phước báu lớn, được các vũ nữ trang điểm vây quanh, đã hưởng thụ tài sản lớn lao như một vị trời trong ba cung điện phù hợp với ba mùa.

Amhākampi bodhisatto tasmiṃ samaye tusitapurā cavitvā suddhodanamahārājassa aggamahesiyā kucchimhi nibbattitvā anukkamena vuddhippatto ekūnatiṃsa vassāni agāramajjhe vasitvā mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā anukkamena paṭividdhasabbaññutaññāṇo bodhimaṇḍe sattasattāhaṃ vītināmetvā isipatane migadāye dhammacakkaṃ pavattetvā lokānuggahaṃ karonto rājagahaṃ gantvā veḷuvane vihāsi. Tadā suddhodanamahārājā – ‘‘putto kira me rājagahaṃ anuppatto; gacchatha, bhaṇe, mama puttaṃ ānethā’’ti sahassasahassaparivāre dasa amacce pesesi. Te sabbe ehibhikkhupabbajjāya pabbajiṃsu. Tesu udāyittherena cārikāgamanaṃ āyācito bhagavā vīsatisahassakhīṇāsavaparivuto rājagahato nikkhamitvā [Pg.303] kapilavatthupuraṃ gantvā ñātisamāgame anekāni pāṭihāriyāni dassetvā pāṭihāriyavicittaṃ dhammadesanaṃ kathetvā mahājanaṃ amatapānaṃ pāyetvā dutiyadivase pattacīvaramādāya nagaradvāre ṭhatvā ‘‘kiṃ nu kho kulanagaraṃ āgatānaṃ sabbabuddhānaṃ āciṇṇa’’nti āvajjamāno ‘‘sapadānaṃ piṇḍāya caraṇaṃ āciṇṇa’’nti ñatvā sapadānaṃ piṇḍāya carati. Rājā ‘‘putto te piṇḍāya caratī’’ti sutvā turitaturito āgantvā antaravīthiyaṃ dhammaṃ sutvā attano nivesanaṃ pavesetvā mahantaṃ sakkārasammānaṃ akāsi. Bhagavā tattha kattabbaṃ ñātisaṅgahaṃ katvā rāhulakumāraṃ pabbājetvā nacirasseva kapilavatthunagarato mallaraṭṭhe cārikaṃ caramāno anupiyambavanaṃ pāpuṇi.

Vị Bồ-tát của chúng ta cũng vậy, vào thời điểm ấy, sau khi mạng chung từ cõi trời Tusita, đã tái sanh trong lòng của vị chánh hậu của vua Suddhodana, và tuần tự trưởng thành. Sau khi sống hai mươi chín năm trong đời sống tại gia, ngài đã thực hiện cuộc đại xuất gia, và tuần tự chứng đắc Nhất thiết trí, trải qua bảy tuần lễ tại Bồ-đề đoàn. Sau khi chuyển Pháp luân tại Isipatana, Migadāya, trong khi thực hiện việc tế độ thế gian, ngài đã đi đến Rājagaha và trú tại Veḷuvana. Khi ấy, vua Suddhodana phán: ‘Nghe nói con trai ta đã đến Rājagaha; này các khanh, hãy đi và đưa con trai ta về,’ rồi sai mười vị đại thần, mỗi vị có một ngàn người tùy tùng. Tất cả họ đã xuất gia với nghi thức Ehi-bhikkhu. Trong số họ, do được Trưởng lão Udāyī thỉnh cầu du hành, Đức Thế Tôn, với hai mươi ngàn vị A-la-hán lậu tận tùy tùng, đã rời Rājagaha và đi đến thành Kapilavatthu. Tại buổi họp mặt hoàng thân, ngài đã thể hiện nhiều phép thần thông, thuyết một bài pháp kỳ diệu với các phép thần thông, cho đại chúng uống vị cam lồ. Vào ngày thứ hai, sau khi mang y bát, ngài đứng ở cổng thành và quán xét: ‘Truyền thống của tất cả các vị Phật khi đến thành phố của dòng tộc là gì nhỉ?’ Biết rằng ‘truyền thống là đi khất thực từ nhà này sang nhà khác,’ ngài đã đi khất thực từ nhà này sang nhà khác. Đức vua, khi nghe tin ‘con trai ngài đang đi khất thực,’ đã vội vã đến, nghe pháp giữa đường, rồi mời ngài vào cung điện của mình và thực hiện sự cúng dường và tôn kính trọng thể. Đức Thế Tôn, sau khi thực hiện việc nhiếp hóa hoàng thân cần làm ở đó, đã cho hoàng tử Rāhula xuất gia, và không lâu sau đó, từ thành Kapilavatthu, trong khi du hành ở xứ Mallā, ngài đã đến khu rừng Anupiyambavana.

Tasmiṃ samaye suddhodanamahārājā sākiyagaṇaṃ sannipātetvā āha – ‘‘sace mama putto agāraṃ ajjhāvasissa, rājā abhavissa cakkavattī sattaratanasampanno khattiyagaṇaparivāro, nattāpi me rāhulakumāro khattiyagaṇena saddhiṃ taṃ parivāretvā acarissa, tumhepi etamatthaṃ jānātha. Idāni pana mama putto buddho jāto, khattiyāvāssa parivārā hontu, tumhe ekekakulato ekekaṃ dārakaṃ dethā’’ti. Evaṃ vutte ekappahāreneva dveasītisahassakhattiyakumārā pabbajiṃsu.

Vào thời điểm ấy, vua Suddhodana triệu tập dòng họ Sākiya và nói: ‘Nếu con trai ta còn ở lại đời sống tại gia, nó đã trở thành một vị vua, một vị Chuyển luân vương, đầy đủ bảy báu vật, với các chiến binh Sát-đế-lỵ làm tùy tùng. Cháu của ta, hoàng tử Rāhula, cũng sẽ đi theo nó cùng với đoàn quân Sát-đế-lỵ. Các khanh cũng biết điều này. Nhưng bây giờ, con trai ta đã trở thành một vị Phật. Hãy để các chiến binh Sát-đế-lỵ làm tùy tùng cho ngài. Từ mỗi gia tộc, các khanh hãy cho một người con trai (đi xuất gia).’ Khi được nói như vậy, ngay lập tức, tám mươi hai ngàn hoàng tử Sát-đế-lỵ đã xuất gia.

Tasmiṃ samaye mahānāmo sakko kuṭumbasāmiko, so attano kaniṭṭhaṃ anuruddhaṃ sakkaṃ upasaṅkamitvā etadavoca – ‘‘etarahi, tāta anuruddha, abhiññātā abhiññātā sakyakumārā bhagavantaṃ pabbajitaṃ anupabbajanti, amhākañca kulā natthi koci agārasmā anagāriyaṃ pabbajito, tena hi tvaṃ vā pabbajāhi, ahaṃ vā pabbajissāmī’’ti. Taṃ sutvā anuruddho gharāvāse ruciṃ akatvā attasattamo agārasmā anagāriyaṃ pabbajito. Tassa pabbajjānukkamo saṅghabhedakakkhandhake (cūḷava. 330 ādayo) āgatoyeva. Evaṃ anupiyaṃ gantvā pabbajitesu pana tesu tasmiṃyeva antovasse bhaddiyatthero arahattaṃ pāpuṇi, anuruddhatthero dibbacakkhuṃ nibbattesi, devadatto aṭṭha samāpattiyo nibbattesi, ānandatthero sotāpattiphale patiṭṭhāsi, bhagutthero ca kimilatthero ca pacchā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Tesaṃ sabbesampi therānaṃ attano attano āgataṭṭhānesu pubbapatthanābhinīhāro āvi bhavissati. Ayaṃ anuruddhatthero dhammasenāpatissa [Pg.304] santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā cetiyaraṭṭhe pācīnavaṃsadāyaṃ gantvā samaṇadhammaṃ karonto satta mahāpurisavitakke vitakkesi, aṭṭhame kilamati. Satthā ‘‘anuruddho aṭṭhame mahāpurisavitakke kilamatī’’ti ñatvā ‘‘tassa saṅkappaṃ pūressāmī’’ti tattha gantvā paññattavarabuddhāsane nisinno aṭṭhamaṃ mahāpurisavitakkaṃ pūretvā catupaccayasantosabhāvanārāmapaṭimaṇḍitaṃ mahāariyavaṃsapaṭipadaṃ kathetvā ākāse uppatitvā bhesakalāvanameva gato.

Vào lúc bấy giờ, vương tử Mahānāma dòng Sakka, là người chủ gia đình, sau khi đi đến gần người em trai của mình là vương tử Anuruddha dòng Sakka đã nói điều này: “Này hiền giả Anuruddha, hiện nay các vương tử dòng Sakya nổi tiếng và lừng danh đang xuất gia theo đức Thế Tôn đã xuất gia, và từ gia tộc của chúng ta không có người nào từ bỏ gia đình, sống không gia đình. Do đó, hoặc là hiền giả hãy xuất gia, hoặc là ta sẽ xuất gia.” Sau khi nghe điều ấy, ngài Anuruddha không còn thích thú với đời sống tại gia đã từ bỏ gia đình, sống không gia đình, là người thứ bảy (trong nhóm). Trình tự xuất gia của vị ấy đã được đề cập đến ở chương Phá Hoại Tăng Chúng (Cūḷavagga, 330). Như vậy, sau khi các vị ấy đi đến Anupiya và đã xuất gia, trong mùa an cư nội phần ấy trưởng lão Bhaddiya đã chứng đắc A-la-hán, trưởng lão Anuruddha đã làm phát sanh thiên nhãn, Devadatta đã làm phát sanh tám bậc thiền chứng, trưởng lão Ānanda đã an trú ở quả vị Nhập Lưu, còn trưởng lão Bhagu và trưởng lão Kimila về sau đã chứng đắc A-la-hán. Đối với tất cả các vị trưởng lão ấy, lời phát nguyện và sự quyết tâm trong quá khứ của mỗi vị sẽ được hiển bày ở các phần tương ứng của các vị ấy. Vị trưởng lão Anuruddha này, sau khi thọ nhận đề mục thiền quán từ vị Tướng Quân Chánh Pháp, đã đi đến khu rừng Pācīnavaṃsa ở xứ Cetiya và trong khi thực hành phận sự của sa-môn đã suy xét về bảy điều suy ngẫm của bậc đại nhân, và gặp khó khăn ở điều thứ tám. Bậc Đạo Sư, sau khi biết rằng: “Anuruddha đang gặp khó khăn ở điều suy ngẫm thứ tám của bậc đại nhân,” và nghĩ rằng: “Ta sẽ làm cho trọn vẹn sự suy ngẫm của vị ấy,” đã đi đến nơi ấy, sau khi ngồi trên tòa ngồi cao quý của đức Phật đã được chuẩn bị sẵn, đã làm cho trọn vẹn điều suy ngẫm thứ tám của bậc đại nhân, đã thuyết giảng về sự thực hành cao cả của dòng dõi bậc Thánh được trang hoàng bởi sự hoan hỷ trong việc tu tập và sự biết đủ về bốn món vật dụng, rồi đã bay lên không trung và đi đến khu rừng Bhesakalā.

Thero tathāgate gatamatteyeva tevijjo mahākhīṇāsavo hutvā ‘‘satthā mayhaṃ manaṃ jānitvā āgantvā aṭṭhamaṃ mahāpurisavitakkaṃ pūretvā adāsi, so ca me manoratho matthakaṃ patto’’ti buddhānaṃ dhammadesanaṃ attano ca paṭivedhadhammaṃ ārabbha imā udānagāthā abhāsi –

Vị trưởng lão, ngay khi đức Như Lai vừa mới ra đi, đã trở thành bậc đại lậu hoặc, bậc tam minh, và liên quan đến lời thuyết giảng Chánh Pháp của các đức Phật và pháp chứng ngộ của bản thân đã nói lên những câu kệ cảm hứng này: “Bậc Đạo Sư, sau khi biết được tâm của ta, đã đến và làm cho trọn vẹn rồi ban cho điều suy ngẫm thứ tám của bậc đại nhân, và ước nguyện ấy của ta đã được thành tựu viên mãn.”

‘‘Mama saṅkappamaññāya, satthā loke anuttaro;

Manomayena kāyena, iddhiyā upasaṅkami.

“Bậc Đạo Sư, bậc Vô Thượng ở thế gian, sau khi biết được suy nghĩ của tôi, đã dùng thân do tâm tạo, với thần thông, đi đến gần.”

‘‘Yadā me ahu saṅkappo, tato uttari desayi;

Nippapañcarato buddho, nippapañcamadesayi.

“Khi tôi có sự suy nghĩ nào, Ngài đã thuyết giảng vượt lên trên điều ấy. Đức Phật, bậc hoan hỷ trong trạng thái vô hí luận, đã thuyết giảng về pháp vô hí luận.”

‘‘Tassāhaṃ dhammamaññāya, vihāsiṃ sāsane rato;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti. (theragā. 901-903);

“Tôi, sau khi hiểu được Chánh Pháp của Ngài, đã sống hoan hỷ trong giáo Pháp. Ba minh đã được chứng đắc, lời dạy của đức Phật đã được thực hành.”

Atha naṃ aparabhāge satthā jetavane mahāvihāre viharanto ‘‘dibbacakkhukānaṃ bhikkhūnaṃ anuruddho aggo’’ti (a. ni. 1.192) aggaṭṭhāne ṭhapesi.

Về sau, bậc Đạo Sư trong khi đang trú ở ngôi đại tinh xá Jetavana đã đặt vị ấy vào vị trí tối thượng rằng: “Trong số các vị tỳ khưu có thiên nhãn, Anuruddha là bậc tối thượng.”

421. Evaṃ so bhagavato santikā dibbacakkhukānaṃ aggaṭṭhānaṃ labhitvā attano pubbakammaṃ saritvā somanassavasena pubbacaritāpadānaṃ pakāsento sumedhaṃ bhagavantāhantiādimāha. Tattha sundarā upaṭṭhāpanapaññā maggaphalapaññā vipassanāpaññā catupaṭisambhidādisaṅkhātā medhā yassa bhagavato so sumedho, taṃ sumedhaṃ bhāgyasampannattā bhagavantaṃ lokassa jeṭṭhaṃ seṭṭhaṃ padhānabhūtaṃ saṃsārato paṭhamaṃ niggataṃ narānaṃ āsabhaṃ purecārikaṃ vūpakaṭṭhaṃ vivekabhūtaṃ gaṇasaṅgaṇikārāmato apagataṃ viharantaṃ ahaṃ addasanti sambandho.

421. Như vậy, vị ấy sau khi nhận được từ đức Thế Tôn vị trí tối thượng về thiên nhãn, đã nhớ lại tiền nghiệp của mình và với tâm hoan hỷ, trong khi đang tuyên thuyết về tiền sử của mình đã nói lên (những câu kệ) bắt đầu là: “sumedhaṃ bhagavantaṃ.” Ở đây, đức Thế Tôn nào có trí tuệ (medhā) tốt đẹp (sundarā) là trí tuệ về đạo và quả, trí tuệ về minh sát, được gọi là bốn Vô ngại giải, ... vị Thế Tôn ấy là Sumedha. Cần phải được liên kết rằng: “Tôi đã trông thấy đức Thế Tôn Sumedha ấy, là bậc Thế Tôn do thành tựu các điều may mắn, là bậc trưởng thượng, bậc tối thắng, bậc chủ đạo của thế gian, là bậc đầu tiên thoát khỏi vòng luân hồi, là bậc Ngưu vương, bậc đi trước trong loài người, là bậc sống riêng biệt, bậc sống viễn ly, là bậc đã từ bỏ sự ưa thích hội chúng, đang trú ngụ.”

422. Sabbadhammānaṃ [Pg.305] sayameva buddhattā sambuddhaṃ, upagantvāna samīpaṃ gantvāti attho. Añjaliṃ paggahetvānāti dasaṅgulipuṭaṃ muddhani katvāti attho. Sesaṃ uttānatthameva.

422. (Ngài là) bậc Chánh Đẳng Giác (sambuddhaṃ) do đã tự mình giác ngộ tất cả các pháp. (Câu) upagantvāna có nghĩa là sau khi đi đến gần. (Câu) añjaliṃ paggahetvāna có nghĩa là sau khi đặt mười đầu ngón tay lên đỉnh đầu. Phần còn lại có ý nghĩa rõ ràng.

430. Divā rattiñca passāmīti tadā devaloke ca manussaloke ca uppannakāle maṃsacakkhunā samantato yojanaṃ passāmīti attho.

430. (Câu) divā rattiñca passāmi có nghĩa là: “Vào lúc bấy giờ, trong khi sanh ở cõi trời và cõi người, tôi nhìn thấy một do-tuần khắp bốn phương bằng mắt thịt.”

431. Sahassalokaṃ ñāṇenāti paññācakkhunā sahassacakkavāḷaṃ passāmīti attho. Satthu sāsaneti idāni gotamassa bhagavato sāsane. Dīpadānassa dīpapūjāya idaṃ phalaṃ, iminā phalena dibbacakkhuṃ anuppatto paṭiladdho uppādesinti attho.

431. (Câu) sahassalokaṃ ñāṇena có nghĩa là: “Tôi nhìn thấy một ngàn thế giới bằng tuệ nhãn.” (Câu) satthu sāsane (có nghĩa là) hiện nay, ở trong giáo Pháp của đức Thế Tôn Gotama. Đây là quả của việc cúng dường đèn, của việc dâng cúng đèn; với quả này, (tôi) đã chứng đắc, đã thành tựu, đã làm phát sanh thiên nhãn, đây là ý nghĩa.

Anuruddhattheraapadānavaṇṇanā samattā.

Phần giải về truyện tiền thân của trưởng lão Anuruddha đã kết thúc.

3-5. Puṇṇamantāṇiputtattheraapadānavaṇṇanā

3-5. Phần giải về truyện tiền thân của trưởng lão Puṇṇa Mantāṇiputta

Ajjhāyako mantadharotiādikaṃ āyasmato puṇṇassa mantāṇiputtattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato uppattito puretarameva haṃsavatīnagare brāhmaṇamahāsālakule nibbattitvā anukkamena viññutaṃ patto. Aparabhāge padumuttare bhagavati uppajjitvā bodhaneyyānaṃ dhammaṃ desente heṭṭhā vuttanayena mahājanena saddhiṃ vihāraṃ gantvā parisapariyante nisīditvā dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ dhammakathikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā ‘‘mayāpi anāgate evarūpena bhavituṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā desanāvasāne uṭṭhitāya parisāya satthāraṃ upasaṅkamitvā nimantetvā heṭṭhā vuttanayena mahāsakkāraṃ katvā bhagavantaṃ evamāha – ‘‘bhante, ahaṃ iminā adhikārena na aññaṃ sampattiṃ patthemi, yathā paneso bhikkhu sattamadivasamatthake tumhehi dhammakathikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapito, evaṃ ahampi anāgate ekassa buddhassa sāsane dhammakathikānaṃ aggo bhaveyya’’nti patthanaṃ akāsi. Satthā anāgataṃ oloketvā tassa patthanāya samijjhanabhāvaṃ disvā ‘‘anāgate [Pg.306] kappasatasahassamatthake gotamo nāma buddho uppajjissati, tassa sāsane pabbajitvā tvaṃ dhammakathikānaṃ aggo bhavissasī’’ti byākāsi.

Đây là thiên truyện về trưởng lão Puṇṇa Mantāṇiputta, bắt đầu bằng câu ‘Ajjhāyako mantadharo’ (Bậc thông thuộc, trì giữ thánh điển). Vị này cũng đã tạo phước duyên nơi các đức Phật quá khứ, tích lũy các công đức làm nhân duyên thoát khỏi vòng luân hồi trong các kiếp sống đây đó, đã sanh vào dòng dõi Bà-la-môn đại phú ở thành phố Haṃsavatī ngay cả trước khi đức Thế Tôn Padumuttara xuất hiện, và tuần tự đạt đến sự thông thái. Về sau, khi đức Thế Tôn Padumuttara đã xuất hiện và đang thuyết pháp cho những người có khả năng giác ngộ, ngài cùng với đại chúng đi đến tu viện theo cách đã được nói ở trước, ngồi ở rìa hội chúng và lắng nghe pháp. Khi thấy đức Đạo Sư đặt một vị tỳ-khưu vào địa vị tối thượng trong số các vị thuyết pháp, ngài suy nghĩ rằng: “Ta cũng nên trở thành một người như vậy trong tương lai.” Khi buổi thuyết pháp kết thúc và hội chúng đã đứng dậy, ngài đến gần đức Đạo Sư, thỉnh mời ngài, và cúng dường trọng hậu theo cách đã được nói ở trước, rồi bạch với đức Thế Tôn rằng: “Bạch đức Thế Tôn, với công đức này, con không mong cầu một sự thành tựu nào khác. Nhưng cũng như vị tỳ-khưu kia đã được ngài đặt vào địa vị tối thượng trong số các vị thuyết pháp vào ngày thứ bảy, cũng vậy, trong tương lai, trong giáo pháp của một vị Phật, con mong được trở thành vị tối thượng trong số các vị thuyết pháp.” Ngài đã phát nguyện như vậy. Đức Đạo Sư nhìn vào tương lai và thấy được sự thành tựu của lời nguyện ấy, Ngài đã thọ ký rằng: “Trong tương lai, sau một trăm ngàn kiếp, một vị Phật tên là Gotama sẽ xuất hiện. Trong giáo pháp của vị ấy, sau khi xuất gia, ngươi sẽ trở thành vị tối thượng trong số các vị thuyết pháp.”

So yāvatāyukaṃ kalyāṇakammaṃ katvā tato cuto kappasatasahassaṃ puññasambhāraṃ sambharanto devamanussesu saṃsaritvā amhākaṃ bhagavato kāle kapilavatthunagarassa avidūre doṇavatthunāmake brāhmaṇagāme brāhmaṇamahāsālakule aññāsikoṇḍaññattherassa bhāgineyyo hutvā nibbatti. Tassa puṇṇoti nāmaṃ akaṃsu. So satthari abhisambodhiṃ patvā pavattitavaradhammacakke anukkamena rājagahaṃ upanissāya viharante aññāsikoṇḍaññassa santike pabbajitvā laddhūpasampado padhānamanuyuñjanto sabbaṃ pabbajitakiccaṃ matthakaṃ pāpetvā ‘‘dasabalassa santikaṃ gamissāmī’’ti mātulattherena saddhiṃ satthu santikaṃ āgantvā kapilavatthusāmantāyeva ohiyitvā yoniso manasikāre kammaṃ karonto nacirasseva vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi.

Vị ấy sau khi làm các thiện nghiệp cho đến trọn đời, mệnh chung từ kiếp đó, đã tích lũy các tư lương công đức trong một trăm ngàn kiếp, luân hồi trong cõi trời và cõi người. Vào thời của đức Thế Tôn chúng ta, ngài đã sanh làm cháu (gọi bằng cậu) của trưởng lão Aññāsikoṇḍañña trong một dòng dõi Bà-la-môn đại phú tại một làng Bà-la-môn tên là Doṇavatthu, không xa thành Kapilavatthu. Người ta đặt tên cho ngài là Puṇṇa. Khi đức Đạo Sư đã chứng đắc Chánh Đẳng Giác, chuyển bánh xe Pháp cao thượng, và tuần tự đang trú ngụ gần Rājagaha, vị ấy đã xuất gia và thọ cụ túc giới với ngài Aññāsikoṇḍañña. Nỗ lực tinh tấn, ngài đã hoàn thành tất cả phận sự của một người xuất gia và nghĩ rằng: “Ta sẽ đến yết kiến đức Thập Lực,” ngài cùng với vị trưởng lão là cậu của mình đi đến yết kiến đức Đạo Sư, nhưng đã ở lại phía sau ngay tại vùng lân cận Kapilavatthu. Thực hành tác ý như lý, không bao lâu sau, ngài đã phát triển thiền quán và chứng đắc A-la-hán quả.

Tassa pana puṇṇattherassa santike pabbajitā kulaputtā pañcasatā ahesuṃ. Thero te dasakathāvatthūhi ovadi. Tepi sabbe dasakathāvatthūhi ovaditā tassa ovāde ṭhatvā arahattaṃ pāpuṇitvā attano pabbajitakiccaṃ matthakappattaṃ ñatvā upajjhāyaṃ upasaṅkamitvā āhaṃsu – ‘‘bhante, mayaṃ pabbajitakiccassa matthakaṃ pattā, dasannañca kathāvatthūnaṃ lābhino, samayo dāni no dasabalaṃ passitu’’nti, thero tesaṃ vacanaṃ sutvā cintesi – ‘‘mayhaṃ dasakathāvatthulābhitaṃ satthā jānāti. Ahaṃ dhammaṃ desento dasakathāvatthūni amuñcitvāva desemi, mayi ca gacchante sabbepime bhikkhū maṃ parivāretvā gacchissanti, evaṃ me gaṇena saddhiṃ gantvā ayuttaṃ dasabalaṃ passituṃ, ime tāva dasabalaṃ passituṃ gacchantū’’ti. Atha te evamāha – ‘‘āvuso, tumhe purato gantvā dasabalaṃ passatha, mama vacanena tathāgatassa pāde vandatha, ahampi tumhākaṃ gatamaggena āgacchissāmī’’ti. Tepi therā sabbe dasabalassa jātibhūmiraṭṭhavāsino sabbe khīṇāsavā sabbe dasakathāvatthulābhino upajjhāyassa ovādaṃ acchinditvā theraṃ vanditvā anupubbena cārikaṃ carantā saṭṭhiyojanamaggaṃ [Pg.307] atikkamma rājagahe veḷuvanamahāvihāraṃ gantvā dasabalassa pāde vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Āciṇṇaṃ kho panetaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ āgantukehi bhikkhūhi saddhiṃ paṭisammoditunti bhagavā tehi saddhiṃ ‘‘kacci, bhikkhave, khamanīya’’ntiādinā nayena madhurapaṭisanthāraṃ katvā ‘‘kuto ca tumhe, bhikkhave, āgatatthā’’ti pucchitvā puna tehi ‘‘jātibhūmito’’ti vutte ‘‘ko nu kho, bhikkhave, jātibhūmiyaṃ jātibhūmakānaṃ bhikkhūnaṃ sabrahmacārīnaṃ evaṃ sambhāvito ‘attanā ca appiccho appicchakathañca bhikkhūnaṃ kattā’’’ti (ma. ni. 1.252) dasakathāvatthulābhiṃ bhikkhuṃ pucchi. Tepi ‘‘puṇṇo nāma, bhante, āyasmā mantāṇiputto’’ti ārocayiṃsu.

Lại nữa, có năm trăm vị thiện gia nam tử đã xuất gia với trưởng lão Puṇṇa. Vị trưởng lão đã giáo huấn họ bằng mười đề tài luận đàm. Tất cả các vị ấy, sau khi được giáo huấn bằng mười đề tài luận đàm, đã an trú trong lời giáo huấn của ngài, chứng đắc A-la-hán quả, và biết rằng phận sự xuất gia của mình đã được hoàn thành, họ đến yết kiến vị thầy tế độ và bạch rằng: “Bạch ngài, chúng con đã hoàn thành phận sự xuất gia, và đã thành tựu mười đề tài luận đàm. Nay đã đến lúc chúng con yết kiến đức Thập Lực.” Vị trưởng lão nghe những lời ấy, liền suy nghĩ: “Đức Đạo Sư biết rằng ta đã thành tựu mười đề tài luận đàm. Khi ta thuyết pháp, ta thuyết không rời mười đề tài luận đàm này. Và nếu ta đi, tất cả các vị tỳ-khưu này sẽ đi theo vây quanh ta. Như vậy, việc ta đi cùng với một đoàn tùy tùng để yết kiến đức Thập Lực là không thích hợp. Trước hết, hãy để các vị này đi yết kiến đức Thập Lực.” Rồi ngài nói với họ rằng: “Này chư hiền, các vị hãy đi trước và yết kiến đức Thập Lực. Hãy nhân danh ta đảnh lễ dưới chân đức Như Lai. Ta cũng sẽ đến theo con đường các vị đã đi.” Các vị trưởng lão ấy, tất cả đều là những người trú ở xứ Jātibhūmi của đức Thập Lực, tất cả đều là bậc lậu tận, tất cả đều thành tựu mười đề tài luận đàm, không cắt đứt lời giáo huấn của thầy tế độ, đã đảnh lễ vị trưởng lão, rồi tuần tự du hành, đi qua quãng đường sáu mươi do-tuần, đến đại tu viện Veḷuvana ở Rājagaha, đảnh lễ dưới chân đức Thập Lực và ngồi xuống một bên. Quả thật, đây là thông lệ của các đức Phật, các đức Thế Tôn, là chào hỏi thân mật với các vị tỳ-khưu mới đến. Đức Thế Tôn đã chào hỏi thân mật ngọt ngào với họ theo cách thức: “Này các tỳ-khưu, các vị có kham nhẫn được không?” v.v... và sau khi hỏi: “Này các tỳ-khưu, các vị từ đâu đến?” rồi khi họ trả lời: “Từ Jātibhūmi,” Ngài đã hỏi về vị tỳ-khưu đã thành tựu mười đề tài luận đàm rằng: “Này các tỳ-khưu, ở Jātibhūmi, ai trong số các vị đồng phạm hạnh của các tỳ-khưu ở Jātibhūmi được tôn kính như vầy: ‘Vị ấy tự mình thiểu dục và nói về sự thiểu dục cho các tỳ-khưu’?” Họ đã trình bày rằng: “Bạch đức Thế Tôn, đó là tôn giả Puṇṇa, con của bà Mantāṇī.”

Tesaṃ kathaṃ sutvā āyasmā sāriputto theraṃ dassanakāmo ahosi. Atha satthā rājagahato sāvatthiṃ agamāsi. Puṇṇattheropi dasabalassa tattha āgatabhāvaṃ sutvā ‘‘satthāraṃ passissāmī’’ti gantvā antogandhakuṭiyaṃyeva tathāgataṃ sampāpuṇi. Satthā tassa dhammaṃ desesi. Thero dhammaṃ sutvā dasabalaṃ vanditvā paṭisallānatthāya andhavanaṃ gantvā aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi. Sāriputtattheropi tassāgamanaṃ sutvā sīsānulokiko gantvā okāsaṃ sallakkhetvā tasmiṃ rukkhamūle nisinnakaṃ upasaṅkamitvā therena saddhiṃ sammoditvā taṃ visuddhikkamaṃ (ma. ni. 1.257) pucchi. Sopissa pucchitapucchitaṃ byākaronto rathavinītūpamāya ativiya cittaṃ ārādhesi. Te aññamaññassa subhāsitaṃ samanumodiṃsu.

Nghe được lời ấy, Tôn giả Sāriputta mong muốn được gặp vị trưởng lão. Khi ấy, đức Đạo Sư từ thành Rājagaha đi đến thành Sāvatthī. Trưởng lão Puṇṇa cũng nghe được tin đức Thập Lực đến nơi ấy, với ý nghĩ: “Ta sẽ đến yết kiến đức Đạo Sư,” ngài đã đi đến và gặp đức Như Lai ngay tại hương thất. Đức Đạo Sư đã thuyết pháp cho ngài. Sau khi nghe pháp, vị trưởng lão đảnh lễ đức Thập Lực rồi đi đến khu rừng Andhavana để độc cư, và ngồi nghỉ ban ngày dưới một gốc cây nọ. Trưởng lão Sāriputta cũng nghe tin ngài đã đến, bèn đi đến, nhìn ngó xung quanh, nhận thấy có cơ hội, liền đến gần chỗ ngài đang ngồi dưới gốc cây ấy, sau khi thăm hỏi thân mật với vị trưởng lão, ngài đã hỏi về tiến trình thanh tịnh ấy (Trung Bộ 1.257). Vị ấy, trong khi giải đáp những câu hỏi được nêu ra, đã làm cho tâm (của Tôn giả Sāriputta) vô cùng hoan hỷ bằng ví dụ về những cỗ xe được thay thế. Cả hai vị cùng nhau tán thán lời thiện thuyết của nhau.

434. Atha naṃ satthā aparabhāge bhikkhusaṅghassa majjhe nisinno theraṃ ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dhammakathikānaṃ yadidaṃ puṇṇo’’ti (a. ni. 1.188, 196) etadagge ṭhapesi. So pubbakammaṃ saritvā somanassavasena pubbacaritāpadānaṃ vibhāvento ajjhāyakotiādimāha. Tattha ajjhāyakoti anekabrāhmaṇānaṃ vācetā sikkhāpetā. Mantadharoti mantānaṃ dhāretāti attho, vedasaṅkhātassa catutthavedassa sajjhāyanasavanadānānaṃ vasena dhāretāti vuttaṃ hoti. Tiṇṇaṃ vedānanti iruvedayajuvedasāmavedasaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ vedānaṃ ñāṇena dhāretabbatā ‘‘vedo’’ti laddhanāmesu tīsu vedaganthesu pāraṃ pariyosānaṃ gatoti attho[Pg.308]. Purakkhatomhi sissehīti mama niccaparivārabhūtehi sissehi parivuto ahaṃ amhi. Upagacchiṃ naruttamanti narānaṃ uttamaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamiṃ, samīpaṃ gatoti attho. Sesaṃ suviññeyyameva.

434. Về sau, khi đang ngồi giữa Tăng chúng, đức Đạo Sư đã đặt vị trưởng lão vào vị trí tối thắng rằng: “Này các Tỳ khưu, trong số các đệ tử Tỳ khưu của ta là những vị thuyết pháp, người đứng đầu chính là Puṇṇa” (Tăng Chi Bộ 1.188, 196). Vị ấy, nhớ lại nghiệp quá khứ, do hỷ lạc, đã làm sáng tỏ tiền sử của mình và nói lên những lời bắt đầu bằng ‘ajjhāyako’. Ở đây, ‘ajjhāyako’ có nghĩa là người dạy đọc, người dạy học cho nhiều Bà-la-môn. ‘Mantadharo’ có nghĩa là người nắm giữ các câu thần chú, được nói là người nắm giữ Vệ-đà thứ tư, được gọi là Veda, thông qua việc tụng đọc, lắng nghe và truyền dạy. ‘Tiṇṇaṃ vedānaṃ’ có nghĩa là đã đi đến bờ kia, tức sự thông suốt, trong ba bộ kinh Vệ-đà có tên gọi là ‘Veda’ vì cần phải được nắm giữ bằng trí tuệ, đó là ba bộ Vệ-đà được gọi là Iruveda, Yajuveda, và Sāmaveda. ‘Purakkhatomhi sissehī’ có nghĩa là ta được các đệ tử, những người thường xuyên là đoàn tùy tùng của ta, vây quanh. ‘Upagacchiṃ naruttamaṃ’ có nghĩa là ta đã đến gần đức Thế Tôn, bậc tối thượng giữa loài người, tức là đã đến gần. Phần còn lại thì dễ hiểu.

438. Abhidhammanayaññūhanti ahaṃ tadā tassa buddhassa kāle abhidhammanayakovidoti attho. Kathāvatthuvisuddhiyāti kathāvatthuppakaraṇe visuddhiyā cheko, appicchasantuṭṭhikathādīsu dasasu kathāvatthūsu vā cheko, tāya kathāvatthuvisuddhiyā sabbesaṃ yatijanānaṃ paṇḍitānaṃ viññāpetvāna bodhetvāna anāsavo nikkileso viharāmi vāsaṃ kappemi.

438. ‘Abhidhammanayaññūhaṃ’ có nghĩa là: Vào thời của đức Phật ấy, ta là người thông thạo phương pháp A-tỳ-đàm. ‘Kathāvatthuvisuddhiyā’ có nghĩa là khéo léo trong sự thanh tịnh của bộ Kathāvatthu (Ngữ Tông), hoặc khéo léo trong mười luận sự như thiểu dục, tri túc v.v... Nhờ sự thanh tịnh trong các luận sự ấy, sau khi làm cho tất cả các bậc hiền trí tu sĩ hiểu rõ và giác ngộ, ta sống không còn lậu hoặc, không còn phiền não, ta an trú.

439. Ito pañcasate kappeti ito pañcabuddhapaṭimaṇḍitato bhaddakappato pañcasate kappe suppakāsakā suṭṭhu pākaṭā cakkaratanādi sattahi ratanehi sampannā jambudīpādicatudīpamhi issarā padhānā caturo cattāro cakkavattirājāno ahesunti attho. Sesaṃ vuttanayamevāti.

439. ‘Ito pañcasate kappe’ có nghĩa là: Cách đây năm trăm kiếp tính từ kiếp hiền này, là kiếp được trang hoàng bởi năm vị Phật, đã có bốn vị Chuyển luân vương rất nổi tiếng, rất hiển hách, đầy đủ bảy báu vật như bánh xe báu v.v..., là chủ, là người đứng đầu bốn châu như Jambudīpa v.v... Phần còn lại theo cách đã nói.

Puṇṇamantāṇiputtattheraapadānavaṇṇanā samattā.

Phần chú giải về tiền sử của Trưởng lão Puṇṇa Mantāṇiputta đã kết thúc.

3-6. Upālittheraapadānavaṇṇanā

3-6. Phần chú giải về tiền sử của Trưởng lão Upāli

Nagare haṃsavatiyātiādikaṃ āyasmato upālittherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare vibhavasampanne brāhmaṇakule nibbatto. Ekadivasaṃ satthu santike dhammakathaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ vinayadharānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā satthu adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi.

Những lời bắt đầu bằng ‘Nagare haṃsavatiyā’ là tiền sử của Tôn giả Upāli. Vị này cũng đã tạo nhân duyên nơi các đức Phật quá khứ, tích lũy các phước báu làm duyên cho sự thoát khỏi vòng luân hồi trong các kiếp sống khác nhau. Vào thời đức Thế Tôn Padumuttara, ngài đã sanh vào dòng dõi Bà-la-môn giàu có tại thành Haṃsavatī. Một hôm, trong khi nghe pháp thoại gần đức Đạo Sư, ngài thấy đức Đạo Sư đặt một vị Tỳ khưu vào vị trí tối thắng trong hàng các vị trì luật, ngài đã thực hiện việc tạo nhân duyên với đức Phật và phát nguyện đạt được địa vị đặc biệt ấy.

So yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kappakagehe nibbatto. Upālītissa nāmaṃ akaṃsu. So vayappatto anuruddhādīnaṃ channaṃ khattiyānaṃ piyasahāyo hutvā tathāgate anupiyambavane viharante pabbajjāya nikkhamantehi chahi khattiyehi saddhiṃ nikkhamitvā pabbaji. Tassa pabbajjāvidhānaṃ pāḷiyaṃ (cūḷava. 330 ādayo) āgatameva. So pabbajitvā upasampanno [Pg.309] hutvā satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā ‘‘mayhaṃ, bhante, araññavāsaṃ anujānāthā’’ti āha. ‘‘Bhikkhu araññe vasantassa ekameva dhuraṃ vaḍḍhissati, mayhaṃ pana santike vasantassa vipassanādhurañca ganthadhurañca paripūressatī’’ti. So satthu vacanaṃ sampaṭicchitvā vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Satthāpi naṃ sayameva sakalaṃ vinayapiṭakaṃ uggaṇhāpesi. So aparabhāge bhārukacchavatthuṃ ajjukavatthuṃ kumārakassapavatthunti imāni tīṇi vatthūni vinicchini. Satthā ekekasmiṃ vinicchaye sādhukāraṃ datvā tayo vinicchaye aṭṭhuppattiṃ katvā theraṃ vinayadharānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi.

Vị ấy làm việc thiện cho đến trọn đời, luân hồi trong cõi trời và người, và vào thời đức Phật này xuất hiện, ngài đã sanh vào nhà của một người thợ cạo. Họ đặt tên cho ngài là Upāli. Khi đến tuổi trưởng thành, ngài trở thành người bạn thân của sáu vị vương tử Sát-đế-lợi, bao gồm cả Anuruddha. Khi đức Như Lai đang trú tại khu rừng Anupiya, ngài đã xuất gia cùng với sáu vị vương tử Sát-đế-lợi khi họ rời bỏ gia đình để xuất gia. Phương thức xuất gia của ngài đã được ghi lại trong Pāli (Tiểu Phẩm, 330 v.v...). Sau khi xuất gia và thọ cụ túc giới, ngài nhận đề mục thiền từ đức Đạo Sư và thưa rằng: “Bạch ngài, xin hãy cho phép con sống trong rừng.” (Đức Phật dạy): “Này Tỳ khưu, nếu sống trong rừng, chỉ có một phận sự của con được phát triển, nhưng nếu sống gần ta, cả phận sự thiền quán và phận sự học kinh điển sẽ được viên mãn.” Ngài chấp nhận lời dạy của đức Đạo Sư, thực hành thiền quán và không bao lâu đã chứng đắc A-la-hán quả. Chính đức Đạo Sư cũng đã dạy cho ngài toàn bộ tạng Luật. Về sau, ngài đã phân xử ba vụ việc này: vụ Bhārukaccha, vụ Ajjuka, và vụ Kumārakassapa. Đức Đạo Sư, sau khi tán thán trong mỗi lần phân xử và nêu lên nhân duyên của ba lần phân xử, đã đặt vị trưởng lão vào vị trí tối thắng trong hàng các vị trì luật.

441. Evaṃ so etadaggaṭṭhānaṃ patvā attano pubbakammaṃ saritvā somanassappatto taṃ pubbacaritāpadānaṃ pakāsento nagare haṃsavatiyātiādimāha. Tattha haṃsavatiyāti haṃsāvaṭṭaākārena vati pākāraparikkhepo yasmiṃ nagare, taṃ nagaraṃ haṃsavatī. Atha vā anekasaṅkhā haṃsā taḷākapokkharaṇīsarapallalādīsu nivasantā ito cito ca vidhāvamānā vasanti etthāti haṃsavatī, tassā haṃsavatiyā. Sujāto nāma brāhmaṇoti suṭṭhu jātoti sujāto, ‘‘akkhitto anupakuṭṭho’’ti vacanato agarahito hutvā jātoti attho. Asītikoṭinicayoti asītikoṭidhanarāsiko pahūtadhanadhaññavā asaṅkhyeyyadhanadhaññavā brāhmaṇo sujāto nāma ahosinti sambandho.

441. Như vậy, vị ấy sau khi đạt đến địa vị tối thắng, nhớ lại tiền nghiệp của mình, sanh tâm hoan hỷ, trong khi tuyên thuyết về tiền thân của mình, đã nói lên (những câu kệ) bắt đầu bằng "nagare haṃsavatiyā". Trong ấy, "Haṃsavatī" là thành phố có tường thành bao quanh theo hình dáng xoay vòng của con ngỗng, thành phố ấy là Haṃsavatī. Hoặc là, vô số ngỗng sống trong các ao, hồ, đầm, vũng..., bay đi bay lại đây đó, trú ngụ ở nơi ấy, vì thế gọi là Haṃsavatī; (câu kệ nói) "của thành Haṃsavatī ấy". Vị Bà-la-môn tên Sujāto, "Sujāto" vì được sanh ra tốt đẹp. Theo như câu "không bị chê trách, không bị khiển책", ý nghĩa là được sanh ra không bị chê bai. (Về câu) "có tài sản tích lũy tám mươi koṭi", mối liên kết là: Vị Bà-la-môn tên Sujāto, người có khối tài sản tám mươi koṭi, có nhiều của cải và lúa gạo, có của cải và lúa gạo không thể đếm xuể, đã hiện hữu.

442. Punapi tasseva mahantabhāvaṃ dassento ajjhāyakotiādimāha. Tattha ajjhāyakoti paresaṃ vedattayādiṃ vācetā. Mantadharoti mantā vuccati paññā, athabbanavedabyākaraṇādijānanapaññavāti attho. Tiṇṇaṃ vedāna pāragūti iruvedayajuvedasāmavedasaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ vedānaṃ pariyosānaṃ pattoti attho. Lakkhaṇeti lakkhaṇasatthe, buddhapaccekabuddhacakkavattiitthipurisānaṃ hatthapādādīsu dissamānalakkhaṇapakāsanakaganthe cāti attho. Itihāseti ‘‘itiha āsa itiha āsā’’ti porāṇakathāppakāsake ganthe. Sadhammeti sakadhamme brāhmaṇadhamme pāramiṃ gato pariyosānaṃ koṭiṃ gato pattoti attho.

442. Lại nữa, để trình bày về sự vĩ đại của chính vị ấy, ngài đã nói (câu kệ) bắt đầu bằng "ajjhāyako". Trong ấy, "ajjhāyako" là người dạy cho người khác về ba bộ Vệ-đà v.v... "Mantadharo", "mantā" được gọi là trí tuệ; ý nghĩa là người có trí tuệ hiểu biết về Athabbanaveda, văn phạm v.v... "Tiṇṇaṃ vedāna pāragū" có nghĩa là đã đạt đến chỗ rốt ráo của ba bộ Vệ-đà được gọi là Iruveda, Yajuveda, và Sāmaveda. "Lakkhaṇe" là trong tướng pháp, và trong các sách giải thích về các tướng được thấy ở tay, chân v.v... của các vị Phật, Độc Giác Phật, Chuyển Luân Vương, nam và nữ. "Itihāse" là trong các sách giải thích về các câu chuyện cổ xưa như "itiha āsa, itiha āsā". "Sadhamme" có nghĩa là trong chánh pháp của mình, trong pháp của Bà-la-môn, đã đi đến ba-la-mật, đã đạt đến chỗ rốt ráo, đỉnh cao.

443. Paribbājāti ye nigaṇṭhasāvakā, te sabbe nānādiṭṭhikā tadā mahiyā pathavītale carantīti sambandho.

443. (Về câu) "Paribbājā", mối liên kết là: những vị đệ tử của Nigaṇṭha, tất cả họ đều là những người có nhiều tà kiến khác nhau, lúc bấy giờ đi lại trên mặt đất.

445. Yāva [Pg.310] yattakaṃ kālaṃ jino nuppajjati, tāva tattakaṃ kālaṃ buddhoti vacanaṃ natthīti attho.

445. Ý nghĩa là: trong khoảng thời gian nào mà bậc Toàn Giác chưa xuất hiện, thì trong khoảng thời gian ấy không có từ ngữ "Phật".

446. Accayena ahorattanti aho ca ratti ca ahorattaṃ, bahūnaṃ saṃvaccharānaṃ atikkamenāti attho. Sesaṃ suviññeyyameva.

446. (Về câu) "Accayena ahorattanti", "aho ca ratti ca ahorattaṃ" (ngày và đêm là ahorattaṃ); ý nghĩa là "do sự trôi qua của nhiều năm". Phần còn lại thì dễ hiểu.

454. Mantāṇiputtoti mantāṇīnāmāya kappakadhītuyā putto, māsapuṇṇatāya divasapuṇṇatāya puṇṇoti laddhanāmoti attho. Tassa satthussa sāvako hessati bhavissatīti sambandho.

454. "Mantāṇiputto" là con trai của người con gái của thợ hớt tóc tên là Mantāṇī. Ý nghĩa là: do sự tròn đầy của tháng và sự tròn đầy của ngày, nên có được tên là "Puṇṇa". Mối liên kết là: vị ấy sẽ là đệ tử của vị Đạo sư ấy.

455. Evaṃ kittayi so buddhoti so padumuttaro bhagavā evaṃ iminā pakārena sunandaṃ sundarākārena somanassadāyakaṃ kittayi byākaraṇamadāsīti attho. Sabbaṃ janaṃ sakalajanasamūhaṃ sādhukaṃ hāsayanto somanassaṃ karonto sakaṃ balaṃ attano balaṃ dassayanto pākaṭaṃ karontoti sambandho.

455. (Về câu) "Evaṃ kittayi so buddho", ý nghĩa là: vị Phật ấy, tức là đức Thế Tôn Padumuttara, đã tán thán như vậy, theo cách này, một cách tốt đẹp, với hình thức tốt đẹp, mang lại sự hoan hỷ, đã ban lời thọ ký. Mối liên kết là: làm cho tất cả chúng sanh, toàn thể hội chúng, hoan hỷ một cách tốt đẹp, làm cho sanh tâm hoan hỷ, biểu thị năng lực của mình, làm cho hiển lộ.

456. Tato anantaraṃ attano ānubhāvaṃ aññāpadesena dassento katañjalītiādimāha. Tadā tasmiṃ buddhuppādato purimakāle sunandaṃ tāpasaṃ katañjalipuṭā sabbe janā namassantīti sambandho. Buddhe kāraṃ karitvānāti evaṃ so sabbajanapūjitopi samāno ‘‘pūjitomhī’’ti mānaṃ akatvā buddhasāsane adhikaṃ kiccaṃ katvā attano gatiṃ jātiṃ sodhesi parisuddhamakāsīti attho.

456. Sau đó, để trình bày về oai lực của mình bằng một cách gián tiếp, ngài đã nói (câu kệ) bắt đầu bằng "katañjalī". Mối liên kết là: lúc bấy giờ, trong thời kỳ trước khi đức Phật xuất hiện, tất cả mọi người chắp tay đảnh lễ vị đạo sĩ Sunanda. (Về câu) "Buddhe kāraṃ karitvāna", ý nghĩa là: như vậy, vị ấy dù được tất cả mọi người cúng dường, cũng không khởi tâm kiêu mạn rằng "ta được cúng dường", đã làm một việc cao cả trong giáo pháp của đức Phật, đã thanh lọc cảnh giới và sự tái sanh của mình, tức là đã làm cho thanh tịnh.

457. Sutvāna munino vacanti tassa sammāsambuddhassa vācaṃ, gāthābandhasukhatthaṃ ā-kārassa rassaṃ katvā ‘‘vaca’’nti vuttaṃ. ‘‘Anāgatamhi addhāne gotamo nāma nāmena satthā loke bhavissatī’’ti imaṃ munino vacanaṃ sutvā yathā yena pakārena gotamaṃ bhagavantaṃ passāmi, tathā tena pakārena kāraṃ adhikakiccaṃ puññasambhāraṃ kassāmi karissāmīti me mayhaṃ saṅkappo cetanāmanasikāro ahu ahosīti sambandho.

457. (Về câu) "Sutvāna munino vacan", (nghĩa là) lời nói của bậc Chánh Đẳng Giác ấy. Để cho dễ dàng trong việc kết cấu câu kệ, nguyên âm dài "ā" đã được rút ngắn và được nói là "vaca". Sau khi nghe lời này của bậc Mâu-ni rằng: "Trong thời vị lai, một vị Đạo sư tên là Gotama sẽ xuất hiện trên thế gian", mối liên kết là: "Làm thế nào để tôi có thể gặp được đức Thế Tôn Gotama, tôi sẽ làm một việc cao cả, tích lũy phước báu theo cách ấy". Ý định, tác ý và sự chú tâm của tôi đã khởi lên như vậy.

458. Evāhaṃ cintayitvānāti ‘‘ahaṃ kāraṃ karissāmī’’ti evaṃ cintetvā. Kiriyaṃ cintayiṃ mamāti ‘‘mayā kīdisaṃ puññaṃ kattabbaṃ nu kho’’ti kiriyaṃ kattabbakiccaṃ cintayinti attho. Kyāhaṃ kammaṃ ācarāmīti ahaṃ [Pg.311] kīdisaṃ puññakammaṃ ācarāmi pūremi nu khoti attho. Puññakkhette anuttareti uttaravirahite sakalapuññassa bhājanabhūte ratanattayeti attho.

458. (Về câu) "Evāhaṃ cintayitvāna", (nghĩa là) sau khi suy nghĩ như vầy: "Ta sẽ làm một việc cao cả". (Về câu) "Kiriyaṃ cintayiṃ mama", ý nghĩa là: "Ta nên làm phước báu nào đây?", tôi đã suy nghĩ về việc cần làm. (Về câu) "Kyāhaṃ kammaṃ ācarāmi", ý nghĩa là: "Ta nên thực hành, nên viên mãn nghiệp phước nào đây?". (Về câu) "Puññakkhette anuttare", ý nghĩa là: trong Tam Bảo, là ruộng phước vô thượng, là vật chứa đựng của tất cả phước báu.

459. Ayañca pāṭhiko bhikkhūti ayaṃ bhikkhu sarabhaññavasena ganthapāṭhapaṭhanato vācanato ‘‘pāṭhiko’’ti laddhanāmo bhikkhu. Buddhasāsane sabbesaṃ pāṭhīnaṃ pāṭhakavācakānaṃ antare vinaye ca agganikkhitto aggo iti ṭhapito. Taṃ ṭhānaṃ tena bhikkhunā pattaṭṭhānantaraṃ ahaṃ patthaye patthemīti attho.

459. (Về câu) "Ayañca pāṭhiko bhikkhu", vị Tỳ-khưu này có được tên là "Pāṭhika" do việc đọc tụng và giảng dạy kinh văn theo cách ngâm vịnh. Trong giáo pháp của đức Phật, giữa tất cả những người đọc tụng và giảng dạy, vị ấy được đặt vào vị trí tối thắng, là bậc đứng đầu trong Luật tạng. Ý nghĩa là: "Tôi mong muốn địa vị mà vị Tỳ-khưu ấy sẽ đạt được".

460. Tato paraṃ attano puññakaraṇūpāyaṃ dassento idaṃ me amitaṃ bhogantiādimāha. Me mayhaṃ amitaṃ pamāṇavirahitaṃ bhogarāsiṃ akkhobhaṃ khobhetuṃ asakkuṇeyyaṃ sāgarūpamaṃ sāgarasadisaṃ tena bhogena tādisena dhanena buddhassa ārāmaṃ māpayeti sambandho. Sesaṃ uttānatthameva.

460. Sau đó, để trình bày về phương tiện tạo phước của mình, ngài đã nói (câu kệ) bắt đầu bằng "idaṃ me amitaṃ bhogaṃ". Mối liên kết là: với khối tài sản vô lượng, không thể đo lường của ta, không thể lay chuyển, giống như biển cả, với tài sản như vậy, ta sẽ cho xây dựng một ngôi tịnh xá cho đức Phật. Phần còn lại có ý nghĩa rõ ràng.

474. Bhikkhusaṅghe nisīditvā sambuddho tena suṭṭhu māpitaṃ kāritaṃ saṅghārāmaṃ paṭiggahetvā tassārāmassānisaṃsadīpakaṃ idaṃ vacanaṃ abravi kathesīti sambandho.

474. Mối liên kết là: bậc Chánh Đẳng Giác sau khi ngự tọa giữa chúng Tỳ-khưu Tăng, sau khi thọ nhận ngôi tịnh xá của Tăng-già đã được vị ấy cho xây dựng một cách tốt đẹp, đã nói lên lời này, là lời giải thích về quả báu của ngôi tịnh xá ấy.

475. Kathaṃ? Yo soti yo saṅghārāmadāyako tāpaso sumāpitaṃ kuṭileṇamaṇḍapapāsādahammiyapākārādinā suṭṭhu sajjitaṃ saṅghārāmaṃ buddhassa pādāsi pa-kārena somanassasampayuttacittena adāsi. Tamahaṃ kittayissāmīti taṃ tāpasaṃ ahaṃ pākaṭaṃ karissāmi, uttāniṃ karissāmīti attho. Suṇātha mama bhāsatoti bhāsantassa mayhaṃ vacanaṃ suṇātha, ohitasotā avikkhittacittā manasi karothāti attho.

475. Như thế nào? (Câu) ‘Yo so’ (vị ấy là ai) có nghĩa là: Vị ẩn sĩ nào là người dâng cúng tu viện cho Tăng đoàn, đã dâng cúng cho đức Phật một tu viện được xây dựng tốt đẹp, được trang hoàng kỹ lưỡng với các am thất, nhà tròn, lâu đài, lầu gác, tường thành, v.v.; đã dâng cúng với tâm hoan hỷ, bằng nhiều cách. (Câu) ‘Tamahaṃ kittayissāmi’ (Ta sẽ tuyên dương vị ấy) có nghĩa là: Ta sẽ làm cho vị ẩn sĩ ấy được tỏ tường, sẽ làm cho rõ ràng. (Câu) ‘Suṇātha mama bhāsato’ (Hãy nghe lời ta nói) có nghĩa là: Hãy lắng nghe lời của ta, người đang nói; hãy lắng tai nghe, với tâm không phân tán, hãy tác ý.

476. Tena dinnārāmassa phalaṃ dassento hatthī assā rathā pattītiādimāha. Taṃ suviññeyyameva.

476. Do đó, để chỉ ra quả của việc dâng cúng tu viện, ngài đã nói (câu) bắt đầu bằng: ‘Voi, ngựa, xe, và bộ binh’. Điều đó nên được hiểu rõ.

477. Saṅghārāmassidaṃ phalanti idaṃ āyatiṃ anubhavitabbasampattisaṅkhātaṃ iṭṭhaphalaṃ saṅghārāmadānassa phalaṃ vipākanti attho.

477. (Câu) ‘Saṅghārāmassidaṃ phalaṃ’ (Đây là quả của tu viện dâng cho Tăng đoàn) có nghĩa là: Đây là quả mong muốn, được gọi là tài sản sẽ được hưởng trong tương lai, là quả, là kết quả của việc dâng cúng tu viện cho Tăng đoàn.

478. Chaḷāsītisahassānīti [Pg.312] chasahassāni asītisahassāni samalaṅkatā suṭṭhu alaṅkatā sajjitā nāriyo itthiyo vicittavatthābharaṇāti vicittehi anekarūpehi vatthehi ābharaṇehi ca samannāgatā. Āmuttamaṇikuṇḍalāti olambitamuttāhāramaṇikañcitakaṇṇāti attho.

478. (Câu) ‘Chaḷāsītisahassāni’ (tám mươi sáu ngàn) có nghĩa là: tám mươi sáu ngàn người phụ nữ được trang điểm, trang hoàng kỹ lưỡng, trang bị sẵn sàng. (Câu) ‘Vicittavatthābharaṇā’ (với y phục và trang sức đa dạng) có nghĩa là: được trang bị y phục và trang sức đa dạng, nhiều loại. (Câu) ‘Āmuttamaṇikuṇḍalā’ (đeo bông tai ngọc báu) có nghĩa là: (tai) được trang điểm bằng những chuỗi ngọc trai và ngọc báu rủ xuống.

479. Tāsaṃ itthīnaṃ rūpasobhātisayaṃ vaṇṇento āḷārapamhātiādimāha. Tattha āḷārāni mahantāni akkhīni maṇiguḷasadisāni yāsaṃ itthīnaṃ tā āḷārapamhā bhamarānamiva mandalocanāti attho. Hasulā hāsapakati, līlāvilāsāti attho. Susaññāti sundarasaññitabbasarīrāvayavā. Tanumajjhimāti khuddakaudarapadesā. Sesaṃ uttānameva.

479. Để mô tả vẻ đẹp tuyệt vời của những người phụ nữ ấy, ngài đã nói (câu) bắt đầu bằng: ‘Āḷārapamhā’. Trong đó, (câu) ‘āḷārapamhā’ (có lông mi cong) có nghĩa là: những người phụ nữ có đôi mắt cong, to, giống như những viên ngọc; có nghĩa là có đôi mắt tròn như mắt ong. (Từ) ‘Hasulā’ (hay cười) có nghĩa là: có tính hay cười, duyên dáng, yêu kiều. (Từ) ‘Susaññā’ (có thân hình cân đối) có nghĩa là: có các bộ phận cơ thể đẹp đẽ, cân xứng. (Từ) ‘Tanumajjhimā’ (có eo thon) có nghĩa là: có vùng bụng nhỏ. Phần còn lại thì rõ ràng.

484. Tassa dhammesu dāyādoti tassa gotamassa bhagavato dhammesu dāyādo dhammakoṭṭhāsabhāgī. Orasoti urasi jāto, sithiladhanitādidasavidhabyañjanabuddhisampannaṃ kaṇṭhatāluoṭṭhādipañcaṭṭhāne ghaṭṭetvā desitadhammaṃ sutvā sotāpattimaggādimaggapaṭipāṭiyā sabbakilese khepetvā arahatte ṭhitabhāvena urasi jātaputtoti attho. Dhammanimmitoti dhammena samena adaṇḍena asatthena nimmito pākaṭo bhavissasīti attho. Upāli nāma nāmenāti kiñcāpi so mātu nāmena mantāṇiputtanāmo, anuruddhādīhi pana saha gantvā pabbajitattā khattiyānaṃ upasamīpe allīno yutto kāyacittehi samaṅgībhūtoti upālīti nāmena satthu sāvako hessati bhavissatīti attho.

484. (Câu) ‘Tassa dhammesu dāyādo’ (người thừa tự Pháp của vị ấy) có nghĩa là: là người thừa tự Pháp của đức Thế Tôn Gotama, người được chia phần trong kho tàng Pháp. (Câu) ‘Oraso’ (người con sinh từ ngực) có nghĩa là: là người con sinh từ ngực do đã nghe Pháp được thuyết giảng bằng cách làm cho va chạm năm vị trí (phát âm) như cổ họng, vòm miệng, môi, v.v., được phú bẩm trí tuệ về mười loại phụ âm như lơi, căng, v.v., rồi theo tuần tự các đạo quả từ đạo Nhập lưu trở đi, đã đoạn trừ tất cả phiền não và an trú trong quả A-la-hán. (Câu) ‘Dhammanimmito’ (được tạo ra bởi Pháp) có nghĩa là: sẽ được tạo ra, được làm cho tỏ tường bởi Pháp, một cách công bằng, không bằng roi vọt, không bằng vũ khí. (Câu) ‘Upāli nāma nāmena’ (với tên là Upāli) có nghĩa là: mặc dù vị ấy có tên là Mantāṇiputta theo tên của mẹ, nhưng vì đã cùng đi xuất gia với các vị như Anuruddha, v.v., nên đã gần gũi, gắn bó, hợp nhất thân tâm với dòng dõi Sát-đế-lỵ, do đó sẽ trở thành đệ tử của bậc Đạo sư với tên gọi là Upāli.

485. Vinaye pāramiṃ patvāti vinayapiṭake koṭiṃ pariyosānaṃ patvā pāpuṇitvā. Ṭhānāṭṭhāne ca kovidoti kāraṇākāraṇe ca dakkho chekoti attho. Jinasāsanaṃ dhārentoti jinena vuttānusāsaniṃ jinassa piṭakattayaṃ vācanasavanacintanadhāraṇādivasena dhārento, sallakkhentoti attho. Viharissatināsavoti nikkileso catūhi iriyāpathehi aparipatantaṃ attabhāvaṃ harissati pavattessatīti attho.

485. (Câu) ‘Vinaye pāramiṃ patvā’ (đạt đến sự toàn hảo trong Luật) có nghĩa là: đã đạt đến, đã đi đến chỗ tột cùng, chỗ kết thúc trong tạng Luật. (Câu) ‘Ṭhānāṭṭhāne ca kovido’ (và thông suốt trong những điều có thể và không thể) có nghĩa là: khéo léo, tài giỏi trong những điều là nguyên nhân và không phải là nguyên nhân. (Câu) ‘Jinasāsanaṃ dhārento’ (gìn giữ giáo pháp của bậc Chiến Thắng) có nghĩa là: gìn giữ, ghi nhớ lời giáo huấn của bậc Chiến Thắng, tức là Tam tạng, bằng cách đọc tụng, lắng nghe, suy tư, ghi nhớ, v.v. (Câu) ‘Viharissatināsavo’ (sẽ sống không còn lậu hoặc) có nghĩa là: vị ấy, người không còn phiền não, sẽ duy trì, sẽ tiếp tục sự tồn tại của mình mà không bị suy sụp trong bốn oai nghi.

487. Aparimeyyupādāyāti [Pg.313] anekasatasahasse ādiṃ katvā. Patthemi tava sāsananti ‘‘gotamassa bhagavato sāsane vinayadharānaṃ aggo bhaveyya’’nti tuyhaṃ sāsanaṃ patthemi icchāmīti attho. So me atthoti so etadaggaṭṭhānantarasaṅkhāto attho me mayā anuppattoti attho. Sabbasaṃyojanakkhayoti sabbesaṃ saṃyojanānaṃ khayo mayā anuppattoti sambandho, nibbānaṃ adhigatanti attho.

487. (Câu) ‘Aparimeyyupādāya’ (kể từ vô lượng kiếp) có nghĩa là: bắt đầu từ nhiều trăm ngàn (kiếp). (Câu) ‘Patthemi tava sāsanaṃ’ (con mong ước trong giáo pháp của ngài) có nghĩa là: con mong ước, con ao ước trong giáo pháp của ngài rằng: "Mong con sẽ là người đứng đầu trong số những vị trì Luật trong giáo pháp của đức Thế Tôn Gotama". (Câu) ‘So me attho’ (lợi ích đó của con) có nghĩa là: lợi ích đó, được gọi là vị trí đứng đầu này, đã được con đạt đến. (Câu) ‘Sabbasaṃyojanakkhayo’ (sự đoạn tận tất cả các kiết sử) nên được liên kết là: "sự đoạn tận tất cả các kiết sử đã được con đạt đến"; có nghĩa là: đã chứng đắc Niết-bàn.

488. Rājadaṇḍena tajjito pīḷito sūlāvuto sūle āvuto āvuṇito poso puriso sūle sātaṃ madhurasukhaṃ avindanto nānubhavanto parimuttiṃva parimocanameva icchati yathāti sambandho.

488. Nên được liên kết như sau: Giống như một người đàn ông bị đe dọa, bị áp bức bởi hình phạt của vua, bị xiên vào cọc, bị đóng vào cọc, không tìm thấy, không cảm nhận được sự thoải mái, sự an lạc ngọt ngào trên cọc, mà chỉ mong muốn sự giải thoát.

489-90. Mahāvīra vīrānamantare vīruttama ahaṃ bhavadaṇḍena jātidaṇḍena, tajjito pīḷito kammasūlāvuto kusalākusalakammasūlasmiṃ āvuto santo saṃvijjamāno, pipāsāvedanāya pipāsāturabhāvena aṭṭito abhibhūto dukkhāpito bhave sātaṃ saṃsāre madhuraṃ sukhaṃ na vindāmi na labhāmi. Rāgaggidosaggimohaggisaṅkhātehi, narakaggikappuṭṭhānaggidukkhaggisaṅkhātehi vā tīhi aggīhi ḍayhanto parimuttiṃ parimuccanupāyaṃ gavesāmi pariyesāmi tathevāti sambandho. Yathā rājadaṇḍaṃ ito gato patto parimuttiṃ gavesati, tathā ahaṃ bhavadaṇḍappatto parimuttiṃ gavesāmīti sambandho.

Hỡi bậc Đại Hùng, bậc Tối Thắng giữa các bậc anh hùng! Con bị đe dọa, bị áp bức bởi hình phạt của sự hiện hữu, hình phạt của sự sinh; bị xiên vào cọc nghiệp, tức là bị đóng vào cọc nghiệp thiện và bất thiện, đang tồn tại, bị đau khổ, bị chế ngự, bị làm cho đau đớn bởi cảm thọ khát ái, bởi tình trạng bị khát ái hành hạ, con không tìm thấy sự thoải mái, sự an lạc ngọt ngào trong sự hiện hữu, trong vòng luân hồi. Bị thiêu đốt bởi ba ngọn lửa được gọi là lửa tham, lửa sân, lửa si, hoặc bởi ba ngọn lửa được gọi là lửa địa ngục, lửa kiếp, lửa khổ, con tìm kiếm sự giải thoát, phương tiện để giải thoát, cũng như vậy. Nên được liên kết như sau: Giống như người bị hình phạt của vua tìm kiếm sự giải thoát, cũng vậy, con, người bị hình phạt của sự hiện hữu, tìm kiếm sự giải thoát.

491-2. Puna saṃsārato mocanaṃ upamopameyyavasena dassento yathā visādotiādimāha. Tattha visena sappavisena ā samantato daṃsīyittha daṭṭho hotīti visādo, sappadaṭṭhoti attho. Atha vā visaṃ halāhalavisaṃ adati gilatīti visādo, visakhādakoti attho. Yo puriso visādo, tena tādisena visena paripīḷito, tassa visassa vighātāya vināsāya upāyanaṃ upāyabhūtaṃ agadaṃ osadhaṃ gaveseyya pariyeseyya, taṃ gavesamāno visaghātakaṃ visanāsakaṃ agadaṃ osadhaṃ passeyya dakkheyya. So taṃ attano diṭṭhaṃ osadhaṃ pivitvā visamhā visato parimuttiyā parimocanakāraṇā sukhī assa bhaveyya yathāti sambandho.

Lại nữa, để chỉ ra sự giải thoát khỏi vòng luân hồi bằng cách dùng ví dụ và đối tượng được ví dụ, ngài đã nói (câu) bắt đầu bằng: ‘Yathā visādo’. Trong đó, ‘visādo’ có nghĩa là người bị cắn từ mọi phía bởi nọc độc, tức là nọc rắn; có nghĩa là người bị rắn cắn. Hoặc là, ‘visādo’ là người ăn, nuốt chất độc, tức là chất độc chết người; có nghĩa là người ăn chất độc. Nên được liên kết như sau: Giống như một người là ‘visādo’ (người bị nhiễm độc), bị chất độc như vậy hành hạ, nên tìm kiếm thuốc giải, phương thuốc, để tiêu diệt, phá hủy chất độc đó; trong khi tìm kiếm, người ấy có thể thấy được thuốc giải, thuốc phá hủy chất độc. Người ấy, sau khi uống loại thuốc mà mình đã thấy, có thể được an lạc do được giải thoát khỏi chất độc.

493. Tathevāhanti [Pg.314] yathā yena pakārena so naro visahato, savisena sappena daṭṭho visakhādako vā osadhaṃ pivitvā sukhī bhaveyya, tatheva tena pakārena ahaṃ avijjāya mohena saṃ suṭṭhu pīḷito. Saddhammāgadamesahanti ahaṃ saddhammasaṅkhātaṃ osadhaṃ esaṃ pariyesantoti attho.

493. “Cũng như vậy, ta bị áp bức” có nghĩa là: Giống như, bằng cách nào đó, người kia bị rắn độc cắn, hoặc người ăn phải chất độc, sau khi uống thuốc giải sẽ được an lạc; cũng như vậy, bằng cách đó, ta bị vô minh và si mê áp bức một cách nặng nề. “Ta sẽ tìm kiếm diệu pháp dược” có nghĩa là: Ta sẽ tìm kiếm, ta sẽ truy tầm phương thuốc được gọi là Chánh pháp.

494-5. Dhammāgadaṃ gavesantoti saṃsāradukkhavisassa vināsāya dhammosadhaṃ gavesanto. Addakkhiṃ sakyasāsananti sakyavaṃsapabhavassa gotamassa sāsanaṃ saddakkhinti attho. Aggaṃ sabbosadhānaṃ tanti sabbesaṃ osadhānaṃ antare taṃ sakyasāsanasaṅkhātaṃ dhammosadhaṃ aggaṃ uttamanti attho. Sabbasallavinodananti rāgasallādīnaṃ sabbesaṃ sallānaṃ vinodanaṃ vūpasamakaraṃ dhammosadhaṃ dhammasaṅkhātaṃ osadhaṃ pivitvā sabbaṃ visaṃ sakalasaṃsāradukkhavisaṃ samūhaniṃ nāsesinti sambandho. Ajarāmaranti taṃ dukkhavisaṃ samūhanitvā ajaraṃ jarāvirahitaṃ amaraṃ maraṇavirahitaṃ sītibhāvaṃ rāgapariḷāhādivirahitattā sītalabhūtaṃ nibbānaṃ ahaṃ phassayiṃ paccakkhamakāsinti sambandho.

494-5. “Trong khi tìm kiếm diệu pháp dược” có nghĩa là: trong khi tìm kiếm phương thuốc Chánh pháp để tiêu trừ nọc độc của khổ đau luân hồi. “Ta đã thấy giáo pháp của đấng Thích Ca” có nghĩa là: ta đã thấy giáo pháp của đức Gotama, người xuất thân từ dòng dõi Thích Ca. “Pháp ấy là tối thượng trong các loại thuốc” có nghĩa là: trong tất cả các loại thuốc, phương thuốc Chánh pháp được gọi là giáo pháp của đấng Thích Ca ấy là cao cả, là tối thượng. “Loại trừ tất cả các mũi tên” có nghĩa là: phương thuốc Chánh pháp làm lắng dịu, loại trừ tất cả các mũi tên như mũi tên tham ái v.v... Sau khi uống phương thuốc được gọi là Chánh pháp, ta đã nhổ sạch, đã hủy diệt tất cả nọc độc, tức là toàn bộ nọc độc của khổ đau luân hồi. “Bất lão, bất tử” có nghĩa là: sau khi đã nhổ sạch nọc độc khổ đau ấy, ta đã chứng ngộ, đã trực tiếp thực chứng Niết-bàn, là trạng thái không già (vô lão), không chết (vô tử), tịch tịnh, được gọi là mát mẻ vì không còn các phiền não thiêu đốt như tham ái v.v... Đây là sự liên kết ý nghĩa.

496. Puna kilesatamassa upamaṃ dassento yathā bhūtaṭṭitotiādimāha. Tattha yathā yena pakārena bhūtaṭṭito bhūtena yakkhena aṭṭito pīḷito poso puriso bhūtaggāhena yakkhaggāhena pīḷito dukkhito bhūtasmā yakkhaggāhato parimuttiyā mocanatthāya bhūtavejjaṃ gaveseyya.

496. Lại nữa, để trình bày ví dụ về bóng tối của phiền não, ngài nói: “Giống như người bị ma ám” v.v... Trong đó, “giống như” có nghĩa là: bằng cách nào đó, một người bị ma ám, tức là bị một con quỷ (dạ-xoa) ám nhập, áp bức; người ấy bị sự ám nhập của quỷ làm cho đau khổ, nên để giải thoát, để được tự do khỏi sự ám nhập của quỷ, người ấy sẽ tìm kiếm một thầy trừ tà.

497. Taṃ gavesamāno ca bhūtavijjāya suṭṭhu kovidaṃ chekaṃ bhūtavejjaṃ passeyya, so bhūtavejjo tassa yakkhaggahitassa purisassa āvesabhūtaṃ vihane vināseyya, samūlañca mūlena saha āyatiṃ anāsevakaṃ katvā vināsaye viddhaṃseyyāti sambandho.

497. Và trong khi tìm kiếm, người ấy có thể sẽ gặp được một thầy trừ tà rất thông thạo, khéo léo trong khoa trừ tà. Vị thầy trừ tà ấy sẽ loại bỏ, sẽ tiêu diệt sự ám nhập của người bị quỷ ám, và sẽ tiêu diệt, hủy diệt nó cùng với gốc rễ, làm cho nó không còn tái diễn trong tương lai. Đây là sự liên kết ý nghĩa.

498. Mahāvīra vīruttama tamaggāhena kilesandhakāraggāhena pīḷito ahaṃ tatheva tena pakāreneva tamato kilesandhakārato parimuttiyā mocanatthāya ñāṇālokaṃ paññāālokaṃ gavesāmīti sambandho.

498. Hỡi bậc Đại Hùng, bậc Tối Thắng trong các bậc anh hùng! Con, bị sự ám nhập ấy, tức là sự ám nhập của bóng tối phiền não, áp bức, cũng giống như vậy, chính bằng cách đó, con tìm kiếm ánh sáng của trí tuệ, ánh sáng của tuệ giác, để giải thoát, để được tự do khỏi bóng tối ấy, tức là bóng tối của phiền não. Đây là sự liên kết ý nghĩa.

499. Atha [Pg.315] tadanantaraṃ kilesatamasodhanaṃ kilesandhakāranāsakaṃ sakyamuniṃ addasanti attho. So sakyamuni me mayhaṃ tamaṃ andhakāraṃ kilesatimiraṃ bhūtavejjova bhūtakaṃ yakkhaggahitaṃ iva vinodesi dūrī akāsīti sambandho.

499. Rồi sau đó, ta đã thấy bậc Thích Ca Mâu Ni, người thanh lọc bóng tối phiền não, người hủy diệt bóng tối của phiền não. Đây là ý nghĩa. Bậc Thích Ca Mâu Ni ấy đã xua tan, đã loại trừ bóng tối, màn vô minh phiền não của ta, giống như một thầy trừ tà xua đuổi con quỷ ra khỏi người bị ám. Đây là sự liên kết ý nghĩa.

500. So ahaṃ evaṃ vimutto saṃsārasotaṃ saṃsārapavāhaṃ saṃ suṭṭhu chindiṃ chedesiṃ, taṇhāsotaṃ taṇhāmahoghaṃ nivārayiṃ niravasesaṃ appavattiṃ akāsinti attho. Bhavaṃ ugghāṭayiṃ sabbanti kāmabhavādikaṃ sabbaṃ navabhavaṃ ugghāṭayiṃ vināsesinti attho. Mūlato vināsento bhūtavejjo iva mūlato ugghāṭayinti sambandho.

500. Ta, được giải thoát như vậy, đã cắt đứt hoàn toàn dòng chảy luân hồi, dòng trôi nổi của kiếp sống. Ta đã ngăn chặn dòng ái dục, cơn bộc lưu vĩ đại của ái dục, đã làm cho nó không còn tiếp diễn, không còn dư sót. Đây là ý nghĩa. “Ta đã nhổ sạch mọi cõi hữu” có nghĩa là: ta đã nhổ sạch, đã hủy diệt tất cả chín cõi hữu, bắt đầu từ dục hữu. Giống như thầy trừ tà hủy diệt tận gốc, ta đã nhổ sạch tận gốc rễ. Đây là sự liên kết ý nghĩa.

501. Tato nibbānapariyesanāya upamaṃ dassento yathātiādimāha. Tattha garuṃ bhāriyaṃ nāgaṃ gilatīti garuḷo. Garuṃ vā nāgaṃ lāti ādadātīti garuḷo, garuḷarājā. Attano bhakkhaṃ sakagocaraṃ pannagaṃ pakārena parahatthaṃ na gacchatīti pannagoti laddhanāmaṃ nāgaṃ gahaṇatthāya opatati avapatati, samantā samantato yojanasataṃ satayojanappamāṇaṃ mahāsaraṃ mahāsamuddaṃ attano pakkhavātehi vikkhobheti āloḷeti yathāti sambandho.

501. Sau đó, để trình bày ví dụ về việc tìm kiếm Niết-bàn, ngài nói: “Giống như...” v.v... Trong đó, “Garuḷa” là vì nó nuốt con rắn (nāga) nặng nề. Hoặc “Garuḷa” là vì nó bắt lấy con rắn nặng nề; đó là vua Garuḷa. Để bắt con rắn, con mồi của mình, thức ăn của mình, được gọi là “pannaga” (loài đi bằng bụng) vì nó không đi vào tay kẻ khác, nó sà xuống, lao xuống. Giống như khi nó sà xuống, nó làm khuấy động, làm xáo trộn đại dương, biển lớn, trong phạm vi một trăm do-tuần từ mọi phía bằng luồng gió từ đôi cánh của nó. Đây là sự liên kết ý nghĩa.

502. So supaṇṇo vihaṅgamo vehāsagamanasīlo pannagaṃ nāmaṃ gahetvā adhosīsaṃ olambetvā viheṭhayaṃ tattha tattha vividhena heṭhanena heṭhento ādāya daḷhaṃ gahetvā yena kāmaṃ yattha gantukāmo, tattha pakkamati gacchatīti sambandho.

502. Con chim Supaṇṇa ấy, loài chim có bản tính bay trên trời, sau khi bắt được con rắn, nó treo ngược đầu con rắn xuống, hành hạ nó, làm nó đau đớn ở nơi này nơi kia bằng nhiều cách hành hạ khác nhau, rồi nắm chặt lấy và bay đi bất cứ nơi nào nó muốn đến. Đây là sự liên kết ý nghĩa.

503. Bhante mahāvīra, yathā garuḷo balī balavā pannagaṃ gahetvā pakkamati, tathā eva ahaṃ asaṅkhataṃ paccayehi akataṃ nibbānaṃ gavesanto paṭipattipūraṇavasena pariyesanto dose sakaladiyaḍḍhakilesasahasse vikkhālayiṃ visesena samucchedappahānena sodhesiṃ ahanti sambandho.

503. Bạch đức Đại Hùng, giống như chim Garuḷa mạnh mẽ, đầy sức lực, bắt lấy con rắn rồi bay đi, cũng vậy, con, trong khi tìm kiếm Niết-bàn, pháp vô vi, không do duyên tạo, trong khi truy tầm bằng cách hoàn thiện pháp hành, đã gột rửa, đã thanh lọc một cách đặc biệt các phiền não—toàn bộ một ngàn năm trăm phiền não—bằng sự đoạn trừ tuyệt đối. Đây là sự liên kết ý nghĩa.

504. Yathā garuḷo pannagaṃ gahetvā bhuñjitvā viharati, tathā ahaṃ dhammavaraṃ uttamadhammaṃ diṭṭho passanto etaṃ santipadaṃ nibbānapadaṃ anuttaraṃ uttaravirahitaṃ maggaphalehi ādāya gahetvā vaḷañjetvā viharāmīti sambandho.

504. Giống như chim Garuḷa sau khi bắt được con rắn, ăn nó rồi sống, cũng vậy, con, người đã thấy pháp cao thượng, pháp tối thượng, sau khi đã nắm bắt, đã thọ dụng, đã an trú vào trạng thái tịch tịnh này, tức là cảnh giới Niết-bàn, là vô thượng, không có gì hơn, bằng (đạo và quả), con an trú. Đây là sự liên kết ý nghĩa.

505. Idāni [Pg.316] nibbānassa dullabhabhāvaṃ dassento āsāvatī nāma latātiādimāha. Tattha sabbesaṃ devānaṃ āsā icchā etissaṃ latāyaṃ atthīti āsāvatī nāma latā, cittalatāvane anekavicittāhi latāhi gahanībhūte vane uyyāne jātā nibbattāti attho. Tassā latāya vassasahassena vassasahassaccayena ekaṃ phalaṃ nibbattate ekaṃ phalaṃ gaṇhāti.

505. Bây giờ, để trình bày sự khó chứng đắc của Niết-bàn, ngài nói: “Có một loại dây leo tên là Āsāvatī” v.v... Trong đó, có một loại dây leo tên là Āsāvatī vì ước muốn, lòng mong mỏi (āsā) của tất cả chư thiên đều đặt ở nơi dây leo này. Nó mọc lên, sinh trưởng trong khu vườn, trong lâm viên Cittalatā, một khu rừng rậm rạp với vô số loại dây leo kỳ diệu. Đây là ý nghĩa. Cứ mỗi một ngàn năm, sau khi một ngàn năm trôi qua, dây leo ấy mới sinh ra một quả, kết được một quả.

506. Taṃ devāti taṃ āsāvatiṃ lataṃ tāva dūraphalaṃ tattakaṃ cirakālaṃ atikkamitvā phalaṃ gaṇhantaṃ saṃvijjamānaṃ devā tāvatiṃsadevatā payirupāsanti bhajanti, sā āsāvatī nāma latuttamā latānaṃ antare uttamalatā evaṃ devānaṃ piyā ahosīti sambandho.

506. “Chư thiên...” có nghĩa là: các vị trời, các vị thiên ở cõi trời Ba Mươi Ba, hầu cận, phụng sự dây leo Āsāvatī ấy, là loại cây có quả hiếm hoi, phải trải qua một thời gian lâu dài như vậy mới kết quả. Dây leo Āsāvatī ấy, loại dây leo tối thượng giữa các loài dây leo, đã trở nên thân thương với chư thiên như vậy. Đây là sự liên kết ý nghĩa.

507. Satasahassupādāyāti satasahassasaṃvaccharaṃ ādiṃ katvā. Tāhaṃ paricare munīti monaṃ vuccati ñāṇaṃ, bhante, muni ñāṇavanta sabbaññu, ahaṃ taṃ bhagavantaṃ paricare payirupāsāmi. Sāyaṃpātaṃ namassāmīti sāyanhasamayañca pubbaṇhasamayañcāti dvikkhattuṃ namassāmi paṇāmaṃ karomi. Yathā devā tāvatiṃsā devā viya āsāvatīlataṃ sāyaṃpātañca payirupāsantīti sambandho.

507. Cụm từ ‘Satasahassupādāya’ (kể từ một trăm ngàn) có nghĩa là: lấy một trăm ngàn năm làm khởi điểm. Cụm từ ‘Tāhaṃ paricare muni’ (con hầu hạ bậc Mâu-ni ấy) có nghĩa là: Thưa ngài, sự im lặng (mona) được gọi là trí tuệ; bậc Mâu-ni là bậc có trí tuệ, bậc Toàn Giác; con hầu hạ, thân cận Đức Thế Tôn ấy. Cụm từ ‘Sāyaṃpātaṃ namassāmi’ (con đảnh lễ vào buổi chiều và buổi sáng) có nghĩa là: con đảnh lễ, thực hiện sự cúi chào hai lần, tức là vào buổi chiều và vào buổi sáng. Cần được liên kết rằng: Giống như chư thiên ở cõi trời Ba Mươi Ba (Tāvatiṃsa) hầu hạ dây leo Āsāvatī vào buổi chiều và buổi sáng.

508. Avañjhā pāricariyāti yasmā buddhadassanahetu nibbānappatti ahosi, tasmā buddhapāricariyā vattapaṭipattikiriyā avañjhā atucchā namassanā paṇāmakiriyā ca amoghā atucchā. Tathā hi dūrāgataṃ dūrato saṃsāraddhānato āgatampi, santaṃ saṃvijjamānaṃ khaṇoyaṃ ayaṃ buddhuppādakkhaṇo na virādhayi nātikkami, maṃ atikkamitvā na gatoti attho.

508. Cụm từ ‘Avañjhā pāricariyā’ (sự hầu hạ không vô ích) có nghĩa là: bởi vì do nhân thấy được Đức Phật mà sự chứng đắc Niết-bàn đã xảy ra, cho nên sự hầu hạ Đức Phật, hành động thực hành phận sự, là không vô ích, không trống rỗng; và hành động đảnh lễ, cúi chào là không thất bại, không trống rỗng. Thật vậy, (sát-na này) đã đến từ xa, từ con đường dài luân hồi; sát-na hiện hữu, đang có mặt này, sát-na Đức Phật xuất hiện này, đã không bỏ lỡ, đã không vượt qua, có nghĩa là đã không đi qua mà bỏ lại tôi.

509. Buddhadassanahetu nibbānappatto ahaṃ āyatiṃ uppajjanakabhave mama paṭisandhiṃ vicinanto upaparikkhanto na passāmīti sambandho. Nirūpadhi khandhūpadhikilesūpadhīhi virahito vippamutto sabbakilesehi vinābhūto upasanto kilesapariḷāhābhāvena santamānaso carāmi ahanti sambandho.

509. Cần được liên kết rằng: Tôi, người đã chứng đắc Niết-bàn do nhân thấy được Đức Phật, khi tìm kiếm, xem xét sự tái sanh của tôi trong các kiếp sống sẽ sanh khởi trong tương lai, tôi không thấy. Cần được liên kết rằng: Tôi sống, là người không còn chấp thủ, đã xa lìa, đã giải thoát khỏi ngũ uẩn chấp thủ và phiền não chấp thủ, đã không còn tất cả phiền não, đã tịch tịnh, có tâm an tịnh do không còn sự thiêu đốt của phiền não.

510. Puna attano buddhadassanāya upamaṃ dassento yathāpi padumaṃ nāmātiādimāha. Sūriyaraṃsena sūriyaraṃsisamphassena yathā padumaṃ nāma [Pg.317] api pupphati vikasati mahāvīra vīruttama ahaṃ tathā eva buddharaṃsena buddhena bhagavatā desitadhammaraṃsippabhāvena pupphitoti attho.

510. Lại nữa, để chỉ ra ví dụ cho việc thấy được Đức Phật của mình, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘yathāpi padumaṃ nāma’. Ví như hoa sen nở ra, khai mở bởi ánh sáng mặt trời, bởi sự xúc chạm của tia nắng mặt trời; thưa bậc Đại Anh Hùng, bậc Tối Thắng trong các anh hùng, con cũng như vậy, đã nở ra bởi hào quang của Đức Phật, có nghĩa là: đã nở ra bởi năng lực hào quang của Pháp do Đức Thế Tôn, Đức Phật thuyết giảng.

511-12. Puna buddhadassanena nibbānadassanaṃ dīpento yathā balākātiādimāha. Tattha balākayonimhi balākajātiyaṃ sadā sabbasmiṃ kāle pumā puriso yathā na vijjati. Pume avijjamāne kathaṃ balākānaṃ gabbhaggahaṇaṃ hotīti ce? Meghesu gajjamānesu saddaṃ karontesu meghagajjanaṃ sutvā tā balākiniyo sadā sabbakāle gabbhaṃ gaṇhanti aṇḍaṃ dhārentīti attho. Yāva yattakaṃ kālaṃ megho na gajjati megho saddaṃ na karoti, tāva tattakaṃ kālaṃ ciraṃ cirakālena gabbhaṃ aṇḍaṃ dhārenti. Yadā yasmiṃ kāle megho pavassati pakārena gajjitvā vassati vuṭṭhidhāraṃ paggharati, tadā tasmiṃ kāle bhārato gabbhadhāraṇato parimuccanti aṇḍaṃ pātentīti attho.

Lại nữa, để làm sáng tỏ việc thấy được Niết-bàn nhờ thấy được Đức Phật, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘yathā balākā’. Trong đó, trong loài diệc, trong giống diệc, vào mọi lúc, con trống không có. Nếu hỏi rằng: Khi không có con trống, làm thế nào việc thọ thai của loài diệc xảy ra? Có nghĩa là: Khi mây sấm, phát ra tiếng động, nghe tiếng sấm, những con diệc mái ấy vào mọi lúc thọ thai, mang trứng. Chừng nào mây không sấm, mây không phát ra tiếng động, chừng đó chúng mang thai, mang trứng trong một thời gian dài. Có nghĩa là: Khi nào mây đổ mưa, sau khi sấm một cách đặc biệt rồi mưa, tuôn ra dòng mưa, vào lúc đó, chúng được giải thoát khỏi gánh nặng, khỏi việc mang thai, và đẻ trứng.

513. Tato paraṃ upameyyasampadaṃ dassento padumuttarabuddhassātiādimāha. Padumuttarassa buddhassa dhammameghena vohāraparamatthadesanāsaṅkhātameghena gajjato gajjantassa desentassa dhammameghassa saddena ghosānusārena ahaṃ tadā dhammagabbhaṃ vivaṭṭūpanissayaṃ dānasīlādipuññasambhāragabbhaṃ agaṇhiṃ gahesiṃ tathāti sambandho.

513. Sau đó, để chỉ ra sự tương ứng của vật được ví dụ, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘padumuttarassa buddhassa’. Cần được liên kết rằng: Theo âm thanh, theo tiếng vang của cơn mưa Pháp của Đức Phật Padumuttara, tức là cơn mưa được gọi là sự thuyết giảng pháp chế định và pháp chân đế, khi đang sấm rền, khi đang thuyết giảng, khi ấy con đã thọ nhận cái thai Pháp, tức là cái thai của các yếu tố tích lũy phước báu như bố thí, trì giới, là cận y duyên cho sự thoát khỏi vòng luân hồi.

514. Satasahassupādāya kappasatasahassaṃ ādiṃ katvā puññagabbhaṃ dānasīlādipuññasambhāraṃ ahaṃ dharemi pūremi. Yāva dhammamegho dhammadesanā na gajjati buddhena na desīyati, tāva ahaṃ bhārato saṃsāragabbhabhārato nappamuccāmi na mocemi na visuṃ bhavāmīti sambandho.

514. Cần được liên kết rằng: Kể từ một trăm ngàn, tức là lấy một trăm ngàn kiếp làm khởi điểm, con mang, con làm viên mãn cái thai phước báu, tức là sự tích lũy phước báu như bố thí, trì giới. Chừng nào cơn mưa Pháp, tức là bài thuyết pháp, chưa sấm rền, chưa được Đức Phật thuyết giảng, chừng đó con chưa được giải thoát, chưa thoát khỏi, chưa tách rời khỏi gánh nặng, khỏi gánh nặng của cái thai luân hồi.

515. Bhante, sakyamuni sakyavaṃsappabhava yadā yasmiṃ kāle suddhodanamahārājassa tava pitu ramme ramaṇīye kapilavatthave kapilavatthunāmake nagare tuvaṃ dhammameghena gajjati ghoseti, tadā tasmiṃ kāle ahaṃ bhārato saṃsāragabbhabhārato parimucciṃ mutto ahosinti sambandho.

515. Cần được liên kết rằng: Thưa ngài, bậc Mâu-ni của dòng Thích Ca, người xuất thân từ dòng dõi Thích Ca, khi nào, vào lúc nào, tại thành phố khả ái, đáng ưa thích tên là Kapilavatthu của đức vua Suddhodana, phụ thân của ngài, ngài sấm rền, vang dội bằng cơn mưa Pháp, khi ấy, vào lúc ấy, con đã hoàn toàn giải thoát, đã thoát khỏi gánh nặng, khỏi gánh nặng của cái thai luân hồi.

516. Tato paraṃ attanā adhigate maggaphale dassento suññatantiādimāha. Tattha attaattaniyādīnaṃ abhāvato suññataṃ vimokkhañca rāgadosamohasabbakilesanimittānaṃ abhāvato, animittaṃ vimokkhañca [Pg.318] taṇhāpaṇidhissa abhāvato, appaṇihitaṃ vimokkhañca ariyamaggaṃ adhigañchiṃ bhāvesinti sambandho. Caturo ca phale sabbeti cattāri sāmaññaphalāni sabbāni sacchi akāsinti attho. Dhammevaṃ vijaṭayiṃ ahanti ahaṃ evaṃ sabbadhamme jaṭaṃ gahanaṃ vijaṭayiṃ viddhaṃsesinti attho.

516. Sau đó, để chỉ ra Đạo và Quả mà mình đã chứng đắc, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘suññataṃ’. Cần được liên kết rằng: Trong đó, do không có tự ngã và những gì thuộc về tự ngã, (con đã chứng đắc) Không giải thoát; do không có các tướng của tham, sân, si và tất cả phiền não, (con đã chứng đắc) Vô tướng giải thoát; và do không có sự mong cầu của ái dục, (con đã chứng đắc) Vô nguyện giải thoát, và con đã chứng ngộ, đã tu tập Thánh đạo. Cụm từ ‘Caturo ca phale sabbe’ có nghĩa là: đã chứng ngộ tất cả bốn quả Sa-môn. Cụm từ ‘Dhammevaṃ vijaṭayiṃ ahaṃ’ có nghĩa là: con đã gỡ rối, đã phá tan đám rối, bụi rậm trong tất cả các pháp như vậy.

Dutiyabhāṇavāravaṇṇanā samattā.

Phần giải thích về phẩm tụng thứ hai đã hoàn tất.

517. Tato paraṃ attanā adhigatavisesameva dassento aparimeyyupādāyātiādimāha. Tattha na parimeyyoti aparimeyyo, saṃvaccharagaṇanavasena pametuṃ saṅkhātuṃ asakkuṇeyyoti attho. Taṃ aparimeyyaṃ kappaṃ upādāya ādiṃ katvā tava sāsanaṃ tuyhaṃ sāsanaṃ ‘‘anāgate gotamassa bhagavato sāsane vinayadharānaṃ aggo bhaveyya’’nti evaṃ patthemi. Atītatthe vattamānavacanaṃ, patthesinti attho. So me atthoti so patthanāsaṅkhāto attho me mayā anuppatto nipphāditoti attho. Anuttaraṃ santipadaṃ nibbānaṃ anuppattaṃ adhigatanti sambandho.

517. Sau đó, để chỉ ra chính sự chứng đắc đặc biệt của mình, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘aparimeyyupādāya’. Trong đó, ‘na parimeyyo’ là ‘aparimeyyo’ (vô lượng), có nghĩa là: không thể đo lường, không thể đếm được bằng cách tính số năm. Lấy vô lượng kiếp ấy làm khởi điểm, trong giáo pháp của ngài, giáo pháp của ngài, con đã phát nguyện như vầy: “Trong tương lai, trong giáo pháp của Đức Thế Tôn Gotama, con sẽ là vị tối thắng trong các vị trì luật”. (Ở đây) dùng thì hiện tại với ý nghĩa quá khứ, có nghĩa là ‘patthesiṃ’ (con đã phát nguyện). Cụm từ ‘So me attho’ có nghĩa là: mục đích ấy, được gọi là sự phát nguyện, đã được con đạt đến, đã được hoàn thành. Cần được liên kết rằng: (con) đã đạt đến, đã chứng ngộ Niết-bàn, trạng thái an tịnh vô thượng.

518. So ahaṃ adhigatattā vinaye vinayapiṭake pāramiṃ patto pariyosānappatto. Yathāpi pāṭhiko isīti yathā padumuttarassa bhagavato sāsane vinayadharānaṃ aggo isi bhikkhu pāṭhiko pākaṭo ahosi, tathevāhanti attho. Na me samasamo atthīti vinayadhāritāya me mayā samasamo samāno añño na atthīti attho. Sāsanaṃ ovādānusāsanīsaṅkhātaṃ sāsanaṃ dhāremi pūremīti attho.

518. Do ta đã chứng đắc, nên trong Luật, trong tạng Luật, ta đã đạt đến sự toàn hảo, đã đạt đến sự rốt ráo. Câu "Yathāpi pāṭhiko isi" có nghĩa là: Giống như trong giáo pháp của đức Thế Tôn Padumuttara, vị tỳ-khưu ẩn sĩ Pāṭhika đã là bậc tối thắng, nổi bật giữa các vị trì Luật, ta cũng như vậy. Câu "Na me samasamo atthi" có nghĩa là: Về phương diện trì Luật, không có người nào khác bằng ta, ngang bằng với ta. Câu "Sāsanaṃ dhāremi" có nghĩa là: Ta thọ trì, ta làm cho viên mãn giáo pháp được gọi là lời giáo huấn và chỉ dạy.

519. Punapi attano visesaṃ dassento vinaye khandhake cāpītiādimāha. Tattha vinayeti ubhatovibhaṅge. Khandhaketi mahāvaggacūḷavagge. Tikacchede cāti tikasaṅghādisesatikapācittiyādike ca. Pañcameti parivāre ca. Ettha etasmiṃ sakale vinayapiṭake mayhaṃ vimati dveḷhakaṃ natthi na saṃvijjati. Akkhareti vinayapiṭakapariyāpanne a-kārādike akkhare. Byañjaneti ka-kārādike byañjane vā me vimati saṃsayo natthīti sambandho.

519. Lại nữa, để trình bày sự đặc biệt của mình, ngài đã nói câu bắt đầu bằng "vinaye khandhake cāpi". Trong đó, "vinaye" (trong Luật) là trong hai bộ Phân Tích (Ubhatovibhaṅga). "Khandhake" (trong các Thiên) là trong Đại Phẩm (Mahāvagga) và Tiểu Phẩm (Cūḷavagga). "Tikacchede ca" (và trong phần ba pháp) là trong các phần ba pháp như Tăng Tàn (Saṅghādisesa), Ưng Đối Trị (Pācittiya), v.v. "Pañcame" (trong phần năm pháp) là trong Tập Yếu (Parivāra). Ở đây, trong toàn bộ tạng Luật này, ta không có sự nghi ngờ, không có sự phân vân. "Akkhare" là về các mẫu tự như 'a', v.v., thuộc tạng Luật. "Byañjane" là về các phụ âm như 'ka', v.v. Nên được liên kết là: "Ta không có sự nghi ngờ, hoài nghi (về chúng)".

520. Niggahe [Pg.319] paṭikamme cāti pāpabhikkhūnaṃ niggahe ca sāpattikānaṃ bhikkhūnaṃ parivāsadānādike paṭikamme ca ṭhānāṭṭhāne ca kāraṇe ca akāraṇe ca kovido chekoti attho. Osāraṇe ca tajjanīyādikammassa paṭippassaddhivasena osāraṇe pavesane ca. Vuṭṭhāpane ca āpattito vuṭṭhāpane nirāpattikaraṇe ca chekoti sambandho. Sabbattha pāramiṃ gatoti sabbasmiṃ vinayakamme pariyosānaṃ patto, dakkho chekoti attho.

520. Câu "Niggahe paṭikamme ca" có nghĩa là: Ta là người thông suốt, khéo léo trong việc khiển trách các tỳ-khưu ác, trong việc phục hồi như ban hành biệt trú (parivāsa) cho các tỳ-khưu có tội, trong trường hợp và phi trường hợp, trong nguyên nhân và phi nguyên nhân. "Osāraṇe ca" là trong việc phục hồi, tức là cho gia nhập lại, do sự đình chỉ các yết-ma như khiển trách (tajjanīya). "Vuṭṭhāpane ca" là trong việc làm cho ra khỏi tội, tức là làm cho trở thành vô tội. Nên được liên kết là: "khéo léo". Câu "Sabbattha pāramiṃ gato" có nghĩa là: Đã đạt đến sự rốt ráo trong mọi phận sự về Luật, là người tài giỏi, khéo léo.

521. Vinaye khandhake cāpīti vuttappakāre vinaye ca khandhake ca, padaṃ suttapadaṃ nikkhipitvā paṭṭhapetvā. Ubhato viniveṭhetvāti vinayato khandhakato cāti ubhayato nibbattetvā vijaṭetvā nayaṃ āharitvā. Rasatoti kiccato. Osareyyaṃ osāraṇaṃ karomīti attho.

521. Câu "Vinaye khandhake cāpi" có nghĩa là: Trong Luật và trong các Thiên đã được nói đến, sau khi đặt ra, thiết lập một câu kinh. Câu "Ubhato viniveṭhetvā" có nghĩa là: Sau khi làm cho phát sinh, làm cho sáng tỏ từ cả hai, tức là từ Luật và từ các Thiên, rồi mang đến phương pháp. "Rasato" có nghĩa là về phương diện phận sự. "Osareyyaṃ" có nghĩa là: Ta thực hiện việc đưa vào.

522. Niruttiyā ca kusaloti ‘‘rukkho paṭo kumbho mālā citta’’ntiādīsu vohāresu cheko. Atthānatthe ca kovidoti atthe vaḍḍhiyaṃ anatthe hāniyañca kovido dakkhoti attho. Anaññātaṃ mayā natthīti vinayapiṭake sakale vā piṭakattaye mayā anaññātaṃ aviditaṃ apākaṭaṃ kiñci natthīti attho. Ekaggo satthu sāsaneti buddhasāsane ahameva eko vinayadharānaṃ aggo seṭṭho uttamoti attho.

522. Câu "Niruttiyā ca kusalo" có nghĩa là: Khéo léo trong các cách dùng từ như "cây", "vải", "bình", "vòng hoa", "tâm", v.v. Câu "Atthānatthe ca kovido" có nghĩa là: Thông suốt, tài giỏi về điều lợi ích tức là sự tăng trưởng, và về điều bất lợi tức là sự suy giảm. Câu "Anaññātaṃ mayā natthi" có nghĩa là: Trong tạng Luật hoặc trong toàn bộ Tam Tạng, không có bất cứ điều gì không được ta biết, không được ta hiểu, không được ta làm cho rõ ràng. Câu "Ekaggo satthu sāsane" có nghĩa là: Trong giáo pháp của đức Phật, chỉ một mình ta là bậc tối thắng, cao tột, ưu việt nhất trong số các vị trì Luật.

523. Rūpadakkhe ahaṃ ajjāti ajja etarahi kāle sakyaputtassa bhagavato sāsane pāvacane ahaṃ rūpadakkhe rūpadassane vinayavinicchayadassane sabbaṃ kaṅkhaṃ sakalaṃ saṃsayaṃ vinodemi vināsemīti sambandho. Chindāmi sabbasaṃsayanti ‘‘ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhāna’’ntiādikaṃ (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20; mahāni. 174) kālattayaṃ ārabbha uppannaṃ sabbaṃ soḷasavidhaṃ kaṅkhaṃ chindāmi vūpasamemi sabbaso viddhaṃsemīti attho.

523. Câu "Rūpadakkhe ahaṃ ajja" nên được liên kết như sau: Ngày nay, trong thời hiện tại, trong giáo pháp, trong lời dạy của đức Thế Tôn, con của dòng Sakya, ta, với sự thấy biết về hình thức, với sự thấy biết về quyết định trong Luật, loại bỏ, tiêu trừ tất cả sự hoài nghi, toàn bộ sự nghi ngờ. Câu "Chindāmi sabbasaṃsayan" có nghĩa là: Ta cắt đứt, làm cho lắng dịu, phá tan hoàn toàn tất cả mười sáu loại hoài nghi đã khởi lên liên quan đến ba thời, bắt đầu bằng câu "Phải chăng ta đã có mặt trong quá khứ?".

524. Padaṃ anupadañcāpīti padaṃ pubbapadañca anupadaṃ parapadañca akkharaṃ ekekamakkharañca byañjanaṃ sithiladhanitādidasavidhaṃ byañjanavidhānañca. Nidāneti tena samayenātiādike nidāne ca. Pariyosāneti nigamane. Sabbattha kovidoti sabbesu chasu ṭhānesu chekoti attho.

524. Câu "Padaṃ anupadañcāpi" (cả câu và câu theo sau) có nghĩa là: "padaṃ" là câu trước, "anupadaṃ" là câu sau; "akkharaṃ" là từng mẫu tự một; "byañjanaṃ" là mười cách cấu tạo phụ âm như âm nhẹ (sithila), âm nặng (dhanita), v.v. "Nidāne" là trong các phần duyên khởi, bắt đầu bằng "tena samayena" (vào lúc bấy giờ). "Pariyosāne" là trong phần kết luận. Câu "Sabbattha kovido" có nghĩa là: Khéo léo trong tất cả sáu trường hợp này.

525. Tato [Pg.320] paraṃ bhagavatoyeva guṇe pakāsento yathāpi rājā balavātiādimāha. Tattha yathā balavā thāmabalasampanno senābalasampanno vā rājā, paraṃ paresaṃ paṭirājūnaṃ senaṃ niggaṇhitvā nissesato gahetvā palāpetvā vā, tape tapeyya santapeyya dukkhāpeyya. Vijinitvāna saṅgāmanti saṅgāmaṃ parasenāya samāgamaṃ yuddhaṃ vijinitvā visesena jinitvā jayaṃ patvā. Nagaraṃ tattha māpayeti tattha tasmiṃ vijitaṭṭhāne nagaraṃ pāsādahammiyādivibhūsitaṃ vasanaṭṭhānaṃ māpaye kārāpeyyāti attho.

525. Sau đó, để tuyên dương các đức hạnh của chính đức Thế Tôn, ngài đã nói câu bắt đầu bằng "yathāpi rājā balavā". Trong đó, "yathā balavā... tape" có nghĩa là: Giống như một vị vua hùng mạnh, có đầy đủ sức mạnh thể chất hoặc sức mạnh quân đội, sau khi chế ngự, bắt giữ không sót hoặc đánh đuổi quân đội của kẻ khác, của các vua đối địch, liền làm cho họ phải khốn khổ, đau đớn. Câu "Vijinitvāna saṅgāman" có nghĩa là: Sau khi chiến thắng trận chiến, cuộc giao tranh, cuộc chiến với quân địch, tức là chiến thắng một cách đặc biệt và đạt được thắng lợi. Câu "Nagaraṃ tattha māpaye" có nghĩa là: Tại đó, tại nơi đã chiến thắng, vị ấy cho xây dựng, cho làm nên một thành phố, một nơi ở được trang hoàng bằng các lâu đài, dinh thự, v.v.

526. Pākāraṃ parikhañcāpīti tattha māpitanagare pākāraṃ sudhādhavalaiṭṭhakāmayapākārañca kārayeti sambandho. Parikhañcāpi kaddamaparikhaṃ, udakaparikhaṃ, sukkhaparikhañca api kāraye. Esikaṃ dvārakoṭṭhakanti nagarasobhanatthaṃ ussāpitaesikāthambhañca mahantaṃ koṭṭhakañca catubhūmakādidvārakoṭṭhakañca kāraye. Aṭṭālake ca vividheti catubhūmakādibhede atiuccaaṭṭālake ca vividhe nānappakārake bahū kāraye kārāpeyyāti sambandho.

526. Câu "Pākāraṃ parikhañcāpi" nên được liên kết như sau: Tại thành phố được xây dựng đó, vị ấy cho làm một bức tường thành, một bức tường thành bằng gạch trắng vôi. "Parikhañcāpi" (cũng như hào) có nghĩa là: Vị ấy cũng cho làm hào bùn, hào nước, và hào khô. Câu "Esikaṃ dvārakoṭṭhakan" có nghĩa là: Vị ấy cho làm cột trụ được dựng lên để làm đẹp thành phố, và một tháp canh lớn, một tháp canh ở cổng có bốn tầng, v.v. Câu "Aṭṭālake ca vividhe" nên được liên kết như sau: Vị ấy cho làm, cho xây dựng nhiều tháp canh rất cao có nhiều loại khác nhau, như loại bốn tầng, v.v.

527. Siṅghāṭakaṃ caccarañcāti na kevalaṃ pākārādayo kāraye, siṅghāṭakaṃ catumaggasandhiñca caccaraṃ antarāvīthiñca kārayeti sambandho. Suvibhattantarāpaṇanti suṭṭhu vibhattaṃ vibhāgato koṭṭhāsavantaṃ antarāpaṇaṃ anekāpaṇasahassaṃ kārāpeyyāti attho. Kārayeyya sabhaṃ tatthāti tasmiṃ māpitanagare sabhaṃ dhammādhikaraṇasālaṃ kāraye. Atthānatthavinicchayaṃ vaḍḍhiñca avaḍḍhiñca vinicchayakaraṇatthaṃ vinicchayasālaṃ kārayeti sambandho.

527. Câu "Siṅghāṭakaṃ caccarañca" nên được liên kết như sau: Vị ấy không chỉ cho làm tường thành, v.v., mà còn cho làm ngã tư, tức giao lộ của bốn con đường, và quảng trường, tức con đường ở giữa. Câu "Suvibhattantarāpaṇan" có nghĩa là: Vị ấy cho làm hàng ngàn cửa hàng bên trong được phân chia rõ ràng, có các khu vực theo từng phần. Câu "Kārayeyya sabhaṃ tattha" có nghĩa là: Tại thành phố được xây dựng đó, vị ấy cho làm một hội trường, một pháp đình. Nên được liên kết như sau: Vị ấy cho làm một pháp đình để phân xử điều lợi và điều hại, sự thịnh và sự suy.

528. Nigghātatthaṃ amittānanti paṭirājūnaṃ paṭibāhanatthaṃ. Chiddāchiddañca jānitunti dosañca adosañca jānituṃ. Balakāyassa rakkhāyāti hatthiassarathapattisaṅkhātassa balakāyassa senāsamūhassa ārakkhaṇatthāya so nagarasāmiko rājā, senāpaccaṃ senāpatiṃ senānāyakaṃ mahāmattaṃ ṭhapeti ṭhānantare patiṭṭhapetīti attho.

528. Cụm từ ‘Nigghātatthaṃ amittānaṃ’ (nhằm trấn áp kẻ thù) có nghĩa là nhằm mục đích đẩy lui các vua thù địch. Cụm từ ‘Chiddāchiddañca jānituṃ’ (và để biết các điểm yếu và điểm mạnh) có nghĩa là để biết điều sai và điều không sai. Cụm từ ‘Balakāyassa rakkhāya’ (để bảo vệ quân đội) có nghĩa là để bảo vệ đoàn quân, tức tập hợp binh lính, bao gồm tượng binh, kỵ binh, xa binh và bộ binh. Vị vua, chủ nhân của thành phố ấy, bổ nhiệm một vị đại thần làm tổng tư lệnh, tướng quân, người lãnh đạo quân đội, đặt vào một chức vụ đặc biệt. Đây là ý nghĩa.

529. Ārakkhatthāya [Pg.321] bhaṇḍassāti jātarūparajatamuttāmaṇiādirājabhaṇḍassa ārakkhaṇatthāya samantato gopanatthāya me mayhaṃ bhaṇḍaṃ mā vinassīti nidhānakusalaṃ rakkhaṇe kusalaṃ chekaṃ naraṃ purisaṃ bhaṇḍarakkhaṃ bhaṇḍarakkhantaṃ so rājā bhaṇḍāgāre ṭhapetīti sambandho.

529. Cụm từ ‘Ārakkhatthāya bhaṇḍassā’ (để bảo vệ quốc khố) có nghĩa là để bảo vệ tài sản của vua, bao gồm vàng, bạc, ngọc trai, đá quý, v.v., để canh giữ từ khắp mọi nơi. (Vua nghĩ rằng:) "Mong sao tài sản của ta không bị hủy hoại." Vì vậy, vị vua ấy bổ nhiệm một người khéo léo, tài giỏi trong việc cất giữ, một người bảo vệ kho báu, vào kho bạc. Cần hiểu sự liên kết như vậy.

530. Mamatto hoti yo raññoti yo paṇḍito rañño mamatto māmako pakkhapāto hoti. Vuddhiṃ yassa ca icchatīti assa rañño vuddhiñca virūḷhiṃ yo icchati kāmeti, tassa itthambhūtassa paṇḍitassa rājā adhikaraṇaṃ vinicchayādhipaccaṃ deti mittassa mittabhāvassa paṭipajjitunti sambandho.

530. Cụm từ ‘Mamatto hoti yo rañño’ (người được vua yêu mến) có nghĩa là người hiền trí nào là người của vua, được vua yêu mến, được vua thiên vị. Cụm từ ‘Vuddhiṃ yassa ca icchatī’ (và người mà vua mong muốn sự thịnh vượng) có nghĩa là người mong muốn, ước ao sự tăng trưởng và phát triển cho vị vua ấy. Đối với người hiền trí như vậy, nhà vua ban cho quyền xét xử, quyền quyết định tối cao, để thực hành tình bằng hữu đối với người bạn. Cần hiểu sự liên kết như vậy.

531. Uppātesūti ukkāpātadisāḍāhādiuppātesu ca. Nimittesūti mūsikacchinnādīsu ‘‘idaṃ nimittaṃ subhaṃ, idaṃ nimittaṃ asubha’’nti evaṃ nimittajānanasatthesu ca. Lakkhaṇesu cāti itthipurisānaṃ hatthapādalakkhaṇajānanasatthesu ca kovidaṃ chekaṃ ajjhāyakaṃ anekesaṃ sissānaṃ byākaraṇavācakaṃ mantadharaṃ vedattayasaṅkhātamantadhārakaṃ paṇḍitaṃ so rājā porohicce purohitaṭṭhānantare ṭhapetīti sambandho.

531. Cụm từ ‘Uppātesū’ (về các điềm báo) có nghĩa là về các điềm báo như sao băng, cháy ở các phương, v.v. Cụm từ ‘Nimittesū’ (về các điềm triệu) có nghĩa là về các điềm triệu như (vật bị) chuột cắn, v.v., và trong các khoa học biết điềm triệu như: "Điềm này tốt, điềm này xấu." Cụm từ ‘Lakkhaṇesu cā’ (và về các tướng mạo) có nghĩa là người tài giỏi, thông thạo trong các khoa học biết tướng tay, tướng chân của nam và nữ; là người thầy dạy, giảng giải văn phạm cho nhiều học trò; là người trì giữ thần chú, tức người nắm giữ các thần chú được gọi là ba bộ Veda. Vị vua ấy bổ nhiệm một người hiền trí như vậy vào chức vụ tế sư hoàng gia. Cần hiểu sự liên kết như vậy.

532. Etehaṅgehi sampannoti etehi vuttappakārehi aṅgehi avayavehi sampanno samaṅgībhūto so rājā ‘‘khattiyo’’ti pavuccati kathīyatīti sambandho. Sadā rakkhanti rājānanti ete senāpaccādayo amaccā sadā sabbakālaṃ taṃ rājānaṃ rakkhanti gopenti. Kimiva? Cakkavākova dukkhitaṃ dukkhappattaṃ sakañātiṃ rakkhanto cakkavāko pakkhī ivāti attho.

532. Cụm từ ‘Etehaṅgehi sampanno’ (vị vua hội đủ các yếu tố này) có nghĩa là vị vua ấy, người đã hội đủ, trang bị đầy đủ các yếu tố, các thành phần theo những loại đã được nói đến, được gọi là, được tuyên bố là một "khattiya" (bậc Sát-đế-lỵ). Cần hiểu sự liên kết như vậy. Cụm từ ‘Sadā rakkhanti rājānaṃ’ (luôn bảo vệ nhà vua) có nghĩa là các vị đại thần, tướng quân, v.v., này luôn luôn, vào mọi lúc, bảo vệ, canh giữ vị vua ấy. Giống như gì? Giống như con chim cakkavāka (vịt trời) bảo vệ quyến thuộc của mình đang gặp phải khổ đau, sầu muộn. Đây là ý nghĩa.

533. Tatheva tvaṃ mahāvīrāti vīruttama, yathā so rājā senāpaccādiaṅgasampanno nagaradvāraṃ thaketvā paṭivasati, tatheva tuvaṃ hatāmitto nihatapaccatthiko khattiyo iva sadevakassa lokassa saha devehi pavattamānassa lokassa dhammarājā dhammena samena rājā dasapāramitādhammaparipūraṇena rājabhūtattā ‘‘dhammarājā’’ti pavuccati kathīyatīti sambandho.

533. Cụm từ ‘Tatheva tvaṃ mahāvīrā’ (cũng vậy, Ngài, bậc Đại Hùng) có nghĩa là: Này bậc Anh Hùng tối thượng, cũng như vị vua kia, người hội đủ các yếu tố như tướng quân, v.v., trú ngụ sau khi đã đóng chặt cổng thành; cũng vậy, Ngài, giống như một vị vua Sát-đế-lỵ đã tiêu diệt kẻ thù, đã đánh bại đối phương, là Pháp Vương của thế gian cùng với chư thiên, tức là của thế gian đang tồn tại cùng với chư thiên. Ngài là vua bởi Chánh pháp, bởi sự công bằng, và do đã trở thành vua nhờ sự viên mãn các pháp ba-la-mật, nên Ngài được gọi là, được tuyên bố là "Pháp Vương". Cần hiểu sự liên kết như vậy.

534. Titthiye nīharitvānāti dhammarājabhāvena paṭipakkhabhūte sakalatitthiye nīharitvā nissesena haritvā nibbisevanaṃ katvā sasenakaṃ dhārañcāpi senāya saha vasavattimārampi nīharitvā. Tamandhakāraṃ vidhamitvāti [Pg.322] tamasaṅkhātaṃ mohandhakāraṃ vidhamitvā viddhaṃsetvā. Dhammanagaraṃ sattatiṃsabodhipakkhiyadhammasaṅkhātaṃ, khandhāyatanadhātupaṭiccasamuppādabalabojjhaṅgagambhīranayasamantapaṭṭhānadhammasaṅkhātaṃ vā nagaraṃ amāpayi nimmini patiṭṭhāpesīti attho.

534. Cụm từ ‘Titthiye nīharitvānā’ (sau khi đã loại trừ các ngoại đạo) có nghĩa là: với tư cách là Pháp Vương, sau khi đã loại trừ, dẹp bỏ không còn sót lại tất cả các ngoại đạo đối nghịch, làm cho họ không còn ảnh hưởng, và cũng đã loại trừ cả Ma vương cùng với quân đội của y. Cụm từ ‘Tamandhakāraṃ vidhamitvā’ (sau khi đã xua tan bóng tối ấy) có nghĩa là sau khi đã phá tan, hủy diệt bóng tối của si mê được gọi là bóng tối. (Ngài) đã tạo ra, đã kiến tạo, đã thiết lập thành phố Chánh Pháp, được gọi là ba mươi bảy phẩm trợ đạo, hoặc được gọi là (các pháp) uẩn, xứ, giới, duyên khởi, lực, giác chi, đế, và pháp Duyên hệ thâm sâu. Đây là ý nghĩa.

535. Sīlaṃ pākārakaṃ tatthāti tasmiṃ patiṭṭhāpite dhammanagare catupārisuddhisīlaṃ pākāraṃ. Ñāṇaṃ te dvārakoṭṭhakanti te tuyhaṃ sabbaññutaññāṇaāsayānusayañāṇaanāgataṃsañāṇaatītaṃsañāṇādikameva ñāṇaṃ dvārakoṭṭhakanti attho. Saddhā te esikā vīrāti, bhante, asithilaparakkama te tuyhaṃ dīpaṅkarapādamūlato pabhuti sabbaññutaññāṇakāraṇā saddahanasaddhā ussāpitaalaṅkāraalaṅkatathambhoti attho. Dvārapālo ca saṃvaroti te tuyhaṃ chadvārikasaṃvaro rakkhāvaraṇagutti dvārapālo dvārarakkhakoti attho.

535. Cụm từ ‘Sīlaṃ pākārakaṃ tatthā’ (ở đó, giới là thành lũy) có nghĩa là: trong thành phố Chánh Pháp đã được thiết lập ấy, Tứ Thanh Tịnh Giới chính là thành lũy. Cụm từ ‘Ñāṇaṃ te dvārakoṭṭhakan’ (trí tuệ của Ngài là cổng thành) có nghĩa là: trí tuệ của Ngài, chính là Nhất thiết trí, trí biết tâm tánh và tùy miên của chúng sanh, trí biết vị lai, trí biết quá khứ, v.v., chính là cổng thành. Đây là ý nghĩa. Cụm từ ‘Saddhā te esikā vīrā’ (này bậc Anh Hùng, đức tin của Ngài là cột trụ) có nghĩa là: bạch Thế Tôn, bậc có tinh tấn không lay chuyển, đức tin của Ngài, niềm tin vì mục đích đạt đến Nhất thiết trí, kể từ dưới chân đức Phật Nhiên Đăng, chính là cột trụ được dựng lên và trang hoàng lộng lẫy. Đây là ý nghĩa. Cụm từ ‘Dvārapālo ca saṃvaro’ (và sự thu thúc là người gác cổng) có nghĩa là: sự thu thúc sáu căn của Ngài, sự bảo vệ, che chở, canh giữ, chính là người gác cổng, người canh giữ cửa. Đây là ý nghĩa.

536. Satipaṭṭhānamaṭṭālanti te tuyhaṃ catusatipaṭṭhānaaṭṭālamuṇḍacchadanaṃ. Paññā te caccaraṃ muneti, bhante, mune ñāṇavanta te tuyhaṃ pāṭihāriyādianekavidhā paññā caccaraṃ maggasamodhānaṃ nagaravīthīti attho. Iddhipādañca siṅghāṭanti tuyhaṃ chandavīriyacittavīmaṃsasaṅkhātā cattāro iddhipādā siṅghāṭaṃ catumaggasanti. Dhammavīthi sumāpitanti sattatiṃsabodhipakkhiyadhammasaṅkhātāya vīthiyā suṭṭhu māpitaṃ sajjitaṃ, taṃ dhammanagaranti attho.

536. Cụm từ ‘Satipaṭṭhānam aṭṭālan’ (Tứ Niệm Xứ là tháp canh) có nghĩa là: bốn niệm xứ của Ngài là tháp canh có mái bằng. Cụm từ ‘Paññā te caccaraṃ mune’ (này bậc Mâu-ni, trí tuệ của Ngài là ngã tư đường) có nghĩa là: bạch Thế Tôn, bậc Mâu-ni, bậc có trí tuệ, nhiều loại trí tuệ của Ngài như thần thông trí, v.v., chính là ngã tư đường, là nơi các con đường gặp nhau, là đường phố trong thành. Đây là ý nghĩa. Cụm từ ‘Iddhipādañca siṅghāṭan’ (và Tứ Thần Túc là ngã ba) có nghĩa là: bốn thần túc của Ngài, được gọi là dục, cần, tâm, và thẩm, là ngã tư nơi bốn con đường gặp nhau. Cụm từ ‘Dhammavīthi sumāpitā’ (con đường Chánh Pháp được xây dựng tốt đẹp) có nghĩa là: thành phố Chánh Pháp ấy được xây dựng, trang bị tốt đẹp với con đường được gọi là ba mươi bảy phẩm trợ đạo. Đây là ý nghĩa.

537. Suttantaṃ abhidhammañcāti tava tuyhaṃ ettha dhammanagare suttantaṃ abhidhammaṃ vinayañca kevalaṃ sakalaṃ suttageyyādikaṃ navaṅgaṃ buddhavacanaṃ dhammasabhā dhammādhikaraṇasālāti attho.

537. Cụm từ ‘Suttantaṃ abhidhammañcā’ (Kinh tạng và Luận tạng) có nghĩa là: tại thành phố Chánh Pháp này của Ngài, Kinh tạng, Luận tạng và Luật tạng, tức là toàn bộ Cửu phần giáo pháp của lời Phật dạy như Kinh, Kệ, v.v., chính là pháp đường, là công đường xét xử theo Chánh pháp. Đây là ý nghĩa.

538. Suññataṃ animittañcāti anattānupassanāvasena paṭiladdhaṃ suññatavihārañca, aniccānupassanāvasena paṭiladdhaṃ animittavihārañca. Vihārañcappaṇihitanti dukkhānupassanāvasena paṭiladdhaṃ appaṇihitavihārañca. Āneñjañcāti acalaṃ aphanditaṃ catusāmaññaphalasaṅkhātaṃ āneñjavihārañca. Nirodho cāti sabbadukkhanirodhaṃ nibbānañca. Esā dhammakuṭī tavāti esā sabbanavalokuttaradhammasaṅkhātā tava tuyhaṃ dhammakuṭi vasanagehanti attho.

538. Cụm từ ‘Suññataṃ animittañcā’ (Không và Vô tướng) có nghĩa là: Không trú, đạt được nhờ quán vô ngã; và Vô tướng trú, đạt được nhờ quán vô thường. Cụm từ ‘Vihārañcappaṇihitan’ (và Vô nguyện trú) có nghĩa là: Vô nguyện trú, đạt được nhờ quán khổ. Cụm từ ‘Āneñjañcā’ (và Bất động) có nghĩa là: Bất động trú, tức là trạng thái không lay chuyển, không dao động, được gọi là bốn quả Sa-môn. Cụm từ ‘Nirodho cā’ (và Diệt) có nghĩa là: sự diệt tận mọi khổ đau, tức là Niết-bàn. Cụm từ ‘Esā dhammakuṭī tavā’ (đây là Pháp cốc của Ngài) có nghĩa là: những pháp này, được gọi là toàn bộ chín Pháp siêu thế, chính là Pháp cốc, là nơi ở của Ngài. Đây là ý nghĩa.

539. Paññāya [Pg.323] aggo nikkhittoti paññāvasena paññavantānaṃ aggo. Iti bhagavatā nikkhitto ṭhapito thero paṭibhāne ca paññāya kattabbe kicce, yuttamuttapaṭibhāne vā kovido cheko nāmena sāriputtoti pākaṭo tava tuyhaṃ dhammasenāpati tayā desitassa piṭakattayadhammasamūhassa dhāraṇato pati padhāno hutvā senākiccaṃ karotīti attho.

539. Câu ‘Paññāya aggo nikkhitto’ có nghĩa là: Vị trưởng lão Sāriputta, người tối thắng trong số những bậc có trí tuệ về phương diện trí tuệ, đã được Đức Thế Tôn đặt vào, an trí như vậy. Ngài là bậc thông thạo, khéo léo trong công việc cần làm bằng trí tuệ và trí biện tài, hoặc trong trí biện tài về điều hợp lý và không hợp lý, nổi tiếng với danh xưng Sāriputta. Ngài là vị Tướng quân Chánh pháp của ngài (Đức Phật), có nghĩa là: do vì nắm giữ toàn bộ khối Chánh pháp Tam Tạng đã được ngài thuyết giảng, ngài trở thành người chủ, người đứng đầu, thực hiện phận sự của vị tướng quân.

540. Cutūpapātakusaloti bhante muni, cutūpapāte cutiyā upapattiyā ca kusalo cheko. Iddhiyā pāramiṃ gatoti ‘‘ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hotī’’tiādinā (dī. ni. 1.238; paṭi. ma. 1.102) vuttāya iddhippabhedāya pāramiṃ pariyosānaṃ gato patto nāmena kolito nāma moggallānatthero porohicco tava tuyhaṃ purohitoti sambandho.

540. Câu ‘Cutūpapātakusalo’ có nghĩa là: Kính bạch Đức Thế Tôn, bậc Mâu-ni, ngài là bậc khéo léo, thông thạo về sự tử và sự sanh. Câu ‘Iddhiyā pāramiṃ gato’ có nghĩa là: Vị trưởng lão Moggallāna, có tên là Kolita, đã đạt đến, đã chứng ngộ sự toàn hảo, sự rốt ráo về các loại thần thông đã được nói đến bắt đầu bằng câu ‘một người hiện thành nhiều người, nhiều người hiện thành một người.’ Ngài là vị cố vấn, là vị giáo sĩ của ngài (Đức Phật), nên được liên kết như vậy.

541. Porāṇakavaṃsadharoti bhante mune, ñāṇavantaṃ porāṇassa vaṃsassa dhārako, paramparajānanako vā uggatejo pākaṭatejo, durāsado āsādetuṃ ghaṭṭetuṃ dukkho asakkuṇeyyoti attho. Dhutavādiguṇenaggoti tecīvarikaṅgādīni terasa dhutaṅgāni vadati ovadatīti dhutavādīguṇena dhutaṅgaguṇena aggo seṭṭho mahākassapatthero tava tuyhaṃ akkhadasso vohārakaraṇe padhānoti attho.

541. Câu ‘Porāṇakavaṃsadharo’ có nghĩa là: Kính bạch Đức Thế Tôn, bậc Mâu-ni, bậc Trí tuệ, ngài là người duy trì dòng dõi của các bậc cổ nhân, hoặc là người biết rõ truyền thống; có uy lực sáng chói, uy lực hiển hách; có nghĩa là khó tiếp cận, khó xúc chạm, không thể được. Câu ‘Dhutavādiguṇenaggo’ có nghĩa là: Vị trưởng lão Mahākassapa là bậc tối thắng, cao tột về phẩm hạnh của người nói về đầu-đà, do vì ngài nói, khuyên dạy về mười ba pháp đầu-đà bắt đầu bằng hạnh tam y; có nghĩa là ngài là người giám sát, là người đứng đầu trong việc phân xử của ngài (Đức Phật).

542. Bahussuto dhammadharoti bhante mune, bahūnaṃ caturāsītidhammakkhandhasahassānaṃ sutattā bhagavatā bhikkhusaṅghato ca uggahitattā bahussuto anekesaṃ chasatasahassasaṅkhyānaṃ āgamadhammānaṃ satipaṭṭhānādīnañca paramatthadhammānaṃ dhāraṇato dhammadharo ānando. Sabbapāṭhī ca sāsaneti buddhasāsane sabbesaṃ pāṭhīnaṃ paṭhantānaṃ sajjhāyantānaṃ bhikkhūnaṃ aggo seṭṭhoti sabbapāṭhī nāmena ānando nāma thero. Dhammārakkho tavāti tava tuyhaṃ dhammassa piṭakattayadhammabhaṇḍassa ārakkho rakkhako pālako, dhammabhaṇḍāgārikoti attho.

542. Câu ‘Bahussuto dhammadharo’ có nghĩa là: Kính bạch Đức Thế Tôn, bậc Mâu-ni, ngài Ānanda là bậc đa văn do vì đã nghe và đã học hỏi tám mươi bốn ngàn pháp uẩn từ Đức Thế Tôn và từ chư Tăng; ngài là người trì pháp do vì nắm giữ nhiều pháp truyền khẩu có số lượng sáu trăm ngàn, và các pháp chân đế bắt đầu bằng Tứ Niệm Xứ. Và câu ‘Sabbapāṭhī ca sāsane’ có nghĩa là: Vị trưởng lão tên là Ānanda được gọi là ‘người đọc tụng tất cả’ vì là bậc tối thắng, cao tột trong số tất cả các vị tỳ khưu đọc tụng, trùng tuyên trong giáo pháp của Đức Phật. Câu ‘Dhammārakkho tava’ có nghĩa là: người bảo vệ, người gìn giữ, người hộ trì kho tàng Chánh pháp Tam Tạng của ngài, là người quản kho Chánh pháp.

543. Ete [Pg.324] sabbe atikkammāti bhagavā bhagyavā sammāsambuddho ete sāriputtādayo mahānubhāvepi there atikkamma vajjetvā mamaṃyeva pamesi pamāṇaṃ akāsi, manasi akāsīti attho. Vinicchayaṃ me pādāsīti vinayaññūhi paṇḍitehi desitaṃ pakāsitaṃ vinaye vinicchayaṃ dosavicāraṇaṃ me mayhaṃ bhagavā pādāsi pakārena adāsi, mayhameva bhāraṃ akāsīti sambandho.

543. Câu ‘Ete sabbe atikkamma’ có nghĩa là: Đức Thế Tôn, bậc Hữu Hạnh, bậc Chánh Đẳng Giác, đã vượt qua, đã bỏ qua các vị trưởng lão có đại oai lực này bắt đầu bằng ngài Sāriputta, và đã xem chỉ riêng ta là tiêu chuẩn, đã tác ý. Câu ‘Vinicchayaṃ me pādāsi’ có nghĩa là: Đức Thế Tôn đã ban cho ta, đã trao cho ta một cách đặc biệt sự phân xử về giới luật, sự xét đoán lỗi lầm, điều đã được thuyết giảng, tuyên bố bởi các bậc hiền trí thông suốt giới luật; nên được liên kết là: Ngài đã giao phó trọng trách chỉ riêng cho ta.

544. Yo koci vinaye pañhanti yo koci bhikkhu buddhasāvako vinayanissitaṃ pañhaṃ maṃ pucchati, tattha tasmiṃ pucchitapañhe me mayhaṃ cintanā vimati kaṅkhā natthi. Tañhevatthaṃ taṃ eva pucchitaṃ atthaṃ ahaṃ kathemīti sambandho.

544. Câu ‘Yo koci vinaye pañhaṃ’ có nghĩa là: Bất cứ vị tỳ khưu nào, vị thinh văn của Đức Phật, hỏi ta một câu hỏi liên quan đến giới luật, đối với câu hỏi đã được hỏi ấy, ta không có sự suy tư, sự hoài nghi, sự phân vân. Nên được liên kết là: Ta nói lên chính ý nghĩa đã được hỏi ấy.

545. Yāvatā buddhakhettamhīti yāvatā yattake ṭhāne buddhassa āṇākhette taṃ mahāmuniṃ sammāsambuddhaṃ ṭhapetvā vinaye vinayapiṭake vinayavinicchayakaraṇe vā mādiso mayā sadiso natthi, ahameva aggo, bhiyyo mamādhiko kuto bhavissatīti sambandho.

545. Câu ‘Yāvatā buddhakhettamhī’ có nghĩa là: Trong bất cứ nơi nào, trong phạm vi quyền lực của Đức Phật, ngoại trừ bậc Đại Mâu-ni, bậc Chánh Đẳng Giác ấy, trong giới luật, trong Tạng Luật, hoặc trong việc phân xử giới luật, không có ai giống như ta, tương tự như ta. Chỉ ta là tối thắng. Nên được liên kết là: Làm sao có người hơn ta, vượt trội hơn ta?

546. Bhikkhusaṅghe nisīditvā bhikkhusaṅghamajjhe nisinno gotamo bhagavā evaṃ gajjati sīhanādaṃ karoti. Kathaṃ? Vinaye ubhatovibhaṅge, khandhakesu mahāvaggacūḷavaggesu, ca-saddena parivāre, upālissa upālinā samo sadiso natthīti evaṃ gajjati.

546. Sau khi ngồi xuống trong Tăng chúng, Đức Thế Tôn Gotama, người đang ngồi giữa Tăng chúng, rống lên, cất lên tiếng rống của sư tử như vầy. Như thế nào? Ngài rống lên như vầy: Trong Giới luật, tức là trong cả hai bộ Phân tích (Ubhatovibhaṅga), trong các Thiên (Khandhaka) tức là Đại phẩm (Mahāvagga) và Tiểu phẩm (Cūḷavagga), và do từ ‘ca’ (và) nên kể cả Tập yếu (Parivāra), không có ai bằng, không có ai tương tự như Upāli.

547. Yāvatāti yattakaṃ buddhabhaṇitaṃ buddhena desitaṃ navaṅgaṃ suttageyyādisatthusāsanaṃ satthunā pakāsitaṃ sabbaṃ vinayogadhaṃ taṃ vinaye antopaviṭṭhaṃ vinayamūlakaṃ iccevaṃ passino passantassa.

547. Câu ‘Yāvatā’ có nghĩa là: Đối với người thấy, người nhận thấy rằng: Bất cứ lời dạy nào của Đức Phật đã được Đức Phật thuyết giảng, giáo pháp của Bậc Đạo Sư gồm chín chi phần bắt đầu bằng Kinh, Ứng tụng... đã được Bậc Đạo Sư tuyên bố, tất cả những điều ấy đều đi vào Giới luật, được bao hàm trong Giới luật, có Giới luật làm nền tảng.

548. Mama kammaṃ saritvānāti gotamo sakyapuṅgavo sakyavaṃsappadhāno, mama kammaṃ mayhaṃ pubbapatthanākammaṃ atītaṃsañāṇena saritvāna paccakkhato ñatvā bhikkhusaṅghamajjhe gato ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ vinayadharānaṃ yadidaṃ upālī’’ti (a. ni. 1.219, 228) maṃ etadagge ṭhāne ṭhapesīti sambandho.

548. Câu ‘Mama kammaṃ saritvāna’ có nghĩa là: Đức Gotama, bậc Ngưu vương dòng Sakya, bậc đứng đầu dòng Sakya, sau khi nhớ lại nghiệp của ta, tức là nghiệp nguyện ước trong quá khứ của ta, bằng trí tuệ về quá khứ, và sau khi biết rõ một cách trực tiếp, đã đi vào giữa Tăng chúng và đã đặt ta vào vị trí tối thắng này với lời rằng: ‘Này các tỳ khưu, trong số các đệ tử tỳ khưu của ta là những người trì luật, người này là tối thắng, tức là Upāli.’ Nên được liên kết như vậy.

549. Satasahassupādāyāti satasahassakappe ādiṃ katvā yaṃ imaṃ ṭhānaṃ apatthayiṃ patthesiṃ, so me attho mayā anuppatto adhigato paṭiladdho vinaye pāramiṃ gato koṭiṃ pattoti attho.

549. Câu ‘Satasahassupādāya’ có nghĩa là: Vị trí này mà ta đã mong cầu, đã nguyện ước, kể từ một trăm ngàn kiếp trước, lợi ích ấy đã được ta đạt đến, chứng ngộ, thành tựu; có nghĩa là: đã đạt đến sự toàn hảo, đã đạt đến đỉnh cao trong giới luật.

550. Sakyānaṃ [Pg.325] sakyavaṃsarājūnaṃ nandijanano somanassakārako ahaṃ pure pubbe kappako āsiṃ ahosiṃ, taṃ jātiṃ taṃ kulaṃ taṃ yoniṃ vijahitvā visesena jahitvā chaḍḍetvā mahesino sammāsambuddhassa putto jāto sakyaputtoti saṅkhyaṃ gato sāsanadhāraṇatoti attho.

550. Ta là người làm phát sanh niềm vui, người tạo ra sự hoan hỷ cho các vị vua dòng Sakya. Trước đây, trong quá khứ, ta đã là một người thợ cạo. Sau khi từ bỏ, từ bỏ một cách đặc biệt, vứt bỏ giai cấp ấy, gia tộc ấy, nguồn gốc ấy, ta đã trở thành người con của bậc Đại Sĩ, bậc Chánh Đẳng Giác; có nghĩa là: đã được gọi là ‘Thích tử’ do vì duy trì giáo pháp.

551. Tato paraṃ attano dāsakule nibbattanāpadānaṃ dassento ito dutiyake kappetiādimāha. Tattha ito bhaddakappato heṭṭhā dutiye kappe nāmena añjaso nāma khattiyo eko rājā anantatejo saṅkhyātikkantatejo amitayaso pamāṇātikkantaparivāro mahaddhano anekakoṭisatasahassadhanavā bhūmipālo pathavīpālako rakkhako ahosīti sambandho.

551. Sau đó, để trình bày thiên truyện về sự tái sanh của mình trong gia đình nô lệ, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘ito dutiyake kappe’. Trong đó, nên được liên kết như vầy: Vào kiếp thứ hai kể từ kiếp hiền kiếp này trở về trước, có một vị vua, một vị Sát-đế-lỵ tên là Añjasa, người có uy lực vô biên, uy lực vượt ngoài số đếm, có danh tiếng vô lượng, có đoàn tùy tùng vượt ngoài sự đo lường, rất giàu có, sở hữu tài sản hàng nhiều trăm ngàn ức, là người cai trị đất đai, người bảo hộ, người gìn giữ trái đất, đã hiện hữu.

552. Tassa raññoti tassa tādisassa rājino putto ahaṃ candano nāma khattiyo khattiyakumāro ahosinti sambandho. So ahaṃ jātimadena ca yasamadena ca bhogamadena ca upatthaddho thambhito unnatoti attho.

552. Câu ‘Tassa rañño’ nên được liên kết như vầy: Ta là con trai của vị vua như vậy, một vị Sát-đế-lỵ, một vị hoàng tử tên là Candana, đã hiện hữu. Có nghĩa là: Ta, người ấy, đã bị chi phối, cứng nhắc, kiêu ngạo bởi sự say đắm về dòng dõi, sự say đắm về danh vọng, và sự say đắm về của cải.

553. Nāgasatasahassānīti satasahassahatthino mātaṅgā mātaṅgakule jātā tidhā pabhinnā akkhikaṇṇakosasaṅkhātehi tīhi ṭhānehi pabhinnā madagaḷitā sabbālaṅkārabhūsitā sabbehi hatthālaṅkārehi alaṅkatā sadā sabbakālaṃ maṃ parivārentīti sambandho.

553. Nāgasatasahassānīti có nghĩa là: một trăm ngàn con voi (satasahassahatthino), voi chúa (mātaṅgā), sanh trong dòng dõi voi chúa (mātaṅgakule jātā), tiết ra chất dịch ở ba nơi (tidhā pabhinnā), tức là tiết ra chất dịch (pabhinnā) ở ba chỗ (tīhi ṭhānehi) được gọi là mắt, tai, và thái dương (akkhikaṇṇakosasaṅkhātehi), có chất dịch chảy ra (madagaḷitā), được trang hoàng với tất cả đồ trang sức (sabbālaṅkārabhūsitā), được trang điểm với tất cả đồ trang sức của voi (sabbehi hatthālaṅkārehi alaṅkatā), luôn luôn (sadā sabbakālaṃ) vây quanh ta (maṃ parivārenti). Đây là cách liên kết câu (iti sambandho).

554. Sabalehi paretohanti tadā tasmiṃ kāle ahaṃ sabalehi attano senābalehi pareto parivārito uyyānaṃ gantukāmako icchanto sirikaṃ nāma nāgaṃ hatthiṃ āruyha abhiruhitvā nagarato nikkhaminti sambandho.

554. Sabalehi paretohanti có nghĩa là: lúc bấy giờ (tadā tasmiṃ kāle), ta (ahaṃ), được vây quanh (pareto parivārito) bởi quân lực của mình (sabalehi attano senābalehi), mong muốn (gantukāmako icchanto) đi đến ngự uyển (uyyānaṃ), đã cỡi (āruyha abhiruhitvā) con voi (nāgaṃ hatthiṃ) tên là Sirika (sirikaṃ nāma), rồi đi ra khỏi thành phố (nagarato nikkhami). Đây là cách liên kết câu (iti sambandho).

555. Caraṇena ca sampannoti sīlasaṃvarādipannarasacaraṇadhammena samannāgato guttadvāro pihitacakkhādichadvāro susaṃvuto suṭṭhu rakkhitakāyacitto devalo nāma sambuddho paccekasambuddho, mama mayhaṃ purato sammukhe āgacchi pāpuṇīti attho.

555. Caraṇena ca sampannoti có nghĩa là: vị Phật Toàn Giác Độc Giác (paccekasambuddho) tên là Devala (devalo nāma), người đã thành tựu mười lăm pháp hành (sīlasaṃvarādipannarasacaraṇadhammena samannāgato), có các căn được phòng hộ (guttadvāro pihitacakkhādichadvāro), được khéo chế ngự (susaṃvuto suṭṭhu rakkhitakāyacitto), đã đến (āgacchi pāpuṇi) trước mặt ta (mama mayhaṃ purato sammukhe). Đây là ý nghĩa (iti attho).

556. Pesetvā [Pg.326] sirikaṃ nāganti taṃ āgataṃ paccekabuddhaṃ disvā ahaṃ sirikaṃ nāma nāgaṃ abhimukhaṃ pesetvā buddhaṃ āsādayiṃ ghaṭṭesiṃ padussesinti attho. Tato sañjātakopo soti tato tasmā mayā atīva pīḷetvā pesitattā so hatthināgo mayi sañjātakopo padaṃ attano pādaṃ nuddharate na uddharati, niccalova hotīti attho.

556. Pesetvā sirikaṃ nāganti có nghĩa là: sau khi thấy vị Phật Độc Giác (paccekabuddhaṃ) ấy đến (taṃ āgataṃ), ta (ahaṃ) đã xua (pesetvā) con voi (nāgaṃ) tên là Sirika (sirikaṃ nāma) đi thẳng đến (abhimukhaṃ) và đã xúc phạm (āsādayiṃ ghaṭṭesiṃ padussesiṃ) đức Phật (buddhaṃ). Đây là ý nghĩa (iti attho). Tato sañjātakopo soti có nghĩa là: do đó (tato tasmā), vì bị ta thúc ép quá mức (mayā atīva pīḷetvā pesitattā), con voi chúa ấy (so hatthināgo) đã nổi giận với ta (mayi sañjātakopo), không nhấc chân của mình lên (padaṃ attano pādaṃ na uddharati), và đứng yên bất động (niccalova hoti). Đây là ý nghĩa (iti attho).

557. Nāgaṃ duṭṭhamanaṃ disvāti duṭṭhamanaṃ kuddhacittaṃ nādaṃ disvā ahaṃ buddhe paccekabuddhe kopaṃ akāsiṃ dosaṃ uppādesinti attho. Vihesayitvā sambuddhanti devalaṃ paccekasambuddhaṃ vihesayitvā viheṭhetvā ahaṃ uyyānaṃ agamāsinti sambandho.

557. Nāgaṃ duṭṭhamanaṃ disvāti có nghĩa là: sau khi thấy con voi (nādaṃ) có tâm ác độc, tâm sân hận (duṭṭhamanaṃ kuddhacittaṃ), ta (ahaṃ) đã nổi giận (kopaṃ akāsiṃ dosaṃ uppādesiṃ) với đức Phật Độc Giác (buddhe paccekabuddhe). Đây là ý nghĩa (iti attho). Vihesayitvā sambuddhanti có nghĩa là: sau khi làm phiền nhiễu (vihesayitvā viheṭhetvā) đức Phật Toàn Giác Độc Giác Devala (devalaṃ paccekasambuddhaṃ), ta (ahaṃ) đã đi đến ngự uyển (uyyānaṃ agamāsiṃ). Đây là cách liên kết câu (iti sambandho).

558. Sātaṃ tattha na vindāmīti tasmiṃ āsādane sātaṃ na vindāmi. Āsādananimittaṃ madhuraṃ sukhaṃ na labhāmīti attho. Siro pajjalito yathāti siro mama sīsaṃ pajjalito yathā pajjalamānaṃ viya hotīti attho. Pariḷāhena ḍayhāmīti paccekabuddhe kopassa katattā pacchānutāpapariḷāhena ḍayhāmi uṇhacitto homīti attho.

558. Sātaṃ tattha na vindāmīti có nghĩa là: ta không tìm thấy sự vui thích (sātaṃ na vindāmi) trong việc xúc phạm ấy (tasmiṃ āsādane). Ý nghĩa là: ta không có được (na labhāmi) sự an lạc ngọt ngào (madhuraṃ sukhaṃ) do việc xúc phạm làm nhân (āsādananimittaṃ). Siro pajjalito yathāti có nghĩa là: đầu của ta (siro mama sīsaṃ) như đang bốc cháy (pajjalito yathā pajjalamānaṃ viya hoti). Đây là ý nghĩa (iti attho). Pariḷāhena ḍayhāmīti có nghĩa là: ta bị thiêu đốt (ḍayhāmi) bởi sự nóng nảy hối hận (pacchānutāpapariḷāhena) vì đã nổi giận với vị Phật Độc Giác (paccekabuddhe kopassa katattā), ta trở nên có tâm nóng nảy (uṇhacitto homi). Đây là ý nghĩa (iti attho).

559. Sasāgarantāti teneva pāpakammabalena sasāgarantā sāgarapariyosānā sakalamahāpathavī me mayhaṃ ādittā viya jalitā viya hoti khāyatīti attho. Pitu santikupāgammāti evaṃ bhaye uppanne ahaṃ attano pitu rañño santikaṃ upāgamma upagantvā idaṃ vacanaṃ abraviṃ kathesinti attho.

559. Sasāgarantāti có nghĩa là: do sức mạnh của ác nghiệp ấy (teneva pāpakammabalena), toàn thể trái đất lớn (sakalamahāpathavī) cho đến tận bờ đại dương (sasāgarantā sāgarapariyosānā) đối với ta (me mayhaṃ) dường như đang bốc cháy (ādittā viya jalitā viya hoti khāyati). Đây là ý nghĩa (iti attho). Pitu santikupāgammāti có nghĩa là: khi nỗi sợ hãi khởi lên như vậy (evaṃ bhaye uppanne), ta (ahaṃ) đã đến gần (upāgamma upagantvā) phụ vương của mình (attano pitu rañño santikaṃ) và đã nói (abraviṃ kathesiṃ) lời này (idaṃ vacanaṃ). Đây là ý nghĩa (iti attho).

560. Āsīvisaṃva kupitanti āsīvisaṃ sabbaṃ kupitaṃ kuddhaṃ iva jalamānaṃ aggikkhandhaṃ iva mattaṃ tidhā pabhinnaṃ dantiṃ dantavantaṃ kuñjaraṃ uttamaṃ hatthiṃ iva ca āgataṃ yaṃ paccekabuddhaṃ sayambhuṃ sayameva buddhabhūtaṃ ahaṃ āsādayiṃ ghaṭṭesinti sambandho.

560. Āsīvisaṃva kupitanti có nghĩa là: ta (ahaṃ) đã xúc phạm (āsādayiṃ ghaṭṭesiṃ) vị Phật Độc Giác (paccekabuddhaṃ), bậc Tự Giác Ngộ (sayambhuṃ), người đã tự mình thành Phật (sayameva buddhabhūtaṃ), người đã đến như một con rắn độc (āsīvisaṃ sabbaṃ) đang nổi giận (kupitaṃ kuddhaṃ iva), như một khối lửa (aggikkhandhaṃ) đang cháy rực (jalamānaṃ iva), và như một con voi chúa (kuñjaraṃ uttamaṃ hatthiṃ) cao quý, có ngà (dantiṃ dantavantaṃ), đang say (mattaṃ), tiết dịch ở ba nơi (tidhā pabhinnaṃ). Đây là cách liên kết câu (iti sambandho).

561. Āsādito mayā buddhoti so paccekabuddho mayā āsādito ghaṭṭito ghoro aññehi ghaṭṭetuṃ asakkuṇeyyattā ghoro, uggatapo pākaṭatapo jino pañca māre jitavā evaṃguṇasampanno [Pg.327] paccekabuddho mayā ghaṭṭitoti attho. Purā sabbe vinassāmāti tasmiṃ paccekabuddhe kataanādarena sabbe mayaṃ vinassāma vividhenākārena nassāma, bhasmā viya bhavāmāti attho. Khamāpessāma taṃ muninti taṃ paccekabuddhaṃ muniṃ yāva na vinassāma, tāva khamāpessāmāti sambandho.

561. Āsādito mayā buddhoti có nghĩa là: vị Phật Độc Giác ấy (so paccekabuddho) đã bị ta (mayā) xúc phạm (āsādito ghaṭṭito). Ngài thật đáng sợ (ghoro) vì những người khác không thể xúc phạm được (aññehi ghaṭṭetuṃ asakkuṇeyyattā ghoro), có khổ hạnh nổi bật (uggatapo pākaṭatapo), là bậc chiến thắng (jino) đã chinh phục năm loại ma (pañca māre jitavā). Vị Phật Độc Giác có đầy đủ những phẩm chất như vậy đã bị ta xúc phạm (evaṃguṇasampanno paccekabuddho mayā ghaṭṭito). Đây là ý nghĩa (iti attho). Purā sabbe vinassāmāti có nghĩa là: do sự bất kính đã làm (kataanādarena) đối với vị Phật Độc Giác ấy (tasmiṃ paccekabuddhe), tất cả chúng ta (sabbe mayaṃ) sẽ bị hủy diệt (vinassāma), sẽ bị tiêu vong theo nhiều cách khác nhau (vividhenākārena nassāma), sẽ trở thành như tro bụi (bhasmā viya bhavāma). Đây là ý nghĩa (iti attho). Khamāpessāma taṃ muninti có nghĩa là: chúng ta hãy xin vị ẩn sĩ, vị Phật Độc Giác ấy (taṃ paccekabuddhaṃ muniṃ) tha thứ (khamāpessāma) chừng nào chúng ta chưa bị hủy diệt (yāva na vinassāma). Đây là cách liên kết câu (iti sambandho).

562. No ce taṃ nijjhāpessāmāti attadantaṃ damitacittaṃ samāhitaṃ ekaggacittaṃ taṃ paccekabuddhaṃ no ce nijjhāpessāma khamāpessāma. Orena sattadivasā sattadivasato orabhāge sattadivase anatikkamitvā sampuṇṇaṃ raṭṭhaṃ me sabbaṃ vidhamissati vinassissati.

562. No ce taṃ nijjhāpessāmāti có nghĩa là: nếu chúng ta không xin (no ce nijjhāpessāma khamāpessāma) vị Phật Độc Giác ấy (taṃ paccekabuddhaṃ), người có tâm tự điều phục (attadantaṃ damitacittaṃ), có tâm định tĩnh, nhất tâm (samāhitaṃ ekaggacittaṃ) tha thứ, thì trong vòng bảy ngày (orena sattadivasā sattadivasato orabhāge sattadivase anatikkamitvā), toàn bộ vương quốc của ta (sampuṇṇaṃ raṭṭhaṃ me sabbaṃ) sẽ bị tan thành tro bụi, sẽ bị hủy diệt (vidhamissati vinassissati).

563. Sumekhalo kosiyo cāti ete sumekhalādayo cattāro rājāno isayo āsādayitvā ghaṭṭetvā anādaraṃ katvā saraṭṭhakā saha raṭṭhajanapadavāsīhi duggatā vināsaṃ gatāti attho.

563. Sumekhalo kosiyo cāti có nghĩa là: bốn vị vua này (ete cattāro rājāno), Sumekhala và những vị khác (sumekhalādayo), sau khi đã xúc phạm (āsādayitvā ghaṭṭetvā), đã tỏ ra bất kính (anādaraṃ katvā) đối với các vị ẩn sĩ (isayo), đã cùng với dân chúng trong vương quốc của mình (saraṭṭhakā saha raṭṭhajanapadavāsīhi) đi đến cảnh khổ (duggatā), bị hủy diệt (vināsaṃ gatā). Đây là ý nghĩa (iti attho).

564. Yadā kuppanti isayoti yadā yasmiṃ kāle saññatā kāyasaññamādīhi saññatā santā brahmacārino uttamacārino seṭṭhacārino isayo kuppanti domanassā bhavanti, tadā sasāgaraṃ sapabbataṃ sadevakaṃ lokaṃ vināsentīti sambandho.

564. Yadā kuppanti isayoti có nghĩa là: khi nào (yadā yasmiṃ kāle) các vị ẩn sĩ (isayo), những người đã được chế ngự (saññatā) bởi sự chế ngự thân v.v... (kāyasaññamādīhi), những người thanh tịnh (santā), những người sống đời phạm hạnh (brahmacārino uttamacārino seṭṭhacārino), nổi giận (kuppanti), trở nên ưu phiền (domanassā bhavanti), thì khi đó (tadā) họ có thể hủy diệt thế giới (lokaṃ vināsenti) cùng với đại dương (sasāgaraṃ), núi non (sapabbataṃ), và chư thiên (sadevakaṃ). Đây là cách liên kết câu (iti sambandho).

565. Tiyojanasahassamhīti tesaṃ isīnaṃ ānubhāvaṃ ñatvā te khamāpetuṃ accayaṃ aparādhaṃ desanatthāya pakāsanatthāya tiyojanasahassappamāṇe padese purise sannipātayinti sambandho. Sayambhuṃ upasaṅkaminti sayambhuṃ paccekabuddhaṃ upasaṅkamiṃ samīpaṃ agamāsinti attho.

565. Tiyojanasahassamhīti có nghĩa là: sau khi biết được oai lực (ānubhāvaṃ ñatvā) của các vị ẩn sĩ ấy (tesaṃ isīnaṃ), để xin các ngài tha thứ (te khamāpetuṃ) và để sám hối (desanatthāya pakāsanatthāya) lỗi lầm (accayaṃ aparādhaṃ), ta đã tập hợp dân chúng (purise sannipātayiṃ) trong một khu vực rộng ba ngàn do-tuần (tiyojanasahassappamāṇe padese). Đây là cách liên kết câu (iti sambandho). Sayambhuṃ upasaṅkaminti có nghĩa là: ta đã đến gần (upasaṅkamiṃ samīpaṃ agamāsiṃ) bậc Tự Giác Ngộ, vị Phật Độc Giác (sayambhuṃ paccekabuddhaṃ). Đây là ý nghĩa (iti attho).

566. Allavatthāti mayā saddhiṃ rāsibhūtā sabbe janā allavatthā udakena tintavatthauttarāsaṅgā allasirā tintakesā pañjalīkatā muddhani kataañjalipuṭā buddhassa paccekamunino pāde pādasamīpe nipatitvā nipajjitvā idaṃ vacanamabravunti ‘‘khamassu tvaṃ, mahāvīrā’’tiādikaṃ vacanaṃ abravuṃ kathesunti attho.

566. Allavatthāti có nghĩa là: tất cả mọi người (sabbe janā) đã tụ tập cùng với ta (mayā saddhiṃ rāsibhūtā), với y phục ướt (allavatthā udakena tintavatthauttarāsaṅgā), tóc ướt (allasirā tintakesā), chắp tay (pañjalīkatā muddhani kataañjalipuṭā), đã phủ phục (nipatitvā nipajjitvā) dưới chân (pāde pādasamīpe) của đức Phật, vị ẩn sĩ Độc Giác (buddhassa paccekamunino), và đã nói (abravuṃ) lời này (idaṃ vacanaṃ), tức là họ đã nói (abravuṃ kathesuṃ) những lời bắt đầu bằng "khamassu tvaṃ, mahāvīrā" (xin Ngài, bậc Đại Hùng, hãy tha thứ). Đây là ý nghĩa (iti attho).

567. Mahāvīra vīruttama bhante paccekabuddha, mayā tumhesu aññāṇena kataṃ aparādhaṃ khamassu tvaṃ vinodehi, mā manasi karohīti attho[Pg.328]. Jano janasamūho taṃ bhagavantaṃ abhi visesena yācati. Pariḷāhaṃ dosamohehi katacittadukkhapariḷāhaṃ amhākaṃ vinodehi tanuṃ karohi, no amhākaṃ raṭṭhaṃ sakalaraṭṭhajanapadavāsino mā vināsaya mā vināsehīti attho.

567. (Câu này giải thích ý nghĩa của lời khẩn cầu) "Kính bạch Ngài, bậc Đại Hùng (Mahāvīra), bậc Anh Hùng Tối Thượng (vīruttama), bậc Độc Giác Phật (bhante paccekabuddha), xin Ngài hãy tha thứ (khamassu tvaṃ) cho lỗi lầm (aparādhaṃ) mà con đã phạm (mayā kataṃ) đối với Ngài (tumhesu) do sự vô minh (aññāṇena), xin hãy xua tan nó đi (vinodehi), xin đừng để tâm đến (mā manasi karohi)". Đây là ý nghĩa (iti attho). Đám đông dân chúng (Jano janasamūho) đặc biệt khẩn cầu (abhi visesena yācati) đức Thế Tôn ấy (taṃ bhagavantaṃ). "Xin hãy xua tan (vinodehi), làm giảm nhẹ (tanuṃ karohi) sự nóng nảy của chúng con (amhākaṃ pariḷāhaṃ), sự đau khổ và nóng nảy trong tâm trí do sân và si gây ra (dosamohehi katacittadukkhapariḷāhaṃ). Xin đừng hủy diệt (mā vināsaya mā vināsehi) vương quốc của chúng con (no amhākaṃ raṭṭhaṃ), tức là toàn bộ dân chúng trong vương quốc (sakalaraṭṭhajanapadavāsino)". Đây là ý nghĩa (iti attho).

568. Sadevamānusā sabbeti sabbe mānusā sadevā sadānavā pahārādādīhi asurehi saha sarakkhasā ayomayena kūṭena mahāmuggarena sadā sabbakālaṃ me siraṃ mayhaṃ matthakaṃ bhindeyyuṃ padāleyyuṃ.

568. Tất cả chúng sanh, cùng với chư thiên và loài người, cùng với chư thiên và dānavā, cùng với các a-tu-la như Pahārāda và các loài la-sát, möge họ dùng một cây búa lớn bằng sắt mà đập vỡ đầu của ta, cái đầu của ta, vào mọi lúc, mọi thời.

569. Tato paraṃ buddhānaṃ khamitabhāvañca kopābhāvañca pakāsento dake aggi na saṇṭhātītiādimāha. Tattha yathā udake aggi na saṇṭhāti na patiṭṭhāti, yathā bījaṃ sele silāmaye pabbate na viruhati, yathā agade osadhe kimi pāṇako na saṇṭhāti. Tathā kopo cittappakopo dummanatā buddhe paṭividdhasacce paccekabuddhe na jāyati na uppajjatīti attho.

569. Sau đó, để làm sáng tỏ trạng thái kham nhẫn và trạng thái không sân hận của các vị Phật, ngài đã nói những lời bắt đầu bằng: ‘Lửa không tồn tại trong nước’. Trong đó, ý nghĩa là: cũng như lửa không tồn tại, không đứng vững được trong nước; cũng như hạt giống không nảy mầm trên đá, trên núi đá; cũng như sâu bọ, sinh vật không tồn tại trong thuốc chữa bệnh. Cũng vậy, sự sân hận, sự khuấy động của tâm, sự buồn phiền không sanh khởi, không phát sanh nơi một vị Phật, một vị Độc Giác Phật đã thâm nhập các chân lý.

570. Punapi buddhānaṃ ānubhāvaṃ pakāsento yathā ca bhūmītiādimāha. Tattha yathā ca bhūmi pathavī acalā niccalā, tathā buddho acaloti attho. Yathā sāgaro mahāsamuddo appameyyo pametuṃ pamāṇaṃ gahetuṃ asakkuṇeyyo, tathā buddho appameyyoti attho. Yathā ākāso aphuṭṭhākāso anantako pariyosānarahito, evaṃ tathā buddho akkhobhiyo khobhetuṃ āloḷetuṃ asakkuṇeyyoti attho.

570. Lại nữa, để làm sáng tỏ oai lực của các vị Phật, ngài đã nói những lời bắt đầu bằng: ‘Cũng như đất’. Trong đó, ý nghĩa là: cũng như đất, địa cầu, không lay động, không chuyển dời, cũng vậy, một vị Phật là bất động. Cũng như biển cả, đại dương, là không thể đo lường, không thể lường được, cũng vậy, một vị Phật là không thể đo lường. Cũng như hư không là vô tận, không có giới hạn, cũng vậy, một vị Phật là không thể bị khuấy động, không thể bị làm cho dao động.

571. Tato paraṃ paccekabuddhassa khamanavacanaṃ dassento sadā khantā mahāvīrātiādimāha. Tattha mahāvīrā uttamavīriyavantā buddhā tapassino pāpānaṃ tapanato ‘‘tapo’’ti laddhanāmena vīriyena samannāgatā khantā ca khantiyā ca sampannā khamitā ca paresaṃ aparādhaṃ khamitā sahitā sadā sabbakālaṃ bhavantīti sambandho. Khantānaṃ khamitānañcāti tesaṃ buddhānaṃ khantānaṃ khantiyā yuttānaṃ khamitānaṃ parāparādhakhamitānaṃ sahitānañca gamanaṃ chandādīhi agatigamanaṃ na vijjatīti attho.

571. Sau đó, để chỉ ra lời nói về sự kham nhẫn của vị Độc Giác Phật, ngài đã nói những lời bắt đầu bằng: ‘Bậc Đại Hùng thường kham nhẫn’. Trong đó, sự liên kết là: các bậc Đại Hùng, là các vị Phật có tinh tấn tối thượng, là các vị khổ hạnh có được tinh tấn với tên gọi ‘tapo’ (sự thiêu đốt) do thiêu đốt các điều ác, các ngài là những người kham nhẫn, có đầy đủ sự kham nhẫn, và là những người nhẫn nại, tha thứ lỗi lầm của người khác, và chịu đựng, luôn luôn, vào mọi lúc. ‘Của những người kham nhẫn và nhẫn nại’ có nghĩa là: đối với các vị Phật ấy, những người kham nhẫn, có đầy đủ sự kham nhẫn, những người nhẫn nại, tha thứ lỗi lầm của người khác, và chịu đựng, không có sự đi đến, tức là không có sự đi vào các đường lối sai lầm do tham dục v.v...

572. Iti [Pg.329] idaṃ vacanaṃ vatvā sambuddho paccekasambuddho pariḷāhaṃ sattānaṃ uppannadāhaṃ vinodayaṃ vinodayanto mahājanassa purato sannipatitassa sarājakassa mahato janakāyassa sammukhato tadā tasmiṃ kāle nabhaṃ ākāsaṃ abbhuggami uggañchīti attho.

572. Ý nghĩa là: sau khi nói những lời này, vị Chánh Đẳng Giác, vị Độc Giác Phật, trong khi xua tan cơn nóng bức, sự thiêu đốt đã phát sanh của chúng sanh, đã bay lên hư không, bầu trời, vào lúc ấy, trước mặt đại chúng, trước đám đông dân chúng vĩ đại cùng với nhà vua đã tụ tập lại.

573. Tena kammenahaṃ dhīrāti dhīra dhitisampanna ahaṃ tena kammena paccekabuddhe katena anādarakammena imasmiṃ pacchimattabhave hīnattaṃ lāmakabhāvaṃ rājūnaṃ kappakakammakaraṇajātiṃ ajjhupāgato sampattoti attho. Samatikkamma taṃ jātinti taṃ parāyattajātiṃ saṃ suṭṭhu atikkamma atikkamitvā. Pāvisiṃ abhayaṃ puranti bhayarahitaṃ nibbānapuraṃ nibbānamahānagaraṃ pāvisiṃ paviṭṭho āsinti attho.

573. ‘Thưa bậc Trí Giả, do nghiệp ấy mà con...’ có nghĩa là: thưa bậc Trí Giả, bậc có đầy đủ sự kiên định, do nghiệp ấy, do hành động bất kính đã làm đối với vị Độc Giác Phật, nên trong kiếp sống cuối cùng này, con đã đi đến, đã đạt đến tình trạng thấp hèn, thân phận hạ tiện, sanh vào dòng dõi thợ cạo, người hầu hạ cho các vua. ‘Vượt qua sanh thú ấy’ có nghĩa là: đã hoàn toàn vượt qua, đã đi qua khỏi sanh thú phải phụ thuộc vào người khác. ‘Đã vào thành phố vô úy’ có nghĩa là: con đã vào, đã đi vào thành phố Níp-bàn, không còn sợ hãi, đại đô thị Níp-bàn.

574. Tadāpi maṃ mahāvīrāti vīruttama tadāpi tasmiṃ paccekabuddhassa āsādanasamaye api sayambhū paccekabuddho pariḷāhaṃ āsādanahetu uppannaṃ kāyacittadarathaṃ vinodesi dūrīakāsi. Ḍayhamānaṃ tato eva pacchānutāpena kukkuccena ḍayhamānaṃ santapantaṃ maṃ susaṇṭhitaṃ dosaṃ dosato dassane suṭṭhu saṇṭhitaṃ disvā khamāpayi taṃ aparādhaṃ adhivāsesīti sambandho.

574. ‘Thưa bậc Đại Hùng, ngay cả khi ấy... con’ có nghĩa là: thưa bậc Tinh Tấn Tối Thượng, ngay cả khi ấy, vào lúc xúc phạm đến vị Độc Giác Phật, chính vị Tự Sanh Giác, vị Độc Giác Phật, đã xua tan, đã loại bỏ cơn nóng bức, sự khổ não thân tâm đã phát sanh do nguyên nhân xúc phạm. Sự liên kết là: thấy con đang bị thiêu đốt, đang bị dằn vặt bởi sự hối hận và ăn năn sau đó, đã an trú vững chắc trong việc thấy lỗi là lỗi, ngài đã khiến con được tha thứ, đã chấp nhận sự xúc phạm ấy.

575. Ajjāpi maṃ mahāvīrāti vīruttama, ajjāpi tuyhaṃ samāgamakāle api, tihaggībhi rāgaggidosaggimohaggisaṅkhātehi vā nirayaggipetaggisaṃsāraggisaṅkhātehi vā tīhi aggīhi ḍayhamānaṃ dukkhamanubhavantaṃ maṃ bhagavā sītibhāvaṃ domanassavināsena santakāyacittasaṅkhātaṃ sītibhāvaṃ nibbānameva vā apāpayi sampāpesi. Tayo aggī vuttappakāre te tayo aggī nibbāpesi vūpasamesīti sambandho.

575. ‘Thưa bậc Đại Hùng, ngay cả hôm nay... con’ có nghĩa là: thưa bậc Tinh Tấn Tối Thượng, ngay cả hôm nay, vào lúc được gặp ngài, Đức Thế Tôn đã khiến con, người đang bị thiêu đốt bởi ba ngọn lửa—được gọi là lửa tham, lửa sân, lửa si, hoặc được gọi là lửa địa ngục, lửa ngạ quỷ, lửa luân hồi—và đang chịu đựng khổ đau, đạt đến, thành tựu được trạng thái mát mẻ, trạng thái mát mẻ được gọi là sự an tịnh của thân và tâm do sự hủy diệt của ưu phiền, hoặc chính là Níp-bàn. Sự liên kết là: ngài đã dập tắt, đã làm cho lắng dịu ba ngọn lửa, ba ngọn lửa theo các loại đã nói.

576. Evaṃ attano hīnāpadānaṃ bhagavato dassetvā idāni aññepi tassa savane niyojetvā ovadanto ‘‘yesaṃ sotāvadhānatthī’’tiādimāha. Tattha yesaṃ tumhākaṃ sotāvadhānaṃ sotassa avadhānaṃ ṭhapanaṃ atthi vijjati, te tumhe bhāsato sāsantassa mama vacanaṃ suṇātha manasi karotha. Atthaṃ tumhaṃ pavakkhāmīti yathā yena pakārena mama mayā diṭṭhaṃ padaṃ nibbānaṃ, tathā tena pakārena nibbānasaṅkhātaṃ paramatthaṃ tumhākaṃ pavakkhāmīti sambandho.

576. Sau khi trình bày câu chuyện thấp hèn của mình lên Đức Thế Tôn như vậy, bây giờ, trong khi khuyến khích những người khác lắng nghe và khuyên dạy họ, ngài đã nói những lời bắt đầu bằng: ‘Những ai có sự chú tâm lắng nghe’. Trong đó, (ý là): những ai trong các vị có sự chú tâm lắng nghe, có sự đặt tai, sự hướng tai, những vị ấy hãy nghe, hãy tác ý lời của ta, người đang nói, đang giảng dạy. ‘Ta sẽ nói cho các vị nghe về ý nghĩa’ – sự liên kết là: cũng như, bằng cách nào, trạng thái Níp-bàn đã được ta thấy, cũng vậy, bằng cách ấy, ta sẽ nói cho các vị nghe về ý nghĩa tối thượng được gọi là Níp-bàn.

577. Taṃ [Pg.330] dassento sayambhuṃ taṃ vimānetvātiādimāha. Tattha sayambhuṃ sayameva bhūtaṃ ariyāya jātiyā jātaṃ santacittaṃ samāhitaṃ paccekabuddhaṃ vimānetvā anādaraṃ katvā tena kammena katenākusalena ajja imasmiṃ vattamānakāle ahaṃ nīcayoniyaṃ parāyattajātiyaṃ kappakajātiyaṃ jāto nibbatto amhi bhavāmi.

577. Để chỉ ra điều đó, ngài đã nói những lời bắt đầu bằng: ‘Do đã bất kính vị Tự Sanh Giác ấy’. Trong đó, (ý là): do đã bất kính, đã tỏ ra không tôn trọng vị Tự Sanh Giác, người đã tự mình trở thành, sanh ra từ dòng dõi bậc Thánh, có tâm an tịnh, định tĩnh, tức là vị Độc Giác Phật, nên do nghiệp ấy, do việc làm bất thiện đã tạo, hôm nay, trong thời hiện tại này, con đã sanh ra, đã xuất hiện trong một bào thai thấp hèn, trong một sanh thú phải phụ thuộc vào người khác, trong dòng dõi của người thợ cạo.

578. Mā vo khaṇaṃ virādhethāti buddhuppādakkhaṇaṃ vo tumhe mā virādhetha gaḷitaṃ mā karotha, hi saccaṃ khaṇātītā buddhuppādakkhaṇaṃ atītā atikkantā sattā socare socanti, ‘‘mayaṃ alakkhikā dummedhā bhavāmā’’ti evaṃ socantīti attho. Sadatthe attano atthe vuḍḍhiyaṃ vāyameyyātha vīriyaṃ karotha. Vo tumhehi khaṇo buddhuppādakkhaṇo samayo paṭipādito nipphādito pattoti attho.

578. ‘Chớ để khoảnh khắc trôi qua’ có nghĩa là: các vị chớ nên bỏ lỡ khoảnh khắc một vị Phật xuất hiện, chớ để nó tuột mất. Vì quả thật, những chúng sanh đã để khoảnh khắc trôi qua, đã đi qua, đã vượt qua khoảnh khắc một vị Phật xuất hiện, họ sầu muộn, họ than khóc rằng: ‘Chúng ta thật bất hạnh, thật ngu si’; đó là ý nghĩa. Các vị hãy cố gắng, hãy nỗ lực vì lợi ích của chính mình, vì sự tăng trưởng của chính mình. Ý nghĩa là: đối với các vị, khoảnh khắc, thời điểm một vị Phật xuất hiện, đã được chuẩn bị, đã được hoàn thành, đã được đạt đến.

579. Tato paraṃ saṃsāragatānaṃ ādīnavaṃ upamāupameyyavasena dassento ekaccānañca vamanantiādimāha. Ekaccānaṃ kesañci puggalānaṃ vamanaṃ uddhaṃ uggiraṇaṃ ekaccānaṃ virecanaṃ adhopaggharaṇaṃ eke ekaccānaṃ halāhalaṃ visaṃ mucchākaraṇavisaṃ, ekaccānaṃ puggalānaṃ osadhaṃ rakkhanupāyaṃ bhagavā evaṃ paṭipāṭiyā akkhāsīti sambandho.

579. Kể từ đó về sau, trong khi chỉ ra sự nguy hại của những chúng sanh đi trong vòng luân hồi bằng cách ví dụ và đối tượng được ví dụ, ngài đã nói (câu kệ) bắt đầu bằng "ekaccānañca vamanaṃ". (Nên được liên kết như sau): Đối với một số người là sự nôn mửa, tức là sự tuôn ra phía trên; đối với một số người là sự xổ, tức là sự chảy xuống dưới; đối với một số người khác là chất độc chết người, tức là chất độc gây mê muội; đối với một số người là thuốc, tức là phương tiện bảo vệ. Đức Thế Tôn đã thuyết giảng theo thứ tự như vậy.

580. Vamanaṃ paṭipannānanti paṭipannānaṃ maggasamaṅgīnaṃ vamanaṃ saṃsārachaḍḍanaṃ saṃsāramocanaṃ bhagavā akkhāsīti sambandho. Phalaṭṭhānaṃ phale ṭhitānaṃ virecanaṃ saṃsārapaggharaṇaṃ akkhāsi. Phalalābhīnaṃ phalaṃ labhitvā ṭhitānaṃ nibbānaosadhaṃ akkhāsi. Gavesīnaṃ manussadevanibbānasampattiṃ gavesīnaṃ pariyesantānaṃ puññakhettabhūtaṃ saṅghaṃ akkhāsīti sambandho.

580. (Về câu) "Sự nôn mửa đối với những người đã thực hành": (nên liên kết như sau) Đức Thế Tôn đã thuyết giảng sự nôn mửa, tức là sự từ bỏ luân hồi, sự giải thoát khỏi luân hồi, cho những người đã thực hành, những người đã hợp đủ đạo. Ngài đã thuyết giảng sự xổ, tức là sự tuôn chảy khỏi luân hồi, cho những người trú trong quả vị. Ngài đã thuyết giảng thuốc Níp-bàn cho những người đã đắc quả, những người đã trú sau khi đắc quả. (Nên liên kết như sau) Ngài đã thuyết giảng về Tăng chúng, là ruộng phước, cho những người tìm cầu, những người đang tìm kiếm tài sản là cõi người, cõi trời, và Níp-bàn.

581. Sāsanena viruddhānanti sāsanassa paṭipakkhānaṃ halāhalaṃ kutūhalaṃ pāpaṃ akusalaṃ akkhāsīti sambandho. Yathā āsīvisoti assaddhānaṃ katapāpānaṃ puggalānaṃ saṃsāre dukkhāvahanato āsīvisasadisaṃ yathā āsīviso diṭṭhamattena bhasmakaraṇato diṭṭhaviso sappo attanā daṭṭhaṃ naraṃ jhāpeti ḍayhati dukkhāpeti. Taṃ naraṃ taṃ assaddhaṃ katapāpaṃ naraṃ halāhalavisaṃ evaṃ jhāpeti catūsu apāyesu ḍayhati sosesīti sambandho.

581. (Về câu) "Đối với những người chống đối giáo pháp": (nên liên kết như sau) Ngài đã thuyết giảng về chất độc chết người, điều ác, điều bất thiện cho những người là kẻ thù của giáo pháp. (Về câu) "Giống như con rắn độc": đối với những người không có đức tin, đã làm điều ác, (việc ác đó) giống như con rắn độc vì mang lại khổ đau trong luân hồi. Giống như con rắn độc, con rắn có nọc độc qua cái nhìn, vì thiêu thành tro chỉ bằng cái nhìn, nó thiêu đốt, làm cháy, làm cho đau khổ người bị nó cắn. (Nên liên kết như sau) Chất độc chết người thiêu đốt người đó, người không có đức tin, người đã làm điều ác đó, như vậy; bị thiêu đốt, làm cho khô héo trong bốn đường ác.

582. Sakiṃ [Pg.331] pītaṃ halāhalanti visaṃ halāhalaṃ pītaṃ sakiṃ ekavāraṃ jīvitaṃ uparundhati nāseti. Sāsanena sāsanamhi virajjhitvā aparādhaṃ katvā puggalo kappakoṭimhi koṭisaṅkhye kappepi ḍayhati nijjhāyatīti attho.

582. (Về câu) "Chất độc chết người được uống một lần": chất độc chết người được uống một lần, nó cản trở, hủy hoại mạng sống. Sau khi chống đối giáo pháp, sau khi phạm lỗi, người ấy bị thiêu đốt, bị cháy rụi trong một trăm triệu kiếp, trong số lượng trăm triệu kiếp. Đó là ý nghĩa.

583. Evaṃ assaddhānaṃ puggalānaṃ phalavipākaṃ dassetvā idāni buddhānaṃ ānubhāvaṃ dassento khantiyātiādimāha. Tattha yo buddho vamanādīni akkhāsi, so buddho khantiyā khamanena ca avihiṃsāya sattānaṃ avihiṃsanena ca mettacittavatāya ca mettacittavantabhāvena ca sadevakaṃ saha devehi vattamānaṃ lokaṃ tāreti atikkamāpeti nibbāpeti, tasmā kāraṇā buddhā vo tumhehi avirādhiyā virujjhituṃ na sakkuṇeyyā, buddhasāsane paṭipajjeyyāthāti attho.

583. Sau khi chỉ ra quả dị thục của những người không có đức tin như vậy, bây giờ, trong khi chỉ ra oai lực của các vị Phật, ngài đã nói (câu kệ) bắt đầu bằng "khantiyā". Ở đây, vị Phật nào đã thuyết giảng về sự nôn mửa v.v., vị Phật đó bằng sự nhẫn nại, bằng sự không làm hại các chúng sanh, và bằng việc có tâm từ, ngài đưa thế gian cùng với chư thiên qua khỏi, làm cho vượt qua, làm cho tịch tịnh. Vì lý do đó, các vị Phật không thể bị các ngươi chống đối, (các ngươi) nên thực hành trong giáo pháp của Đức Phật. Đó là ý nghĩa.

584. Lābhe ca alābhe ca na sajjanti na bhajanti na lagganti. Sammānane ādarakaraṇe ca vimānane anādarakaraṇe ca acalā pathavīsadisā buddhā bhavanti, tasmā kāraṇā te buddhā tumhehi na virodhiyā na virodhetabbā virujjhituṃ asakkuṇeyyāti attho.

584. Trong được và không được lợi lộc, các ngài không dính mắc, không tham gia, không bám víu. Trong sự tôn trọng, sự kính trọng và trong sự khinh miệt, sự không kính trọng, các vị Phật không lay động, giống như đất. Vì lý do đó, các vị Phật đó không nên bị các ngươi chống đối, không thể chống đối được. Đó là ý nghĩa.

585. Buddhānaṃ majjhattataṃ dassento devadattetiādimāha. Tattha vadhakāvadhakesu sabbesu sattesu samako samamānaso muni buddhamunīti attho.

585. Trong khi chỉ ra trạng thái trung lập của các vị Phật, ngài đã nói (câu kệ) bắt đầu bằng "devadatte". Ở đây, đối với tất cả chúng sanh, kẻ sát hại và người không sát hại, bậc Mâu-ni, bậc Phật Mâu-ni, có tâm bình đẳng. Đó là ý nghĩa.

586. Etesaṃ paṭigho natthīti etesaṃ buddhānaṃ paṭigho caṇḍikkaṃ dosacittataṃ natthi na saṃvijjati. Rāgomesaṃ na vijjatīti imesaṃ buddhānaṃ rāgopi rajjanaṃ allīyanaṃ na vijjati, na upalabbhati, tasmā kāraṇā, vadhakassa ca orasassa cāti sabbesaṃ samako samacitto buddho hotīti sambandho.

586. (Về câu) "Các vị ấy không có sân hận": các vị Phật này không có sự sân hận, sự hung dữ, trạng thái tâm sân, không hiện hữu. (Về câu) "Các vị ấy không có tham ái": các vị Phật này cũng không có tham ái, sự nhuốm màu, sự dính mắc, không được tìm thấy. Vì lý do đó, (nên liên kết như sau) đối với kẻ sát hại và đối với con ruột, đối với tất cả, Đức Phật có tâm bình đẳng.

587. Punapi buddhānaṃyeva ānubhāvaṃ dassento panthe disvāna kāsāvantiādimāha. Tattha mīḷhamakkhitaṃ gūthasammissaṃ kāsāvaṃ kasāvena rajitaṃ cīvaraṃ isiddhajaṃ ariyānaṃ dhajaṃ parikkhāraṃ, panthe magge chaḍḍitaṃ disvāna passitvā añjaliṃ katvā dasaṅgulisamodhānaṃ añjalipuṭaṃ sirasi katvā [Pg.332] sirasā sirena vanditabbaṃ isiddhajaṃ arahattaddhajaṃ buddhapaccekabuddhasāvakadīpakaṃ cīvaraṃ namassitabbaṃ mānetabbaṃ pūjetabbanti attho.

587. Lại nữa, trong khi chỉ ra oai lực của chính các vị Phật, ngài đã nói (câu kệ) bắt đầu bằng "panthe disvāna kāsāvaṃ". Ở đây, sau khi thấy chiếc y cà-sa bị vấy bẩn bởi phân, trộn lẫn với phân, được nhuộm bằng thuốc giặt, là lá cờ của bậc ẩn sĩ, lá cờ của bậc Thánh, là vật dụng, bị vứt bỏ trên đường, sau khi chắp tay, đặt hai tay đã chắp lên đầu, nên đảnh lễ bằng đầu. Chiếc y, là lá cờ của bậc ẩn sĩ, lá cờ của bậc A-la-hán, biểu thị cho Phật, Phật Độc Giác, và Thinh Văn, nên được kính lễ, tôn trọng, cúng dường. Đó là ý nghĩa.

588. Abbhatītāti abhi atthaṅgatā nibbutā. Ye ca buddhā vattamānā idāni jātā ca ye buddhā anāgatā ajātā abhūtā anibbattā apātubhūtā ca ye buddhā. Dhajenānena sujjhantīti anena isiddhajena cīvarena ete buddhā sujjhanti visuddhā bhavanti sobhanti. Tasmā tena kāraṇena ete buddhā namassiyā namassitabbā vanditabbāti attho. ‘‘Etaṃ namassiya’’ntipi pāṭho, tassa etaṃ isiddhajaṃ namassitabbanti attho.

588. (Về câu) "Những vị đã qua": những vị đã hoàn toàn lặn mất, đã tịch diệt. Và những vị Phật hiện tại, đã sanh ra bây giờ, và những vị Phật vị lai, chưa sanh, chưa thành, chưa khởi sanh, chưa xuất hiện. (Về câu) "Thanh tịnh nhờ lá cờ này": nhờ lá cờ của bậc ẩn sĩ này, tức là chiếc y, các vị Phật này được thanh tịnh, trở nên trong sạch, trở nên rực rỡ. Vì lý do đó, các vị Phật này đáng được kính lễ, nên được kính lễ, nên được đảnh lễ. Đó là ý nghĩa. Cũng có bản đọc là "etaṃ namassiyaṃ", ý nghĩa của nó là "lá cờ của bậc ẩn sĩ này nên được kính lễ".

589. Tato paraṃ attano guṇaṃ dassento satthukappantiādimāha. Tattha satthukappaṃ buddhasadisaṃ suvinayaṃ sundaravinayaṃ sundarākārena dvārattayadamanaṃ hadayena cittena ahaṃ dhāremi savanadhāraṇādinā paccavekkhāmīti attho. Vinayaṃ vinayapiṭakaṃ namassamāno vandamāno vinaye ādaraṃ kurumāno viharissāmi sabbadā sabbasmiṃ kāle vāsaṃ kappemīti attho.

589. Kể từ đó về sau, trong khi chỉ ra đức hạnh của chính mình, ngài đã nói (câu kệ) bắt đầu bằng "satthukappaṃ". Ở đây, (câu) "sự khéo điều phục tương đương với bậc Đạo Sư" có nghĩa là sự khéo điều phục tốt đẹp giống như Đức Phật, sự chế ngự ba cửa một cách tốt đẹp. "Tôi thọ trì bằng trái tim" có nghĩa là tôi thọ trì, quán xét bằng tâm, bằng cách nghe, thọ trì v.v. "Tôi sẽ trú trong khi kính lễ Luật" có nghĩa là trong khi kính lễ, đảnh lễ Luật tạng, trong khi thể hiện sự tôn trọng đối với Luật, tôi sẽ trú, tôi sẽ sống vào mọi lúc. Đó là ý nghĩa.

590. Vinayo āsayo mayhanti vinayapiṭakaṃ mayhaṃ okāsabhūtaṃ savanadhāraṇamanasikaraṇauggahaparipucchāpavattanavasena okāsabhūtaṃ gehabhūtanti attho. Vinayo ṭhānacaṅkamanti vinayo mayhaṃ savanādikiccakaraṇena ṭhitaṭṭhānañca caṅkamanaṭṭhānañca. Kappemi vinaye vāsanti vinayapiṭake vinayatantiyā savanadhāraṇapavattanavasena vāsaṃ sayanaṃ kappemi karomi. Vinayo mama gocaroti vinayapiṭakaṃ mayhaṃ gocaro āhāro bhojanaṃ niccaṃ dhāraṇamanasikaraṇavasenāti attho.

590. (Về câu) "Luật là nơi nương tựa của tôi": Luật tạng là nơi trú ngụ của tôi, là nơi trú ngụ, là ngôi nhà bằng cách nghe, thọ trì, tác ý, học thuộc, hỏi, và thực hành. Đó là ý nghĩa. (Về câu) "Luật là nơi đứng và nơi kinh hành": Luật là nơi đứng và nơi kinh hành của tôi, bằng việc thực hiện các phận sự như nghe v.v. (Về câu) "Tôi sống trong Luật": trong Luật tạng, trong hệ thống Luật, tôi sống, tôi nằm nghỉ bằng cách nghe, thọ trì, và thực hành. (Về câu) "Luật là cảnh giới của tôi": Luật tạng là cảnh giới, là thức ăn, là vật thực của tôi, bằng cách thường xuyên thọ trì và tác ý. Đó là ý nghĩa.

591. Vinaye pāramippattoti sakale vinayapiṭake pāramiṃ pariyosānaṃ patto. Samathe cāpi kovidoti pārājikādisattāpattikkhandhānaṃ samathe vūpasame ca vuṭṭhāne ca kovido cheko, adhikaraṇasamathe vā –

591. Câu ‘Vinaye pāramippatto’ (đã đạt đến sự toàn hảo trong Luật) có nghĩa là: đã đạt đến sự toàn hảo, sự kết thúc trong toàn bộ tạng Luật. Câu ‘Samathe cāpi kovido’ (cũng thông thạo trong việc dập tắt) có nghĩa là: thông thạo, khéo léo trong việc dập tắt, làm cho lắng dịu, và làm cho phát khởi (sự sám hối) đối với bảy nhóm tội từ pārājika trở đi, hoặc trong việc dập tắt các tranh tụng –

‘‘Vivādaṃ anuvādañca, āpattādhikaraṇaṃ tathā;

Kiccādhikaraṇañceva, caturādhikaraṇā matā’’ti. –

‘Tranh cãi và khiển trách, tranh tụng về tội cũng vậy; và tranh tụng về phận sự, được biết là bốn loại tranh tụng.’

Vuttādhikaraṇesu ca –

Và trong các tranh tụng đã được nói đến –

‘‘Sammukhā [Pg.333] sativinayo, amūḷhapaṭiññākaraṇaṃ;

Yebhuyya tassapāpiyya, tiṇavatthārako tathā’’ti. –

‘Sammukhāvinaya và Sativinaya, Amūḷhavinaya và Paṭiññākaraṇa; Yebhuyyasikā, Tassapāpiyyasikā, và cũng vậy Tiṇavatthāraka.’

Evaṃ vuttesu ca sattasu adhikaraṇasamathesu atikovido chekoti attho. Upāli taṃ mahāvīrāti bhante mahāvīra, catūsu asaṅkhyeyyesu kappasatasahassesu sabbaññutaññāṇādhigamāya vīriyavanta satthuno devamanussānaṃ anusāsakassa taṃ tava pāde pādayuge upāli bhikkhu vandati paṇāmaṃ karotīti attho.

Nghĩa là: rất thông thạo, khéo léo trong bảy phương pháp dập tắt tranh tụng đã được nói đến như vậy. Câu ‘Upāli taṃ mahāvīra’ có nghĩa là: Bạch Ngài, bậc Đại Hùng, bậc có tinh tấn để chứng đắc Toàn Giác Tri trong bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, bậc Đạo Sư, bậc giáo huấn của chư thiên và nhân loại, tỳ-khưu Upāli đảnh lễ, thực hiện sự chào kính đôi bàn chân của Ngài.

592. So ahaṃ pabbajitvā sambuddhaṃ namassamāno paṇāmaṃ kurumāno dhammassa ca tena bhagavatā desitassa navalokuttaradhammassa sudhammataṃ sundaradhammabhāvaṃ jānitvā dhammañca namassamāno gāmato gāmaṃ purato punaṃ nagarato nagaraṃ vicarissāmīti sambandho.

592. Nên được liên kết như vầy: Con, người ấy, sau khi đã xuất gia, vừa đảnh lễ, vừa thực hiện sự chào kính bậc Chánh Đẳng Giác, và sau khi đã biết được diệu pháp tính, bản chất tốt đẹp của Chín Pháp Siêu Thế đã được thuyết giảng bởi Đức Thế Tôn ấy, vừa đảnh lễ Pháp, sẽ du hành từ làng này đến làng khác, từ thành phố này đến thành phố khác.

593. Kilesā jhāpitā mayhanti mayā paṭividdhaarahattamaggañāṇena mayhaṃ cittasantānagatā sabbe diyaḍḍhasahassasaṅkhā kilesā jhāpitā sositā visositā viddhaṃsitā. Bhavā sabbe samūhatāti kāmabhavādayo sabbe nava bhavā mayā samūhatā saṃ suṭṭhu ūhatā khepitā viddhaṃsitā. Sabbāsavā parikkhīṇāti kāmāsavo, bhavāsavo, diṭṭhāsavo, avijjāsavoti sabbe cattāro āsavā parikkhīṇā parisamantato khayaṃ pāpitā. Idāni imasmiṃ arahattappattakāle punabbhavo punuppattisaṅkhāto bhavo bhavanaṃ jāti natthīti attho.

593. Câu ‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ’ (Các phiền não của tôi đã được thiêu đốt) có nghĩa là: bởi tôi, với A-la-hán Đạo trí đã được chứng ngộ, tất cả một ngàn năm trăm phiền não nằm trong dòng tâm thức của tôi đã được thiêu đốt, làm cho khô cạn, làm cho khô kiệt, đã được phá hủy. Câu ‘Bhavā sabbe samūhatā’ (Tất cả các hữu đã được nhổ lên) có nghĩa là: bởi tôi, tất cả chín loại hữu từ dục hữu trở đi đã được nhổ lên, đã được nhổ lên một cách tốt đẹp, đã được làm cho cạn kiệt, đã được phá hủy. Câu ‘Sabbāsavā parikkhīṇā’ (Tất cả các lậu hoặc đã được đoạn tận) có nghĩa là: tất cả bốn lậu hoặc là dục lậu, hữu lậu, kiến lậu, và vô minh lậu đã được đoạn tận, đã được đưa đến sự hủy diệt hoàn toàn. Nghĩa là: bây giờ, vào lúc chứng đắc A-la-hán quả, không còn có tái hữu, tức là sự tái sanh, sự hiện hữu, sự sanh.

594. Uttari somanassavasena udānaṃ udānento svāgatantiādimāha. Tattha buddhaseṭṭhassa uttamabuddhassa santike samīpe ekanagare vā mama āgamanaṃ svāgataṃ suṭṭhu āgamanaṃ sundarāgamanaṃ vata ekantena āsi ahosīti sambandho. Tisso vijjāti pubbenivāsadibbacakkhuāsavakkhayavijjā anuppattā sampattā, paccakkhaṃ katāti attho. Kataṃ buddhassa sāsananti buddhena bhagavatā desitaṃ anusiṭṭhi sāsanaṃ kataṃ nipphāditaṃ vattapaṭipattiṃ pūretvā kammaṭṭhānaṃ manasi karitvā arahattamaggañāṇādhigamena sampāditanti attho.

594. Hơn nữa, do hỷ lạc, trong khi thốt lên lời cảm hứng, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘svāgataṃ’. Trong đó, nên được liên kết như vầy: sự đến của ta ở gần, ở cạnh bậc Phật Tối Thượng, bậc Phật Tột Cùng, hoặc trong cùng một thành phố, thật sự, chắc chắn là một sự khéo đến, một sự đến tốt đẹp, một sự đến mỹ hảo. Câu ‘Tisso vijjā’ (ba minh) có nghĩa là: túc mạng minh, thiên nhãn minh, và lậu tận minh đã được đạt đến, đã được thành tựu, đã được thực chứng. Câu ‘Kataṃ buddhassa sāsanaṃ’ (giáo huấn của Đức Phật đã được thực hành) có nghĩa là: lời giáo huấn, lời chỉ dạy đã được thuyết giảng bởi Đức Phật, Đức Thế Tôn đã được thực hành, đã được hoàn thành, đã được làm cho viên mãn bằng cách chứng đắc A-la-hán Đạo trí sau khi đã làm tròn phận sự thực hành, đã tác ý đến đề mục thiền định.

595. Paṭisambhidā catassoti atthapaṭisambhidādayo catasso paññāyo sacchikatā paccakkhaṃ katā. Vimokkhāpi ca aṭṭhimeti cattāri [Pg.334] maggañāṇāni cattāri phalañāṇānīti ime aṭṭha vimokkhā saṃsārato muccanūpāyā sacchikatāti sambandho. Chaḷabhiññā sacchikatāti –

595. Câu ‘Paṭisambhidā catasso’ (bốn tuệ phân tích) có nghĩa là: bốn trí tuệ từ nghĩa phân tích tuệ trở đi đã được thực chứng, đã được chứng ngộ. Và nên được liên kết như vầy: tám giải thoát này, tức là bốn Đạo trí và bốn Quả trí, là những phương tiện giải thoát khỏi vòng luân hồi, đã được thực chứng. Câu ‘Chaḷabhiññā sacchikatā’ (sáu thắng trí đã được thực chứng) –

‘‘Iddhividhaṃ dibbasotaṃ, cetopariyañāṇakaṃ;

Pubbenivāsañāṇañca, dibbacakkhāsavakkhaya’’nti. –

‘Thần túc thông, thiên nhĩ thông, tha tâm thông; túc mạng thông, thiên nhãn thông, và lậu tận thông.’

Imā cha abhiññā sacchikatā paccakkhaṃ katā. Imesaṃ ñāṇānaṃ sacchikaraṇena buddhassa sāsanaṃ katanti attho.

Sáu thắng trí này đã được thực chứng, đã được chứng ngộ. Nghĩa là: giáo huấn của Đức Phật đã được thực hành bằng việc thực chứng những trí tuệ này.

Itthanti iminā heṭṭhā vuttappakārena. Sudanti padapūraṇamatte nipāto. Āyasmā upāli theroti thirasīlādiguṇayutto sāvako imā pubbacaritāpadānadīpikā gāthāyo abhāsittha kathayitthāti attho.

Câu ‘Itthaṃ’ có nghĩa là: theo cách đã được nói ở trên. Từ ‘sudaṃ’ chỉ là một tiểu từ để điền vào chỗ trống. Câu ‘Āyasmā upāli thero’ có nghĩa là: vị đệ tử, Trưởng lão Upāli, bậc có các đức hạnh như giới kiên cố, đã nói, đã kể lại những câu kệ này, những câu kệ làm sáng tỏ tiền thân sự nghiệp của mình.

Upālittheraapadānavaṇṇanā samattā.

Phần Chú giải về Bổn sự của Trưởng lão Upāli đã hoàn tất.

3-7. Aññāsikoṇḍaññattheraapadānavaṇṇanā

3-7. Phần Chú giải về Bổn sự của Trưởng lão Aññāsikoṇḍañña

Padumuttarasambuddhantiādikaṃ āyasmato aññāsikoṇḍaññattherassa apadānaṃ. Ayaṃ kira purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare gahapatimahāsālakule nibbattitvā viññutaṃ patvā ekadivasaṃ satthu santike dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ attano sāsane paṭhamaṃ paṭividdhadhammarattaññūnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā sayampi taṃ ṭhānantaraṃ patthento satasahassabhikkhuparivārassa bhagavato sattāhaṃ mahādānaṃ pavattetvā paṇidhānaṃ akāsi. Satthāpissa anantarāyataṃ disvā bhāviniṃ sampattiṃ byākāsi. So yāvajīvaṃ puññāni karonto satthari parinibbute cetiye patiṭṭhāpiyamāne antocetiye ratanagharaṃ kārāpesi, cetiyaṃ parivāretvā sahassaratanagghikāni ca kāresi.

Câu bắt đầu bằng ‘Padumuttarasambuddhaṃ’ là bổn sự của Trưởng lão Aññāsikoṇḍañña. Vị này, nghe nói, đã tạo các điều kiện căn bản dưới thời các vị Phật quá khứ, trong các kiếp sống đây đó, trong khi tích lũy các công đức là điều kiện hỗ trợ cho sự thoát khỏi vòng luân hồi, vào thời của Đức Thế Tôn Padumuttara, đã sanh vào một gia tộc gia chủ đại phú ở thành phố Haṃsavatī. Sau khi đã đến tuổi trưởng thành, một ngày nọ, trong khi đang nghe Pháp gần bên bậc Đạo Sư, đã thấy bậc Đạo Sư đặt một vị tỳ-khưu vào địa vị cao nhất trong số những vị kỳ cựu đã thấu triệt Pháp đầu tiên trong giáo pháp của ngài. Chính mình cũng mong cầu địa vị đặc biệt ấy, đã thực hiện một cuộc đại bố thí trong bảy ngày đến Đức Thế Tôn có một trăm ngàn tỳ-khưu làm thị giả, và đã lập lời nguyện. Bậc Đạo Sư, sau khi thấy sự không có chướng ngại của vị ấy, đã thọ ký về sự thành tựu trong tương lai. Vị ấy, trong khi làm các công đức suốt đời, khi bậc Đạo Sư nhập Niết-bàn, trong lúc bảo tháp đang được xây dựng, đã cho làm một ngôi nhà bằng châu báu bên trong bảo tháp, và đã cho làm những vật bằng châu báu trị giá một ngàn (đồng tiền) bao quanh bảo tháp.

So evaṃ puññāni katvā tato cavitvā devamanussesu saṃsaranto vipassissa bhagavato kāle mahākālo nāma kuṭumbiko hutvā aṭṭhakarīsamatte khette sāligabbhaṃ phāletvā gahitasālitaṇḍulehi asambhinnakhīrapāyāsaṃ sampādetvā tattha madhusappisakkarādayo pakkhipitvā buddhappamukhassa saṅghassa adāsi. Sāligabbhaṃ phāletvā gahitagahitaṭṭhānaṃ [Pg.335] puna pūrati. Puthukakāle puthukaggaṃ nāma adāsi. Lāyane lāyanaggaṃ, veṇikaraṇe veṇaggaṃ, kalāpādikaraṇe kalāpaggaṃ, khalaggaṃ, bhaṇḍaggaṃ, minaggaṃ koṭṭhagganti evaṃ ekasasse nava vāre aggadānaṃ adāsi, tampi sassaṃ atirekataraṃ sampannaṃ ahosi.

Vị ấy, sau khi đã làm các công đức như vậy, từ đó mệnh chung, trong khi lang thang trong cõi trời và người, vào thời của Đức Thế Tôn Vipassī, đã trở thành một người gia chủ tên là Mahākāla, trên một cánh đồng rộng khoảng tám karīsa, đã chẻ bông lúa, và với gạo đã lấy được, đã chuẩn bị món cháo sữa không pha nước, đã cho thêm mật ong, bơ lỏng, đường phèn v.v... vào đó, và đã dâng cúng đến Tăng chúng với Đức Phật dẫn đầu. Nơi đã lấy (gạo) sau khi chẻ bông lúa lại được lấp đầy. Vào mùa cốm, vị ấy đã dâng cúng vật gọi là cốm đầu mùa. Vào lúc gặt, (dâng cúng) phần gặt đầu tiên; vào lúc bó, phần bó đầu tiên; vào lúc chất đống, phần đống đầu tiên; phần (lúa) trên sân đập đầu tiên; phần (lúa) trong thùng chứa đầu tiên; phần (lúa) khi đo lường đầu tiên; phần (lúa) trong kho đầu tiên; như vậy, trong một mùa vụ, vị ấy đã dâng cúng vật đầu mùa chín lần, và mùa màng ấy cũng đã trở nên bội thu hơn nữa.

Evaṃ yāvajīvaṃ puññāni katvā tato cuto devaloke nibbattitvā devesu ca manussesu ca saṃsaranto amhākaṃ bhagavato uppattito puretarameva kapilavatthunagarassa avidūre doṇavatthunāmake brāhmaṇagāme brāhmaṇamahāsālakule nibbatti. Tassa koṇḍaññoti gottato āgataṃ nāmaṃ ahosi. So vayappatto tayo vede uggahetvā lakkhaṇamantesu ca pāraṃ agamāsi. Tena samayena amhākaṃ bodhisatto tusitapurato cavitvā kapilavatthupure suddhodanamahārājassa gehe nibbatti. Tassa nāmaggahaṇadivase aṭṭhuttarasatesu brāhmaṇesu upanītesu ye aṭṭha brāhmaṇā lakkhaṇapariggahaṇatthaṃ mahātalaṃ upanītā. So tesu sabbanavako hutvā mahāpurisassa lakkhaṇanipphattiṃ disvā ‘‘ekaṃsena ayaṃ buddho bhavissatī’’ti niṭṭhaṃ gantvā mahāsattassa abhinikkhamanaṃ udikkhanto vicarati.

Như vậy, sau khi làm các công đức trọn đời, từ đó mệnh chung, sanh vào cõi trời, rồi luân hồi trong cõi trời và cõi người, ngay trước khi Đức Thế Tôn của chúng ta đản sanh, vị ấy đã sanh vào dòng dõi Bà-la-môn đại phú ở làng Bà-la-môn tên là Doṇavatthu, không xa thành Kapilavatthu. Vị ấy có tên là Koṇḍañña, đến từ dòng họ. Khi đến tuổi trưởng thành, vị ấy học thuộc ba bộ Vệ-đà và đã thông suốt các tướng pháp và minh chú. Vào lúc ấy, Bồ-tát của chúng ta mệnh chung từ cõi trời Tusita, đản sanh trong cung của vua Suddhodana ở thành Kapilavatthu. Vào ngày đặt tên của ngài, khi một trăm lẻ tám vị Bà-la-môn được mời đến, trong số đó có tám vị Bà-la-môn được đưa đến nơi cao quý để xem tướng. Vị ấy là người trẻ nhất trong số họ, sau khi thấy sự thành tựu các tướng của bậc Đại nhân, đã đi đến kết luận rằng: "Vị này chắc chắn sẽ thành Phật," rồi sống trong khi mong đợi sự xuất gia của bậc Đại sĩ.

Bodhisattopi kho mahatā parivārena vaḍḍhamāno anukkamena vuddhippatto ñāṇaparipākaṃ gantvā ekūnatiṃsatime vasse mahābhinikkhamanaṃ nikkhamanto anomānadītīre pabbajitvā anukkamena uruvelaṃ gantvā padhānaṃ padahi. Tadā koṇḍañño māṇavo mahāsattassa pabbajitabhāvaṃ sutvā lakkhaṇapariggāhakabrāhmaṇānaṃ puttehi vappamāṇavādīhi saddhiṃ attapañcamo pabbajitvā anukkamena bodhisattassa santikaṃ upasaṅkamitvā chabbassāni taṃ upaṭṭhahanto tassa oḷārikāhāraparibhogena nibbinno apakkamitvā isipatanaṃ agamāsi. Atha kho bodhisatto oḷārikāhāraparibhogena laddhakāyabalo vesākhapuṇṇamāyaṃ bodhirukkhamūle aparājitapallaṅke nisinno tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā abhisambuddho hutvā sattasattāhaṃ bodhimaṇḍeyeva vītināmetvā pañcavaggiyānaṃ ñāṇaparipākaṃ ñatvā āsāḷhīpuṇṇamāyaṃ isipatanaṃ gantvā tesaṃ dhammacakkapavattanasuttantaṃ (mahāva. 13 ādayo; saṃ. ni. 5.1081) kathesi. Desanāpariyosāne koṇḍaññatthero [Pg.336] aṭṭhārasahi brahmakoṭīhi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Atha pañcamiyaṃ pakkhassa anattalakkhaṇasuttantadesanāya (mahāva. 20 ādayo; saṃ. ni. 3.59) arahattaṃ sacchākāsi.

Còn Bồ-tát, lớn lên với đoàn tùy tùng đông đảo, lần lượt đến tuổi trưởng thành, khi trí tuệ đã chín muồi, vào năm hai mươi chín tuổi, ngài thực hiện cuộc đại xuất gia, xuất gia bên bờ sông Anomā, rồi lần lượt đi đến Uruvelā và tinh tấn tu tập. Khi ấy, thanh niên Koṇḍañña nghe tin bậc Đại sĩ đã xuất gia, liền cùng với các con trai của những Bà-la-môn xem tướng, như Vappa v.v., tự mình là người thứ năm, đã xuất gia, rồi lần lượt đến gần Bồ-tát. Sau khi hầu hạ ngài trong sáu năm, vị ấy chán nản vì việc ngài dùng lại vật thực thô, nên đã rời đi và đến Isipatana. Bấy giờ, Bồ-tát, có được sức mạnh thân thể nhờ dùng vật thực thô, vào ngày rằm tháng Vesākha, ngồi trên Bất bại tòa dưới cội Bồ-đề, đã chế ngự đỉnh đầu của ba loại ma, trở thành bậc Chánh Đẳng Giác. Sau khi trải qua bảy tuần lễ tại Bồ-đề đoàn tràng, biết được trí tuệ của nhóm năm vị đã chín muồi, vào ngày rằm tháng Āsāḷhī, ngài đi đến Isipatana và thuyết cho họ bài kinh Chuyển Pháp Luân. Khi kết thúc bài pháp, Trưởng lão Koṇḍañña cùng với mười tám koṭi Phạm thiên đã an trú trong quả Tu-đà-hoàn. Rồi vào ngày mùng năm của hạ tuần, nhờ bài thuyết kinh Vô Ngã Tướng, ngài đã chứng đắc A-la-hán.

596. Evaṃ so arahattaṃ patvā ‘‘kiṃ kammaṃ katvā ahaṃ lokuttarasukhaṃ adhigatomhī’’ti upadhārento attano pubbakammaṃ paccakkhato ñatvā somanassavasena pubbacaritāpadānaṃ udānavasena dassento padumuttarasambuddhantiādimāha. Tassattho heṭṭhā vuttoyeva. Lokajeṭṭhaṃ vināyakanti sakalassa sattalokassa jeṭṭhaṃ padhānanti attho. Visesena veneyyasatte saṃsārasāgarassa paratīraṃ amatamahānibbānaṃ neti sampāpetīti vināyako, taṃ vināyakaṃ. Buddhabhūmimanuppattanti buddhassa bhūmi patiṭṭhānaṭṭhānanti buddhabhūmi, sabbaññutaññāṇaṃ, taṃ anuppatto paṭividdhoti buddhabhūmimanuppatto, taṃ buddhabhūmimanuppattaṃ, sabbaññutappattaṃ buddhabhūtanti attho. Paṭhamaṃ addasaṃ ahanti paṭhamaṃ vesākhapuṇṇamiyā rattiyā paccūsasamaye buddhabhūtaṃ padumuttarasambuddhaṃ ahaṃ addakkhinti attho.

596. Như vậy, sau khi chứng đắc A-la-hán, vị ấy suy xét rằng: "Do làm nghiệp gì mà ta đã đạt được hạnh phúc siêu thế?", rồi biết rõ tiền nghiệp của mình, do hỷ lạc, vị ấy trình bày tiền sử của mình bằng cách nói lên lời cảm hứng, đã nói những lời bắt đầu bằng "Padumuttarasambuddhaṃ". Ý nghĩa của câu ấy đã được nói ở dưới. (Cụm từ) "Lokajeṭṭhaṃ vināyakaṃ" có nghĩa là bậc Tối thắng, bậc Trưởng thượng của toàn thể thế giới chúng sanh. Vì ngài dẫn dắt, đưa chúng sanh cần được giáo hóa một cách đặc biệt đến bờ kia của biển luân hồi, là đại Niết-bàn bất tử, nên gọi là Vināyaka (bậc Đạo sư); (đảnh lễ) bậc Đạo sư ấy. (Cụm từ) "Buddhabhūmimanuppattaṃ": Địa vị của Phật, nơi an trú, là Phật địa, tức là Nhất thiết trí; người đã đạt đến, đã chứng ngộ điều đó là người đã đạt đến Phật địa; (đảnh lễ) vị đã đạt đến Phật địa ấy, có nghĩa là vị đã đạt đến Nhất thiết trí, đã thành Phật. (Cụm từ) "Paṭhamaṃ addasaṃ ahaṃ" có nghĩa là: "Lần đầu tiên, vào lúc rạng đông của đêm rằm tháng Vesākha, tôi đã thấy Đức Phật Padumuttara, bậc đã thành Phật".

597. Yāvatā bodhiyā mūleti yattakā bodhirukkhasamīpe yakkhā samāgatā rāsibhūtā sambuddhaṃ buddhabhūtaṃ taṃ buddhaṃ pañjalīkatā dasaṅgulisamodhānaṃ añjalipuṭaṃ sirasi ṭhapetvā vandanti namassantīti sambandho.

597. (Cụm từ) "Yāvatā bodhiyā mūle" (có nghĩa là): Bao nhiêu dạ-xoa đã tụ tập, hợp thành đám đông gần cội Bồ-đề, (họ) chắp tay, đặt hai bàn tay với mười ngón hợp lại lên trên đầu, đảnh lễ, kính lạy vị Chánh Đẳng Giác, bậc đã thành Phật, Đức Phật ấy; đây là sự liên kết (ý nghĩa).

598. Sabbe devā tuṭṭhamanāti buddhabhūtaṭṭhānaṃ āgatā te sabbe devā tuṭṭhacittā ākāse sañcarantīti sambandho. Andhakāratamonudoti ativiya andhakāraṃ mohaṃ nudo khepano ayaṃ buddho anuppattoti attho.

598. (Cụm từ) "Sabbe devā tuṭṭhamanā" (có nghĩa là): Tất cả chư thiên ấy đã đến nơi thành Phật, với tâm hoan hỷ, đi lại trên hư không; đây là sự liên kết. (Cụm từ) "Andhakāratamonudo" có nghĩa là: Bậc xua tan, loại trừ vô minh, bóng tối dày đặc, Đức Phật này đã xuất hiện.

599. Tesaṃ hāsaparetānanti hāsehi pītisomanassehi samannāgatānaṃ tesaṃ devānaṃ mahānādo mahāghoso avattatha pavattati, sammāsambuddhasāsane kilese saṃkilese dhamme jhāpayissāmāti sambandho.

599. (Cụm từ) "Tesaṃ hāsaparetānaṃ" (có nghĩa là): Tiếng reo hò lớn, âm thanh vang dội đã khởi lên, đã diễn ra từ những vị trời ấy, những vị tràn đầy niềm vui, hỷ và lạc, (với ý nghĩ rằng): "Chúng ta sẽ thiêu đốt các phiền não, các pháp ô uế trong giáo pháp của bậc Chánh Đẳng Giác"; đây là sự liên kết.

600. Devānaṃ giramaññāyāti vācāya thutivacanena saha udīritaṃ devānaṃ saddaṃ jānitvā haṭṭho haṭṭhena cittena somanassasahagatena cittena ādibhikkhaṃ paṭhamaṃ āhāraṃ buddhabhūtassa ahaṃ adāsinti sambandho.

600. (Cụm từ) "Devānaṃ giram aññāya" (có nghĩa là): Biết được âm thanh của chư thiên được thốt lên cùng với lời nói, lời tán thán, tôi đã vui mừng, với tâm hoan hỷ, với tâm câu hữu với hỷ lạc, dâng cúng món khất thực đầu tiên, vật thực đầu tiên, đến bậc đã thành Phật; đây là sự liên kết.

602. Sattāhaṃ [Pg.337] abhinikkhammāti mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā sattāhaṃ padhānaṃ katvā sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānaṃ arahattamaggañāṇasaṅkhātaṃ bodhiṃ ajjhagamaṃ adhigañchiṃ ahanti attho. Idaṃ me paṭhamaṃ bhattanti idaṃ bhattaṃ sarīrayāpanaṃ brahmacārissa uttamacārissa me mayhaṃ iminā devaputtena paṭhamaṃ dinnaṃ ahosīti attho.

602. (Cụm từ) "Sattāhaṃ abhinikkhamma" có nghĩa là: Sau khi thực hiện cuộc đại xuất gia, tinh tấn trong bảy ngày, tôi đã đạt được, đã chứng ngộ sự giác ngộ, được gọi là A-la-hán đạo trí, là nền tảng của Nhất thiết trí. (Cụm từ) "Idaṃ me paṭhamaṃ bhattaṃ" có nghĩa là: Món ăn này để duy trì thân mạng cho ta, người sống đời phạm hạnh, người có hạnh kiểm cao thượng, đã được vị thiên tử này dâng cúng đầu tiên.

603. Tusitā hi idhāgantvāti tusitabhavanato idha manussaloke āgantvā yo devaputto me mama bhikkhaṃ upānayi adāsi, taṃ devaputtaṃ kittayissāmi kathessāmi pākaṭaṃ karissāmi. Bhāsato bhāsantassa mama vacanaṃ suṇāthāti sambandho. Ito paraṃ anuttānapadameva vaṇṇayissāma.

603. (Cụm từ) "Tusitā hi idhāgantvā" (có nghĩa là): Từ cõi trời Tusita đến thế giới loài người này, vị thiên tử nào đã dâng cúng, đã cúng dường vật thực đến cho ta, ta sẽ tán dương, sẽ kể lại, sẽ làm cho rõ ràng về vị thiên tử ấy. (Cụm từ) "Bhāsato... suṇātha" (có nghĩa là): Hãy lắng nghe lời của ta, người đang nói; đây là sự liên kết. Từ đây về sau, chúng tôi sẽ chỉ giải thích những từ không rõ ràng.

607. Tidasāti tāvatiṃsabhavanā. Agārāti attano uppannabrāhmaṇagehato nikkhamitvā pabbajitvā cha saṃvaccharāni dukkarakārikaṃ karontena bodhisattena saha vasissatīti sambandho.

607. `Tidasa` có nghĩa là cõi trời Tāvatiṃsa (Ba mươi ba). `Agārā` có nghĩa là: Sau khi từ bỏ gia đình Bà-la-môn nơi mình sanh ra, vị ấy xuất gia và sẽ sống cùng với Bồ-tát đang thực hành khổ hạnh trong sáu năm. Đây là sự liên kết (ý nghĩa).

608. Tato sattamake vasseti tato pabbajitakālato paṭṭhāya sattame saṃvacchare. Buddho saccaṃ kathessatīti chabbassāni dukkarakārikaṃ katvā sattamasaṃvacchare buddho hutvā bārāṇasiyaṃ isipatane migadāye dhammacakkapavattanasuttantadesanāya dukkhasamudayanirodhamaggasaccasaṅkhātaṃ catusaccaṃ kathessatīti attho. Koṇḍañño nāma nāmenāti nāmena gottanāmavasena koṇḍañño nāma. Paṭhamaṃ sacchikāhitīti pañcavaggiyānamantare paṭhamaṃ ādito eva sotāpattimaggañāṇaṃ sacchikāhiti paccakkhaṃ karissatīti attho.

608. `Tato sattamake vasse` có nghĩa là: Kể từ khi xuất gia, vào năm thứ bảy. `Buddho saccaṃ kathessati` có nghĩa là: Sau khi thực hành khổ hạnh trong sáu năm, vào năm thứ bảy, sau khi thành Phật, tại Isipatana, Migadāya ở Bārāṇasī, ngài sẽ thuyết giảng Tứ diệu đế, tức là chân lý về khổ, tập, diệt, đạo, qua bài kinh Chuyển Pháp Luân (Dhammacakkapavattanasuttanta). Đây là ý nghĩa. `Koṇḍañño nāma nāmenāti` có nghĩa là: Tên là Koṇḍañña, tức là tên theo dòng họ. `Paṭhamaṃ sacchikāhitīti` có nghĩa là: Vị ấy sẽ chứng ngộ đầu tiên, tức là trong nhóm năm vị, vị ấy sẽ là người đầu tiên, ngay từ lúc ban đầu, trực nhận được Tuệ đạo Tu-đà-hoàn. Đây là ý nghĩa.

609. Nikkhantenānupabbajinti nikkhantena bodhisattena saha nikkhamitvā anupabbajinti attho. Tathā anupabbajitvā mayā padhānaṃ vīriyaṃ sukataṃ suṭṭhu kataṃ daḷhaṃ katvā katanti attho. Kilese jhāpanatthāyāti kilese sosanatthāya viddhaṃsanatthāya anagāriyaṃ agārassa ahitaṃ kasivaṇijjādikammavirahitaṃ sāsanaṃ pabbajiṃ paṭipajjinti attho.

609. `Nikkhantenānupabbajinti` có nghĩa là: Cùng xuất gia với Bồ-tát, vị ấy đã xuất gia theo. `Tathā anupabbajitvā mayā padhānaṃ vīriyaṃ sukataṃ suṭṭhu kataṃ daḷhaṃ katvā katanti` có nghĩa là: Sau khi xuất gia theo như vậy, sự tinh tấn lớn lao đã được ta thực hiện tốt đẹp, thực hiện một cách chu đáo, thực hiện một cách vững chắc. `Kilese jhāpanatthāyāti` có nghĩa là: Để làm khô héo các phiền não, để phá hủy chúng, ta đã xuất gia vào đời sống không gia đình, vào giáo pháp không lợi ích cho gia đình, không có các việc làm như nông nghiệp, thương mại, ta đã thực hành (giáo pháp ấy).

610. Abhigantvāna [Pg.338] sabbaññūti sabbaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ vā saṅkhāravikāralakkhaṇanibbānapaññattisaṅkhātaṃ ñeyyaṃ vā jānanto devehi saha vattamāne satta loke buddho migāraññaṃ migadāya vihāraṃ abhigantvā upasaṅkamitvā me mayā sacchikatena iminā sotāpattimaggañāṇena amatabheriṃ amatamahānibbānabheriṃ ahari pahari dassesīti attho.

610. `Abhigantvāna sabbaññūti` có nghĩa là: Bậc Toàn Giác, là bậc biết tất cả những gì có thể biết, dù là quá khứ, vị lai, hiện tại, hay là các pháp hữu vi, các biến thể, đặc tính, Niết-bàn và khái niệm; đức Phật, trong thế giới chúng sanh cùng với chư thiên, đã đi đến, đã tiếp cận khu rừng nai, tức là tu viện Migadāya. Và do ta, với tuệ đạo Tu-đà-hoàn này đã được chứng ngộ, trống bất tử, tức là trống đại Niết-bàn bất tử, đã được đánh lên, đã được gióng lên, đã được chỉ ra. Đây là ý nghĩa.

611. So dānīti so ahaṃ paṭhamaṃ sotāpanno idāni arahattamaggañāṇena amataṃ santaṃ vūpasantasabhāvaṃ padaṃ pajjitabbaṃ pāpuṇitabbaṃ, anuttaraṃ uttaravirahitaṃ nibbānaṃ patto adhigatoti attho. Sabbāsave pariññāyāti kāmāsavādayo sabbe āsave pariññāya pahānapariññāya pajahitvā anāsavo nikkileso viharāmi iriyāpathavihārena vāsaṃ kappemi. Paṭisambhidā catassotyādayo gāthāyo vuttatthāyeva.

611. `So dānīti` có nghĩa là: Ta, người trước tiên là bậc Tu-đà-hoàn, nay với tuệ đạo A-la-hán, đã đạt đến, đã chứng ngộ Niết-bàn bất tử, tịch tịnh, có bản chất an tịnh, là trạng thái cần phải đạt đến, là vô thượng, không có gì cao hơn. `Sabbāsave pariññāyāti` có nghĩa là: Sau khi đã liễu tri tất cả các lậu hoặc như dục lậu v.v..., sau khi đã từ bỏ chúng bằng trí tuệ liễu tri đoạn diệt, ta trú trong trạng thái vô lậu, không còn phiền não, ta sống bằng cách an trú trong bốn oai nghi. Các câu kệ bắt đầu bằng `Paṭisambhidā catasso` đã được giải thích ý nghĩa rồi.

Atha naṃ satthā aparabhāge jetavanamahāvihāre bhikkhusaṅghamajjhe paññattavarabuddhāsane nisinno paṭhamaṃ paṭividdhadhammabhāvaṃ dīpento ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ rattaññūnaṃ yadidaṃ aññāsikoṇḍañño’’ti (a. ni. 1.188) etadagge ṭhapesi. So dvīhi aggasāvakehi attani kariyamānaṃ paramanipaccakāraṃ, gāmantasenāsane ākiṇṇavihārañca pariharitukāmo, vivekābhiratiyā viharitukāmo ca attano santikaṃ upagatānaṃ gahaṭṭhapabbajitānaṃ paṭisanthārakaraṇampi papañcaṃ maññamāno satthāraṃ āpucchitvā himavantaṃ pavisitvā chaddantehi nāgehi upaṭṭhiyamāno chaddantadahatīre dvādasa vassāni vasi. Evaṃ tattha vasantaṃ theraṃ ekadivasaṃ sakko devarājā upasaṅkamitvā vanditvā ṭhito evamāha ‘‘sādhu me, bhante, ayyo dhammaṃ desetū’’ti. Thero tassa catusaccagabbhaṃ tilakkhaṇāhataṃ suññatāpaṭisaṃyuttaṃ nānānayavicittaṃ amatogadhaṃ buddhalīlāya dhammaṃ desesi. Taṃ sutvā sakko attano pasādaṃ pavedento –

Về sau, tại đại tu viện Jetavana, bậc Đạo sư, trong khi ngự trên pháp tòa cao quý đã được soạn sẵn giữa Tăng chúng, để làm sáng tỏ việc vị ấy là người đầu tiên thâm nhập Chánh pháp, đã đặt vị ấy vào địa vị tối thượng rằng: ‘Này các Tỳ-khưu, trong số các đệ tử Tỳ-khưu của ta là những bậc trưởng lão (rattaññū), người này là tối thượng, tức là Aññāsi Koṇḍañña.’ Vị ấy, muốn tránh sự cung kính tột bậc mà hai vị Thượng thủ Thinh văn dành cho mình, và muốn tránh sự trú ngụ ồn ào tại trú xứ gần làng; và cũng vì muốn an trú trong sự ưa thích độc cư, cho rằng ngay cả việc tiếp đãi các gia chủ và người xuất gia đến gần mình cũng là một sự chướng ngại (papañca), nên đã xin phép bậc Đạo sư, đi vào Hy-mã-lạp sơn, và đã sống mười hai năm bên bờ hồ Chaddanta, được các voi chúa Chaddanta hầu hạ. Một hôm, trong khi Trưởng lão đang sống ở đó, vua trời Sakka đã đến gần, đảnh lễ và đứng một bên, rồi nói như sau: ‘Lành thay, thưa ngài, xin bậc Thánh giả hãy thuyết pháp cho con.’ Trưởng lão đã thuyết cho vị ấy bài pháp chứa đựng Tứ diệu đế, được ghi dấu bởi Tam tướng, tương ưng với tánh Không, đa dạng với nhiều phương pháp, đi sâu vào cõi bất tử, với phong thái của một vị Phật. Nghe xong, Sakka, để biểu lộ niềm tịnh tín của mình, đã nói:

‘‘Esa bhiyyo pasīdāmi, sutvā dhammaṃ mahārasaṃ;

Virāgo desito dhammo, anupādāya sabbaso’’ti. (theragā. 673) –

‘Con lại càng thêm tịnh tín, khi được nghe Chánh pháp vị ngọt tuyệt vời; Pháp ly tham đã được thuyết giảng, để hoàn toàn không còn chấp thủ.’

Thutiṃ [Pg.339] akāsi. Thero chaddantadahatīre dvādasa vassāni vasitvā upakaṭṭhe parinibbāne satthāraṃ upasaṅkamitvā parinibbānaṃ anujānāpetvā tattheva gantvā parinibbāyīti.

(Sakka) đã tán thán như vậy. Trưởng lão, sau khi sống mười hai năm bên bờ hồ Chaddanta, khi kỳ viên tịch đã gần kề, đã đến yết kiến bậc Đạo sư, xin phép được nhập Niết-bàn, rồi trở về chính nơi đó và nhập diệt.

Aññāsikoṇḍaññattheraapadānavaṇṇanā samattā.

Phần giải về Túc sanh truyện của Trưởng lão Aññāsi Koṇḍañña đến đây là kết thúc.

3-8. Piṇḍolabhāradvājattheraapadānavaṇṇanā

3-8. Chú giải Apadāna về trưởng lão Piṇḍolabhāradvāja

Padumuttaro nāma jinotiādikaṃ āyasmato piṇḍolabhāradvājassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle sīhayoniyaṃ nibbattitvā pabbatapāde guhāyaṃ vihāsi. Bhagavā tassa anuggahaṃ kātuṃ gocarāya pakkantakāle tassa sayanaguhaṃ pavisitvā nirodhaṃ samāpajjitvā nisīdi. Sīho gocaraṃ gahetvā nivatto guhadvāre ṭhatvā bhagavantaṃ disvā haṭṭhatuṭṭho jalajathalajapupphehi pūjaṃ katvā cittaṃ pasādento bhagavato ārakkhaṇatthāya aññe vāḷamige apanetuṃ tīsu velāsu sīhanādaṃ nadanto buddhagatāya satiyā aṭṭhāsi. Yathā paṭhamadivase, evaṃ sattāhaṃ pūjesi. Bhagavā ‘‘sattāhaccayena nirodhā vuṭṭhahitvā vaṭṭissati imassa ettako upanissayo’’ti tassa passantasseva ākāsaṃ pakkhanditvā vihārameva gato.

Câu bắt đầu bằng `Padumuttaro nāma jino` là Túc sanh truyện của Trưởng lão Piṇḍola Bhāradvāja. Vị này cũng đã tạo các công đức dưới thời các đức Phật quá khứ, và trong các kiếp sống ở nơi này nơi kia, đã tích lũy các phước báu làm duyên cho sự giải thoát. Vào thời đức Thế Tôn Padumuttara, vị ấy sanh vào loài sư tử và sống trong một hang động dưới chân núi. Để ban ân huệ cho nó, đức Thế Tôn, vào lúc nó đi tìm mồi, đã vào hang động nơi nó ngủ, nhập Diệt tận định và ngồi đó. Con sư tử sau khi kiếm mồi trở về, đứng ở cửa hang, thấy đức Thế Tôn thì vô cùng hoan hỷ, đã cúng dường bằng các loài hoa mọc trên cạn và dưới nước. Với tâm tịnh tín, để bảo vệ đức Thế Tôn, nó đã rống lên tiếng rống sư tử ba lần trong ngày để xua đuổi các loài thú dữ khác, và đứng đó với niệm hướng về đức Phật. Như ngày đầu tiên, nó đã cúng dường như vậy trong bảy ngày. Đức Thế Tôn, với ý nghĩ: ‘Sau bảy ngày, ta sẽ xuất khỏi định. Duyên lành của nó chỉ có chừng ấy,’ đã bay lên không trung ngay trước mắt nó và trở về tu viện.

Sīho buddhaviyogadukkhaṃ adhivāsetuṃ asakkonto kālaṃ katvā haṃsavatīnagare mahābhogakule nibbattitvā vayappatto nagaravāsīhi saddhiṃ vihāraṃ gantvā satthu dhammadesanaṃ sutvā pasanno sattāhaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ pavattetvā yāvajīvaṃ puññāni katvā aparāparaṃ devamanussesu saṃsaranto amhākaṃ bhagavato kāle kosambiyaṃ rañño udenassa purohitassa putto hutvā nibbatti. Bhāradvājotissa nāmaṃ ahosi. So vayappato tayo vede uggahetvā pañca māṇavakasatāni mante vācento mahagghasabhāvena ananurūpācārattā [Pg.340] tehi pariccatto rājagahaṃ gantvā bhagavato bhikkhusaṅghassa ca lābhasakkāraṃ disvā sāsane pabbajitvā bhojane amattaññū hutvā viharati. Satthārā upāyena mattaññutāya patiṭṭhāpento vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva chaḷabhiñño ahosi. Chaḷabhiñño pana hutvā bhagavato sammukhā ‘‘yaṃ sāvakehi pattabbaṃ, taṃ mayā anuppatta’’nti, bhikkhusaṅghe ca ‘‘yassa magge vā phale vā kaṅkhā atthi, so maṃ pucchatū’’ti sīhanādaṃ nadi. Tena taṃ bhagavā – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ sīhanādikānaṃ yadidaṃ piṇḍolabhāradvājo’’ti (a. ni. 1.188, 195) etadagge ṭhapesi.

Con sư tử ấy, do không thể chịu đựng được nỗi khổ xa lìa đức Phật, đã mệnh chung, sanh vào một gia đình có tài sản lớn ở thành Haṃsavatī. Khi đến tuổi trưởng thành, vị ấy cùng với dân chúng trong thành đi đến tu viện, nghe pháp thoại của bậc Đạo Sư, có lòng trong sạch, đã thực hiện việc đại bố thí đến chư Tăng có đức Phật dẫn đầu trong bảy ngày, đã làm các phước thiện cho đến trọn đời, luân hồi trong các cõi trời và người trong những kiếp sau đó. Vào thời của đức Thế Tôn chúng ta, vị ấy đã sanh làm con trai của vị tế sư của vua Udena ở Kosambī. Vị ấy có tên là Bhāradvāja. Vị ấy, khi đến tuổi trưởng thành, đã học thuộc ba bộ Vệ-đà, trong khi dạy thần chú cho năm trăm thanh niên, do có bản tánh tham ăn và hành vi không thích hợp, đã bị họ từ bỏ. Vị ấy đi đến thành Rājagaha, thấy được lợi lộc và sự cung kính đối với đức Thế Tôn và chư Tăng, đã xuất gia trong giáo pháp, sống không biết tiết độ trong việc ăn uống. Được bậc Đạo Sư dùng phương tiện làm cho an trú trong sự biết tiết độ, vị ấy đã thiết lập tuệ quán, không bao lâu đã trở thành vị có sáu thắng trí. Và sau khi có sáu thắng trí, trước mặt đức Thế Tôn, vị ấy đã rống lên tiếng rống sư tử rằng: "Điều gì các vị Thinh văn cần phải chứng đắc, điều ấy đã được tôi chứng đắc", và giữa chư Tăng rằng: "Vị nào có sự hoài nghi về Đạo hay Quả, vị ấy hãy hỏi tôi". Do đó, đức Thế Tôn đã đặt vị ấy vào địa vị tối thượng: "Này các Tỳ-khưu, trong số các đệ tử Tỳ-khưu của ta là những người rống tiếng rống sư tử, người này là tối thượng, tức là Piṇḍolabhāradvāja".

613. Evaṃ etadaggaṃ ṭhānaṃ patvā pubbe katapuññasambhāraṃ saritvā somanassavasena attano puññakammāpadānaṃ vibhāvento padumuttarotiādimāha. Tassattho heṭṭhā vuttova. Purato himavantassāti himālayapabbatato pubbadisābhāgeti attho. Cittakūṭe vasī tadāti yadā ahaṃ sīho migarājā hutvā himavantapabbatasamīpe vasāmi, tadā padumuttaro nāma satthā anekehi ca osadhehi, anekehi ca ratanehi cittavicittatāya cittakūṭe cittapabbatasikhare vasīti sambandho.

613. Sau khi đạt được địa vị tối thượng như vậy, do nhớ lại sự tích tập phước thiện đã làm trước đây, với năng lực của hỷ tâm, trong khi trình bày rõ về tiền nghiệp phước thiện của mình, ngài đã nói (câu kệ) bắt đầu bằng "Padumuttaro". Ý nghĩa của câu ấy đã được nói ở dưới. (Cụm từ) "Purato himavantassa" có nghĩa là: "ở phía đông của núi Himālaya". (Cụm từ) "Cittakūṭe vasī tadā" có mối liên hệ như sau: "Khi ta là sư tử, vua của các loài thú, sống gần núi Himavanta, khi ấy bậc Đạo Sư tên là Padumuttara, do sự đa dạng và kỳ diệu của nhiều loại dược thảo và nhiều loại bảo vật, đã ngự trên đỉnh núi Cittakūṭa, ngọn núi kỳ diệu".

614. Abhītarūpo tatthāsinti abhītasabhāvo nibbhayasabhāvo migarājā tattha āsiṃ ahosinti attho. Catukkamoti catūhi disāhi kamo gantuṃ samattho. Yassa saddaṃ suṇitvānāti yassa migarañño sīhanādaṃ sutvā bahujjanā bahusattā vikkhambhanti visesena khambhanti bhāyanti.

614. (Cụm từ) "Abhītarūpo tatthāsiṃ" có nghĩa là: "Ta là vua của các loài thú, có bản tánh không sợ hãi, không kinh hãi, đã ở nơi ấy". (Từ) "Catukkamo" (có nghĩa là) có thể đi đến từ bốn hướng. (Cụm từ) "Yassa saddaṃ suṇitvāna" (có nghĩa là): "Nghe tiếng rống sư tử của vua loài thú nào, nhiều người, nhiều chúng sanh run rẩy, đặc biệt run rẩy, sợ hãi".

615. Suphullaṃ padumaṃ gayhāti bhagavati pasādena supupphitapadumapupphaṃ ḍaṃsitvā. Narāsabhaṃ narānaṃ āsabhaṃ uttamaṃ seṭṭhaṃ sambuddhaṃ upagacchiṃ, samīpaṃ agaminti attho. Vuṭṭhitassa samādhimhāti nirodhasamāpattito vuṭṭhitassa buddhassa taṃ pupphaṃ abhiropayiṃ pūjesinti attho.

615. (Cụm từ) "Suphullaṃ padumaṃ gayha" (có nghĩa là): "Do lòng trong sạch đối với đức Thế Tôn, đã ngậm lấy đóa hoa sen nở rộ". (Cụm từ) "Narāsabhaṃ ... upagacchiṃ" có nghĩa là: "Ta đã đi đến gần bậc Chánh Đẳng Giác, bậc Ngưu vương giữa loài người, bậc tối thượng, bậc cao tột". (Cụm từ) "Vuṭṭhitassa samādhimhā" có nghĩa là: "Ta đã dâng cúng đóa hoa ấy lên đức Phật, người vừa xuất khỏi Diệt tận định".

616. Catuddisaṃ namassitvāti catūsu disāsu namassitvā sakaṃ cittaṃ attano cittaṃ pasādetvā ādarena patiṭṭhapetvā sīhanādaṃ abhītanādaṃ anadiṃ ghosesinti attho.

616. (Cụm từ) "Catuddisaṃ namassitvā" có nghĩa là: "Sau khi đảnh lễ bốn phương, làm cho tâm mình trong sạch, thiết lập với lòng tôn kính, ta đã rống lên tiếng rống sư tử, tiếng rống không sợ hãi".

617. Tato [Pg.341] buddhena dinnabyākaraṇaṃ pakāsento padumuttarotiādimāha. Taṃ uttānatthameva.

617. Sau đó, trong khi tuyên bố lời thọ ký được đức Phật ban cho, ngài đã nói (câu kệ) bắt đầu bằng "Padumuttaro". Câu ấy có ý nghĩa rõ ràng.

618. Vadataṃ seṭṭhoti ‘‘mayaṃ buddhā, mayaṃ buddhā’’ti vadantānaṃ aññatitthiyānaṃ seṭṭho uttamo buddho āgatoti sambandho. Tassa āgatassa bhagavato taṃ dhammaṃ sossāma suṇissāmāti attho.

618. (Cụm từ) "Vadataṃ seṭṭho" có mối liên hệ như sau: "Đức Phật, bậc cao tột, bậc tối thượng hơn các ngoại đạo nói rằng 'chúng ta là Phật, chúng ta là Phật', đã đến". (Câu) "sossāma" có nghĩa là: "Chúng ta sẽ nghe giáo pháp ấy của đức Thế Tôn, người đã đến".

619. Tesaṃ hāsaparetānanti hāsehi somanassehi paretānaṃ abhibhūtānaṃ samannāgatānaṃ tesaṃ devamanussānaṃ. Lokanāyakoti lokassa nāyako saggamokkhasampāpako mama saddaṃ mayhaṃ sīhanādaṃ pakittesi pakāsesi kathesi, dīghadassī anāgatakāladassī mahāmuni munīnamantare mahanto muni. Sesagāthā suviññeyyameva.

619. (Cụm từ) "Tesaṃ hāsaparetānaṃ" (có nghĩa là): "của những chư thiên và nhân loại ấy, những người bị xâm chiếm, bị áp đảo, được phú bẩm bởi niềm vui và hỷ tâm". (Từ) "Lokanāyako" (có nghĩa là): "bậc Lãnh đạo của thế gian, người đưa đến cõi trời và sự giải thoát", đã tán dương, đã tuyên bố, đã nói về tiếng nói của ta, tiếng rống sư tử của ta. (Ngài là) bậc thấy xa, bậc thấy được tương lai, bậc Đại Mâu-ni, bậc Mâu-ni vĩ đại giữa các bậc Mâu-ni. Các câu kệ còn lại dễ hiểu.

622. Nāmena padumo nāma cakkavattī hutvā catusaṭṭhiyā jātiyā issariyaṃ issarabhāvaṃ rajjaṃ kārayissatīti attho.

622. (Câu này) có nghĩa là: "Trở thành vị Chuyển luân vương tên là Paduma, vị ấy sẽ cai trị vương quốc, tức là địa vị làm chủ, quyền tối cao, trong sáu mươi bốn kiếp".

623. Kappasatasahassamhīti sāmyatthe bhummavacanaṃ, kappasatasahassānaṃ pariyosāneti attho.

623. (Từ) "Kappasatasahassamhi" là cách dùng của vị trí cách theo nghĩa của sở thuộc cách, có nghĩa là: "vào lúc kết thúc của một trăm ngàn kiếp".

624. Pakāsite pāvacaneti tena gotamena bhagavatā piṭakattaye pakāsite desiteti attho. Brahmabandhu bhavissatīti tadā gotamassa bhagavato kāle ayaṃ sīho migarājā brāhmaṇakule nibbattissatīti attho. Brahmaññā abhinikkhammāti brāhmaṇakulato nikkhamitvā tassa bhagavato sāsane pabbajissatīti sambandho.

624. (Cụm từ) "Pakāsite pāvacane" có nghĩa là: "Khi Tam Tạng, giáo huấn, được đức Thế Tôn Gotama ấy tuyên thuyết, giảng dạy". (Cụm từ) "Brahmabandhu bhavissati" có nghĩa là: "Khi ấy, vào thời của đức Thế Tôn Gotama, con sư tử, vua loài thú này, sẽ sanh vào dòng dõi Bà-la-môn". (Cụm từ) "Brahmaññā abhinikkhamma" có mối liên hệ như sau: "Sau khi từ bỏ dòng dõi Bà-la-môn, vị ấy sẽ xuất gia trong giáo pháp của đức Thế Tôn ấy".

625. Padhānapahitattoti vīriyakaraṇatthaṃ pesitacitto. Upadhisaṅkhātānaṃ kilesānaṃ abhāvena nirupadhi. Kilesadarathānaṃ abhāvena upasanto. Sabbāsave sakalāsave pariññāya pahāya anāsavo nikkileso nibbāyissati khandhaparinibbānena nibbuto bhavissatīti attho.

625. (Từ) "Padhānapahitatto" (có nghĩa là) người có tâm hướng đến việc thực hành tinh tấn. (Vị ấy) không còn chấp thủ do sự vắng mặt của các phiền não được gọi là chấp thủ. (Vị ấy) tịch tịnh do sự vắng mặt của các phiền não và ưu não. Sau khi liễu tri và từ bỏ tất cả lậu hoặc, trở thành vô lậu, không còn phiền não, (vị ấy) sẽ tịch diệt, có nghĩa là sẽ tịch tịnh với sự tịch diệt của các uẩn.

626. Vijane pantaseyyamhīti janasambādharahite dūrāraññasenāsaneti attho. Vāḷamigasamākuleti kāḷasīhādīhi caṇḍamigasaṅgehi ākule saṃkiṇṇeti attho. Sesaṃ vuttatthamevāti.

626. (Cụm từ) "Vijane pantaseyyamhi" có nghĩa là: "ở nơi trú ngụ xa xôi trong rừng, vắng vẻ người qua lại". (Cụm từ) "Vāḷamigasamākule" có nghĩa là: "đầy dẫy, hỗn tạp với các loài thú dữ như sư tử đen". Phần còn lại có ý nghĩa đã được nói.

Piṇḍolabhāradvājattheraapadānavaṇṇanā samattā.

Chú giải về Bổn sự của Trưởng lão Piṇḍolabhāradvāja đã hoàn tất.

3-9. Khadiravaniyattheraapadānavaṇṇanā

3-9. Chú giải về Bổn sự của Trưởng lão Khadiravaniya

Gaṅgā [Pg.342] bhāgīrathī nāmātiādikaṃ āyasmato khadiravaniyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare titthanāvikakule nibbattitvā mahāgaṅgāya payāgatitthe titthanāvāya kammaṃ karonto ekadivasaṃ sasāvakasaṅghaṃ bhagavantaṃ gaṅgātīraṃ upagataṃ disvā pasannamānaso nāvāsaṅghāṭaṃ yojetvā mahantena pūjāsakkārena paratīraṃ pāpetvā aññataraṃ bhikkhuṃ satthārā āraññakānaṃ bhikkhūnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapiyamānaṃ disvā taṃ ṭhānantaraṃ patthetvā bhagavato bhikkhusaṅghassa ca mahādānaṃ pavattetvā paṇidhānaṃ akāsi. Bhagavā tassa patthanāya avañjhabhāvaṃ byākāsi.

(Câu chuyện) bắt đầu bằng câu "Gaṅgā bhāgīrathī nāma..." là thiên Apadāna của trưởng lão Khadiravaniya. Vị này cũng đã tạo các điều kiện căn bản nơi các đức Phật quá khứ, trong khi tích lũy các công đức là cận y duyên cho sự thoát khỏi vòng luân hồi trong các kiếp sống đây đó, vào thời của đức Thế Tôn Padumuttara, đã sanh vào gia đình người lái đò ở bến sông tại thành Haṃsavatī. Trong khi làm công việc của người lái đò ở bến Payāga của sông Mahāgaṅgā, một ngày nọ, thấy đức Thế Tôn cùng với chúng Tăng đệ tử đã đi đến bờ sông Gaṅgā, với tâm hoan hỷ, vị ấy đã kết các chiếc thuyền lại thành một chiếc bè, với sự cúng dường và tôn kính trọng đại đã đưa (Ngài) qua bờ bên kia. Thấy một vị tỳ-khưu nào đó đang được đức Đạo Sư đặt vào vị trí tối thượng trong số các tỳ-khưu sống ở rừng, vị ấy đã phát nguyện đạt được địa vị ấy, đã thực hiện việc bố thí trọng đại đến đức Thế Tôn và chúng Tăng, và đã lập lời nguyện. Đức Thế Tôn đã thọ ký rằng lời nguyện của vị ấy sẽ không vô ích.

So tato paṭṭhāya puññāni upacinanto devamanussesu saṃsaranto ubhayasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde magadharaṭṭhe nālakagāme rūpasāriyā nāma brāhmaṇiyā kucchimhi nibbatti. Taṃ vayappattaṃ mātāpitaro gharabandhanena bandhitukāmā hutvā tassa ārocesuṃ. So sāriputtattherassa pabbajitabhāvaṃ sutvā ‘‘mayhaṃ jeṭṭhabhātā ayyo upatisso imaṃ vibhavaṃ chaḍḍetvā pabbajito, tena vantaṃ kheḷapiṇḍaṃ kathāhaṃ anubhavissāmī’’ti jātasaṃvego pāsaṃ anupagacchamānamigo viya ñātake vañcetvā hetusampattiyā codiyamāno bhikkhūnaṃ santikaṃ gantvā dhammasenāpatino kaniṭṭhabhāvaṃ nivedetvā attano pabbajjāya chandaṃ ārocesi. Bhikkhū taṃ pabbājetvā paripuṇṇavīsativassaṃ upasampādetvā kammaṭṭhāne niyojesuṃ. So kammaṭṭhānaṃ gahetvā khadiravanaṃ pavisitvā vissamanto ghaṭento vāyamanto ñāṇassa paripākaṃ gatattā nacirasseva chaḷabhiñño arahā ahosi. So arahā hutvā satthāraṃ dhammasenāpatiñca vandituṃ senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya nikkhamitvā anupubbena sāvatthiṃ patvā jetavanaṃ pavisitvā satthāraṃ dhammasenāpatiñca vanditvā katipāhaṃ jetavane vihāsi. Atha naṃ satthā ariyagaṇamajjhe nisinno āraññakānaṃ bhikkhūnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ āraññakānaṃ yadidaṃ revato’’ti (a. ni. 1.198, 203).

Vị ấy, kể từ đó, trong khi tích lũy các công đức, luân hồi trong cõi trời và người, hưởng thụ cả hai loại tài sản, vào thời đức Phật này xuất hiện, đã sanh trong bụng của bà-la-môn nữ tên là Rūpasārī tại làng Nālaka ở xứ Magadha. Khi cậu bé ấy đến tuổi trưởng thành, cha mẹ có ý muốn trói buộc bằng sự ràng buộc của gia đình và đã nói với cậu. Cậu bé ấy, sau khi nghe về việc trưởng lão Sāriputta đã xuất gia, sanh lòng chấn động (nghĩ rằng): "Người anh cả của ta, tôn giả Upatissa, đã từ bỏ tài sản này mà xuất gia. Làm sao ta có thể hưởng thụ miếng đờm dãi mà ngài đã nhổ ra?". Giống như con nai không đến gần cạm bẫy, cậu đã lừa dối bà con thân thuộc, được thúc đẩy bởi sự đầy đủ của nhân duyên, đã đi đến chỗ các vị tỳ-khưu, đã cho biết mình là em út của vị Tướng quân Chánh pháp và đã trình bày ý muốn xuất gia của mình. Các vị tỳ-khưu đã cho cậu xuất gia, và khi đủ hai mươi tuổi, đã cho thọ cụ túc giới và hướng dẫn về các đề mục thiền định. Vị ấy, sau khi nhận đề mục thiền định, đã đi vào khu rừng Khadira, nghỉ ngơi, nỗ lực, tinh tấn, do trí tuệ đã đến lúc chín muồi, không bao lâu đã trở thành bậc A-la-hán có sáu thắng trí. Sau khi trở thành bậc A-la-hán, để đảnh lễ đức Đạo Sư và vị Tướng quân Chánh pháp, vị ấy đã dọn dẹp chỗ ở, lấy y bát và ra đi, tuần tự đi đến thành Sāvatthī, đã đi vào tu viện Jetavana, đã đảnh lễ đức Đạo Sư và vị Tướng quân Chánh pháp, và đã trú tại Jetavana trong vài ngày. Khi ấy, đức Đạo Sư, đang ngự giữa chúng Thánh, đã đặt vị ấy vào vị trí tối thượng trong số các tỳ-khưu sống ở rừng: "Này các tỳ-khưu, trong số các đệ tử tỳ-khưu của ta là những vị sống ở rừng, tối thượng là Revata."

628. Evaṃ [Pg.343] etadaggaṭṭhānaṃ patvā attano pubbakammaṃ saritvā pītisomanassavasena pubbacaritāpadānaṃ pakāsento gaṅgā bhāgīrathītiādimāha. Tattha gaṅgāti gāyamānā ghosaṃ kurumānā gacchatīti gaṅgā. Atha vā go vuccati pathavī, tasmiṃ gatā pavattāti gaṅgā. Anotattadahaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā gataṭṭhāne āvaṭṭagaṅgāti ca pabbatamatthakena gataṭṭhāne bahalagaṅgāti ca tiracchānapabbataṃ vijjhitvā gataṭṭhāne umaṅgagaṅgāti ca tato bahalapabbataṃ paharitvā pañcayojanaṃ ākāsena gataṭṭhāne ākāsagaṅgāti ca tassā patitaṭṭhānaṃ bhinditvā jātaṃ pañca yojanaṃ pokkharaṇīkūlaṃ bhinditvā tattha pana pañcaṅguli viya pañca dhārā hutvā gaṅgā yamunā sarabhū mahī aciravatīti pañca nāmā hutvā jambudīpaṃ pañca bhāgaṃ pañca koṭṭhāsaṃ katvā pañca bhāge pañca koṭṭhāse itā gatā pavattāti bhāgīrathī. Gaṅgā ca sā bhāgīrathī ceti gaṅgābhāgīrathī. ‘‘Bhāgīrathī gaṅgā’’ti vattabbe gāthābandhasukhatthaṃ pubbacariyavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Himavantā pabhāvitāti satte hiṃsati sītena hanati matheti āloḷetīti himo, himo assa atthīti himavā, tato himavantato paṭṭhāya pabhāvitā pavattā sandamānāti himavantapabhāvitā. Kutitthe nāviko āsinti tassā gaṅgāya caṇḍasotasamāpanne visamatitthe kevaṭṭakule uppanno nāviko āsiṃ ahosinti attho. Orime ca tariṃ ahanti sampattasampattamanusse pārimā tīrā orimaṃ tīraṃ ahaṃ tariṃ tāresinti attho.

628. Như vậy, sau khi đạt được vị trí tối thượng này, nhớ lại tiền nghiệp của mình, do hỷ và ưu, trong khi tuyên thuyết về công hạnh quá khứ của mình, ngài đã nói (kệ) bắt đầu bằng "Gaṅgā bhāgīrathī". Trong đó, "Gaṅgā" là: đi trong khi hát, trong khi tạo ra tiếng động, nên gọi là Gaṅgā. Hoặc là, "go" được gọi là đất; (sông) chảy trên đó, nên gọi là Gaṅgā. Sau khi đi vòng quanh hồ Anotatta ba lần theo chiều kim đồng hồ, ở nơi nó chảy đi, nó được gọi là Āvaṭṭagaṅgā; ở nơi nó chảy qua đỉnh núi, nó được gọi là Bahalagaṅgā; ở nơi nó xuyên qua ngọn núi nằm ngang, nó được gọi là Umaṅgagaṅgā; từ đó, sau khi đập vào ngọn núi Bahala và chảy trên không trung năm do-tuần, ở nơi đó nó được gọi là Ākāsagaṅgā; và sau khi phá vỡ nơi nó rơi xuống, phá vỡ bờ hồ rộng năm do-tuần được tạo ra, ở đó nó trở thành năm dòng chảy như năm ngón tay, mang năm tên là Gaṅgā, Yamunā, Sarabhū, Mahī, và Aciravatī, chia cõi Jambudīpa thành năm phần, năm khu vực, chảy đi từ đây, nên gọi là Bhāgīrathī. Vừa là Gaṅgā, vừa là Bhāgīrathī, nên gọi là Gaṅgābhāgīrathī. Cần phải hiểu rằng, lẽ ra phải nói "Bhāgīrathī gaṅgā", nhưng đã được nói (như vậy) để dễ dàng cho việc cấu trúc kệ và theo thông lệ của các bậc thầy xưa. "Bắt nguồn từ Himavanta" có nghĩa là: làm hại chúng sanh bằng cái lạnh, giết, nghiền nát, khuấy động, nên gọi là "hima" (tuyết); có tuyết, nên gọi là Himavā; bắt đầu từ Himavanta đó, nó khởi nguồn, chảy, tuôn ra, nên gọi là "himavantapabhāvitā". "Ta là người lái đò ở bến hiểm trở" có nghĩa là: tại bến sông hiểm trở, có dòng chảy xiết của sông Gaṅgā ấy, sanh trong gia đình chài lưới, ta đã là người lái đò. "Và ta đã đưa qua bờ bên này" có nghĩa là: ta đã đưa những người đến từ bờ bên kia qua bờ bên này.

629. Padumuttaro nāyakoti dvipadānaṃ uttamo satte nibbānaṃ nāyako pāpanako padumuttarabuddho mama puññasampattiṃ nipphādento. Vasīsatasahassehi khīṇāsavasatasahassehi gaṅgāsotaṃ tarituṃ titthaṃ pattoti sambandho.

629. "Đấng Lãnh đạo Padumuttara" có nghĩa là: đức Phật Padumuttara, bậc tối thượng trong các loài hai chân, là đấng lãnh đạo, người đưa chúng sanh đến Niết-bàn, trong khi làm cho sự thành tựu công đức của ta được viên mãn. (Cần liên kết với câu sau:) cùng với một trăm ngàn bậc đã làm chủ, các bậc lậu tận, đã đến bến sông để vượt qua dòng sông Gaṅgā.

630. Bahū nāvā samānetvāti sampattaṃ taṃ sammāsambuddhaṃ disvā vaḍḍhakīhi suṭṭhu saṅkhataṃ kataṃ nipphāditaṃ bahū nāvāyo samānetvā dve dve nāvāyo ekato katvā tassā nāvāya upari maṇḍapachadanaṃ katvā narāsabhaṃ padumuttarasambuddhaṃ paṭimāniṃ pūjesinti attho.

630. "Sau khi tập hợp nhiều thuyền" có nghĩa là: thấy đức Chánh Đẳng Giác ấy đã đến, sau khi tập hợp nhiều thuyền được các thợ mộc làm, chế tác, hoàn thành một cách khéo léo, kết từng cặp hai thuyền lại với nhau, làm một mái che như một gian đình ở phía trên chiếc bè thuyền ấy, ta đã cúng dường đức Chánh Đẳng Giác Padumuttara, bậc Ngưu vương trong loài người, với lòng tôn kính.

631. Āgantvāna [Pg.344] ca sambuddhoti evaṃ saṅghaṭitāya nāvāya tattha āgantvāna tañca nāvakaṃ nāvamuttamaṃ āruhīti sambandho. Vārimajjhe ṭhito satthāti nāvamārūḷho satthā gaṅgājalamajjhe ṭhito samāno imā somanassapaṭisaṃyuttagāthā abhāsatha kathesīti sambandho.

631. "Và đức Chánh Đẳng Giác, sau khi đến" (cần liên kết như sau): sau khi đến đó, nơi chiếc bè thuyền được kết lại như vậy, Ngài đã lên chiếc bè thuyền ấy, chiếc thuyền tối thượng. "Đức Đạo Sư đứng giữa dòng nước" (cần liên kết như sau): đức Đạo Sư, người đã lên thuyền, trong khi đứng giữa dòng nước sông Gaṅgā, đã nói, đã thuyết những câu kệ này liên quan đến sự hoan hỷ.

632. Yo so tāresi sambuddhanti yo so nāviko gaṅgāsotāya sambuddhaṃ atāresi. Saṅghañcāpi anāsavanti na kevalameva sambuddhaṃ tāresi, anāsavaṃ nikkilesaṃ saṅghañcāpi tāresīti attho. Tena cittapasādenāti tena nāvāpājanakāle uppannena somanassasahagatacittapasādena devaloke chasu kāmasaggesu ramissati dibbasampattiṃ anubhavissatīti attho.

632. Yo so tāresi sambuddhaṃ có nghĩa là: Vị thuyền trưởng nào đó đã đưa đấng Chánh Đẳng Giác qua khỏi dòng sông Gaṅgā. Saṅghañcāpi anāsavaṃ có nghĩa là: Không chỉ đưa riêng đấng Chánh Đẳng Giác qua sông, mà còn đưa cả Tăng đoàn vô lậu, không còn phiền não qua sông. Tena cittapasādena có nghĩa là: Với tâm tín thành hoan hỷ phát sanh vào lúc chèo thuyền đó, vị ấy sẽ hoan hỷ trong sáu cõi trời dục giới ở thiên giới, sẽ hưởng thụ tài sản cõi trời.

633. Nibbattissati te byamhanti devaloke uppannassa te tuyhaṃ byamhaṃ vimānaṃ sukataṃ suṭṭhu nibbattaṃ nāvasaṇṭhitaṃ nāvāsaṇṭhānaṃ nibbattissati pātubhavissatīti attho. Ākāse pupphachadananti nāvāya uparimaṇḍapakatakammassa nissandena sabbadā gatagataṭṭhāne ākāse pupphachadanaṃ dhārayissatīti sambandho.

633. Nibbattissati te byamhaṃ có nghĩa là: Đối với ngài, người đã sanh lên cõi trời, một lâu đài tráng lệ, được khéo làm, được tạo tác tốt đẹp, có hình dáng chiếc thuyền sẽ hiện ra, sẽ xuất hiện. Ākāse pupphachadanaṃ có liên hệ là: Do quả báo của việc làm mái che trên thuyền, một tàn hoa sẽ luôn được giương lên trên không trung ở bất cứ nơi nào vị ấy đi đến.

634. Aṭṭhapaññāsakappamhīti ito puññakaraṇakālato paṭṭhāya aṭṭhapaṇṇāsakappaṃ atikkamitvā nāmena tārako nāma cakkavattī khattiyo cāturanto catūsu dīpesu issaro vijitāvī jitavanto bhavissatīti sambandho. Sesagāthā uttānatthāva.

634. Aṭṭhapaññāsakappamhi có liên hệ là: Kể từ thời điểm làm phước này, sau khi trải qua năm mươi tám kiếp, vị ấy sẽ trở thành một vị vua Chuyển luân, dòng Sát-đế-lỵ, tên là Tāraka, là người chinh phục bốn châu, làm chủ bốn châu, là người chiến thắng. Các câu kệ còn lại có ý nghĩa rõ ràng.

637. Revato nāma nāmenāti revatīnakkhattena jātattā ‘‘revato’’ti laddhanāmo brahmabandhu brāhmaṇaputtabhūto bhavissati brāhmaṇakule uppajjissatīti attho.

637. Revato nāma nāmena có nghĩa là: Do sanh ra dưới chòm sao Revatī nên được đặt tên là ‘Revata’, sẽ là thân quyến của Phạm thiên, là con trai của một vị Bà-la-môn, sẽ sanh ra trong gia tộc Bà-la-môn.

639. Nibbāyissatināsavoti nikkileso khandhaparinibbānena nibbāyissati.

639. Nibbāyissatināsavo có nghĩa là: Vị ấy sẽ không còn phiền não, sẽ tịch diệt với sự tịch diệt của các uẩn (parinibbāna).

640. Vīriyaṃ me dhuradhorayhanti evaṃ padumuttarena bhagavatā byākato ahaṃ kamena pāramitākoṭiṃ patvā me mayhaṃ vīriyaṃ asithilavīriyaṃ dhuradhorayhaṃ dhuravāhaṃ dhurādhāraṃ yogehi khemassa nibbhayassa nibbānassa adhivāhanaṃ [Pg.345] āvahanaṃ ahosīti attho. Dhāremi antimaṃ dehanti idānāhaṃ sammāsambuddhasāsane pariyosānasarīraṃ dhāremīti sambandho.

640. Vīriyaṃ me dhuradhorayhaṃ có nghĩa là: Ta, người đã được đức Thế Tôn Padumuttara thọ ký như vậy, tuần tự đạt đến đỉnh cao của các ba-la-mật, sự tinh tấn của ta, sự tinh tấn không mệt mỏi, đã trở thành phương tiện mang lấy gánh nặng, là vật chuyên chở, là vật nâng đỡ, là phương tiện đưa đến, mang đến Niết-bàn, nơi an ổn, không còn sợ hãi khỏi các ách縛. Dhāremi antimaṃ dehaṃ có liên hệ là: Nay, trong giáo pháp của đấng Chánh Đẳng Giác, tôi mang thân cuối cùng này.

So aparabhāge attano jātagāmaṃ gantvā ‘‘cālā, upacālā, sīsūpacālā’’ti tissannaṃ bhaginīnaṃ putte ‘‘cālā, upacālā, sīsūpacālā’’ti tayo bhāgineyye ānetvā pabbājetvā kammaṭṭhāne niyojesi. Te kammaṭṭhānaṃ anuyuttā vihariṃsu.

Về sau, vị ấy trở về quê hương của mình, đem ba người cháu, là con của ba người chị em gái tên là Cālā, Upacālā, và Sīsūpacālā, cũng có tên là Cālā, Upacālā, và Sīsūpacālā, cho xuất gia và hướng dẫn họ thực hành đề mục thiền định. Họ đã sống chuyên tâm vào đề mục thiền định.

Tasmiñca samaye therassa kocideva ābādho uppanno, taṃ sutvā sāriputtatthero – ‘‘revatassa gilānapucchanaṃ adhigamapucchanañca karissāmī’’ti upagañchi. Revatatthero dhammasenāpatiṃ dūratova āgacchantaṃ disvā tesaṃ sāmaṇerānaṃ satuppādavasena ovadiyamāno cāletigāthaṃ abhāsittha. Tattha cāle upacāle sīsūpacāleti tesaṃ ālapanaṃ. Cālā, upacālā, sīsūpacālāti hi itthiliṅgavasena laddhanāmā tayo dārakā pabbajitāpi tathā vohariyyanti. ‘‘Cālī, upacālī, sīsūpacālīti tesaṃ nāmānī’’ti ca vadanti. Yadatthaṃ ‘‘cāle’’tiādinā āmantanaṃ kataṃ, taṃ dassento ‘‘patissatā nu kho viharathā’’ti vatvā tattha kāraṇaṃ āha – ‘‘āgato vo vālaṃ viya vedhī’’ti. Patissatāti patissatikā. Khoti avadhāraṇe. Āgatoti āgañchi. Voti tumhākaṃ. Vālaṃ viya vedhīti vālavedhi viya. Ayañhettha saṅkhepattho – tikkhajavananibbedhikapaññatāya vālavedhirūpo satthukappo tumhākaṃ mātulatthero āgato, tasmā samaṇasaññaṃ upaṭṭhapetvā satisampajaññayuttā eva hutvā viharatha, yathādhigate vihāre appamattā bhavathāti.

Vào lúc ấy, trưởng lão bị một cơn bệnh nào đó khởi lên. Nghe vậy, trưởng lão Sāriputta nghĩ rằng: ‘Ta sẽ đến hỏi thăm bệnh và hỏi thăm sự chứng đắc của Revata,’ rồi ngài đã đi đến. Trưởng lão Revata thấy vị Tướng quân Chánh pháp đang đi đến từ xa, muốn giáo huấn các vị sa-di ấy để làm phát sanh chánh niệm, nên đã nói lên câu kệ bắt đầu bằng ‘Cāle’. Trong đó, ‘Cāle, Upacāle, Sīsūpacāle’ là lời gọi họ. Ba đứa trẻ này, dù đã xuất gia, vẫn được gọi theo tên được đặt theo giống cái là Cālā, Upacālā, Sīsūpacālā. Người ta cũng nói rằng tên của họ là Cālī, Upacālī, Sīsūpacālī. Để chỉ ra mục đích của lời gọi bắt đầu bằng ‘Cāle’, ngài nói: ‘Hãy sống có chánh niệm,’ rồi nói lên lý do: ‘Người bắn xuyên lông đuôi đã đến với các con.’ Patissatā có nghĩa là có chánh niệm. Kho là để nhấn mạnh. Āgato có nghĩa là đã đến. Vo có nghĩa là của các con. Vālaṃ viya vedhī có nghĩa là như người bắn xuyên lông đuôi. Đây là ý nghĩa tóm tắt: Vị trưởng lão cậu của các con, người giống như bậc Đạo sư, người có trí tuệ sắc bén, nhanh nhạy và thâm nhập như một người bắn xuyên lông đuôi, đã đến. Vì vậy, hãy thiết lập tưởng của sa-môn, sống với chánh niệm và tỉnh giác, hãy không lơ là trong trú xứ mà các con đã đạt được.

Taṃ sutvā te sāmaṇerā dhammasenāpatissa paccuggamanādivattaṃ katvā ubhinnaṃ mātulattherānaṃ paṭisanthāravelāyaṃ nātidūre samādhiṃ samāpajjitvā nisīdiṃsu. Dhammasenāpati revatattherena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā uṭṭhāyāsanā te sāmaṇere upasaṅkami. Te tathā kālaparicchedassa katattā there upasaṅkamante uṭṭhahitvā vanditvā aṭṭhaṃsu. Thero – ‘‘katarakataravihārena viharathā’’ti pucchitvā tehi ‘‘imāya imāyā’’ti vutte dārakepi evaṃ vinento – ‘‘mayhaṃ bhātiko saccavādī vata [Pg.346] dhammassa anudhammacāri’’nti theraṃ pasaṃsanto pakkāmi. Sesamettha uttānatthamevāti.

Nghe vậy, các vị sa-di ấy đã làm các phận sự như đi ra đón vị Tướng quân Chánh pháp, và trong lúc hai vị trưởng lão cậu đang chào hỏi nhau, họ đã nhập định và ngồi xuống ở một nơi không quá xa. Vị Tướng quân Chánh pháp sau khi chào hỏi trưởng lão Revata, đã đứng dậy khỏi chỗ ngồi và đi đến chỗ các vị sa-di. Do đã có sự quy định về thời gian như vậy, khi trưởng lão đến gần, họ đã đứng dậy, đảnh lễ và đứng sang một bên. Trưởng lão hỏi: ‘Các con đang an trú bằng trú xứ nào?’ Khi họ trả lời ‘Bằng trú xứ này, trú xứ này,’ ngài đã huấn luyện các đứa trẻ như vậy và tán thán trưởng lão: ‘Em của ta thật là người nói lời chân thật, thực hành pháp tùy pháp,’ rồi ra đi. Phần còn lại ở đây có ý nghĩa rõ ràng.

Khadiravaniyattheraapadānavaṇṇanā samattā.

Phần chú giải về truyện tiền thân của trưởng lão Khadiravaniya đã kết thúc.

3-10. Ānandattheraapadānavaṇṇanā

3-10. Chú giải truyện tiền thân của trưởng lão Ānanda.

Ārāmadvārā nikkhammātiādikaṃ āyasmato ānandattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare satthu vemātikabhātā hutvā nibbatti. Sumanotissa nāmaṃ ahosi. Pitā panassa nandarājā nāma. So attano puttassa sumanakumārassa vayappattassa haṃsavatīnagarato vīsayojanasate ṭhāne bhoganagaraṃ adāsi. So kadāci kadāci āgantvā satthārañca pitarañca passati. Tadā rājā satthārañca satasahassaparimāṇaṃ bhikkhusaṅghañca sayameva sakkaccaṃ upaṭṭhahi, aññesaṃ upaṭṭhātuṃ na deti.

Đoạn bắt đầu bằng ‘Ārāmadvārā nikkhammā’ là truyện tiền thân của trưởng lão Ānanda. Vị này cũng là người đã tạo lập căn lành nơi các đức Phật quá khứ, đã tích lũy các công đức làm duyên cho sự thoát khỏi vòng luân hồi trong các kiếp sống khác nhau. Vào thời của đức Thế Tôn Padumuttara, vị ấy đã sanh ra tại thành phố Haṃsavatī, là em trai cùng cha khác mẹ của bậc Đạo sư. Tên của vị ấy là Sumana. Cha của vị ấy tên là vua Nanda. Khi con trai mình là hoàng tử Sumana đến tuổi trưởng thành, vị vua ấy đã ban cho một thành phố hưởng lộc cách thành phố Haṃsavatī một trăm hai mươi do-tuần. Thỉnh thoảng, vị ấy đến thăm bậc Đạo sư và vua cha. Khi ấy, nhà vua đã tự mình đích thân cung kính hộ độ bậc Đạo sư và Tăng đoàn gồm một trăm ngàn vị tỳ-khưu, không cho phép người khác hộ độ.

Tena samayena paccanto kupito ahosi. Kumāro tassa kupitabhāvaṃ rañño anārocetvā sayameva taṃ vūpasamesi. Taṃ sutvā rājā tuṭṭhamānaso ‘‘varaṃ te tāva dammi, gaṇhāhī’’ti āha. Kumāro ‘‘satthāraṃ bhikkhusaṅghañca temāsaṃ upaṭṭhahanto jīvitaṃ avañjhaṃ kātuṃ icchāmī’’ti āha. ‘‘Etaṃ na sakkā, aññaṃ vadehī’’ti. ‘‘Deva, khattiyānaṃ dve kathā nāma natthi, etaṃ me dehi, na mayhaṃ aññenattho, sace satthā anujānāti, dinnamevā’’ti. So ‘‘satthu cittaṃ jānissāmī’’ti vihāraṃ gato. Tena ca samayena bhagavā gandhakuṭiṃ paviṭṭho hoti. So bhikkhū upasaṅkamitvā ‘‘ahaṃ, bhante, bhagavantaṃ dassanāya āgato, dassetha ma’’nti. Bhikkhū ‘‘sumano nāma thero satthu upaṭṭhāko, tassa santikaṃ gacchāhī’’ti āhaṃsu. So therassa santikaṃ gantvā ‘‘satthāraṃ, bhante, dassethā’’ti āha. Atha thero tassa passantasseva pathaviyaṃ nimujjitvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ‘‘rājaputto, bhante, tumhākaṃ dassanāya āgato’’ti āha. ‘‘Tena hi bhikkhu bahi āsanaṃ [Pg.347] paññapehī’’ti. Thero punapi buddhāsanaṃ gahetvā antogandhakuṭiyaṃ nimujjitvā tassa passantassa bahipariveṇe pātubhavitvā gandhakuṭipariveṇe āsanaṃ paññāpesi. Kumāro taṃ disvā ‘‘mahanto vatāyaṃ bhikkhū’’ti cittaṃ uppādesi.

Vào lúc ấy, vùng biên địa bị náo động. Vương tử không tâu trình cho đức vua biết về tình trạng náo động ấy, đã tự mình dẹp yên nơi đó. Nghe điều ấy, đức vua với tâm hoan hỷ đã nói rằng: “Này con, ta ban cho con một điều ước, hãy nhận lấy.” Vương tử nói: “Con muốn phụng sự bậc Đạo Sư và chư Tăng trong ba tháng để làm cho cuộc đời không bị vô ích.” (Đức vua nói:) “Điều này không thể được, hãy nói điều khác.” (Vương tử nói:) “Tâu Đại vương, dòng Sát-đế-lỵ không có hai lời. Xin hãy ban cho con điều này, con không cần điều gì khác. Nếu bậc Đạo Sư cho phép, xem như đã được ban cho.” Vị ấy nghĩ: “Ta sẽ tìm hiểu tâm ý của bậc Đạo Sư” rồi đi đến tịnh xá. Và vào lúc ấy, đức Thế Tôn đã đi vào hương thất. Vị ấy đến gần các vị tỳ-khưu và nói: “Thưa quý ngài, con đến để yết kiến đức Thế Tôn, xin quý ngài cho con yết kiến.” Các vị tỳ-khưu nói: “Vị trưởng lão tên là Sumana là thị giả của bậc Đạo Sư, hãy đến gần vị ấy.” Vị ấy đi đến gần vị trưởng lão và nói: “Thưa ngài, xin cho con yết kiến bậc Đạo Sư.” Bấy giờ, vị trưởng lão ngay khi vương tử đang nhìn, đã độn thổ, đến gần đức Thế Tôn và bạch rằng: “Bạch Thế Tôn, vương tử đã đến để yết kiến Ngài.” (Đức Phật nói:) “Này tỳ-khưu, vậy thì hãy soạn chỗ ngồi ở bên ngoài.” Vị trưởng lão lại lấy chỗ ngồi của đức Phật, độn vào bên trong hương thất, và trong khi vương tử đang nhìn, đã hiện ra ở khuôn viên bên ngoài và soạn chỗ ngồi tại khuôn viên hương thất. Vương tử thấy vậy, tâm khởi lên ý nghĩ: “Vị tỳ-khưu này thật là vĩ đại!”

Bhagavāpi gandhakuṭito nikkhamitvā paññattāsane nisīdi. Rājaputto satthāraṃ vanditvā paṭisanthāraṃ katvā ‘‘ayaṃ, bhante, thero tumhākaṃ sāsane vallabho maññe’’ti? ‘‘Āma, kumāra, vallabho’’ti. ‘‘Kiṃ katvā, bhante, esa vallabho’’ti? ‘‘Dānādīni puññāni katvā’’ti. ‘‘Bhagavā, ahampi ayaṃ thero viya anāgate buddhasāsane vallabho hotukāmo’’ti so buddhappamukhassa saṅghassa sattāhaṃ khandhāvāre bhattaṃ datvā sattame divase, ‘‘bhante, mayā pitu santikā tumhākaṃ temāsaṃ paṭijagganavaro laddho, temāsaṃ me vassāvāsaṃ adhivāsethā’’ti vatvā satthu adhivāsanaṃ viditvā saparivāraṃ bhagavantaṃ gahetvā yojane yojane satthu bhikkhusaṅghassa ca vasanānucchavike vihāre kāretvā tattha tattha vasāpento attano vasanaṭṭhānasamīpe satasahassena kīte sobhananāmake uyyāne satasahassena kāritaṃ vihāraṃ pavesāpetvā –

Đức Thế Tôn cũng đi ra khỏi hương thất và ngự trên chỗ ngồi đã được soạn sẵn. Vương tử đảnh lễ bậc Đạo Sư, sau khi thăm hỏi, đã bạch rằng: “Bạch ngài, con nghĩ rằng vị trưởng lão này là người thân tín trong giáo pháp của Ngài?” (Đức Phật đáp:) “Đúng vậy, này vương tử, là người thân tín.” (Vương tử hỏi:) “Bạch ngài, do làm gì mà vị ấy trở thành người thân tín?” (Đức Phật đáp:) “Do đã làm các công đức như bố thí.” (Vương tử bạch:) “Bạch Thế Tôn, con cũng muốn trở thành người thân tín trong giáo pháp của một vị Phật trong tương lai, giống như vị trưởng lão này.” Vị ấy đã dâng vật thực đến chư Tăng với đức Phật dẫn đầu tại doanh trại trong bảy ngày, vào ngày thứ bảy, đã nói rằng: “Bạch ngài, con đã nhận được từ phụ vương điều ước phụng sự quý Ngài trong ba tháng, xin quý Ngài hãy nhận lời an cư mùa mưa ba tháng của con.” Sau khi biết được sự chấp thuận của bậc Đạo Sư, vị ấy đã thỉnh đức Thế Tôn cùng với đoàn tùy tùng, cho xây dựng các tịnh xá thích hợp cho việc cư ngụ của bậc Đạo Sư và chư Tăng ở mỗi do-tuần, cho các ngài an ngụ tại những nơi ấy, và đã cho (các ngài) vào ở trong ngôi tịnh xá được xây dựng với giá một trăm ngàn (tiền vàng) trong khu vườn tên Sobhana được mua với giá một trăm ngàn (tiền vàng) gần nơi ở của mình –

‘‘Satasahassena me kītaṃ, satasahassena kāritaṃ;

Sobhanaṃ nāma uyyānaṃ, paṭiggaṇha mahāmunī’’ti. –

“Khu vườn tên Sobhana, con đã mua với giá một trăm ngàn, đã cho xây dựng với giá một trăm ngàn; xin bậc Đại-muni hãy thọ nhận.” –

Udakaṃ pātesi. So vassūpanāyikadivase satthu mahādānaṃ pavattetvā ‘‘iminā nīhārena dānaṃ dadeyyāthā’’ti puttadāre amacce ca dāne kiccakaraṇe ca niyojetvā sayaṃ sumanattherassa vasanaṭṭhānasamīpeyeva vasanto evaṃ attano vasanaṭṭhāne satthāraṃ temāsaṃ upaṭṭhahi. Upakaṭṭhāya pana pavāraṇāya gāmaṃ pavisitvā sattāhaṃ mahādānaṃ pavattetvā sattame divase satthu bhikkhusaṅghassa ca pādamūle ticīvare ṭhapetvā vanditvā ‘‘bhante, yadetaṃ mayā khandhāvārato paṭṭhāya puññaṃ kataṃ, na taṃ sakkasampattiādīnaṃ atthāya kataṃ, atha kho ahampi sumanatthero viya anāgate ekassa buddhassa upaṭṭhāko vallabho bhaveyya’’nti patthanaṃ akāsi. Satthā tassa anantarāyataṃ disvā byākaritvā pakkāmi.

(Vương tử) đã rót nước (cúng dường). Vị ấy vào ngày nhập hạ đã thực hiện đại thí đến bậc Đạo Sư, và đã giao phó cho vợ con và các vị đại thần trong việc thực hiện các phận sự cúng dường rằng: “Hãy cúng dường theo phương cách này.” Tự mình cư ngụ ngay gần nơi ở của trưởng lão Sumana, vị ấy đã phụng sự bậc Đạo Sư trong ba tháng tại nơi ở của mình như vậy. Lại nữa, khi lễ Tự tứ đã đến gần, vị ấy đã vào làng và thực hiện đại thí trong bảy ngày. Vào ngày thứ bảy, sau khi đặt ba y dưới chân của bậc Đạo Sư và chư Tăng rồi đảnh lễ, vị ấy đã thực hiện lời phát nguyện: “Bạch ngài, công đức nào mà con đã làm kể từ (việc cúng dường tại) doanh trại, công đức ấy không phải được làm vì lợi ích của tài sản của Đế-thích v.v... mà là, con cũng mong rằng trong tương lai, con sẽ trở thành một vị thị giả thân tín của một vị Phật, giống như trưởng lão Sumana.” Bậc Đạo Sư thấy được sự không chướng ngại của vị ấy, đã thọ ký rồi ra đi.

So [Pg.348] tasmiṃ buddhuppāde vassasatasahassaṃ puññāni katvā tato parampi tattha tattha bhave uḷārāni puññakammāni upacinitvā devamanussesu saṃsaranto kassapabhagavato kāle kulagehe nibbatto viññutaṃ patvā ekassa therassa piṇḍāya carato pattaggahaṇatthaṃ uttarasāṭakaṃ katvā pūjaṃ akāsi. Puna sagge nibbattitvā tato cuto bārāṇasirājā hutvā aṭṭha paccekabuddhe disvā te bhojetvā attano maṅgaluyyāne aṭṭha paṇṇasālāyo kāretvā tesaṃ nisīdanatthāya aṭṭha sabbaratanamayapīṭhe ceva maṇiādhārake ca paṭiyādetvā dasavassasahassāni upaṭṭhānaṃ akāsi, etāni pākaṭāni.

Vị ấy trong thời đức Phật ấy xuất hiện, đã làm các công đức trong một trăm ngàn năm, và sau đó nữa, đã tích lũy các nghiệp công đức cao thượng trong các kiếp sống ở nơi này nơi kia. Trong khi luân hồi trong cõi trời và cõi người, vào thời đức Thế Tôn Kassapa, vị ấy đã tái sanh trong một gia đình danh giá, khi đến tuổi trưởng thành, đã cúng dường tấm thượng y để nhận bát của một vị trưởng lão đang đi khất thực. Lại nữa, sau khi tái sanh ở cõi trời rồi mệnh chung từ đó, vị ấy đã trở thành vua xứ Bārāṇasī, đã thấy tám vị Phật Độc Giác và đã dâng vật thực đến các vị ấy, đã cho xây tám cốc lợp lá trong khu vườn ngự uyển của mình, và đã chuẩn bị tám tòa ngồi bằng đủ loại châu báu và các đế bát bằng ngọc ma-ni để các vị ấy ngồi, đã phụng sự trong mười ngàn năm. Những điều này là rõ ràng.

Kappasatasahassaṃ pana tattha tattha bhave puññāni upacinanto amhākaṃ bodhisattena saddhiṃ tusitapure nibbattitvā tato cuto amitodanasakkassa gehe nibbattitvā sabbe ñātake ānandite karonto jātoti ānandotveva nāmaṃ labhi. So anukkamena vayappatto katābhinikkhamane sammāsambodhiṃ patvā pavattitavaradhammacakke paṭhamaṃ kapilavatthuṃ gantvā tato nikkhamante bhagavati tassa parivāratthaṃ pabbajituṃ nikkhamantehi bhaddiyādīhi saddhiṃ nikkhamitvā bhagavato santike pabbajitvā āyasmato puṇṇassa mantāṇiputtassa santike dhammakathaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhahi.

Lại nữa, trong một trăm ngàn kiếp, trong khi tích lũy công đức ở các kiếp sống nơi này nơi kia, vị ấy đã tái sanh ở cõi trời Tusita cùng với vị Bồ-tát của chúng ta. Mệnh chung từ đó, vị ấy đã tái sanh trong nhà của hoàng thân Amitodana dòng Sakka. Vì đã được sanh ra làm cho tất cả bà con hoan hỷ, vị ấy đã nhận được tên là Ānanda. Vị ấy tuần tự đến tuổi trưởng thành. Khi đức Phật, sau khi đã xuất gia, đạt được Chánh Đẳng Giác, và đã chuyển bánh xe Pháp cao thượng, lần đầu tiên đi đến thành Kapilavatthu, và khi đức Thế Tôn rời khỏi nơi đó, vị ấy đã ra đi cùng với các vị như Bhaddiya v.v... là những người ra đi để xuất gia làm tùy tùng cho Ngài. Sau khi xuất gia nơi đức Thế Tôn, vị ấy đã nghe pháp thoại nơi trưởng lão Puṇṇa Mantāṇiputta và đã chứng đắc quả Tu-đà-hoàn.

Tena ca samayena bhagavato paṭhamabodhiyaṃ vīsativassāni anibaddhā upaṭṭhākā ahesuṃ. Ekadā nāgasamālo pattacīvaraṃ gahetvā vicarati, ekadā nāgito, ekadā upavāno, ekadā sunakkhatto, ekadā cundo samaṇuddeso, ekadā sāgato, ekadā meghiyo, te yebhuyyena satthu cittaṃ nārādhayiṃsu. Athekadivasaṃ bhagavā gandhakuṭipariveṇe paññattavarabuddhāsane bhikkhusaṅghaparivuto nisinno bhikkhū āmantesi – ‘‘ahaṃ, bhikkhave, idāni mahallako ekacce bhikkhū ‘iminā maggena gacchāmī’ti vutte aññena maggena gacchanti, ekacce mayhaṃ pattacīvaraṃ bhūmiyaṃ nikkhipanti, mayhaṃ nibaddhupaṭṭhākaṃ ekaṃ bhikkhuṃ vijānathā’’ti. Taṃ sutvā bhikkhūnaṃ dhammasaṃvego udapādi. Athāyasmā sāriputto uṭṭhāya bhagavantaṃ vanditvā ‘‘ahaṃ, bhante, tumhe upaṭṭhahissāmī’’ti āha. Taṃ bhagavā paṭikkhipi. Etenupāyena mahāmoggallānaṃ ādiṃ katvā sabbe mahāsāvakā ‘‘ahaṃ upaṭṭhahissāmi[Pg.349], ahaṃ upaṭṭhahissāmī’’ti uṭṭhahiṃsu ṭhapetvā āyasmantaṃ ānandaṃ. Tepi bhagavā paṭikkhipi.

Vào lúc bấy giờ, trong hai mươi năm đầu sau khi thành đạo, Đức Thế Tôn không có thị giả cố định. Có lúc là ngài Nāgasamāla mang y bát đi theo, có lúc là ngài Nāgita, có lúc là ngài Upavāna, có lúc là ngài Sunakkhatta, có lúc là sa-di Cunda, có lúc là ngài Sāgata, có lúc là ngài Meghiya. Phần lớn các vị ấy đã không làm hài lòng Đức Bổn Sư. Rồi một hôm, tại khuôn viên hương phòng, Đức Thế Tôn ngự trên Phật tọa cao quý đã được soạn sẵn, có Tăng chúng vây quanh, và ngài gọi các Tỳ-kheo: "Này các Tỳ-kheo, nay ta đã già. Có một số Tỳ-kheo, khi được bảo 'chúng ta hãy đi lối này', lại đi lối khác. Có một số vị đặt y bát của ta xuống đất. Các ngươi hãy tìm một vị Tỳ-kheo làm thị giả thường trực cho ta." Nghe vậy, các Tỳ-kheo khởi lên lòng chấn động tâm linh. Bấy giờ, Tôn giả Sāriputta đứng dậy, đảnh lễ Đức Thế Tôn và thưa: "Bạch Thế Tôn, con sẽ hầu hạ ngài." Đức Thế Tôn đã từ chối. Cũng theo cách ấy, tất cả các vị đại thinh văn, bắt đầu từ ngài Mahāmoggallāna, đều đứng dậy thưa: "Con sẽ hầu hạ ngài, con sẽ hầu hạ ngài," ngoại trừ Tôn giả Ānanda. Đức Thế Tôn cũng đã từ chối các vị ấy.

Ānando pana tuṇhīyeva nisīdi. Atha naṃ bhikkhū āhaṃsu – ‘‘āvuso, tvampi satthu upaṭṭhākaṭṭhānaṃ yācāhī’’ti. ‘‘Yācitvā laddhupaṭṭhānaṃ nāma kīdisaṃ hoti? Sace ruccati, satthā sayameva vakkhatī’’ti. Atha bhagavā – ‘‘na, bhikkhave, ānando aññehi ussāhetabbo, sayameva jānitvā maṃ upaṭṭhahissatī’’ti āha. Tato bhikkhū ‘‘uṭṭhehi, āvuso ānanda, satthāraṃ upaṭṭhākaṭṭhānaṃ yācāhī’’ti āhaṃsu. Thero uṭṭhahitvā ‘‘sace me, bhante, bhagavā attanā laddhaṃ paṇītaṃ cīvaraṃ na dassati, paṇītaṃ piṇḍapātaṃ na dassati, ekagandhakuṭiyaṃ vasituṃ na dassati, nimantanaṃ gahetvā na gamissati, evāhaṃ bhagavantaṃ upaṭṭhahissāmī’’ti āha. ‘‘Ettake guṇe labhato satthu upaṭṭhānaṃ ko bhāro’’ti upavādamocanatthaṃ ime cattāro paṭikkhepā, ‘‘sace, bhante, bhagavā mayā gahitaṃ nimantanaṃ gamissati, sacāhaṃ desantarato āgatāgate tāvadeva dassetuṃ labhāmi, yadā me kaṅkhā uppajjati, tāvadeva bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pucchituṃ labhāmi, sace bhagavā parammukhā desitaṃ dhammaṃ puna mayhaṃ byākarissasi, evāhaṃ bhagavantaṃ upaṭṭhahissāmi’’. ‘‘Ettakampi satthu santike anuggahaṃ na labhatī’’ti upavādamocanatthañceva dhammabhaṇḍāgārikabhāvaparipūraṇatthañca imā catasso yācanāti ime aṭṭha vare gahetvā nibaddhupaṭṭhāko ahosi. Tasseva ṭhānantarassa atthāya kappasatasahassaṃ pūritānaṃ pāramīnaṃ phalaṃ pāpuṇi.

Riêng ngài Ānanda vẫn ngồi im lặng. Bấy giờ, các Tỳ-kheo nói với ngài: "Này hiền giả, hiền giả cũng hãy xin chức vụ thị giả của Đức Bổn Sư đi." (Ngài đáp:) "Việc hầu hạ mà có được do thỉnh cầu thì có ra gì? Nếu ngài hài lòng, chính Đức Bổn Sư sẽ phán dạy." Bấy giờ, Đức Thế Tôn phán: "Này các Tỳ-kheo, không cần người khác thúc giục Ānanda, tự mình biết, vị ấy sẽ hầu hạ ta." Sau đó, các Tỳ-kheo nói: "Này hiền giả Ānanda, hãy đứng dậy và xin chức vụ thị giả của Đức Bổn Sư đi." Vị Trưởng lão đứng dậy và thưa: "Bạch Thế Tôn, nếu Đức Thế Tôn không ban cho con y phục thượng hạng mà ngài nhận được, không ban cho con vật thực thượng hạng, không cho phép con ở cùng một hương phòng, không đi đến nơi con đã nhận lời mời, thì con sẽ hầu hạ Đức Thế Tôn." Để tránh lời dị nghị rằng: "Việc hầu hạ Đức Bổn Sư có gì nặng nhọc khi được hưởng những lợi lộc như thế," đây là bốn điều từ chối. "Bạch Thế Tôn, nếu Đức Thế Tôn sẽ đi đến nơi con đã nhận lời mời, nếu con được phép đưa những người từ phương xa đến yết kiến ngài ngay lúc đó, khi nào con có hoài nghi khởi lên, con được phép đến gần và hỏi Đức Thế Tôn ngay lúc đó, và nếu Đức Thế Tôn sẽ giảng lại cho con bài pháp đã được thuyết khi con vắng mặt, thì con sẽ hầu hạ Đức Thế Tôn." Để tránh lời dị nghị rằng: "Ngay cả ân huệ nhỏ như vậy mà cũng không nhận được từ Đức Bổn Sư," và để hoàn thành vai trò người giữ kho tàng Pháp, đây là bốn điều thỉnh cầu. Sau khi nhận được tám đặc ân này, ngài đã trở thành thị giả thường trực. Quả của các ba-la-mật mà ngài đã viên mãn trong một trăm ngàn kiếp đã chín muồi vì lợi ích của chính địa vị đó.

So upaṭṭhākaṭṭhānaṃ laddhadivasato paṭṭhāya dasabalaṃ duvidhena udakena tividhena dantakaṭṭhena hatthapādaparikammena piṭṭhiparikammena gandhakuṭipariveṇasammajjanenāti evamādīhi kiccehi upaṭṭhahanto – ‘‘imāya nāma velāya satthu idaṃ nāma laddhuṃ vaṭṭati, idaṃ nāma kātuṃ vaṭṭatī’’ti divasabhāgaṃ santikāvacaro hutvā rattibhāge mahantaṃ daṇḍadīpikaṃ gahetvā gandhakuṭipariveṇaṃ navavāre anupariyāyati satthari pakkosante paṭivacanadānāya, thinamiddhavinodanatthaṃ. Atha naṃ satthā jetavane ariyagaṇamajjhe nisinno anekapariyāyena pasaṃsitvā bahussutānaṃ satimantānaṃ gatimantānaṃ dhitimantānaṃ upaṭṭhākānañca bhikkhūnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi.

Kể từ ngày nhận được chức vụ thị giả, ngài đã hầu hạ Đức Thập Lực bằng những công việc như: dâng hai loại nước (nóng và lạnh), ba loại tăm xỉa răng, xoa bóp tay chân, xoa bóp lưng, quét dọn khuôn viên hương phòng, và các việc tương tự khác. Vào ban ngày, ngài là người hầu cận, luôn nghĩ rằng: "Vào giờ này, nên dâng lên Đức Bổn Sư vật này, nên làm việc này." Vào ban đêm, ngài cầm một ngọn đuốc lớn đi quanh khuôn viên hương phòng chín lần, để sẵn sàng đáp lời khi Đức Bổn Sư gọi và để xua tan cơn buồn ngủ, dã dượi. Bấy giờ, tại Jetavana, khi đang ngự giữa chúng Thánh, Đức Bổn Sư đã tán thán ngài bằng nhiều cách và đặt ngài vào địa vị tối thắng trong số các Tỳ-kheo đa văn, có chánh niệm, có trí tuệ nhanh nhạy, có sự kiên định, và trong số các thị giả.

Evaṃ [Pg.350] satthārā pañcasu ṭhānesu etadagge ṭhapito catūhi acchariyabbhūtadhammehi samannāgato satthu dhammakosārakkho ayaṃ mahāthero sekhova samāno satthari parinibbute heṭṭhā vuttanayena bhikkhūhi samuttejito devatāya ca saṃvejito ‘‘sveyeva ca dāni dhammasaṅgīti kātabbā, na kho pana metaṃ patirūpaṃ, yvāyaṃ sekho sakaraṇīyo asekhehi therehi saddhiṃ dhammaṃ gāyituṃ sannipātaṃ gantu’’nti sañjātussāho vipassanaṃ paṭṭhapetvā bahudeva rattiṃ vipassanāya kammaṃ karonto caṅkame vīriyasamataṃ alabhitvā tato vihāraṃ pavisitvā sayane nisīditvā sayitukāmo kāyaṃ āvaṭṭesi. Apattañca sīsaṃ bimbohanaṃ, pādā ca bhūmito muttamattā, ekasmiṃ antare anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci, chaḷabhiñño ahosi.

Vị Đại Trưởng lão này, người được Đức Bổn Sư đặt vào địa vị tối thắng trong năm phương diện, người sở hữu bốn pháp kỳ diệu và phi thường, người giữ kho tàng Pháp của Đức Bổn Sư, khi vẫn còn là bậc hữu học, sau khi Đức Bổn Sư nhập Niết-bàn, đã được các Tỳ-kheo sách tấn và được một vị trời làm cho chấn động tâm như đã nói ở trên. Ngài khởi lên nỗ lực, nghĩ rằng: "Ngày mai sẽ diễn ra cuộc kết tập Pháp, thật không thích hợp cho ta, một bậc hữu học vẫn còn việc phải làm, lại đi đến đại hội để trùng tụng Pháp cùng với các vị Trưởng lão vô học." Ngài thiết lập tuệ quán và thực hành công phu tuệ quán suốt phần lớn đêm. Khi kinh hành, ngài không đạt được sự quân bình tinh tấn. Sau đó, ngài vào tịnh xá, ngồi trên giường, và với ý định nằm xuống, ngài ngả người. Đầu chưa chạm gối, và chân vừa nhấc khỏi mặt đất, trong khoảnh khắc ấy, tâm ngài được giải thoát khỏi các lậu hoặc không còn chấp thủ. Ngài đã trở thành bậc Lục thông.

644. Evaṃ chaḷabhiññādiguṇapaṭimaṇḍito upaṭṭhākādiguṇehi etadaggaṭṭhānaṃ patto attano pubbakammaṃ saritvā somanassavasena pubbacaritāpadānaṃ dassento ārāmadvārā nikkhammātiādimāha. Tattha ārāmadvārāti sabbasattānaṃ dhammadesanatthāya vihāradvārato nikkhamitvā bahidvārasamīpe katamaṇḍapamajjhe supaññattavarabuddhāsane nisinno padumuttaro nāma mahāmuni sammāsambuddho. Vassanto amataṃ vuṭṭhinti dhammadesanāmahāamatadhārāhi dhammavassaṃ vassanto. Nibbāpesi mahājananti mahājanassa cittasantānagatakilesaggiṃ nibbāpesi vūpasamesi, mahājanaṃ nibbānāmatapānena santiṃ sītibhāvaṃ pāpesīti attho.

644. Như vầy, vị ấy được trang hoàng bởi các đức tánh gồm sáu thắng trí, đã đạt đến địa vị tối thắng trong các đức tánh của người thị giả, sau khi nhớ lại tiền nghiệp của mình, do bởi hỷ tâm, muốn trình bày về tiền sử của mình, đã nói lên những lời bắt đầu bằng `ārāmadvārā nikkhammā`. Trong ấy, `ārāmadvārā` là: Bậc Đại Mâu-ni, Chánh Đẳng Giác, hiệu là Padumuttara, vì mục đích thuyết pháp cho tất cả chúng sanh, sau khi đi ra khỏi cổng tịnh xá, đang ngự trên pháp tòa cao quý được khéo sắp đặt ở giữa ngôi giảng đường được dựng lên gần cổng ngoài. `Vassanto amataṃ vuṭṭhiṃ` (làm mưa cam lồ): (Ngài) làm mưa pháp bằng những dòng cam lồ vĩ đại là bài thuyết pháp. `Nibbāpesi mahājanaṃ` (dập tắt cho đại chúng): (Ngài) đã dập tắt, đã làm cho lắng dịu ngọn lửa phiền não đã khởi lên trong dòng tâm của đại chúng; nghĩa là, đã làm cho đại chúng đạt đến sự tịch tịnh, trạng thái mát mẻ bằng nước uống cam lồ là Niết-bàn.

645. Satasahassaṃ te dhīrāti parivārasampattiṃ dassento āha. Chahi abhiññāhi iddhividhādiñāṇakoṭṭhāsehi samannāgatā anekasatasahassacakkavāḷesu khaṇena gantuṃ samatthāhi iddhīhi samannāgatattā mahiddhikāte dhīrā satasahassakhīṇāsavā chāyāva anapāyinīti katthaci anapagatā chāyā iva taṃ sambuddhaṃ padumuttaraṃ bhagavantaṃ parivārenti parivāretvā dhammaṃ suṇantīti attho.

645. `Satasahassaṃ te dhīrā` (một trăm ngàn bậc hiền trí ấy): (Ngài) đã nói lên (câu kệ này) để chỉ rõ sự sung túc về đoàn tùy tùng. (Các vị ấy) được trang bị sáu thắng trí là các phần trí tuệ như thần túc thông, có đại thần lực do được trang bị các thần lực có khả năng đi đến vô số trăm ngàn thế giới trong khoảnh khắc. `Chāyāva anapāyinī` (như bóng không rời): không rời đi nơi nào, giống như chiếc bóng, các vị ấy vây quanh đức Thế Tôn, bậc Chánh Đẳng Giác Padumuttara ấy; nghĩa là, sau khi vây quanh, các vị ấy lắng nghe Chánh pháp.

646. Hatthikkhandhagato āsinti tadā bhagavato dhammadesanāsamaye ahaṃ hatthipiṭṭhe nisinno āsiṃ ahosinti attho. Setacchattaṃ varuttamanti patthetabbaṃ uttamaṃ setacchattaṃ mama matthake dhārayanto hatthipiṭṭhe [Pg.351] nisinnoti sambandho. Sucārurūpaṃ disvānāti sundaraṃ cāruṃ manohararūpavantaṃ dhammaṃ desiyamānaṃ sambuddhaṃ disvā me mayhaṃ vitti santuṭṭhi somanassaṃ udapajjatha uppajjatīti attho.

646. `Hatthikkhandhagato āsiṃ` (đã ngồi trên lưng voi): nghĩa là, vào lúc đức Thế Tôn thuyết pháp khi ấy, ta đã ngồi trên lưng voi. `Setacchattaṃ varuttamaṃ` (cây lọng trắng cao quý): cần được liên kết là: đang ngồi trên lưng voi, choàng cây lọng trắng cao quý, đáng mong ước trên đầu của ta. `Sucārurūpaṃ disvāna` (sau khi thấy dung sắc xinh đẹp): sau khi nhìn thấy đức Chánh Đẳng Giác đang thuyết pháp, có dung sắc xinh đẹp, khả ái, làm say mê lòng người, sự hài lòng, hỷ tâm đã khởi lên nơi ta. Đó là ý nghĩa.

647. Oruyha hatthikkhandhamhāti taṃ bhagavantaṃ nisinnaṃ disvā hatthipiṭṭhito oruyha orohitvā narāsabhaṃ naravasabhaṃ upagacchiṃ samīpaṃ gatoti attho. Ratanamayachattaṃ meti ratanabhūsitaṃ me mayhaṃ chattaṃ buddhaseṭṭhassa matthake dhārayinti sambandho.

647. `Oruyha hatthikkhandhamhā` (sau khi xuống khỏi lưng voi): sau khi thấy đức Thế Tôn đang ngự, ta đã xuống khỏi lưng voi, đã đi đến gần bậc Ngưu vương trong loài người; nghĩa là, đã đi đến gần (Ngài). `Ratanamayachattaṃ me` (cây lọng bằng châu báu của ta): cần được liên kết là: ta đã che cây lọng của ta được trang hoàng bằng châu báu trên đầu của bậc Tối thắng trong các đức Phật.

648. Mama saṅkappamaññāyāti mayhaṃ pasādena uppannaṃ saṅkappaṃ ñatvā isīnaṃ antare mahantabhūto so padumuttaro bhagavā. Taṃ kathaṃ ṭhapayitvānāti taṃ attanā desiyamānaṃ dhammakathaṃ ṭhapetvā mama byākaraṇatthāya imā gāthā abhāsatha kathesīti attho.

648. `Mama saṅkappamaññāya` (sau khi biết được ý định của ta): sau khi biết được ý định đã khởi lên do bởi sự trong sạch (nơi tâm) của ta, đức Thế Tôn Padumuttara ấy, bậc vĩ đại ở giữa các vị ẩn sĩ. `Taṃ kathaṃ ṭhapayitvāna` (sau khi tạm dừng bài pháp thoại ấy): nghĩa là, sau khi tạm dừng bài pháp thoại đang được chính mình thuyết giảng, vì mục đích thọ ký cho ta, Ngài đã nói lên những câu kệ này.

649. Kathanti ce? Yo sotiādimāha. Soṇṇālaṅkārabhūsitaṃ chattaṃ yo so rājakumāro me matthake dhāresīti sambandho. Tamahaṃ kittayissāmīti taṃ rājakumāraṃ ahaṃ kittayissāmi pākaṭaṃ karissāmi. Suṇotha mama bhāsatoti bhāsantassa mama vacanaṃ suṇotha ohitasotā manasi karothāti attho.

649. Nếu hỏi rằng: (Ngài đã nói) như thế nào? (Ngài) đã nói những lời bắt đầu bằng `yo so`. Cần được liên kết là: Vị vương tử nào đã che cây lọng được trang hoàng bằng vàng trên đầu của ta. `Tamahaṃ kittayissāmi` (Ta sẽ tán dương vị ấy): Ta sẽ tán dương, sẽ làm cho rõ ràng về vị vương tử ấy. `Suṇotha mama bhāsato` (hãy lắng nghe lời ta nói): nghĩa là, các ngươi hãy lắng nghe lời của ta đang nói, hãy chú tâm, hãy tác ý.

650. Ito gantvā ayaṃ posoti ayaṃ rājakumāro ito manussalokato cuto tusitaṃ gantvā āvasissati tattha viharissati. Tattha accharāhi purakkhato parivārito tusitabhavanasampattiṃ anubhossatīti sambandho.

650. `Ito gantvā ayaṃ poso` (người này sau khi đi từ đây): vị vương tử này, sau khi mệnh chung từ cõi người này, sẽ đi đến cõi trời Tusita, sẽ trú ngụ, sẽ sống ở đó. Cần được liên kết là: ở đó, được các thiên nữ vây quanh, hộ tống, vị ấy sẽ hưởng thụ sự sung túc của cõi trời Tusita.

651. Catuttiṃsakkhattunti tusitabhavanato cavitvā tāvatiṃsabhavane uppanno catuttiṃsavāre devindo devarajjaṃ karissatīti sambandho. Balādhipo aṭṭhasatanti tāvatiṃsabhavanato cuto manussaloke uppanno balādhipo caturaṅginiyā senāya adhipo padhāno aṭṭhasatajātīsu padesarājā hutvā vasudhaṃ anekaratanavaraṃ pathaviṃ āvasissati puthabyaṃ viharissatīti attho.

651. `Catuttiṃsakkhattuṃ` (ba mươi bốn lần): cần được liên kết là: sau khi mệnh chung từ cõi trời Tusita, sanh vào cõi trời Tāvatiṃsa, vị ấy sẽ làm vua trời, làm thiên chủ ba mươi bốn lần. `Balādhipo aṭṭhasataṃ` (tám trăm lần làm thống lãnh quân đội): sau khi mệnh chung từ cõi trời Tāvatiṃsa, sanh vào cõi người, vị ấy sẽ là người thống lãnh, đứng đầu bốn binh chủng; trong tám trăm kiếp, sau khi làm vị tiểu vương, vị ấy sẽ cai trị trái đất, sẽ sống trên mặt đất đầy những châu báu cao quý. Đó là ý nghĩa.

652. Aṭṭhapaññāsakkhattunti aṭṭhapaññāsajātīsu cakkavattī rājā bhavissatīti attho. Mahiyā sakalajambudīpapathaviyā vipulaṃ asaṅkhyeyyaṃ padesarajjaṃ kārayissati.

652. `Aṭṭhapaññāsakkhattuṃ` (năm mươi tám lần): nghĩa là, trong năm mươi tám kiếp, vị ấy sẽ trở thành vua Chuyển luân. (Vị ấy) sẽ cai trị vương quốc rộng lớn, vô số trên khắp mặt đất của toàn cõi Jambudīpa.

654. Sakyānaṃ [Pg.352] kulaketussāti sakyarājūnaṃ kulassa dhajabhūtassa buddhassa ñātako bhavissatīti attho.

654. `Sakyānaṃ kulaketussa` (ngọn cờ của dòng dõi Sakya): nghĩa là, vị ấy sẽ trở thành quyến thuộc của đức Phật, người giống như ngọn cờ của dòng dõi các vị vua Sakya.

655. Ātāpīti vīriyavā. Nipakoti nepakkasaṅkhātāya paññāya samannāgato. Bāhusaccesu bahussutabhāvesu piṭakattayadhāraṇesu kovido cheko. Nivātavutti anavaññattiko athaddho kāyapāgabbiyādithaddhabhāvavirahito sabbapāṭhī sakalapiṭakattayadhārī bhavissatīti sambandho.

655. `Ātāpī` (nhiệt tâm): là người có sự tinh tấn. `Nipako` (thận trọng): là người được trang bị trí tuệ được gọi là sự thận trọng. (Vị ấy) sẽ là người thông thái, khéo léo trong sự đa văn, trong việc ghi nhớ Tam tạng. (Vị ấy) có hạnh khiêm tốn, không khinh thường, không cứng nhắc, không có trạng thái cứng nhắc như sự táo bạo về thân; cần được liên kết là: vị ấy sẽ là người ghi nhớ toàn bộ kinh điển, toàn bộ Tam tạng.

656. Padhānapahitatto soti so ānandatthero vīriyakaraṇāya pesitacitto. Upasanto nirūpadhīti rāgūpadhidosūpadhimohūpadhīhi virahito, sotāpattimaggena pahātabbakilesānaṃ pahīnattā upasanto santakāyacitto.

656. `Padhānapahitatto so` (vị ấy có tâm hướng đến sự tinh cần): vị trưởng lão Ānanda ấy có tâm được hướng đến sự tinh tấn. `Upasanto nirūpadhi` (tịch tịnh, không còn sanh y): không còn các sanh y là tham, sanh y là sân, sanh y là si; do đã đoạn trừ các phiền não cần được đoạn trừ bằng đạo Tu-đà-hoàn, vị ấy có thân và tâm tịch tịnh.

657. Santi āraññakāti araññe bhavā mahāvane jātā. Saṭṭhihāyanāti saṭṭhivassakāle hāyanabalā. Tidhā pabhinnāti akkhikaṇṇakosasaṅkhātehi tīhi ṭhānehi bhinnamadā. Mātaṅgāti mātaṅgahatthikule jātā. Īsādantāti rathīsāsadisadantā. Urūḷhavā rājavāhanā. Kuñjarasaṅkhātā nāgā hatthirājāno santi saṃvijjanti yathā, tathā satasahassasaṅkhyā khīṇāsavasaṅkhātā paṇḍitā mahiddhikā arahantanāgā santi, sabbe te arahantanāgā buddhanāgarājassa. Na honti paṇidhimhi teti te paṇidhimhi tādisā na honti, kiṃ sabbe te bhayabhītā sakabhāvena saṇṭhātuṃ asamatthāti attho. Sesaṃ vuttanayattā uttānatthamevāti.

657. `Santi āraññakā` (có những con voi ở rừng): là những con voi được sanh trong rừng, trong khu rừng lớn. `Saṭṭhihāyanā` (sáu mươi tuổi): là những con voi có sức mạnh bị suy giảm vào lúc sáu mươi tuổi. `Tidhā pabhinna` (có mủ chảy ra từ ba nơi): là có mủ chảy ra từ ba nơi được gọi là mắt, tai, và bọc ngọc hành. `Mātaṅgā` (voi Mātaṅga): là những con voi được sanh trong dòng dõi voi Mātaṅga. `Īsādantā` (có ngà thẳng): là những con voi có ngà thẳng giống như càng xe. `Urūḷhavā` (có oai lực): là vật cưỡi của vua. Giống như có những con voi chúa, được gọi là voi kuñjara, cũng vậy, có một trăm ngàn vị A-la-hán, những bậc hiền trí, có đại thần lực, được gọi là các bậc lậu tận, các bậc Nāga (long tượng). Tất cả các vị A-la-hán, các bậc Nāga ấy là (tùy tùng) của đức Phật, vua của các bậc Nāga. `Na honti paṇidhimhi te` (các vị ấy không có lời nguyện): các vị ấy không có lời nguyện như vậy; nghĩa là, có phải tất cả các vị ấy đều sợ hãi, không có khả năng đứng vững bằng chính bản chất của mình? Phần còn lại có ý nghĩa rõ ràng do đã được giải thích theo phương pháp đã nói.

Ānandattheraapadānavaṇṇanā samattā.

Phần giải về tiền sử của trưởng lão Ānanda đã kết thúc.

Ettāvatā paṭhamā buddhavaggavaṇṇanā samattā.

Đến đây, phần giải thích phẩm Phật thứ nhất đã hoàn tất.

Paṭhamo bhāgo niṭṭhito.

Phần thứ nhất đã kết thúc.