နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ඒ භාග්‍යවත් වූ අර්හත් වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා.

ခုဒ္ဒကနိကာယေ

ඛුද්දක නිකායෙහි

အပဒါန-အဋ္ဌကထာ

අපදාන අට්ඨකථාව

(ပဌမော ဘာဂေါ)

(පළමු කොටස)

ဂန္ထာရမ္ဘကထာ

ග්‍රන්ථාරම්භ කථාව

ဝန္ဒိတွာ [Pg.1] သိရသာ သေဋ္ဌံ, ဗုဒ္ဓမပ္ပဋိပုဂ္ဂလံ;

ဉေယျသာဂရမုတ္တိဏ္ဏံ, တိဏ္ဏံ သံသာရသာဂရံ.

අසදෘශ වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, ඥෙය මණ්ඩල නමැති සාගරයෙහි පරතෙරට වැඩි වූ, සංසාර සාගරයෙන් එතෙර වූ බුදුරජාණන් වහන්සේට ශීර්ෂයෙන් නමස්කාර කොට,

တထေဝ ပရမံ သန္တံ, ဂမ္ဘီရံ ဒုဒ္ဒသံ အဏုံ;

ဘဝါဘဝကရံ သုဒ္ဓံ, ဓမ္မံ သမ္ဗုဒ္ဓပူဇိတံ.

එලෙසම පරම ශාන්ත වූ, ගැඹුරු වූ, දැකීමට අපහසු වූ, ඉතා සියුම් වූ, පුනර්භවය (සංසාර චක්‍රය) සකස් කරන්නා වූ (හෝ එයින් මිදෙන්නා වූ), පිරිසිදු වූ, සම්බුදුරජාණන් වහන්සේලා විසින් පූජිත වූ ධර්ම රත්නය ද,

တထေဝ အနဃံ သံဃံ, အသင်္ဂံ သံဃမုတ္တမံ;

ဥတ္တမံ ဒက္ခိဏေယျာနံ, သန္တိန္ဒြိယမနာသဝံ.

එලෙසම කෙලෙස් රහිත වූ, ඇලීම් රහිත වූ, උත්තම වූ, දක්ෂිණෙය්‍යයන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, ශාන්ත ඉන්ද්‍රියයන් ඇති, ආශ්‍රව රහිත මහා සංඝ රත්නය ද (නමස්කාර කරමි).

ကတေန တဿ ဧတဿ, ပဏာမေန ဝိသေသတော;

ရတနတ္တယေ ဝိသေသေန, ဝိသေသဿာဒရေန မေ.

මා විසින් ඒ මේ තෙරුවන් කෙරෙහි විශේෂ වූ ගෞරවයෙන් යුක්තව කරන ලද ඒ නමස්කාරය කරණකොට ගෙන,

ထေရေဟိ ဓီရဓီရေဟိ, အာဂမညူဟိ ဝိညုဘိ;

‘‘အပဒါနဋ္ဌကထာ ဘန္တေ, ကာတဗ္ဗာ’’တိ ဝိသေသတော.ပုနပ္ပုနာဒရေနေဝ, ယာစိတောဟံ ယသဿိဘိ;

တသ္မာဟံ သာပဒါနဿ, အပဒါနဿသေသတော.

ධීමත් වූ, ආගම ධර වූ, වියත් මහා තෙරුන් වහන්සේලා විසින් ද, යසස් පිරි පින්වතුන් විසින් ද 'ස්වාමීනි, අපදාන අට්ඨකථාව කළ මැනවැ' යි නැවත නැවතත් ගෞරවයෙන් ආරාධනා කරන ලද්දෙමි. එබැවින් මම සාපදාන (නිදාන සහිත) අපදානයෙහි සියලු අර්ථයන්,

ဝိသေသနယဒီပဿ, ဒီပိဿံ ပိဋကတ္တယေ;

ယထာ ပါဠိနယေနေဝ, အတ္ထသံဝဏ္ဏနံ သုဘံ.

ත්‍රිපිටකයෙහි විශේෂ ක්‍රමයන් ප්‍රකාශ කරන්නා වූ, පාලි ක්‍රමයට අනුකූලව යහපත් වූ අර්ථ වර්ණනාවක් (අටුවාවක්) සිදු කරන්නෙමි.

ကေန [Pg.2] ကတ္ထ ကဒါ စေတံ, ဘာသိတံ ဓမ္မမုတ္တမံ;

ကိမတ္ထံ ဘာသိတဉ္စေတံ, ဧတံ ဝတွာ ဝိဓိံ တတော.

මේ උත්තම ධර්මය කවුරුන් විසින්, කොතැනකදී, කිනම් කලකදී දේශනා කරන ලද ද? කුමන අර්ථයක් සඳහා දේශනා කරන ලද ද? යන මේ කරුණු සහ ඒ පිළිවෙළ පවසා,

နိဒါနေသု ကောသလ္လတ္ထံ, သုခုဂ္ဂဟဏဓာရဏံ;

တသ္မာ တံ တံ ဝိဓိံ ဝတွာ, ပုဗ္ဗာပရဝိသေသိတံ.

නිදානයන් පිළිබඳව දක්ෂ වනු පිණිසත්, පහසුවෙන් උගත හැකි සහ දරාගත හැකි වනු පිණිසත්, පූර්වාපර සම්බන්ධය දක්වමින් ඒ ඒ විධික්‍රමයන් පවසා,

ပုရာ သီဟဠဘာသာယ, ပေါရာဏဋ္ဌကထာယ စ;

ဌပိတံ တံ န သာဓေတိ, သာဓူနံ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတံ.

පැරණි හෙළ බසින් ලියැවුණු පැරණි අට්ඨකථාවන්හි පවතින අර්ථයන්, පින්වතුන්ගේ අභිලාෂයන් සම්පූර්ණයෙන්ම ඉටු කිරීමට සමත් නොවන බැවින්,

တသ္မာ တမုပနိဿာယ, ပေါရာဏဋ္ဌကထာနယံ;

ဝိဝဇ္ဇေတွာ ဝိရုဒ္ဓတ္ထံ, ဝိသေသတ္ထံ ပကာသယံ;

ဝိသေသဝဏ္ဏနံ သေဋ္ဌံ, ကရိဿာမတ္ထဝဏ္ဏနန္တိ.

එබැවින් එම පැරණි අට්ඨකථා ක්‍රමය ඇසුරු කොට ගෙන, පරස්පර අර්ථයන් දුරු කරමින්, විශේෂ අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරමින්, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ විශේෂ අර්ථ වර්ණනාවක් කරන්නෙමි.

နိဒါနကထာ

නිදාන කථාව

‘‘ကေန ကတ္ထ ကဒါ စေတံ, ဘာသိတံ ဓမ္မမုတ္တမ’’န္တိ စ, ‘‘ကရိဿာမတ္ထဝဏ္ဏန’’န္တိ စ ပဋိညာတတ္တာ သာ ပနာယံ အပဒါနဿတ္ထဝဏ္ဏနာ ဒူရေနိဒါနံ, အဝိဒူရေနိဒါနံ, သန္တိကေနိဒါနန္တိ ဣမာနိ တီဏိ နိဒါနာနိ ဒဿေတွာ ဝဏ္ဏိယမာနာ ယေ နံ သုဏန္တိ, တေဟိ သမုဒါဂမတော ပဋ္ဌာယ ဝိညာတတ္တာ ယသ္မာ သုဋ္ဌု ဝိညာတာ နာမ ဟောတိ, တသ္မာ နံ တာနိ နိဒါနာနိ ဒဿေတွာဝ ဝဏ္ဏယိဿာမ.

'මෙම උත්තම ධර්මය කවුරුන් විසින්, කොතැනකදී, කවදා දේශනා කරන ලද්දේද' යනාදී වශයෙන් ද, 'අර්ථ වර්ණනාවක් කරන්නෙමි' යි ද පොරොන්දු වූ පරිදි, මෙම අපදාන අර්ථ වර්ණනාව දූරේ නිදානය, අවිදූරේ නිදානය සහ සන්තිකේ නිදානය යන නිදාන තුන දක්වා වර්ණනා කරනු ලැබේ. යමෙක් මෙය ශ්‍රවණය කරන්නේ ද, ඔවුන්ට බෝධිසම්භාර සම්පාදනයේ සිටම මැනවින් අවබෝධ වන බැවින්, එම නිදානයන් දක්වමින්ම මෙය වර්ණනා කරන්නෙමු.

တတ္ထ အာဒိတော တာဝ တေသံ နိဒါနာနံ ပရိစ္ဆေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဒီပင်္ကရပါဒမူလသ္မိဉှိ ကတာဘိနီဟာရဿ မဟာသတ္တဿ ယာဝ ဝေဿန္တရတ္တဘာဝါ စဝိတွာ တုသိတပုရေ နိဗ္ဗတ္တိ, တာဝ ပဝတ္တော ကထာမဂ္ဂေါ ဒူရေနိဒါနံ နာမ. တုသိတဘဝနတော ပန စဝိတွာ ယာဝ ဗောဓိမဏ္ဍေ သဗ္ဗညုတပ္ပတ္တိ, တာဝ ပဝတ္တော ကထာမဂ္ဂေါ အဝိဒူရေနိဒါနံ နာမ. သန္တိကေနိဒါနံ ပန တေသု တေသု ဌာနေသု ဝိဟရတော တသ္မိံ တသ္မိံယေဝ ဌာနေ လဗ္ဘတီတိ.

එහි මුලින්ම ඒ නිදානයන්ගේ ප්‍රභේදයන් දත යුතුය. දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාමුල කරන ලද අභිනීහාරයේ සිට වෙස්සන්තර ආත්මභාවයෙන් චුතව තුසිත පුරයෙහි උපත ලැබීම දක්වා පවත්නා කථා පුවත 'දූරේ නිදානය' නම් වේ. තුසිත භවයෙන් චුතව මහා බෝධි මණ්ඩපයේදී සර්වඥතා ඥානය ලැබීම දක්වා පවත්නා කථා පුවත 'අවිදූරේ නිදානය' නම් වේ. ඒ ඒ ස්ථානයන්හි වැඩ වසන බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඒ ඒ ස්ථානයන්ට අදාළ පුවත් 'සන්තිකේ නිදානය' ලෙස ලැබෙයි.

၁. ဒူရေနိဒါနကထာ

1. දූරේ නිදාන කථාව

တတြိဒံ ဒူရေနိဒါနံ နာမ – ဣတော ကိရ ကပ္ပသတသဟဿာဓိကာနံ စတုန္နံ အသင်္ချေယျာနံ မတ္ထကေ အမရဝတီ နာမ နဂရံ အဟောသိ. တတ္ထ သုမေဓော [Pg.3] နာမ ဗြာဟ္မဏော ပဋိဝသတိ, ဥဘတော သုဇာတော မာတိတော စ ပိတိတော စ, သံသုဒ္ဓဂဟဏိကော ယာဝ သတ္တမာ ကုလပရိဝဋ္ဋာ, အက္ခိတ္တော အနုပကုဋ္ဌော ဇာတိဝါဒေန, အဘိရူပေါ ဒဿနီယော ပါသာဒိကော ပရမာယ ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာယ သမန္နာဂတော. သော အညံ ကမ္မံ အကတွာ ဗြာဟ္မဏသိပ္ပမေဝ ဥဂ္ဂဏှိ. တဿ ဒဟရကာလေယေဝ မာတာပိတရော ကာလမကံသု. အထဿ ရာသိဝဍ္ဎကော အမစ္စော အာယပေါတ္ထကံ အာဟရိတွာ သုဝဏ္ဏရဇတမဏိမုတ္တာဒိဘရိတေ ဂဗ္ဘေ ဝိဝရိတွာ ‘‘ဧတ္တကံ တေ, ကုမာရ, မာတု သန္တကံ, ဧတ္တကံ ပိတု သန္တကံ, ဧတ္တကံ အယျကပယျကာန’’န္တိ ယာဝ သတ္တမာ ကုလပရိဝဋ္ဋာ ဓနံ အာစိက္ခိတွာ ‘‘ဧတံ ပဋိပဇ္ဇာဟီ’’တိ အာဟ. သုမေဓပဏ္ဍိတော စိန္တေသိ – ‘‘ဣမံ ဓနံ သံဟရိတွာ မယှံ ပိတုပိတာမဟာဒယော ပရလောကံ ဂစ္ဆန္တာ ဧကကဟာပဏမ္ပိ ဂဟေတွာ န ဂတာ, မယာ ပန ဂဟေတွာ ဂမနကာရဏံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ, သော ရညော အာရောစေတွာ နဂရေ ဘေရိံ စရာပေတွာ မဟာဇနဿ ဒါနံ ဒတွာ တာပသပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိ. ဣမဿ ပနတ္ထဿ အာဝိဘာဝတ္ထံ ဣမသ္မိံ ဌာနေ သုမေဓကထာ ကထေတဗ္ဗာ. သာ ပနေသာ ကိဉ္စာပိ ဗုဒ္ဓဝံသေ နိရန္တရံ အာဂတာယေဝ, ဂါထာဗန္ဓေန ပန အာဂတတ္တာ န သုဋ္ဌု ပါကဋာ, တသ္မာ တံ အန္တရန္တရာ ဂါထာသမ္ဗန္ဓဒီပကေဟိ ဝစနေဟိ သဒ္ဓိံ ကထေဿာမ.

එහි දූරේ නිදානය මෙසේය: මෙයින් කල්ප ලක්ෂයකට සහ අසංඛ්‍ය හතරකට පෙර අමරවතී නම් නගරයක් විය. එහි සුමේධ නම් බ්‍රාහ්මණයෙක් වාසය කළේය. ඔහු මව්පිය දෙපාර්ශ්වයෙන්ම පිරිසිදු උපතක් ඇති, සත් පරපුරක් දක්වා ජාතිවාදයෙන් චෝදනා නොලැබූ, රූප සම්පන්න, දර්ශනීය, ප්‍රසාදජනක උත්තම වර්ණ දේහයකින් යුක්ත වූවෙකි. ඔහු අන් කර්මාන්තයක් නොකොට බ්‍රාහ්මණ ශිල්පයම හැදෑරීය. ඔහුගේ තරුණ වියේදීම මව්පියෝ මියගියහ. එවිට ධන පාලක අමාත්‍යවරයා ගිණුම් පොත් රැගෙන විත් රන්, රිදී, මුතු, මැණික් ආදියෙන් පිරුණු ගබඩාවන් විවෘත කොට 'කුමාරය, මෙපමණක් ඔබගේ මෑණියන් සතුය, මෙපමණක් ඔබගේ පියාණන් සතුය, මෙපමණක් මුතුන් මිත්තන් සතුය' යි සත් පරපුරක ධනය පෙන්වා 'මෙය පරිහරණය කරන්නැ' යි කීය. එවිට සුමේධ පණ්ඩිතයන් මෙසේ සිතීය: 'මාගේ පිය පියමහ ආදීන් මේ ධනය රැස් කොට පරලොව යන විට එක කහාපණයක් හෝ රැගෙන ගියේ නැත. මම නම් රැගෙන යා හැකි ක්‍රමයක් සලසා ගත යුතුය.' ඔහු රජුට දන්වා නගරයේ බෙර හඬවා මහා ජනයාට දන් දී තවුස් පැවිද්දෙන් පැවිදි විය. මේ අර්ථය පැහැදිලි කිරීම පිණිස මෙහි සුමේධ කථාව කිව යුතුය. එය බුද්ධවංශයෙහි අඛණ්ඩව පැමිණියද, ගාථා බද්ධව පැමිණි බැවින් මැනවින් ප්‍රකට නැත. එබැවින් මම අතරින් පතර ගාථා සම්බන්ධය දක්වන වචන ද සමඟින් එය පවසන්නෙමි.

သုမေဓကထာ

සුමේධ කථාව

ကပ္ပသတသဟဿာဓိကာနဉှိ စတုန္နံ အသင်္ချေယျာနံ မတ္ထကေ ဒသဟိ သဒ္ဒေဟိ အဝိဝိတ္တံ ‘‘အမရဝတီ’’တိ စ ‘‘အမရ’’န္တိ စ လဒ္ဓနာမံ နဂရံ အဟောသိ, ယံ သန္ဓာယ ဗုဒ္ဓဝံသေ ဝုတ္တံ –

කල්ප ලක්ෂයකට සහ අසංඛ්‍ය හතරකට පෙර දස වැදෑරුම් ශබ්දයෙන් නොසිස් වූ 'අමරවතී' හෝ 'අමර' යන නාමය ලත් නගරයක් විය. එය අරභයා බුද්ධවංශයෙහි මෙසේ පවසා ඇත:

‘‘ကပ္ပေ စ သတသဟဿေ, စတုရော စ အသင်္ခိယေ;

အမရံ နာမ နဂရံ, ဒဿနေယျံ မနောရမံ;

ဒသဟိ သဒ္ဒေဟိ အဝိဝိတ္တံ, အန္နပါနသမာယုတ’’န္တိ. (ဗု. ဝံ. ၂.၁-၂);

'කල්ප ලක්ෂයකට සහ අසංඛ්‍ය හතරකට පෙර දර්ශනීය වූ, මනරම් වූ, දස වැදෑරුම් ශබ්දයෙන් යුක්ත වූ, ආහාර පානයෙන් පොහොසත් වූ අමර නම් නගරයක් විය.'

တတ္ထ ဒသဟိ သဒ္ဒေဟိ အဝိဝိတ္တန္တိ ဟတ္ထိသဒ္ဒေန အဿသဒ္ဒေန ရထသဒ္ဒေန ဘေရိသဒ္ဒေန မုဒိင်္ဂသဒ္ဒေန ဝီဏာသဒ္ဒေန ဂီတသဒ္ဒေန သင်္ခသဒ္ဒေန သမ္မသဒ္ဒေန တာဠသဒ္ဒေန ‘‘အသ္နာထ ပိဝထ ခါဒထာ’’တိ ဒသမေန သဒ္ဒေနာတိ [Pg.4] ဣမေဟိ ဒသဟိ သဒ္ဒေဟိ အဝိဝိတ္တံ အဟောသိ. တေသံ ပန သဒ္ဒါနံ ဧကဒေသမေဝ ဂဟေတွာ –

එහි 'දස වැදෑරුම් ශබ්දයෙන් යුක්ත' යන්නෙන් අදහස් කළේ ඇත් හඬ, අස් හඬ, රිය හඬ, බෙර හඬ, මෘදංග හඬ, වීණා හඬ, ගී හඬ, සක් හඬ, තාලම් හඬ සහ දසවැන්න වූ 'අනුභව කරව්, පානය කරව්, රස විඳිව්' යන හඬයි. මේ දස වැදෑරුම් ශබ්දයෙන් එම නගරය නොසිස් විය. ඒ ශබ්දයන්ගෙන් කොටසක් ගෙන මෙසේ ද කියන ලදී:

‘‘ဟတ္ထိသဒ္ဒံ အဿသဒ္ဒံ, ဘေရိသင်္ခရထာနိ စ;

ခါဒထ ပိဝထ စေဝ, အန္နပါနေန ဃောသိတ’’န္တိ. –

'ඇත් හඬ, අස් හඬ, බෙර, සක් සහ රිය හඬින් ද, අනුභව කරව් පානය කරව් යන ආහාර පාන දීම පිළිබඳ ඝෝෂාවෙන් ද (එම නගරය යුක්ත විය).'

ဗုဒ္ဓဝံသေ (ဗု. ဝံ. ၂.၃-၅) ဣမံ ဂါထံ ဝတွာ –

බුද්ධවංශයෙහි මෙම ගාථාව පවසා (මෙසේ ද දක්වා ඇත):

‘‘နဂရံ သဗ္ဗင်္ဂသမ္ပန္နံ, သဗ္ဗကမ္မမုပါဂတံ;

သတ္တရတနသမ္ပန္နံ, နာနာဇနသမာကုလံ;

သမိဒ္ဓံ ဒေဝနဂရံဝ, အာဝါသံ ပုညကမ္မိနံ.

'සියලු අංගයන්ගෙන් සම්පූර්ණ වූ, සියලු කටයුතු සිදුවන, සත් රුවනින් යුක්ත වූ, නොයෙක් ජනයාගෙන් ගැවසී ගත්, දෙව් නුවරක් බඳු වූ ඒ නගරය පින්වතුන්ගේ වාසස්ථානයක් විය.'

‘‘နဂရေ အမရဝတိယာ, သုမေဓော နာမ ဗြာဟ္မဏော;

အနေကကောဋိသန္နိစယော, ပဟူတဓနဓညဝါ.

'ඒ අමරවතී නගරයෙහි කෝටි සංඛ්‍යාත ධනය රැස් කළ, බොහෝ ධන ධාන්‍ය ඇති සුමේධ නම් බ්‍රාහ්මණයෙක් විය.'

‘‘အဇ္ဈာယကော မန္တဓရော, တိဏ္ဏံ ဝေဒါန ပါရဂူ;

လက္ခဏေ ဣတိဟာသေ စ, သဓမ္မေ ပါရမိံ ဂတော’’တိ. – ဝုတ္တံ;

'ඔහු මන්ත්‍ර හදාරන්නා වූ, මන්ත්‍ර දරන්නා වූ, ත්‍රිවේදයෙහි පරතෙරට පත් වූ, ලක්ෂණ ශාස්ත්‍රයෙහි ද ඉතිහාසයෙහි ද ස්වකීය (බ්‍රාහ්මණ) ධර්මයෙහි ද පරතෙරට පත් වූවෙක් විය' යි පවසන ලදී.

အထေကဒိဝသံ သော သုမေဓပဏ္ဍိတော ဥပရိပါသာဒဝရတလေ ရဟောဂတော ဟုတွာ ပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ နိသိန္နော ဧဝံ စိန္တေသိ – ‘‘ပုနဗ္ဘဝေ, ပဏ္ဍိတ, ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏံ နာမ ဒုက္ခံ, တထာ နိဗ္ဗတ္တနိဗ္ဗတ္တဋ္ဌာနေ သရီရဿ ဘေဒနံ, အဟဉ္စ ဇာတိဓမ္မော, ဇရာဓမ္မော, ဗျာဓိဓမ္မော, မရဏဓမ္မော, ဧဝံဘူတေန မယာ အဇာတိံ အဇရံ အဗျာဓိံ အမရဏံ အဒုက္ခံ သုခံ သီတလံ အမတမဟာနိဗ္ဗာနံ ပရိယေသိတုံ ဝဋ္ဋတိ. အဝဿံ ဘဝတော မုစ္စိတွာ နိဗ္ဗာနဂါမိနာ ဧကေန မဂ္ဂေန ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ. တေန ဝုတ္တံ –

එක් දිනක් ඒ සුමේධ පණ්ඩිතයන් වහන්සේ ප්‍රාසාදයේ උඩුමහලෙහි හුදකලාව වැඩහිඳ, පළඟක් බැඳගෙන මෙසේ සිතූ සේක: 'පින්වත් පණ්ඩිතය, නැවත ඉපදීම නම් දුකකි, එමෙන්ම උපන් උපන් තැන ශරීරය බිඳී යාම (මරණය) දුකකි. මම වනාහි ඉපදීම ස්වභාව කොට ඇත්තෙමි, දිරා යාම ස්වභාව කොට ඇත්තෙමි, රෝගී වීම ස්වභාව කොට ඇත්තෙමි, මරණය ස්වභාව කොට ඇත්තෙමි. මෙබඳු වූ මා විසින් නොඉපදෙන, නොදිරන, රෝගී නොවන, මරණයක් නැති, දුකක් නැති, ශාන්ත වූ, සිසිල් වූ අමෘත මහා නිර්වාණය සෙවිය යුතුය. ඒකාන්තයෙන්ම භවයෙන් මිදී නිවනට යන එක්තරා මාවතක් තිබිය යුතුමය' කියායි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘ရဟောဂတော နိသီဒိတွာ, ဧဝံ စိန္တေသဟံ တဒါ;

ဒုက္ခော ပုနဗ္ဘဝေါ နာမ, သရီရဿ စ ဘေဒနံ.

එකල්හි හුදකලාව වැඩහිඳ මම මෙසේ සිතුවෙමි: 'නැවත ඉපදීම නම් දුකකි, ශරීරය බිඳී යාම ද දුකකි'.

‘‘ဇာတိဓမ္မော ဇရာဓမ္မော, ဗျာဓိဓမ္မော သဟံ တဒါ;

အဇရံ အမရံ ခေမံ, ပရိယေသိဿာမိ နိဗ္ဗုတိံ.

ඉපදීම, දිරායාම හා ලෙඩවීම ස්වභාව කොට ඇති මම, එසමයෙහි නොදිරන, නොමැරෙන, අභයදායක වූ නිවන සොයන්නෙමි.

‘‘ယံနူနိမံ ပူတိကာယံ, နာနာကုဏပပူရိတံ;

ဆဍ္ဍယိတွာန ဂစ္ဆေယျံ, အနပေက္ခော အနတ္ထိကော.

නානාවිධ කුණුපයන්ගෙන් පිරුණු, පූතිකාය වූ මේ ශරීරය කෙරෙහි කිසිදු අපේක්ෂාවකින් හෝ ආශාවකින් තොරව එය බැහැර කර මම (නිවන කරා) යා යුත්තේ නොවෙම්ද?

‘‘အတ္ထိ ဟေဟိတိ သော မဂ္ဂေါ, န သော သက္ကာ န ဟေတုယေ;

ပရိယေသိဿာမိ တံ မဂ္ဂံ, ဘဝတော ပရိမုတ္တိယာ’’တိ.

භවයෙන් මිදීම පිණිස ඒ මාවත ඇත්තේමය, එය නොවී තිබිය නොහැක. එබැවින් භවයෙන් මිදීම පිණිස මම ඒ මාවත සොයන්නෙමි.

တတော [Pg.5] ဥတ္တရိပိ ဧဝံ စိန္တေသိ – ‘‘ယထာ ဟိ လောကေ ဒုက္ခဿ ပဋိပက္ခဘူတံ သုခံ နာမ အတ္ထိ, ဧဝံ ဘဝေ သတိ တပ္ပဋိပက္ခေန ဝိဘဝေနာပိ ဘဝိတဗ္ဗံ. ယထာ စ ဥဏှေ သတိ တဿ ဝူပသမဘူတံ သီတလမ္ပိ အတ္ထိ, ဧဝံ ရာဂဂ္ဂိအာဒီနံ ဝူပသမေန နိဗ္ဗာနေနာပိ ဘဝိတဗ္ဗံ. ယထာ နာမ ပါပဿ လာမကဿ ဓမ္မဿ ပဋိပက္ခဘူတော ကလျာဏော အနဝဇ္ဇဘူတော ဓမ္မောပိ အတ္ထိယေဝ, ဧဝမေဝ ပါပိကာယ ဇာတိယာ သတိ သဗ္ဗဇာတိခေပနတော အဇာတိသင်္ခါတေန နိဗ္ဗာနေနာပိ ဘဝိတဗ္ဗမေဝါ’’တိ. တေန ဝုတ္တံ –

ඉන්පසු උන්වහන්සේ තවදුරටත් මෙසේ සිතූ සේක: 'යම් සේ ලොව දුකට ප්‍රතිපක්ෂ වූ සැපය කියා දෙයක් ඇත්තේද, එමෙන්ම භවය ඇති කල්හි ඊට ප්‍රතිපක්ෂ වූ අභවය (නිවන) ද තිබිය යුතුය. යම් සේ රශ්මිය (ගින්න) ඇති කල්හි එය නිවීමට සිසිලස ඇත්තේද, එමෙන්ම රාගාදී ගිනි නිවීමට නිවනද තිබිය යුතුය. යම් සේ ලාමක වූ අකුසල් දහමට ප්‍රතිපක්ෂ වූ යහපත් වූ නිවැරදි දහමක් ඇත්තේද, එලෙසම දුක්ඛිත ඉපදීමට ප්‍රතිපක්ෂව සියලු ඉපදීම් ක්ෂය කරන අජාත සංඛ්‍යාත නිර්වාණයද තිබිය යුතුමය' කියායි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘ယထာပိ ဒုက္ခေ ဝိဇ္ဇန္တေ, သုခံ နာမပိ ဝိဇ္ဇတိ;

ဧဝံ ဘဝေ ဝိဇ္ဇမာနေ, ဝိဘဝေါပိစ္ဆိတဗ္ဗကော.

දුක පවතින විට යම් සේ සැපයද පවතින්නේද, එමෙන්ම භවය පවතින කල්හි භවයෙන් තොර වීම (විභවය) ද අපේක්ෂා කළ යුතුය.

‘‘ယထာပိ ဥဏှေ ဝိဇ္ဇန္တေ, အပရံ ဝိဇ္ဇတိ သီတလံ;

ဧဝံ တိဝိဓဂ္ဂိ ဝိဇ္ဇန္တေ, နိဗ္ဗာနမ္ပိစ္ဆိတဗ္ဗကံ.

රශ්මිය පවතින විට යම් සේ සිසිලස පවතින්නේද, එමෙන්ම ත්‍රිවිධ ගින්න (රාග, දෝස, මෝහ) පවතින කල්හි නිවනද අපේක්ෂා කළ යුතුය.

‘‘ယထာပိ ပါပေ ဝိဇ္ဇန္တေ, ကလျာဏမပိ ဝိဇ္ဇတိ;

ဧဝမေဝ ဇာတိ ဝိဇ္ဇန္တေ, အဇာတိပိစ္ဆိတဗ္ဗက’’န္တိ.

අකුසලය පවතින විට යම් සේ කුසලයද පවතින්නේද, එසේම ඉපදීම පවතින කල්හි නොඉපදීම (නිවන) ද අපේක්ෂා කළ යුතුය.

အပရမ္ပိ စိန္တေသိ – ‘‘ယထာ နာမ ဂူထရာသိမှိ နိမုဂ္ဂေန ပုရိသေန ဒူရတောဝ ပဉ္စဝဏ္ဏပဒုမသဉ္ဆန္နံ မဟာတဠာကံ ဒိသွာ ‘ကတရေန နု ခေါ မဂ္ဂေန ဧတ္ထ ဂန္တဗ္ဗ’န္တိ တံ တဠာကံ ဂဝေသိတုံ ယုတ္တံ. ယံ တဿ အဂဝေသနံ, န သော တဠာကဿ ဒေါသော, ပုရိသဿေဝ ဒေါသော. ဧဝံ ကိလေသမလဓောဝနေ အမတမဟာနိဗ္ဗာနတဠာကေ ဝိဇ္ဇန္တေ ယံ တဿ အဂဝေသနံ, န သော အမတမဟာနိဗ္ဗာနတဠာကဿ ဒေါသော, ပုရိသဿေဝ ဒေါသော. ယထာ စ စောရေဟိ သမ္ပရိဝါရိတော ပုရိသော ပလာယနမဂ္ဂေ ဝိဇ္ဇမာနေပိ သစေ န ပလာယတိ, န သော မဂ္ဂဿ ဒေါသော, ပုရိသဿေဝ ဒေါသော. ဧဝမေဝ ကိလေသေဟိ ပရိဝါရေတွာ ဂဟိတဿ ပုရိသဿ ဝိဇ္ဇမာနေယေဝ နိဗ္ဗာနဂါမိမှိ သိဝေ မဂ္ဂေ မဂ္ဂဿ အဂဝေသနံ နာမ န မဂ္ဂဿ ဒေါသော, ပုရိသဿေဝ ဒေါသော. ယထာ စ ဗျာဓိပီဠိတော ပုရိသော ဝိဇ္ဇမာနေ ဗျာဓိတိကိစ္ဆကေ ဝေဇ္ဇေ သစေ တံ ဝေဇ္ဇံ ဂဝေသိတွာ ဗျာဓိံ န တိကိစ္ဆာပေတိ, န သော ဝေဇ္ဇဿ ဒေါသော, ပုရိသဿေဝ ဒေါသော. ဧဝမေဝ ယော ကိလေသဗျာဓိပီဠိတော ကိလေသဝူပသမမဂ္ဂကောဝိဒံ ဝိဇ္ဇမာနမေဝ အာစရိယံ န ဂဝေသတိ, တဿေဝ ဒေါသော, န ကိလေသဝိနာသကဿ အာစရိယဿ ဒေါသော’’တိ. တေန ဝုတ္တံ –

උන්වහන්සේ නැවතත් මෙසේ සිතූ සේක: 'යම් සේ අසූචි ගොඩක ගිලී සිටින මිනිසෙකු දුරදීම පස්වණක් පියුමෙන් ගැවසුණු මහා විලක් දැක, "මම කිනම් මාවතකින් මෙතැනට යා යුතුද?" කියා ඒ විල සෙවීම සුදුසු වේ. ඔහු එය නොසොයන්නේ නම් එය විලේ වරදක් නොව, ඒ මිනිසාගේම වරදකි. එමෙන්ම කෙලෙස් කිලුට සෝදා හරින අමෘත මහා නිර්වාණ විල පවතින කල්හි, යමෙක් එය නොසොයන්නේ නම් එය නිවන් විලේ වරදක් නොව, ඒ මිනිසාගේම වරදකි. යම් සේ සතුරන් පිරිවැරූ මිනිසෙකුට පලා යාමට මාවතක් තිබියදීත් ඔහු පලා නොයන්නේ නම්, එය මාවතේ වරදක් නොව ඒ මිනිසාගේම වරදකි. එමෙන්ම කෙලෙස්වලින් පිරිවැරී සිටින මිනිසෙකුට නිවනට යන ශාන්ත මාවත තිබියදීත් එය නොසොයන්නේ නම්, එය මාවතේ වරදක් නොව ඒ මිනිසාගේම වරදකි. යම් සේ රෝගී වූ මිනිසෙකු රෝග සුව කරන වෛද්‍යවරයෙකු සිටියදීත් ඔහු සොයා ගොස් ප්‍රතිකාර නොගන්නේ නම්, එය වෛද්‍යවරයාගේ වරදක් නොව ඒ මිනිසාගේම වරදකි. එලෙසම කෙලෙස් රෝගයෙන් පීඩිත මිනිසෙකු කෙලෙස් සන්සිඳුවන මාවත දන්නා ආචාර්යවරයෙකු සිටියදීත් ඔහු නොසොයන්නේ නම්, එය කෙලෙස් නසන ආචාර්යවරයාගේ වරදක් නොව ඒ මිනිසාගේම වරදකි' කියායි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘ယထာ [Pg.6] ဂူထဂတော ပုရိသော, တဠာကံ ဒိသွာန ပူရိတံ;

န ဂဝေသတိ တံ တဠာကံ, န ဒေါသော တဠာကဿ သော.

අසූචි වළකට වැටුණු මිනිසෙකු දිය පිරි විල දැක එය සොයා නොයයි නම්, එය ඒ විලේ වරදක් නොවේ.

‘‘ဧဝံ ကိလေသမလဓောဝေ, ဝိဇ္ဇန္တေ အမတန္တဠေ;

န ဂဝေသတိ တံ တဠာကံ, န ဒေါသော အမတန္တဠေ.

එලෙසම කෙලෙස් කිලුට සෝදා හරින අමෘත විල (නිවන) තිබියදීත් යමෙක් එය සොයා නොයයි නම්, එය අමෘත විලේ වරදක් නොවේ.

‘‘ယထာ အရီဟိ ပရိရုဒ္ဓေါ, ဝိဇ္ဇန္တေ ဂမနမ္ပထေ;

န ပလာယတိ သော ပုရိသော, န ဒေါသော အဉ္ဇသဿ သော.

යම් සේ සතුරන් විසින් වට කරන ලද මිනිසෙකුට පලා යාමට මාවතක් තිබියදී ඔහු පලා නොයයි නම්, එය ඒ මාවතේ වරදක් නොවේ.

‘‘ဧဝံ ကိလေသပရိရုဒ္ဓေါ, ဝိဇ္ဇမာနေ သိဝေ ပထေ;

န ဂဝေသတိ တံ မဂ္ဂံ, န ဒေါသော သိဝမဉ္ဇသေ.

එලෙසම කෙලෙස්වලින් වට වූ මිනිසෙකුට ශාන්ත මාවත (නිවන) තිබියදීත් ඔහු එය නොසොයයි නම්, එය ඒ ශාන්ත මාවතේ වරදක් නොවේ.

‘‘ယထာပိ ဗျာဓိတော ပုရိသော, ဝိဇ္ဇမာနေ တိကိစ္ဆကေ;

န တိကိစ္ဆာပေတိ တံ ဗျာဓိံ, န ဒေါသော သော တိကိစ္ဆကေ.

යම් සේ රෝගී වූ මිනිසෙකු වෛද්‍යවරයෙකු සිටියදීත් ඒ රෝගයට ප්‍රතිකාර නොගන්නේ නම්, එය ඒ වෛද්‍යවරයාගේ වරදක් නොවේ.

‘‘ဧဝံ ကိလေသဗျာဓီဟိ, ဒုက္ခိတော ပရိပီဠိတော;

န ဂဝေသတိ တံ အာစရိယံ, န ဒေါသော သော ဝိနာယကေ’’တိ.

එලෙසම කෙලෙස් රෝගයෙන් පීඩා විඳින තැනැත්තා ශාස්තෘවරයෙකු සිටියදීත් උන්වහන්සේව නොසොයයි නම්, එය ඒ මාර්ගෝපදේශකයාගේ වරදක් නොවේ.

အပရမ္ပိ စိန္တေသိ – ‘‘ယထာ မဏ္ဍနကဇာတိကော ပုရိသော ကဏ္ဌေ အာသတ္တံ ကုဏပံ ဆဍ္ဍေတွာ သုခံ ဂစ္ဆေယျ, ဧဝံ မယာပိ ဣမံ ပူတိကာယံ ဆဍ္ဍေတွာ အနပေက္ခေန နိဗ္ဗာနနဂရံ ပဝိသိတဗ္ဗံ. ယထာ စ နရနာရိယော ဥက္ကာရဘူမိယံ ဥစ္စာရပဿာဝံ ကတွာ န တံ ဥစ္ဆင်္ဂေန ဝါ အာဒါယ, ဒုဿန္တေန ဝါ ဝေဌေတွာ ဂစ္ဆန္တိ, ဇိဂုစ္ဆမာနာ ပန အနပေက္ခာဝ, ဆဍ္ဍေတွာ ဂစ္ဆန္တိ, ဧဝံ မယာပိ ဣမံ ပူတိကာယံ အနပေက္ခေန ဆဍ္ဍေတွာ အမတနိဗ္ဗာနနဂရံ ပဝိသိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ယထာ စ နာဝိကာ နာမ ဇဇ္ဇရံ နာဝံ အနပေက္ခာဝ ဆဍ္ဍေတွာ ဂစ္ဆန္တိ, ဧဝံ အဟမ္ပိ ဣမံ နဝဟိ ဝဏမုခေဟိ ပဂ္ဃရန္တံ ကာယံ ဆဍ္ဍေတွာ အနပေက္ခော နိဗ္ဗာနပုရံ ပဝိသိဿာမိ. ယထာ စ ပုရိသော နာနာရတနာနိ အာဒါယ စောရေဟိ သဒ္ဓိံ မဂ္ဂံ ဂစ္ဆန္တော အတ္တနော ရတနနာသဘယေန တေ ဆဍ္ဍေတွာ ခေမံ မဂ္ဂံ ဂဏှာတိ, ဧဝံ အယမ္ပိ ကရဇကာယော ရတနဝိလောပကစောရသဒိသော. သစာဟံ ဧတ္ထ တဏှံ ကရိဿာမိ, အရိယမဂ္ဂကုသလဓမ္မရတနံ မေ နဿိဿတိ, တသ္မာ မယာ ဣမံ စောရသဒိသံ ကာယံ ဆဍ္ဍေတွာ အမတမဟာနိဗ္ဗာနနဂရံ ပဝိသိတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. တေန ဝုတ္တံ –

තවදුරටත් උන්වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක: 'යම් සේ සැරසීමට කැමති මිනිසෙකු තම ගෙලෙහි බැඳ ඇති කුණුපයක් ඉවත් කර සුවසේ යන්නේද, එලෙසම මා විසින්ද මෙම පූතිකාය බැහැර කර කිසිදු අපේක්ෂාවකින් තොරව නිවන් පුරයට පිවිසිය යුතුය. යම් සේ ස්ත්‍රීහු හෝ පුරුෂයෝ වැසිකිළියකදී මළමුත්‍ර පහ කර, පිළිකුල නිසා කිසිදු අපේක්ෂාවකින් තොරව ඒවා අත්හැර යන්නාහුද, එලෙසම මා විසින්ද මෙම පූතිකාය අත්හැර අමෘත මහා නිර්වාණ පුරයට පිවිසීම සුදුසුය. යම් සේ නැවියෝ දිරාපත් වූ නැවක් කෙරෙහි කිසිදු ආශාවකින් තොරව එය අත්හැර යන්නාහුද, එමෙන්ම මමද ද්වාර නවයෙන් කුණු වෑහෙන මෙම කය අත්හැර නිවන් පුරයට පිවිසෙන්නෙමි. යම් සේ නානාවිධ රත්නයන් රැගෙන සොරුන් සමඟ මාර්ගයක ගමන් කරන මිනිසෙකු තම රත්න විනාශ වේ යැයි බියෙන් ඒ සොරුන් හැර දමා ආරක්ෂිත මාවතක යන්නේද, එලෙසම මෙම කයද රත්න කොල්ලකන සොරෙකු බඳුය. ඉදින් මම මෙහි තණ්හාව කරන්නෙම් නම් මගේ ආර්ය මාර්ගයට අයත් කුසල ධර්ම රත්නයන් විනාශ වනු ඇත. එබැවින් මා විසින් මේ සොරෙකු බඳු කය අත්හැර අමෘත මහා නිර්වාණ පුරයට පිවිසීම සුදුසුය' කියායි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘ယထာပိ [Pg.7] ကုဏပံ ပုရိသော, ကဏ္ဌေ ဗဒ္ဓံ ဇိဂုစ္ဆိယ;

မောစယိတွာန ဂစ္ဆေယျ, သုခီ သေရီ သယံဝသီ.

යම් සේ මිනිසෙකු තම ගෙලෙහි බැඳි පිළිකුල් සහගත කුණුපය ලිහා දමා, සැහැල්ලුවෙන් හා නිදහස්ව තමන් රිසි පරිදි යන්නේද,

‘‘တထေဝိမံ ပူတိကာယံ, နာနာကုဏပသဉ္စယံ;

ဆဍ္ဍယိတွာန ဂစ္ဆေယျံ, အနပေက္ခော အနတ္ထိကော.

එලෙසම නානාවිධ කුණුපයන්ගෙන් පිරුණු මේ පූතිකාය කෙරෙහි කිසිදු ආශාවකින් හෝ වුවමනාවකින් තොරව බැහැර කර මම (නිවන කරා) යන්නෙමි.

‘‘ယထာ ဥစ္စာရဋ္ဌာနမှိ, ကရီသံ နရနာရိယော;

ဆဍ္ဍယိတွာန ဂစ္ဆန္တိ, အနပေက္ခာ အနတ္ထိကာ.

ස්ත්‍රී පුරුෂයන් වැසිකිළියෙහි මළ පහ කර, ඒවා කෙරෙහි කිසිදු ආලයක් හෝ වුවමනාවක් නැතිව අත්හැර දමා යන්නාක් මෙන්,

‘‘ဧဝမေဝါဟံ ဣမံ ကာယံ, နာနာကုဏပပူရိတံ;

ဆဍ္ဍယိတွာန ဂစ္ဆိဿံ, ဝစ္စံ ကတွာ ယထာ ကုဋိံ.

එලෙසම මමද නානාවිධ කුණුපයන්ගෙන් පිරුණු මේ කය, වැසිකිළියක් අත්හැර දමා යන්නාක් මෙන් අත්හැර (නිවන කරා) යන්නෙමි.

‘‘ယထာပိ ဇဇ္ဇရံ နာဝံ, ပလုဂ္ဂံ ဥဒဂါဟိနိံ;

သာမီ ဆဍ္ဍေတွာ ဂစ္ဆန္တိ, အနပေက္ခာ အနတ္ထိကာ.

යම් සේ දිරා ගිය, ජලය පිරී ගිය, සිදුරු සහිත නෞකාවක් (බෝට්ටුවක්) එහි හිමිකරුවන් කිසිදු ඇල්මක් හෝ ප්‍රයෝජනයක් නොමැතිව අතහැර යන්නාහු ද,

‘‘ဧဝမေဝါဟံ ဣမံ ကာယံ, နဝစ္ဆိဒ္ဒံ ဓုဝဿဝံ;

ဆဍ္ဍယိတွာန ဂစ္ဆိဿံ, ဇိဏ္ဏနာဝံဝ သာမိကာ.

එපරිද්දෙන්ම, නිරන්තරයෙන් අපවිත්‍ර දෑ වැගිරෙන්නා වූ, සිදුරු නවයකින් යුක්ත වූ මෙම ශරීරය, දිරා ගිය නෞකාවක් අතහැර යන හිමිකරුවන් මෙන් මම ද අතහැර (නිවන කරා) යන්නෙමි.

‘‘ယထာပိ ပုရိသော စောရေဟိ, ဂစ္ဆန္တော ဘဏ္ဍမာဒိယ;

ဘဏ္ဍစ္ဆေဒဘယံ ဒိသွာ, ဆဍ္ဍယိတွာန ဂစ္ဆတိ.

යම් පුරුෂයෙක් ධනය ද රැගෙන සොරුන් සමඟ මාර්ගයක යන්නේ නම්, එම ධනය පැහැර ගනු ඇතැයි යන බිය දැක, සොරුන් අතහැර යන්නේ යම් සේ ද,

‘‘ဧဝမေဝ အယံ ကာယော, မဟာစောရသမော ဝိယ;

ပဟာယိမံ ဂမိဿာမိ, ကုသလစ္ဆေဒနာ ဘယာ’’တိ.

එමෙන්ම මහා සොරෙකු බඳු වූ මෙම ශරීරය නිසා මාගේ කුසල් විනාශ වේ යැයි බියෙන් යුතුව, මෙය අතහැර මම (නිවන කරා) යන්නෙමි.

ဧဝံ သုမေဓပဏ္ဍိတော နာနာဝိဓာဟိ ဥပမာဟိ ဣမံ နေက္ခမ္မူပသံဟိတံ အတ္ထံ စိန္တေတွာ သကနိဝေသနေ အပရိမိတဘောဂက္ခန္ဓံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ကပဏဒ္ဓိကာဒီနံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ မဟာဒါနံ ဒတွာ ဝတ္ထုကာမေ စ ကိလေသကာမေ စ ပဟာယ အမရနဂရတော နိက္ခမိတွာ ဧကကောဝ ဟိမဝန္တေ ဓမ္မိကံ နာမ ပဗ္ဗတံ နိဿာယ အဿမံ ကတွာ တတ္ထ ပဏ္ဏသာလဉ္စ စင်္ကမဉ္စ မာပေတွာ ပဉ္စဟိ နီဝရဏဒေါသေဟိ ဝဇ္ဇိတံ ‘‘ဧဝံ သမာဟိတေ စိတ္တေ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တေဟိ အဋ္ဌဟိ ကာရဏဂုဏေဟိ သမုပေတံ အဘိညာသင်္ခါတံ ဗလံ အာဟရိတုံ တသ္မိံ အဿမပဒေ နဝဒေါသသမန္နာဂတံ သာဋကံ ပဇဟိတွာ, ဒွါဒသဂုဏသမန္နာဂတံ ဝါကစီရံ နိဝါသေတွာ, ဣသိပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိ. ဧဝံ ပဗ္ဗဇိတော အဋ္ဌဒေါသသမာကိဏ္ဏံ တံ ပဏ္ဏသာလံ ပဟာယ ဒသဂုဏသမန္နာဂတံ ရုက္ခမူလံ ဥပဂန္တွာ သဗ္ဗံ ဓညဝိကတိံ ပဟာယ ပဝတ္တဖလဘောဇနော ဟုတွာ နိသဇ္ဇဋ္ဌာနစင်္ကမနဝသေနေဝ [Pg.8] ပဓာနံ ပဒဟန္တော သတ္တာဟဗ္ဘန္တရေယေဝ အဋ္ဌန္နံ သမာပတ္တီနံ ပဉ္စန္နဉ္စ အဘိညာနံ လာဘီ အဟောသိ. ဧဝံ တံ ယထာပတ္ထိတံ အဘိညာဗလံ ပါပုဏိ. တေန ဝုတ္တံ –

මෙසේ සුමේධ පණ්ඩිතයන් වහන්සේ විවිධ උපමාවන්ගෙන් යුක්තව නෙක්ඛම්මයට අදාළ මෙම කරුණු කල්පනා කර, තමන් සතු අපිරිමිත ධන සම්භාරය ඉහත දැක්වූ පරිදි දිළිඳු මඟීන්ට හා යාචකයින්ට දන් දී, වස්තු කාමයන් හා ක්ලේශ කාමයන් අතහැර අමරවතී නුවරින් නික්ම ගියහ. උන්වහන්සේ හුදකලාවම හිමාලයට වැඩම කර ධම්මික නම් පර්වතය ඇසුරු කොට අසපුවක් සාදා, එහි පන්සලක් සහ සක්මන් මළුවක් මවා ගත්හ. පංච නීවරණ දෝෂයන්ගෙන් දුරු වූ, "සමාහිත සිතින් යුක්තව" යනාදි ක්‍රමයෙන් දේශනා කරන ලද කරුණු අටකින් යුක්ත වූ අභිඥා සංඛ්‍යාත බලය ලබා ගැනීම පිණිස, එම අසපුවේ දී දෝෂ නවයකින් යුත් වස්ත්‍ර අතහැර ගුණ දොළසකින් යුක්ත වල්කල (ගස් පොතු) සිවුරු හැඳ ඍෂි ප්‍රව්‍රජ්‍යාවෙන් පැවිදි වූහ. මෙසේ පැවිදි වී දෝෂ අටකින් යුත් පන්සල අතහැර ගුණ දසයකින් යුත් රුක්මුලට පැමිණ, සියලු ධාන්‍ය වර්ග අතහැර ඉබේ වැටෙන පලතුරු පමණක් වළඳමින් හිඳීමෙන්, සිටීමෙන් හා සක්මනෙන් වීර්යය වඩමින් සත් දිනක් ඇතුළත අෂ්ට සමාපත්ති හා පංච අභිඥාවන් ලැබූහ. මෙසේ උන්වහන්සේ තමන් පැතූ පරිදි අභිඥා බලය ලබා ගත්හ. ඒ පිළිබඳව මෙසේ කියන ලදී:

‘‘ဧဝါဟံ စိန္တယိတွာန, နေကကောဋိသတံ ဓနံ;

နာထာနာထာနံ ဒတွာန, ဟိမဝန္တမုပါဂမိံ.

මම මෙසේ සිතා කෝටි සිය ගණනක් වූ ධනය සරණක් ඇති නැති සැමට බෙදා දී හිමාලයට පැමිණියෙමි.

‘‘ဟိမဝန္တဿာဝိဒူရေ, ဓမ္မိကော နာမ ပဗ္ဗတော;

အဿမော သုကတော မယှံ, ပဏ္ဏသာလာ သုမာပိတာ.

හිමාලය අසලම ධම්මික නම් පර්වතයෙහි මා උදෙසා මැනවින් නිම කළ අසපුවක් හා මවන ලද පන්සලක් විය.

‘‘စင်္ကမံ တတ္ထ မာပေသိံ, ပဉ္စဒေါသဝိဝဇ္ဇိတံ;

အဋ္ဌဂုဏသမုပေတံ, အဘိညာဗလမာဟရိံ.

එහි පංච දෝෂයන්ගෙන් තොර සක්මන් මළුවක් මවා ගත්තෙමි. එහි අට වැදෑරුම් ගුණයෙන් යුක්තව අභිඥා බලය ලබා ගත්තෙමි.

‘‘သာဋကံ ပဇဟိံ တတ္ထ, နဝဒေါသမုပါဂတံ;

ဝါကစီရံ နိဝါသေသိံ, ဒွါဒသဂုဏမုပါဂတံ.

එහිදී මම නව වැදෑරුම් දෝෂ සහිත වස්ත්‍රය අතහැර, දොළොස් වැදෑරුම් ගුණයෙන් යුත් වල්කල සිවුර හැඳගත්තෙමි.

‘‘အဋ္ဌဒေါသသမာကိဏ္ဏံ, ပဇဟိံ ပဏ္ဏသာလကံ;

ဥပါဂမိံ ရုက္ခမူလံ, ဂုဏေ ဒသဟုပါဂတံ.

අට වැදෑරුම් දෝෂ සහිත පන්සල (කොළ සෙවිලි කළ පැල) අතහැර, දස වැදෑරුම් ගුණයෙන් යුත් රුක්මුලට පැමිණියෙමි.

‘‘ဝါပိတံ ရောပိတံ ဓညံ, ပဇဟိံ နိရဝသေသတော;

အနေကဂုဏသမ္ပန္နံ, ပဝတ္တဖလမာဒိယိံ.

වැපිරූ හා රෝපණය කළ සියලු ධාන්‍ය වර්ග සම්පූර්ණයෙන්ම අතහැර දමා, බොහෝ ගුණ සහිත ඉබේ වැටෙන පලතුරු ආහාරයට ගත්තෙමි.

‘‘တတ္ထပ္ပဓာနံ ပဒဟိံ, နိသဇ္ဇဋ္ဌာနစင်္ကမေ;

အဗ္ဘန္တရမှိ သတ္တာဟေ, အဘိညာဗလ ပါပုဏိ’’န္တိ.

එහිදී හිඳීම, සිටීම හා සක්මන් කිරීම යන ඉරියව්වලින් යුතුව වීර්යය වඩා, සතියක් ඇතුළත අභිඥා බලය ලබා ගත්තෙමි.

တတ္ထ ‘‘အဿမော သုကတော မယှံ, ပဏ္ဏသာလာ သုမာပိတာ’’တိ ဣမာယ ပန ပါဠိယာ သုမေဓပဏ္ဍိတေန အဿမပဏ္ဏသာလစင်္ကမာ သဟတ္ထာ မာပိတာ ဝိယ ဝုတ္တာ. အယံ ပနေတ္ထ အတ္ထော – မဟာသတ္တဉှိ ‘‘ဟိမဝန္တံ အဇ္ဈောဂါဟေတွာ အဇ္ဇ ဓမ္မိကပဗ္ဗတံ ပဝိသိဿတီ’’တိ ဒိသွာ သက္ကော ဝိဿကမ္မဒေဝပုတ္တံ အာမန္တေသိ – ‘‘တာတ, အယံ သုမေဓပဏ္ဍိတော ‘ပဗ္ဗဇိဿာမီ’တိ နိက္ခန္တော, ဧတဿ ဝသနဋ္ဌာနံ မာပေဟီ’’တိ. သော တဿ ဝစနံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ရမဏီယံ အဿမံ, သုဂုတ္တံ ပဏ္ဏသာလံ, မနောရမံ စင်္ကမဉ္စ မာပေသိ. ဘဂဝါ ပန တဒါ အတ္တနော ပုညာနုဘာဝေန နိပ္ဖန္နံ တံ အဿမပဒံ သန္ဓာယ ‘‘သာရိပုတ္တ, တသ္မိံ ဓမ္မိကပဗ္ဗတေ –

එහි "මාගේ අසපුව මැනවින් නිම කරන ලදී, පන්සල මවන ලදී" යන පාඨයෙන් සුමේධ පණ්ඩිතයන් තමන් විසින්ම අතින් මේවා මැවූ බවක් පෙනේ. මෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: මහා බෝසතාණන් වහන්සේ "හිමාලයට වැදී අද ධම්මික පර්වතයට ඇතුළු වනු ඇතැයි" දැක ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා විශ්වකර්ම දිව්‍ය පුත්‍රයා කැඳවා, "පින්වත, මෙම සුමේධ පණ්ඩිතයන් 'පැවිදි වන්නෙමි' කියා නික්ම ආවේය, මොහුට වාසස්ථානයක් මවන්න" යැයි පැවසීය. ඔහු ඒ වචනය පිළිගෙන රමණීය අසපුවක් ද, මැනවින් ආරක්ෂිත පන්සලක් ද, මනෝරම්‍ය සක්මන් මළුවක් ද මැවීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එවකට තමන්ගේම පිනේ මහිමයෙන් නිපන් එම අසපුව අරභයා, "සාරිපුත්තය, එම ධම්මික පර්වතයෙහි -"

‘‘အဿမော [Pg.9] သုကတော မယှံ, ပဏ္ဏသာလာ သုမာပိတာ;

စင်္ကမံ တတ္ထ မာပေသိံ, ပဉ္စဒေါသဝိဝဇ္ဇိတ’’’န္တိ. –

"මා වෙනුවෙන් මැනවින් නිම කළ අසපුවක් ද, මවන ලද පන්සලක් ද විය. පංච දෝෂයන්ගෙන් තොර සක්මන් මළුවක් ද එහි මැවුණේය" යනුවෙන් පිළිතුරු දුන්හ.

အာဟ. တတ္ထ သုကတော မယှန္တိ သုဋ္ဌု ကတော မယာ. ပဏ္ဏသာလာ သုမာပိတာတိ ပဏ္ဏစ္ဆဒနသာလာပိ မေ သုမာပိတာ အဟောသိ.

එහි "සුකතෝ මය්හං" යනු මා විසින් මැනවින් කරන ලද්දක් යන්නයි. "පණ්ණසාලා සුමාපිතා" යනු කොළ සෙවිලි කළ සාලාව ද මා උදෙසා මැනවින් මවන ලද්දක් විය යන්නයි.

ပဉ္စဒေါသဝိဝဇ္ဇိတန္တိ ပဉ္စိမေ စင်္ကမဒေါသာ နာမ ထဒ္ဓဝိသမတာ, အန္တောရုက္ခတာ, ဂဟနစ္ဆန္နတာ, အတိသမ္ဗာဓတာ, အတိဝိသာလတာတိ. ထဒ္ဓဝိသမဘူမိဘာဂသ္မိဉှိ စင်္ကမေ စင်္ကမန္တဿ ပါဒါ ရုဇ္ဇန္တိ, ဖောဋာ ဥဋ္ဌဟန္တိ, စိတ္တံ ဧကဂ္ဂတံ န လဘတိ, ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝိပဇ္ဇတိ. မုဒုသမတလေ ပန ဖာသုဝိဟာရံ အာဂမ္မ ကမ္မဋ္ဌာနံ သမ္ပဇ္ဇတိ. တသ္မာ ထဒ္ဓဝိသမဘူမိဘာဂတာ ဧကော ဒေါသောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. စင်္ကမဿ အန္တော ဝါ မဇ္ဈေ ဝါ ကောဋိယံ ဝါ ရုက္ခေ သတိ ပမာဒမာဂမ္မ စင်္ကမန္တဿ နလာဋံ ဝါ သီသံ ဝါ ပဋိဟညတီတိ အန္တောရုက္ခတာ ဒုတိယော ဒေါသော. တိဏလတာဒိဂဟနစ္ဆန္နေ စင်္ကမေ စင်္ကမန္တော အန္ဓကာရဝေလာယံ ဥရဂါဒိကေ ပါဏေ အက္ကမိတွာ ဝါ မာရေတိ, တေဟိ ဝါ ဒဋ္ဌော ဒုက္ခံ အာပဇ္ဇတီတိ ဂဟနစ္ဆန္နတာ တတိယော ဒေါသော. အတိသမ္ဗာဓေ စင်္ကမေ ဝိတ္ထာရတော ရတနိကေ ဝါ အဍ္ဎရတနိကေ ဝါ စင်္ကမန္တဿ ပရိစ္ဆေဒေ ပက္ခလိတွာ နခါပိ အင်္ဂုလိယောပိ ဘိဇ္ဇန္တီတိ အတိသမ္ဗာဓတာ စတုတ္ထော ဒေါသော. အတိဝိသာလေ စင်္ကမေ စင်္ကမန္တဿ စိတ္တံ ဝိဓာဝတိ, ဧကဂ္ဂတံ န လဘတီတိ အတိဝိသာလတာ ပဉ္စမော ဒေါသော. ပုထုလတော ပန ဒိယဍ္ဎရတနံ ဒွီသု ပဿေသု ရတနမတ္တံ အနုစင်္ကမံ ဒီဃတော သဋ္ဌိဟတ္ထံ မုဒုတလံ သမဝိပ္ပကိဏ္ဏဝါလုကံ စင်္ကမံ ဝဋ္ဋတိ စေတိယဂိရိမှိ ဒီပပ္ပသာဒကမဟာမဟိန္ဒတ္ထေရဿ စင်္ကမံ ဝိယ, တာဒိသံ တံ အဟောသိ. တေနာဟ – ‘‘စင်္ကမံ တတ္ထ မာပေသိံ, ပဉ္စဒေါသဝိဝဇ္ဇိတ’’န္တိ.

"පඤ්චදෝසවිවජ්ජිතං" යන්නෙහි සක්මන් මළුවක දෝෂ පහ මෙසේයි: තද බව හා අසමාන බව, මළුව ඇතුළත ගස් තිබීම, පඳුරු හා තෘණවලින් වැසී තිබීම, ඉතා පටු බව සහ ඉතා පළල් බව යනාදියයි. තද හා රළු බිමක සක්මන් කරන්නාගේ පාද රිදෙයි, බිබිලි මතුවෙයි, සිත එකඟ නොවේ, කර්මස්ථානය පිරිහෙයි. මෘදු සමබර බිමක සුවපහසුව නිසා කර්මස්ථානය දියුණු වෙයි. එබැවින් තද හා රළු බිම පළමු දෝෂයයි. සක්මන් මළුව කෙළවරක හෝ මැදක ගසක් තිබුණහොත්, ප්‍රමාද වී සක්මන් කරන්නාගේ නළල හෝ හිස වදියි. එබැවින් ඇතුළත ගස් තිබීම දෙවන දෝෂයයි. තෘණ හා ලතාවලින් වැසුණු මළුවක අඳුරේ සක්මන් කරන්නෙකුට සර්පයින් වැනි සතුන් පෑගී උන් මැරෙන්නට හෝ සතුන් දෂ්ට කර දුකට පත්වන්නට ඉඩ ඇත. එබැවින් ඝන පඳුරුවලින් වැසී තිබීම තෙවන දෝෂයයි. එක් රියනක් හෝ අඩ රියනක් තරම් ඉතා පටු සක්මන් මළුවක සක්මන් කරන්නාගේ නියපොතු හෝ ඇඟිලි වැදී තුවාල විය හැක. එබැවින් ඉතා පටු බව සිව්වන දෝෂයයි. ඉතා පළල් සක්මන් මළුවක සක්මන් කරන්නාගේ සිත විකෘති වී එකඟතාවය නොලැබෙයි. එබැවින් ඉතා පළල් බව පස්වන දෝෂයයි. පළලින් රියන් එකහමාරක් ද, දෙපස රියන බැගින් වූ ඉඩක් ද, දිගින් රියන් හැටක් ද වූ, මෘදු තලයක වැලි අතුරා ඇති සක්මන් මළුවක් සුදුසුය. චේතියගිරියෙහි දීපප්‍රසාදක මහා මහින්ද හිමියන්ගේ සක්මන් මළුව බඳු එවැනි මළුවක් (සුමේධ තාපසයාට) විය. ඒ නිසා "පංච දෝෂයෙන් තොර සක්මන් මළුවක් එහි මැව්වෙමි" යි වදාළහ.

အဋ္ဌဂုဏသမုပေတန္တိ အဋ္ဌဟိ သမဏသုခေဟိ ဥပေတံ. အဋ္ဌိမာနိ သမဏသုခါနိ နာမ ဓနဓညပရိဂ္ဂဟာဘာဝေါ, အနဝဇ္ဇပိဏ္ဍပါတပရိယေသနဘာဝေါ, နိဗ္ဗုတပိဏ္ဍပါတဘုဉ္ဇနဘာဝေါ, ရဋ္ဌံ ပီဠေတွာ ဓနသာရံ ဝါ သီသကဟာပဏာဒီနိ ဝါ ဂဏှန္တေသု ရာဇကုလေသု ရဋ္ဌပီဠနကိလေသာဘာဝေါ, ဥပကရဏေသု နိစ္ဆန္ဒရာဂဘာဝေါ, စောရဝိလောပေ နိဗ္ဘယဘာဝေါ, ရာဇရာဇမဟာမတ္တေဟိ အသံသဋ္ဌဘာဝေါ, စတူသု ဒိသာသု အပ္ပဋိဟတဘာဝေါတိ[Pg.10]. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘ယထာ တသ္မိံ အဿမေ ဝသန္တေန သက္ကာ ဟောန္တိ ဣမာနိ အဋ္ဌ သုခါနိ ဝိန္ဒိတုံ, ဧဝံ အဋ္ဌဂုဏသမုပေတံ တံ အဿမံ မာပေသိ’’န္တိ.

"අට්ඨගුණසමුපේතං" යනු අට වැදෑරුම් මහණ සුවයෙන් යුක්ත බවයි. ඒ අට වැදෑරුම් මහණ සුවයන් නම්: ධන ධාන්‍ය රැස් නොකිරීම, නිවැරදි ලෙස පිණ්ඩපාතය සෙවීම, ශාන්තව පිණ්ඩපාතය වැළඳීම, රජවරුන් රට වැසියන් පෙළා ධනය හෝ කහවනු එකතු කරන විට එම පීඩාවන්ගෙන් නිදහස් වීම, පරිෂ්කාර කෙරෙහි තෘෂ්ණාවක් නොමැති වීම, සොරුන්ගෙන් බියක් නොමැති වීම, රජ මැති ඇමතියන් සමඟ සම්බන්ධතා නොමැති වීම සහ සතර දිශාවෙහිම බාධාවකින් තොරව හැසිරීමේ හැකියාවයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ "එම අසපුවෙහි වසන්නෙකුට මෙම අට වැදෑරුම් සුවයන් විඳිය හැකි පරිදි, එවැනි අට වැදෑරුම් ගුණයෙන් යුත් අසපුවක් මවන ලදී" යන්නයි.

အဘိညာဗလမာဟရိန္တိ ပစ္ဆာ တသ္မိံ အဿမေ ဝသန္တော ကသိဏပရိကမ္မံ ကတွာ အဘိညာနဉ္စ သမာပတ္တီနဉ္စ ဥပ္ပာဒနတ္ထာယ အနိစ္စတော စ ဒုက္ခတော စ ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ ထာမပ္ပတ္တံ ဝိပဿနာဗလံ အာဟရိံ. ယထာ တသ္မိံ ဝသန္တော တံ ဗလံ အာဟရိတုံ သက္ကောမိ, ဧဝံ တံ အဿမံ အဘိညတ္ထာယ ဝိပဿနာဗလဿ အနုစ္ဆဝိကံ ကတွာ မာပေသိန္တိ အတ္ထော.

"අභිඤ්ඤාබලමාහරිං" යනු පසුව එම අසපුවෙහි වාසය කරමින් කසිණ පරිකර්ම කොට, අභිඥා හා සමාපත්ති උපදවා ගැනීම පිණිස අනිත්‍ය වශයෙන් හා දුක්ඛ වශයෙන් විදර්ශනා වඩා, මුදුන්පත් වූ විදර්ශනා බලය ලබා ගත්තෙමි යන්නයි. එම අසපුවෙහි වසමින් යම් සේ එම බලය ලබා ගැනීමට මම සමත් වෙම් ද, එසේ එම අසපුව අභිඥා පිණිස ද විදර්ශනා බලයට අනුරූප වන පරිදි ද මවා වදාළ සේක යනු මෙහි අර්ථයයි.

သာဋကံ ပဇဟိံ တတ္ထ, နဝဒေါသမုပါဂတန္တိ ဧတ္ထာယံ အနုပုဗ္ဗိကထာ. တဒါ ကိရ ကုဋိလေဏစင်္ကမာဒိပဋိမဏ္ဍိတံ ပုပ္ဖူပဂဖလူပဂရုက္ခသဉ္ဆန္နံ ရမဏီယံ မဓုရသလိလာသယံ အပဂတဝါဠမိဂဘိံသနကသကုဏံ ပဝိဝေကက္ခမံ အဿမံ မာပေတွာ အလင်္ကတစင်္ကမဿ ဥဘောသု အန္တေသု အာလမ္ဗနဖလကံ သံဝိဓာယ နိသီဒနတ္ထာယ စင်္ကမဝေမဇ္ဈေ သမတလံ မုဂ္ဂဝဏ္ဏသိလံ မာပေတွာ အန္တော ပဏ္ဏသာလာယ ဇဋာမဏ္ဍလဝါကစီရတိဒဏ္ဍကုဏ္ဍိကာဒိကေ တာပသပရိက္ခာရေ မဏ္ဍပေ ပါနီယဃဋပါနီယသင်္ခပါနီယသရာဝါနိ, အဂ္ဂိသာလာယံ အင်္ဂါရကပလ္လဒါရုအာဒီနီတိ ဧဝံ ယံ ယံ ပဗ္ဗဇိတာနံ ဥပကာရာယ သံဝတ္တတိ, တံ သဗ္ဗံ မာပေတွာ ပဏ္ဏသာလာယ ဘိတ္တိယံ – ‘‘ယေ ကေစိ ပဗ္ဗဇိတုကာမာ ဣမေ ပရိက္ခာရေ ဂဟေတွာ ပဗ္ဗဇန္တူ’’တိ အက္ခရာနိ ဆိန္ဒိတွာ ဒေဝလောကမေဝ ဂတေ ဝိဿကမ္မဒေဝပုတ္တေ သုမေဓပဏ္ဍိတော ဟိမဝန္တပါဒေ ဂိရိကန္ဒရာနုသာရေန အတ္တနော နိဝါသာနုရူပံ ဖာသုကဋ္ဌာနံ ဩလောကေန္တော နဒီနိဝတ္တနေ ဝိဿကမ္မနိမ္မိတံ သက္ကဒတ္တိယံ ရမဏီယံ အဿမံ ဒိသွာ စင်္ကမနကောဋိံ ဂန္တွာ ပဒဝဠဉ္ဇံ အပဿန္တော ‘‘ဓုဝံ ပဗ္ဗဇိတာ ဓုရဂါမေ ဘိက္ခံ ပရိယေသိတွာ ကိလန္တရူပါ အာဂန္တွာ ပဏ္ဏသာလံ ပဝိသိတွာ နိသိန္နာ ဘဝိဿန္တီ’’တိ စိန္တေတွာ ထောကံ အာဂမေတွာ ‘‘အတိဝိယ စိရာယန္တိ, ဇာနိဿာမီ’’တိ ပဏ္ဏသာလဒွါရံ ဝိဝရိတွာ အန္တော ပဝိသိတွာ ဣတော စိတော စ ဩလောကေန္တော မဟာဘိတ္တိယံ အက္ခရာနိ ဝါစေတွာ ‘‘မယှံ ကပ္ပိယပရိက္ခာရာ ဧတေ, ဣမေ ဂဟေတွာ ပဗ္ဗဇိဿာမီ’’တိ အတ္တနာ နိဝတ္ထပါရုတံ သာဋကယုဂံ ပဇဟိ. တေနာဟ ‘‘သာဋကံ ပဇဟိံ တတ္ထာ’’တိ. ဧဝံ ပဝိဋ္ဌော အဟံ, သာရိပုတ္တ, တဿံ ပဏ္ဏသာလာယံ သာဋကံ ပဇဟိံ.

"එහි දී නව වැදෑරුම් දෝෂයන්ගෙන් යුක්ත වූ වස්ත්‍රය අත්හළෙමි" යන්නෙහි අනුපිළිවෙල කථාව මෙසේය: එකල වංගු සහිත සක්මන් මළුවලින් අලංකාර වූ, මල් හා පලතුරු සහිත වෘක්ෂයන්ගෙන් වැසුණු, රමණීය වූ, මිහිරි පැන් පිරුණු විල් ඇති, බියකරු වන මෘගයන්ගෙන් හා පක්ෂීන්ගෙන් තොර වූ, විවේකයට සුදුසු අසපුවක් මවා, සරසන ලද සක්මන් මළුවේ දෙකෙළවරෙහි ඇලපත පිහිටුවා, හිඳගනු පිණිස සක්මන් මළුව මැද සමතලා වූ මුං පියලි පැහැති ගල් පුවරුවක් මවා, පන්සල ඇතුළත ජටා මණ්ඩලය, වක්කල, තිදණ්ඩ, කෙණ්ඩිය ආදී තාපස පිරිකර ද, මණ්ඩපයෙහි පැන් කළ, පැන් සක් හා පැන් තැටි ද, ගිනි හලෙහි ගිනි කබල් හා දර ආදිය ද යන මෙසේ පැවිද්දන්ට උපකාරී වන යම් යම් උපකරණ ඇද්ද ඒ සියල්ල මවා, පන්සලේ බිත්තියෙහි "පැවිදි වනු කැමති යම් කෙනෙක් වෙත් නම්, මේ පිරිකර ගෙන පැවිදි වෙත්වා" යි අකුරු කොටා විශ්වකර්ම දිව්‍යපුත්‍රයා දිව්‍ය ලෝකයටම ගිය කල්හි, සුමේධ පණ්ඩිතයන් වහන්සේ හිමවත් පර්වත පාමුල ගිරි දුර්ග ඔස්සේ තමන්ට වාසයට සුදුසු පහසු ස්ථානයක් සොයමින් වඩිනා අතර, ගංගා නිම්නයක වූ විශ්වකර්මයන් විසින් මවන ලද සක් දෙවිඳුන් විසින් ප්‍රදානය කළ රමණීය අසපුව දැක, සක්මන් මළුව කෙළවරට ගොස් පිය සටහන් නොදැක, "නිසැකවම පැවිදි වූවෝ ඈත ගම්වල පිඬුසිඟා ගොස් වෙහෙසට පත්ව පැමිණ පන්සලට වැද හිඳිනවා ඇතැයි" සිතා මඳක් රැඳී සිට, "බොහෝ වේලාවක් ප්‍රමාද වෙති, මම බලන්නෙමි" යි පන්සලේ දොර හැර ඇතුළුව එහා මෙහා බලන විට මහා බිත්තියෙහි ලියූ අකුරු කියවා, "මේවා මට සුදුසු පිරිකරය, මේවා ගෙන පැවිදි වන්නෙමි" යි තමන් හැඳ පොරවා සිටි වස්ත්‍ර යුගලය අත්හළහ. එබැවින් "එහි දී වස්ත්‍රය අත්හළෙමි" යි වදාළහ. සාරිපුත්‍රය, මෙසේ ඇතුළු වූ මම එම පන්සලෙහි දී වස්ත්‍රය අත්හළෙමි.

နဝဒေါသမုပါဂတန္တိ [Pg.11] သာဋကံ ပဇဟန္တော နဝ ဒေါသေ ဒိသွာ ပဇဟိန္တိ ဒီပေတိ. တာပသပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတာနဉှိ သာဋကသ္မိံ နဝ ဒေါသာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ. မဟဂ္ဃဘာဝေါ ဧကော ဒေါသော, ပရပဋိဗဒ္ဓတာယ ဥပ္ပဇ္ဇနဘာဝေါ ဧကော, ပရိဘောဂေန လဟုံ ကိလိဿနဘာဝေါ ဧကော, ကိလိဋ္ဌော ဟိ ဓောဝိတဗ္ဗော စ ရဇိတဗ္ဗော စ ဟောတိ, ပရိဘောဂေန ဇီရဏဘာဝေါ ဧကော, ဇိဏ္ဏဿ ဟိ တုန္နံ ဝါ အဂ္ဂဠဒါနံ ဝါ ကာတဗ္ဗံ ဟောတိ, ပုန ပရိယေသနာယ ဒုရဘိသမ္ဘဝဘာဝေါ ဧကော, တာပသပဗ္ဗဇ္ဇာယ အသာရုပ္ပဘာဝေါ ဧကော, ပစ္စတ္ထိကာနံ သာဓာရဏဘာဝေါ ဧကော, ယထာ ဟိ နံ ပစ္စတ္ထိကာ န ဂဏှန္တိ, ဧဝံ ဂေါပေတဗ္ဗော ဟောတိ, ပရိဘုဉ္ဇန္တဿ ဝိဘူသနဋ္ဌာနဘာဝေါ ဧကော, ဂဟေတွာ ဝိစရန္တဿ ခန္ဓဘာရမဟိစ္ဆဘာဝေါ ဧကောတိ.

"නව වැදෑරුම් දෝෂයන්ගෙන් යුක්ත වූ" යනු වස්ත්‍රය අත්හරින කල්හි එහි දෝෂ නවයක් දැක අත්හළ බව දක්වයි. තාපස පැවිද්දෙන් පැවිදි වූවන්ට වස්ත්‍රයෙහි දෝෂ නවයක් පැනනගී: (1) මිල අධික බව එක් දෝෂයකි, (2) අන්‍යයන් මත යැපී ලබාගත යුතු වීම එක් දෝෂයකි, (3) පරිභෝජනය කිරීමෙන් වහා කිළිටි වන බව එක් දෝෂයකි - මන්ද යත් කිළිටි වූ විට සේදිය යුතු හා පිරියම් කළ යුතු බැවිනි, (4) පරිභෝජනයෙන් දිරා යන බව එක් දෝෂයකි - මන්ද යත් දිරා ගිය විට මැසීම හෝ අණ්ඩ දැමීම කළ යුතු බැවිනි, (5) නැවත සොයා ගැනීම දුෂ්කර වීම එක් දෝෂයකි, (6) තාපස පැවිද්දට නුසුදුසු බව එක් දෝෂයකි, (7) සතුරන් හා සාධාරණ වීම (සොරුන් පැහැර ගැනීමට ඉඩ තිබීම) එක් දෝෂයකි - මන්ද යත් සතුරන් එය නොගන්නා පරිදි ආරක්ෂා කළ යුතු බැවිනි, (8) පරිභෝජනය කරන්නාට එය ආභරණයක් බඳු වීම එක් දෝෂයකි, (9) රැගෙන යන විට කර මත බරක් වීම හා තෘෂ්ණාව වැඩි වීම එක් දෝෂයකි.

ဝါကစီရံ နိဝါသေသိန္တိ တဒါဟံ, သာရိပုတ္တ, ဣမေ နဝ ဒေါသေ ဒိသွာ သာဋကံ ပဟာယ ဝါကစီရံ နိဝါသေသိံ, မုဉ္ဇတိဏံ ဟီရံ ဟီရံ ကတွာ ဂန္ထေတွာ ကတံ ဝါကစီရံ နိဝါသနပါရုပနတ္ထာယ အာဒိယိန္တိ အတ္ထော.

"වක්කල හැඳගත්තෙමි" යනු: සාරිපුත්‍රය, එකල මම මේ දෝෂ නවය දැක වස්ත්‍රය හැර දමා වක්කල හැඳගත්තෙමි. මුංජ තණ කෙඳි අතු කොට ගොතා සාදන ලද වක්කල හැඳීම හා පෙරවීම පිණිස ගත්තෙමි යනු අර්ථයයි.

ဒွါဒသ ဂုဏမုပါဂတန္တိ ဒွါဒသဟိ အာနိသံသေဟိ သမန္နာဂတံ. ဝါကစီရသ္မိဉှိ ဒွါဒသ အာနိသံသာ – အပ္ပဂ္ဃံ သုန္ဒရံ ကပ္ပိယန္တိ အယံ တာဝ ဧကော အာနိသံသော, သဟတ္ထာ ကာတုံ သက္ကာတိ အယံ ဒုတိယော, ပရိဘောဂေန သဏိကံ ကိလိဿတိ, ဓောဝိယမာနေပိ ပပဉ္စော နတ္ထီတိ အယံ တတိယော, ပရိဘောဂေန ဇိဏ္ဏေပိ သိဗ္ဗိတဗ္ဗာဘာဝေါ စတုတ္ထော, ပုန ပရိယေသန္တဿ သုခေန ကရဏဘာဝေါ ပဉ္စမော, တာပသပဗ္ဗဇ္ဇာယ သာရုပ္ပဘာဝေါ ဆဋ္ဌော, ပစ္စတ္ထိကာနံ နိရုပဘောဂဘာဝေါ သတ္တမော, ပရိဘုဉ္ဇန္တဿ ဝိဘူသနဋ္ဌာနာဘာဝေါ အဋ္ဌမော, ဓာရဏေ သလ္လဟုကဘာဝေါ နဝမော, စီဝရပစ္စယေ အပ္ပိစ္ဆဘာဝေါ ဒသမော, ဝါကုပ္ပတ္တိယာ ဓမ္မိကအနဝဇ္ဇဘာဝေါ ဧကာဒသမော, ဝါကစီရေ နဋ္ဌေပိ အနပေက္ခဘာဝေါ ဒွါဒသမောတိ.

"ගුණ දොළසකින් යුක්ත වූ" යනු ආනිසංස දොළසකින් යුක්ත වූ යන්නයි. වක්කලයෙහි ආනිසංස දොළස මෙසේය: (1) මිල අඩු බව, යහපත් බව හා තාපසයන්ට සුදුසු බව පළමු ආනිසංසයයි, (2) තමාගේ අතින්ම සාදාගත හැකි වීම දෙවැන්නයි, (3) පරිභෝජනයෙන් හෙමින් කිළිටි වීම හා සේදීමේදී පමා නොවීම තෙවැන්නයි, (4) පරිභෝජනයෙන් දිරා ගියත් මැසීමට අවශ්‍ය නොවීම සතරවැන්නයි, (5) නැවත සොයන්නාට පහසුවෙන් සාදාගත හැකි වීම පස්වැන්නයි, (6) තාපස පැවිද්දට අනුරූප වීම සවැන්නයි, (7) සතුරන්ට ප්‍රයෝජනයක් නොමැති වීම සත්වැන්නයි, (8) පරිභෝජනය කරන්නාට ආභරණයක් නොවීම අටවැන්නයි, (9) දරා සිටීමට සැහැල්ලු වීම නවවැන්නයි, (10) පිරිකර කෙරෙහි අල්පේච්ඡ බව දසවැන්නයි, (11) නියඳවලින් උපදින බැවින් දැහැමි හා නිවැරදි වීම එකොළොස්වැන්නයි, (12) වක්කලය නැති වුවත් ඒ කෙරෙහි ඇල්මක් නොමැති වීම දොළොස්වැන්නයි.

အဋ္ဌဒေါသသမာကိဏ္ဏံ, ပဇဟိံ ပဏ္ဏသာလကန္တိ ကထံ ပဇဟိံ? သော ကိရ ဝရသာဋကယုဂံ ဩမုဉ္စန္တော စီဝရဝံသေ လဂ္ဂိတံ အနောဇပုပ္ဖဒါမသဒိသံ ရတ္တံ ဝါကစီရံ ဂဟေတွာ နိဝါသေတွာ တဿူပရိ အပရံ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏံ ဝါကစီရံ ပရိဒဟိတွာ ပုန္နာဂပုပ္ဖသန္ထရသဒိသံ သခုရံ အဇိနစမ္မံ ဧကံသံ ကတွာ ဇဋာမဏ္ဍလံ [Pg.12] ပဋိမုဉ္စိတွာ စူဠာယ သဒ္ဓိံ နိစ္စလဘာဝကရဏတ္ထံ သာရသူစိံ ပဝေသေတွာ မုတ္တာဇာလသဒိသာယ သိက္ကာယ ပဝါဠဝဏ္ဏံ ကုဏ္ဍိကံ ဩဒဟိတွာ တီသု ဌာနေသု ဝင်္ကံ ကာဇံ အာဒါယ ဧကိဿာ ကာဇကောဋိယာ ကုဏ္ဍိကံ, ဧကိဿာ အင်္ကုသပစ္ဆိတိဒဏ္ဍကာဒီနိ ဩလဂ္ဂေတွာ ခါရိကာဇံ အံသေ ကတွာ ဒက္ခိဏေန ဟတ္ထေန ကတ္တရဒဏ္ဍံ ဂဟေတွာ ပဏ္ဏသာလတော နိက္ခမိတွာ သဋ္ဌိဟတ္ထေ မဟာစင်္ကမေ အပရာပရံ စင်္ကမန္တော အတ္တနော ဝေသံ ဩလောကေတွာ – ‘‘မယှံ မနောရထော မတ္ထကံ ပတ္တော, သောဘတိ ဝတ မေ ပဗ္ဗဇ္ဇာ, ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓါဒီဟိ သဗ္ဗေဟိ ဓီရပုရိသေဟိ ဝဏ္ဏိတာ ထောမိတာ အယံ ပဗ္ဗဇ္ဇာ နာမ, ပဟီနံ မေ ဂိဟိဗန္ဓနံ, နိက္ခန္တောသ္မိ နေက္ခမ္မံ, လဒ္ဓါ မေ ဥတ္တမပဗ္ဗဇ္ဇာ, ကရိဿာမိ သမဏဓမ္မံ, လဘိဿာမိ မဂ္ဂဖလသုခ’’န္တိ ဥဿာဟဇာတော ခါရိကာဇံ ဩတာရေတွာ စင်္ကမဝေမဇ္ဈေ မုဂ္ဂဝဏ္ဏသိလာပဋ္ဋေ သုဝဏ္ဏပဋိမာ ဝိယ နိသိန္နော ဒိဝသဘာဂံ ဝီတိနာမေတွာ သာယနှသမယံ ပဏ္ဏသာလံ ပဝိသိတွာ ဗိဒလမဉ္စကပဿေ ကဋ္ဌတ္ထရိကာယ နိပန္နော သရီရံ ဥတုံ ဂါဟာပေတွာ ဗလဝပစ္စူသေ ပဗုဇ္ဈိတွာ အတ္တနော အာဂမနံ အာဝဇ္ဇေသိ – ‘‘အဟံ ဃရာဝါသေ အာဒီနဝံ ဒိသွာ အမိတဘောဂံ အနန္တယသံ ပဟာယ အရညံ ပဝိသိတွာ နေက္ခမ္မဂဝေသကော ဟုတွာ ပဗ္ဗဇိတော. ဣတော ဒါနိ ပဋ္ဌာယ ပမာဒစာရံ စရိတုံ န ဝဋ္ဋတိ, ပဝိဝေကဉှိ ပဟာယ ဝိစရန္တံ မိစ္ဆာဝိတက္ကမက္ခိကာ ခါဒန္တိ, ဣဒါနိ မယာ ဝိဝေကမနုဗြူဟေတုံ ဝဋ္ဋတိ, အဟဉှိ ဃရာဝါသံ ပလိဗောဓတော ဒိသွာ နိက္ခန္တော, အယဉ္စ မနာပါ ပဏ္ဏသာလာ, ဗေလုဝပက္ကဝဏ္ဏာ ပရိဘဏ္ဍကတာ ဘူမိ, ရဇတဝဏ္ဏာ သေတဘိတ္တိယော, ကပေါတပါဒဝဏ္ဏံ ပဏ္ဏစ္ဆဒနံ, ဝိစိတ္တတ္ထရဏဝဏ္ဏော ဗိဒလမဉ္စကော, နိဝါသဖာသုကံ ဝသနဋ္ဌာနံ, န ဧတ္တော အတိရေကတရာ ဝိယ မေ ဂေဟသမ္ပဒါ ပညာယတီ’’တိ ပဏ္ဏသာလာယ ဒေါသေ ဝိစိနန္တော အဋ္ဌ ဒေါသေ ပဿိ.

‘අටක් වූ දෝෂයෙන් ගහණ වූ පන්සල අත්හැරියෙමි’ යනු, කෙසේ අත්හැරියේද? ඒ මහා බෝසතාණෝ වටිනා උතුම් සළු යුවළ ඉවත් කොට, සිවුරු වැටෙහි එල්ලා තිබූ අශෝක මල් දමක් බඳු රත් පැහැති වල්කල සිවුරක් (වෘක්ෂ ත්වක්මය සිවුරක්) ගෙන හැඳ, ඒ මතුපිට රන්වන් වූ තවත් වල්කල සිවුරක් පෙරවා, දොඹ මල් ඇතිරියක් බඳු වූ, නිය සහිත අඳුන් දිවි සම ඒකාංශ කොට (එක් උරහිසක ලා) පෙරවා, ජටා මණ්ඩලය (හිසකෙස් වැටිය) බැඳ, එය නොසැලෙන ලෙස තබා ගැනීම පිණිස සාරමය වූ (ලී) කටුවක් හිසකෙස් අතරින් යවා, මුතු දැලක් බඳු වූ සික්කාවක (දැලක) බහාලූ පබළු පැහැති කෙණ්ඩිය ද ගෙන, තැන් තුනකින් වක් වූ කාව (කද) ගෙන, එහි එක් කෙළවරක කෙණ්ඩිය ද, අනෙක් කෙළවරක අංකුසය, පැස හා දණ්ඩ ආදිය ද එල්ලා කද කර තබාගෙන, දකුණු අතින් සැරයටිය ගෙන පන්සලෙන් නික්ම, හැට රියන් පමණ වූ මහා සක්මනෙහි එහා මෙහා සක්මන් කරමින් තමන්ගේ වේශය දෙස බලා මෙසේ සිතූහ: ‘මාගේ අභිප්‍රාය මස්තකප්‍රාප්ත විය. මාගේ මේ පැවිද්ද ඒකාන්තයෙන්ම ශෝභමානය. බුදු, පසේබුදු ආදී සියලු පණ්ඩිත පුරුෂයන් විසින් මේ පැවිද්ද වර්ණනා කරන ලද්දේය. මාගේ ගිහි බන්ධනය දුරු විය. මම නෛෂ්ක්‍රම්‍යයට (නික්මීමට) පිවිසියෙමි. මට උතුම් පැවිද්ද ලැබුණි. මම ශ්‍රමණ ධර්මය පුරන්නෙමි. මාර්ග ඵල සැපය ලබන්නෙමි’ යි උත්සාහයෙන් පිරී, කද බිම තබා සක්මන මධ්‍යයෙහි මුං පියලි වැනි පැහැති ගල්තලාවක රන් පිළිමයක් මෙන් හිඳ දහවල් කාලය ගත කොට, සවස් කාලයෙහි පන්සලට වැද පන් ඇඳ අසල ලී පතුරුවලින් කළ ඇතිරියෙහි සැතපී ශරීරයට විවේකය ලබා දී, අලුයම් කාලයේ පිබිද තමන් පැමිණි කරුණ මෙනෙහි කළහ. ‘මම ගිහිගෙයි ආදීනව දැක, අප්‍රමාණ වූ භෝග සම්පත් හා අනන්ත යස පිරිවර අතහැර අරණ්‍යයට වැද නෛෂ්ක්‍රම්‍යය සොයන්නෙකු වී පැවිදි වීමි. මෙතැන් සිට ප්‍රමාද වී හැසිරීම මට නොහොබී. විවේකය අතහැර හැසිරෙන තැනැත්තා මිථ්‍යා විතර්ක නමැති මැස්සෝ කා දමති. දැන් මා විසින් විවේකයම වැඩිය යුතුය. මම ගිහිගෙය පලිබෝධයක් ලෙස දැක නික්මුණෙමි. මේ පන්සල වනාහි ඉතා රමණීයය. ඉදුණු බෙලි ගෙඩියක පැහැය ඇති, පිරියම් කළ බිමකි. රිදී වන් සුදු පැහැති බිත්ති ඇත. පරෙවි පාදයක පැහැය ඇති පන් සෙවිලි කළ වහළයකි. විසිතුරු ඇතිරිලි ඇති පන් ඇඳකි. වාසයට පහසු තැනකි. මට මෙය ගෘහ සම්පත්තියකටත් වඩා වැඩියෙන් පෙනේ’ යැයි පන්සලෙහි දෝෂ සොයන්නේ දෝෂ අටක් දුටුවේය.

ပဏ္ဏသာလပရိဘောဂသ္မိဉှိ အဋ္ဌ အာဒီနဝါ – မဟာသမာရမ္ဘေန ဒဗ္ဗသမ္ဘာရေ သမောဓာနေတွာ ကရဏပရိယေသနဘာဝေါ ဧကော အာဒီနဝေါ, တိဏပဏ္ဏမတ္တိကာသု ပတိတာသု တာသံ ပုနပ္ပုနံ ဌပေတဗ္ဗတာယ နိဗဒ္ဓဇဂ္ဂနဘာဝေါ ဒုတိယော, သေနာသနံ နာမ မဟလ္လကဿ ပါပုဏာတိ, အဝေလာယ ဝုဋ္ဌာပိယမာနဿ စိတ္တေကဂ္ဂတာ န ဟောတီတိ ဥဋ္ဌာပနီယဘာဝေါ တတိယော, သီတုဏှာဒိပဋိဃာတေန ကာယဿ သုခုမာလကရဏဘာဝေါ စတုတ္ထော[Pg.13], ဂေဟံ ပဝိဋ္ဌေန ယံကိဉ္စိ ပါပံ သက္ကာ ကာတုန္တိ ဂရဟာပဋိစ္ဆာဒနဘာဝေါ ပဉ္စမော, ‘‘မယှ’’န္တိ ပရိဂ္ဂဟကရဏဘာဝေါ ဆဋ္ဌော, ဂေဟဿ အတ္ထိဘာဝေါ နာမေသ သဒုတိယကဝါသော ဝိယာတိ သတ္တမော, ဦကာမင်္ဂုလဃရဂေါဠိကာဒီနံ သာဓာရဏတာယ ဗဟုသာဓာရဏဘာဝေါ အဋ္ဌမော. ဣတိ ဣမေ အဋ္ဌ အာဒီနဝေ ဒိသွာ မဟာသတ္တော ပဏ္ဏသာလံ ပဇဟိ. တေနာဟ – ‘‘အဋ္ဌဒေါသသမာကိဏ္ဏံ, ပဇဟိံ ပဏ္ဏသာလက’’န္တိ.

පන්සලක් පරිභෝජනය කිරීමේදී ඇති වන ආදීනව අට මෙසේය: 1. මහා වෑයමකින් ද්‍රව්‍ය එක්රැස් කොට එය සෑදීමට හා සොයා ගැනීමට සිදු වීම පළමු ආදීනවයයි. 2. තණකොළ, කොළ සහ පස් වැටුණු විට ඒවා නිතර නිතර පිරිසිදු කරමින් රැකබලා ගැනීමට සිදු වීම දෙවැනි ආදීනවයයි. 3. සෙනසුනක් යනු මහලු අයට උචිත වන්නකි; අකාලයේ නැගිටීමට සිදු වන විට සිතේ ඒකාග්‍රතාව ඇති නොවන බැවින්, එසේ නැගිටීමට සිදු වීම තෙවැනි ආදීනවයයි. 4. ශීත උෂ්ණාදියෙන් ආරක්ෂා වීම හේතුවෙන් ශරීරය සුකුමාර බවට පත්වීම සිව්වැනි ආදීනවයයි. 5. ගෙයකට වැදුණු විට ඕනෑම පාපයක් කළ හැකි බැවින් අකුසල ක්‍රියා සැඟවිය හැකි වීම පස්වැනි ආදීනවයයි. 6. ‘මෙය මාගේය’ යැයි මමත්වයෙන් යුතුව අල්ලා ගැනීමට සිදු වීම හයවැනි ආදීනවයයි. 7. ගෙයක් තිබීම යනු තවත් සහායකයෙකු සමඟ වසන්නාක් මෙන් වීම සත්වැනි ආදීනවයයි. 8. උකුණන්, මකුණන් සහ හූනන් වැනි සතුන් සමඟ සාධාරණව බෙදා ගැනීමට සිදු වීම අටවැනි ආදීනවයයි. මෙසේ මේ ආදීනව අට දැක මහා බෝසතාණෝ පන්සල අතහැරියහ. ඒ නිසා ‘අටක් දෝෂයෙන් ගහණ වූ පන්සල අතහැරියෙමි’ යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළහ.

ဥပါဂမိံ ရုက္ခမူလံ, ဂုဏေ ဒသဟုပါဂတန္တိ ဆန္နံ ပဋိက္ခိပိတွာ ဒသဟိ ဂုဏေဟိ ဥပေတံ ရုက္ခမူလံ ဥပဂတောသ္မီတိ ဝဒတိ. တတြိမေ ဒသ ဂုဏာ – အပ္ပသမာရမ္ဘတာ ဧကော ဂုဏော, ဥပဂမနမတ္တကမေဝ ဟိ တတ္ထ ဟောတီတိ. အပ္ပဋိဇဂ္ဂနတာ ဒုတိယော, တဉှိ သမ္မဋ္ဌမ္ပိ အသမ္မဋ္ဌမ္ပိ ပရိဘောဂဖာသုကံ ဟောတိယေဝ. အနုဋ္ဌာပနီယဘာဝေါ တတိယော. ဂရဟံ နပ္ပဋိစ္ဆာဒေတိ, တတ္ထ ဟိ ပါပံ ကရောန္တော လဇ္ဇတီတိ ဂရဟာယ အပ္ပဋိစ္ဆန္နဘာဝေါ စတုတ္ထော. အဗ္ဘောကာသဝါသော ဝိယ ကာယံ န သန္ထမ္ဘေတီတိ ကာယဿ အသန္ထမ္ဘနဘာဝေါ ပဉ္စမော, ပရိဂ္ဂဟကရဏာဘာဝေါ ဆဋ္ဌော, ဂေဟာလယပဋိက္ခေပေါ သတ္တမော. ဗဟုသာဓာရဏေ ဂေဟေ ဝိယ ‘‘ပဋိဇဂ္ဂိဿာမိ နံ, နိက္ခမထာ’’တိ နီဟရဏကာဘာဝေါ အဋ္ဌမော, ဝသန္တဿ သပ္ပီတိကဘာဝေါ နဝမော, ရုက္ခမူလသေနာသနဿ ဂတဂတဋ္ဌာနေ သုလဘတာယ အနပေက္ခဘာဝေါ ဒသမောတိ ဣမေ ဒသဂုဏေ ဒိသွာ ရုက္ခမူလံ ဥပဂတောသ္မီတိ ဝဒတိ.

‘රුක් මුලට පැමිණියෙමි, ගුණයන් දසයකින් යුක්ත වූවෙමි’ යනු, ආවරණය (වහළය) ප්‍රතික්ෂේප කොට ගුණ දසයකින් යුත් රුක් මුලට පැමිණි බව පවසයි. එහි ගුණ දසය නම්: 1. ස්වල්ප වූ වෑයමකින් ලැබිය හැකි වීම එක් ගුණයකි, මන්ද යත් එහි යාම පමණක් සෑහෙන බැවිනි. 2. නඩත්තු කිරීම් (පිරිසිදු කිරීම්) අවශ්‍ය නොවීම දෙවැනි ගුණයකි, එය ඇමදුවද නැතද පරිභෝජනයට පහසුය. 3. අන් අයට (උවටැන් පිණිස) නැගිටීමට අවශ්‍ය නොවීම තෙවැනි ගුණයකි. 4. නින්දිත දේ සැඟවිය නොහැකි වීම; එහි පාපයක් කරන විට ලජ්ජා වන බැවින් ගර්හාවට කරුණු නොසැඟවීම සිව්වැනි ගුණයකි. 5. එළිමහනේ වසන්නාක් මෙන් ශරීරය තද නොවීම (සුකුමාර නොවීම) පස්වැනි ගුණයකි. 6. මමත්වයෙන් යුතුව අල්ලා ගැනීමක් නැති වීම හයවැනි ගුණයකි. 7. ගෘහය කෙරෙහි ඇති ආලය බැහැර කිරීම සත්වැනි ගුණයකි. 8. සාධාරණ ගෘහයක මෙන් ‘මම මෙය පිරිසිදු කරන්නෙමි, නුඹලා මෙතැනින් ඉවත් වව්’ යැයි පන්නා දැමීමක් නොවීම අටවැනි ගුණයකි. 9. එහි වසන්නාට ප්‍රීතිය ඇති වීම නවවැනි ගුණයකි. 10. රුක් මුල් සෙනසුන ගිය ගිය තැන පහසුවෙන් ලැබෙන බැවින් ඒ කෙරෙහි කිසිදු අපේක්ෂාවක් නැති වීම දසවැනි ගුණයකි. මෙසේ මේ ගුණ දසය දැක රුක් මුලට පැමිණි බව පවසයි.

ဣမာနိ ဟိ ဧတ္တကာနိ ကာရဏာနိ သလ္လက္ခေတွာ မဟာသတ္တော ပုနဒိဝသေ ဘိက္ခာယ ဂါမံ ပါဝိသိ. အထဿ သမ္ပတ္တဂါမေ မနုဿာ မဟန္တေန ဥဿာဟေန ဘိက္ခံ အဒံသု. သော ဘတ္တကိစ္စံ နိဋ္ဌာပေတွာ အဿမံ အာဂမ္မ နိသီဒိတွာ စိန္တေသိ – ‘‘နာဟံ ‘အာဟာရံ လဘာမီ’တိ ပဗ္ဗဇိတော, သိနိဒ္ဓါဟာရော နာမေသ မာနမဒပုရိသမဒေ ဝဍ္ဎေတိ, အာဟာရမူလကဿ စ ဒုက္ခဿ အန္တော နတ္ထိ, ယံနူနာဟံ ဝါပိတရောပိတဓညနိဗ္ဗတ္တကံ အာဟာရံ ပဇဟိတွာ ပဝတ္တဖလဘောဇနော ဘဝေယျ’’န္တိ. သော တတော ပဋ္ဌာယ တထာ ကတွာ ဃဋေန္တော ဝါယမန္တော သတ္တာဟဗ္ဘန္တရေယေဝ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော ပဉ္စ စ အဘိညာယော နိဗ္ဗတ္တေသိ. တေန ဝုတ္တံ –

මෙම කරුණු මෙනෙහි කළ මහා බෝසතාණෝ පසුදින පිණ්ඩපාතය පිණිස ගමට වැඩියහ. එවිට එම ගමේ මිනිස්සු මහත් උනන්දුවෙන් යුතුව දන් පිරිනැමූහ. උන්වහන්සේ දන් වළඳා අසපුවට පැමිණ වැඩහිඳ මෙසේ සිතූහ: ‘මම ආහාර ලබන්නෙමි යන අදහසින් පැවිදි වූවෙක් නොවෙමි. මෙබඳු ප්‍රණීත ආහාර මානය සහ පුරුෂ මදය වර්ධනය කරයි. ආහාර මුල් කරගත් දුකෙහි නිමාවක් ද නැත. එබැවින් මම වපුරා හෝ රෝපණය කොට ලබාගත් ධාන්‍යමය ආහාර අතහැර ඉබේ වැටුණු ඵලාඵල පමණක් භුක්ති විඳින්නෙකු වන්නෙම් නම් ඉතා මැනවි’ යි සිතූහ. උන්වහන්සේ එතැන් සිට එලෙස කටයුතු කරමින් වීර්යය වඩමින් සත් දිනක් ඇතුළතම අෂ්ට සමාපත්ති හා පඤ්ච අභිඥා උපදවා ගත්හ. ඒ නිසා මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘ဝါပိတံ ရောပိတံ ဓညံ, ပဇဟိံ နိရဝသေသတော;

အနေကဂုဏသမ္ပန္နံ, ပဝတ္တဖလမာဒိယိံ.

‘වපුරන ලද හා රෝපණය කරන ලද ධාන්‍ය වර්ග සියල්ල ඉතිරි නැතිව අතහැරියෙමි. බොහෝ ගුණ පිරි ඉබේ වැටුණු ඵලාඵල (ආහාර ලෙස) ගත්තෙමි.

‘‘တတ္ထပ္ပဓာနံ [Pg.14] ပဒဟိံ, နိသဇ္ဇဋ္ဌာနစင်္ကမေ;

အဗ္ဘန္တရမှိ သတ္တာဟေ, အဘိညာဗလ ပါပုဏိ’’န္တိ.

එහි හිඳීමෙන්, සිටීමෙන් හා සක්මනින් වීර්යය වැඩුවෙමි. සත් දිනක් ඇතුළත අභිඥා බලයට පැමිණියෙමි.’

ဒီပင်္ကရော ဗုဒ္ဓေါ

දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේ

ဧဝံ အဘိညာဗလံ ပတွာ သုမေဓတာပသေ သမာပတ္တိသုခေန ဝီတိနာမေန္တေ ဒီပင်္ကရော နာမ သတ္ထာ လောကေ ဥဒပါဒိ. တဿ ပဋိသန္ဓိဇာတိဗောဓိ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနေသု သကလာပိ ဒသသဟဿိလောကဓာတု သင်္ကမ္ပိ သမ္ပကမ္ပိ သမ္ပဝေဓိ, မဟာဝိရဝံ ရဝိ, ဒွတ္တိံသ ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနိ ပါတုရဟေသုံ. သုမေဓတာပသော သမာပတ္တိသုခေန ဝီတိနာမေန္တော နေဝ တံ သဒ္ဒမဿောသိ, န စ တာနိ နိမိတ္တာနိ အဒ္ဒသ. တေန ဝုတ္တံ –

මෙසේ අභිඥා බලයට පැමිණ සුමේධ තාපසයන් වහන්සේ සමාපත්ති සුවයෙන් කල් ගෙවන කල්හි, දීපංකර නම් වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ ලොව පහළ වූ සේක. උන්වහන්සේගේ පිළිසිඳ ගැනීම, උපත, බුදුවීම සහ දම්සක් පැවතුම් යන අවස්ථාවන්හි මුළු දසදහසක් ලෝකධාතුවම සෙලවුණේය, කම්පිත විය, දැඩි ලෙස කම්පනයට පත් විය. මහා ඝෝෂාවක් පැතිර ගියේය. දෙතිස් පෙරනිමිති පහළ විය. සුමේධ තාපසයන් වහන්සේ සමාපත්ති සුවයෙන් කල් ගෙවූ හෙයින් ඒ ශබ්දය නෑසූ අතර ඒ නිමිති ද නුදුටු සේක. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත -

‘‘ဧဝံ မေ သိဒ္ဓိပ္ပတ္တဿ, ဝသီဘူတဿ သာသနေ;

ဒီပင်္ကရော နာမ ဇိနော, ဥပ္ပဇ္ဇိ လောကနာယကော.

"මෙසේ මා (අභිඥා හා සමාපත්ති) සිද්ධියට පත්ව, ශාසනයෙහි (වශීභාවයට) පත්ව සිටියදී, ලෝකනායක වූ දීපංකර නම් ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ පහළ වූ සේක.

‘‘ဥပ္ပဇ္ဇန္တေ စ ဇာယန္တေ, ဗုဇ္ဈန္တေ ဓမ္မဒေသနေ;

စတုရော နိမိတ္တေ နာဒ္ဒသံ, ဈာနရတိသမပ္ပိတော’’တိ.

උන්වහන්සේ පිළිසිඳ ගන්නා කල්හි ද, උපදින කල්හි ද, බුදු වන කල්හි ද, දහම් දෙසන කල්හි ද (සිදුවූ) ඒ නිමිති සතර මම ධ්‍යාන රතියෙහි සමාපන්නව සිටි බැවින් නුදුටුවෙමි."

တသ္မိံ ကာလေ ဒီပင်္ကရဒသဗလော စတူဟိ ခီဏာသဝသတသဟဿေဟိ ပရိဝုတော အနုပုဗ္ဗေန စာရိကံ စရမာနော ရမ္မံ နာမ နဂရံ ပတွာ သုဒဿနမဟာဝိဟာရေ ပဋိဝသတိ. ရမ္မနဂရဝါသိနော ‘‘ဒီပင်္ကရော ကိရ သမဏိဿရော ပရမာဘိသမ္ဗောဓိံ ပတွာ ပဝတ္တဝရဓမ္မစက္ကော အနုပုဗ္ဗေန စာရိကံ စရမာနော အမှာကံ ရမ္မနဂရံ ပတွာ သုဒဿနမဟာဝိဟာရေ ပဋိဝသတီ’’တိ သုတွာ သပ္ပိနဝနီတာဒီနိ စေဝ ဘေသဇ္ဇာနိ ဝတ္ထစ္ဆာဒနာနိ စ ဂါဟာပေတွာ ဂန္ဓမာလာဒိဟတ္ထာ ယေန ဗုဒ္ဓေါ, ယေန ဓမ္မော, ယေန သံဃော, တန္နိန္နာ တပ္ပောဏာ တပ္ပဗ္ဘာရာ ဟုတွာ သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဝန္ဒိတွာ ဂန္ဓမာလာဒီဟိ ပူဇေတွာ ဧကမန္တံ နိသိန္နာ ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ သွာတနာယ နိမန္တေတွာ ဥဋ္ဌာယာသနာ ပက္ကမိံသု.

එකල්හි දීපංකර දසබලයන් වහන්සේ සිව්ලක්ෂයක් ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේලා පිරිවරා අනුපිළිවෙලින් චාරිකාවෙහි වඩිමින් රම්ම නම් නගරයට පැමිණ සුදස්සන මහා විහාරයෙහි වැඩ වසන සේක. "දීපංකර නම් වූ ශ්‍රමණයන්ද්‍රයන් වහන්සේ උතුම් වූ සම්බෝධියට පැමිණ, උතුම් වූ දම්සක් පවත්වා, අනුපිළිවෙලින් චාරිකාවෙහි වඩිමින් අපගේ රම්ම නගරයට පැමිණ සුදස්සන මහා විහාරයෙහි වැඩ වසන සේකැ" යි රම්ම නගරවාසීන් අසා, ගිතෙල්, වෙඬරු ආදී බෙහෙත් ද වස්ත්‍ර ද ගෙන්වා ගෙන, සුවඳ මල් ආදිය අතැතිව බුදුන් දහම් සඟුන් කෙරෙහි ම නැඹුරු වූ සිත් ඇතිව ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත එළඹ වැඳ, සුවඳ මල් ආදියෙන් පූජා කොට, එකත්පසක හිඳ දම්සක් පැවතුම් සූත්‍රය අසා, පසු දින දානයට ආරාධනා කොට අසුන්වලින් නැගිට නික්ම ගියහ.

တေ ပုနဒိဝသေ မဟာဒါနံ သဇ္ဇေတွာ နဂရံ အလင်္ကရိတွာ ဒသဗလဿ အာဂမနမဂ္ဂံ အလင်္ကရောန္တာ ဥဒကဘိန္နဋ္ဌာနေသု ပံသုံ ပက္ခိပိတွာ သမံ ဘူမိတလံ ကတွာ ရဇတပဋ္ဋဝဏ္ဏံ ဝါလုကံ အာကိရန္တိ, လာဇေ စေဝ ပုပ္ဖာနိ စ ဝိကိရန္တိ, နာနာဝိရာဂေဟိ ဝတ္ထေဟိ ဓဇပဋာကေ ဥဿာပေန္တိ, ကဒလိယော စေဝ ပုဏ္ဏဃဋပန္တိယော စ ပတိဋ္ဌာပေန္တိ. တသ္မိံ ကာလေ သုမေဓတာပသော အတ္တနော အဿမပဒါ အာကာသံ ဥဂ္ဂန္တွာ, တေသံ မနုဿာနံ ဥပရိဘာဂေန အာကာသေန ဂစ္ဆန္တော တေ ဟဋ္ဌတုဋ္ဌေ မနုဿေ ဒိသွာ ‘‘ကိံ နု ခေါ ကာရဏ’’န္တိ [Pg.15] အာကာသတော ဩရုယှ ဧကမန္တံ ဌိတော မနုဿေ ပုစ္ဆိ – ‘‘အမ္ဘော, ကဿ တုမှေ ဣဓ ဝိသမံ မဂ္ဂံ အလင်္ကရောထာ’’တိ? တေန ဝုတ္တံ –

ඔවුහු පසුදින මහා දානයක් පිළියෙල කොට, නගරය සරසා, දසබලයන් වහන්සේ වඩිනා මග අලංකාර කරමින්, ජලයෙන් කැඩී ගිය තැන්වලට පස් දමා භූමිය සමතලා කොට, රිදී පටක් වැනි වැලි අතුරා, ළා දලු හා මල් විසුරුවා, නානාවිධ වර්ණ ඇති වස්ත්‍රවලින් ධජ පතාක ඔසවා, කෙසෙල් ගස් හා පූර්ණ ඝට පන්ති තැන්පත් කළහ. එකල්හි සුමේධ තාපසයන් වහන්සේ තමන්ගේ අසපු ප්‍රදේශයෙන් අහසට පැන නැගී, ඒ මිනිසුන්ට ඉහළින් අහසින් වඩිනා අතර සතුටට පත් ඒ මිනිසුන් දැක, "මොකක්ද මේ කාරණය?" යි සිතා අහසින් බැස එකත්පසක සිට මිනිසුන්ගෙන් මෙසේ ඇසූහ - "පින්වත්නි, ඔබලා මේ රළු මාර්ගය කා උදෙසා සරසන්නහුද?" ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත -

‘‘ပစ္စန္တဒေသဝိသယေ, နိမန္တေတွာ တထာဂတံ;

တဿ အာဂမနံ မဂ္ဂံ, သောဓေန္တိ တုဋ္ဌမာနသာ.

"ප්‍රත්‍යන්ත දේශයෙහි (නුවර සීමාවෙහි) තථාගතයන් වහන්සේට ආරාධනා කොට, උන්වහන්සේ වඩිනා මාර්ගය සතුටු සිතින් යුතුව පිරිසිදු කරති.

‘‘အဟံ တေန သမယေန, နိက္ခမိတွာ သကဿမာ;

ဓုနန္တော ဝါကစီရာနိ, ဂစ္ဆာမိ အမ္ဗရေ တဒါ.

මම එකල්හි මාගේ අසපුයෙන් නික්ම, වල්කල සිවුරු සලමින්, එකල්හි අහසින් ගමන් කළෙමි.

‘‘ဝေဒဇာတံ ဇနံ ဒိသွာ, တုဋ္ဌဟဋ္ဌံ ပမောဒိတံ;

ဩရောဟိတွာန ဂဂနာ, မနုဿေ ပုစ္ဆိ တာဝဒေ.

ප්‍රීතියට පත්, ඉතා සතුටු වූ, ප්‍රමෝදිත වූ ජනයා දැක, අහසින් බැස එකෙණෙහිම මිනිසුන්ගෙන් විමසුවෙමි.

‘‘‘တုဋ္ဌဟဋ္ဌော ပမုဒိတော, ဝေဒဇာတော မဟာဇနော;

ကဿ သောဓီယတိ မဂ္ဂေါ, အဉ္ဇသံ ဝဋုမာယန’’’န္တိ.

'ඉතා සතුටු වූ, ප්‍රමෝදිත වූ, ප්‍රීතියට පත් මේ මහා ජනයා විසින් මේ මාවත, මේ ගමන් මග කා උදෙසා පිරිසිදු කරනු ලබන්නේද?'"

မနုဿာ အာဟံသု – ‘‘ဘန္တေ သုမေဓ, န တွံ ဇာနာသိ, ဒီပင်္ကရော ဒသဗလော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ သမ္ဗောဓိံ ပတွာ ပဝတ္တဝရဓမ္မစက္ကော စာရိကံ စရမာနော အမှာကံ နဂရံ ပတွာ သုဒဿနမဟာဝိဟာရေ ပဋိဝသတိ. မယံ တံ ဘဂဝန္တံ နိမန္တယိမှ, တဿေတံ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော အာဂမနမဂ္ဂံ အလင်္ကရောမာ’’တိ. အထ သုမေဓတာပသော စိန္တေသိ – ‘‘ဗုဒ္ဓေါတိ ခေါ ဃောသမတ္တကမ္ပိ လောကေ ဒုလ္လဘံ, ပဂေဝ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေါ, မယာပိ ဣမေဟိ မနုဿေဟိ သဒ္ဓိံ ဒသဗလဿ မဂ္ဂံ အလင်္ကရိတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. သော တေ မနုဿေ အာဟ – ‘‘သစေ, ဘော, တုမှေ ဧတံ မဂ္ဂံ ဗုဒ္ဓဿ အလင်္ကရောထ, မယှမ္ပိ ဧကံ ဩကာသံ ဒေထ, အဟမ္ပိ တုမှေဟိ သဒ္ဓိံ မဂ္ဂံ အလင်္ကရိဿာမီ’’တိ. တေ ‘‘သာဓူ’’တိ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ‘‘သုမေဓတာပသော ဣဒ္ဓိမာ’’တိ ဇာနန္တာ ဥဒကဘိန္နောကာသံ သလ္လက္ခေတွာ – ‘‘တွံ ဣမံ ဌာနံ အလင်္ကရောဟီ’’တိ အဒံသု. သုမေဓော ဗုဒ္ဓါရမ္မဏံ ပီတိံ ဂဟေတွာ စိန္တေသိ – ‘‘အဟံ ဣမံ ဩကာသံ ဣဒ္ဓိယာ အလင်္ကရိတုံ ပဟောမိ, ဧဝံ အလင်္ကတော န မံ ပရိတောသေဿတိ, အဇ္ဇ မယာ ကာယဝေယျာဝစ္စံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ပံသုံ အာဟရိတွာ တသ္မိံ ပဒေသေ ပက္ခိပိ.

මිනිස්සු මෙසේ කීහ - "සුමේධ ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ නොදන්නෙහිද? දීපංකර දසබලී සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සම්බෝධියට පැමිණ, උතුම් දම්සක් පවත්වා, චාරිකාවෙහි වඩිමින් අපගේ නගරයට පැමිණ සුදස්සන මහා විහාරයෙහි වැඩ වසන සේක. අපි ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ආරාධනා කළෙමු. ඒ බුදු පියාණන් වහන්සේ වැඩම කරන මාර්ගය අප මේ සරසන්නෙමු." එවිට සුමේධ තාපසයන් වහන්සේ මෙසේ සිතූහ - "ලෝකයෙහි 'බුද්ධ' යන ශබ්දය පවා ඇසීම ඉතා දුර්ලභය, බුද්ධෝත්පාදයක් ගැන කවර කතාද? මා ද මේ මිනිසුන් සමග එක්ව දසබලයන් වහන්සේගේ මාර්ගය අලංකාර කිරීම සුදුසුය." උන්වහන්සේ ඒ මිනිසුන්ට මෙසේ පැවසූහ - "පින්වත්නි, ඉදින් ඔබලා බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා මේ මාර්ගය සරසන්නහු නම්, මට ද එක් ස්ථානයක් දෙන්න. මම ද ඔබලා සමග එක්ව මාර්ගය සරසන්නෙමි." "යහපතැ" යි එය පිළිගත් මිනිස්සු, සුමේධ තාපසයන් ඍද්ධිමත් බව දැන, ජලයෙන් කැඩී ගිය මඩ සහිත ස්ථානයක් ලකුණු කොට "ඔබ වහන්සේ මේ ස්ථානය සරසන්න" යැයි පැවසූහ. සුමේධ තාපසයන් වහන්සේ බුද්ධාරම්මන ප්‍රීතිය උපදවාගෙන මෙසේ සිතූහ - "මට මේ ස්ථානය ඍද්ධියෙන් අලංකාර කළ හැකිය. එහෙත් එසේ සකස් කිරීම මට එතරම් සතුටක් ගෙන නොදෙයි. අද මා ශරීරයෙන් වෙහෙස වී මෙහි ශ්‍රමදානය කළ යුතුය" යි සිතා පස් ගෙනැවිත් ඒ ප්‍රදේශයට දැමූහ.

တဿ တသ္မိံ ပဒေသေ အနိဋ္ဌိတေယေဝ ဒီပင်္ကရဒသဗလော မဟာနုဘာဝါနံ ဆဠဘိညာနံ ခီဏာသဝါနံ စတူဟိ သတသဟဿေဟိ ပရိဝုတော ဒေဝတာသု ဒိဗ္ဗဂန္ဓမာလာဒီဟိ ပူဇယန္တာသု ဒိဗ္ဗတုရိယေဟိ ဝဇ္ဇန္တာသု ဒိဗ္ဗသင်္ဂီတေသု ပဝတ္တေန္တေသု မနုဿေသု မာနုသကေဟိ ဂန္ဓမာလာဒီဟိ စေဝ တုရိယေဟိ [Pg.16] စ ပူဇယန္တေသု အနောပမာယ ဗုဒ္ဓလီလာယ မနောသိလာတလေ ဝိဇမ္ဘမာနော သီဟော ဝိယ တံ အလင်္ကတပဋိယတ္တံ မဂ္ဂံ ပဋိပဇ္ဇိ. သုမေဓတာပသော အက္ခီနိ ဥမ္မီလေတွာ အလင်္ကတမဂ္ဂေန အာဂစ္ဆန္တဿ ဒသဗလဿ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏပဋိမဏ္ဍိတံ အသီတိယာ အနုဗျဉ္ဇနေဟိ အနုရဉ္ဇိတံ ဗျာမပ္ပဘာယ သမ္ပရိဝါရိတံ မဏိဝဏ္ဏဂဂနတလေ နာနပ္ပကာရာ ဝိဇ္ဇုလတာ ဝိယ အာဝေဠာဝေဠဘူတာ စေဝ ယုဂဠယုဂဠဘူတာ စ ဆဗ္ဗဏ္ဏဃနဗုဒ္ဓရသ္မိယော ဝိဿဇ္ဇေန္တံ ရူပသောဘဂ္ဂပ္ပတ္တံ အတ္တဘာဝံ ဩလောကေတွာ – ‘‘အဇ္ဇ မယာ ဒသဗလဿ ဇီဝိတပရိစ္စာဂံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ, မာ ဘဂဝါ ကလလံ အက္ကမိ, မဏိဖလကသေတုံ ပန အက္ကမန္တော ဝိယ သဒ္ဓိံ စတူဟိ ခီဏာသဝသတသဟဿေဟိ မမ ပိဋ္ဌိံ မဒ္ဒမာနော ဂစ္ဆတု, တံ မေ ဘဝိဿတိ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယာ’’တိ ကေသေ မောစေတွာ အဇိနစမ္မဇဋာမဏ္ဍလဝါကစီရာနိ ကာဠဝဏ္ဏေ ကလလေ ပတ္ထရိတွာ မဏိဖလကသေတု ဝိယ ကလလပိဋ္ဌေ နိပဇ္ဇိ. တေန ဝုတ္တံ –

උන්වහන්සේ එම ප්‍රදේශය සකසා නිම කිරීමටත් පෙර, දීපංකර දසබලයන් වහන්සේ මහා අනුභාව ඇති සය වැදෑරුම් අභිඥා ඇති සිව්ලක්ෂයක් ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේලා පිරිවරා වැඩම කළ සේක. දේවතාවෝ දිව්‍ය සුවඳ මල් ආදියෙන් පූජා කරන කල්හි ද, දිව්‍ය තූර්ය වාදනය වන කල්හි ද, දිව්‍ය සංගීත පවත්වන කල්හි ද, මිනිසුන් මානුෂික සුවඳ මල් හා තූර්ය වාදනයෙන් පූජා පවත්වන කල්හි ද, අසදෘශ වූ බුද්ධ ලීලාවෙන්, මනෝසිලා තලයක හැසිරෙන සිංහ රාජයකු මෙන් ඒ අලංකාර කරන ලද මාර්ගයට පිවිසි සේක. සුමේධ තාපසයන් වහන්සේ දෑස් හැර බලා, අලංකාර කරන ලද මගෙහි වැඩම කරන දසබලයන් වහන්සේගේ, දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයෙන් සැරසුණු, අසූවක් අනුව්‍යංජනයෙන් බබළන, බඹයක් පමණ රැස් වළල්ලෙන් පිරිවරන ලද, මිණි පැහැති අහස් තලයෙහි විවිධ වූ විදුලි ලතාවන් මෙන් කලින් කලට සහ යුගල වශයෙන් විහිදෙන ෂඩ්වර්ණ බුද්ධ රශ්මීන් මුදාහරින, රූප සෝභා සම්පත්තියෙන් අග්‍ර වූ ශරීරය දෙස බලා මෙසේ සිතූහ - "අද මා දසබලයන් වහන්සේ උදෙසා ජීවිත පරිත්‍යාගය කළ යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මඩ මත පා නොතබත්වා. රත්න පුවරු පාලමක් මතින් වඩින්නාක් මෙන් සිව්ලක්ෂයක් ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේලා සමග මාගේ පිට මතින් වැඩම කරන සේක්වා. එය මට දීර්ඝ කාලයක් හිතසුව පිණිස පවතිනු ඇත." මෙසේ සිතා සිය කෙස්වැටිය ලිහා, අඳුන් දිවි සම සහ වල්කල සිවුරු කළු පැහැති මඩ මත එළා, රත්න පාලමක් මෙන් ඒ මඩ මතුපිට සැතපී සිටියහ. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත -

‘‘တေ မေ ပုဋ္ဌာ ဝိယာကံသု, ‘ဗုဒ္ဓေါ လောကေ အနုတ္တရော;

ဒီပင်္ကရော နာမ ဇိနော, ဥပ္ပဇ္ဇိ လောကနာယကော;

တဿ သောဓီယတိ မဂ္ဂေါ, အဉ္ဇသံ ဝဋုမာယနံ’.

"මා විසින් විමසන ලද ඔවුහු මෙසේ පිළිතුරු දුන්හ: 'ලොව අනුත්තර වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් පහළ වී ඇත. උන්වහන්සේ දීපංකර නම් ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේය. මේ පිරිසිදු කරන්නේ උන්වහන්සේ වඩිනා මාවතයි.'

‘‘ဗုဒ္ဓေါတိဝစနံ သုတွာန, ပီတိ ဥပ္ပဇ္ဇိ တာဝဒေ;

ဗုဒ္ဓေါ ဗုဒ္ဓေါတိ ကထယန္တော, သောမနဿံ ပဝေဒယိံ.

" 'බුද්ධ' යන වචනය ඇසූ සැණින් මට ප්‍රීතිය උපන්නාය. 'බුදුන් වහන්සේ, බුදුන් වහන්සේ' යැයි පවසමින් මම මහත් සොම්නසක් ප්‍රකාශ කළෙමි."

‘‘တတ္ထ ဌတွာ ဝိစိန္တေသိံ, တုဋ္ဌော သံဝိဂ္ဂမာနသော;

‘ဣဓ ဗီဇာနိ ရောပိဿံ, ခဏော ဝေ မာ ဥပစ္စဂါ’.

එහි සිටිමින් මම බෙහෙවින් සතුටු වූ, ප්‍රබෝධවත් වූ මනසින් මෙසේ සිතුවෙමි: 'මෙම දීපංකර බුද්ධ ශාසනයෙහි මම බුදු බව නමැති බීජයන් රෝපණය කරන්නෙමි. මට ලැබී ඇති මෙම බුදුවීම සඳහා වූ සුදුසු අවස්ථාව කිසිසේත් මඟ නොහැරේවා!'

‘‘ယဒိ ဗုဒ္ဓဿ သောဓေထ, ဧကောကာသံ ဒဒါထ မေ;

အဟမ္ပိ သောဓယိဿာမိ, အဉ္ဇသံ ဝဋုမာယနံ.

ඔබ සැම බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙනුවෙන් මාවත පිළියෙළ කරන්නේ නම්, මට ද එක් ස්ථානයක් ලබා දෙන්න. මම ද බුදුරජාණන් වහන්සේ වඩිනා මාවත පිරිසිදු කරන්නෙමි.

‘‘အဒံသု တေ မမောကာသံ, သောဓေတုံ အဉ္ဇသံ တဒါ;

ဗုဒ္ဓေါ ဗုဒ္ဓေါတိ စိန္တေန္တော, မဂ္ဂံ သောဓေမဟံ တဒါ.

එකල්හි එම රම්මවතී නගරවාසීහු මට මාවත පිරිසිදු කිරීම පිණිස එක් කොටසක් ලබා දුන්හ. මම ද 'බුදු පියාණන්, බුදු පියාණන්' යැයි සිතමින් එකල්හි එම මාවත පිළියෙළ කළෙමි.

‘‘အနိဋ္ဌိတေ မမောကာသေ, ဒီပင်္ကရော မဟာမုနိ;

စတူဟိ သတသဟဿေဟိ, ဆဠဘိညေဟိ တာဒိဟိ;

ခီဏာသဝေဟိ ဝိမလေဟိ, ပဋိပဇ္ဇိ အဉ္ဇသံ ဇိနော.

මා බාරගත් කොටස පිළියෙළ කර අවසන් වීමටත් පෙරම, ෂඩභිඥාලාභී, කෙලෙස් රහිත වූ, නිර්මල වූ සිව්ලක්ෂයක් රහතන් වහන්සේලා පිරිවරාගත් දීපංකර මහා මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේ එම මාවතට වැඩම කළ සේක.

‘‘ပစ္စုဂ္ဂမနာ [Pg.17] ဝတ္တန္တိ, ဝဇ္ဇန္တိ ဘေရိယော ဗဟူ;

အာမောဒိတာ နရမရူ, သာဓုကာရံ ပဝတ္တယုံ.

බුදුරජාණන් වහන්සේ පිළිගැනීම සඳහා පෙරගමන් සූදානම් වී තිබුණි. බොහෝ බෙර වාදනය විය. මිනිස්සු සහ දෙවියෝ සතුටට පත්ව සාදුකාර පවත්වන්නට වූහ.

‘‘ဒေဝါ မနုဿေ ပဿန္တိ, မနုဿာပိ စ ဒေဝတာ;

ဥဘောပိ တေ ပဉ္ဇလိကာ, အနုယန္တိ တထာဂတံ.

දෙවියෝ මිනිසුන්වත්, මිනිස්සු දෙවියන්වත් එකිනෙකා දුටුවහ. ඒ දෙපිරිසම දොහොත් මුදුන් දී වැඳ නමස්කාර කරමින් තථාගතයන් වහන්සේ පසුපස ගමන් කළහ.

‘‘ဒေဝါ ဒိဗ္ဗေဟိ တုရိယေဟိ, မနုဿာ မာနုသေဟိ စ;

ဥဘောပိ တေ ဝဇ္ဇယန္တာ, အနုယန္တိ တထာဂတံ.

දෙවියෝ දිව්‍ය තූර්ය වාදනයෙන් ද, මිනිස්සු මානුෂීය තූර්ය වාදනයෙන් ද යන දෙපිරිසම තූර්ය වාදනය කරමින් තථාගතයන් වහන්සේ අනුව ගියහ.

‘‘ဒိဗ္ဗံ မန္ဒာရဝံ ပုပ္ဖံ, ပဒုမံ ပါရိဆတ္တကံ;

ဒိသောဒိသံ ဩကိရန္တိ, အာကာသနဘဂတာ မရူ.

අහසෙහි සිටින දෙවියෝ දිව්‍යමය මල්, නෙළුම් මල් සහ පරසතු මල් ආදිය දසත විසිරුවන්නට වූහ.

‘‘ဒိဗ္ဗံ စန္ဒနစုဏ္ဏဉ္စ, ဝရဂန္ဓဉ္စ ကေဝလံ;

ဒိသောဒိသံ ဩကိရန္တိ, အာကာသနဘဂတာ မရူ.

අහසෙහි සිටින දෙවියෝ දිව්‍යමය සඳුන් කුඩු හා උතුම් සුවඳ විලවුන් වර්ග දසත විසිරුවන්නට වූහ.

‘‘စမ္ပကံ သလလံ နီပံ, နာဂပုန္နာဂကေတကံ;

ဒိသောဒိသံ ဥက္ခိပန္တိ, ဘူမိတလဂတာ နရာ.

පොළොවෙහි සිටින මිනිස්සු සපු, සලල, නා, පුන්නාග සහ වැටකේ මල් දසත ඉසිමින් සතුටු වූහ.

‘‘ကေသေ မုဉ္စိတွာဟံ တတ္ထ, ဝါကစီရဉ္စ စမ္မကံ;

ကလလေ ပတ္ထရိတွာန, အဝကုဇ္ဇော နိပဇ္ဇဟံ.

එකල්හි මම මගේ කෙස් වැටිය ලිහා, වැකුළු සිවුර හා අඳුන් දිවි සම එම මඩ මතුපිට අතුරා, මුහුණ පහතට හරවා මඩෙහි දිගා වීමි.

‘‘အက္ကမိတွာန မံ ဗုဒ္ဓေါ, သဟ သိဿေဟိ ဂစ္ဆတု;

မာ နံ ကလလေ အက္ကမိတ္ထ, ဟိတာယ မေ ဘဝိဿတီ’’တိ.

බුදුරජාණන් වහන්සේ ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා ද සමඟ මා පාගාගෙන වඩිනා සේක්වා! උන්වහන්සේගේ ශ්‍රී පතුල් මඩෙහි නොතැවරේවා! එය මට දීර්ඝ කාලීන යහපත පිණිස පවතිනු ඇත.

သော ပန ကလလပိဋ္ဌေ နိပန္နကောဝ ပုန အက္ခီနိ ဥမ္မီလေတွာ ဒီပင်္ကရဒသဗလဿ ဗုဒ္ဓသိရိံ သမ္ပဿမာနော ဧဝံ စိန္တေသိ – ‘‘သစေ အဟံ ဣစ္ဆေယျံ, သဗ္ဗကိလေသေ ဈာပေတွာ သံဃနဝကော ဟုတွာ ရမ္မနဂရံ ပဝိသေယျံ, အညာတကဝေသေန ပန မေ ကိလေသေ ဈာပေတွာ နိဗ္ဗာနပ္ပတ္တိယာ ကိစ္စံ နတ္ထိ, ယံနူနာဟံ ဒီပင်္ကရဒသဗလော ဝိယ ပရမာဘိသမ္ဗောဓိံ ပတွာ ဓမ္မနာဝံ အာရောပေတွာ မဟာဇနံ သံသာရသာဂရာ ဥတ္တာရေတွာ ပစ္ဆာ ပရိနိဗ္ဗာယေယျံ, ဣဒံ မယှံ ပတိရူပ’’န္တိ. တတော အဋ္ဌ ဓမ္မေ သမောဓာနေတွာ ဗုဒ္ဓဘာဝါယ အဘိနီဟာရံ ကတွာ နိပဇ္ဇိ. တေန ဝုတ္တံ –

මඩ මතුපිට සැතපී සිටි ඒ සුමේධ තාපසයා ඇස් ඇර දීපංකර දසබලයන් වහන්සේගේ බුද්ධ ශ්‍රී විභූතිය දෙස බලමින් මෙසේ සිතුවේය: 'මට අවශ්‍ය නම් සියලු කෙලෙස් දවා හැර අවසන් මහණෙක් ලෙස රම්මවතී නගරයට ඇතුළු විය හැකිය. එහෙත් අප්‍රකට වෙසින් කෙලෙස් නසා නිවන් ලැබීමෙන් පලක් නැත. මම ද දීපංකර දසබලයන් වහන්සේ මෙන් උතුම් වූ සම්මා සම්බුද්ධත්වයට පත්ව, දහම් නෞකාවට මහා ජනයා නංවාගෙන සංසාර සාගරයෙන් එතෙර කර පසුව පිරිනිවන් පාන්නෙමි. මෙය මට සුදුසුම ක්‍රියාවයි.' ඉන්පසු ඔහු අෂ්ට ධර්මයන් එක්තැන් කර බුද්ධත්වය උදෙසා අභිනීහාරය (ප්‍රාර්ථනාව) කොට සැතපී සිටියේය. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘ပထဝိယံ နိပန္နဿ, ဧဝံ မေ အာသိ စေတသော;

‘ဣစ္ဆမာနော အဟံ အဇ္ဇ, ကိလေသေ ဈာပယေ မမ.

පොළොවෙහි වැතිර සිටි මට මෙවැනි අදහසක් ඇති විය: 'මට අවශ්‍ය නම් අදම මගේ කෙලෙස් සියල්ල දවා විනාශ කළ හැකිය.'

‘‘‘ကိံ [Pg.18] မေ အညာတဝေသေန, ဓမ္မံ သစ္ဆိကတေနိဓ;

သဗ္ဗညုတံ ပါပုဏိတွာ, ဗုဒ္ဓေါ ဟေဿံ သဒေဝကေ.

'අප්‍රකට වෙසින් මෙලොව ධර්මය අවබෝධ කරගැනීමෙන් මට ඇති පලක් කුමක්ද? මම සර්වඥතා ඥානය ලබා දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකයාට බුදු වන්නෙමි.'

‘‘‘ကိံ မေ ဧကေန တိဏ္ဏေန, ပုရိသေန ထာမဒဿိနာ;

သဗ္ဗညုတံ ပါပုဏိတွာ, သန္တာရေဿံ သဒေဝကံ.

'ශක්ති සම්පන්න පුරුෂයෙකු වූ මා තනිවම සසරින් එතෙර වීමෙන් ඇති පලක් කුමක්ද? මම සර්වඥතා ඥානය ලබා දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකයාම සසරින් එතෙර කරවන්නෙමි.'

‘‘‘ဣမိနာ မေ အဓိကာရေန, ကတေန ပုရိသုတ္တမေ;

သဗ္ဗညုတံ ပါပုဏိတွာ, တာရေမိ ဇနတံ ဗဟုံ.

'පුරුෂෝත්තම වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි මා කළ මෙම අධිකාරය (පූජාව) හේතුවෙන් සර්වඥතා ඥානය ලබා මම මහා ජනකායක් සසරින් එතෙර කරවන්නෙමි.'

‘‘‘သံသာရသောတံ ဆိန္ဒိတွာ, ဝိဒ္ဓံသေတွာ တယော ဘဝေ;

ဓမ္မနာဝံ သမာရုယှ, သန္တာရေဿံ သဒေဝက’’’န္တိ.

'සංසාර සැඩපහර සිඳ දමා, තුන් භවයන්ම විනාශ කර, දහම් නැවට නංවාගෙන දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකයා සසරින් එතෙර කරවන්නෙමි' කියායි.

ယသ္မာ ပန ဗုဒ္ဓတ္တံ ပတ္ထေန္တဿ –

යමෙක් බුද්ධත්වය ප්‍රාර්ථනා කරන්නේ නම්, ඔහුට -

‘‘မနုဿတ္တံ လိင်္ဂသမ္ပတ္တိ, ဟေတု သတ္ထာရဒဿနံ;

ပဗ္ဗဇ္ဇာ ဂုဏသမ္ပတ္တိ, အဓိကာရော စ ဆန္ဒတာ;

အဋ္ဌဓမ္မသမောဓာနာ, အဘိနီဟာရော သမိဇ္ဈတီ’’တိ.

'මනුෂ්‍යත්වය, පුරුෂ භාවය, රහත් වීමට ඇති හේතු සම්පත්තිය, ජීවමාන බුදුරජාණන් වහන්සේව දැකීම, පැවිදි බව, ගුණ සම්පත්තිය, අධිකාරය සහ බලවත් කැමැත්ත යන මෙම අංග අට සම්පූර්ණ වූ විට බුද්ධත්වය සඳහා වූ ප්‍රාර්ථනාව සමෘද්ධිමත් වේ.'

မနုဿတ္တဘာဝသ္မိံယေဝ ဟိ ဌတွာ ဗုဒ္ဓတ္တံ ပတ္ထေန္တဿ ပတ္ထနာ သမိဇ္ဈတိ, နာဂဿ ဝါ သုပဏ္ဏဿ ဝါ ဒေဝတာယ ဝါ သက္ကဿ ဝါ ပတ္ထနာ နော သမိဇ္ဈတိ. မနုဿတ္တဘာဝေပိ ပုရိသလိင်္ဂေ ဌိတဿေဝ ပတ္ထနာ သမိဇ္ဈတိ, ဣတ္ထိယာ ဝါ ပဏ္ဍကနပုံသကဥဘတောဗျဉ္ဇနကာနံ ဝါ နော သမိဇ္ဈတိ. ပုရိသဿပိ တသ္မိံ အတ္တဘာဝေ အရဟတ္တပ္ပတ္တိယာ ဟေတုသမ္ပန္နဿေဝ ပတ္ထနာ သမိဇ္ဈတိ, နော ဣတရဿ. ဟေတုသမ္ပန္နဿာပိ ဇီဝမာနဗုဒ္ဓဿေဝ သန္တိကေ ပတ္ထေန္တဿေဝ ပတ္ထနာ သမိဇ္ဈတိ, ပရိနိဗ္ဗုတေ ဗုဒ္ဓေ စေတိယသန္တိကေ ဝါ ဗောဓိမူလေ ဝါ ပတ္ထေန္တဿ န သမိဇ္ဈတိ. ဗုဒ္ဓါနံ သန္တိကေ ပတ္ထေန္တဿပိ ပဗ္ဗဇ္ဇာလိင်္ဂေ ဌိတဿေဝ သမိဇ္ဈတိ, နော ဂိဟိလိင်္ဂေ ဌိတဿ. ပဗ္ဗဇိတဿပိ ပဉ္စာဘိညာအဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘိနောယေဝ သမိဇ္ဈတိ, န ဣမာယ ဂုဏသမ္ပတ္တိယာ ဝိရဟိတဿ. ဂုဏသမ္ပန္နေနပိ ယေန အတ္တနော ဇီဝိတံ ဗုဒ္ဓါနံ ပရိစ္စတ္တံ ဟောတိ, တဿေဝ ဣမိနာ အဓိကာရေန အဓိကာရသမ္ပန္နဿ သမိဇ္ဈတိ, န ဣတရဿ. အဓိကာရသမ္ပန္နဿာပိ ယဿ ဗုဒ္ဓကာရကဓမ္မာနံ အတ္ထာယ မဟန္တော ဆန္ဒော စ ဥဿာဟော စ ဝါယာမော စ ပရိယေဋ္ဌိ စ, တဿေဝ သမိဇ္ဈတိ, န ဣတရဿ.

බුද්ධත්වය පතන අයෙකුගේ ප්‍රාර්ථනාව සමෘද්ධිමත් වන්නේ මනුෂ්‍ය ආත්මයක සිටියහොත් පමණි; නාග, සුපර්ණ, දේව හෝ ශක්‍ර ආත්මයක සිට කරන්නා වූ ප්‍රාර්ථනාව සමෘද්ධිමත් නොවේ. මනුෂ්‍යයෙකු වුව ද පුරුෂයෙකු විසින් කරන ප්‍රාර්ථනාවම සමෘද්ධිමත් වේ; ස්ත්‍රී, පණ්ඩක, නපුංසක හෝ උභතෝබ්‍යංජනක අයට එය කළ නොහැක. පුරුෂයෙකු වුව ද එම ආත්මයේදීම රහත් වීමට සුදුසු හේතු සම්පත් ඇති අයෙකුගේ ප්‍රාර්ථනාව පමණක් සමෘද්ධිමත් වේ. එසේම, ජීවමාන බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ සමීපයේ කරනු ලබන ප්‍රාර්ථනාවම සමෘද්ධිමත් වන අතර බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ පසු චෛත්‍යයක් හෝ බෝධියක් අසල කරන ප්‍රාර්ථනාව සමෘද්ධිමත් නොවේ. එලෙසම පැවිදි වෙසින් සිටින අයෙකුගේ ප්‍රාර්ථනාව සමෘද්ධිමත් වන අතර ගිහි වෙසින් සිටින අයෙකුගේ ප්‍රාර්ථනාව එසේ නොවේ. පැවිදි වුව ද පංච අභිඥා හා අෂ්ට සමාපත්තිලාභියෙකුටම මිස එම ගුණධර්මයන්ගෙන් තොර අයෙකුට එය කළ නොහැක. ඒ සියලු ගුණධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වුව ද බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙනුවෙන් ස්වකීය ජීවිතය පරිත්‍යාග කළ අයෙකුගේ එම ප්‍රාර්ථනාව පමණක් සමෘද්ධිමත් වේ. එමෙන්ම බුදු වීමට අවශ්‍ය ධර්මයන් කෙරෙහි යමෙකු තුළ පවතින මහත් වූ ඡන්දය, උත්සාහය, වීරිය හා සෙවීම යන කරුණු මතම ප්‍රාර්ථනාව සාර්ථක වේ.

တတြိဒံ [Pg.19] ဆန္ဒမဟန္တတာယ ဩပမ္မံ – သစေ ဟိ ဧဝမဿ ယော သကလစက္ကဝါဠဂဗ္ဘံ ဧကောဒကီဘူတံ အတ္တနော ဗာဟုဗလေန ဥတ္တရိတွာ ပါရံ ဂန္တုံ သမတ္ထော, သော ဗုဒ္ဓတ္တံ ပါပုဏာတိ. ယော ဝါ ပန သကလစက္ကဝါဠဂဗ္ဘံ ဝေဠုဂုမ္ဗသဉ္ဆန္နံ ဝိယူဟိတွာ မဒ္ဒိတွာ ပဒသာ ဂစ္ဆန္တော ပါရံ ဂန္တုံ သမတ္ထော, သော ဗုဒ္ဓတ္တံ ပါပုဏာတိ. ယော ဝါ ပန သကလစက္ကဝါဠဂဗ္ဘံ သတ္တိယော အာကောဋေတွာ နိရန္တရံ သတ္တိဖလသမာကိဏ္ဏံ ပဒသာ အက္ကမမာနော ပါရံ ဂန္တုံ သမတ္ထော, သော ဗုဒ္ဓတ္တံ ပါပုဏာတိ. ယော ဝါ ပန သကလစက္ကဝါဠဂဗ္ဘံ ဝီတစ္စိတင်္ဂါရဘရိတံ ပါဒေဟိ မဒ္ဒမာနော ပါရံ ဂန္တုံ သမတ္ထော, သော ဗုဒ္ဓတ္တံ ပါပုဏာတီတိ. ယော ဧတေသု ဧကမ္ပိ အတ္တနော ဒုက္ကရံ န မညတိ, ‘‘အဟံ ဧတမ္ပိ တရိတွာ ဝါ ဂန္တွာ ဝါ ပါရံ ဂမိဿာမီ’’တိ ဧဝံ မဟန္တေန ဆန္ဒေန စ ဥဿာဟေန စ ဝါယာမေန စ ပရိယေဋ္ဌိယာ စ သမန္နာဂတော ဟောတိ, ဧတဿေဝ ပတ္ထနာ သမိဇ္ဈတိ, န ဣတရဿ. တသ္မာ သုမေဓတာပသော ဣမေ အဋ္ဌ ဓမ္မေ သမောဓာနေတွာဝ ဗုဒ္ဓဘာဝါယ အဘိနီဟာရံ ကတွာ နိပဇ္ဇိ.

ඡන්දයේ ඇති මහත් බව දැක්වීමට උපමාවක් මෙසේය: යමෙක් මුළු සක්වළම එකම ජල කඳක් වී තිබියදී එය තම බාහු බලයෙන් පිහිනා එතෙර වීමට සමර්ථ වේද, ඔහුට බුද්ධත්වය ලැබිය හැක. එසේම මුළු සක්වළම උණ පඳුරු වලින් පිරී තිබියදී ඒවා මර්දනය කරමින් පා ගමනින් එතෙර වීමට සමර්ථ වේද, ඔහුට බුද්ධත්වය ලැබිය හැක. නැතහොත් මුළු සක්වළම හෙල්ල උල් වලින් පිරී තිබියදී ඒවා මතින් පා තබමින් එතෙර වීමට සමර්ථ වේද, ඔහුට බුද්ධත්වය ලැබිය හැක. එසේත් නැතහොත් මුළු සක්වළම ගිනි අඟුරු වලින් පිරී තිබියදී ඒවා මතින් පයින් ගමන් කර එතෙර වීමට සමර්ථ වේද, ඔහුට බුද්ධත්වය ලැබිය හැක. මේ අතරින් එකක්වත් තමාට කළ නොහැක්කක් ලෙස නොසිතා, 'මම මෙය තරණය කර එතෙර වන්නෙමි' යනුවෙන් මහත් වූ ඡන්දයෙන්, උත්සාහයෙන් හා වීර්යයෙන් යුක්ත වන්නාගේ ප්‍රාර්ථනාවම සමෘද්ධිමත් වේ. එබැවින් සුමේධ තාපසයා මෙම අෂ්ට ධර්මයන් තමා තුළ ඇති බව දැන බුද්ධත්වය සඳහා අභිනීහාරය කොට එහි සැතපුණේය.

ဒီပင်္ကရောပိ ဘဂဝါ အာဂန္တွာ သုမေဓတာပသဿ သီသဘာဂေ ဌတွာ မဏိသီဟပဉ္ဇရံ ဥဂ္ဃာဋေန္တော ဝိယ ပဉ္စဝဏ္ဏပသာဒသမ္ပန္နာနိ အက္ခီနိ ဥမ္မီလေတွာ ကလလပိဋ္ဌေ နိပန္နံ သုမေဓတာပသံ ဒိသွာ ‘‘အယံ တာပသော ဗုဒ္ဓတ္တာယ အဘိနီဟာရံ ကတွာ နိပန္နော, သမိဇ္ဈိဿတိ နု ခေါ ဧတဿ ပတ္ထနာ, ဥဒါဟု နော’’တိ အနာဂတံသဉာဏံ ပေသေတွာ ဥပဓာရေန္တော – ‘‘ဣတော ကပ္ပသတသဟဿာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ အတိက္ကမိတွာ အယံ ဂေါတမော နာမ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဉတွာ ဌိတကောဝ ပရိသမဇ္ဈေ ဗျာကာသိ – ‘‘ပဿထ နော တုမှေ ဣမံ ဥဂ္ဂတပံ တာပသံ ကလလပိဋ္ဌေ နိပန္န’’န္တိ? ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’တိ. အယံ ဗုဒ္ဓတ္တာယ အဘိနီဟာရံ ကတွာ နိပန္နော, သမိဇ္ဈိဿတိ ဣမဿ ပတ္ထနာ. အယဉှိ ဣတော ကပ္ပသတသဟဿာဓိကာနံ စတုန္နံ အသင်္ခယေယျာနံ မတ္ထကေ ဂေါတမော နာမ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတိ. တသ္မိံ ပနဿ အတ္တဘာဝေ ကပိလဝတ္ထု နာမ နဂရံ နိဝါသော ဘဝိဿတိ, မာယာ နာမ ဒေဝီ မာတာ, သုဒ္ဓေါဒနော နာမ ရာဇာ ပိတာ, အဂ္ဂသာဝကော ဥပတိဿော နာမ ထေရော, ဒုတိယသာဝကော ကောလိတော နာမ, ဗုဒ္ဓုပဋ္ဌာကော အာနန္ဒော နာမ, အဂ္ဂသာဝိကာ ခေမာ နာမ ထေရီ, ဒုတိယသာဝိကာ ဥပ္ပလဝဏ္ဏာ [Pg.20] နာမ ထေရီ ဘဝိဿတိ. အယံ ပရိပက္ကဉာဏော မဟာဘိနိက္ခမနံ ကတွာ မဟာပဓာနံ ပဒဟိတွာ နိဂြောဓရုက္ခမူလေ ပါယာသံ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ နေရဉ္ဇရာယ တီရေ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ဗောဓိမဏ္ဍံ အာရုယှ အဿတ္ထရုက္ခမူလေ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိဿတီတိ. တေန ဝုတ္တံ –

දීපංකර ධර්මරාජෝත්තමයාණන් වහන්සේද වැඩම කොට සුමේධ තාපසයන්ගේ හිස අසල වැඩසිට, මැණික් සිංහ පංජරයක් (සිංහ රූප සහිත කවුළුවක්) විවෘත කරන්නාක් මෙන් පංචවර්ණ ප්‍රසාදයෙන් යුත් නේත්‍රයන් විවර කොට, මඩ මතුපිට සැතපී සිටින සුමේධ තාපසයන් දැක, 'මෙම තාපසයා බුද්ධත්වය උදෙසා අභිනිහාර කොට (ප්‍රාර්ථනා කොට) මෙසේ සැතපී සිටියි. මොහුගේ මෙම ප්‍රාර්ථනාව සමෘද්ධිමත් වන්නේද නැද්ද?' කියා අනාගතංස ඥානය යොමුකොට පිරික්සූ සේක. 'මෙයින් කල්ප ලක්ෂයකින් අධික වූ සතර අසංඛ්‍යයක් ඉක්මවා ගිය තැන මොහු ගෝතම නමින් බුදු වන්නේය' යි දැන, වැඩසිටි ඉරියව්වෙන්ම පිරිස මැද මෙසේ වදාළ සේක: 'පින්වත්නි, මඩ මතුපිට සැතපී සිටින, උග්‍ර තපස් ඇති මෙම තාපසයා දකින්නහුද?' 'එසේය ස්වාමීනි' (කියා පිරිස පිළිතුරු දුන්හ). 'මොහු බුද්ධත්වය පතා අභිනිහාර කොට සැතපී සිටියි, මොහුගේ ප්‍රාර්ථනාව සමෘද්ධිමත් වන්නේය. මොහු මෙයින් කල්ප ලක්ෂයකින් අධික වූ සතර අසංඛ්‍යයක් ඇවෑමෙන් ගෝතම නමින් බුදු වන්නේය. ඒ ආත්මභාවයේදී මොහුට කපිලවස්තු නම් නගරය නිවාසය වන්නේය, මහාමායා දේවිය මෑණියන් වන්නීය, ශුද්ධෝදන රජතුමා පියාණන් වන්නේය, අග්‍රශ්‍රාවකයා උපතිස්ස තෙරුන් වන්නාහ, දෙවන ශ්‍රාවකයා කෝලිත තෙරුන් වන්නාහ, බුද්ධෝපස්ථායකයා ආනන්ද තෙරුන් වන්නාහ, අග්‍රශ්‍රාවිකාව ඛේමා තෙරණිය වන්නීය, දෙවන ශ්‍රාවිකාව උප්පලවණ්ණා තෙරණිය වන්නීය. මොහු මෝරා ගිය ඥානය ඇත්තෙක්ව මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කොට, මහා ප්‍රධාන් වීර්යය වඩා, අජපාල නිග්‍රෝධ රුක්මුලදී කිරිපිඬු දානය පිළිගෙන, නේරංජරා නදී තීරයේදී වළඳා, බෝධි මණ්ඩපයට පැමිණ ඇසතු රුක්මුලදී සම්බුද්ධත්වයට පත්වන්නේය.' ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘ဒီပင်္ကရော လောကဝိဒူ, အာဟုတီနံ ပဋိဂ္ဂဟော;

ဥဿီသကေ မံ ဌတွာန, ဣဒံ ဝစနမဗြဝိ.

ලෝකවිදූ වූ, ආහුතීන්ට (පූජාවන්ට) සුදුසු වූ දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේ මාගේ හිස අසල වැඩසිට මෙම වචනය වදාළ සේක.

‘‘‘ပဿထ ဣမံ တာပသံ, ဇဋိလံ ဥဂ္ဂတာပနံ;

အပရိမေယျေ ဣတော ကပ္ပေ, ဗုဒ္ဓေါ လောကေ ဘဝိဿတိ.

උග්‍ර තපස් ඇති, ජටාධර වූ මෙම තාපසයා දකින්න. මෙයින් අපරිමෙය්‍ය වූ කල්පයකින් මොහු ලොව බුදු වන්නේය.

‘‘‘အဟု ကပိလဝှယာ ရမ္မာ, နိက္ခမိတွာ တထာဂတော;

ပဓာနံ ပဒဟိတွာန, ကတွာ ဒုက္ကရကာရိကံ.

රමණීය වූ කපිලවස්තු නම් නගරයෙන් නික්ම, ඒ තථාගතයන් වහන්සේ ප්‍රධාන් වීර්යය වඩා, දුෂ්කර ක්‍රියා කොට,

‘‘‘အဇပါလရုက္ခမူလေ, နိသီဒိတွာ တထာဂတော;

တတ္ထ ပါယာသံ ပဂ္ဂယှ, နေရဉ္ဇရမုပေဟိတိ.

අජපාල නුග රුක මුල වැඩහිඳ, ඒ තථාගතයන් වහන්සේ එහිදී කිරිපිඬු දානය පිළිගෙන නේරංජරා නදිය වෙත පැමිණෙන්නේය.

‘‘‘နေရဉ္ဇရာယ တီရမှိ, ပါယာသံ အဒ သော ဇိနော;

ပဋိယတ္တဝရမဂ္ဂေန, ဗောဓိမူလမုပေဟိတိ.

ඒ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ නේරංජරා තීරයේදී කිරිපිඬු දානය වළඳා, සරසන ලද උතුම් මගින් බෝධි මූලයට පැමිණෙන්නේය.

‘‘‘တတော ပဒက္ခိဏံ ကတွာ, ဗောဓိမဏ္ဍံ အနုတ္တရော;

အဿတ္ထရုက္ခမူလမှိ, ဗုဇ္ဈိဿတိ မဟာယသော.

ඉන්පසු බෝධි මණ්ඩපය ප්‍රදක්ෂිණා කොට, අනුත්තර වූ මහා යසස් ඇති ඒ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ඇසතු රුක මුලදී බුද්ධත්වයට පත්වන්නේය.

‘‘‘ဣမဿ ဇနိကာ မာတာ, မာယာ နာမ ဘဝိဿတိ;

ပိတာ သုဒ္ဓေါဒနော နာမ, အယံ ဟေဿတိ ဂေါတမော.

මොහුගේ ජනික මෑණියෝ මායා නමින්ද, පියාණෝ ශුද්ධෝදන නමින්ද වන්නාහ. මොහු ගෝතම බුදුන් වන්නේය.

‘‘‘အနာသဝါ ဝီတရာဂါ, သန္တစိတ္တာ သမာဟိတာ;

ကောလိတော ဥပတိဿော စ, အဂ္ဂါ ဟေဿန္တိ သာဝကာ;

အာနန္ဒော နာမုပဋ္ဌာကော, ဥပဋ္ဌိဿတိ တံ ဇိနံ.

ආශ්‍රව රහිත වූ, වීතරාගී වූ, ශාන්ත සිත් ඇති, සමාහිත වූ කෝලිත සහ උපතිස්ස යන දෙදෙනා අග්‍රශ්‍රාවකයන් වන්නාහ. ආනන්ද නම් උපස්ථායකයා ඒ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේට උපස්ථාන කරන්නේය.

‘‘‘ခေမာ ဥပ္ပလဝဏ္ဏာ စ, အဂ္ဂါ ဟေဿန္တိ သာဝိကာ;

အနာသဝါ ဝီတရာဂါ, သန္တစိတ္တာ သမာဟိတာ;

ဗောဓိ တဿ ဘဂဝတော, အဿတ္ထောတိ ပဝုစ္စတီ’’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၂.၆၀-၆၈);

ඛේමා සහ උප්පලවණ්ණා යන දෙදෙනා අග්‍රශ්‍රාවිකාවෝ වන්නාහ. ඔවුහුද ආශ්‍රව රහිත වූ, වීතරාගී වූ, ශාන්ත සිත් ඇති, සමාහිත වූවෝ වන්නාහ. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ බෝධිය 'ඇසතු' රුක යැයි කියනු ලැබේ.

တံ သုတွာ သုမေဓတာပသော – ‘‘မယှံ ကိရ ပတ္ထနာ သမိဇ္ဈိဿတီ’’တိ သောမနဿပ္ပတ္တော အဟောသိ. မဟာဇနော ဒီပင်္ကရဒသဗလဿ ဝစနံ သုတွာ ‘‘သုမေဓတာပသော ကိရ ဗုဒ္ဓဗီဇံ ဗုဒ္ဓင်္ကုရော’’တိ ဟဋ္ဌတုဋ္ဌော [Pg.21] အဟောသိ. ဧဝဉ္စဿ အဟောသိ – ‘‘ယထာ နာမ မနုဿာ နဒိံ တရန္တာ ဥဇုကေန တိတ္ထေန ဥတ္တရိတုံ အသက္ကောန္တာ ဟေဋ္ဌာတိတ္ထေန ဥတ္တရန္တိ, ဧဝမေဝ မယမ္ပိ ဒီပင်္ကရဒသဗလဿ သာသနေ မဂ္ဂဖလံ အလဘမာနာ အနာဂတေ ယဒါ တွံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသိ, တဒါ တဝ သမ္မုခါ မဂ္ဂဖလံ သစ္ဆိကာတုံ သမတ္ထာ ဘဝေယျာမာ’’တိ ပတ္ထနံ ဌပယိံသု. ဒီပင်္ကရဒသဗလောပိ ဗောဓိသတ္တံ ပသံသိတွာ အဋ္ဌပုပ္ဖမုဋ္ဌီဟိ ပူဇေတွာ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ပက္ကာမိ. တေပိ စတုသတသဟဿသင်္ခါ ခီဏာသဝါ ဗောဓိသတ္တံ ဂန္ဓေဟိ စ မာလာဟိ စ ပူဇေတွာ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ပက္ကမိံသု. ဒေဝမနုဿာ ပန တထေဝ ပူဇေတွာ ဝန္ဒိတွာ ပက္ကန္တာ.

එය ඇසූ සුමේධ තාපසයා 'මාගේ ප්‍රාර්ථනාව සමෘද්ධිමත් වන්නේලු' යි සෝමනස්සයට පත් විය. මහා ජනයාද දීපංකර දසබලයන් වහන්සේගේ වචනය අසා 'සුමේධ තාපසයන් වහන්සේ බුද්ධ බීජයකි, බුද්ධ අංකුරයකි' යි හටගත් ප්‍රීති ඇත්තෝ වූහ. ඔවුන්ට මෙබඳු සිතක් විය: 'යම් සේ මිනිසුන් ගඟකින් එතෙර වීමට උත්සාහ කරන කල, කෙලින්ම ඇති තොටුපළින් එතෙර වීමට අපොහොසත් වුවහොත් පහළ තොටුපළකින් එතෙර වෙත්ද, එසේම අප ද දීපංකර දසබලයන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි මගඵල ලැබීමට අපොහොසත් වුවහොත්, අනාගතයෙහි ඔබ වහන්සේ බුදු වූ කල, ඔබ වහන්සේ ඉදිරියෙහි මගඵල සාක්ෂාත් කිරීමට සමර්ථ වන්නෙමු' යි ප්‍රාර්ථනා තැබූහ. දීපංකර දසබලයන් වහන්සේද බෝධිසත්වයන් වහන්සේට ප්‍රශංසා කොට, අට මිටක් මල් පූජා කොට ප්‍රදක්ෂිණා කර වැඩම කළ සේක. ඒ සාරලක්ෂයක් ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේලාද බෝධිසත්වයන් වහන්සේට සුවඳ මල්වලින් පූජා කොට ප්‍රදක්ෂිණා කර වැඩම කළහ. දේව මිනිස්සුද එලෙසම පූජා කොට වැඳ නික්ම ගියහ.

ဗောဓိသတ္တော သဗ္ဗေသံ ပဋိက္ကန္တကာလေ သယနာ ဝုဋ္ဌာယ ‘‘ပါရမိယော ဝိစိနိဿာမီ’’တိ ပုပ္ဖရာသိမတ္ထကေ ပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ နိသီဒိ. ဧဝံ နိသိန္နေ ဗောဓိသတ္တေ သကလဒသသဟဿစက္ကဝါဠေ ဒေဝတာ သာဓုကာရံ ဒတွာ ‘‘အယျ သုမေဓတာပသ, ပေါရာဏကဗောဓိသတ္တာနံ ပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ ‘ပါရမိယော ဝိစိနိဿာမာ’တိ နိသိန္နကာလေ ယာနိ ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနိ နာမ ပညာယန္တိ, တာနိ သဗ္ဗာနိပိ အဇ္ဇ ပါတုဘူတာနိ, နိဿံသယေန တွံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသိ. မယမေတံ ဇာနာမ ‘ယဿေတာနိ နိမိတ္တာနိ ပညာယန္တိ, ဧကန္တေန သော ဗုဒ္ဓေါ ဟောတိ’, တွံ အတ္တနော ဝီရိယံ ဒဠှံ ကတွာ ပဂ္ဂဏှာ’’တိ ဗောဓိသတ္တံ နာနပ္ပကာရာဟိ ထုတီဟိ အဘိတ္ထဝိံသု. တေန ဝုတ္တံ –

බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සියල්ලන් නික්ම ගිය කල්හි සයනයෙන් නැගී සිට 'පාරමී ධර්මයන් විමසන්නෙමි' යි මල් ගොඩ මතුපිට පර්යංකයකින් (පළක් බැඳ) වැඩසිටියහ. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ එසේ වැඩසිටින කල සකල දසදහසක් සක්වළ දේවතාවෝ සාධුකාර දී, 'ආර්ය සුමේධ තාපසයන් වහන්ස, පෙර බෝධිසත්වයන් වහන්සේලා පර්යංකයෙන් වැඩහිඳ පාරමී ධර්මයන් විමසන්නෙමි යි පවසන කල යම් පූර්ව නිමිති පහළ වේද, ඒ සියල්ල අද පහළ වී ඇත. නිසැකවම ඔබ වහන්සේ බුදු වන්නාහ. යමෙකුට මෙම නිමිති පහළ වේද, ඔහු ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නේය යන්න අපි දනිමු. ඔබ වහන්සේ ස්වකීය වීර්යය දැඩි කොට දැරුව මැනව' යි බෝධිසත්වයන් වහන්සේට නොයෙක් ආකාරයේ ස්තුති ප්‍රශංසාවලින් ගෞරව කළහ. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘ဣဒံ သုတွာန ဝစနံ, အသမဿ မဟေသိနော;

အာမောဒိတာ နရမရူ, ဗုဒ္ဓဗီဇံ ကိရ အယံ.

අසම වූ, මහා ඉසිවර වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මෙම වචනය අසා ප්‍රමුදිත වූ දේව මිනිස්සු, 'මොහු බුද්ධ බීජයකි' යි පැවසූහ.

‘‘ဥက္ကုဋ္ဌိသဒ္ဒါ ဝတ္တန္တိ, အပ္ဖောဋေန္တိ ဟသန္တိ စ;

ကတဉ္ဇလီ နမဿန္တိ, ဒသသဟဿီ သဒေဝကာ.

දසදහසක් සක්වළ වැසි දේව මිනිස්සු අත්පොළසන් දෙමින්, සිනාසෙමින්, ප්‍රීති ඝෝෂා කරමින් ඇඟිලි බැඳ නමස්කාර කළහ.

‘‘ယဒိမဿ လောကနာထဿ, ဝိရဇ္ဈိဿာမ သာသနံ;

အနာဂတမှိ အဒ္ဓါနေ, ဟေဿာမ သမ္မုခါ ဣမံ.

යම් හෙයකින් මෙම ලෝකනාථයන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි (නිවන් දැකීම) මග හැරුණේ නම්, අනාගත කාලයෙහි මොහු ඉදිරියෙහි වන්නෙමු.

‘‘ယထာ မနုဿာ နဒိံ တရန္တာ, ပဋိတိတ္ထံ ဝိရဇ္ဈိယ;

ဟေဋ္ဌာ တိတ္ထေ ဂဟေတွာန, ဥတ္တရန္တိ မဟာနဒိံ.

මිනිසුන් මහා ගඟකින් එතෙර වීමේදී ඉහළ තොටුපළ මග හැරුණහොත් පහළ තොටුපළක් අල්ලාගෙන එතෙර වන්නාක් මෙන්,

‘‘ဧဝမေဝ မယံ သဗ္ဗေ, ယဒိ မုဉ္စာမိမံ ဇိနံ;

အနာဂတမှိ အဒ္ဓါနေ, ဟေဿာမ သမ္မုခါ ဣမံ.

එලෙසම අප සැම දෙනා මෙම ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ (මගහැරී) මුදා හැරුණේ නම්, අනාගත කාලයෙහි මොහු ඉදිරියෙහි වන්නෙමු.

‘‘ဒီပင်္ကရော [Pg.22] လောကဝိဒူ, အာဟုတီနံ ပဋိဂ္ဂဟော;

မမ ကမ္မံ ပကိတ္တေတွာ, ဒက္ခိဏံ ပါဒမုဒ္ဓရိ.

ලෝකවිදූ වූ, පූජාවන් පිළිගැනීමට සුදුසු වූ දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේ මාගේ (බුදු වීමේ) කටයුත්ත ප්‍රකාශ කොට දකුණු පය ඔසවා වැඩම කළ සේක.

‘‘ယေ တတ္ထာသုံ ဇိနပုတ္တာ, သဗ္ဗေ ပဒက္ခိဏမကံသု မံ;

နရာ နာဂါ စ ဂန္ဓဗ္ဗာ, အဘိဝါဒေတွာန ပက္ကမုံ.

එහි සිටි යම් ජින පුත්‍රයන් වහන්සේලා (රහතන් වහන්සේලා) වූහුද, ඒ සියල්ලෝම මා ප්‍රදක්ෂිණා කළහ. මිනිස්සුද, නාගයෝද, ගාන්ධර්වයෝද වැඳ නික්ම ගියහ.

‘‘ဒဿနံ မေ အတိက္ကန္တေ, သသံဃေ လောကနာယကေ;

ဟဋ္ဌတုဋ္ဌေန စိတ္တေန, အာသနာ ဝုဋ္ဌဟိံ တဒါ.

සඟ පිරිස සමඟ ලෝකනායකයන් වහන්සේ දර්ශන පථයෙන් ඔබ්බට වැඩම කළ පසු, මම එකල හටගත් ප්‍රීතිමත් සිතින් අසුනින් නැගී සිටියෙමි.

‘‘သုခေန သုခိတော ဟောမိ, ပါမောဇ္ဇေန ပမောဒိတော;

ပီတိယာ စ အဘိဿန္နော, ပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိံ တဒါ.

එකල මම සැපයෙන් සුවපත් වූවෙක්, ප්‍රමෝදයෙන් ප්‍රමුදිත වූවෙක් සහ ප්‍රීතියෙන් පිනා ගිය සිත් ඇතිව පර්යංකයකින් වැඩසිටියෙමි.

‘‘ပလ္လင်္ကေန နိသီဒိတွာ, ဧဝံ စိန္တေသဟံ တဒါ;

‘ဝသီဘူတော အဟံ ဈာနေ, အဘိညာပါရမိံ ဂတော.

පර්යංකයෙන් වැඩහිඳ එකල මම මෙසේ සිතුවෙමි; 'මම ධ්‍යානයන්හි වසීභාවයට පත් වූවෙමි, අභිඥා පාරමී ප්‍රාප්ත වූවෙමි.

‘‘‘ဒသသဟဿိလောကမှိ, ဣသယော နတ္ထိ မေ သမာ;

အသမော ဣဒ္ဓိဓမ္မေသု, အလဘိံ ဤဒိသံ သုခံ’.

දසදහසක් ලෝක ධාතුවෙහි මට සමාන ඉසිවරයෙක් නැත. සෘද්ධි ධර්මයන්ගෙන් අසම වූ මම මෙබඳු සුවයක් ලැබුවෙමි'.

‘‘ပလ္လင်္ကာဘုဇနေ မယှံ, ဒသသဟဿာဓိဝါသိနော;

မဟာနာဒံ ပဝတ္တေသုံ, ဓုဝံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသိ.

"මා පර්යංකය බැඳ වැඩසිටි කල්හි, දසදහසක් ලෝකධාතුවල වාසය කරන දෙවිවරු, 'ඔබ ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නෙහිය' යි පවසමින් මහා හඬක් පැවැත්වූහ."

‘‘ယာ ပုဗ္ဗေ ဗောဓိသတ္တာနံ, ပလ္လင်္ကဝရမာဘုဇေ;

နိမိတ္တာနိ ပဒိဿန္တိ, တာနိ အဇ္ဇ ပဒိဿရေ.

"පෙර බෝසතාණන් වහන්සේලා උතුම් පර්යංකය බැඳ වැඩසිටින කල්හි යම් නිමිති පහළ වෙද්ද, අද එම නිමිතිම පෙනෙන්නට තිබේ."

‘‘သီတံ ဗျာပဂတံ ဟောတိ, ဥဏှဉ္စ ဥပသမ္မတိ;

တာနိ အဇ္ဇ ပဒိဿန္တိ, ဓုဝံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသိ.

"සීතල පහව ගොස් ඇත, උෂ්ණය සංසිඳී ඇත. අද එම නිමිති පෙනෙන්නට තිබේ, එබැවින් ඔබ ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නෙහිය."

‘‘ဒသသဟဿီ လောကဓာတူ, နိဿဒ္ဒါ ဟောန္တိ နိရာကုလာ;

တာနိ အဇ္ဇ ပဒိဿန္တိ, ဓုဝံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသိ.

"දසදහසක් ලෝකධාතූහු නිශ්ශබ්ද වූහ, කැළඹීමෙන් තොර වූහ. අද ඒ නිමිති පෙනෙන්නට තිබේ, එබැවින් ඔබ ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නෙහිය."

‘‘မဟာဝါတာ န ဝါယန္တိ, န သန္ဒန္တိ သဝန္တိယော;

တာနိ အဇ္ဇ ပဒိဿန္တိ, ဓုဝံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသိ.

"මහ සුළං නොහමයි, ගංගාවෝ නොගලති. අද ඒ නිමිති පෙනෙන්නට තිබේ, එබැවින් ඔබ ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නෙහිය."

‘‘ထလဇာ ဒကဇာ ပုပ္ဖာ, သဗ္ဗေ ပုပ္ဖန္တိ တာဝဒေ;

တေပဇ္ဇ ပုပ္ဖိတာ သဗ္ဗေ, ဓုဝံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသိ.

"ගොඩෙහි වැඩෙන හා ජලයෙහි වැඩෙන සියලු මල් එකෙණෙහි පිපෙයි. අද ඒ සියල්ල පිපී තිබේ, එබැවින් ඔබ ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නෙහිය."

‘‘လတာ ဝါ ယဒိ ဝါ ရုက္ခာ, ဖလဘာရာ ဟောန္တိ တာဝဒေ;

တေပဇ္ဇ ဖလိတာ သဗ္ဗေ, ဓုဝံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသိ.

"වැල් වේවා, ගස් වේවා, එකෙණෙහි ඵලබර වෙයි. අද ඒ සියල්ල ඵල දරා තිබේ, එබැවින් ඔබ ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නෙහිය."

‘‘အာကာသဋ္ဌာ [Pg.23] စ ဘူမဋ္ဌာ, ရတနာ ဇောတန္တိ တာဝဒေ;

တေပဇ္ဇ ရတနာ ဇောတန္တိ, ဓုဝံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသိ.

"අහසෙහි වූද, පොළොවෙහි වූද රත්නයන් එකෙණෙහි බබළයි. අද එම රත්නයෝ බබළති, එබැවින් ඔබ ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නෙහිය."

‘‘မာနုသကာ စ ဒိဗ္ဗာ စ, တုရိယာ ဝဇ္ဇန္တိ တာဝဒေ;

တေပဇ္ဇုဘော အဘိရဝန္တိ, ဓုဝံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသိ.

"මානුෂීය වූද, දිව්‍යමය වූද තූර්ය භාණ්ඩයන් එකෙණෙහි නාද වෙයි. අද ඒ දෙවර්ගයම ශබ්ද පවත්වති, එබැවින් ඔබ ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නෙහිය."

‘‘ဝိစိတ္တပုပ္ဖာ ဂဂနာ, အဘိဝဿန္တိ တာဝဒေ;

တေပိ အဇ္ဇ ပဝဿန္တိ, ဓုဝံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသိ.

"අහසින් විසිතුරු මල් වැසි වසී. අදද එම මල් වැසි වසින්නේය, එබැවින් ඔබ ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නෙහිය."

‘‘မဟာသမုဒ္ဒေါ အာဘုဇတိ, ဒသသဟဿီ ပကမ္ပတိ;

တေပဇ္ဇုဘော အဘိရဝန္တိ, ဓုဝံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသိ.

"මහා සමුද්‍රය කැළඹෙයි, දසදහසක් ලෝකධාතූහු කම්පා වෙති. අද ඒ දෙකම ශබ්ද පවත්වති, එබැවින් ඔබ ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නෙහිය."

‘‘နိရယေပိ ဒသသဟဿေ, အဂ္ဂီ နိဗ္ဗန္တိ တာဝဒေ;

တေပဇ္ဇ နိဗ္ဗုတာ အဂ္ဂီ, ဓုဝံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသိ.

"දසදහසක් නිරයන්හි පවා එකෙණෙහි ගිනි නිවී යයි. අද ඒ ගිනි නිවී ගොස් ඇත, එබැවින් ඔබ ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නෙහිය."

‘‘ဝိမလော ဟောတိ သူရိယော, သဗ္ဗာ ဒိဿန္တိ တာရကာ;

တေပိ အဇ္ဇ ပဒိဿန္တိ, ဓုဝံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသိ.

"සූර්යයා නිර්මල වෙයි, සියලු තරු පෙනෙන්නට තිබේ. අද ඒවා පෙනෙන්නට තිබේ, එබැවින් ඔබ ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නෙහිය."

‘‘အနောဝဋ္ဌေန ဥဒကံ, မဟိယာ ဥဗ္ဘိဇ္ဇိ တာဝဒေ;

တမ္ပဇ္ဇုဗ္ဘိဇ္ဇတေ မဟိယာ, ဓုဝံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသိ.

"වැසි නොවැස පවා පොළොවෙන් ජලය පැන නැගුණි. අදද පොළොවෙන් ජලය පැන නගියි, එබැවින් ඔබ ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නෙහිය."

‘‘တာရာဂဏာ ဝိရောစန္တိ, နက္ခတ္တာ ဂဂနမဏ္ဍလေ;

ဝိသာခါ စန္ဒိမာယုတ္တာ, ဓုဝံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသိ.

"අහස් මණ්ඩලයෙහි තරු සමූහයෝ හා නක්ෂත්‍රයෝ බබළති. විසාඛා නක්ෂත්‍රය චන්ද්‍රයා හා එක්ව පවතී, එබැවින් ඔබ ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නෙහිය."

‘‘ဗိလာသယာ ဒရီသယာ, နိက္ခမန္တိ သကာသယာ;

တေပဇ္ဇ အာသယာ ဆုဒ္ဓါ, ဓုဝံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသိ.

"බිලෙහි හා ගිරි කුහරවල වසන සත්තු තමන්ගේ වාසස්ථානවලින් පිටතට එති. අද ඔවුන් වාසස්ථාන හැර නික්ම අවුත් සිටිති, එබැවින් ඔබ ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නෙහිය."

‘‘န ဟောတိ အရတိ သတ္တာနံ, သန္တုဋ္ဌာ ဟောန္တိ တာဝဒေ;

တေပဇ္ဇ သဗ္ဗေ သန္တုဋ္ဌာ, ဓုဝံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသိ.

"සත්ත්වයන්ට නොසතුටක් ඇති නොවේ, එකෙණෙහි ඔවුහු සතුටට පත්වෙති. අද සියල්ලෝම සතුටින් සිටිති, එබැවින් ඔබ ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නෙහිය."

‘‘ရောဂါ တဒုပသမ္မန္တိ, ဇိဃစ္ဆာ စ ဝိနဿတိ;

တာနိပဇ္ဇ ပဒိဿန္တိ, ဓုဝံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသိ.

"එකල්හි රෝගාබාධයෝ සංසිඳෙති, කුසගින්නද නැති වී යයි. අද ඒ ලක්ෂණ පෙනෙන්නට තිබේ, එබැවින් ඔබ ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නෙහිය."

‘‘ရာဂေါ တဒါ တနု ဟောတိ, ဒေါသော မောဟော ဝိနဿတိ;

တေပဇ္ဇ ဝိဂတာ သဗ္ဗေ, ဓုဝံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသိ.

"එකල්හි රාගය තුනී වෙයි, ද්වේෂය හා මෝහය විනාශ වී යයි. අද ඒ සියල්ල දුරු වී ගොස් ඇත, එබැවින් ඔබ ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නෙහිය."

‘‘ဘယံ တဒါ န ဘဝတိ, အဇ္ဇပေတံ ပဒိဿတိ;

တေန လိင်္ဂေန ဇာနာမ, ဓုဝံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသိ.

"එකල්හි බියක් ඇති නොවේ, අද එම ලක්ෂණය පෙනෙන්නට තිබේ. ඒ ලකුණින් අපි දනිමු, ඔබ ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නෙහිය."

‘‘ရဇော [Pg.24] နုဒ္ဓံသတိ ဥဒ္ဓံ, အဇ္ဇပေတံ ပဒိဿတိ;

တေန လိင်္ဂေန ဇာနာမ, ဓုဝံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသိ.

"දූවිලි උඩට නොනගී, අද එම ලක්ෂණය පෙනෙන්නට තිබේ. ඒ ලකුණින් අපි දනිමු, ඔබ ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නෙහිය."

‘‘အနိဋ္ဌဂန္ဓော ပက္ကမတိ, ဒိဗ္ဗဂန္ဓော ပဝါယတိ;

သောပဇ္ဇ ဝါယတိ ဂန္ဓော, ဓုဝံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသိ.

"අප්‍රිය ජනක ගන්ධයන් ඉවත් වෙයි, දිව්‍ය සුගන්ධයන් හමයි. අද ඒ සුවඳ හමමින් තිබේ, එබැවින් ඔබ ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නෙහිය."

‘‘သဗ္ဗေ ဒေဝါ ပဒိဿန္တိ, ဌပယိတွာ အရူပိနော;

တေပဇ္ဇ သဗ္ဗေ ဒိဿန္တိ, ဓုဝံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသိ.

"අරූපී දෙවියන් හැර අන් සියලු දෙවියෝ පෙනෙන්නට සිටිති. අද ඒ සියල්ලෝම පෙනෙති, එබැවින් ඔබ ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නෙහිය."

‘‘ယာဝတာ နိရယာ နာမ, သဗ္ဗေ ဒိဿန္တိ တာဝဒေ;

တေပဇ္ဇ သဗ္ဗေ ဒိဿန္တိ, ဓုဝံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသိ.

"නිරයන් යැයි කියනු ලබන සියලු තැන් එකෙණෙහි පෙනෙන්නට වෙයි. අද ඒ සියල්ල පෙනෙයි, එබැවින් ඔබ ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නෙහිය."

‘‘ကုဋ္ဋာ ကဝါဋာ သေလာ စ, န ဟောန္တာဝရဏာ တဒါ;

အာကာသဘူတာ တေပဇ္ဇ, ဓုဝံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသိ.

"පවුරු, දොරටු හා ගල් පර්වත එකල්හි බාධාවක් නොවේ. අද ඒවා අහසක් බඳු වී ඇත, එබැවින් ඔබ ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නෙහිය."

‘‘စုတီ စ ဥပပတ္တိ စ, ခဏေ တသ္မိံ န ဝိဇ္ဇတိ;

တာနိပဇ္ဇ ပဒိဿန္တိ, ဓုဝံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသိ.

"එම මොහොතෙහි චුතියක් හෝ උප්පත්තියක් සිදු නොවේ. අද එම ලක්ෂණ පෙනෙන්නට තිබේ, එබැවින් ඔබ ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නෙහිය."

‘‘ဒဠှံ ပဂ္ဂဏှ ဝီရိယံ, မာ နိဝတ္တ အဘိက္ကမ;

မယမ္ပေတံ ဝိဇာနာမ, ဓုဝံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသီ’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၂.၇၀-၁၀၇);

"ඔබ දැඩිව වීර්යය වඩන්න, පසුබට නොවන්න, ඉදිරියටම යන්න. අපිද මේ කාරණය දනිමු, ඔබ ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නෙහිය' යි (දෙවිවරු පැවසූහ)."

ဗောဓိသတ္တော ဒီပင်္ကရဒသဗလဿ စ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠဒေဝတာနဉ္စ ဝစနံ သုတွာ ဘိယျောသောမတ္တာယ သဉ္ဇာတုဿာဟော ဟုတွာ စိန္တေသိ – ‘‘ဗုဒ္ဓါ နာမ အမောဃဝစနာ, နတ္ထိ ဗုဒ္ဓါနံ ကထာယ အညထတ္တံ. ယထာ ဟိ အာကာသေ ခိတ္တလေဍ္ဍုဿ ပတနံ ဓုဝံ, ဇာတဿ မရဏံ, ရတ္တိက္ခယေ သူရိယုဂ္ဂမနံ, အာသယာ နိက္ခန္တသီဟဿ သီဟနာဒနဒနံ, ဂရုဂဗ္ဘာယ ဣတ္ထိယာ ဘာရမောရောပနံ ဓုဝံ အဝဿမ္ဘာဝီ, ဧဝမေဝ ဗုဒ္ဓါနံ ဝစနံ နာမ ဓုဝံ အမောဃံ, အဒ္ဓါ အဟံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿာမီ’’တိ. တေန ဝုတ္တံ –

බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ දීපංකර දසබලයන් වහන්සේගේ හා දසදහසක් සක්වළ දේවතාවන්ගේ වචනය අසා බෙහෙවින් හටගත් උත්සාහය ඇත්තෙක්ව මෙසේ සිතූහ: 'බුදුවරුන්ගේ වචනය අමොඝය, බුදුවරුන්ගේ වචනයෙහි වෙනස් වීමක් නැත. අහසට දැමූ කැටයක් බිම වැටීම ඒකාන්ත වන්නාක් මෙන්ද, උපන් සත්ත්වයාගේ මරණය ඒකාන්ත වන්නාක් මෙන්ද, රැය අවසානයේ සූර්යයා උදාවීම ඒකාන්ත වන්නාක් මෙන්ද, ලෙනෙන් නික්මුණු සිංහයෙකුගේ සිංහනාදය ඒකාන්ත වන්නාක් මෙන්ද, මහා ගැබක් ඇති ස්ත්‍රියකගේ දරුවා බිහිවීම ඒකාන්ත වන්නාක් මෙන්ද, එලෙසම බුදුවරුන්ගේ වචනය ඒකාන්තය, අමොඝය. මම ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නෙමි' යි සිතූහ. එහෙයින් මෙසේ කියන ලදී -

‘‘ဗုဒ္ဓဿ ဝစနံ သုတွာ, ဒသသဟဿီန စူဘယံ;

တုဋ္ဌဟဋ္ဌော ပမောဒိတော, ဧဝံ စိန္တေသဟံ တဒါ.

"දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වචනයද, දසදහසක් ලෝකධාතු වාසීන්ගේ වචනයද යන දෙකම අසා, ඉමහත් සතුටට හා ප්‍රමෝදයට පත්ව එකල්හි මම මෙසේ සිතුවෙමි."

‘‘အဒွေဇ္ဈဝစနာ ဗုဒ္ဓါ, အမောဃဝစနာ ဇိနာ;

ဝိတထံ နတ္ထိ ဗုဒ္ဓါနံ, ဓုဝံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝါမဟံ.

"බුදුවරු ද්විත්ව වචන පවසන්නෝ නොවෙති, ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේලාගේ වචන අමොඝය. බුදුවරුන්ගේ වචනයෙහි අසත්‍යයක් නැත. මම ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නෙමි."

‘‘ယထာ ခိတ္တံ နဘေ လေဍ္ဍု, ဓုဝံ ပတတိ ဘူမိယံ;

တထေဝ ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌာနံ, ဝစနံ ဓုဝသဿတံ;

ဝိတထံ နတ္ထိ ဗုဒ္ဓါနံ, ဓုဝံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝါမဟံ.

යම් සේ අහසට විසිකළ ගල් කැටයක් නියත වශයෙන්ම පොළොවට වැටේ ද, එමෙන්ම බුද්ධෝත්තමයන් වහන්සේලාගේ වචනය ද ස්ථිරය, සදාකාලිකය. බුදුවරුන්ගේ වචනයෙහි අසත්‍යයක් නැත. මම ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නෙමි.

‘‘ယထာပိ [Pg.25] သဗ္ဗသတ္တာနံ, မရဏံ ဓုဝသဿတံ;

တထေဝ ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌာနံ, ဝစနံ ဓုဝသဿတံ.

යම් සේ සියලු සත්ත්වයන්ට මරණය නියතවම උරුම ද, එමෙන්ම බුද්ධෝත්තමයන් වහන්සේලාගේ වචනය ද ඒකාන්තයෙන්ම ස්ථිරය.

‘‘ယထာ ရတ္တိက္ခယေ ပတ္တေ, သူရိယုဂ္ဂမနံ ဓုဝံ;

တထေဝ ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌာနံ, ဝစနံ ဓုဝသဿတံ.

යම් සේ රාත්‍රිය අවසානයට පත් වූ විට සූර්ය උදාව නියතවම සිදු වේ ද, එමෙන්ම බුද්ධෝත්තමයන් වහන්සේලාගේ වචනය ද ඒකාන්තයෙන්ම ස්ථිරය.

‘‘ယထာ နိက္ခန္တသယနဿ, သီဟဿ နဒနံ ဓုဝံ;

တထေဝ ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌာနံ, ဝစနံ ဓုဝသဿတံ.

යම් සේ නිදා සිටි තැනින් නැගී සිටි සිංහරාජයෙකුගේ ගර්ජනාව නියත ද, එමෙන්ම බුද්ධෝත්තමයන් වහන්සේලාගේ වචනය ද ඒකාන්තයෙන්ම ස්ථිරය.

‘‘ယထာ အာပန္နသတ္တာနံ, ဘာရမောရောပနံ ဓုဝံ;

တထေဝ ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌာနံ, ဝစနံ ဓုဝသဿတ’’န္တိ. (ဗု. ဝံ. ၂.၁၀၈-၁၁၄);

යම් සේ ගර්භණී ස්ත්‍රීන්ගේ දරු ප්‍රසූතිය නියතවම සිදු වේ ද, එමෙන්ම බුද්ධෝත්තමයන් වහන්සේලාගේ වචනය ද ඒකාන්තයෙන්ම ස්ථිරය.

သော ‘‘ဓုဝါဟံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿာမီ’’တိ ဧဝံ ကတသန္နိဋ္ဌာနော ဗုဒ္ဓကာရကေ ဓမ္မေ ဥပဓာရေတုံ – ‘‘ကဟံ နု ခေါ ဗုဒ္ဓကာရကာ ဓမ္မာ, ကိံ ဥဒ္ဓံ, ဥဒါဟု အဓော, ဒိသာဝိဒိသာသူ’’တိ အနုက္ကမေန သကလံ ဓမ္မဓာတုံ ဝိစိနန္တော ပေါရာဏကဗောဓိသတ္တေဟိ အာသေဝိတနိသေဝိတံ ပဌမံ ဒါနပါရမိံ ဒိသွာ ဧဝံ အတ္တာနံ ဩဝဒိ – ‘‘သုမေဓပဏ္ဍိတ, တွံ ဣတော ပဋ္ဌာယ ပဌမံ ဒါနပါရမိံ ပူရေယျာသိ. ယထာ ဟိ နိက္ကုဇ္ဇိတော ဥဒကကုမ္ဘော နိဿေသံ ကတွာ ဥဒကံ ဝမတိယေဝ, န ပစ္စာဟရတိ, ဧဝမေဝ ဓနံ ဝါ ယသံ ဝါ ပုတ္တဒါရံ ဝါ အင်္ဂပစ္စင်္ဂံ ဝါ အနောလောကေတွာ သမ္ပတ္တယာစကာနံ သဗ္ဗံ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတံ နိဿေသံ ကတွာ ဒဒမာနော ဗောဓိမူလေ နိသီဒိတွာ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသီ’’တိ ပဌမံ ဒါနပါရမိံ ဒဠှံ ကတွာ အဓိဋ္ဌာသိ. တေန ဝုတ္တံ –

මම ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නෙමි' යි මෙසේ දැඩි නිශ්චයකට එළඹි ඒ සුමේධ තාපසයන් වහන්සේ, බුද්ධකාරක ධර්මයන් විමසා බලනුයේ, 'බුද්ධකාරක ධර්මයන් කොහි ඇත්ද? උඩ හෝ යට හෝ දස දිශාවන්හි ඇත්දැයි' පිළිවෙළින් මුළු ධර්මධාතුවම පරීක්ෂා කර බැලූහ. එහිදී පෙර බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේලා විසින් සේවනය කරන ලද ප්‍රථම දාන පාරමිතාව දැක තමාටම මෙසේ අවවාද කර ගත්හ: 'පින්වත් සුමේධ පණ්ඩිතයෙනි, ඔබ මෙතැන් සිට පළමුව දාන පාරමිතාව සම්පූර්ණ කරන්න. යම් සේ මුනින් නවන ලද ජල කළයක් ජලය ස්වල්පයක් හෝ ඉතිරි නොකර සියල්ලම පිටතට හළන්නේ ද, යළිත් එය ඇතුළට නොගන්නේ ද, එලෙසම ඔබ ද ධනය, කීර්තිය, අඹුදරුවන් හෝ තම ශරීර අවයවයන් ගැන පවා නොබලා පැමිණෙන යාචකයන්ට ඔවුන් කැමති සියල්ලම කිසිදු ඉතිරියක් නැතිව පරිත්‍යාග කරමින්, බෝධි මූලයෙහි වැඩහිඳ බුදු වන්නෙහිය.' මෙසේ පළමුව දාන පාරමිතාව ස්ථිර කොට අධිෂ්ඨාන කර ගත්හ. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘ဟန္ဒ ဗုဒ္ဓကရေ ဓမ္မေ, ဝိစိနာမိ ဣတော စိတော;

ဥဒ္ဓံ အဓော ဒသ ဒိသာ, ယာဝတာ ဓမ္မဓာတုယာ.

ඉදින් මම බුදු බව ලබා දෙන ධර්මයන් මෙහි ද එහි ද, උඩ ද යට ද, දස දිශාවන්හි ද ධර්මධාතුව පවතින තාක් පරීක්ෂා කර බලමි.

‘‘ဝိစိနန္တော တဒါ ဒက္ခိံ, ပဌမံ ဒါနပါရမိံ;

ပုဗ္ဗကေဟိ မဟေသီဟိ, အနုစိဏ္ဏံ မဟာပထံ.

මෙසේ විමසන විට, අතීතයේ වැඩසිටි මහේසීන් වහන්සේලා (බුදුවරුන්) විසින් අනුගමනය කරන ලද මහා මාර්ගය වූ පළමු දාන පාරමිතාව මම දුටුවෙමි.

‘‘ဣမံ တွံ ပဌမံ တာဝ, ဒဠှံ ကတွာ သမာဒိယ;

ဒါနပါရမိတံ ဂစ္ဆ, ယဒိ ဗောဓိံ ပတ္တုမိစ္ဆသိ.

ඉදින් ඔබ බුදු බව ලබා ගැනීමට කැමති නම්, පළමුව මෙම දාන පාරමිතාව ස්ථිරව අධිෂ්ඨානය කරගෙන එය සම්පූර්ණ කිරීමට උත්සාහ කරන්න.

‘‘ယထာပိ ကုမ္ဘော သမ္ပုဏ္ဏော, ယဿ ကဿစိ အဓောကတော;

ဝမတေဝုဒကံ နိဿေသံ, န တတ္ထ ပရိရက္ခတိ.

යම් සේ ජලයෙන් පිරුණු කළයක් යමෙකු විසින් මුනින් නවනු ලැබූ විට, එහි ජලය කිසිවක් ඉතිරි නොකොට සියල්ලම වැගිරෙන්නේ ද,

‘‘တထေဝ [Pg.26] ယာစကေ ဒိသွာ, ဟီနမုက္ကဋ္ဌမဇ္ဈိမေ;

ဒဒါဟိ ဒါနံ နိဿေသံ, ကုမ္ဘော ဝိယ အဓောကတော’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၂.၁၁၅-၁၁၉);

එලෙසම ඔබ ද හීන, මධ්‍යම, උසස් යන ඕනෑම යාචකයෙකු දුටු විට, මුනින් නැවූ කළයක් මෙන් ඉතිරි නැතිවම දන් දෙන්න.

အထဿ ‘‘န ဧတ္တကေဟေဝ ဗုဒ္ဓကာရကဓမ္မေဟိ ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ ဥတ္တရိမ္ပိ ဥပဓာရယတော ဒုတိယံ သီလပါရမိံ ဒိသွာ ဧတဒဟောသိ – ‘‘သုမေဓပဏ္ဍိတ, တွံ ဣတော ပဋ္ဌာယ သီလပါရမိမ္ပိ ပူရေယျာသိ. ယထာ ဟိ စမရီ မိဂေါ နာမ ဇီဝိတံ အနောလောကေတွာ အတ္တနော ဝါလမေဝ ရက္ခတိ, ဧဝံ တွမ္ပိ ဣတော ပဋ္ဌာယ ဇီဝိတမ္ပိ အနောလောကေတွာ သီလမေဝ ရက္ခမာနော ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသီ’’တိ ဒုတိယံ သီလပါရမိံ ဒဠှံ ကတွာ အဓိဋ္ဌာသိ. တေန ဝုတ္တံ –

ඉන්පසු 'බුද්ධකාරක ධර්මයන් මෙපමණකින්ම අවසන් නොවිය යුතුය' යි තවදුරටත් විමසන විට දෙවන සීල පාරමිතාව දැක මෙසේ සිතූහ: 'සුමේධ පණ්ඩිතයෙනි, ඔබ මෙතැන් සිට සීල පාරමිතාව ද සම්පූර්ණ කරන්න. යම් සේ සමරි මුවා නමැති සත්ත්වයා තම පණ නොතකා වුවද සිය වල්ගය ආරක්ෂා කරන්නේ ද, එලෙසම ඔබ ද මෙතැන් සිට ජීවිතය ගැන පවා නොසලකා සීලයම ආරක්ෂා කළහොත් බුදු වන්නෙහිය.' මෙසේ දෙවන සීල පාරමිතාව ස්ථිර කොට අධිෂ්ඨාන කර ගත්හ. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘န ဟေတေ ဧတ္တကာယေဝ, ဗုဒ္ဓဓမ္မာ ဘဝိဿရေ;

အညေပိ ဝိစိနိဿာမိ, ယေ ဓမ္မာ ဗောဓိပါစနာ.

බුද්ධකාරක ධර්මයන් මෙපමණක්ම නොවේ. බුදු බව මෝරන සුළු වූ වෙනත් ධර්මයන් ද මම පරීක්ෂා කර බලමි.

‘‘ဝိစိနန္တော တဒါ ဒက္ခိံ, ဒုတိယံ သီလပါရမိံ;

ပုဗ္ဗကေဟိ မဟေသီဟိ, အာသေဝိတနိသေဝိတံ.

මෙසේ විමසන විට, අතීතයේ වැඩසිටි මහේසීන් වහන්සේලා විසින් නිතර සේවනය කරන ලද දෙවන සීල පාරමිතාව මම දුටුවෙමි.

‘‘ဣမံ တွံ ဒုတိယံ တာဝ, ဒဠှံ ကတွာ သမာဒိယ;

သီလပါရမိတံ ဂစ္ဆ, ယဒိ ဗောဓိံ ပတ္တုမိစ္ဆသိ.

ඉදින් ඔබ බුදු බව ලබා ගැනීමට කැමති නම්, මෙම දෙවන පාරමිතාව ද ස්ථිරව අධිෂ්ඨානය කරගෙන සීල පාරමිතාව සම්පූර්ණ කරන්න.

‘‘ယထာပိ စမရီ ဝါလံ, ကိသ္မိဉ္စိ ပဋိလဂ္ဂိတံ;

ဥပေတိ မရဏံ တတ္ထ, န ဝိကောပေတိ ဝါလဓိံ.

යම් සේ සමරි මුවාගේ වල්ගය කිසියම් තැනක පැටලුණහොත්, එම වල්ගයට හානි නොකර එතැනම මරණයට පත් වීමට වුවද සූදානම් වේ ද,

‘‘တထေဝ စတူသု ဘူမီသု, သီလာနိ ပရိပူရယ;

ပရိရက္ခ သဒါ သီလံ, စမရီ ဝိယ ဝါလဓိ’’န္တိ. (ဗု. ဝံ. ၂.၁၂၀-၁၂၄);

එලෙසම ඔබ ද සතර භූමිවලදී සීලයම සම්පූර්ණ කරන්න. සමරි මුවා වල්ගය රකින්නා සේ නිරතුරුව සීලයම ආරක්ෂා කරන්න.

အထဿ ‘‘န ဧတ္တကေဟေဝ ဗုဒ္ဓကာရကဓမ္မေဟိ ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ ဥတ္တရိမ္ပိ ဥပဓာရယတော တတိယံ နေက္ခမ္မပါရမိံ ဒိသွာ ဧတဒဟောသိ – ‘‘သုမေဓပဏ္ဍိတ, တွံ ဣတော ပဋ္ဌာယ နေက္ခမ္မပါရမိမ္ပိ ပူရေယျာသိ. ယထာ ဟိ စိရံ ဗန္ဓနာဂါရေ ဝသမာနော ပုရိသော န တတ္ထ သိနေဟံ ကရောတိ, အထ ခေါ ဥက္ကဏ္ဌတိယေဝ, အဝသိတုကာမော ဟောတိ, ဧဝမေဝ တွမ္ပိ သဗ္ဗဘဝေ ဗန္ဓနာဂါရသဒိသေ ကတွာ သဗ္ဗဘဝေဟိ ဥက္ကဏ္ဌိတော မုစ္စိတုကာမော ဟုတွာ နေက္ခမ္မာဘိမုခေါဝ ဟောဟိ. ဧဝံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသီ’’တိ တတိယံ နေက္ခမ္မပါရမိံ ဒဠှံ ကတွာ အဓိဋ္ဌာသိ. တေန ဝုတ္တံ –

ඉන්පසු 'බුද්ධකාරක ධර්මයන් මෙපමණකින්ම අවසන් නොවිය යුතුය' යි තවදුරටත් විමසන විට තුන්වන නෙක්ඛම්ම පාරමිතාව දැක මෙසේ සිතූහ: 'සුමේධ පණ්ඩිතයෙනි, ඔබ මෙතැන් සිට නෙක්ඛම්ම පාරමිතාව ද සම්පූර්ණ කරන්න. යම් සේ බන්ධනාගාරයක බොහෝ කලක් වාසය කළ මිනිසෙකු එහි ඇලීමක් නොදක්වයි ද, එතැනින් ඉවත් වීමටම කැමති වේ ද, එලෙසම ඔබ ද සියලු භවයන් බන්ධනාගාරයක් ලෙස සලකා, ඒ භවයන් කෙරෙහි කලකිරී, එයින් මිදීමට කැමැත්තෙන් අභිනිෂ්ක්‍රමණයටම (ගිහිගෙයින් නික්මීමටම) යොමු වන්න. එවිට ඔබ බුදු වන්නෙහිය.' මෙසේ තුන්වන නෙක්ඛම්ම පාරමිතාව ස්ථිර කොට අධිෂ්ඨාන කර ගත්හ. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘န [Pg.27] ဟေတေ ဧတ္တကာယေဝ, ဗုဒ္ဓဓမ္မာ ဘဝိဿရေ;

အညေပိ ဝိစိနိဿာမိ, ယေ ဓမ္မာ ဗောဓိပါစနာ.

බුද්ධකාරක ධර්මයන් මෙපමණක්ම නොවේ. බුදු බව මෝරන සුළු වූ වෙනත් ධර්මයන් ද මම පරීක්ෂා කර බලමි.

‘‘ဝိစိနန္တော တဒါ ဒက္ခိံ, တတိယံ နေက္ခမ္မပါရမိံ;

ပုဗ္ဗကေဟိ မဟေသီဟိ, အာသေဝိတနိသေဝိတံ.

මෙසේ විමසන විට, අතීතයේ වැඩසිටි මහේසීන් වහන්සේලා විසින් නිතර සේවනය කරන ලද තුන්වන නෙක්ඛම්ම පාරමිතාව මම දුටුවෙමි.

‘‘ဣမံ တွံ တတိယံ တာဝ, ဒဠှံ ကတွာ သမာဒိယ;

နေက္ခမ္မပါရမိတံ ဂစ္ဆ, ယဒိ ဗောဓိံ ပတ္တုမိစ္ဆသိ.

ඉදින් ඔබ බුදු බව ලබා ගැනීමට කැමති නම්, මෙම තුන්වන පාරමිතාව ද ස්ථිරව අධිෂ්ඨානය කරගෙන නෙක්ඛම්ම පාරමිතාව සම්පූර්ණ කරන්න.

‘‘ယထာ အန္ဒုဃရေ ပုရိသော, စိရဝုတ္ထော ဒုခဋ္ဋိတော;

န တတ္ထ ရာဂံ ဇနေတိ, မုတ္တိမေဝ ဂဝေသတိ.

යම් සේ බන්ධනාගාරයක බොහෝ කලක් දුකින් වාසය කරන මිනිසෙකු, එහි කිසිදු ඇල්මක් ඇති නොකරගෙන එයින් නිදහසම සොයයි ද,

‘‘တထေဝ တွံ သဗ္ဗဘဝေ, ပဿ အန္ဒုဃရံ ဝိယ;

နေက္ခမ္မာဘိမုခေါ ဟောဟိ, ဘဝတော ပရိမုတ္တိယာ’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၂.၁၂၅-၁၂၉);

එලෙසම ඔබ ද සියලු භවයන් බන්ධනාගාරයක් මෙන් දකින්න. භවයෙන් මිදීම පිණිස අභිනිෂ්ක්‍රමණයටම යොමු වන්න.

အထဿ ‘‘န ဧတ္တကေဟေဝ ဗုဒ္ဓကာရကဓမ္မေဟိ ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ ဥတ္တရိမ္ပိ ဥပဓာရယတော စတုတ္ထံ ပညာပါရမိံ ဒိသွာ ဧတဒဟောသိ – ‘‘သုမေဓပဏ္ဍိတ, တွံ ဣတော ပဋ္ဌာယ ပညာပါရမိမ္ပိ ပူရေယျာသိ. ဟီနမဇ္ဈိမုက္ကဋ္ဌေသု ကဉ္စိ အဝဇ္ဇေတွာ သဗ္ဗေပိ ပဏ္ဍိတေ ဥပသင်္ကမိတွာ ပဉှံ ပုစ္ဆေယျာသိ. ယထာ ဟိ ပိဏ္ဍပါတိကော ဘိက္ခု ဟီနာဒိဘေဒေသု ကုလေသု ကိဉ္စိ အဝဇ္ဇေတွာ ပဋိပါဋိယာ ပိဏ္ဍာယ စရန္တော ခိပ္ပံ ယာပနံ လဘတိ, ဧဝံ တွမ္ပိ သဗ္ဗပဏ္ဍိတေ ဥပသင်္ကမိတွာ ပဉှံ ပုစ္ဆန္တော ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသီ’’တိ စတုတ္ထံ ပညာပါရမိံ ဒဠှံ ကတွာ အဓိဋ္ဌာသိ. တေန ဝုတ္တံ –

ඉන්පසු 'බුද්ධකාරක ධර්මයන් මෙපමණකින්ම අවසන් නොවිය යුතුය' යි තවදුරටත් විමසන විට සතරවන ප්‍රඥා පාරමිතාව දැක මෙසේ සිතූහ: 'සුමේධ පණ්ඩිතයෙනි, ඔබ මෙතැන් සිට ප්‍රඥා පාරමිතාව ද සම්පූර්ණ කරන්න. හීන, මධ්‍යම, උසස් කියා කිසිවෙකු මග නොහැර සියලු පණ්ඩිතයන් වෙත ගොස් ප්‍රශ්න විමසන්න. යම් සේ පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරෙන භික්ෂුවක්, කුලයන්ගේ උස් පහත් භේදයක් නොසලකා පිළිවෙළින් පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරෙමින් ඉක්මනින් තම යැපීමට අවශ්‍ය ආහාර ලබා ගන්නේ ද, එලෙසම ඔබ ද සියලු පණ්ඩිතයන් වෙත ගොස් ප්‍රශ්න විමසමින් ප්‍රඥාව දියුණු කළහොත් බුදු වන්නෙහිය.' මෙසේ සතරවන ප්‍රඥා පාරමිතාව ස්ථිර කොට අධිෂ්ඨාන කර ගත්හ. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘န ဟေတေ ဧတ္တကာယေဝ, ဗုဒ္ဓဓမ္မာ ဘဝိဿရေ;

အညေပိ ဝိစိနိဿာမိ, ယေ ဓမ္မာ ဗောဓိပါစနာ.

බුද්ධකාරක ධර්මයන් මෙපමණක්ම නොවේ. බුදු බව මෝරන සුළු වූ වෙනත් ධර්මයන් ද මම පරීක්ෂා කර බලමි.

‘‘ဝိစိနန္တော တဒါ ဒက္ခိံ, စတုတ္ထံ ပညာပါရမိံ;

ပုဗ္ဗကေဟိ မဟေသီဟိ, အာသေဝိတနိသေဝိတံ.

මෙසේ විමසන විට, අතීතයේ වැඩසිටි මහේසීන් වහන්සේලා විසින් නිතර සේවනය කරන ලද සතරවන ප්‍රඥා පාරමිතාව මම දුටුවෙමි.

‘‘ဣမံ တွံ စတုတ္ထံ တာဝ, ဒဠှံ ကတွာ သမာဒိယ;

ပညာပါရမိတံ ဂစ္ဆ, ယဒိ ဗောဓိံ ပတ္တုမိစ္ဆသိ.

ඉදින් ඔබ බුදු බව ලබා ගැනීමට කැමති නම්, මෙම සතරවන පාරමිතාව ද ස්ථිරව අධිෂ්ඨානය කරගෙන ප්‍රඥා පාරමිතාව සම්පූර්ණ කරන්න.

‘‘ယထာပိ ဘိက္ခု ဘိက္ခန္တော, ဟီနမုက္ကဋ္ဌမဇ္ဈိမေ;

ကုလာနိ န ဝိဝဇ္ဇေန္တော, ဧဝံ လဘတိ ယာပနံ.

යම් සේ පිණ්ඩපාතයේ වඩින භික්ෂුවක්, හීන, මධ්‍යම හෝ උසස් කුලයන් මග නොහැර පිළිවෙළින් පිණ්ඩපාතය ලබමින් තම ජීවිකාව සරිකර ගන්නේ ද,

‘‘တထေဝ [Pg.28] တွံ သဗ္ဗကာလံ, ပရိပုစ္ဆံ ဗုဓံ ဇနံ;

ပညာပါရမိတံ ဂန္တွာ, သမ္ဗောဓိံ ပါပုဏိဿသီ’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၂.၁၃၀-၁၃၄);

"එපරිද්දෙන්ම ඔබ නිරන්තරයෙන්ම පණ්ඩිතයන්ගෙන් විමසමින්, ප්‍රඥා පාරමිතාව සම්පූර්ණ කොට සම්බෝධියට පැමිණෙන්නෙහිය."

အထဿ ‘‘န ဧတ္တကေဟေဝ ဗုဒ္ဓကာရကဓမ္မေဟိ ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ ဥတ္တရိမ္ပိ ဥပဓာရယတော ပဉ္စမံ ဝီရိယပါရမိံ ဒိသွာ ဧတဒဟောသိ – ‘‘သုမေဓပဏ္ဍိတ, တွံ ဣတော ပဋ္ဌာယ ဝီရိယပါရမိမ္ပိ ပူရေယျာသိ, ယထာ ဟိ သီဟော မိဂရာဇာ သဗ္ဗိရိယာပထေသု ဒဠှဝီရိယော ဟောတိ, ဧဝံ တွမ္ပိ သဗ္ဗဘဝေသု သဗ္ဗိရိယာပထေသု ဒဠှဝီရိယော အနောလီနဝီရိယော သမာနော ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသီ’’တိ ပဉ္စမံ ဝီရိယပါရမိံ ဒဠှံ ကတွာ အဓိဋ္ဌာသိ. တေန ဝုတ္တံ –

ඉන්පසු ඔහුට මෙසේ සිතිණි: 'බුදු බව ලබා දෙන ධර්මයන් මෙපමණක්ම විය නොහැක.' මෙසේ තවදුරටත් විමසා බලන ඔහු පස්වන වීර්ය පාරමිතාව දැක මෙසේ සිතුවේය: 'සුමේධ පණ්ඩිතයෙනි, ඔබ මෙතැන් පටන් වීර්ය පාරමිතාවද පූරණය කළ යුතුය. මෘගරාජ වූ සිංහයා සියලු ඉරියව්වලදී නොපසුබට වීර්යයෙන් යුක්ත වන්නා සේ, ඔබද සියලු භවයන්හිදී හා සියලු ඉරියව්වලදී දැඩි වීර්යයකින් හා නොසැලෙන උත්සාහයකින් යුක්ත වුවහොත් බුදුවන්නෙහිය.' මෙසේ පස්වන වීර්ය පාරමිතාව දැඩිව අධිෂ්ඨාන කළේය. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘န ဟေတေ ဧတ္တကာယေဝ, ဗုဒ္ဓဓမ္မာ ဘဝိဿရေ;

အညေပိ ဝိစိနိဿာမိ, ယေ ဓမ္မာ ဗောဓိပါစနာ.

"බුදු බව සිදු කරන ධර්මයෝ මේවා පමණක්ම නොවෙති; සම්බෝධිය මේරීමට හේතු වන වෙනත් ධර්මයන්ද මම විමසා බලමි."

‘‘ဝိစိနန္တော တဒါ ဒက္ခိံ, ပဉ္စမံ ဝီရိယပါရမိံ;

ပုဗ္ဗကေဟိ မဟေသီဟိ, အာသေဝိတနိသေဝိတံ.

"මෙසේ විමසන මම, පෙර විසූ මහේසීන් (බුදුවරුන්) විසින් ප්‍රගුණ කරන ලද පස්වන වීර්ය පාරමිතාව එකල්හි දුටුවෙමි."

‘‘ဣမံ တွံ ပဉ္စမံ တာဝ, ဒဠှံ ကတွာ သမာဒိယ;

ဝီရိယပါရမိတံ ဂစ္ဆ, ယဒိ ဗောဓိံ ပတ္တုမိစ္ဆသိ.

"ඔබ සම්බෝධියට පැමිණීමට කැමති නම්, පළමුව මෙම පස්වන පාරමිතාව වූ වීර්ය පාරමිතාව දැඩි ලෙස සමාදන් වී පූරණය කරන්න."

‘‘ယထာပိ သီဟော မိဂရာဇာ, နိသဇ္ဇဋ္ဌာနစင်္ကမေ;

အလီနဝီရိယော ဟောတိ, ပဂ္ဂဟိတမနော သဒါ.

"මෘගරාජ වූ සිංහයා හිඳීම, සිටීම හා සක්මන් කිරීම යන සෑම ඉරියව්වකදීම සැමවිටම උත්සාහවන්තව හා නොපසුබට වීර්යයෙන් යුක්ත වන්නා සේම,"

‘‘တထေဝ တွံ သဗ္ဗဘဝေ, ပဂ္ဂဏှ ဝီရိယံ ဒဠှံ;

ဝီရိယပါရမိတံ ဂန္တွာ, သမ္ဗောဓိံ ပါပုဏိဿသီ’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၂.၁၃၅-၁၃၉);

"එලෙසින්ම ඔබද සියලු භවයන්හිදී දැඩි වීර්යය වඩන්න; වීර්ය පාරමිතාව සම්පූර්ණ කිරීමෙන් ඔබ සම්බෝධියට පැමිණෙන්නෙහිය."

အထဿ ‘‘န ဧတ္တကေဟေဝ ဗုဒ္ဓကာရကဓမ္မေဟိ ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ ဥတ္တရိမ္ပိ ဥပဓာရယတော ဆဋ္ဌံ ခန္တိပါရမိံ ဒိသွာ ဧတဒဟောသိ – ‘‘သုမေဓပဏ္ဍိတ, တွံ ဣတော ပဋ္ဌာယ ခန္တိပါရမိမ္ပိ ပူရေယျာသိ, သမ္မာနနေပိ အဝမာနနေပိ ခမောဝ ဘဝေယျာသိ. ယထာ ဟိ ပထဝိယံ နာမ သုစိမ္ပိ နိက္ခိပန္တိ အသုစိမ္ပိ, န တေန ပထဝီ သိနေဟံ ပဋိဃံ ကရောတိ, ခမတိ သဟတိ အဓိဝါသေတိယေဝ, ဧဝမေဝ တွမ္ပိ သမ္မာနနေပိ အဝမာနနေပိ ခမောဝ သမာနော ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသီ’’တိ ဆဋ္ဌံ ခန္တိပါရမိံ ဒဠှံ ကတွာ အဓိဋ္ဌာသိ. တေန ဝုတ္တံ –

ඉන්පසු ඔහුට මෙසේ සිතිණි: 'බුදු බව ලබා දෙන ධර්මයන් මෙපමණකින්ම අවසන් නොවිය යුතුය.' මෙසේ තවදුරටත් විමසා බලන ඔහු හයවන ක්ෂාන්ති පාරමිතාව දැක මෙසේ සිතුවේය: 'සුමේධ පණ්ඩිතයෙනි, ඔබ මෙතැන් පටන් ක්ෂාන්ති පාරමිතාවද පූරණය කළ යුතුය. ගරුකිරීම්වලදී මෙන්ම අවමන් කිරීම්වලදීද ඉවසන්නෙකු විය යුතුය. මන්ද යත්, පෘථිවිය මත පිරිසිදු දෑ මෙන්ම අපිරිසිදු දෑද දැමූ විට, පෘථිවිය ඒ කෙරෙහි ඇලීමක් හෝ ගැටීමක් ඇති කර නොගෙන ඉවසන්නා සේ, ඔබද ගරුකිරීම් හා නිගරු කිරීම් යන දෙකෙහිදීම ඉවසන්නෙකු වුවහොත් බුදුවන්නෙහිය.' මෙසේ හයවන ක්ෂාන්ති පාරමිතාව දැඩිව අධිෂ්ඨාන කළේය. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘န ဟေတေ ဧတ္တကာယေဝ, ဗုဒ္ဓဓမ္မာ ဘဝိဿရေ;

အညေပိ ဝိစိနိဿာမိ, ယေ ဓမ္မာ ဗောဓိပါစနာ.

"බුදු බව සිදු කරන ධර්මයෝ මේවා පමණක්ම නොවෙති; සම්බෝධිය මේරීමට හේතු වන වෙනත් ධර්මයන්ද මම විමසා බලමි."

‘‘ဝိစိနန္တော [Pg.29] တဒါ ဒက္ခိံ, ဆဋ္ဌမံ ခန္တိပါရမိံ;

ပုဗ္ဗကေဟိ မဟေသီဟိ, အာသေဝိတနိသေဝိတံ.

"මෙසේ විමසන මම, පෙර විසූ මහේසීන් විසින් ප්‍රගුණ කරන ලද හයවන ක්ෂාන්ති පාරමිතාව එකල්හි දුටුවෙමි."

‘‘ဣမံ တွံ ဆဋ္ဌမံ တာဝ, ဒဠှံ ကတွာ သမာဒိယ;

တတ္ထ အဒွေဇ္ဈမာနသော, သမ္ဗောဓိံ ပါပုဏိဿသိ.

"ඔබ පළමුව මෙම හයවන ක්ෂාන්ති පාරමිතාව දැඩිව සමාදන් වන්න. එහිදී දෙගිඩියාවකින් තොර සිතක් ඇත්තෙකු වුවහොත් ඔබ සම්බෝධියට පැමිණෙන්නෙහිය."

‘‘ယထာပိ ပထဝီ နာမ, သုစိမ္ပိ အသုစိမ္ပိ စ;

သဗ္ဗံ သဟတိ နိက္ခေပံ, န ကရောတိ ပဋိဃံ တယာ.

"පෘථිවිය පිරිසිදු දෑ මෙන්ම අපිරිසිදු දෑද තමන් මත දැමූ විට ඒ සියල්ල ඉවසා දරා ගන්නා සේත්, ඒ සම්බන්ධයෙන් කෝපයක් ඇති කර නොගන්නා සේත්,"

‘‘တထေဝ တွမ္ပိ သဗ္ဗေသံ, သမ္မာနာဝမာနက္ခမော;

ခန္တိပါရမိတံ ဂန္တွာ, သမ္ဗောဓိံ ပါပုဏိဿသီ’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၂.၁၄၀-၁၄၄);

"එලෙසින්ම ඔබද සියල්ලන්ගේම ගරුකිරීම් හා අවමන් කිරීම් ඉවසන්නෙකු වී, ක්ෂාන්ති පාරමිතාව සම්පූර්ණ කොට සම්බෝධියට පැමිණෙන්නෙහිය."

အထဿ ‘‘န ဧတ္တကေဟေဝ ဗုဒ္ဓကာရကဓမ္မေဟိ ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ ဥတ္တရိမ္ပိ ဥပဓာရယတော သတ္တမံ သစ္စပါရမိံ ဒိသွာ ဧတဒဟောသိ – ‘‘သုမေဓပဏ္ဍိတ, တွံ ဣတော ပဋ္ဌာယ သစ္စပါရမိမ္ပိ ပူရေယျာသိ, အသနိယာ မတ္ထကေ ပတမာနာယပိ ဓနာဒီနံ အတ္ထာယ ဆန္ဒာဒီနံ ဝသေန သမ္ပဇာနမုသာဝါဒံ နာမ မာ ဘာသိ. ယထာ ဟိ ဩသဓီ တာရကာ နာမ သဗ္ဗဥတူသု အတ္တနော ဂမနဝီထိံ ဇဟိတွာ အညာယ ဝီထိယာ န ဂစ္ဆတိ, သကဝီထိယာဝ ဂစ္ဆတိ, ဧဝမေဝ တွမ္ပိ သစ္စံ ပဟာယ မုသာဝါဒံ နာမ အဝဒန္တောယေဝ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသီ’’တိ သတ္တမံ သစ္စပါရမိံ ဒဠှံ ကတွာ အဓိဋ္ဌာသိ. တေန ဝုတ္တံ –

ඉන්පසු ඔහුට මෙසේ සිතිණි: 'බුදු බව ලබා දෙන ධර්මයන් මෙපමණකින්ම අවසන් නොවිය යුතුය.' මෙසේ තවදුරටත් විමසා බලන ඔහු හත්වන සත්‍ය පාරමිතාව දැක මෙසේ සිතුවේය: 'සුමේධ පණ්ඩිතයෙනි, ඔබ මෙතැන් පටන් සත්‍ය පාරමිතාවද පූරණය කළ යුතුය. හිස මත හෙනයක් පතිත වුවද, ධනය ආදිය පිණිස හෝ ආශාවන් නිසා දැන දැන බොරු නොකියන්න. ඔසධී තාරකාව සියලු සෘතූන්හිදී තමන්ගේ ගමන් මග අත්නොහැර නියමිත මගෙහිම ගමන් කරන්නා සේ, ඔබද සත්‍යය අත්නොහැර බොරු නොකියා සිටියහොත් බුදුවන්නෙහිය.' මෙසේ හත්වන සත්‍ය පාරමිතාව දැඩිව අධිෂ්ඨාන කළේය. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘န ဟေတေ ဧတ္တကာယေဝ, ဗုဒ္ဓဓမ္မာ ဘဝိဿရေ;

အညေပိ ဝိစိနိဿာမိ, ယေ ဓမ္မာ ဗောဓိပါစနာ.

"බුදු බව සිදු කරන ධර්මයෝ මේවා පමණක්ම නොවෙති; සම්බෝධිය මේරීමට හේතු වන වෙනත් ධර්මයන්ද මම විමසා බලමි."

‘‘ဝိစိနန္တော တဒါ ဒက္ခိံ, သတ္တမံ သစ္စပါရမိံ;

ပုဗ္ဗကေဟိ မဟေသီဟိ, အာသေဝိတနိသေဝိတံ.

"මෙසේ විමසන මම, පෙර විසූ මහේසීන් විසින් ප්‍රගුණ කරන ලද හත්වන සත්‍ය පාරමිතාව එකල්හි දුටුවෙමි."

‘‘ဣမံ တွံ သတ္တမံ တာဝ, ဒဠှံ ကတွာ သမာဒိယ;

တတ္ထ အဒွေဇ္ဈဝစနော, သမ္ဗောဓိံ ပါပုဏိဿသိ.

"ඔබ පළමුව මෙම හත්වන සත්‍ය පාරමිතාව දැඩිව සමාදන් වන්න. එහිදී වචනයෙහි වෙනසක් නැත්තෙකු වුවහොත් ඔබ සම්බෝධියට පැමිණෙන්නෙහිය."

‘‘ယထာပိ ဩသဓီ နာမ, တုလာဘူတာ သဒေဝကေ;

သမယေ ဥတုဝဿေ ဝါ, န ဝေါက္ကမတိ ဝီထိတော.

"දෙවියන් සහිත ලෝකයාට මිනුම් දණ්ඩක් බඳු වූ ඔසධී තාරකාව, නිසි කලෙහි හෝ වැසි සෘතුවෙහි හෝ තමන්ගේ ගමන් මගින් බැහැර නොවන්නා සේ,"

‘‘တထေဝ တွမ္ပိ သစ္စေသု, မာ ဝေါက္ကမသိ ဝီထိတော;

သစ္စပါရမိတံ ဂန္တွာ, သမ္ဗောဓိံ ပါပုဏိဿသီ’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၂.၁၄၅-၁၄၉);

"එලෙසින්ම ඔබද සත්‍යයෙන් බැහැර නොවන්න; සත්‍ය පාරමිතාව සම්පූර්ණ කොට සම්බෝධියට පැමිණෙන්නෙහිය."

အထဿ [Pg.30] ‘‘န ဧတ္တကေဟေဝ ဗုဒ္ဓကာရကဓမ္မေဟိ ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ ဥတ္တရိမ္ပိ ဥပဓာရယတော အဋ္ဌမံ အဓိဋ္ဌာနပါရမိံ ဒိသွာ ဧတဒဟောသိ – ‘‘သုမေဓပဏ္ဍိတ, တွံ ဣတော ပဋ္ဌာယ အဓိဋ္ဌာနပါရမိမ္ပိ ပူရေယျာသိ, ယံ အဓိဋ္ဌာသိ, တသ္မိံ အဓိဋ္ဌာနေ နိစ္စလောဝ ဘဝေယျာသိ. ယထာ ဟိ ပဗ္ဗတော နာမ သဗ္ဗာသု ဒိသာသု ဝါတေဟိ ပဟဋော န ကမ္ပတိ န စလတိ, အတ္တနော ဌာနေယေဝ တိဋ္ဌတိ, ဧဝမေဝ တွမ္ပိ အတ္တနော အဓိဋ္ဌာနေ နိစ္စလော ဟောန္တောဝ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသီ’’တိ အဋ္ဌမံ အဓိဋ္ဌာနပါရမိံ ဒဠှံ ကတွာ အဓိဋ္ဌာသိ. တေန ဝုတ္တံ –

ඉන්පසු ඔහුට මෙසේ සිතිණි: 'බුදු බව ලබා දෙන ධර්මයන් මෙපමණකින්ම අවසන් නොවිය යුතුය.' මෙසේ තවදුරටත් විමසා බලන ඔහු අටවන අධිෂ්ඨාන පාරමිතාව දැක මෙසේ සිතුවේය: 'සුමේධ පණ්ඩිතයෙනි, ඔබ මෙතැන් පටන් අධිෂ්ඨාන පාරමිතාවද පූරණය කළ යුතුය. ඔබ යමක් අධිෂ්ඨාන කරන්නේද, ඒ අධිෂ්ඨානයෙහි නොසැලී සිටිය යුතුය. පර්වතයක් සෑම දිශාවකින්ම හමන සුළඟින් පීඩිත වුවද නොසැලී, නොසොල්වී තමන්ගේ ස්ථානයේම පවතින්නා සේ, ඔබද ඔබේ අධිෂ්ඨානයෙහි නොසැලී සිටියහොත් බුදුවන්නෙහිය.' මෙසේ අටවන අධිෂ්ඨාන පාරමිතාව දැඩිව අධිෂ්ඨාන කළේය. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘န ဟေတေ ဧတ္တကာယေဝ, ဗုဒ္ဓဓမ္မာ ဘဝိဿရေ;

အညေပိ ဝိစိနိဿာမိ, ယေ ဓမ္မာ ဗောဓိပါစနာ.

"බුදු බව සිදු කරන ධර්මයෝ මේවා පමණක්ම නොවෙති; සම්බෝධිය මේරීමට හේතු වන වෙනත් ධර්මයන්ද මම විමසා බලමි."

‘‘ဝိစိနန္တော တဒါ ဒက္ခိံ, အဋ္ဌမံ အဓိဋ္ဌာနပါရမိံ;

ပုဗ္ဗကေဟိ မဟေသီဟိ, အာသေဝိတနိသေဝိတံ.

"මෙසේ විමසන මම, පෙර විසූ මහේසීන් විසින් ප්‍රගුණ කරන ලද අටවන අධිෂ්ඨාන පාරමිතාව එකල්හි දුටුවෙමි."

‘‘ဣမံ တွံ အဋ္ဌမံ တာဝ, ဒဠှံ ကတွာ သမာဒိယ;

တတ္ထ တွံ အစလော ဟုတွာ, သမ္ဗောဓိံ ပါပုဏိဿသိ.

"ඔබ පළමුව මෙම අටවන අධිෂ්ඨාන පාරමිතාව දැඩිව සමාදන් වන්න. එහිදී ඔබ නොසැලෙන සුළු වුවහොත් සම්බෝධියට පැමිණෙන්නෙහිය."

‘‘ယထာပိ ပဗ္ဗတော သေလော, အစလော သုပ္ပတိဋ္ဌိတော;

န ကမ္ပတိ ဘုသဝါတေဟိ, သကဋ္ဌာနေဝ တိဋ္ဌတိ.

"ගල් පර්වතයක් නොසැලී මැනවින් පිහිටා තිබෙමින්, දරුණු සුළඟින් කම්පා නොවී තමන්ගේ ස්ථානයේම පවතින්නා සේ,"

‘‘တထေဝ တွမ္ပိ အဓိဋ္ဌာနေ, သဗ္ဗဒါ အစလော ဘဝ;

အဓိဋ္ဌာနပါရမိတံ ဂန္တွာ, သမ္ဗောဓိံ ပါပုဏိဿသီ’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၂.၁၅၀-၁၅၄);

"එලෙසින්ම ඔබද ඔබේ අධිෂ්ඨානයෙහි සැමවිටම නොසැලී සිටින්න්න; අධිෂ්ඨාන පාරමිතාව සම්පූර්ණ කොට සම්බෝධියට පැමිණෙන්නෙහිය."

အထဿ ‘‘န ဧတ္တကေဟေဝ ဗုဒ္ဓကာရကဓမ္မေဟိ ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ ဥတ္တရိမ္ပိ ဥပဓာရယတော နဝမံ မေတ္တာပါရမိံ ဒိသွာ ဧတဒဟောသိ – ‘‘သုမေဓပဏ္ဍိတ, တွံ ဣတော ပဋ္ဌာယ မေတ္တာပါရမိမ္ပိ ပူရေယျာသိ, ဟိတေသုပိ အဟိတေသုပိ ဧကစိတ္တော ဘဝေယျာသိ. ယထာ ဟိ ဥဒကံ နာမ ပါပဇနဿပိ ကလျာဏဇနဿပိ သီတဘာဝံ ဧကသဒိသံ ကတွာ ဖရတိ, ဧဝမေဝ တွမ္ပိ သဗ္ဗေသု သတ္တေသု မေတ္တစိတ္တေန ဧကစိတ္တောဝ ဟောန္တော ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသီ’’တိ နဝမံ မေတ္တာပါရမိံ ဒဠှံ ကတွာ အဓိဋ္ဌာသိ. တေန ဝုတ္တံ –

ඉන්පසු ඔහුට මෙසේ සිතිණි: 'බුදු බව ලබා දෙන ධර්මයන් මෙපමණකින්ම අවසන් නොවිය යුතුය.' මෙසේ තවදුරටත් විමසා බලන ඔහු නවවන මෙත්තා පාරමිතාව දැක මෙසේ සිතුවේය: 'සුමේධ පණ්ඩිතයෙනි, ඔබ මෙතැන් පටන් මෙත්තා පාරමිතාවද පූරණය කළ යුතුය. හිතවතුන් කෙරෙහි මෙන්ම අහිතවතුන් කෙරෙහිද එක හා සමාන සිතක් ඇති කර ගත යුතුය. ජලය පවිටු මිනිසුන්ට මෙන්ම යහපත් මිනිසුන්ටද එක හා සමාන සිසිලසක් පතුරුවන්නා සේ, ඔබද සියලු සත්වයන් කෙරෙහි මෙත් සිතින් යුතුව සම සිතක් ඇති කර ගතහොත් බුදුවන්නෙහිය.' මෙසේ නවවන මෙත්තා පාරමිතාව දැඩිව අධිෂ්ඨාන කළේය. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘န ဟေတေ ဧတ္တကာယေဝ, ဗုဒ္ဓဓမ္မာ ဘဝိဿရေ;

အညေပိ ဝိစိနိဿာမိ, ယေ ဓမ္မာ ဗောဓိပါစနာ.

‘‘බුදුවීම සඳහා උපකාරී වන ධර්මයන් මේවා පමණක් ම නොවිය යුතුය. බුද්ධි විචක්ෂණ භාවය ඇති කරන තවත් යම් ධර්ම කෙනෙක් ඇද්ද, මම ඒ ධර්මයන් ද සොයා බලන්නෙමි.

‘‘ဝိစိနန္တော တဒါ ဒက္ခိံ, နဝမံ မေတ္တာပါရမိံ;

ပုဗ္ဗကေဟိ မဟေသီဟိ, အာသေဝိတနိသေဝိတံ.

‘‘එසේ විමසා බලන්නා වූ මම, එකල පූර්වයෙහි විසූ මහාර්ෂීන් වහන්සේලා විසින් නැවත නැවතත් පුරුදු කරන ලද, මැනවින් සෙවුනා ලද නවවන මෙත්තා පාරමිතාව දිටිමි.

‘‘ဣမံ [Pg.31] တွံ နဝမံ တာဝ, ဒဠှံ ကတွာ သမာဒိယ;

မေတ္တာယ အသမော ဟောဟိ, ယဒိ ဗောဓိံ ပတ္တုမိစ္ဆသိ.

‘‘ඉදින් ඔබ බුද්ධත්වය පතා කැමති වන්නේ නම්, මේ නවවන පාරමිතාව ද දැඩි කොට ගෙන සමාදන් වන්න. මෛත්‍රියෙන් අසමසම වන්න.

‘‘ယထာပိ ဥဒကံ နာမ, ကလျာဏေ ပါပကေ ဇနေ;

သမံ ဖရတိ သီတေန, ပဝါဟေတိ ရဇောမလံ.

‘‘යම් සේ ජලය නම් වූ දෑ, යහපත් වූ ද අයහපත් වූ ද මිනිසුන් කෙරෙහි සමාන වූ සීතලෙන් යුක්තව පැතිරෙයි ද, කුණු කිලුටු සෝදා හරියි ද,

‘‘တထေဝ တွမ္ပိ ဟိတာဟိတေ, သမံ မေတ္တာယ ဘာဝယ;

မေတ္တာပါရမိတံ ဂန္တွာ, သမ္ဗောဓိံ ပါပုဏိဿသီ’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၂.၁၅၅-၁၅၉);

‘‘එලෙසම ඔබ ද හිතවතුන් කෙරෙහිත්, අහිතවතුන් කෙරෙහිත් සමාන වූ මෛත්‍රිය වඩන්න. මෙත්තා පාරමිතාව සම්පූර්ණ කොට බුද්ධත්වයට පැමිණෙන්නෙහිය’’ යි (අධිෂ්ඨාන කළේය).

အထဿ ‘‘န ဧတ္တကေဟေဝ ဗုဒ္ဓကာရကဓမ္မေဟိ ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ ဥတ္တရိမ္ပိ ဥပဓာရယတော ဒသမံ ဥပေက္ခာပါရမိံ ဒိသွာ ဧတဒဟောသိ – ‘‘သုမေဓပဏ္ဍိတ, တွံ ဣတော ပဋ္ဌာယ ဥပေက္ခာပါရမိမ္ပိ ပူရေယျာသိ, သုခေပိ ဒုက္ခေပိ မဇ္ဈတ္တောဝ ဘဝေယျာသိ. ယထာ ဟိ ပထဝီ နာမ သုစိမ္ပိ အသုစိမ္ပိ ပက္ခိပမာနေ မဇ္ဈတ္တာဝ ဟောတိ, ဧဝမေဝ တွမ္ပိ သုခဒုက္ခေသု မဇ္ဈတ္တောဝ ဟောန္တော ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသီ’’တိ ဒသမံ ဥပေက္ခာပါရမိံ ဒဠှံ ကတွာ အဓိဋ္ဌာသိ. တေန ဝုတ္တံ –

ඉන්පසු ඔහුට මෙසේ සිතිණි. 'බුදු බව ඇති කරන ධර්මයන් මෙපමණක් ම නොවිය යුතුය.' එසේ තවදුරටත් විමසා බලන්නා වූ ඔහුට දසවන උපෙක්ඛා පාරමිතාව පෙනී ගියේය. එවිට ඔහුට මෙසේ සිතිණි: 'සුමේධ පණ්ඩිතයෙනි, ඔබ මෙතැන් පටන් උපෙක්ඛා පාරමිතාව ද පිරිය යුතුය. සැපයෙහි දී මෙන්ම දුකෙහි දී ද මධ්‍යස්ථ විය යුතුය. යම් සේ පොළොව තමන් මත පිරිසිදු දෑ හෝ අපිරිසිදු දෑ හෙළන කල්හි මධ්‍යස්ථව පවතී ද, එලෙසම ඔබ ද සැප දුක් දෙකෙහි දී ම මධ්‍යස්ථව සිටියහොත් බුදු වන්නෙහිය.' මෙසේ දසවන උපෙක්ඛා පාරමිතාව දැඩි කොට ගෙන අධිෂ්ඨාන කළේය. ඒ පිළිබඳව මෙසේ කියන ලදී -

‘‘န ဟေတေ ဧတ္တကာယေဝ, ဗုဒ္ဓဓမ္မာ ဘဝိဿရေ;

အညေပိ ဝိစိနိဿာမိ, ယေ ဓမ္မာ ဗောဓိပါစနာ.

‘‘බුදුවීම පිණිස පවතින ධර්මයන් මේවා පමණක් ම නොවිය යුතුය. බුද්ධි විචක්ෂණ භාවය ඇති කරන තවත් යම් ධර්ම කෙනෙක් ඇද්ද, මම ඒ ධර්මයන් ද සොයන්නෙමි.

‘‘ဝိစိနန္တော တဒါ ဒက္ခိံ, ဒသမံ ဥပေက္ခာပါရမိံ;

ပုဗ္ဗကေဟိ မဟေသီဟိ, အာသေဝိတနိသေဝိတံ.

‘‘එසේ විමසා බලන්නා වූ මම, එකල පූර්වයෙහි විසූ මහාර්ෂීන් වහන්සේලා විසින් නැවත නැවතත් පුරුදු කරන ලද, මැනවින් සෙවුනා ලද දසවන උපෙක්ඛා පාරමිතාව දිටිමි.

‘‘ဣမံ တွံ ဒသမံ တာဝ, ဒဠှံ ကတွာ သမာဒိယ;

တုလာဘူတော ဒဠှော ဟုတွာ, သမ္ဗောဓိံ ပါပုဏိဿသိ.

‘‘මේ දසවන පාරමිතාව ද ඔබ දැඩි කොට ගෙන සමාදන් වන්න. තරාදියක් මෙන් මධ්‍යස්ථව, ස්ථාවරව සිට බුද්ධත්වයට පැමිණෙන්නෙහිය.

‘‘ယထာပိ ပထဝီ နာမ, နိက္ခိတ္တံ အသုစိံ သုစိံ;

ဥပေက္ခတိ ဥဘောပေတေ, ကောပါနုနယဝဇ္ဇိတာ.

‘‘යම් සේ පොළොව තමන් මත හෙළන ලද පිරිසිදු හෝ අපිරිසිදු දෑ කෙරෙහි ක්‍රෝධයකින් හෝ ඇලීමකින් තොරව මධ්‍යස්ථව පවතී ද,

‘‘တထေဝ တွမ္ပိ သုခဒုက္ခေ, တုလာဘူတော သဒါ ဘဝ;

ဥပေက္ခာပါရမိတံ ဂန္တွာ, သမ္ဗောဓိံ ပါပုဏိဿသီ’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၂.၁၆၀-၁၆၄);

‘‘එලෙසම ඔබ ද සැප දුක් දෙකෙහි දී නිරතුරුවම තරාදියක් සේ මධ්‍යස්ථ වන්න. උපෙක්ඛා පාරමිතාව සම්පූර්ණ කොට බුද්ධත්වයට පැමිණෙන්නෙහිය’’ යි මෙසේ තමාටම අවවාද කරගත්තේය.

တတော စိန္တေသိ – ‘‘ဣမသ္မိံ လောကေ ဗောဓိသတ္တေဟိ ပူရေတဗ္ဗာ ဗောဓိပရိပါစနာ ဗုဒ္ဓကာရကဓမ္မာ ဧတ္တကာယေဝ, ဒသ ပါရမိယော ဌပေတွာ အညေ နတ္ထိ. ဣမာပိ ဒသ ပါရမိယော ဥဒ္ဓံ အာကာသေပိ နတ္ထိ, ဟေဋ္ဌာ ပထဝိယမ္ပိ, ပုရတ္ထိမာဒီသု ဒိသာသုပိ နတ္ထိ, မယှံယေဝ ပန ဟဒယဗ္ဘန္တရေ ပတိဋ္ဌိတာ’’တိ. ဧဝံ တာသံ ဟဒယေ ပတိဋ္ဌိတဘာဝံ ဒိသွာ သဗ္ဗာပိ တာ ဒဠှံ ကတွာ အဓိဋ္ဌာယ [Pg.32] ပုနပ္ပုနံ သမ္မသန္တော အနုလောမပဋိလောမံ သမ္မသတိ, ပရိယန္တေ ဂဟေတွာ အာဒိံ ပါပေတိ, အာဒိမှိ ဂဟေတွာ ပရိယန္တံ ပါပေတိ, မဇ္ဈေ ဂဟေတွာ ဥဘတော ကောဋိံ ပါပေတွာ ဩသာပေတိ, ဥဘတော ကောဋီသု ဂဟေတွာ မဇ္ဈံ ပါပေတွာ ဩသာပေတိ. ဗာဟိရကဘဏ္ဍပရိစ္စာဂေါ ဒါနပါရမီ နာမ, အင်္ဂပရိစ္စာဂေါ ဒါနဥပပါရမီ နာမ, ဇီဝိတပရိစ္စာဂေါ ဒါနပရမတ္ထပါရမီ နာမာတိ ဒသ ပါရမိယော ဒသ ဥပပါရမိယော ဒသ ပရမတ္ထပါရမိယောတိ သမတ္တိံသ ပါရမိယော တေလယန္တံ ဝိနိဝဋ္ဋေန္တော ဝိယ မဟာမေရုံ မတ္ထံ ကတွာ စက္ကဝါဠမဟာသမုဒ္ဒံ အာလုဠေန္တော ဝိယ စ သမ္မသတိ. တဿေဝံ ဒသ ပါရမိယော သမ္မသန္တဿ ဓမ္မတေဇေန စတုနဟုတာဓိကဒွိယောဇနသတသဟဿဗဟလာ အယံ မဟာပထဝီ ဟတ္ထိနာ အက္ကန္တနဠကလာပေါ ဝိယ, ပီဠိယမာနံ ဥစ္ဆုယန္တံ ဝိယ စ မဟာဝိရဝံ ဝိရဝမာနာ သင်္ကမ္ပိ သမ္ပကမ္ပိ သမ္ပဝေဓိ. ကုလာလစက္ကံ ဝိယ တေလယန္တစက္ကံ ဝိယ စ ပရိဗ္ဘမိ. တေန ဝုတ္တံ –

ඉන්පසු ඔහු මෙසේ සිතුවේය - 'මෙම ලෝකයෙහි බෝධිසත්වයන් විසින් පිරිය යුතු වූ, සම්බෝධිය මුහුකුරුවන්නා වූ, බුදු බව ඇති කරන ධර්මයෝ මේවාම වෙති. දස පාරමිතාවන් හැර අන් කිසිවක් නැත. මෙම දස පාරමිතාවෝ ඉහළ අහසෙහි නැත, පහළ පොළොවෙහි නැත, නැගෙනහිර ආදී දිශාවන්හි ද නැත. ඒවා පිහිටා ඇත්තේ මගේම හෘදය අභ්‍යන්තරයෙහිය.' මෙසේ ඒ පාරමිතාවන් තමාගේ හෘදයෙහි පිහිටි බව දැක, ඒ සියල්ල දැඩි කොට අධිෂ්ඨාන කරගෙන, නැවත නැවතත් අනුලෝම වශයෙන් හා පටිලෝම වශයෙන් මෙනෙහි කරයි. අග සිට මුලටත්, මුල සිට අගටත්, මැද සිට දෙකෙළවරටත්, දෙකෙළවර සිට මැදටත් පමුණුවමින් මෙනෙහි කරයි. බාහිර වස්තූන් පරිත්‍යාග කිරීම 'දාන පාරමිතාව' නම් වෙයි. ශරීර අවයව පරිත්‍යාග කිරීම 'දාන උප පාරමිතාව' නම් වෙයි. ජීවිතය පරිත්‍යාග කිරීම 'දාන පරමත්ථ පාරමිතාව' නම් වෙයි. මෙසේ දස පාරමිතා, දස උප පාරමිතා සහ දස පරමත්ථ පාරමිතා වශයෙන් පාරමිතා තිසක් තෙල් යන්ත්‍රයක් කරකවන්නාක් මෙන් ද, මහා මේරු පර්වතය මන්ථකයක් කොටගෙන සක්වළ මහා සාගරය කළඹන්නාක් මෙන් ද මෙනෙහි කළේය. ඔහු මෙසේ දස පාරමිතාවන් මෙනෙහි කරද්දී, එම ධර්ම තේජසින් දෙලක්ෂ සතළිස් දහසක් යොදුන් ඝන වූ මේ මහා පොළොව, ඇතෙකු විසින් පාගන ලද බට පඳුරක් මෙන් ද, යන්ත්‍රයකට හසු වී මිරිකෙන උක් දණ්ඩක් මෙන් ද මහා හඬ නගමින් දැඩිව කම්පනය විය. කුඹල් සකක් මෙන් ද තෙල් යන්ත්‍රයක සකක් මෙන් ද කැරකුණේය. ඒ පිළිබඳව මෙසේ කියන ලදී -

‘‘ဧတ္တကာယေဝ တေ လောကေ, ယေ ဓမ္မာ ဗောဓိပါစနာ;

တဒုဒ္ဓံ နတ္ထိ အညတြ, ဒဠှံ တတ္ထ ပတိဋ္ဌဟ.

‘‘ලෝකයෙහි සම්බෝධිය මුහුකුරුවන ධර්මයන් වන්නේ මේවා පමණකි. ඉන් පරිබාහිරව වෙනත් කිසිවක් නැත. ඔබ එහි දැඩිව පිහිටන්න.

‘‘ဣမေ ဓမ္မေ သမ္မသတော, သဘာဝရသလက္ခဏေ;

ဓမ္မတေဇေန ဝသုဓာ, ဒသသဟဿီ ပကမ္ပထ.

‘‘මෙම ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය හා ලක්ෂණ මෙනෙහි කරන කල්හි, එම ධර්ම තේජසින් දස දහසක් ලෝක ධාතුව කම්පනය විය.

‘‘စလတိ ရဝတိ ပထဝီ, ဥစ္ဆုယန္တံဝ ပီဠိတံ;

တေလယန္တေ ယထာ စက္ကံ, ဧဝံ ကမ္ပတိ မေဒနီ’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၂.၁၆၅-၁၆၇);

‘‘මිරිකන ලද උක් දණ්ඩක් මෙන් පොළොව සෙලවෙයි, හඬ නගයි. තෙල් යන්ත්‍රයක සකක් මෙන් මේ මහා පෘථිවිය කම්පනය වෙයි.

မဟာပထဝိယာ ကမ္ပမာနာယ ရမ္မနဂရဝါသိနော သဏ္ဌာတုံ အသက္ကောန္တာ ယုဂန္တဝါတဗ္ဘာဟတာ မဟာသာလာ ဝိယ မုစ္ဆိတာ ပပတိံသု. ဃဋာဒီနိ ကုလာလဘာဇနာနိ ပဝဋ္ဋန္တာနိ အညမညံ ပဟရန္တာနိ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏာနိ အဟေသုံ. မဟာဇနော ဘီတတသိတော သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘ကိံ နု ခေါ ဘဂဝါ နာဂါဝဋ္ဋော အယံ, ဘူတယက္ခဒေဝတာသု အညတရာဝဋ္ဋော ဝါတိ န ဟိ မယံ ဧတံ ဇာနာမ, အပိစ ခေါ သဗ္ဗောပိ အယံ မဟာဇနော ဥပဒ္ဒုတော, ကိံ နု ခေါ ဣမဿ လောကဿ ပါပကံ ဘဝိဿတိ, ဥဒါဟု ကလျာဏံ, ကထေထ နော ဧတံ ကာရဏ’’န္တိ အာဟ. အထ သတ္ထာ တေသံ ကထံ သုတွာ ‘‘တုမှေ [Pg.33] မာ ဘာယထ, မာ စိန္တယိတ္ထ, နတ္ထိ ဝေါ ဣတောနိဒါနံ ဘယံ. ယော သော မယာ အဇ္ဇ ‘သုမေဓပဏ္ဍိတော အနာဂတေ ဂေါတမော နာမ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’တိ ဗျာကတော, သော ဣဒါနိ ဒသ ပါရမိယော သမ္မသတိ, တဿ သမ္မသန္တဿ ဝိလောဠေန္တဿ ဓမ္မတေဇေန သကလဒသသဟဿီ လောကဓာတု ဧကပ္ပဟာရေန ကမ္ပတိ စေဝ ရဝတိ စာ’’တိ အာဟ. တေန ဝုတ္တံ –

මහා පොළොව කම්පනය වන කල්හි රම්ම නගර වැසියෝ කෙලින් සිට ගැනීමට නොහැකිව, මහා සුළඟින් පහර කෑ සල් ගස් මෙන් සිහි විසඥව ඇද වැටුණහ. හැළි වළං ආදී භාජන එකිනෙක ගැටී කුඩු පට්ටම් විය. මහා ජනයා බියෙන් තැතිගෙන ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත එළඹ 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මෙය නාගයන්ගේ හෝ භූත, යක්ෂ දේවතාවන්ගේ බලපෑමක් ද? අපි එය නොදනිමු. මුළු මහත් ජනතාවම පීඩාවට පත්ව සිටිති. මෙයින් ලෝකයට අයහපතක් සිදුවෙයි ද? නැතහොත් යහපතක් ද? අපට මෙහි කරුණ වදාළ මැනව' යි කීහ. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන්ට මෙසේ වදාළහ: 'ඔබලා බිය නොවන්න, මෙයින් ඔබට කිසිදු බියක් නැත. අද මා විසින් 'සුමේධ පණ්ඩිතයා අනාගතයෙහි ගෞතම නමින් බුදු වන්නේය' යි යම් විවරණයක් දෙන ලද ද, ඔහු දැන් දස පාරමිතාවන් මෙනෙහි කරයි. ඔහු එසේ විමසා බලන කල්හි ඒ ධර්ම තේජසින් මුළු දස දහසක් ලෝක ධාතුව එකවරම කම්පනය වෙයි, ගුගුරයි.' ඒ පිළිබඳව මෙසේ කියන ලදී -

‘‘ယာဝတာ ပရိသာ အာသိ, ဗုဒ္ဓဿ ပရိဝေသနေ;

ပဝေဓမာနာ သာ တတ္ထ, မုစ္ဆိတာ သေသိ ဘူမိယာ.

‘‘බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි ඒ ස්ථානයෙහි යම් පමණ පිරිසක් සිටියේ ද, ඔවුහු එහි වෙව්ලමින් සිහි නැතිව පොළොව මත වැතිර සිටියහ.

‘‘ဃဋာနေကသဟဿာနိ, ကုမ္ဘီနဉ္စ သတာ ဗဟူ;

သဉ္စုဏ္ဏမထိတာ တတ္ထ, အညမညံ ပဃဋ္ဋိတာ.

‘‘එහි තිබූ දහස් ගණන් සැළි ද, සිය ගණන් මහා කළ ද එකිනෙක ගැටී කුඩු පට්ටම් වී ගියේය.

‘‘ဥဗ္ဗိဂ္ဂါ တသိတာ ဘီတာ, ဘန္တာ ဗျထိတမာနသာ;

မဟာဇနာ သမာဂမ္မ, ဒီပင်္ကရမုပါဂမုံ.

‘‘තැතිගත්, බියට පත් වූ, කැළඹුණු මනසින් යුත් මහා ජනයා එක්රැස් වී දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත පැමිණියහ.

‘‘ကိံ ဘဝိဿတိ လောကဿ, ကလျာဏမထ ပါပကံ;

သဗ္ဗော ဥပဒ္ဒုတော လောကော, တံ ဝိနောဒေဟိ စက္ခုမ.

‘‘ලෝකයට කුමක් සිදුවේද? යහපතක් ද නැතහොත් අයහපතක් ද? මුළු ලෝකයම පීඩාවට පත්ව ඇත. පංච චක්ඛුන්ගෙන් යුත් බුදුරජාණන් වහන්ස, ඒ බිය දුරු කළ මැනව.

‘‘တေသံ တဒါ သညာပေသိ, ဒီပင်္ကရော မဟာမုနိ;

ဝိဿတ္ထာ ဟောထ မာ ဘာထ, ဣမသ္မိံ ပထဝိကမ္ပနေ.

‘‘එකල දීපංකර මහා මුනිවරයාණන් වහන්සේ ඔවුන්ට කරුණු වටහා දුන් සේක: 'විශ්වාසයෙන් සිටින්න, බිය නොවන්න. මේ පොළොව කම්පනය වීම පිළිබඳව බියක් ඇති කර නොගන්න.

‘‘ယမဟံ အဇ္ဇ ဗျာကာသိံ, ‘ဗုဒ္ဓေါ လောကေ ဘဝိဿတိ’;

ဧသော သမ္မသတိ ဓမ္မံ, ပုဗ္ဗကံ ဇိနသေဝိတံ.

‘‘'ලොව බුදු වන්නේය' යි මා අද යමෙකු පිළිබඳව විවරණ දුන්නේ ද, ඔහු පෙර බුදුවරුන් විසින් සෙවුනා ලද ඒ ධර්මයන් (පාරමිතාවන්) මෙනෙහි කරයි.

‘‘တဿ သမ္မသတော ဓမ္မံ, ဗုဒ္ဓဘူမိံ အသေသတော;

တေနာယံ ကမ္ပိတာ ပထဝီ, ဒသသဟဿီ သဒေဝကေ’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၂.၁၆၈-၁၇၄);

‘‘ඔහු විසින් බුද්ධ භූමිය වූ ඒ ධර්මයන් නොතිරිව මෙනෙහි කරනු ලබන හෙයින්, ඒ බලයෙන් දෙවියන් සහිත වූ මේ දස දහසක් ලෝක ධාතුව කම්පනය විය.’’

မဟာဇနော တထာဂတဿ ဝစနံ သုတွာ ဟဋ္ဌတုဋ္ဌော မာလာဂန္ဓဝိလေပနံ အာဒါယ ရမ္မနဂရာ နိက္ခမိတွာ ဗောဓိသတ္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ မာလာဂန္ဓာဒီဟိ ပူဇေတွာ ဝန္ဒိတွာ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ရမ္မနဂရမေဝ ပါဝိသိ. ဗောဓိသတ္တောပိ ဒသ ပါရမိယော သမ္မသိတွာ ဝီရိယံ ဒဠှံ ကတွာ အဓိဋ္ဌာယ နိသိန္နာသနာ ဝုဋ္ဌာသိ. တေန ဝုတ္တံ –

මහාජනයා තථාගතයන් වහන්සේගේ වචනය අසා හටගත් ප්‍රීතියෙන් යුතුව මල්, සුවඳ, විලවුන් රැගෙන රම්ම නගරයෙන් නික්ම බෝධිසත්වයන් වෙත එළඹ මල් සුවඳාදියෙන් පූජා කොට, වැඳ නමස්කාර කොට, ප්‍රදක්ෂිණා කොට නැවත රම්ම නගරයටම පිවිසුණහ. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ද දස පාරමිතාවන් මෙනෙහි කොට, දැඩි වීර්යයක් ඇති කරගෙන සිතින් අධිෂ්ඨාන කොට හුන් අසුනින් නැගී සිටි සේක. ඒ ගැන මෙසේ කියන ලදී –

‘‘ဗုဒ္ဓဿ ဝစနံ သုတွာ, မနော နိဗ္ဗာယိ တာဝဒေ;

သဗ္ဗေ မံ ဥပသင်္ကမ္မ, ပုနာပိ အဘိဝန္ဒိသုံ.

‘‘බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වචනය ඇසූ සැණින් මගේ සිත එකෙණෙහිම නිවුණේය. සියලු දෙනා මා වෙත පැමිණ නැවතත් වැඳ නමස්කාර කළහ.

‘‘သမာဒိယိတွာ [Pg.34] ဗုဒ္ဓဂုဏံ, ဒဠှံ ကတွာန မာနသံ;

ဒီပင်္ကရံ နမဿိတွာ, အာသနာ ဝုဋ္ဌဟိံ တဒါ’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၂.၁၇၅-၁၇၆);

බුද්ධ ගුණයන් සමාදන් වී, සිත දැඩි කරගෙන, දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර කොට එකල මම අසුනින් නැගී සිටියෙමි.’’

အထ ဗောဓိသတ္တံ အာသနာ ဝုဋ္ဌဟန္တံ သကလဒသသဟဿစက္ကဝါဠဒေဝတာ သန္နိပတိတွာ ဒိဗ္ဗေဟိ မာလာဂန္ဓေဟိ ပူဇေတွာ ဝန္ဒိတွာ ‘‘အယျ သုမေဓတာပသ, တယာ အဇ္ဇ ဒီပင်္ကရဒသဗလဿ ပါဒမူလေ မဟတီ ပတ္ထနာ ပတ္ထိတာ, သာ တေ အနန္တရာယေန သမိဇ္ဈတု, မာ တေ ဘယံ ဝါ ဆမ္ဘိတတ္တံ ဝါ အဟောသိ, သရီရေ အပ္ပမတ္တကောပိ ရောဂေါ မာ ဥပ္ပဇ္ဇတု, ခိပ္ပံ ပါရမိယော ပူရေတွာ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ ပဋိဝိဇ္ဈ. ယထာ ပုပ္ဖူပဂဖလူပဂရုက္ခာ သမယေ ပုပ္ဖန္တိ စေဝ ဖလန္တိ စ, တထေဝ တွမ္ပိ တံ သမယံ အနတိက္ကမိတွာ ခိပ္ပံ သမ္ဗောဓိမုတ္တမံ ဖုသဿူ’’တိအာဒီနိ ထုတိမင်္ဂလာနိ ပယိရုဒါဟံသု. ဧဝဉ္စ ပယိရုဒါဟိတွာ အတ္တနော အတ္တနော ဒေဝဋ္ဌာနမေဝ အဂမံသု. ဗောဓိသတ္တောပိ ဒေဝတာဟိ အဘိတ္ထဝိတော – ‘‘အဟံ ဒသ ပါရမိယော ပူရေတွာ ကပ္ပသတသဟဿာဓိကာနံ စတုန္နံ အသင်္ချေယျာနံ မတ္ထကေ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿာမီ’’တိ ဝီရိယံ ဒဠှံ ကတွာ အဓိဋ္ဌာယ နဘံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ ဟိမဝန္တမေဝ အဂမာသိ. တေန ဝုတ္တံ –

ඉක්බිති බෝධිසත්වයන් වහන්සේ අසුනින් නැගී සිටින කල්හි මුළු දසදහසක් සක්වළ දේවතාවෝ රැස්ව දිව්‍යමය මල් සුවඳින් පූජා කොට, වැඳ නමස්කාර කොට, "ආර්ය වූ සුමේධ තාපසයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ අද දීපංකර දසබලයන් වහන්සේගේ පාමුල මහා ප්‍රාර්ථනාවක් කළ සේක. එම ප්‍රාර්ථනය කිසිදු අන්තරායකින් තොරව ඉටු වේවා! ඔබ වහන්සේට කිසිදු බියක් හෝ තැතිගැනීමක් සිදු නොවේවා! ශරීරයෙහි අල්ප වූ හෝ රෝගයක් හට නොගනීවා! ඉක්මනින් පාරමිතාවන් සම්පූර්ණ කොට සම්මා සම්බුද්ධත්වය අවබෝධ කරගන්න. මල් හා ගෙඩි හටගන්නා වෘක්ෂයෝ නියමිත කාලය පැමිණි විට මල් හා පල දරන්නාක් මෙන්, ඔබ වහන්සේ ද ඒ කාලය ඉක්මවා නොගොස් ඉක්මනින් උතුම් වූ සම්බෝධියට පැමිණෙන සේක්වා!" යනාදී වශයෙන් ස්තුති මංගල්‍යයන් පැවැත්වූහ. මෙසේ ආශීර්වාද කොට ඔවුනොවුන් තමන්ගේ දිව්‍ය ලෝකවලටම ගියහ. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ද දෙවියන්ගේ පැසසුම් ලබා "මම දස පාරමිතාවන් පුරා සාර අසංඛෙය්‍ය කල්ප ලක්ෂයකින් පසුව බුදු වන්නෙමි" යි වීර්යය දැඩි කොට, සිතින් අධිෂ්ඨාන කරගෙන අහසට පැන නැගී හිමවන්තයටම වැඩි සේක. ඒ ගැන මෙසේ කියන ලදී –

‘‘ဒိဗ္ဗံ မာနုသကံ ပုပ္ဖံ, ဒေဝါ မာနုသကာ ဥဘော;

သမောကိရန္တိ ပုပ္ဖေဟိ, ဝုဋ္ဌဟန္တဿ အာသနာ.

‘‘අසුනින් නැගී සිටින බෝධිසත්වයන් වහන්සේ කෙරෙහි දෙවියෝ සහ මනුෂ්‍යයෝ යන දෙපිරිසම දිව්‍යමය හා මානුෂීය මල්වලින් පූජා පවත්වති.

‘‘ဝေဒယန္တိ စ တေ သောတ္ထိံ, ဒေဝါ မာနုသကာ ဥဘော;

မဟန္တံ ပတ္ထိတံ တုယှံ, တံ လဘဿု ယထိစ္ဆိတံ.

දෙවියෝ සහ මනුෂ්‍යයෝ දෙපිරිසම ඔබ වහන්සේට සෙත් පතති. ඔබ වහන්සේ යම් මහා ප්‍රාර්ථනාවක් කළාහු ද, ඔබ කැමති පරිදිම එය ලැබේවා!

‘‘သဗ္ဗီတိယော ဝိဝဇ္ဇန္တု, သောကော ရောဂေါ ဝိနဿတု;

မာ တေ ဘဝန္တွန္တရာယာ, ဖုသ ခိပ္ပံ ဗောဓိမုတ္တမံ.

සියලු පීඩා දුරු වේවා! ශෝකය හා රෝගය විනාශ වේවා! ඔබ වහන්සේට කිසිදු අන්තරායක් සිදු නොවේවා! ඉක්මනින් උතුම් බෝධියට පැමිණෙන සේක්වා!

‘‘ယထာပိ သမယေ ပတ္တေ, ပုပ္ဖန္တိ ပုပ္ဖိနော ဒုမာ;

တထေဝ တွံ မဟာဝီရ, ဗုဒ္ဓဉာဏေန ပုပ္ဖသု.

නියමිත කාලය පැමිණි විට මල් දරන ගස් මලින් බබළන්නාක් මෙන්, මහා වීරයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ ද බුද්ධ ඥානයෙන් පිපී බබළන සේක්වා!

‘‘ယထာ ယေ ကေစိ သမ္ဗုဒ္ဓါ, ပူရယုံ ဒသ ပါရမီ;

တထေဝ တွံ မဟာဝီရ, ပူရယ ဒသ ပါရမီ.

යම් සේ සියලු බුදුරජාණන් වහන්සේලා දස පාරමිතාවන් සම්පූර්ණ කළ සේක් ද, මහා වීරයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ ද එසේම දස පාරමිතාවන් සම්පූර්ණ කරන සේක්වා!

‘‘ယထာ ယေ ကေစိ သမ္ဗုဒ္ဓါ, ဗောဓိမဏ္ဍမှိ ဗုဇ္ဈရေ;

တထေဝ တွံ မဟာဝီရ, ဗုဇ္ဈဿု ဇိနဗောဓိယံ.

යම් සේ සියලු බුදුරජාණන් වහන්සේලා බෝධි මණ්ඩපයේදී බුදු වූ සේක් ද, මහා වීරයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ ද එම ජින බෝධියේදීම බුදු වන සේක්වා!

‘‘ယထာ [Pg.35] ယေ ကေစိ သမ္ဗုဒ္ဓါ, ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တယုံ;

တထေဝ တွံ မဟာဝီရ, ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တယ.

යම් සේ සියලු බුදුරජාණන් වහන්සේලා ධර්ම චක්‍රය පැවැත්වූ සේක් ද, මහා වීරයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ ද එසේම ධර්ම චක්‍රය පවත්වන සේක්වා!

‘‘ပုဏ္ဏမာယေ ယထာ စန္ဒော, ပရိသုဒ္ဓေါ ဝိရောစတိ;

တထေဝ တွံ ပုဏ္ဏမနော, ဝိရောစ ဒသသဟဿိယံ.

පසළොස්වක පෝය දිනෙහි පිරිසිදු සඳ බබළන්නාක් මෙන්, පිරුණු මනසක් ඇති ඔබ වහන්සේ ද දසදහසක් ලෝක ධාතුවෙහි බබළන සේක්වා!

‘‘ရာဟုမုတ္တော ယထာ သူရိယော, တာပေန အတိရောစတိ;

တထေဝ လောကာ မုစ္စိတွာ, ဝိရောစ သိရိယာ တုဝံ.

රාහුගෙන් මිදුණු සූර්යයා තේජසින් බබළන්නාක් මෙන්, කෙලෙස් ලොවෙන් මිදී ඔබ වහන්සේ ද ශ්‍රී විභූතියෙන් බබළන සේක්වා!

‘‘ယထာ ယာ ကာစိ နဒိယော, ဩသရန္တိ မဟောဒဓိံ;

ဧဝံ သဒေဝကာ လောကာ, ဩသရန္တု တဝန္တိကေ.

යම් සේ යම්කිසි ගංගාවෝ මහා සාගරයට ගලා බසිත් ද, එලෙසම දෙවියන් සහිත ලෝකයා ඔබ වහන්සේ සමීපයට පැමිණෙත්වා!

‘‘တေဟိ ထုတပ္ပသတ္ထော သော, ဒသ ဓမ္မေ သမာဒိယ;

တေ ဓမ္မေ ပရိပူရေန္တော, ပဝနံ ပါဝိသီ တဒါ’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၂.၁၇၇-၁၈၇);

ඒ දෙව් මිනිසුන්ගේ පැසසුමට ලක් වූ ඒ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ, පාරමිතා ධර්මයන් සමාදන් වී ඒවා සම්පූර්ණ කරනු පිණිස එකල මහා වනාන්තරයට වැඩි සේක.’’

သုမေဓကထာ နိဋ္ဌိတာ.

සුමේධ කථා පුවත නිම විය.

ရမ္မနဂရဝါသိနောပိ ခေါ နဂရံ ပဝိသိတွာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃဿ မဟာဒါနံ အဒံသု. သတ္ထာ တေသံ ဓမ္မံ ဒေသေတွာ မဟာဇနံ သရဏာဒီသု ပတိဋ္ဌပေတွာ ရမ္မနဂရာ နိက္ခမိ. တတော ဥဒ္ဓမ္ပိ ယာဝတာယုကံ တိဋ္ဌန္တော သဗ္ဗံ ဗုဒ္ဓကိစ္စံ ကတွာ အနုက္ကမေန အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယိ. တတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ သဗ္ဗံ ဗုဒ္ဓဝံသေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ. ဝုတ္တဉှိ တတ္ထ –

රම්ම නගරවාසීහු ද නගරයට පිවිස බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට මහා දානයක් පූජා කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන්ට ධර්ම දේශනා කොට මහාජනයා සරණාගමනයෙහි පිහිටුවා රම්ම නගරයෙන් නික්ම වැඩි සේක. ඉන්පසුව ද ආයු කාලය අවසන් වන තෙක් වැඩ වෙසෙමින් සියලු බුද්ධ කෘත්‍යයන් නිම කොට, අනුපිළිවෙලින් අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑ සේක. ඒ පිළිබඳව කිව යුතු සියල්ල බුද්ධ වංශයෙහි දැක්වෙන ආකාරයටම විස්තරාත්මකව දත යුතුය. එහි මෙසේ දක්වා ඇත –

‘‘တဒါ တေ ဘောဇယိတွာန, သသံဃံ လောကနာယကံ;

ဥပဂစ္ဆုံ သရဏံ တဿ, ဒီပင်္ကရဿ သတ္ထုနော.

‘‘එකල ඒ වැසියෝ සංඝයා සහිත ලෝකනායකයන් වහන්සේට දන් පූජා කොට, ඒ දීපංකර ශාස්තෘන් වහන්සේ සරණ ගියහ.

‘‘သရဏဂမနေ ကဉ္စိ, နိဝေသေသိ တထာဂတော;

ကဉ္စိ ပဉ္စသု သီလေသု, သီလေ ဒသဝိဓေ ပရံ.

තථාගතයන් වහන්සේ ඇතමෙකු සරණාගමනයෙහි පිහිටුවූ සේක. ඇතමෙකු පංචශීලයෙහි ද, තවත් අයෙකු දසවිධ ශීලයෙහි ද පිහිටුවූ සේක.

‘‘ကဿစိ ဒေတိ သာမညံ, စတုရော ဖလမုတ္တမေ;

ကဿစိ အသမေ ဓမ္မေ, ဒေတိ သော ပဋိသမ္ဘိဒါ.

ඇතමෙකුට ශ්‍රාමණ්‍ය ඵලයන් ද, උතුම් වූ සිවු වැදෑරුම් මාර්ග ඵලයන් ද ලබා දුන් සේක. ඇතමෙකුට අසමසම වූ ධර්මයන් වන සිවුපිළිසිඹියාවන් ලබා දුන් සේක.

‘‘ကဿစိ [Pg.36] ဝရသမာပတ္တိယော, အဋ္ဌ ဒေတိ နရာသဘော;

တိဿော ကဿစိ ဝိဇ္ဇာယော, ဆဠဘိညာ ပဝေစ္ဆတိ.

නරශ්‍රේෂ්ඨ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ ඇතමෙකුට උතුම් අෂ්ට සමාපත්තීන් ලබා දුන් සේක. ඇතමෙකුට ත්‍රිවිද්‍යාවන් ද, ඇතමෙකුට ෂඩභිඥාවන් ද ලබා දුන් සේක.

‘‘တေန ယောဂေန ဇနကာယံ, ဩဝဒတိ မဟာမုနိ;

တေန ဝိတ္ထာရိကံ အာသိ, လောကနာထဿ သာသနံ.

මහා මුණීන්ද්‍රයන් වහන්සේ ඒ ඒ ක්‍රමයෙන් ජනයාට අවවාද කළ සේක. ඒ හේතුවෙන් ලෝකනාථයන් වහන්සේගේ ශාසනය පතළ වූයේය.

‘‘မဟာဟနူသဘက္ခန္ဓော, ဒီပင်္ကရသနာမကော;

ဗဟူ ဇနေ တာရယတိ, ပရိမောစေတိ ဒုဂ္ဂတိံ.

මහා හනු ඇති, සෘජු උරහිස් ඇති, දීපංකර නම් වූ ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේ බොහෝ ජනයා සසරින් එතෙර කරවන සේක, දුගතියෙන් මුදවන සේක.

‘‘ဗောဓနေယျံ ဇနံ ဒိသွာ, သတသဟဿေပိ ယောဇနေ;

ခဏေန ဥပဂန္တွာန, ဗောဓေတိ တံ မဟာမုနိ.

යොදුන් ලක්ෂයක් දුරින් වුවද අවබෝධ කළ හැකි අයෙකු දැක, මහා මුණීන්ද්‍රයන් වහන්සේ ක්ෂණයකින් එතැනට වැඩම කොට ඔහුට ධර්මය අවබෝධ කරවන සේක.

‘‘ပဌမာဘိသမယေ ဗုဒ္ဓေါ, ကောဋိသတမဗောဓယိ;

ဒုတိယာဘိသမယေ နာထော, နဝုတိကောဋိမဗောဓယိ.

බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රථම ධර්මාවබෝධයේදී කෝටි සියයක් ජනයාට අවබෝධ කරවූ සේක. දෙවන ධර්මාවබෝධයේදී අනූ කෝටියක් ජනයාට අවබෝධ කරවූ සේක.

‘‘ယဒါ စ ဒေဝဘဝနမှိ, ဗုဒ္ဓေါ ဓမ္မမဒေသယိ;

နဝုတိကောဋိသဟဿာနံ, တတိယာဘိသမယော အဟု.

බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙව්ලොවදී ධර්ම දේශනා කළ කල්හි, කෝටි අනූ ලක්ෂයක් දෙනාට තුන්වන ධර්මාවබෝධය සිදු විය.

‘‘သန္နိပါတာ တယော အာသုံ, ဒီပင်္ကရဿ သတ္ထုနော;

ကောဋိသတသဟဿာနံ, ပဌမော အာသိ သမာဂမော.

දීපංකර ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක සන්නිපාතයන් (රැස්වීම්) තුනක් විය. ලක්ෂයක් කෝටි රහතන් වහන්සේලාගේ පළමු රැස්වීම සිදු විය.

‘‘ပုန နာရဒကူဋမှိ, ပဝိဝေကဂတေ ဇိနေ;

ခီဏာသဝါ ဝီတမလာ, သမိံသု သတကောဋိယော.

නැවත නාරද කූටයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ විවේකීව වැඩසිටින කල්හි, කෙලෙස් රහිත වූ ක්ෂීණාශ්‍රව රහතන් වහන්සේලා කෝටි සියයක් රැස් වූහ.

‘‘ယမှိ ကာလေ မဟာဝီရော, သုဒဿနသိလုစ္စယေ;

နဝုတိကောဋိသဟဿေဟိ, ပဝါရေသိ မဟာမုနိ.

මහා වීරයන් වහන්සේ සුදස්සන පර්වතයෙහි වැඩසිටි කල්හි, මහා මුණීන්ද්‍රයන් වහන්සේ අනූ දහසක් කෝටි රහතන් වහන්සේලා සමඟ පවාරණය කළ සේක.

‘‘အဟံ တေန သမယေန, ဇဋိလော ဥဂ္ဂတာပနော;

အန္တလိက္ခမှိ စရဏော, ပဉ္စာဘိညာသု ပါရဂူ.

එසමයෙහි මම තද ව්‍රත සමාදන් වූ, අහසින් ගමන් කළ හැකි, පංච අභිඥාවන්හි පරතෙරට පත් ජටිල තාපසයෙක්ව සිටියෙමි.

‘‘ဒသဝီသသဟဿာနံ, ဓမ္မာဘိသမယော အဟု;

ဧကဒွိန္နံ အဘိသမယာ, ဂဏနတော အသင်္ခိယာ.

දහස් දහය සහ විසි දහසක් ප්‍රමාණ වූ සත්ත්වයන්ට (තිස් දහසකට) ධර්මාවබෝධය විය. එක් කෙනෙකු හෝ දෙදෙනෙකු වශයෙන් ගණනය කළ නොහැකි තරම් වූ අසංඛ්‍ය පිරිසකට ද ධර්මාවබෝධය විය.

‘‘ဝိတ္ထာရိကံ ဗာဟုဇညံ, ဣဒ္ဓံ ဖီတံ အဟူ တဒါ;

ဒီပင်္ကရဿ ဘဂဝတော, သာသရံ သုဝိသောဓိတံ.

එකල දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනය ඉතා පිරිසිදු වූයේ, බොහෝ ජනයා අතර පැතිරුණේ, සමෘද්ධිමත් වූයේ හා අතිශයින් වැජඹුණේ විය.

‘‘စတ္တာရိ [Pg.37] သတသဟဿာနိ, ဆဠဘိညာ မဟိဒ္ဓိကာ;

ဒီပင်္ကရံ လောကဝိဒုံ ပရိဝါရေန္တိ သဗ္ဗဒါ.

සවැදෑරුම් අභිඥා ඇති මහා ඉද්ධිමත් රහතන් වහන්සේලා සතර ලක්ෂයක් ලෝකවිදූ වූ දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේව නිරතුරුව පිරිවරා සිටියහ.

‘‘ယေ ကေစိ တေန သမယေန, ဇဟန္တိ မာနုသံ ဘဝံ;

အပ္ပတ္တမာနသာ သေခါ, ဂရဟိတာ ဘဝန္တိ တေ.

එකල යම් කෙනෙක් රහත් බවට පත් නොවී සේඛ පුද්ගලයන්ව සිටියදීම මනුෂ්‍ය භවය අත්හරිත් ද (චුත වෙත් ද), ඔවුහු (ඒ උතුම් අවස්ථාව අහිමි කරගත්තවුන් ලෙස) ගැරහීමට පත් වූවෝ වෙති.

‘‘သုပုပ္ဖိတံ ပါဝစနံ, အရဟန္တေဟိ တာဒိဘိ;

ခီဏာသဝေဟိ ဝိမလေဟိ, ဥပသောဘတိ သဗ္ဗဒါ.

මනාකොට පිපී ගිය මල් වැනි ඒ බුද්ධ ශාසනය, තාදී ගුණයෙන් යුත්, කෙලෙස් රහිත වූ, නිර්මල රහතන් වහන්සේලා නිසා දෙවියන් සහිත ලෝකයා අතර නිරතුරුව බබළයි.

‘‘နဂရံ ရမ္မဝတီ နာမ, သုဒေဝေါ နာမ ခတ္တိယော;

သုမေဓာ နာမ ဇနိကာ, ဒီပင်္ကရဿ သတ္ထုနော.

දීපංකර ශාස්තෘන් වහන්සේගේ නගරය රම්මවතී නම් විය. පියා සුදේව නම් ක්ෂත්‍රිය රජතුමාය. මෑණියෝ සුමේධා නම් වූහ.

‘‘ဒသဝဿသဟဿာနိ, အဂါရံ အဇ္ဈ သော ဝသိ;

ဟံသာ ကောဉ္စာ မယူရာ စ, တယော ပါသာဒမုတ္တမာ.

උන්වහන්සේ අවුරුදු දස දහසක් හංස, කොංච සහ මයුර යන උතුම් ප්‍රාසාද තුනෙහි ගිහිගෙයි වාසය කළහ.

‘‘တီဏိ သတသဟဿာနိ, နာရိယော သမလင်္ကတာ;

ပဒုမာ နာမ သာ နာရီ, ဥသဘက္ခန္ဓော အတြဇော.

මනාව සැරසුණු කාන්තාවෝ තුන් ලක්ෂයක් පිරිවර කොට සිටියහ. බිසව පදුමා නම් වූවාය. පුත්‍රයා උසභක්ඛන්ධ නම් විය.

‘‘နိမိတ္တေ စတုရော ဒိသွာ, ဟတ္ထိယာနေန နိက္ခမိ;

အနူနဒသမာသာနိ, ပဓာနေ ပဒဟီ ဇိနော.

සතර පෙරනිමිති දැක ඇත් යානයකින් අභිනිෂ්ක්‍රමණය කළ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ දස මාසයක් අඩුවක් නැතිව පධන් වීර්යය වැඩූහ.

‘‘ပဓာနစာရံ စရိတွာန, အဗုဇ္ဈိ မာနသံ မုနိ;

ဗြဟ္မုနာ ယာစိတော သန္တော, ဒီပင်္ကရော မဟာမုနိ.

පධන් වීර්යය වඩා සම්බෝධියට පත් වූ දීපංකර මහා මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේ බ්‍රහ්මයා විසින් අයදිනු ලැබූ සේක.

‘‘ဝတ္တိ စက္ကံ မဟာဝီရော, နန္ဒာရာမေ သိရီဃရေ;

နိသိန္နော သိရီသမူလမှိ, အကာသိ တိတ္ထိယမဒ္ဒနံ.

මහා වීර වූ උන්වහන්සේ නන්දාරාමයෙහි සිරිඝරයේදී දම්සක් පැවැත්වූහ. සිරීස වෘක්ෂ මූලයේදී වැඩහිඳ තීර්ථකයන් දමනය කළහ.

‘‘သုမင်္ဂလော စ တိဿော စ, အဟေသုံ အဂ္ဂသာဝကာ;

သာဂတော နာမုပဋ္ဌာကော, ဒီပင်္ကရဿ သတ္ထုနော.

සුමංගල සහ තිස්ස යන තෙරවරු දෙනම අග්‍රශ්‍රාවකයෝ වූහ. සාගත නම් තෙරණුවෝ දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ උපස්ථායක වූහ.

သုနန္ဒာ စ‘‘နန္ဒာ စေဝ သုနန္ဒာ စ, အဟေသုံ အဂ္ဂသာဝိကာ;

ဗောဓိ တဿ ဘဂဝတော, ပိပ္ဖလီတိ ပဝုစ္စတိ.

නන්දා සහ සුනන්දා යන මෙහෙණින් වහන්සේලා දෙනම අග්‍රශ්‍රාවිකාවෝ වූහ. ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ බෝධි වෘක්ෂය පිප්ඵලී (මුක්කන්) වෘක්ෂය යැයි කියනු ලැබේ.

‘‘တပုဿဘလ္လိကာ နာမ, အဟေသုံ အဂ္ဂုပဋ္ဌကာ;

သိရိမာ ကောဏာ ဥပဋ္ဌိကာ, ဒီပင်္ကရဿ သတ္ထုနော.

තපුස්ස සහ භල්ලික යන වෙළෙඳුන් දෙදෙනා අග්‍ර උපස්ථායකයෝ වූහ. සිරිමා සහ කෝණා යන උපාසිකාවෝ දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අග්‍ර උපස්ථායිකාවෝ වූහ.

‘‘အသီတိဟတ္ထမုဗ္ဗေဓော, ဒီပင်္ကရော မဟာမုနိ;

သောဘတိ ဒီပရုက္ခောဝ, သာလရာဇာဝ ဖုလ္လိတော.

දීපංකර මහා මුනින්ද්‍රයන් වහන්සේ අසූ රියනක් උස වූහ. මනාව පිපී ගිය සල් රජකු මෙන් ද, ප්‍රදීප රුකක් මෙන් ද උන්වහන්සේ බැබළුණහ.

‘‘ပဘာ [Pg.38] ဝိဓာဝတိ တဿ, သမန္တာ ဒွါဒသ ယောဇနေ;

သတသဟဿဝဿာနိ, အာယု တဿ မဟေသိနော;

တာဝတာ တိဋ္ဌမာနော သော, တာရေသိ ဇနတံ ဗဟုံ.

උන්වහන්සේගේ ශරීර ප්‍රභාව හාත්පස දොළොස් යොදුනක් දුර පැතිර ගියේය. ඒ මහා ඉසිවරයන් වහන්සේගේ ආයුෂ අවුරුදු ලක්ෂයකි. එපමණ කලක් වැඩසිටිමින් උන්වහන්සේ බොහෝ ජනයා සසර සැඩ පහරින් එතෙර කරවූහ.

‘‘ဇောတယိတွာန သဒ္ဓမ္မံ, သန္တာရေတွာ မဟာဇနံ;

ဇလိတွာ အဂ္ဂိခန္ဓောဝ, နိဗ္ဗုတော သော သသာဝကော.

සද්ධර්මය ආලෝකවත් කර, මහා ජනයා සසරින් එතෙර කරවා, මහත් ගිනි කඳක් මෙන් බබළා උන්වහන්සේ ශ්‍රාවකයන් සමඟ පිරිනිවන් පෑහ.

‘‘သာ စ ဣဒ္ဓိ သော စ ယသော, တာနိ စ ပါဒေသု စက္ကရတနာနိ;

သဗ္ဗံ တမန္တရဟိတံ, နနု ရိတ္တာ သဗ္ဗသင်္ခါရာတိ.

ඒ ඉර්ධිය ද, ඒ කීර්තිය ද, ශ්‍රී පාද පද්මයන්හි පිහිටි ඒ චක්‍ර රත්නයෝ ද යන සියල්ල අතුරුදහන් විය. සියලු සංස්කාරයෝ සැබවින්ම හිස් (අසාර) නොවෙත්ද?

‘‘ဒီပင်္ကရော ဇိနော သတ္ထာ, နန္ဒာရာမမှိ နိဗ္ဗုတော;

တတ္ထေတဿ ဇိနထူပေါ, ဆတ္တိံသုဗ္ဗေဓယောဇနော’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၃.၁-၃၁);

ජිනේන්ද්‍ර වූ දීපංකර ශාස්තෘන් වහන්සේ නන්දාරාමයේදී පිරිනිවන් පෑහ. එහි උන්වහන්සේ වෙනුවෙන් තැනූ ජින ස්තූපය තිස් හය යොදුනක් උස විය.

ကောဏ္ဍညော ဗုဒ္ဓေါ

කොණ්ඩඤ්ඤ බුදුරජාණන් වහන්සේ.

ဒီပင်္ကရဿ ပန ဘဂဝတော အပရဘာဂေ ဧကံ အသင်္ချေယျံ အတိက္ကမိတွာ ကောဏ္ဍညော နာမ သတ္ထာ ဥဒပါဒိ. တဿာပိ တယော သာဝကသန္နိပါတာ အဟေသုံ. ပဌမသန္နိပါတေ ကောဋိသတသဟဿံ, ဒုတိယေ ကောဋိသဟဿံ, တတိယေ နဝုတိကောဋိယော. တဒါ ဗောဓိသတ္တော ဝိဇိတာဝီ နာမ စက္ကဝတ္တီ ဟုတွာ ကောဋိသတသဟဿဿ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃဿ မဟာဒါနံ အဒါသိ. သတ္ထာ ဗောဓိသတ္တံ ‘‘ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဗျာကရိတွာ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. သော သတ္ထု ဓမ္မကထံ သုတွာ ရဇ္ဇံ နိယျာတေတွာ ပဗ္ဗဇိ. သော တီဏိ ပိဋကာနိ ဥဂ္ဂဟေတွာ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော စ ပဉ္စ အဘိညာယော စ ဥပ္ပာဒေတွာ အပရိဟီနဇ္ဈာနော ဗြဟ္မလောကေ နိဗ္ဗတ္တိ. ကောဏ္ဍညဗုဒ္ဓဿ ပန ရမ္မဝတီ နာမ နဂရံ, သုနန္ဒော နာမ ခတ္တိယော ပိတာ, သုဇာတာ နာမ ဒေဝီ မာတာ, ဘဒ္ဒေါ စ သုဘဒ္ဒေါ စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာ, အနုရုဒ္ဓေါ နာမုပဋ္ဌာကော, တိဿာ စ ဥပတိဿာ စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝိကာ, သာလကလျာဏိရုက္ခော ဗောဓိ, အဋ္ဌာသီတိဟတ္ထုဗ္ဗေဓံ သရီရံ, ဝဿသတသဟဿံ အာယုပ္ပမာဏံ အဟောသိ.

දීපංකර භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් පසුව එක් අසංඛ්‍යයක් ඇවෑමෙන් කොණ්ඩඤ්ඤ නම් ශාස්තෘන් වහන්සේ පහළ වූහ. උන්වහන්සේට ද ශ්‍රාවක සන්නිපාත තුනක් විය. පළමු සන්නිපාතයේදී රහතන් වහන්සේලා ලක්ෂයක් ද, දෙවැන්නෙහි කෝටි දහසක් ද, තෙවැන්නෙහි අනූ කෝටියක් ද වූහ. එකල අප බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ විජිතාවී නම් සක්විති රජව ඉපිද, බුදුන් ප්‍රමුඛ ලක්ෂයක් මහා සංඝරත්නයට මහා දානයක් පූජා කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ බෝසතුන්ට "මොහු බුදු වන්නේය" යි විවරණ දී ධර්ම දේශනා කළහ. බෝසතුන් ඒ ධර්මය අසා රාජ්‍යය අත්හැර පැවිදි වූහ. උන්වහන්සේ ත්‍රිපිටකය ඉගෙන, අෂ්ට සමාපත්ති හා පංච අභිඥා උපදවා පිරිහීමට පත් නොවන ධ්‍යාන ඇත්තෙකු ලෙස බ්‍රහ්ම ලෝකයේ උපන්හ. කොණ්ඩඤ්ඤ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ නගරය රම්මවතී නම් විය. පියා සුනන්ද නම් ක්ෂත්‍රිය රජුය, මෑණියෝ සුජාතා දේවියයි. භද්ද සහ සුභද්ද අග්‍රශ්‍රාවකයෝ වූහ, අනුරුද්ධ උපස්ථායක විය, තිස්සා සහ උපතිස්සා අග්‍රශ්‍රාවිකාවෝ වූහ, සාලකල්‍යාණී වෘක්ෂය බෝධිය විය. ශරීරය අසූ අට රියනක් උස වූ අතර ආයුෂ අවුරුදු ලක්ෂයක් විය.

‘‘ဒီပင်္ကရဿ အပရေန, ကောဏ္ဍညော နာမ နာယကော;

အနန္တတေဇော အမိတယသော, အပ္ပမေယျော ဒုရာသဒေါ’’.

දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් පසුව, අනන්ත තේජස් ඇති, අප්‍රමාණ යසස ඇති, ප්‍රමාණ කළ නොහැකි වූ දමනය කිරීමට අපහසු වූ කොණ්ඩඤ්ඤ නම් නායකයන් වහන්සේ පහළ වූහ.

တဿ အပရဘာဂေ ဧကံ အသင်္ချေယျံ အတိက္ကမိတွာ ဧကသ္မိံ ကပ္ပေယေဝ စတ္တာရော ဗုဒ္ဓါ နိဗ္ဗတ္တိံသု – မင်္ဂလော, သုမနော, ရေဝတော, သောဘိတောတိ. မင်္ဂလဿ ဘဂဝတော တီသု သာဝကသန္နိပါတေသု ပဌမသန္နိပါတေ ကောဋိသတသဟဿံ [Pg.39] ဘိက္ခူ အဟေသုံ, ဒုတိယေ ကောဋိသတသဟဿံ, တတိယေ နဝုဋိကောဋိယော. ဝေမာတိကဘာတာ ကိရဿ အာနန္ဒကုမာရော နာမ နဝုတိကောဋိသင်္ခါယ ပရိသာယ သဒ္ဓိံ ဓမ္မဿဝနတ္ထာယ သတ္ထု သန္တိကံ အဂမာသိ. သတ္ထာ တဿ အနုပုဗ္ဗိကထံ ကထေသိ. သော သဒ္ဓိံ ပရိသာယ သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. သတ္ထာ တေသံ ကုလပုတ္တာနံ ပုဗ္ဗစရိတံ ဩလောကေန္တော ဣဒ္ဓိမယပတ္တစီဝရဿ ဥပနိဿယံ ဒိသွာ ဒက္ခိဏဟတ္ထံ ပသာရေတွာ ‘‘ဧထ ဘိက္ခဝေါ’’တိ အာဟ. သဗ္ဗေ တင်္ခဏညေဝ ဣဒ္ဓိမယပတ္တစီဝရဓရာ သဋ္ဌိဝဿိကထေရာ ဝိယ အာကပ္ပသမ္ပန္နာ ဟုတွာ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ ပရိဝါရယိံသု. အယမဿ တတိယော သာဝကသန္နိပါတော အဟောသိ.

උන්වහන්සේගෙන් පසුව එක් අසංඛ්‍යයක් ඇවෑමෙන් එක් කල්පයකම මංගල, සුමන, රේවත සහ සෝභිත යන බුදුවරු සිව් නමක් පහළ වූහ. මංගල බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක සන්නිපාත තුනෙන් පළමුවැන්නට රහතන් වහන්සේලා ලක්ෂයක් ද, දෙවැන්නට කෝටි දහසක් ද, තෙවැන්නට අනූ කෝටියක් ද වූහ. උන්වහන්සේගේ වෙනත් මවකගේ පුත් වූ ආනන්ද නම් සොහොයුරු කුමාරයා අනූ කෝටියක් පිරිස සමඟ ධර්මය ඇසීමට බුදුන් වෙත පැමිණියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුට අනුපුබ්බිකතාව දේශනා කළහ. ඔහු පිරිස සමඟ සිවුපිළිසිඹියාපත් රහත් බව ලැබීය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ කුලපුත්‍රයන්ගේ පූර්ව චරිතය බලා ඉර්ධිමය පාත්‍ර සිවුරු ලැබීමේ උපනිශ්‍රය දැක, දකුණු අත දිගු කර "මහණෙනි, මෙහි එන්න" යැයි වදාළහ. සියල්ලෝම ඒ මොහොතේම ඉර්ධිමය පාත්‍ර සිවුරු දරා සැට වස් පිරුණු මහ තෙරුන් වහන්සේලා මෙන් ඉඳුරන් සංසුන්ව ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඳ පිරිවරා සිටියහ. මෙය උන්වහන්සේගේ තෙවන ශ්‍රාවක සන්නිපාතයයි.

ယထာ ပန အညေသံ ဗုဒ္ဓါနံ သမန္တာ အသီတိဟတ္ထပ္ပမာဏာယေဝ သရီရပ္ပဘာ အဟောသိ, န ဧဝံ တဿ. တဿ ပန ဘဂဝတော သရီရပ္ပဘာ နိစ္စကာလံ ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ဖရိတွာ အဋ္ဌာသိ. ရုက္ခပထဝီပဗ္ဗတသမုဒ္ဒါဒယော အန္တမသော ဥက္ခလိယာဒီနိ ဥပါဒါယ သုဝဏ္ဏပဋ္ဋပရိယောနဒ္ဓါ ဝိယ အဟေသုံ. အာယုပ္ပမာဏံ ပနဿ နဝုတိဝဿသဟဿာနိ အဟောသိ. ဧတ္တကံ ကာလံ စန္ဒိမသူရိယာဒယော အတ္တနော ပဘာယ ဝိရောစိတုံ နာသက္ခိံသု, ရတ္တိန္ဒိဝပရိစ္ဆေဒေါ န ပညာယိတ္ထ. ဒိဝါ သူရိယာလောကေန ဝိယ သတ္တာ နိစ္စံ ဗုဒ္ဓါလောကေနေဝ ဝိစရိံသု. သာယံ ပုပ္ဖိတကုသုမာနံ ပါတော စ ရဝနကသကုဏာဒီနဉ္စ ဝသေန လောကော ရတ္တိန္ဒိဝပရိစ္ဆေဒံ သလ္လက္ခေသိ.

අන් බුදුවරුන්ගේ ශරීර ප්‍රභාව හාත්පස අසූ රියනක් පමණක් වූ නමුත්, මේ මංගල බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශරීර ප්‍රභාව එසේ නොවීය. උන්වහන්සේගේ ශරීර ප්‍රභාව නිරන්තරයෙන් දසදහසක් ලෝක ධාතුව පුරා පැතිර පැවතුණි. ගස්, පොළොව, පර්වත, සමුද්‍ර පමණක් නොව අවසානයේ හාලි වළං පවා රන් තහඩුවකින් වැසුණාක් මෙන් දිස් විය. උන්වහන්සේගේ ආයු කාලය අවුරුදු අනූ දහසකි. එපමණ කලක් හිරු හඳාදියට තමන්ගේ ආලෝකයෙන් බැබළීමට නොහැකි විය. රෑ දවල් වෙනසක් නොපෙනුණි. සත්වයෝ සැමදා බුදුරැස් ආලෝකයෙන්ම සැරිසැරූහ. සවස් කාලයේ පිපෙන මල්වලින් ද, උදෑසන හඬලන පක්ෂීන්ගේ හඬින් ද ලෝකයා රෑ දවල් වෙනස හඳුනා ගත්හ.

ကိံ ပန အညေသံ ဗုဒ္ဓါနံ အယမာနုဘာဝေါ နတ္ထီတိ? နော နတ္ထိ. တေပိ ဟိ အာကင်္ခမာနာ ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ဝါ တတော ဝါ ဘိယျော အာဘာယ ဖရေယျုံ. မင်္ဂလဿ ပန ဘဂဝတော ပုဗ္ဗပတ္ထနာဝသေန အညေသံ ဗျာမပ္ပဘာ ဝိယ သရီရပ္ပဘာ နိစ္စမေဝ ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ဖရိတွာ အဋ္ဌာသိ. သော ကိရ ဗောဓိသတ္တစရိယစရဏကာလေ ဝေဿန္တရသဒိသေ အတ္တဘာဝေဌိတော သပုတ္တဒါရော ဝင်္ကပဗ္ဗတသဒိသေ ပဗ္ဗတေ ဝသိ. အထေကော ခရဒါဌိကော နာမ ယက္ခော မဟာပုရိသဿ ဒါနဇ္ဈာသယတံ သုတွာ ဗြာဟ္မဏဝဏ္ဏေန ဥပသင်္ကမိတွာ မဟာသတ္တံ ဒွေ ဒါရကေ ယာစိ. မဟာသတ္တော ‘‘ဒဒါမိ, ဗြာဟ္မဏ, ပုတ္တကေ’’တိ ဝတွာ ဟဋ္ဌပဟဋ္ဌော ဥဒကပရိယန္တံ မဟာပထဝိံ ကမ္ပေန္တော ဒွေပိ ဒါရကေ အဒါသိ. ယက္ခော စင်္ကမနကောဋိယံ အာလမ္ဗနဖလကံ နိဿာယ ဌတွာ ပဿန္တဿေဝ မဟာသတ္တဿ မုလာလကလာပံ ဝိယ ဒါရကေ [Pg.40] ခါဒိ. မဟာပုရိသဿ ယက္ခံ ဩလောကေတွာ မုခေ ဝိဝဋမတ္တေ အဂ္ဂိဇာလံ ဝိယ လောဟိတဓာရံ ဥဂ္ဂိရမာနံ တဿ မုခံ ဒိသွာပိ ကေသဂ္ဂမတ္တမ္ပိ ဒေါမနဿံ န ဥပ္ပဇ္ဇိ. ‘‘သုဒိန္နံ ဝတ မေ ဒါန’’န္တိ စိန္တယတော ပနဿ သရီရေ မဟန္တံ ပီတိသောမနဿံ ဥဒပါဒိ. သော ‘‘ဣမဿ မေ ဒါနဿ နိဿန္ဒေန အနာဂတေ ဣမိနာဝ နီဟာရေန သရီရတော ရသ္မိယော နိက္ခမန္တူ’’တိ ပတ္ထနံ အကာသိ. တဿ တံ ပတ္ထနံ နိဿာယ ဗုဒ္ဓဘူတဿ သရီရတော ရသ္မိယော နိက္ခမိတွာ ဧတ္တကံ ဌာနံ ဖရိံသု.

අන්‍ය වූ බුදුවරුන්ට මේ ආනුභාවය නැද්ද? නැත, එය එසේ නොවේ. උන්වහන්සේලා ද කැමති වන්නේ නම් දසදහසක් ලෝක ධාතුව හෝ ඊට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් ප්‍රභාවෙන් පතුරුවන්නාහ. එහෙත් මංගල බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පූර්ව ප්‍රාර්ථනා බලයෙන්, අන් බුදුවරුන්ගේ බ්‍යමප්‍රභාව (ශරීරයෙන් සතර අතට විහිදෙන ප්‍රභාව) මෙන්, උන්වහන්සේගේ ශරීර ප්‍රභාව නිරන්තරයෙන්ම දසදහසක් ලෝක ධාතුව පුරා පැතිර පැවතියේය. ඒ මෙසේය: උන්වහන්සේ බෝධිසත්ව චර්යාවන් පුරන කාලයෙහි වෙස්සන්තර රජු වැනි ආත්මභාවයක සිට, සිය අඹුදරුවන් සමඟ වංකගිරි පර්වතය වැනි පර්වතයක වාසය කළහ. එවිට බෝධිසත්වයන්ගේ දාන අභිලාෂය අසා ‘ඛරදාඨික’ නම් යක්ෂයෙක් බ්‍රාහ්මණ වෙස් ගෙන පැමිණ බෝධිසත්වයන්ගෙන් දරුවන් දෙදෙනා ඉල්ලා සිටියේය. මහාබෝධිසත්වයන් “බ්‍රාහ්මණය, දරුවන් දෙමි”යි පවසා ඉතා සතුටින්, දිය කෙළවර කොට ඇති මහා පොළොව කම්පා කරවමින් දරුවන් දෙදෙනාම දන් දුන්හ. යක්ෂයා සක්මන් මළුව කෙළවරක ආධාරක ලෑල්ලකට හේත්තු වී, බෝධිසත්වයන් බලා සිටියදීම නෙළුම් දඬු මිටියක් මෙන් දරුවන් අනුභව කළේය. මහාපුරුෂයා යක්ෂයා දෙස බලා සිටියදී, ඔහුගේ විවෘත වූ කටින් ගිනිදැල් මෙන් රුධිර ධාරාවන් වැගිරෙනු දුටුවද, කෙස් අගක තරම්වත් දොම්නසක් හටගත්තේ නැත. “මා විසින් මේ දානය මැනවින් දෙන ලද්දකි”යි සිතන විට උන්වහන්සේගේ ශරීරයෙහි මහත් වූ පීති සෝමනස්සයක් හටගත්තේය. “මගේ මේ දානයෙහි විපාකයෙන් අනාගතයේදී මේ ආකාරයෙන්ම මගේ ශරීරයෙන් රශ්මි මාලාවන් විහිදේවා”යි උන්වහන්සේ ප්‍රාර්ථනා කළහ. ඒ ප්‍රාර්ථනාව නිසා බුදු වූ පසු උන්වහන්සේගේ ශරීරයෙන් රශ්මි මාලාවන් නික්ම මෙපමණ ප්‍රදේශයක් පුරා පැතිර ගියේය.

အပရမ္ပိဿ ပုဗ္ဗစရိယံ အတ္ထိ. သော ကိရ ဗောဓိသတ္တကာလေ ဧကဿ ဗုဒ္ဓဿ စေတိယံ ဒိသွာ ‘‘ဣမဿ ဗုဒ္ဓဿ မယာ ဇီဝိတံ ပရိစ္စဇိတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဒဏ္ဍကဒီပိကာဝေဌနနိယာမေန သကလသရီရံ ဝေဌာပေတွာ ရတနမတ္တမကုဠံ သတသဟဿဂ္ဃနိကံ သုဝဏ္ဏပါတိံ သပ္ပိဿ ပူရာပေတွာ တတ္ထ သဟဿဝဋ္ဋိယော ဇာလေတွာ တံ သီသေနာဒါယ သကလသရီရံ ဇာလာပေတွာ စေတိယံ ပဒက္ခိဏံ ကရောန္တော သကလရတ္တိံ ဝီတိနာမေတိ. ဧဝံ ယာဝ အရုဏုဂ္ဂမနာ ဝါယမန္တဿာပိဿ လောမကူပမတ္တမ္ပိ ဥသုမံ န ဂဏှိ. ပဒုမဂဗ္ဘံ ပဝိဋ္ဌကာလော ဝိယ အဟောသိ. ဓမ္မော ဟိ နာမေသ အတ္တာနံ ရက္ခန္တံ ရက္ခတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ –

උන්වහන්සේගේ තවත් පූර්ව චරිතයක් ද ඇත. ඒ මෙසේය: බෝධිසත්ව කාලයෙහි එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ චෛත්‍යයක් දැක, “මේ බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙනුවෙන් මම ජීවිතය පරිත්‍යාග කළ යුතුය”යි සිතා, පහන් තිර වෙළන ආකාරයට මුළු ශරීරයම රෙදිවලින් වෙළා, ලක්ෂයක් අගනා රන් තලියක් ගිතෙලින් පුරවා එහි පහන් වැටි දහසක් දල්වා, එය හිස මත තබාගෙන, මුළු ශරීරයම දල්වාගෙන චෛත්‍යය වටා පැදකුණු කරමින් මුළු රැයම ගත කළහ. එලෙස අරුණෝදය දක්වා වෙහෙසෙන උන්වහන්සේගේ රෝම කූපයකට පවා උෂ්ණත්වයක් දැනුනේ නැත. එය හරියට නෙළුම් ගැබකට ඇතුළු වූවාක් මෙනි. සැබැවින්ම ධර්මය වනාහි තමන් රකින්නා රකින්නේමය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ:

‘‘ဓမ္မော ဟဝေ ရက္ခတိ ဓမ္မစာရိံ, ဓမ္မော သုစိဏ္ဏော သုခမာဝဟာတိ;

ဧသာနိသံသော ဓမ္မေ သုစိဏ္ဏေ, န ဒုဂ္ဂတိံ ဂစ္ဆတိ ဓမ္မစာရီ’’တိ. (ထေရဂါ. ၃၀၃;

ဇာ. ၁.၁၀.၁၀၂) –

“ධර්මයෙහි හැසිරෙන්නා ධර්මය විසින්ම රකිනු ලබයි. මැනවින් පුරුදු කරන ලද ධර්මය සැපය උදා කරයි. ධර්මය මැනවින් අනුගමනය කිරීමේ ආනිශංසය මෙයයි; ධර්මචාරියා කිසි කලෙක දුගතියට නොයයි.”

ဣမဿပိ ကမ္မဿ နိဿန္ဒေန တဿ ဘဂဝတော သရီရောဘာသော ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ဖရိတွာ အဋ္ဌာသိ.

මේ කර්මයෙහි විපාකයෙන් ද ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීර ප්‍රභාව දසදහසක් ලෝක ධාතුව පුරා පැතිර පැවතියේය.

တဒါ အမှာကံ ဗောဓိသတ္တော သုရုစိ နာမ ဗြာဟ္မဏော ဟုတွာ ‘‘သတ္ထာရံ နိမန္တေဿာမီ’’တိ ဥပသင်္ကမိတွာ မဓုရဓမ္မကထံ သုတွာ ‘‘သွေ မယှံ ဘိက္ခံ ဂဏှထ, ဘန္တေ’’တိ အာဟ. ‘‘ဗြာဟ္မဏ, ကိတ္တကေဟိ တေ ဘိက္ခူဟိ အတ္ထော’’တိ? ‘‘ကိတ္တကာ ပန ဝေါ, ဘန္တေ, ပရိဝါရဘိက္ခူ’’တိ အာဟ. တဒါ သတ္ထု ပဌမသန္နိပါတောယေဝ ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ကောဋိသတသဟဿ’’န္တိ အာဟ. ‘‘ဘန္တေ, သဗ္ဗေဟိပိ သဒ္ဓိံ မယှံ ဘိက္ခံ ဂဏှထာ’’တိ. သတ္ထာ အဓိဝါသေသိ. ဗြာဟ္မဏော သွာတနာယ နိမန္တေတွာ ဂေဟံ ဂစ္ဆန္တော စိန္တေသိ – ‘‘အဟံ ဧတ္တကာနံ [Pg.41] ဘိက္ခူနံ ယာဂုဘတ္တဝတ္ထာဒီနိ ဒါတုံ သက္ကောမိ, နိသီဒနဋ္ဌာနံ ပန ကထံ ဘဝိဿတီ’’တိ?

එකල අප බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සුරුචි නම් බ්‍රාහ්මණයෙක්ව ඉපදී, “ශාස්තෘන් වහන්සේට ආරාධනා කරමි”යි සිතා උන්වහන්සේ වෙත එළඹ, මිහිරි ධර්ම කථාව අසා, “ස්වාමීනි, හෙට මාගේ දානය පිළිගන්නා සේක්වා”යි පැවසූහ. “බ්‍රාහ්මණය, ඔබට කොපමණ භික්ෂූන් පිරිසක් අවශ්‍යද?”යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විමසූහ. “ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේගේ පිරිවර භික්ෂූන් වහන්සේලා කොපමණ වැඩසිටිනවාද?”යි බ්‍රාහ්මණයා විමසීය. එකල ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ප්‍රථම ශ්‍රාවක සන්නිපාතය පැවති කාලය වූ බැවින්, “කෝටි ලක්ෂයකි”යි වදාළහ. “ස්වාමීනි, ඒ සියලු දෙනා වහන්සේ සමඟම මාගේ දානය පිළිගන්නා සේක්වා”යි බ්‍රාහ්මණයා කීය. ශාස්තෘන් වහන්සේ එය පිළිගත්හ. බ්‍රාහ්මණයා පසුදිනට ආරාධනා කර නිවසට යන අතර මෙසේ සිතීය: “මට මෙපමණ භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිසකට කැඳ, බත්, වස්ත්‍ර ආදිය දීමට හැකියාව ඇත, නමුත් උන්වහන්සේලාට වැඩසිටීමට අසුන් පැනවීමට ස්ථානයක් කෙසේ පිළියෙළ කරම්ද?”

တဿ သာ စိန္တာ စတုရာသီတိယောဇနသဟဿမတ္ထကေ ဌိတဿ ဒေဝရညော ပဏ္ဍုကမ္ဗလသိလာသနဿ ဥဏှဘာဝံ ဇနေသိ. သက္ကော ‘‘ကော နု ခေါ မံ ဣမမှာ ဌာနာ စာဝေတုကာမော’’တိ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ဩလောကေန္တော မဟာပုရိသံ ဒိသွာ ‘‘သုရုစိ နာမ ဗြာဟ္မဏော ဗုဒ္ဓပ္ပမုခံ ဘိက္ခုသံဃံ နိမန္တေတွာ နိသီဒနဋ္ဌာနတ္ထာယ စိန္တေသိ, မယာပိ တတ္ထ ဂန္တွာ ပုညကောဋ္ဌာသံ ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝဍ္ဎကိဝဏ္ဏံ နိမ္မိနိတွာ ဝါသိဖရသုဟတ္ထော မဟာပုရိသဿ ပုရတော ပါတုရဟောသိ. ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ ကဿစိ ဘတိယာ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စ’’န္တိ အာဟ. မဟာပုရိသော တံ ဒိသွာ ‘‘ကိံ ကမ္မံ ကရိဿသီ’’တိ အာဟ. ‘‘မမ အဇာနနသိပ္ပံ နာမ နတ္ထိ, ဂေဟံ ဝါ မဏ္ဍပံ ဝါ ယော ယံ ကာရေတိ, တဿ တံ ကာတုံ ဇာနာမီ’’တိ. ‘‘တေန ဟိ မယှံ ကမ္မံ အတ္ထီ’’တိ. ‘‘ကိံ, အယျာ’’တိ? ‘‘သွာတနာယ မေ ကောဋိသတသဟဿဘိက္ခူ နိမန္တိတာ. တေသံ နိသီဒနမဏ္ဍပံ ကရိဿသီ’’တိ? ‘‘အဟံ နာမ ကရေယျံ သစေ မေ ဘတိံ ဒါတုံ သက္ခိဿထာ’’တိ. ‘‘သက္ခိဿာမိ, တာတာ’’တိ. ‘‘သာဓု ကရိဿာမီ’’တိ ဂန္တွာ ဧကံ ပဒေသံ ဩလောကေသိ. ဒွါဒသတေရသယောဇနပ္ပမာဏော ပဒေသော ကသိဏမဏ္ဍလံ ဝိယ သမတလော အဟောသိ. သော ‘‘ဧတ္တကေ ဌာနေ သတ္တရတနမယော မဏ္ဍပေါ ဥဋ္ဌဟတူ’’တိ စိန္တေတွာ ဩလောကေသိ. တာဝဒေဝ ပထဝိံ ဘိန္ဒိတွာ မဏ္ဍပေါ ဥဋ္ဌဟိ. တဿ သောဝဏ္ဏမယေသု ထမ္ဘေသု ရဇတမယာ ဃဋကာ အဟေသုံ, ရဇတမယေသု သောဝဏ္ဏမယာ, မဏိမယေသု ထမ္ဘေသု ပဝါဠမယာ, ပဝါဠမယေသု မဏိမယာ, သတ္တရတနမယေသု ထမ္ဘေသု သတ္တရတနမယာ ဃဋကာ အဟေသုံ. တတော ‘‘မဏ္ဍပဿ အန္တရန္တရေ ကိင်္ကဏိကဇာလံ ဩလမ္ဗတူ’’တိ ဩလောကေသိ. သဟ ဩလောကနေနေဝ ဇာလံ ဩလမ္ဗိ. ယဿ မန္ဒဝါတေရိတဿ ပဉ္စင်္ဂိကဿေဝ တူရိယဿ မဓုရသဒ္ဒေါ နိစ္ဆရတိ. ဒိဗ္ဗသင်္ဂီတိဝတ္တနကာလော ဝိယ အဟောသိ. ‘‘အန္တရန္တရာ ဂန္ဓဒါမမာလာဒါမာနိ ဩလမ္ဗန္တူ’’တိ စိန္တေန္တဿ မာလာဒါမာနိ ဩလမ္ဗိံသု. ‘‘ကောဋိသတသဟဿသင်္ခါနံ ဘိက္ခူနံ အာသနာနိ စ အာဓာရကာနိ စ ပထဝိံ ဘိန္ဒိတွာ ဥဋ္ဌဟန္တူ’’တိ စိန္တေသိ, တာဝဒေဝ ဥဋ္ဌဟိံသု. ‘‘ကောဏေ ကောဏေ ဧကေကာ ဥဒကစာဋိယော ဥဋ္ဌဟန္တူ’’တိ စိန္တေသိ, ဥဒကစာဋိယော ဥဋ္ဌဟိံသု.

ඔහුගේ ඒ සිතුවිල්ල යොදුන් අසූහාරදහසක් උසැති මහාමේරු පර්වත මුදුනෙහි වැඩසිටින සක් දෙවිඳුගේ පණ්ඩුකාම්බල ශෛලාසනය උණුසුම් වීමට හේතු විය. සක් දෙවිඳු “කවුරුන් නම් මා මේ ස්ථානයෙන් සොලවන්නට උත්සාහ කරන්නේදැයි” දිව්‍ය චක්ෂුසින් බලන්නේ මහාපුරුෂයා දැක, “සුරුචි බ්‍රාහ්මණයා බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝයාට ආරාධනා කර, අසුන් පැනවීමට ස්ථානයක් ගැන සිතයි, මා ද එහි ගොස් පින් කොටසක් ලබා ගැනීම සුදුසුය”යි සිතා වඩු වෙස් ගෙන, වවුලක් හා පොරවක් අතින් ගෙන මහාපුරුෂයා ඉදිරියේ පෙනී සිටියේය. “කුලියට කරවා ගැනීමට යම් කාර්යයක් තිබේදැයි” ඔහු ඇසීය. මහාපුරුෂයා ඔහු දැක, “ඔබට කුමන කාර්යයක් කළ හැකිදැයි” විමසීය. “මා නොදන්නා ශිල්පයක් නැත, නිවසක් හෝ මණ්ඩපයක් වේවා, යමෙකු කරවන්නට කැමති ඕනෑම දෙයක් කිරීමට මම දනිමි”යි ඔහු කීවේය. “එසේ නම් මට කාර්යයක් ඇතැයි” බ්‍රාහ්මණයා කීය. “ස්වාමීනි, ඒ කුමක්ද?” “මම හෙට දිනට කෝටි ලක්ෂයක් භික්ෂූන් වහන්සේලාට ආරාධනා කළෙමි, උන්වහන්සේලාට වැඩසිටීමට මණ්ඩපයක් සාදා දිය හැකිද?” “මට මගේ කුලිය දෙන්නේ නම් මම එය සාදා දෙන්නෙමි”යි වඩුවා කීය. “පුතේ, මම එය දෙන්නෙමි”යි බ්‍රාහ්මණයා පැවසීය. “යහපති, මම එය කරන්නෙමි”යි කියා ඔහු එක් ප්‍රදේශයක් දෙස බැලීය. එවිට යොදුන් දොළහක් දහතුනක් පමණ වූ ඒ ප්‍රදේශය කසිණ මණ්ඩලයක් මෙන් සමතලා විය. “මෙපමණ ප්‍රදේශයක සත්රුවනින් නිම වූ මණ්ඩපයක් පහළ වේවා”යි ඔහු සිතා බැලීය. එකෙණෙහිම පොළොව පලාගෙන මණ්ඩපයක් මතු විය. එහි රන් ටැම්වල රිදී කළ ද, රිදී ටැම්වල රන් කළ ද, මැණික් ටැම්වල පබළු කළ ද, පබළු ටැම්වල මැණික් කළ ද, සත්රුවනින් නිම වූ ටැම්වල සත්රුවනින්ම නිම වූ කළ ද විය. ඉන්පසු “මණ්ඩපය අතරින් අතර කිංකිණි ජාලාවන් එල්ලේවා”යි ඔහු බැලීය. බැලූ සැණින්ම කිංකිණි දැල් එල්ලුණි. මඳ පවනින් සෙලවෙන ඒ දැල්වලින් පංචාංගික තූර්ය වාදනයක් මෙන් මධුර ශබ්දයක් නික්මුණි. එය හරියට දිව්‍ය සංගීතයක් පවත්වන අවස්ථාවක් මෙන් විය. “අතරින් අතර සුවඳ මල් දාමයන් එල්ලේවා”යි සිතන විටම මල් දාමයන් එල්ලුණි. “කෝටි ලක්ෂයක් සංඛ්‍යාත භික්ෂූන් වහන්සේලාට අසුන් සහ පාත්‍ර ආධාරකයන් ද පොළොව පලාගෙන මතු වේවා”යි ඔහු සිතීය, එකෙණෙහිම ඒවා මතු විය. “කොනින් කොන ජලය පිරවූ කළයන් මතු වේවා”යි සිතූ විට ජල කළයන් ද මතු විය.

သော [Pg.42] ဧတ္တကံ မာပေတွာ ဗြာဟ္မဏဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ‘‘ဧဟိ, အယျ, တဝ မဏ္ဍပံ ဩလောကေတွာ မယှံ ဘတိံ ဒေဟီ’’တိ အာဟ. မဟာပုရိသော ဂန္တွာ မဏ္ဍပံ ဩလောကေသိ. ဩလောကေန္တဿေဝ စ သကလသရီရံ ပဉ္စဝဏ္ဏာယ ပီတိယာ နိရန္တရံ ဖုဋံ အဟောသိ. အထဿ မဏ္ဍပံ ဩလောကေတွာ ဧတဒဟောသိ – ‘‘နာယံ မဏ္ဍပေါ မနုဿဘူတေန ကတော, မယှံ ပန အဇ္ဈာသယံ မယှံ ဂုဏံ အာဂမ္မ အဒ္ဓါ သက္ကဘဝနံ ဥဏှံ ဘဝိဿတိ. တတော သက္ကေန ဒေဝရညာ အယံ မဏ္ဍပေါ ကာရိတော ဘဝိဿတီ’’တိ. ‘‘န ခေါ ပန မေ ယုတ္တံ ဧဝရူပေ မဏ္ဍပေ ဧကဒိဝသံယေဝ ဒါနံ ဒါတုံ, သတ္တာဟံ ဒဿာမီ’’တိ စိန္တေသိ. ဗာဟိရကဒါနဉှိ တတ္တကမ္ပိ သမာနံ ဗောဓိသတ္တာနံ တုဋ္ဌိံ ကာတုံ န သက္ကောတိ, အလင်္ကတသီသံ ပန ဆိန္ဒိတွာ အဉ္ဇိတအက္ခီနိ ဥပ္ပာဋေတွာ ဟဒယမံသံ ဝါ ဥဗ္ဗဋ္ဋေတွာ ဒိန္နကာလေ ဗောဓိသတ္တာနံ စာဂံ နိဿာယ တုဋ္ဌိ နာမ ဟောတိ. အမှာကမ္ပိ ဟိ ဗောဓိသတ္တဿ သိဝိရာဇဇာတကေ ဒေဝသိကံ ပဉ္စကဟာပဏသတသဟဿာနိ ဝိဿဇ္ဇေတွာ စတူသု ဒွါရေသု နဂရမဇ္ဈေ စ ဒါနံ ဒေန္တဿ တံ ဒါနံ စာဂတုဋ္ဌိံ ဥပ္ပာဒေတုံ နာသက္ခိ. ယဒါ ပနဿ ဗြာဟ္မဏဝဏ္ဏေန အာဂန္တွာ သက္ကော ဒေဝရာဇာ အက္ခီနိ ယာစိ, တဒါ တာနိ ဥပ္ပာဋေတွာ ဒဒမာနဿေဝ ဟာသော ဥပ္ပဇ္ဇိ, ကေသဂ္ဂမတ္တမ္ပိ စိတ္တံ အညထတ္တံ နာဟောသိ. ဧဝံ ဒိန္နဒါနံ နိဿာယ ဗောဓိသတ္တာနံ တိတ္တိ နာမ နတ္ထိ. တသ္မာ သောပိ မဟာပုရိသော ‘‘သတ္တာဟံ မယာ ကောဋိသတသဟဿသင်္ခါနံ ဘိက္ခူနံ ဒါနံ ဒါတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ စိန္တေတွာ တသ္မိံ မဏ္ဍပေ နိသီဒါပေတွာ သတ္တာဟံ ဂဝပါနံ နာမ အဒါသိ. ဂဝပါနန္တိ မဟန္တေ မဟန္တေ ကောလမ္ဗေ ခီရဿ ပူရေတွာ ဥဒ္ဓနေသု အာရောပေတွာ ဃနပါကပက္ကေ ခီရေ ထောကေ တဏ္ဍုလေ ပက္ခိပိတွာ ပက္ကမဓုသက္ကရစုဏ္ဏသပ္ပီဟိ အဘိသင်္ခတဘောဇနံ ဝုစ္စတိ. မနုဿာယေဝ ပန ပရိဝိသိတုံ နာသက္ခိံသု. ဒေဝါပိ ဧကန္တရိကာ ဟုတွာ ပရိဝိသိံသု. ဒွါဒသတေရသယောဇနပ္ပမာဏံ ဌာနမ္ပိ ဘိက္ခူ ဂဏှိတုံ နပ္ပဟောသိယေဝ, တေ ပန ဘိက္ခူ အတ္တနော အာနုဘာဝေန နိသီဒိံသု. ပရိယောသာနဒိဝသေ ပန သဗ္ဗဘိက္ခူနံ ပတ္တာနိ ဓောဝါပေတွာ ဘေသဇ္ဇတ္ထာယ သပ္ပိနဝနီတတေလမဓုဖာဏိတာနံ ပူရေတွာ တိစီဝရေဟိ သဒ္ဓိံ အဒါသိ, သံဃနဝကဘိက္ခုနာ လဒ္ဓစီဝရသာဋကာ သတသဟဿဂ္ဃနိကာ အဟေသုံ.

ඔහු මෙපමණක් වූ මණ්ඩපයක් මවා බ්‍රාහ්මණයා වෙත ගොස් ‘‘ස්වාමීනි, එන්න, ඔබගේ මණ්ඩපය නරඹා මට මගේ කුලිය ලබා දෙන්න’’ යැයි කීවේය. මහාපුරුෂයා (බෝසතාණෝ) ගොස් මණ්ඩපය පරීක්ෂා කර බැලුවේය. එය නරඹන විටම උන්වහන්සේගේ මුළු ශරීරය පස්වණක් ප්‍රීතියෙන් නිරන්තරයෙන් පිරී ඉතිරී ගියේය. ඉක්බිති මණ්ඩපය දෙස බලා උන්වහන්සේට මෙසේ සිතුණි - ‘‘මෙම මණ්ඩපය සාමාන්‍ය මනුෂ්‍යයෙකු විසින් කරන ලද්දක් නොවේ. සැබවින්ම මගේ අදහස හා මගේ පුණ්‍ය මහිමය නිසා සක් දෙවිඳුන්ගේ පාණ්ඩුකාම්බල ශෛලාසනය රත් වන්නට ඇත. එබැවින් සක් දෙවිඳුන් විසින්ම මෙම මණ්ඩපය කරවන ලද්දක් විය යුතුය’’ යනුයි. උන්වහන්සේ නැවතත් මෙසේ සිතූහ: ‘‘මෙසේ අසිරිමත් වූ මණ්ඩපයක එක් දිනක් පමණක් දන් දීම මට සුදුසු නොවේ, මම සත් දිනක් මුළුල්ලෙහිම මහා දානයක් පවත්වන්නෙමි’’ යි සිතූහ. බාහිර දානය කෙතරම් විශාල වුවත් එය බෝධිසත්වයන්ගේ සිතෙහි පූර්ණ තෘප්තියක් ඇති කිරීමට සමර්ථ නොවේ. එහෙත් සැරසූ හිස සිඳ පූජා කරන කල, අඳුන් ගෑ ඇස් උපුටා දෙන කල හෝ හෘදය මාංශය උපුටා පූජා කරන කල බෝධිසත්වයන්ගේ පරිත්‍යාගය නිසා සැබෑ සතුටක් ඇති වේ. අපගේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේට ද සිවි රජ ජාතකයේදී දිනපතා කහවණු ලක්ෂ පහ බැගින් වියදම් කරමින් දොරටු සතරක හා නගර මධ්‍යයේ දන් දෙන කල්හි ද, එම දානය චාගය පිළිබඳ සම්පූර්ණ තෘප්තියක් ඇති කිරීමට සමර්ථ නොවීය. යම් දිනක සක් දෙවිඳුන් බ්‍රාහ්මණ වේශයෙන් පැමිණ ඇස් ඉල්ලා සිටියේද, එවිට ඒ ඇස් උපුටා දෙද්දීම උන්වහන්සේට මහත් ප්‍රීතියක් උපන්නේය, කෙස් ගසක පමණවත් සිතේ වෙනස් වීමක් නොවීය. මෙසේ දෙන ලද දානයන් සම්බන්ධයෙන් බෝධිසත්වයන්ට තෘප්තියක් නම් නැත. එබැවින් ඒ මහාපුරුෂයා ද ‘‘මා විසින් සත් දිනක් මුළුල්ලෙහි කෙළ ලක්ෂයක් සංඛ්‍යාත භික්ෂූන් වහන්සේලාට දන් දිය යුතුය’’ යි සිතා, ඒ මණ්ඩපයෙහි වැඩ හිඳුවා සත් දිනක් පුරා ‘ගවපාන’ දානය පූජා කළේය. ‘ගවපාන’ යනු විශාල භාජනවල කිරි පුරවා ලිප තබා ඝනව පිසගත් කිරිවලට සහල් ස්වල්පයක් දමා, පක්ව මධු (පැණි), සීනි කුඩු සහ ගිතෙල් එක්කර පිළියෙළ කරන ලද අතිශය ප්‍රණීත භෝජනයකි. එය බෙදා දීමට මනුෂ්‍යයන්ට පමණක් ශක්තියක් නොවීය. එබැවින් දෙවියෝ ද මනුෂ්‍යයන් අතර සිටිමින් දානය බෙදා දුන්හ. දොළොස්-දහතුන් යොදුනක් පමණ වූ භූමි ප්‍රමාණය ද භික්ෂූන් වහන්සේලාට වැඩ සිටීමට ප්‍රමාණවත් නොවීය. එහෙත් ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා ස්වකීය සෘද්ධි අනුභාවයෙන් එහි වැඩ සිටියහ. අවසන් දිනයෙහි සියලු භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පාත්‍ර සෝදවා බෙහෙත් පිණිස ගිතෙල්, වෙඬරු, තෙල්, මීපැණි සහ උක්පැණියෙන් පුරවා තුන් සිවුරු ද සමඟ පූජා කළේය. එහි සිටි නවක භික්ෂුවකට පවා ලැබුණු සිවුරු රෙදි යුගලය ලක්ෂයක් වටිනාකමකින් යුක්ත විය.

သတ္ထာ အနုမောဒနံ ကရောန္တော – ‘‘အယံ ပုရိသော ဧဝရူပံ မဟာဒါနံ အဒါသိ, ကော နု ခေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဥပဓာရေန္တော – ‘‘အနာဂတေ ကပ္ပသတသဟဿာဓိကာနံ [Pg.43] ဒွိန္နံ အသင်္ချေယျာနံ မတ္ထကေ ဂေါတမော နာမ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဒိသွာ မဟာပုရိသံ အာမန္တေတွာ ‘‘တွံ ဧတ္တကံ နာမ ကာလံ အတိက္ကမိတွာ ဂေါတမော နာမ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသီ’’တိ ဗျာကာသိ. မဟာပုရိသော ဗျာကရဏံ သုတွာ ‘‘အဟံ ကိရ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿာမိ, ကော မေ ဃရာဝါသေန အတ္ထော, ပဗ္ဗဇိဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ တထာရူပံ သမ္ပတ္တိံ ခေဠပိဏ္ဍံ ဝိယ ပဟာယ သတ္ထု သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဏှိတွာ အဘိညာယော စ သမာပတ္တိယော စ နိဗ္ဗတ္တေတွာ အာယုပရိယောသာနေ ဗြဟ္မလောကေ နိဗ္ဗတ္တိ.

ශාස්තෘන් වහන්සේ අනුමෝදනාව සිදු කරමින් - ‘‘මේ පුරුෂයා මෙබඳු වූ මහා දානයක් දුන්නේය, මොහු අනාගතයේ කවුරුන් වන්නේද?’’ යි සලකා බලන සේක් - ‘‘අනාගතයෙහි කල්ප ලක්ෂයකට අධික අසංඛ්‍ය දෙකක් ඇවෑමෙන් ගෝතම නමින් බුදු වන්නේය’’ යි දැක, මහාපුරුෂයා අමතා ‘‘ඔබ මෙපමණ කාලයක් ඉක්මවා ගෝතම නමින් බුදු වන්නෙහිය’’ යි නියත විවරණ දුන් සේක. මහාපුරුෂයා ඒ විවරණය අසා ‘‘මම සැබවින්ම බුදු වන්නෙමි, එසේ නම් ගිහිගෙයින් මට ඇති ඵලය කිම? මම පැවිදි වන්නෙමි’’ යි සිතා, එබඳු වූ අසිරිමත් සම්පත්තිය කෙළ පිඬක් මෙන් අතහැර ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වී, බුද්ධ වචනය උගෙන, අභිඥා හා සමාපත්ති උපදවා ආයු කෙළවර බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්නේය.

မင်္ဂလော ဗုဒ္ဓေါ

මංගල බුදුරජාණන් වහන්සේ

မင်္ဂလဿ ပန ဘဂဝတော နဂရံ ဥတ္တရံ နာမ အဟောသိ, ပိတာပိ ဥတ္တရော နာမ ခတ္တိယော, မာတာပိ ဥတ္တရာ နာမ ဒေဝီ, သုဒေဝေါ စ ဓမ္မသေနော စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာ, ပါလိတော နာမုပဋ္ဌာကော, သီဝလီ စ အသောကာ စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝိကာ, နာဂရုက္ခော ဗောဓိ, အဋ္ဌာသီတိဟတ္ထုဗ္ဗေဓံ သရီရံ အဟောသိ. နဝုတိ ဝဿသဟဿာနိ ဌတွာ ပရိနိဗ္ဗုတေ ပန တသ္မိံ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ဒသ စက္ကဝါဠသဟဿာနိ ဧကန္ဓကာရာနိ အဟေသုံ. သဗ္ဗစက္ကဝါဠေသု မနုဿာနံ မဟန္တံ အာရောဒနပရိဒေဝနံ အဟောသိ.

මංගල භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ නගරය උත්තර නම් විය, පියා උත්තර නම් ක්ෂත්‍රිය රජුය, මව උත්තරා නම් දේවියයි, සුදේව සහ ධම්මසේන යන දෙදෙනා අග්‍රශ්‍රාවකයෝ වූහ, පාලිත නම් උපස්ථායකයෙක් විය, සීවලී සහ අසෝකා යන දෙදෙනා අග්‍රශ්‍රාවිකාවෝ වූහ, නා ගස බෝධි වෘක්ෂය විය, ශරීරය අසූ අට රියන් උස විය. අනූ දහසක් අවුරුදු ආයු වළඳා උන්වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ කල්හි එකෙණෙහිම දසදහසක් ලෝකධාතුව දැඩි අන්ධකාරයකින් වෙලී ගියේය. සියලු සක්වළවල මනුෂ්‍යයන්ට මහත් වූ ශෝකයක් හා හැඬීම් වැලපීම් ඇති විය.

‘‘ကောဏ္ဍညဿ အပရေန, မင်္ဂလော နာမ နာယကော;

တမံ လောကေ နိဟန္တွာန, ဓမ္မောက္ကမဘိဓာရယီ’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၅.၁);

‘‘කොණ්ඩඤ්ඤ බුදුරජාණන් වහන්සේට පසුව, ලෝකනායක වූ මංගල නම් බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව අන්ධකාරය දුරු කරමින් ධර්ම ප්‍රදීපය දල්වා වදාළ සේක.’’

သုမနော ဗုဒ္ဓေါ

සුමන බුදුරජාණන් වහන්සේ

ဧဝံ ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ အန္ဓကာရံ ကတွာ ပရိနိဗ္ဗုတဿ တဿ ဘဂဝတော အပရဘာဂေ သုမနော နာမ သတ္ထာ လောကေ ဥဒပါဒိ. တဿာပိ တယော သာဝကသန္နိပါတာ. ပဌမသန္နိပါတေ ကောဋိသတသဟဿဘိက္ခူ အဟေသုံ. ဒုတိယေ ကဉ္စနပဗ္ဗတမှိ နဝုတိကောဋိသဟဿာနိ, တတိယေ အသီတိကောဋိသဟဿာနိ. တဒါ မဟာသတ္တော အတုလော နာမ နာဂရာဇာ အဟောသိ မဟိဒ္ဓိကော မဟာနုဘာဝေါ. သော ‘‘ဗုဒ္ဓေါ ဥပ္ပန္နော’’တိ သုတွာ ဉာတိသံဃပရိဝုတော နာဂဘဝနာ နိက္ခမိတွာ ကောဋိသတသဟဿဘိက္ခုပရိဝါရဿ တဿ ဘဂဝတော ဒိဗ္ဗတူရိယေဟိ ဥပဟာရံ ကာရေတွာ မဟာဒါနံ ပဝတ္တေတွာ ပစ္စေကံ ဒုဿယုဂါနိ ဒတွာ သရဏေသု ပတိဋ္ဌာသိ. သောပိ နံ သတ္ထာ ‘‘အနာဂတေ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဗျာကာသိ. တဿ ဘဂဝတော နဂရံ မေခလံ နာမ အဟောသိ, သုဒတ္တော နာမ [Pg.44] ရာဇာ ပိတာ, သိရိမာ နာမ မာတာ ဒေဝီ, သရဏော စ ဘာဝိတတ္တော စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာ, ဥဒေနော နာမုပဋ္ဌာကော, သောဏာ စ ဥပသောဏာ စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝိကာ, နာဂရုက္ခော ဗောဓိ, နဝုတိဟတ္ထုဗ္ဗေဓံ သရီရံ အဟောသိ, နဝုတိယေဝ ဝဿသဟဿာနိ အာယုပ္ပမာဏံ အဟောသိ.

මෙසේ දසදහසක් ලෝකධාතුව අඳුරු කර පිරිනිවන් පෑ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් පසුව සුමන නම් ශාස්තෘන් වහන්සේ ලොව පහළ වූහ. උන්වහන්සේට ද ශ්‍රාවක සන්නිපාත තුනක් විය. පළමු සන්නිපාතයේදී කෙළ ලක්ෂයක් භික්ෂූහු වූහ. දෙවැන්නෙහි කාංචන පර්වතයේදී කෙළ අනූ දහසක් ද, තෙවැන්නෙහි කෙළ අසූ දහසක් ද වූහ. එකල මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේ අතුල නම් මහාර්ධිමත් මහානුභාව සම්පන්න නාග රාජයෙක්ව සිටියහ. ඔහු ‘‘බුදුන් උපන්හ’’ යි අසා නෑ පිරිස පිරිවරා නාග භවනයෙන් නික්ම, කෙළ ලක්ෂයක් භික්ෂූන් පිරිවරා වැඩ සිටි ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට දිව්‍ය තූර්ය වාදනයෙන් උපහාර දක්වා, මහා දානයක් පවත්වා, එක් එක් නමකට වස්ත්‍ර යුගල බැගින් පූජා කර තෙරුවන් සරණ ගියේය. ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේ ද ඔහුට ‘‘අනාගතයෙහි බුදු වන්නෙහිය’’ යි විවරණ දුන් සේක. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ නගරය මෙඛල නම් විය, සුදත්ත රජු පියා විය, සිරිමා දේවිය මව වූවාය, සරණ සහ භාවිතාත්ම (භාවිතත්ත) යන දෙදෙනා අග්‍රශ්‍රාවකයෝ වූහ, උදේන නම් උපස්ථායකයෙක් විය, සෝණා සහ උපසෝණා යන දෙදෙනා අග්‍රශ්‍රාවිකාවෝ වූහ, නා ගස බෝධි වෘක්ෂය විය, ශරීරය අනූ රියන් උස විය, ආයු කාලය අවුරුදු අනූ දහසක් විය.

‘‘မင်္ဂလဿ အပရေန, သုမနော နာမ နာယကော;

သဗ္ဗဓမ္မေဟိ အသမော, သဗ္ဗသတ္တာနမုတ္တမော’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၆.၁);

‘‘මංගල බුදුරජාණන් වහන්සේට පසුව, සියලු ධර්මයන්ගෙන් අසම වූ, සියලු සත්ත්වයන්ට උත්තම වූ සුමන නම් ලෝකනායකයන් වහන්සේ පහළ වූ සේක.’’

ရေဝတော ဗုဒ္ဓေါ

රේවත බුදුරජාණන් වහන්සේ

တဿ အပရဘာဂေ ရေဝတော နာမ သတ္ထာ ဥဒပါဒိ. တဿာပိ တယော သာဝကသန္နိပါတာ. ပဌမသန္နိပါတေ ဂဏနာ နတ္ထိ, ဒုတိယေ ကောဋိသတသဟဿဘိက္ခူ အဟေသုံ, တထာ တတိယေ. တဒါ ဗောဓိသတ္တော အတိဒေဝေါ နာမ ဗြာဟ္မဏော ဟုတွာ သတ္ထု ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ သရဏေသု ပတိဋ္ဌာယ သိရသိ အဉ္ဇလိံ ဌပေတွာ တဿ သတ္ထုနော ကိလေသပ္ပဟာနေ ဝဏ္ဏံ သုတွာ ဥတ္တရာသင်္ဂေန ပူဇံ အကာသိ. သောပိ နံ ‘‘ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဗျာကာသိ. တဿ ပန ဘဂဝတော နဂရံ သုဓညဝတီ နာမ အဟောသိ, ပိတာ ဝိပုလော နာမ ခတ္တိယော, မာတာ ဝိပုလာ နာမ, ဝရုဏော စ ဗြဟ္မဒေဝေါ စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာ, သမ္ဘဝေါ နာမုပဋ္ဌာကော, ဘဒ္ဒါ စ သုဘဒ္ဒါ စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝိကာ, နာဂရုက္ခော ဗောဓိ, သရီရံ အသီတိဟတ္ထုဗ္ဗေဓံ အဟောသိ, အာယု သဋ္ဌိ ဝဿသဟဿာနီတိ.

ඉන් පසුව රේවත නම් වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ ලොව පහළ වූ සේක. උන්වහන්සේට ද ශ්‍රාවක සන්නිපාත තුනක් විය. පළමු සන්නිපාතයෙහි ශ්‍රාවකයන්ගේ ගණනක් (ප්‍රමාණයක්) නොවීය. දෙවන සන්නිපාතයෙහි රහතන් වහන්සේලා කෝටි ලක්ෂයක් වූහ. තෙවන සන්නිපාතයෙහි ද එපමණම වූහ. එකල අප බෝසතාණන් වහන්සේ අතිදේව නම් වූ බ්‍රාහ්මණයෙක්ව ඉපිද, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කොට තෙරුවන් සරණ ගොස්, හිස මුදුනෙහි දොහොත් මුදුන් දී එම ශාස්තෘන් වහන්සේගේ කෙලෙස් ප්‍රහාණය කිරීමෙහි ගුණ අසා, තමා හැඳ සිටි උත්තරාසංගයෙන් (උඩුකය සළුවෙන්) පූජා කළේය. ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේ ද "මොහු මතු බුදු වන්නේය" යි විවරණ ලබා දුන් සේක. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ නගරය සුධඤ්ඤවතී නම් විය. පියා විපුල නම් ක්ෂත්‍රිය රජු වූ අතර, මව විපුලා නම් වූවාය. වරුණ සහ බ්‍රහ්මදේව යන දෙපළ අග්‍රශ්‍රාවකයෝ වූහ. සම්භව නම් වූවෝ උපස්ථායක වූහ. භද්දා සහ සුභද්දා යන දෙපළ අග්‍රශ්‍රාවිකාවෝ වූහ. නා ගස බෝධිය විය. උන්වහන්සේගේ ශරීරය අසූ රියන් උස වූ අතර, ආයුෂ අවුරුදු හැට දහසක් විය.

‘‘သုမနဿ အပရေန, ရေဝတော နာမ နာယကော;

အနူပမော အသဒိသော, အတုလော ဥတ္တမော ဇိနော’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၇.၁);

සුමන බුදුරජාණන් වහන්සේට පසුව, අනුපමේය වූ, අසදෘශ වූ, අසම වූ, උත්තම වූ, පසැස් ඇති රේවත නම් වූ ලෝකනායකයන් වහන්සේ පහළ වූ සේක.

သောဘိတော ဗုဒ္ဓေါ

සෝභිත බුදුරජාණන් වහන්සේ

တဿ အပရဘာဂေ သောဘိတော နာမ သတ္ထာ ဥဒပါဒိ. တဿာပိ တယော သာဝကသန္နိပါတာ. ပဌမသန္နိပါတေ ကောဋိသတံ ဘိက္ခူ အဟေသုံ, ဒုတိယေ နဝုတိကောဋိယော, တတိယေ အသီတိကောဋိယော. တဒါ ဗောဓိသတ္တော အဇိတော နာမ ဗြာဟ္မဏော ဟုတွာ သတ္ထု ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ သရဏေသု ပတိဋ္ဌာယ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃဿ မဟာဒါနံ အဒါသိ. သောပိ နံ ‘‘ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဗျာကာသိ. တဿ ပန ဘဂဝတော နဂရံ သုဓမ္မံ နာမ အဟောသိ, ပိတာ သုဓမ္မော နာမ ရာဇာ, မာတာပိ သုဓမ္မာ နာမ ဒေဝီ, အသမော စ သုနေတ္တော စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာ, အနောမော နာမုပဋ္ဌာကော, နကုလာ စ သုဇာတာ စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝိကာ, နာဂရုက္ခော ဗောဓိ[Pg.45], အဋ္ဌပဏ္ဏာသဟတ္ထုဗ္ဗေဓံ သရီရံ အဟောသိ, နဝုတိ ဝဿသဟဿာနိ အာယုပ္ပမာဏန္တိ.

ඉන් පසුව සෝභිත නම් වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ ලොව පහළ වූ සේක. උන්වහන්සේට ද ශ්‍රාවක සන්නිපාත තුනක් විය. පළමු සන්නිපාතයෙහි රහතන් වහන්සේලා කෝටි සියයක් වූහ. දෙවැන්නෙහි කෝටි අනූවක් ද, තෙවැන්නෙහි කෝටි අසූවක් ද වූහ. එකල බෝසතාණන් වහන්සේ අජිත නම් වූ බ්‍රාහ්මණයෙක්ව ඉපිද, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කොට තෙරුවන් සරණ ගොස්, බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝයා වහන්සේට මහා දානයක් පූජා කළේය. ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේ ද "මොහු මතු බුදු වන්නේය" යි විවරණ ලබා දුන් සේක. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ නගරය සුධම්ම නම් විය. පියා සුධම්ම නම් රජු වූ අතර, මව සුධම්මා නම් දේවිය වූවාය. අසම සහ සුනෙත්ත යන දෙපළ අග්‍රශ්‍රාවකයෝ වූහ. අනෝම නම් වූවෝ උපස්ථායක වූහ. නකුලා සහ සුජාතා යන දෙපළ අග්‍රශ්‍රාවිකාවෝ වූහ. නා ගස බෝධිය විය. උන්වහන්සේගේ ශරීරය පනස් අට රියන් උස වූ අතර, ආයු කාලය අවුරුදු අනූ දහසක් විය.

‘‘ရေဝတဿ အပရေန, သောဘိတော နာမ နာယကော;

သမာဟိတော သန္တစိတ္တော, အသမော အပ္ပဋိပုဂ္ဂလော’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၈.၁);

රේවත බුදුරජාණන් වහන්සේට පසුව, සමාහිත සිත් ඇති, ශාන්ත වූ, අසම වූ, අසදෘශ වූ සෝභිත නම් වූ ලෝකනායකයන් වහන්සේ පහළ වූ සේක.

အနောမဒဿီ ဗုဒ္ဓေါ

අනෝමදස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේ

တဿ အပရဘာဂေ ဧကံ အသင်္ခယေယျံ အတိက္ကမိတွာ ဧကသ္မိံ ကပ္ပေ တယော ဗုဒ္ဓါ နိဗ္ဗတ္တိံသု အနောမဒဿီ, ပဒုမော, နာရဒေါတိ. အနောမဒဿိဿ ဘဂဝတော တယော သာဝကသန္နိပါတာ. ပဌမေ အဋ္ဌ ဘိက္ခုသတသဟဿာနိ အဟေသုံ, ဒုတိယေ သတ္တ, တတိယေ ဆ. တဒါ ဗောဓိသတ္တော ဧကော ယက္ခသေနာပတိ အဟောသိ မဟိဒ္ဓိကော မဟာနုဘာဝေါ, အနေကကောဋိသတသဟဿာနံ ယက္ခာနံ အဓိပတိ. သော ‘‘ဗုဒ္ဓေါ ဥပ္ပန္နော’’တိ သုတွာ အာဂန္တွာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃဿ မဟာဒါနံ အဒါသိ. သောပိ နံ သတ္ထာ ‘‘အနာဂတေ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဗျာကာသိ. အနောမဒဿိဿ ပန ဘဂဝတော စန္ဒဝတီ နာမ နဂရံ အဟောသိ, ယသဝါ နာမ ရာဇာ ပိတာ, ယသောဓရာ နာမ မာတာ ဒေဝီ, နိသဘော စ အနောမော စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာ, ဝရုဏော နာမုပဋ္ဌာကော, သုန္ဒရီ စ သုမနာ စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝိကာ, အဇ္ဇုနရုက္ခော ဗောဓိ, အဋ္ဌပညာသဟတ္ထုဗ္ဗေဓံ သရီရံ အဟောသိ, ဝဿသတသဟဿံ အာယုပ္ပမာဏန္တိ.

ඉන් පසුව එක් අසංඛ්‍යයක් ඉක්ම ගිය පසු, එක් කල්පයක බුදුරජාණන් වහන්සේලා තිදෙනෙක් උපන් සේක. එනම් අනෝමදස්සී, පදුම සහ නාරද යන බුදුරජාණන් වහන්සේලා ය. අනෝමදස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ශ්‍රාවක සන්නිපාත තුනක් විය. පළමුවැන්නෙහි රහතන් වහන්සේලා අට ලක්ෂයක් වූහ. දෙවැන්නෙහි හත් ලක්ෂයක් ද, තෙවැන්නෙහි හය ලක්ෂයක් ද වූහ. එකල බෝසතාණන් වහන්සේ මහා ඉර්ධි ඇති, මහා ආනුභාව ඇති, අනේක කෝටි ලක්ෂ සංඛ්‍යාත යක්ෂයන්ට අධිපති වූ යක්ෂ සේනාධිපතියෙක් විය. උන්වහන්සේ "බුදු රජාණන් වහන්සේ නමක පහළ වූ සේක" යි අසා එහි පැමිණ, බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝයා වහන්සේට මහා දානයක් පූජා කළේය. ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේ ද "මොහු අනාගතයෙහි බුදු වන්නේය" යි විවරණ ලබා දුන් සේක. අනෝමදස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ නගරය චන්දවතී නම් විය. පියා යසවා නම් රජු වූ අතර, මව යසෝධරා නම් දේවිය වූවාය. නිසභ සහ අනෝම යන දෙපළ අග්‍රශ්‍රාවකයෝ වූහ. වරුණ නම් වූවෝ උපස්ථායක වූහ. සුන්දරී සහ සුමනා යන දෙපළ අග්‍රශ්‍රාවිකාවෝ වූහ. කුඹුක් ගස (අර්ජුන) බෝධිය විය. උන්වහන්සේගේ ශරීරය පනස් අට රියන් උස වූ අතර, ආයු කාලය අවුරුදු ලක්ෂයක් විය.

‘‘သောဘိတဿ အပရေန, သမ္ဗုဒ္ဓေါ ဒွိပဒုတ္တမော;

အနောမဒဿီ အမိတယသော, တေဇဿီ ဒုရတိက္ကမော’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၉.၁);

සෝභිත බුදුරජාණන් වහන්සේට පසුව, දෙපා ඇත්තන් අතර උත්තම වූ, අප්‍රමාණ කීර්ති ඇති, තේජවන්ත වූ, මැඩලිය නොහැකි අනෝමදස්සී සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ පහළ වූ සේක.

ပဒုမော ဗုဒ္ဓေါ

පදුම බුදුරජාණන් වහන්සේ

တဿ အပရဘာဂေ ပဒုမော နာမ သတ္ထာ ဥဒပါဒိ. တဿာပိ တယော သာဝကသန္နိပါတာ. ပဌမသန္နိပါတေ ကောဋိသတသဟဿံ ဘိက္ခူ အဟေသုံ, ဒုတိယေ တီဏိ သတသဟဿာနိ, တတိယေ အဂါမကေ အရညေ မဟာဝနသဏ္ဍဝါသီနံ ဘိက္ခူနံ ဒွေ သတသဟဿာနိ. တဒါ ဗောဓိသတ္တော သီဟော ဟုတွာ သတ္ထာရံ နိရောဓသမာပတ္တိံ သမာပန္နံ ဒိသွာ ပသန္နစိတ္တော ဝန္ဒိတွာ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ပီတိသောမနဿဇာတော တိက္ခတ္တုံ သီဟနာဒံ နဒိတွာ သတ္တာဟံ ဗုဒ္ဓါရမ္မဏံ ပီတိံ အဝိဇဟိတွာ ပီတိသုခေနေဝ ဂေါစရာယ အပက္ကမိတွာ ဇီဝိတပရိစ္စာဂံ ကတွာ ဘဂဝန္တံ ပယိရုပါသမာနော အဋ္ဌာသိ. သတ္ထာ သတ္တာဟစ္စယေန နိရောဓာ ဝုဋ္ဌိတော သီဟံ [Pg.46] ဩလောကေတွာ ‘‘ဘိက္ခုသံဃေပိ စိတ္တံ ပသာဒေတွာ သံဃံ ဝန္ဒိဿတီ’’တိ ‘‘ဘိက္ခုသံဃော အာဂစ္ဆတူ’’တိ စိန္တေသိ. ဘိက္ခူ တာဝဒေဝ အာဂမိံသု. သီဟောပိ ဘိက္ခုသံဃေ စိတ္တံ ပသာဒေတိ. သတ္ထာ တဿ မနံ ဩလောကေတွာ ‘‘အနာဂတေ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဗျာကာသိ. ပဒုမဿ ပန ဘဂဝတော စမ္ပကံ နာမ နဂရံ အဟောသိ, အသမော နာမ ရာဇာ ပိတာ, မာတာ အသမာ နာမ ဒေဝီ, သာလော စ ဥပသာလော စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာ, ဝရုဏော နာမုပဋ္ဌာကော, ရာမာ စ သုရာမာ စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝိကာ, သောဏရုက္ခော နာမ ဗောဓိ, အဋ္ဌပဏ္ဏာသဟတ္ထုဗ္ဗေဓံ သရီရံ အဟောသိ, အာယု ဝဿသတသဟဿန္တိ.

ඉන් පසුව පදුම නම් වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ ලොව පහළ වූ සේක. උන්වහන්සේට ද ශ්‍රාවක සන්නිපාත තුනක් විය. පළමු සන්නිපාතයෙහි රහතන් වහන්සේලා කෝටි ලක්ෂයක් වූහ. දෙවැන්නෙහි තුන් ලක්ෂයක් ද, තෙවැන්නෙහි ජනාවාසවලින් බැහැර මහා වනයෙහි වසන රහතන් වහන්සේලා දෙලක්ෂයක් ද වූහ. එකල බෝසතාණන් වහන්සේ සිංහයෙකු වී ඉපිද, ශාස්තෘන් වහන්සේ නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදී සිටිනු දැක, පැහැදුණු සිතින් යුතුව වන්දනා කොට ප්‍රදක්ෂිණා කර, ප්‍රීති සොම්නසින් යුතුව තෙවරක් සිංහ නාද පවත්වා, සත් දිනක් මුළුල්ලෙහි බුද්ධාරම්මණ ප්‍රීතිය අත් නොහැර ඒ ප්‍රීති සැපයෙන්ම ගොදුරු සෙවීමට නොගොස් ජීවිතය පරිත්‍යාග කරමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උපස්ථාන කරමින් සිටියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ සත් දිනක් ඇවෑමෙන් නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී සිට ඒ සිංහයා දෙස බලා, "මොහු භික්ෂු සංඝයා කෙරෙහි ද සිත පැහැදවා සංඝයා වන්දනා කරත්වා" යි සිතා, "භික්ෂු සංඝයා වහන්සේ වැඩම කරත්වා" යි අධිෂ්ඨාන කළ සේක. එකෙණෙහිම භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩම කළහ. සිංහයා ද භික්ෂු සංඝයා කෙරෙහි සිත පැහැදවීය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුගේ සිත බලා, "මොහු අනාගතයෙහි බුදු වන්නේය" යි විවරණ ලබා දුන් සේක. පදුම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ නගරය චම්පක නම් විය. පියා අසම නම් රජු වූ අතර, මව අසමා නම් දේවිය වූවාය. සාල සහ උපසාල යන දෙපළ අග්‍රශ්‍රාවකයෝ වූහ. වරුණ නම් වූවෝ උපස්ථායක වූහ. රාමා සහ සුරාමා යන දෙපළ අග්‍රශ්‍රාවිකාවෝ වූහ. තොටිල ගස බෝධිය විය. උන්වහන්සේගේ ශරීරය පනස් අට රියන් උස වූ අතර, ආයු කාලය අවුරුදු ලක්ෂයක් විය.

‘‘အနောမဒဿိဿ အပရေန, သမ္ဗုဒ္ဓေါ ဒွိပဒုတ္တမော;

ပဒုမော နာမ နာမေန, အသမော အပ္ပဋိပုဂ္ဂလော’’တိ. (ဗု. ဝ. ၁၀.၁);

අනෝමදස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේට පසුව, දෙපා ඇත්තන් අතර උත්තම වූ, අසම වූ, අසදෘශ වූ පදුම නම් වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ පහළ වූ සේක.

နာရဒေါ ဗုဒ္ဓေါ

නාරද බුදුරජාණන් වහන්සේ

တဿ အပရဘာဂေ နာရဒေါ နာမ သတ္ထာ ဥဒပါဒိ. တဿာပိ တယော သာဝကသန္နိပါတာ. ပဌမသန္နိပါတေ ကောဋိသတသဟဿံ ဘိက္ခူ အဟေသုံ, ဒုတိယေ နဝုတိကောဋိသဟဿာနိ, တတိယေ အသီတိကောဋိသဟဿာနိ. တဒါ ဗောဓိသတ္တော ဣသိပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတွာ ပဉ္စသု အဘိညာသု အဋ္ဌသု စ သမာပတ္တီသု စိဏ္ဏဝသီ ဟုတွာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃဿ မဟာဒါနံ ဒတွာ လောဟိတစန္ဒနေန ပူဇံ အကာသိ. သောပိ နံ သတ္ထာ ‘‘အနာဂတေ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဗျာကာသိ. တဿ ပန ဘဂဝတော ဓညဝတီ နာမ နဂရံ အဟောသိ, သုဒေဝေါ နာမ ခတ္တိယော ပိတာ, အနောမာ နာမ မာတာ ဒေဝီ, ဘဒ္ဒသာလော စ ဇိတမိတ္တော စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာ, ဝါသေဋ္ဌော နာမုပဋ္ဌာကော, ဥတ္တရာ စ ဖဂ္ဂုနီ စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝိကာ, မဟာသောဏရုက္ခော နာမ ဗောဓိ, သရီရံ အဋ္ဌာသီတိဟတ္ထုဗ္ဗေဓံ အဟောသိ, နဝုတိ ဝဿသဟဿာနိ အာယူတိ.

ඉන් පසුව නාරද නම් වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ ලොව පහළ වූ සේක. උන්වහන්සේට ද ශ්‍රාවක සන්නිපාත තුනක් විය. පළමුවැන්නෙහි රහතන් වහන්සේලා කෝටි ලක්ෂයක් වූහ. දෙවැන්නෙහි කෝටි අනූ දහසක් ද, තෙවැන්නෙහි කෝටි අසූ දහසක් ද වූහ. එකල බෝසතාණන් වහන්සේ තවුස් පැවිද්දෙන් පැවිදි වී, පංච අභිඥා සහ අෂ්ට සමාපත්තිවල වසීභාවය ලබා, බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝයා වහන්සේට මහා දානයක් දී රත් සඳුන්වලින් පූජා කළේය. ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේ ද "මොහු අනාගතයෙහි බුදු වන්නේය" යි විවරණ ලබා දුන් සේක. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ නගරය ධඤ්ඤවතී නම් විය. පියා සුදේව නම් රජු වූ අතර, මව අනෝමා නම් දේවිය වූවාය. භද්දසාල සහ ජිතමිත්ත යන දෙපළ අග්‍රශ්‍රාවකයෝ වූහ. වාසෙට්ඨ නම් වූවෝ උපස්ථායක වූහ. උත්තරා සහ ඵග්ගුනී යන දෙපළ අග්‍රශ්‍රාවිකාවෝ වූහ. මහා තොටිල ගස බෝධිය විය. උන්වහන්සේගේ ශරීරය අසූ අට රියන් උස වූ අතර, ආයු කාලය අවුරුදු අනූ දහසක් විය.

‘‘ပဒုမဿ အပရေန, သမ္ဗုဒ္ဓေါ ဒွိပဒုတ္တမော;

နာရဒေါ နာမ နာမေန, အသမော အပ္ပဋိပုဂ္ဂလော’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၁၁.၁);

පදුම බුදුරජාණන් වහන්සේට පසුව, දෙපා ඇත්තන් අතර උත්තම වූ, අසම වූ, අසදෘශ වූ නාරද නම් වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ පහළ වූ සේක.

ပဒုမုတ္တရော ဗုဒ္ဓေါ

පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේ

နာရဒဗုဒ္ဓဿ ပန အပရဘာဂေ ဣတော သတသဟဿကပ္ပမတ္ထကေ ဧကသ္မိံ ကပ္ပေ ဧကောဝ ပဒုမုတ္တရော နာမ ဗုဒ္ဓေါ ဥဒပါဒိ. တဿာပိ တယော သာဝကသန္နိပါတာ. ပဌမေ သန္နိပါတေ ကောဋိသတသဟဿံ ဘိက္ခူ အဟေသုံ, ဒုတိယေ [Pg.47] ဝေဘာရပဗ္ဗတေ နဝုတိကောဋိသဟဿာနိ, တတိယေ အသီတိကောဋိသဟဿာနိ. တဒါ ဗောဓိသတ္တော ဇဋိလော နာမ မဟာရဋ္ဌိယော ဟုတွာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃသ သစီဝရံ ဒါနံ အဒါသိ. သောပိ နံ သတ္ထာ ‘‘အနာဂတေ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဗျာကာသိ. ပဒုမုတ္တရဿ ပန ဘဂဝတော ကာလေ တိတ္ထိယာ နာမ နာဟေသုံ. သဗ္ဗဒေဝမနုဿာ ဗုဒ္ဓမေဝ သရဏံ အဂမံသု. တဿ နဂရံ ဟံသဝတီ နာမ အဟောသိ, ပိတာ အာနန္ဒော နာမ ခတ္တိယော, မာတာ သုဇာတာ နာမ ဒေဝီ, ဒေဝလော စ သုဇာတော စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာ, သုမနော နာမုပဋ္ဌာကော, အမိတာ စ အသမာ စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝိကာ, သာလရုက္ခော ဗောဓိ, သရီရံ အဋ္ဌပဏ္ဏာသဟတ္ထုဗ္ဗေဓံ အဟောသိ, သရီရပ္ပဘာ သမန္တတော ဒွါဒသယောဇနာနိ ဂဏှိ, ဝဿသတသဟဿံ အာယူတိ.

නාරද බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් පසුව මෙයින් කල්ප ලක්ෂයකට පෙර එක් කල්පයක පදුමුත්තර නම් වූ එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් ලොව පහළ වූ සේක. උන්වහන්සේගේ ද ශ්‍රාවක සන්නිපාත තුනක් විය. පළමු සන්නිපාතයේදී භික්ෂූන් වහන්සේලා කෝටි ලක්ෂයක් වූහ. දෙවැන්නෙහි වේභාර පර්වතයේදී කෝටි අනූදහසක් ද තෙවැන්නෙහි කෝටි අසූදහසක් ද වූහ. එකල්හි අප බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ජටිල නම් වූ මහා වස්තු ඇති සිටුවරයෙකු වී බුද්ධ ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට සිවුරු පූජා කළහ. ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේ ද "මොහු අනාගතයේදී බුදු වන්නේය" යි විවරණ දුන් සේක. පදුමුත්තර භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයෙහි අන්‍ය තීර්ථකයෝ නොවූහ. සියලු දෙවි මිනිස්සු බුදුරජාණන් වහන්සේවම සරණ ගියහ. උන්වහන්සේගේ නගරය හංසවතී නම් විය. පියා ආනන්ද නම් ක්ෂත්‍රිය රජු වූ අතර මව සුජාතා නම් දේවිය වූවාය. දේවල සහ සුජාත යන දෙදෙනා අග්‍රශ්‍රාවකයෝ වූහ. සුමන නම් උපස්ථායක වූ අතර අමිතා සහ අසමා යන දෙදෙනා අග්‍රශ්‍රාවිකාවෝ වූහ. සල් ගස බෝධිය විය. ශරීරය පනස් අට රියන් උස් වූ අතර ශරීර ප්‍රභාව හාත්පස දොළොස් යොදුනක් පැතිර ගියේය. ආයුෂ අවුරුදු ලක්ෂයක් විය.

‘‘နာရဒဿ အပရေန, သမ္ဗုဒ္ဓေါ ဒွိပဒုတ္တမော;

ပဒုမုတ္တရော နာမ ဇိနော, အက္ခောဘော သာဂရူပမော’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၁၂.၁);

"නාරද බුදුන්ගෙන් පසුව, දෙපා ඇත්තන් අතර උත්තම වූ, පදුමුත්තර නම් වූ සම්‍යක් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ පහළ වූහ. උන්වහන්සේ කෙලෙසුන් ජයගත්, සාගරය බඳු නොසැලෙන ගුණයෙන් යුක්ත වූ සේක."

သုမေဓော ဗုဒ္ဓေါ

සුමේධ බුදුරජාණන් වහන්සේ

တဿ အပရဘာဂေ တိံသ ကပ္ပသဟဿာနိ အတိက္ကမိတွာ သုမေဓော စ သုဇာတော စာတိ ဧကသ္မိံ ကပ္ပေ ဒွေ ဗုဒ္ဓါ နိဗ္ဗတ္တိံသု. သုမေဓဿာပိ တယော သာဝကသန္နိပါတာ. ပဌမသန္နိပါတေ သုဒဿနနဂရေ ကောဋိသတံ ခီဏာသဝါ အဟေသုံ, ဒုတိယေ နဝုတိကောဋိယော, တတိယေ အသီတိကောဋိယော. တဒါ ဗောဓိသတ္တော ဥတ္တရော နာမ မာဏဝေါ ဟုတွာ နိဒဟိတွာ ဌပိတံယေဝ အသီတိကောဋိဓနံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃဿ မဟာဒါနံ ဒတွာ ဓမ္မံ သုတွာ သရဏေသု ပတိဋ္ဌာယ နိက္ခမိတွာ ပဗ္ဗဇိ. သောပိ နံ ‘‘အနာဂတေ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဗျာကာသိ. သုမေဓဿ ဘဂဝတော သုဒဿနံ နာမ နဂရံ အဟောသိ, သုဒတ္တော နာမ ရာဇာ ပိတာ, မာတာပိ သုဒတ္တာ နာမ ဒေဝီ, သရဏော စ သဗ္ဗကာမော စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာ, သာဂရော နာမုပဋ္ဌာကော, ရာမာ စ သုရာမာ စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝိကာ, မဟာနီပရုက္ခော ဗောဓိ, သရီရံ အဋ္ဌာသီတိဟတ္ထုဗ္ဗေဓံ အဟောသိ, အာယု နဝုတိ ဝဿသဟဿန္တိ.

උන්වහන්සේට පසුව කල්ප තිස්දහසක් ඉක්ම ගිය තැන එක් කල්පයක සුමේධ සහ සුජාත යන බුදුවරු දෙනමක් පහළ වූහ. සුමේධ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ද ශ්‍රාවක සන්නිපාත තුනක් විය. පළමු සන්නිපාතයේදී සුදස්සන නගරයේදී රහතන් වහන්සේලා කෝටි සියයක් වූහ. දෙවැන්නෙහි කෝටි අනූවක් ද තෙවැන්නෙහි කෝටි අසූවක් ද වූහ. එකල්හි අප බෝධිසත්වයන් වහන්සේ උත්තර නම් වූ මානවකයෙකු වී තැන්පත් කර තිබූ කෝටි අසූවක ධනය පරිත්‍යාග කර බුද්ධ ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට මහා දානයක් දී ධර්මය අසා තෙරුවන් සරණ ගොස් පැවිදි වූහ. ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේ ද "මොහු අනාගතයේදී බුදු වන්නේය" යි විවරණ දුන් සේක. සුමේධ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ නගරය සුදස්සන නම් විය. පියා සුදත්ත රජු වූ අතර මව ද සුදත්තා නම් දේවිය වූවාය. සරණ සහ සබ්බකාම යන දෙදෙනා අග්‍රශ්‍රාවකයෝ වූහ. සාගර නම් උපස්ථායක වූ අතර රාමා සහ සුරාමා යන දෙදෙනා අග්‍රශ්‍රාවිකාවෝ වූහ. මහ නිප ගස බෝධිය විය. ශරීරය අසූ අට රියන් උස් වූ අතර ආයුෂ අවුරුදු අනූදහසක් විය.

‘‘ပဒုမုတ္တရဿ အပရေန, သုမေဓော နာမ နာယကော;

ဒုရာသဒေါ ဥဂ္ဂတေဇော, သဗ္ဗလောကုတ္တမော မုနီ’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၁၃.၁);

"පදුමුත්තර බුදුන්ගෙන් පසුව, සුමේධ නම් වූ ලෝනායකයන් වහන්සේ පහළ වූහ. උන්වහන්සේ කරා ළඟා වීම දුෂ්කර වූ (දුරාසද), උග්‍ර තේජස් ඇති, සියලු ලෝකයට උත්තම වූ මුනිවරයෙකි."

သုဇာတော ဗုဒ္ဓေါ

සුජාත බුදුරජාණන් වහන්සේ

တဿ [Pg.48] အပရဘာဂေ သုဇာတော နာမ သတ္ထာ ဥဒပါဒိ. တဿာပိ တယော သာဝကသန္နိပါတာ. ပဌမသန္နိပါတေ သဋ္ဌိ ဘိက္ခုသတသဟဿာနိ အဟေသုံ, ဒုတိယေ ပညာသံ, တတိယေ စတ္တာလီသံ. တဒါ ဗောဓိသတ္တော စက္ကဝတ္တိရာဇာ ဟုတွာ ‘‘ဗုဒ္ဓေါ ဥပ္ပန္နော’’တိ သုတွာ ဥပသင်္ကမိတွာ ဓမ္မံ သုတွာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃဿ သဒ္ဓိံ သတ္တဟိ ရတနေဟိ စတုမဟာဒီပရဇ္ဇံ ဒတွာ သတ္ထု သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိ. သကလရဋ္ဌဝါသိနော ရဋ္ဌုပ္ပာဒံ ဂဟေတွာ အာရာမိကကိစ္စံ သာဓေန္တာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃဿ နိစ္စံ မဟာဒါနံ အဒံသု. သောပိ နံ သတ္ထာ ‘‘အနာဂတေ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဗျာကာသိ. တဿ ဘဂဝတော နဂရံ သုမင်္ဂလံ နာမ အဟောသိ, ဥဂ္ဂတော နာမ ရာဇာ ပိတာ, ပဘာဝတီ နာမ မာတာ, သုဒဿနော စ သုဒေဝေါ စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာ, နာရဒေါ နာမုပဋ္ဌာကော, နာဂါ စ နာဂသမာလာ စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝိကာ, မဟာဝေဠုရုက္ခော ဗောဓိ. သော ကိရ မန္ဒစ္ဆိဒ္ဒေါ ဃနက္ခန္ဓော ဥပရိ နိဂ္ဂတာဟိ မဟာသာခါဟိ မောရပိဉ္ဆကလာပေါ ဝိယ ဝိရောစိတ္ထ. တဿ ဘဂဝတော သရီရံ ပဏ္ဏာသဟတ္ထုဗ္ဗေဓံ အဟောသိ, အာယု နဝုတိ ဝဿသဟဿန္တိ.

උන්වහන්සේට පසුව සුජාත නම් ශාස්තෘන් වහන්සේ පහළ වූ සේක. උන්වහන්සේගේ ද ශ්‍රාවක සන්නිපාත තුනක් විය. පළමු සන්නිපාතයේදී භික්ෂූන් වහන්සේලා ලක්ෂ සැටක් වූහ. දෙවැන්නෙහි පනස් ලක්ෂයක් ද තෙවැන්නෙහි හතළිස් ලක්ෂයක් ද වූහ. එකල්හි අප බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සක්විති රජෙකු වී "බුදු කෙනෙකු උපන් සේක" යි අසා උන්වහන්සේ වෙත එළඹ ධර්මය අසා බුද්ධ ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට සත් රුවන සමඟ සතර මහා ද්වීපයෙහි රාජ්‍යය පූජා කර ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වූහ. සියලු රට වැසියෝ රජයට ලැබෙන බදු මුදල් ගෙන ආරාමික වත්පිළිවෙත් කරමින් බුද්ධ ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට නිරන්තරයෙන් මහා දානය පිරිනැමූහ. ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේ ද "මොහු අනාගතයේදී බුදු වන්නේය" යි විවරණ දුන් සේක. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ නගරය සුමංගල නම් විය. පියා උග්ගත රජු වූ අතර මව පභාවතී වූවාය. සුදස්සන සහ සුදේව යන දෙදෙනා අග්‍රශ්‍රාවකයෝ වූහ. නාරද නම් උපස්ථායක වූ අතර නාගා සහ නාගසමාලා යන දෙදෙනා අග්‍රශ්‍රාවිකාවෝ වූහ. මහ උණ ගස බෝධිය විය. එය ඉතා කුඩා සිදුරු ඇති ඝන කඳක් ඇති ඉහළට විහිදුණු මහා අතුවලින් යුක්ත වූ මොණර පිල් කළඹක් සේ බැබළුණු ගසක් බව කියනු ලැබේ. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීරය පනස් රියන් උස් වූ අතර ආයුෂ අවුරුදු අනූදහසක් විය.

‘‘တတ္ထေဝ မဏ္ဍကပ္ပမှိ, သုဇာတော နာမ နာယကော;

သီဟဟနူသဘက္ခန္ဓော, အပ္ပမေယျော ဒုရာသဒေါ’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၁၄.၁);

"එම මණ්ඩ කල්පයේම, සුජාත නම් වූ ලෝනායකයන් වහන්සේ පහළ වූහ. උන්වහන්සේ සිංහ හනුවක් හා වෘෂභ කඳක් වැනි ශරීරයකින් යුක්ත වූ, අප්‍රමේය ගුණ ඇති, කරා ළඟා වීමට අපහසු තේජවන්ත වූ සේක."

ပိယဒဿီ ဗုဒ္ဓေါ

පියදස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේ

တဿ အပရဘာဂေ ဣတော အဋ္ဌာရသကပ္ပသတမတ္ထကေ ဧကသ္မိံ ကပ္ပေ ပိယဒဿီ, အတ္ထဒဿီ, ဓမ္မဒဿီတိ တယော ဗုဒ္ဓါ နိဗ္ဗတ္တိံသု. ပိယဒဿိဿပိ ဘဂဝတော တယော သာဝကသန္နိပါတာ. ပဌမေ ကောဋိသတသဟဿံ ဘိက္ခူ အဟေသုံ, ဒုတိယေ နဝုတိကောဋိယော, တတိယေ အသီတိကောဋိယော. တဒါ ဗောဓိသတ္တော ကဿပေါ နာမ မာဏဝေါ တိဏ္ဏံ ဝေဒါနံ ပါရင်္ဂတော ဟုတွာ သတ္ထု ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ကောဋိသတသဟဿဓနပရိစ္စာဂေန သံဃာရာမံ ကာရေတွာ သရဏေသု စ သီလေသု စ ပတိဋ္ဌာသိ. အထ နံ သတ္ထာ ‘‘အဋ္ဌာရသကပ္ပသတစ္စယေန ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဗျာကာသိ. တဿ ဘဂဝတော အနောမံ နာမ နဂရံ အဟောသိ, ပိတာ သုဒိန္နော နာမ ရာဇာ, မာတာ စန္ဒာ နာမ, ပါလိတော စ သဗ္ဗဒဿီ စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာ, သောဘိတော နာမုပဋ္ဌာကော, သုဇာတာ စ ဓမ္မဒိန္နာ စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝိကာ, ကကုဓရုက္ခော ဗောဓိ, သရီရံ အသီတိဟတ္ထုဗ္ဗေဓံ အဟောသိ, နဝုတိ ဝဿသဟဿံ အာယူတိ.

උන්වහන්සේට පසුව මෙයින් කල්ප එකසිය දහඅටකට පෙර එක් කල්පයක පියදස්සී අත්ථදස්සී සහ ධම්මදස්සී යන බුදුවරුන් තෙනමක් පහළ වූහ. පියදස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ද ශ්‍රාවක සන්නිපාත තුනක් විය. පළමු සන්නිපාතයේදී කෝටි ලක්ෂයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා වූහ. දෙවැන්නෙහි කෝටි අනූවක් ද තෙවැන්නෙහි කෝටි අසූවක් ද වූහ. එකල්හි අප බෝධිසත්වයන් වහන්සේ කාශ්‍යප නම් මානවකයෙකු වී වේදත්‍රයෙහි පරතෙරට පැමිණ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා කෝටි ලක්ෂයක ධනය පරිත්‍යාග කර සංඝාරාමයක් කරවා සරණ ශීලයෙහි පිහිටියහ. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ "කල්ප එකසිය දහඅටක් ඇවෑමෙන් මොහු බුදු වන්නේය" යි විවරණ දුන් සේක. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ නගරය අනෝම නම් විය. පියා සුදින්න රජු වූ අතර මව චන්දා නම් වූවාය. පාලිත සහ සබ්බදස්සී යන දෙදෙනා අග්‍රශ්‍රාවකයෝ වූහ. සෝභිත නම් උපස්ථායක වූ අතර සුජාතා සහ ධම්මදින්නා යන දෙදෙනා අග්‍රශ්‍රාවිකාවෝ වූහ. කුඹුක් ගස බෝධිය විය. ශරීරය අසූ රියන් උස් වූ අතර ආයුෂ අවුරුදු අනූදහසක් විය.

‘‘သုဇာတဿ [Pg.49] အပရေန, သယမ္ဘူ လောကနာယကော;

ဒုရာသဒေါ အသမသမော, ပိယဒဿီ မဟာယသော’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၁၅.၁);

"සුජාත බුදුන්ගෙන් පසුව, මහා යසස් ඇති, ලෝක නායක වූ, අසමසම වූ ද පියදස්සී නම් වූ ස්වයම්භූ බුදුරජාණන් වහන්සේ පහළ වූහ."

အတ္ထဒဿီ ဗုဒ္ဓေါ

අත්ථදස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේ

တဿ အပရဘာဂေ အတ္ထဒဿီ နာမ ဘဂဝါ ဥဒပါဒိ. တဿာပိ တယော သာဝကသန္နိပါတာ. ပဌမေ အဋ္ဌနဝုတိ ဘိက္ခုသတသဟဿာနိ အဟေသုံ, ဒုတိယေ အဋ္ဌာသီတိသတသဟဿာနိ, တထာ တတိယေ. တဒါ ဗောဓိသတ္တော သုသီမော နာမ မဟိဒ္ဓိကော တာပသော ဟုတွာ ဒေဝလောကတော မန္ဒာရဝပုပ္ဖစ္ဆတ္တံ အာဟရိတွာ သတ္ထာရံ ပူဇေသိ, သောပိ နံ ‘‘အနာဂတေ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဗျာကာသိ. တဿ ဘဂဝတော သောဘနံ နာမ နဂရံ အဟောသိ, သာဂရော နာမ ရာဇာ ပိတာ, သုဒဿနာ နာမ မာတာ, သန္တော စ ဥပသန္တော စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာ, အဘယော နာမုပဋ္ဌာကော, ဓမ္မာ စ သုဓမ္မာ စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝိကာ, စမ္ပကရုက္ခော ဗောဓိ, သရီရံ အသီတိဟတ္ထုဗ္ဗေဓံ အဟောသိ, သရီရပ္ပဘာ သမန္တတော သဗ္ဗကာလံ ယောဇနမတ္တံ ဖရိတွာ အဋ္ဌာသိ, အာယု ဝဿသတသဟဿန္တိ.

උන්වහන්සේට පසුව අත්ථදස්සී නම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පහළ වූ සේක. උන්වහන්සේගේ ද ශ්‍රාවක සන්නිපාත තුනක් විය. පළමු සන්නිපාතයේදී භික්ෂූන් වහන්සේලා අනූ අට ලක්ෂයක් වූහ. දෙවැන්නෙහි අසූ අට ලක්ෂයක් ද තෙවැන්නෙහි ද එලෙසම විය. එකල්හි අප බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සුසීම නම් මහා ඍද්ධිමත් තාපසයෙකු වී දෙව්ලොවින් පරසතු මල් කුඩයක් ගෙනැවිත් ශාස්තෘන් වහන්සේට පූජා කළහ. උන්වහන්සේ ද "මොහු අනාගතයේදී බුදු වන්නේය" යි විවරණ දුන් සේක. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ නගරය සෝභන නම් විය. පියා සාගර රජු වූ අතර මව සුදස්සනා නම් වූවාය. සන්ත සහ උපසන්ත යන දෙදෙනා අග්‍රශ්‍රාවකයෝ වූහ. අභය නම් උපස්ථායක වූ අතර ධම්මා සහ සුධම්මා යන දෙදෙනා අග්‍රශ්‍රාවිකාවෝ වූහ. සපු ගස බෝධිය විය. ශරීරය අසූ රියන් උස් වූ අතර ශරීර ප්‍රභාව හැම කල්හි හාත්පස යොදුනක් මානයෙහි පැතිර පැවතියේය. ආයුෂ අවුරුදු ලක්ෂයක් විය.

‘‘တတ္ထေဝ မဏ္ဍကပ္ပမှိ, အတ္ထဒဿီ နရာသဘော;

မဟာတမံ နိဟန္တွာန, ပတ္တော သမ္ဗောဓိမုတ္တမ’’န္တိ. (ဗု. ဝံ. ၁၆.၁);

එම මණ්ඩ කල්පයෙහිම, මිනිසුන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වූ අත්ථදස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේ මහා මෝහ අන්ධකාරය දුරුකොට උත්තම වූ සම්බෝධියට පැමිණි සේක.

ဓမ္မဒဿီ ဗုဒ္ဓေါ

ධම්මදස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේ

တဿ အပရဘာဂေ ဓမ္မဒဿီ နာမ သတ္ထာ ဥဒပါဒိ. တဿာပိ တယော သာဝကသန္နိပါတာ. ပဌမေ ကောဋိသတံ ဘိက္ခူ အဟေသုံ, ဒုတိယေ နဝုတိကောဋိယော, တတိယေ အသီတိကောဋိယော. တဒါ ဗောဓိသတ္တော သက္ကော ဒေဝရာဇာ ဟုတွာ ဒိဗ္ဗဂန္ဓပုပ္ဖေဟိ စ ဒိဗ္ဗတူရိယေဟိ စ ပူဇံ အကာသိ, သောပိ နံ သတ္ထာ ‘‘အနာဂတေ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဗျာကာသိ. တဿ ဘဂဝတော သရဏံ နာမ နဂရံ အဟောသိ, ပိတာ သရဏော နာမ ရာဇာ, မာတာ သုနန္ဒာ နာမ ဒေဝီ, ပဒုမော စ ဖုဿဒေဝေါ စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာ, သုနေတ္တော နာမုပဋ္ဌာကော, ခေမာ စ သဗ္ဗနာမာ စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝိကာ, ရတ္တင်္ကုရရုက္ခော ဗောဓိ, ‘‘ဗိမ္ဗိဇာလော’’တိပိ ဝုစ္စတိ, သရီရံ ပနဿ အသီတိဟတ္ထုဗ္ဗေဓံ အဟောသိ, ဝဿသတသဟဿံ အာယူတိ.

උන්වහන්සේගෙන් පසුව ධම්මදස්සී නම් ශාස්තෘන් වහන්සේ ලොව පහළ වූ සේක. උන්වහන්සේට ද ශ්‍රාවක සන්නිපාත තුනක් විය. පළමුවැන්නෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා කෝටි සියයක් වූහ, දෙවැන්නෙහි කෝටි අනූවක් වූහ, තෙවැන්නෙහි කෝටි අසූවක් වූහ. එකල්හි බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රව ඉපිද දිව්‍යමය සුවඳ මල්වලින් හා දිව්‍ය තූර්ය වාදනයෙන් යුතුව පූජා පැවැත්වූහ. ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේ ද 'මොහු අනාගතයෙහි බුදු වන්නේය' යි විවරණ ලබා දුන් සේක. ඒ භගවතුන් වහන්සේගේ නගරය සරණ නම් විය, පියා සරණ රජුය, මව සුනන්දා දේවියයි, පදුම සහ ඵුස්සදේව යන දෙදෙනා අග්‍රශ්‍රාවකයෝ වූහ, උපස්ථායක තෙමේ සුනෙත්ත නම් විය, ඛේමා සහ සබ්බනාමා යන දෙදෙනා අග්‍රශ්‍රාවිකාවෝ වූහ, බෝධි වෘක්ෂය රත්තංකුර (ගස) විය, එයට 'බිම්බිජාල' යයි ද කියනු ලැබේ. උන්වහන්සේගේ ශරීරය අසූ රියන් උස විය, ආයුෂ අවුරුදු ලක්ෂයක් විය.

‘‘တတ္ထေဝ မဏ္ဍကပ္ပမှိ, ဓမ္မဒဿီ မဟာယသော;

တမန္ဓကာရံ ဝိဓမိတွာ, အတိရောစတိ သဒေဝကေ’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၁၇.၁);

එම මණ්ඩ කල්පයෙහිම මහා යසස් ඇති ධම්මදස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේ (මෝහ) අන්ධකාරය දුරුකොට දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි අතිශයින් බබළන සේක.

သိဒ္ဓတ္ထော ဗုဒ္ဓေါ

සිද්ධත්ථ බුදුරජාණන් වහන්සේ

တဿ [Pg.50] အပရဘာဂေ ဣတော စတုနဝုတိကပ္ပမတ္ထကေ ဧကသ္မိံ ကပ္ပေ ဧကောဝ သိဒ္ဓတ္ထော နာမ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဥဒပါဒိ. တဿာပိ တယော သာဝကသန္နိပါတာ. ပဌမသန္နိပါတေ ကောဋိသတံ ဘိက္ခူ အဟေသုံ, ဒုတိယေ နဝုတိကောဋိယော, တတိယေ အသီတိကောဋိယော. တဒါ ဗောဓိသတ္တော ဥဂ္ဂတေဇော အဘိညာဗလသမ္ပန္နော မင်္ဂလော နာမ တာပသော ဟုတွာ မဟာဇမ္ဗုဖလံ အာဟရိတွာ တထာဂတဿ အဒါသိ. သတ္ထာ တံ ဖလံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ‘‘စတုနဝုတိကပ္ပမတ္ထကေ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဗျာကာသိ. တဿ ဘဂဝတော နဂရံ ဝေဘာရံ နာမ အဟောသိ, ပိတာ ဇယသေနော နာမ ရာဇာ, မာတာ သုဖဿာ နာမ ဒေဝီ, သမ္ဗလော စ သုမိတ္တော စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာ, ရေဝတော နာမုပဋ္ဌာကော, သီဝလာ စ သုရာမာ စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝိကာ, ကဏိကာရရုက္ခော ဗောဓိ, သရီရံ သဋ္ဌိဟတ္ထုဗ္ဗေဓံ အဟောသိ, ဝဿသတသဟဿံ အာယူတိ.

උන්වහන්සේගෙන් පසුව මෙයින් කල්ප අනූහතරකට පෙර එක් කල්පයක සිද්ධත්ථ නම් වූ එක් සම්මාසම්බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් පහළ වූ සේක. උන්වහන්සේට ද ශ්‍රාවක සන්නිපාත තුනක් විය. පළමු සන්නිපාතයෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා කෝටි සියයක් වූහ, දෙවැන්නෙහි කෝටි අනූවක් වූහ, තෙවැන්නෙහි කෝටි අසූවක් වූහ. එකල්හි බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මහත් තේජස් ඇති, අභිඥා බලයෙන් යුත් මංගල නම් තාපසයෙකු වී මහත් වූ ජම්බු ඵලයක් (දඹ ගෙඩියක්) ගෙනැවිත් තථාගතයන් වහන්සේට පූජා කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ එම පලය අනුභව කොට 'කල්ප අනූහතරකින් පසුව (මොහු) බුදු වන්නේය' යි විවරණ දුන් සේක. ඒ භගවතුන් වහන්සේගේ නගරය වේභාර නම් විය, පියා ජයසේන රජුය, මව සුඵස්සා දේවියයි, සම්බල සහ සුමිත්ත යන දෙදෙනා අග්‍රශ්‍රාවකයෝ වූහ, උපස්ථායකයා රේවත නම් විය, සීවලා සහ සුරාමා යන දෙදෙනා අග්‍රශ්‍රාවිකාවෝ වූහ, බෝධි වෘක්ෂය කිණිහිරි ගස විය, ශරීරය සැට රියන් උස විය, ආයුෂ අවුරුදු ලක්ෂයක් විය.

‘‘ဓမ္မဒဿိဿ အပရေန, သိဒ္ဓတ္ထော လောကနာယကော;

နိဟနိတွာ တမံ သဗ္ဗံ, သူရိယော အဗ္ဘုဂ္ဂတော ယထာ’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၁၈.၁);

ධම්මදස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් පසුව, උදා වූ සූර්යයා මෙන් සියලු අන්ධකාරය දුරුකොට ලෝකනායක වූ සිද්ධත්ථ බුදුරජාණන් වහන්සේ පහළ වූ සේක.

တိဿော ဗုဒ္ဓေါ

තිස්ස බුදුරජාණන් වහන්සේ

တဿ အပရဘာဂေ ဣတော ဒွါနဝုတိကပ္ပမတ္ထကေ တိဿော ဖုဿောတိ ဧကသ္မိံ ကပ္ပေ ဒွေ ဗုဒ္ဓါ နိဗ္ဗတ္တိံသု. တိဿဿ ဘဂဝတော တယော သာဝကသန္နိပါတာ. ပဌမသန္နိပါတေ ဘိက္ခူနံ ကောဋိသတံ အဟောသိ, ဒုတိယေ နဝုတိကောဋိယော, တတိယေ အသီတိကောဋိယော. တဒါ ဗောဓိသတ္တော မဟာဘောဂေါ မဟာယသော သုဇာတော နာမ ခတ္တိယော ဟုတွာ ဣသိပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတွာ မဟိဒ္ဓိကဘာဝံ ပတွာ ‘‘ဗုဒ္ဓေါ ဥပ္ပန္နော’’တိ သုတွာ ဒိဗ္ဗမန္ဒာရဝပဒုမပါရိစ္ဆတ္တကပုပ္ဖာနိ အာဒါယ စတုပရိသမဇ္ဈေ ဂစ္ဆန္တံ တထာဂတံ ပူဇေသိ, အာကာသေ ပုပ္ဖဝိတာနံ အကာသိ. သောပိ နံ သတ္ထာ ‘‘ဣတော ဒွေနဝုတိကပ္ပမတ္ထကေ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဗျာကာသိ. တဿ ဘဂဝတော ခေမံ နာမ နဂရံ အဟောသိ, ပိတာ ဇနသန္ဓော နာမ ခတ္တိယော, မာတာ ပဒုမာ နာမ ဒေဝီ, ဗြဟ္မဒေဝေါ စ ဥဒယော စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာ, သုမနော နာမုပဋ္ဌာကော, ဖုဿာ စ သုဒတ္တာ စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝိကာ, အသနရုက္ခော ဗောဓိ, သရီရံ သဋ္ဌိဟတ္ထုဗ္ဗေဓံ အဟောသိ, ဝဿသတသဟဿံ အာယူတိ.

උන්වහන්සේගෙන් පසුව මෙයින් කල්ප අනූදෙකකට පෙර එක් කල්පයක තිස්ස සහ ඵුස්ස යන බුදුරජාණන් වහන්සේලා දෙනමක් උපන්හ. තිස්ස භගවතුන් වහන්සේට ශ්‍රාවක සන්නිපාත තුනක් විය. පළමු සන්නිපාතයෙහි භික්ෂූන් කෝටි සියයක් වූහ, දෙවැන්නෙහි කෝටි අනූවක් වූහ, තෙවැන්නෙහි කෝටි අසූවක් වූහ. එකල්හි බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මහා භෝග ඇති, මහා යසස් ඇති සුජාත නම් ක්ෂත්‍රියයෙකු වී, සෘෂි ප්‍රවෘජ්‍යාවෙන් පැවිදිව මහා සෘද්ධිමත් භාවයට පත්ව 'බුදු කෙනෙක් උපන්හ' යි අසා දිව්‍යමය මන්දාරව, පදුම හා පාරිච්ඡත්තක මල් රැගෙන සිවුපිරිස මැද වඩිනා තථාගතයන් වහන්සේට පූජා කළහ, අහසෙහි මල් වියනක් කළහ. ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේ ද 'මෙයින් කල්ප අනූදෙකකින් පසුව මොහු බුදු වන්නේය' යි විවරණ දුන් සේක. ඒ භගවතුන් වහන්සේගේ නගරය ඛේම නම් විය, පියා ජනසන්ද රජුය, මව පදුමා දේවියයි, බ්‍රහ්මදේව සහ උදය යන දෙදෙනා අග්‍රශ්‍රාවකයෝ වූහ, උපස්ථායකයා සුමන නම් විය, ඵුස්සා සහ සුදත්තා යන දෙදෙනා අග්‍රශ්‍රාවිකාවෝ වූහ, බෝධි වෘක්ෂය අසන (පියල්) ගස විය, ශරීරය සැට රියන් උස විය, ආයුෂ අවුරුදු ලක්ෂයක් විය.

‘‘သိဒ္ဓတ္ထဿ အပရေန, အသမော အပ္ပဋိပုဂ္ဂလော;

အနန္တတေဇော အမိတယသော, တိဿော လောကဂ္ဂနာယကော’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၁၉.၁);

සිද්ධත්ථ බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් පසුව, අසම වූ, අප්‍රතිපුද්ගල වූ, අනන්ත තේජස් ඇති, අමිත යසස් ඇති ලෝක අග්‍රනායක වූ තිස්ස බුදුරජාණන් වහන්සේ පහළ වූ සේක.

ဖုဿော ဗုဒ္ဓေါ

ඵුස්ස බුදුරජාණන් වහන්සේ

တဿ [Pg.51] အပရဘာဂေ ဖုဿော နာမ သတ္ထာ ဥဒပါဒိ. တဿာပိ တယော သာဝကသန္နိပါတာ. ပဌမသန္နိပါတေ သဋ္ဌိ ဘိက္ခုသတသဟဿာနိ အဟေသုံ, ဒုတိယေ ပဏ္ဏာသ, တတိယေ ဒွတ္တိံသ. တဒါ ဗောဓိသတ္တော ဝိဇိတာဝီ နာမ ခတ္တိယော ဟုတွာ မဟာရဇ္ဇံ ပဟာယ သတ္ထု သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ တီဏိ ပိဋကာနိ ဥဂ္ဂဟေတွာ မဟာဇနဿ ဓမ္မကထံ ကထေသိ, သီလပါရမိဉ္စ ပူရေသိ. သောပိ နံ ‘‘ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဗျာကာသိ. တဿ ဘဂဝတော ကာသိ နာမ နဂရံ အဟောသိ, ဇယသေနော နာမ ရာဇာ ပိတာ, သိရိမာ နာမ မာတာ, သုရက္ခိတော စ ဓမ္မသေနော စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာ, သဘိယော နာမုပဋ္ဌာကော, စာလာ စ ဥပစာလာ စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝိကာ, အာမလကရုက္ခော ဗောဓိ, သရီရံ အဋ္ဌပဏ္ဏာသဟတ္ထုဗ္ဗေဓံ အဟောသိ, နဝုတိ ဝဿသဟဿာနိ အာယူတိ.

උන්වහන්සේගෙන් පසුව ඵුස්ස නම් ශාස්තෘන් වහන්සේ ලොව පහළ වූ සේක. උන්වහන්සේට ද ශ්‍රාවක සන්නිපාත තුනක් විය. පළමු සන්නිපාතයෙහි භික්ෂූන් සැට ලක්ෂයක් වූහ, දෙවැන්නෙහි පනස් ලක්ෂයක් වූහ, තෙවැන්නෙහි තිස් දෙලක්ෂයක් වූහ. එකල්හි බෝධිසත්වයන් වහන්සේ විජිතාවී නම් ක්ෂත්‍රිය රජෙකු වී මහා රාජ්‍යය හැර දමා ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදිව තිපිටකය උගෙන මහා ජනයාට ධර්ම කථා පැවැත්වූහ, ශීල පාරමිතාව ද පිරූහ. ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේ ද 'මොහු බුදු වන්නේය' යි විවරණ දුන් සේක. ඒ භගවතුන් වහන්සේගේ නගරය කාසී නම් විය, පියා ජයසේන රජුය, මව සිරිමා දේවියයි, සුරක්ඛිත සහ ධම්මසේන යන දෙදෙනා අග්‍රශ්‍රාවකයෝ වූහ, උපස්ථායකයා සභිය නම් විය, චාලා සහ උපචාලා යන දෙදෙනා අග්‍රශ්‍රාවිකාවෝ වූහ, බෝධි වෘක්ෂය නෙල්ලි ගස විය, ශරීරය අටපනස් රියන් උස විය, ආයුෂ අවුරුදු අනූදහසක් විය.

‘‘တတ္ထေဝ မဏ္ဍကပ္ပမှိ, အဟု သတ္ထာ အနုတ္တရော;

အနူပမော အသမသမော, ဖုဿော လောကဂ္ဂနာယကော’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၂၀.၁);

එම මණ්ඩ කල්පයෙහිම අනුත්තර වූ, අනුපමේය වූ, අසමසම වූ ලෝක අග්‍රනායක වූ ඵුස්ස නම් ශාස්තෘන් වහන්සේ පහළ වූ සේක.

ဝိပဿီ ဗုဒ္ဓေါ

විපස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේ

တဿ အပရဘာဂေ ဣတော ဧကနဝုတိကပ္ပေ ဝိပဿီ နာမ ဘဂဝါ ဥဒပါဒိ. တဿာပိ တယော သာဝကသန္နိပါတာ. ပဌမသန္နိပါတေ အဋ္ဌသဋ္ဌိ ဘိက္ခုသတသဟဿံ အဟောသိ, ဒုတိယေ ဧကသတသဟဿံ, တတိယေ အသီတိသဟဿာနိ. တဒါ ဗောဓိသတ္တော မဟိဒ္ဓိကော မဟာနုဘာဝေါ အတုလော နာမ နာဂရာဇာ ဟုတွာ သတ္တရတနခစိတံ သောဝဏ္ဏမယံ မဟာပီဌံ ဘဂဝတော အဒါသိ. သောပိ နံ ‘‘ဣတော ဧကနဝုတိကပ္ပေ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဗျာကာသိ. တဿ ဘဂဝတော ဗန္ဓုမတီ နာမ နဂရံ အဟောသိ, ဗန္ဓုမာ နာမ ရာဇာ ပိတာ, ဗန္ဓုမတီ နာမ မာတာ, ခဏ္ဍော စ တိဿော စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာ, အသောကော နာမုပဋ္ဌာကော, စန္ဒာ စ စန္ဒမိတ္တာ စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝိကာ, ပါဋလိရုက္ခော ဗောဓိ, သရီရံ အသီတိဟတ္ထုဗ္ဗေဓံ အဟောသိ, သရီရပ္ပဘာ သဒါ သတ္တ ယောဇနာနိ ဖရိတွာ အဋ္ဌာသိ, အသီတိ ဝဿသဟဿာနိ အာယူတိ.

උන්වහන්සේගෙන් පසුව මෙයින් කල්ප අනූඑකකට පෙර විපස්සී නම් භගවතුන් වහන්සේ පහළ වූ සේක. උන්වහන්සේට ද ශ්‍රාවක සන්නිපාත තුනක් විය. පළමු සන්නිපාතයෙහි භික්ෂූන් හැට අට ලක්ෂයක් වූහ, දෙවැන්නෙහි ලක්ෂයක් වූහ, තෙවැන්නෙහි අසූ දහසක් වූහ. එකල්හි බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මහා සෘද්ධිමත්, මහා ආනුභාව සම්පන්න අතුල නම් නා රජෙකු වී සත් රුවනින් විසිතුරු කළ රන්මය මහා පීඨයක් භගවතුන් වහන්සේට පූජා කළහ. ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේ ද 'මෙයින් කල්ප අනූඑකකට පසු මොහු බුදු වන්නේය' යි විවරණ දුන් සේක. ඒ භගවතුන් වහන්සේගේ නගරය බන්ධුමතී නම් විය, පියා බන්ධුමා රජුය, මව බන්ධුමතී දේවියයි, ඛණ්ඩ සහ තිස්ස යන දෙදෙනා අග්‍රශ්‍රාවකයෝ වූහ, උපස්ථායකයා අසෝක නම් විය, චන්දා සහ චන්දමිත්තා යන දෙදෙනා අග්‍රශ්‍රාවිකාවෝ වූහ, බෝධි වෘක්ෂය පළොල් ගස විය, ශරීරය අසූ රියන් උස විය, ශරීර ප්‍රභාව නිරන්තරයෙන් සත් යොදුනක් පැතිර පැවතියේය, ආයුෂ අවුරුදු අසූදහසක් විය.

‘‘ဖုဿဿ စ အပရေန, သမ္ဗုဒ္ဓေါ ဒွိပဒုတ္တမော;

ဝိပဿီ နာမ နာမေန, လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိ စက္ခုမာ’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၂၁.၁);

ඵුස්ස බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් පසුව, දෙපා ඇත්තන් අතර උත්තම වූ, පස් ඇස් ඇති විපස්සී නම් සම්මාසම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව පහළ වූ සේක.

သိခီ ဗုဒ္ဓေါ

සිඛී බුදුරජාණන් වහන්සේ

တဿ [Pg.52] အပရဘာဂေ ဣတော ဧကတ္တိံသကပ္ပေ သိခီ စ ဝေဿဘူစာတိ ဒွေ ဗုဒ္ဓါ အဟေသုံ. သိခိဿာပိ ဘဂဝတော တယော သာဝကသန္နိပါတာ. ပဌမသန္နိပါတေ ဘိက္ခုသတသဟဿံ အဟောသိ, ဒုတိယေ အသီတိသဟဿာနိ, တတိယေ သတ္တတိသဟဿာနိ. တဒါ ဗောဓိသတ္တော အရိန္ဒမော နာမ ရာဇာ ဟုတွာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃဿ သစီဝရံ မဟာဒါနံ ပဝတ္တေတွာ သတ္တရတနပဋိမဏ္ဍိတံ ဟတ္ထိရတနံ ဒတွာ ဟတ္ထိပ္ပမာဏံ ကတွာ ကပ္ပိယဘဏ္ဍံ အဒါသိ. သောပိ နံ သတ္ထာ ‘‘ဣတော ဧကတ္တိံသကပ္ပေ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဗျာကာသိ. တဿ ပန ဘဂဝတော အရုဏဝတီ နာမ နဂရံ အဟောသိ, အရုဏော နာမ ခတ္တိယော ပိတာ, ပဘာဝတီ နာမ မာတာ, အဘိဘူ စ သမ္ဘဝေါ စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာ, ခေမင်္ကရော နာမုပဋ္ဌာကော, သခိလာ စ ပဒုမာ စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝိကာ, ပုဏ္ဍရီကရုက္ခော ဗောဓိ, သရီရံ သတ္တတိဟတ္ထုဗ္ဗေဓံ အဟောသိ, သရီရပ္ပဘာ ယောဇနတ္တယံ ဖရိတွာ အဋ္ဌာသိ, သတ္တတိ ဝဿသဟဿာနိ အာယူတိ.

එම විපස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් පසුව, මෙයින් එකතිස්වන කල්පයෙහි සිඛී සහ වෙස්සභූ යන බුදුරජාණන් වහන්සේලා දෙනම පහළ වූහ. සිඛී භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ද ශ්‍රාවක සන්නිපාතයන් තුනක් විය. ප්‍රථම සන්නිපාතයෙහි ලක්ෂයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා ද, දෙවනුව අසූදහසක් ද, තෙවනුව හැත්තෑදහසක් ද වූහ. එකල අප මහබෝසතාණන් වහන්සේ අරින්දම නම් රජුව ඉපිද, බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට සිවුරු ද සහිත මහා දානයක් පවත්වා, සප්ත රත්නයෙන් අලංකාර කරන ලද මංගල හස්ති රාජයෙකු පූජා කොට, එම ඇතාගේ වටිනාකමට සරිලන කැපීසරු භාණ්ඩ ද දන් දුන්හ. එම බුදුරජාණන් වහන්සේ ද "මොහු මෙයින් එකතිස්වන කල්පයෙහි බුදුවන්නේය" යි විවරණ ලබා දුන්හ. එම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ නගරය අරුණවතී නම් විය. අරුණ නම් රජතුමා පියා වූ අතර, පභාවතී දේවිය මව වූවාය. අභිභූ සහ සම්භව යන දෙනම අග්‍රශ්‍රාවකයෝ වූහ. ඛේමංකර නම් උපස්ථායකයෙක් විය. සඛිලා සහ පදුමා යන දෙනම අග්‍රශ්‍රාවිකාවෝ වූහ. පුණ්ඩරීක වෘක්ෂය බෝධිය විය. ශ්‍රී දේහය හැත්තෑ රියනක් උස වූ අතර, ශරීර ප්‍රභාව යොදුන් තුනක් පැතිර පැවතුණි. ආයුෂ අවුරුදු හැත්තෑදහසක් විය.

‘‘ဝိပဿိဿ အပရေန, သမ္ဗုဒ္ဓေါ ဒွိပဒုတ္တမော;

သိခိဝှယော အာသိ ဇိနော, အသမော အပ္ပဋိပုဂ္ဂလော’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၂၂.၁);

"විපස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේට පසුව, දෙපා ඇත්තන් අතර උත්තම වූ, අසම වූ, අසහාය පුද්ගල වූ, සිඛී නම් වූ සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ පහළ වූහ."

ဝေဿဘူ ဗုဒ္ဓေါ

වෙස්සභූ බුදුරජාණන් වහන්සේ

တဿ အပရဘာဂေ ဝေဿဘူ နာမ သတ္ထာ ဥဒပါဒိ. တဿာပိ တယော သာဝကသန္နိပါတာ. ပဌမသန္နိပါတေ အသီတိ ဘိက္ခုသဟဿာနိ အဟေသုံ, ဒုတိယေ သတ္တတိ, တတိယေ သဋ္ဌိ. တဒါ ဗောဓိသတ္တော သုဒဿနော နာမ ရာဇာ ဟုတွာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃဿ သစီဝရံ မဟာဒါနံ ဒတွာ တဿ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ အာစာရဂုဏသမ္ပန္နော ဗုဒ္ဓရတနေ စိတ္တီကာရပီတိဗဟုလော အဟောသိ. သောပိ နံ ဘဂဝါ ‘‘ဣတော ဧကတ္တိံသကပ္ပေ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဗျာကာသိ. တဿ ပန ဘဂဝတော အနောမံ နာမ နဂရံ အဟောသိ, သုပ္ပတီတော နာမ ရာဇာ ပိတာ, ယသဝတီ နာမ မာတာ, သောဏော စ ဥတ္တရော စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာ, ဥပသန္တော နာမုပဋ္ဌာယော, ရာမာ စ သုရာမာ စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝိကာ, သာလရုက္ခော ဗောဓိ, သရီရံ သဋ္ဌိဟတ္ထုဗ္ဗေဓံ အဟောသိ, သဋ္ဌိ ဝဿသဟဿာနိ အာယူတိ.

එම සිඛී බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් පසුව, වෙස්සභූ නම් ශාස්තෘන් වහන්සේ ලොව පහළ වූහ. උන්වහන්සේට ද ශ්‍රාවක සන්නිපාතයන් තුනක් විය. ප්‍රථම සන්නිපාතයෙහි අසූදහසක් භික්ෂූන් වහන්සේලා ද, දෙවනුව හැත්තෑදහසක් ද, තෙවනුව සැටදහසක් ද වූහ. එකල අප මහබෝසතාණන් වහන්සේ සුදස්සන නම් රජුව ඉපිද, බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට සිවුරු ද සහිත මහා දානයක් පූජා කොට, උන්වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වී, ආචාර ගුණයෙන් සමන්විතව බුද්ධ රත්නය කෙරෙහි මහත් වූ ගෞරවයෙන් හා ප්‍රීතියෙන් යුක්ත වූහ. එම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද "මොහු මෙයින් එකතිස්වන කල්පයෙහි බුදුවන්නේය" යි විවරණ ලබා දුන්හ. එම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ නගරය අනෝම නම් විය. සුප්පතීත රජතුමා පියා වූ අතර, යසවතී දේවිය මව වූවාය. සෝණ සහ උත්තර යන දෙනම අග්‍රශ්‍රාවකයෝ වූහ. උපසන්ත නම් උපස්ථායකයෙක් විය. රාමා සහ සුරාමා යන දෙනම අග්‍රශ්‍රාවිකාවෝ වූහ. සල් වෘක්ෂය බෝධිය විය. ශ්‍රී දේහය සැට රියනක් උස වූ අතර, ආයුෂ අවුරුදු සැටදහසක් විය.

‘‘တတ္ထေဝ မဏ္ဍကပ္ပမှိ, အသမော အပ္ပဋိပုဂ္ဂလော;

ဝေဿဘူ နာမ နာမေန, လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိ သော ဇိနော’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၂၃.၁);

"එම මණ්ඩ කල්පයෙහිම, අසම වූ, අසහාය පුද්ගල වූ, වෙස්සභූ නම් වූ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ ලොව පහළ වූහ."

ကကုသန္ဓော ဗုဒ္ဓေါ

කකුසඳ බුදුරජාණන් වහන්සේ

တဿ [Pg.53] အပရဘာဂေ ဣမသ္မိံ ကပ္ပေ စတ္တာရော ဗုဒ္ဓါ နိဗ္ဗတ္တာ ကကုသန္ဓော, ကောဏာဂမနော, ကဿပေါ, အမှာကံ ဘဂဝါတိ. ကကုသန္ဓဿ ဘဂဝတော ဧကောဝ သာဝကသန္နိပါတော, တတ္ထ စတ္တာလီသ ဘိက္ခုသဟဿာနိ အဟေသုံ. တဒါ ဗောဓိသတ္တော ခေမော နာမ ရာဇာ ဟုတွာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃဿ သပတ္တစီဝရံ မဟာဒါနဉ္စေဝ အဉ္ဇနာဒိဘေသဇ္ဇာနိ စ ဒတွာ သတ္ထု ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ပဗ္ဗဇိ. သောပိ နံ သတ္ထာ ‘‘ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဗျာကာသိ. ကကုသန္ဓဿ ပန ဘဂဝတော ခေမံ နာမ နဂရံ အဟောသိ, အဂ္ဂိဒတ္တော နာမ ဗြာဟ္မဏော ပိတာ, ဝိသာခါ နာမ ဗြာဟ္မဏီ မာတာ, ဝိဓုရော စ သဉ္ဇီဝေါ စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာ, ဗုဒ္ဓိဇော နာမုပဋ္ဌာကော, သာမာ စ စမ္ပာ စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝိကာ, မဟာသိရီသရုက္ခော ဗောဓိ, သရီရံ စတ္တာလီသဟတ္ထုဗ္ဗေဓံ အဟောသိ, စတ္တာလီသ ဝဿသဟဿာနိ အာယူတိ.

එම වෙස්සභූ බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් පසුව, මෙම කල්පයෙහි කකුසඳ, කෝණාගමන, කස්සප සහ අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යන බුදුරජාණන් වහන්සේලා සතර නමක් පහළ වූහ. කකුසඳ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට තිබුණේ එක් ශ්‍රාවක සන්නිපාතයක් පමණි, එහිදී හතළිස්දහසක් භික්ෂූන් වහන්සේලා රැස් වූහ. එකල අප මහබෝසතාණන් වහන්සේ ඛේම නම් රජුව ඉපිද, බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට පාත්‍ර සිවුරු ද සහිත මහා දානයක් හා අඳුන් ආදී බෙහෙත් ද පූජා කොට, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා පැවිදි වූහ. එම ශාස්තෘන් වහන්සේ ද "මොහු බුදුවන්නේය" යි විවරණ ලබා දුන්හ. කකුසඳ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ නගරය ඛේම නම් විය. අග්ගිදත්ත නම් බ්‍රාහ්මණයා පියා වූ අතර, විසාඛා නම් බැමිණිය මව වූවාය. විධුර සහ සඤ්ජීව යන දෙනම අග්‍රශ්‍රාවකයෝ වූහ. බුද්ධිජ නම් උපස්ථායකයෙක් විය. සාමා සහ චම්පා යන දෙනම අග්‍රශ්‍රාවිකාවෝ වූහ. මහා සිරීස වෘක්ෂය බෝධිය විය. ශ්‍රී දේහය හතළිස් රියනක් උස වූ අතර, ආයුෂ අවුරුදු හතළිස්දහසක් විය.

‘‘ဝေဿဘုဿ အပရေန, သမ္ဗုဒ္ဓေါ ဒွိပဒုတ္တမော;

ကကုသန္ဓော နာမ နာမေန, အပ္ပမေယျော ဒုရာသဒေါ’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၂၄.၁);

"වෙස්සභූ බුදුරජාණන් වහන්සේට පසුව, දෙපා ඇත්තන් අතර උත්තම වූ, අප්‍රමේය වූ, කෙලෙසුන් කෙරෙන් දුරස් වූ, කකුසඳ නම් වූ සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ පහළ වූහ."

ကောဏာဂမနော ဗုဒ္ဓေါ

කෝණාගමන බුදුරජාණන් වහන්සේ

တဿ အပရဘာဂေ ကောဏာဂမနော နာမ သတ္ထာ ဥဒပါဒိ. တဿာပိ ဧကောဝ သာဝကသန္နိပါတော, တတ္ထ တိံသ ဘိက္ခုသဟဿာနိ အဟေသုံ. တဒါ ဗောဓိသတ္တော ပဗ္ဗတော နာမ ရာဇာ ဟုတွာ အမစ္စဂဏပရိဝုတော သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခံ ဘိက္ခုသံဃံ နိမန္တေတွာ မဟာဒါနံ ပဝတ္တေတွာ ပတ္တုဏ္ဏစီနပဋကောသေယျကမ္ဗလဒုကူလာနိ စေဝ သုဝဏ္ဏပဋိကဉ္စ ဒတွာ သတ္ထု သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိ. သောပိ နံ သတ္ထာ ‘‘ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဗျာကာသိ. တဿ ဘဂဝတော သောဘဝတီ နာမ နဂရံ အဟောသိ, ယညဒတ္တော နာမ ဗြာဟ္မဏော ပိတာ, ဥတ္တရာ နာမ ဗြာဟ္မဏီ မာတာ, ဘိယျသော စ ဥတ္တရော စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာ, သောတ္ထိဇော နာမုပဋ္ဌာကော, သမုဒ္ဒါ စ ဥတ္တရာ စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝိကာ, ဥဒုမ္ဗရရုက္ခော ဗောဓိ, သရီရံ တိံသဟတ္ထုဗ္ဗေဓံ အဟောသိ, တိံသ ဝဿသဟဿာနိ အာယူတိ.

එම කකුසඳ බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් පසුව, කෝණාගමන නම් ශාස්තෘන් වහන්සේ පහළ වූහ. උන්වහන්සේට ද වූයේ එක් ශ්‍රාවක සන්නිපාතයක් පමණි, එහි තිස්දහසක් භික්ෂූන් වහන්සේලා රැස් වූහ. එකල අප මහබෝසතාණන් වහන්සේ පබ්බත නම් රජුව ඉපිද, ඇමති පිරිස පිරිවරා ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගොස් ධර්මය අසා, බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට ආරාධනා කොට මහා දානයක් පවත්වා, පට්ටුණ්ණ, චීනපට්ට, කෝසෙය්‍ය, කාම්බල, දුකුල යන වටිනා වස්ත්‍ර ද රන් නූලෙන් කළ වස්ත්‍ර ද පූජා කොට ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වූහ. එම ශාස්තෘන් වහන්සේ ද "මොහු බුදුවන්නේය" යි විවරණ ලබා දුන්හ. එම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ නගරය සෝභවතී නම් විය. යඤ්ඤදත්ත නම් බ්‍රාහ්මණයා පියා වූ අතර, උත්තරා නම් බැමිණිය මව වූවාය. භිය්‍යස සහ උත්තර යන දෙනම අග්‍රශ්‍රාවකයෝ වූහ. සොත්ථිජ නම් උපස්ථායකයෙක් විය. සමුද්දා සහ උත්තරා යන දෙනම අග්‍රශ්‍රාවිකාවෝ වූහ. දිඹුල් වෘක්ෂය බෝධිය විය. ශ්‍රී දේහය තිස් රියනක් උස වූ අතර, ආයුෂ අවුරුදු තිස්දහසක් විය.

‘‘ကကုသန္ဓဿ အပရေန, သမ္ဗုဒ္ဓေါ ဒွိပဒုတ္တမော;

ကောဏာဂမနော နာမ ဇိနော, လောကဇေဋ္ဌော နရာသဘော’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၂၅.၁);

"කකුසඳ බුදුරජාණන් වහන්සේට පසුව, දෙපා ඇත්තන් අතර උත්තම වූ, ලෝකජ්‍යෙෂ්ඨ වූ, නරශ්‍රේෂ්ඨ වූ, කෝණාගමන නම් වූ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ පහළ වූහ."

ကဿပေါ ဗုဒ္ဓေါ

කස්සප බුදුරජාණන් වහන්සේ

တဿ [Pg.54] အပရဘာဂေ ကဿပေါ နာမ သတ္ထာ ဥဒပါဒိ. တဿာပိ ဧကောဝ သာဝကသန္နိပါတော, တတ္ထ ဝီသတိ ဘိက္ခုသဟဿာနိ အဟေသုံ. တဒါ ဗောဓိသတ္တော ဇောတိပါလော နာမ မာဏဝေါ ဟုတွာ တိဏ္ဏံ ဝေဒါနံ ပါရဂူ ဘူမိယဉ္စေဝ အန္တလိက္ခေ စ ပါကဋော ဃဋိကာရဿ ကုမ္ဘကာရဿ မိတ္တော အဟောသိ. သော တေန သဒ္ဓိံ သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဓမ္မကထံ သုတွာ ပဗ္ဗဇိတွာ အာရဒ္ဓဝီရိယော တီဏိ ပိဋကာနိ ဥဂ္ဂဟေတွာ ဝတ္တာဝတ္တသမ္ပတ္တိယာ ဗုဒ္ဓသာသနံ သောဘေသိ. သောပိ နံ သတ္ထာ ‘‘ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဗျာကာသိ. တဿ ဘဂဝတော ဇာတနဂရံ ဗာရာဏသီ နာမ အဟောသိ, ဗြဟ္မဒတ္တော နာမ ဗြာဟ္မဏော ပိတာ, ဓနဝတီ နာမ ဗြာဟ္မဏီ မာတာ, တိဿော စ ဘာရဒွါဇော စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာ, သဗ္ဗမိတ္တော နာမုပဋ္ဌာကော, အနုဠာ စ ဥရုဝေဠာ စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝိကာ, နိဂြောဓရုက္ခော ဗောဓိ, သရီရံ ဝီသတိဟတ္ထုဗ္ဗေဓံ အဟောသိ, ဝီသတိ ဝဿသဟဿာနိ အာယူတိ.

එම කෝණාගමන බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් පසුව, කස්සප නම් ශාස්තෘන් වහන්සේ පහළ වූහ. උන්වහන්සේට ද වූයේ එක් ශ්‍රාවක සන්නිපාතයක් පමණි, එහි විසිදහසක් භික්ෂූන් වහන්සේලා රැස් වූහ. එකල අප මහබෝසතාණන් වහන්සේ ජෝතිපාල නම් ලුහුඹුවෙකුව ඉපිද, ත්‍රිවේදයෙහි කෙළ පැමිණි, පොළොවෙහි මෙන්ම අහසෙහි ද පතළ කීර්තියක් ඇති, ඝටීකාර කුම්භකාරයාගේ යහළුවා වූහ. ඔහු ඔහු සමඟ ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත එළඹ ධර්ම කථා අසා පැවිදි වී, වීර්යය වඩා ත්‍රිපිටකය හදාරා වත්පිළිවෙත් සම්පූර්ණ කිරීමෙන් බුද්ධ ශාසනය බැබළවූහ. එම ශාස්තෘන් වහන්සේ ද "මොහු බුදුවන්නේය" යි විවරණ ලබා දුන්හ. එම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ උපන් නගරය බාරාණසී නම් විය. බ්‍රහ්මදත්ත නම් බ්‍රාහ්මණයා පියා වූ අතර, ධනවතී නම් බැමිණිය මව වූවාය. තිස්ස සහ භාරද්වාජ යන දෙනම අග්‍රශ්‍රාවකයෝ වූහ. සබ්බමිත්ත නම් උපස්ථායකයෙක් විය. අනුළා සහ උරුවේළා යන දෙනම අග්‍රශ්‍රාවිකාවෝ වූහ. නුග වෘක්ෂය බෝධිය විය. ශ්‍රී දේහය විසි රියනක් උස වූ අතර, ආයුෂ අවුරුදු විසිදහසක් විය.

‘‘ကောဏာဂမနဿ အပရေန, သမ္ဗုဒ္ဓေါ ဒွိပဒုတ္တမော;

ကဿပေါ နာမ ဂေါတ္တေန, ဓမ္မရာဇာ ပဘင်္ကရော’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၂၆.၁);

"කෝණාගමන බුදුරජාණන් වහන්සේට පසුව, දෙපා ඇත්තන් අතර උත්තම වූ, ගෝත්‍රයෙන් කස්සප වූ, ආලෝකය පතුරුවන්නා වූ ධර්මරාජයන් වහන්සේ පහළ වූහ."

ယသ္မိံ ပန ကပ္ပေ ဒီပင်္ကရဒသဗလော ဥဒပါဒိ, တသ္မိံ အညေပိ တယော ဗုဒ္ဓါ အဟေသုံ. တေသံ သန္တိကေ ဗောဓိသတ္တဿ ဗျာကရဏံ နတ္ထိ, တသ္မာ တေ ဣဓ န ဒဿိတာ. အဋ္ဌကထာယံ ပန တဏှင်္ကရတော ပဋ္ဌာယ သဗ္ဗေပိ ဗုဒ္ဓေ ဒဿေတုံ ဣဒံ ဝုတ္တံ –

යම් කල්පයක දී දීපංකර දසබලයන් වහන්සේ පහළ වූයේ ද, එම කල්පයෙහිම තවත් බුදුරජාණන් වහන්සේලා තුන් නමක් (තණ්හංකර, මේධංකර, සරණංකර) පහළ වූහ. ඔවුන් වහන්සේලා හමුවේ මහබෝසතාණන් වහන්සේට විවරණ ලැබීමක් සිදු නොවූ බැවින්, ඔවුන් වහන්සේලා ගැන මෙහි දක්වා නැත. එහෙත් අටුවාවෙහි තණ්හංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සිට සියලුම බුදුවරුන් දැක්වීම සඳහා මෙසේ පවසා ඇත –

‘‘တဏှင်္ကရော မေဓင်္ကရော, အထောပိ သရဏင်္ကရော;

ဒီပင်္ကရော စ သမ္ဗုဒ္ဓေါ, ကောဏ္ဍညော ဒွိပဒုတ္တမော.

තණ්හංකර, මේධංකර, සරණංකර සහ දීපංකර යන සම්බුදුරජාණන් වහන්සේලා ද, දෙපා ඇත්තන් අතර උත්තම වූ කොණ්ඩඤ්ඤ සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ද (වූහ).

‘‘မင်္ဂလော စ သုမနော စ, ရေဝတော သောဘိတော မုနိ;

အနောမဒဿီ ပဒုမော, နာရဒေါ ပဒုမုတ္တရော.

මංගල, සුමන, රේවත, සෝභිත යන මුනිවරයන් වහන්සේලා ද, අනෝමදස්සී, පදුම, නාරද, පදුමුත්තර යන බුදුරජාණන් වහන්සේලා ද (වූහ).

‘‘သုမေဓော စ သုဇာတော စ, ပိယဒဿီ မဟာယသော;

အတ္ထဒဿီ ဓမ္မဒဿီ, သိဒ္ဓတ္ထော လောကနာယကော.

සුමේධ, සුජාත, මහා යසස් ඇති පියදස්සී, අත්ථදස්සී, ධම්මදස්සී සහ ලෝකනායක වූ සිද්ධත්ථ බුදුරජාණන් වහන්සේ ද (වූහ).

‘‘တိဿော ဖုဿော စ သမ္ဗုဒ္ဓေါ, ဝိပဿီ သိခီ ဝေဿဘူ;

ကကုသန္ဓော ကောဏာဂမနော, ကဿပေါ စာပိ နာယကော.

තිස්ස, එසේම ඵුස්ස සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ද, විපස්සී, සිඛී, වෙස්සභූ, කකුසඳ, කෝණාගමන සහ ලෝකනායක වූ කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේ ද (වූහ).

‘‘ဧတေ အဟေသုံ သမ္ဗုဒ္ဓါ, ဝီတရာဂါ သမာဟိတာ;

သတရံသီဝ ဥပ္ပန္နာ, မဟာတမဝိနောဒနာ;

ဇလိတွာ အဂ္ဂိခန္ဓာဝ, နိဗ္ဗုတာ တေ သသာဝကာ’’တိ.

වීතරාගී වූ, මනා සමාහිත සිත් ඇති, මේ සියලු සම්බුදුරජාණන් වහන්සේලා පහළ වූහ. සියක් රැස් විහිදුවන්නාක් බඳු වූ, මහා මෝහ අන්ධකාරය දුරු කරන්නා වූ ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේලා ගිනි කඳන් මෙන් බැබළී, ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා සමඟ පිරිනිවී වදාළහ.

ဂေါတမော ဗုဒ္ဓေါ

ගෝතම බුදුරජාණන් වහන්සේ.

တတ္ထ [Pg.55] အမှာကံ ဗောဓိသတ္တော ဒီပင်္ကရာဒီနံ စတုဝီသတိယာ ဗုဒ္ဓါနံ သန္တိကေ အဓိကာရံ ကရောန္တော ကပ္ပသတသဟဿာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ အာဂတော. ကဿပဿ ပန ဘဂဝတော ဩရဘာဂေ ဌပေတွာ ဣမံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ အညော ဗုဒ္ဓေါ နာမ နတ္ထိ. ဣတိ ဒီပင်္ကရာဒီနံ စတုဝီသတိယာ ဗုဒ္ဓါနံ သန္တိကေ လဒ္ဓဗျာကရဏော ပန ဗောဓိသတ္တော ယေနေန –

එහිදී අපගේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පටන් සූවිසි බුදුරජාණන් වහන්සේලා හමුවේ අධිකාර (පින්කම්) කරමින් කල්ප ලක්ෂයක් සහ අසංඛ්‍ය හතරක් මුළුල්ලේ පැමිණි සේක. කාශ්‍යප භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් පසුව මේ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ හැර වෙනත් බුදු කෙනෙකු නැත. මෙසේ දීපංකර ආදී සූවිසි බුදුරජාණන් වහන්සේලාගෙන් නියත විවරණ ලැබූ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ යම් හෙයකින් -

‘‘မနုဿတ္တံ လိင်္ဂသမ္ပတ္တိ, ဟေတု သတ္ထာရဒဿနံ;

ပဗ္ဗဇ္ဇာ ဂုဏသမ္ပတ္တိ, အဓိကာရော စ ဆန္ဒတာ;

အဋ္ဌဓမ္မသမောဓာနာ, အဘိနီဟာရော သမိဇ္ဈတီ’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၂.၅၉) –

“මනුෂ්‍යත්වය, ලිංග සම්පත්තිය (පුරුෂයෙකු වීම), හේතුව (රහත් වීමට පින තිබීම), ශාස්තෘන් වහන්සේ දැකීම, පැවිදි බව, ගුණ සම්පත්තිය (ධ්‍යාන ආදිය), අධිකාරය සහ බුද්ධත්වය කෙරෙහි ඇති දැඩි කැමැත්ත යන මේ කරුණු අට සම්පූර්ණ වූ විට බුද්ධත්වය සඳහා කෙරෙන අභිනීහාරය (ප්‍රාර්ථනාව) සමෘද්ධිමත් වේ.”

ဣမေ အဋ္ဌ ဓမ္မေ သမောဓာနေတွာ ဒီပင်္ကရပါဒမူလေ ကတာဘိနီဟာရေန ‘‘ဟန္ဒ ဗုဒ္ဓကရေ ဓမ္မေ, ဝိစိနာမိ ဣတော စိတော’’တိ ဥဿာဟံ ကတွာ ‘‘ဝိစိနန္တော တဒါ ဒက္ခိံ, ပဌမံ ဒါနပါရမိ’’န္တိ ဒါနပါရမိတာဒယော ဗုဒ္ဓကာရကဓမ္မာ ဒိဋ္ဌာ, ပူရေန္တောယေဝ ယာဝ ဝေဿန္တရတ္တဘာဝေါ အာဂမိ. အာဂစ္ဆန္တော စ ယေ တေ ကတာဘိနီဟာရာနံ ဗောဓိသတ္တာနံ အာနိသံသာ သံဝဏ္ဏိတာ –

මේ අෂ්ට ධර්මයන් එක්කොට දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාමුල කළ අභිනීහාරයෙන් යුතුව, “දැන් මම බුද්ධකාරක ධර්මයන් මෙහි ද එහි ද සොයන්නෙමි” යි උත්සාහ කොට, “සොයන්නා වූ මම එකල්හි පළමුවන දාන පාරමිතාව දුටුවෙමි” යි දාන පාරමිතාව ආදී බුද්ධකාරක ධර්මයන් දැක, ඒවා පුරමින් වෙස්සන්තර ආත්මභාවය දක්වා පැමිණි සේක. එසේ එන්නා වූ, අභිනීහාර කළ බෝධිසත්වයන්ගේ ආනිසංස මෙසේ වර්ණනා කරන ලදී:

‘‘ဧဝံ သဗ္ဗင်္ဂသမ္ပန္နာ, ဗောဓိယာ နိယတာ နရာ;

သံသရံ ဒီဃမဒ္ဓါနံ, ကပ္ပကောဋိသတေဟိပိ.

මෙසේ සියලු අංගයන්ගෙන් සම්පූර්ණ වූ, බෝධියෙහි නියත වූ ඒ මිනිස්සු, කල්ප කෝටි සිය ගණනක් මුළුල්ලේ දීර්ඝ කාලයක් සංසාරයෙහි සැරිසැරුව ද;

‘‘အဝီစိမှိ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ, တထာ လောကန္တရေသု စ;

နိဇ္ဈာမတဏှာ ခုပ္ပိပါသာ, န ဟောန္တိ ကာလကဉ္ဇိကာ.

අවීචි නිරයෙහි නූපදින්නාහ. එසේම ලෝකන්තරික නිරයෙහි ද නූපදින්නාහ. නිජ්ඣාමතණ්හික ප්‍රේතයෝ හෝ ඛුප්පිපාසිත ප්‍රේතයෝ හෝ කාලකඤ්ජික අසුරයෝ හෝ නොවන්නාහ.

‘‘န ဟောန္တိ ခုဒ္ဒကာ ပါဏာ, ဥပ္ပဇ္ဇန္တာပိ ဒုဂ္ဂတိံ;

ဇာယမာနာ မနုဿေသု, ဇစ္စန္ဓာ န ဘဝန္တိ တေ.

දුගතියක උපත ලැබුව ද කුඩා ප්‍රාණීන් (කුහුඹුවන් ආදී) නොවන්නාහ. මනුෂ්‍යයන් අතර උපදින විට ඔවුහු ජන්ම අන්ධයෝ නොවන්නාහ.

‘‘သောတဝေကလ္လတာ နတ္ထိ, န ဘဝန္တိ မူဂပက္ခိကာ;

ဣတ္ထိဘာဝံ န ဂစ္ဆန္တိ, ဥဘတောဗျဉ္ဇနပဏ္ဍကာ.

ශ්‍රවණාබාධිත නොවන්නාහ. ගොළු හෝ අංශභාගී නොවන්නාහ. ස්ත්‍රී භාවයට පත් නොවන්නාහ. උභතෝබ්‍යංජනක හෝ පණ්ඩක නොවන්නාහ.

‘‘န ဘဝန္တိ ပရိယာပန္နာ, ဗောဓိယာ နိယတာ နရာ;

မုတ္တာ အာနန္တရိကေဟိ, သဗ္ဗတ္ထ သုဒ္ဓဂေါစရာ.

බෝධියෙහි නියත වූ ඒ මිනිස්සු පංචානන්තරිය අකුසල කර්මයන්ට හසු නොවන්නාහ. ඔවුහු එම කර්මයන්ගෙන් මිදුණාහු, හැම කල්හි පිරිසිදු හැසිරීම් ඇත්තෝ වන්නාහ.

‘‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ န သေဝန္တိ, ကမ္မကိရိယဒဿနာ;

ဝသမာနာပိ သဂ္ဂေသု, အသညံ နုပပဇ္ဇရေ.

කර්මය හා එහි ඵලය දන්නා බැවින් මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය සේවනය නොකරන්නාහ. දිව්‍ය ලෝකවල වාසය කළ ද අසඤ්ඤ තලවල නූපදින්නාහ.

‘‘သုဒ္ဓါဝါသေသု ဒေဝေသု, ဟေတု နာမ န ဝိဇ္ဇတိ;

နေက္ခမ္မနိန္နာ သပ္ပုရိသာ, ဝိသံယုတ္တာ ဘဝါဘဝေ;

စရန္တိ လောကတ္ထစရိယာယော, ပူရေန္တိ သဗ္ဗပါရမီ’’တိ.

ශුද්ධාවාස දිව්‍ය තලවල ඉපදීමට හේතුවක් ඔවුන් තුළ නැත. ඒ සත්පුරුෂයෝ නෙක්ඛම්මයට නැඹුරු වූ සිත් ඇත්තාහු, භවයෙන් භවයට නොඇලී ලෝක වැඩ පිණිස චරියාවන්හි යෙදෙමින් සියලු පාරමිතාවන් පුරන්නාහ.

တေ [Pg.56] အာနိသံသေ အဓိဂန္တွာဝ အာဂတော. ပါရမိယော ပူရေန္တဿ စဿ အကိတ္တိဗြာဟ္မဏကာလေ, သင်္ခဗြာဟ္မဏကာလေ, ဓနဉ္စယရာဇကာလေ, မဟာသုဒဿနရာဇကာလေ, မဟာဂေါဝိန္ဒကာလေ, နိမိမဟာရာဇကာလေ, စန္ဒကုမာရကာလေ, ဝိသယှသေဋ္ဌိကာလေ, သိဝိရာဇကာလေ, ဝေဿန္တရရာဇကာလေတိ ဒါနပါရမိတာယ ပူရိတတ္တဘာဝါနံ ပရိမာဏံ နာမ နတ္ထိ. ဧကန္တေန ပနဿ သသပဏ္ဍိတဇာတကေ –

ඒ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ එම ආනිසංස ලබමින්ම පැමිණි සේක. පාරමිතා පුරන්නා වූ උන්වහන්සේගේ අකිත්ති බ්‍රාහ්මණ කාලයෙහි ද, සංඛ බ්‍රාහ්මණ කාලයෙහි ද, ධනංජය රජ කාලයෙහි ද, මහා සුදස්සන රජ කාලයෙහි ද, මහා ගෝවින්ද කාලයෙහි ද, නිමි මහාරාජ කාලයෙහි ද, චන්දකුමාර කාලයෙහි ද, විසය්හ සිටු කාලයෙහි ද, සිවි රජ කාලයෙහි ද, වෙස්සන්තර රජ කාලයෙහි ද යන මෙකී කාලයන්හි දාන පාරමිතාවෙන් සම්පූර්ණ කළ ආත්මභාවයන්ගේ ප්‍රමාණයක් නැත. එහෙත් විශේෂයෙන් උන්වහන්සේගේ සස පණ්ඩිත ජාතකයෙහි -

‘‘ဘိက္ခာယ ဥပဂတံ ဒိသွာ, သကတ္တာနံ ပရိစ္စဇိံ;

ဒါနေန မေ သမော နတ္ထိ, ဧသာ မေ ဒါနပါရမီ’’တိ. (စရိယာ. ၁.တဿုဒ္ဒါန) –

“සිඟමනට පැමිණි තැනැත්තා දැක මාගේ ශරීරය පරිත්‍යාග කළෙමි. දානයෙන් මට සම කළ හැකි අනෙකෙක් නැත. මෙය මාගේ දාන පාරමිතාවයි.”

ဧဝံ အတ္တပရိစ္စာဂံ ကရောန္တဿ ဒါနပါရမိတာ ပရမတ္ထပါရမီ နာမ ဇာတာ. တထာ သီလဝနာဂရာဇကာလေ, စမ္ပေယျနာဂရာဇကာလေ, ဘူရိဒတ္တနာဂရာဇကာလေ, ဆဒ္ဒန္တနာဂရာဇကာလေ, ဇယဒ္ဒိသရာဇပုတ္တကာလေ, အလီနသတ္တုကုမာရကာလေတိ သီလပါရမိတာယ ပူရိတတ္တဘာဝါနံ ပရိမာဏံ နာမ နတ္ထိ. ဧကန္တေန ပနဿ သင်္ခပါလဇာတကေ –

මෙසේ තමාගේ ශරීරය පරිත්‍යාග කරන්නා වූ උන්වහන්සේගේ දාන පාරමිතාව පරමත්ථ පාරමිතාව නම් විය. එසේම සීලව නාගරාජ කාලයෙහි, චම්පෙය්‍ය නාගරාජ කාලයෙහි, භූරිදත්ත නාගරාජ කාලයෙහි, ඡද්දන්ත නාගරාජ කාලයෙහි, ජයද්දිස රජපුත්‍ර කාලයෙහි, අලීනසත්ත කුමාර කාලයෙහි යන මෙකී කාලයන්හි සීල පාරමිතාව සම්පූර්ණ කළ ආත්මභාවයන්ගේ ප්‍රමාණයක් නැත. එහෙත් විශේෂයෙන් උන්වහන්සේගේ සංඛපාල ජාතකයෙහි -

‘‘သူလေဟိ ဝိဇ္ဈယန္တောပိ, ကောဋ္ဋိယန္တောပိ သတ္တိဘိ;

ဘောဇပုတ္တေ န ကုပ္ပာမိ, ဧသာ မေ သီလပါရမီ’’တိ. (စရိယာ. ၂.၉၁) –

“හූල්වලින් අනිනු ලැබුව ද, ආයුධවලින් කපනු ලැබුව ද, මගේ මස් අනුභව කරන්නා වූ ඒ මිනිසුන් කෙරෙහි මම කෝප නොවෙමි. මෙය මාගේ සීල පාරමිතාවයි.”

ဧဝံ အတ္တပရိစ္စာဂံ ကရောန္တဿ သီလပါရမိတာ ပရမတ္ထပါရမီ နာမ ဇာတာ. တထာ သောမနဿကုမာရကာလေ, ဟတ္ထိပါလကုမာရကာလေ, အယောဃရပဏ္ဍိတကာလေတိ မဟာရဇ္ဇံ ပဟာယ နေက္ခမ္မပါရမိတာယ ပူရိတတ္တဘာဝါနံ ပရိမာဏံ နာမ နတ္ထိ. ဧကန္တေန ပနဿ စူဠသုတသောမဇာတကေ –

මෙසේ තමාගේ ශරීරය පරිත්‍යාග කරන්නා වූ උන්වහන්සේගේ සීල පාරමිතාව පරමත්ථ පාරමිතාව නම් විය. එසේම සෝමනස්ස කුමාර කාලයෙහි, හත්ථිපාල කුමාර කාලයෙහි, අයෝඝර පණ්ඩිත කාලයෙහි මහා රාජ්‍යය හැරපියා නෙක්ඛම්ම පාරමිතාව සම්පූර්ණ කළ ආත්මභාවයන්ගේ ප්‍රමාණයක් නැත. එහෙත් විශේෂයෙන් උන්වහන්සේගේ චූළසුතසෝම ජාතකයෙහි -

‘‘မဟာရဇ္ဇံ ဟတ္ထဂတံ, ခေဠပိဏ္ဍံဝ ဆဍ္ဍယိံ;

စဇတော န ဟောတိ လဂ္ဂနံ, ဧသာ မေ နေက္ခမ္မပါရမီ’’တိ. –

“අතට පත් වූ මහා රාජ්‍යය කෙළ පිඬක් මෙන් බැහැර කළෙමි. අත්හරින්නා වූ මට එහි කිසිදු ඇලීමක් නැත. මෙය මාගේ නෙක්ඛම්ම පාරමිතාවයි.”

ဧဝံ နိဿင်္ဂတာယ ရဇ္ဇံ ဆဍ္ဍေတွာ နိက္ခမန္တဿ နေက္ခမ္မပါရမိတာ ပရမတ္ထပါရမီ နာမ ဇာတာ. တထာ ဝိဓုရပဏ္ဍိတကာလေ, မဟာဂေါဝိန္ဒပဏ္ဍိတကာလေ, ကုဒ္ဒါလပဏ္ဍိတကာလေ, အရကပဏ္ဍိတကာလေ, ဗောဓိပရိဗ္ဗာဇကကာလေ, မဟောသဓပဏ္ဍိတကာလေတိ ပညာပါရမိတာယ ပူရိတတ္တဘာဝါနံ ပရိမာဏံ နာမ နတ္ထိ. ဧကန္တေန ပနဿ သတ္တုဘသ္တဇာတကေ သေနကပဏ္ဍိတကာလေ –

මෙසේ නොඇලුණු ස්වභාවයෙන් රාජ්‍යය හැරපියා අභිනිෂ්ක්‍රමණය කරන්නා වූ උන්වහන්සේගේ නෙක්ඛම්ම පාරමිතාව පරමත්ථ පාරමිතාව නම් විය. එසේම විධුර පණ්ඩිත කාලයෙහි, මහා ගෝවින්ද පණ්ඩිත කාලයෙහි, කුද්දාල පණ්ඩිත කාලයෙහි, අරක පණ්ඩිත කාලයෙහි, බෝධි පරිබ්‍රාජක කාලයෙහි, මහෝසධ පණ්ඩිත කාලයෙහි ප්‍රඥා පාරමිතාව සම්පූර්ණ කළ ආත්මභාවයන්ගේ ප්‍රමාණයක් නැත. එහෙත් විශේෂයෙන් උන්වහන්සේගේ සත්තුභස්ත ජාතකයෙහි සේනක පණ්ඩිත කාලයෙහි -

‘‘ပညာယ [Pg.57] ဝိစိနန္တောဟံ, ဗြာဟ္မဏံ မောစယိံ ဒုခါ;

ပညာယ မေ သမော နတ္ထိ, ဧသာ မေ ပညာပါရမီ’’တိ. –

“මම ප්‍රඥාවෙන් විමසා බ්‍රාහ්මණයා දුකෙන් මුදා ගත්තෙමි. ප්‍රඥාවෙන් මට සම කළ හැකි අනෙකෙක් නැත. මෙය මාගේ ප්‍රඥා පාරමිතාවයි.”

အန္တောဘသ္တဂတံ သပ္ပံ ဒဿေန္တဿ ပညာပါရမိတာ ပရမတ္ထပါရမီ နာမ ဇာတာ. တထာ ဝီရိယပါရမိတာဒီနမ္ပိ ပူရိတတ္တဘာဝါနံ ပရိမာဏံ နာမ နတ္ထိ. ဧကန္တေန ပနဿ မဟာဇနကဇာတကေ –

පසුම්බිය ඇතුළත සිටි සර්පයා පෙන්වා දුන් උන්වහන්සේගේ ප්‍රඥා පාරමිතාව පරමත්ථ පාරමිතාව නම් විය. එසේම වීර්ය පාරමිතාව ආදිය සම්පූර්ණ කළ ආත්මභාවයන්ගේ ද ප්‍රමාණයක් නැත. එහෙත් විශේෂයෙන් උන්වහන්සේගේ මහාජනක ජාතකයෙහි -

‘‘အတီရဒဿီ ဇလမဇ္ဈေ, ဟတာ သဗ္ဗေဝ မာနုသာ;

စိတ္တဿ အညထာ နတ္ထိ, ဧသာ မေ ဝီရိယပါရမီ’’တိ. –

“තීරයක් නොපෙනෙන ජලය මැද සියලු මිනිසුන් මිය ගොස් සිටියදීත්, මගේ සිතේ සැලීමක් නැත. මෙය මාගේ වීර්ය පාරමිතාවයි.”

ဧဝံ မဟာသမုဒ္ဒံ တရန္တဿ ဝီရိယပါရမိတာ ပရမတ္ထပါရမီ နာမ ဇာတာ. ခန္တိဝါဒိဇာတကေ –

මෙසේ මහා සමුද්‍රය තරණය කළා වූ උන්වහන්සේගේ වීර්ය පාරමිතාව පරමත්ථ පාරමිතාව නම් විය. ක්ෂාන්තිවාදී ජාතකයෙහි -

‘‘အစေတနံဝ ကောဋ္ဋေန္တေ, တိဏှေန ဖရသုနာ မမံ;

ကာသိရာဇေ န ကုပ္ပာမိ, ဧသာ မေ ခန္တိပါရမီ’’တိ. –

“අචේතනික දෙයක් කොටන්නාක් මෙන් මාගේ සිරුර තියුණු පොරවකින් කොටන්නා වූ කාශී රජු කෙරෙහි මම කෝප නොවෙමි. මෙය මාගේ ක්ෂාන්ති පාරමිතාවයි.”

ဧဝံ အစေတနဘာဝေန ဝိယ မဟာဒုက္ခံ အဓိဝါသေန္တဿ ခန္တိပါရမိတာ ပရမတ္ထပါရမီ နာမ ဇာတာ. မဟာသုတသောမဇာတကေ –

මෙසේ අචේතනික දෙයක් මෙන් මහා දුක් ඉවසා වදාළ උන්වහන්සේගේ ක්ෂාන්ති පාරමිතාව පරමත්ථ පාරමිතාව නම් විය. මහාසුතසෝම ජාතකයෙහි -

‘‘သစ္စဝါစံ အနုရက္ခန္တော, စဇိတွာ မမ ဇီဝိတံ;

မောစေသိံ ဧကသတံ ခတ္တိယေ, ဧသာ မေ သစ္စပါရမီ’’တိ. –

“සත්‍ය වචනය රකිමින්, මාගේ ජීවිතය පරිත්‍යාග කොට රජවරුන් එකසිය එක් දෙනෙකු මුදා ගත්තෙමි. මෙය මාගේ සත්‍ය පාරමිතාවයි.”

ဧဝံ ဇီဝိတံ စဇိတွာ သစ္စမနုရက္ခန္တဿ သစ္စပါရမိတာ ပရမတ္ထပါရမီ နာမ ဇာတာ. မူဂပက္ခဇာတကေ –

මෙසේ ජීවිතය පරිත්‍යාග කරමින් සත්‍යය ආරක්ෂා කළා වූ (බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ) සත්‍ය පාරමිතාව පරමත්ථ පාරමිතාව නමින් හැඳින්වේ. මූගපක්ඛ ජාතකයෙහි -

‘‘မာတာပိတာ န မေ ဒေဿာ, နပိ ဒေဿံ မဟာယသံ;

သဗ္ဗညုတံ ပိယံ မယှံ, တသ္မာ ဝတမဓိဋ္ဌဟိ’’န္တိ. (စရိယာ. ၃.၆၅) –

‘‘මට මෑණියන් පියණියන් අප්‍රිය නැත. මහා යසස ද අප්‍රිය නැත. මට සර්වඥතා ඥානයම ප්‍රියය. එබැවින් මම මේ ව්‍රතය (අධිෂ්ඨානය) සමාදන් වූයෙමි.’’

ဧဝံ ဇီဝိတမ္ပိ စဇိတွာ ဝတံ အဓိဋ္ဌဟန္တဿ အဓိဋ္ဌာနပါရမိတာ ပရမတ္ထပါရမီ နာမ ဇာတာ. သုဝဏ္ဏသာမဇာတကေ –

මෙසේ ජීවිතය පවා පරිත්‍යාග කොට ව්‍රතය (අධිෂ්ඨානය) රැක්කා වූ බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ අධිෂ්ඨාන පාරමිතාව පරමත්ථ පාරමිතාව නමින් හැඳින්වේ. සුවණ්ණසාම ජාතකයෙහි -

‘‘န မံ ကောစိ ဥတ္တသတိ, နပိဟံ ဘာယာမိ ကဿစိ;

မေတ္တာဗလေနုပတ္ထဒ္ဓေါ, ရမာမိ ပဝနေ တဒါ’’တိ. (စရိယာ. ၃.၁၁၃) –

‘‘කිසිවෙක් මට භය නොගන්වයි, මම ද කිසිවෙකුට භය නොවෙමි. මෛත්‍රී බලයෙන් ශක්තිමත් වූ මම, එකල මහා වනයෙහි සතුටින් වසමි.’’

ဧဝံ ဇီဝိတမ္ပိ အနောလောကေတွာ မေတ္တာယန္တဿ မေတ္တာပါရမိတာ ပရမတ္ထပါရမီ နာမ ဇာတာ. လောမဟံသဇာတကေ –

මෙසේ ජීවිතය පවා නොතකා මෛත්‍රිය පැතිරවූ බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ මෛත්‍රී පාරමිතාව පරමත්ථ පාරමිතාව නමින් හැඳින්වේ. ලෝමහංස ජාතකයෙහි -

‘‘သုသာနေ [Pg.58] သေယျံ ကပ္ပေမိ, ဆဝဋ္ဌိကံ ဥပနိဓာယဟံ;

ဂါမဏ္ဍလာ ဥပါဂန္တွာ, ရူပံ ဒဿေန္တိနပ္ပက’’န္တိ. (စရိယာ. ၃.၁၁၉) –

‘‘මම මිනී ඇට කොට්ටයක් කොට ගෙන සොහොනෙහි සයනය කරමි. ගම් වැසියෝ මා වෙත පැමිණ නානාවිධ රූප (උසුළු විසුළු හෝ පූජා) දක්වති.’’

ဧဝံ ဂါမဒါရကေသု နိဋ္ဌုဘနာဒီဟိ စေဝ မာလာဂန္ဓူပဟာရာဒီဟိ စ သုခဒုက္ခံ ဥပ္ပာဒေန္တေသုပိ ဥပေက္ခံ အနတိဝတ္တေန္တဿ ဥပေက္ခာပါရမိတာ ပရမတ္ထပါရမီ နာမ ဇာတာ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ. ဝိတ္ထာရတော ပနေသ အတ္ထော စရိယာပိဋကတော ဂဟေတဗ္ဗောတိ. ဧဝံ ပါရမိယော ပူရေတွာ ဝေဿန္တရတ္တဘာဝေ ဌိတော –

මෙසේ ගම් දරුවන් කෙළ ගැසීම් ආදියෙන් ද, මල් සුවඳ පූජා ආදියෙන් ද සැප දුක් උපදවන කල්හි, උපේක්ෂාව ඉක්මවා නොගිය බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ උපේක්ෂා පාරමිතාව පරමත්ථ පාරමිතාව නමින් හැඳින්වේ. මේ මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තර වශයෙන් මෙම අර්ථය චරියා පිටකයෙන් ගත යුතුය. මෙසේ පාරමිතාවන් සම්පූර්ණ කොට වෙස්සන්තර ආත්මභාවයෙහි සිටිමින් -

‘‘အစေတနာယံ ပထဝီ, အဝိညာယ သုခံ ဒုခံ;

သာပိ ဒါနဗလာ မယှံ, သတ္တက္ခတ္တုံ ပကမ္ပထာ’’တိ. (စရိယာ. ၁.၁၂၄) –

‘‘චේතනාවක් නැති, සැප දුක් නොදන්නා වූ මේ මහ පොළොව පවා මාගේ දානමය බලයෙන් සත් වරක් කම්පා විය.’’

ဧဝံ မဟာပထဝိကမ္ပနာဒီနိ မဟာပုညာနိ ကရိတွာ အာယုပရိယောသာနေ တတော စုတော တုသိတဘဝနေ နိဗ္ဗတ္တိ. ဣတိ ဒီပင်္ကရပါဒမူလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အယံ တုသိတပုရေ နိဗ္ဗတ္တိ, ဧတ္တကံ ဌာနံ ဒူရေနိဒါနံ နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

මෙසේ මහා පෘථිවි කම්පනය වීම් ආදී මහා පින්කම් කොට ආයුෂ කෙළවර එතැනින් චුතව තුසිත භවනයෙහි උපන්නේය. මෙසේ දීපංකර පාද මූලයේ සිට මෙම තුසිත පුරයෙහි ඉපදීම දක්වා වූ කාලය 'දූරේ නිදානය' නමින් දත යුතුය.

ဒူရေနိဒါနကထာ နိဋ္ဌိတာ.

දූරේ නිදාන කතාව නිමවා ලන ලදී.

၂. အဝိဒူရေနိဒါနကထာ

2. අවිදූරේ නිදාන කතාව

တုသိတပုရေ ဝသန္တေယေဝ ပန ဗောဓိသတ္တေ ဗုဒ္ဓကောလာဟလံ နာမ ဥဒပါဒိ. လောကသ္မိဉှိ တီဏိ ကောလာဟလာနိ မဟန္တာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ ကပ္ပကောလာဟလံ, ဗုဒ္ဓကောလာဟလံ, စက္ကဝတ္တိကောလာဟလန္တိ. တတ္ထ ‘‘ဝဿသတသဟဿစ္စယေန ကပ္ပုဋ္ဌာနံ ဘဝိဿတီ’’တိ လောကဗျူဟာ နာမ ကာမာဝစရဒေဝါ မုတ္တသိရာ ဝိကိဏ္ဏကေသာ ရုဒမုခါ အဿူနိ ဟတ္ထေဟိ ပုဉ္ဆမာနာ ရတ္တဝတ္ထနိဝတ္ထာ အတိဝိယ ဝိရူပဝေသဓာရိနော ဟုတွာ မနုဿပထေ ဝိစရန္တာ ဧဝံ အာရောစေန္တိ – ‘‘မာရိသာ, ဣတော ဝဿသတသဟဿစ္စယေန ကပ္ပုဋ္ဌာနံ ဘဝိဿတိ, အယံ လောကော ဝိနဿိဿတိ, မဟာသမုဒ္ဒေါပိ သုဿိဿတိ, အယဉ္စ မဟာပထဝီ သိနေရု စ ပဗ္ဗတရာဇာ ဥဍ္ဍယှိဿန္တိ ဝိနဿိဿန္တိ, ယာဝ ဗြဟ္မလောကာ လောကဝိနာသော ဘဝိဿတိ, မေတ္တံ မာရိသာ, ဘာဝေထ, ကရုဏံ, မုဒိတံ, ဥပေက္ခံ မာရိသာ, ဘာဝေထ, မာတရံ [Pg.59] ဥပဋ္ဌဟထ, ပိတရံ ဥပဋ္ဌဟထ, ကုလေ ဇေဋ္ဌာပစာယိနော ဟောထာ’’တိ. ဣဒံ ကပ္ပကောလာဟလံ နာမ. ‘‘ဝဿသဟဿစ္စယေန ပန သဗ္ဗုညုဗုဒ္ဓေါ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ လောကပါလဒေဝတာ ‘‘ဣတော, မာရိသာ, ဝဿသဟဿစ္စယေန သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓေါ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ ဥဂ္ဃောသေန္တိယော အာဟိဏ္ဍန္တိ. ဣဒံ ဗုဒ္ဓကောလာဟလံ နာမ. ‘‘ဝဿသတဿစ္စယေန စက္ကဝတ္တိရာဇာ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ ဒေဝတာယော ‘‘ဣတော မာရိသာ ဝဿသတစ္စယေန စက္ကဝတ္တိရာဇာ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ ဥဂ္ဃောသေန္တိယော အာဟိဏ္ဍန္တိ. ဣဒံ စက္ကဝတ္တိကောလာဟလံ နာမ. ဣမာနိ တီဏိ ကောလာဟလာနိ မဟန္တာနိ ဟောန္တိ.

බෝධිසත්වයන් වහන්සේ තුසිත පුරයෙහි වසන කල්හිම 'බුද්ධ කෝලාහලය' නම් ශබ්දය හටගත්තේය. ලෝකයෙහි මහා කෝලාහල තුනක් උපදී. එනම්; කල්ප කෝලාහලය, බුද්ධ කෝලාහලය සහ සක්විති කෝලාහලයයි. එහිදී, "වසර ලක්ෂයකින් කල්ප විනාශය සිදුවන්නේය" යි ලෝකබ්‍යුහ නම් වූ කාමාවචර දෙවියෝ හිස මුදා ගත් කෙස් ඇතිව, හඬන මුහුණින් යුතුව, දෑතින් කඳුළු පිසදමමින්, රතු වස්ත්‍ර හැඳ, අතිශයින් විරූපී වෙස් ගෙන මනුෂ්‍ය පථයෙහි සැරිසරමින් මෙසේ පවසති: "පින්වතුනි, මෙයින් වසර ලක්ෂයකින් කල්ප විනාශය සිදුවන්නේය, මේ ලෝකය විනාශ වනු ඇත, මහා සමුද්‍රය ද සිඳී යනු ඇත, මේ මහා පෘථිවිය ද මහා මේරු පර්වත රාජයා ද දැවී විනාශ වනු ඇත, බඹලොව දක්වා ලෝක විනාශය සිදුවන්නේය. පින්වතුනි, මෛත්‍රිය වඩන්න, කරුණාව, මුදිතාව සහ උපේක්ෂාව වඩන්න. මවට උපස්ථාන කරන්න, පියාට උපස්ථාන කරන්න, කුලයේ වැඩිහිටියන්ට ගරු කරන්න." මෙය කල්ප කෝලාහලය නමි. "වසර දහසකින් සර්වඥ බුදු කෙනෙකු ලොව උපදින්නේය" යි ලෝකපාල දේවතාවෝ "පින්වතුනි, මෙයින් වසර දහසකින් සර්වඥ බුදු කෙනෙකු ලොව උපදින්නේය" යි ඝෝෂා කරමින් ඇවිදිති. මෙය බුද්ධ කෝලාහලය නමි. "වසර සියයකින් සක්විති රජෙකු උපදින්නේය" යි දේවතාවෝ "පින්වතුනි, මෙයින් වසර සියයකින් සක්විති රජෙකු ලොව උපදින්නේය" යි ඝෝෂා කරමින් ඇවිදිති. මෙය සක්විති කෝලාහලය නමි. මෙම කෝලාහල තුන මහා කෝලාහල වෙති.

တေသု ဗုဒ္ဓကောလာဟလသဒ္ဒံ သုတွာ သကလဒသသဟဿစက္ကဝါဠဒေဝတာ ဧကတော သန္နိပတိတွာ ‘‘အသုကော နာမ သတ္တော ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဉတွာ တံ ဥပသင်္ကမိတွာ အာယာစန္တိ. အာယာစမာနာ စ ပုဗ္ဗနိမိတ္တေသု ဥပ္ပန္နေသု အာယာစန္တိ. တဒါ ပန သဗ္ဗာပိ တာ ဧကေကစက္ကဝါဠေ စာတုမဟာရာဇသက္ကသုယာမသန္တုသိတသုနိမ္မိတဝသဝတ္တိမဟာဗြဟ္မေဟိ သဒ္ဓိံ ဧကစက္ကဝါဠေ သန္နိပတိတွာ တုသိတဘဝနေ ဗောဓိသတ္တဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ‘‘မာရိသ, တုမှေဟိ ဒသ ပါရမိယော ပူရေန္တေဟိ န သက္ကသမ္ပတ္တိံ, န မာရဗြဟ္မစက္ကဝတ္တိသမ္ပတ္တိံ ပတ္ထေန္တေဟိ ပူရိတာ, လောကနိတ္ထရဏတ္ထာယ ပန သဗ္ဗညုတံ ပတ္ထေန္တေဟိ ပူရိတာ, သော ဝေါ ဒါနိ ကာလော, မာရိသ, ဗုဒ္ဓတ္တာယ, သမယော, မာရိသ, ဗုဒ္ဓတ္တာယာ’’တိ ယာစိံသု.

ඔවුන් අතරින් බුද්ධ කෝලාහල ශබ්දය ඇසූ දසසහශ්‍රී ලෝක ධාතුවේ සියලු දෙවිවරු එක් රැස් වී, "මොහු බුදු වන්නේය" යි දැන ඔහු (බෝධිසත්වයන්) වෙත පැමිණ ආරාධනා කරති. පූර්ව නිමිති පහළ වූ කල්හි මෙසේ ආරාධනා කරති. එකල්හි සියලුම දෙනා එක් එක් සක්වළෙහි සතර වරම් දෙවිවරුන්, ශක්‍රයා, සුයාම, සන්තුසිත, සුනිම්මිත, වසවත්ති යන දෙවියන් සහ මහා බ්‍රහ්මයන් සමඟ එක් සක්වළකට රැස්වී, තුසිත භවනයෙහි බෝධිසත්වයන් වහන්සේ වෙත ගොස්, "නිදුකාණෙනි, ඔබ වහන්සේ දස පාරමිතාවන් පිරුවේ ශක්‍ර සම්පත් පතා නොවෙයි, මාර සම්පත් හෝ බ්‍රහ්ම සම්පත් හෝ සක්විති සම්පත් පතා නොවෙයි; ලෝකයා සංසාරයෙන් එතෙර කරවනු පිණිස සර්වඥතා ඥානය පතාම පාරමිතා පිරූ සේක. නිදුකාණෙනි, දැන් ඔබ වහන්සේ බුදු වීමට සුදුසු කාලයයි, නිදුකාණෙනි, එයට මේ සුදුසුම සමයයි" කියා ආරාධනා කළහ.

အထ မဟာသတ္တော ဒေဝတာနံ ပဋိညံ အဒတွာဝ ကာလဒီပဒေသကုလဇနေတ္တိအာယုပရိစ္ဆေဒဝသေန ပဉ္စမဟာဝိလောကနံ နာမ ဝိလောကေသိ. တတ္ထ ‘‘ကာလော နု ခေါ, အကာလော နု ခေါ’’တိ ပဌမံ ကာလံ ဝိလောကေသိ. တတ္ထ ဝဿသတသဟဿတော ဥဒ္ဓံ ဝဍ္ဎိတအာယုကာလော ကာလော နာမ န ဟောတိ. ကသ္မာ? တဒါ ဟိ သတ္တာနံ ဇာတိဇရာမရဏာနိ န ပညာယန္တိ. ဗုဒ္ဓါနဉ္စ ဓမ္မဒေသနာ တိလက္ခဏမုတ္တာ နာမ နတ္ထိ. တေသံ ‘‘အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာ’’တိ ကထေန္တာနံ ‘‘ကိံ နာမေတံ ကထေန္တီ’’တိ နေဝ သောတဗ္ဗံ န သဒ္ဓါတဗ္ဗံ မညန္တိ, တတော အဘိသမယော န ဟောတိ, တသ္မိံ အသတိ အနိယျာနိကံ သာသနံ ဟောတိ. တသ္မာ သော အကာလော. ဝဿသတတော ဦနအာယုကာလောပိ ကာလော နာမ န ဟောတိ. ကသ္မာ? တဒါ ဟိ သတ္တာ ဥဿန္နကိလေသာ ဟောန္တိ, ဥဿန္နကိလေသာနဉ္စ ဒိန္နော ဩဝါဒေါ [Pg.60] ဩဝါဒဋ္ဌာနေ န တိဋ္ဌတိ, ဥဒကေ ဒဏ္ဍရာဇိ ဝိယ ခိပ္ပံ ဝိဂစ္ဆတိ. တသ္မာ သောပိ အကာလော. ဝဿသတသဟဿတော ပန ပဋ္ဌာယ ဟေဋ္ဌာ, ဝဿသတတော ပဋ္ဌာယ ဥဒ္ဓံ အာယုကာလော ကာလော နာမ. တဒါ စ ဝဿသတာယုကာလော, အထ မဟာသတ္တော ‘‘နိဗ္ဗတ္တိတဗ္ဗကာလော’’တိ ကာလံ ပဿိ.

ඉක්බිති මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේ දෙවියන්ට පොරොන්දුවක් නොදී ම, කාලය, දීපය, දේශය, කුලය, මෑණියන්ගේ ආයු කාලය යන පස්මහ බැලුම් නමින් හැඳින්වෙන බැලීම් බැලූ සේක. එහිදී "සුදුසු කාලයද, නොහොත් අකාලයද" කියා පළමුව කාලය බැලූ සේක. එහිදී වසර ලක්ෂයකට වඩා වැඩි ආයු කාලයක් ඇති කාලය බුදු වීමට සුදුසු කාලය නොවේ. ඒ මන්ද? එකල සත්ත්වයන්ට ජාති, ජරා, මරණ පිළිබඳ වැටහීමක් නැත. බුදුවරුන්ගේ ධර්ම දේශනාව ත්‍රිලක්ෂණයෙන් තොර වූවක් නොවේ. "අනිත්‍යය, දුක්ඛය, අනාත්මය" යි දේශනා කරන කල්හි "ඔය පවසන්නේ කුමක්ද?" කියා ඇසීමටවත්, විශ්වාස කිරීමටවත් ඔවුහු උත්සාහ නොකරති. එබැවින් ධර්මාවබෝධය සිදු නොවේ. එය නොමැති කල්හි ශාසනය සසරින් එතෙර කරවන (අනිය්‍යානික) එකක් නොවේ. එබැවින් එය අකාලයයි. වසර සියයකට අඩු ආයු කාලයක් ඇති කාලය ද බුදු වීමට සුදුසු කාලය නොවේ. ඒ මන්ද? එකල සත්ත්වයන් අධික කෙලෙස් බහුල බැවිනි. අධික කෙලෙස් ඇති සත්ත්වයන්ට දෙන අවවාදය අවවාද කරන තැන නොපිහිටයි. දියෙහි දණ්ඩකින් ඇඳි ඉරක් මෙන් වහා මැකී යයි. එබැවින් එය ද අකාලයයි. වසර ලක්ෂයකින් පහළට ද, වසර සියයකින් ඉහළට ද වූ ආයු කාලය සුදුසු කාලයයි. එකල ආයුෂ වසර සියයක් වූ බැවින්, මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේ "මෙය උපදින්නට සුදුසු කාලයයි" කාලය දුටු සේක.

တတော ဒီပံ ဝိလောကေန္တော သပရိဝါရေ စတ္တာရော ဒီပေ ဩလောကေတွာ ‘‘တီသု ဒီပေသု ဗုဒ္ဓါ န နိဗ္ဗတ္တန္တိ, ဇမ္ဗုဒီပေယေဝ နိဗ္ဗတ္တန္တီ’’တိ ဒီပံ ပဿိ.

ඉන්පසු දීපය බලන සේක්, පරිවාර ද්වීප සමඟ සතර මහා ද්වීපයන් බලා, "ද්වීප තුනක බුදුවරු උපදින්නේ නැත, ජම්බුද්වීපයෙහි ම උපදින්නාහ" යි දීපය දුටු සේක.

တတော ‘‘ဇမ္ဗုဒီပေါ နာမ မဟာ, ဒသယောဇနသဟဿပရိမာဏော, ကတရသ္မိံ နု ခေါ ပဒေသေ ဗုဒ္ဓါ နိဗ္ဗတ္တန္တီ’’တိ ဩကာသံ ဝိလောကေန္တော မဇ္ဈိမဒေသံ ပဿိ. မဇ္ဈိမဒေသော နာမ ‘‘ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယ ဂဇင်္ဂလံ နာမ နိဂမော, တဿ ပရေန မဟာသာလာ, တတော ပရာ ပစ္စန္တိမာ ဇနပဒါ, ဩရတော မဇ္ဈေ. ပုရတ္ထိမဒက္ခိဏာယ ဒိသာယ သလ္လဝတီ နာမ နဒီ, တတော ပရာ ပစ္စန္တိမာ ဇနပဒါ, ဩရတော မဇ္ဈေ. ဒက္ခိဏာယ ဒိသာယ သေတကဏ္ဏိကံ နာမ နိဂမော, တတော ပရာ ပစ္စန္တိမာ ဇနပဒါ, ဩရတော မဇ္ဈေ. ပစ္ဆိမာယ ဒိသာယ ထူဏံ နာမ ဗြာဟ္မဏဂါမော, တတော ပရာ ပစ္စန္တိမာ ဇနပဒါ, ဩရတော မဇ္ဈေ. ဥတ္တရာယ ဒိသာယ ဥသီရဒ္ဓဇော နာမ ပဗ္ဗတော, တတော ပရာ ပစ္စန္တိမာ ဇနပဒါ, ဩရတော မဇ္ဈေ’’တိ ဧဝံ ဝိနယေ (မဟာဝ. ၂၅၉) ဝုတ္တော ပဒေသော. သော အာယာမတော တီဏိ ယောဇနသတာနိ, ဝိတ္ထာရတော အဍ္ဎတေယျာနိ, ပရိက္ခေပတော နဝ ယောဇနသတာနီတိ ဧတသ္မိံ ပဒေသေ ဗုဒ္ဓါ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ, အဂ္ဂသာဝကာ, အသီတိ မဟာသာဝကာ, စက္ကဝတ္တိရာဇာနော, အညေ စ မဟေသက္ခာ ခတ္တိယဗြာဟ္မဏဂဟပတိမဟာသာလာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဣဒဉ္စေတ္ထ ကပိလဝတ္ထု နာမ နဂရံ, တတ္ထ မယာ နိဗ္ဗတ္တိတဗ္ဗန္တိ နိဋ္ဌံ အဂမာသိ.

ඉන්පසු, “ජම්බුද්වීපය නම් විශාලය, යොදුන් දසදහසක් පමණ වේ; එහි කිනම් ප්‍රදේශයක බුදුවරුන් උපදින්නේ දැයි” ස්ථානය පරීක්ෂා කර බලන්නේ මධ්‍ය දේශය දැක වදාළේය. මධ්‍ය දේශය යනු - “නැගෙනහිර දිශාවෙන් ගජංගල නම් නියම්ගම ද, එයින් එපිට මහාසාල වෘක්ෂය ද, එයින් එපිට ප්‍රත්‍යන්ත ජනපද ද, මෙපිට මධ්‍ය දේශය ද වේ. ගිනිකොණ දිශාවෙන් සල්ලවතී නම් ගඟ ද, එයින් එපිට ප්‍රත්‍යන්ත ජනපද ද, මෙපිට මධ්‍ය දේශය ද වේ. දකුණු දිශාවෙන් සේතකණ්ණික නම් නියම්ගම ද, එයින් එපිට ප්‍රත්‍යන්ත ජනපද ද, මෙපිට මධ්‍ය දේශය ද වේ. බටහිර දිශාවෙන් ථූණ නම් බමුණු ගම ද, එයින් එපිට ප්‍රත්‍යන්ත ජනපද ද, මෙපිට මධ්‍ය දේශය ද වේ. උතුරු දිශාවෙන් උසීරද්ධජ නම් පර්වතය ද, එයින් එපිට ප්‍රත්‍යන්ත ජනපද ද, මෙපිට මධ්‍ය දේශය දැයි” මෙසේ විනයෙහි (මහාවග්ගපාලියෙහි) වදාරන ලද ප්‍රදේශයයි. එය දිගින් යොදුන් තුන්සියයක් ද, පළලින් යොදුන් දෙසිය පනහක් (යොදුන් දෙකහමාරක් බැගින් වූ සියයක්) ද, වටප්‍රමාණයෙන් යොදුන් නවසියයක් ද වන අතර, මෙම ප්‍රදේශයෙහි බුදුවරු, පසේබුදුවරු, අග්‍රශ්‍රාවකයෝ, අසූ මහා ශ්‍රාවකයෝ, සක්විති රජවරු සහ අනෙකුත් මහේශාක්‍ය ක්ෂත්‍රිය-බ්‍රාහ්මණ-ගෘහපති මහාසාල කුලවල ඇත්තෝ උපදිති. මෙහි කපිලවස්තු නම් නගරය ද ඇත, එහි මම උපත ලැබිය යුතු යැයි නිශ්චය කළ සේක.

တတော ကုလံ ဝိလောကေန္တော ‘‘ဗုဒ္ဓါ နာမ ဝေဿကုလေ ဝါ သုဒ္ဒကုလေ ဝါ န နိဗ္ဗတ္တန္တိ. လောကသမ္မတေ ပန ခတ္တိယကုလေ ဝါ ဗြာဟ္မဏကုလေ ဝါတိ ဒွီသုယေဝ ကုလေသု နိဗ္ဗတ္တန္တိ. ဣဒါနိ စ ခတ္တိယကုလံ လောကသမ္မတံ, တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တိဿာမိ. သုဒ္ဓေါဒနော နာမ ရာဇာ မေ ပိတာ ဘဝိဿတီ’’တိ ကုလံ ပဿိ.

ඉන්පසු කුලය පරීක්ෂා කර බලන්නේ, “බුදුවරු නම් වෛශ්‍ය කුලයෙහි හෝ ක්ෂුද්‍ර කුලයෙහි හෝ උපත නොලබති; ලෝක සම්මත වූ ක්ෂත්‍රිය කුලයෙහි හෝ බ්‍රාහ්මණ කුලයෙහි හෝ යන කුල දෙකෙහි ම උපත ලබති. දැනට ක්ෂත්‍රිය කුලය ලෝක සම්මතය, එහි මම උපදින්නෙමි. සුද්ධෝදන රජු මාගේ පියාණන් වන්නේ යැයි” කුලය දැක වදාළේය.

တတော [Pg.61] မာတရံ ဝိလောကေန္တော ‘‘ဗုဒ္ဓမာတာ နာမ လောလာ သုရာဓုတ္တာ န ဟောတိ, ကပ္ပသတသဟဿံ ပန ပူရိတပါရမီ ဇာတိတော ပဋ္ဌာယ အခဏ္ဍပဉ္စသီလာယေဝ ဟောတိ. အယဉ္စ မဟာမာယာ နာမ ဒေဝီ ဧဒိသီ, အယံ မေ မာတာ ဘဝိဿတိ. ကိတ္တကံ ပနဿာ အာယူတိ ဒသန္နံ မာသာနံ ဥပရိ သတ္တ ဒိဝသာနီ’’တိ ပဿိ.

ඉන්පසු මෑණියන් පරීක්ෂා කර බලන්නේ, “බුදුන්ගේ මෑණියෝ නම් සල්ලාල නොවෙති, මත්පැනට ලොල් නොවෙති, කල්ප ලක්ෂයක් පුරා පාරමී පුරා පිළිසිඳගත් දින සිට අඛණ්ඩ පංචශීලයෙන් යුක්ත වෙති. මෙම මහාමායා දේවිය ද එබඳු ය, ඇය මාගේ මෑණියන් වන්නීය. ඇයගේ ආයුෂ කොපමණ දැයි” බලන කල “මාස දහයකට පසුව තවත් දින හතක් පමණකැයි” දැක වදාළේය.

ဣတိ ဣမံ ပဉ္စမဟာဝိလောကနံ ဝိလောကေတွာ ‘‘ကာလော မေ, မာရိသာ, ဗုဒ္ဓဘာဝါယာ’’တိ ဒေဝတာနံ သင်္ဂဟံ ကရောန္တော ပဋိညံ ဒတွာ ‘‘ဂစ္ဆထ, တုမှေ’’တိ တာ ဒေဝတာ ဥယျောဇေတွာ တုသိတဒေဝတာဟိ ပရိဝုတော တုသိတပုရေ နန္ဒနဝနံ ပါဝိသိ. သဗ္ဗဒေဝလောကေသု ဟိ နန္ဒနဝနံ အတ္ထိယေဝ. တတ္ထ နံ ဒေဝတာ ‘‘ဣတော စုတော သုဂတိံ ဂစ္ဆ, ဣတော စုတော သုဂတိံ ဂစ္ဆာ’’တိ ပုဗ္ဗေ ကတကုသလကမ္မောကာသံ သာရယမာနာ ဝိစရန္တိ. သော ဧဝံ ဒေဝတာဟိ ကုသလံ သာရယမာနာဟိ ပရိဝုတော တတ္ထ ဝိစရန္တောယေဝ စဝိတွာ မဟာမာယာယ ဒေဝိယာ ကုစ္ဆိသ္မိံ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိ.

මෙවැනි මෙම පංච මහා විලෝකනයන් බලා, “නිදුකාණෙනි, මට බුදු වීමට කාලයයි” පවසමින් දේවතාවන්ට සංග්‍රහ කරමින් ප්‍රතිඥා දී, “නුඹලා යන්නැයි” ඒ දේවතාවන් පිටත් කර යවා, තුසිත දෙවියන් පිරිවරා තුසිත පුරයෙහි නන්දන වනයට පිවිසි සේක. සියලු දෙව්ලොවෙහි ම නන්දන වනය නමින් උයනක් ඇත්තේමය. එහි දේවතාවෝ, “මියගොස් මෙතැනින් සුගතියට වැඩිවුව මැනව, මියගොස් මෙතැනින් සුගතියට වැඩිවුව මැනව” යැයි පවසමින් පෙර කළ කුසල් සිහිපත් කරවමින් හැසිරෙති. උන්වහන්සේ ද මෙසේ දෙවියන් විසින් කුසල් සිහිපත් කරවනු ලබමින් එහි හැසිරෙමින් ම චුතව මහාමායා දේවියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්හ.

တဿ အာဝိဘာဝတ္ထံ အယံ အနုပုဗ္ဗိကထာ – တဒါ ကိရ ကပိလဝတ္ထုနဂရေ အာသာဠှိနက္ခတ္တံ သံဃုဋ္ဌံ အဟောသိ, မဟာဇနော နက္ခတ္တံ ကီဠတိ. မဟာမာယာပိ ဒေဝီ ပုရေ ပုဏ္ဏမာယ သတ္တမဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ဝိဂတသုရာပါနံ မာလာဂန္ဓဝိဘူတိသမ္ပန္နံ နက္ခတ္တကီဠံ အနုဘဝမာနာ သတ္တမေ ဒိဝသေ ပါတောဝ ဥဋ္ဌာယ ဂန္ဓောဒကေန နှာယိတွာ စတ္တာရိ သတသဟဿာနိ ဝိဿဇ္ဇေတွာ မဟာဒါနံ ဒတွာ သဗ္ဗာလင်္ကာရဝိဘူသိတာ ဝရဘောဇနံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဥပေါသထင်္ဂါနိ အဓိဋ္ဌာယ အလင်္ကတပဋိယတ္တံ သိရိဂဗ္ဘံ ပဝိသိတွာ သိရိသယနေ နိပန္နာ နိဒ္ဒံ ဩက္ကမမာနာ ဣမံ သုပိနံ အဒ္ဒသ – စတ္တာရော ကိရ နံ မဟာရာဇာနော သယနေနေဝ သဒ္ဓိံ ဥက္ခိပိတွာ ဟိမဝန္တံ နေတွာ သဋ္ဌိယောဇနိကေ မနောသိလာတလေ သတ္တယောဇနိကဿ မဟာသာလရုက္ခဿ ဟေဋ္ဌာ ဌပေတွာ ဧကမန္တံ အဋ္ဌံသု. အထ နေသံ ဒေဝိယော အာဂန္တွာ ဒေဝိံ အနောတတ္တဒဟံ နေတွာ မနုဿမလဟရဏတ္ထံ နှာပေတွာ ဒိဗ္ဗဝတ္ထံ နိဝါသာပေတွာ ဂန္ဓေဟိ ဝိလိမ္ပာပေတွာ ဒိဗ္ဗပုပ္ဖာနိ ပိဠန္ဓာပေတွာ တတော အဝိဒူရေ ဧကော ရဇတပဗ္ဗတော အတ္ထိ, တဿ အန္တော ကနကဝိမာနံ အတ္ထိ, တတ္ထ ပါစီနသီသကံ ဒိဗ္ဗသယနံ ပညာပေတွာ နိပဇ္ဇာပေသုံ. အထ ဗောဓိသတ္တော သေတဝရဝါရဏော ဟုတွာ တတော အဝိဒူရေ ဧကော သုဝဏ္ဏပဗ္ဗတော အတ္ထိ, တတ္ထ ဝိစရိတွာ တတော ဩရုယှ ရဇတပဗ္ဗတံ အဘိရုဟိတွာ ဥတ္တရဒိသတော အာဂမ္မ ရဇတဒါမဝဏ္ဏာယ သောဏ္ဍာယ သေတပဒုမံ ဂဟေတွာ ကောဉ္စနာဒံ နဒိတွာ ကနကဝိမာနံ [Pg.62] ပဝိသိတွာ မာတုသယနံ တိက္ခတ္တုံ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ဒက္ခိဏပဿံ ဖာလေတွာ ကုစ္ဆိံ ပဝိဋ္ဌသဒိသော အဟောသီတိ. ဧဝံ ဥတ္တရာသာဠှနက္ခတ္တေန ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိ.

එහි පැහැදිලි වීම සඳහා මේ අනුපිළිවෙල කථාවයි - එකල කපිලවස්තු නගරයෙහි ඇසළ මංගල්‍යය ප්‍රකාශයට පත් කොට තිබුණි, මහා ජනයා නැකැත් කෙළියෙහි යෙදුණහ. මහාමායා දේවිය ද පුර පසළොස්වක දිනට දින හතකට පෙර සිට මත්පැන් පානයෙන් තොර වූ, මල්ගඳවිලවුන් හා විභූතියෙන් යුත් නැකැත් කෙළිය අනුභව කරමින්, සත්වන දිනයෙහි අළුයම අවදි වී, සුවඳ පැණින් ස්නානය කොට, ලක්ෂ හතරක ධනය වියදම් කරමින් මහා දානය පිරිනමා, සකල අලංකාරයෙන් සැරසී උතුම් භෝජනය වැළඳූහ. පසුව අෂ්ටාංග උපෝසථය සමාදන් වී, අලංකාර කොට පිළියෙළ කරන ලද සිරි යහන් ගැබට පිවිස සිරි යහනෙහි සැතපී නින්දට පත් වූ විට මෙම සිහිනය දුටුවාය - සතර වරම් දෙවි මහාරාජවරු ඇය සිරි යහන පිටින් ම ඔසවාගෙන හිමවන්තයට ගෙන ගොස්, යොදුන් සැටක් වන මනෝසීලා තලයෙහි යොදුන් හතක් වන මහා සාල වෘක්ෂයක් යට තබා එකත්පසක සිටියහ. ඉක්බිති ඔවුන්ගේ බිසෝවරු අවුත් දේවිය අනෝතත්ත විලට ගෙන ගොස්, මිනිස් කිලුටු පහ කිරීම සඳහා නහවා, දිව්‍ය වස්ත්‍ර හඳවා, සුවඳ විලවුන් ගල්වා, දිව්‍ය මල් පළඳවා, එතැනට නුදුරින් වූ රිදී පර්වතයක් තුළ වූ රන් විමනක නැගෙනහිරට හිස දමා දිව්‍ය යහනක සැතපවූහ. එවිට බෝසතාණන් වහන්සේ සේත වර වාරණයෙකු වී, එතැනට නුදුරින් වූ රන් පර්වතයක හැසිර, එයින් බැස රිදී පර්වතයට නැග, උතුරු දිශාවෙන් අවුත් රිදී දමක පැහැය ඇති හොඬින් සුදු පියුමක් ගෙන, කුංචනාද පවත්වා රන් විමනට පිවිස, මෑණියන්ගේ යහන වටා තෙවරක් පැදකුණු කොට, දකුණු ඇළය පලා කුසට පිවිසියාක් මෙන් වූහ. මෙසේ උත්තරාසළ්හ නැකතින් පිළිසිඳ ගත් සේක.

ပုနဒိဝသေ ပဗုဒ္ဓါ ဒေဝီ တံ သုပိနံ ရညော အာရောစေသိ. ရာဇာ စတုသဋ္ဌိမတ္တေ ဗြာဟ္မဏပါမောက္ခေ ပက္ကောသာပေတွာ ဂေါမယဟရိတူပလိတ္တာယ လာဇာဒီဟိ ကတမင်္ဂလသက္ကာရာယ ဘူမိယာ မဟာရဟာနိ အာသနာနိ ပညာပေတွာ တတ္ထ နိသိန္နာနံ ဗြာဟ္မဏာနံ သပ္ပိမဓုသက္ခရာဘိသင်္ခတဿ ဝရပါယာသဿ သုဝဏ္ဏရဇတပါတိယော ပူရေတွာ သုဝဏ္ဏရဇတပါတီဟိယေဝ ပဋိကုဇ္ဇိတွာ အဒါသိ, အညေဟိ စ အဟတဝတ္ထကပိလဂါဝိဒါနာဒီဟိ တေ သန္တပ္ပေသိ. အထ နေသံ သဗ္ဗကာမေဟိ သန္တပ္ပိတာနံ ဗြာဟ္မဏာနံ သုပိနံ အာရောစာပေတွာ ‘‘ကိံ ဘဝိဿတီ’’တိ ပုစ္ဆိ. ဗြာဟ္မဏာ အာဟံသု – ‘‘မာ စိန္တယိ, မဟာရာဇ, ဒေဝိယာ တေ ကုစ္ဆိမှိ ဂဗ္ဘော ပတိဋ္ဌိတော, သော စ ခေါ ပုရိသဂဗ္ဘော, န ဣတ္ထိဂဗ္ဘော, ပုတ္တော တေ ဘဝိဿတိ, သော သစေ အဂါရံ အဇ္ဈာဝသိဿတိ, ရာဇာ ဘဝိဿတိ စက္ကဝတ္တီ. သစေ အဂါရာ နိက္ခမ္မ ပဗ္ဗဇိဿတိ, ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတိ လောကေ ဝိဝဋစ္ဆဒေါ’’တိ.

පසුදින පිබිදුණු දේවිය ඒ සිහිනය රජුට දැන්වූවාය. රජතුමා හැටහතරක් පමණ වූ ප්‍රමුඛ බ්‍රාහ්මණයන් කැඳවා, ගොම හා පිරිසිදු මැටියෙන් පිරිබඩ ගා ලක්වැවූ, ඊතණ (ලජා) ආදියෙන් මංගල සම්මත කළ භූමියෙහි මහඟු ආසන පනවා, එහි වැඩසිටි බ්‍රාහ්මණයන්ට ගිතෙල්, මීපැණි හා සක්කරා මුසු කොට පිළියෙළ කරන ලද උතුම් කිරිපිඬු රන් රිදී තැටි පුරවා දී, තවත් රන් රිදී තැටිවලින් ම ඒවා වසා පූජා කළහ. තවද අලුත් වස්ත්‍ර, කපිල වර්ණ දෙනුන් (කපිලගාවි) පිරිනැමීම ආදී දානයන්ගෙන් ඔවුන් සතුටු කළහ. මෙසේ සියලු කැමැත්තෙන් සතුටු වූ බ්‍රාහ්මණයන්ට සිහිනය පවසා, “කුමක් වන්නේ දැයි” විමසූහ. බ්‍රාහ්මණයෝ මෙසේ පැවසූහ - “මහරජතුමනි, කල්පනා නොකරන්න, දේවියගේ කුසෙහි ගැබක් පිහිටා ඇත, එය පිරිමි ගැබකි, ගැහැණු ගැබක් නොවේ. ඔබට පුතෙකු ලැබෙනු ඇත. ඔහු ගිහිගෙයි වසන්නේ නම් සක්විති රජ වන්නේය. ඉදින් ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වන්නේ නම්, ලෝකයෙහි කෙලෙස් වැස්ම ඉවත් කළ බුදු වන්නේය” යි කීහ.

ဗောဓိသတ္တဿ ပန မာတုကုစ္ဆိမှိ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏက္ခဏေယေဝ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ သကလဒသသဟဿီ လောကဓာတု သင်္ကမ္ပိ သမ္ပကမ္ပိ သမ္ပဝေဓိ. ဒွတ္တိံသ ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနိ ပါတုရဟေသုံ – ဒသသု စက္ကဝါဠသဟဿေသု အပ္ပမာဏော ဩဘာသော ဖရိ. တဿ တံ သိရိံ ဒဋ္ဌုကာမာ ဝိယ အန္ဓာ စက္ခူနိ ပဋိလဘိံသု, ဗဓိရာ သဒ္ဒံ သုဏိံသု, မူဂါ သမာလပိံသု, ခုဇ္ဇာ ဥဇုဂတ္တာ အဟေသုံ, ပင်္ဂုလာ ပဒသာ ဂမနံ ပဋိလဘိံသု, ဗန္ဓနဂတာ သဗ္ဗသတ္တာ အန္ဒုဗန္ဓနာဒီဟိ မုစ္စိံသု, သဗ္ဗနိရယေသု အဂ္ဂီ နိဗ္ဗာယိံသု, ပေတ္တိဝိသယေသု ခုပ္ပိပါသာ ဝူပသမိံသု, တိရစ္ဆာနာနံ ဘယံ နာဟောသိ, သဗ္ဗသတ္တာနံ ရောဂေါ ဝူပသမိ, သဗ္ဗသတ္တာ ပိယံဝဒါ အဟေသုံ, မဓုရေနာကာရေန အဿာ ဟသိံသု, ဝါရဏာ ဂဇ္ဇိံသု, သဗ္ဗတူရိယာနိ သကံ သကံ နိန္နာဒံ မုဉ္စိံသု, အဃဋ္ဋိတာနိယေဝ မနုဿာနံ ဟတ္ထူပဂါဒီနိ အာဘရဏာနိ ဝိရဝိံသု, သဗ္ဗာ ဒိသာ ဝိပ္ပသန္နာ အဟေသုံ, သတ္တာနံ သုခံ ဥပ္ပာဒယမာနော မုဒုသီတလော ဝါတော ဝါယိ, အကာလမေဃော ဝဿိ, ပထဝိတောပိ ဥဒကံ ဥဗ္ဘိဇ္ဇိတွာ ဝိဿန္ဒိ, ပက္ခိနော အာကာသဂမနံ ဝိဇဟိံသု, နဒိယော အသန္ဒမာနာ အဋ္ဌံသု, မဟာသမုဒ္ဒေါ မဓုရောဒကော အဟောသိ, သဗ္ဗတ္ထကမေဝ ပဉ္စဝဏ္ဏေဟိ ပဒုမေဟိ [Pg.63] သဉ္ဆန္နတလော အဟောသိ, ထလဇဇလဇာဒီနိ သဗ္ဗပုပ္ဖာနိ ပုပ္ဖိံသု, ရုက္ခာနံ ခန္ဓေသု ခန္ဓပဒုမာနိ, သာခါသု သာခါပဒုမာနိ, လတာသု လတာပဒုမာနိ ပုပ္ဖိံသု, ဃနသိလာတလာနိ ဘိန္ဒိတွာ ဥပရူပရိ သတပတ္တာနိ ဟုတွာ ဒဏ္ဍပဒုမာနိ နာမ နိက္ခမိံသု, အာကာသေ ဩလမ္ဗကပဒုမာနိ နာမ နိဗ္ဗတ္တိံသု, သမန္တတော ပုပ္ဖဝဿာနိ ဝဿိံသု. အာကာသေ ဒိဗ္ဗတူရိယာနိ ဝဇ္ဇိံသု, သကလဒသသဟဿီ လောကဓာတု ဝဋ္ဋေတွာ ဝိဿဋ္ဌမာလာဂုဠော ဝိယ, ဥပ္ပီဠေတွာ ဗဒ္ဓမာလာကလာပေါ ဝိယ, အလင်္ကတပဋိယတ္တမာလာသနံ ဝိယ စ ဧကမာလာမာလိနီ ဝိပ္ဖုရန္တဝါဠဗီဇနီ ပုပ္ဖဓူပဂန္ဓပရိဝါသိတာ ပရမသောဘဂ္ဂပ္ပတ္တာ အဟောသိ.

බෝසතාණන් වහන්සේ මව්කුස පිළිසිඳගත් කෙණෙහිම, දසදහසක් සක්වළ ලෝක ධාතුව එකවරම සැලුණේය, බෙහෙවින් සැලුණේය, අතිශයින් කම්පිත විය. දෙතිසක් පූර්ව නිමිති පහළ විය - දසදහසක් සක්වළ පුරා අප්‍රමාණ ආලෝකයක් පැතිර ගියේය. ඒ අසිරිමත් සිරිය දැකීමට රිසි වූවාක් මෙන් අන්ධයෝ ඇස් ලැබූහ, බිහිරෝ ශබ්දය ඇසූහ, ගොළුවෝ එකිනෙකා සමඟ කතා කළහ, කුදු වූවෝ සෘජු ශරීර ඇත්තෝ වූහ, කොරු පයින් ගමන් කිරීමේ ශක්තිය ලැබූහ, බන්ධනාගාරගත වූ සියලු සත්ත්වයෝ විලංගු ආදී බැඳීම්වලින් මිදුණහ, සියලු නරකාදියෙහි ගිනි නිවී ගියේය, ප්‍රේත ලෝක වැසියන්ගේ බඩගින්න හා පවස සංසිඳුණේය, තිරිසන් සතුන්ට බියක් නොවීය, සියලු සත්ත්වයන්ගේ රෝග පීඩා සංසිඳුණේය, සියලු සත්ත්වයෝ ප්‍රිය වචන කතා කළහ, අශ්වයෝ මිහිරි හඬින් හේෂාරව කළහ, ඇත්තු ගර්ජනා කළහ, සියලු තූර්ය භාණ්ඩ කිසිවෙකුගේ පහර දීමකින් තොරව නාද පතුළහ, මිනිසුන් අත පැළඳ සිටි ආභරණ ආදිය නිතැතින්ම හඬ නැගීය, සියලු දිශාවෝ ඉතා ප්‍රසන්න වූහ, සත්ත්වයන්ට සුවය සලසමින් මෘදු වූ ද සිසිල් වූ ද සුළඟක් හැමුවේය, අකල් වැසි වැසුණේය, පොළොවෙන් ද ජලය මතු වී ගලා ගියේය, පක්ෂීහු අහසේ පියාසර කිරීම අත්හළහ, ගංගාවෝ නොගලා නැවතුණහ, මහා සමුද්‍රයේ ජලය මිහිරි විය, සෑම තැනම පංච වර්ණ පද්මයන්ගෙන් පිරී ගියේය, ගොඩබිම හා දියේ හටගන්නා සියලු මල් පිපුණේය, ගස්වල කඳෙහි ද අතුමත ද වැල්වල ද පියුම් මල් පිපුණේය, ඝන ගල්තලා පලාගෙන එකක් මත එකක් සත් තට්ටුවක් වන සේ දඬු පියුම් මතු විය, අහසින් එල්ලෙන පියුම් මල් පහළ විය, හාත්පස මල් වැසි වැසුණේය. අහසේ දිව්‍ය තූර්යයෝ නාද වූහ. මුළු දසදහසක් සක්වළම මනාව ගෙතූ මල් මාලාවක් මෙන් ද, මල් කලඹක් මෙන් ද, මනාව සරසන ලද මල් අසුනක් මෙන් ද, මල් සුවඳින් සුවඳවත් වූ අතිශයින් ශෝභමාන උත්තරීතර තත්ත්වයට පත් විය.

ဧဝံ ဂဟိတပဋိသန္ဓိကဿ ဗောဓိသတ္တဿ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏကာလတော ပဋ္ဌာယ ဗောဓိသတ္တဿ စေဝ ဗောဓိသတ္တမာတုယာ စ ဥပဒ္ဒဝနိဝါရဏတ္ထံ ခဂ္ဂဟတ္ထာ စတ္တာရော ဒေဝပုတ္တာ အာရက္ခံ ဂဏှိံသု. ဗောဓိသတ္တဿ မာတုယာ ပုရိသေသု ရာဂစိတ္တံ နုပ္ပဇ္ဇိ, လာဘဂ္ဂယသဂ္ဂပ္ပတ္တာ စ အဟောသိ သုခိနီ အကိလန္တကာယာ. ဗောဓိသတ္တဉ္စ အန္တောကုစ္ဆိဂတံ ဝိပ္ပသန္နေ မဏိရတနေ အာဝုတပဏ္ဍုသုတ္တံ ဝိယ ပဿတိ. ယသ္မာ စ ဗောဓိသတ္တေန ဝသိတကုစ္ဆိ နာမ စေတိယဂဗ္ဘသဒိသာ ဟောတိ, န သက္ကာ အညေန သတ္တေန အာဝသိတုံ ဝါ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ဝါ, တသ္မာ ဗောဓိသတ္တမာတာ သတ္တာဟဇာတေ ဗောဓိသတ္တေ ကာလံ ကတွာ တုသိတပုရေ နိဗ္ဗတ္တိ. ယထာ စ အညာ ဣတ္ထိယော ဒသမာသေ အပ္ပတွာပိ အတိက္ကမိတွာပိ နိသိန္နာပိ နိပန္နာပိ ဝိဇာယန္တိ, န ဧဝံ ဗောဓိသတ္တမာတာ. သာ ပန ဗောဓိသတ္တံ ဒသမာသေ ကုစ္ဆိနာ ပရိဟရိတွာ ဌိတာဝ ဝိဇာယတိ. အယံ ဗောဓိသတ္တမာတုဓမ္မတာ.

මෙසේ පිළිසිඳගත් බෝසතාණන් වහන්සේගේ පිළිසිඳ ගැනීමේ සිට බෝසතුන්ගේත් මෑණියන්ගේත් උවදුරු වැළැක්වීම පිණිස කඩු අතැති දිව්‍ය පුත්‍රයෝ සතර දෙනෙක් ආරක්ෂාව සැලසූහ. බෝසත් මෑණියන්ට පුරුෂයන් කෙරෙහි රාග සිතක් නූපන්නේය. ඕතොමෝ උපරිම ලාභ යසසට පත් වූවාය, සැපවත් වූවාය, වෙහෙස නොවූ ශරීර ඇත්තී වූවාය. මෑණියෝ තම කුස තුළ සිටින බෝසතාණන් වහන්සේව ඉතා පිරිසිදු මැණිකක් මැදින් යැවූ සුදු නූලක් මෙන් පැහැදිලිව දකිති. බෝසතාණන් වහන්සේ වාසය කළ කුස චෛත්‍ය ගැබක් බඳු බැවින්, වෙනත් කිසිදු සත්ත්වයෙකුට එහි වාසය කිරීමට හෝ එය පරිභෝජනය කිරීමට හෝ නොහැකිය. එබැවින් බෝසත් මෑණියෝ බෝසතුන් ප්‍රසූත කර සත් දවසකින් කළුරිය කර තුසිත පුරයෙහි උපන්නාහ. අනෙක් ස්ත්‍රීන් දස මස සම්පූර්ණ නොවී හෝ ඉක්මවා ගොස් හෝ හිඳගෙන හෝ වැතිරී හෝ දරුවන් ප්‍රසූත කළ ද බෝසත් මෑණියෝ එසේ නොවෙති. ඕතොමෝ බෝසතුන් දස මසක් කුසින් දරා සිටගෙනම ප්‍රසූත කරන්නීය. මෙය බෝසත් මෑණියන්ගේ ස්වභාවික ධර්මතාවයකි.

မဟာမာယာပိ ဒေဝီ ပတ္တေန တေလံ ဝိယ ဒသမာသေ ကုစ္ဆိနာ ဗောဓိသတ္တံ ပရိဟရိတွာ ပရိပုဏ္ဏဂဗ္ဘာ ဉာတိဃရံ ဂန္တုကာမာ သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇဿ အာရောစေသိ – ‘‘ဣစ္ဆာမဟံ, ဒေဝ, ကုလသန္တကံ ဒေဝဒဟနဂရံ ဂန္တု’’န္တိ. ရာဇာ ‘‘သာဓူ’’တိ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ကပိလဝတ္ထုတော ယာဝ ဒေဝဒဟနဂရာ မဂ္ဂံ သမံ ကာရေတွာ ကဒလိပုဏ္ဏဃဋဓဇပဋာကာဒီဟိ အလင်္ကာရေဟိ အလင်္ကာရာပေတွာ ဒေဝိံ သောဝဏ္ဏသိဝိကာယ နိသီဒါပေတွာ အမစ္စသဟဿေန ဥက္ခိပါပေတွာ မဟန္တေန ပရိဝါရေန ပေသေသိ. ဒွိန္နံ ပန နဂရာနံ အန္တရေ ဥဘယနဂရဝါသီနမ္ပိ လုမ္ဗိနီဝနံ နာမ မင်္ဂလသာလဝနံ အတ္ထိ. တသ္မိံ သမယေ မူလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အဂ္ဂသာခါ သဗ္ဗံ ဧကပါလိဖုလ္လံ အဟောသိ, သာခန္တရေဟိ [Pg.64] စေဝ ပုပ္ဖန္တရေဟိ စ ပဉ္စဝဏ္ဏာ ဘမရဂဏာ နာနပ္ပကာရာ စ သကုဏသံဃာ မဓုရဿရေန ဝိကူဇန္တာ ဝိစရန္တိ. သကလံ လုမ္ဗိနီဝနံ စိတ္တလတာဝနသဒိသံ, မဟာနုဘာဝဿ ရညော သုသဇ္ဇိတအာပါနမဏ္ဍလံ ဝိယ အဟောသိ. ဒေဝိယာ တံ ဒိသွာ သာလဝနေ ကီဠိတုကာမတာ ဥဒပါဒိ. အမစ္စာ ဒေဝိံ ဂဟေတွာ သာလဝနံ ပဝိသိံသု. သာ မင်္ဂလသာလမူလံ ဥပဂန္တွာ သာလသာခံ ဂဏှိတုကာမာ အဟောသိ, သာလသာခါ သုသေဒိတဝေတ္တဂ္ဂံ ဝိယ ဩဏမိတွာ ဒေဝိယာ ဟတ္ထသမီပံ ဥပဂဉ္ဆိ. သာ ဟတ္ထံ ပသာရေတွာ သာခံ အဂ္ဂဟေသိ. တာဝဒေဝ စ ဒေဝိယာ ကမ္မဇဝါတာ စလိံသု, အထဿာ သာဏိံ ပရိက္ခိပါပေတွာ မဟာဇနော ပဋိက္ကမိ, သာလသာခံ ဂဟေတွာ တိဋ္ဌမာနာယ ဧဝ စဿာ ဂဗ္ဘဝုဋ္ဌာနံ အဟောသိ. တင်္ခဏညေဝ စတ္တာရော ဝိသုဒ္ဓစိတ္တာ မဟာဗြဟ္မာနော သုဝဏ္ဏဇာလံ အာဒါယ သမ္ပတ္တာ. တေ တေန သုဝဏ္ဏဇာလေန ဗောဓိသတ္တံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ မာတု ပုရတော ဌတွာ ‘‘အတ္တမနာ, ဒေဝိ, ဟောဟိ, မဟေသက္ခော တေ ပုတ္တော ဥပ္ပန္နော’’တိ အာဟံသု.

මහාමායා දේවිය ද පාත්‍රයක තැබූ තෙල් මෙන් බෝසතුන් දස මසක් කුසින් දරා සිට, ගැබ් මෝරා ගිය කල්හි තමන්ගේ නෑ ගෙදරට යෑමට කැමති වී සුද්ධෝදන මහරජුට මෙසේ පැවසුවාය: "දේවයන් වහන්ස, මම මාගේ පවුලේ නෑයන් සිටින දේවදහ නුවරට යෑමට කැමැත්තෙමි" යනුවෙනි. රජතුමා "යහපති" යි එය පිළිගෙන කපිලවස්තු නුවර සිට දේවදහ නුවර දක්වා මඟ සමතලා කරවා, කෙසෙල් ගස්, පූර්ණ ඝට, ධජ පතාක ආදියෙන් මඟ සරසවා, දේවිය රන් සිවිගෙයක වඩා හිඳුවා අමාත්‍යවරුන් දහසක් ලවා ඔසවාගෙන මහා පිරිවරක් සමඟ පිටත් කර හැරියේය. නගර දෙක අතර දෙපිරිසටම අයත් ලුම්බිණි වනය නම් මංගල සල් උයනක් තිබේ. ඒ අවස්ථාවේ මුල සිට අතු අග දක්වාම මුළු උයනම එකම මල් වැලක් මෙන් පිපී තිබුණේය. අතු අතර හා මල් අතර පංච වර්ණ බඹර සමූහයා ද නානාවිධ පක්ෂීහු ද මිහිරි හඬින් නාද කරමින් සැරිසැරූහ. මුළු ලුම්බිණි වනයම දිව්‍යලෝකයේ චිත්තලතා වනය බඳු විය. එය මහානුභාව සම්පන්න රජෙකුගේ මනාව සැරසූ උත්සව මණ්ඩපයක් මෙන් විය. දේවියට එය දැක සල් උයනෙහි ක්‍රීඩා කිරීමට සිතක් ඇති විය. ඇමැතිවරු දේවිය කැඳවාගෙන සල් උයනට පිවිසුණහ. ඕතොමෝ මංගල සල් ගසක් මුලට ගොස් සල් අත්තක් අල්ලා ගැනීමට කැමති වූවාය. එවිට සල් අත්ත මනාව තැම්බූ වේවැල් අගක් මෙන් නැමී දේවියගේ අත අසලටම පැමිණියේය. ඕතොමෝ අත දිගු කර අත්ත අල්ලා ගත්තාය. ඒ සමඟම දේවියට ප්‍රසූත වාතය (කර්මජ වාතය) හටගත්තේය. එකල්හි තිර ඇද මිනිස්සු පසෙකට වූහ. සල් අත්ත අල්ලාගෙන සිටගෙන සිටියදීම ඇගේ ප්‍රසූතිය සිදු විය. ඒ මොහොතේම පිරිසිදු සිත් ඇති මහා බ්‍රහ්මවරු සතර දෙනෙක් රන් දැලක් රැගෙන එහි පැමිණියහ. ඔවුහු ඒ රන් දැලෙන් බෝසතාණන් වහන්සේව පිළිගෙන මෑණියන් ඉදිරියෙහි තබා, "දේවියනි, සතුටු වන්න, ඔබට මහා තේජවන්ත පුතෙක් උපන්නේය" යි පැවසූහ.

ယထာ ပန အညေ သတ္တာ မာတုကုစ္ဆိတော နိက္ခမန္တာ ပဋိကူလေန အသုစိနာ မက္ခိတာ နိက္ခမန္တိ, န ဧဝံ ဗောဓိသတ္တော. သော ပန ဓမ္မာသနတော ဩတရန္တော ဓမ္မကထိကော ဝိယ, နိဿေဏိတော ဩတရန္တော ပုရိသော ဝိယ စ ဒွေ ဟတ္ထေ ဒွေ စ ပါဒေ ပသာရေတွာ ဌိတကောဝ မာတုကုစ္ဆိသမ္ဘဝေန ကေနစိ အသုစိနာ အမက္ခိတော သုဒ္ဓေါ ဝိသဒေါ ကာသိကဝတ္ထေ နိက္ခိတ္တမဏိရတနံ ဝိယ ဇောတေန္တော မာတုကုစ္ဆိတော နိက္ခမိ. ဧဝံ သန္တေပိ ဗောဓိသတ္တဿ စ ဗောဓိသတ္တမာတုယာ စ သက္ကာရတ္ထံ အာကာသတော ဒွေ ဥဒကဓာရာ နိက္ခမိတွာ ဗောဓိသတ္တဿ စ ဗောဓိသတ္တမာတုယာ စ သရီရေ ဥတုံ ဂါဟာပေသုံ.

අනෙකුත් සත්ත්වයන් මව්කුසින් බිහිවන විට පිළිකුල් සහගත අශුචි තැවරී බිහි වුවද, බෝසතාණන් වහන්සේ එසේ නොවූහ. උන්වහන්සේ ධර්මාසනයකින් බසින ධර්ම කථිකයෙකු මෙන් ද, ඉණිමඟකින් බසින මිනිසෙකු මෙන් ද, අත් දෙක සහ පා දෙක දිගු කරගෙන කෙළින් සිටගෙනම, මව්කුසෙහි හටගත් කිසිදු අපිරිසිදු දෙයක් ශරීරයේ නොතැවරී, ඉතා පිරිසිදුව, කාසි සළුවක් මත තැබූ මැණිකක් මෙන් බැබළෙමින් මව්කුසින් නික්මුණු සේක. මෙසේ වුවද බෝසතුන්ට හා බෝසත් මෑණියන්ට උපහාර පිණිස අහසින් ජල ධාරා දෙකක් නික්ම බෝසතුන්ගේත් මෑණියන්ගේත් ශරීරයේ උෂ්ණත්වය සමනය කොට සිසිල් කළහ.

အထ နံ သုဝဏ္ဏဇာလေန ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ဌိတာနံ ဗြဟ္မာနံ ဟတ္ထတော စတ္တာရော မဟာရာဇာနော မင်္ဂလသမ္မတာယ သုခသမ္ဖဿာယ အဇိနပ္ပဝေဏိယာ ဂဏှိံသု, တေသံ ဟတ္ထတော မနုဿာ ဒုကူလစုမ္ဗဋကေန ဂဏှိံသု, မနုဿာနံ ဟတ္ထတော မုစ္စိတွာ ပထဝိယံ ပတိဋ္ဌာယ ပုရတ္ထိမဒိသံ ဩလောကေသိ, အနေကာနိ စက္ကဝါဠသဟဿာနိ ဧကင်္ဂဏာနိ အဟေသုံ. တတ္ထ ဒေဝမနုဿာ ဂန္ဓမာလာဒီဟိ ပူဇယမာနာ ‘‘မဟာပုရိသ, ဣဓ တုမှေဟိ သဒိသော အညော နတ္ထိ, ကုတေတ္ထ ဥတ္တရိတရော’’တိ အာဟံသု. ဧဝံ စတဿော ဒိသာ[Pg.65], စတဿော အနုဒိသာ စ ဟေဋ္ဌာ, ဥပရီတိ ဒသပိ ဒိသာ အနုဝိလောကေတွာ အတ္တနာ သဒိသံ ကဉ္စိ အဒိသွာ ‘‘အယံ ဥတ္တရာဒိသာ’’တိ သတ္တပဒဝီတိဟာရေန အဂမာသိ မဟာဗြဟ္မုနာ သေတစ္ဆတ္တံ ဓာရယမာနေန, သုယာမေန ဝါဠဗီဇနိံ, အညာဟိ စ ဒေဝတာဟိ သေသရာဇကကုဓဘဏ္ဍဟတ္ထာဟိ အနုဂမ္မမာနော. တတော သတ္တမပဒေ ဌိတော ‘‘အဂ္ဂေါဟမသ္မိ လောကဿာ’’တိအာဒိကံ အာသဘိံ ဝါစံ နိစ္ဆာရေန္တော သီဟနာဒံ နဒိ.

ඉන්පසු රන් දැලකින් බෝසතුන්ව පිළිගෙන සිටි බ්‍රහ්මයන්ගේ අතින්, සතර වරම් දෙවිවරු මංගල සම්මත වූ මෘදු ස්පර්ශ ඇති අඳුන් දිවි සමින් කළ ඇතිරිල්ලකින් උන්වහන්සේව පිළිගත්තෝය. ඔවුන්ගේ අතින් මනුෂ්‍යයෝ සුදු පලස් කොට්ටයකින් උන්වහන්සේව පිළිගත්තෝය. මනුෂ්‍යයන්ගේ අතින් මිදී පොළොවෙහි පිහිටා උන්වහන්සේ පෙරදිග දිශාව බැලූ සේක. එවිට දස දහසක් සක්වළවල් එකම මිදුලක් මෙන් දිස් විය. එහි සිටි දෙවි මිනිස්සු සුවඳ මල් ආදියෙන් පුදමින්, “මහා පුරුෂයෙනි, මෙහි ඔබට සමාන වෙනත් අයෙක් නැත, ඔබට වඩා උතුම් අයෙක් මෙහි කොයින්ද?” යි පැවසූහ. මෙසේ සතර දිශාව ද, සතර අනුදිශාව ද, යට සහ උඩ යන දස දිශාවන්ම විපරම් කර බලා තමන්ට සමාන කිසිවෙකු නොදැක, “මෙය උතුරු දිශාවයි” පවසා සත් පියවරක් ඉදිරියට වැඩම කළ සේක. එවිට මහා බ්‍රහ්මයා සේසත් දරා සිටි අතර, සුයාම දිව්‍ය පුත්‍රයා සෙමර වල් විධි ද, අනෙකුත් දෙවිවරු සෙසු රාජකකුධ භාණ්ඩ අතැතිව පිරිවරමින් ගමන් කළහ. අනතුරුව සත්වන පියවරේ සිට “මම ලොවට අග්‍ර වෙමි” යනාදී අභීත වචන පවසමින් සීහ නාද කළ සේක.

ဗောဓိသတ္တော ဟိ တီသု အတ္တဘာဝေသု မာတုကုစ္ဆိတော နိက္ခန္တမတ္တောဝ ဝါစံ နိစ္ဆာရေသိ မဟောသဓတ္တဘာဝေ, ဝေဿန္တရတ္တဘာဝေ, ဣမသ္မိံ အတ္တဘာဝေ စာတိ. မဟောသဓတ္တဘာဝေ ကိရဿ မာတုကုစ္ဆိတော နိက္ခမန္တဿေဝ သက္ကော ဒေဝရာဇာ အာဂန္တွာ စန္ဒနသာရံ ဟတ္ထေ ဌပေတွာ ဂတော. သော တံ မုဋ္ဌိယံ ကတွာဝ နိက္ခန္တော. အထ နံ မာတာ ‘‘တာတ, ကိံ ဂဟေတွာ အာဂတောသီ’’တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘ဩသဓံ, အမ္မာ’’တိ. ဣတိ ဩသဓံ ဂဟေတွာ အာဂတတ္တာ ‘‘ဩသဓဒါရကော’’တွေဝဿ နာမံ အကံသု. တံ ဩသဓံ ဂဟေတွာ စာဋိယံ ပက္ခိပိံသု, အာဂတာဂတာနံ အန္ဓဗဓိရာဒီနံ တဒေဝ သဗ္ဗရောဂဝူပသမာယ ဘေသဇ္ဇံ အဟောသိ. တတော ‘‘မဟန္တံ ဣဒံ ဩသဓံ, မဟန္တံ ဣဒံ ဩသဓ’’န္တိ ဥပ္ပန္နဝစနံ ဥပါဒါယ ‘‘မဟောသဓော’’တွေဝဿ နာမံ ဇာတံ. ဝေဿန္တရတ္တဘာဝေ ပန မာတုကုစ္ဆိတော နိက္ခမန္တော ဒက္ခိဏဟတ္ထံ ပသာရေတွာဝ ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ, အမ္မ, ကိဉ္စိ ဂေဟသ္မိံ, ဒါနံ ဒဿာမီ’’တိ ဝဒန္တော နိက္ခမိ. အထဿ မာတာ ‘‘သဓနေ ကုလေ နိဗ္ဗတ္တောသိ, တာတာ’’တိ ပုတ္တဿ ဟတ္ထံ အတ္တနော ဟတ္ထတလေ ကတွာ သဟဿတ္ထဝိကံ ဌပါပေသိ. ဣမသ္မိံ ပန အတ္တဘာဝေ ဣမံ သီဟနာဒံ နဒီတိ ဧဝံ ဗောဓိသတ္တော တီသု အတ္တဘာဝေသု မာတုကုစ္ဆိတော နိက္ခန္တမတ္တောဝ ဝါစံ နိစ္ဆာရေသိ. ယထာ စ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏက္ခဏေ တထာ ဇာတိက္ခဏေပိဿ ဒွတ္တိံသ ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနိ ပါတုရဟေသုံ. ယသ္မိံ ပန သမယေ အမှာကံ ဗောဓိသတ္တော လုမ္ဗိနီဝနေ ဇာတော, တသ္မိံယေဝ သမယေ ရာဟုလမာတာဒေဝီ, အာနန္ဒတ္ထေရော,ဆန္နော အမစ္စော, ကာဠုဒါယီ အမစ္စော, ကဏ္ဍကော အဿရာဇာ, မဟာဗောဓိရုက္ခော, စတဿော နိဓိကုမ္ဘိယော စ ဇာတာ. တတ္ထ ဧကာ နိဓိကုမ္ဘီ ဂါဝုတပ္ပမာဏာ, ဧကာ အဍ္ဎယောဇနပ္ပမာဏာ, ဧကာ တိဂါဝုတပ္ပမာဏာ, ဧကာ ယောဇနပ္ပမာဏာ. ဂမ္ဘီရတော ပထဝီပရိယန္တာ ဧဝ အဟောသီတိ. ဣမေ သတ္တ သဟဇာတာ နာမ.

බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ආත්මභාව තුනකදී මව්කුසින් බිහි වූ සැනින්ම වචන ප්‍රකාශ කළ සේක. එනම් මහෝෂධ ආත්මයේදී, වෙස්සන්තර ආත්මයේදී සහ මෙම (සිද්ධාර්ථ) ආත්මයේදීය. මහෝෂධ ආත්මයේදී උන්වහන්සේ මව්කුසින් බිහි වන විටම සක් දෙවිඳු පැමිණ සඳුන් හරක් අත තබා ගියේය. උන්වහන්සේ එය මිට මෙලවගෙනම බිහි වූ සේක. එවිට මෑණියන් “පුතේ, මොනවා අතැතිවද ආවේ?” යි ඇසූ විට, “මෑණියනි, ඔසුවක්” යි පැවසූහ. මෙසේ ඔසුවක් අතැතිව ආ නිසා උන්වහන්සේට “ඕෂධ කුමාරයා” යැයි නම් තැබූහ. ඒ ඔසුව සැළියක බහා තැබූ අතර, පැමිණි පැමිණි අන්ධ බධිරාදීන්ගේ සියලු රෝග සුව කරන බෙහෙතක් විය. පසුව “මේ ඔසුව මහානුභාව සම්පන්නයි, මහානුභාව සම්පන්නයි” යන්න නිමිති කරගෙන “මහෝෂධ” යන නම ඇති විය. වෙස්සන්තර ආත්මයේදී මව්කුසින් බිහි වෙද්දීම දකුණු අත දිගු කර “මෑණියනි, ගෙදර දන් දීමට යමක් තිබේද?” යි පවසමින් බිහි විය. එවිට මෑණියන් “පුතේ, ඔබ උපන්නේ ධනවත් කුලයකය” යි පවසා පුතුගේ අත තම අල්ල මත තබා දහසක් වටිනා මුදල් පසුම්බියක් තැබූහ. මෙම ආත්මයේදී මේ සීහ නාදය කළ සේක. මෙසේ බෝසතුන් ආත්මභාව තුනකදී මව්කුසින් බිහි වූ සැනින්ම වචන පිට කළහ. පිළිසිඳ ගැනීමේදී මෙන්ම උපතේදී ද උන්වහන්සේට තිස් දෙකක් වූ පූර්ව නිමිති පහළ විය. අප බෝසතුන් ලුම්බිණි වනයේ උපන් එම අවස්ථාවේදීම යසෝධරා දේවිය, ආනන්ද තෙරුන්, ඡන්න ඇමති, කාළුදායී ඇමති, කන්ථක අශ්ව රාජයා, මහා බෝධි වෘක්ෂය සහ රන් නිදන් කළ සැළි සතර උපත ලැබූහ. එහි එක් නිදන් සැළියක් ගාවුතයක් පමණ ද, එකක් අඩ යොදුනක් ද, එකක් ගාවුත තුනක් ද, එකක් යොදුනක් ද විය. පොළොව මතුපිට සිට පතුල දක්වා ගැඹුරු වූ මේ සත් දෙනා “සහජාතයෝ” නම් වෙති.

ဥဘယနဂရဝါသိနော [Pg.66] ဗောဓိသတ္တံ ဂဟေတွာ ကပိလဝတ္ထုနဂရမေဝ အဂမံသု. တံ ဒိဝသံယေဝ စ ‘‘ကပိလဝတ္ထုနဂရေ သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇဿ ပုတ္တော ဇာတော, အယံ ကုမာရော ဗောဓိမူလေ နိသီဒိတွာ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ တာဝတိံသဘဝနေ ဟဋ္ဌတုဋ္ဌာ ဒေဝသံဃာ စေလုက္ခေပါဒီနိ ပဝတ္တေန္တာ ကီဠိံသု. တသ္မိံ သမယေ သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇဿ ကုလူပကော အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘီ ကာလဒေဝလော နာမ တာပသော ဘတ္တကိစ္စံ ကတွာ ဒိဝါဝိဟာရတ္ထာယ တာဝတိံသဘဝနံ ဂန္တွာ တတ္ထ ဒိဝါဝိဟာရံ နိသိန္နော တာ ဒေဝတာ တထာ ကီဠမာနာ ဒိသွာ ‘‘ကိံ ကာရဏာ တုမှေ ဧဝံ တုဋ္ဌမာနသာ ကီဠထ, မယှမ္ပေတံ ကာရဏံ ကထေထာ’’တိ ပုစ္ဆိ. ဒေဝတာ အာဟံသု – ‘‘မာရိသ, သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇဿ ပုတ္တော ဇာတော, သော ဗောဓိမဏ္ဍေ နိသီဒိတွာ ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တေဿတိ, ‘တဿ အနန္တံ ဗုဒ္ဓလီဠံ ဒဋ္ဌုံ, ဓမ္မဉ္စ သောတုံ လစ္ဆာမာ’တိ ဣမိနာ ကာရဏေန တုဋ္ဌာမှာ’’တိ. တာပသော တာသံ ဝစနံ သုတွာ ခိပ္ပံ ဒေဝလောကတော ဩရုယှ ရာဇနိဝေသနံ ပဝိသိတွာ ပညတ္တာသနေ နိသိန္နော ‘‘ပုတ္တော ကိရ တေ, မဟာရာဇ, ဇာတော, ပဿိဿာမိ န’’န္တိ အာဟ. ရာဇာ အလင်္ကတပဋိယတ္တံ ကုမာရံ အာဟရာပေတွာ တာပသံ ဝန္ဒာပေတုံ အဘိဟရိ. ဗောဓိသတ္တဿ ပါဒါ ပရိဝတ္တိတွာ တာပသဿ ဇဋာသု ပတိဋ္ဌဟိံသု. ဗောဓိသတ္တဿ ဟိ တေနတ္တဘာဝေန ဝန္ဒိတဗ္ဗယုတ္တကော နာမ အညော နတ္ထိ. သစေ ဟိ အဇာနန္တာ ဗောဓိသတ္တဿ သီသံ တာပသဿ ပါဒမူလေ ဌပေယျုံ, သတ္တဓာ တဿ မုဒ္ဓါ ဖလေယျ. တာပသော ‘‘န မေ အတ္တာနံ နာသေတုံ ယုတ္တ’’န္တိ ဥဋ္ဌာယာသနာ ဗောဓိသတ္တဿ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂဟေသိ. ရာဇာ တံ အစ္ဆရိယံ ဒိသွာ အတ္တနော ပုတ္တံ ဝန္ဒိ.

දෙපස නුවර වැසියෝ බෝසතුන්ව රැගෙන කපිලවස්තු පුරයටම ගියහ. එදිනම “කපිලවස්තු පුරයේ සුද්ධෝදන මහරජුට පුතෙකු උපන්නා, මේ කුමාරයා බෝ මැඩදී බුදු වන්නේය” යි තව්තිසා වැසි දෙවිවරු අතිශය ප්‍රීතියට පත්ව සළු ඔසවමින් ක්‍රීඩා කළහ. ඒ අවස්ථාවේ සුද්ධෝදන රජුගේ කුලූපග වූ, අෂ්ට සමාපත්ති ලාභී කාලදේවල නම් තාපසයා දවල් ආහාරයෙන් පසු දිවා විහරණය සඳහා තව්තිසා භවනයට ගොස් එහි සිටියදී, දෙවියන් එසේ ප්‍රීති වනු දැක “ඔබලා මෙසේ සතුටු සිතින් ක්‍රීඩා කරන්නේ කුමන කරුණක් නිසාද? මටත් ඒ හේතුව පවසන්න” යි ඇසීය. දෙවියෝ මෙසේ පැවසූහ: “නිදුකාණෙනි, සුද්ධෝදන රජුට පුතෙකු උපන්නා, ඔහු බෝධි මණ්ඩලයේදී බුදු වී දම්සක් පවත්වන්නේය. උන්වහන්සේගේ අනන්ත වූ බුදු සිරියාව දැකීමටත් දහම් ඇසීමටත් අපට අවස්ථාව ලැබෙන්නේය යන කරුණ නිසා අප මෙසේ සතුටු වෙමු.” තාපසයා ඔවුන්ගේ වචන අසා වහා දිව්‍ය ලෝකයෙන් බැස රජ මාලිගයට ගොස් පනවන ලද අසුනක හිඳ “මහරජ, ඔබට පුතෙකු උපන් බව අසා ඔහු බලන්නට ආවෙමි” යි පැවසීය. රජු සරසන ලද කුමාරයාව ගෙන්වා තාපසයාට වැන්දවීමට ඉදිරිපත් කළේය. එවිට බෝසතුන්ගේ පා යුගල කැරකී ගොස් තාපසයාගේ ජටාව මත පිහිටියේය. ඒ ආත්මභාවයෙන් බෝසතුන් විසින් වැඳිය යුතු වෙනත් කිසිවෙක් නොවීය. ඉදින් නොදන්නාකමින් බෝසතුන්ගේ හිස තාපසයාගේ පාමුල තැබුවේ නම්, තාපසයාගේ හිස සත් කඩකට පැළෙන්නේය. එවිට තාපසයා “මාව විනාශ කරගැනීම සුදුසු නැත” යි සිතා අසුනින් නැගිට බෝසතුන්ට දොහොත් මුදුන් දී වැන්දේය. රජු ඒ ආශ්චර්යය දැක තම පුතුට වැන්දේය.

တာပသော အတီတေ စတ္တာလီသ ကပ္ပေ, အနာဂတေ စတ္တာလီသာတိ အသီတိ ကပ္ပေ အနုဿရတိ. ဗောဓိသတ္တဿ လက္ခဏသမ္ပတ္တိံ ဒိသွာ ‘‘ဘဝိဿတိ နု ခေါ ဗုဒ္ဓေါ, ဥဒါဟု နော’’တိ အာဝဇ္ဇေတွာ ဥပဓာရေန္တော ‘‘နိဿံသယေန ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဉတွာ ‘‘အစ္ဆရိယပုရိသော အယ’’န္တိ သိတံ အကာသိ. တတော ‘‘အဟံ ဣမံ အစ္ဆရိယပုရိသံ ဗုဒ္ဓဘူတံ ဒဋ္ဌုံ လဘိဿာမိ နု ခေါ, နော’’တိ ဥပဓာရေန္တော ‘‘န လဘိဿာမိ, အန္တရာယေဝ ကာလံ ကတွာ ဗုဒ္ဓသတေနပိ ဗုဒ္ဓသဟဿေနပိ ဂန္တွာ ဗောဓေတုံ အသက္ကုဏေယျေ အရူပဘဝေ နိဗ္ဗတ္တိဿာမီ’’တိ ဒိသွာ ‘‘ဧဝရူပံ နာမ အစ္ဆရိယပုရိသံ ဗုဒ္ဓဘူတံ ဒဋ္ဌုံ န လဘိဿာမိ, မဟတီ ဝတ မေ ဇာနိ ဘဝိဿတီ’’တိ ပရောဒိ.

තාපසයා අතීතයෙන් කල්ප හතළිහක් ද, අනාගතයෙන් කල්ප හතළිහක් ද වශයෙන් කල්ප අසූවක් සිහි කළ හැක්කෙකි. ඔහු බෝසතුන්ගේ ලක්ෂණ සම්පත්තිය දැක “මොහු බුදු වන්නේද නැද්ද?” යි පරීක්ෂා කර බලා, “නිසැකවම බුදු වන්නේය” යි දැන “මොහු අසිරිමත් පුරුෂයෙකි” යි සිතා සිනහ පහළ කළේය. ඉන්පසු “මම මේ අසිරිමත් බුදු වූ උත්තමයා දැකීමට ලබන්නෙම්ද?” යි සොයා බැලූ විට, “මට දැකීමට නොලැබේ, බුදු වීමට පෙර මිය ගොස්, බුදුන් සිය ගණනක් දහස් ගණනක් වැඩියත් අවබෝධ කරගත නොහැකි වූ අරූපී භවයක උපත ලබන්නෙමි” යි දැක, “මොවන් අසිරිමත් බුදු වන උත්තමයෙකු දැකීමට මට නොලැබේ, මට මහත් වූ අලාභයක් වන්නේය” යි පවසා හඬන්නට විය.

မနုဿာ [Pg.67] ဒိသွာ ‘‘အမှာကံ အယျော ဣဒါနေဝ ဟသိတွာ ပုန ပရောဒိတွာ ပတိဋ္ဌိတော, ကိံ နု ခေါ, ဘန္တေ, အမှာကံ အယျပုတ္တဿ ကောစိ အန္တရာယော ဘဝိဿတီ’’တိ တံ ပုစ္ဆိံသု. ‘‘နတ္ထေတဿ အန္တရာယော, နိဿံသယေန ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ. ‘‘အထ ကသ္မာ, ဘန္တေ, ပရောဒိတ္ထာ’’တိ? ‘‘ဧဝရူပံ ပုရိသံ ဗုဒ္ဓဘူတံ ဒဋ္ဌုံ န လဘိဿာမိ, ‘မဟတီ ဝတ မေ ဇာနိ ဘဝိဿတီ’တိ အတ္တာနံ အနုသောစန္တော ရောဒါမီ’’တိ အာဟ. တတော သော ‘‘ကိံ နု ခေါ မေ ဉာတကေသု ကောစိ ဧကံ ဗုဒ္ဓဘူတံ ဒဋ္ဌုံ လဘိဿတီ’’တိ ဥပဓာရေန္တော အတ္တနော ဘာဂိနေယျံ နာလကဒါရကံ အဒ္ဒသ. သော ဘဂိနိယာ ဂေဟံ ဂန္တွာ ‘‘ကဟံ တေ ပုတ္တော နာလကော’’တိ? ‘‘အတ္ထိ ဂေဟေ, အယျာ’’တိ. ‘‘ပက္ကောသာဟိ န’’န္တိ ပက္ကောသာပေတွာ အတ္တနော သန္တိကံ အာဂတံ ကုမာရံ အာဟ – ‘‘တာတ, သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇဿ ကုလေ ပုတ္တော ဇာတော, ဗုဒ္ဓင်္ကုရော ဧသော, ပဉ္စတိံသ ဝဿာနိ အတိက္ကမိတွာ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတိ, တွံ ဧတံ ဒဋ္ဌုံ လဘိဿသိ, အဇ္ဇေဝ ပဗ္ဗဇာဟီ’’တိ. သတ္တာသီတိကောဋိဓနေ ကုလေ နိဗ္ဗတ္တဒါရကောပိ ‘‘န မံ မာတုလော အနတ္ထေ နိယောဇေဿတီ’’တိ စိန္တေတွာ တာဝဒေဝ အန္တရာပဏတော ကာသာယာနိ စေဝ မတ္တိကာပတ္တဉ္စ အာဟရာပေတွာ ကေသမဿုံ ဩဟာရေတွာ ကာသာယာနိ ဝတ္ထာနိ အစ္ဆာဒေတွာ ‘‘ယော လောကေ ဥတ္တမပုဂ္ဂလော, တံ ဥဒ္ဒိဿ မယှံ ပဗ္ဗဇ္ဇာ’’တိ ဗောဓိသတ္တာဘိမုခံ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂယှ ပဉ္စပတိဋ္ဌိတေန ဝန္ဒိတွာ ပတ္တံ ထဝိကာယ ပက္ခိပိတွာ အံသကူဋေ ဩလဂ္ဂေတွာ ဟိမဝန္တံ ပဝိသိတွာ သမဏဓမ္မံ အကာသိ. သော ပရမာဘိသမ္ဗောဓိပ္ပတ္တံ တထာဂတံ ဥပသင်္ကမိတွာ နာလကပဋိပဒံ ကထာပေတွာ ပုန ဟိမဝန္တံ ပဝိသိတွာ အရဟတ္တံ ပတွာ ဥက္ကဋ္ဌပဋိပဒံ ပဋိပန္နော သတ္တေဝ မာသေ အာယုံ ပါလေတွာ ဧကံ သုဝဏ္ဏပဗ္ဗတံ နိဿာယ ဌိတကောဝ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယိ.

මිනිසුන් (එය) දැක, "අපගේ ස්වාමි වූ තවුසාණෝ දැන් සිනාසී නැවත හඬමින් සිටින්නාහ. ස්වාමීනි, අපගේ කුමාරයාට කිසියම් අනතුරක් සිදුවේද?" යි ඔහුගෙන් විමසූහ. "මොහුට අනතුරක් නැත, මොහු නිසැකවම බුදු වන්නේය" යි (තවුසා පැවසීය). "එසේ නම් ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ හැඬුවේ මන්ද?" යි (මිනිස්සු ඇසූහ). "බුදු බවට පත් මෙබඳු උත්තමයෙකු දැකීමට මට නොලැබෙන්නේය, ‘මට ඒකාන්තයෙන්ම මහත් වූ අලාභයක් වන්නේය’ යි තමා ගැනම ශෝක වෙමින් හඬමි" යි ඔහු පැවසීය. ඉක්බිති ඔහු "මගේ නෑයන් අතරින් කවරෙකු හෝ බුදු වූ මොහු දැකීමට වාසනාව ලබන්නේද?" යි විමසන විට, තමාගේ බෑණනුවන් වූ නාලක දරුවා දුටුවේය. ඔහු තම සොහොයුරියගේ නිවසට ගොස් "ඔබේ පුත් නාලක කොහේද?" යි ඇසීය. "ස්වාමීනි, ඔහු නිවසේ සිටී" යි (ඈ කීවාය). "ඔහු කැඳවාගෙන එන්න" යි පවසා, තමා වෙත පැමිණි කුමාරයාට මෙසේ කීවේය - "පුතණුවනි, සුද්ධෝදන මහරජුගේ කුලයේ පුතෙකු උපන්නේය. ඔහු බුදු වන්නට පෙරුම් පුරන බෝසතෙකි. තිස්පස් වසරක් ඉක්ම වූ පසු ඔහු බුදු වන්නේය. ඔබට ඔහු දැක ගැනීමට ලැබෙනු ඇත. අදම පැවිදි වන්න." කෝටි අසූ හතක ධනයක් ඇති කුලයක උපන් ඒ දරුවා ද, "මගේ මාමණ්ඩිය මාව අවැඩක නොයොදවන්නේය" යි සිතා, එසැනින්ම වෙළඳපොළෙන් කසාය වස්ත්‍ර හා මැටි පාත්‍රයක් ගෙන්වාගෙන, කෙස් රැවුල් බා, කසාය වස්ත්‍ර හැඳ, "ලොව යම් උත්තම පුද්ගලයෙක් වේද, ඒ උත්තමයා උදෙසා මගේ මේ පැවිද්ද වේවා" යි බෝසතුන් දෙසට දොහොත් මුදුන් දී පසඟ පිහිටුවා වැඳ, පාත්‍රය මල්ලක දමා උරහිසෙහි එල්ලාගෙන හිමවතට වැදී ශ්‍රමණ ධර්මයේ යෙදුණේය. ඔහු උතුම් සම්මා සම්බුදු බවට පත් තථාගතයන් වහන්සේ වෙත පැමිණ නාලක පිළිවෙත (මෝනෙය්‍ය පිළිවෙත) දේශනා කරවාගෙන, නැවත හිමවතට වැදී රහත් බවට පත්ව උග්‍ර පිළිවෙත් පුරා සත් මසක් ආයුෂ පවත්වා, එක් ස්වර්ණ පර්වතයක් ඇසුරු කොට සිටගෙනම අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑවේය.

ဗောဓိသတ္တမ္ပိ ခေါ ပဉ္စမဒိဝသေ သီသံ နှာပေတွာ ‘‘နာမဂ္ဂဟဏံ ဂဏှိဿာမာ’’တိ ရာဇဘဝနံ စတုဇ္ဇာတိယဂန္ဓေဟိ ဝိလိမ္ပေတွာ လာဇပဉ္စမကာနိ ပုပ္ဖာနိ ဝိကိရိတွာ အသမ္ဘိန္နပါယာသံ သမ္ပာဒေတွာ တိဏ္ဏံ ဝေဒါနံ ပါရင်္ဂတေ အဋ္ဌသတံ ဗြာဟ္မဏေ နိမန္တေတွာ ရာဇဘဝနေ နိသီဒါပေတွာ သုဘောဇနံ ဘောဇာပေတွာ မဟာသက္ကာရံ ကတွာ ‘‘ကိံ နု ခေါ ဘဝိဿတီ’’တိ လက္ခဏာနိ ပရိဂ္ဂဟာပေသုံ. တေသု –

බෝසතාණන් වහන්සේ ඉපිද පස්වන දිනයෙහි හිස නහවා "නම් තැබීමේ මංගල්‍යය පවත්වන්නෙමු" යි රජමාලිගය සිවුරැඳි සුවඳින් ආලේප කරවා, ඊතණ හා මල් පස් වර්ගයක් ඉස, නොබිඳුණු (පිරිසිදු) කිරිපිඬු පිළියෙළ කරවා, වේදත්‍රයෙහි කෙළ පැමිණි බ්‍රාහ්මණයන් අටසිය දෙනෙකුට ආරාධනා කොට, රජමාලිගයෙහි අසුන් පනවා, ප්‍රණීත භෝජන වළඳවා, මහත් සත්කාර කොට, "කුමාරයාගේ අනාගතය කෙබඳු වේද?" යි ලක්ෂණ පරීක්ෂා කරවූහ. ඔවුන් අතරින් -

‘‘ရာမော [Pg.68] ဓဇော လက္ခဏော စာပိ မန္တီ, ယညော သုဘောဇော သုယာမော သုဒတ္တော;

ဧတေ တဒါ အဋ္ဌ အဟေသုံ ဗြာဟ္မဏာ, ဆဠင်္ဂဝါ မန္တံ ဝိယာကရိံသူ’’တိ. (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂၈၄) –

"රාම, ධජ, ලක්ඛණ සහ මන්තී, යඤ්ඤ, සුභෝජ, සුයාම, සුදත්ත යන මොහු එකල්හි සිටි බ්‍රාහ්මණයන් අටදෙනා වූහ. ඔවුහු වේදාංග හය සහිත මන්ත්‍ර දත් අය වූහ."

ဣမေ အဋ္ဌေဝ ဗြာဟ္မဏာ လက္ခဏပရိဂ္ဂါဟကာ အဟေသုံ. ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဒိဝသေ သုပိနောပိ ဧတေဟေဝ ပရိဂ္ဂဟိတော. တေသု သတ္တ ဇနာ ဒွေ အင်္ဂုလိယော ဥက္ခိပိတွာ ဒွိဓာ နံ ဗျာကရိံသု – ‘‘ဣမေဟိ လက္ခဏေဟိ သမန္နာဂတော သစေ အဂါရံ အဇ္ဈာဝသိဿတိ, ရာဇာ ဘဝိဿတိ စက္ကဝတ္တီ, သစေ ပဗ္ဗဇိဿတိ, ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ သဗ္ဗံ စက္ကဝတ္တိရညော သိရိဝိဘဝံ အာစိက္ခိံသု. တေသံ ပန သဗ္ဗဒဟရော ဂေါတ္တတော ကောဏ္ဍညော နာမ မာဏဝေါ ဗောဓိသတ္တဿ ဝရလက္ခဏသမ္ပတ္တိံ ဩလောကေတွာ ‘‘ဣမဿ အဂါရမဇ္ဈေ ဌာနကာရဏံ နတ္ထိ, ဧကန္တေနေသ ဝိဝဋစ္ဆဒေါ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဧကမေဝ အင်္ဂုလိံ ဥက္ခိပိတွာ ဧကံသဗျာကရဏံ ဗျာကာသိ. အယဉှိ ကတာဓိကာရော ပစ္ဆိမဘဝိကသတ္တော ပညာယ ဣတရေ သတ္တ ဇနေ အဘိဘဝိတွာ ဣမေဟိ လက္ခဏေဟိ သမန္နာဂတဿ ဗောဓိသတ္တဿ ဧကန္တဗုဒ္ဓဘာဝသင်္ခါတံ ဧကမေဝ ဂဟိံ အဒ္ဒသ, တသ္မာ ဧကံ အင်္ဂုလိံ ဥက္ခိပိတွာ ဧဝံ ဗျာကာသိ. အထဿ နာမံ ဂဏှန္တာ သဗ္ဗလောကဿ အတ္ထသိဒ္ဓိကရတ္တာ ‘‘သိဒ္ဓတ္ထော’’တိ နာမံ အကံသု.

මේ බ්‍රාහ්මණයන් අටදෙනාම ලක්ෂණ පරීක්ෂා කරන්නෝ වූහ. පිළිසඳි ගත් දිනයෙහි දුටු සිහිනය ද පරීක්ෂා කරන ලද්දේ මොවුන් විසින්මය. ඔවුන් අතරින් සත් දෙනෙක් ඇඟිලි දෙකක් ඔසවා "මොහු මේ ලක්ෂණවලින් යුක්ත හෙයින් ඉදින් ගිහිගෙයි වසන්නේ නම් සක්විති රජෙක් වන්නේය, ඉදින් පැවිදි වන්නේ නම් බුදු වන්නේය" යි සක්විති රජකුගේ සියලු සම්පත් ප්‍රකාශ කරමින් දෙයාකාරයකින් අනාවැකි පැවසූහ. එහෙත් ඔවුන් අතරින් ගෝත්‍රයෙන් 'කොණ්ඩඤ්ඤ' නම් වූ, වයසින් බාලම මානවකයා බෝසතුන්ගේ උතුම් ලක්ෂණ සම්පත්තිය බලා "මොහු ගිහිගෙයි රැඳීමට කිසිදු හේතුවක් නැත, මොහු ඒකාන්තයෙන්ම කෙලෙස් වැසුම් විවර කළ බුදුවරයෙක් වන්නේමය" යි එක් ඇඟිල්ලක් පමණක් ඔසවා ඒකාන්ත අනාවැකියක් පැවසීය. මක්නිසාද යත්, පෙර පින් ඇති, මේ ඔහුගේ අවසන් භවය වූ ඒ සත්ත්වයාව තම ප්‍රඥාවෙන් අනෙක් සත් දෙනාම අභිබවා, මේ ලක්ෂණවලින් යුත් බෝසතුන් ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන බව දුටු බැවින් එක් ඇඟිල්ලක් ඔසවා මෙසේ පැවසීය. ඉක්බිති ඔහුට නම් තබන්නෝ, මුළු ලොවටම අර්ථ සිද්ධිය සලසන බැවින් "සිද්ධාර්ථ" යි නම් තැබූහ.

အထ ခေါ တေ ဗြာဟ္မဏာ အတ္တနော အတ္တနော ဃရာနိ ဂန္တွာ ပုတ္တေ အာမန္တယိံသု – ‘‘တာတာ, အမှေ မဟလ္လကာ, သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇဿ ပုတ္တံ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တံ မယံ သမ္ဘာဝေယျာမ ဝါ နော ဝါ, တုမှေ တသ္မိံ ကုမာရေ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တေ တဿ သာသနေ ပဗ္ဗဇေယျာထာ’’တိ. တေ သတ္တပိ ဇနာ ယာဝတာယုကံ ဌတွာ ယထာကမ္မံ ဂတာ, ကောဏ္ဍညမာဏဝေါယေဝ ပန အရောဂေါ အဟောသိ. သော မဟာသတ္တေ ဝုဒ္ဓိမနွာယ မဟာဘိနိက္ခမနံ နိက္ခမိတွာ ပဗ္ဗဇိတွာ အနက္ကမေန ဥရုဝေလံ ဂန္တွာ ‘‘ရမဏီယော ဝတ အယံ ဘူမိဘာဂေါ, အလံ ဝတိဒံ ပဓာနတ္ထိကဿ ကုလပုတ္တဿ ပဓာနာယာ’’တိ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေတွာ တတ္ထ ဝါသံ ဥပဂတေ ‘‘မဟာပုရိသော ပဗ္ဗဇိတော’’တိ သုတွာ တေသံ ဗြာဟ္မဏာနံ ပုတ္တေ ဥပသင်္ကမိတွာ ဧဝမာဟ – ‘‘သိဒ္ဓတ္ထကုမာရော ကိရ [Pg.69] ပဗ္ဗဇိတော, သော နိဿံသယေန ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတိ. သစေ တုမှာကံ ပိတရော အရောဂါ အဿု, အဇ္ဇ နိက္ခမိတွာ ပဗ္ဗဇေယျုံ. သစေ တုမှေပိ ဣစ္ဆေယျာထ, ဧထ, မယံ တံ မဟာပုရိသံ အနုပဗ္ဗဇိဿာမာ’’တိ. တေ သဗ္ဗေ ဧကစ္ဆန္ဒာ ဘဝိတုံ နာသက္ခိံသု, တေသု တယော ဇနာ န ပဗ္ဗဇိံသု, ကောဏ္ဍညဗြာဟ္မဏံ ဇေဋ္ဌကံ ကတွာ ဣတရေ စတ္တာရော ပဗ္ဗဇိံသု. တေ ပဉ္စပိ ဇနာ ပဉ္စဝဂ္ဂိယတ္ထေရာ နာမ ဇာတာ.

ඉක්බිති ඒ බ්‍රාහ්මණයෝ තම තමන්ගේ නිවෙස්වලට ගොස් පුතුන් අමතා "පුතණුවනි, අපි වයසට ගොස් සිටිමු. සුද්ධෝදන මහරජුගේ පුතු බුදු වූ පසු අපට දැක ගැනීමට ලැබේ ද නැද්ද යන්න සැක සහිතය. එහෙයින් ඒ කුමාරයා බුදු වූ පසු ඔබලා ඔහුගේ ශාසනයෙහි පැවිදි වන්න" යි කීහ. ඒ සත් දෙනාම ආයු කාලය ගෙවා කර්මානුරූපව මියගිය අතර, කොණ්ඩඤ්ඤ මානවකයා පමණක් නීරෝගීව සිටියේය. ඔහු මහා බෝසතාණන් වහන්සේ වැඩුණු පසු උතුම් අභිනිෂ්ක්‍රමණය කොට පැවිදි වූ බව අසා, පිළිවෙළින් උරුවේලාවට ගොස් "මේ භූමි භාගය ඉතා රමණීයය, වීර්යය කිරීමට කැමති කුලපුත්‍රයෙකුට පධන් වීර්යය වැඩීමට මෙය ඉතා සුදුසුය" යි සිතා එහි වාසය කරන කල්හි "මහා පුරුෂයාණන් පැවිදි විය" යි අසා, අර බ්‍රාහ්මණයන්ගේ පුතුන් වෙත ගොස් මෙසේ කීවේය - "සිද්ධාර්ථ කුමාරයාණෝ පැවිදි වූහලු, ඔහු නිසැකවම බුදු වන්නේය. ඔබේ පියවරුන් ජීවතුන් අතර සිටියේ නම් අදම ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වනු ඇත. ඉදින් ඔබලාත් කැමති නම් එන්න, අපි ඒ මහා පුරුෂයාණන් අනුව පැවිදි වෙමු." ඔවුන් සියල්ලන්ටම එකඟ වීමට නොහැකි විය. ඔවුන් අතරින් තිදෙනෙක් පැවිදි නොවූහ. කොණ්ඩඤ්ඤ බ්‍රාහ්මණයාව ප්‍රධාන කොට ගෙන ඉතිරි සිව්දෙනා පැවිදි වූහ. ඒ පස්දෙනාම 'පස්වග තේරුන් වහන්සේලා' නමින් ප්‍රකට වූහ.

တဒါ ပန သုဒ္ဓေါဒနရာဇာ – ‘‘ကိံ ဒိသွာ မယှံ ပုတ္တော ပဗ္ဗဇိဿတီ’’တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘စတ္တာရိ ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနီ’’တိ. ‘‘ကတရဉ္စ ကတရဉ္စာ’’တိ? ‘‘ဇရာဇိဏ္ဏံ, ဗျာဓိတံ, မတံ, ပဗ္ဗဇိတ’’န္တိ. ရာဇာ ‘‘ဣတော ပဋ္ဌာယ ဧဝရူပါနံ မမ ပုတ္တဿ သန္တိကံ ဥပသင်္ကမိတုံ မာ အဒတ္ထ, မယှံ ပုတ္တဿ ဗုဒ္ဓဘာဝေန ကမ္မံ နတ္ထိ, အဟံ မမ ပုတ္တံ ဒွိသဟဿဒီပပရိဝါရာနံ, စတုန္နံ မဟာဒီပါနံ, ဣဿရိယာဓိပစ္စံ စက္ကဝတ္တိရဇ္ဇံ ကရောန္တံ ဆတ္တိံသယောဇနပရိမဏ္ဍလာယ ပရိသာယ ပရိဝုတံ ဂဂနတလေ ဝိစရမာနံ ပဿိတုကာမော’’တိ. ဧဝဉ္စ ပန ဝတွာ ဣမေသံ စတုပ္ပကာရာနံ နိမိတ္တာနံ ကုမာရဿ စက္ခုပထေ အာဂမနနိဝါရဏတ္ထံ စတူသု ဒိသာသု ဂါဝုတေ ဂါဝုတေ အာရက္ခံ ဌပေသိ. တံ ဒိဝသဉ္စ မင်္ဂလဋ္ဌာနေ သန္နိပတိတေသု အသီတိယာ ဉာတိကုလသဟဿေသု ဧကမေကော ဧကမေကံ ပုတ္တံ ပဋိဇာနိ – ‘‘အယံ ဗုဒ္ဓေါ ဝါ ဟောတု ရာဇာ ဝါ, မယံ ဧကမေတံ ပုတ္တံ ဒဿာမ. သစေပိ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတိ, ခတ္တိယသမဏဂဏေဟေဝ ပရိဝါရိတော ဝိစရိဿတိ. သစေပိ ရာဇာ ဘဝိဿတိ, ခတ္တိယကုမာရေဟေဝ ပုရက္ခတပရိဝါရိတော ဝိစရိဿတီ’’တိ. ရာဇာပိ ဗောဓိသတ္တဿ ဥတ္တမရူပသမ္ပန္နာ ဝိဂတသဗ္ဗဒေါသာ ဓာတိယော ပစ္စုပဋ္ဌာပေသိ. ဗောဓိသတ္တော မဟန္တေန ပရိဝါရေန မဟန္တေန သိရိသောဘဂ္ဂေန ဝဍ္ဎတိ.

එවිට ශුද්ධෝදන රජතුමා, "මාගේ පුත්‍රයා කුමක් දැක පැවිදි වන්නේද?" යි විමසුවේය. "පූර්ව නිමිති සතරක් දැක" යැයි (බ්‍රාහ්මණයෝ) පැවසූහ. "ඒ කවරහුද?" යි විමසූ විට, "මහල්ලෙක්, ලෙඩෙක්, මළ සිරුරක් සහ පැවිද්දෙක්" යැයි පිළිතුරු දුන්හ. රජතුමා, "මෙතැන් සිට මෙවැනි අය මාගේ පුත්‍රයා අසලට පැමිණීමට ඉඩ නොදෙන්න. මාගේ පුත්‍රයා බුදු වීමෙන් මට වැඩක් නැත. මා කැමති වනුයේ මාගේ පුත්‍රයා දූපත් දෙදහසකින් පිරිවරන ලද සිවු මහා දීපයන්ට අධිපතිව, යොදුන් තිස් හයක පිරිවරක් ඇතිව, අහසින් සැරිසරන සක්විති රජකු ලෙස දැකීමටය" යැයි පැවසීය. මෙසේ පවසා එම සතර පෙර නිමිති කුමාරයාගේ ඇස ගැටීම වැළැක්වීම පිණිස සිවු දිශාවෙහි ගවුයෙන් ගවුයට රැකවල් යෙදවීය. එදින මංගල අවස්ථාවට රැස් වූ අසූ දහසක් ඥාති පිරිස අතරින් එක් එක් අය "මේ කුමාරයා බුදු වූවත් රජ වූවත්, අපි එක් පුත්‍රයෙකු බැගින් ලබා දෙන්නෙමු. ඉදින් බුදු වුවහොත් ක්‍ෂත්‍රිය ශ්‍රමණයන් පිරිවරා හැසිරෙන්නේය, ඉදින් රජ වුවහොත් ක්‍ෂත්‍රිය කුමාරවරුන් පිරිවරා හැසිරෙන්නේය" යි පොරොන්දු වූහ. රජතුමා ද බෝධිසත්වයන් වහන්සේ වෙනුවෙන් සියලු දෝෂයන්ගෙන් තොර උතුම් රූප සම්පත්තියෙන් යුතු කිරි මව්වරුන් පත් කළේය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මහත් පිරිවරින් හා මහත් ශ්‍රී සෝභා සම්පත්තියෙන් වැඩුණහ.

အထေကဒိဝသံ ရညော ဝပ္ပမင်္ဂလံ နာမ အဟောသိ. တံ ဒိဝသံ သကလနဂရံ ဒေဝနဂရံ ဝိယ အလင်္ကရောန္တိ, သဗ္ဗေ ဒါသကမ္မကရာဒယော အဟတဝတ္ထနိဝတ္ထာ ဂန္ဓမာလာဒိပဋိမဏ္ဍိတာ ရာဇကုလေ သန္နိပတန္တိ, ရညော ကမ္မန္တေ နင်္ဂလသဟဿံ ယောဇယန္တိ, တသ္မိံ ပန ဒိဝသေ ဧကေနူနအဋ္ဌသတနင်္ဂလာနိ သဒ္ဓိံ ဗလိဗဒ္ဒရသ္မိယောတ္တေဟိ ရဇတပရိက္ခတာနိ ဟောန္တိ. ရညော အာလမ္ဗနနင်္ဂလံ ပန ရတ္တသုဝဏ္ဏပရိက္ခတံ ဟောတိ. ဗလိဗဒ္ဒါနံ သိင်္ဂရသ္မိပတောဒါပိ သုဝဏ္ဏပရိက္ခတာဝ ဟောန္တိ. ရာဇာ မဟာပရိဝါရေန နိက္ခမန္တော [Pg.70] ပုတ္တံ ဂဟေတွာဝ အဂမာသိ. ကမ္မန္တဋ္ဌာနေ ဧကော ဇမ္ဗုရုက္ခော ဗဟလပလာသော သန္ဒစ္ဆာယော အဟောသိ. တဿ ဟေဋ္ဌာ ကုမာရဿ သယနံ ပညာပေတွာ ဥပရိ သုဝဏ္ဏတာရကခစိတဝိတာနံ ဗန္ဓာပေတွာ သာဏိပါကာရေန ပရိက္ခိပါပေတွာ အာရက္ခံ ဌပေတွာ ရာဇာ သဗ္ဗာလင်္ကာရံ အလင်္ကရိတွာ အမစ္စဂဏပရိဝုတော နင်္ဂလကရဏဋ္ဌာနံ အဂမာသိ. တတ္ထ ရာဇာ သုဝဏ္ဏနင်္ဂလံ ဂဏှာတိ, အမစ္စာ ဧကေနူနအဋ္ဌသတရဇတနင်္ဂလာနိ, ကဿကာ သေသနင်္ဂလာနိ. တေ တာနိ ဂဟေတွာ ဣတော စိတော စ ကသန္တိ. ရာဇာ ပန ဩရတော ဝါ ပါရံ ဂစ္ဆတိ, ပါရတော ဝါ ဩရံ အာဂစ္ဆတိ.

ඉක්බිති එක් දිනෙක රජතුමාගේ වප් මංගල්‍යය පැවැත්විණි. එදින මුළු නගරයම දෙව්පුරයක් මෙන් අලංකාර කළහ. සියලු දාස කම්කරුවෝ අලුත් වස්ත්‍ර හැඳ, සුවඳ මල්වලින් සැරසී රජ මාලිගයට රැස් වූහ. රජතුමාගේ වැඩබිමෙහි නගුල් දහසක් යෙදූහ. එදින නගුල් හත්සිය අනූනවයක් ගවයන්ගේ රශ්මි හා රැහැන් ද සහිතව රිදියෙන් සරසා තිබුණි. රජතුමාගේ ප්‍රධාන නගුල රත්රන්වලින් සරසා තිබුණි. ගවයන්ගේ අංවල බැඳි රශ්මි හා කෙවිටි ද රන් ආලේපිත විය. රජතුමා මහත් පිරිවරින් නික්මෙද්දී පුත්‍රයා ද කැටුව ගියේය. වැඩබිමෙහි ඝන පත්‍ර ඇති සිසිල් සෙවණ දෙන එක් දඹ ගසක් තිබුණි. ඒ යට කුමාරයාට යහනක් පනවා, උඩින් රන් තාරකාවලින් විසිතුරු කළ වියනක් බඳවා, වටා තිර රෙදි ඇද, රැකවල් යොදවා, රජතුමා සියලු ආභරණයෙන් සැරසී ඇමති පිරිස පිරිවරා නගුල් ගෑම සිදු කරන ස්ථානයට ගියේය. එහිදී රජතුමා රන් නගුල ගත්තේය, ඇමතිවරු හත්සිය අනූනවයක් රිදී නගුල් ගත්හ, ගොවියෝ ඉතිරි නගුල් ගත්හ. ඔවුහු ඒවා ගෙන එහා මෙහා නගුල් ගෑහ. රජතුමා ද මෙහා පස සිට එහා පසටත්, එහා පස සිට මෙහා පසටත් නගුල් ගෑවේය.

ဧတသ္မိံ ဌာနေ မဟာသမ္ပတ္တိ အဟောသိ. ဗောဓိသတ္တံ ပရိဝါရေတွာ နိသိန္နာ ဓာတိယော ‘‘ရညော သမ္ပတ္တိံ ပဿာမာ’’တိ အန္တောသာဏိတော ဗဟိ နိက္ခန္တာ. ဗောဓိသတ္တော ဣတော စိတော စ ဩလောကေန္တော ကဉ္စိ အဒိသွာဝ ဝေဂေန ဥဋ္ဌာယ ပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ အာနာပါနေ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ပဌမဇ္ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေသိ. ဓာတိယော ခဇ္ဇဘောဇ္ဇန္တရေ ဝိစရမာနာ ထောကံ စိရာယိံသု. သေသရုက္ခာနံ ဆာယာ ဝီတိဝတ္တာ, တဿ ပန ဇမ္ဗုရုက္ခဿ ဆာယာ ပရိမဏ္ဍလာ ဟုတွာ အဋ္ဌာသိ. ဓာတိယော ‘‘အယျပုတ္တော ဧကကော’’တိ ဝေဂေန သာဏိံ ဥက္ခိပိတွာ အန္တော ပဝိသမာနာ ဗောဓိသတ္တံ သယနေ ပလ္လင်္ကေန နိသိန္နံ တဉ္စ ပါဋိဟာရိယံ ဒိသွာ ဂန္တွာ ရညော အာရောစေသုံ – ‘‘ဒေဝ, ကုမာရော ဧဝံ နိသိန္နော, အညေသံ ရုက္ခာနံ ဆာယာ ဝီတိဝတ္တာ, ဇမ္ဗုရုက္ခဿ ပန ဆာယာ ပရိမဏ္ဍလာ ဌိတာ’’တိ. ရာဇာ ဝေဂေနာဂန္တွာ ပါဋိဟာရိယံ ဒိသွာ ‘‘အယံ တေ, တာတ, ဒုတိယဝန္ဒနာ’’တိ ပုတ္တံ ဝန္ဒိ.

එම ස්ථානයෙහි මහත් සම්පත්තියක් ඇති විය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ පිරිවරා සිටි කිරි මව්වරු "රජතුමාගේ උත්සව ශ්‍රී සෝභාව බලන්නෙමු" යි තිරයෙන් පිටතට ගියහ. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ එහා මෙහා බලා කිසිවෙකු නොදැක වහා නැගී සිට පර්යංකයෙන් හිඳ ආනාපානසතිය වඩා ප්‍රථම ධ්‍යානය උපදවා ගත්හ. කිරි මව්වරු ආහාර පාන සකසමින් සිටි බැවින් ස්වල්ප වේලාවක් ප්‍රමාද වූහ. අනෙක් ගස්වල සෙවණවල් ඉවතට හැරී තිබුණත්, ඒ දඹ ගසේ සෙවණ පමණක් වටකුරුව ඒ අයුරින්ම පැවතුණි. කිරි මව්වරු "සිඟිති කුමාරයා තනිවම සිටී" යැයි වහා තිරය ඔසවා ඇතුළට වන්හ. එහිදී බෝධිසත්වයන් වහන්සේ යහන මත පර්යංකයෙන් වැඩ සිටිනු දැක ඒ ප්‍රාතිහාර්යය දැක රජුට දැන්වූහ. "දේවයන් වහන්ස, කුමාරයා මෙලෙස හිඳ සිටියි; අනෙක් ගස්වල සෙවණ ඉවතට ගොස් ඇති මුත් දඹ ගසේ සෙවණ පමණක් වටකුරුව එලෙසම පවතී" යැයි පැවසූහ. රජතුමා වහා පැමිණ ප්‍රාතිහාර්යය දැක, "පුතණුවනි, මෙය ඔබට කරන දෙවන වැඳීමයි" පවසා වැන්දේය.

အထ အနုက္ကမေန ဗောဓိသတ္တော သောဠသဝဿုဒ္ဒေသိကော ဇာတော. ရာဇာ ဗောဓိသတ္တဿ တိဏ္ဏံ ဥတူနံ အနုစ္ဆဝိကေ တယော ပါသာဒေ ကာရေသိ – ဧကံ နဝဘူမိကံ, ဧကံ သတ္တဘူမိကံ, ဧကံ ပဉ္စဘူမိကံ, စတ္တာလီသသဟဿာ စ နာဋကိတ္ထိယော ဥပဋ္ဌာပေသိ. ဗောဓိသတ္တော ဒေဝေါ ဝိယ အစ္ဆရာသံဃပရိဝုတော အလင်္ကတနာဋကိတ္ထီဟိ ပရိဝုတော နိပ္ပုရိသေဟိ တူရိယေဟိ ပရိစာရိယမာနော မဟာသမ္ပတ္တိံ အနုဘဝန္တော ဥတုဝါရေန တီသု ပါသာဒေသု ဝိဟာသိ. ရာဟုလမာတာ ပနဿ ဒေဝီ အဂ္ဂမဟေသီ အဟောသိ.

ඉක්බිති බෝධිසත්වයන් වහන්සේ අනුපිළිවෙළින් දහසය හැවිරිදි වියට පත් වූහ. රජතුමා බෝධිසත්වයන් වහන්සේ උදෙසා ඍතු තුනට ගැලපෙන පරිදි මාලිගා තුනක් කරවීය - එක් මාලිගාවක් නව මහල් විය, එකක් සත් මහල් විය, අනෙක පස් මහල් විය. හතළිස් දහසක් නාට්‍ය ස්ත්‍රීන් ද සේවය සඳහා පත් කළේය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ දිව්‍ය අප්සරාවන් වැනි අලංකාරවත් නාට්‍ය ස්ත්‍රීන් පිරිවරා, පුරුෂයන්ගෙන් තොරව, පංචාංගික තූර්ය වාදනයෙන් සතුටු වෙමින් මහත් සම්පත් අනුභව කරමින් ඒ ඒ ඍතුවට අනුව මාලිගා තුනෙහි වැඩ විසූහ. රාහුල මාතාව එතුමන්ගේ අග්‍රමහේෂිකාව වූවාය.

တဿေဝံ မဟာသမ္ပတ္တိံ အနုဘဝန္တဿ ဧကဒိဝသံ ဉာတိသံဃဿ အဗ္ဘန္တရေ အယံ ကထာ ဥဒပါဒိ – ‘‘သိဒ္ဓတ္ထော ကီဠာပသုတောဝ ဝိစရတိ, န ကိဉ္စိ သိပ္ပံ သိက္ခတိ, သင်္ဂါမေ ပစ္စုပဋ္ဌိတေ ကိံ ကရိဿတီ’’တိ? ရာဇာ ဗောဓိသတ္တံ ပက္ကောသာပေတွာ [Pg.71] ‘‘တာတ, တဝ ဉာတကာ ‘သိဒ္ဓတ္ထော ကိဉ္စိ သိပ္ပံ အသိက္ခိတွာ ကီဠာပသုတောဝ ဝိစရတီ’တိ ဝဒန္တိ, ဧတ္ထ ကိံ သတ္တု ပတ္တကာလေ မညသီ’’တိ? ‘‘ဒေဝ, မမ သိပ္ပံ သိက္ခနကိစ္စံ နတ္ထိ, နဂရေ မမ သိပ္ပဒဿနတ္ထံ ဘေရိံ စရာပေထ ‘ဣတော သတ္တမေ ဒိဝသေ ဉာတကာနံ သိပ္ပံ ဒဿေဿာမီ’’’တိ. ရာဇာ တထာ အကာသိ. ဗောဓိသတ္တော အက္ခဏဝေဓိဝါလဝေဓိဓနုဂ္ဂဟေ သန္နိပါတာပေတွာ မဟာဇနဿ မဇ္ဈေ အညေဟိ ဓနုဂ္ဂဟေဟိ အသာဓာရဏံ ဉာတကာနံ ဒွါဒသဝိဓံ သိပ္ပံ ဒဿေသိ. တံ သရဘင်္ဂဇာတကေ အာဂတနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တဒါ တဿ ဉာတိသံဃော နိက္ကင်္ခေါ အဟောသိ.

මෙසේ මහත් සම්පත් අනුභව කරන කල්හි එක් දිනක ඥාතීන් අතර මෙවැනි කතාවක් ඇති විය: "සිද්ධාර්ථ කුමාරයා කෙළිසෙල්ලමෙහිම යෙදී සිටියි, කිසිදු ශිල්පයක් හදාරන්නේ නැත; යුද්ධයක් ඇති වූ විට කුමක් කරන්නේද?" යනුවෙනි. රජතුමා බෝධිසත්වයන් වහන්සේ කැඳවා, "පුතණුවනි, ඔබගේ ඥාතීන් පවසන්නේ 'සිද්ධාර්ථ කිසිදු ශිල්පයක් ඉගෙන නොගෙන කෙළිසෙල්ලමෙහිම යෙදී සිටින' බවයි. සතුරන් පැමිණි විට කුමක් කරන්නේදැයි ඔවුහු සිතති" යි පැවසීය. එවිට බෝධිසත්වයන් වහන්සේ, "දේවයන් වහන්ස, මා විසින් ශිල්ප ඉගෙනීමේ අවශ්‍යතාවක් නැත. මාගේ ශිල්ප දැක්වීම සඳහා නගරය පුරා බෙර හසුරුවන්න. මෙයින් සත්වන දින ඥාතීන්ට මාගේ ශිල්ප දක්වන්නෙමි" යි පැවසූහ. රජතුමා ද එසේ කළේය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ අක්ඛණවේදී, වාලවේදී ආදී දුනුවායන් රැස් කරවා, මහජනයා මධ්‍යයෙහි අන් කිසිදු දුනුවායෙකුට නැති අසදෘශ වූ දොළොස් ආකාරයක ශිල්ප ශාස්ත්‍ර ඥාතීන්ට පෙන්වූහ. එය සරභංග ජාතකයෙහි එන පරිදිම දත යුතුය. එකල්හි උන්වහන්සේගේ ඥාති සමූහයා සැකයෙන් තොර වූහ.

အထေကဒိဝသံ ဗောဓိသတ္တော ဥယျာနဘူမိံ ဂန္တုကာမော သာရထိံ အာမန္တေတွာ ‘‘ရထံ ယောဇေဟီ’’တိ အာဟ. သော ‘‘သာဓူ’’တိ ပဋိဿုဏိတွာ မဟာရဟံ ဥတ္တမရထံ သဗ္ဗာလင်္ကာရေန အလင်္ကရိတွာ ကုမုဒပတ္တဝဏ္ဏေ စတ္တာရော မင်္ဂလသိန္ဓဝေ ယောဇေတွာ ဗောဓိသတ္တဿ ပဋိဝေဒေသိ. ဗောဓိသတ္တော ဒေဝဝိမာနသဒိသံ ရထံ အဘိရုဟိတွာ ဥယျာနာဘိမုခေါ အဂမာသိ. ဒေဝတာ ‘‘သိဒ္ဓတ္ထကုမာရဿ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈနကာလော အာသန္နော, ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ ဒဿေဿာမာ’’တိ ဧကံ ဒေဝပုတ္တံ ဇရာဇိဏ္ဏံ ခဏ္ဍဒန္တံ ပလိတကေသံ ဝင်္ကံ ဩဘဂ္ဂသရီရံ ဒဏ္ဍဟတ္ထံ ပဝေဓမာနံ ကတွာ ဒဿေသုံ. တံ ဗောဓိသတ္တော စေဝ သာရထိ စ ပဿန္တိ. တတော ဗောဓိသတ္တော, ‘‘သမ္မ, ကော နာမေသ ပုရိသော, ကေသာပိဿ န ယထာ အညေသ’’န္တိ မဟာပဒါနေ (ဒီ. နိ. ၂.၄၅) အာဂတနယေန သာရထိံ ပုစ္ဆိတွာ တဿ ဝစနံ သုတွာ ‘‘ဓိရတ္ထု ဝတ, ဘော, ဇာတိ, ယတြ ဟိ နာမ ဇာတဿ ဇရာ ပညာယိဿတီ’’တိ သံဝိဂ္ဂဟဒယော တတောဝ ပဋိနိဝတ္တိတွာ ပါသာဒမေဝ အဘိရုဟိ. ရာဇာ ‘‘ကိံ ကာရဏာ မမ ပုတ္တော ခိပ္ပံ ပဋိနိဝတ္တီ’’တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘ဇိဏ္ဏပုရိသံ ဒိသွာ, ဒေဝါ’’တိ. ‘‘ဇိဏ္ဏကံ ဒိသွာ ပဗ္ဗဇိဿတီတိ အာဟံသု, ကသ္မာ မံ နာသေထ, သီဃံ ပုတ္တဿ နာဋကာနိ သဇ္ဇေထ, သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝန္တော ပဗ္ဗဇ္ဇာယ သတိံ န ကရိဿတီ’’တိ ဝတွာ အာရက္ခံ ဝဍ္ဎေတွာ သဗ္ဗဒိသာသု အဒ္ဓယောဇနေ အဒ္ဓယောဇနေ အာရက္ခံ ဌပေသိ.

ඉක්බිති එක් දිනක බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ උයනට වැඩම කරනු කැමැතිව, සාරථියා කැඳවා "රථය සූදානම් කරව" යැයි පැවසූහ. ඔහු "එසේය දේවයන් වහන්ස" යැයි පිළිගෙන, අතිශයින් වටිනා උතුම් රථය සියලු අලංකාරයන්ගෙන් සරසා, සුදු නෙළුම් පෙති වැනි පැහැති මංගල සින්ධව අශ්වයන් හතර දෙනෙකු යොදා බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේට ඒ බව සැල කළේය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ දිව්‍ය විමානයක් බඳු ඒ රථයට නැගී උයන දෙසට වැඩම කළහ. එවිට දෙවියෝ "සිද්ධාර්ථ කුමාරයන්ගේ චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කරගන්නා කාලය ආසන්නය, එබැවින් පෙර නිමිත්තක් දක්වන්නෙමු" යි සිතා, එක් දේව පුත්‍රයෙකු දත් වැටුණු, කෙස් පැසුණු, කොඳු නැමුණු, ශරීරය වැහැරුණු, සැරයටියක් අතින් ගත්, වෙවුලන්නා වූ දිරාගිය මහලු මිනිසෙකු මෙන් මවා පෙන්වූහ. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ හා සාරථියා යන දෙදෙනාම ඒ රූපය දුටුවහහ. ඉක්බිති බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ "යහළුව සාරථිය, මොහු කවරෙක් ද? මොහුගේ කෙස් අන් අයගේ මෙන් නොවෙයි" යැයි මහාපදාන සූත්‍රයෙහි සඳහන් වන ආකාරයට සාරථියාගෙන් විමසා, ඔහුගේ පිළිතුර අසා "පින්වත් සාරථිය, උපතට නින්දා වේවා, උපන් සත්වයාට ජරාව ප්‍රකට වන්නේය" යැයි සංවේගයට පත්ව එතැනින්ම නැවත හැරී මාලිගාවටම වැඩම කළහ. රජතුමා "මගේ පුතණුවන් වහාම හැරී ආවේ කුමන කරුණක් නිසාද?" යැයි විමසීය. "දේවයන් වහන්ස, මහලු මිනිසෙකු දැකීම නිසා" යැයි ඔහු කීවේය. "මහල්ලෙකු දැක පැවිදි වනු ඇතැයි කියති, ඔබ මාව විනාශ කරන්නේ ඇයි? වහාම පුතු සඳහා නාට්‍ය සංදර්ශන පිළියෙළ කරවන්න, සැප සම්පත් විඳින විට පැවිදි වීමට සිතක් ඇති නොවනු ඇත" යැයි කියා ආරක්ෂාව තර කර, සතර දිශාවෙන්ම යොදුන් අර්ධයක් (ගව් දෙකක්) බැගින් වූ දුරින් ආරක්ෂක සේනා රැඳවූහ.

ပုနေကဒိဝသံ ဗောဓိသတ္တော တထေဝ ဥယျာနံ ဂစ္ဆန္တော ဒေဝတာဘိနိမ္မိတံ ဗျာဓိတံ ပုရိသံ ဒိသွာ ပုရိမနယေနေဝ ပုစ္ဆိတွာ သံဝိဂ္ဂဟဒယော နိဝတ္တိတွာ ပါသာဒံ [Pg.72] အဘိရုဟိ. ရာဇာပိ ပုစ္ဆိတွာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ သံဝိဒဟိတွာ ပုန ဝဍ္ဎေတွာ သမန္တာ တိဂါဝုတပ္ပမာဏေ ပဒေသေ အာရက္ခံ ဌပေသိ. အပရမ္ပိ ဧကဒိဝသံ ဗောဓိသတ္တော တထေဝ ဥယျာနံ ဂစ္ဆန္တော ဒေဝတာဘိနိမ္မိတံ ကာလင်္ကတံ ဒိသွာ ပုရိမနယေနေဝ ပုစ္ဆိတွာ သံဝိဂ္ဂဟဒယော ပုန နိဝတ္တိတွာ ပါသာဒံ အဘိရုဟိ. ရာဇာပိ ပုစ္ဆိတွာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ သံဝိဒဟိတွာ ပုန ဝဍ္ဎေတွာ သမန္တတော ယောဇနပ္ပမာဏေ ပဒေသေ အာရက္ခံ ဌပေသိ. အပရံ ပနေကဒိဝသံ ဥယျာနံ ဂစ္ဆန္တော တထေဝ ဒေဝတာဘိနိမ္မိတံ သုနိဝတ္ထံ သုပါရုတံ ပဗ္ဗဇိတံ ဒိသွာ ‘‘ကော နာမေသော သမ္မာ’’ဟိ သာရထိံ ပုစ္ဆိ. သာရထိ ကိဉ္စာပိ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒဿ အဘာဝါ ပဗ္ဗဇိတံ ဝါ ပဗ္ဗဇိတဂုဏေ ဝါ န ဇာနာတိ, ဒေဝတာနုဘာဝေန ပန ‘‘ပဗ္ဗဇိတော နာမာယံ, ဒေဝါ’’တိ ဝတွာ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ ဂုဏေ ဝဏ္ဏေသိ. ဗောဓိသတ္တော ပဗ္ဗဇ္ဇာယ ရုစိံ ဥပ္ပာဒေတွာ တံ ဒိဝသံ ဥယျာနံ အဂမာသိ. ဒီဃဘာဏကာ ပနာဟု – ‘‘စတ္တာရိပိ နိမိတ္တာနိ ဧကဒိဝသေနေဝ ဒိသွာ အဂမာသီ’’တိ.

නැවතත් එක් දිනක බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ පෙර පරිදිම උයනට වැඩම කරන අතරතුර දෙවියන් විසින් මවන ලද රෝගී මිනිසෙකු දැක, පෙර ක්‍රමයටම විමසා සංවේගයට පත්ව ආපසු හැරී මාලිගාවට වැඩම කළහ. රජතුමා ද ඒ ගැන විමසා, පෙර පරිදිම කටයුතු සලසා ආරක්ෂාව තවදුරටත් තර කර හාත්පසින් ගව් තුනක ප්‍රමාණය දක්වා ආරක්ෂක සේනා රැඳවූහ. තවත් දිනක බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ පෙර පරිදිම උයනට වැඩම කරන විට දෙවියන් මවන ලද මළ සිරුරක් දැක, පෙර සේම විමසා සංවේගයට පත්ව නැවත හැරී මාලිගාවට වැඩම කළහ. රජතුමා ද ඒ ගැන විමසා පෙර පරිදිම කටයුතු යොදා හාත්පසින් යොදුනක ප්‍රමාණය දක්වා ආරක්ෂාව තර කළහ. තවත් එක් දිනක උයනට වැඩම කරන විට පෙර පරිදිම දෙවියන් මවන ලද මැනවින් සිවුරු හැඳ පෙරවාගත් පැවිද්දෙකු දැක "යහළුව සාරථිය, මොහු කවරෙක් ද?" යැයි ඇසූහ. බුදුවරයෙකු ලොව පහළ වී නොතිබූ බැවින් සාරථියා පැවිද්දෙකු හෝ පැවිදි වීමේ ගුණ ගැන කිසිවක් නොදත්තද, දේව ආනුභාවයෙන් "දේවයන් වහන්ස, මොහු පැවිද්දෙකි" යැයි පවසා පැවිදි වීමේ ගුණ වර්ණනා කළේය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ පැවිදි වීම කෙරෙහි රුචියක් ඇති කරගෙන එදින උයනට වැඩම කළහ. දීඝ භාණක ස්වාමීන් වහන්සේලා පවසනුයේ "මේ සතර පෙර නිමිතිම එකම දිනයකදී දැක වැඩම කළහ" යනුවෙනි.

သော တတ္ထ ဒိဝသဘာဂံ ကီဠိတွာ မင်္ဂလပေါက္ခရဏိယံ နှာယိတွာ အတ္ထင်္ဂတေ သူရိယေ မင်္ဂလသိလာပဋ္ဋေ နိသီဒိ အတ္တာနံ အလင်္ကာရာပေတုကာမော, အထဿ ပရိစာရကပုရိသာ နာနာဝဏ္ဏာနိ ဒုဿာနိ နာနပ္ပကာရာ အာဘရဏဝိကတိယော မာလာဂန္ဓဝိလေပနာနိ စ အာဒါယ သမန္တာ ပရိဝါရေတွာ အဋ္ဌံသု. တသ္မိံ ခဏေ သက္ကဿ နိသိန္နာသနံ ဥဏှံ အဟောသိ. သော ‘‘ကော နု ခေါ မံ ဣမမှာ ဌာနာ စာဝေတုကာမောသီ’’တိ ဥပဓာရေန္တော ဗောဓိသတ္တဿ အလင်္ကာရေတုကာမတံ ဉတွာ ဝိဿကမ္မံ အာမန္တေသိ – ‘‘သမ္မ ဝိဿကမ္မ, သိဒ္ဓတ္ထကုမာရော အဇ္ဇ အဍ္ဎရတ္တသမယေ မဟာဘိနိက္ခမနံ နိက္ခမိဿတိ, အယမဿ ပစ္ဆိမော အလင်္ကာရော, တွံ ဥယျာနံ ဂန္တွာ မဟာပုရိသံ ဒိဗ္ဗာလင်္ကာရေဟိ အလင်္ကရောဟီ’’တိ. သော ‘‘သာဓူ’’တိ ပဋိဿုဏိတွာ ဒေဝါနုဘာဝေန တင်္ခဏညေဝ ဗောဓိသတ္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ တဿေဝ ကပ္ပကသဒိသော ဟုတွာ ဒိဗ္ဗဒုဿေန ဗောဓိသတ္တဿ သီသံ ဝေဌေသိ. ဗောဓိသတ္တော ဟတ္ထသမ္ဖဿေနေဝ ‘‘နာမံ မနုဿော, ဒေဝပုတ္တော အယ’’န္တိ အညာသိ. ဝေဌနေန ဝေဌိတမတ္တေ သီသေ မောဠိယံ မဏိရတနာကာရေန ဒုဿသဟဿံ အဗ္ဘုဂ္ဂဉ္ဆိ, ပုန ဝေဌေန္တဿ ဒုဿသဟဿန္တိ ဒသက္ခတ္တုံ ဝေဌေန္တဿ ဒသ ဒုဿသဟဿာနိ အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆိံသု. ‘‘သီသံ ခုဒ္ဒကံ, ဒုဿာနိ ဗဟူနိ[Pg.73], ကထံ အဗ္ဘုဂ္ဂတာနီ’’တိ န စိန္တေတဗ္ဗံ. တေသု ဟိ သဗ္ဗမဟန္တံ အာမလကပုပ္ဖပ္ပမာဏံ, အဝသေသာနိ ကဒမ္ဗကပုပ္ဖပ္ပမာဏာနိ အဟေသုံ. ဗောဓိသတ္တဿ သီသံ ကိဉ္ဇက္ခဂဝစ္ဆိတံ ဝိယ ကုယျကပုပ္ဖံ အဟောသိ.

උන්වහන්සේ එහි දහවල් කාලය විනෝදයෙන් ගත කර, මංගල පොකුණෙන් ස්නානය කොට හිරු බැස යන කල්හි මංගල ශිලා තලයේ වැඩ සිටිමින් තමන් වහන්සේ සැරසීමට අදහස් කළහ. එවිට උන්වහන්සේගේ සේවකයෝ නානාවිධ වස්ත්‍ර, විවිධ අබරණ, මල් මාලා හා සුවඳ විලවුන් රැගෙන වට කරගෙන සිටියහ. ඒ මොහොතේ සක් දෙවිඳුන්ගේ පාණ්ඩුකාම්බල ශෛලාසනය රත් විය. "කවරෙක් මාව මේ ස්ථානයෙන් චුත කරවන්නට හදන්නේදැයි" සලකා බැලූ ඔහු බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේගේ සැරසීමට ඇති අභිලාෂය දැක විශ්වකර්ම දිව්‍ය පුත්‍රයා කැඳවා, "පින්වත් විශ්වකර්මය, සිද්ධාර්ථ කුමාරයන් අද මධ්‍යම රාත්‍රියෙහි මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කරනු ඇත. මෙය උන්වහන්සේගේ අවසන් සැරසීමයි. එබැවින් ඔබ උයනට ගොස් ඒ මහා පුරුෂයා දිව්‍යමය ආභරණවලින් සරසව" යැයි පැවසීය. ඔහු "එසේය දේවයන් වහන්ස" යැයි පිළිගෙන දිව්‍ය ආනුභාවයෙන් ඒ මොහොතේම බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, උන්වහන්සේගේ සේවක කරණවෑමියා මෙන් වෙස් වළාගෙන දිව්‍යමය වස්ත්‍රයකින් බෝධිසත්ත්වයන්ගේ හිස වෙළුම් බැඳීය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ අතෙහි ස්පර්ශයෙන්ම "මොහු මිනිසෙකු නොවේ, දේව පුත්‍රයෙකි" යැයි හඳුනාගත්හ. හිස වෙළුම් බඳින විටම හිස මුදුනෙහි මැණික් රුවක් මෙන් වස්ත්‍ර දහසක් ඉහළට එසවිණි. නැවත බඳින විට තවත් වස්ත්‍ර දහසක් බැගින් දස වතාවකදී වස්ත්‍ර දස දහසක් ඉහළට එසවිණි. "හිස කුඩාය, වස්ත්‍ර බොහෝය, ඒවා මෙතරම් උසට ගියේ කෙසේද?" යන්න ගැන සැක නොකළ යුතුය. මන්ද ඒ අතරින් විශාලම එක නෙල්ලි මලක් තරම් වූ අතර ඉතිරි ඒවා කොළොම් මල් තරම් විය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේගේ හිස රේණු පිරි මල් කළඹක් මෙන් අතිශය සුන්දර විය.

အထဿ သဗ္ဗာလင်္ကာရပဋိမဏ္ဍိတဿ သဗ္ဗတာလာဝစရေသု သကာနိ သကာနိ ပဋိဘာနာနိ ဒဿယန္တေသု, ဗြာဟ္မဏေသု ‘‘ဇယနန္ဒာ’’တိအာဒိဝစနေဟိ, သုတမင်္ဂလိကာဒီသု စ နာနပ္ပကာရေဟိ မင်္ဂလဝစနတ္ထုတိဃောသေဟိ သမ္ဘာဝေန္တေသု သဗ္ဗာလင်္ကာရပဋိမဏ္ဍိတံ တံ ရထဝရံ အဘိရုဟိ. တသ္မိံ သမယေ ‘‘ရာဟုလမာတာ ပုတ္တံ ဝိဇာတာ’’တိ သုတွာ သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇာ ‘‘ပုတ္တဿ မေ တုဋ္ဌိံ နိဝေဒေထာ’’တိ သာသနံ ပဟိဏိ. ဗောဓိသတ္တော တံ သုတွာ ‘‘ရာဟု ဇာတော, ဗန္ဓနံ ဇာတ’’န္တိ အာဟ. ရာဇာ ‘‘ကိံ မေ ပုတ္တော အဝစာ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ တံ ဝစနံ သုတွာ ‘‘ဣတော ပဋ္ဌာယ မေ နတ္တာ ‘ရာဟုလကုမာရော’တွေဝ နာမ ဟောတူ’’တိ အာဟ.

ඉක්බිති සියලු ආභරණවලින් සැරසුණු උන්වහන්සේ වෙනුවෙන් සියලු තූර්ය වාදකයන් තම තමන්ගේ දක්ෂතා දක්වද්දී, බ්‍රාහ්මණයන් "ජය වේවා, සතුට උදාවේවා" යනාදී වචනවලින් හා ශ්‍රැති මංගල්‍ය ආදී විවිධ මංගල ප්‍රශංසා ඝෝෂා පවත්වද්දී, උන්වහන්සේ සියලු අලංකාරයෙන් සැරසූ ඒ උතුම් රථයට නැගී වැඩම කළහ. ඒ අවස්ථාවේදී "රාහුල මව පුතෙකු ප්‍රසූත කළාය" යන පුවත ඇසූ සුද්ධෝදන මහාරාජයා "මාගේ පුතුට මාගේ ප්‍රීතිය දන්වන්න" යැයි පණිවිඩයක් යැවීය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ එය අසා "රාහුල (බාධාවක්) උපන්නා, බන්ධනයක් උපන්නා" යැයි පැවසූහ. රජතුමා "මගේ පුතා පැවසුවේ කුමක්ද?" යැයි විමසා ඒ වචනය අසා "අද සිට මගේ මුණුබුරාගේ නම 'රාහුල කුමාරයා' යැයිම වේවා" යැයි පැවසීය.

ဗောဓိသတ္တောပိ ခေါ ရထဝရံ အာရုယှ အတိမဟန္တေန ယသေန အတိမနောရမေန သိရိသောဘဂ္ဂေန နဂရံ ပါဝိသိ. တသ္မိံ သမယေ ကိသာဂေါတမီ နာမ ခတ္တိယကညာ ဥပရိပါသာဒဝရတလဂတာ နဂရံ ပဒက္ခိဏံ ကုရုမာနဿ ဗောဓိသတ္တဿ ရူပသိရိံ ဒိသွာ ပီတိသောမနဿဇာတာ ဣမံ ဥဒါနံ ဥဒါနေသိ –

බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ද ඒ උතුම් රථයට නැගී අතිමහත් යසසින් හා සිත්ගන්නාසුලු ශ්‍රී සෝභමානත්වයෙන් නගරයට ඇතුළු වූහ. ඒ අවස්ථාවේ මාලිගාවේ උඩුමහලක සිටි කිසාගෝතමී නම් ක්ෂත්‍රිය කන්‍යාව, නගරය ප්‍රදක්ෂිණා කරමින් වැඩම කරන බෝධිසත්ත්වයන්ගේ රූප සිරිය දැක ප්‍රීති සෝමනස්සයට පත්ව මේ උදානය ප්‍රකාශ කළාය -

‘‘နိဗ္ဗုတာ နူန သာ မာတာ, နိဗ္ဗုတော နူန သော ပိတာ;

နိဗ္ဗုတာ နူန သာ နာရီ, ယဿာယံ ဤဒိသော ပတီ’’တိ. (ဓ. သ. အဋ္ဌ. နိဒါနကထာ);

–

"යමෙකුට මෙබඳු පුතෙකු සිටී නම් ඒ මව සැබවින්ම නිවුණාය, ඒ පියා සැබවින්ම නිවුණේය. යම් ස්ත්‍රියකට මෙබඳු ස්වාමියෙකු සිටී නම් ඒ ස්ත්‍රිය සැබවින්ම නිවුණාය (සැනසුණාය)."

ဗောဓိသတ္တော တံ သုတွာ စိန္တေသိ – ‘‘အယံ ဧဝမာဟ – ‘ဧဝရူပံ အတ္တဘာဝံ ပဿန္တိယာ မာတု ဟဒယံ နိဗ္ဗာယတိ, ပိတု ဟဒယံ နိဗ္ဗာယတိ, ပဇာပတိယာ ဟဒယံ နိဗ္ဗာယတီ’တိ. ကိသ္မိံ နု ခေါ နိဗ္ဗုတေ ဟဒယံ နိဗ္ဗုတံ နာမ ဟောတီ’’တိ. အထဿ ကိလေသေသု ဝိရတ္တမနဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ရာဂဂ္ဂိမှိ နိဗ္ဗုတေ နိဗ္ဗုတံ နာမ ဟောတိ, ဒေါသဂ္ဂိမှိ နိဗ္ဗုတေ နိဗ္ဗုတံ နာမ ဟောတိ, မောဟဂ္ဂိမှိ နိဗ္ဗုတေ နိဗ္ဗုတံ နာမ ဟောတိ, မာနဒိဋ္ဌိအာဒီသု သဗ္ဗကိလေသဒရထေသု နိဗ္ဗုတေသု နိဗ္ဗုတံ နာမ ဟောတီ’’တိ. ‘‘အယံ မေ သုဿဝနံ သာဝေတိ, အဟဉှိ နိဗ္ဗာနံ ဂဝေသန္တော ဝိစရာမိ, အဇ္ဇေဝ မယာ ဃရာဝါသံ ဆဍ္ဍေတွာ နိက္ခမ္မ ပဗ္ဗဇိတွာ နိဗ္ဗာနံ ဂဝေသိတုံ ဝဋ္ဋတိ, အယံ ဣမိဿာ အာစရိယဘာဂေါ ဟောတူ’’တိ [Pg.74] ကဏ္ဌတော ဩမုဉ္စိတွာ ကိသာဂေါတမိယာ သတသဟဿဂ္ဃနကံ မုတ္တာဟာရံ ပေသေသိ. သာ ‘‘သိဒ္ဓတ္ထကုမာရော မယိ ပဋိဗဒ္ဓစိတ္တော ဟုတွာ ပဏ္ဏာကာရံ ပေသေတီ’’တိ သောမနဿဇာတာ အဟောသိ.

බෝධිසත්වයන් වහන්සේ එය අසා මෙසේ සිතූහ: "ඇය පවසන්නේ මෙවැන්නකි – ‘මෙබඳු වූ ආත්මභාවයක් දක්නා මවකගේ හදවත නිවේ (සැනසේ), පියෙකුගේ හදවත නිවේ, බිරිඳකගේ හදවත නිවේ’ යනුවෙනි. සැබවින්ම කුමක් නිවුණු කල්හි හදවත ‘නිවුණේ’ (නිබ්බුත) යයි කියනු ලබන්නේද?" ඉක්බිති කෙලෙසුන් කෙරෙහි කලකිරුණු සිත් ඇති උන්වහන්සේට මෙබඳු අදහසක් ඇතිවිය: "රාග ගින්න නිවුණු කල්හි නිවුණේ නම් වෙයි, ද්වේෂ ගින්න නිවුණු කල්හි නිවුණේ නම් වෙයි, මෝහ ගින්න නිවුණු කල්හි නිවුණේ නම් වෙයි. මානය, දෘෂ්ටිය ආදී සියලු කෙලෙස් දැවිලි නිවුණු කල්හි නිවුණේ නම් වෙයි." "ඇය මට සුභාෂිතයක් (යහපත් වචනයක්) ශ්‍රවණය කරවූවාය. මමද නිවන සොයමින් හැසිරෙමි. අදම මා ගිහිගෙය අතහැර අභිනිෂ්ක්‍රමණය කොට මහණ වී නිවන සෙවිය යුතුය. මෙය ඇයට ගුරු පඬුරක් වේවා" යි සිතා ගෙලෙන් ලක්ෂයක් අගනා මුතු මාලය ගලවා කිසාගෝතමිය වෙත යැවූහ. ඇයද "සිද්ධාර්ථ කුමාරයා මා කෙරෙහි බැඳුණු සිත් ඇතිව පඬුරක් එවා ඇතැයි" සිතා සෝමනස්සයට පත්වූවාය.

ဗောဓိသတ္တောပိ မဟန္တေန သိရိသောဘဂ္ဂေန အတ္တနော ပါသာဒံ အဘိရုဟိတွာ သိရိသယနေ နိပဇ္ဇိ. တာဝဒေဝ စ နံ သဗ္ဗာလင်္ကာရပဋိမဏ္ဍိတာ နစ္စဂီတာဒီသု သုသိက္ခိတာ ဒေဝကညာ ဝိယ ရူပသောဘဂ္ဂပ္ပတ္တာ နာဋကိတ္ထိယော နာနာတူရိယာနိ ဂဟေတွာ သမ္ပရိဝါရေတွာ အဘိရမာပေန္တိယော နစ္စဂီတဝါဒိတာနိ ပယောဇယိံသု. ဗောဓိသတ္တော ကိလေသေသု ဝိရတ္တစိတ္တတာယ နစ္စာဒီသု အနဘိရတော မုဟုတ္တံ နိဒ္ဒံ ဩက္ကမိ. တာပိ ဣတ္ထိယော ‘‘ယဿတ္ထာယ မယံ နစ္စာဒီနိ ပယောဇေမ, သော နိဒ္ဒံ ဥပဂတော, ဣဒါနိ ကိမတ္ထံ ကိလမိဿာမာ’’တိ ဂဟိတဂဟိတာနိ တူရိယာနိ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ နိပဇ္ဇိံသု, ဂန္ဓတေလပ္ပဒီပါ ဈာယန္တိ. ဗောဓိသတ္တော ပဗုဇ္ဈိတွာ သယနပိဋ္ဌေ ပလ္လင်္ကေန နိသိန္နော အဒ္ဒသ တာ ဣတ္ထိယော တူရိယဘဏ္ဍာနိ အဝတ္ထရိတွာ နိဒ္ဒါယန္တိယော – ဧကစ္စာ ပဂ္ဃရိတခေဠာ, ကိလိန္နဂတ္တာ, ဧကစ္စာ ဒန္တေ ခါဒန္တိယော, ဧကစ္စာ ကာကစ္ဆန္တိယော, ဧကစ္စာ ဝိပ္ပလပန္တိယော, ဧကစ္စာ ဝိဝဋမုခီ, ဧကစ္စာ အပဂတဝတ္ထာ ပါကဋဗီဘစ္ဆသမ္ဗာဓဋ္ဌာနာ. သော တာသံ တံ ဝိပ္ပကာရံ ဒိသွာ ဘိယျောသောမတ္တာယ ကာမေသု ဝိရတ္တစိတ္တော အဟောသိ. တဿ အလင်္ကတပဋိယတ္တံ သက္ကဘဝနသဒိသမ္ပိ တံ မဟာတလံ ဝိဝိဓနာနာကုဏပဘရိတံ အာမကသုသာနံ ဝိယ ဥပဋ္ဌာသိ, တယော ဘဝါ အာဒိတ္တဂေဟသဒိသာ ခါဒိံသု – ‘‘ဥပဒ္ဒုတံ ဝတ, ဘော, ဥပဿဋ္ဌံ ဝတ, ဘော’’တိ ဥဒါနံ ပဝတ္တေသိ, အတိဝိယဿ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ စိတ္တံ နမိ.

බෝධිසත්වයන් වහන්සේද මහත් වූ ශ්‍රී සෝභා සම්පන්නව තම මාලිගයට නැගී සිරි යහනේ සැතපුණහ. එකෙණෙහිම සියලු ආභරණයෙන් සැරසුණු, නැටුම් ගැයුම් ආදියෙහි මැනවින් හික්මුණු, දිව්‍ය අප්සරාවන් වැනි රූප ශෝභිත නාටිකා ස්ත්‍රීහු විවිධ තූර්ය භාණ්ඩ ගෙන උන්වහන්සේ පිරිවරා සතුටු කරවනු පිණිස නැටුම් ගැයුම් වැයුම් පෑහ. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ කෙලෙසුන් කෙරෙහි කලකිරුණු සිත් ඇති හෙයින් නැටුම් ආදියෙහි නොඇලී මොහොතක් නින්දට වැටුණහ. එම ස්ත්‍රීහුද, "අපි යමෙකු උදෙසා නැටුම් ගැයුම් ඉදිරිපත් කරමුද, ඔහු නින්දට පත්විය. දැන් කුමට වෙහෙස වමුදැයි" සිතා ගත් ගත් තූර්ය භාණ්ඩ පසෙක තබා නිදාගත්හ. සුවඳ තෙල් පහන් දැල්වෙමින් තිබුණි. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ පිබිදී යහන මත පර්යංකයෙන් වැඩහිඳ, තූර්ය භාණ්ඩ පසෙක දමා නිදා සිටින ඒ ස්ත්‍රීන් දෙස බැලූහ. ඇතැමෙක් කෙළ පෙරමින් තෙත් වූ ශරීර ඇතිවද, ඇතැමෙක් දත් කූරු කමින්ද, ඇතැමෙක් ගෙරවමින්ද, ඇතැමෙක් නන් දොඩවමින්ද, ඇතැමෙක් කට ඇරගෙනද, ඇතැමෙක් ඇඳුම් ඉවත්ව ගොස් පිළිකුල් සහගත ලෙස අවයව විවෘතවද සිටියහ. උන්වහන්සේ ඔවුන්ගේ ඒ විපරීත ස්වභාවය දැක කාමයන් කෙරෙහි බෙහෙවින්ම කලකිරුණු සිත් ඇතිවූහ. සක්භවනය වැනි අලංකාරව තිබූ ඒ මාලිගා තලය නොයෙක් කුණුපයන්ගෙන් පිරුණු අමු සොහොනක් මෙන් උන්වහන්සේට වැටහුණි. කාම, රූප, අරූප යන භව තුනම ගිනිගත් ගෙයක් මෙන් පෙනුණි. "පීඩිතයි සැබවින්ම, පීඩිතයි සැබවින්ම" යි උදාන වාක්‍ය පවත්වමින් මහණ වීමට අතිශයින්ම සිත් නැමුණි.

သော ‘‘အဇ္ဇေဝ မယာ မဟာဘိနိက္ခမနံ နိက္ခမိတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ သယနာ ဝုဋ္ဌာယ ဒွါရသမီပံ ဂန္တွာ ‘‘ကော ဧတ္ထာ’’တိ အာဟ. ဥမ္မာရေ သီသံ ကတွာ နိပန္နော ဆန္နော – ‘‘အဟံ, အယျပုတ္တ, ဆန္နော’’တိ အာဟ. ‘‘အဇ္ဇာဟံ မဟာဘိနိက္ခမနံ နိက္ခမိတုကာမော, ဧကံ မေ အဿံ ကပ္ပေဟီ’’တိ အာဟ. သော ‘‘သာဓု, ဒေဝါ’’တိ အဿဘဏ္ဍကံ ဂဟေတွာ အဿသာလံ ဂန္တွာ ဂန္ဓတေလပ္ပဒီပေသု ဇလန္တေသု သုမနပဋ္ဋဝိတာနဿ ဟေဋ္ဌာ ရမဏီယေ ဘူမိဘာဂေ ဌိတံ ကဏ္ဍကံ အဿရာဇာနံ ဒိသွာ ‘‘အဇ္ဇ မယာ ဣမမေဝ ကပ္ပေတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ကဏ္ဍကံ ကပ္ပေသိ. သော ကပ္ပိယမာနောဝ အညာသိ ‘‘အယံ ကပ္ပနာ အတိဝိယ ဂါဠှာ, အညေသု ဒိဝသေသု ဥယျာနကီဠာဒိဂမနကာလေ ကပ္ပနာ ဝိယ န ဟောတိ[Pg.75], မယှံ အယျပုတ္တော အဇ္ဇ မဟာဘိနိက္ခမနံ နိက္ခမိတုကာမော ဘဝိဿတီ’’တိ. တတော တုဋ္ဌမာနသော မဟာဟသိတံ ဟသိ, သော သဒ္ဒေါ သကလနဂရံ ပတ္ထရိတွာ ဂစ္ဆေယျ. ဒေဝတာ ပန နံ သန္နိရုမ္ဘိတွာ န ကဿစိ သောတုံ အဒံသု.

උන්වහන්සේ "අදම මා අභිනිෂ්ක්‍රමණය කළ යුතුය" යි සිතා යහනින් නැගිට දොර අසලට ගොස් "එහි කවුද?" යි ඇසූහ. එළිපත්තේ හිස තබා නිදා සිටි ඡන්න "ස්වාමිනි, මම ඡන්න වෙමි" යි කීවේය. "මම අද අභිනිෂ්ක්‍රමණය කිරීමට කැමැත්තෙමි, මගේ එක් අශ්වයකු සූදානම් කරව" යි වදාළහ. ඔහු "යහපති දේවයන් වහන්ස" යි පවසා අශ්ව ආභරණ ගෙන අස්හලට ගොස්, සුවඳ තෙල් පහන් දැල්වෙන සඳුන් වියනක් යට රමණීය භූමියෙහි සිටි කන්ථක අශ්ව රාජයා දැක, "අද මම මොහුම සූදානම් කළ යුතුය" යි සිතා කන්ථකව සූදානම් කළේය. කන්ථක අශ්වයා සූදානම් කරන විටම, "මේ සැරසීම අතිශයින්ම තද එකකි, වෙනත් දිනවල උයන් කෙළි ආදියට යනවා වැනි නොවේ, මාගේ ස්වාමියා අද අභිනිෂ්ක්‍රමණය කිරීමට කැමතිව ඇති" බව දැනගත්තේය. ඉක්බිති සතුටු වූ සිත් ඇතිව මහ හඬින් හේෂාරව කළේය. ඒ හඬ මුළු නගරය පුරා පැතිර යා හැකිව තිබුණත්, දෙවියෝ එය මර්දනය කර කිසිවෙකුට ඇසීමට ඉඩ නොදුන්හ.

ဗောဓိသတ္တောပိ ခေါ ဆန္နံ ပေသေတွာဝ ‘‘ပုတ္တံ တာဝ ပဿိဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ နိသိန္နပလ္လင်္ကတော ဥဋ္ဌာယ ရာဟုလမာတုယာ ဝသနဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ဂဗ္ဘဒွါရံ ဝိဝရိ. တသ္မိံ ခဏေ အန္တောဂဗ္ဘေ ဂန္ဓတေလပ္ပဒီပေါ ဈာယတိ, ရာဟုလမာတာ သုမနမလ္လိကာဒီနံ ပုပ္ဖာနံ အမ္ဗဏမတ္တေန အဘိပ္ပကိဏ္ဏေ သယနေ ပုတ္တဿ မတ္ထကေ ဟတ္ထံ ဌပေတွာ နိဒ္ဒါယတိ. ဗောဓိသတ္တော ဥမ္မာရေ ပါဒံ ဌပေတွာ ဌိတကောဝ ဩလောကေတွာ ‘‘သစာဟံ ဒေဝိယာ ဟတ္ထံ အပနေတွာ မမ ပုတ္တံ ဂဏှိဿာမိ, ဒေဝီ ပဗုဇ္ဈိဿတိ, ဧဝံ မေ ဂမနန္တရာယော ဘဝိဿတိ, ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာဝ အာဂန္တွာ ပုတ္တံ ပဿိဿာမီ’’တိ ပါသာဒတလတော ဩတရိ. ယံ ပန ဇာတကဋ္ဌကထာယံ ‘‘တဒါ သတ္တာဟဇာတော ရာဟုလကုမာရော ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ, တံ သေသဋ္ဌကထာသု နတ္ထိ, တသ္မာ ဣဒမေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ.

බෝධිසත්වයන් වහන්සේද ඡන්නව පිටත් කර යවා "පළමුව පුතු බලන්නෙමි" යි සිතා හුන් පර්යංකයෙන් නැගිට රාහුල මාතාව වාසය කරන තැනට ගොස් දොර විවෘත කළහ. ඒ මොහොතේ ඇතුළු ගැබෙහි සුවඳ තෙල් පහනක් දැල්වෙමින් තිබුණි. රාහුල මාතාව සමන් මල් මාලතී මල් ආදී මල් මැනවින් අතුරා තිබූ යහන මත පුතුගේ හිස මත අත තබා නිදා සිටියාය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ එළිපත්තේ පා තබා සිටගෙනම බලමින්, "ඉදින් මම දේවියගේ අත ඉවත් කොට මගේ පුතු ගනිමි නම් දේවිය අවදි වනු ඇත, එවිට මගේ ගමනට බාධාවක් වනු ඇත. බුදු වී ම පැමිණ පුතු බලන්නෙමි" යි සිතා මාලිගා තලයෙන් බැස වැඩියහ. යම් හෙයකින් ජාතක අට්ඨකථාවෙහි "එකල රාහුල කුමරු ඉපදී සත් දිනක් වූයේය" යි කියන ලද්දේද, එය සෙසු අට්ඨකථාවල නැත. එබැවින් මෙයම (රාහුල උපන් දිනයේම අභිනිෂ්ක්‍රමණය කළ බව) පිළිගත යුතුය.

ဧဝံ ဗောဓိသတ္တော ပါသာဒတလာ ဩတရိတွာ အဿသမီပံ ဂန္တွာ ဧဝမာဟ – ‘‘တာတ ကဏ္ဍက, တွံ အဇ္ဇ ဧကရတ္တိံ မံ တာရယ, အဟံ တံ နိဿာယ ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ သဒေဝကံ လောကံ တာရယိဿာမီ’’တိ. တတော ဥလ္လင်္ဃိတွာ ကဏ္ဍကဿ ပိဋ္ဌိံ အဘိရုဟိ. ကဏ္ဍကော ဂီဝတော ပဋ္ဌာယ အာယာမေန အဋ္ဌာရသဟတ္ထော ဟောတိ, တဒနုစ္ဆဝိကေန ဥဗ္ဗေဓေန သမန္နာဂတော ထာမဇဝသမ္ပန္နော သဗ္ဗသေတော ဓောတသင်္ခသဒိသော. သော သစေ ဟသေယျ ဝါ ပဒသဒ္ဒံ ဝါ ကရေယျ, သဒ္ဒေါ သကလနဂရံ အဝတ္ထရေယျ, တသ္မာ ဒေဝတာ အတ္တနော အာနုဘာဝေန တဿ ယထာ န ကောစိ သုဏာတိ, ဧဝံ ဟသိတသဒ္ဒံ သန္နိရုမ္ဘိတွာ အက္ကမနအက္ကမနပဒဝါရေ ဟတ္ထတလာနိ ဥပနာမေသုံ. ဗောဓိသတ္တော အဿဝရဿ ပိဋ္ဌိဝေမဇ္ဈဂတော ဆန္နံ အဿဿ ဝါလဓိံ ဂါဟာပေတွာ အဍ္ဎရတ္တသမယေ မဟာဒွါရသမီပံ ပတ္တော. တဒါ ပန ရာဇာ ‘‘ဧဝံ မမ ပုတ္တော ယာယ ကာယစိ ဝေလာယ နဂရဒွါရံ ဝိဝရိတွာ နိက္ခမိတုံ န သက္ခိဿတီ’’တိ ဒွီသု ဒွါရကဝါဋေသု ဧကေကံ ပုရိသသဟဿေန ဝိဝရိတဗ္ဗံ ကာရေသိ. ဗောဓိသတ္တော ပန ထာမဗလသမ္ပန္နော ဟတ္ထိဂဏနာယ ကောဋိသဟဿဟတ္ထီနံ ဗလံ ဓာရေသိ, ပုရိသဂဏနာယ ဒသကောဋိသဟဿပုရိသာနံ [Pg.76] ဗလံ ဓာရေသိ. သော စိန္တေသိ – ‘‘သစေ ဒွါရံ န ဝိဝရိယျတိ, အဇ္ဇ ကဏ္ဍကဿ ပိဋ္ဌေ နိသိန္နောဝ ဝါလဓိံ ဂဟေတွာ ဌိတေန ဆန္နေန သဒ္ဓိံယေဝ ကဏ္ဍကံ ဦရုဟိ နိပ္ပီဠေတွာ အဋ္ဌာရသဟတ္ထုဗ္ဗေဓံ ပါကာရံ ဥပ္ပတိတွာ အတိက္ကမိဿာမီ’’တိ. ဆန္နောပိ စိန္တေသိ – ‘‘သစေ ဒွါရံ န ဝိဝရိယျတိ, အဟံ အတ္တနော သာမိကံ အယျပုတ္တံ ခန္ဓေ နိသီဒါပေတွာ ကဏ္ဍကံ ဒက္ခိဏေန ဟတ္ထေန ကုစ္ဆိယံ ပရိက္ခိပန္တော ဥပကစ္ဆန္တရေ ကတွာ ပါကာရံ ဥပ္ပတိတွာ အတိက္ကမိဿာမီ’’တိ. ကဏ္ဍကောပိ စိန္တေသိ – ‘‘သစေ ဒွါရံ န ဝိဝရိယျတိ, အဟံ အတ္တနော သာမိကံ ပိဋ္ဌေ ယထာနိသိန္နမေဝ ဆန္နေန ဝါလဓိံ ဂဟေတွာ ဌိတေန သဒ္ဓိံယေဝ ဥက္ခိပိတွာ ပါကာရံ ဥပ္ပတိတွာ အတိက္ကမိဿာမီ’’တိ. သစေ ဒွါရံ န ဝိဝရေယျ, ယထာစိန္တိတမေဝ တေသု တီသု ဇနေသု အညတရော သမ္ပာဒေယျ. ဒွါရေ ပန အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ ဒွါရံ ဝိဝရိ.

මෙසේ බෝසතාණන් වහන්සේ ප්‍රාසාද තලයෙන් බැස, කන්ථක අශ්වයා සමීපයට ගොස් මෙසේ වදාළ සේක: "පිය කන්ථකය, අද මේ එක් රැයකදී මා (නගරයෙන් පිටතට) රැගෙන යව. මම තෝ ඇසුරු කරගෙන බුදුවී දෙවිමිනිසුන් සහිත ලෝකයා සසරින් එතෙර කරවන්නෙමි." ඉන්පසු උන්වහන්සේ පැන නැගී කන්ථකයාගේ පිට මතට වැඩි සේක. කන්ථකයා බෙල්ලේ සිට දිගින් රියන් දහඅටක් විය. ඒ දිගට සරිලන උසකින්ද, ශක්තියෙන් හා වේගයෙන්ද යුක්ත වූ ඔහු, ඔප දැමූ හක් ගෙඩියක් මෙන් මුළුමනින්ම සුදු පැහැති විය. ඉදින් ඔහු හේෂාරවයක් කළේ නම් හෝ පියවර ශබ්දයක් කළේ නම්, ඒ හඬ මුළු නුවරම පැතිර යනු ඇත. එබැවින් දෙවිවරු තමන්ගේ ආනුභාවයෙන් කිසිවෙකුටත් එය නොඇසෙන සේ, ඒ හේෂාරව ශබ්දය මර්දනය කොට ඔහු තබන පියවරක් පාසා තම අත්ල තැබූහ. බෝසතාණන් වහන්සේ ඒ උතුම් අශ්වයාගේ පිට මැදට නැගී, ඡන්න ඇමතියාට අශ්වයාගේ වලිගය අල්ලා ගැනීමට සලස්වා මධ්‍යම රාත්‍රියෙහි මහා ද්වාරය (නගර වාසල) අසලට පැමිණි සේක. එකල සුද්ධෝදන රජතුමා "මගේ පුතණුවන් කිසිම වේලාවක නගර ද්වාරය විවෘත කොට පිටව යන්නට සමත් නොවිය යුතුය" යන අදහසින් දොරටු පියන් දෙකෙන් එක එකක් විවෘත කිරීමට මිනිසුන් දහසක් අවශ්‍ය වන සේ සලස්වා තිබුණි. එහෙත් බෝසතාණන් වහන්සේ මහා කාය ශක්තියෙන් යුක්ත වූ අතර, ඇතෙකුගේ ශක්තිය මෙන් කෝටි දහසක් ඇතුන්ගේ ශක්තියද, මිනිසුන් දස කෝටි ලක්ෂයක ශක්තියද දැරූ සේක. උන්වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක: "ඉදින් දොරටුව විවෘත නොවන්නේ නම්, අද මම කන්ථකයාගේ පිට මත හිඳගෙනම, වලිගය අල්ලාගෙන සිටින ඡන්නයාද සමගින්, කන්ථකයාගේ බඩ දෙපසින් මගේ කලවා වලින් තද කොට අල්ලාගෙන, රියන් දහඅටක් උස ඇති ප්‍රාකාරයෙන් පැන එතෙර වන්නෙමි." ඡන්න ඇමතියාද මෙසේ සිතුවේය: "ඉදින් දොරටුව විවෘත නොවන්නේ නම්, මම මාගේ ස්වාමි වූ කුමාරයාණන් උරහිස මත හිඳුවාගෙන, කන්ථක අශ්වයා දකුණු අතින් බඩ වටා බදාගෙන කිහිල්ලේ තබාගෙන, ප්‍රාකාරයෙන් පැන එතෙර වන්නෙමි." කන්ථක අශ්වයාද මෙසේ සිතුවේය: "ඉදින් දොරටුව විවෘත නොවන්නේ නම්, මම මාගේ ස්වාමියා පිට මත හිඳගෙන සිටියදීම, වලිගය අල්ලාගෙන සිටින ඡන්නයාද සමගින් ඔවුන් ඔසවාගෙන ප්‍රාකාරයෙන් පැන එතෙර වන්නෙමි." ඉදින් දොරටුව විවෘත නොවුණේ නම්, ඔවුන් තිදෙනාගෙන් කවරෙකු හෝ සිතූ පරිදිම එය ඉටු කරනු ඇත. එහෙත් දොරටුවෙහි අධිගෘහිත දේවතාවා දොරටුව විවෘත කළේය.

တသ္မိံယေဝ ခဏေ မာရော ပါပိမာ ‘‘ဗောဓိသတ္တံ နိဝတ္တေဿာမီ’’တိ အာဂန္တွာ အာကာသေ ဌိတော အာဟ – ‘‘မာရိသ, မာ နိက္ခမိ, ဣတော တေ သတ္တမေ ဒိဝသေ စက္ကရတနံ ပါတုဘဝိဿတိ, ဒွိသဟဿပရိတ္တဒီပပရိဝါရာနံ စတုန္နံ မဟာဒီပါနံ ရဇ္ဇံ ကာရေဿသိ, နိဝတ္တ, မာရိသာ’’တိ. ‘‘ကောသိ တွ’’န္တိ? ‘‘အဟံ ဝသဝတ္တီ’’တိ. ‘‘မာရ, ဇာနာမဟံ မယှံ စက္ကရတနဿ ပါတုဘာဝံ, အနတ္ထိကောဟံ ရဇ္ဇေန, ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ဥန္နာဒေတွာ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿာမီ’’တိ အာဟ. မာရော ‘‘ဣတော ဒါနိ တေ ပဋ္ဌာယ ကာမဝိတက္ကံ ဝါ ဗျာပါဒဝိတက္ကံ ဝါ ဝိဟိံသာဝိတက္ကံ ဝါ စိန္တိတကာလေ ဇာနိဿာမီ’’တိ ဩတာရာပေက္ခော ဆာယာ ဝိယ အနုဂစ္ဆန္တော အနုဗန္ဓိ.

එසැනින්ම පාපිෂ්ඨ මාරයා "බෝසතුන් ආපසු හරවන්නෙමි"යි සිතා පැමිණ, අහසේ සිට මෙසේ කීවේය: "නිදුකාණෙනි, (මහබිනික්මන්) නික්ම නොයන්න. මෙයින් සත්වැනි දින ඔබට සක්විති රුවන පහළ වනු ඇත. පරිවාර කුඩා ද්වීප දෙදහසක් සහිත සතර මහා ද්වීපයෙහි රාජ්‍යය ඔබ කරනු ඇත. නිදුකාණෙනි, ආපසු හැරෙන්න." "තෝ කවුද?" "මම වසවත්ති මාරයායි." "මාරය, මට සක්විති රුවන පහළ වන බව මම දනිමි. මට රාජ්‍යයෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැත. දසදහසක් ලෝකධාතුවම ඒකාබද්ධ කරමින් (කම්පා කරවමින්) මම බුදු වන්නෙමි" යි වදාළ සේක. මාරයා "මෙතැන් සිට ඔබ කාම විතර්කයක් හෝ ව්‍යාපාද විතර්කයක් හෝ විහිංසා විතර්කයක් හෝ සිතන අවස්ථාවක් බලා මම දැනගන්නෙමි"යි වැරැද්දක් සෙවීමේ අපේක්ෂාවෙන් සෙවනැල්ල මෙන් පසුව පසින්ම ලුහුබැඳ ගියේය.

ဗောဓိသတ္တောပိ ဟတ္ထဂတံ စက္ကဝတ္တိရဇ္ဇံ ခေဠပိဏ္ဍံ ဝိယ အနပေက္ခော ဆဍ္ဍေတွာ မဟန္တေန သက္ကာရေန နဂရာ နိက္ခမိ. အာသာဠှိပုဏ္ဏမာယ ဥတ္တရာသာဠှနက္ခတ္တေ ဝတ္တမာနေ, နိက္ခမိတွာ စ ပုန နဂရံ အပလောကေတုကာမော ဇာတော. ဧဝဉ္စ ပနဿ စိတ္တေ ဥပ္ပန္နမတ္တေယေဝ – ‘‘မဟာပုရိသ, န တယာ နိဝတ္တေတွာ ဩလောကနကမ္မံ ကတ’’န္တိ ဝဒမာနာ ဝိယ မဟာပထဝီ ကုလာလစက္ကံ ဝိယ ဆိဇ္ဇိတွာ ပရိဝတ္တိ. ဗောဓိသတ္တော နဂရာဘိမုခေါ ဌတွာ နဂရံ ဩလောကေတွာ တသ္မိံ ပထဝိပ္ပဒေသေ ကဏ္ဍကနိဝတ္တနစေတိယဋ္ဌာနံ ဒဿေတွာ ဂန္တဗ္ဗမဂ္ဂါဘိမုခံ ကဏ္ဍကံ ကတွာ ပါယာသိ မဟန္တေန သက္ကာရေန ဥဠာရေန သိရိသောဘဂ္ဂေန. တဒါ ကိရဿ ဒေဝတာ ပုရတော သဋ္ဌိ ဥက္ကာသဟဿာနိ ဓာရယိံသု, ပစ္ဆတော သဋ္ဌိ[Pg.77], ဒက္ခိဏပဿတော သဋ္ဌိ, ဝါမပဿတော သဋ္ဌီတိ. အပရာ ဒေဝတာ စက္ကဝါဠမုခဝဋ္ဋိယံ အပရိမာဏာ ဥက္ကာ ဓာရယိံသု. အပရာ ဒေဝတာ စ နာဂသုပဏ္ဏာဒယော စ ဒိဗ္ဗေဟိ ဂန္ဓေဟိ မာလာဟိ စုဏ္ဏေဟိ ဓူပေဟိ ပူဇယမာနာ ဂစ္ဆန္တိ, ပါရိစ္ဆတ္တကပုပ္ဖေဟိ စေဝ မန္ဒာရဝပုပ္ဖေဟိ စ ဃနမေဃဝုဋ္ဌိကာလေ ဓာရာဟိ ဝိယ နဘံ နိရန္တရံ အဟောသိ, ဒိဗ္ဗာနိ သံဂီတာနိ ပဝတ္တိံသု, သမန္တတော အဋ္ဌ တူရိယာနိ, သဋ္ဌိ တူရိယာနီတိ အဋ္ဌသဋ္ဌိ တူရိယသတသဟဿာနိ ပဝတ္တယိံသု. တေသံ သဒ္ဒေါ သမုဒ္ဒကုစ္ဆိယံ မေဃဓနိတကာလော ဝိယ, ယုဂန္ဓရကုစ္ဆိယံ သာဂရနိဂ္ဃောသကာလော ဝိယ စ ဝတ္တတိ.

බෝසතාණන් වහන්සේද අතට පත් වූ සක්විති රාජ්‍යය කෙළ පිඬක් මෙන් කිසිදු අපේක්ෂාවකින් තොරව අත්හැර දමා මහත් හරසරින් නගරයෙන් නික්මුණු සේක. ඇසළ පුර පසළොස්වක පෝදා උත්තරාසීල්හ නැකත පවතිද්දී නික්මුණු උන්වහන්සේට නැවත නගරය දෙස බැලීමේ කැමැත්තක් ඇති විය. උන්වහන්සේගේ සිතෙහි එසේ සිතිවිල්ලක් උපන් සැණින්ම, "මහා පුරුෂයාණෙනි, ඔබ වහන්සේ ආපසු හැරී බැලීමක් නොකළ යුතුය" යි පවසන්නාක් මෙන්, මහ පොළොව කුඹල් සකක් මෙන් කැරකී හැරුණේය. බෝසතාණන් වහන්සේ නගරය දෙසට මුහුණ ලා සිට නගරය දෙස බලා, ඒ භූමි ප්‍රදේශයෙහි 'කන්ථක නිවර්තන' චෛත්‍යය පිහිටුවිය යුතු ස්ථානය සලකුණු කොට, යා යුතු මග දෙසට කන්ථකයා හරවා මහත් හරසරින් හා අතිශයින් ශෝභමාන අසිරියෙන් යුතුව ඉදිරියට වැඩි සේක. එකල දෙවිවරු උන්වහන්සේගේ ඉදිරියෙන් පන්දම් හැට දහසක්ද, පසුපසින් හැට දහසක්ද, දකුණු පසින් හැට දහසක්ද, වම් පසින් හැට දහසක්ද දැරූහ. තවත් දෙවිවරු සක්වළ කෙළවර අප්‍රමාණ වූ පන්දම් දැරූහ. අනෙකුත් දෙවිවරු, නාගයෝ, ගුරුළෝ ආදීහු දිව්‍යමය සුවඳ, මල්, සුවඳ කුඩු හා ධූපයන්ගෙන් පුදමින් ගමන් කළහ. පරසතු මල් හා මඳාරා මල්වලින් අහස ධාරානිපාත වර්ෂාවකදී මෙන් අතුරු සිදුරු නැතිව පිරී ගියේය. දිව්‍ය සංගීතයන් පැවැත්විණි. මුළුමනින්ම තූර්ය භාණ්ඩ අසූ දහසක් හා හැට දහසක් බැගින් තූර්ය ලක්ෂ හය අසූ දහසක් නාද කළහ. ඒ හඬ මහා සමුද්‍රය මධ්‍යයෙහි ගෙරවුම් හඬක් මෙන්ද, යුගන්ධර පර්වතය අසල සාගර ඝෝෂාවක් මෙන්ද පැතිර ගියේය.

ဣမိနာ သိရိသောဘဂ္ဂေန ဂစ္ဆန္တော ဗောဓိသတ္တော ဧကရတ္တေနေဝ တီဏိ ရဇ္ဇာနိ အတိက္ကမ္မ တိံသယောဇနမတ္ထကေ အနောမာနဒီတီရံ ပါပုဏိ. ကိံ ပန အဿော တတော ပရံ ဂန္တုံ န သက္ကောတီတိ? နော န သက္ကောတိ. သော ဟိ ဧကံ စက္ကဝါဠဂဗ္ဘံ နာဘိယာ ဌိတစက္ကဿ နေမိဝဋ္ဋိံ မဒ္ဒန္တော ဝိယ အန္တန္တေန စရိတွာ ပုရေပါတရာသမေဝ အာဂန္တွာ အတ္တနော သမ္ပာဒိတံ ဘတ္တံ ဘုဉ္ဇိတုံ သမတ္ထော. တဒါ ပန ဒေဝနာဂသုပဏ္ဏာဒီဟိ အာကာသေ ဌတွာ ဩဿဋ္ဌေဟိ ဂန္ဓမာလာဒီဟိ ယာဝ ဦရုပ္ပဒေသာ သဉ္ဆန္နသရီရံ အာကဍ္ဎိတွာ ဂန္ဓမာလာဇဋံ ဆိန္ဒန္တဿ အတိပပဉ္စော အဟောသိ, တသ္မာ တိံသယောဇနမတ္တမေဝ အဂမာသိ. အထ ဗောဓိသတ္တော နဒီတီရေ ဌတွာ ဆန္နံ ပုစ္ဆိ – ‘‘ကာ နာမ အယံ နဒီ’’တိ? ‘‘အနောမာ နာမ, ဒေဝါ’’တိ. ‘‘အမှာကမ္ပိ ပဗ္ဗဇ္ဇာ အနောမာ ဘဝိဿတီ’’တိ ပဏှိယာ ဃဋ္ဋေန္တော အဿဿ သညံ အဒါသိ. အဿော စ ဥပ္ပတိတွာ အဋ္ဌုသဘဝိတ္ထာရာယ နဒိယာ ပါရိမတီရေ အဋ္ဌာသိ.

මෙවන් වූ ශ්‍රී සෝභා සම්පන්නව වැඩි බෝසතාණන් වහන්සේ එක රැයකින්ම රාජ්‍යයන් තුනක් ඉක්මවා, යොදුන් තිසක් ගෙවා අනෝමා නදී තීරයට පැමිණි සේක. එතැනින් එහාට යාමට අශ්වයාට නොහැකි වීද? නැත, ඔහුට හැකි විය. මන්ද යත්, ඔහු මුළු සක්වළ ගැබම නාභියෙහි පිහිටි රෝදයක නිම් වළල්ල මෙන් කෙළවර දක්වා ගමන් කොට, උදෑසන ආහාරයට පෙර ආපසු පැමිණ තමන්ට පිළියෙළ කළ ආහාර අනුභව කිරීමට තරම් ශක්තිමත් වූ බැවිනි. එහෙත් එකල අහසේ සිටි දෙවි, නාග, ගුරුළු ආදීන් විසින් හෙළන ලද සුවඳ මල් ආදියෙන් කලවා ප්‍රදේශය දක්වා ශරීරය වැසී ගිය අතර, ඒ සුවඳ මල් සමූහය කපාගෙන (ඉවත් කරමින්) යාමට සිදු වූ බැවින් ගමන ප්‍රමාද විය. ඒ නිසා යොදුන් තිසක් පමණක් ගමන් කළේය. ඉක්බිති බෝසතාණන් වහන්සේ ගංතීරයෙහි සිට ඡන්නගෙන් "මේ ගඟේ නම කුමක්ද?" යි ඇසූ සේක. "ස්වාමීනි, මෙයට අනෝමා නදිය යයි කියනු ලැබේ" යි ඔහු කීවේය. "අපගේ පැවිද්දද අනෝම (උතුම්) වනු ඇත" යි වදාරා විලුඹෙන් ස්පර්ශ කරමින් අශ්වයාට සංඥාවක් දුන් සේක. අශ්වයාද උසභ අටක් පළල ඇති ඒ නදියෙන් පැන එතෙර ඉවුරේ නැවතුණේය.

ဗောဓိသတ္တော အဿပိဋ္ဌိတော ဩရုယှ ရဇတပဋ္ဋသဒိသေ ဝါဠုကာပုလိနေ ဌတွာ ဆန္နံ အာမန္တေသိ – ‘‘သမ္မ ဆန္န, တွံ မယှံ အာဘရဏာနိ စေဝ ကဏ္ဍကဉ္စ အာဒါယ ဂစ္ဆ, အဟံ ပဗ္ဗဇိဿာမီ’’တိ. ‘‘အဟမ္ပိ, ဒေဝ, ပဗ္ဗဇိဿာမီ’’တိ. ဗောဓိသတ္တော ‘‘န လဗ္ဘာ တယာ ပဗ္ဗဇိတုံ, ဂစ္ဆေဝ တွ’’န္တိ တိက္ခတ္တုံ ပဋိဗာဟိတွာ အာဘရဏာနိ စေဝ ကဏ္ဍကဉ္စ ပဋိစ္ဆာပေတွာ စိန္တေသိ – ‘‘ဣမေ မယှံ ကေသာ သမဏသာရုပ္ပာ န ဟောန္တိ, အညော ဗောဓိသတ္တဿ ကေသေ ဆိန္ဒိတုံ ယုတ္တရူပေါ နတ္ထီ’’တိ. တတော ‘‘သယမေဝ ခဂ္ဂေန ဆိန္ဒိဿာမီ’’တိ ဒက္ခိဏေန ဟတ္ထေန အသိံ ဂဟေတွာ ဝါမဟတ္ထေန မောဠိယာ သဒ္ဓိံ စူဠံ ဂဟေတွာ ဆိန္ဒိ. ကေသာ ဒွင်္ဂုလမတ္တာ ဟုတွာ ဒက္ခိဏတော အာဝဋ္ဋမာနာ သီသံ [Pg.78] အလ္လီယိံသု. တေသံ ယာဝဇီဝံ တဒေဝ ပမာဏံ အဟောသိ, မဿု စ တဒနုရူပံ, ပုန ကေသမဿုဩဟာရဏကိစ္စံ နာမ နာဟောသိ. ဗောဓိသတ္တော သဟ မောဠိယာ စူဠံ ဂဟေတွာ ‘‘သစာဟံ သမ္ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿာမိ, အာကာသေ တိဋ္ဌတု. နော စေ, ဘူမိယံ ပတတူ’’တိ အန္တလိက္ခေ ခိပိ. သာ စူဠာ ယောဇနပ္ပမာဏံ ဌာနံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ အာကာသေ အဋ္ဌာသိ. သက္ကော ဒေဝရာဇာ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ဩလောကေတွာ ယောဇနိယရတနစင်္ကောဋကေန သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ တာဝတိံသဘဝနေ စူဠာမဏိစေတိယံ နာမ ပတိဋ္ဌာပေသိ.

බෝධිසත්වයන් වහන්සේ කන්ථක අශ්වයාගේ පිටින් බැස, රිදී තහඩුවක් වැනි වැලි තලාවක සිට චන්න ඇමතියා අමතා, "පින්වත් චන්නය, ඔබ මාගේ මේ ආභරණ සහ කන්ථක අශ්වයා රැගෙන යන්න, මම පැවිදි වන්නෙමි" යි වදාළහ. "දේවයන් වහන්ස, මම ද පැවිදි වන්නෙමි" යි (චන්න කීය). බෝසතාණන් වහන්සේ "ඔබට පැවිදි විය නොහැකිය, ඔබ යා යුතුමය" යි තෙවරක් වළක්වා, ආභරණ සහ අශ්වයා භාර දී මෙසේ සිිතූහ: "මාගේ මේ කෙස් කළඹ ශ්‍රමණයෙකුට සුදුසු නැත. බෝධිසත්වයන්ගේ කේෂ කලාපය කැපීමට සුදුසු වෙනත් කිසිවෙකු නැත." ඉක්බිති "මම ම මගේ කඩුවෙන් මෙය කපන්නෙමි" යි සිතා දකුණු අතින් කඩුව ගෙන, වම් අතින් මෞලිය (සිළුමිණ) සමඟ කෙස් කළඹ අල්ලා කැපූහ. කෙස් කළඹ අඟල් දෙකක් පමණ වී, දකුණට කැරකී හිසෙහි රැඳුණි. එය ජීවිතාන්තය දක්වාම ඒ ප්‍රමාණයෙන්ම තිබුණි. රැවුල ද ඊට අනුරූප විය. නැවත කෙස් රැවුල කැපීමේ අවශ්‍යතාවක් නොවීය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මෞලිය සමඟ කෙස් කළඹ ගෙන "මම සැබවින්ම බුදු වන්නේ නම් මෙය අහසේ රැඳේවා, එසේ නොවන්නේ නම් බිම වැටේවා" යි පතා අහසට දැමූහ. එම කෙස් කළඹ යොදුනක් පමණ උසට අහසට නැගී එහි රැඳුණි. සක් දෙවිඳුන් දිවැසින් බලා, යොදුනක් පමණ වූ රත්න කරඬුවකින් එය පිළිගෙන තව්තිසා භවනයෙහි 'සිළුමිණි සෑය' (චූළාමණී චෛත්‍යය) නම් වූ සෑය පිහිටෙවූහ.

‘‘ဆေတွာန မောဠိံ ဝရဂန္ဓဝါသိတံ, ဝေဟာယသံ ဥက္ခိပိ သကျပုင်္ဂဝေါ;

သဟဿနေတ္တော သိရသာ ပဋိဂ္ဂဟိ, ရတနစင်္ကောဋဝရေန ဝါသဝေါ’’တိ. (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂၂၂);

ශාක්‍ය වංශික ශ්‍රේෂ්ඨයා (බෝසතුන්) උතුම් සුවඳ විලවුන් ගල්වන ලද මෞලිය කපා අහසට දැමූහ. දහසක් ඇස් ඇති සක් දෙවිඳුන් උතුම් රත්න කරඬුවකින් එය හිසින් පිළිගත්තේය.

ပုန ဗောဓိသတ္တော စိန္တေသိ – ‘‘ဣမာနိ ကာသိကဝတ္ထာနိ မယှံ န သမဏသာရုပ္ပာနီ’’တိ. အထဿ ကဿပဗုဒ္ဓကာလေ ပုရာဏသဟာယကော ဃဋိကာရမဟာဗြဟ္မာ ဧကံ ဗုဒ္ဓန္တရံ ဇရံ အပ္ပတ္တေန မိတ္တဘာဝေန စိန္တေသိ – ‘‘အဇ္ဇ မေ သဟာယကော မဟာဘိနိက္ခမနံ နိက္ခန္တော, သမဏပရိက္ခာရမဿ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆိဿာမီ’’တိ.

නැවත බෝධිසත්වයන් වහන්සේ "මේ කාසි සළු මාගේ ශ්‍රමණ වේශයට සුදුසු නැත" යි සිතූහ. එකල, කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ සිට පැමිණි පැරණි මිතුරෙකු වූ ඝටීකාර මහා බ්‍රහ්මයා බුදුවරුන් දෙදෙනෙකු අතර කාලය තුළ ද නොපිරිහුණු මිත්‍රත්වයෙන් යුතුව මෙසේ සිතීය: "අද මාගේ මිතුරා මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කර ඇත, මම ඔහු වෙනුවෙන් ශ්‍රමණ පිරිකර රැගෙන යන්නෙමි."

‘‘တိစီဝရဉ္စ ပတ္တော စ, ဝါသီ သူစိ စ ဗန္ဓနံ;

ပရိဿာဝနေန အဋ္ဌေတေ, ယုတ္တယောဂဿ ဘိက္ခူနော’’တိ. –

තුන් සිවුර, පාත්‍රය, දැළි පිහිය, ඉදිකටුව, පටිය සහ පෙරහන්කඩ යන මේ අට පිරිකර වීර්යවන්ත භික්ෂුවකට සුදුසු වේ.

ဣမေ အဋ္ဌ ပရိက္ခာရေ အာဟရိတွာ အဒါသိ. ဗောဓိသတော အရဟဒ္ဓဇံ နိဝါသေတွာ ဥတ္တမပဗ္ဗဇိတဝေသံ ဂဏှိတွာ ‘‘ဆန္န, တွံ မမ ဝစနေန မာတာပိတူနံ အာရောဂျံ ဝဒေဟီ’’တိ ဝတွာ ဥယျောဇေသိ. ဆန္နော ဗောဓိသတ္တံ ဝန္ဒိတွာ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ပက္ကာမိ. ကဏ္ဍကော ပန ဆန္နေန သဒ္ဓိံ မန္တယမာနဿ ဗောဓိသတ္တဿ ဝစနံ သုဏန္တောဝ ‘‘နတ္ထိ ဒါနိ မယှံ ပုန သာမိနော ဒဿန’’န္တိ စိန္တေတွာ စက္ခုပထံ ဝိဇဟန္တော သောကံ အဓိဝါသေတုံ အသက္ကောန္တော ဟဒယေန ဖလိတေန ကာလံ ကတွာ တာဝတိံသဘဝနေ ကဏ္ဍကော နာမ ဒေဝပုတ္တော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ. ဆန္နဿ ပဌမံ ဧကောဝ သောကော အဟောသိ, ကဏ္ဍကဿ ပန ကာလကိရိယာယ ဒုတိယေန သောကေန ပီဠိတော ရောဒန္တော ပရိဒေဝန္တော နဂရံ အဂမာသိ.

මේ අට පිරිකර රැගෙන විත් (බ්‍රහ්මයා) පූජා කළේය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ රහත් ධජය (සිවුර) හැඳ උතුම් පැවිදි වේශය ගෙන, "චන්නය, ඔබ මාගේ වචනයෙන් මව්පියන්ට සුවපත්ව සිටින ලෙස පවසන්න" යි කියා ඔහු පිටත් කළහ. චන්න බෝසතුන්ට වැඳ පැදකුණු කොට නික්ම ගියේය. කන්ථක අශ්වයා ද චන්න සමඟ සාකච්ඡා කරන බෝසතුන්ගේ වචන අසා සිට, "දැන් මට නැවත මාගේ ස්වාමියා දැකීමට නොලැබේ" යි සිතා, උන්වහන්සේ ඇස් පෙනෙන මානයෙන් ඉවත් වෙද්දී හටගත් ශෝකය දරාගත නොහැකිව හෘදය පැලී මිය ගොස්, තව්තිසා භවනයෙහි 'කන්ථක' නම් දිව්‍ය පුත්‍රයාව උපන්නේය. චන්නට පළමුව හටගත්තේ (බෝසතුන් වෙන්වීමේ) තනි ශෝකයකි. එහෙත් කන්ථකගේ මරණය නිසා දෙවන ශෝකයකින් ද පීඩිතව ඔහු හඬමින් වැලපෙමින් නගරයට ගියේය.

ဗောဓိသတ္တော [Pg.79] ပဗ္ဗဇိတွာ တသ္မိံယေဝ ပဒေသေ အနုပိယံ နာမ အမ္ဗဝနံ အတ္ထိ, တတ္ထ သတ္တာဟံ ပဗ္ဗဇ္ဇာသုခေန ဝီတိနာမေတွာ ဧကဒိဝသေနေဝ တိံသယောဇနမဂ္ဂံ ပဒသာ ဂန္တွာ ရာဇဂဟံ ပါဝိသိ. ပဝိသိတွာ စ သပဒါနံ ပိဏ္ဍာယ စရိ. သကလနဂရံ ဗောဓိသတ္တဿ ရူပဒဿနေနေဝ ဓနပါလကေ ပဝိဋ္ဌေ ရာဇဂဟံ ဝိယ စ, အသုရိန္ဒေ ပဝိဋ္ဌေ ဒေဝနဂရံ ဝိယ စ သင်္ခေါဘံ အဂမာသိ. ရာဇပုရိသာ ဂန္တွာ ‘‘ဒေဝ, ဧဝရူပေါ နာမ သတ္တော နဂရေ ပိဏ္ဍာယ စရတိ, ‘ဒေဝေါ ဝါ မနုဿော ဝါ နာဂေါ ဝါ သုပဏ္ဏော ဝါ အသုကော နာမ ဧသော’တိ န ဇာနာမာ’’တိ အာရောစေသုံ. ရာဇာ ပါသာဒတလေ ဌတွာ မဟာပုရိသံ ဒိသွာ အစ္ဆရိယဗ္ဘုတစိတ္တော ပုရိသေ အာဏာပေသိ – ‘‘ဂစ္ဆထ, ဘဏေ, ဝီမံသထ, သစေ အမနုဿော ဘဝိဿတိ, နဂရာ နိက္ခမိတွာ အန္တရဓာယိဿတိ, သစေ ဒေဝတာ ဘဝိဿတိ, အာကာသေန ဂစ္ဆိဿတိ, သစေ နာဂေါ ဘဝိဿတိ, ပထဝိယံ နိမုဇ္ဇိတွာ ဂမိဿတိ, သစေ မနုဿော ဘဝိဿတိ, ယထာလဒ္ဓံ ဘိက္ခံ ပရိဘုဉ္ဇိဿတီ’’တိ.

බෝධිසත්වයන් වහන්සේ පැවිදි වී එම ප්‍රදේශයෙහිම වූ අනුපිය නම් අඹ වනයෙහි සතියක් පැවිදි සුවයෙන් කල් ගෙවා, එක දිනකින්ම යොදුන් තිහක මග පා ගමනින් වැඩම කොට රජගහ නුවරට ඇතුළු වූහ. ඇතුළු වී පිළිවෙළින් පිඬු සිඟා වැඩි සේක. බෝසතුන්ගේ රූප ශෝභාව දැකීමෙන් මුළු රජගහ නුවරම, ධනපාල ඇතා ඇතුළු වූ කලෙක මෙන් ද, අසුරේන්ද්‍රයා ඇතුළු වූ දේව නගරයක් මෙන් ද මහත් කැළඹීමකට පත් විය. රජ පුරුෂයෝ ගොස් "දේවයන් වහන්ස, මෙබඳු වූ සත්ත්වයෙක් නුවර පිඬු සිඟා වඩියි. ඔහු දෙවියෙක් ද, මිනිසෙක් ද, නාගයෙක් ද, ගුරුළෙක් ද කියා අපි නොදනිමු" යි සැළ කළහ. රජතුමා ප්‍රාසාද තලයේ සිට මහා පුරුෂයා දැක පුදුමයට පත්ව, සේවකයන්ට මෙසේ අණ කළේය: "එම්බා පුරුෂයෙනි, ගොස් පරීක්ෂා කර බලන්න. ඔහු අමනුෂ්‍යයෙක් නම් නගරයෙන් පිටවී අතුරුදහන් වනු ඇත. දේවතාවෙක් නම් අහසින් යනු ඇත. නාගයෙක් නම් පොළොවේ ගිලී යනු ඇත. මිනිසෙක් නම් ලත් පිණ්ඩපාතය වළඳනු ඇත."

မဟာပုရိသောပိ ခေါ မိဿကဘတ္တံ သံဟရိတွာ ‘‘အလံ မေ ဧတ္တကံ ယာပနာယာ’’တိ ဉတွာ ပဝိဋ္ဌဒွါရေနေဝ နဂရာ နိက္ခမိတွာ ပဏ္ဍဝပဗ္ဗတစ္ဆာယာယံ ပုရတ္ထိမာဘိမုခေါ နိသီဒိတွာ အာဟာရံ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ အာရဒ္ဓေါ. အထဿ အန္တာနိ ပရိဝတ္တိတွာ မုခေန နိက္ခမနာကာရပ္ပတ္တာနိ အဟေသုံ. တတော သော တေန အတ္တဘာဝေန ဧဝရူပဿ အာဟာရဿ စက္ခုနာပိ အဒိဋ္ဌပုဗ္ဗတာယ တေန ပဋိကူလာဟာရေန အဋ္ဋီယမာနောပိ ဧဝံ အတ္တနာ ဧဝ အတ္တာနံ ဩဝဒိ – ‘‘သိဒ္ဓတ္ထ, တွံ သုလဘအန္နပါနေ ကုလေ တိဝဿိကဂန္ဓသာလိဘောဇနံ နာနဂ္ဂရသေဟိ ဘုဉ္ဇနဋ္ဌာနေ နိဗ္ဗတ္တိတွာပိ ဧကံ ပံသုကူလိကံ ဒိသွာ ‘ကဒါ နု ခေါ အဟမ္ပိ ဧဝရူပေါ ဟုတွာ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ဘုဉ္ဇိဿာမိ, ဘဝိဿတိ နု ခေါ မေ သော ကာလော’တိ စိန္တေတွာ နိက္ခန္တော, ဣဒါနိ ကိန္နာမေတံ ကရောသီ’’တိ ဧဝံ အတ္တာနံ ဩဝဒိတွာ နိဗ္ဗိကာရော ဟုတွာ အာဟာရံ ပရိဘုဉ္ဇိ.

මහා පුරුෂයන් වහන්සේ ද මිශ්‍ර වූ ඒ බත එක් රැස් කොට "මාගේ යැපීමට මෙපමණ සෑහේ" යි දැන, ඇතුළු වූ දොරටුවෙන්ම නගරයෙන් නික්ම පණ්ඩව පර්වත සෙවණෙහි නැගෙනහිරට මුහුණ ලා වැඩ හිඳ ආහාර වැළඳීමට සැරසුණහ. එවිට උන්වහන්සේගේ අතුණුබහන් පෙරළී කටින් පිටතට එන තරම් අප්පිරියාවක් ඇති විය. මින් පෙර මෙබඳු ආහාරයක් ඇසින්වත් දැක නොතිබූ නිසාත්, ශරීරයට එය පිළිකුල් සහගත වූ නිසාත් උන්වහන්සේ පීඩාවට පත් වූහ. එවිට උන්වහන්සේ ම මෙසේ තමාට අවවාද කර ගත්හ: "සිද්ධාර්ථය, ඔබ සුවසේ ආහාර පාන ලැබෙන කුලයක ඉපිද, තුන් අවුරුදු පැරණි සුවඳැල් බත් නොයෙක් ප්‍රණීත රසයෙන් යුතුව වැළඳූ කෙනෙකි. එහෙත් ඔබ පාංශුකූලික භික්ෂුවක දැක 'කවදා මම ද මෙසේ පිඬු සිඟා වළඳන්නෙම් ද, මට ඒ කාලය උදා වේ ද?' යි සිතා ගිහිගෙයින් නික්මුණෙහිය. දැන් ඇයි මෙසේ කරන්නේ?" යැයි තමාට අවවාද කරගෙන කිසිදු විකාරයක් නැතිව ඒ ආහාරය වැළඳූ සේක.

ရာဇပုရိသာ တံ ပဝတ္တိံ ဒိသွာ ဂန္တွာ ရညော အာရောစေသုံ. ရာဇာ ဒူတဝစနံ သုတွာ ဝေဂေန နဂရာ နိက္ခမိတွာ ဗောဓိသတ္တဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ဣရိယာပထသ္မိံယေဝ ပသီဒိတွာ ဗောဓိသတ္တဿ သဗ္ဗံ ဣဿရိယံ နိယျာတေသိ. ဗောဓိသတ္တော ‘‘မယှံ, မဟာရာဇ, ဝတ္ထုကာမေဟိ ဝါ ကိလေသကာမေဟိ ဝါ အတ္ထော နတ္ထိ, အဟံ ပရမာဘိသမ္ဗောဓိံ ပတ္ထယန္တော နိက္ခန္တော’’တိ အာဟ. ရာဇာ အနေကပ္ပကာရံ ယာစန္တောပိ တဿ စိတ္တံ အလဘိတွာ ‘‘အဒ္ဓါ တွံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿသိ[Pg.80], ဗုဒ္ဓဘူတေန ပန တယာ ပဌမံ မမ ဝိဇိတံ အာဂန္တဗ္ဗ’’န္တိ ပဋိညံ ဂဏှိ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန ‘‘ပဗ္ဗဇ္ဇံ ကိတ္တယိဿာမိ, ယထာ ပဗ္ဗဇိ စက္ခုမာ’’တိ ဣမံ ပဗ္ဗဇ္ဇာသုတ္တံ (သု. နိ. ၄၀၇) သဒ္ဓိံ အဋ္ဌကထာယ ဩလောကေတွာ ဝေဒိတဗ္ဗော.

රජ පුරුෂයෝ ඒ පුවත දැක ගොස් රජුට සැළ කළහ. රජතුමා දූතයන්ගේ වචනය අසා වහා නගරයෙන් නික්ම බෝසතුන් වෙත ගොස්, උන්වහන්සේගේ ඉරියව් කෙරෙහි පැහැදී සියලු රාජ්‍ය අයිතිය පූජා කළේය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ "මහරජ, මට වස්තු කාමයන්ගෙන් හෝ ක්ලේශ කාමයන්ගෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැත, මම නික්මුණේ උතුම් වූ සම්මා සම්බුද්ධත්වය පතා ය" යි වදාළහ. රජතුමා නොයෙක් අයුරින් ආයාචනා කළ ද උන්වහන්සේගේ සිත වෙනස් කළ නොහැකි වූ බැවින්, "ඔබ වහන්සේ ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වනු ඇත. බුදු වූ පසු පළමුව මාගේ රාජ්‍යයට වැඩම කළ යුතුය" යි පොරොන්දුවක් ගත්තේය. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තරය "පබ්බජ්ජං කිත්තයිස්සාමි..." යනාදී වශයෙන් එන පබ්බජ්ජා සූත්‍රය සහ එහි අටුවාව බලා තේරුම් ගත යුතුය.

ဗောဓိသတ္တောပိ ခေါ ရညော ပဋိညံ ဒတွာ အနုပုဗ္ဗေန စာရိကံ စရမာနော အာဠာရဉ္စ ကာလာမံ ဥဒကဉ္စ ရာမပုတ္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတွာ ‘‘နာယံ မဂ္ဂေါ ဗောဓာယာ’’တိ တမ္ပိ သမာပတ္တိဘာဝနံ အနလင်္ကရိတွာ သဒေဝကဿ လောကဿ အတ္တနော ထာမဝီရိယသန္ဒဿနတ္ထံ မဟာပဓာနံ ပဒဟိတုကာမော ဥရုဝေလံ ဂန္တွာ ‘‘ရမဏီယော ဝတာယံ ဘူမိဘာဂေါ’’တိ တတ္ထေဝ ဝါသံ ဥပဂန္တွာ မဟာပဓာနံ ပဒဟိ. တေပိ ခေါ ကောဏ္ဍညပ္ပမုခါ ပဉ္စဝဂ္ဂိယာ ဂါမနိဂမရာဇဓာနီသု ဘိက္ခာယ စရန္တာ တတ္ထ ဗောဓိသတ္တံ သမ္ပာပုဏိံသု. အထ နံ ဆဗ္ဗဿာနိ မဟာပဓာနံ ပဒဟန္တံ ‘‘ဣဒါနိ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတိ, ဣဒါနိ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ပရိဝေဏသမ္မဇ္ဇနာဒိကာယ ဝတ္တပဋိပတ္တိယာ ဥပဋ္ဌဟမာနာ သန္တိကာဝစရာ အဟေသုံ. ဗောဓိသတ္တောပိ ခေါ ‘‘ကောဋိပ္ပတ္တံ ဒုက္ကရကာရိကံ ကရိဿာမီ’’တိ ဧကတိလတဏ္ဍုလာဒီဟိပိ ဝီတိနာမေသိ, သဗ္ဗသောပိ အာဟာရုပစ္ဆေဒနံ အကာသိ. ဒေဝတာပိ လောမကူပေဟိ ဩဇံ ဥပသံဟရမာနာ ပက္ခိပိံသု.

බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ද බිම්බිසාර රජුට (නැවත පැමිණෙන බවට) පොරොන්දුවක් ලබා දී, අනුපිළිවෙලින් චාරිකාවෙහි වඩිමින් ආළාරකාලාම සහ උදකරාමපුත්ත යන තවුසන් වෙත එළඹ සමාපත්ති උපදවා ගත් සේක. 'මේ බුද්ධත්වය සඳහා මාර්ගය නොවේ' යයි සලකා එම සමාපත්ති භාවනාවන් කෙරෙහි ඇල්මක් නොදක්වා, දෙවියන් සහිත ලෝකයාට තමන් වහන්සේගේ ශක්තිය හා වීර්යය පෙන්වනු පිණිස මහා ප්‍රධාන වීර්යය (දුෂ්කරක්‍රියාව) කිරීමට කැමති ව උරුවෙල දනව්වට වැඩි සේක. 'මේ භූමි භාගය සැබවින්ම රමණීයයි' සිතා එහිම වාසය කිරීමට එළඹ මහා ප්‍රධාන වීර්යයෙහි නිරත වූ සේක. කොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන් ප්‍රමුඛ පස්වග මහණෝ ද ගම් නියම්ගම් හා රාජධානිවල පිඬුසිඟා වඩිමින් සිටියදී එහිදී බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේව මුණගැසුණහ. ඉක්බිති වසර හයක් මුළුල්ලේ මහා ප්‍රධාන වීර්යය වඩන උන්වහන්සේට, 'දැන් බුදු වෙති, දැන් බුදු වෙති' යි සිතමින් වත්පිළිවෙත් කරමින් උන්වහන්සේගේ සමීපයෙහි ම වාසය කළහ. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ද 'කෙළවරට ම පැමිණි දුෂ්කරක්‍රියාවක් කරන්නෙමි' යි සිතා තල ඇටයක්, සහල් ඇටයක් වැනි ඉතා ස්වල්ප ආහාරයකින් කාලය ගත කළ සේක. සම්පූර්ණයෙන්ම ආහාර වැළඳීම නතර කළ සේක. එවිට දේවතාවෝ උන්වහන්සේගේ ලොම් කූප මගින් දිව්‍ය ඕජාව ශරීරයට ඇතුළු කළහ.

အထဿ တာယ နိရာဟာရတာယ ပရမကသိရပ္ပတ္တတာယ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏောပိ ကာယော ကာဠဝဏ္ဏော အဟောသိ, ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏာနိ ပဋိစ္ဆန္နာနိ အဟေသုံ. အပ္ပေကဒါ အာနာပါနကဇ္ဈာနံ ဈာယန္တော မဟာဝေဒနာဘိတုန္နော ဝိသညီဘူတော စင်္ကမနကောဋိယံ ပတတိ. အထ နံ ဧကစ္စာ ဒေဝတာ ‘‘ကာလင်္ကတော သမဏော ဂေါတမော’’တိ ဝဒန္တိ. ဧကစ္စာ ‘‘ဝိဟာရောတွေဝေသော အရဟတ’’န္တိ စ အာဟံသု. တတ္ထ ယာသံ ‘‘ကာလင်္ကတော’’တိ သညာ အဟောသိ, တာ ဂန္တွာ သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇဿ အာရောစေသုံ – ‘‘တုမှာကံ ပုတ္တော ကာလင်္ကတော’’တိ. ‘‘မမ ပုတ္တော ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ ကာလင်္ကတော, အဟုတွာ’’တိ? ‘‘ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိတုံ နာသက္ခိ, ပဓာနဘူမိယံယေဝ ပတိတွာ ကာလင်္ကတော’’တိ. ဣဒံ သုတွာ ရာဇာ – ‘‘နာဟံ သဒ္ဒဟာမိ, မမ [Pg.81] ပုတ္တဿ ဗောဓိံ အပ္ပတွာ ကာလကိရိယာ နာမ နတ္ထီ’’တိ ပဋိက္ခိပိ. ‘‘ကသ္မာ ပန ရာဇာ န သဒ္ဒဟတီ’’တိ? ကာလဒေဝလတာပသဝန္ဒာပနဒိဝသေ ဇမ္ဗုရုက္ခမူလေ စ ပါဋိဟာရိယာနံ ဒိဋ္ဌတ္တာ.

ඉක්බිති උන්වහන්සේගේ ඒ නිරාහාර භාවය හා දැඩි දුෂ්කරතාවයට පත්වීම නිසා රන්වන් වූ ශරීරය ද කළු පැහැ විය. දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයෝ වැසී ගියහ. ඇතැම් දිනෙක ආනාපානසති දැහැන වඩමින් සිටින විට දැඩි වේදනාවෙන් පීඩිත ව සිහිමුර්ඡා වී සක්මන් මළුව කෙළවර ඇද වැටුණු සේක. එවිට ඇතැම් දේවතාවෝ 'ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ මියගියහ' යි කීහ. ඇතැම්හු 'මෙය රහතන් වහන්සේ නමකගේ විහරණයක්' යයි කීහ. එහිදී 'මියගියහ' යන හැඟීම ඇති වූ දේවතාවෝ සුද්ධෝදන මහාරජු වෙත ගොස් 'ඔබගේ පුත්‍රයා මියගියේය' යි දැන්වූහ. එවිට රජු 'මාගේ පුත්‍රයා බුදු වී මියගියේ ද, නැතහොත් බුදු නොවී ද?' යි ඇසීය. 'බුදු වීමට නොහැකි විය, වීර්යය වඩන භූමියෙහි ම වැටී මියගියේය' යි දේවතාවෝ පැවසූහ. මෙය ඇසූ රජු 'මම එය විශ්වාස නොකරමි, මාගේ පුත්‍රයා බුද්ධත්වයට පත් නොවී මියයාමක් සිදු නොවේ' යයි එය ප්‍රතික්ෂේප කළේය. රජු එසේ විශ්වාස නොකළේ මන්ද? කාලදේවල තවුසාට වැඳවූ දිනයේ සහ දඹ රුක මුලදී සිදු වූ ප්‍රාතිහාර්යයන් පෙර දැක තිබූ බැවිනි.

ပုန ဗောဓိသတ္တေ သညံ ပဋိလဘိတွာ ဥဋ္ဌိတေ တာ ဒေဝတာ ဂန္တွာ ‘‘အရောဂေါ တေ, မဟာရာဇ, ပုတ္တော’’တိ အာရောစေသုံ. ရာဇာ ‘‘ဇာနာမဟံ မမ ပုတ္တဿ အမရဏဘာဝ’’န္တိ ဝဒတိ. မဟာသတ္တဿ ဆဗ္ဗဿာနိ ဒုက္ကရကာရိကံ ကရောန္တဿေဝ အာကာသေ ဂဏ္ဌိကရဏကာလော ဝိယ အဟောသိ. သော ‘‘အယံ ဒုက္ကရကာရိကာ နာမ ဗောဓာယ မဂ္ဂေါ န ဟောတီ’’တိ ဩဠာရိကံ အာဟာရံ အာဟာရေတုံ ဂါမနိဂမေသု ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ အာဟာရံ အာဟရိ. အထဿ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏာနိ ပါကတိကာနိ အဟေသုံ, ကာယောပိ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော အဟောသိ. ပဉ္စဝဂ္ဂိယာ ဘိက္ခူ ‘‘အယံ ဆဗ္ဗဿာနိ ဒုက္ကရကာရိကံ ကရောန္တောပိ သဗ္ဗညုတံ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ နာသက္ခိ, ဣဒါနိ ဂါမနိဂမာဒီသု ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ဩဠာရိကံ အာဟာရံ အာဟရမာနော ကိံ သက္ခိဿတိ, ဗာဟုလိကော ဧသ ပဓာနဝိဗ္ဘန္တော, သီသံ နှာယိတုကာမဿ ဥဿာဝဗိန္ဒုတက္ကနံ ဝိယ အမှာကံ ဧတဿ သန္တိကာ ဝိသေသတက္ကနံ, ကိံ နော ဣမိနာ’’တိ မဟာပုရိသံ ပဟာယ အတ္တနော အတ္တနော ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ အဋ္ဌာရသယောဇနမဂ္ဂံ ဂန္တွာ ဣသိပတနံ ပဝိသိံသု.

නැවත බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේට සිහිය ලැබී නැගී සිටි කල්හි, ඒ දේවතාවෝ රජු වෙත ගොස් 'මහාරාජයෙනි, ඔබගේ පුත්‍රයා නිරෝගී ය' යි දැන්වූහ. රජු ද 'මාගේ පුත්‍රයා නොමියෙන බව මම දනිමි' යි කීවේය. මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ වසර හයක් දුෂ්කරක්‍රියා කිරීම අහසේ ගැට ගැසීමට තැත් කිරීමක් මෙන් (නිශ්ඵල) විය. උන්වහන්සේ 'මේ දුෂ්කරක්‍රියාව බුද්ධත්වය පිණිස මාර්ගය නොවේ' යයි සලකා රළු ආහාර වැළඳීම පිණිස ගම් නියම්ගම්වල පිඬුසිඟා වැඩි ආහාර වැළඳූ සේක. එවිට උන්වහන්සේගේ දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයෝ ප්‍රකෘතිමත් වූහ, ශරීරය ද රන්වන් විය. පස්වග මහණෝ 'මොහු වසර හයක් දුෂ්කරක්‍රියා කරලත් සර්වඥතා ඥානය ලබා ගැනීමට නොහැකි විය, දැන් ගම් නියම්ගම්වල පිඬුසිඟා රළු ආහාර වළඳමින් කුමක් කළ හැකි වේද? මොහු දැන් ප්‍රත්‍ය බහුල කර ගත්තෙකි, වීර්යයෙන් පිරිහුණෙකි. හිස සේදීමට කැමති අයෙකු පිනි බිඳුවකින් එය කළ හැකි යයි සිතීම මෙන් මොහු කෙරෙහි අප තබන බලාපොරොත්තුව ද එබඳු ය. මොහුගෙන් අපට ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද?' යි මහා පුරුෂයාණන් අත්හැර තමන්ගේ පාත්‍ර සිවුරු ගෙන යොදුන් දහඅටක මග ගෙවා ඉසිපතනයට ගියහ.

တေန ခေါ ပန သမယေန ဥရုဝေလာယံ သေနာနိဂမေ သေနာနိကုဋုမ္ဗိကဿ ဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တာ သုဇာတာ နာမ ဒါရိကာ ဝယပ္ပတ္တာ ဧကသ္မိံ နိဂြောဓရုက္ခေ ပတ္ထနံ အကာသိ – ‘‘သစာဟံ သမဇာတိကံ ကုလဃရံ ဂန္တွာ ပဌမဂဗ္ဘေ ပုတ္တံ လဘိဿာမိ, အနုသံဝစ္ဆရံ တေ သတသဟဿပရိစ္စာဂေန ဗလိကမ္မံ ကရိဿာမီ’’တိ. တဿာ သာ ပတ္ထနာ သမိဇ္ဈိ. သာ မဟာသတ္တဿ ဒုက္ကရကာရိကံ ကရောန္တဿ ဆဋ္ဌေ ဝဿေ ပရိပုဏ္ဏေ ဝိသာခါပုဏ္ဏမာယံ ဗလိကမ္မံ ကာတုကာမာ ဟုတွာ ပုရေတရံယေဝ ဓေနုသဟဿံ လဋ္ဌိမဓုကဝနေ စရာပေတွာ, တာသံ ခီရံ ပဉ္စ ဓေနုသတာနိ ပါယေတွာ, တာသံ ခီရံ အဍ္ဎတိယာနိ စ သတာနီတိ ဧဝံ ယာဝ သောဠသန္နံ ဓေနူနံ ခီရံ အဋ္ဌ ဓေနုယော ပိဝန္တိ, တာဝ ခီရဿ ဗဟလတဉ္စ မဓုရတဉ္စ ဩဇဝန္တတဉ္စ ပတ္ထယမာနာ ခီရပရိဝတ္တနံ နာမ အကာသိ. သာ ဝိသာခါပုဏ္ဏမဒိဝသေ ‘‘ပါတောဝ ဗလိကမ္မံ ကရိဿာမီ’’တိ ရတ္တိယာ ပစ္စူသသမယံ ပစ္စုဋ္ဌာယ တာ အဋ္ဌ ဓေနုယော ဒုဟာပေသိ. ဝစ္ဆကာ ဓေနူနံ [Pg.82] ထနမူလံ န အာဂမံသု, ထနမူလေ ပန နဝဘာဇနေသု ဥပနီတမတ္တေသု အတ္တနော ဓမ္မတာယ ခီရဓာရာ ပဂ္ဃရိံသု. တံ အစ္ဆရိယံ ဒိသွာ သုဇာတာ သဟတ္ထေနေဝ ခီရံ ဂဟေတွာ နဝဘာဇနေ ပက္ခိပိတွာ သဟတ္ထေနေဝ အဂ္ဂိံ ကတွာ ပစိတုံ အာရဘိ.

එකල උරුවෙල දනව්වේ සේනානි නියම්ගමෙහි සේනානි නම් සිටුවරයාගේ නිවසේ උපන් සුජාතා නම් තරුණියක් වැඩිවියට පත්ව එක් නුග රුකක් ඇසුරු කරමින් මෙසේ ප්‍රාර්ථනාවක් කළාය: 'ඉදින් මම සමාන කුලයකට විවාහ වී ගොස් පළමු ගැබෙහි ම පුතෙකු ලබන්නෙම් නම්, සෑම වසරකම ලක්ෂයක් වටිනා පූජාවක් ඔබට කරන්නෙමි' යනුවෙනි. ඇයගේ ඒ ප්‍රාර්ථනාව ඉටු විය. මහාසත්ත්වයන් වහන්සේ දුෂ්කරක්‍රියා කරන සයවන වසර සම්පූර්ණ වන වෙසක් පුන් පොහෝ දින ඇය පූජාව කිරීමට කැමති වූවාය. ඇය කලින්ම එළදෙනුන් දහසක් මධුක වනයේ තණ කවන්නට සලස්වා, උන්ගේ කිරි එළදෙනුන් පන්සියයකට පෙවූවාය. ඒ පන්සියයේ කිරි දෙසිය පනහකට ද, මෙසේ එළදෙනුන් අටක් දක්වා කිරි මාරු කරමින් ඉතා උකු වූ ද, මිහිරි වූ ද, ඕජාවන්ත වූ ද කිරි ලබා ගන්නා 'කිරි මාරු කිරීම' නම් ක්‍රියාව කළාය. ඇය වෙසක් පුන් පොහෝ දින 'අද උදෑසනම පූජාව කරන්නෙමි' යි සිතා අලුයම් කාලයේ අවදි වී ඒ එළදෙනුන් අටදෙනා දොවා ගත්තාය. වස්සන් එළදෙනුන්ගේ තන පුඩු වෙත ආවේ නැත. එහෙත් අලුත් බඳුන් තන පුඩු අසලට ළං කරනවාත් සමගම තමන්ගේ ම ස්වභාවයෙන් කිරි ධාරාවන් ගලා හැලෙන්නට විය. ඒ අසිරිය දැක සුජාතාව තම දෑතින්ම කිරි ගෙන අලුත් බඳුන්වල බහා තම දෑතින්ම ගිනි දල්වා පිසීමට පටන් ගත්තාය.

တသ္မိံ ပါယာသေ ပစ္စမာနေ မဟန္တာ မဟန္တာ ပုဗ္ဗုဠာ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဒက္ခိဏာဝဋ္ဋာ ဟုတွာ သဉ္စရန္တိ. ဧကဖုသိတမ္ပိ ဗဟိ န ဥပ္ပတတိ, ဥဒ္ဓနတော အပ္ပမတ္တကောပိ ဓူမော န ဥဋ္ဌဟတိ. တသ္မိံ သမယေ စတ္တာရော လောကပါလာ အာဂန္တွာ ဥဒ္ဓနေ အာရက္ခံ ဂဏှိံသု, မဟာဗြဟ္မာ ဆတ္တံ ဓာရေသိ, သက္ကော အလာတာနိ သမာနေန္တော အဂ္ဂိံ ဇာလေသိ. ဒေဝတာ ဒွိသဟဿဒီပပရိဝါရေသု စတူသု မဟာဒီပေသု ဒေဝမနုဿာနံ ဥပကပ္ပနဩဇံ အတ္တနော ဒေဝါနုဘာဝေန ဒဏ္ဍကဗဒ္ဓံ မဓုပဋလံ ပီဠေတွာ မဓုံ ဂဏှမာနာ ဝိယ သံဟရိတွာ တတ္ထ ပက္ခိပိံသု. အညေသု ဟိ ကာလေသု ဒေဝတာ ကဗဠေ ကဗဠေ ဩဇံ ပက္ခိပိံသု, သမ္ဗောဓိပ္ပတ္တဒိဝသေ စ ပရိနိဗ္ဗာနဒိဝသေ စ ဥက္ခလိယံယေဝ ပက္ခိပိံသု. သုဇာတာ ဧကဒိဝသေယေဝ တတ္ထ အတ္တနော ပါကဋာနိ အနေကာနိ အစ္ဆရိယာနိ ဒိသွာ ပုဏ္ဏံ နာမ ဒါသိံ အာမန္တေသိ – ‘‘အမ္မ ပုဏ္ဏေ, အဇ္ဇ အမှာကံ ဒေဝတာ အတိဝိယ ပသန္နာ, မယာ ဟိ ဧတ္တကေ ကာလေ ဧဝရူပံ အစ္ဆရိယံ နာမ န ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗံ, ဝေဂေန ဂန္တွာ ဒေဝဋ္ဌာနံ ပဋိဇဂ္ဂါဟီ’’တိ. သာ ‘‘သာဓု, အယျေ’’တိ တဿာ ဝစနံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ တုရိတတုရိတာ ရုက္ခမူလံ အဂမာသိ.

එම කිරිපිඬු පිසින කල්හි විශාල බුබුළු පැනනැගී දක්ෂිණාවර්තව හැසිරෙන්නට විය. එක් බින්දුවක්වත් පිටතට විසි නොවූ අතර, ලිපෙන් ස්වල්ප වූ හෝ දුමකුදු පැනනැගුණේ නැත. ඒ මොහොතේ සතර වරම් දෙවිවරු පැමිණ ලිප වටා ආරක්ෂාව සැලසූහ. මහා බ්‍රහ්මයා ධවල ජත්‍රය දරා සිටියේය. සක් දෙවිඳු දර දඬු එකතු කරමින් ගින්න දැල්වීය. දෙවියෝ කුඩා ද්වීප දෙදහසකින් පිරිවරා ඇති සතර මහා ද්වීපයන්හි වසන දෙව්මිනිසුන්ගේ ආහාරයට සුදුසු වූ රස ඕජාව තම දිව්‍යමය ආනුභාවයෙන් මී වදයක මී පැණි මිරිකන්නාක් මෙන් රැස් කොට ඒ කිරිපිඬු භාජනයට දැමූහ. සැබවින්ම සෙසු කාලවලදී දෙවියෝ ආහාරයේ පිඬු මට්ටමින් ඕජාව එකතු කළද, බුද්ධත්වයට පත්වන දිනයේදීත් පිරිනිවන් පාන දිනයේදීත් එය පිසින භාජනයටම එකතු කරති. සුජාතාව එදින එහි වූ මෙබඳු බොහෝ ආශ්චර්යයන් දැක පුණ්ණා නම් දාසිය අමතා මෙසේ කීවාය: "පුණ්ණාවෙනි, අද දින දෙවිවරු අප කෙරෙහි අතිශයින්ම ප්‍රසන්න වී සිටිති. මෙතෙක් කාලයකට මෙබඳු ආශ්චර්යයක් මා දැක නැත. වහා ගොස් නුග රුක් පාමුල පිරිසිදු කරන්න." ඇය "යහපති ආර්යාවනි" යි ඇගේ වචනය පිළිගෙන ඉතා ඉක්මනින් නුග රුක් පාමුලට ගියාය.

ဗောဓိသတ္တောပိ ခေါ တသ္မိံ ရတ္တိဘာဂေ ပဉ္စ မဟာသုပိနေ (အ. နိ. ၅.၁၉၆) ဒိသွာ ပရိဂ္ဂဏှန္တော ‘‘နိဿံသယံ အဇ္ဇာဟံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿာမီ’’တိ ကတသန္နိဋ္ဌာနော တဿာ ရတ္တိယာ အစ္စယေန ကတသရီရပဋိဇဂ္ဂနော ဘိက္ခာစာရကာလံ အာဂမယမာနော ပါတောဝ အာဂန္တွာ တသ္မိံ ရုက္ခမူလေ နိသီဒိ, အတ္တနော ပဘာယ သကလံ ရုက္ခမူလံ ဩဘာသယမာနော. အထ ခေါ သာ ပုဏ္ဏာ အာဂန္တွာ အဒ္ဒသ ဗောဓိသတ္တံ ရုက္ခမူလေ ပါစီနလောကဓာတုံ ဩလောကယမာနံ နိသိန္နံ, သရီရတော စဿ နိက္ခန္တာဟိ ပဘာဟိ သကလရုက္ခံ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏံ. ဒိသွာနဿာ ဧတဒဟောသိ – ‘‘အဇ္ဇ အမှာကံ ဒေဝတာ ရုက္ခတော ဩရုယှ သဟတ္ထေနေဝ ဗလိကမ္မံ သမ္ပဋိစ္ဆိတုံ နိသိန္နာ မညေ’’တိ ဥဗ္ဗေဂပ္ပတ္တာ ဟုတွာ ဝေဂေန အာဂန္တွာ သုဇာတာယ ဧတမတ္ထံ အာရောစေသိ.

බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ද එදින රාත්‍රියෙහි මහා සිහින පහක් දැක ඒ පිළිබඳව විමසා බලමින් "මම ඒකාන්තයෙන්ම අද බුදු වන්නෙමි" යි ස්ථිර නිගමනයකට පැමිණ, එම රාත්‍රිය ගෙවී ගිය පසු සිරුර පිරිසිදු කරගෙන පිණ්ඩපාත වේලාව එළඹෙන තෙක් බලා සිටිමින් උදෑසනම පැමිණ ඒ නුග රුක් පාමුල වැඩසිටියහ. තමන් වහන්සේගේ ශරීර ප්‍රභාවෙන් මුළු රුක් පාමුලම ඒකාලෝක කරමින් උන්වහන්සේ වැඩසිටියහ. ඉක්බිති පුණ්ණා එහි පැමිණ පූර්ව දිශාව බලා නුග රුක් පාමුල වැඩසිටින බෝධිසත්වයන් වහන්සේව දුටුවාය. උන්වහන්සේගේ සිරුරෙන් විහිදෙන ප්‍රභාවෙන් මුළු රුකම රන්වන් පැහැ වී තිබෙනු දැක ඇයට මෙසේ සිතුණි: "අද අපගේ දේවතාවා රුකෙන් බැස තමන්ගේ අතින්ම පූජාව පිළිගැනීමට වැඩසිටිනවා විය යුතුය" යි මහත් ප්‍රීතියට පත්ව වහා ගොස් සුජාතාවට මේ බව සැළ කළාය.

သုဇာတာ [Pg.83] တဿာ ဝစနံ သုတွာ တုဋ္ဌမာနသာ ဟုတွာ ‘‘အဇ္ဇ ဒါနိ ပဋ္ဌာယ မမ ဇေဋ္ဌဓီတုဋ္ဌာနေ တိဋ္ဌာဟီ’’တိ ဓီတု အနုစ္ဆဝိကံ သဗ္ဗာလင်္ကာရံ အဒါသိ. ယသ္မာ ပန ဗုဒ္ဓဘာဝံ ပါပုဏနဒိဝသေ သတသဟဿဂ္ဃနိကာ ဧကာ သုဝဏ္ဏပါတိ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတိ, တသ္မာ သာ ‘‘သုဝဏ္ဏပါတိယံ ပါယာသံ ပက္ခိပိဿာမီ’’တိ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေတွာ သတသဟဿဂ္ဃနိကံ သုဝဏ္ဏပါတိံ နီဟရာပေတွာ တတ္ထ ပါယာသံ ပက္ခိပိတုကာမာ ပက္ကဘာဇနံ အာဝဇ္ဇေသိ. သဗ္ဗော ပါယာသော ပဒုမပတ္တတော ဥဒကံ ဝိယ ဝတ္တိတွာ ပါတိယံ ပတိဋ္ဌာသိ, ဧကပါတိပူရမတ္တောဝ အဟောသိ. သာ တံ ပါတိံ အညာယ ပါတိယာ ပဋိကုဇ္ဇိတွာ ဩဒါတဝတ္ထေန ဝေဌေတွာ သယံ သဗ္ဗာလင်္ကာရေဟိ အတ္တဘာဝံ အလင်္ကရိတွာ တံ ပါတိံ အတ္တနော သီသေ ဌပေတွာ မဟန္တေန အာနုဘာဝေန နိဂြောဓရုက္ခမူလံ ဂန္တွာ ဗောဓိသတ္တံ ဒိသွာ ဗလဝသောမနဿဇာတာ ‘‘ရုက္ခဒေဝတာ’’တိ သညာယ ဒိဋ္ဌဋ္ဌာနတော ပဋ္ဌာယ ဩနတောနတာ ဂန္တွာ သီသတော ပါတိံ ဩတာရေတွာ ဝိဝရိတွာ သုဝဏ္ဏဘိင်္ဂါရေန ဂန္ဓပုပ္ဖဝါသိတံ ဥဒကံ ဂဟေတွာ ဗောဓိသတ္တံ ဥပဂန္တွာ အဋ္ဌာသိ. ဃဋိကာရမဟာဗြဟ္မုနာ ဒိန္နော မတ္တိကာပတ္တော ဧတ္တကံ ကာလံ ဗောဓိသတ္တံ အဝိဇဟိတွာ တသ္မိံ ခဏေ အဒဿနံ ဂတော, ဗောဓိသတ္တော ပတ္တံ အပဿန္တော ဒက္ခိဏဟတ္ထံ ပသာရေတွာ ဥဒကံ သမ္ပဋိစ္ဆိ. သုဇာတာ သဟေဝ ပါတိယာ ပါယာသံ မဟာပုရိသဿ ဟတ္ထေ ဌပေသိ, မဟာပုရိသော သုဇာတံ ဩလောကေသိ. သာ အာကာရံ သလ္လက္ခေတွာ ‘‘အယျ, မယာ တုမှာကံ ပရိစ္စတ္တာ, တံ ဂဏှိတွာ ယထာရုစိ ကရောထာ’’တိ ဝန္ဒိတွာ ‘‘ယထာ မယှံ မနောရထော နိပ္ဖန္နော, ဧဝံ တုမှာကမ္ပိ နိပ္ဖဇ္ဇတူ’’တိ ဝတွာ သတသဟဿဂ္ဃနိကမ္ပိ သုဝဏ္ဏပါတိံ ပုရာဏကပဏ္ဏံ ဝိယ ပရိစ္စဇိတွာ အနပေက္ခာဝ ပက္ကာမိ.

සුජාතාව ඇගේ වචනය අසා සතුටු සිතින් යුතුව, "අද පටන් මගේ වැඩිමහල් දියණියකගේ තනතුරෙහි සිටින්න" යැයි පවසා ඇයට සුදුසු සියලු ආභරණ ලබා දුන්නාය. බුදු බව ලබන දිනයෙහි ලක්ෂයක් වටිනා රන් තලියක් ලැබීම සුදුසු හෙයින්, ඇය "රන් තලියක කිරිපිඬු දමන්නෙමි" යි සිතා ලක්ෂයක් වටිනා රන් තලියක් ගෙන්වාගෙන එහි කිරිපිඬු බෙදීමට සැරසුණාය. සියලු කිරිපිඬු නෙළුම් පතක දිය බිඳු මෙන් පෙරළී ගොස් රන් තලියෙහි තැන්පත් විය. එය හරියටම රන් තලිය පිරෙන ප්‍රමාණයටම විය. ඇය එම තලිය තවත් රන් තලියකින් වසා, සුදු වස්ත්‍රයකින් වෙළා, තමන් ද සියලු ආභරණයෙන් සැරසී ඒ තලිය හිස මත තබාගෙන මහත් ආනුභාවයෙන් නුග රුක් පාමුලට ගියාය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ දැක මහත් සෝමනස්සයට පත්ව, "රුක් දේවතාවා" ය යන හැඟීමෙන් යුතුව, දුටු තැන පටන් නැමී නැමී ගොස් හිසින් තලිය බා එය විවෘත කර, රන් කෙණ්ඩියෙන් සුවඳ මල් පැනින් පැන් ගෙන බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සමීපයට ගොස් සිටගත්තාය. ඝටීකාර මහා බ්‍රහ්මයා විසින් පූජා කරන ලද මැටි පාත්‍රය ඒ මොහොතේ අතුරුදහන් විය. පාත්‍රය නොදැක බෝධිසත්වයන් වහන්සේ දකුණු අත දිගු කොට සුවඳ පැන් පිළිගත්හ. සුජාතාව රන් තලිය සමඟම කිරිපිඬු මහා පුරුෂයාණන්ගේ අතෙහි තැබුවාය. මහා පුරුෂයාණෝ සුජාතාව දෙස බැලූහ. ඇය ඒ ඉඟිය වටහාගෙන, "ස්වාමීනි, මා විසින් මෙය ඔබට පූජා කරන ලදී. මෙය ගෙන කැමති පරිදි කළ මැනව" යි වැඳ, "මගේ මනෝරථය යම් සේ ඉටු වූයේ ද, එසේම ඔබ වහන්සේගේ මනෝරථය ද ඉටු වේවා!" යි පවසා ලක්ෂයක් වටිනා රන් තලිය පරණ කොළයක් මෙන් අතහැර කිසිදු ආශාවකින් තොරව නික්ම ගියාය.

ဗောဓိသတ္တောပိ ခေါ နိသိန္နဋ္ဌာနာ ဝုဋ္ဌာယ ရုက္ခံ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ပါတိံ အာဒါယ နေရဉ္ဇရာယ တီရံ ဂန္တွာ အနေကေသံ ဗောဓိသတ္တသတသဟဿာနံ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈနဒိဝသေ ဩတရိတွာ နှာနဋ္ဌာနံ သုပတိဋ္ဌိတံ နာမ အတ္ထိ, တဿာ တီရေ ပါတိံ ဌပေတွာ သုပတိဋ္ဌိတတိတ္ထေ ဩတရိတွာ နှတွာ အနေကဗုဒ္ဓသတသဟဿာနံ နိဝါသနံ အရဟဒ္ဓဇံ နိဝါသေတွာ ပုရတ္ထာဘိမုခေါ နိသီဒိတွာ ဧကဋ္ဌိတာလပက္ကပ္ပမာဏေ ဧကူနပဏ္ဏာသပိဏ္ဍေ ကတွာ သဗ္ဗံ အပ္ပောဒကမဓုပါယာသံ ပရိဘုဉ္ဇိ. သောယေဝဿ ဗုဒ္ဓဘူတသ သတ္တသတ္တာဟံ ဗောဓိမဏ္ဍေ ဝသန္တဿ [Pg.84] ဧကူနပဏ္ဏာသဒိဝသာနိ အာဟာရော အဟောသိ. ဧတ္တကံ ကာလံ အညော အာဟာရော နတ္ထိ, န နှာနံ, န မုခဓောဝနံ, န သရီရဝဠဉ္ဇော, ဈာနသုခေန ဖလသမာပတ္တိသုခေန စ ဝီတိနာမေသိ. တံ ပန ပါယာသံ ဘုဉ္ဇိတွာ သုဝဏ္ဏပါတိံ ဂဟေတွာ ‘‘သစာဟံ အဇ္ဇ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿာမိ, အယံ ပါတိ ပဋိသောတံ ဂစ္ဆတု, နော စေ ဘဝိဿာမိ, အနုသောတံ ဂစ္ဆတူ’’တိ ဝတွာ နဒီသောတေ ပက္ခိပိ. သာ သောတံ ဆိန္ဒမာနာ နဒီမဇ္ဈံ ဂန္တွာ မဇ္ဈဋ္ဌာနေနေဝ ဇဝသမ္ပန္နော အဿော ဝိယ အသီတိဟတ္ထမတ္တဋ္ဌာနံ ပဋိသောတံ ဂန္တွာ ဧကသ္မိံ အာဝဋ္ဋေ နိမုဇ္ဇိတွာ ကာဠနာဂရာဇဘဝနံ ဂန္တွာ တိဏ္ဏံ ဗုဒ္ဓါနံ ပရိဘောဂပါတိယော ‘‘ကိလိ ကိလီ’’တိ ရဝံ ကာရယမာနာ ပဟရိတွာ တာသံ သဗ္ဗဟေဋ္ဌိမာ ဟုတွာ အဋ္ဌာသိ. ကာဠော နာဂရာဇာ တ သဒ္ဒံ သုတွာ ‘‘ဟိယျော ဧကော ဗုဒ္ဓေါ နိဗ္ဗတ္တိ, ပုန အဇ္ဇ ဧကော နိဗ္ဗတ္တော’’တိ ဝတွာ အနေကေဟိ ပဒသတေဟိ ထုတိယော ဝဒမာနော ဥဋ္ဌာသိ. တဿ ကိရ မဟာပထဝိယာ ဧကယောဇနတိဂါဝုတပ္ပမာဏံ နဘံ ပူရေတွာ အာရောဟနကာလော အဇ္ဇ ဝါ ဟိယျော ဝါ သဒိသော အဟောသိ.

බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ද වැඩසිටි තැනින් නැගී සිට නුග රුක පැදකුණු කර රන් තලිය ද ගෙන නේරංජරා නදී තීරයට වැඩම කළහ. බොහෝ බෝධිසත්වයන් ලක්ෂ ගණනින් බුදු වන දිනයේදී දිය නෑමට බසින "සුප්පතිට්ඨිත" නම් වූ තොටුපළක් එහි ඇත. එම තීරයෙහි රන් තලිය තබා, තොටුපළට බැස ස්නානය කර, බොහෝ බුදුවරුන්ගේ වස්ත්‍රය වූ රහත් ධජය හැඳ, පෙරදිග බලා වැඩසිට තල් ගෙඩියක ප්‍රමාණයේ පිඬු හතළිස් නවයක් කොට, ජලය මිශ්‍ර නොකළ ඒ මධුපායාසය මුළුමනින්ම වළඳා අවසන් කළහ. බුදු බව ලැබ බෝධි මණ්ඩලයේ සත් සතියක් වැඩසිටින උන්වහන්සේට ආහාරය වූයේ එයමය. එම කාලය පුරා වෙනත් ආහාරයක් හෝ ස්නානය කිරීමක්, මුහුණ සේදීමක් හෝ ශරීර කෘත්‍යයක් නොවීය. ධ්‍යාන සුඛයෙන් හා ඵලසමාපත්ති සුඛයෙන් කාලය ගත කළහ. පසුව එම රන් තලිය ගෙන, "මම අද බුදු වන්නේ නම්, මේ රන් තලිය උඩුගං බලා යේවා! බුදු නොවන්නේ නම් යටිගං බලා යේවා!" යි පවසා නදියට දැමූහ. එම රන් තලිය දිය වැල් සිඳගෙන නදිය මැදට ගොස්, ජව සම්පන්න අශ්වයෙකු මෙන් රියන් අසූවක් පමණ දුර උඩුගං බලා ගොස් එක් දිය සුළියක ගිලී කාල නාග රාජයාගේ භවනයට ගියාය. එහි පෙර බුදුවරුන් තිදෙනෙකුගේ රන් තලියන්හි වැදී "කිළි කිළි" යන හඬ නංවමින් ඒ සියල්ලටම යටින් තැන්පත් විය. කාල නාග රාජයා ඒ ශබ්දය අසා, "ඊයේ එක් බුදු කෙනෙකු උපන්නාහ, අද නැවතත් තවත් බුදු කෙනෙකු උපන්නාහ" යි පවසමින් බොහෝ ප්‍රශංසා ගී ගයමින් අවදි විය. මහා පෘථිවිය යොදුනක් හා ගාවුත් තුනක ප්‍රමාණයෙන් පිරී ඇති හෙයින්, ඔහුට බුදුවරුන් උපදින කාලය ඊයේ හෝ අද මෙන් ඉතා සමීප බව පෙනුණි.

ဗောဓိသတ္တောပိ နဒီတီရမှိ သုပုပ္ဖိတသာလဝနေ ဒိဝါဝိဟာရံ ကတွာ သာယနှသမယံ ပုပ္ဖာနံ ဝဏ္ဋတော မုစ္စနကာလေ ဒေဝတာဟိ အလင်္ကတေန အဋ္ဌူသဘဝိတ္ထာရေန မဂ္ဂေန သီဟော ဝိယ ဝိဇမ္ဘမာနော ဗောဓိရုက္ခာဘိမုခေါ ပါယာသိ. နာဂယက္ခသုပဏ္ဏာဒယော ဒိဗ္ဗေဟိ ဂန္ဓပုပ္ဖာဒီဟိ ပူဇယိံသု, ဒိဗ္ဗသံဂီတာဒီနိ ပဝတ္တယိံသု, ဒသသဟဿီ လောကဓာတု ဧကဂန္ဓာ ဧကမာလာ ဧကသာဓုကာရာ အဟောသိ. တသ္မိံ သမယေ သောတ္ထိယော နာမ တိဏဟာရကော တိဏံ အာဒါယ ပဋိပထေ အာဂစ္ဆန္တော မဟာပုရိသဿ အာကာရံ ဉတွာ အဋ္ဌ တိဏမုဋ္ဌိယော အဒါသိ. ဗောဓိသတ္တော တိဏံ ဂဟေတွာ ဗောဓိမဏ္ဍံ အာရုယှ ဒက္ခိဏဒိသာဘာဂေ ဥတ္တရာဘိမုခေါ အဋ္ဌာသိ. တသ္မိံ ခဏေ ဒက္ခိဏစက္ကဝါဠံ ဩသီဒိတွာ ဟေဋ္ဌာ အဝီစိသမ္ပတ္တံ ဝိယ အဟောသိ. ဥတ္တရစက္ကဝါဠံ ဥလ္လင်္ဃိတွာ ဥပရိ ဘဝဂ္ဂပ္ပတ္တံ ဝိယ အဟောသိ. ဗောဓိသတ္တော ‘‘ဣဒံ သမ္ဗောဓိပါပုဏနဋ္ဌာနံ န ဘဝိဿတိ မညေ’’တိ ပဒက္ခိဏံ ကရောန္တော ပစ္ဆိမဒိသာဘာဂံ ဂန္တွာ ပုရတ္ထိမာဘိမုခေါ အဋ္ဌာသိ, တတော ပစ္ဆိမစက္ကဝါဠံ ဩသီဒိတွာ ဟေဋ္ဌာ အဝီစိသမ္ပတ္တံ ဝိယ အဟောသိ, ပုရတ္ထိမစက္ကဝါဠံ ဥလ္လင်္ဃိတွာ ဥပရိ ဘဝဂ္ဂပ္ပတ္တံ ဝိယ အဟောသိ. ဌိတဋ္ဌိတဋ္ဌာနေ ကိရဿ နေမိဝဋ္ဋိပရိယန္တေ အက္ကန္တံ နာဘိယာ ပတိဋ္ဌိတမဟာသကဋစက္ကံ ဝိယ မဟာပထဝီ ဩနတုန္နတာ [Pg.85] အဟောသိ. ဗောဓိသတ္တော ‘‘ဣဒမ္ပိ သမ္ဗောဓိပါပုဏနဋ္ဌာနံ န ဘဝိဿတိ မညေ’’တိ ပဒက္ခိဏံ ကရောန္တော ဥတ္တရဒိသာဘာဂံ ဂန္တွာ ဒက္ခိဏာဘိမုခေါ အဋ္ဌာသိ. တတော ဥတ္တရစက္ကဝါဠံ ဩသီဒိတွာ ဟေဋ္ဌာ အဝီစိသမ္ပတ္တံ ဝိယ အဟောသိ, ဒက္ခိဏစက္ကဝါဠံ ဥလ္လင်္ဃိတွာ ဥပရိ ဘဝဂ္ဂပ္ပတ္တံ ဝိယ အဟောသိ. ဗောဓိသတ္တော ‘‘ဣဒမ္ပိ သမ္ဗောဓိပါပုဏနဋ္ဌာနံ န ဘဝိဿတိ မညေ’’တိ ပဒက္ခိဏံ ကရောန္တော ပုရတ္ထိမဒိသာဘာဂံ ဂန္တွာ ပစ္ဆိမာဘိမုခေါ အဋ္ဌာသိ. ပုရတ္ထိမဒိသာဘာဂေ ပန သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ ပလ္လင်္ကဋ္ဌာနံ အဟောသိ, တံ နေဝ ဆမ္ဘတိ, န ကမ္ပတိ. ဗောဓိသတ္တော ‘‘ဣဒံ သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ အဝိဇဟိတံ အစလဋ္ဌာနံ ကိလေသပဉ္ဇရဝိဒ္ဓံသနဋ္ဌာန’’န္တိ ဉတွာ တာနိ တိဏာနိ အဂ္ဂေ ဂဟေတွာ စာလေသိ, တာဝဒေဝ စုဒ္ဒသဟတ္ထော ပလ္လင်္ကော အဟောသိ. တာနိပိ ခေါ တိဏာနိ တထာရူပေန သဏ္ဌာနေန သဏ္ဌဟိံသု, ယထာရူပံ သုကုသလော စိတ္တကာရော ဝါ ပေါတ္ထကာရော ဝါ အာလိခိတုမ္ပိ သမတ္ထော နတ္ထိ. ဗောဓိသတ္တော ဗောဓိက္ခန္ဓံ ပိဋ္ဌိတော ကတွာ ပုရတ္ထာဘိမုခေါ ဒဠှမာနသော ဟုတွာ –

මහා බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ද නදී තීරයෙහි මනාව පිපුණු සල් වනයෙහි දිවා විහරණය (දහවල් කාලය ගත කිරීම) කොට, සවස් කාලයෙහි, මල් නැට්ටෙන් මිදී වැටෙන වේලාවෙහි, දෙවියන් විසින් අලංකාර කරන ලද අට උසභයක් පළල ඇති මඟින් සිංහයෙකු මෙන් ගම්භීර ලීලාවෙන් මහා බෝධි වෘක්ෂය දෙසට වැඩම කළ සේක. නාග, යක්ෂ, ගුරුළු ආදීහු දිව්‍යමය වූ සුවඳ මල් ආදියෙන් පූජා කළහ; දිව්‍ය සංගීත ආදිය පැවැත්වූහ. දසදහසක් ලෝක ධාතුව එකම සුවඳක්, එකම මල්දමක් සහ එකම සාධුකාර හඬක් බවට පත් විය. ඒ අවස්ථාවෙහි 'සොත්ථිය' නම් තණ නෙළන්නෙක් තණකොළ රැගෙන මඟ දිගේ එන්නේ, මහා පුරුෂයාණන් වහන්සේගේ ආනුභාවය දැක තණ මිටි අටක් පූජා කළේය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ඒ තණකොළ ගෙන බෝධි මණ්ඩපයට පැමිණ, දකුණු දිශා භාගයෙහි උතුරු දෙසට මුහුණ ලා වැඩසිටි සේක. ඒ මොහොතෙහි දකුණු සක්වළ ගිලී පහළින් අවීචි නිරයට පැමිණියාක් මෙන් විය. උතුරු සක්වළ ඉහළට එසවී භවග්ගයට පැමිණියාක් මෙන් විය. එවිට බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ 'මෙය සම්බෝධියට පත්වන ස්ථානය නොවිය යුතුය' යි සිතා, ප්‍රදක්ෂිණා කරමින් බටහිර දිශාවට ගොස් නැගෙනහිරට මුහුණ ලා වැඩසිටි සේක. එවිට බටහිර සක්වළ ගිලී පහළින් අවීචියට පත් වූවාක් මෙන් ද, නැගෙනහිර සක්වළ ඉහළට එසවී භවග්ගයට පත් වූවාක් මෙන් ද විය. උන්වහන්සේ වැඩසිටින සෑම තැනකම, මහා පොළොව මහා ගැල් චක්‍රයක් (කරත්ත රෝදයක්) එහි කෙළවරින් පෑගූ විට ඇලවෙන්නාක් මෙන් ඉහළ පහළ ගියේය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ 'මෙය ද සම්බෝධියට පත්වන ස්ථානය නොවිය යුතුය' යි සිතා, ප්‍රදක්ෂිණා කරමින් උතුරු දිශාවට ගොස් දකුණට මුහුණ ලා වැඩසිටි සේක. එවිට උතුරු සක්වළ ගිලී පහළින් අවීචියට පත් වූවාක් මෙන් ද, දකුණු සක්වළ ඉහළට එසවී භවග්ගයට පත් වූවාක් මෙන් ද විය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ 'මෙය ද සම්බෝධියට පත්වන ස්ථානය නොවිය යුතුය' යි සිතා, ප්‍රදක්ෂිණා කරමින් නැගෙනහිර දිශා භාගයට ගොස් බටහිරට මුහුණ ලා වැඩසිටි සේක. නැගෙනහිර දිශා භාගය වනාහි සියලු බුදුවරුන්ගේ පර්යංක ස්ථානය (ආසනය පිහිටන තැන) වන්නේය. එය කිසිසේත් කම්පා නොවේ, සෙලවෙන්නේ ද නැත. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ 'මෙය සියලු බුදුවරුන් විසින් අත් නොහරින ලද, අචල වූ, කෙලෙස් කූඩුව විනාශ කරන ස්ථානයයි' දැනගෙන, ඒ තණකොළ අගින් අල්ලා විසිරුවා හළ සේක. එසැණින් තුදුස් රියනක් (රියන් 14ක්) උසැති පර්යංකයක් (ආසනයක්) පැන නැඟුණේය. ඒ තණකොළ ද කෙතරම් අලංකාර ලෙස පිහිටියේ ද යත්, ඉතා දක්ෂ සිත්තරෙකුට හෝ අඹන්නෙකුට වුව ද එය එලෙසින්ම නිර්මාණය කිරීමට නොහැකි තරම්ය. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ බෝධි කඳ පිටුපසට කර, නැගෙනහිරට මුහුණ ලා, දැඩි අධිෂ්ඨානයෙන් යුතුව මෙසේ සිතූ සේක -

‘‘ကာမံ တစော စ နှာရု စ, အဋ္ဌိ စ အဝသိဿတု;

ဥပသုဿတု နိဿေသံ, သရီရေ မံသလောဟိတံ. (အ. နိ. ၂.၅;

မ. နိ. ၂.၁၈၄) –

"මාගේ ශරීරයෙහි සම ද නහර ද ඇට ද පමණක් ඉතිරි වේවා; ශරීරයේ මස් සහ ලේ සම්පූර්ණයෙන්ම වියළී සිඳී යේවා."

‘န တွေဝါဟံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အပ္ပတွာ ဣမံ ပလ္လင်္ကံ ဘိန္ဒိဿာမီ’’’တိ အသနိသတသန္နိပါတေနပိ အဘေဇ္ဇရူပံ အပရာဇိတပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ နိသီဒိ.

"සම්මා සම්බෝධියට පත් නොවී මම කිසිසේත්ම මෙම පර්යංකය (ආසනය) නොබිඳින්නෙමි" (එයින් නොනැගිටින්නෙමි) යි අකුණු සියයක් වැදුණ ද නොබිඳිය හැකි වූ ඒ අපරාජිත පර්යංකය මත පර්යංක බද්ධව (වැඩසිටි සේක).

တသ္မိံ သမယေ မာရော ပါပိမာ – ‘‘သိဒ္ဓတ္ထကုမာရော မယှံ ဝသံ အတိက္ကမိတုကာမော, န ဒါနိဿ အတိက္ကမိတုံ ဒဿာမီ’’တိ မာရဗလဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ဧတမတ္ထံ အာရောစေတွာ မာရဃောသနံ နာမ ဃောသာပေတွာ မာရဗလံ အာဒါယ နိက္ခမိ. သာ မာရသေနာ မာရဿ ပုရတော ဒွါဒသယောဇနာ ဟောတိ, ဒက္ခိဏတော စ ဝါမတော စ ဒွါဒသယောဇနာ, ပစ္ဆတော စက္ကဝါဠပရိယန္တံ ကတွာ ဌိတာ, ဥဒ္ဓံ နဝယောဇနုဗ္ဗေဓာ ဟောတိ, ယဿာ ဥန္နဒန္တိယာ ဥန္နာဒသဒ္ဒေါ ယောဇနသဟဿတော ပဋ္ဌာယ ပထဝိဥန္ဒြိယနသဒ္ဒေါဝိယ သူယတိ. အထ မာရော ဒေဝပုတ္တော ဒိယဍ္ဎယောဇနသတိကံ ဂိရိမေခလံ နာမ ဟတ္ထိံ အဘိရုဟိတွာ ဗာဟုသဟဿံ မာပေတွာ နာနာဝုဓာနိ အဂ္ဂဟေသိ. အဝသေသာယပိ မာရပရိသာယ ဒွေ ဇနာ ဧကသဒိသာ ဧကသဒိသံ အာဝုဓံ ဂဏှန္တာ နာဟေသုံ. နာနာဝဏ္ဏာ နာနပ္ပကာရမုခါ ဟုတွာ နာနာဝုဓာနိ ဂဏှန္တာ ဗောဓိသတ္တံ အဇ္ဈောတ္ထရမာနာ အာဂမံသု.

ඒ අවස්ථාවෙහි පාපිෂ්ඨ මාරයා මෙසේ සිතීය: "සිද්ධාර්ථ කුමාරයා මාගේ වසඟයෙන් මිදී යන්නට කැමති වෙයි. දැන් මොහුට මිදී යන්නට ඉඩ නොදෙන්නෙමි." මෙසේ සිතා මාර සේනාව වෙත ගොස් මේ පුවත දන්වා, 'මාර ඝෝෂාව' පතුරුවා මාර සේනාව රැගෙන නික්මුණේය. ඒ මාර සේනාව මාරයාට ඉදිරියෙන් යොදුන් දොළසක් ද, දකුණෙන් සහ වමෙන් යොදුන් දොළස බැගින් ද, පසුපසින් සක්වළ කෙළවර දක්වා ද පැතිරී සිටියහ. ඉහළට යොදුන් නවයක් උසට විහිදුණු ඒ මාර සේනාවේ ගර්ජනා හඬ, යොදුන් දහසක් ඈතට පොළොව පැළී යන ශබ්දයක් මෙන් ඇසුණි. එවිට මාර දිව්‍ය පුත්‍රයා යොදුන් එකහමාරක් උසැති ගිරිමේඛලා නම් ඇතා පිට නැඟී, දහසක් දෑත් මවාගෙන විවිධ ආයුධ ගත්තේය. ඉතිරි මාර පිරිසෙහි ද එක හා සමාන වූ හෝ එකම ආයුධය ගත් දෙදෙනෙකු නොවූහ. ඔවුහු විවිධ වර්ණ ඇති, විවිධ මුහුණු ඇතිව, නානාවිධ ආයුධ ගෙන බෝධිසත්ත්වයන් මැඩලීමට පැමිණියහ.

ဒသသဟဿစက္ကဝါဠဒေဝတာ [Pg.86] ပန မဟာသတ္တဿ ထုတိယော ဝဒမာနာ အဋ္ဌံသု. သက္ကော ဒေဝရာဇာ ဝိဇယုတ္တရသင်္ခံ ဓမမာနော အဋ္ဌာသိ. သော ကိရ သင်္ခေါ ဝီသဟတ္ထသတိကော ဟောတိ, သကိံ ဝါတံ ဂါဟာပေတွာ ဓမိယမာနော စတ္တာရော မာသေ သဒ္ဒံ ကရိတွာ နိဿဒ္ဒေါ ဟောတိ. မဟာကာဠနာဂရာဇာ အတိရေကပဒသတေန ဝဏ္ဏံ ဝဏ္ဏေန္တောဝ အဋ္ဌာသိ, မဟာဗြဟ္မာ သေတစ္ဆတ္တံ ဓာရယမာနော အဋ္ဌာသိ. မာရဗလေ ပန ဗောဓိမဏ္ဍံ ဥပသင်္ကမန္တေ တေသံ ဧကောပိ ဌာတုံ နာသက္ခိ, သမ္မုခသမ္မုခဋ္ဌာနေနေဝ ပလာယိံသု. ကာဠော နာမ နာဂရာဇာပိ ပထဝိယံ နိမုဇ္ဇိတွာ ပဉ္စယောဇနသတိကံ မဉ္ဇေရိကနာဂဘဝနံ ဂန္တွာ ဥဘောဟိ ဟတ္ထေဟိ မုခံ ပိဒဟိတွာ နိပန္နော. သက္ကော ဒေဝရာဇာပိ ဝိဇယုတ္တရသင်္ခံ ပိဋ္ဌိယံ ကတွာ စက္ကဝါဠမုခဝဋ္ဋိယံ အဋ္ဌာသိ, မဟာဗြဟ္မာ သေတစ္ဆတ္တံ ကောဋိယံ ဂဟေတွာ ဗြဟ္မလောကမေဝ အဂမာသိ. ဧကဒေဝတာပိ ဌာတုံ သမတ္ထာ နာမ နာဟောသိ. မဟာပုရိသော ပန ဧကကောဝ နိသီဒိ.

දසදහසක් සක්වළ දේවතාවෝ මහා පුරුෂයාණන් වහන්සේට ස්තුති ප්‍රශංසා කරමින් අවට සිටියහ. සක්දෙවිඳු විජයුත්තර නම් හක්ගෙඩිය පිඹිමින් සිටියේය. ඒ හක්ගෙඩිය එකසිය විසි රියනක් විශාල වූ අතර, එය එක්වරක් පිඹි විට මාස හතරක් යනතුරු හඬ පවත්වා නතර වේ. මහාකාල නා රජු ගාථා සියයකට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයකින් ගුණ ගයමින් සිටියේය. මහා බ්‍රහ්මයා සේසතක් දරාගෙන සිටියේය. එහෙත් මාර සේනාව බෝධි මණ්ඩපයට ළඟා වෙද්දී, ඔවුන් අතරින් එකදු අයෙකුටවත් එහි රැඳී සිටීමට නොහැකි විය; ඔවුහු මුහුණ දුන් දිශාවලින්ම පලා ගියහ. කාල නම් නා රජු ද පොළොවේ කිමිදී යොදුන් පන්සියයක් විශාල වූ මංජේරික නා භවනයට ගොස් දෑතින් මුහුණ වසාගෙන වැතිර ගත්තේය. සක්දෙවිඳු ද විජයුත්තර හක්ගෙඩිය පිටේ තබාගෙන සක්වළ කෙළවරට ගොස් සිටියේය. මහා බ්‍රහ්මයා සේසත එහි කෙළවරින් අල්ලාගෙන බඹලොවටම ගියේය. එකදු දේවතාවෙකුටවත් එහි රැඳී සිටීමට නොහැකි විය. මහා පුරුෂයාණන් වහන්සේ පමණක් හුදකලාව වැඩසිටි සේක.

မာရောပိ အတ္တနော ပရိသံ အာဟ – ‘‘တာတာ, သုဒ္ဓေါဒနပုတ္တေန သိဒ္ဓတ္ထေန သဒိသော အညော ပုရိသော နာမ နတ္ထိ, မယံ သမ္မုခါ ယုဒ္ဓံ ဒါတုံ န သက္ခိဿာမ, ပစ္ဆာဘာဂေန ဒဿာမာ’’တိ. မဟာပုရိသောပိ တီဏိ ပဿာနိ ဩလောကေတွာ သဗ္ဗဒေဝတာနံ ပလာတတ္တာ သုညာနိ အဒ္ဒသ. ပုန ဥတ္တရပဿေန မာရဗလံ အဇ္ဈောတ္ထရမာနံ ဒိသွာ ‘‘အယံ ဧတ္တကော ဇနော မံ ဧကကံ သန္ဓာယ မဟန္တံ ဝါယာမံ ကရောတိ, ဣမသ္မိံ ဌာနေ မယှံ မာတာ ဝါ ပိတာ ဝါ ဘာတာ ဝါ အညော ဝါ ကောစိ ဉာတကော နတ္ထိ, ဣမာ ပန ဒသ ပါရမိယောဝ မယှံ ဒီဃရတ္တံ ပုဋ္ဌပရိဇနသဒိသာ. တသ္မာ မယာ ပါရမိယောဝ ဗလဂ္ဂံ ကတွာ ပါရမိသတ္ထေနေဝ ပဟရိတွာ ဣမံ ဗလကာယံ ဝိဒ္ဓံသေတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဒသ ပါရမိယော အာဝဇ္ဇမာနော နိသီဒိ.

මාරයා ද තමාගේ පිරිසට මෙසේ කීවේය: "පින්වතුනි, සුද්ධෝදන රජුගේ පුත් සිද්ධාර්ථයාට සමාන වෙනත් පුරුෂයෙක් ලොව නැත. අපට ඔහු සමඟ මුහුණට මුහුණ ලා සටන් කළ නොහැකිය, පිටුපසින් පහර දෙන්නෙමු." මහා පුරුෂයාණන් වහන්සේ ද තුන් පැත්තක් බලා, සියලු දෙවියන් පලා ගොස් ඇති බැවින් එය හිස් බව දුටු සේක. නැවත උතුරු දෙසින් මාර සේනාව පිරිවරා එන බව දැක, "මේ මෙතරම් පිරිසක් මා එකම පුද්ගලයෙකු ඉලක්ක කරගෙන මහත් වෙහෙසක් දරති. මේ ස්ථානයෙහි මට මවක හෝ පියෙකු හෝ සහෝදරයෙකු හෝ වෙනත් කිසිදු ඥාතියෙකු නැත. එහෙත් මා විසින් දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලේ පුහුණු කරන ලද මේ දස පාරමිතාවෝම මාගේ ඇති දැඩි කළ පිරිවර සනය හා සමානය. එබැවින් මම පාරමිතාවන්ම සේනාව කොට ගෙන, පාරමිතා නමැති ආයුධයෙන්ම පහර දී මේ මාර සේනාව විනාශ කළ යුතුය" යි දස පාරමිතාවන් මෙනෙහි කරමින් වැඩසිටි සේක.

အထ ခေါ မာရော ဒေဝပုတ္တော – ‘‘ဝါတေနေဝ သိဒ္ဓတ္ထံ ပလာပေဿာမီ’’တိ ဝါတမဏ္ဍလံ သမုဋ္ဌာပေသိ. တင်္ခဏညေဝ ပုရတ္ထိမာဒိဘေဒါဝါတာ သမုဋ္ဌဟိတွာ အဒ္ဓယောဇနယောဇနဒွိယောဇနတိယောဇနပ္ပမာဏာနိ ပဗ္ဗတကူဋာနိ ပဒါလေတွာ ဝနဂစ္ဆရုက္ခာဒီနိ ဥဒ္ဓံမူလာနိ ကတွာ သမန္တာ ဂါမနိဂမေ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏေ ကာတုံ သမတ္ထာပိ မဟာပုရိသဿ ပုညတေဇေန ဝိဟတာနုဘာဝါ ဗောဓိသတ္တံ ပတွာ ဗောဓိသတ္တဿ စီဝရကဏ္ဏမတ္တမ္ပိ စာလေတုံ နာသက္ခိံသု. တတော – ‘‘ဥဒကေန [Pg.87] နံ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ မာရေဿာမီ’’တိ မဟာဝဿံ သမုဋ္ဌာပေသိ. တဿာနုဘာဝေန ဥပရူပရိ သတပဋလသဟဿပဋလာဒိဘေဒါ ဝလာဟကာ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဝဿိံသု. ဝုဋ္ဌိဓာရာဝေဂေန ပထဝီ ဆိဒ္ဒါဝဆိဒ္ဒါ အဟောသိ. ဝနရုက္ခာဒီနံ ဥပရိဘာဂေန မဟာမေဃော အာဂန္တွာ မဟာသတ္တဿ စီဝရေ ဥဿာဝဗိန္ဒုဂဟဏမတ္တမ္ပိ တေမေတုံ နာသက္ခိ. တတော ပါသာဏဝဿံ သမုဋ္ဌာပေသိ. မဟန္တာနိ မဟန္တာနိ ပဗ္ဗတကူဋာနိ ဓူမာယန္တာနိ ပဇ္ဇလန္တာနိ အာကာသေနာဂန္တွာ ဗောဓိသတ္တံ ပတွာ ဒိဗ္ဗမာလာဂုဠဘာဝံ အာပဇ္ဇိံသု. တတော ပဟရဏဝဿံ သမုဋ္ဌာပေသိ. ဧကတောဓာရာ ဥဘတောဓာရာ အသိသတ္တိခုရပ္ပာဒယော ဓူမာယန္တာ ပဇ္ဇလန္တာ အာကာသေနာဂန္တွာ ဗောဓိသတ္တံ ပတွာ ဒိဗ္ဗပုပ္ဖာနိ အဟေသုံ. တတော အင်္ဂါရဝဿံ သမုဋ္ဌာပေသိ. ကိံသုကဝဏ္ဏာ အင်္ဂါရာ အာကာသေနာဂန္တွာ ဗောဓိသတ္တဿ ပါဒမူလေ ဒိဗ္ဗပုပ္ဖာနိ ဟုတွာ ဝိကိရိံသု. တတော ကုက္ကုဠဝဿံ သမုဋ္ဌာပေသိ. အစ္စုဏှော အဂ္ဂိဝဏ္ဏော ကုက္ကုဠော အာကာသေနာဂန္တွာ ဗောဓိသတ္တဿ ပါဒမူလေ စန္ဒနစုဏ္ဏံ ဟုတွာ နိပတတိ. တတော ဝါလုကာဝဿံ သမုဋ္ဌာပေသိ. အတိသုခုမာ ဝါလုကာ ဓူမာယန္တာ ပဇ္ဇလန္တာ အာကာသေနာဂန္တွာ မဟာသတ္တဿ ပါဒမူလေ ဒိဗ္ဗပုပ္ဖာနိ ဟုတွာ နိပတိံသု. တတော ကလလဝဿံ သမုဋ္ဌာပေသိ, တံ ကလလံ ဓူမာယန္တံ ပဇ္ဇလန္တံ အာကာသေနာဂန္တွာ ဗောဓိသတ္တဿ ပါဒမူလေ ဒိဗ္ဗဝိလေပနံ ဟုတွာ နိပတတိ. တတော ‘‘ဣမိနာ ဘိံသေတွာ သိဒ္ဓတ္ထံ ပလာပေဿာမီ’’တိ အန္ဓကာရံ သမုဋ္ဌာပေသိ. တံ စတုရင်္ဂသမန္နာဂတံ အန္ဓကာရံ ဝိယ မဟာတမံ ဟုတွာ ဗောဓိသတ္တံ ပတွာ သူရိယပ္ပဘာဝိဟတံ ဝိယ အန္ဓကာရံ အန္တရဓာယိ.

ඉක්බිති මාර දිව්‍යපුත්‍රයා "සුළඟින් ම සිද්ධාර්ථයන් පලවා හරින්නෙමි" යි සිතා චණ්ඩ මාරුතයක් (වාත මණ්ඩලයක්) මතු කළේ ය. ඒ මොහොතේ ම පෙරදිග ආදී දිශාවන්ගෙන් හමා ආ මහා වාතයන් හටගෙන, යොදුන් බාගයක්, යොදුනක්, යොදුන් දෙකක් හා තුනක් පමණ වූ පර්වත කූටයන් පවා පලා දමමින්, වනයෙහි වූ ලැහැබ් හා ගස් කොළන් මුලින් උදුරා දමමින්, හාත්පස ගම් නියම්ගම් සුණු විසුණු කිරීමට සමත් වුව ද, මහාපුරුෂයාණන්ගේ පින් තේජසින් ඒ අනුභාවය හීන වී ගොස් බෝසතාණන් වහන්සේ වෙත පැමිණි කල, උන්වහන්සේගේ සිවුරු කොනක් පවා සෙලවීමට අසමත් විය. ඉන්පසු, "මොහු ජලයෙන් යට කර මරා දමන්නෙමි" යි සිතා මහා වැස්සක් මතු කළේ ය. ඔහුගේ අනුභාවයෙන් අහසෙහි එක පිට එක සිය ගණන් දහස් ගණන් ස්තර සහිත වලාකුළු පැන නැඟී වැස්ස වැස්සවූහ. වැසි ධාරාවන්ගේ වේගය නිසා පොළොව සිදුරු වී ගියේ ය. වනයේ ගස් කොළන් මතුපිටින් පැමිණි ඒ මහා මේඝය, මහාසත්වයන් වහන්සේගේ සිවුරේ පිනි බිඳක් තවරන තරමට හෝ තෙමීමට අසමත් විය. ඉන්පසු ඔහු ගල් වැස්සක් මතු කළේ ය. දුම් දමමින් හා ඇවිළෙමින් අහසින් පැමිණි ඉතා විශාල වූ පර්වත කූටයන් බෝසතාණන් වහන්සේ වෙත පැමිණි කල දිව්‍යමය මල් මාලාවන් බවට පත් විය. ඉන්පසු ආයුධ වැස්සක් මතු කළේ ය. එක් පැත්තක් මුවහත් හා දෙපැත්ත ම මුවහත් වූ කඩු, හෙළි හා දැලිපිහි ආදිය දුම් දමමින් හා ඇවිළෙමින් අහසින් පැමිණ බෝසතාණන් වහන්සේ වෙත පැමිණි කල දිව්‍යමය පුෂ්පයන් බවට පත් විය. ඉන්පසු ගිනි අඟුරු වැස්සක් මතු කළේ ය. කෑල මල් බඳු පැහැ ඇති ගිනි අඟුරු අහසින් පැමිණ බෝසතාණන් වහන්සේගේ පාමුල දිව්‍යමය පුෂ්පයන් වී විසිරී ගියේ ය. ඉන්පසු උණු අළු වැස්සක් මතු කළේ ය. ඉතා උණුසුම් වූ ගිනි පැහැති අළු අහසින් පැමිණ බෝසතාණන් වහන්සේගේ පාමුල සඳුන් කුඩු බවට පත් ව වැටුණේ ය. ඉන්පසු වැලි වැස්සක් මතු කළේ ය. ඉතා සියුම් වූ වැලි දුම් දමමින් හා ඇවිළෙමින් අහසින් පැමිණ මහාසත්වයන් වහන්සේගේ පාමුල දිව්‍යමය පුෂ්පයන් වී පතිත විය. ඉන්පසු මඩ වැස්සක් මතු කළේ ය. ඒ මඩ ද දුම් දමමින් හා ඇවිළෙමින් අහසින් පැමිණ බෝසතාණන් වහන්සේගේ පාමුල දිව්‍යමය විලවුන් බවට පත් ව වැටුණේ ය. ඉන්පසු "මොහු බිය ගන්වා පලවා හරින්නෙමි" යි සිතා අන්ධකාරයක් මතු කළේ ය. සිවුරඟින් යුත් ඒ මහා අන්ධකාරය බෝසතාණන් වහන්සේ වෙත පැමිණි කල්හි සූර්යාලෝකයෙන් විනාශ වන්නාක් මෙන් අතුරුදහන් වී ගියේ ය.

ဧဝံ သော မာရော ဣမာဟိ နဝဟိ ဝါတဝဿပါသာဏပဟရဏအင်္ဂါရကုက္ကုဠဝါလုကာကလလန္ဓကာရဝုဋ္ဌီဟိ ဗောဓိသတ္တံ ပလာပေတုံ အသက္ကောန္တော – ‘‘ကိံ, ဘဏေ, တိဋ္ဌထ, ဣမံ သိဒ္ဓတ္ထကုမာရံ ဂဏှထ ဟနထ ပလာပေထာ’’တိ အတ္တနော ပရိသံ အာဏာပေတွာ သယမ္ပိ ဂိရိမေခလဿ ဟတ္ထိနော ခန္ဓေ နိသိန္နော စက္ကာဝုဓံ အာဒါယ ဗောဓိသတ္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘သိဒ္ဓတ္ထ, ဥဋ္ဌေဟိ ဧတသ္မာ ပလ္လင်္ကာ, နာယံ တုယှံ ပါပုဏာတိ, မယှံ ဧသ ပါပုဏာတီ’’တိ အာဟ. မဟာသတ္တော တဿ ဝစနံ သုတွာ အဝေါစ – ‘‘မာရ, နေဝ တယာ ဒသ ပါရမိယော ပူရိတာ, န ဥပပါရမိယော, န ပရမတ္ထပါရမိယော, နာပိ ပဉ္စ မဟာပရိစ္စာဂါ ပရိစ္စတ္တာ, န ဉာတတ္ထစရိယာ, န လောကတ္ထစရိယာ, န ဗုဒ္ဓတ္ထစရိယာ ပူရိတာ, သဗ္ဗာ တာ မယာယေဝ ပူရိတာ, တသ္မာ နာယံ ပလ္လင်္ကော တုယှံ ပါပုဏာတိ, မယှေဝေသော ပါပုဏာတီ’’တိ.

මෙසේ ඒ මාරයා වාතය, වැස්ස, ගල්, ආයුධ, ගිනි අඟුරු, උණු අළු, වැලි, මඩ සහ අන්ධකාරය යන මේ නව වැදෑරුම් වර්ෂාවන්ගෙන් බෝසතාණන් වහන්සේ පලවා හැරීමට නොහැකි වූයේ, "එම්බා, කුමකට බලා සිටින්නහු ද? මේ සිද්ධාර්ථ කුමාරයා අල්ලා ගනිව්, මරා දමව්, පලවා හරිව්" යැයි තමාගේ පිරිසට අණ කළේ ය. හෙතෙමේ ද ගිරිමේඛලා ඇතු පිට හිඳ චක්‍රායුධය ගෙන බෝසතාණන් වහන්සේ වෙත එළඹ, "සිද්ධාර්ථය, ඔය පර්යංකයෙන් නැගිටින්න, මෙය ඔබට අයිති නැත, මෙය මට අයිති ය" යි කීවේ ය. මහාසත්වයන් වහන්සේ ඔහුගේ වචනය අසා මෙසේ වදාළ සේක: "මාරය, ඔබ දස පාරමිතාවන් සම්පූර්ණ කළේ නැත, උප පාරමිතාවන් හෝ පරමත්ථ පාරමිතාවන් සම්පූර්ණ කළේ නැත. පංච මහා පරිත්‍යාගයන් කළේ ද නැත. ඥාතත්ථ චර්යාව, ලෝකත්ථ චර්යාව හෝ බුද්ධත්ථ චර්යාව සම්පූර්ණ කළේ ද නැත. ඒ සියල්ල මා විසින් ම සම්පූර්ණ කරන ලද්දේ ය. එබැවින් මේ පර්යංකය ඔබට අයිති නැත, මට ම අයිති ය."

မာရော [Pg.88] ကုဒ္ဓေါ ကောဓဝေဂံ အသဟန္တော မဟာပုရိသဿ စက္ကာဝုဓံ ဝိဿဇ္ဇေသိ. တံ တဿ ဒသ ပါရမိယော အာဝဇ္ဇေန္တဿေဝ ဥပရိဘာဂေ မာလာဝိတာနံ ဟုတွာ အဋ္ဌာသိ. တံ ကိရ ခုရဓာရံ စက္ကာဝုဓံ အညဒါ ကုဒ္ဓေန ဝိဿဋ္ဌံ ဧကဂ္ဃနပါသာဏတ္ထမ္ဘေ ဝံသကဠီရေ ဝိယ ဆိန္ဒန္တံ ဂစ္ဆတိ. ဣဒါနိ ပန တသ္မိံ မာလာဝိတာနံ ဟုတွာ ဌိတေ အဝသေသာ မာရပရိသာ ‘‘ဣဒါနိ သိဒ္ဓတ္ထော ပလ္လင်္ကတော ဝုဋ္ဌာယ ပလာယိဿတီ’’တိ မဟန္တမဟန္တာနိ သေလကူဋာနိ ဝိဿဇ္ဇေသုံ, တာနိပိ မဟာပုရိသဿ ဒသ ပါရမိယော အာဝဇ္ဇေန္တဿ မာလာဂုဠဘာဝံ အာပဇ္ဇိတွာ ဘူမိယံ ပတိံသု. ဒေဝတာ စက္ကဝါဠမုခဝဋ္ဋိယံ ဌိတာ ဂီဝံ ပသာရေတွာ သီသံ ဥက္ခိပိတွာ ‘‘နဋ္ဌော ဝတ, ဘော, သိဒ္ဓတ္ထကုမာရဿ ရူပဂ္ဂပ္ပတ္တော အတ္တဘာဝေါ, ကိံ နု ခေါ သော ကရိဿတီ’’တိ ဩလောကေန္တိ.

මාරයා කිපී ක්‍රෝධ වේගය දරාගත නොහැකි ව මහාපුරුෂයාණන් වහන්සේ වෙත චක්‍රායුධය මුදා හැරියේ ය. උන්වහන්සේ දස පාරමිතාවන් මෙනෙහි කරද්දී ම එය උන්වහන්සේගේ හිසට ඉහළින් මල් වියනක් මෙන් රැඳී තිබුණේ ය. මාරයා කිපී මුදා හරින ඒ මුවහත් චක්‍රායුධය වෙනත් අවස්ථාවල දී ගන ගල් කුළු පවා උණ කරල් මෙන් කපා දමමින් ගමන් කරයි. එහෙත් දැන් එය මල් වියනක් වී රැඳී තිබෙනු දැක ඉතිරි මාර පිරිස "දැන් සිද්ධාර්ථයන් පර්යංකයෙන් නැගිට පලා යනු ඇතැයි" සිතා ඉතා විශාල වූ පර්වත කූටයන් ප්‍රහාර එල්ල කළහ. දස පාරමිතාවන් මෙනෙහි කරමින් සිටි මහාපුරුෂයාණන් වෙත පැමිණි ඒ සියලු පර්වත කූටයන් ද මල් කැට (මල් ගුලි) බවට පත් ව පොළොව මත පතිත විය. සක්වළ සීමාවෙහි රැඳී සිටි දෙවිවරු ද බෙල්ල දිගු කර හිස ඔසවා බලා, "අහෝ! රූප ශෝභාවෙන් අග්‍ර වූ සිද්ධාර්ථ කුමාරයාගේ ශරීරය විනාශ වී ගියා නේද? ඔහු දැන් කුමක් කරනු ඇත්දැයි" බලන්නට වූහ.

တတော ဗောဓိသတ္တော ‘‘ပူရိတပါရမီနံ ဗောဓိသတ္တာနံ သမ္ဗုဇ္ဈနဒိဝသေ ပတ္တပလ္လင်္ကော မယှံ ပါပုဏာတီ’’တိ ဝတွာ ဌိတံ မာရံ အာဟ – ‘‘မာရ, တုယှံ ဒါနဿ ဒိန္နဘာဝေ ကော သက္ခီ’’တိ. မာရော ‘‘ဣမေ ဧတ္တကာဝ ဇနာ သက္ခိနော’’တိ မာရဗလာဘိမုခံ ဟတ္ထံ ပသာရေသိ. တသ္မိံ ခဏေ မာရပရိသာယ ‘‘အဟံ သက္ခိ, အဟံ သက္ခီ’’တိ ပဝတ္တသဒ္ဒေါ ပထဝိဥန္ဒြိယနသဒ္ဒသဒိသော အဟောသိ. အထ မာရော မဟာပုရိသံ အာဟ – ‘‘သိဒ္ဓတ္ထ, တုယှံ ဒါနဿ ဒိန္နဘာဝေ ကော သက္ခီ’’တိ. မဟာပုရိသော ‘‘တုယှံ တာဝ ဒါနဿ ဒိန္နဘာဝေ သစေတနာ သက္ခိနော, မယှံ ပန ဣမသ္မိံ ဌာနေ သစေတနော ကောစိ သက္ခိ နာမ နတ္ထိ, တိဋ္ဌတု တာဝ မေ အဝသေသအတ္တဘာဝေသု ဒိန္နဒါနံ, ဝေဿန္တရတ္တဘာဝေ ပန ဌတွာ မယှံ သတ္တသတကမဟာဒါနဿ တာဝ ဒိန္နဘာဝေ အစေတနာပိ အယံ ဃနမဟာပထဝီ သက္ခီ’’တိ စီဝရဂဗ္ဘန္တရတော ဒက္ခိဏဟတ္ထံ အဘိနီဟရိတွာ ‘‘ဝေဿန္တရတ္တဘာဝေ ဌတွာ မယှံ သတ္တသတကမဟာဒါနဿ ဒိန္နဘာဝေ တွံ သက္ခိ, န သက္ခီ’’တိ မဟာပထဝိယာဘိမုခံ ဟတ္ထံ ပသာရေသိ. မဟာပထဝီ ‘‘အဟံ တေ တဒါ သက္ခီ’’တိ ဝိရဝသတေန ဝိရဝသဟဿေန ဝိရဝသတသဟဿေန မာရဗလံ အဝတ္ထရမာနာ ဝိယ ဥန္နဒိ.

ඉන්පසු බෝසතාණන් වහන්සේ, "පාරමී දම් පිරූ බෝසත්වරුන් සම්බුද්ධත්වයට පත්වන දිනයෙහි ලැබෙන මේ පර්යංකය මට ම හිමි ය" යි පවසා ඉදිරියේ සිටි මාරයාගෙන් මෙසේ ඇසූ සේක: "මාරය, ඔබ දන් දුන් බවට සාක්ෂිකරු කවුද?" මාරයා "මේ ඉන්නා මෙපමණ පිරිස සාක්ෂිකරුවෝ ය" යි පවසමින් මාර සේනාව දෙසට අත දිගු කළේ ය. ඒ මොහොතේ ම මාර පිරිස අතරින් "මම සාක්ෂිකරු වෙමි, මම සාක්ෂිකරු වෙමි" යි නැගුණු හඬ පොළොව දෙදරවන හඬක් මෙන් පැතිර ගියේ ය. ඉන්පසු මාරයා මහාපුරුෂයාණන්ගෙන් මෙසේ ඇසුවේ ය: "සිද්ධාර්ථය, ඔබ දන් දුන් බවට සාක්ෂිකරු කවුද?" මහාපුරුෂයාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "ඔබේ දානයට සාක්ෂි දීමට සචේතනික (පණ ඇති) සාක්ෂිකරුවෝ සිටිති. එහෙත් මට මේ ස්ථානයෙහි සාක්ෂි දීමට එවැනි කිසිදු සචේතනික සාක්ෂිකරුවකු නැත. මගේ අතීත ආත්මයන්හි දුන් දානයන් පසෙක තබමු. වෙස්සන්තර ආත්මයෙහි සිටියදී මා දුන් සත්සතක මහා දානයට සාක්ෂි දීමට මේ අචේතනික වූ මහා පොළොව සාක්ෂි දරනු ඇත." මෙසේ වදාරා උන්වහන්සේ සිවුර තුළින් දකුණු අත පිටතට ගෙන "වෙස්සන්තර ආත්මයේදී මා දුන් සත්සතක මහා දානයට ඔබ සාක්ෂි දරන්නෙහි ද, නැද්ද?" යි අසමින් මහා පොළොව දෙසට අත දිගු කළහ. එවිට මහා පොළොව "එදින මම ඔබට සාක්ෂි දරමි" යි පවසන්නාක් මෙන් සිය දහස් ගුණයෙන් මහා හඬ පතුරුවමින්, මාර සේනාව මඩවාලමින් ගිගුම් දුන්නේ ය.

တတော မဟာပုရိသေ ‘‘ဒိန္နံ တေ, သိဒ္ဓတ္ထ, မဟာဒါနံ ဥတ္တမဒါန’’န္တိ ဝေဿန္တရဒါနံ သမ္မသန္တေ ဒိယဍ္ဎယောဇနသတိကော ဂိရိမေခလဟတ္ထီ ဇဏ္ဏုကေဟိ ပထဝိယံ ပတိဋ္ဌာသိ, မာရပရိသာ ဒိသာဝိဒိသာ ပလာယိံသု, ဒွေ ဧကမဂ္ဂေန ဂတာ နာမ နတ္ထိ, သီသာဘရဏာနိ စေဝ နိဝတ္ထဝသနာနိ စ [Pg.89] ဆဍ္ဍေတွာ သမ္မုခသမ္မုခဒိသာဟိယေဝ ပလာယိံသု. တတော ဒေဝသံဃာ ပလာယမာနံ မာရဗလံ ဒိသွာ ‘‘မာရဿ ပရာဇယော ဇာတော, သိဒ္ဓတ္ထကုမာရဿ ဇယော ဇာတော, ဇယပူဇံ ကရိဿာမာ’’တိ ဒေဝတာ ဒေဝတာနံ, နာဂါ နာဂါနံ, သုပဏ္ဏာ သုပဏ္ဏာနံ, ဗြဟ္မာနော ဗြဟ္မာနံ ဃောသေတွာ ဂန္ဓမာလာဒိဟတ္ထာ မဟာပုရိသဿ သန္တိကံ ဗောဓိပလ္လင်္ကံ အာဂမံသု.

ඉන්පසු මහා පුරුෂයාණන් වහන්සේ, 'සිද්ධාර්ථයෙනි, තොප විසින් දෙන ලද වෙස්සන්තර මහා දානය උතුම් දානයකි' යි වෙස්සන්තර ආත්මභාවයෙහි දුන් දානය මෙනෙහි කරන කල්හි, යොදුන් එකසිය පනහක් පමණ වූ ගිරිමේඛලා ඇතු පෘථිවියෙහි දණ ගැසුවේය. මාර පිරිස දසත දිව ගියහ. දෙදෙනෙකු එකම මඟකින් ගිය බවක් නැත; හිස පැළඳි ආභරණ ද හැඳ සිටි වස්ත්‍ර ද අතහැර මුහුණට හමු වූ දිශාවන් ඔස්සේම පලා ගියහ. එවිට දිව්‍ය සමූහයා පලා යන මාර සේනාව දැක, 'මාරයාට පරාජය සිදු විය, සිද්ධාර්ථ කුමාරයාණන්ට ජය අත් විය, අපි ජය පූජාවන් පවත්වමු' යි කියා දේවතාවෝ දේවතාවන්ට ද, නාගයෝ නාගයන්ට ද, සුපර්ණයෝ (ගුරුළෝ) සුපර්ණයන්ට ද, බ්‍රහ්මයෝ බ්‍රහ්මයන්ට ද ප්‍රකාශ කරමින්, සුවඳ මල් ආදිය අතැතිව මහා පුරුෂයාණන් වහන්සේ වැඩසිටි බෝධි පල්ලංකය වෙත පැමිණියහ.

ဧဝံ ဂတေသု ပန တေသု –

මෙසේ ඔවුන් එහි පැමිණි කල්හි —

‘‘ဇယော ဟိ ဗုဒ္ဓဿ သိရီမတော အယံ, မာရဿ စ ပါပိမတော ပရာဇယော;

ဥဂ္ဃောသယုံ ဗောဓိမဏ္ဍေ ပမောဒိတာ, ဇယံ တဒါ ဒေဝဂဏာ မဟေသိနော.

“සිරිමත් බුදුරජාණන් වහන්සේට මේ ජයග්‍රහණය අත් විය, පාපි මාරයාට පරාජය අත් විය. එකල්හි ප්‍රමුදිත වූ දේව ගණයෝ මහා ඉසිනන් (බුදුන්) වහන්සේගේ ඒ ජයග්‍රහණය බෝධි මණ්ඩපයේදී ප්‍රකාශ කළහ.”

‘‘ဇယော ဟိ ဗုဒ္ဓဿ သိရီမတော အယံ, မာရဿ စ ပါပိမတော ပရာဇယော;

ဥဂ္ဃောသယုံ ဗောဓိမဏ္ဍေ ပမောဒိတာ, ဇယံ တဒါ နာဂဂဏာ မဟေသိနော.

“සිරිමත් බුදුරජාණන් වහන්සේට මේ ජයග්‍රහණය අත් විය, පාපි මාරයාට පරාජය අත් විය. එකල්හි ප්‍රමුදිත වූ නාග ගණයෝ මහා ඉසිනන් වහන්සේගේ ඒ ජයග්‍රහණය බෝධි මණ්ඩපයේදී ප්‍රකාශ කළහ.”

‘‘ဇယော ဟိ ဗုဒ္ဓဿ သိရီမတော အယံ, မာရဿ စ ပါပိမတော ပရာဇယော;

ဥဂ္ဃောသယုံ ဗောဓိမဏ္ဍေ ပမောဒိတာ, ဇယံ တဒါ သုပဏ္ဏသံဃာပိ မဟေသိနော.

“සිරිමත් බුදුරජාණන් වහන්සේට මේ ජයග්‍රහණය අත් විය, පාපි මාරයාට පරාජය අත් විය. එකල්හි ප්‍රමුදිත වූ සුපර්ණ (ගුරුළු) සමූහයා ද මහා ඉසිනන් වහන්සේගේ ඒ ජයග්‍රහණය බෝධි මණ්ඩපයේදී ප්‍රකාශ කළහ.”

‘‘ဇယော ဟိ ဗုဒ္ဓဿ သိရီမတော အယံ, မာရဿ စ ပါပိမတော ပရာဇယော;

ဥဂ္ဃောသယုံ ဗောဓိမဏ္ဍေ ပမောဒိတာ, ဇယံ တဒါ ဗြဟ္မဂဏာ မဟေသိနော’’တိ. –

“සිරිමත් බුදුරජාණන් වහන්සේට මේ ජයග්‍රහණය අත් විය, පාපි මාරයාට පරාජය අත් විය. එකල්හි ප්‍රමුදිත වූ බ්‍රහ්ම ගණයෝ මහා ඉසිනන් වහන්සේගේ ඒ ජයග්‍රහණය බෝධි මණ්ඩපයේදී ප්‍රකාශ කළහ.”

အဝသေသာ ဒသသု စက္ကဝါဠသဟဿေသု ဒေဝတာ မာလာဂန္ဓဝိလေပနေဟိ ပူဇယမာနာ နာနပ္ပကာရာ စ ထုတိယော ဝဒမာနာ အဋ္ဌံသု. ဧဝံ ဓရမာနေယေဝ သူရိယေ မဟာပုရိသော မာရဗလံ ဝိဓမိတွာ စီဝရူပရိ ပတမာနေဟိ ဗောဓိရုက္ခင်္ကုရေဟိ ရတ္တပဝါဠဒလေဟိ ဝိယ ပူဇိယမာနော ပဌမယာမေ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ အနုဿရိတွာ မဇ္ဈိမယာမေ ဒိဗ္ဗစက္ခုံ ဝိသောဓေတွာ ပစ္ဆိမယာမေ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေ ဉာဏံ ဩတာရေသိ. အထဿ ဒွါဒသပဒိကံ ပစ္စယာကာရံ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋဝသေန အနုလောမပဋိလောမတော သမ္မသန္တဿ ဒသသဟဿီ လောကဓာတု ဥဒကပရိယန္တံ ကတွာ ဒွါဒသက္ခတ္တုံ သင်္ကမ္ပိ.

ඉතිරි දස දහසක් සක්වළ දේවතාවෝ ද මල්, සුවඳ විලවුන්වලින් පූජා පවත්වමින් නානාවිධ ස්තෝත්‍ර ගායනා කරමින් සිටියහ. මෙසේ සූර්යයා බැස යන්නටත් පෙර මහා පුරුෂයාණන් වහන්සේ මාර සේනාව පලවා හැර, සිවුරු මත පතිත වන රතු පබළු වැනි බෝ පත්වලින් පිදුම් ලබමින්, ප්‍රථම යාමයෙහි පූර්වේනිවාසානුස්මෘති ඥානය මෙනෙහි කොට, මධ්‍යම යාමයෙහි දිව්‍ය චක්ෂුර් ඥානය පිරිසිදු කරගෙන, පශ්චිම යාමයෙහි පටිච්චසමුප්පාද ඥානයට අවතීර්ණ වූහ. එවිට උන්වහන්සේ අංග දොළසකින් යුත් පටිච්චසමුප්පාද ධර්මය වට්ට (සංසාරය) සහ විවට්ට (සංසාරයෙන් මිදීම) වශයෙන් අනුලෝම ප්‍රතිලෝමව මෙනෙහි කරන කල්හි, දස දහසක් ලෝක ධාතුව ජල කෙළවර කොට (මහා පොළොව) දොළොස් වතාවක් කම්පා විය.

မဟာပုရိသေ [Pg.90] ပန ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ဥန္နာဒေတွာ အရုဏုဂ္ဂမနဝေလာယ သဗ္ဗညုတညာဏံ ပဋိဝိဇ္ဈန္တေ သကလာ ဒသသဟဿီ လောကဓာတု အလင်္ကတပဋိယတ္တာ အဟောသိ. ပါစီနစက္ကဝါဠမုခဝဋ္ဋိယံ ဥဿာပိတာနံ ဓဇာနံ ပဋာကာ ပစ္ဆိမစက္ကဝါဠမုခဝဋ္ဋိံ ပဟရန္တိ, တထာ ပစ္ဆိမစက္ကဝါဠမုခဝဋ္ဋိယံ ဥဿာပိတာနံ ဓဇာနံ ပဋာကာ ပါစီနစက္ကဝါဠမုခဝဋ္ဋိံ ပဟရန္တိ, ဒက္ခိဏစက္ကဝါဠမုခဝဋ္ဋိယံ ဥဿာပိတာနံ ဓဇာနံ ပဋာကာ ဥတ္တရစက္ကဝါဠမုခဝဋ္ဋိံ ပဟရန္တိ, ဥတ္တရစက္ကဝါဠမုခဝဋ္ဋိယံ ဥဿာပိတာနံ ဓဇာနံ ပဋာကာ ဒက္ခိဏစက္ကဝါဠမုခဝဋ္ဋိံ ပဟရန္တိ, ပထဝိတလေ ဥဿာပိတာနံ ဓဇာနံ ပဋာကာ ဗြဟ္မလောကံ အာဟစ္စ အဋ္ဌံသု, ဗြဟ္မလောကေ ဗဒ္ဓါနံ ဓဇာနံ ပဋာကာ ပထဝိတလေ ပတိဋ္ဌဟိံသု, ဒသသဟဿေသု စက္ကဝါဠေသု ပုပ္ဖူပဂါ ရုက္ခာ ပုပ္ဖံ ဂဏှိံသု, ဖလူပဂါ ရုက္ခာ ဖလပိဏ္ဍိဘာရသဟိတာ အဟေသုံ. ခန္ဓေသု ခန္ဓပဒုမာနိ ပုပ္ဖိံသု, သာခါသု သာခါပဒုမာနိ, လတာသု လတာပဒုမာနိ, အာကာသေ ဩလမ္ဗကပဒုမာနိ, ဃနသိလာတလာနိ ဘိန္ဒိတွာ ဥပရူပရိ သတပတ္တာနိ ဟုတွာ ဒဏ္ဍကပဒုမာနိ ဥဋ္ဌဟိံသု. ဒသသဟဿီ လောကဓာတု ဝဋ္ဋေတွာ ဝိဿဋ္ဌမာလာဂုဠာ ဝိယ သုသန္ထတပုပ္ဖသန္ထာရော ဝိယ စ ပုပ္ဖာဘိကိဏ္ဏာ အဟောသိ. စက္ကဝါဠန္တရေသု အဋ္ဌယောဇနသဟဿာ လောကန္တရိကနိရယာ သတ္တသူရိယပ္ပဘာဟိပိအနောဘာသိတပုဗ္ဗာ တဒါ ဧကောဘာသာ အဟေသုံ. စတုရာသီတိယောဇနသဟဿဂမ္ဘီရော မဟာသမုဒ္ဒေါ မဓုရောဒကော အဟောသိ, နဒိယော န ပဝတ္တိံသု, ဇစ္စန္ဓာ ရူပါနိ ပဿိံသု, ဇာတိဗဓိရာ သဒ္ဒံ သုဏိံသု, ဇာတိပီဌသပ္ပိနော ပဒသာ ဂစ္ဆိံသု, အန္ဒုဗန္ဓနာဒီနိ ဆိဇ္ဇိတွာ ပတိံသု.

මහා පුරුෂයාණන් වහන්සේ දස දහසක් ලෝක ධාතුව ගුගුරුවමින් අරුණෝදය වේලාවෙහි සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කරගන්නා කල්හි, මුළු දස දහසක් ලෝක ධාතුවම මනාව සරසන ලද්දක් බඳු විය. නැගෙනහිර සක්වළ සීමාවෙහි ඔසවන ලද ධජයන්ගේ පතාක බටහිර සක්වළ සීමාවෙහි වදියි; එසේම බටහිර සක්වළ සීමාවෙහි ඔසවන ලද ධජයන්ගේ පතාක නැගෙනහිර සක්වළ සීමාවෙහි වදියි; දකුණු සක්වළ සීමාවෙහි ඔසවන ලද ධජයන්ගේ පතාක උතුරු සක්වළ සීමාවෙහි වදියි; උතුරු සක්වළ සීමාවෙහි ඔසවන ලද ධජයන්ගේ පතාක දකුණු සක්වළ සීමාවෙහි වදියි. පොළෝ තලයෙහි ඔසවන ලද ධජයන්ගේ පතාක බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා ස්පර්ශ විය, බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි බඳින ලද ධජයන්ගේ පතාක පොළෝ තලයෙහි පිහිටියේය. දස දහසක් සක්වළෙහි මල් පිපෙන ගස් මල් ගත්හ, ඵල දරන ගස් ඵල බරින් යුක්ත විය. කඳන්හි කඳ නෙළුම් ද, අතු පතරෙහි අතු නෙළුම් ද, වැල්හි වැල් නෙළුම් ද, අහසෙහි එල්ලෙන නෙළුම් ද පිපුණාහ. ඝන ගල් තලාවන් පලාගෙන එක මත එක පෙති සියයක් ඇති දඬු නෙළුම් මල් පැන නැඟුණි. මුළු දස දහසක් ලෝක ධාතුවම කරකවා විසි කරන ලද මල් මිටියක් මෙන් ද, මනාව පනවන ලද මල් ඇතිරියක් මෙන් ද මල්වලින් පිරී ගියේය. සක්වළවල් අතර පිහිටි යොදුන් අටදහසක් පමණ වූ, සූර්යයන් සත් දෙනෙකුගේ ආලෝකයෙන් පවා පෙර කිසිදා ආලෝකවත් නොවූ ලෝකන්තරික නිරයෝ එකල්හි ඒකාලෝක වූහ. යොදුන් අසූ හතර දහසක් ගැඹුරු මහා සමුද්‍රය මිහිරි පැන් ඇත්තක් විය. ගංගාවෝ නොගැළුහ. ජන්මාන්තර අන්ධයෝ රූප දැකීමට සමත් වූහ, උපතින් බිහිරි වූවෝ හඬ ඇසීමට සමත් වූහ, උපතින් කොර වූවෝ පයින් ගමන් කළහ, විලංගු බන්ධනාදිය සිඳී වැටුණි.

ဧဝံ အပရိမာဏေန သိရိဝိဘဝေန ပူဇိယမာနော မဟာပုရိသော အနေကပ္ပကာရေသု အစ္ဆရိယဓမ္မေသု ပါတုဘူတေသု သဗ္ဗညုတံ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ သဗ္ဗဗုဒ္ဓေဟိ အဝိဇဟိတံ ဥဒါနံ ဥဒါနေသိ –

මෙසේ අප්‍රමාණ ශ්‍රී විභූතියෙන් පිදුම් ලබමින් මහා පුරුෂයාණන් වහන්සේ නේකවිධ ආශ්චර්යමත් ධර්මයන් පහළ වෙද්දී සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කොට සියලු බුදුවරුන් විසින් අත්නොහරින ලද මෙම උදානය ප්‍රකාශ කළහ —

‘‘အနေကဇာတိသံသာရံ, သန္ဓာဝိဿံ အနိဗ္ဗိသံ;

ဂဟကာရံ ဂဝေသန္တော, ဒုက္ခာ ဇာတိ ပုနပ္ပုနံ.

“අනේක ජාති සංසාරයෙහි, මේ (ආත්මභාවය නැමති) ගෙය තනන්නා (තෘෂ්ණාව) සොයමින් මම ඒ අවබෝධය නොලබා සැරිසැරුවෙමි. නැවත නැවත ඉපදීම දුකකි.”

‘‘ဂဟကာရက ဒိဋ္ဌောသိ, ပုန ဂေဟံ န ကာဟသိ;

သဗ္ဗာ တေ ဖာသုကာ ဘဂ္ဂါ, ဂဟကူဋံ ဝိသင်္ခတံ;

ဝိသင်္ခါရဂတံ စိတ္တံ, တဏှာနံ ခယမဇ္ဈဂါ’’တိ. (ဓ. ပ. ၁၅၃-၁၅၄);

“ගෘහ නිර්මාණය කරන්නා වූ තෘෂ්ණාවය, දැන් තොප මම දැක ගතිමි. තොපට නැවත මේ (ශරීර නැමති) ගෘහය නිර්මාණය කළ නොහැකිය. තොපගේ සියලු පරාල (කෙලෙස්) බිඳ දමන ලදී, ගෘහ කූටය (අවිද්‍යාව) විනාශ කරන ලදී. මාගේ සිත දැන් (නිවනට පත්වී) සංස්කාර රහිත විය. තෘෂ්ණාවන්ගේ ක්ෂය වීම (රහත් බව) මම අවබෝධ කළෙමි.”

ဣတိ [Pg.91] တုသိတဘဝနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အယံ ဗောဓိမဏ္ဍေ သဗ္ဗညုတပ္ပတ္တိ, ဧတ္တကံ ဌာနံ အဝိဒူရေနိဒါနံ နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

මෙසේ තුසිත භවනයෙන් ආරම්භ කොට බෝධි මණ්ඩපයේදී සර්වඥතා ඥානය ලබා ගැනීම දක්වා වූ මේ කථා පුවත ‘අවිදූරේ නිදානය’ යැයි දත යුතුය.

အဝိဒူရေနိဒါနကထာ နိဋ္ဌိတာ.

අවිදූරේ නිදාන කථාව නිම විය.

၃. သန္တိကေနိဒါနကထာ

3. සන්තිකේ නිදාන කථාව.

‘‘သန္တိကေနိဒါနံ ပန ‘ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဇေတဝနေ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ’. ‘ဝေသာလိယံ ဝိဟရတိ မဟာဝနေ ကူဋာဂါရသာလာယ’န္တိ စ ဧဝံ တသ္မိံ တသ္မိံ ဌာနေယေဝ လဗ္ဘတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ကိဉ္စာပိ ဧဝံ ဝုတ္တံ, အထ ခေါ ပန တမ္ပိ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗံ – ဥဒါနဉှိ ဥဒါနေတွာ ဇယပလ္လင်္ကေ နိသိန္နဿ ဘဂဝတော ဧတဒဟောသိ – ‘‘အဟံ ကပ္ပသတသဟဿာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ဣမဿ ပလ္လင်္ကဿ ကာရဏာ သန္ဓာဝိံ, ဧတ္တကံ မေ ကာလံ ဣမဿေဝ ပလ္လင်္ကဿ ကာရဏာ အလင်္ကတသီသံ ဂီဝါယ ဆိန္ဒိတွာ ဒိန္နံ, သုအဉ္ဇိတာနိ အက္ခီနိ ဟဒယမံသဉ္စ ဥပ္ပာဋေဝါ ဒိန္နံ, ဇာလီကုမာရသဒိသာ ပုတ္တာ, ကဏှာဇိနကုမာရိသဒိသာ ဓီတရော, မဒ္ဒီဒေဝိသဒိသာ ဘရိယာယော စ ပရေသံ ဒါသတ္ထာယ ဒိန္နာ. အယံ မေ ပလ္လင်္ကော ဇယပလ္လင်္ကော ထိရပလ္လင်္ကော, ဧတ္ထ မေ နိသိန္နဿ သင်္ကပ္ပာ ပရိပုဏ္ဏာ, န တာဝ ဣတော ဝုဋ္ဌဟိဿာမီ’’တိ အနေကကောဋိသတသဟဿသမာပတ္တိယော သမာပဇ္ဇန္တော သတ္တာဟံ တတ္ထေဝ နိသီဒိ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘အထ ခေါ ဘဂဝါ သတ္တာဟံ ဧကပလ္လင်္ကေန နိသီဒိ ဝိမုတ္တိသုခပဋိသံဝေဒီ’’တိ (မဟာဝ. ၁; ဥဒါ. ၁).

‘‘එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර අනේපිඬු සිටුතුමාගේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩ වසන සේක. තවත් විටෙක විශාලා මහනුවර මහවනයෙහි කූටාගාර ශාලාවෙහි වැඩ වසන සේක’’ යනාදී වශයෙන් ඒ ඒ ස්ථානයන්හි වැඩ විසීම ගැන සඳහන් වේ. එසේ වුවද, ආරම්භයේ සිටම මෙය මෙසේ දත යුතුය. එනම්, උදන් අනා ජය පල්ලංකයෙහි වැඩ සිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙබඳු සිතක් ඇති විය: ‘‘මම කල්ප ලක්ෂයකට අධික සතර අසංඛ්‍යයක් මුළුල්ලෙහි මේ පල්ලංකය උදෙසාම සසර සැරිසැරුවෙමි. මෙතෙක් කාලයක් මේ පල්ලංකය උදෙසාම මම මගේ අලංකාර හිස කපා දන් දුන්නෙමි; මනාව අඳුන් ගෑ ඇස් ද හෘද මාංශය ද උදුරා දන් දුන්නෙමි; ජාලිය කුමරු වැනි පුතුන් ද, කණ්හාජිනා කුමරිය වැනි දියණියන් ද, මද්දී දේවිය වැනි බිරින්දෑවන් ද මෙහෙකාරකම සඳහා අනුන්ට දන් දුන්නෙමි. මාගේ මේ පල්ලංකය වනාහි ජය පල්ලංකයයි, ස්ථීර පල්ලංකයයි. මෙහි වැඩසිටින මාගේ ප්‍රාර්ථනාවෝ සම්පූර්ණ වූහ. එබැවින් මම එතෙක් මෙතැනින් නැගී නොසිටිමි’’ යි අධිෂ්ඨාන කරමින් අනේක කෝටි ශත සහස්‍ර සමාපත්තීන්ට සමවදිමින් සත් දිනක් එහිම වැඩ සිටි සේක. ‘‘ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත් දිනක් මුළුල්ලෙහි එක් පල්ලංකයකින් යුක්තව විමුක්ති සුව විඳිමින් වැඩ සිටි සේක’’ යනුවෙන් වදාරන ලද්දේ එය අරභයා ය.

အထ ဧကစ္စာနံ ဒေဝတာနံ ‘‘အဇ္ဇာပိ နူန သိဒ္ဓတ္ထဿ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စံ အတ္ထိ, ပလ္လင်္ကသ္မိဉှိ အာလယံ န ဝိဇဟတီ’’တိ ပရိဝိတက္ကော ဥဒပါဒိ. သတ္ထာ ဒေဝတာနံ ပရိဝိတက္ကံ ဉတွာ တာသံ ဝိတက္ကဝူပသမတ္ထံ ဝေဟာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ ယမကပါဋိဟာရိယံ ဒဿေသိ. မဟာဗောဓိမဏ္ဍေ ဟိ ကတပါဋိဟာရိယဉ္စ ဉာတိသမာဂမေ ကတပါဋိဟာရိယဉ္စ ပါထိကပုတ္တသမာဂမေ ကတပါဋိဟာရိယဉ္စ သဗ္ဗံ ကဏ္ဍမ္ဗရုက္ခမူလေ ကတယမကပါဋိဟာရိယသဒိသံ အဟောသိ.

ඉක්බිති ඇතැම් දේවතාවුන් තුළ මෙබඳු සැකයක් ඇති විය: ‘‘සිද්ධාර්ථයන් වහන්සේට තවමත් කළ යුතු කිසක් ඉතිරිව ඇත්ද? එබැවින් උන්වහන්සේ පල්ලංකය කෙරෙහි ඇල්ම අත් නොහරින්නේය’’ යනුවෙනි. ශාස්තෘන් වහන්සේ එම දේවතාවුන්ගේ අදහස දැන, ඔවුන්ගේ සැකය දුරු කරනු පිණිස අහසට පැන නැඟී යමක මහා ප්‍රාතිහාර්යය පෑ සේක. මහා බෝ මැඩදී කරන ලද ප්‍රාතිහාර්යය ද, ඥාතීන් හමුවේ කරන ලද ප්‍රාතිහාර්යය ද, පාථිකපුත්තයන් ඉදිරියේ කළ ප්‍රාතිහාර්යය ද යන මේ සියල්ල කණ්ඩම්බ රුක් මූලයේදී කළ යමක මහා ප්‍රාතිහාර්යයට සමාන විය.

ဧဝံ သတ္ထာ ဣမိနာ ပါဋိဟာရိယေန ဒေဝတာနံ ဝိတက္ကံ ဝူပသမေတွာ ပလ္လင်္ကတော ဤသကံ ပါစီနနိဿိတေ ဥတ္တရဒိသာဘာဂေ ဌတွာ ‘‘ဣမသ္မိံ ဝတ [Pg.92] မေ ပလ္လင်္ကေ သဗ္ဗညုတံ ပဋိဝိဒ္ဓ’’န္တိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ကပ္ပသတသဟဿဉ္စ ပူရိတာနံ ပါရမီနံ ဗလာဓိဂမဋ္ဌာနံ ပလ္လင်္ကံ ဗောဓိရုက္ခဉ္စ အနိမိသေဟိ အက္ခီဟိ ဩလောကယမာနော သတ္တာဟံ ဝီတိနာမေသိ, တံ ဌာနံ အနိမိသစေတိယံ နာမ ဇာတံ. အထ သတ္ထာ ပလ္လင်္ကဿ စ ဌိတဋ္ဌာနဿ စ အန္တရာ စင်္ကမံ မာပေတွာ ပုရတ္ထိမပစ္ဆိမတော အာယတေ ရတနစင်္ကမေ စင်္ကမန္တော သတ္တာဟံ ဝီတိနာမေသိ. တံ ဌာနံ ရတနစင်္ကမစေတိယံ နာမ ဇာတံ.

මෙලෙස ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ ප්‍රාතිහාර්යයෙන් දේවතාවුන්ගේ සැකය දුරු කර, පල්ලංකයෙන් මඳක් ඊශාන දෙසින් පිහිටි උතුරු දෙසට බර වූ ස්ථානයක වැඩ සිට, ‘‘සැබවින්ම මම මේ පල්ලංකයෙහිදී සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කළෙමි’’ යි සිතමින් සතර අසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂයක් පුරා පිරූ පාරමිතාවන්ගේ බලයෙන් ලත් ඒ පල්ලංකය ද බෝධි වෘක්ෂය ද දෙස නොපිය පියෙවින් සත් දිනක් බලා සිටි සේක. එම ස්ථානය ‘අනිමිස චේතිය’ නමින් ප්‍රකට විය. ඉක්බිති ශාස්තෘන් වහන්සේ පල්ලංකයත් උන්වහන්සේ වැඩසිටි ස්ථානයත් අතර සක්මනක් මවා, නැගෙනහිර හා බටහිර දිශා ඔස්සේ විහිදුණු එම රත්න සක්මනෙහි සත් දිනක් සක්මන් කරමින් කල් ගෙවූ සේක. එම ස්ථානය ‘රතන සක්මන චේතිය’ නමින් ප්‍රකට විය.

စတုတ္ထေ ပန သတ္တာဟေ ဗောဓိတော ပစ္ဆိမုတ္တရဒိသာဘာဂေ ဒေဝတာ ရတနဃရံ မာပယိံသု. တတ္ထ ဘဂဝါ ပလ္လင်္ကေန နိသီဒိတွာ အဘိဓမ္မပိဋကံ ဝိသေသတော စေတ္ထ အနန္တနယသမန္တပဋ္ဌာနံ ဝိစိနန္တော သတ္တာဟံ ဝီတိနာမေသိ. အာဘိဓမ္မိကာ ပနာဟု – ‘‘ရတနဃရံ နာမ န သတ္တရတနမယံ ဂေဟံ, သတ္တန္နံ ပန ပကရဏာနံ သမ္မသိတဋ္ဌာနံ ‘ရတနဃရ’န္တိ ဝုစ္စတီ’’တိ. ယသ္မာ ပနေတ္ထ ဥဘောပေတေ ပရိယာယေန ယုဇ္ဇန္တိ, တသ္မာ ဥဘယမ္ပေတံ ဂဟေတဗ္ဗမေဝ. တတော ပဋ္ဌာယ ပန တံ ဌာနံ ရတနဃရစေတိယံ နာမ ဇာတံ. ဧဝံ သတ္ထာ ဗောဓိသမီပေယေဝ စတ္တာရိ သတ္တာဟာနိ ဝီတိနာမေတွာ ပဉ္စမေ သတ္တာဟေ ဗောဓိရုက္ခမူလာ ယေန အဇပါလနိဂြောဓော တေနုပသင်္ကမိ. တတြာပိ ဓမ္မံ ဝိစိနန္တော ဝိမုတ္တိသုခဉ္စ ပဋိသံဝေဒေန္တော နိသီဒိ.

සතරවන සතියෙහිදී බෝධීන් වහන්සේට වයඹ දිශාවෙහි දේවතාවෝ රත්නඝරයක් මැවූහ. එහි පල්ලංක බැඳ වැඩ සිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අභිධර්ම පිටකය ද, විශේෂයෙන් එහි එන අනන්ත නය ඇති සමන්ත පට්ඨානය ද මෙනෙහි කරමින් සත් දිනක් ගත කළ සේක. අභිධර්මධරයෝ පවසනුයේ ‘‘රත්නඝරය යනු සප්ත රත්නයෙන් කළ ගෙයක්ම නොව, සප්ත ප්‍රකරණයන් මෙනෙහි කළ ස්ථානය ද රත්නඝරය යැයි කියනු ලැබේ’’ යනුවෙනි. මේ අදහස් දෙකම පරියාය වශයෙන් ගැලපෙන බැවින් ඒ දෙකම පිළිගත යුතුය. එතැන් පටන් එම ස්ථානය ‘රතනඝර චේතිය’ නමින් ප්‍රකට විය. මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ බෝධි සමීපයෙහිම සති සතරක් ගෙවා, පස්වන සතියෙහි බෝධි මූලයෙන් නික්ම අජපාල නුග රුක වෙත වැඩම කළ සේක. එහි ද ධර්මය මෙනෙහි කරමින් හා විමුක්ති සුව විඳිමින් වැඩ සිටි සේක.

တသ္မိံ သမယေ မာရော ပါပိမာ ‘‘ဧတ္တကံ ကာလံ အနုဗန္ဓန္တော ဩတာရာပေက္ခောပိ ဣမဿ န ကိဉ္စိ ခလိတံ အဒ္ဒသံ, အတိက္ကန္တောဒါနိ ဧသ မမ ဝသ’’န္တိ ဒေါမနဿပ္ပတ္တော မဟာမဂ္ဂေ နိသီဒိတွာ သောဠသ ကာရဏာနိ စိန္တေန္တော ဘူမိယံ သောဠသ လေခါ အာကဍ္ဎိ – ‘‘အဟံ ဧသော ဝိယ ဒါနပါရမိံ န ပူရေသိံ, တေနမှိ ဣမိနာ သဒိသော န ဇာတော’’တိ ဧကံ လေခံ အာကဍ္ဎိ. တထာ ‘‘အဟံ ဧသော ဝိယ သီလပါရမိံ…ပေ… နေက္ခမ္မပါရမိံ, ပညာပါရမိံ, ဝီရိယပါရမိံ, ခန္တိပါရမိံ, သစ္စပါရမိံ, အဓိဋ္ဌာနပါရမိံ, မေတ္တာပါရမိံ, ဥပေက္ခာပါရမိံ န ပူရေသိံ, တေနမှိ ဣမိနာ သဒိသော န ဇာတော’’တိ ဒသမံ လေခံ အာကဍ္ဎိ. တထာ ‘‘အဟံ ဧသော ဝိယ အသာဓာရဏဿ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏဿ ပဋိဝေဓာယ ဥပနိဿယဘူတာ ဒသ ပါရမိယော န ပူရေသိံ, တေနမှိ ဣမိနာ သဒိသော န ဇာတော’’တိ ဧကာဒသမံ လေခံ အာကဍ္ဎိ. တထာ ‘‘အဟံ ဧသော ဝိယ အသာဓာရဏဿ အာသယာနုသယဉာဏဿ…ပေ… မဟာကရုဏာသမာပတ္တိဉာဏဿ, ယမကပါဋိဟာရိယဉာဏဿ, အနာဝရဏဉာဏဿ, သဗ္ဗညုတညာဏဿ ပဋိဝေဓာယ ဥပနိဿယဘူတာ ဒသ [Pg.93] ပါရမိယော န ပူရေသိံ, တေနမှိ ဣမိနာ သဒိသော န ဇာတော’’တိ သောဠသမံ လေခံ အာကဍ္ဎိ. ဧဝံ မာရော ဣမေဟိ ကာရဏေဟိ မဟာမဂ္ဂေ သောဠသ လေခါ အာကဍ္ဎိတွာ နိသီဒိ.

ඒ අවස්ථාවෙහි පාපිෂ්ඨ මාරයා මෙසේ සිතීය: ‘‘මම මෙපමණ කාලයක් මොහු පසුපස ලුහුබැඳ අවස්ථාවක් බලාපොරොත්තු වුවද කිසිදු වරදක් නොදුටුවෙමි. දැන් මොහු මාගේ වසඟයෙන් මිදී ගොස් ඇත’’ යනුවෙන් දැඩි දොම්නසට පත්ව, මහා මාර්ගයෙහි හිඳ කරුණු දහසයක් ගැන සිතමින් පොළොවෙහි ඉරි දහසයක් ඇන්දේය. ‘‘මම මොහු මෙන් දාන පාරමිතාව නොපිරුවෙමි, එබැවින් මොහුට සමාන නොවූවෙමි’’ යි පවසමින් පළමු ඉර ඇන්දේය. එලෙසම, ‘‘මම මොහු මෙන් සීල පාරමිතාව, ...පෙ... නෙක්ඛම්ම පාරමිතාව, ප්‍රඥා පාරමිතාව, වීර්ය පාරමිතාව, ක්‍ෂාන්ති පාරමිතාව, සත්‍ය පාරමිතාව, අධිෂ්ඨාන පාරමිතාව, මෙත්තා පාරමිතාව හා උපේක්ෂා පාරමිතාව නොපිරුවෙමි, එබැවින් මොහුට සමාන නොවූවෙමි’’ යි දසවන ඉර ඇන්දේය. එලෙසම, ‘‘මම මොහු මෙන් අසාධාරණ වූ ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්ත ඥානය අවබෝධ කරගැනීමට උපනිශ්‍රය වූ දස පාරමිතාවන් නොපිරුවෙමි, එබැවින් මොහුට සමාන නොවූවෙමි’’ යි එකොළොස්වන ඉර ඇන්දේය. එලෙසම, ‘‘මම මොහු මෙන් අසාධාරණ වූ ආසයානුසය ඥානය, ...පෙ... මහා කරුණා සමාපත්ති ඥානය, යමක ප්‍රාතිහාර්ය ඥානය, අනාවරණ ඥානය හා සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කරගැනීමට උපනිශ්‍රය වූ දස පාරමිතාවන් නොපිරුවෙමි, එබැවින් මොහුට සමාන නොවූවෙමි’’ යි දහසයවන ඉර ඇන්දේය. මෙසේ මාරයා මේ කරුණු නිසා මහා මාර්ගයෙහි ඉරි දහසයක් ඇඳගෙන හිඳගත්තේය.

တသ္မိဉ္စ သမယေ တဏှာ, အရတိ, ရဂါ စာတိ တိဿော မာရဓီတရော (သံ. နိ. ၁.၁၆၁) ‘‘ပိတာ နော န ပညာယတိ, ကဟံ နု ခေါ ဧတရဟီ’’တိ ဩလောကယမာနာ တံ ဒေါမနဿပ္ပတ္တံ ဘူမိံ လေခမာနံ နိသိန္နံ ဒိသွာ ပိတု သန္တိကံ ဂန္တွာ ‘‘ကသ္မာ, တာတ, တွံ ဒုက္ခီ ဒုမ္မနော’’တိ ပုစ္ဆိံသု. ‘‘အမ္မာ, အယံ မဟာသမဏော မယှံ ဝသံ အတိက္ကန္တော, ဧတ္တကံ ကာလံ ဩလောကေန္တော ဩတာရမဿ ဒဋ္ဌုံ နာသက္ခိံ, တေနမှိ ဒုက္ခီ ဒုမ္မနော’’တိ. ‘‘ယဒိ ဧဝံ မာ စိန္တယိတ္ထ, မယမေတံ အတ္တနော ဝသေ ကတွာ အာဒါယ အာဂမိဿာမာ’’တိ အာဟံသု. ‘‘န သက္ကာ, အမ္မာ, ဧသ ကေနစိ ဝသေ ကာတုံ, အစလာယ သဒ္ဓါယ ပတိဋ္ဌိတော ဧသ ပုရိသော’’တိ. ‘‘တာတ, မယံ ဣတ္ထိယော နာမ, ဣဒါနေဝ နံ ရာဂပါသာဒီဟိ ဗန္ဓိတွာ အာနေဿာမ, တုမှေ မာ စိန္တယိတ္ထာ’’တိ ဝတွာ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘ပါဒေ တေ, သမဏ, ပရိစာရေမာ’’တိ အာဟံသု. ဘဂဝါ နေဝ တာသံ ဝစနံ မနသိ အကာသိ, န အက္ခီနိ ဥမ္မီလေတွာ ဩလောကေသိ, အနုတ္တရေ ဥပဓိသင်္ခယေ ဝိမုတ္တိယာ ဝိဝေကသုခညေဝ အနုဘဝန္တော နိသီဒိ.

ඒ අවස්ථාවේදී තණ්හා, අරති, රගා යන මාර දූවරු තිදෙනා, "අපගේ පියාණන් පෙනෙන්නට නැත, ඔහු දැන් කොහේද?" යයි සොයන කල, බලවත් කනස්සල්ලට පත්ව පොළොවේ ඉරි අඳිමින් සිටින මාරයා දැක ඔහු වෙත ගොස්, "පියාණෙනි, ඔබ දුකෙන් හා කනස්සල්ලෙන් ඉන්නේ ඇයිද?" කියා ඇසූහ. "දූවරුනි, මේ මහා ශ්‍රමණයන් වහන්සේ මාගේ වසඟයෙන් මිදී ඇත. මෙපමණ කලක් බලා සිටියත් උන්වහන්සේගේ කිසියම් හෝ වරදක් දකින්නට මම අපොහොසත් වීමි. ඒ නිසා මම දුකින් හා කනස්සල්ලෙන් පසුවෙමි" යි මාරයා පිළිතුරු දුන්නේය. "එසේ නම් ඒ ගැන කනස්සල්ලට පත් නොවන්න, අපි උන්වහන්සේව අපේ වසඟයට ගෙන එන්නෙමු" යි ඔවුහු කීහ. "දූවරුනි, උන්වහන්සේව කිසිවෙකුට හෝ වසඟ කළ නොහැක. ඒ මහා පුරුෂයාණන් අකම්පිත ශ්‍රද්ධාවෙහි පිහිටා ඇත" යි මාරයා කීවේය. "පියාණෙනි, ස්ත්‍රීන් වන අප දැන්ම උන්වහන්සේව රාග නමැති පාශයෙන් බැඳගෙන එන්නෙමු, ඔබ කනස්සල්ලට පත් නොවන්න" යි පවසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ, "ශ්‍රමණයන් වහන්ස, ඔබවහන්සේගේ පාද සේවය කරන්නට අපට අවසර දුන මැනව" යි කීහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ වචන කිසිසේත් මෙනෙහි නොකළ සේක, දෑස් හැර බැලුවේවත් නැත. උන්වහන්සේ උත්තරීතර උපධි ක්ෂය කිරීමෙන් (නිවනින්) ලබන විමුක්ති සැපය හා විවේක සුවය අනුභව කරමින් වැඩ සිටි සේක.

ပုန မာရဓီတရော ‘‘ဥစ္စာဝစာ ခေါ ပုရိသာနံ အဓိပ္ပာယာ, ကေသဉ္စိ ကုမာရိကာသု ပေမံ ဟောတိ, ကေသဉ္စိ ပဌမဝယေ ဌိတာသု, ကေသဉ္စိ မဇ္ဈိမဝယေ ဌိတာသု, ကေသဉ္စိ ပစ္ဆိမဝယေ ဌိတာသု, ယံနူန မယံ နာနပ္ပကာရေဟိ ရူပေဟိ ပလောဘေတွာ ဂဏှေယျာမာ’’တိ ဧကမေကာ ကုမာရိကဝဏ္ဏာဒိဝသေန သကံ သကံ အတ္တဘာဝံ အဘိနိမ္မိနိတွာ ကုမာရိကာ, အဝိဇာတာ, သကိံဝိဇာတာ, ဒုဝိဇာတာ, မဇ္ဈိမိတ္ထိယော, မဟိတ္ထိယော စ ဟုတွာ ဆက္ခတ္တုံ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘ပါဒေ တေ, သမဏ, ပရိစာရေမာ’’တိ အာဟံသု. တမ္ပိ ဘဂဝါ န မနသာကာသိ, ယထာ တံ အနုတ္တရေ ဥပဓိသင်္ခယေ ဝိမုတ္တော. ကေစိ ပနာစရိယာ ဝဒန္တိ – ‘‘တာ မဟိတ္ထိဘာဝေန ဥပဂတာ ဒိသွာ ဘဂဝါ – ‘ဧတာ ခဏ္ဍဒန္တာ ပလိတကေသာ ဟောန္တူ’တိ အဓိဋ္ဌာသီ’’တိ. တံ န ဂဟေတဗ္ဗံ. န ဟိ ဘဂဝါ ဧဝရူပံ အဓိဋ္ဌာနံ အကာသိ. ဘဂဝါ ပန ‘‘အပေထ တုမှေ, ကိံ ဒိသွာ ဧဝံ ဝါယမထ, ဧဝရူပံ နာမ အဝီတရာဂါဒီနံ ပုရတော ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ. တထာဂတဿ ပန ရာဂေါ ပဟီနော, ဒေါသော ပဟီနော, မောဟော ပဟီနော’’တိ အတ္တနော ကိလေသပ္ပဟာနံ အာရဗ္ဘ –

නැවතත් මාර දූවරු මෙසේ සිතූහ: "පුරුෂයන්ගේ අභිලාෂයන් විවිධාකාරය. සමහරු තරුණියන්ටත්, සමහරු ප්‍රථම වයසේ පසුවන්නියන්ටත්, සමහරු මධ්‍යම වයසේ පසුවන්නියන්ටත්, තවත් සමහරු පශ්චිම වයසේ පසුවන්නියන්ටත් ප්‍රිය කරති. එබැවින් අපි විවිධ රූප මවාගෙන උන්වහන්සේව පොළඹවා ගනිමු" යි සිතා, එක් එක් තැනැත්තිය කුමාරිකාවන් ආදී වෙසින් සිය සිරුරු මවා ගත්හ. එසේ කුමාරිකාවන්, දරුවන් නොවැදූ ස්ත්‍රීන්, එක් වරක් වැදූ ස්ත්‍රීන්, දෙවරක් වැදූ ස්ත්‍රීන්, මධ්‍යම වයසේ ස්ත්‍රීන් හා මහලු ස්ත්‍රීන් ලෙස වෙසින් සැරසී සය වතාවක්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, "ශ්‍රමණයන් වහන්ස, ඔබවහන්සේගේ පාද සේවය කරන්නට අපට අවසර දුන මැනව" යි පැවසූහ. උත්තරීතර උපධි ක්ෂය කිරීමෙන් විමුක්තිය ලැබූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ කිසිවක් මෙනෙහි නොකළ සේක. සමහර ආචාර්යවරුන් පවසන්නේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන් මහා ස්ත්‍රී වෙසින් පැමිණි බව දැක, "මේ ස්ත්‍රීන්ගේ දත් කැඩී කෙස් පැසී යේවා!" යි අධිෂ්ඨාන කළ බවයි. එය පිළිගත යුතු නැත. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එවැනි අධිෂ්ඨානයක් නොකළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළේ, "නුඹලා මෙතැනින් ඉවත් වන්න, කුමක් දැක මෙසේ වෙහෙසෙන්නහුද? මෙබඳු දේ කළ යුත්තේ රාගය දුරු නොකළ අය ඉදිරියේය. තථාගතයන් වහන්සේගේ රාගය, ද්වේෂය හා මෝහය සහමුලින්ම ප්‍රහීණ වී ඇත" යනුවෙන් තමන් වහන්සේගේ කෙලෙස් ප්‍රහාණය අරභයා මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘ယဿ [Pg.94] ဇိတံ နာဝဇီယတိ, ဇိတမဿ နောယာတိ ကောစိ လောကေ;

တံ ဗုဒ္ဓမနန္တဂေါစရံ, အပဒံ ကေန ပဒေန နေဿထ.

"යම් බුදුරජාණන් වහන්සේ දිනූ ජයග්‍රහණය කිසිවෙකුටත් පරාජය කළ නොහැකිද, ලෝකයෙහි කිසිදු කෙලෙසක් උන්වහන්සේ අනුගමනය නොකරයිද, අනන්ත ගෝචර වූ, කිසිදු කෙලෙස් පදයක් (පථයක්) නැති ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේ කුමන මඟකින් (කෙලෙස් වසඟයට) පමුණුවන්නහුද?"

‘‘ယဿ ဇာလိနီ ဝိသတ္တိကာ, တဏှာ နတ္ထိ ကုဟိဉ္စိ နေတဝေ;

တံ ဗုဒ္ဓမနန္တဂေါစရံ, အပဒံ ကေန ပဒေန နေဿထာ’’တိ. (ဓ. ပ. ၁၇၉-၁၈၀) –

"යම් බුදුරජාණන් වහන්සේ තුළ දැලක් වැනි වූ, ඇලෙන ස්වභාවය ඇති තණ්හාව කිසිම අරමුණක ගෙන යාම සඳහා නැතිද, අනන්ත ගෝචර වූ, කෙලෙස් පද රහිත ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේ කුමන මඟකින් (කෙලෙස් මඟකට) පමුණුවන්නහුද?"

ဣမာ ဓမ္မပဒေ ဗုဒ္ဓဝဂ္ဂေ ဒွေ ဂါထာ ဝဒန္တော ဓမ္မံ ဒေသေသိ. တာ ‘‘သစ္စံ ကိရ နော ပိတာ အဝေါစ, ‘အရဟံ သုဂတော လောကေ, န ရာဂေန သုဝါနယော’’’တိအာဒီနိ (သံ. နိ. ၁.၁၆၁) ဝတွာ ပိတု သန္တိကံ အာဂမိံသု.

මෙසේ ධම්මපදයේ බුද්ධ වර්ගයේ එන ගාථා දෙක වදාරමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කළ සේක. එවිට ඒ මාර දූවරු "අපේ පියාණන් පැවසූ දේ සත්‍යයකි, ලොව පහළ වූ අරහත් වූ සුගතයන් වහන්සේව රාගයෙන් පොළඹවා ගැනීම පහසු නැත" යනාදී වශයෙන් පවසා නැවත පියාණන් වෙතටම ගියහ.

ဘဂဝါပိ တတ္ထေဝ သတ္တာဟံ ဝီတိနာမေတွာ တတော မုစလိန္ဒမူလံ အဂမာသိ. တတ္ထ သတ္တာဟဝဒ္ဒလိကာယ ဥပ္ပန္နာယ သီတာဒိပဋိဗာဟနတ္ထံ မုစလိန္ဒေန နာမ နာဂရာဇေန သတ္တက္ခတ္တုံ ဘောဂေဟိ ပရိက္ခိတ္တော အသမ္ဗာဓာယ ဂန္ဓကုဋိယံ ဝိဟရန္တော ဝိယ ဝိမုတ္တိသုခံ ပဋိသံဝေဒိယမာနော သတ္တာဟံ ဝီတိနာမေတွာ ရာဇာယတနံ ဥပသင်္ကမိတွာ တတ္ထပိ ဝိမုတ္တိသုခံ ပဋိသံဝေဒိယမာနောယေဝ သတ္တာဟံ ဝီတိနာမေသိ. ဧတ္တာဝတာ သတ္တ သတ္တာဟာနိ ပရိပုဏ္ဏာနိ. ဧတ္ထန္တရေ နေဝ မုခဓောဝနံ, န သရီရပဋိဇဂ္ဂနံ, န အာဟာရကိစ္စံ အဟောသိ, ဈာနသုခဖလသုခေနေဝ စ ဝီတိနာမေသိ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහිම සත් දිනක් ගත කර, පසුව මුචලින්ද වෘක්ෂ මූලයට වැඩම කළ සේක. එහිදී සත් දිනක් මුළුල්ලේ ඇති වූ අකාල වර්ෂාවෙන් හා සීතලෙන් ආරක්ෂා කිරීම පිණිස මුචලින්ද නම් නා රජු සිය දරණයෙන් සත් වරක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේව වට කළේය. එවිට උන්වහන්සේ කිසිදු පීඩාවකින් තොරව ගන්ධකුටියක වසන්නාක් මෙන් විමුක්ති සැපය අනුභව කරමින් සත් දිනක් වැඩ සිටි සේක. ඉන්පසු රජායතන වෘක්ෂ මූලයට වැඩම කොට එහිද විමුක්ති සුවයෙන්ම තවත් සත් දිනක් ගත කළ සේක. මෙසේ සත් සතිය (දින 49ක්) සම්පූර්ණ විය. මේ කාලය තුළ මුහුණ සේදීම, ශරීරය පිරිසිදු කිරීම හෝ ආහාර අනුභව කිරීමක් සිදු නොවූ අතර, උන්වහන්සේ ධ්‍යාන සැපයෙන් හා ඵල සමපත් සැපයෙන්ම කාලය ගත කළ සේක.

အထဿ တသ္မိံ သတ္တသတ္တာဟမတ္ထကေ ဧကူနပညာသတိမေ ဒိဝသေ တတ္ထ နိသိန္နဿ ‘‘မုခံ ဓောဝိဿာမီ’’တိ စိတ္တံ ဥဒပါဒိ. သက္ကော ဒေဝါနမိန္ဒော အဂဒဟရီတကံ အာဟရိတွာ အဒါသိ, သတ္ထာ တံ ပရိဘုဉ္ဇိ, တေနဿ သရီရဝဠဉ္ဇော အဟောသိ. အထဿ သက္ကောယေဝ နာဂလတာဒန္တကဋ္ဌဉ္စေဝ မုခဓောဝနောဒကဉ္စ အဒါသိ. သတ္ထာ တံ ဒန္တကဋ္ဌံ ခါဒိတွာဝ အနောတတ္တဒဟောဒကေန မုခံ ဓောဝိတွာ တတ္ထေဝ ရာဇာယတနမူလေ နိသီဒိ.

පසුව, සත් සතිය අවසානයේදී එනම් හතළිස් නවවන දිනයේදී එහි වැඩ සිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට "මුහුණ සේදිය යුතුය" යන සිතක් පහළ විය. එවිට සක් දෙවිඳු අගද හරිහටක (බෙහෙත් අරළු) ගෙඩියක් ගෙනැවිත් පූජා කළ අතර, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය වැළඳූ සේක. එමඟින් උන්වහන්සේගේ ශරීර කෘත්‍යය සිදු විය. ඉන්පසු සක් දෙවිඳු විසින්ම නාගලතා දැවයෙන් කළ දැවටු දඬු හා මුහුණ සේදීම සඳහා ජලය පූජා කළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම දැවටු දඬු පාවිච්චි කර, අනවතප්ත විලෙහි ජලයෙන් මුහුණ සෝදා, එම රජායතන වෘක්ෂ මූලයේම වැඩ සිටි සේක.

တသ္မိံ သမယေ တပုဿ ဘလ္လိကာ နာမ ဒွေ ဝါဏိဇာ ပဉ္စဟိ သကဋသတေဟိ ဥက္ကလာ ဇနပဒါ မဇ္ဈိမဒေသံ ဂစ္ဆန္တာ ပုဗ္ဗေ အတ္တနော ဉာတိသာလောဟိတာယ ဒေဝတာယ သကဋာနိ သန္နိရုမ္ဘိတွာ သတ္ထု အာဟာရသမ္ပာဒနေ ဥဿာဟိတာ မန္ထဉ္စ [Pg.95] မဓုပိဏ္ဍိကဉ္စ အာဒါယ – ‘‘ပဋိဂ္ဂဏှာတု နော, ဘန္တေ, ဘဂဝါ ဣမံ အာဟာရံ အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယာ’’တိ သတ္ထာရံ ဥပနာမေတွာ အဋ္ဌံသု. ဘဂဝါ ပါယာသပဋိဂ္ဂဟဏဒိဝသေယေဝ ပတ္တဿ အန္တရဟိတတ္တာ ‘‘န ခေါ တထာဂတာ ဟတ္ထေသု ပဋိဂ္ဂဏှန္တိ, ကိမှိ နု ခေါ အဟံ ပဋိဂ္ဂဏှေယျ’’န္တိ စိန္တေသိ. အထဿ စိတ္တံ ဉတွာ စတူဟိ ဒိသာဟိ စတ္တာရော မဟာရာဇာနော ဣန္ဒနီလမဏိမယေ ပတ္တေ ဥပနာမေသုံ, ဘဂဝါ တေ ပဋိက္ခိပိ. ပုန မုဂ္ဂဝဏ္ဏသေလမယေ စတ္တာရော ပတ္တေ ဥပနာမေသုံ. ဘဂဝါ စတုန္နမ္ပိ မဟာရာဇာနံ သဒ္ဓါနုရက္ခဏတ္ထာယ စတ္တာရောပိ ပတ္တေ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ဥပရူပရိ ဌပေတွာ ‘‘ဧကော ဟောတူ’’တိ အဓိဋ္ဌာသိ. စတ္တာရောပိ မုခဝဋ္ဋိယံ ပညာယမာနလေခါ ဟုတွာ မဇ္ဈိမပ္ပမာဏေန ဧကတ္တံ ဥပဂမိံသု. ဘဂဝါ တသ္မိံ ပစ္စဂ္ဃေ သေလမယေ ပတ္တေ အာဟာရံ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ အနုမောဒနံ အကာသိ. တေ ဒွေ ဘာတရော ဝါဏိဇာ ဗုဒ္ဓဉ္စ ဓမ္မဉ္စ သရဏံ ဂန္တွာ ဒွေဝါစိကာ ဥပါသကာ အဟေသုံ. အထ နေသံ ‘‘ဧကံ နော, ဘန္တေ, ပရိစရိတဗ္ဗဋ္ဌာနံ ဒေထာ’’တိ ဝဒန္တာနံ ဒက္ခိဏဟတ္ထေန အတ္တနော သီသံ ပရာမသိတွာ ကေသဓာတုယော အဒါသိ. တေ အတ္တနော နဂရေ တာ ဓာတုယော သုဝဏ္ဏသမုဂ္ဂဿ အန္တော ပက္ခိပိတွာ စေတိယံ ပတိဋ္ဌာပေသုံ.

ඒ අවස්ථාවේදී තපස්සු හා භල්ලික නම් වෙළඳ සහෝදරයන් දෙදෙනෙක් ගැල් පන්සියයක් සමඟ උක්කලා ජනපදයේ සිට මධ්‍ය දේශය බලා යමින් සිටියහ. පෙර භවයක ඔවුන්ගේ නෑදෑයෙකු වූ දේවතාවියක් ගැල් නතර කර, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ආහාර පූජා කිරීමට ඔවුන්ව උනන්දු කරවූවාය. ඔවුහු විලඳ හා මී පැණි ගෙනැවිත්, "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, අප කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් මේ ආහාර පිළිගත මැනව" යි පවසමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියේ සිට ගත්හ. පාත්‍රය පිළිගත් දිනයේදීම පාත්‍රය අතුරුදහන් වූ බැවින්, "තථාගතයන් වහන්සේලා අතින් පිළි නොගනිති, මා කුමකින් මෙය පිළිගත යුතුද?" යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිතූ සේක. එවිට උන්වහන්සේගේ සිත දැනගත් සතර වරම් දෙවිවරු සතර දිසාවෙන් පැමිණ ඉන්ද්‍රනීල මාණික්‍යයෙන් කළ පාත්‍ර සතරක් පූජා කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒවා ප්‍රතික්ෂේප කළ සේක. නැවතත් ඔවුහු මුං ඇට පැහැති ගල් පාත්‍ර සතරක් පූජා කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සතර වරම් දෙවිවරුන්ගේ ශ්‍රද්ධාව ආරක්ෂා කරනු පිණිස එම පාත්‍ර සතරම පිළිගෙන, ඒවා එකක් මත එකක් තබා "එකක් වේවා" යි අධිෂ්ඨාන කළ සේක. එවිට එම පාත්‍ර සතරෙහි මුවවිටේ රේඛා සතරක් පමණක් ඉතිරි වී, මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ එකම පාත්‍රයක් බවට පත් විය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ අනගි ගල් පාත්‍රයෙන් ආහාර පිළිගෙන අනුභව කර, ඔවුන්ට අනුමෝදනාව කළ සේක. එම වෙළඳ සහෝදරයන් දෙදෙනා බුදුන් හා දහම් සරණ ගොස් ද්වේවාචික උපාසකවරු බවට පත් වූහ. පසුව ඔවුන් "ස්වාමීනි, අපට වන්දනාමාන කිරීම සඳහා පූජනීය වස්තුවක් ලබා දුන මැනව" යි ඉල්ලා සිටි කල, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දකුණු ශ්‍රී හස්තයෙන් සිය ශීර්ෂය පිරිමැද කේශ ධාතූන් වහන්සේලා ලබා දුන් සේක. ඔවුහු තමන්ගේ නගරයට ගොස් එම ධාතූන් වහන්සේලා රන් කරඬුවක තැන්පත් කර චෛත්‍යයක් කරවූහ.

သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ပန တတော ဝုဋ္ဌာယ ပုန အဇပါလနိဂြောဓမေဝ ဂန္တွာ နိဂြောဓမူလေ နိသီဒိ. အထဿ တတ္ထ နိသိန္နမတ္တဿေဝ အတ္တနာ အဓိဂတဓမ္မဿ ဂမ္ဘီရတံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ အာစိဏ္ဏော – ‘‘ကိစ္ဆေန အဓိဂတော ခေါ မျာယံ ဓမ္မော’’တိ ပရေသံ အဒေသေတုကာမတာကာရပ္ပတ္တော ဝိတက္ကော ဥဒပါဒိ. အထ ခေါ ဗြဟ္မာ သဟမ္ပတိ ‘‘နဿတိ ဝတ ဘော လောကော, ဝိနဿတိ ဝတ ဘော လောကော’’တိ ဒသဟိ စက္ကဝါဠသဟဿေဟိ သက္ကသုယာမသန္တုသိတနိမ္မာနရတိဝသဝတ္တိမဟာဗြဟ္မာနော အာဒါယ သတ္ထု သန္တိကံ အာဂန္တွာ ‘‘ဒေသေတု, ဘန္တေ, ဘဂဝါ ဓမ္မ’’န္တိအာဒိနာ နယေန ဓမ္မဒေသနံ အာယာစိ.

සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ද එතැනින් නැගී සිට නැවතත් අජපාල නුග රුක වෙතම වැඩම කොට එම නුග රුක් සෙවණෙහි වැඩසිටි සේක. එහි එසේ වැඩසිටිමින්, තමන් වහන්සේ අවබෝධ කරගත් ධර්මයේ ගැඹුරු බව මෙනෙහි කරන කල්හි, සියලු බුදුවරයන් වහන්සේලාට සාධාරණ වූ—"මා විසින් මේ ධර්මය ඉතා දුකසේ අවබෝධ කරගන්නා ලදී" යනුවෙන් අන් අයට ධර්මය දේශනා නොකිරීමේ (අල්පෝත්සුක බව ඇතිවන) අදහසක් උන්වහන්සේට ඇති විය. එවිට සහම්පති මහා බ්‍රහ්මයා "භවත්නි, ලෝකය සැබවින්ම විනාශ වන්නේය, ලෝකය සැබවින්ම විනාශ වන්නේය" යි පවසමින්, දස දහසක් සක්වලින් සක් දෙවිඳුන්, සුයාම, සන්තුසිත, නිර්මාණරති, පරනිර්මිත වසවර්ති යන දෙවියන් හා මහා බ්‍රහ්මයන් පිරිවරාගෙන බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරන සේක්වා" යනාදී වශයෙන් ධර්ම දේශනාව සඳහා ආරාධනා කළේය.

သတ္ထာ တဿ ပဋိညံ ဒတွာ ‘‘ကဿ နု ခေါ အဟံ ပဌမံ ဓမ္မံ ဒေသေယျ’’န္တိ စိန္တေန္တော ‘‘အာဠာရော ပဏ္ဍိတော, သော ဣမံ ဓမ္မံ ခိပ္ပံ အာဇာနိဿတီ’’တိ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေတွာ ပုန ဩလောကေန္တော တဿ သတ္တာဟကာလင်္ကတဘာဝံ ဉတွာ ဥဒကံ အာဝဇ္ဇေသိ. တဿာပိ အဘိဒေါသကာလင်္ကတဘာဝံ ဉတွာ ‘‘ဗဟူပကာရာ ခေါ မေ ပဉ္စဝဂ္ဂိယာ ဘိက္ခူ’’တိ ပဉ္စဝဂ္ဂိယေ အာရဗ္ဘ မနသိ ကတွာ ‘‘ကဟံ နု ခေါ တေ ဧတရဟိ ဝိဟရန္တီ’’တိ အာဝဇ္ဇေန္တော ‘‘ဗာရာဏသိယံ [Pg.96] ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ’’တိ ဉတွာ ကတိပါဟံ ဗောဓိမဏ္ဍသာမန္တာယေဝ ပိဏ္ဍာယ စရန္တော ဝိဟရိတွာ ‘‘အာသာဠှိပုဏ္ဏမာယံ ဗာရာဏသိံ ဂန္တွာ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တေဿာမီ’’တိ ပက္ခဿ စာတုဒ္ဒသိယံ ပစ္စူသသမယေ ပစ္စုဋ္ဌာယ ပဘာတာယ ရတ္တိယာ ကာလဿေဝ ပတ္တစီဝရမာဒါယ အဋ္ဌာရသယောဇနမဂ္ဂံ ပဋိပန္နော အန္တရာမဂ္ဂေ ဥပကံ နာမ အာဇီဝကံ ဒိသွာ တဿ အတ္တနော ဗုဒ္ဓဘာဝံ အာစိက္ခိတွာ တံ ဒိဝသမေဝ သာယနှသမယေ ဣသိပတနံ သမ္ပာပုဏိ.

ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුට ඒ සඳහා ප්‍රතිඥාව දී (ආරාධනාව පිළිගෙන), "මම පළමුව කා හට ධර්මය දේශනා කරන්නෙම්දැ"යි සිතා, "ආළාර (කාලාම) පණ්ඩිතයා නුවණැත්තෙකි, ඔහු වහාම මේ ධර්මය අවබෝධ කරගනු ඇතැ"යි සිතක් උපදවා ගත් සේක. පසුව ඒ පිළිබඳව නැවත බලන කල්හි ඔහු මියගොස් සත් දිනක් වන බව දැන උද්දක (රාමපුත්ත) ගැන මෙනෙහි කළ සේක. ඔහු ද ඊයේ රාත්‍රියේ මියගිය බව දැන, "පස්වග මහණුන් මට බොහෝ උපකාරී වූහ"යි පස්වග මහණුන් අරමුණු කොට මෙනෙහි කරමින්, "ඔවුන් දැන් කොහේ වෙසෙත්දැ"යි බලන කල්හි බරණැස ඉසිපතන මිගදායෙහි වෙසෙන බව දැනගත් සේක. බෝධි මණ්ඩලය අවට දින කිහිපයක් පිඬුසිඟා වැඩසිටි උන්වහන්සේ, "ඇසළ පුර පසළොස්වක පොහෝ දින බරණැසට ගොස් දම්සක් පවත්වන්නෙමි"යි ඉටාගෙන, පසළොස්වක දිනට පෙර දින (චතුර්දශී දින) අලුයම් කාලයේ නැගී සිට, පා සිවුරු ගෙන යොදුන් දහඅටක මඟ ගෙවා වඩින අතරතුර මඟදී 'උපක' නම් ආජීවකයෙකු දැක ඔහුට තමන් වහන්සේගේ බුද්ධත්වය පිළිබඳව දන්වා, එදිනම සවස් කාලයේ ඉසිපතනයට වැඩම කළ සේක.

ပဉ္စဝဂ္ဂိယာ တထာဂတံ ဒူရတောဝ အာဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ ‘‘အယံ အာဝုသော, သမဏော ဂေါတမော ပစ္စယဗာဟုလ္လာယ အာဝတ္တိတွာ ပရိပုဏ္ဏကာယော ပီဏိန္ဒြိယော သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော ဟုတွာ အာဂစ္ဆတိ. ဣမဿ ဝန္ဒနာဒီနိ န ကရိဿာမ, မဟာကုလပ္ပသုတော ခေါ ပနေသ အာသနာဘိဟာရံ အရဟတိ, တေနဿ အာသနမတ္တံ ပညာပေဿာမာ’’တိ ကတိကံ အကံသု. ဘဂဝါ သဒေဝကဿ လောကဿ စိတ္တာစာရဇာနနသမတ္ထေန ဉာဏေန ‘‘ကိံ နု ခေါ ဣမေ စိန္တယိံသူ’’တိ အာဝဇ္ဇေတွာ စိတ္တံ အညာသိ. အထ တေသု သဗ္ဗဒေဝမနုဿေသု အနောဒိဿကဝသေန ဖရဏသမတ္ထံ မေတ္တစိတ္တံ သင်္ခိပိတွာ ဩဒိဿကဝသေန မေတ္တစိတ္တေန ဖရိ. တေ ဘဂဝတာ မေတ္တစိတ္တေန သံဖုဋ္ဌာ တထာဂတေ ဥပသင်္ကမန္တေ သကာယ ကတိကာယ သဏ္ဌာတုံ အသက္ကောန္တာ ပစ္စုဂ္ဂန္တွာ အဘိဝါဒနာဒီနိ သဗ္ဗကိစ္စာနိ အကံသု. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝံ ပနဿ အဇာနန္တာ ကေဝလံ နာမေန စ အာဝုသောဝါဒေန စ သမုဒါစရိံသု.

පස්වග මහණෝ දුරදීම තථාගතයන් වහන්සේ වඩිනු දැක, "ඇවැත්නි, මේ ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ ප්‍රත්‍ය බහුල බවට (සැපයට) හැරී, පරිපූර්ණ ශරීර ඇතිව, ඉන්ද්‍රියයන් පිනාගිය බවින් යුක්තව රන්වන් පැහැයෙන් වඩින්නාහ. මොහුට වැඳීම් ආදිය නොකරමු. මොහු උසස් කුලයක උපන් අයෙකු බැවින් අසුනක් පැනවීම පමණක් සුදුසුය, එබැවින් අසුනක් පමණක් පනවමු"යි කතිකාවක් කරගත්හ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දෙවියන් සහිත ලෝකයාගේ සිත්වල හැසිරීම් දැනගැනීමට සමත් ඥානයෙන් "මොවුන් කුමක් සිතුවාහුදැ"යි මෙනෙහි කොට ඔවුන්ගේ සිත දැනගත් සේක. ඉක්බිති සියලු දෙවි මිනිසුන් කෙරෙහි පතුරුවන පොදු (අනෝදිස්සක) මෙත් සිත අකුළාගෙන, ඔවුන් කෙරෙහි පමණක් විශේෂිත වූ (ඕදිස්සක) මෙත් සිත පැතිරවූ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඒ මෙත් සිතින් ස්පර්ශ වූ ඔවුහු තථාගතයන් වහන්සේ තමන් වෙත වඩින කල්හි තමන් කරගත් කතිකාවෙහි පිහිටීමට නොහැකිව, ඉදිරියට ගොස් පිළිගැනීම, වැඳීම ආදී සියලු වත්පිළිවෙත් කළහ. එසේ වුවද උන්වහන්සේගේ සම්මා සම්බුද්ධත්වය නොදන්නා ඔවුහු හුදෙක් නාමයෙන් හා 'ඇවැත්නි' යන වචනයෙන් ආමන්ත්‍රණය කළහ.

အထ နေ ဘဂဝါ – ‘‘မာ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတံ နာမေန စ အာဝုသောဝါဒေန စ သမုဒါစရထ. အရဟံ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ အတ္တနော ဗုဒ္ဓဘာဝံ ဉာပေတွာ ပညတ္တဝရဗုဒ္ဓါသနေ နိသိန္နော ဥတ္တရာသာဠှနက္ခတ္တယောဂေ ဝတ္တမာနေ အဋ္ဌာရသဟိ ဗြဟ္မကောဋီဟိ ပရိဝုတော ပဉ္စဝဂ္ဂိယတ္ထေရေ အာမန္တေတွာ တိပရိဝဋ္ဋံ ဒွါဒသာကာရံ ဆဉာဏဝိဇမ္ဘနံ အနုတ္တရံ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနသုတ္တန္တံ (မဟာဝ. ၁၃ အာဒယော; သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁) ဒေသေသိ. တေသု ကောဏ္ဍညတ္ထေရော ဒေသနာနုသာရေန ဉာဏံ ပေသေန္တော သုတ္တပရိယောသာနေ အဋ္ဌာရသဟိ ဗြဟ္မကောဋီဟိ သဒ္ဓိံ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာသိ. သတ္ထာ တတ္ထေဝ ဝဿံ ဥပဂန္တွာ ပုနဒိဝသေ ဝပ္ပတ္ထေရံ ဩဝဒန္တော ဝိဟာရေယေဝ နိသီဒိ, သေသာ စတ္တာရောပိ ပိဏ္ဍာယ စရိံသု. ဝပ္ပတ္ထေရော ပုဗ္ဗဏှေယေဝ သောတာပတ္တိဖလံ ပါပုဏိ[Pg.97]. ဧတေနေဝုပါယေန ပုနဒိဝသေ ဘဒ္ဒိယတ္ထေရံ, ပုနဒိဝသေ မဟာနာမတ္ထေရံ, ပုနဒိဝသေ အဿဇိတ္ထေရန္တိ သဗ္ဗေ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာပေတွာ ပဉ္စမိယံ ပက္ခဿ ပဉ္စပိ ထေရေ သန္နိပါတေတွာ အနတ္တလက္ခဏသုတ္တန္တံ (မဟာဝ. ၂၀ အာဒယော; သံ. နိ. ၃.၅၉) ဒေသေသိ. ဒေသနာပရိယောသာနေ ပဉ္စပိ ထေရာ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌဟိံသု. အထ သတ္ထာ ယသဿ ကုလပုတ္တဿ ဥပနိဿယံ ဒိသွာ တံ ရတ္တိဘာဂေ နိဗ္ဗိဇ္ဇိတွာ ဂေဟံ ပဟာယ နိက္ခန္တံ ‘‘ဧဟိ ယသာ’’တိ ပက္ကောသိတွာ တသ္မိံယေဝ ရတ္တိဘာဂေ သောတာပတ္တိဖလေ, ပုနဒိဝသေ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌာပေတွာ, အပရေပိ တဿ သဟာယကေ စတုပညာသဇနေ ဧဟိဘိက္ခုပဗ္ဗဇ္ဇာယ ပဗ္ဗာဇေတွာ အရဟတ္တံ ပါပေသိ.

එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ට, "මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේට නමින් හෝ 'ඇවැත්නි' යන වචනයෙන් හෝ ආමන්ත්‍රණය නොකරන්න. මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ අර්හත් වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේය"යි පවසා තමන් වහන්සේගේ බුද්ධත්වය දන්වා සිටි සේක. පසුව පනවන ලද ශ්‍රේෂ්ඨ බුද්ධාසනයෙහි වැඩසිටිමින්, උත්තරසීළහ නැකත පවතින කල්හි, දහඅට කෝටියක් බ්‍රහ්මයන් පිරිවරාගෙන පස්වග මහණ තෙරණුවන් අමතා, තුන් පරිවර්තනයක් හා ආකාර දොළහකින් යුත්, සය වැදෑරුම් ඥාන විජම්භනයන්ගෙන් හෙබි අනුත්තර වූ ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය දේශනා කළ සේක. ඔවුන් අතරින් කොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන් වහන්සේ දේශනාවට අනුව ඥානය මෙහෙයවා සූත්‍ර දේශනාව අවසානයේ දහඅට කෝටියක් බ්‍රහ්මයන් සමඟ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ එහිම වස් සමාදන් වී, පසුදින වප්ප තෙරුන්ට අවවාද කරමින් විහාරයෙහිම වැඩසිටි අතර ඉතිරි සිව්දෙනා පිඬුසිඟා වැඩියහ. වප්ප තෙරුන් එදින පෙරවරුවේම සෝවාන් ඵලයට පත් වූහ. එම ක්‍රමයෙන්ම පසුදින භද්දිය තෙරුන් ද, ඊළඟ දින මහානාම තෙරුන් ද, ඊළඟ දින අස්සජි තෙරුන් ද යන සියල්ලන් සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටුවා, පසළොස්වකින් පස්වන දින ඒ තෙරණුවන් පස්දෙනාම රැස් කරවා අනත්තලක්ඛණ සූත්‍රය දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ තෙරණුවන් පස්දෙනාම අර්හත් ඵලයෙහි පිහිටියහ. ඉක්බිති ශාස්තෘන් වහන්සේ යස කුලපුත්‍රයාගේ උපනිශ්‍රය දැක, එදින රාත්‍රියෙහි කළකිරී ගිහිගෙය හැර නික්ම ආ ඔහුට "යස, මෙහි එන්න" යි කැඳවා, එදිනම රාත්‍රියෙහි සෝවාන් ඵලයෙහි ද, පසුදින අර්හත් ඵලයෙහි ද පිහිටුවා, ඔහුගේ යහළුවන් වූ අනෙකුත් පනස් හතර දෙනා ද 'ඒහිභික්ෂු' පැවිද්දෙන් පැවිදි කරවා අර්හත් ඵලයට පත් කළ සේක.

ဧဝံ လောကေ ဧကသဋ္ဌိယာ အရဟန္တေသု ဇာတေသု သတ္ထာ ဝုဋ္ဌဝဿော ပဝါရေတွာ ‘‘စရထ ဘိက္ခဝေ စာရိက’’န္တိ သဋ္ဌိဘိက္ခူ ဒိသာသု ပေသေတွာ သယံ ဥရုဝေလံ ဂစ္ဆန္တော အန္တရာမဂ္ဂေ ကပ္ပာသိကဝနသဏ္ဍေ တိံသဘဒ္ဒဝဂ္ဂိယကုမာရေ ဝိနေသိ. တေသု သဗ္ဗပစ္ဆိမကော သောတာပန္နော, သဗ္ဗုတ္တမော အနာဂါမီ အဟောသိ. တေပိ သဗ္ဗေ ဧဟိဘိက္ခုဘာဝေနေဝ ပဗ္ဗာဇေတွာ ဒိသာသု ပေသေတွာ ဥရုဝေလံ ဂန္တွာ အဍ္ဎုဍ္ဎပါဋိဟာရိယသဟဿာနိ ဒဿေတွာ ဥရုဝေလကဿပါဒယော သဟဿဇဋိလပရိဝါရေ တေဘာတိကဇဋိလေ ဝိနေတွာ ဧဟိဘိက္ခုဘာဝေန ပဗ္ဗာဇေတွာ ဂယာသီသေ နိသီဒါပေတွာ အာဒိတ္တပရိယာယဒေသနာယ (မဟာဝ. ၅၄) အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌာပေတွာ တေန အရဟန္တသဟဿေန ပရိဝုတော ‘‘ဗိမ္ဗိသာရရညော ဒိန္နပဋိညံ မောစေဿာမီ’’တိ ရာဇဂဟနဂရူပစာရေ လဋ္ဌိဝနုယျာနံ အဂမာသိ. ရာဇာ ဥယျာနပါလဿ သန္တိကာ ‘‘သတ္ထာ အာဂတော’’တိ သုတွာ ဒွါဒသနဟုတေဟိ ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကေဟိ ပရိဝုတော သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ စက္ကဝိစိတ္တတလေသု သုဝဏ္ဏပဋ္ဋဝိတာနံ ဝိယ ပဘာသမုဒယံ ဝိဿဇ္ဇေန္တေသု တထာဂတဿ ပါဒေသု သိရသာ နိပတိတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ သဒ္ဓိံ ပရိသာယ.

මෙසේ ලොව රහතන් වහන්සේලා හැට එක් නමක් වූ කල්හි, ශාස්තෘන් වහන්සේ වස් වැස නිමවා පවාරණය කොට, "මහණෙනි, චාරිකාවෙහි හැසිරෙන්න"යි පවසා ඒ රහතන් වහන්සේලා සැට නම දසතට පිටත් කර හැර, තමන් වහන්සේ උරුවේලාව බලා වඩින අතරතුර මඟදී කප්පාසික වනයෙහිදී තිස් නමක් වූ භද්දවග්ගිය කුමාරවරුන් දමනය කළ සේක. ඔවුන් අතරින් අන්තිම තැනැත්තා සෝවාන් වූ අතර, ශ්‍රේෂ්ඨතමයා අනාගාමී විය. ඔවුන් සියල්ලන්ම ද 'ඒහිභික්ෂු' පැවිද්දෙන් පැවිදි කරවා දසතට පිටත් කර හැර, උරුවේලාවට වැඩම කොට පෙළහර දහසක් පෙන්වා උරුවේල කාශ්‍යප ආදී දහසක් ජටිල පිරිවර සහිත වූ ඒ ජටිල සොහොයුරන් තිදෙනා දමනය කළ සේක. ඔවුන් 'ඒහිභික්ෂු' පැවිද්දෙන් පැවිදි කරවා ගයාසීසයෙහි වඩා හිඳුවා ආදිත්තපරියාය දේශනාවෙන් අර්හත් ඵලයෙහි පිහිටුවා, ඒ රහතන් වහන්සේලා දහස පිරිවරාගෙන, "බිම්බිසාර රජුට දුන් ප්‍රතිඥාව ඉටු කරන්නෙමි" යන අදහසින් රජගහ නුවර සමීපයේ පිහිටි ලට්ඨිවන උයනට වැඩම කළ සේක. "ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩම කළ සේක"යි උයන්පල්ලාගෙන් අසා බිම්බිසාර රජු එක් ලක්ෂ විසිදහසක් බ්‍රාහ්මණ ගෘහපතියන් පිරිවරාගෙන ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත පැමිණියේය. විසිතුරු සක් ලකුණින් හෙබි ශ්‍රී පතුල් තලයන්ගෙන් රන් වියනකින් නික්මෙන රශ්මියක් මෙන් ප්‍රභා මණ්ඩලය විහිදුවන්නා වූ තථාගතයන් වහන්සේගේ පාද පද්මයන් වැඳ නමස්කාර කොට, පිරිස සමඟ එක් පසෙක වාඩි විය.

အထ ခေါ တေသံ ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကာနံ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ကိံ နု ခေါ မဟာသမဏော ဥရုဝေလကဿပေ ဗြဟ္မစရိယံ စရတိ, ဥဒါဟု ဥရုဝေလကဿပေါ မဟာသမဏေ’’တိ. ဘဂဝါ တေသံ စေတဿာ စေတောပရိဝိတက္ကမညာယ ဥရုဝေလကဿပံ ဂါထာယ အဇ္ဈဘာသိ –

එකල්හි ඒ බ්‍රාහ්මණ ගෘහපතියන්ට මෙබඳු සිතිවිල්ලක් ඇති විය: "මහා ශ්‍රමණයාණන් වහන්සේ උරුවේල කස්සපයන් ළඟ බඹසර වසනවාද, නැතහොත් උරුවේල කස්සපයන් මහා ශ්‍රමණයාණන් වහන්සේ ළඟ බඹසර වසනවාද?" භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ සිතේ හටගත් ඒ විතර්කය තමන් වහන්සේගේ සිතින් දැන, උරුවේල කස්සප තෙරුන්ගෙන් ගාථාවකින් මෙසේ විමසා වදාළ සේක.

‘‘ကိမေဝ [Pg.98] ဒိသွာ ဥရုဝေလဝါသိ, ပဟာသိ အဂ္ဂိံ ကိသကောဝဒါနော;

ပုစ္ဆာမိ တံ ကဿပ ဧတမတ္ထံ, ကထံ ပဟီနံ တဝ အဂ္ဂိဟုတ္တ’’န္တိ. –

"උරුවේලාවෙහි වසන කස්සපය, ඔබ කුමක් දැක ගිනි පිදීම අත්හැරියේද? මම ඔබෙන් ඒ කරුණ විමසමි. ඔබගේ ඒ ගිනි පිදීමේ යාගය අත්හැර දැමුවේ කුමන හේතුවක් නිසාද?"

ထေရောပိ ဘဂဝတော အဓိပ္ပာယံ ဝိဒိတွာ –

තෙරුන් වහන්සේ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අදහස වටහාගෙන මෙසේ පැවසූහ:

‘‘ရူပေ စ သဒ္ဒေ စ အထော ရသေ စ, ကာမိတ္ထိယော စာဘိဝဒန္တိ ယညာ;

ဧတံ မလန္တီ ဥပဓီသု ဉတွာ, တသ္မာ န ယိဋ္ဌေ န ဟုတေ အရဉ္ဇိ’’န္တိ. (မဟာဝ. ၅၅) –

"යාග හෝම පැවැත්වීමෙන් රූප, ශබ්ද, රස සහ කාම වස්තූන් කෙරෙහි ඇල්ම ඇති වේ. මේවා උපධි මල (කෙලෙස් කිලුටක්) බව දැනගත් නිසා, මම යාග හෝම කෙරෙහි හෝ ගිනි පිදීම කෙරෙහි හෝ ඇල්මක් නොදැක්වූයෙමි."

ဣမံ ဂါထံ ဝတွာ အတ္တနော သာဝကဘာဝပ္ပကာသနတ္ထံ တထာဂတဿ ပါဒပိဋ္ဌေ သီသံ ဌပေတွာ ‘‘သတ္ထာ မေ, ဘန္တေ ဘဂဝါ, သာဝကောဟမသ္မီ’’တိ ဝတွာ ဧကတာလံ ဒွိတာလံ တိတာလန္တိ ယာဝ သတ္တတာလပ္ပမာဏံ သတ္တက္ခတ္တုံ ဝေဟာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ ဩရုယှ တထာဂတံ ဝန္ဒိတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. တံ ပါဋိဟာရိယံ ဒိသွာ မဟာဇနော ‘‘အဟော မဟာနုဘာဝါ ဗုဒ္ဓါ, ဧဝဉှိ ထာမဂတဒိဋ္ဌိကော နာမ ‘အရဟာ’တိ မညမာနော ဥရုဝေလကဿပေါပိ ဒိဋ္ဌိဇာလံ ဘိန္ဒိတွာ တထာဂတေန ဒမိတော’’တိ သတ္ထု ဂုဏကထံယေဝ ကထေသိ. ဘဂဝါ ‘‘နာဟံ ဣဒါနိယေဝ ဥရုဝေလကဿပံ ဒမေမိ, အတီတေပိ ဧသ မယာ ဒမိတော’’တိ ဝတွာ ဣမိဿာ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ မဟာနာရဒကဿပဇာတကံ (ဇာ. ၂.၂၂.၁၁၅၃ အာဒယော) ကထေတွာ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ပကာသေသိ. ရာဇာ ဧကာဒသဟိ နဟုတေဟိ သဒ္ဓိံ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာသိ, ဧကနဟုတံ ဥပါသကတ္တံ ပဋိဝေဒေသိ. ရာဇာ သတ္ထု သန္တိကေ နိသိန္နောယေဝ ပဉ္စ အဿာသကေ ပဝေဒေတွာ သရဏံ ဂန္တွာ သွာတနာယ နိမန္တေတွာ ဥဋ္ဌာယာသနာ ဘဂဝန္တံ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ပက္ကမိ.

මෙම ගාථාව පවසා, තමන් වහන්සේ ශ්‍රාවකයෙකු බව ප්‍රකාශ කරනු පිණිස තථාගතයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද මූලයෙහි හිස තබා, "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ මගේ ශාස්තෘන් වහන්සේය, මම ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයෙක්මි" යි පවසා, තල් ගසක් පමණ උසට, තල් ගස් දෙකක්, තුනක් යනාදී වශයෙන් තල් ගස් හතක් පමණ උස දක්වා සත් වරක් අහසට නැඟී, නැවත බිමට බැස තථාගතයන් වහන්සේ වැඳ එකත්පසක හිඳගත්හ. ඒ ප්‍රාතිහාර්යය දැක මහා ජනයා "අහෝ! බුදුවරුන්ගේ මහා අනුභාවය කෙතරම්ද? මෙතරම් තද මිථ්‍යා දෘෂ්ටියක සිටි, තමා රහතෙකු යැයි සිතා සිටි උරුවේල කස්සප පවා දෘෂ්ටි ජාලය බිඳ දමා තථාගතයන් වහන්සේ විසින් දමනය කරන ලද්දේය" යි ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කළහ. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මම උරුවේල කස්සප දමනය කළේ දැන් පමණක් නොවේ, පෙර ආත්මයකදීත් මොහු මා විසින් දමනය කරන ලදී" යි වදාරා, ඒ නිමිත්තෙන් මහා නාරද කස්සප ජාතකය දේශනා කොට චතුරාර්ය සත්‍යය ප්‍රකාශ කළ සේක. මගධ රජු එකොළොස් ලක්ෂයක් පිරිස සමඟ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. තවත් ලක්ෂයක් දෙනා උපාසක භාවයෙහි පිහිටියහ. රජු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයෙහි හිඳ පංච ප්‍රාර්ථනාවන් ඉටු වූ බව පවසා, තෙරුවන් සරණ ගොස්, පසුදිනට ආරාධනා කර, අසුනින් නැගිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වටා පැදකුණු කොට නික්ම ගියේය.

ပုနဒိဝသေ ယေဟိ စ ဘဂဝါ ဟိယျော ဒိဋ္ဌော, ယေဟိ စ အဒိဋ္ဌော, တေ သဗ္ဗေပိ ရာဇဂဟဝါသိနော အဋ္ဌာရသကောဋိသင်္ခါ မနုဿာ တထာဂတံ ဒဋ္ဌုကာမာ ပါတောဝ ရာဇဂဟတော လဋ္ဌိဝနုယျာနံ အဂမံသု. တိဂါဝုတော မဂ္ဂေါ နပ္ပဟောသိ, သကလလဋ္ဌိဝနုယျာနံ နိရန္တရံ ဖုဋံ အဟောသိ. မဟာဇနော ဒသဗလဿ ရူပသောဘဂ္ဂပ္ပတ္တံ အတ္တဘာဝံ ပဿန္တောပိ တိတ္တိံ ကာတုံ နာသက္ခိ. ဝဏ္ဏဘူမိ နာမေသာ. ဧဝရူပေသု ဟိ ဌာနေသု ဘဂဝတော လက္ခဏာနုဗျဉ္ဇနာဒိပ္ပဘေဒါ [Pg.99] သဗ္ဗာပိ ရူပကာယသိရီ ဝဏ္ဏေတဗ္ဗာ. ဧဝံ ရူပသောဘဂ္ဂပ္ပတ္တံ ဒသဗလဿ သရီရံ ပဿမာနေန မဟာဇနေန နိရန္တရံ ဖုဋေ ဥယျာနေ စ ဂမနမဂ္ဂေ စ ဧကဘိက္ခုဿပိ နိက္ခမနောကာသော နာဟောသိ. တံ ဒိဝသံ ကိရ ဘဂဝတော ဘတ္တံ ဆိန္နံ ဘဝေယျ, တသ္မာ ‘‘တံ မာ အဟောသီ’’တိ သက္ကဿ နိသိန္နာသနံ ဥဏှာကာရံ ဒဿေသိ. သော အာဝဇ္ဇမာနော တံ ကာရဏံ ဉတွာ မာဏဝကဝဏ္ဏံ အဘိနိမ္မိနိတွာ ဗုဒ္ဓဓမ္မသံဃပဋိသံယုတ္တာ ထုတိယော ဝဒမာနော ဒသဗလဿ ပုရတော ဩတရိတွာ ဒေဝါနုဘာဝေန ဩကာသံ ကတွာ –

පසුදින, භාග්‍යවතුන් වහන්සේව ඊයේ දුටු සහ නොදුටු සියලුම රජගහනුවර වැසි අටළොස් කෝටියක් පමණ මහා ජනයා තථාගතයන් වහන්සේ දැකගැනීමේ රිසියෙන් අලුයම ම රජගහනුවර සිට ලට්ඨිවන උයනට පැමිණියහ. ගාවුත තුනක් දිගු ඒ මාර්ගය ඔවුන්ට ප්‍රමාණවත් නොවීය. මුළු ලට්ඨිවන උයනම ජනයාගෙන් පිරී ඉතිරී ගියේය. මහා ජනයා දසබලධාරීන් වහන්සේගේ අසමසම රූප සෝභාව දැක දැකත් තෘප්තිමත් වීමට නොහැකි වූහ. මෙය වර්ණනා කළ යුතු කරුණකි. මෙබඳු අවස්ථාවලදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණ හා අසූවක් අනුබ්‍යංජනයන්ගෙන් විසිතුරු රූපකාය ශ්‍රී විභූතිය වර්ණනා කළ යුතුය. මෙසේ දසබලයන් වහන්සේගේ රූප ශෝභාව නරඹන මහා ජනයාගෙන් පිරුණු උයන සහ මාර්ගය නිසා එක භික්ෂුවකටවත් නික්ම යාමට අවස්ථාවක් නොවීය. එදින භාග්‍යවතුන් වහන්සේට දානය වැළඳීමට නොහැකි වේ යැයි සිතා සක්දෙවිඳුගේ අසුන උණු විය. ඔහු ඒ කරුණ විමසා බලා තරුණ ලෙන්ගතු වේශයක් මවාගෙන, බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ යන රත්නත්‍රයේ ගුණ ගායනා කරමින් දසබලයන් වහන්සේ ඉදිරියට පැමිණ, දේව අනුභාවයෙන් මහා ජනයා මැද ඉඩ සලසා දෙමින් මෙසේ පැවසීය:

‘‘ဒန္တော ဒန္တေဟိ သဟ ပုရာဏဇဋိလေဟိ, ဝိပ္ပမုတ္တော ဝိပ္ပမုတ္တေဟိ;

သိင်္ဂီနိက္ခသဝဏ္ဏော, ရာဇဂဟံ ပါဝိသိ ဘဂဝါ.

"දමනය වූ (පිරිවර) සහිත වූ, දමනය වූ, පෙර ජටිලව සිටි රහතන් වහන්සේලා සමඟ, කෙලෙස්වලින් මිදුණු, මිදුණු පිරිවර සහිත වූ, රන්වන් පැහැ ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහනුවරට වැඩම කළ සේක."

‘‘မုတ္တော မုတ္တေဟိ…ပေ….

"මිදුණු (පිරිවර) සහිත වූ, මිදුණු රහතන් වහන්සේලා සමඟ, රන්වන් පැහැ ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහනුවරට වැඩම කළ සේක."

‘‘တိဏ္ဏော တိဏ္ဏေဟိ…ပေ….

"සංසාර සාගරයෙන් එතෙර වූ (පිරිවර) සහිත වූ, එතෙර වූ රහතන් වහන්සේලා සමඟ, රන්වන් පැහැ ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහනුවරට වැඩම කළ සේක."

‘‘သန္တော သန္တေဟိ…ပေ… ရာဇဂဟံ ပါဝိသိ ဘဂဝါ.

"ශාන්ත වූ (පිරිවර) සහිත වූ, ශාන්ත වූ රහතන් වහන්සේලා සමඟ, රන්වන් පැහැ ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහනුවරට වැඩම කළ සේක."

‘‘ဒသဝါသော ဒသဗလော, ဒသဓမ္မဝိဒူ ဒသဘိ စုပေတော;

သော ဒသသတပရိဝါရော, ရာဇဂဟံ ပါဝိသိ ဘဂဝါ’’တိ. (မဟာဝ. ၅၈) –

"දස විධ වාසයකින් යුතු, දසබලධාරී වූ, දස ධර්මයන් දන්නා වූ, දස ධර්මයන්ගෙන් යුත්, ඒ දහසක් පිරිවර පිරිවරාගත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහනුවරට වැඩම කළ සේක."

ဣမာဟိ ဂါထာဟိ သတ္ထု ဝဏ္ဏံ ဝဒမာနော ပုရတော ပါယာသိ. တဒါ မဟာဇနော မာဏဝကဿ ရူပသိရိံ ဒိသွာ ‘‘အတိဝိယ အဘိရူပေါ ဝတာယံ မာဏဝကော, န ခေါ ပန အမှေဟိ ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗော’’တိ စိန္တေတွာ ‘‘ကုတော အယံ မာဏဝကော, ကဿ ဝါ အယ’’န္တိ အာဟ. တံ သုတွာ မာဏဝေါ –

මෙම ගාථාවන්ගෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරමින් සක්දෙවිඳු ඉදිරියෙන් ගමන් කළේය. එවිට මහා ජනයා මේ තරුණයාගේ රූප ශ්‍රියාව දැක "මේ තරුණයා ඉතාමත් රූමත් ය, මීට පෙර අප මොහුව දැක නැත" යි සිතා "මේ තරුණයා කොහේ සිට ආවේද? කාගේ කවුද?" යි විමසූහ. එය ඇසූ තරුණයා මෙසේ පැවසීය:

‘‘ယော ဓီရော သဗ္ဗဓိ ဒန္တော, သုဒ္ဓေါ အပ္ပဋိပုဂ္ဂလော;

အရဟံ သုဂတော လောကေ, တဿာဟံ ပရိစာရကော’’တိ. – ဂါထမာဟ;

"සෑම තැනකදීම ධීර වූ, දමනය වූ, පිරිසිදු වූ, අසමසම වූ යම් අර්හත් වූ සුගතයන් වහන්සේ කෙනෙක් ලොව වැඩ සිටිත් ද, මම උන්වහන්සේගේ සේවකයෙක්මි" යි ගාථාවකින් පැවසීය.

သတ္ထာ [Pg.100] သက္ကေန ကတောကာသံ မဂ္ဂံ ပဋိပဇ္ဇိတွာ ဘိက္ခုသဟဿပရိဝုတော ရာဇဂဟံ ပါဝိသိ. ရာဇာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ သံဃဿ မဟာဒါနံ ဒတွာ ‘‘အဟံ, ဘန္တေ, တီဏိ ရတနာနိ ဝိနာ ဝသိတုံ န သက္ခိဿာမိ, ဝေလာယ ဝါ အဝေလာယ ဝါ ဘဂဝတော သန္တိကံ အာဂမိဿာမိ, လဋ္ဌိဝနုယျာနဉ္စ နာမ အတိဒူရေ, ဣဒံ ပန အမှာကံ ဝေဠုဝနုယျာနံ နာတိဒူရံ နစ္စာသန္နံ ဂမနာဂမနသမ္ပန္နံ ဗုဒ္ဓါရဟံ သေနာသနံ. ဣဒံ မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ ပဋိဂ္ဂဏှာတူ’’တိ သုဝဏ္ဏဘိင်္ဂါရေန ပုပ္ဖဂန္ဓဝါသိတံ မဏိဝဏ္ဏံ ဥဒကမာဒါယ ဝေဠုဝနုယျာနံ ပရိစ္စဇန္တော ဒသဗလဿ ဟတ္ထေ ဥဒကံ ပါတေသိ. တသ္မိံ အာရာမေ ပဋိဂ္ဂဟိတေယေဝ ‘‘ဗုဒ္ဓသာသနဿ မူလာနိ ဩတိဏ္ဏာနီ’’တိ မဟာပထဝီ ကမ္ပိ. ဇမ္ဗုဒီပတလသ္မိဉှိ ဌပေတွာ ဝေဠုဝနံ အညံ မဟာပထဝိံ ကမ္ပေတွာ ဂဟိတသေနာသနံ နာမ နတ္ထိ. တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပေပိ ဌပေတွာ မဟာဝိဟာရံ အညံ ပထဝိံ ကမ္ပေတွာ ဂဟိတသေနာသနံ နာမ နတ္ထိ. သတ္ထာ ဝေဠုဝနာရာမံ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ရညော အနုမောဒနံ ကတွာ ဥဋ္ဌာယာသနာ ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော ဝေဠုဝနံ အဂမာသိ.

ශාස්තෘන් වහන්සේ සක්දෙවිඳු විසින් ඉඩ සලසා දුන් මාර්ගයෙහි දහසක් භික්ෂූන් පිරිවරා රජගහනුවරට වැඩම කළ සේක. රජු බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට මහා දානයක් පිරිනමා, "ස්වාමීනි, මට තෙරුවන් නොමැතිව ජීවත් විය නොහැක. සුදුසු වෙලාවක හෝ අකාලයක හෝ මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හමුවීමට පැමිණෙන්නෙමි. එහෙත් ලට්ඨිවන උයන ඉතා ඈතය. අපගේ මේ වේළුවන උයන ඉතා ඈතත් නොවේ, ඉතා නුදුරුත් නොවේ. ඒ වගේම ගමනාගමනයට පහසුය. බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකට වැඩසිටීමට සුදුසු සේනාසනයකි. ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මා කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් මෙය පිළිගන්නා සේක්වා" යි පවසා, මල් සුවඳින් සුවඳවත් කළ, මාණික්‍යයක් බඳු පැහැති දිය පිරවූ රන් කෙණ්ඩියක් ගෙන, වේළුවන උයන පූජා කරමින් දසබලයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී හස්තය මත පැන් වැඩූහ. ඒ ආරාමය පිළිගත් සැණින් "බුද්ධ ශාසනයේ මුල් බැසගත්තේය" යි කියමින් මහා පොළොව කම්පා විය. දඹදිව් තලයේ වේළුවනය හැර වෙනත් ආරාමයක් පිළිගැනීමේදී පොළොව කම්පා වූයේ නැත. ලක්දිවද මහාවිහාරය පිළිගැනීමේදී මිස වෙනත් ආරාමයකදී පොළොව කම්පා වූයේ නැත. ශාස්තෘන් වහන්සේ වේළුවනාරාමය පිළිගෙන රජුට අනුමෝදනා දම් දෙසා, අසුනින් නැගිට භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා වේළුවනයට වැඩි සේක.

တသ္မိံ ခေါ ပန သမယေ သာရိပုတ္တော စ မောဂ္ဂလ္လာနော စာတိ ဒွေ ပရိဗ္ဗာဇကာ ရာဇဂဟံ ဥပနိဿာယ ဝိဟရန္တိ အမတံ ပရိယေသမာနာ. တေသု သာရိပုတ္တော အဿဇိတ္ထေရံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိဋ္ဌံ ဒိသွာ ပသန္နစိတ္တော ပယိရုပါသိတွာ ‘‘ယေ ဓမ္မာ ဟေတုပ္ပဘဝါ’’တိအာဒိဂါထံ (မဟာဝ. ၆၀; အပ. ထေရ ၁.၁.၂၈၆) သုတွာ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာယ အတ္တနော သဟာယကဿ မောဂ္ဂလ္လာနဿပိ တမေဝ ဂါထံ အဘာသိ. သောပိ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌဟိ. တေ ဥဘောပိ သဉ္စယံ ဩလောကေတွာ အတ္တနော ပရိသာယ သဒ္ဓိံ ဘဂဝတော သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိံသု. တေသု မောဂ္ဂလ္လာနော သတ္တာဟေန အရဟတ္တံ ပါပုဏိ, သာရိပုတ္တော အဍ္ဎမာသေန. ဥဘောပိ တေ သတ္ထာ အဂ္ဂသာဝကဋ္ဌာနေ ဌပေသိ. သာရိပုတ္တတ္ထေရေန စ အရဟတ္တံ ပတ္တဒိဝသေယေဝ သန္နိပါတံ အကာသိ.

එසමයෙහි සාරිපුත්ත සහ මොග්ගල්ලාන යන පරිබ්බාජකයන් දෙදෙනා අමෘතය (නිවන) සොයමින් රජගහ නුවර ඇසුරු කරමින් වාසය කළහ. ඔවුන් අතරින් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ පිඬුසිඟා වැඩම කළ අස්සජි තෙරුන් වහන්සේ දැක, පැහැදුණු සිතින් යුතුව උන්වහන්සේ ඇසුරු කොට 'යේ ධම්මා හේතුප්පභවා' යන ගාථාව ශ්‍රවණය කර සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටා, තමන්ගේ යහළු මොග්ගල්ලාන පරිබ්බාජකයාට ද එම ගාථාවම දේශනා කළහ. ඔහු ද සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. ඔවුන් දෙදෙනාම සංජය පරිබ්බාජකයා හැර දමා තම පිරිස ද සමඟ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වූහ. ඔවුන් අතරින් මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ සත් දිනකින් ද, සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ අඩමසකින් ද අර්හත් ඵලයට පැමිණියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන් දෙදෙනාම අග්‍රශ්‍රාවක තනතුරුවල පිහිටුවූ සේක. සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ අර්හත් ඵලයට පැමිණි දිනයෙහිම (භික්ෂු) සන්නිපාතය සිදු කළ සේක.

တထာဂတေ ပန တသ္မိညေဝ ဝေဠုဝနုယျာနေ ဝိဟရန္တေ သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇာ ‘‘ပုတ္တော ကိရ မေ ဆဗ္ဗဿာနိ ဒုက္ကရကာရိကံ စရိတွာ ပရမာဘိသမ္ဗောဓိံ ပတွာ ပဝတ္တဝရဓမ္မစက္ကော ရာဇဂဟံ ဥပနိဿာယ ဝေဠုဝနေ ဝိဟရတီ’’တိ သုတွာ အညတရံ အမစ္စံ အာမန္တေသိ – ‘‘ဧဟိ ဘဏေ, တွံ ပုရိသသဟဿပရိဝါရော ရာဇဂဟံ ဂန္တွာ မမ ဝစနေန ‘ပိတာ တေ သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇာ ဒဋ္ဌုကာမော’တိ ဝတွာ မမ ပုတ္တံ ဂဏှိတွာ ဧဟီ’’တိ အာဟ. သော [Pg.101] ‘‘ဧဝံ, ဒေဝါ’’တိ ရညော ဝစနံ သိရသာ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ပုရိသသဟဿပရိဝါရော ခိပ္ပမေဝ သဋ္ဌိယောဇနမဂ္ဂံ ဂန္တွာ ဒသဗလဿ စတုပရိသမဇ္ဈေ နိသီဒိတွာ ဓမ္မဒေသနာဝေလာယံ ဝိဟာရံ ပါဝိသိ. သော ‘‘တိဋ္ဌတု တာဝ ရညာ ပဟိတသာသန’’န္တိ ပရိသပရိယန္တေ ဌိတော သတ္ထု ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ယထာဌိတောဝ သဒ္ဓိံ ပုရိသသဟဿေန အရဟတ္တံ ပတွာ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ယာစိ. ဘဂဝါ ‘‘ဧထ ဘိက္ခဝေါ’’တိ ဟတ္ထံ ပသာရေသိ. သဗ္ဗေ တင်္ခဏညေဝ ဣဒ္ဓိမယပတ္တစီဝရဓရာ သဋ္ဌိဝဿိကတ္ထေရာ ဝိယ အဟေသုံ. အရဟတ္တံ ပတ္တကာလတော ပဋ္ဌာယ ပန အရိယာ နာမ မဇ္ဈတ္တာဝ ဟောန္တီတိ, သော ရညာ ပဟိတသာသနံ ဒသဗလဿ န ကထေသိ. ရာဇာ – ‘‘နေဝ ဂတော အာဂစ္ဆတိ, န သာသနံ သုယျတီ’’တိ ‘‘ဧဟိ ဘဏေ, တွံ ဂစ္ဆာ’’တိ ဧတေနေဝ နိယာမေန အညံ အမစ္စံ ပေသေသိ. သောပိ ဂန္တွာ ပုရိမနယေနေဝ သဒ္ဓိံ ပရိသာယ အရဟတ္တံ ပတွာ တုဏှီ အဟောသိ. ပုန ရာဇာ ‘‘ဧဟိ ဘဏေ, တွံ ဂစ္ဆ, တွံ ဂစ္ဆာ’’တိ ဧတေနေဝ နိယာမေန အပရေပိ သတ္တ အမစ္စေ ပေသေသိ. တေ သဗ္ဗေ နဝ ပုရိသသဟဿပရိဝါရာ နဝ အမစ္စာ အတ္တနော ကိစ္စံ နိဋ္ဌာပေတွာ တုဏှီဘူတာ တတ္ထေဝ ဝိဟရိံသု.

තථාගතයන් වහන්සේ ඒ වේළුවන උයනෙහිම වාසය කරන කල්හි, ශුද්ධෝදන මහරජතුමා, "මාගේ පුත්‍රයා සය වසක් දුෂ්කර ක්‍රියා කොට උතුම් වූ සම්බෝධියට පැමිණ, උතුම් වූ දම්සක් පැවතුම් දේශනා කර රජගහනුවර ඇසුරු කරමින් වේළුවනයෙහි වාසය කරන්නේල" යි අසා එක්තරා ඇමතියකු කැඳවා මෙසේ කීවේය: "එම්බා පුරුෂය, මෙහි එව, තෝ දහසක් පිරිවර සමඟ රජගහනුවරට ගොස් මාගේ වචනයෙන් 'ඔබගේ පියාණන් වූ ශුද්ධෝදන මහරජතුමා ඔබ දැකීමට කැමැත්තෙන් සිටියි' කියා මාගේ පුත්‍රයා කැඳවාගෙන එව." ඔහු "දේවයන් වහන්ස, එසේය" කියා රජුගේ නියෝගය හිස මුදුනින් පිළිගෙන, දහසක් පිරිවර සමඟ වහාම සැට යොදුන් මඟ ගෙවා ගොස්, දසබලධාරීන් වහන්සේ සිව්වනක් පිරිස මැද හිඳ ධර්ම දේශනා කරන වේලාවෙහි විහාරයට ඇතුළු විය. ඔහු "රජතුමා එවූ පණිවිඩය මඳක් තිබේවා" යි පිරිස කෙළවර සිට ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කොට, සිටි ඉරියව්වෙන්ම දහසක් පිරිවර සමඟ අර්හත් ඵලයට පැමිණ පැවිදි බව ඉල්ලා සිටියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මහණෙනි, මෙහි එව" යි හස්තය දිගු කළ සේක. එකෙණෙහිම සියල්ලෝම සෘද්ධිමය පාත්‍ර සිවුරු දැරූ සැට වස් පිරුණු තෙරුන් වහන්සේලා මෙන් වූහ. අර්හත් ඵලයට පැමිණි තැන් සිට ආර්යයන් වහන්සේලා මැදහත් ගුණැත්තෝ වෙති, එබැවින් ඔහු රජතුමා එවූ පණිවිඩය දසබලධාරීන් වහන්සේට නොපැවසීය. රජතුමා, "ගිය තැනැත්තා නොපැමිණෙයි, පණිවිඩයක් ද නොඇසෙයි" කියා, "මෙහි එව, තෝ යව" යි එම ක්‍රමයෙන්ම වෙනත් ඇමතියකු යැවීය. ඔහු ද ගොස් පෙර පරිදිම පිරිස සමඟ අර්හත් ඵලයට පැමිණ නිශ්ශබ්ද විය. නැවතත් රජතුමා "මෙහි එව, තෝ යව" යි එම ක්‍රමයෙන්ම තවත් ඇමතියන් හත් දෙනෙකු යැවීය. දහසක් පිරිවර බැගින් වූ ඒ නව දෙනෙකුම ඇමතිවරු තමන්ගේ අර්හත් ඵල කටයුත්ත නිමවා නිශ්ශබ්දව එහිම වාසය කළහ.

ရာဇာ သာသနမတ္တမ္ပိ အာဟရိတွာ အာစိက္ခန္တံ အလဘိတွာ စိန္တေသိ – ‘‘ဧတ္တကာပိ ဇနာ မယိ သိနေဟာဘာဝေန သာသနမတ္တမ္ပိ န ပစ္စာဟရိံသု, ကော နု ခေါ မေ သာသနံ ကရိဿတီ’’တိ သဗ္ဗံ ရာဇဗလံ ဩလောကေန္တော ကာဠုဒါယိံ အဒ္ဒသ. သော ကိရ ရညော သဗ္ဗတ္ထသာဓကော အဗ္ဘန္တရိကော အတိဝိယ ဝိဿာသိကော အမစ္စော ဗောဓိသတ္တေန သဒ္ဓိံ ဧကဒိဝသေ ဇာတော သဟပံသုကီဠကော သဟာယော. အထ နံ ရာဇာ အာမန္တေသိ – ‘‘တာတ ကာဠုဒါယိ, အဟံ မမ ပုတ္တံ ဒဋ္ဌုကာမော နဝပုရိသသဟဿပရိဝါရေန နဝ အမစ္စေ ပေသေသိံ, တေသု ဧကောပိ အာဂန္တွာ သာသနမတ္တံ အာရောစေန္တော နာမ နတ္ထိ. ဒုဇ္ဇာနော ခေါ ပန မေ ဇီဝိတန္တရာယော, ဇီဝမာနောယေဝါဟံ ပုတ္တံ ဒဋ္ဌုကာမော. သက္ခိဿသိ နု ခေါ မေ ပုတ္တံ ဒဿေတု’’န္တိ? ‘‘သက္ခိဿာမိ, ဒေဝ, သစေ ပဗ္ဗဇိတုံ လဘိဿာမီ’’တိ. ‘‘တာတ, တွံ ပဗ္ဗဇိတော ဝါ အပဗ္ဗဇိတော ဝါ မယှံ ပုတ္တံ ဒဿေဟီ’’တိ. သော ‘‘သာဓု, ဒေဝါ’’တိ ရညော သာသနံ အာဒါယ ရာဇဂဟံ ဂန္တွာ သတ္ထု ဓမ္မဒေသနာဝေလာယ ပရိသပရိယန္တေ ဌိတော ဓမ္မံ သုတွာ သပရိဝါရော အရဟတ္တံ ပတွာ ဧဟိဘိက္ခုဘာဝေန ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိဟာသိ.

රජතුමා පණිවිඩයක් පමණක්වත් රැගෙන එන අයෙකු නොලැබ මෙසේ සිතීය: "මෙපමණ පිරිසක් මා කෙරෙහි ඇති සෙනෙහසක් නැතිකම නිසා පණිවිඩයක්වත් පෙරළා නොඑවූහ. මාගේ පණිවිඩය ඉටු කරන්නේ කවුරුන්ද?" යි මුළු රාජ බලකාය දෙස බලමින් සිටියදී කාළුදායි ඇමතියා දුටුවේය. ඔහු රජුගේ සියලු කටයුතු ඉටු කරන, ඉතා විශ්වාසවන්ත ඇමතියෙකු වූ අතර බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සමඟ එකම දිනයක උපන්, කුඩා කල පටන් එකට වැලි කෙළියේ යෙදුණු මිත්‍රයෙකි. එවිට රජතුමා ඔහු අමතා මෙසේ කීවේය: "පින්වත් කාළුදායි, මම මාගේ පුත්‍රයා දැකීමට කැමතිව දහසක් පිරිවර බැගින් ඇමතියන් නව දෙනෙකු යැවීමි. ඔවුන්ගෙන් එක් අයෙකු හෝ පැමිණ පණිවිඩයක්වත් පැවසුවේ නැත. මාගේ ජීවිතයේ අවසානය (මරණය) කවදාදැයි කිව නොහැකිය, මම ජීවත්ව සිටියදීම මාගේ පුත්‍රයා දැකීමට කැමැත්තෙමි. ඔබට මාගේ පුත්‍රයා පෙන්වීමට හැකිද?" එවිට කාළුදායි ඇමතියා, "දේවයන් වහන්ස, මට පැවිදි වීමට අවසර ලැබේ නම් මම ඒ සඳහා සමත් වෙමි" යි කීවේය. "දරුව, තෝ පැවිදි වී හෝ නොවී මාගේ පුත්‍රයා මට පෙන්වන්න" යි රජු කීවේය. ඔහු "දේවයන් වහන්ස, යහපතැයි" කියා රජුගේ පණිවිඩය ගෙන රජගහනුවරට ගොස්, ශාස්තෘන් වහන්සේ ධර්ම දේශනා කරන වේලාවෙහි පිරිස කෙළවර සිට ධර්මය අසා, පිරිස සමඟ අර්හත් ඵලයට පැමිණ 'ඒහි භික්ෂු' භාවයෙන් පැවිදිව වාසය කළේය.

သတ္ထာ [Pg.102] ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ ပဌမံ အန္တောဝဿံ ဣသိပတနေ ဝသိတွာ ဝုဋ္ဌဝဿော ပဝါရေတွာ ဥရုဝေလံ ဂန္တွာ တတ္ထ တယော မာသေ ဝသန္တော တေဘာတိကဇဋိလေ ဝိနေတွာ ဘိက္ခုသဟဿပရိဝါရော ဖုဿမာသပုဏ္ဏမာယံ ရာဇဂဟံ ဂန္တွာ ဒွေ မာသေ ဝသိ. ဧတ္တာဝတာ ဗာရာဏသိတော နိက္ခန္တဿ ပဉ္စ မာသာ ဇာတာ, သကလော ဟေမန္တော အတိက္ကန္တော. ကာဠုဒါယိတ္ထေရဿ အာဂတဒိဝသတော သတ္တဋ္ဌဒိဝသာ ဝီတိဝတ္တာ. ထေရော ဖဂ္ဂုဏမာသပုဏ္ဏမာယံ စိန္တေသိ – ‘‘အတိက္ကန္တော ဒါနိ ဟေမန္တော, ဝသန္တသမယော အနုပ္ပတ္တော, မနုဿေဟိ သဿာဒီနိ ဥဒ္ဓရိတွာ သမ္မုခသမ္မုခဋ္ဌာနေဟိ မဂ္ဂါ ဒိန္နာ, ဟရိတတိဏသဉ္ဆန္နာ ပထဝီ, သုပုပ္ဖိတာ ဝနသဏ္ဍာ, ပဋိပဇ္ဇနက္ခမာ မဂ္ဂါ, ကာလော ဒသဗလဿ ဉာတိသင်္ဂဟံ ကာတု’’န္တိ. အထ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ –

ශාස්තෘන් වහන්සේ බුදු වී පළමු වස් කාලය ඉසිපතනයෙහි ගත කොට, වස් නිමවා පවාරණය කර උරුවෙලාවට වැඩම කළ සේක. එහි තෙමසක් වාසය කරමින් තුන්බෑ ජටිලයන් දමනය කර, භික්ෂූන් දහසක් පිරිවර කොට ගෙන පුස මස පෝය දින රජගහනුවරට වැඩම කර දෙමසක් වාසය කළ සේක. මේ වන විට බාරාණසීයෙන් පිටත්ව මාස පහක් ගත වී තිබුණි. සම්පූර්ණ හේමන්ත (ශීත) සෘතුව ගෙවී ගොස් තිබුණි. කාළුදායි තෙරුන් වහන්සේ වැඩම කළ දින සිට සත් අට දිනක් ගත විය. තෙරුන් වහන්සේ මැදින් මස පුර පසළොස්වක පෝය දින මෙසේ සිතූහ: "දැන් හේමන්තය ගෙවී ගොස් වසන්ත කාලය පැමිණ තිබේ. මිනිසුන් අස්වනු නෙළා අවසන් කර සෑම දිශාවකින්ම ගමන් කිරීමට මංමාවත් ඉඩ දී ඇත. පොළොව නිල් තණකොළින් වැසී තිබේ. වනාන්තර මැනවින් පිපුණු මලින් බබළයි. මංමාවත් ගමන් කිරීමට සුදුසුය. දැන් දසබලධාරීන් වහන්සේට ඥාති සංග්‍රහය කිරීමට සුදුසු කාලයයි." ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ මෙසේ පැවසූහ -

‘‘အင်္ဂါရိနော ဒါနိ ဒုမာ ဘဒန္တေ, ဖလေသိနော ဆဒနံ ဝိပ္ပဟာယ;

တေ အစ္စိမန္တောဝ ပဘာသယန္တိ, သမယော မဟာဝီရ ဘာဂီ ရသာနံ…ပေ…. (ထေရဂါ. ၅၂၇);

"ස්වාමීනී, දැන් වෘක්ෂයෝ පත්‍ර හළා ගිනි පුපුරු මෙන් රතු පැහැති අංකුර සහිතව පල දැරීමට සැරසෙති. ඒවා ඉතා දීප්තිමත් ලෙස බබළයි. මහා වීරයන් වහන්ස, රස විඳීමට (ගමනට) මෙය සුදුසු කාලයයි..." (ථේරගාථා 527)

‘‘နာတိသီတံ နာတိဥဏှံ, နာတိဒုဗ္ဘိက္ခဆာတကံ;

သဒ္ဒလာ ဟရိတာ ဘူမိ, ဧသ ကာလော မဟာမုနီ’’တိ. –

"අධික ශීතලක් හෝ අධික උණුසුමක් නැත. සාගින්නක් හෝ දුර්භික්ෂයක් නැත. පොළොව නිල් පැහැති තණකොළින් වැසී පවතී. මහා මුණීන්ද්‍රයන් වහන්ස, මෙය (වැඩම කිරීමට) සුදුසු කාලයයි."

သဋ္ဌိမတ္တာဟိ ဂါထာဟိ ဒသဗလဿ ကုလနဂရဂမနဝဏ္ဏံ ဝဏ္ဏေသိ. အထ နံ သတ္ထာ – ‘‘ကိံ နု ခေါ, ဥဒါယိ, မဓုရဿရေန ဂမနဝဏ္ဏံ ဝဏ္ဏေသီ’’တိ အာဟ. ‘‘တုမှာကံ, ဘန္တေ, ပိတာ သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇာ တုမှေ ပဿိတုကာမော, ကရောထ ဉာတကာနံ သင်္ဂဟ’’န္တိ. ‘‘သာဓု, ဥဒါယိ, ကရိဿာမိ ဉာတကာနံ သင်္ဂဟံ, ဘိက္ခုသံဃဿ အာရောစေဟိ, ဂမိယဝတ္တံ ပရိပူရေဿန္တီ’’တိ. ‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိ ထေရော တေသံ အာရောစေသိ.

මෙසේ උන්වහන්සේ ගාථා සැටකින් පමණ දසබලධාරීන් වහන්සේගේ කුල නගරයට වැඩම කිරීමේ ගුණ වර්ණනා කළහ. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ, "උදායි, ඔබ කුමක් හෙයින් මධුර ස්වරයෙන් ගමනෙහි ගුණ වර්ණනා කරන්නේද?" යි ඇසූ සේක. "ස්වාමීනී, ඔබවහන්සේගේ පියාණන් වූ ශුද්ධෝදන මහරජතුමා ඔබවහන්සේ දැකීමට කැමැත්තෙන් සිටියි, එබැවින් ඥාතීන්ට සංග්‍රහ කළ මැනව" යි (උදායි තෙරණුවෝ) පැවසූහ. "යහපත උදායි, මම ඥාති සංග්‍රහය කරන්නෙමි. භික්ෂු සංඝයාට දැනුම් දෙන්න, ඔවුහු ගමන් වත් පිළිවෙත් සම්පූර්ණ කරනු ඇත" යි වදාළ සේක. "එසේය ස්වාමීනී" යි පවසා තෙරුන් වහන්සේ භික්ෂූන්ට ඒ බව දැනුම් දුන්හ.

ဘဂဝါ အင်္ဂမဂဓဝါသီနံ ကုလပုတ္တာနံ ဒသဟိ သဟဿေဟိ, ကပိလဝတ္ထုဝါသီနံ ဒသဟိ သဟဿေဟီတိ သဗ္ဗေဟေဝ ဝီသတိသဟဿေဟိ ခီဏာသဝဘိက္ခူဟိ ပရိဝုတော ရာဇဂဟာ နိက္ခမိတွာ ဒိဝသေ ဒိဝသေ ယောဇနံ ဂစ္ဆတိ. ‘‘ရာဇဂဟတော သဋ္ဌိယောဇနံ ကပိလဝတ္ထုံ ဒွီဟိ မာသေဟိ ပါပုဏိဿာမီ’’တိ အတုရိတစာရိကံ ပက္ကာမိ. ထေရောပိ ‘‘ဘဂဝတော နိက္ခန္တဘာဝံ ရညော အာရောစေဿာမီ’’တိ ဝေဟာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ ရညော နိဝေသနေ ပါတုရဟောသိ. ရာဇာ ထေရံ ဒိသွာ တုဋ္ဌစိတ္တော မဟာရဟေ ပလ္လင်္ကေ နိသီဒါပေတွာ [Pg.103] အတ္တနော ပဋိယာဒိတဿ နာနဂ္ဂရသဘောဇနဿ ပတ္တံ ပူရေတွာ အဒါသိ. ထေရော ဥဋ္ဌာယ ဂမနာကာရံ ဒဿေသိ. ‘‘နိသီဒိတွာ ဘုဉ္ဇ, တာတာ’’တိ. ‘‘သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ ဘုဉ္ဇိဿာမိ, မဟာရာဇာ’’တိ. ‘‘ကဟံ ပန, တာတ, သတ္ထာ’’တိ? ‘‘ဝီသတိသဟဿဘိက္ခုပရိဝါရော တုမှာကံ ဒဿနတ္ထာယ စာရိကံ နိက္ခန္တော, မဟာရာဇာ’’တိ. ရာဇာ တုဋ္ဌမာနသော အာဟ – ‘‘တုမှေ ဣမံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ယာဝ မမ ပုတ္တော ဣမံ နဂရံ ပါပုဏာတိ, တာဝဿ ဣတောဝ ပိဏ္ဍပါတံ ပရိဟရထာ’’တိ. ထေရော အဓိဝါသေသိ. ရာဇာ ထေရံ ပရိဝိသိတွာ ပတ္တံ ဂန္ဓစုဏ္ဏေန ဥဗ္ဗဋ္ဋေတွာ ဥတ္တမဿ ဘောဇနဿ ပူရေတွာ ‘‘တထာဂတဿ ဒေထာ’’တိ ထေရဿ ဟတ္ထေ ပတိဋ္ဌာပေသိ. ထေရော သဗ္ဗေသံ ပဿန္တာနံယေဝ ပတ္တံ အာကာသေ ခိပိတွာ သယမ္ပိ ဝေဟာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ ပိဏ္ဍပါတံ အာဟရိတွာ သတ္ထု ဟတ္ထေ ဌပေသိ. သတ္ထာ တံ ပရိဘုဉ္ဇိ. ဧတေနေဝ ဥပါယေန ထေရော ဒိဝသေ ဒိဝသေ ပိဏ္ဍပါတံ အာဟရိ. သတ္ထာပိ အန္တရာမဂ္ဂေ ရညောယေဝ ပိဏ္ဍပါတံ ပရိဘုဉ္ဇိ. ထေရောပိ ဘတ္တကိစ္စာဝသာနေ ဒိဝသေ ဒိဝသေ ‘‘အဇ္ဇ ဘဂဝါ ဧတ္တကံ အာဂတော, အဇ္ဇ ဧတ္တက’’န္တိ ဗုဒ္ဓဂုဏပဋိသံယုတ္တာယ စ ကထာယ သကလံ ရာဇကုလံ သတ္ထုဒဿနံ ဝိနာယေဝ သတ္ထရိ သဉ္ဇာတပ္ပသာဒံ အကာသိ. တေနေဝ နံ ဘဂဝါ ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ကုလပ္ပသာဒကာနံ ယဒိဒံ ကာဠုဒါယီ’’တိ (အ. နိ. ၁.၂၁၉, ၂၂၅) ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අංග සහ මගධ වැසි කුලපුත්‍රයන් දස දහසක් ද, කපිලවස්තු පුර වැසි කුලපුත්‍රයන් දස දහසක් ද යන සියලු විසිදහසක් රහතන් වහන්සේලා පිරිවරා රජගහ නුවරින් නික්ම දිනකට යොදුන බැගින් වැඩම කළ සේක. "රජගහ නුවර සිට යොදුන් හැටක් දුරින් පිහිටි කපිලවස්තු නුවරට මාස දෙකකින් වැඩම කරන්නෙමි" යි ඉතා සන්සුන් ගමනින් යුත් චාරිකාවේ වැඩම කළ සේක. කාලුදායී තෙරුන් වහන්සේ ද, "භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ නික්මීම සුද්ධෝදන රජතුමාට දන්වන්නෙමි" යි සිතා අහසට පැන නැඟී රජමාලිගයෙහි පෙනී සිටි සේක. රජතුමා තෙරුන් දැක සතුටු සිතින් යුතුව මහඟු ආසනයක වඩා හිඳුවා, තමන් උදෙසා පිළියෙළ කළ නොයෙක් රසැති භෝජනයෙන් තෙරුන්ගේ පාත්‍රය පුරවා පූජා කළේය. තෙරුන් වහන්සේ අසුනෙන් නැඟී සිට වැඩම කරන බව ඇඟවූ සේක. එවිට රජතුමා "දරුවනි, හිඳගෙන වළඳන්න" යැයි පැවසූ අතර, තෙරුන් වහන්සේ "මහාරාජයෙනි, මම ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගොස් වළඳන්නෙමි" යි වදාළ සේක. "දරුවනි, ශාස්තෘන් වහන්සේ කොහේද?" යැයි ඇසූ විට, "මහාරාජයෙනි, ශාස්තෘන් වහන්සේ විසිදහසක් භික්ෂූන් පිරිවරා ඔබ දැකීම පිණිස චාරිකාවේ නික්ම වැඩම කරමින් සිටින සේක" යැයි පැවසූ සේක. රජතුමා සතුටු සිතින් යුතුව මෙසේ පැවසීය: "වහන්ස, ඔබවහන්සේ මෙය වළඳා, මාගේ පුතණුවන් මේ නගරයට පැමිණෙන තෙක් ඔහු උදෙසා මෙතැනින්ම පිණ්ඩපාතය ගෙනයන්න." තෙරුන් වහන්සේ එය පිළිගත් සේක. රජතුමා තෙරුන් වහන්සේට දානය පිළිගන්වා, පාත්‍රය සුවඳ කුඩු වලින් පිරිමැද උතුම් භෝජනයෙන් පුරවා, "මෙය තථාගතයන් වහන්සේට පූජා කරන්න" යැයි පවසා තෙරුන් වහන්සේගේ අතට පිළිගැන්වීය. තෙරුන් වහන්සේ සියල්ලන් බලා සිටියදීම පාත්‍රය අහසට විසි කර තමන් ද අහසට පැන නැඟී පිණ්ඩපාතය රැගෙන ගොස් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අතෙහි තැබූ සේක. ශාස්තෘන් වහන්සේ එම දානය වැළඳූ සේක. මේ ක්‍රමයෙන් තෙරුන් වහන්සේ දිනපතා පිණ්ඩපාතය රැගෙන ආ සේක. ශාස්තෘන් වහන්සේ ද අතරමඟදී රජුගේම පිණ්ඩපාතය වැළඳූ සේක. තෙරුන් වහන්සේ ද දන් වැළඳූ පසු දිනපතා "අද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙපමණ දුරක් වැඩම කළ සේක, අද මෙපමණ දුරක් වැඩම කළ සේක" යනුවෙන් බුදුගුණ හා සම්බන්ධ කතාවෙන් මුළු රජකුලයම ශාස්තෘන් වහන්සේ දැකීමට පෙරම උන්වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදීමට පත් කළ සේක. ඒ හේතුවෙන්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, "මහණෙනි, කුලයන් පහදවන්නා වූ මාගේ ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ කාලුදායී අග්‍ර වන්නේය" යි වදාරා උන්වහන්සේව ඒ අගතනතුරෙහි තැබූ සේක.

သာကိယာပိ ခေါ အနုပ္ပတ္တေ ဘဂဝတိ ‘‘အမှာကံ ဉာတိသေဋ္ဌံ ပဿိဿာမာ’’တိ သန္နိပတိတွာ ဘဂဝတော ဝသနဋ္ဌာနံ ဝီမံသမာနာ ‘‘နိဂြောဓသက္ကဿ အာရာမော ရမဏီယော’’တိ သလ္လက္ခေတွာ တတ္ထ သဗ္ဗံ ပဋိဇဂ္ဂနဝိဓိံ ကာရေတွာ ဂန္ဓပုပ္ဖဟတ္ထာ ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကရောန္တာ သဗ္ဗာလင်္ကာရပဋိမဏ္ဍိတေ ဒဟရဒဟရေ နာဂရဒါရကေ စ နာဂရဒါရိကာယော စ ပဌမံ ပဟိဏိံသု, တတော ရာဇကုမာရေ စ ရာဇကုမာရိကာယော စ, တေသံ အနန္တရာ သာမံ ဂန္ဓပုပ္ဖာဒီဟိ ပူဇယမာနာ ဘဂဝန္တံ ဂဟေတွာ နိဂြောဓာရာမမေဝ အဂမံသု. တတ္ထ ဘဂဝါ ဝီသတိသဟဿခီဏာသဝပရိဝုတော ပညတ္တဝရဗုဒ္ဓါသနေ နိသီဒိ. သာကိယာ နာမ မာနဇာတိကာ မာနတ္ထဒ္ဓါ, တေ ‘‘သိဒ္ဓတ္ထကုမာရော အမှေဟိ ဒဟရတရော, အမှာကံ ကနိဋ္ဌော, ဘာဂိနေယျော, ပုတ္တော, နတ္တာ’’တိ စိန္တေတွာ ဒဟရဒဟရေ ရာဇကုမာရေ အာဟံသု – ‘‘တုမှေ ဝန္ဒထ, မယံ တုမှာကံ ပိဋ္ဌိတော နိသီဒိဿာမာ’’တိ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කළ කල්හි ශාක්‍යයෝ ද "අපගේ ශ්‍රේෂ්ඨ ඥාතියා දකින්නෙමු" යි රැස්ව, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටීමට සුදුසු ස්ථානය සොයන්නේ "නිග්‍රෝධ ශාක්‍යයාගේ ආරාමය රමණීයයි" සලකා එහි සියලු පිළිසකර කිරීම් කරවා, සුවඳ විලවුන් හා මල් අතින් ගෙන පෙරගමන් කරමින්, සියලු අබරණින් සැරසුණු ඉතා බාල නගර දරුවන් හා දැරියන් පළමුව යැවූහ. ඉන්පසු රජකුමාරවරුන් හා රජකුමාරිකාවන් යැවූහ. ඔවුන්ට පසුව තමන්ම සුවඳ මල් ආදියෙන් පූජා කරමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කැටුව නිග්‍රෝධාරාමයටම වැඩියහ. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසිදහසක් රහතන් වහන්සේලා පිරිවරා පනවන ලද උතුම් බුද්ධාසනයෙහි වැඩසිටි සේක. ශාක්‍යයෝ උපතින්ම ඉතා මානයෙන් යුක්ත වූවෝය. ඔවුහු "සිද්ධාර්ථ කුමාරයා අපට වඩා බාලය, ඔහු අපගේ මල්ලී කෙනෙකි, බෑණා කෙනෙකි, පුතෙකි, මුණුබුරෙකි" යි සිතා බාල රජකුමාරවරුන්ට, "නුඹලා වඳින්න, අපි නුඹලාට පිටුපසින් හිඳගන්නෙමු" යි පැවසූහ.

တေသု [Pg.104] ဧဝံ အဝန္ဒိတွာ နိသိန္နေသု ဘဂဝါ တေသံ အဇ္ဈာသယံ ဩလောကေတွာ ‘‘န မံ ဉာတယော ဝန္ဒန္တိ, ဟန္ဒ ဒါနိ တေ ဝန္ဒာပေဿာမီ’’တိ အဘိညာပါဒကံ စတုတ္ထံ ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ တတော ဝုဋ္ဌာယ အာကာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ တေသံ သီသေ ပါဒပံသုံ ဩကိရမာနော ဝိယ ကဏ္ဍမ္ဗရုက္ခမူလေ ယမကပါဋိဟာရိယသဒိသံ ပါဋိဟာရိယံ အကာသိ. ရာဇာ တံ အစ္ဆရိယံ ဒိသွာ အာဟ – ‘‘ဘန္တေ, တုမှာကံ ဇာတဒိဝသေ ကာလဒေဝလဿ ဝန္ဒနတ္ထံ ဥပနီတာနံ ဝေါပါဒေ ပရိဝတ္တေတွာ ဗြာဟ္မဏဿ မတ္ထကေ ပတိဋ္ဌိတေ ဒိသွာပိ အဟံ တုမှာကံ ပါဒေ ဝန္ဒိံ, အယံ မေ ပဌမဝန္ဒနာ. ဝပ္ပမင်္ဂလဒိဝသေ စ ဇမ္ဗုစ္ဆာယာယ သိရိသယနေ နိပန္နာနံ ဝေါဇမ္ဗုစ္ဆာယာယ အပရိဝတ္တနံ ဒိသွာပိ ပါဒေ ဝန္ဒိံ, အယံ မေ ဒုတိယဝန္ဒနာ. ဣဒါနိ ပန ဣမံ အဒိဋ္ဌပုဗ္ဗံ ပါဋိဟာရိယံ ဒိသွာပိ အဟံ တုမှာကံ ပါဒေ ဝန္ဒာမိ, အယံ မေ တတိယဝန္ဒနာ’’တိ. ရညာ ပန ဝန္ဒိတေ ဘဂဝန္တံ အဝန္ဒိတွာ ဌာတုံ သမတ္ထော နာမ ဧကသာကိယောပိ နာဟောသိ, သဗ္ဗေ ဝန္ဒိံသုယေဝ.

ඔවුන් මෙසේ නොවඳා හිඳගත් කල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ අදහස දැක, "ඥාතීහු මට නොවඳිති, දැන් ඔවුන් ලවා වන්දවන්නෙමි" යි අභිඥාවට පාදක වන සතරවන ධ්‍යානයට සමවැදී, ඉන් නැඟී සිට අහසට පැන නැඟී ඔවුන්ගේ හිස් මත පාද පංසුව (ශ්‍රී පාද ධූලි) ඉසින්නාක් මෙන් ගණ්ඩම්බ රුක් මූලයේදී කළා වූ යමක මහා ප්‍රාතිහාර්යයට සමාන ප්‍රාතිහාර්යයක් කළ සේක. රජතුමා ඒ ආශ්චර්යය දැක මෙසේ පැවසීය: "ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේ උපන් දිනයෙහි කාලදේවල තපස්වියාට වැඳවීම පිණිස ඔබව වැඩම කරවූ කල්හි, ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද යුගළ කරකැවී තපස්වියාගේ හිස මත පිහිටි බව දැක මම ඔබ වහන්සේගේ පා වැන්දෙමි. එය මගේ පළමු වැඳීමයි. වප් මඟුල් දිනයෙහි ද දඹ රුක් සෙවණේ සිරි යහනෙහි සැතපී සිටි ඔබ වහන්සේගේ දඹ රුක් සෙවණ ඉර හැරුණත් නොසැලී තිබෙනු දැක ද ඔබගේ පා වැන්දෙමි. එය මගේ දෙවන වැඳීමයි. දැන් මේ පෙර නොදුටු විරූ ප්‍රාතිහාර්යය දැක ද මම ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද වඳින්නෙමි. මෙය මගේ තුන්වන වැඳීමයි." රජතුමා වැඳීමත් සමඟ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නොවඳා සිටීමට හැකි එකම ශාක්‍යයෙක්වත් එහි නොවීය. සියල්ලෝම වැන්දෝය.

ဣတိ ဘဂဝါ ဉာတယော ဝန္ဒာပေတွာ အာကာသတော ဩတရိတွာ ပညတ္တာသနေ နိသီဒိ. နိသိန္နေ ဘဂဝတိ သိခါပတ္တော ဉာတိသမာဂမော အဟောသိ, သဗ္ဗေ ဧကဂ္ဂစိတ္တာ ဟုတွာ နိသီဒိံသု. တတော မဟာမေဃော ပေါက္ခရဝဿံ ဝဿိ. တမ္ဗဝဏ္ဏံ ဥဒကံ ဟေဋ္ဌာ ဝိရဝန္တံ ဂစ္ဆတိ, တေမိတုကာမောဝ တေမေတိ, အတေမိတုကာမဿ သရီရေ ဧကဗိန္ဒုမတ္တမ္ပိ န ပတတိ. တံ ဒိသွာ သဗ္ဗေ အစ္ဆရိယဗ္ဘုတစိတ္တာ ဇာတာ ‘‘အဟော အစ္ဆရိယံ, အဟော အဗ္ဘုတ’’န္တိ ကထံ သမုဋ္ဌာပေသုံ. သတ္ထာ ‘‘န ဣဒါနေဝ မယှံ ဉာတိသမာဂမေ ပေါက္ခရဝဿံ ဝဿတိ, အတီတေပိ ဝဿီ’’တိ ဣမိဿာ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ ဝေဿန္တရဇာတကံ (ဇာ. ၂.၂၂.၁၆၅၅ အာဒယော) ကထေသိ. ဓမ္မကထံ သုတွာ သဗ္ဗေ ဥဋ္ဌာယ ဝန္ဒိတွာ ပက္ကမိံသု. ဧကောပိ ရာဇာ ဝါ ရာဇမဟာမတ္တော ဝါ ‘‘သွေ အမှာကံ ဘိက္ခံ ဂဏှထာ’’တိ ဝတွာ ဂတော နာမ နတ္ထိ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඥාතීන් ලවා වන්දවා අහසින් බැස පනවන ලද ආසනයෙහි වැඩසිටි සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි කල්හි ඥාති සමාගමය අතිශය උත්කර්ෂවත් විය. සියල්ලෝම එකඟ වූ සිතින් යුතුව හිඳගත්හ. එවිට මහා මේඝයක් පෝක්ඛරවස්ස වැස්ස වැස්සවීය. තඹ පැහැති ජලය ශබ්ද නඟමින් පහළට ගලා ගියේය. එම වැස්ස තෙමීමට කැමති අයවම තෙමයි. තෙමීමට අකමැති අයගේ ශරීරයේ එක බිඳක්වත් නොවැටෙයි. එය දැක සියල්ලෝම අතිශය පුදුමයට හා ආශ්චර්යයට පත් වී "අහෝ ආශ්චර්යයකි! අහෝ පුදුමයකි!" යි කතා කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ "දැන් පමණක් නොව, අතීතයේ ද මාගේ ඥාති සමාගමයේදී පෝක්ඛරවස්ස වැස්ස වැස්සේය" යි වදාරා, ඒ කරුණ නිමිති කරගෙන වෙස්සන්තර ජාතකය දේශනා කළ සේක. ධර්ම කථාව අසා සියල්ලෝම නැඟී සිට වැඳ පිටව ගියහ. "හෙට අපගේ දානය පිළිගන්න" යැයි පවසා ගිය එකම රජෙක් හෝ රජ ඇමතියෙක්වත් එහි නොවීය.

သတ္ထာ ပုနဒိဝသေ ဝီသတိဘိက္ခုသဟဿပရိဝုတော ကပိလဝတ္ထုံ ပိဏ္ဍာယ ပါဝိသိ. တံ န ကောစိ ဂန္တွာ နိမန္တေသိ, န ပတ္တံ ဝါ အဂ္ဂဟေသိ. ဘဂဝါ ဣန္ဒခီလေ ဌိတောဝ အာဝဇ္ဇေသိ – ‘‘ကထံ နု ခေါ ပုဗ္ဗဗုဒ္ဓါ ကုလနဂရေ ပိဏ္ဍာယ စရိံသု, ကိံ ဥပ္ပဋိပါဋိယာ ဣဿရဇနာနံ ဃရာနိ အဂမံသု, ဥဒါဟု သပဒါနစာရိကံ စရိံသူ’’တိ? တတော ဧကဗုဒ္ဓဿပိ ဥပ္ပဋိပါဋိယာ ဂမနံ အဒိသွာ ‘‘မယာပိ ဒါနိ အယမေဝ တေသံ ဝံသော ပဂ္ဂဟေတဗ္ဗော, အာယတိဉ္စ မမ သာဝကာ [Pg.105] မမညေဝ အနုသိက္ခန္တာ ပိဏ္ဍစာရိကဝတ္တံ ပရိပူရေဿန္တီ’’တိ ကောဋိယံ နိဝိဋ္ဌဂေဟတော ပဋ္ဌာယ သပဒါနံ ပိဏ္ဍာယ စရိ. ‘‘အယျော ကိရ သိဒ္ဓတ္ထကုမာရော ပိဏ္ဍာယ စရတီ’’တိ ဒွိဘူမိကတိဘူမိကာဒီသု ပါသာဒေသု သီဟပဉ္ဇရံ ဝိဝရိတွာ မဟာဇနော ဒဿနဗျာဝဋော အဟောသိ.

ශාස්තෘන් වහන්සේ පසුදින විසිදහසක් භික්ෂූන් පිරිවරා පිඬු සිඟා වැඩීම පිණිස කිඹුල්වත් පුරයට වැඩම කළ සේක. එහිදී කිසිවෙක් උන්වහන්සේ වෙත පැමිණ ආරාධනා නොකළහ, පාත්‍රය ද පිළිගත්තේ නැත. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නගර දොරටුව අසල වැඩසිටිමින් මෙසේ මෙනෙහි කළ සේක: "පෙර බුදුවරු තමන්ගේ නෑයන්ගේ නගරයෙහි කෙසේ පිඬු සිඟා වැඩි සේක් ද? අනුපිළිවෙළ නොතකා ප්‍රභූවරුන්ගේ නිවෙස්වලට පමණක් වැඩම කළ සේක් ද? නැතහොත් අනුපිළිවෙළින් (සපදානචාරිකාව) පිඬු සිඟා වැඩි සේක් ද?" එවිට කිසිදු බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් අනුපිළිවෙළ නොතකා පිඬු සිඟා වැඩම කළ බවක් නොදැක, "මවිසින් ද දැන් එම බුද්ධ වංශයම අනුගමනය කළ යුතුය, මතු කාලයෙහි මාගේ ශ්‍රාවකයෝ ද මා අනුගමනය කරමින් පිඬු සිඟා යාමේ වත සම්පූර්ණ කරන්නාහ" යි සිතා, වීදියේ කෙළවර පිහිටි නිවසේ සිට අනුපිළිවෙළින් පිඬු සිඟා වැඩම කළ සේක. "සිද්ධාර්ථ කුමාරයන් වහන්සේ පිඬු සිඟා වඩින සේකැ" යි අසා, මහජනයා දෙමහල් තෙමහල් ආදී ප්‍රාසාදයන්හි සිංහ පංජර (කවුළු) විවෘත කොට බලා සිටියහ.

ရာဟုလမာတာပိ ဒေဝီ – ‘‘အယျပုတ္တော ကိရ ဣမသ္မိံယေဝ နဂရေ မဟန္တေန ရာဇာနုဘာဝေန သုဝဏ္ဏသိဝိကာဒီဟိ ဝိစရိတွာ ဣဒါနိ ကေသမဿုံ ဩဟာရေတွာ ကာသာယဝတ္ထနိဝါသနော ကပါလဟတ္ထော ပိဏ္ဍာယ စရတိ, သောဘတိ နု ခေါ’’တိ သီဟပဉ္ဇရံ ဝိဝရိတွာ ဩလောကယမာနာ ဘဂဝန္တံ နာနာဝိရာဂသမုဇ္ဇလာယ သရီရပ္ပဘာယ နဂရဝီထိယော ဩဘာသေတွာ ဗျာမပ္ပဘာပရိက္ခေပသမုပဗျူဠှာယ အသီတာနုဗျဉ္ဇနပ္ပဘာသိတာယ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏပဋိမဏ္ဍိတာယ အနောပမာယ ဗုဒ္ဓသိရိယာ ဝိရောစမာနံ ဒိသွာ ဥဏှီသတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ပါဒတလာ –

රාහුල මාතාව වූ දේවිය ද "ස්වාමි පුත්‍රයන් වහන්සේ මේ නගරයෙහිම මහා රාජානුභාවයෙන් රන් දෝලාවන් ආදියෙන් සැරිසරා, දැන් කෙස් රවුල් බා කසා වත් හැඳ කබලක් අතැතිව පිඬු සිඟා වඩින සේක. එය කෙතරම් ශෝභා සම්පන්න ද?" යි සිතා සිංහ පංජරය විවෘත කොට බලමින්, නන් වැදැරුම් රශ්මි මාලාවන්ගෙන් බබළන ශරීර ප්‍රභාවෙන් මුළු නගර වීථීන් ආලෝකවත් කරමින්, බඹයක් පමණ රැස් වළල්ලෙන් හා අසූවක් අනුබ්‍යංජනයන්ගෙන් ද, දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයන්ගෙන් ද විභූෂිත වූ අසදෘශ බුද්ධ ශ්‍රීයෙන් බබළන භාග්‍යවතුන් වහන්සේව හිසෙහි රශ්මි මාලාවේ සිට පා පතුල දක්වා දැක මෙසේ පැවසුවාය:

‘‘သိနိဒ္ဓနီလမုဒုကုဉ္စိတကေသော, သူရိယနိမ္မလတလာဘိနလာဋော;

ယုတ္တတုင်္ဂမုဒုကာယတနာသော, ရံသိဇာလဝိကသိတော နရသီဟော’’တိ. –

"මෘදු වූ ද, නිල් පැහැති වූ ද, කැරලි ගැසුණු කේශ කලාපයකින් යුත්, සූර්ය මණ්ඩලයක් බඳු නිර්මල නළල් තලයක් ඇති, මනා වූ උස් වූ මෘදු දීර්ඝ නාසයකින් යුත්, රශ්මි ජාලාවන් විහිදුවන මේ නරසීහයන් වහන්සේ පිඬු සිඟා වැඩම කරන සේක."

ဧဝမာဒိကာဟိ ဒသဟိ နရသီဟဂါထာဟိ အဘိတ္ထဝိတွာ ‘‘တုမှာကံ ပုတ္တော ပိဏ္ဍာယ စရတီ’’တိ ရညော အာရောစေသိ. ရာဇာ သံဝိဂ္ဂဟဒယော ဟတ္ထေန သာဋကံ သဏ္ဍပေန္တော တုရိတတုရိတော နိက္ခမိတွာ ဝေဂေန ဂန္တွာ ဘဂဝတော ပုရတော ဌတွာ အာဟ – ‘‘ကိန္နု ခေါ, ဘန္တေ, အမှေ လဇ္ဇာပေထ, ကိမတ္ထံ ပိဏ္ဍာယ စရထ, ကိံ ‘ဧတ္တကာနံ ဘိက္ခူနံ န သက္ကာ ဘတ္တံ လဒ္ဓု’န္တိ သညံ ကရိတ္ထာ’’တိ? ‘‘ဝံသစာရိတ္တမေတံ, မဟာရာဇ, အမှာက’’န္တိ. ‘‘နနု, ဘန္တေ, အမှာကံ ဝံသော နာမ မဟာသမ္မတခတ္တိယဝံသော, ဧတ္ထ စ ဧကခတ္တိယောပိ ဘိက္ခာစရကော နာမ နတ္ထီ’’တိ. ‘‘အယံ, မဟာရာဇ, ခတ္တိယဝံသော နာမ တဝ ဝံသော. အမှာကံ ပန ‘ဒီပင်္ကရော ကောဏ္ဍညော…ပေ… ကဿပေါ’တိ အယံ ဗုဒ္ဓဝံသော နာမ. ဧတေ စ အညေ စ အနေကသဟဿသင်္ခါ ဗုဒ္ဓါ ဘိက္ခာစာရေနေဝ ဇီဝိကံ ကပ္ပေသု’’န္တိ အန္တရဝီထိယံ ဌိတောဝ –

මෙසේ ආදී වශයෙන් වූ දස නරසීහ ගාථාවන්ගෙන් වර්ණනා කොට, "ඔබ වහන්සේගේ පුත්‍රයාණන් වහන්සේ පිඬු සිඟා වඩින සේකැ" යි රජුට දැන්වූවාය. රජු සංවේගයට පත් හදවතින් යුතුව, අතින් වස්ත්‍රය සකසා ගනිමින් ඉතා ඉක්මනින් මාලිගයෙන් නික්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියට ගොස් මෙසේ කීවේය: "ස්වාමීනි, කුමට අප ලැජ්ජාවට පත් කරන්නේ ද? කුමන කරුණක් නිසා පිඬු සිඟා වඩින සේක් ද? මෙපමණ භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිසකට දානය ලබා දිය නොහැකි යැයි ඔබ වහන්සේ සිතූ සේක් ද?" "මහරජ, මෙය අපගේ වංශ චාරිත්‍රයයි" භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. "ස්වාමීනි, අපගේ වංශය වනාහි මහාසම්මත ක්ෂත්‍රිය වංශයයි. එහි කිසිදු ක්ෂත්‍රියයෙකු සිඟමනේ ගිය බවක් නැතැ" යි රජු කීවේය. "මහරජ, ක්ෂත්‍රිය වංශය යනු ඔබගේ වංශයයි. අපගේ වංශය වනාහි දීපංකර, කොණ්ඩඤ්ඤ... කාශ්‍යප ආදී බුද්ධ වංශයයි. ඒ සියලු බුදුවරු ද, තවත් දහස් ගණන් බුදුවරු ද පිඬු සිඟා වැඩීමෙන්ම දිවි පැවැත්වූහ" යි වීදිය මැද වැඩසිටිමින්ම මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘ဥတ္တိဋ္ဌေ [Pg.106] နပ္ပမဇ္ဇေယျ, ဓမ္မံ သုစရိတံ စရေ;

ဓမ္မစာရီ သုခံ သေတိ, အသ္မိံ လောကေ ပရမှိ စာ’’တိ. (ဓ. ပ. ၁၆၈) –

"උත්සාහයෙහි ප්‍රමාද නොවිය යුතුය, සුචරිත ධර්මයෙහි හැසිරිය යුතුය. ධර්මයේ හැසිරෙන තැනැත්තා මෙලොව මෙන්ම පරලොව ද සුවසේ වෙසේ."

ဣမံ ဂါထမာဟ. ဂါထာပရိယောသာနေ ရာဇာ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာသိ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම ගාථාව වදාළ සේක. ගාථාව කෙළවර රජු සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය.

‘‘ဓမ္မဉ္စရေ သုစရိတံ, န နံ ဒုစ္စရိတံ စရေ;

ဓမ္မစာရီ သုခံ သေတိ, အသ္မိံ လောကေ ပရမှိ စာ’’တိ. (ဓ. ပ. ၁၆၉) –

"සුචරිත ධර්මයෙහි හැසිරිය යුතුය, දුශ්චරිතයෙහි නොහැසිරිය යුතුය. ධර්මයේ හැසිරෙන තැනැත්තා මෙලොව මෙන්ම පරලොව ද සුවසේ වෙසේ."

ဣမံ ဂါထံ သုတွာ သကဒါဂါမိဖလေ ပတိဋ္ဌာသိ, မဟာဓမ္မပါလဇာတကံ (ဇာ. ၁.၁၀.၉၂ အာဒယော) သုတွာ အနာဂါမိဖလေ ပတိဋ္ဌာသိ, မရဏသမယေ သေတစ္ဆတ္တဿ ဟေဋ္ဌာ သိရိသယနေ နိပန္နောယေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. အရညဝါသေန ပဓာနာနုယောဂကိစ္စံ ရညော နာဟောသိ. သော သောတာပတ္တိဖလံ သစ္ဆိကတွာယေဝ ပန ဘဂဝတော ပတ္တံ ဂဟေတွာ သပရိသံ ဘဂဝန္တံ မဟာပါသာဒံ အာရောပေတွာ ပဏီတေန ခါဒနီယေန ဘောဇနီယေန ပရိဝိသိ. ဘတ္တကိစ္စပရိယောသာနေ သဗ္ဗံ ဣတ္ထာဂါရံ အာဂန္တွာ ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိ ဌပေတွာ ရာဟုလမာတရံ. သာ ပန ‘‘ဂစ္ဆ, အယျပုတ္တံ ဝန္ဒာဟီ’’တိ ပရိဇနေန ဝုစ္စမာနာပိ ‘‘သစေ မယှံ ဂုဏော အတ္ထိ, သယမေဝ မမ သန္တိကံ အယျပုတ္တော အာဂမိဿတိ, အာဂတမေဝ နံ ဝန္ဒိဿာမီ’’တိ ဝတွာ န အဂမာသိ.

මෙම ගාථාව අසා රජු සකෘදාගාමී ඵලයෙහි පිහිටියේය. මහාධර්මපාල ජාතකය අසා අනාගාමී ඵලයෙහි පිහිටියේය. මරණාසන්න මොහොතේ සේසත් යට සිරි යහනෙහි සැතපී සිටියදීම අරහත් ඵලයට පැමිණියේය. රජුට ආරණ්‍යවාසී වී වීර්යය වැඩීමේ අවශ්‍යතාවක් නොවීය. සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කිරීමෙන් පසු, ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පාත්‍රය ගෙන පිරිවර සමඟ උන්වහන්සේව මහා ප්‍රාසාදයට පමුණුවා ප්‍රණීත ඛාද්‍ය භෝජ්‍යයෙන් සංග්‍රහ කළේය. දන් වැළඳීම අවසානයේ රාහුල මාතාව හැර අනෙකුත් සියලු අන්තඃපුර ස්ත්‍රීහු පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ පුදා ගත්හ. ඇයට පිරිවර ජනයා "යන්න, ස්වාමි පුත්‍රයන් වහන්සේ වඳින්න" යැයි කීවද, "මා කෙරෙහි යම් ගුණයක් ඇත්නම් ස්වාමි පුත්‍රයන් වහන්සේම මා වෙත වඩිනු ඇත, එවිට මම උන්වහන්සේ වඳින්නෙමි" යි පවසා ඇය නොගියාය.

ဘဂဝါ ရာဇာနံ ပတ္တံ ဂါဟာပေတွာ ဒွီဟိ အဂ္ဂသာဝကေဟိ သဒ္ဓိံ ရာဇဓီတာယ သိရိဂဗ္ဘံ ဂန္တွာ ‘‘ရာဇဓီတာ ယထာရုစိ ဝန္ဒမာနာ န ကိဉ္စိ ဝတ္တဗ္ဗာ’’တိ ဝတွာ ပညတ္တာသနေ နိသီဒိ. သာ ဝေဂေနာဂန္တွာ ဂေါပ္ဖကေသု ဂဟေတွာ ပါဒပိဋ္ဌိယံ သီသံ ပရိဝတ္တေတွာ ယထာဇ္ဈာသယံ ဝန္ဒိ. ရာဇာ ရာဇဓီတာယ ဘဂဝတိ သိနေဟဗဟုမာနာဒိဂုဏသမ္ပတ္တိံ ကထေသိ – ‘‘ဘန္တေ, မမ ဓီတာ ‘တုမှေဟိ ကာသာယာနိ ဝတ္ထာနိ နိဝါသိတာနီ’တိ သုတွာ တတော ပဋ္ဌာယ ကာသာယဝတ္ထနိဝတ္ထာ ဇာတာ, တုမှာကံ ဧကဘတ္တိကဘာဝံ သုတွာ ဧကဘတ္တိကာဝ ဇာတာ, တုမှေဟိ မဟာသယနဿ ဆဍ္ဍိတဘာဝံ သုတွာ ပဋ္ဋိကာမဉ္စကေယေဝ နိပန္နာ, တုမှာကံ မာလာဂန္ဓာဒီဟိ ဝိရတဘာဝံ ဉတွာ ဝိရတမာလာဂန္ဓာဝ ဇာတာ, အတ္တနော ဉာတကေဟိ ‘မယံ ပဋိဇဂ္ဂိဿာမာ’တိ သာသနေ ပေသိတေပိ တေသု ဧကဉာတကမ္ပိ န ဩလောကေသိ, ဧဝံ ဂုဏသမ္ပန္နာ မေ, ဘန္တေ, ဓီတာ’’တိ. ‘‘အနစ္ဆရိယံ, မဟာရာဇ, အယံ ဣဒါနိ တယာ ရက္ခိယမာနာ ရာဇဓီတာ ပရိပက္ကေ ဉာဏေ အတ္တာနံ ရက္ခေယျ, ဧသာ ပုဗ္ဗေ အနာရက္ခာ ပဗ္ဗတပါဒေ ဝိစရမာနာ အပရိပက္ကေပိ ဉာဏေ အတ္တာနံ ရက္ခီ’’တိ ဝတွာ စန္ဒကိန္နရီဇာတကံ (ဇာ. ၁.၁၄.၁၈ အာဒယော) ကထေတွာ ဥဋ္ဌာယာသနာ ပက္ကာမိ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජු ලවා පාත්‍රය ගෙන්වා ගෙන දෑගසාවකුන් වහන්සේලා සමඟින් කුමරියගේ සිරිගැබට වැඩම කොට, "කුමරිය රිසි පරිදි වඳින විට ඇයට කිසිවක් නොකියන්න" යැයි වදාරා පනවන ලද අසුනෙහි වැඩසිටි සේක. ඇය වේගයෙන් පැමිණ උන්වහන්සේගේ වළලුකර අල්ලාගෙන, පා පතුල් මත හිස තබා තම කැමැත්ත පරිදි වැන්දාය. රජතුමා කුමරියගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති ස්නේහය සහ ගෞරවය ආදී ගුණ සම්පත්තිය ගැන මෙසේ පැවසීය: "ස්වාමීනි, මාගේ දියණිය ඔබ වහන්සේ කසාවත් හැඳි බව අසා එතැන් සිට කසාවත් හැන්දාය. ඔබ වහන්සේ එකවේලක් පමණක් වළඳන බව අසා ඇය ද එකවේලක් පමණක් ආහාර ගත්තාය. ඔබ වහන්සේ උසස් යහන් අත්හළ බව අසා ඇය ද මැස්සක් මත සැතපුණාය. ඔබ වහන්සේ මල් සුවඳ විලවුන්වලින් වැළකී සිටින බව දැන ඇය ද ඒවායින් වැළකුණාය. ඇගේ නෑයන් 'අපි ඔබව රැකබලා ගන්නෙමු' යි පණිවිඩ එවූ නමුත් ඇය ඔවුන් දෙස බැලුවේවත් නැත. ස්වාමීනි, මාගේ දියණිය මෙසේ ගුණවත් වන්නීය." "මහරජ, එය පුදුමයක් නොවේ. දැන් ඔබ විසින් රකිනු ලබන මේ කුමරිය මෝරා ගිය ඥානයෙන් යුතුව තමන්ව රැකගැනීම ගැන කුමන කථාවක් ද? පෙර ඇය කිසිදු ආරක්ෂාවක් නොමැතිව පර්වත පාමුල සැරිසරන කාලයෙහි නොමේරූ ඥානයෙන් යුතුව වුව ද තමන්ව රැකගත්තාය" යි වදාරා සඳකිඳුරු ජාතකය දේශනා කොට අසුනින් නැගිට වැඩම කළ සේක.

ပုနဒိဝသေ [Pg.107] ပန နန္ဒဿ ရာဇကုမာရဿ အဘိသေကဂေဟပ္ပဝေသနဝိဝါဟမင်္ဂလေသု ဝတ္တမာနေသု တဿ ဂေဟံ ဂန္တွာ ကုမာရံ ပတ္တံ ဂါဟာပေတွာ ပဗ္ဗာဇေတုကာမော မင်္ဂလံ ဝတွာ ဥဋ္ဌာယာသနာ ပက္ကာမိ. ဇနပဒကလျာဏီ ကုမာရံ ဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ ‘‘တုဝဋံ ခေါ, အယျပုတ္တ, အာဂစ္ဆေယျာသီ’’တိ ဝတွာ ဂီဝံ ပသာရေတွာ ဩလောကေသိ. သော ဘဂဝန္တံ ‘‘ပတ္တံ ဂဏှထာ’’တိ ဝတ္တုံ အဝိသဟမာနော ဝိဟာရံယေဝ အဂမာသိ. တံ အနိစ္ဆမာနံယေဝ ဘဂဝါ ပဗ္ဗာဇေသိ. ဣတိ ဘဂဝါ ကပိလဝတ္ထုံ ဂန္တွာ တတိယဒိဝသေ နန္ဒံ ပဗ္ဗာဇေသိ.

පසුදින නන්ද කුමාරයාගේ අභිෂේකය, ගෙවැදීම සහ විවාහ මංගල්‍යය යන උත්සව පැවැත්වෙන අතරතුර ඔහුගේ නිවසට වැඩම කළ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, කුමාරයාව මහණ කරවනු කැමැත්තෙන් ඔහු ලවා පාත්‍රය ගෙන්වා ගෙන මංගල කරුණු වදාරා අසුනින් නැගිට වැඩම කළ සේක. ජනපදකල්‍යාණිය කුමාරයා යනවා දැක "ස්වාමි පුත්‍රය, වහාම නැවත වැඩම කරන්න" යැයි පවසා ගෙල දිගු කොට බලා සිටියාය. ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට "පාත්‍රය ගනු මැනවැ" යි කීමට නොහැකිව විහාරයටම පැමිණියේය. අකමැත්තෙන් වුව ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුව පැවිදි කළ සේක. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කිඹුල්වත් පුරයට වැඩම කොට තුන්වන දිනයේදී නන්ද කුමරු පැවිදි කළ සේක.

သတ္တမေ ဒိဝသေ ရာဟုလမာတာပိ ကုမာရံ အလင်္ကရိတွာ ဘဂဝတော သန္တိကံ ပေသေသိ – ‘‘ပဿ, တာတ, ဧတံ ဝီသတိသဟဿသမဏပရိဝုတံ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏံ ဗြဟ္မရူပဝဏ္ဏံ သမဏံ, အယံ တေ ပိတာ, ဧတဿ မဟန္တာ နိဓယော အဟေသုံ တျဿ နိက္ခမနကာလတော ပဋ္ဌာယ န ပဿာမ, ဂစ္ဆ, နံ ဒါယဇ္ဇံ ယာစာဟိ – ‘အဟံ, တာတ, ကုမာရော အဘိသေကံ ပတွာ စက္ကဝတ္တီ ဘဝိဿာမိ, ဓနေန မေ အတ္ထော, ဓနံ မေ ဒေဟိ. သာမိကော ဟိ ပုတ္တော ပိတုသန္တကဿာ’’’တိ. ကုမာရော စ ဘဂဝတော သန္တိကံ ဂန္တွာဝ ပိတုသိနေဟံ လဘိတွာ ဟဋ္ဌစိတ္တော ‘‘သုခါ တေ, သမဏ, ဆာယာ’’တိ ဝတွာ အညဉ္စ ဗဟုံ အတ္တနော အနုရူပံ ဝဒန္တော အဋ္ဌာသိ. ဘဂဝါ ကတဘတ္တကိစ္စော အနုမောဒနံ ဝတွာ ဥဋ္ဌာယာသနာ ပက္ကာမိ. ကုမာရောပိ ‘‘ဒါယဇ္ဇံ မေ, သမဏ, ဒေဟိ, ဒါယဇ္ဇံ မေ, သမဏ, ဒေဟီ’’တိ ဘဂဝန္တံ အနုဗန္ဓိ. န ဘဂဝါ ကုမာရံ နိဝတ္တာပေသိ, ပရိဇနောပိ ဘဂဝတာ သဒ္ဓိံ ဂစ္ဆန္တံ နိဝတ္တေတုံ နာသက္ခိ. ဣတိ သော ဘဂဝတာ သဒ္ဓိံ အာရာမမေဝ အဂမာသိ.

හත්වැනි දිනයෙහි රාහුල මාතාව ද කුමාරයා අලංකාර කොට සරසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයට යැවූහ. "පුතණුවනි, විසිදහසක් රහතන් වහන්සේලා පිරිවරා සිටින, රන්වන් පැහැති, බ්‍රහ්ම රූපයක් වැනි ශෝභා සම්පන්න වූ ඔය මහණාණන් දෙස බලන්න. ඒ ඔබගේ පියාණන් ය. උන්වහන්සේට මහත් වූ රන් නිදන් තිබුණි. උන්වහන්සේ මාලිගයෙන් නික්ම ගිය දා පටන් අප ඒවා දුටුවේ නැත. ඔබ ගොස් උන්වහන්සේගෙන් උරුමය ඉල්ලන්න. 'පියාණෙනි, මම කුමාරයෙකු ලෙස අභිෂේක ලබා සක්විති රජ වන්නෙමි. මට ධනයෙන් ප්‍රයෝජන ඇත. මට ඒ ධනය දෙන්න. පියා සතු දේට පුත්‍රයා හිමිකරුවා වේ' යැයි පවසන්න." රාහුල කුමාරයා ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයට ගොස් පිය සෙනෙහස ලබා, බොහෝ සතුටු සිතින් "මහණාණන් වහන්ස, ඔබවහන්සේගේ සෙවණ ඉතා සුවදායකය" යි පවසා තමන්ට ගැලපෙන තවත් බොහෝ දෑ පවසමින් සිටියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දන් වැළඳීමෙන් පසු අනුමෝදනාව කොට අසුනින් නැගී වැඩම කළ සේක. රාහුල කුමාරයා ද "මහණාණන් වහන්ස, මට උරුමය දෙන්න, මට උරුමය දෙන්න" යි කියමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පසුපස ලුහුබැඳ ගියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කුමාරයාව ආපසු නොහැරවූ සේක. පිරිසට ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමඟ යන කුමාරයාව වැළැක්වීමට නොහැකි විය. මෙසේ ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමඟම ආරාමයට ගියේය.

တတော ဘဂဝါ စိန္တေသိ – ‘‘ယံ အယံ ပိတုသန္တကံ ဓနံ ဣစ္ဆတိ, တံ ဝဋ္ဋာနုဂတံ သဝိဃာတံ, ဟန္ဒဿ မေ ဗောဓိမဏ္ဍေ ပဋိလဒ္ဓံ သတ္တဝိဓံ အရိယဓနံ ဒေမိ, လောကုတ္တရဒါယဇ္ဇဿ နံ သာမိကံ ကရောမီ’’တိ အာယသ္မန္တံ သာရိပုတ္တံ အာမန္တေသိ – ‘‘တေန ဟိ, သာရိပုတ္တ, ရာဟုလံ ပဗ္ဗာဇေဟီ’’တိ. ထေရော တံ ပဗ္ဗာဇေသိ. ပဗ္ဗဇိတေ စ ပန ကုမာရေ ရညော အဓိမတ္တံ ဒုက္ခံ ဥပ္ပဇ္ဇိ, တံ အဓိဝါသေတုံ အသက္ကောန္တော ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘သာဓု, ဘန္တေ, အယျာ မာတာပိတူဟိ အနနုညာတံ ပုတ္တံ န ပဗ္ဗာဇေယျု’’န္တိ ဝရံ ယာစိ. ဘဂဝါ စ တဿ ဝရံ ဒတွာ ပုနေကဒိဝသေ ရာဇနိဝေသနေ ကတဘတ္တကိစ္စော ဧကမန္တံ နိသိန္နေန ရညာ ‘‘ဘန္တေ, တုမှာကံ ဒုက္ကရကာရိကကာလေ ဧကာ ဒေဝတာ မံ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘ပုတ္တော တေ ကာလင်္ကတော’တိ အာဟ, တဿာ ဝစနံ အသဒ္ဒဟန္တော ‘န မယှံ ပုတ္တော သမ္ဗောဓိံ အပ္ပတွာ ကာလံ ကရောတီ’တိ တံ [Pg.108] ပဋိက္ခိပိ’’န္တိ ဝုတ္တေ ‘‘တုမှေ ဣဒါနိ ကိံ သဒ္ဒဟိဿထ, ယေ တုမှေ ပုဗ္ဗေပိ အဋ္ဌိကာနိ ဒဿေတွာ ‘ပုတ္တော တေ မတော’တိ ဝုတ္တေ န သဒ္ဒဟိတ္ထာ’’တိ ဣမိဿာ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ မဟာဓမ္မပါလဇာတကံ ကထေသိ. ကထာပရိယောသာနေ ရာဇာ အနာဂါမိဖလေ ပတိဋ္ဌဟိ.

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක: "මොහු මේ පිය සන්තක යැයි පවසමින් යම් ධනයක් කැමති වෙයිද, එය වට්ටයට (සංසාරයට) අනුගත වූ, පීඩා සහිත ධනයකි. එබැවින් මම මොහුට බෝධි මණ්ඩලයේදී මා ලැබූ සත් වැදෑරුම් ආර්ය ධනය ලබා දෙන්නෙමි. මොහු ලෝකෝත්තර දායාදයට හිමිකරුවෙකු කරන්නෙමි" යි සිතා ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ ඇමතූ සේක: "එසේ නම් සාරිපුත්තය, රාහුල කුමාරයාව පැවිදි කරවන්න" යි වදාළ සේක. තෙරුන් වහන්සේ ඔහුව පැවිදි කළහ. කුමාරයා පැවිදි වූ කල්හි ශුද්ධෝදන රජුට දැඩි දුකක් හටගත්තේය. එය ඉවසාගත නොහැකි වූ රජතුමා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ, "ස්වාමීනි, මවුපියන්ගේ අනුමැතිය නොමැතිව දරුවන් පැවිදි නොකරන්නේ නම් යහපති" යි වරයක් ඉල්ලා සිටියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද එම වරය ලබා දී, නැවත දිනක රජමාලිගයේ දන් වැළඳීමෙන් පසු රජු පසෙක හිඳ මෙසේ කීවේය: "ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේ දුෂ්කරක්‍රියා කරන සමයේ එක් දේවතාවෙක් මා වෙත පැමිණ, 'ඔබේ පුතු මියගියේය' යි කීවේය. මම ඔහුගේ වචනය විශ්වාස නොකොට, 'මගේ පුතා සම්බෝධියට පත් නොවී කළුරිය නොකරන්නේය' යි පවසා එය ප්‍රතික්ෂේප කළෙමි." එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ "දැන් ඔබ අමුතුවෙන් විශ්වාස කරන්නේ කුමටද? පෙර ආත්මයකදී ද ඇටසැකිලි පෙන්වා ඔබේ පුතා මියගිය බව පැවසූ කල ඔබ එය විශ්වාස නොකළේය" යි වදාරා, ඒ නිමිත්තෙන් 'මහාධර්මපාල ජාතකය' දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ රජතුමා අනාගාමී ඵලයෙහි පිහිටියේය.

ဣတိ ဘဂဝါ ပိတရံ တီသု ဖလေသု ပတိဋ္ဌာပေတွာ ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော ပုနဒေဝ ရာဇဂဟံ ဂန္တွာ သီတဝနေ ဝိဟာသိ. တသ္မိံ သမယေ အနာထပိဏ္ဍိကော ဂဟပတိ ပဉ္စဟိ သကဋသတေဟိ ဘဏ္ဍံ အာဒါယ ရာဇဂဟံ ဂန္တွာ အတ္တနော ပိယသဟာယကဿ သေဋ္ဌိနော ဂေဟံ ဂန္တွာ တတ္ထ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဥပ္ပန္နဘာဝံ သုတွာ ဗလဝပစ္စူသေ ဒေဝတာနုဘာဝေန ဝိဝဋေန ဒွါရေန သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဓမ္မံ သုတွာ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာယ, ဒုတိယေ ဒိဝသေ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ သံဃဿ မဟာဒါနံ ဒတွာ သာဝတ္ထိံ အာဂမနတ္ထာယ သတ္ထု ပဋိညံ ဂဟေတွာ အန္တရာမဂ္ဂေ ပဉ္စစတ္တာလီသယောဇနဋ္ဌာနေ သတသဟဿံ ဒတွာ ယောဇနိကေ ယောဇနိကေ ဝိဟာရံ ကာရေတွာ ဇေတဝနံ ကောဋိသန္ထာရေန အဋ္ဌာရသဟိ ဟိရညကောဋီဟိ ကိဏိတွာ နဝကမ္မံ ပဋ္ဌပေသိ. သော မဇ္ဈေ ဒသဗလဿ ဂန္ဓကုဋိံ ကာရေသိ, တံ ပရိဝါရေတွာ အသီတိယာ မဟာထေရာနံ ပါဋိယေက္ကံ ဧကသန္နိဝေသနေ အာဝါသေ ဧကကုဋိကဒွိကုဋိကဟံသဝဋ္ဋကဒီဃရဿသာလာမဏ္ဍပါဒိဝသေန သေသသေနာသနာနိ ပေါက္ခရဏိစင်္ကမနရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနာနိ စာတိ အဋ္ဌာရသကောဋိပရိစ္စာဂေန ရမဏီယေ ဘူမိဘာဂေ မနောရမံ ဝိဟာရံ ကာရေတွာ ဒသဗလဿ အာဂမနတ္ထာယ ဒူတံ ပါဟေသိ. သတ္ထာ တဿ ဝစနံ သုတွာ မဟာဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော ရာဇဂဟာ နိက္ခမိတွာ အနုပုဗ္ဗေန သာဝတ္ထိနဂရံ ပါပုဏိ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිය පියාණන්ව (පළමු) මාර්ග ඵල තුනෙහි පිහිටුවා, භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා නැවතත් රජගහ නුවරට වැඩම කොට සීතවනාරාමයේ වැඩ විසූ සේක. එම සමයෙහි අනාථපිණ්ඩික ගහපතිතුමා ගැල් පන්සියයක බඩු පටවාගෙන රජගහ නුවරට ගොස්, තමාගේ හිතවත් යහළු සිටුවරයාගේ නිවසට ගොස් එහිදී බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව පහළ වී ඇති බව අසා, මහත් වූ අලුයම් කාලයෙහි දේවතානුභාවයෙන් විවෘත වූ දොරටුවෙන් නික්ම ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත එළඹ ධර්මය අසා සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. දෙවැනි දිනයෙහි බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට මහා දානයක් දී, සාවත්ථි නුවරට වැඩම කරවීමට ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් පොරොන්දුවක් ලබාගෙන, අතරමඟ යොදුන් හතළිස් පහක දුර ප්‍රමාණය පුරා සෑම යොදුනකටම ලක්ෂය බැගින් වියදම් කොට විහාර කරවා, ජේතවනය රන් කාසි අතුරා කෝටි දහඅටකට මිලදී ගෙන එහි අලුතින් වැඩ ආරම්භ කළේය. ඔහු එහි මැද දසබලධාරීන් වහන්සේ වෙනුවෙන් ගන්ධකුටියක් කරවීය. එය පිරිවරා මහා තෙරුන් වහන්සේලා අසූනම සඳහා වෙන් වෙන් වශයෙන් ආවාස ද, එක් එක් කුටිය හෝ කුටි දෙක බැගින් ඇති කුළුගෙවල්, හංසවට්ටක, දිගු හා කෙටි ශාලා, මණ්ඩප ආදියෙන් සමන්විත සෙසු සේනාසන ද, පොකුණු, සක්මන් මළු, රාත්‍රී හා දිවා ස්ථාන ද කරවීය. මෙසේ කෝටි දහඅටක ධනය වැය කොට රමණීය භූමි භාගයක මනරම් වූ විහාරයක් කරවා දසබලධාරීන් වහන්සේට වැඩම කිරීමට පණිවිඩයක් යැවීය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුගේ වචනය අසා මහා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා රජගහ නුවරින් නික්ම පිළිවෙළින් සාවත්ථි නුවරට වැඩම කළ සේක.

မဟာသေဋ္ဌိပိ ခေါ ဝိဟာရမဟံ သဇ္ဇေတွာ တထာဂတဿ ဇေတဝနံ ပဝိသနဒိဝသေ ပုတ္တံ သဗ္ဗာလင်္ကာရပဋိမဏ္ဍိတံ ကတွာ အလင်္ကတပဋိယတ္တေဟေဝ ပဉ္စဟိ ကုမာရသတေဟိ သဒ္ဓိံ ပေသေသိ. သော သပရိဝါရော ပဉ္စဝဏ္ဏဝတ္ထသမုဇ္ဇလာနိ ပဉ္စ ဓဇသတာနိ ဂဟေတွာ ဒသဗလဿ ပုရတော အဟောသိ, တေသံ ပစ္ဆတော မဟာသုဘဒ္ဒါ စူဠသုဘဒ္ဒါတိ ဒွေ သေဋ္ဌိဓီတရော ပဉ္စဟိ ကုမာရိကာသတေဟိ သဒ္ဓိံ ပုဏ္ဏဃဋေ ဂဟေတွာ နိက္ခမိံသု, တာသံ ပစ္ဆတော သေဋ္ဌိဘရိယာ သဗ္ဗာလင်္ကာရပဋိမဏ္ဍိတာ ပဉ္စဟိ မာတုဂါမသတေဟိ သဒ္ဓိံ ပုဏ္ဏပါတိယော ဂဟေတွာ နိက္ခမိ, သဗ္ဗေသံ ပစ္ဆတော မဟာသေဋ္ဌိ [Pg.109] အဟတဝတ္ထနိဝတ္ထော အဟတဝတ္ထနိဝတ္ထေဟေဝ ပဉ္စဟိ သေဋ္ဌိသတေဟိ သဒ္ဓိံ ဘဂဝန္တံ အဗ္ဘုဂ္ဂဉ္ဆိ. ဘဂဝါ ဣမံ ဥပါသကပရိသံ ပုရတော ကတွာ မဟာဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော အတ္တနော သရီရပ္ပဘာယ သုဝဏ္ဏရသသေကသိဉ္စနာနိ ဝိယ ဝနန္တရာနိ ကုရုမာနော အနန္တာယ ဗုဒ္ဓလီလာယ အပရိမာဏာယ ဗုဒ္ဓသိရိယာ ဇေတဝနဝိဟာရံ ပါဝိသိ.

මහා සිටුවරයා ද විහාර පූජා මහෝත්සවය සූදානම් කරවා, තථාගතයන් වහන්සේ ජේතවනයට වැඩම කරන දිනයෙහි, සිය පුත්‍රයාව සියලු ආභරණවලින් සරසා එලෙසම සැරසුණු තවත් පිරිමි ළමුන් පන්සියයක් සමඟ ඉදිරියට යැවීය. ඔහු සිය පිරිස සමඟ පංචවර්ණ වස්ත්‍රවලින් බබළන ධජ පන්සියයක් රැගෙන දසබලධාරීන් වහන්සේට ඉදිරියෙන් ගියේය. ඔවුන්ට පිටුපසින් මහාසුභද්දා සහ චූළසුභද්දා යන සිටු දියණියන් දෙදෙනා පන්සියයක් කුමාරිකාවන් සමඟ පිරිකුම් පිරුණු පුන්කලස් රැගෙන නික්මුණහ. ඔවුන්ට පිටුපසින් සිටු දේවිය සියලු අබරණින් සැරසී පන්සියයක් කාන්තාවන් සමඟ පිරුණු තැටි රැගෙන නික්මුණාය. ඒ සැමට පිටුපසින් මහා සිටුවරයා අලුත් වස්ත්‍ර හැඳ, අලුත් වස්ත්‍ර හැඳි පන්සියයක් සිටුවරුන් සමඟ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙරගමන් කොට පිළිගත්තේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම උපාසක පිරිස ඉදිරියෙන් තබාගෙන, මහා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා, තමන් වහන්සේගේ ශරීර ප්‍රභාවෙන් වන පෙදෙස් රන් දියරෙන් නහවන්නාක් මෙන් කරමින්, අනන්ත වූ බුදු ලීලාවෙන් හා අපරිමාණ වූ බුදු සිරියෙන් ජේතවන විහාරයට වැඩම කළ සේක.

အထ နံ အနာထပိဏ္ဍိကော အာပုစ္ဆိ – ‘‘ကထာဟံ, ဘန္တေ, ဣမသ္မိံ ဝိဟာရေ ပဋိပဇ္ဇာမီ’’တိ? ‘‘တေန ဟိ, ဂဟပတိ, ဣမံ ဝိဟာရံ အာဂတာနာဂတဿ စာတုဒ္ဒိသဿ ဘိက္ခုသံဃဿ ပတိဋ္ဌာပေဟီ’’တိ. ‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိ မဟာသေဋ္ဌိ သုဝဏ္ဏဘိင်္ဂါရံ အာဒါယ ဒသဗလဿ ဟတ္ထေ ဥဒကံ ပါတေတွာ ‘‘ဣမံ ဇေတဝနဝိဟာရံ အာဂတာနာဂတဿ စာတုဒ္ဒိသဿ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃဿ ဒမ္မီ’’တိ အဒါသိ. သတ္ထာ ဝိဟာရံ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ အနုမောဒနံ ကရောန္တော –

ඉක්බිති අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා උන්වහන්සේගෙන් මෙසේ විමසීය: "ස්වාමීනි, මම මෙම විහාරය සම්බන්ධයෙන් කෙසේ පිළිපැදිය යුතුද?" එවිට, "ගහපතිය, එසේ නම් මෙම විහාරය පැමිණි නොපැමිණි සිවුදිග මහා සංඝරත්නය උදෙසා පූජා කරන්න" යි වදාළ සේක. "යහපති ස්වාමීනි" යි පවසා මහා සිටුවරයා රන් කෙණ්ඩියක් ගෙන දසබලධාරීන් වහන්සේගේ ශ්‍රී හස්තය මත පැන් වඩා, "මෙම ජේතවන විහාරය බුදුන් ප්‍රමුඛ සිවුදිගින් වඩින්නා වූ ද, නොවැඩියා වූ ද මහා සංඝරත්නය උදෙසා පූජා කරමි" යි පූජා කළේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ද එම විහාරය පිළිගෙන මෙසේ අනුමෝදනාව කළ සේක.

‘‘သီတံ ဥဏှံ ပဋိဟန္တိ, တတော ဝါဠမိဂါနိ စ;

သရီသပေ စ မကသေ, သိသိရေ စာပိ ဝုဋ္ဌိယော.

"(මෙම විහාරය) ශීතල ද උෂ්ණය ද දුරු කරයි, එසේම වන මෘගයන්ගෙන් වන බිය ද දුරු කරයි. සර්පයන්ගෙන් ද මැසි මදුරුවන්ගෙන් ද වන පීඩා මෙන්ම සිසිර කාලයේ වසින වැසි ද වළක්වයි."

‘‘တတော ဝါတာတပေါ ဃောရော, သဉ္ဇာတော ပဋိဟညတိ;

လေဏတ္ထဉ္စ သုခတ္ထဉ္စ, ဈာယိတုဉ္စ ဝိပဿိတုံ.

"එමෙන්ම හටගන්නා වූ දරුණු සුළඟ හා අව් රශ්මිය ද මැඩපවත්වයි. ආරක්ෂාව පිණිස ද, සැපය පිණිස ද, ධ්‍යාන වැඩීම හා විදර්ශනා වැඩීම පිණිස ද (මෙම විහාරය සුදුසු වේ)."

‘‘ဝိဟာရဒါနံ သံဃဿ, အဂ္ဂံ ဗုဒ္ဓေန ဝဏ္ဏိတံ;

တသ္မာ ဟိ ပဏ္ဍိတော ပေါသော, သမ္ပဿံ အတ္ထမတ္တနော.

සංඝයා වහන්සේ උදෙසා පූජා කරන්නා වූ විහාර දානය උතුම්ම දානය ලෙස බුදුරජාණන් වහන්සේ වර්ණනා කළ සේක. එබැවින් තමන්ගේ (ලෞකික ලෝකෝත්තර) යහපත දකින්නා වූ නැණවත් පුරුෂයා (විහාරයන් කරවිය යුතුය).

‘‘ဝိဟာရေ ကာရယေ ရမ္မေ, ဝါသယေတ္ထ ဗဟုဿုတေ;

တေသံ အန္နဉ္စ ပါနဉ္စ, ဝတ္ထသေနာသနာနိ စ.

සිත්කලු වූ විහාරයන් කරවිය යුතුය. එහි බහුශ්‍රුත උතුමන් වාසය කරවිය යුතුය. උන්වහන්සේලාට ආහාර පාන ද වස්ත්‍ර හා සේනාසන ද (පිදිය යුතුය).

‘‘ဒဒေယျ ဥဇုဘူတေသု, ဝိပ္ပသန္နေန စေတသာ;

တေ တဿ ဓမ္မံ ဒေသေန္တိ, သဗ္ဗဒုက္ခာပနူဒနံ;

ယံ သော ဓမ္မံ ဣဓညာယ, ပရိနိဗ္ဗာတိ အနာသဝေါ’’တိ. (စူဠဝ. ၂၉၅) –

පිරිසිදු වූ සිතින් යුතුව සෘජු ගුණැති (ආර්ය) උතුමන්ට දන් දිය යුතුය. ඒ උතුම්හු ඔහුට සියලු දුක් දුරු කරන්නා වූ ධර්මය දේශනා කරති. ඔහු මෙලොව දී එම ධර්මය අවබෝධ කරගෙන ආශ්‍රව රහිතව පිරිනිවන් පාන්නේය.

ဝိဟာရာနိသံသံ ကထေသိ. အနာထပိဏ္ဍိကော ဒုတိယဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ဝိဟာရမဟံ အာရဘိ. ဝိသာခါယ ဝိဟာရမဟော စတူဟိ မာသေဟိ နိဋ္ဌိတော, အနာထပိဏ္ဍိကဿ [Pg.110] ပန ဝိဟာရမဟော နဝဟိ မာသေဟိ နိဋ္ဌာသိ. ဝိဟာရမဟေပိ အဋ္ဌာရသေဝ ကောဋိယော ပရိစ္စာဂံ အဂမံသု. ဣတိ ဧကသ္မိံယေဝ ဝိဟာရေ စတုပဏ္ဏာသကောဋိသင်္ခံ ဓနံ ပရိစ္စဇိ.

බුදුරජාණන් වහන්සේ විහාර දානයෙහි ආනිසංස දේශනා කළ සේක. අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා දෙවන දිනයේ පටන් විහාර පූජාව (විහාර මහෝත්සවය) ආරම්භ කළේය. විශාඛා මහෝපාසිකාවගේ විහාර පූජාව මාස හතරකින් නිම විය. අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමාගේ විහාර පූජාව නිම කිරීමට මාස නවයක් ගත විය. විහාර පූජා උත්සවය සඳහා පමණක් කෝටි දහඅටක් පරිත්‍යාග විය. මෙසේ එක් විහාරයක් උදෙසාම කෝටි පනස් හතරක ධනයක් පරිත්‍යාග කළේය.

အတီတေ ပန ဝိပဿိဿ ဘဂဝတော ကာလေ ပုနဗ္ဗသုမိတ္တော နာမ သေဋ္ဌိ သုဝဏ္ဏိဋ္ဌကာသန္ထာရေန ကိဏိတွာ တသ္မိံယေဝ ဌာနေ ယောဇနပ္ပမာဏံ သံဃာရာမံ ကာရေသိ. သိခိဿ ပန ဘဂဝတော ကာလေ သိရိဝဍ္ဎော နာမ သေဋ္ဌိ သုဝဏ္ဏဖာလသန္ထာရေန ကိဏိတွာ တသ္မိံယေဝ ဌာနေ တိဂါဝုတပ္ပမာဏံ သံဃာရာမံ ကာရေသိ. ဝေဿဘုဿ ဘဂဝတော ကာလေ သောတ္ထိယော နာမ သေဋ္ဌိ သုဝဏ္ဏဟတ္ထိပဒသန္ထာရေန ကိဏိတွာ တသ္မိံယေဝ ဌာနေ အဍ္ဎယောဇနပ္ပမာဏံ သံဃာရာမံ ကာရေသိ. ကကုသန္ဓဿ ဘဂဝတော ကာလေ အစ္စုတော နာမ သေဋ္ဌိ သုဝဏ္ဏိဋ္ဌကာသန္ထာရေန ကိဏိတွာ တသ္မိံယေဝ ဌာနေ ဂါဝုတပ္ပမာဏံ သံဃာရာမံ ကာရေသိ. ကောဏာဂမနဿ ဘဂဝတော ကာလေ ဥဂ္ဂေါ နာမ သေဋ္ဌိ သုဝဏ္ဏကစ္ဆပသန္ထာရေန ကိဏိတွာ တသ္မိံယေဝ ဌာနေ အဍ္ဎဂါဝုတပ္ပမာဏံ သံဃာရာမံ ကာရေသိ. ကဿပဿ ဘဂဝတော ကာလေ သုမင်္ဂလော နာမ သေဋ္ဌိ သုဝဏ္ဏယဋ္ဌိသန္ထာရေန ကိဏိတွာ တသ္မိံယေဝ ဌာနေ သောဠသကရီသပ္ပမာဏံ သံဃာရာမံ ကာရေသိ. အမှာကံ ပန ဘဂဝတော ကာလေ အနာထပိဏ္ဍိကော နာမ သေဋ္ဌိ ကဟာပဏကောဋိသန္ထာရေန ကိဏိတွာ တသ္မိံယေဝ ဌာနေ အဋ္ဌကရီသပ္ပမာဏံ သံဃာရာမံ ကာရေသိ. ဣဒံ ကိရ ဌာနံ သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ အဝိဇဟိတဋ္ဌာနမေဝ.

අතීතයේ විපස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි සුමිත්ත නම් සිටුවරයා රන් ගඩොල් අතුරා එම භූමියම මිලදී ගෙන යොදුනක් පමණ වූ සංඝාරාමයක් කරවීය. සිඛී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි සිරිවඩ්ඪ නම් සිටුවරයා රන් නඟුල් අතුරා එම භූමියේම ගාවුත් තුනක් පමණ වූ සංඝාරාමයක් කරවීය. වෙස්සභූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි සොත්ථිය නම් සිටුවරයා රන් ඇත් පියවර අතුරා එම භූමියේම අඩ යොදුනක් පමණ වූ සංඝාරාමයක් කරවීය. කකුසඳ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි අච්චුත නම් සිටුවරයා රන් ගඩොල් අතුරා එම භූමියේම ගාවුතක් පමණ වූ සංඝාරාමයක් කරවීය. කෝණාගමන බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි උග්ග නම් සිටුවරයා රන් ඉබ්බන් අතුරා එම භූමියේම අඩ ගාවුතක් පමණ වූ සංඝාරාමයක් කරවීය. කස්සප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි සුමංගල නම් සිටුවරයා රන් යෂ්ටි අතුරා එම භූමියේම කරීස සොළොසක් පමණ වූ සංඝාරාමයක් කරවීය. අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි අනාථපිණ්ඩික නම් සිටුවරයා කෝටි සංඛ්‍යාත කහවණු අතුරා එම භූමියේම කරීස අටක් පමණ වූ සංඝාරාමයක් කරවීය. සැබවින්ම මෙම ස්ථානය සියලු බුදුවරුන් විසින් අත් නොහරින ලද ස්ථානයකි.

ဣတိ မဟာဗောဓိမဏ္ဍေ သဗ္ဗညုတပ္ပတ္တိတော ယာဝ မဟာပရိနိဗ္ဗာနမဉ္စာ ယသ္မိံ ယသ္မိံ ဌာနေ ဘဂဝါ ဝိဟာသိ, ဣဒံ သန္တိကေနိဒါနံ နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

මෙසේ මහා බෝධි මණ්ඩපයේදී සර්වඥතා ඥානය ලැබීමේ සිට මහා පරිනීර්වාණ මංචකය දක්වා බුදුරජාණන් වහන්සේ යම් යම් ස්ථානයක වැඩ විසූ සේක් ද, එය 'සන්තිකේ නිදානය' (සමීප නිදානය) ලෙස දත යුතුය.

သန္တိကေနိဒါနကထာ နိဋ္ဌိတာ.

සන්තිකේ නිදාන කථා වස්තුව නිම විය.

နိဒါနကထာ နိဋ္ဌိတာ.

නිදාන කථාව නිම විය.

ထေရာပဒါနံ

ථේරාපදානය

၁. ဗုဒ္ဓဝဂ္ဂေါ

1. බුද්ධ වර්ගය

အဗ္ဘန္တရနိဒါနဝဏ္ဏနာ

අභ්‍යන්තර නිදාන වර්ණනාව

၅.

5.

‘‘အထ [Pg.111] ဗုဒ္ဓါပဒါနာနိ, သုဏာထ သုဒ္ဓမာနသာ;

တိံသပါရမိသမ္ပုဏ္ဏာ, ဓမ္မရာဇာ အသင်္ခိယာ’’တိ. –

ඉක්බිති පිරිසිදු සිතින් යුතුව, තිස් පෙරුම් දම් පුරා නිම කළ නොහැකි ගුණ ඇති ධර්මරාජයන් වහන්සේලාගේ අපදානයන් (චරිතාපදාන) අසනු මැනවි.

ဧတ္ထ အထာတိ အဓိကာရန္တရူပဒဿနတ္ထေ နိပါတပဒံ, ဝိဘတ္တိယုတ္တာယုတ္တနိပါတဒွယေသု ဝိဘတ္တိယုတ္တနိပါတပဒံ. အထ ဝါ –

මෙහි 'අථ' (Atha) යන්න වෙනත් කරුණක් ප්‍රකාශ කිරීමේ අර්ථයෙහි යෙදුණු නිපාත පදයකි. එය විභක්ති සහිත හා රහිත නිපාත ද්විත්වය අතරින් විභක්ති සහිත නිපාත පදයකි. එසේත් නැත්නම් -

‘‘အဓိကာရေ မင်္ဂလေ စေဝ, နိပ္ဖန္နတ္ထေဝဓာရဏေ;

အနန္တရေပဂမနေ, အထ-သဒ္ဒေါ ပဝတ္တတိ’’.

අධිකාරය, මංගල්‍යය, අවසන් වූ අර්ථය, ස්ථීර බව, අනන්තර බව සහ අපගමනය (ඉවත්වීම) යන අරුත්හි 'අථ' ශබ්දය පවතියි.

တထာ ဟိ –

එය එසේමයි -

‘‘အဓိကိစ္စံ အဓိဋ္ဌာနံ, အဓိအတ္ထံ ဝိဘာသတိ;

သေဋ္ဌဇေဋ္ဌကဘာဝေန, အဓိကာရော ဝိဓီယတေ’’တိ. –

විශේෂයෙන් කළ යුතු කටයුත්ත, අධිෂ්ඨානය හා උසස් අර්ථය ප්‍රකාශ කරයි; ශ්‍රේෂ්ඨ හා ජ්‍යෙෂ්ඨ භාවය නිසා අධිකාරය පනවනු ලැබේ.

ဝုတ္တတ္တာ ဗုဒ္ဓါနံ သမတ္တိံသပါရမိဓမ္မာနံ အဓိကိစ္စတော, သေဋ္ဌဇေဋ္ဌတော အဓိကာရဋ္ဌေန အထ-သဒ္ဒေန ယုတ္တမပဒါနာနီတိ. တိဝိဓဗောဓိသတ္တာနံ ပူဇာမင်္ဂလသဘာဝတော ‘‘ပူဇာ စ ပူဇနေယျာနံ, ဧတံ မင်္ဂလမုတ္တမ’’န္တိ ဝစနတော (ခု. ပါ. ၅.၃; သု. နိ. ၂၆၂) မင်္ဂလဋ္ဌေန အထ-သဒ္ဒေန ယုတ္တမပဒါနာနီတိ. ဗုဒ္ဓါဒီနံ ဘဂဝန္တာနံ သမ္ပတ္တိကိစ္စဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေန နိပ္ဖန္နတော နိပ္ဖန္နဋ္ဌေန အထ-သဒ္ဒေန ယုတ္တမပဒါနာနီတိ. ဗုဒ္ဓါဒီနံ အရဟတ္တမဂ္ဂါဒိကုသလတော အညကုသလာနံ အဘာဝတော အဝဓာရဏဋ္ဌေန နိဝါရဏဋ္ဌေန အထ-သဒ္ဒေန ယုတ္တမပဒါနာနီတိ. ခုဒ္ဒကပါဌသင်္ဂဟာနန္တရံ သင်္ဂဟိတန္တိ အနန္တရဋ္ဌေန အထ-သဒ္ဒေန ယုတ္တမပဒါနာနီတိ. ဣတော ခုဒ္ဒကပါဌတော ပဋ္ဌာယာတိ အပဂမနဋ္ဌေန အထ-သဒ္ဒေန ယုတ္တမပဒါနာနီတိ.

බුදුවරුන්ගේ තිස් පෙරුම් දම් පිළිබඳ වූ උසස් කටයුත්ත හා ශ්‍රේෂ්ඨත්වය නිසා 'අධිකාර' අර්ථයෙන් 'අථ' ශබ්දය යෙදීම උචිතය. බෝධිසත්වයන් තිදෙනාට පූජා මංගල්‍යයක් වන බැවින් "පිදිය යුත්තන් පිදීම උතුම් මංගල්‍යයකි" යන වචනයට අනුව 'මංගල' අර්ථයෙන් ද 'අථ' ශබ්දය යෙදීම උචිතය. සම්මා සම්බුදුවරුන්ගේ සම්පත්ති කෘත්‍යය අර්හත් මාර්ගයෙන් නිම වූ බැවින් 'නිෂ්පන්න' අර්ථයෙන් ද, අර්හත් මාර්ගය ආදී කුසලයන්ගෙන් පසු අන් කුසල් නැති බැවින් 'අවධාරණ' (සීමා කිරීමේ/ස්ථීර) සහ 'නිවාරණ' අර්ථයෙන් ද, ඛුද්දකපාඨයට පසුව සංග්‍රහ කළ බැවින් 'අනන්තර' අර්ථයෙන් ද, මෙතැන් සිට ඛුද්දකපාඨයෙන් බැහැර වන බැවින් 'අපගමන' අර්ථයෙන් ද 'අථ' ශබ්දය සහිත 'අපදානයන්' ගැලපෙයි.

ဗုဒ္ဓေါတိ ဧတ္ထ ဗုဇ္ဈိတာ သစ္စာနီတိ ဗုဒ္ဓေါ, ဗောဓေတာ ပဇာယာတိ ဗုဒ္ဓေါ, သဗ္ဗညုတာယ ဗုဒ္ဓေါ, သဗ္ဗဒဿာဝိတာယ ဗုဒ္ဓေါ, အနညနေယျတာယ ဗုဒ္ဓေါ, ဝိသဝိတာယ [Pg.112] ဗုဒ္ဓေါ, ခီဏာသဝသင်္ခါတေန ဗုဒ္ဓေါ, နိရုပက္ကိလေသသင်္ခါတေန ဗုဒ္ဓေါ, ပဗ္ဗဇ္ဇာသင်္ခါတေန ဗုဒ္ဓေါ, အဒုတိယဋ္ဌေန ဗုဒ္ဓေါ, တဏှာပဟာနဋ္ဌေန ဗုဒ္ဓေါ, ဧကာယနမဂ္ဂံ ဂတောတိ ဗုဒ္ဓေါ, ဧကော အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဗုဒ္ဓေါ, အဗုဒ္ဓိဝိဟတတ္တာ ဗုဒ္ဓိပဋိလာဘာ ဗုဒ္ဓေါ, ဗုဒ္ဓိ ဗုဒ္ဓံ ဗောဓောတိ အနတ္ထန္တရမေတံ. ယထာ နီလာဒိဝဏ္ဏယောဂတော ပဋော ‘‘နီလော ပဋော, ရတ္တော ပဋော’’တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ ဗုဒ္ဓဂုဏယောဂတော ဗုဒ္ဓေါ. အထ ဝါ ‘‘ဗောဓိ’’ဝုစ္စတိ စတူသု မဂ္ဂေသု ဉာဏံ, တေန ဉာဏေန သကလဒိယဍ္ဎသဟဿကိလေသာရိဂဏေ ခေပေတွာ နိဗ္ဗာနာဓိဂမနတော ဉာဏံ ‘‘ဗောဓီ’’တိ ဝုစ္စတိ. တေန သမ္ပယုတ္တော သမင်္ဂီပုဂ္ဂလော ဗုဒ္ဓေါ. တေနေဝ ဉာဏေန ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါပိ သဗ္ဗကိလေသေ ခေပေတွာ နိဗ္ဗာနမဓိဂစ္ဆတိ. ဗုဒ္ဓါနံ ပန စတူသု အသင်္ချေယျေသု ကပ္ပသတသဟဿေသု စ ပါရမိယော ပူရေတွာ ဗောဓိဉာဏဿာဓိဂတတ္တာ စ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏမဟာကရုဏာသမာပတ္တိဉာဏယမကပါဋိဟီရဉာဏသဗ္ဗညုတညာဏ- အနာဝရဏအာသယာနုသယာဒိအသာဓာရဏဉာဏာနံ သမဓိဂတတ္တာ စ ဧကာယပိ ဓမ္မဒေသနာယ အသင်္ချေယျာသတ္တနိကာယေ ဓမ္မာမတံ ပါယေတွာ နိဗ္ဗာနဿ ပါပနတော စ တဒေဝ ဉာဏံ ဗုဒ္ဓါနမေဝါဓိကဘာဝတော တေသမေဝ သမ္ဗုဒ္ဓါနံ အပဒါနံ ကာရဏံ ဗုဒ္ဓါပဒါနံ. တဉှိ ဒုဝိဓံ ကုသလာကုသလဝသေန. ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ပန န တထာ ကာတုံ သမတ္ထာ, အန္နာဒိပစ္စယဒါယကာနံ သင်္ဂဟံ ကရောန္တာပိ –

'බුද්ධ' යනු මෙහි සත්‍යයන් අවබෝධ කරගත් බැවින් බුද්ධ නම් වේ, ලෝකයාට සත්‍යයන් අවබෝධ කරවන බැවින් බුද්ධ නම් වේ, සර්වඥතා ඥානයෙන් බුද්ධ නම් වේ, සියල්ල දක්නා සුලු බැවින් බුද්ධ නම් වේ, අන්‍යයන්ගේ උපකාරයකින් තොරව අවබෝධ කළ බැවින් බුද්ධ නම් වේ, විසි වැදෑරක පටිච්චසමුප්පාදය අවබෝධ කළ බැවින් බුද්ධ නම් වේ, ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කළ බැවින් බුද්ධ නම් වේ, කෙලෙස් රහිත බැවින් බුද්ධ නම් වේ, පැවිද්ද හේතුවෙන් බුද්ධ නම් වේ, අසහාය (තනිවම සිටින) අර්ථයෙන් බුද්ධ නම් වේ, තණ්හාව ප්‍රහීණ කළ බැවින් බුද්ධ නම් වේ, ඒකායන මාර්ගයට පැමිණි බැවින් බුද්ධ නම් වේ, තනිවම අනුත්තර සම්‍යක් සම්බෝධිය අවබෝධ කළ බැවින් බුද්ධ නම් වේ, අවිද්‍යාව දුරුකොට අවබෝධය ලැබූ බැවින් බුද්ධ නම් වේ. බුද්ධි, බුද්ධ, බෝධි යනු එකම අර්ථයයි. නිල් ආදී වර්ණ යෙදීමෙන් රෙද්දකට 'නිල් රෙද්ද', 'රතු රෙද්ද' යැයි කියන්නාක් මෙන් බුද්ධි ගුණයෙන් යුක්ත බැවින් 'බුද්ධ' නම් වේ. එසේත් නැත්නම්, මාර්ග සතරෙහි ඥානය 'බෝධි' නම් වේ. එම ඥානයෙන් එක්දහස් පන්සියයක් කෙලෙස් නසා නිවන් අවබෝධ කරන බැවින් එය 'බෝධි' නම් වේ. එයින් යුක්ත පුද්ගලයා 'බුද්ධ' නම් වේ. එම ඥානයෙන්ම පසේබුදුහු ද සියලු කෙලෙස් නසා නිවනට පැමිණෙති. එහෙත් සම්මා සම්බුදුවරුන් අසංඛ්‍ය කල්ප හතරක් හා කල්ප ලක්ෂයක් පෙරුම් පුරා බෝධි ඥානය ලැබූ බැවින් ද, ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්ත ඥානය, මහාකරුණාසමාපත්ති ඥානය, යමක මහා ප්‍රාතිහාර්ය ඥානය, සර්වඥතා ඥානය, අනාවරණ ඥානය, ආසයානුසය ඥානය යන අසාධාරණ ඥානයන් ලැබූ බැවින් ද, එකම දහම් දේශනාවකින් පවා අසංඛ්‍යයක් සත්වයන්ට අමෘත පානය කරවා නිවනට පමුණුවන බැවින් ද, එම ඥානය බුදුවරුන් කෙරෙහිම අධික බැවින් ඔවුන්ගේම ක්‍රියාවන් 'බුද්ධාපදානය' නම් වේ. එය කුසල අකුසල වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. පසේබුදුවරුන්ට එසේ කිරීමට ශක්තියක් නැත, ඔවුන් දන් දුන් අයට සංග්‍රහ කරන්නේ මෙලෙසිනි -

‘‘ဣစ္ဆိတံ ပတ္ထိတံ တုယှံ, ခိပ္ပမေဝ သမိဇ္ဈတု;

ပူရေန္တု စိတ္တသင်္ကပ္ပာ, စန္ဒော ပန္နရသော ယထာ.

ඔබ පැතූ පැතුම හා ඔබගේ අභිලාෂය ඉක්මනින්ම සමෘද්ධ වේවා! පසළොස්වක පුන් සඳ මෙන් ඔබේ සියලු අදහස් (සංකල්පනා) සම්පූර්ණ වේවා!

‘‘ဣစ္ဆိတံ ပတ္ထိတံ တုယှံ, ခိပ္ပမေဝ သမိဇ္ဈတု;

ပူရေန္တု စိတ္တသင်္ကပ္ပာ, မဏိ ဇောတိရသော ယထာ’’တိ. (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၉၅ ပုဗ္ဗူပနိဿယသမ္ပတ္တိကထာ;

အ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၁၉၂;

ဓ. ပ. အဋ္ဌ. ၁.သာမာဝတီဝတ္ထု) –

“ඔබ පැතූ වූත් ඔබ කැමති වූත් දේ වහාම ඉෂ්ට වේවා; මණි ජෝතිරස නම් මාණික්‍යය තමන්ගේ ප්‍රභාවෙන් බබලන්නා සේ ඔබගේ සිතේ සියලු අදහස් සම්පූර්ණ වේවා” යනුයි.

ဣမာဟိ ဒွီဟိယေဝ ဂါထာဟိ ဓမ္မံ ဒေသေန္တိ. ဒေသေန္တာပိ အသင်္ချေယျသတ္တနိကာယေ ဗောဓေတုံ န သက္ကုဏန္တိ, တသ္မာ န သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓသဒိသာ ဟုတွာ ပါဋိဧက္ကံ ဝိသုံ ဗုဒ္ဓါတိ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ. တေသံ အပဒါနံ ကာရဏံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါပဒါနံ.

ඔවුහු (පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා) මෙම ගාථා දෙකෙන් ම පමණක් ධර්මය දේශනා කරති. එසේ දේශනා කළ ද අප්‍රමාණ සත්ත්ව සමූහයා සත්‍යාවබෝධය කරවීමට ඔවුහු අසමත් වෙති. එබැවින් සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක හා සමාන නොවී, තනි තනිව වෙන් වෙන්ව බුදු බවට පැමිණෙන බැවින් 'පසේබුදුහු' (ප්‍රත්‍යෙක බුද්ධ) නම් වෙති. ඔවුන්ගේ පූර්ව චරිතාපදානය පසේබුදු අපදානයයි.

စိရံ [Pg.113] ဌိတာတိ ထေရာ. အထ ဝါ ထိရတရသီလာစာရမဒ္ဒဝါဒိဂုဏေဟိ ယုတ္တာတိ ထေရာ. အထ ဝါ ထိရဝရသီလသမာဓိပညာဝိမုတ္တိဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနဂုဏေဟိ ယုတ္တာတိ ထေရာ. အထ ဝါ ထိရတရသင်္ခါတပဏီတာနုတ္တရသန္တိနိဗ္ဗာနမဓိဂတာတိ ထေရာ, ထေရာနံ အပဒါနာနိ ထေရာပဒါနာနိ. တထာ တာဒိဂုဏေဟိ ယုတ္တာတိ ထေရီ, ထေရီနံ အပဒါနာနိ ထေရီပဒါနာနိ. တေသု ဗုဒ္ဓါပဒါနေ ပဉ္စေဝ အပဒါနာနိ, ပဉ္စေဝ သုတ္တန္တာ. တေနာဟု ပေါရာဏာ –

බොහෝ කල් (ශාසනයෙහි) සිටි බැවින් 'ථේර' (ස්ථවිර) නම් වෙති. නැතහොත් වඩාත් ස්ථාවර වූ සීල, ආචාර, මෘදුබව ආදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් 'ථේර' නම් වෙති. නැතහොත් ස්ථාවර වූ උතුම් සීල, සමාධි, ප්‍රඥා, විමුක්ති සහ විමුක්ති ඥාන දර්ශන යන ගුණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් 'ථේර' නම් වෙති. නැතහොත් වඩාත් ස්ථාවර වූ, ප්‍රණීත වූ, අනුත්තර වූ ශාන්ත නිර්වාණයට පැමිණි බැවින් 'ථේර' නම් වෙති. එම ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ පූර්ව චරිත කථා 'ථේරාපදාන' නම් වේ. එමෙන්ම එවැනි ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ භික්ෂුණීහු 'ථේරී' (ස්ථවිරා) නම් වෙති. එම ස්ථවිරාවන්ගේ පූර්ව චරිත කථා 'ථේරී අපදාන' නම් වේ. ඒ අතරින් බුද්ධ අපදානයෙහි අපදාන පහක් සහ සූත්‍ර පහක් පවතී. ඒ පිළිබඳව පුරාණාචාර්යවරු මෙසේ පැවසූහ:

‘‘ပဉ္စေဝ အပဒါနာနိ, ပဉ္စ သုတ္တာနိ ယဿ စ;

ဣဒံ ဗုဒ္ဓါပဒါနန္တိ, ပဌမံ အနုလောမတော’’တိ.

“යම් එකක අපදාන පහක් හා සූත්‍ර පහක් වේ ද, අනුපිළිවෙලින් මෙය පළමු වැන්න වූ බුද්ධ අපදානය යැයි දත යුතුය.”

ပစ္စေကဗုဒ္ဓါပဒါနေပိ ပဉ္စေဝ အပဒါနာနိ, ပဉ္စေဝ သုတ္တန္တာ. တေနာဟု ပေါရာဏာ –

පසේබුදු අපදානයෙහි ද අපදාන පහක් සහ සූත්‍ර පහක් ම වෙයි. ඒ පිළිබඳව පුරාණාචාර්යවරු මෙසේ කීහ:

‘‘ပဉ္စေဝ အပဒါနာနိ, ပဉ္စ သုတ္တာနိ ယဿ စ;

ဣဒံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါပဒါနန္တိ, ဒုတိယံ အနုလောမတော’’တိ.

“යම් එකක අපදාන පහක් හා සූත්‍ර පහක් වේ ද, අනුපිළිවෙලින් මෙය දෙවැනි වූ පසේබුදු අපදානය යැයි දත යුතුය.”

ထေရာပဒါနေသု ဒသာဓိကပဉ္စသတာပဒါနာနိ, ဝဂ္ဂတော ဧကပညာသ ဝဂ္ဂါ. တေနာဟု ပေါရာဏာ –

ථේරාපදානයෙහි අපදාන පන්සිය දහයක් ඇති අතර, වර්ග වශයෙන් පනස් එකක් වෙයි. ඒ පිළිබඳව පුරාණාචාර්යවරු මෙසේ කීහ:

‘‘ပဉ္စသတဒသပဒါနာနိ, ဧကပညာသ ဝဂ္ဂတော;

ဣဒံ ထေရာပဒါနန္တိ, တတိယံ အနုလောမတော’’တိ.

“පන්සිය දහයක් අපදානයන්ගෙන් ද පනස් එක් වර්ගයකින් ද යුක්ත වූ මෙය අනුපිළිවෙලින් තුන්වැනි වූ ථේරාපදානය යැයි දත යුතුය.”

ထေရီအပဒါနေသု စတ္တာလီသံ အပဒါနာနိ, ဝဂ္ဂတော စတုရော ဝဂ္ဂါ. တေနာဟု ပေါရာဏာ –

ථේරී අපදානයෙහි අපදාන හතළිහක් ඇති අතර, වර්ග වශයෙන් හතරක් වෙයි. ඒ පිළිබඳව පුරාණාචාර්යවරු මෙසේ කීහ:

‘‘စတ္တာလီသံပဒါနာနိ, စတုဝဂ္ဂါနိ ယဿ စ;

ဣဒံ ထေရီပဒါနန္တိ, စတုတ္ထံ အနုလောမတော’’တိ.

“යමක අපදාන හතළිහක් හා වර්ග හතරක් වේ ද, අනුපිළිවෙලින් මෙය හතරවැනි වූ ථේරී අපදානය යැයි දත යුතුය.”

အပဒါနန္တိ ဧတ္ထ အပဒါန-သဒ္ဒေါ ကာရဏဂဟဏအပဂမနပဋိပါဋိအက္ကောသနာဒီသု ဒိဿတိ. တထာ ဟိ ဧသ ‘‘ခတ္တိယာနံ အပဒါနံ, ဗြာဟ္မဏာနံ အပဒါန’’န္တိအာဒီသု ကာရဏေ ဒိဿတိ, ခတ္တိယာနံ ကာရဏံ ဗြာဟ္မဏာနံ ကာရဏန္တိ အတ္ထော. ‘‘ဥပါသကာနံ အပဒါန’’န္တိအာဒီသု ဂဟဏေ ဒိဿတိ, သံသုဋ္ဌု ဂဟဏန္တိ အတ္ထော. ‘‘ဝါဏိဇာနံ အပဒါနံ, သုဒ္ဒါနံ အပဒါန’’န္တိအာဒီသု အပဂမနေ ဒိဿတိ, တတော တတော တေသံ အပဂမနန္တိ အတ္ထော. ‘‘ပိဏ္ဍပါတိကော [Pg.114] ဘိက္ခု သပဒါနစာရဝသေန ပိဏ္ဍာယ စရတီ’’တိအာဒီသု ပဋိပါဋိယာ ဒိဿတိ, ဃရပဋိပါဋိယာ စရတီတိ အတ္ထော. ‘‘အပဂတာ ဣမေ သာမညာ, အပဂတာ ဣမေ ဗြဟ္မညာတိ အပဒါနေတီ’’တိအာဒီသု အက္ကောသနေ ဒိဿတိ, အက္ကောသတိ ပရိဘာသတီတိ အတ္ထော. ဣဓ ပန ကာရဏေ ဒိဿတိ. တသ္မာ ဗုဒ္ဓါနံ အပဒါနာနိ ဗုဒ္ဓါပဒါနိ, ဗုဒ္ဓကာရဏာနီတိ အတ္ထော. ဂင်္ဂါဝါလုကူပမာနံ အနေကေသံ ဗုဒ္ဓါနံ ဒါနပါရမိတာဒိသမတ္တိံသပါရမိတာ ကာရဏန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အထ အဓိကာရာဒီသု ယုတ္တအပဒါနာနိ သုဒ္ဓမာနသာ သုဏာထာတိ သမ္ဗန္ဓော.

'අපදාන' යන මෙහි 'අපදාන' යන ශබ්දය හේතුව, පිළිගැනීම, බැහැරවීම, අනුපිළිවෙල සහ නින්දා කිරීම යන අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ. එනම්: 'ක්ෂත්‍රියයන්ගේ අපදානය', 'බ්‍රාහ්මණයන්ගේ අපදානය' යනාදියෙහි 'හේතුව' යන අර්ථයෙහි යෙදේ; එහි අර්ථය ක්ෂත්‍රියයන්ට හේතුව, බ්‍රාහ්මණයන්ට හේතුව යන්නයි. 'උපාසකයන්ගේ අපදානය' යනාදියෙහි 'පිළිගැනීම' (සමාදන් වීම) යන අර්ථයෙහි යෙදේ; එහි අර්ථය මැනවින් පිළිගැනීම යන්නයි. 'වෙළෙන්දන්ගේ අපදානය', 'ශුද්‍රයන්ගේ අපදානය' යනාදියෙහි 'බැහැරවීම' (එක් තැනකින් තවත් තැනකට යාම) යන අර්ථයෙහි යෙදේ; එහි අර්ථය ඒ ඒ තැන්වලින් ඔවුන් ඉවත් වීම යන්නයි. 'පිණ්ඩපාතික භික්ෂුව සපදානචාරීව (අනුපිළිවෙලින්) පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරෙයි' යනාදියෙහි 'අනුපිළිවෙල' යන අර්ථයෙහි යෙදේ; එහි අර්ථය ගෙවල් පිළිවෙළින් හැසිරෙයි යන්නයි. 'මේ ශ්‍රමණයෝ නින්දා කටයුතුය, මේ බ්‍රාහ්මණයෝ නින්දා කටයුතුය' යනාදී ලෙස අපදානය කරයි (නින්දා කරයි) යන තැන්හි 'නින්දා කිරීම' යන අර්ථයෙහි යෙදේ; එහි අර්ථය නින්දා කරයි, පරිභව කරයි යන්නයි. එහෙත් මෙහිදී (මෙම ග්‍රන්ථයෙහි) එය යෙදෙන්නේ 'හේතුව' යන අර්ථයෙනි. එබැවින් බුදුවරුන්ගේ අපදාන යනු බුද්ධ අපදානයි, එහි අර්ථය බුද්ධත්වය ලැබීමට හේතු වූ කරුණු යන්නයි. එය ගංගා වැලි හා සමාන වූ අනේක බුදුවරුන්ගේ දාන පාරමිතාදී සමතිස් පාරමිතා නමැති හේතුව යැයි දත යුතුය. එසේම, ඒ අධිකාර (ප්‍රාර්ථනා) ආදියෙහි යෙදුණු අපදානයන් පිරිසිදු සිතින් ශ්‍රවණය කරවු යනුවෙන් සම්බන්ධය කළ යුතුය.

တတ္ထ သုဒ္ဓမာနသာတိ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏေန ဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿံ ခေပေတွာ ဌိတတ္တာ သုဒ္ဓမာနသာ ပရိသုဒ္ဓစိတ္တာ သုဒ္ဓဟဒယာ ပဉ္စသတာ ခီဏာသဝါ ဣမသ္မိံ ဓမ္မသဘာယေ သန္နိသိန္နာ သုဏာထ, ဩဟိတသောတာ မနသိ ကရောထာတိ အတ္ထော.

එහි 'ශුද්ධමානසා' (පිරිසිදු සිත් ඇති) යනු අර්හත් මාර්ග ඥානයෙන් එක්දහස් පන්සියයක් ක්ලේශයන් ක්ෂය කොට සිටින බැවින් පිරිසිදු සිත් ඇති, පිරිසිදු හදවත් ඇති, මෙහි ධර්ම සභාවෙහි රැස්ව සිටින පන්සියයක් රහතන් වහන්සේලා ය. "එම පිරිස ශ්‍රවණය කරවු, අවධානයෙන් යුතුව මෙනෙහි කරවු" යනු එහි අර්ථයයි.

ဧတ္ထ ပန ‘‘အပဒါနာနီ’’တိ အဝတွာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါပဒါနထေရာပဒါနထေရီအပဒါနေသု ဝိဇ္ဇမာနေသုပိ ‘‘အထ ဗုဒ္ဓါပဒါနာနီ’’တိ ဝစနံ ခန္ဓယမကအာယတနဓာတုသစ္စသင်္ခါရအနုသယယမကေသု ဝိဇ္ဇမာနေသုပိ ပဓာနဝသေန အာဒိဝသေန စ ‘‘မူလယမက’’န္တိ ဝစနံ ဝိယ, တေရသသံဃာဒိသေသဒွေအနိယတတိံသနိဿဂ္ဂိယေသု ဝိဇ္ဇမာနေသုပိ ပဓာနဝသေန အာဒိဝသေန စ ‘‘ပါရာဇိကကဏ္ဍော’’တိ ဝစနံ ဝိယ စ ဣဓာပိ ပဓာနဝသေန အာဒိဝသေန စ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

මෙහි 'අපදානයෝ' යැයි සාමාන්‍යයෙන් නොකියා, පසේබුදු අපදාන, ථේරාපදාන හා ථේරී අපදාන ද පවතිද්දී 'බුද්ධ අපදානයෝ' යැයි පැවසීම: ඛන්ධ යමක, ආයතන, ධාතු, සච්ච, සංඛාර, අනුසය යමකයන් තිබියදීත් ප්‍රධානත්වය හා ආරම්භය සලකා 'මූල යමකය' යැයි කීම මෙන් ද; සංඝාදිසේස දහතුන, අනියත දෙක, නිස්සග්ගිය තිහ තිබියදීත් ප්‍රධානත්වය හා ආරම්භය සලකා 'පාරාජිකා කාණ්ඩය' යැයි කීම මෙන් ද, මෙහි ද ප්‍රධානත්වය හා ආරම්භය සලකා මෙසේ පවසන ලදැයි දත යුතුය.

‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါပဒါနာနီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘ဝဏ္ဏာဂမော…ပေ… ပဉ္စဝိဓံ နိရုတ္တ’’န္တိ နိရုတ္တိနယေန ဝါ ‘‘တေသု ဝုဒ္ဓိလောပါဂမဝိကာရဝိပရီတာဒေသာ စာ’’တိ သုတ္တေန ဝါ တတိယတ္ထဝါစကဿ သမ္မာတိနိပါတပဒဿ, သယံသဒ္ဒတ္ထဝါစကဿ သ-န္တိဥပသဂ္ဂပဒဿ စ လောပံ ကတွာ ကိတန္တဝါစီဗုဒ္ဓသဒ္ဒမေဝ ဂဟေတွာ ဂါထာဗန္ဓသုခတ္ထံ ‘‘ဗုဒ္ဓါပဒါနာနီ’’တိ ဝုတ္တံ. တသ္မာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါပဒါနာနီတိ အတ္ထော.

'සම්මා සම්බුද්ධ අපදානයෝ' යැයි කිව යුතු තැන, වර්ණාගම ආදී පස්වැදෑරුම් නිරුක්ති ක්‍රමයෙන් හෝ 'තේසු වුද්ධිලෝපාගම...' යන සූත්‍රයෙන් හෝ තෙවන අර්ථය පවසන 'සම්මා' යන නිපාත පදය සහ 'ස්වයං' යන අර්ථය දෙන 'සං' යන උපසර්ග පදය ලොප් කොට (මකා දමා), කෘදන්ත අර්ථය දෙන 'බුද්ධ' යන ශබ්දය ම ගෙන ගාථා බන්ධනයෙහි පහසුව පිණිස 'බුද්ධාපදානයෝ' යැයි කියන ලදී. එබැවින් මෙහි අර්ථය 'සම්මා සම්බුද්ධ අපදානයෝ' යන්නයි.

ဣတိ ဝိသုဒ္ဓဇနဝိလာသိနိယာ အပဒါန-အဋ္ဌကထာယ

මෙසේ විශුද්ධජනවിലാසිනී නම් වූ අපදාන අටුවාවෙහි,

အဗ္ဘန္တရနိဒါနဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අභ්‍යන්තර නිදාන වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁. ဗုဒ္ဓအပဒါနဝဏ္ဏနာ

1. බුද්ධ අපදාන වර්ණනාව.

ဣဒါနိ [Pg.115] အဗ္ဘန္တရနိဒါနာနန္တရံ အပဒါနဋ္ဌကထံ ကထေတုကာမော –

දැන් අභ්‍යන්තර නිදානයට පසුව අපදාන අටුවාව ප්‍රකාශ කිරීමට කැමති අටුවාචාරීන් වහන්සේ -

‘‘သပဒါနံ အပဒါနံ, ဝိစိတြနယဒေသနံ;

ယံ ခုဒ္ဒကနိကာယသ္မိံ, သင်္ဂါယိံသု မဟေသယော;

တဿ ဒါနိ အနုပ္ပတ္တော, အတ္ထသံဝဏ္ဏနာက္ကမော’’တိ.

“හේතු සහිත වූ, විසිතුරු නයින් යුත් දේශනාවක් වූ, මහා ඉෂීවරයන් වහන්සේලා විසින් ඛුද්දක නිකායෙහි සංගායනා කරන ලද යම් අපදානයක් වේ ද, දැන් එහි අර්ථ වර්ණනාව කිරීමේ වාරය පැමිණ ඇත” යැයි පැවසූහ.

တတ္ထ ယံ အပဒါနံ တာဝ ‘‘သကလံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဧကဝိမုတ္တိရသ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ ဧကရသေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတိ, ဓမ္မဝိနယဝသေန ဒွိဓာသင်္ဂဟေ ဓမ္မေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတိ, ပဌမမဇ္ဈိမပစ္ဆိမဗုဒ္ဓဝစနေသု မဇ္ဈိမဗုဒ္ဓဝစနေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတိ, ဝိနယာဘိဓမ္မသုတ္တန္တပိဋကေသု သုတ္တန္တပိဋကေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတိ, ဒီဃနိကာယမဇ္ဈိမသံယုတ္တအင်္ဂုတ္တရခုဒ္ဒကနိကာယေသု ပဉ္စသု ခုဒ္ဒကနိကာယေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတိ, သုတ္တံ ဂေယျံ ဝေယျာကရဏံ ဂါထာ ဥဒါနံ ဣတိဝုတ္တကံ ဇာတကံ အဗ္ဘုတဓမ္မံ ဝေဒလ္လန္တိ နဝသု သာသနင်္ဂေသု ဂါထာယ သင်္ဂဟိတံ.

එහි යම් අපදානයක් වේ ද, එය පළමුව "සකල බුද්ධ වචනයම එකම විමුක්ති රසයක් ඇත්තේය" යන කියමනට අනුව එකම රසයක් ලෙස සංග්‍රහ වේ. ධර්ම විනය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් සංග්‍රහයෙහි 'ධර්මයෙහි' සංග්‍රහ වේ. ප්‍රථම, මධ්‍යම, පශ්චිම බුද්ධ වචන අතුරින් 'මධ්‍යම බුද්ධ වචනයෙහි' සංග්‍රහ වේ. විනය, අභිධර්ම, සූත්‍ර පිටක අතුරින් 'සූත්‍ර පිටකයෙහි' සංග්‍රහ වේ. දීඝ, මජ්ඣිම, සංයුත්ත, අංගුත්තර, ඛුද්දක යන පස් නිකාය අතුරින් 'ඛුද්දක නිකායෙහි' සංග්‍රහ වේ. සූත්‍ර, ගෙය්‍ය, වෙය්‍යාකරණ, ගාථා, උදාන, ඉතිවුත්තක, ජාතක, අබ්භුතධම්ම, වේදල්ල යන නවවැදෑරුම් ශාසන අංග අතුරින් 'ගාථා' අංගයෙහි සංග්‍රහ වේ.

‘‘ဒွါသီတိ ဗုဒ္ဓတော ဂဏှိံ, ဒွေသဟဿာနိ ဘိက္ခုတော;

စတုရာသီတိသဟဿာနိ, ယေမေ ဓမ္မာ ပဝတ္တိနော’’တိ. –

“මම බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් (ධර්මස්කන්ධ) අසූ දෙදහසක් ද, භික්ෂූන්ගෙන් (ශාරිපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේගෙන්) දෙදහසක් ද ලැබුවෙමි. මා සතු මේ ධර්මස්කන්ධයෝ අසූ හතර දහසක් වෙති” යනුයි.

ဧဝံ ဝုတ္တစတုရာသီတိသဟဿဓမ္မက္ခန္ဓေသု ကတိပယဓမ္မက္ခန္ဓသင်္ဂဟိတံ ဟောတီတိ.

මෙසේ කියන ලද අසූ හතර දහසක් ධර්මස්කන්ධයන් අතුරින්, මෙම අපදානය ධර්මස්කන්ධ කිහිපයකින් සංග්‍රහ වී ඇතැයි දත යුතුය.

ဣဒါနိ တံ အပဒါနံ ဒဿေန္တော ‘‘တိံသပါရမိသမ္ပုဏ္ဏာ, ဓမ္မရာဇာ အသင်္ခိယာ’’တိ အာဟ. တတ္ထ ဒသပါရမိတာဝ ပစ္ဆိမမဇ္ဈိမုက္ကဋ္ဌဝသေန ဒသပါရမီဒသဥပပါရမီဒသပရမတ္ထပါရမီနံ ဝသေန သမတ္တိံသပါရမီ. တာဟိ သံသုဋ္ဌု ပုဏ္ဏာ သမ္ပုဏ္ဏာ သမန္နာဂတာ သမင်္ဂီဘူတာ အဇ္ဈာပန္နာ သံယုတ္တာတိ တိံသပါရမိသမ္ပုဏ္ဏာ. သကလလောကတ္တယဝါသိနေ သတ္တနိကာယေ မေတ္တာကရုဏာမုဒိတာဥပေက္ခာသင်္ခါတာဟိ စတူဟိ ဗြဟ္မဝိဟာရသမာပတ္တီဟိ ဝါ ဖလသမာပတ္တိဝိဟာရေန ဝါ ဧကစိတ္တဘာဝေန အတ္တနော စ ကာယေ ရဉ္ဇေန္တိ အလ္လီယာပေန္တီတိ ရာဇာနော, ဓမ္မေန ရာဇာနော ဓမ္မရာဇာ, ဣတ္ထမ္ဘူတာ ဗုဒ္ဓါ. ဒသသတံ သဟဿံ ဒသသဟဿံ သတသဟဿံ ဒသသတသဟဿံ ကောဋိ ပကောဋိ ကောဋိပ္ပကောဋိ နဟုတံ နိန္နဟုတံ အက္ခောဘိဏိ ဗိန္ဒု အဗ္ဗုဒံ နိရဗ္ဗုဒံ အဟဟံ အဗဗံ အဋဋံ သောဂန္ဓိကံ ဥပ္ပလံ ကုမုဒံ ပုဏ္ဍရိကံ ပဒုမံ ကထာနံ မဟာကထာနံ အသင်္ချေယျာနံ ဝသေန အသင်္ခိယာ သင်္ခါရဟိတာ ဓမ္မရာဇာနော အတီတာ ဝိဂတာ နိရုဒ္ဓါ အဗ္ဘတ္ထံ ဂတာတိ အဓိပ္ပာယော.

දැන් ඒ අපදානය දක්වමින් ‘‘තිස්පාරමී සම්පූර්ණ කළ, සංඛ්‍යාවෙන් මෙපමණ යැයි කිව නොහැකි වූ ධර්මරාජවරු (බුදුවරු) වැඩසිටියහ’’ යන්න ප්‍රකාශ කරයි. එහි දස පාරමිතාවන්ම මෘදු, මධ්‍යම සහ උත්කෘෂ්ට වශයෙන් දස පාරමී, දස උපපාරමී සහ දස පරමත්ථ පාරමී වශයෙන් තිස් පාරමිතාවන් වේ. එම පාරමිතාවන්ගෙන් මනාව පිරුණු, සමන්විත වූ බැවින් ‘තිස්පාරමී සම්පූර්ණ’ නම් වේ. සමස්ත ලෝකත්‍රයේ වසන සත්ත්ව සමූහයා කෙරෙහි මෙත්, කරුණා, මුදිතා, උපේක්ෂා යන සතර බ්‍රහ්මවිහාර සමාපත්තීන්ගෙන් හෝ ඵලසමාපත්ති විහරණයෙන් හෝ එකම සිතින් තමන් වහන්සේගේ කයෙහි ප්‍රසාදය ඇති කරන්නට සලස්වන බැවින් ‘රාජ’ නම් වන අතර, ධර්මයෙන්ම රජ වන බැවින් ‘ධර්මරාජ’ නම් වූ එබඳු බුදුවරුන් ය. දසය, සියය, දහස, දසදහස, ලක්ෂය, දසලක්ෂය, කෝටිය, ප්‍රකෝටිය, කෝටිප්‍රකෝටිය, නහුතය, නින්නහුතය, අක්ඛෝභිණී, බින්දුව, අබ්බුදය, නිරබ්බුදය, අහහ, අබබ, අටට, සෝගන්ධික, උප්පල, කුමුද, පුණ්ඩරික, පදුම, කථාන, මහාකථාන යන අසංඛ්‍යයන්ගේ වශයෙන් ගණන් කළ නොහැකි වූ ධර්මරාජවරු අතීතයට ගියහ, නිරුද්ධ වූහ, අභාවයට පත් වූහ යනු මෙහි අදහසයි.

၆. တေသု [Pg.116] အတီတဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရဉ္စ အတ္တနာ ဗောဓိသတ္တဘူတေန စက္ကဝတ္တိရညာ ဟုတွာ ကတသမ္ဘာရဉ္စ အာနန္ဒတ္ထေရေန ပုဋ္ဌော ဘဂဝါ ‘‘သမ္ဗောဓိံ ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌာန’’န္တိအာဒိမာဟ. ဘော အာနန္ဒ, မမ အပဒါနံ သုဏောဟီတိ အဓိပ္ပာယော. အာနန္ဒ, အဟံ ပုဗ္ဗေ ဗောဓိသမ္ဘာရပူရဏကာလေ စက္ကဝတ္တိရာဇာ ဟုတွာ သေဋ္ဌာနံ ပသဋ္ဌာနံ ပဋိဝိဒ္ဓစတုသစ္စာနံ ဗုဒ္ဓါနံ သမ္ဗောဓိံ စတုသစ္စမဂ္ဂဉာဏံ သဗ္ဗညုတညာဏံ ဝါ သိရသာ အဘိဝါဒယေတိ သမ္ဗန္ဓော. သသံဃေ သာဝကသံဃသဟိတေ လောကနာယကေ လောကဇေဋ္ဌေ ဗုဒ္ဓေ ဒသဟိ အင်္ဂုလီဟိ ဥဘောဟိ ဟတ္ထပုဋေဟိ နမဿိတွာ ဝန္ဒိတွာ သိရသာ သီသေန အဘိဝါဒယေ အာဒရေန ထောမနံ ကတွာ ပဏာမံ ကရောမီတိ အတ္ထော.

6. ඒ අතීත බුදුවරුන් කෙරෙහි කරන ලද පින්කම් (අධිකාර) සහ තමන් වහන්සේ බෝසත්ව සිටියදී සක්විති රජකම් කරමින් රැස් කළ පාරමී සම්භාරයන් පිළිබඳව ආනන්ද තෙරුන් විමසූ කල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘‘සම්බෝධිං බුද්ධසෙට්ඨානං’’ යනාදිය වදාළ සේක. "පින්වත් ආනන්ද, මාගේ අපදානය (පෙර පුවත) අසන්න" යනු මෙහි අදහසයි. ආනන්දය, මම පෙර බෝධි සම්භාරයන් පුරන කාලයෙහි සක්විති රජව ඉපිද, උතුම් වූ, ප්‍රශංසනීය වූ, චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කළ බුදුවරුන්ගේ සම්බෝධිය හෙවත් චතුරාර්ය සත්‍ය මාර්ග ඥානය හෝ සර්වඥතා ඥානය හිසින් වැඳ නමස්කාර කළෙමි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ශ්‍රාවක සංඝයා සහිත වූ, ලෝකනාථ වූ, ලෝකජ්‍යෙෂ්ඨ වූ බුදුවරුන් ඉදිරියෙහි දස ඇඟිලි එක්කොට දොහොත් මුදුන් දී වැඳ, හිස නමා, ගෞරවයෙන් ස්තූති කර නමස්කාර කරමි යනු අර්ථයයි.

၇. ယာဝတာ ဗုဒ္ဓခေတ္တေသူတိ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠေသု ဗုဒ္ဓခေတ္တေသု, အာကာသဋ္ဌာ အာကာသဂတာ, ဘူမဋ္ဌာ ဘူမိတလဂတာ, ဝေဠုရိယာဒယော သတ္တ ရတနာ အသင်္ခိယာ သင်္ခါရဟိတာ, ယာဝတာ ယတ္တကာ, ဝိဇ္ဇန္တိ. တာနိ သဗ္ဗာနိ မနသာ စိတ္တေန သမာဟရေ, သံ သုဋ္ဌု စိတ္တေန အဓိဋ္ဌဟိတွာ အာဟရိဿာမီတိ အတ္ထော, မမ ပါသာဒဿ သာမန္တာ ရာသိံ ကရောမီတိ အတ္ထော.

7. ‘යාවතා බුද්ධඛෙත්තෙසු’ යනු දසදහසක් සක්වළ වන බුද්ධ ක්ෂේත්‍රයන්හි, අහසෙහි පිහිටි හෝ පොළොවෙහි පිහිටි, වෛදූර්ය ආදී සත් රත්නයන් යම් තාක් ප්‍රමාණයක් ඇත්ද, ගණන් කළ නොහැකි ඒ සියල්ල සිතින් මවා ගනිමි. මනාකොට සිතින් අධිෂ්ඨානය කොට ඒවා ගෙන එන්නෙමි යනු අර්ථයයි. මාගේ ප්‍රාසාදය වටා ඒවායේ රාශියක් කරන්නෙමි යනු අර්ථයයි.

၈. တတ္ထ ရူပိယဘူမိယန္တိ တသ္မိံ အနေကဘူမိမှိ ပါသာဒေ ရူပိယမယံ ရဇတမယံ ဘူမိံ နိမ္မိတန္တိ အတ္ထော. အဟံ ရတနမယံ သတ္တဟိ ရတနေဟိ နိမ္မိတံ အနေကသတဘူမိကံ ပါသာဒံ ဥဗ္ဗိဒ္ဓံ ဥဂ္ဂတံ နဘမုဂ္ဂတံ အာကာသေ ဇောတမာနံ မာပယိန္တိ အတ္ထော.

8. එහි ‘රූපියභූමියං’ යනු ඒ මහල් රාශියකින් යුත් ප්‍රාසාදයෙහි රිදියෙන් කළ බිමක් මවන ලද්දේය යන්න අර්ථයයි. මම සත් රත්නයෙන් නිමවන ලද, සිය ගණනක් මහල් ඇති, අහසට නැඟී ගිය, අහසෙහි බබළන්නා වූ ප්‍රාසාදයක් මැව්වෙමි යනු අර්ථයයි.

၉. တမေဝ ပါသာဒံ ဝဏ္ဏေန္တော ‘‘ဝိစိတ္တထမ္ဘ’’န္တျာဒိမာဟ. ဝိစိတ္တေဟိ အနေကေဟိ မသာရဂလ္လာဒိဝဏ္ဏေဟိ ထမ္ဘေဟိ ဥဿာပိတံ သုကတံ သုဋ္ဌု ကတံ လက္ခဏယုတ္တံ အာရောဟပရိဏာဟဝသေန သုဋ္ဌု ဝိဘတ္တံ အနေကကောဋိသတဂ္ဃနတောရဏနိမ္မိတတ္တာ မဟာရဟံ. ပုနပိ ကိံ ဝိသိဋ္ဌံ? ကနကမယသံဃာဋံ သုဝဏ္ဏေဟိ ကတတုလာသံဃာဋဝလယေဟိ ယုတ္တံ, တတ္ထ ဥဿာပိတကောန္တေဟိ စ ဆတ္တေဟိ စ မဏ္ဍိတံ သောဘိတံ ပါသာဒန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

9. එම ප්‍රාසාදයම වර්ණනා කරමින් ‘විචිත්තථම්භං’ යනාදිය වදාළ සේක. විවිධ වූ වර්ණ සහිත කුළුණුවලින් ඔසවා තබන ලද, මනාව කරන ලද, ලක්ෂණයන්ගෙන් යුත්, උස මහත ප්‍රමාණයෙන් මනාව බෙදා වෙන් කළ, කෝටි සිය ගණනක් වටිනා තොරණවලින් මවන ලද බැවින් ඉතා අගනා වූ ප්‍රාසාදයකි. නැවතත් එහි විශේෂත්වය කුමක්ද? රන්වන් වූ හරස් බාල්කවලින් ද, රනින් කළ වළලු හා දම්වැල්වලින් ද යුක්ත වූ, එහි ඔසවන ලද කොඩිවලින් හා කුඩවලින් අලංකාර වූ ප්‍රාසාදය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

၁၀. ပုနပိ ပါသာဒဿေဝ သောဘံ ဝဏ္ဏေန္တော ‘‘ပဌမာ ဝေဠုရိယာ ဘူမီ’’တျာဒိမာဟ. တဿ အနေကသတဘူမိပါသာဒဿ သုဘာ ဣဋ္ဌာ ကန္တာ မနာပါ [Pg.117] အဗ္ဘသမာ ဝလာဟကပဋလသဒိသာ ဝိမလာ နိမ္မလာ ဝေဠုရိယမဏိမယာ နီလဝဏ္ဏာ ပဌမာ ဘူမိ အဟောသီတိ အတ္ထော. ဇလဇနဠိနပဒုမေဟိ အာကိဏ္ဏာ သမင်္ဂီဘူတာ ဝရာယ ဥတ္တမာယ ကဉ္စနဘူမိယာ သုဝဏ္ဏဘူမိယာဝ သောဘတီတိ အတ္ထော.

10. නැවතත් ප්‍රාසාදයෙහිම ශෝභාව වර්ණනා කරමින් ‘පඨමා වේළුරියා භූමී’ යනාදිය වදාළ සේක. සිය ගණනක් මහල් ඇති ඒ ප්‍රාසාදයෙහි ශෝභන වූ, ඉපිය යුතු වූ, මනාප වූ, වලාකුළු පෙළක් වැනි වූ, නිර්මල වූ, වෛදූර්ය මැණිකෙන් කළ නිල් පැහැති පළමු මහලක් වූයේය යනු අර්ථයයි. ජලයෙහි හටගත් පියුම්වලින් ගැවසී ගත්තා වූ, උතුම් වූ රන් බිමකින් ශෝභාමත් වන්නේය යනු අර්ථයයි.

၁၁. တဿေဝ ပါသာဒဿ ကာစိ ဘူမိ ပဝါဠံသာ ပဝါဠကောဋ္ဌာသာ ပဝါဠဝဏ္ဏာ, ကာစိ ဘူမိ လောဟိတကာ လောဟိတဝဏ္ဏာ, ကာစိ ဘူမိ သုဘာ မနောဟရာ ဣန္ဒဂေါပကဝဏ္ဏာဘာ ရသ္မိယော နိစ္ဆရမာနာ, ကာစိ ဘူမိ ဒသ ဒိသာ ဩဘာသတီတိ အတ္ထော.

11. එම ප්‍රාසාදයෙහිම ඇතැම් මහල් පබළු වර්ණයෙන් යුක්තය, ඇතැම් මහල් රතු පැහැතිය, ඇතැම් මහල් ඉතා අලංකාර වූ ඉන්ද්‍රගෝපකයන් වැනි පැහැයකින් රශ්මිය විහිදුවන්නේය, ඇතැම් මහල් දස දිශාවම බබළවන්නේය යනු අර්ථයයි.

၁၂. တသ္မိံယေဝ ပါသာဒေ နိယျူဟာ နိဂ္ဂတပမုခသာလာ စ သုဝိဘတ္တာ သုဋ္ဌု ဝိဘတ္တာ ကောဋ္ဌာသတော ဝိသုံ ဝိသုံ ကတာ သီဟပဉ္ဇရာ သီဟဒွါရာ စ. စတုရော ဝေဒိကာတိ စတူဟိ ဝေဒိကာဝလယေဟိ ဇာလကဝါဋေဟိ စ မနောရမာ မနအလ္လီယနကာ ဂန္ဓာဝေဠာ ဂန္ဓဒါမာ စ ဩလမ္ဗန္တီတိ အတ္ထော.

12. එම ප්‍රාසාදයෙහිම ඉදිරියට නෙරා ගිය ශාලාවන් ද මනාව කොටස් වශයෙන් බෙදා වෙන් කරන ලද සිංහ පංජර සහ සිංහ ද්වාරයන් ද විය. ‘සතර වේදිකා’ යනු සතර පැත්තෙන් වූ වේදිකා වළලු සහ දැල් කවුළුවලින් මනරම් වූ, සිත් ඇදගන්නා සුළු සුවඳ මල් මාලා සහ සුවඳ දම් දෝලනය වන්නේය යනු අර්ථයයි.

၁၃. တသ္မိံယေဝ ပါသာဒေ သတ္တရတနဘူသိတာ သတ္တရတနေဟိ သောဘိတာ ကူဋာဂါရာ. ကိံ ဘူတာ? နီလာ နီလဝဏ္ဏာ, ပီတာ ပီတဝဏ္ဏာ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ, လောဟိတကာ လောဟိတကဝဏ္ဏာ ရတ္တဝဏ္ဏာ, ဩဒါတာ ဩဒါတဝဏ္ဏာ သေတဝဏ္ဏာ, သုဒ္ဓကာဠကာ အမိဿကာဠဝဏ္ဏာ, ကူဋာဂါရဝရူပေတာ ကူဋာဂါရဝရေဟိ ကဏ္ဏိကကူဋာဂါရဝရေဟိ ဥပေတော သမန္နာဂတော သော ပါသာဒေါတိ အတ္ထော.

13. එම ප්‍රාසාදයෙහිම සත් රත්නයෙන් අලංකාර වූ කූටාගාර විය. ඒවා කෙබඳු ද? නිල් පැහැති වූ, රන්වන් වූ, රතු පැහැති වූ, සුදු පැහැති වූ, මිශ්‍ර නොවූ තද කළු පැහැති වූ කූටාගාරයන්ගෙන් ද, උතුම් වූ කර්ණිකා කූටාගාරවලින් යුක්ත වූ ඒ ප්‍රාසාදයයි යනු අර්ථයයි.

၁၄. တသ္မိံယေဝ ပါသာဒေ ဩလောကမယာ ဥဒ္ဓမ္မုခါ ပဒုမာ သုပုပ္ဖိတာ ပဒုမာ သောဘန္တိ, သီဟဗျဂ္ဃာဒီဟိ ဝါဠမိဂဂဏေဟိ စ ဟံသကောဉ္စမယူရာဒိပက္ခိသမူဟေဟိ စ သောဘိတော သော ပါသာဒေါတိ အတ္ထော. အတိဥစ္စော ဟုတွာ နဘမုဂ္ဂတတ္တာ နက္ခတ္တတာရကာဟိ အာကိဏ္ဏော စန္ဒသူရေဟိ စန္ဒသူရိယရူပေဟိ စ မဏ္ဍိတော သော ပါသာဒေါတိ အတ္ထော.

14. එම ප්‍රාසාදයෙහිම උඩු මුහුණින් පිහිටි මනාව පිපුණු පියුම් බබළති. සිංහ, ව්‍යාඝ්‍ර ආදී වූ වන මෘගයන්ගෙන් ද, හංස, කොස් ලිහිණි, මොනර ආදී පක්ෂි සමූහයාගෙන් ද ඒ ප්‍රාසාදය ශෝභාමත් වන්නේය යනු අර්ථයයි. ඉතා උස් වූ බැවින් අහසට නැඟී ගිය නිසා නැකත් තාරකාවන්ගෙන් ගැවසී ගත්තා වූ ද, චන්ද්‍ර සූර්ය රූපවලින් අලංකාර වූ ද ඒ ප්‍රාසාදයයි යනු අර්ථයයි.

၁၅. သော ဧဝ စက္ကဝတ္တိဿ ပါသာဒေါ ဟေမဇာလေန သုဝဏ္ဏဇာလေန သဉ္ဆန္နာ, သောဏ္ဏကိင်္ကဏိကာယုတော သုဝဏ္ဏကိင်္ကဏိကဇာလေဟိ ယုတော သမန္နာဂတောတိ အတ္ထော. မနောရမာ မနလ္လီယနကာ သောဏ္ဏမာလာ သုဝဏ္ဏပုပ္ဖပန္တိယော ဝါတဝေဂေန ဝါတပ္ပဟာရေန ကူဇန္တိ သဒ္ဒံ ကရောန္တီတိ အတ္ထော.

15. සක්විති රජුගේ ඒ ප්‍රාසාදය රන් දැලකින් වැසුණේය, රන් මිණි දැල්වලින් සමන්විත වූයේය යනු අර්ථයයි. සිත් ඇදගන්නා සුළු වූ රන් මල් මාලාවන් ද, රන් මල් පෙළවල් ද සුළං වේගයෙන් මිහිරි හඬ නංවන්නේය යනු අර්ථයයි.

၁၆. မဉ္ဇေဋ္ဌကံ [Pg.118] မဉ္ဇိဋ္ဌဝဏ္ဏံ, လောဟိတကံ လောဟိတဝဏ္ဏံ, ပီတကံ ပီတဝဏ္ဏံ, ဟရိပိဉ္ဇရံ ဇမ္ဗောနဒသုဝဏ္ဏဝဏ္ဏံ ပဉ္ဇရဝဏ္ဏဉ္စ ဓဇံ နာနာရင်္ဂေဟိ အနေကေဟိ ဝဏ္ဏေဟိ, သမ္ပီတံ ရဉ္ဇိတံ ဓဇံ, ဥဿိတံ တသ္မိံ ပါသာဒေ ဥဿာပိတံ. ဓဇမာလိနီတိ လိင်္ဂဝိပလ္လာသဝသေန ဝုတ္တံ, ဓဇမာလာယုတ္တော သော ပါသာဒေါတိ အတ္ထော.

16. රතු පැහැති, ලෝහිත වර්ණ, කහ පැහැති, ජම්බෝනද රන් වර්ණ හා විවිධ වර්ණ ඇති ධජ පතාකයන්ගෙන් ද, නන් විධ වර්ණයෙන් යුත් මනාව වර්ණ ගන්වන ලද කොඩි ඒ ප්‍රාසාදයෙහි ඔසවන ලදී. ‘ධජමාලිනී’ යනු කොඩි මාලාවන්ගෙන් යුක්ත වූ ඒ ප්‍රාසාදයයි යනු අර්ථයයි.

၁၇. တသ္မိံ ပါသာဒေ အတ္ထရဏာဒယော ဝဏ္ဏေန္တော ‘‘န နံ ဗဟူ’’တျာဒိမာဟ. တတ္ထ နံ ပါသာဒံ ဗဟူဟိ အဝိဇ္ဇမာနံ နာမ နတ္ထီတိ အတ္ထော, နာနာသယနဝိစိတ္တာ အနေကေဟိ အတ္ထရဏေဟိ ဝိစိတ္တာ သောဘိတာ မဉ္စပီဌာဒိသယနာ အနေကသတာ အနေကသတသင်္ချာ, ကိံ ဘူတာ? ဖလိကာ ဖလိကမဏိမယာ ဖလိကာဟိ ကတာ, ရဇတာမယာ ရဇတေဟိ ကတာ, မဏိမယာ နီလမဏီဟိ ကတာ, လောဟိတင်္ဂါ ရတ္တဇာတိမဏီဟိ ကတာ, မသာရဂလ္လမယာ ကဗရဝဏ္ဏမဏီဟိ ကတာ, သဏှကာသိကသန္ထတာ သဏှေဟိ သုခုမေဟိ ကာသိကဝတ္ထေဟိ အတ္ထတာ.

17. ඒ ප්‍රාසාදයේ ඇති ඇතිරිලි ආදිය වර්ණනා කරමින් 'න නං බහූ' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'නං පාසාදං බහූ' යනු එම ප්‍රාසාදයෙහි නැති දෙයක් නැත යන්නයි. විවිධ යහන්වලින් විසිතුරු වූ, නොයෙක් ඇතිරිලිවලින් ශෝභමාන වූ ඇඳ පුටු ආදී සිය ගණන් ආසන එහි විය. ඒවා කෙසේ වූයේ ද? පළිඟු හා පළිඟු මැණික්වලින් කරන ලද, රිදීයෙන් කරන ලද, නීල මාණික්‍යයෙන් කරන ලද, රතු මැණික්වලින් කරන ලද, විසිතුරු වර්ණැති මැණික්වලින් (මසාරගල්ල) කරන ලද සහ සියුම් වූ කසී සළු අතුළ ඒවා විය.

၁၈. ပါဝုရာတိ ပါဝုရဏာ. ကီဒိသာ? ကမ္ဗလာ လောမသုတ္တေဟိ ကတာ, ဒုကူလာ ဒုကူလပဋေဟိ ကတာ, စီနာ စီနပဋေဟိ ကတာ, ပတ္တုဏ္ဏာ ပတ္တုဏ္ဏဒေသေ ဇာတပဋေဟိ ကတာ, ပဏ္ဍု ပဏ္ဍုဝဏ္ဏာ, ဝိစိတ္တတ္ထရဏံ အနေကေဟိ အတ္ထရဏေဟိ ပါဝုရဏေဟိ စ ဝိစိတ္တံ, သဗ္ဗံ သယနံ, မနသာ စိတ္တေန, အဟံ ပညပေသိန္တိ အတ္ထော.

18. 'පාවුරා' යනු පොරවන ලද ඇතිරිලි ය. ඒවා කිනම් වර්ගයේ ද? ලොම් නූලෙන් කළ කම්බිලි ය, දුකුළ රෙදිවලින් කළ ඇතිරිලි ය, චීන දේශයේ රෙදිවලින් කළ ඒවා ය, පත්තුණ්ණ දේශයේ උපන් රෙදිවලින් කළ ඒවා ය, පඬු පැහැති ඒවා ය. මෙසේ නොයෙක් ඇතිරිලි හා පොරවන රෙදිවලින් විසිතුරු වූ ඒ සියලු යහන් මම සිතින් පැනවූවෙමි (සකස් කළෙමි) යනු අර්ථයයි.

၁၉. တဒေဝ ပါသာဒံ ဝဏ္ဏေန္တော ‘‘တာသု တာသွေဝ ဘူမီသူ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ရတနကူဋလင်္ကတန္တိ ရတနမယကူဋေဟိ ရတနကဏ္ဏိကာဟိ အလင်္ကတံ သောဘိတန္တိ အတ္ထော. မဏိဝေရောစနာ ဥက္ကာတိ ဝေရောစနမဏီဟိ ရတ္တမဏီဟိ ကတာ, ဥက္ကာ ဒဏ္ဍပဒီပါ. ဓာရယန္တာ သုတိဋ္ဌရေတိ အာကာသေ သုဋ္ဌု ဓာရယန္တာ ဂဏှန္တာ အနေကသတဇနာ သုဋ္ဌု တိဋ္ဌန္တီတိ အတ္ထော.

19. එම ප්‍රාසාදයම වර්ණනා කරමින් 'තාසු තාස්වේව භූමීසු' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'රතනකූටලංකතං' යනු රත්නමය කූටයන්ගෙන් හා රත්නමය කර්ණිකාවන්ගෙන් (කැණිමඬල) අලංකාර වූ, බබළන සුලු වූ යන්නයි. 'මණිවේරෝචනා උක්කා' යනු රතු මැණික්වලින් කළ දීප්තිමත් දණ්ඩ ප්‍රදීපයන් ය. 'ධාරයන්තා සුතිට්ඨරේ' යනු අහසෙහි මැනවින් දරා සිටින (අල්ලාගෙන සිටින) සිය ගණන් ජනයා මැනවින් සිටිති යනු අර්ථයයි.

၂၀. ပုန တဒေဝ ပါသာဒံ ဝဏ္ဏေန္တော ‘‘သောဘန္တိ ဧသိကာထမ္ဘာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဧသိကာထမ္ဘာ နာမ နဂရဒွါရေ သောဘနတ္ထာယ နိခါတာ [Pg.119] ထမ္ဘာ, သုဘာ ဣဋ္ဌာ, ကဉ္စနတောရဏာ သုဝဏ္ဏမယာ, ဇမ္ဗောနဒါ ဇမ္ဗောနဒသုဝဏ္ဏမယာ စ, သာရမယာ ခဒိရရုက္ခသာရမယာ စ ရဇတမယာ စ တောရဏာ သောဘန္တိ, ဧသိကာ စ တောရဏာ စ တံ ပါသာဒံ သောဘယန္တီတိ အတ္ထော.

20. නැවතත් එම ප්‍රාසාදයම වර්ණනා කරමින් 'සෝභන්ති ඒසිකාථම්භා' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'ඒසිකාථම්භා' යනු නුවර දොරටුවෙහි අලංකාරය සඳහා පිහිටුවන ලද කුලුනු ය. ඒවා ශෝභන වූ, ස්වර්ණමය වූ, ජම්බෝනද ස්වර්ණයෙන් කළ, ඛදිර (කිහිරි) හරයෙන් කළ හා රිදීයෙන් කළ තොරණවලින් බබළයි. ඒ ඉන්ද්‍රඛීල (කුලුනු) හා තොරණ එම ප්‍රාසාදය බබළවයි යනු අර්ථයයි.

၂၁. တသ္မိံ ပါသာဒေ သုဝိဘတ္တာ အနေကာ သန္ဓီ ကဝါဋေဟိ စ အဂ္ဂဠေဟိ စ စိတ္တိတာ သောဘိတာ သန္ဓိပရိက္ခေပါ သောဘယန္တီတိ အတ္ထော, ဥဘတောတိ တဿ ပါသာဒဿ ဥဘောသု ပဿေသု, ပုဏ္ဏဃဋာ အနေကေဟိ ပဒုမေဟိ အနေကေဟိ စ ဥပ္ပလေဟိ, သံယုတာ ပုဏ္ဏာ တံ ပါသာဒံ သောဘယန္တီတိ အတ္ထော.

21. එම ප්‍රාසාදයෙහි මැනවින් බෙදන ලද, නොයෙක් දොර පියන් හා අගුල්වලින් විසිතුරු වූ සන්ධි ප්‍රදේශයන් බබළයි. 'උභතෝ' යනු එම ප්‍රාසාදයේ දෙපසෙහි ය. නොයෙක් පියුම් හා මහනෙල් මල්වලින් යුත් පිරුණු කලසින් (පුණ්ණඝට) එම ප්‍රාසාදය බබළවයි යනු අර්ථයයි.

၂၂-၂၃. ဧဝံ ပါသာဒဿ သောဘံ ဝဏ္ဏေတွာ ရတနမယံ ပါသာဒဉ္စ သက္ကာရသမ္မာနဉ္စ ပကာသေန္တော ‘‘အတီတေ သဗ္ဗဗုဒ္ဓေ စာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အတီတေတိ အတိက္ကန္တေ ဝိဂတေ ကာလေ ဇာတေ ဘူတေ, သသံဃေ သာဝကသမူဟသဟိတေ, သဗ္ဗေ လောကနာယကေ ဗုဒ္ဓေ သဘာဝေန ပကတိဝဏ္ဏေန ရူပေန သဏ္ဌာနေန စ, သသာဝကေ သာဝကသဟိတေ, ဗုဒ္ဓေ နိမ္မိနိတွာ ယေန ဒွါရေန ပါသာဒေါ ပဝိသိတဗ္ဗော ဟောတိ, တေန ဒွါရေန ပဝိသိတွာ သသာဝကာ သဗ္ဗေ ဗုဒ္ဓါ သဗ္ဗသောဏ္ဏမယေ သကလသုဝဏ္ဏမယေ, ပီဌေ နိသိန္နာ အရိယမဏ္ဍလာ အရိယသမူဟာ အဟေသုန္တိ အတ္ထော.

22-23. මෙසේ ප්‍රාසාදයේ ශෝභාව වර්ණනා කර, රත්නමය ප්‍රාසාදයත්, සත්කාර සම්මානයත් ප්‍රකාශ කරමින් 'අතීතේ සබ්බබුද්ධේ ච' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'අතීතේ' යනු ඉකුත් වූ කාලයෙහි වූ, ශ්‍රාවක සමූහයා සහිත වූ, සියලු ලෝනායක බුදුරජාණන් වහන්සේලා ස්වභාවික රූපයෙන් හා සන්ථානයෙන් ද, ශ්‍රාවකයන් සහිත වූ බුදුවරයන් වහන්සේලා නිර්මාණය කර (වැඩමවා), ප්‍රාසාදයට ඇතුළු විය යුතු දොරටුවෙන් ඇතුළු වී, ශ්‍රාවකයන් සහිත සියලු බුදුවරයන් වහන්සේලා මුළුමනින්ම රන්මුවා ආසනවල වැඩසිටි ආර්ය මණ්ඩලය (ආර්ය සමූහයා) වූහ යනු අර්ථයයි.

၂၄-၂၅. ဧတရဟိ ဝတ္တမာနေ ကာလေ အနုတ္တရာ ဥတ္တရဝိရဟိတာ ယေ စ ဗုဒ္ဓါ အတ္ထိ သံဝိဇ္ဇန္တိ, တေ စ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေ အနေကသတေ သယမ္ဘူ သယမေဝ ဘူတေ အညာစရိယရဟိတေ, အပရာဇိတေ ခန္ဓကိလေသာဘိသင်္ခါရမစ္စုဒေဝပုတ္တမာရေဟိ အပရာဇိတေ, ဇယမာပန္နေ သန္တပ္ပေသိန္တိ အတ္ထော. ဘဝနံ မယှံ ပါသာဒံ အတီတကာလေ စ ဝတ္တမာနကာလေ စ, သဗ္ဗေ ဗုဒ္ဓါ သမာရုဟုံ သံ သုဋ္ဌု အာရုဟိံသူတိ အတ္ထော.

24-25. මේ වර්තමාන කාලයෙහි ද අනුත්තර වූ යම් බුදුවරයන් වහන්සේලා වැඩසිටිත් ද, තවද ස්වයංභූ වූ, අන්‍ය ආචාර්යවරයෙකු රහිත වූ, ඛන්ධ-ක්ලේශ-අභිසංඛාර-මච්චු-දේවපුත්ත යන පංච මාරයන් විසින් පරාජය නොකළ හැකි වූ, සිය ගණන් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා ද මම මැනවින් සන්තර්පණය කළෙමි. අතීත කාලයෙහි හා වර්තමාන කාලයෙහි සියලු බුදුවරයන් වහන්සේලා මගේ ප්‍රාසාදයට මැනවින් වැඩම කළහ යනු අර්ථයයි.

၂၆. ယေ ဒိဗ္ဗာ ဒိဝိ ဘဝါ ဒိဗ္ဗာ ဒေဝလောကေ ဇာတာ, ယေ စ ဗဟူ ကပ္ပရုက္ခာ အတ္ထိ. ယေ စ မာနုသာ မနုဿေ ဇာတာ ယေ စ ဗဟူ ကပ္ပရုက္ခာ အတ္ထိ, တတော သဗ္ဗံ ဒုဿံ သမာဟန္တွာ သံ သုဋ္ဌု အာဟရိတွာ တေစီဝရာနိ ကာရေတွာ တေ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေ တိစီဝရေဟိ အစ္ဆာဒေမီတိ သမ္ဗန္ဓော.

26. යම් දිව්‍යලෝකයෙහි උපන් දිව්‍යමය කල්ප වෘක්ෂයෝ වෙත් ද, යම් මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි උපන් බොහෝ කල්ප වෘක්ෂයෝ වෙත් ද, ඒ සියල්ලෙන් වස්ත්‍ර ගෙන්වා ගෙන තුන් සිවුරු පිළියෙළ කරවා ඒ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා තුන් සිවුරෙන් පෙරෙව්වෙමි යනු සම්බන්ධයයි.

၂၇. ဧဝံ [Pg.120] တိစီဝရေဟိ အစ္ဆာဒေတွာ ပါရုပါပေတွာ တေသံ နိသိန္နာနံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ သမ္ပန္နံ မဓုရံ ခဇ္ဇံ ခါဒိတဗ္ဗံ ပူဝါဒိ ကိဉ္စိ, မဓုရံ ဘောဇ္ဇံ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ အာဟာရဉ္စ, မဓုရံ သာယနီယံ လေဟနီယဉ္စ, သမ္ပန္နံ မဓုရံ ပိဝိတဗ္ဗံ အဋ္ဌပါနဉ္စ, ဘောဇနံ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ အာဟာရဉ္စ, သုဘေ သုန္ဒရေ မဏိမယေ သေလမယေ ပတ္တေ သံ သုဋ္ဌု ပူရေတွာ အဒါသိံ ပဋိဂ္ဂဟာပေသိန္တိ အတ္ထော.

27. මෙසේ තුන් සිවුරෙන් වසා (පොරවා) වැඩසිටි ඒ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාට, රසවත් වූ මිහිරි වූ කැවිලි පෙවිලි ද, මිහිරි වූ භෝජන ද, මිහිරි වූ ලෙහිය පානයන් ද, රසවත් වූ අෂ්ටවිධ පානයන් ද, අලංකාර වූ මණිමය හා පාෂාණමය පාත්‍රවල මැනවින් පුරවා පිළිගැන්වූවෙමි (පූජා කළෙමි) යනු අර්ථයයි.

၂၈. သဗ္ဗေ တေ အရိယမဏ္ဍလာ သဗ္ဗေ တေ အရိယသမူဟာ, ဒိဗ္ဗစက္ခု သမာ ဟုတွာ မဋ္ဌာတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုသမင်္ဂိနော ဟုတွာ မဋ္ဌာ ကိလေသေဟိ ရဟိတတ္တာ သိလိဋ္ဌာ သောဘမာနာ စီဝရသံယုတာ တိစီဝရေဟိ သမင်္ဂီဘူတာ မဓုရသက္ခရာဟိ စ တေလေန စ မဓုဖာဏိတေဟိ စ ပရမန္နေန ဥတ္တမေန အန္နေန စ မယာ တပ္ပိတာ အပ္ပိတာ ပရိပူရိတာ အဟေသုန္တိ အတ္ထော.

28. ඒ සියලු ආර්ය සමූහයා දිව්‍ය චක්ෂුසින් යුක්තව, කෙලෙසුන්ගෙන් තොර බැවින් මනාව බබළමින්, තුන් සිවුරෙන් සැරසී, මිහිරි සක්කරා, තෙල්, මී පැණි හා උක් පැණි ද, උතුම් වූ ආහාර පානයෙන් ද මා විසින් මැනවින් සන්තර්පණය කරන ලදහ, (ඔවුහු) පිනවන ලදහ යනු අර්ථයයි.

၂၉. တေ ဧဝံ သန္တပ္ပိတာ အရိယမဏ္ဍလာ ရတနဂဗ္ဘံ သတ္တဟိ ရတနေဟိ နိမ္မိတဂဗ္ဘံ ဂေဟံ, ပဝိသိတွာ ဂုဟာသယာ ဂုဟာယံ သယမာနာ, ကေသရီဝ ကေသရသီဟာ ဣဝ, မဟာရဟမှိ သယနေ အနဂ္ဃေ မဉ္စေ, သီဟသေယျမကပ္ပယုံ ယထာ သီဟော မိဂရာဇာ ဒက္ခိဏပဿေန သယန္တော ပါဒေ ပါဒံ အစ္စာဓာယ ဒက္ခိဏဟတ္ထံ သီသူပဓာနံ ကတွာ ဝါမဟတ္ထံ ဥဇုကံ ဌပေတွာ ဝါလဓိံ အန္တရသတ္ထိယံ ကတွာ နိစ္စလော သယတိ, ဧဝံ သေယျံ ကပ္ပယုံ ကရိံသူတိ အတ္ထော.

29. එසේ සන්තර්පණය කරන ලද ඒ ආර්ය සමූහයා සත්රුවනින් කළ ගර්භයකට (කාමරයකට) ඇතුළු වී, ගුහාවක නිදන කේසර සිංහයන් මෙන්, මහඟු වූ යහන්හි සිංහ සෙය්‍යාවෙන් සැතපුණහ. සිංහ රාජයා දකුණු ඇලයෙන් නිදන කල්හි, එක් පාදයක් මත තව පාදයක් තබා, දකුණු අත හිසට කොට්ටයක් කරගෙන, වම් අත කෙළින් තබා, වල්ගය කලවා අතරෙහි තබා නිශ්චලව සැතපෙන්නාක් මෙන්, ඔවුහු ද සැතපුණහ යනු අර්ථයයි.

၃၀. တေ ဧဝံ သီဟသေယျံ ကပ္ပေတွာ သမ္ပဇာနာ သတိသမ္ပဇညသမ္ပန္နာ. သမုဋ္ဌာယ သံ သုဋ္ဌု ဥဋ္ဌဟိတွာ သယနေ ပလ္လင်္ကမာဘုဇုံ ဦရုဗဒ္ဓါသနံ ကရိံသူတိ အတ္ထော.

30. ඔවුහු එසේ සිංහ සෙය්‍යාව කොට, මැනවින් සිහි නුවණින් යුතුව පිබිද, යහන මත පර්යංකය බැඳ (එරමිණියා ගොතාගෙන) සෘජුව වැඩහුන්හ යනු අර්ථයයි.

၃၁. ဂေါစရံ သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနန္တိ သဗ္ဗေသံ အတီတာနာဂတာနံ ဗုဒ္ဓါနံ ဂေါစရံ အာရမ္မဏဘူတံ ဈာနရတိသမပ္ပိတာ ဈာနရတိယာ သံ သုဋ္ဌု အပ္ပိတာ သမင်္ဂီဘူတာ အဟေသုန္တိ အတ္ထော, အညေ ဓမ္မာနိ ဒေသေန္တီတိ တေသု ပစ္စေကဗုဒ္ဓေသု အညေ ဧကစ္စေ ဓမ္မေ ဒေသေန္တိ, အညေ ဧကစ္စေ ဣဒ္ဓိယာ ပဌမာဒိဇ္ဈာနကီဠာယ ကီဠန္တိ ရမန္တိ.

31. 'ගෝචරං සබ්බබුද්ධානං' යනු අතීත අනාගත සියලු බුදුවරයන් වහන්සේලාගේ (අරමුණු වූ) ගෝචරය වූ, ධ්‍යාන රතියෙන් මැනවින් යුක්ත වූහ යන්නයි. 'අඤ්ඤේ ධම්මානි දේසේන්ති' යනු ඒ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා අතරින් සමහරු ධර්මය දේශනා කරති, තවත් සමහරු සෘද්ධියෙන් යුතුව ප්‍රථම ධ්‍යානාදී ධ්‍යාන ක්‍රීඩාවෙන් යුතුව වෙසෙති යන්නයි.

၃၂. အညေ ဧကစ္စေ အဘိညာ ပဉ္စ အဘိညာယော ဝသိဘာဝိတာ ဝသီကရိံသု, ပဉ္စသု အဘိညာသု အာဝဇ္ဇနသမာပဇ္ဇနဝုဋ္ဌာနအဓိဋ္ဌာနပစ္စဝေက္ခဏသင်္ခါတာဟိ ပဉ္စဝသိတာဟိ ဝသီဘာဝံ ဣတာ ဂတာ ပတ္တာ အဘိညာယော[Pg.121], အပ္ပေန္တိ သမာပဇ္ဇန္တိ. အညေ ဧကစ္စေ အနေကသဟဿိယော ဝိကုဗ္ဗနာနိ ဧကောပိ ဟုတွာ ဗဟုဓာ ဟောတိ, ဗဟုဓာပိ ဟုတွာ ဧကော ဟောတီတိ ဧဝမာဒီနိ ဣဒ္ဓိဝိကုဗ္ဗနာနိ ဝိကုဗ္ဗန္တိ ကရောန္တီတိ အတ္ထော.

32. පස්වග අභිඥාවන්හි වසීභාවයට පත් වූ ඇතැම් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා ආවජ්ජන, සමාපජ්ජන, වුට්ඨාන, අධිට්ඨාන සහ පච්චවෙක්ඛණ යන පංච වසීභාවයන්ගෙන් යුක්තව එම අභිඥාවන්ට සමවදින සේක. තවත් සමහර පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා විවිධ ඍද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයන් දක්වමින් එක් අයෙකු සිට බොහෝ දෙනෙකු වීම සහ බොහෝ දෙනෙකු සිට එක් අයෙකු වීම ආදී ඍද්ධි විපර්යාසයන් සිදු කරන සේක.

၃၃. ဗုဒ္ဓါပိ ဗုဒ္ဓေတိ ဧဝံ သန္နိပတိတေသု ပစ္စေကဗုဒ္ဓေသု သဗ္ဗညုတညာဏဿ ဝိသယံ အာရမ္မဏဘူတံ ပဉှံ ဗုဒ္ဓါ ဗုဒ္ဓေ ပုစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော. တေ ဗုဒ္ဓါ အတ္ထဂမ္ဘီရတာယ ဂမ္ဘီရံ နိပုဏံ သုခုမံ, ဌာနံ ကာရဏံ, ပညာယ ဝိနိဗုဇ္ဈရေ ဝိသေသေန နိရဝသေသတော ဗုဇ္ဈန္တိ.

33. මෙලෙස රැස්ව සිටින පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා මධ්‍යයෙහි, බුදුරජාණන් වහන්සේලා බුදුරජාණන් වහන්සේලාගෙන්ම සර්වඥතා ඥානයට විෂය වූ ගැඹුරු කරුණු විමසන සේක. අර්ථයේ ඇති අතිශය ගැඹුරු බව නිසාම ඉතා සූක්ෂ්ම වූ ඒ කරුණු බුදුරජාණන් වහන්සේලා තමන් වහන්සේලාගේ ප්‍රඥාවෙන් විශේෂ වූ ආකාරයෙන් නිශ්ශේෂයෙන්ම අවබෝධ කරගන්නා සේක.

၃၄. တဒါ မမ ပါသာဒေ သန္နိပတိတာ သာဝကာပိ ဗုဒ္ဓေ ပဉှံ ပုစ္ဆန္တိ, ဗုဒ္ဓါ သာဝကေ သိဿေ ပဉှံ ပုစ္ဆန္တိ, တေ ဗုဒ္ဓါ စ သာဝကာ စ အညမညံ ပဉှံ ပုစ္ဆိတွာ အညမညံ ဗျာကရောန္တိ ဝိဿဇ္ဇေန္တိ.

34. එකල්හි මාගේ ප්‍රාසාදයෙහි රැස්ව සිටින ශ්‍රාවකයෝ ද බුදුරජාණන් වහන්සේලාගෙන් ප්‍රශ්න විමසති. බුදුරජාණන් වහන්සේලා ද ශිෂ්‍ය වූ ශ්‍රාවකයන්ගෙන් ප්‍රශ්න විමසන සේක. ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේලා සහ ශ්‍රාවකයෝ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ප්‍රශ්න විමසමින් එකිනෙකාට පිළිතුරු සපයන සේක.

၃၅. ပုန တေ သဗ္ဗေ ဧကတော ဒဿေန္တော ‘‘ဗုဒ္ဓါ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ စာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဗုဒ္ဓါ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ စ သာဝကာ စ သိဿာ ပရိစာရကာ နိဿိတကာ ဧတေ သဗ္ဗေ, သကာယ သကာယ ရတိယာ ရမမာနာ သလ္လီနာ မမ ပါသာဒေ အဘိရမန္တီတိ အတ္ထော.

35. නැවතත් ඒ සියලු දෙනාම එකට දක්වමින් "බුදුරජාණන් වහන්සේලා ද, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා ද" යනාදිය වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේලා ද, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා ද, ශිෂ්‍ය වූ ශ්‍රාවකයන් හා අතේවාසිකයන් යන මොවුන් සියල්ලෝම තමන්ට රුචි වූ පරිදි සතුටු වෙමින්, මාගේ ප්‍රාසාදයෙහි ඒකීභූතව වැඩවසන සේක යන්නයි.

၃၆. ဧဝံ တသ္မိံ ဝေဇယန္တပါသာဒေ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ အာစာရသမ္ပတ္တိံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အတ္တနော အာနုဘာဝံ ဒဿေန္တော သော တိလောကဝိဇယော စက္ကဝတ္တိရာဇာ ‘‘ဆတ္တာ တိဋ္ဌန္တု ရတနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ရတနာ သတ္တရတနမယာ, ဆတ္တာ ကဉ္စနာဝေဠပန္တိကာ သုဝဏ္ဏဇာလေဟိ ဩလမ္ဗိတာ တိဋ္ဌန္တု. မုတ္တာဇာလပရိက္ခိတ္တာ မုတ္တာဇာလေဟိ ပရိဝါရိတာ, သဗ္ဗေ ဆတ္တာ မမ မတ္ထကေ မုဒ္ဓနိ, ဓာရေန္တူတိ စိန္တိတမတ္တေယေဝ ဆတ္တာ ပါတုဘူတာ ဟောန္တီတိ အတ္ထော.

36. මෙසේ ඒ වෛජයන්ත ප්‍රාසාදයෙහි පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ ඉරියව් පැවැත්ම දක්වා, දැන් තමන් වහන්සේගේ ආනුභාවය දක්වමින් "තිලෝකවිජය" නම් වූ ඒ සක්විති රජු "රත්නමය ඡත්‍රයන් පිහිටාවා" යනාදිය පැවසීය. එහි අර්ථය නම්, සත්රුවනින් නිමිත, රන් දැල්වලින් හා මුතු දැල්වලින් වට වූ ඡත්‍රයන් මාගේ හිස මත දැරේවායි සිතූ පමණින්ම ඒ ඡත්‍රයන් පහළ විය යුතු බවයි.

၃၇. သောဏ္ဏတာရကစိတ္တိတာ သုဝဏ္ဏတာရကာဟိ ဒဒ္ဒလ္လမာနာ စေလဝိတာနာ ဘဝန္တု နိဗ္ဗတ္တန္တု. ဝိစိတ္တာ အနေကဝဏ္ဏာ, မလျဝိတတာ ပုပ္ဖပတ္ထဋာ, သဗ္ဗေ အနေကဝိတာနာ, မတ္ထကေ နိသီဒနဋ္ဌာနဿ ဥပရိဘာဂေ ဓာရေန္တူတိ အတ္ထော.

37. රන් තාරකාවලින් විසිතුරු වූ ද, බැබළෙන්නා වූ ද වටිනා වියන් පහළ වේවා. නා නා වර්ණවත් වූ, මල් මාලාවන්ගෙන් පිරී ගිය ඒ සියලු වියන් සමූහය හිස මත වැඩසිටින ස්ථානයට ඉහළින් දැරේවා යනු අර්ථයයි.

၃၈-၄၀. မလျဒါမေဟိ အနေကသုဂန္ဓပုပ္ဖဒါမေဟိ ဝိတတာ ပရိကိဏ္ဏာ, ဂန္ဓဒါမေဟိ စန္ဒနကုင်္ကုမတဂရာဒိသုဂန္ဓဒါမေဟိ, သောဘိတာ ပေါက္ခရဏီတိ သမ္ဗန္ဓော[Pg.122]. ဒုဿဒါမေဟိ ပတ္တုဏ္ဏစီနာဒိအနဂ္ဃဒုဿဒါမေဟိ, ပရိကိဏ္ဏာ သတ္တရတနဒါမေဟိ ဘူသိတာ အလင်္ကတာ ပေါက္ခရဏီ, ပုပ္ဖာဘိကိဏ္ဏာ စမ္ပကသဠလသောဂန္ဓိကာဒိသုဂန္ဓပုပ္ဖေဟိ အဘိကိဏ္ဏာ သုဋ္ဌု ဝိစိတ္တာ သောဘိတာ. ပုနရပိ ကိံ ဘူတာ ပေါက္ခရဏီ? သုရဘိဂန္ဓသုဂန္ဓေဟိ ဘူသိတာ ဝါသိတာ. သမန္တတော ဂန္ဓပဉ္စင်္ဂုလလင်္ကတာ ပဉ္စဟိ အင်္ဂုလေဟိ လိမ္ပိတဂန္ဓေဟိ အလင်္ကတာ, ဟေမစ္ဆဒနဆာဒိတာ သုဝဏ္ဏဆဒနေဟိ သုဝဏ္ဏဝိတာနေဟိ ဆာဒိတာ, ပါသာဒဿ စာတုဒ္ဒိသာ ပေါက္ခရဏိယော ပဒုမေဟိ စ ဥပ္ပလေဟိ စ သုဋ္ဌု သန္ထတာ ပတ္ထဋာ သုဝဏ္ဏရူပေ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ, ခါယန္တု, ပဒ္မရေဏုရဇုဂ္ဂတာ ပဒုမရေဏူဟိ ဓူလီဟိ စ အာကိဏ္ဏာ ပေါက္ခရဏိယော သောဘန္တူတိ အတ္ထော.

38-40. නා නා විධ සුවඳැති මල් දම්වලින් හා සඳුන්, කුංකුම, තගර ආදී දිව්‍ය සුවඳ විලවුන්වලින් අලංකාර වූ පොකුණුවලින් ප්‍රාසාදය වට විය යුතුය. වටිනා වස්ත්‍රවලින් හා සත්රුවනින් අලංකාර වූ ද, පියුම්, සලළ, සුවඳැති මල් වර්ගවලින් පිරී ගිය ද ඒ පොකුණු ඉතා විසිතුරුය. තවද ඒ පොකුණු සුවඳැති විලවුන්වලින් වාසිත කර, සුවඳ පංචාංගුලිකයෙන් අලංකාර කර, රන්වන් වියන්වලින් වසා තිබේ. ප්‍රාසාදයේ සතර දිශාවෙහි වූ පොකුණු නෙළුම් හා මහනෙල්වලින් මැනවින් වැසී පවතින අතර, පියුම් රේණුවලින් විසිරුණු පරාගයන්ගෙන් ඒ පොකුණු බබළත්වා යනු අර්ථයයි.

၄၁. မမ ဝေဇယန္တပါသာဒဿ သမန္တတော ပါဒပါ စမ္ပကာဒယော ရုက္ခာ သဗ္ဗေ ပုပ္ဖန္တု ဧတေ ပုပ္ဖရုက္ခာ. သယမေဝ ပုပ္ဖာ မုဉ္စိတွာ ဝိဂဠိတွာ ဂန္တွာ ဘဝနံ ဩကိရုံ, ဩကိဏ္ဏာ ပါသာဒဿ ဥပရိ ကရောန္တူတိ အတ္ထော.

41. මාගේ වෛජයන්ත ප්‍රාසාදය අවට ඇති සපු ආදී සියලු වෘක්ෂයෝ පුෂ්පිත වෙත්වා. ඒ පුෂ්පිත වෘක්ෂයන්ගෙන් මල් ඉබේම ගිලිහී අවුත් ප්‍රාසාදය මත විසිරී මල් ඇතිරිල්ලක් මෙන් වෙත්වා යනු අර්ථයයි.

၄၂. တတ္ထ တသ္မိံ မမ ဝေဇယန္တပါသာဒေ သိခိနော မယူရာ နစ္စန္တူ, ဒိဗ္ဗဟံသာ ဒေဝတာဟံသာ, ပကူဇရေ သဒ္ဒံ ကရောန္တု, ကရဝီကာ စ မဓုရသဒ္ဒါ ကောကိလာ ဂါယန္တု ဂီတဝါကျံ ကရောန္တု, အပရေ အနုတ္တာ စ ဒိဇသံဃာ ပက္ခိနော သမူဟာ ပါသာဒဿ သမန္တတော မဓုရရဝံ ရဝန္တူတိ အတ္ထော.

42. එහි මාගේ වෛජයන්ත ප්‍රාසාදයෙහි මොනරු නටත්වා, දිව්‍ය හංසයෝ මිහිරි නාද පවත්වත්වා, මධුර ස්වර ඇති කරවීක පක්ෂීන් හා කොවුලන් මිහිරි ගී ගයත්වා. තවද බිය රහිත වූ පක්ෂි සමූහයා ප්‍රාසාදය වටා මධුර හඬින් නාද කරත්වා යනු අර්ථයයි.

၄၃. ပါသာဒဿ သမန္တကော သဗ္ဗာ အာတတဝိတတာဒယော ဘေရိယော ဝဇ္ဇန္တု ဟညန္တု, သဗ္ဗာ တာ အနေကတန္တိယော ဝီဏာ ရသန္တု သဒ္ဒံ ကရောန္တု, သဗ္ဗာ အနေကပ္ပကာရာ သင်္ဂီတိယော ပါသာဒဿ သမန္တတော ဝတ္တန္တု ပဝတ္တန္တု ဂါယန္တူတိ အတ္ထော.

43. ප්‍රාසාදය වටා ආතත, විතත ආදී සියලු බෙර වර්ග නාද වෙත්වා. විවිධ තත් සහිත වීණාවන්ගෙන් මිහිරි ස්වර නිකුත් වෙත්වා. සියලු ආකාරයේ විසිතුරු සංගීත වාදනයන් ප්‍රාසාදය වටා පවත්වත්වා යනු අර්ථයයි.

၄၄-၅. ယာဝတာ ယတ္တကေ ဌာနေ ဗုဒ္ဓခေတ္တမှိ ဒသသဟဿိစက္ကဝါဠေ တတော ပရေ စက္ကဝါဠေ, ဇောတိသမ္ပန္နာ ပဘာသမ္ပန္နာ အစ္ဆိန္နာ မဟန္တာ သမန္တတော ရတနာမယာ သတ္တဟိ ရတနေဟိ ကတာ ခစိတာ သောဏ္ဏပလ္လင်္ကာ သုဝဏ္ဏပလ္လင်္ကာ တိဋ္ဌန္တု, ပါသာဒဿ သမန္တတော ဒီပရုက္ခာ ပဒီပဓာရဏာ တေလရုက္ခာ ဇလန္တု, ပဒီပေဟိ ပဇ္ဇလန္တု, ဒသသဟဿိပရမ္ပရာ ဒသသဟဿီနံ ပရမ္ပရာ ဒသသဟဿိယော ဧကပဇ္ဇောတာ ဧကပဒီပါ ဝိယ ဘဝန္တု ဥဇ္ဇောတန္တူတိ အတ္ထော.

44-5. දස දහසක් ලෝක ධාතුව ඇතුළු බුද්ධ ක්ෂේත්‍රයෙහි ද ඉන් ඔබ්බෙහි වූ සක්වළවල්හි ද, සත්රුවනින් නිමිත දීප්තිමත් රන් පලඟවල් පිහිටාවා. ප්‍රාසාදය වටා රන් පහන් රුක් පත්තු වී බබළත්වා. දස දහසක් ලෝක ධාතුහු එකම ආලෝක ධාරාවකින් බබළන මහා ප්‍රදීපයක් මෙන් ඒකාලෝක වෙත්වා යනු අර්ථයයි.

၄၆. နစ္စဂီတေသု [Pg.123] ဆေကာ ဂဏိကာ နစ္စိတ္ထိယော စ လာသိကာ မုခေန သဒ္ဒကာရိကာ စ ပါသာဒဿ သမန္တတော နစ္စန္တု, အစ္ဆရာဂဏာ ဒေဝိတ္ထိသမူဟာ နစ္စန္တု, နာနာရင်္ဂါ အနေကဝဏ္ဏာ နာနာရင်္ဂမဏ္ဍလာ ပါသာဒဿ သမန္တတော နစ္စန္တု, ပဒိဿန္တု ပါကဋာ ဟောန္တူတိ အတ္ထော.

46. නැටුම් ගැයුම්හි දක්ෂ වූ ලලනාවන් හා දිව්‍ය අප්සරාවන් ප්‍රාසාදය වටා නර්තනයෙහි යෙදෙත්වා. නා නා වර්ණවත් වස්ත්‍රාභරණයෙන් හා විවිධ නාට්‍ය මණ්ඩලයන්ගෙන් සැරසුණු දිව්‍ය ස්ත්‍රී සමූහයා ප්‍රාසාදය වටා රඟදක්වන නර්තනයන් ප්‍රකටව පෙනේවා යනු අර්ථයයි.

၄၇. တဒါ အဟံ တိလောကဝိဇယော နာမ စက္ကဝတ္တိရာဇာ ဟုတွာ သကလစက္ကဝါဠေ ဒုမဂ္ဂေ ရုက္ခဂ္ဂေ ပဗ္ဗတဂ္ဂေ ဟိမဝန္တစက္ကဝါဠပဗ္ဗတာဒီနံ အဂ္ဂေ သိနေရူပဗ္ဗတမုဒ္ဓနိ စ သဗ္ဗဋ္ဌာနေသု ဝိစိတ္တံ အနေကဝဏ္ဏဝိစိတ္တံ ပဉ္စဝဏ္ဏိကံ နီလပီတာဒိပဉ္စဝဏ္ဏံ သဗ္ဗံ ဓဇံ ဥဿာပေမီတိ အတ္ထော.

47. එකල්හි මම "තිලෝකවිජය" නම් සක්විති රජව, මුළු සක්වළ පුරා ඇති වෘක්ෂ අග්‍රයන්හි ද, පර්වත මුදුන්හි ද, මහා මේරු පර්වත මුදුනෙහි ද නීල පීත ආදී පංච වර්ණයෙන් යුත් විසිතුරු ධජ පතාකයන් ඔසවන්නෙමි යනු අර්ථයයි.

၄၈. နရာ လောကန္တရာ နရာ စ နာဂလောကတော နာဂါ စ ဒေဝလောကတော ဂန္ဓဗ္ဗာ စ ဒေဝါ စ သဗ္ဗေ ဥပေန္တု ဥပဂစ္ဆန္တု, တေ နရာဒယော နမဿန္တာ မမ နမက္ကာရံ ကရောန္တာ ပဉ္ဇလိကာ ကတဟတ္ထပုဋာ မမ ဝေဇယန္တံ ပါသာဒံ ပရိဝါရယုန္တိ အတ္ထော.

48. ලෝකාන්තරයෙහි වසන නරයන් ද, නාග ලෝකයෙන් එන නාගයන් ද, දේව ලෝකයෙන් එන ගාන්ධර්වයන් හා දෙවියන් ද යන සියල්ලෝම පැමිණෙත්වා. ඒ සියලු දෙනාම දොහොත් මුදුන් දී නමස්කාර කරමින් මාගේ වෛජයන්ත ප්‍රාසාදය පිරිවරා සිටිත්වා යනු අර්ථයයි.

၄၉. ဧဝံ သော တိလောကဝိဇယော စက္ကဝတ္တိရာဇာ ပါသာဒဿ စ အတ္တနော စ အာနုဘာဝံ ဝဏ္ဏေတွာ ဣဒါနိ အတ္တနာ သမ္ပတ္တိကတပုညဖလံ သမာဒပေန္တော ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ကုသလံ ကမ္မ’’န္တိအာဒိမာဟ. ယံ ကိဉ္စိ ကုသလကမ္မသင်္ခါတံ ကိရိယံ ကတ္တဗ္ဗံ အတ္ထိ, တံ သဗ္ဗံ မမ မယာ ကာယေန ဝါ ဝါစာယ ဝါ မနသာ ဝါ တီဟိ ဒွါရေဟိ ကတံ တိဒသေ သုကတံ သုဋ္ဌု ကတံ, တာဝတိံသဘဝနေ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟံ ကတန္တိ အတ္ထော.

49. මෙසේ ඒ තිලෝකවිජය සක්විති රජු ප්‍රාසාදයේ හා තමාගේ ද ආනුභාවය වර්ණනා කර, දැන් තමා විසින් රැස්කර ගන්නා ලද පින්ඵල සම්පත්තිය පෙන්වා දෙමින් "යං කිඤ්චි කුසලං කම්මං" යනාදිය පැවසීය. කුසල් කර්ම නමින් හැඳින්වෙන කළ යුතු යම් කිසි ක්‍රියාවක් වේ ද, ඒ සියල්ල මා විසින් කයෙන්, වචනයෙන් හෝ සිතින් යන ද්වාරත්‍රයෙන් ම කරන ලද්දකි. එය තව්තිසා භවයෙහි ඉපදීමට සුදුසු වන සේ ඉතා මැනවින් කරන ලද පින්කමකි යනු අර්ථයයි.

၅၀. ပုန သမာဒပေန္တော ‘‘ယေ သတ္တာ သညိနော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယေ သတ္တာ မနုဿာ ဝါ ဒေဝါ ဝါ ဗြဟ္မာနော ဝါ သညိနော သညာသဟိတာ အတ္ထိ, ယေ စ သတ္တာ အသညိနော သညာရဟိတာ အသညာ သတ္တာ သန္တိ, တေ သဗ္ဗေ သတ္တာ မယှံ မယာ ကတံ ပုညဖလံ, ဘာဂီ ဘဝန္တု ပုညဝန္တာ ဟောန္တူတိ အတ္ထော.

50. නැවතත් කරුණු දක්වමින් "යේ සත්තා සඤ්ඤිනෝ" යනාදිය වදාළ සේක. එහි මිනිසුන්, දෙවියන් හෝ බ්‍රහ්මයන් වේවා, සංඥාව සහිත වූ යම් සත්ත්ව කෙනෙක් වෙත් ද, එසේම සංඥාවෙන් තොර වූ අසංඥ සත්ත්ව කෙනෙක් වෙත් ද, ඒ සියලු සත්ත්වයෝ මා විසින් කරන ලද පින්ඵලයට හිමිකරුවෝ වෙත්වා, පින්වන්තයෝ වෙත්වා යනු අර්ථයයි.

၅၁. ပုနပိ သမာဒပေန္တော ဗောဓိသတ္တော ‘‘ယေသံ ကတ’’န္တိအာဒိမာဟ. မယာ ကတံ ပုညံ ယေဟိ နရနာဂဂန္ဓဗ္ဗဒေဝေဟိ သုဝိဒိတံ ဉာတံ, တေသံ မယာ ဒိန္နံ ပုညဖလံ, တသ္မိံ မယာ ကတေ ပုညေ ဒိန္နဘာဝံ ယေ နရာဒယော န ဇာနန္တိ, ဒေဝါ ဂန္တွာ တေသံ တံ နိဝေဒယုံ အာရောစယုန္တိ အတ္ထော.

51. නැවතත් කරුණු දක්වමින් බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ "යේසං කතං" යනාදිය වදාළ සේක. මා විසින් කරන ලද යම් පිනක් නාග, ගාන්ධර්ව, දිව්‍ය යන පිරිස් විසින් මැනවින් දන්නා ලද්දේ ද, ඔවුන්ට මා විසින් ඒ පින්ඵලය පිරිනමන ලදී. මා විසින් පින් පමුණුවන ලද බව යම් මිනිසුන් ආදීන් නොදනිත් ද, දෙවියෝ ගොස් ඔවුන්ට ඒ බව දැනුම් දෙත්වා යනු අර්ථයයි.

၅၂. သဗ္ဗလောကမှိ [Pg.124] ယေ သတ္တာ အာဟာရနိဿိတာ ဇီဝန္တိ, တေ သဗ္ဗေ သတ္တာ မနုညံ ဘောဇနံ သဗ္ဗံ မမ စေတသာ မမ စိတ္တေန လဘန္တု, မမ ပုညိဒ္ဓိယာ လဘန္တူတိ အတ္ထော.

52. සකල ලෝකයෙහි යම් සත්ත්ව කෙනෙක් ආහාරය නිස්සය කරගෙන ජීවත් වෙත් ද, ඒ සියලු සත්ත්වයෝ මාගේ සිතේ බලයෙන් හා මාගේ පින් බලයෙන් මනෝඥ වූ භෝජනයන් ලබත්වා යනු අර්ථයයි.

၅၃. မနသာ ပသန္နေန စိတ္တေန ယံ ဒါနံ မယာ ဒိန္နံ တသ္မိံ ဒါနေ စိတ္တေန ပသာဒံ အာဝဟိံ ဥပ္ပာဒေသိံ. သဗ္ဗသမ္ဗုဒ္ဓါ စ ပစ္စေကာ ပဋိဧက္ကာ ဇိနသာဝကာ စ မယာ စက္ကဝတ္တိရညာ ပူဇိတာ.

53. පහන් වූ සිතින් මා විසින් යම් දානයක් දෙන ලද ද, ඒ දානය කෙරෙහි සිතෙහි ප්‍රසාදය උපදවා ගත්තෙමි. සක්විති රජකාලයෙහි මා විසින් සියලු සම්මා සම්බුදුවරයන් වහන්සේලා ද, පසේබුදුවරයන් වහන්සේලා ද, ජිනශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා ද පුදන ලදහ.

၅၄. သုကတေန တေန ကမ္မေန သဒ္ဒဟိတွာ ကတေန ကုသလကမ္မေန, စေတနာပဏိဓီဟိ စ စိတ္တေန ကတပတ္ထနာဟိ စ, မာနုသံ ဒေဟံ မနုဿသရီရံ, ဇဟိတွာ ဆဍ္ဍေတွာ, အဟံ တာဝတိံသံ ဒေဝလောကံ အဂစ္ဆိံ အဂမာသိံ, သုတ္တပ္ပဗုဒ္ဓေါ ဝိယ တတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇိန္တိ အတ္ထော.

54. ශ්‍රද්ධාවෙන් කරන ලද ඒ සුකෘත කුසල් කර්මයෙන් ද, සිතින් කරන ලද චේතනා හා ප්‍රාර්ථනාවන්ගෙන් ද, මානුෂීය දේහය හෙවත් මනුෂ්‍ය ශරීරය අත්හැර මම තව්තිසා දෙව්ලොවට ගියෙමි. එහි උපත ලැබුවේ නිදා පිබිදුණෙකු මෙනි යනු අර්ථයයි.

၅၅. တတော တိလောကဝိဇယော စက္ကဝတ္တိရာဇာ ကာလင်္ကတော, တတော ပဋ္ဌာယ အာဂတေ ဒုဝေ ဘဝေ ဒွေ ဇာတိယော ပဇာနာမိ ဒေဝတ္တေ ဒေဝတ္တဘာဝေ မာနုသေ မနုဿတ္တဘာဝေ စ, တတော ဇာတိဒွယတော အညံ ဂတိံ အညံ ဥပပတ္တိံ န ဇာနာမိ န ပဿာမိ, မနသာ စိတ္တေန ပတ္ထနာဖလံ ပတ္ထိတပတ္ထနာဖလန္တိ အတ္ထော.

55. ඉන්පසු තිලෝකවිජය සක්විති රජු කළුරිය කළේය. එතැන් පටන් පැමිණි භවයන්හි දෙවි බව හා මිනිස් බව යන ජාති දෙකක් පමණක් මම දනිමි. ඒ ජාති දෙකට අන්‍ය වූ ගතියක් හෝ උප්පත්තියක් මම නොදනිමි, නොදකිමි. මෙය සිතින් කළ ප්‍රාර්ථනාවක ඵලයකි යනු අර්ථයයි.

၅၆. ဒေဝါနံ အဓိကော ဟောမီတိ ယဒိ ဒေဝေသု ဇာတော, အာယုဝဏ္ဏဗလတေဇေဟိ ဒေဝါနံ အဓိကော ဇေဋ္ဌော သေဋ္ဌော အဟောသိန္တိ အတ္ထော. ယဒိ မနုဿေသု ဇာတော, မနုဇာဓိပေါ မနုဿာနံ အဓိပတိ ဣဿရော ဘဝါမိ, တထာ ရာဇဘူတော အဘိရူပေန ရူပသမ္ပတ္တိယာ စ လက္ခဏေန အာရောဟပရိဏာဟာဒိလက္ခဏေန စ သမ္ပန္နော သမ္ပုဏ္ဏော ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နဘဝေ ပညာယ ပရမတ္ထဇာနနပညာယ အသမော သမရဟိတော, မယာ သဒိသော ကောစိ နတ္ထီတိ အတ္ထော.

56. "දේවියන්ට වඩා අධික වෙමි" යනු ඉදින් දෙව්ලොව උපන්නේ නම් ආයුෂයෙන්, වර්ණයෙන්, බලයෙන් හා තේජසින් දෙවියන්ට වඩා අධික වූයේ, ජ්‍යෙෂ්ඨ වූයේ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූයේ වීමි යනු අර්ථයයි. ඉදින් මනුෂ්‍යයන් අතර උපන්නේ නම්, මිනිසුන්ට අධිපති වූ පාලකයෙක් වෙමි. එසේ ම රජෙකු වූ කල රූප සම්පත්තියෙන් ද, මනා උස මහත ආදී ශරීර ලක්ෂණයන්ගෙන් ද සම්පූර්ණ වූවෙක් වෙමි. උපන් උපන් භවයන්හි පරමාර්ථ ධර්මයන් දන්නා වූ ප්‍රඥාවෙන් අසමාන වූවෙක් වෙමි, මා හා සමාන කිසිවෙක් නැත යනු අර්ථයයි.

၅၇. မယာ ကတပုညသမ္ဘာရေန ပုညဖလေန ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နဘဝေ သေဋ္ဌံ ပသဋ္ဌံ မဓုရံ ဝိဝိဓံ အနေကပ္ပကာရံ ဘောဇနဉ္စ အနပ္ပကံ ဗဟုသတ္တရတနဉ္စ ဝိဝိဓာနိ, အနေကပ္ပကာရာနိ ပတ္တုဏ္ဏကောသေယျာဒိဝတ္ထာနိ စ နဘာ အာကာသတော မံ မမ သန္တိကံ ခိပ္ပံ သီဃံ ဥပေန္တိ ဥပဂစ္ဆန္တိ.

57. මා විසින් රැස් කරන ලද පුණ්‍ය සම්භාරය හෙවත් පින්ඵලය හේතුවෙන්, උපන් උපන් භවයන්හි ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, ප්‍රශස්ත වූ, මධුර වූ නොයෙක් ප්‍රකාර භෝජන ද, බොහෝ වූ සත් රුවන්ද, විවිධ වූ පටපිළි හා සේද වස්ත්‍ර ආදිය ද අහසින් මා වෙත ඉතා ඉක්මනින් පැමිණෙයි.

၅၈-၆၆. ပထဗျာ [Pg.125] ပထဝိယာ ပဗ္ဗတေ စ အာကာသေ စ ဥဒကေ စ ဝနေ စ ယံ ယံ ယတ္ထ ယတ္ထ ဟတ္ထံ ပသာရေမိ နိက္ခိပါမိ, တတော တတော ဒိဗ္ဗာ ဘက္ခာ ဒိဗ္ဗာ အာဟာရာ မံ မမ သန္တိကံ ဥပေန္တိ ဥပဂစ္ဆန္တိ, ပါတုဘဝန္တီတိ အတ္ထော. တထာ ယထာက္ကမံ သဗ္ဗေ ရတနာ. သဗ္ဗေ စန္ဒနာဒယော ဂန္ဓာ. သဗ္ဗေ ယာနာ ဝါဟနာ. သဗ္ဗေ စမ္ပကနာဂပုန္နာဂါဒယော မာလာ ပုပ္ဖာ. သဗ္ဗေ အလင်္ကာရာ အာဘရဏာ. သဗ္ဗာ ဒိဗ္ဗကညာ. သဗ္ဗေ မဓုသက္ခရာ. သဗ္ဗေ ပူပါဒယော ခဇ္ဇာ ခါဒိတဗ္ဗာ မံ မမ သန္တိကံ ဥပေန္တိ ဥပဂစ္ဆန္တိ.

58-66. පොළොවෙහි වේවා, පර්වතයෙහි වේවා, අහසෙහි, ජලයෙහි හෝ වනයෙහි වේවා, යම් යම් තැනක මා අත දිගු කරන්නේ ද, ඒ ඒ ස්ථානයෙන් දිව්‍යමය වූ ආහාර පාන මා වෙත පැමිණෙයි, පහළ වෙයි යනු අර්ථයයි. එසේම පිළිවෙළින් සියලු රත්නයන් ද, සඳුන් ආදී සියලු සුවඳ ද්‍රව්‍යයන් ද, සියලු යාන වාහන ද, සපු, නා, පුන්නාග ආදී සියලු මල් හා මල් මාලාවන් ද, සියලු ආභරණ ද, සියලු දිව්‍ය අප්සරාවන් ද, සියලු මී පැණි හා සීනි ආදිය ද, කෑ යුතු සියලු කැවිලි පෙවිලි ද මා වෙත පැමිණෙයි.

၆၇-၆၈. သမ္ဗောဓိဝရပတ္တိယာတိ ဥတ္တမစတုမဂ္ဂဉာဏပတ္တိယာ ပါပုဏနတ္ထာယ. မယာ ယံ ဥတ္တမဒါနံ ကတံ ပူရိတံ, တေန ဥတ္တမဒါနေန သေလသင်္ခါတံ ပဗ္ဗတံ သကလံ ဧကနိန္နာဒံ ကရောန္တော ဗဟလံ ဂိရံ ပုထုလံ ဃောသံ ဂဇ္ဇေန္တော, သဒေဝကံ လောကံ သကလံ မနုဿဒေဝလောကံ ဟာသယန္တော သောမနဿပ္ပတ္တံ ကရောန္တော လောကေ သကလလောကတ္တယေ ဝိဝဋ္ဋစ္ဆဒေါ ဗုဒ္ဓေါ အဟံ ဘဝါမီတိ အတ္ထော.

67-68. "සම්බෝධිවරපත්තියා" යනු උතුම් වූ සිවුමග නැණ ලැබීම පිණිසයි. මා විසින් යම් උතුම් දානයක් පුරන ලද ද, ඒ උදාර දානය කරණකොට ගෙන පර්වතයන් පවා එක ම හඬින් ගිගුම් දෙවමින්, මහත් වූ ඝෝෂාවක් පවත්වමින්, දෙවියන් සහිත මුළු මහත් මනුෂ්‍ය ලෝකය ම සතුටට පත් කරමින්, තුන් ලොවෙහි ම කෙලෙස් වැසුම් ඉවත් කළ බුදු කෙනෙක් මම වෙමි යනු අර්ථයයි.

၆၉. ဒိသာ ဒသဝိဓာ လောကေတိ စက္ကဝါဠလောကေ ဒသဝိဓာ ဒသကောဋ္ဌာသာ ဒိသာ ဟောန္တိ, တတ္ထ ကောဋ္ဌာသေ ယာယတော ယာယန္တဿ ဂစ္ဆန္တဿ အန္တကံ နတ္ထီတိ အတ္ထော, စက္ကဝတ္တိကာလေ တသ္မိံ မယာ ဂတဂတဋ္ဌာနေ ဒိသာဘာဂေ ဝါ ဗုဒ္ဓခေတ္တာ ဗုဒ္ဓဝိသယာ အသင်္ခိယာ သင်္ခါရဟိတာ.

69. "දිසා දසවිධා ලෝකේ" යනු සක්වළ ලෝකයෙහි දිශාවන් දසයක් හෙවත් කොටස් දසයක් වෙති. එහි යම් දිශාවක ගමන් කරන්නෙකුට එහි කෙළවරක් නැත යනු අර්ථයයි. ඒ සක්විති රජ සමයෙහි මා ගිය ගිය තන්හි දිශා භාගයන්හි බුදුවරුන්ගේ විෂය පථය හෙවත් බුද්ධ ක්ෂේත්‍රයෝ අප්‍රමාණ වූහ.

၇၀. ပဘာ ပကိတ္တိတာတိ တဒါ စက္ကဝတ္တိရာဇကာလေ မယှံ ပဘာ စက္ကရတနမဏိရတနာဒီနံ ပဘာ အာလောကာ ယမကာ ယုဂဠယုဂဠာ ဟုတွာ ရံသိဝါဟနာ ရံသိံ မုဉ္စမာနာ ပကိတ္တိတာ ပါကဋာ, ဧတ္ထန္တရေ ဒသသဟဿိစက္ကဝါဠန္တရေ ရံသိဇာလံ ရံသိသမူဟံ, အာလောကော ဝိပုလော ဗဟုတရော ဘဝေ အဟောသီတိ အတ္ထော.

70. "පභා පකිත්තිතා" යනු ඒ සක්විති රජ සමයෙහි මාගේ ද, සක් රුවන, මිණි රුවන ආදියෙහි ද ආලෝකය යුගල වශයෙන් විහිදෙමින් රශ්මිය මුදාහරිමින් ප්‍රකට විය. මෙහි දස දහසක් සක්වළ අභ්‍යන්තරයෙහි රශ්මි ජාලය හෙවත් ආලෝක සමූහය ඉතා විශාල වූයේ යනු අර්ථයයි.

၇၁. ဧတ္တကေ လောကဓာတုမှီတိ ဒသသဟဿိစက္ကဝါဠေသု သဗ္ဗေ ဇနာ မံ ပဿန္တု ဒက္ခန္တူတိ အတ္ထော. သဗ္ဗေ ဒေဝါ ယာဝ ဗြဟ္မနိဝေသနာ ယာဝ ဗြဟ္မလောကာ မံ အနုဝတ္တန္တု အနုကူလာ ဘဝန္တု.

71. "එත්තකේ ලෝකධාතුම්හි" යනු දස දහසක් සක්වළෙහි සියලු ජනයෝ මා දකිත්වා යනු අර්ථයයි. සියලු දෙවියෝ බඹලොව දක්වා මා අනුව පවතිත්වා, මට අනුකූල වෙත්වා.

၇၂. ဝိသိဋ္ဌမဓုနာဒေနာတိ [Pg.126] ဝိသဋ္ဌေန မဓုရေန နာဒေန, အမတဘေရိမာဟနိန္တိ အမတဘေရိံ ဒေဝဒုန္ဒုဘိံ ပဟရိံ, ဧတ္ထန္တရေ ဧတသ္မိံ ဒသသဟဿိစက္ကဝါဠဗ္ဘန္တရေ သဗ္ဗေ ဇနာ မန မဓုရံ ဂိရံ သဒ္ဒံ သုဏန္တု မနသိ ကရောန္တု.

72. "විසිට්ඨ මධුනාදේන" යනු විශේෂ වූ මධුර හඬිනි. "අමතභේරිං ආහනිං" යනු අමෘත බෙරය හෙවත් දේව දූන්දුභිය වැයුවෙමි. මේ දස දහසක් සක්වළ ඇතුළත සියලු ජනයෝ මාගේ මධුර ස්වරය අසත්වා, එය මෙනෙහි කරත්වා.

၇၃. ဓမ္မမေဃေန ဝဿန္တေ ဓမ္မဒေသနာမယေန နာဒေန တဗ္ဗောဟာရပရမတ္ထဂမ္ဘီရမဓုရသုခုမတ္ထဝဿေ ဝဿန္တေ ဝဿမာနေ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန သဗ္ဗေ ဘိက္ခုဘိက္ခုနီအာဒယော အနာသဝါ နိက္ကိလေသာ ဟောန္တု ဘဝန္တု. ယေတ္ထ ပစ္ဆိမကာ သတ္တာတိ ဧတ္ထ ဧတေသု ရာသိဘူတေသု စတူသု ပရိသသတ္တေသု ယေ သတ္တာ ပစ္ဆိမကာ ဂုဏဝသေန ဟေဋ္ဌိမကာ, တေ သဗ္ဗေ သောတာပန္နာ ဘဝန္တူတိ အဓိပ္ပာယော.

73. ධර්ම දේශනාමය වූ නාදය නමැති ධර්ම මේඝය වස්වමින්, පරමාර්ථ වූ ද, ගැඹුරු වූ ද, මධුර වූ ද, සියුම් වූ ද අර්ථ නමැති වැස්ස වස්වන කල්හි, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ආනුභාවයෙන් සියලු භික්ෂු භික්ෂුණී ආදීහු ආශ්‍රව රහිත ක්ෂීණාශ්‍රවයෝ වෙත්වා. "යේ පච්ඡිමකා සත්තා" යනු මෙහි රැස්ව සිටි සිව්වනක් පිරිස අතරින් ගුණයෙන් අඩුව සිටින යම් සත්ත්ව කෙනෙක් වෙත් ද, ඒ සියල්ලෝ ම සෝවාන් වෙත්වා යනු අදහසයි.

၇၄. တဒါ တိလောကဝိဇယစက္ကဝတ္တိရာဇကာလေ ဒါတဗ္ဗကံ ဒါတဗ္ဗယုတ္တကံ, ဒါနံ ကတွာ, အသေသတော နိဿေသေန, သီလံ သီလပါရမိံ, ပူရေတွာ နေက္ခမ္မေ နေက္ခမ္မပါရမိတာယ, ပါရမိံ ကောဋိံ ပတွာ, ဥတ္တမံ သမ္ဗောဓိံ စတုမဂ္ဂဉာဏံ, ပတ္တော ဘဝါမိ ဘဝေယျံ.

74. එකල තිලෝකවිජය සක්විති රජුගේ කාලයෙහි, දිය යුතු දෙය දීමෙන් (දන් දීමෙන්), කිසිදු ඉතිරියක් නොමැතිව සීල පාරමිතාව සම්පූර්ණ කොට, නෛෂ්ක්‍රම්‍ය පාරමිතාවෙන් පාරමී කෙළවරට පැමිණ, උතුම් වූ සම්බෝධිය හෙවත් චතුර්මාර්ග ඥානයට පැමිණියෙමි.

၇၅. ပဏ္ဍိတေ ပညဝန္တေ မေဓာဝိနော ပရိပုစ္ဆိတွာ ‘‘ကိံ, ဘန္တေ, ကတ္တဗ္ဗံ? ကိံ န ကတ္တဗ္ဗံ? ကိံ ကုသလံ? ကိံ အကုသလံ? ကိံ ကတွာ သဂ္ဂမောက္ခဒွယဿ ဘာဂီ ဟောတီ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ, ဧဝံ ပညာပါရမိံ ပူရေတွာတိ အတ္ထော. ကတွာ ဝီရိယမုတ္တမန္တိ ဥတ္တမံ သေဋ္ဌံ ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု အဝိစ္ဆိန္နံ ဝီရိယံ ကတွာ, ဝီရိယပါရမိံ ပူရေတွာတိ အတ္ထော. သကလဝိရုဒ္ဓဇနေဟိ ကတအနာဒရာဓိဝါသနာခန္တိယာ ပါရမိံ ကောဋိံ ဂန္တွာ ခန္တိပါရမိံ ပူရေတွာ ဥတ္တမံ သမ္ဗောဓိံ ဥတ္တမံ သမ္ဗုဒ္ဓတ္တံ ပတ္တော ဘဝါမိ ဘဝေယျံ.

75. ප්‍රඥාවන්ත, දක්ෂ පණ්ඩිතයන්ගෙන් "ස්වාමීනී, කළ යුත්තේ කුමක්ද? නොකළ යුත්තේ කුමක්ද? කුසල් යනු කුමක්ද? අකුසල් යනු කුමක්ද? කුමක් කිරීමෙන් ස්වර්ග මොක්ෂ දෙකෙහි කොටස්කරුවකු විය හැකිද?" යැයි නැවත නැවත විමසා, මෙසේ ප්‍රඥා පාරමිතාව සම්පූර්ණ කළේය යන අර්ථයයි. "උතුම් වීර්යය කොට" යනු සිටගෙන සිටීම හා වාඩි වී සිටීම ආදී ඉරියව්වලදී නොකැඩුණු වීර්යය වඩා, වීර්ය පාරමිතාව සම්පූර්ණ කළේය යන අර්ථයයි. සියලු විරුද්ධවාදී ජනයා විසින් කරනු ලබන අනාදරය ඉවසීම නමැති ක්ෂාන්ති පාරමිතාවෙහි කෙළවරට පැමිණ, ක්ෂාන්ති පාරමිතාව සම්පූර්ණ කොට, උතුම් සම්බෝධිය හෙවත් උතුම් බුද්ධත්වය ලැබිය යුත්තේය.

၇၆. ကတွာ ဒဠှမဓိဋ္ဌာနန္တိ ‘‘မမ သရီရဇီဝိတေသု ဝိနဿန္တေသုပိ ပုညကမ္မတော န ဝိရမိဿာမီ’’တိ အစလဝသေန ဒဠှံ အဓိဋ္ဌာနပါရမိံ ကတွာ ‘‘သီသေ ဆိဇ္ဇမာနေပိ မုသာဝါဒံ န ကထေဿာမီ’’တိ သစ္စပါရမိတာယ ကောဋိံ ပူရိယ ပူရေတွာ ‘‘သဗ္ဗေ သတ္တာ သုခီ အဝေရာ’’တိအာဒိနာ မေတ္တာပါရမိတာယ ကောဋိံ ပတွာ ဥတ္တမံ သမ္ဗောဓိံ ပတ္တောတိ အတ္ထော.

76. "මගේ ශරීරය හා ජීවිතය විනාශ වී ගියත් පින්කම්වලින් ඉවත් නොවෙමි" යි නොසැලෙන ලෙස දැඩි අධිෂ්ඨාන පාරමිතාව වඩා, "හිස ගසා දැමුවද බොරු නොකියමි" යි සත්‍ය පාරමිතාව කෙළවරටම සම්පූර්ණ කොට, "සියලු සත්ත්වයෝ සුවපත් වෙත්වා, වෛර නැත්තෝ වෙත්වා" යනාදී වශයෙන් මෙත්තා පාරමිතාවෙහි කෙළවරට පැමිණ, උතුම් සම්බෝධියට පැමිණියේය යන අර්ථයයි.

၇၇. သဇီဝကာဇီဝကဝတ္ထူနံ လာဘေ စ တေသံ အလာဘေ စ ကာယိကစေတသိကသုခေ စေဝ တထာ ဒုက္ခေ စ သာဒရဇနေဟိ ကတေ, သမ္မာနေ [Pg.127] စေဝ ဩမာနေ, စ သဗ္ဗတ္ထ သမကော သမာနမာနသော ဥပေက္ခာပါရမိံ ပူရေတွာ ဥတ္တမံ သမ္ဗောဓိံ ပတ္တော ပါပုဏေယျန္တိ အတ္ထော.

77. සජීවී හා අජීවී වස්තූන් ලැබීමේදී හා නොලැබීමේදී ද, කායික හා චෛතසික සැපයේදී මෙන්ම දුකේදී ද, ගෞරව කරන ජනයා විසින් කරනු ලබන සත්කාරයේදී මෙන්ම අවඥාවේදී ද, සෑම තැනකම එක හා සමාන සිතින් යුතුව උපේක්ෂා පාරමිතාව සම්පූර්ණ කොට, උතුම් සම්බෝධියට පැමිණිය යුතුය යන අර්ථයයි.

၇၈. ကောသဇ္ဇံ ကုသီတဘာဝံ, ဘယတော ဘယဝသေန ‘‘အပါယဒုက္ခဘာဂီ’’တိ ဒိသွာ ဉတွာ အကောသဇ္ဇံ အကုသီတဘာဝံ အလီနဝုတ္တိံ, ဝီရိယံ ခေမတော ခေမဝသေန ‘‘နိဗ္ဗာနဂါမီ’’တိ ဒိသွာ ဉတွာ အာရဒ္ဓဝီရိယာ ဟောထ ဘဝထ. ဧသာ ဗုဒ္ဓါနုသာသနီ ဧသာ ဗုဒ္ဓါနံ အနုသိဋ္ဌိ.

78. කුසීත බව හෙවත් අලසකම, අපාය දුකට හේතුවන භයක් ලෙස දැන දැක, අලස නොවන බව හෙවත් නොපසුබට වීර්යය, නිර්වාණයට පමුණුවන නිර්භය (ක්ෂේම) මාර්ගයක් ලෙස දැන දැක, ආරම්භ කළ වීර්යය ඇත්තෝ වන්න. මෙය බුදුවරුන්ගේ අනුශාසනාවයි, මෙය බුදුවරුන්ගේ අවවාදයයි.

၇၉. ဝိဝါဒံ ဘယတော ဒိသွာတိ ဝိဝါဒံ ကလဟံ ဘယတော ဒိသွာ ‘‘အပါယဘာဂီ’’တိ ဒိသွာ ဉတွာ အဝိဝါဒံ ဝိဝါဒတော ဝိရမဏံ ‘‘နိဗ္ဗာနပ္ပတ္တီ’’တိ, ခေမတော ဒိသွာ ဉတွာ သမဂ္ဂါ ဧကဂ္ဂစိတ္တာ သခိလာ သိလိဋ္ဌာ မေတ္တာယ ဓုရဂတာယ သောဘမာနာ ဟောထာတိ အတ္ထော. ဧသာ ကထာ မန္တနာ ဥဒီရဏာ ဗုဒ္ဓါနံ အနုသာသနီ ဩဝါဒဒါနံ.

79. "විවාදය භයක් ලෙස දැක" යනු විවාදය හා කලහය අපායට පමුණුවන භයක් ලෙස දැන දැක, විවාදයෙන් වැළකීම නිර්වාණය ලැබීමට හේතුවන නිර්භය මාර්ගයක් ලෙස දැන දැක, සමගිව, එකඟ වූ සිතින්, මෘදු මොළොක්ව, මෙත් සිත පෙරදැරිව ශෝභමාන වන්න යන අර්ථයයි. මෙම දේශනාව හා අවවාදය බුදුවරුන්ගේ අනුශාසනාවයි, ඔවදානයයි.

၈၀. ပမာဒံ ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု သတိဝိပ္ပဝါသေန ဝိဟရဏံ ဘယတော ‘‘နိဗ္ဗတ္တနိဗ္ဗတ္တဋ္ဌာနေသု ဒုက္ခိတဒုရူပအပ္ပန္နပါနတာဒိသံဝတ္တနကံ အပါယာဒိဂမနဉ္စာ’’တိ ဒိသွာ ဉတွာ, အပ္ပမာဒံ သဗ္ဗကိရိယာသု သတိယာ ဝိဟရဏံ, ခေမတော ဝဍ္ဎိတော ‘‘နိဗ္ဗာနသမ္ပာပုဏန’’န္တိ ဒိသွာ ပစ္စက္ခတော ဉတွာ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ သမ္မာဒိဋ္ဌိ သမ္မာသင်္ကပ္ပော သမ္မာဝါစာ သမ္မာကမ္မန္တော သမ္မာအာဇီဝေါ သမ္မာဝါယာမော သမ္မာသတိ သမ္မာသမာဓီတိ အဋ္ဌအဝယဝံ သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ မဂ္ဂံ အဓိဂမူပါယံ ဘာဝေထ ဝဍ္ဎေထ မနသိ ကရောထ, ဧသာ ကထာ ဘာသနာ ဥဒီရဏာ ဗုဒ္ဓါနုသာသနီ ဗုဒ္ဓါနံ အနုသိဋ္ဌီတိ အတ္ထော.

80. ප්‍රමාදය හෙවත් සිටගෙන සිටීම, වාඩි වී සිටීම ආදී ඉරියව්වලදී සිහියෙන් තොරව වාසය කිරීම භයක් ලෙසත්, නැවත නැවත උපදින තැන්හි දුකට පත්වීම, අවලස්සන වීම, අල්ප ආහාරපාන ඇති තැන්හි ඉපදීම හා අපායගාමී වීම වැනි විපාක ලබා දෙන දෙයක් ලෙසත් දැන දැක, අප්‍රමාදය හෙවත් සියලු පින්කම්හි සිහියෙන් යුතුව වාසය කිරීම නිර්වාණයට පමුණුවන නිර්භය මාර්ගය ලෙස ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන් දැක, සම්මා දිට්ඨි, සම්මා සංකප්ප, සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්ත, සම්මා ආජීව, සම්මා වායාම, සම්මා සති, සම්මා සමාධි යන අංග අටකින් යුත් සම්මා සම්බෝධියට පත්වීමේ මාර්ගය වඩන්න, දියුණු කරන්න, මෙනෙහි කරන්න. මෙම දේශනාව බුදුවරුන්ගේ අනුශාසනාවයි, බුදුවරුන්ගේ අවවාදයයි යන අර්ථයයි.

၈၁. သမာဂတာ ဗဟူ ဗုဒ္ဓါတိ အနေကသတသဟဿသင်္ချာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ သမာဂတာ ရာသိဘူတာ, သဗ္ဗသော သဗ္ဗပ္ပကာရေန အရဟန္တာ စ ခီဏာသဝါ အနေကသတသဟဿာ သမာဂတာ ရာသိဘူတာ. တသ္မာ တေ ဗုဒ္ဓေ စ အရဟန္တေ စ ဝန္ဒမာနေ ဝန္ဒနာရဟေ နမဿထ အင်္ဂပစ္စင်္ဂနမက္ကာရေန နမဿထ ဝန္ဒထ.

81. "බොහෝ බුදුවරු රැස් වූහ" යනු ලක්ෂ සංඛ්‍යාත පසේබුදුවරුන් හා සම්මා සම්බුදුවරුන් රැස්වූහ යන්නයි. සියලු ආකාරයෙන්ම ලක්ෂ සංඛ්‍යාත රහතන් වහන්සේලා ද රැස්වූහ. එබැවින්, වැඳුම් පිදුම් ලැබීමට සුදුසු වූ ඒ බුදුවරුන්ට හා රහතන් වහන්සේලාට නමස්කාර කරන්න, පසඟ පිහිටුවා නමස්කාර කරන්න, වන්දනා කරන්න.

၈၂. ဧဝံ ဣမိနာ မယာ ဝုတ္တပ္ပကာရေန အစိန္တိယာ စိန္တေတုံ အသက္ကုဏေယျာ, ဗုဒ္ဓါ, ဗုဒ္ဓဓမ္မာတိ ဗုဒ္ဓေဟိ ဒေသိတာ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ…ပေ… အဋ္ဌင်္ဂိကော [Pg.128] မဂ္ဂေါ, ပဉ္စက္ခန္ဓာ, ဟေတုပစ္စယော အာရမ္မဏပစ္စယောတိအာဒယော ဓမ္မာ, ဗုဒ္ဓါနံ ဝါ သဘာဝါ အစိန္တိယာ စိန္တေတုံ အသက္ကုဏေယျာ, အစိန္တိယေ စိန္တာဝိသယာတိက္ကန္တေ ပသန္နာနံ ဒေဝမနုဿာနံ ဝိပါကော ဒေဝမနုဿသမ္ပတ္တိနိဗ္ဗာနသမ္ပတ္တိသင်္ခါတော စိန္တေတုံ အသက္ကုဏေယျော သင်္ချာတိက္ကန္တော ဟောတိ ဘဝတိ.

82. මෙසේ මා විසින් පවසන ලද පරිදි බුදුවරුන් හා බුද්ධ ධර්මය සිතා නිම කළ නොහැකි ය (අචින්ත්‍ය වේ). බුදුවරුන් විසින් දේශනා කරන ලද සතර සතිපට්ඨානය, ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය, පංචස්කන්ධය, හේතු ප්‍රත්‍යය, ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය ආදී ධර්මයන් ද, බුදුවරුන්ගේ ස්වභාවය ද සිතා නිම කළ නොහැකි ය. සිතීමේ සීමාව ඉක්මවා ගිය මෙම අචින්ත්‍ය කරුණු කෙරෙහි පැහැදුණු දෙවි මිනිසුන් ලබන දෙව් මිනිස් සම්පත් හා නිවන් සම්පත් යන විපාකයන් ද ගණනය කළ නොහැකි තරම් අප්‍රමාණ වේ.

ဣတိ ဧတ္တာဝတာ စ ယထာ အဒ္ဓါနဂါမိနော ‘‘မဂ္ဂံ နော အာစိက္ခာ’’တိ ပုဋ္ဌေန ‘‘ဝါမံ မုဉ္စိတွာ ဒက္ခိဏံ ဂဏှထာ’’တိ ဝုတ္တေ တေန မဂ္ဂေန ဂါမနိဂမရာဇဓာနီသု ကတ္တဗ္ဗကိစ္စံ နိဋ္ဌာပေတွာ ပုန မုဉ္စိတေန အပရေန ဝါမမဂ္ဂေန ဂတာပိ ဂါမနိဂမာဒီသု ကတ္တဗ္ဗကိစ္စံ နိဋ္ဌာပေန္တိ, ဧဝမေဝ ဗုဒ္ဓါပဒါနံ ကုသလာပဒါနဝသေန နိဋ္ဌာပေတွာ တဒေဝ အကုသလာပဒါနဝသေန ဝိတ္ထာရေတုံ ဣဒံ ပဉှကမ္မံ –

මෙපමණකින්, "අපට මඟ පෙන්වන්න" යැයි ඇසූ මඟියෙකුට "වම් පස හැර දකුණු පස තෝරාගන්න" යැයි කී කල, ඒ මඟෙහි ගොස් ගම් නියම්ගම් හා රාජධානීන්හි කළ යුතු කටයුතු නිම කරන්නාක් මෙන්, බුද්ධ අපදානයන් කුසල් වශයෙන් නිම කොට, දැන් අකුසල් අපදානයන් විස්තර කිරීමට මෙම ප්‍රශ්නය හෙවත් කරුණු ඉදිරිපත් වේ.

‘‘ဒုက္ကရဉ္စ အဗ္ဘက္ခာနံ, အဗ္ဘက္ခာနံ ပုနာပရံ;

အဗ္ဘက္ခာနံ သိလာဝေဓော, သကလိကာပိ စ ဝေဒနာ.

දුෂ්කර ක්‍රියා කිරීම ද, අභූත චෝදනා ලැබීම ද, නැවතත් අභූත චෝදනාවට ලක්වීම ද, ගලක් පෙරළීමෙන් වූ උපද්‍රවය ද, ගල් පතුරක් වැදීමෙන් වූ වේදනාව ද,

‘‘နာဠာဂိရိ သတ္တစ္ဆေဒေါ, သီသဒုက္ခံ ယဝခါဒနံ;

ပိဋ္ဌိဒုက္ခမတီသာရော, ဣမေ အကုသလကာရဏာ’’တိ.

නාලාගිරි ඇතු එවීම ද, ශල්‍යකර්මයකට ලක්වීම ද, හිසරදය ද, යව සහල් වැළඳීමට සිදුවීම ද, කොන්දේ වේදනාව හා අතීසාර රෝගය ද යන මේවා අකුසල විපාක හේතුවෙන් වූ කරුණු වේ.

အတ္ထ ပဌမပဉှေ – ဒုက္ကရန္တိ ဆဗ္ဗဿာနိ ဒုက္ကရကာရိကာ. အတီတေ ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကာလေ ဗောဓိသတ္တော ဇောတိပါလော နာမ ဗြာဟ္မဏမာဏဝေါ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တော ဗြာဟ္မဏဇာတိဝသေန သာသနေ အပ္ပသန္နော တဿ ဘဂဝတော ပိလောတိကကမ္မနိဿန္ဒေန ‘‘ကဿပေါ ဘဂဝါ’’တိ သုတွာ ‘‘ကုတော မုဏ္ဍကဿ သမဏဿ ဗောဓိ, ဗောဓိ ပရမဒုလ္လဘာ’’တိ အာဟ. သော တေန ကမ္မနိဿန္ဒေန အနေကဇာတိသတေသု နရကာဒိဒုက္ခမနုဘဝိတွာ တဿေဝ ဘဂဝတော အနန္တရံ တေနေဝ လဒ္ဓဗျာကရဏေန ကမ္မေန ဇာတိသံသာရံ ခေပေတွာ ပရိယောသာနေ ဝေဿန္တရတ္တဘာဝံ ပတွာ တတော စုတော တုသိတဘဝနေ နိဗ္ဗတ္တော. ဒေဝတာယာစနေန တတော စဝိတွာ သကျကုလေ နိဗ္ဗတ္တော ဉာဏဿ ပရိပါကတ္တာ သကလဇမ္ဗုဒီပရဇ္ဇံ ပဟာယ အနောမာနဒီတီရေ သုနိသိတေနာသိနာ သမကုဋကေသကလာပံ ဆိန္ဒိတွာ ဗြဟ္မုနာ အာနီတေ ဣဒ္ဓိမယေ ကပ္ပဿ သဏ္ဌာနကာလေ ပဒုမဂဗ္ဘေ နိဗ္ဗတ္တေ အဋ္ဌ ပရိက္ခာရေ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ပဗ္ဗဇိတွာ ဗောဓိဉာဏဒဿနဿ တာဝ အပရိပက္ကတ္တာ [Pg.129] ဗုဒ္ဓဘာဝါယ မဂ္ဂါမဂ္ဂံ အဇာနိတွာ ဆဗ္ဗဿာနိ ဥရုဝေလဇနပဒေ ဧကာဟာရဧကာလောပဧကပုဂ္ဂလဧကမဂ္ဂဧကာသနဘောဇနဝသေန အဋ္ဌိစမ္မနဟာရုသေသံ နိမ္မံသရုဓိရပေတရူပသဒိသသရီရော ပဓာနသုတ္တေ (သု. နိ. ၄၂၇ အာဒယော) ဝုတ္တနယေနေဝ ပဓာနံ မဟာဝီရိယံ ဒုက္ကရကာရိကံ အကာသိ. သော ဣမံ ဒုက္ကရကာရိကံ ‘‘သမ္ဗောဓိယာ မဂ္ဂံ န ဟောတီ’’တိ စိန္တေတွာ ဂါမနိဂမရာဇဓာနီသု ပဏီတာဟာရံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ပီဏိန္ဒြိယော ပရိပုဏ္ဏဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏော ကမေန ဗောဓိမဏ္ဍမုပဂန္တွာ ပဉ္စ မာရေ ဇိနိတွာ ဗုဒ္ဓေါ ဇာတောတိ.

එහි පළමු ප්‍රශ්නය නම් - 'දුක්කර' යනු හය වසරක් මුළුල්ලේ කළ දුෂ්කරක්‍රියාවයි. අතීතයේ කස්සප සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ අප මහා බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ජෝතිපාල නම් බ්‍රාහ්මණ මාණවකයෙකු ව ඉපදී සිටියහ. බ්‍රාහ්මණ ජාතියේ අභිමානය නිසා එතුමා එසමයෙහි ශාසනය කෙරෙහි අප්‍රසන්නව සිටියේය. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පැරණි අකුසල කර්මයක (පිලොතික කර්ම) විපාකයක් ලෙස "කස්සප බුදුරජාණන් වහන්සේ" යැයි ඇසූ විට, "ඒ මුඩු මහණාට බෝධියක් කොයින්ද? බෝධිය ලැබීම ඉතා අසීරුය" යි පැවසීය. ඒ කර්ම විපාකයෙන් ඔහු නොයෙක් සිය දහස් ගණන් ආත්මවල නරකාදියෙහි දුක් විඳ, ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් නියත විවරණ ලැබ, සංසාරය ගෙවා අවසානයේ වෙස්සන්තර ආත්මභාවය ලබා එතැනින් චුතව තුසිත භවනයෙහි උපන්නේය. දෙවියන්ගේ ආරාධනයෙන් එතැනින් චුතව ශාක්‍ය කුලයෙහි ඉපදී, ඥානය මෝරා යාම නිසා සකල ජම්බුද්වීපයේම රාජ්‍යය අතහැර, අනෝමා නදී තීරයේදී තියුණු කඩුවෙන් මකුටය සහිත කෙස් වැටිය සිඳ, ඝටීකාර මහා බ්‍රහ්මයා විසින් ගෙන එන ලද සෘද්ධිමය වූ අටපිරිකර පිළිගෙන පැවිදි විය. බෝධිඥාන දර්ශනය ලැබීමට තරම් පාරමිතා ඥානය තවමත් මෝරා නොතිබූ බැවින්, බුදු වීම සඳහා වූ මාර්ගය හා අමාර්ගය වෙන්කොට හඳුනාගත නොහැකිව, උරුවේල ජනපදයේ සය වසරක් මුළුල්ලේ එක් ආහාර වේලක් පමණක් වැළඳීම ආදී ක්‍රමවලින් ඇට සහ සම නහර පමණක් ඉතිරි වූ, මස් ලේ සිඳී ගිය, ප්‍රේතයෙකු වැනි ශරීරයක් ඇතිව මහා පධාන සූත්‍රයේ දැක්වෙන පරිදි මහා වීර්යයෙන් යුතුව දුෂ්කරක්‍රියා කළහ. පසුව මේ දුෂ්කරක්‍රියාව සම්බෝධිය පිණිස මාර්ගය නොවන බව වටහාගෙන, ගම් නියම්ගම් හා රාජධානිවලින් ලැබුණු ප්‍රණීත ආහාර වළඳා, පිනා ගිය ඉන්ද්‍රියන් ඇතිව දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයන්ගෙන් පරිපූර්ණව, පිළිවෙළින් බෝධි මණ්ඩපයට වැඩම කොට පස්මරුන් පරදා බුද්ධත්වයට පත් වූ සේක.

‘‘အဝစာဟံ ဇောတိပါလော, သုဂတံ ကဿပံ တဒါ;

ကုတော နု ဗောဓိ မုဏ္ဍဿ, ဗောဓိ ပရမဒုလ္လဘာ.

එකල්හි ජෝතිපාල වූ මම, සුගත වූ කස්සප බුදුරජාණන් වහන්සේට මෙසේ කීවෙමි: 'ඒ මුඩු මහණාට බෝධිය කොයින්ද? බෝධිය ලැබීම ඉතා දුර්ලභය'.

‘‘တေန ကမ္မဝိပါကေန, အစရိံ ဒုက္ကရံ ဗဟုံ;

ဆဗ္ဗဿာနုရုဝေလာယံ, တတော ဗောဓိမပါပုဏိံ.

එම කර්ම විපාකයෙන් මම උරුවේලාවෙහි සය වසරක් මුළුල්ලේ බොහෝ දුෂ්කරක්‍රියා කළෙමි. ඉන් පසුව බෝධියට (සර්වඥතා ඥානයට) පත් වීමි.

‘‘နာဟံ ဧတေန မဂ္ဂေန, ပါပုဏိံ ဗောဓိမုတ္တမံ;

ကုမ္မဂ္ဂေန ဂဝေသိဿံ, ပုဗ္ဗကမ္မေန ဝါရိတော.

මම ඒ මාර්ගයෙන් උත්තම බෝධියට පත් නොවූයෙමි. පෙර කළ අකුසල කර්මයකින් වළක්වන ලදුව, වැරදි මාර්ගයක (සත්‍යය) සෙව්වෙමි.

‘‘ပုညပါပပရိက္ခီဏော, သဗ္ဗသန္တာပဝဇ္ဇိတော;

အသောကော အနုပါယာသော, နိဗ္ဗာယိဿမနာသဝေါ’’တိ. (အပ. ထေရ ၁.၃၉.၉၂-၉၅);

පින් පව් ක්ෂය කළා වූ, සියලු සන්තාපයන් දුරු කළා වූ, ශෝක රහිත වූ, දැවෙන්නා වූ කෙලෙස් රහිත වූ, ආශ්‍රවයන් රහිත වූ මම පිරිනිවන් පාන්නෙමි.

ဒုတိယပဉှေ – အဗ္ဘက္ခာနန္တိ အဘိ အက္ခာနံ ပရိဘာသနံ. အတီတေ ကိရ ဗောဓိသတ္တော သုဒ္ဒကုလေ ဇာတော အပါကဋော အပ္ပသိဒ္ဓေါ မုနာဠိ နာမ ဓုတ္တော ဟုတွာ ပဋိဝသတိ. တဒါ မဟိဒ္ဓိကော မဟာနုဘာဝေါ သုရဘိ နာမ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ ကေနစိ ကရဏီယေန တဿ သမီပဋ္ဌာနံ ပါပုဏိ. သော တံ ဒိသွာဝ ‘‘ဒုဿီလော ပါပဓမ္မော အယံ သမဏော’’တိအာဒိနာ အဗ္ဘာစိက္ခိ. သော တေန အကုသလနိဿန္ဒေန နရကာဒီသု အနေကဝဿသဟဿာနိ ဒုက္ခမနုဘဝိတွာ ဣမသ္မိံ ပစ္ဆိမတ္တဘာဝေ ယဒါ တိတ္ထိယာ ပဌမတရံ ဘဂဝတော တုသိတဘဝနေ ဝသနသမယေ စ ပါကဋာ ဟုတွာ သကလဇနံ ဝဉ္စေတွာ ဒွါသဋ္ဌိဒိဋ္ဌိယော ဒီပေတွာ ဝိစရန္တိ, တဒါ တုသိတပုရာ စဝိတွာ သကျရာဇကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ကမေန ဗုဒ္ဓေါ ဇာတော. တိတ္ထိယာ သူရိယုဂ္ဂမနေ ခဇ္ဇောပနကာ ဝိယ ဝိဟတလာဘသက္ကာရာ ဘဂဝတိ အာဃာတံ ဗန္ဓိတွာ ဝိစရန္တိ. တသ္မိံ သမယေ ရာဇဂဟသေဋ္ဌိ ဂင်္ဂါယ ဇာလံ ဗန္ဓိတွာ ကီဠန္တော ရတ္တစန္ဒနဃဋိကံ ဒိသွာ အမှာကံ ဂေဟေ စန္ဒနာနိ ဗဟူနိ, ဣမံ ဘမံ အာရောပေတွာ တေန ဘမကာရေဟိ [Pg.130] ပတ္တံ လိခါပေတွာ ဝေဠုပရမ္ပရာယ လဂ္ဂေတွာ ‘‘ယေ ဣမံ ပတ္တံ ဣဒ္ဓိယာ အာဂန္တွာ ဂဏှန္တိ, တေသံ ဘတ္တိကော ဘဝိဿာမီ’’တိ ဘေရိံ စရာပေသိ.

දෙවන ප්‍රශ්නය - අභක්ඛාන (අභූත චෝදනා) යනු බලවත් ලෙස අපහාස කිරීමයි. අතීතයේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ශුද්‍ර කුලයක ඉපදී, ප්‍රසිද්ධ නොවූ මුණාලි නම් ධූර්තයෙකු ව විසීය. එකල්හි මහා සෘද්ධිමත් මහා ආනුභාව සම්පන්න සුරභි නම් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ යම් කටයුත්තක් සඳහා ඔහු සිටි තැනට වැඩම කළහ. උන්වහන්සේ දැක "මේ මහණා දුශ්ශීලයෙකි, පවිටු ගති ඇත්තෙකි" යනාදී වශයෙන් අභූත චෝදනා කළේය. ඒ අකුසල විපාකයෙන් නරකාදියෙහි වසර දහස් ගණනක් දුක් විඳ, මේ අවසාන ආත්මභාවයේදී, තීර්ථකයන් මුලින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තුසිත භවනයෙහි වසන සමයේ සිටම ප්‍රසිද්ධියට පත්ව, සකල ජනයා රවටමින් දෙසැටක් දෘෂ්ටි පතුරවමින් හැසිරුණහ. පසුව බුදුරජාණන් වහන්සේ තුසිත පුරයෙන් චුතව ශාක්‍ය කුලයෙහි ඉපදී පිළිවෙළින් බුදු වූ සේක. සූර්ය උදාවේදී කණාමැදිරියන් මෙන් තීර්ථකයෝ තම ලාභ සත්කාර නැති වී යාම නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි වෛර බැඳ හැසිරුණහ. ඒ අවස්ථාවේදී රජගහ නුවර සිටුවරයෙක් ගඟෙහි දැල් දමා කෙළි සෙල්ලම් කරමින් සිටියදී රත් සඳුන් ලී කොටයක් දැක, "අපගේ නිවෙස්වල සඳුන් ලී බොහෝ ඇත; මෙය ලියවන පට්ටලයකට නංවා පාත්‍රයක් කරවා උණ පුවක් ගස් පෙළක අග රඳවා, යමෙකු තමාගේ සෘද්ධි බලයෙන් අහසින් අවුත් මෙය ගන්නේද, ඔහු කෙරෙහි මම භක්තිමත් වන්නෙමි" යි පවසමින් බෙර හැරවීය.

တဒါ တိတ္ထိယာ ‘‘နဋ္ဌမှာ ဒါနိ နဋ္ဌမှာ ဒါနီ’’တိ မန္တေတွာ နိဂဏ္ဌော နာဋပုတ္တော သကပရိသံ ဧဝမာဟ – ‘‘အဟံ ဝေဠုသမီပံ ဂန္တွာ အာကာသေ ဥလ္လင်္ဂနာကာရံ ကရောမိ, ‘တုမှေ ဆဝဒါရုမယံ ပတ္တံ ပဋိစ္စ မာ ဣဒ္ဓိံ ကရောထာ’တိ မံ ခန္ဓေ ဂဟေတွာ ဝါရေထာ’’တိ, တေ တထာ ဂန္တွာ တထာ အကံသု.

එවිට තීර්ථකයෝ "දැන් නම් අප විනාශයි" කියා මන්ත්‍රණය කොට, නිගණ්ඨ නාතපුත්ත තම පිරිසට මෙසේ කීවේය - "මම උණ ගස අසලට ගොස් අහසට පනින ආකාරයක් දක්වන්නෙමි. එවිට 'නුඹලා මිනී පුච්චන දරවලින් කළ පාත්‍රයක් වෙනුවෙන් සෘද්ධි නොපෙන්වන්න' කියා මගේ උරහිසින් අල්ලා මා වළක්වන්න." ඔවුහු එලෙසම ගොස් ක්‍රියා කළහ.

တဒါ ပိဏ္ဍောလဘာရဒွါဇော စ မောဂ္ဂလ္လာနော စ တိဂါဝုတေ သေလပဗ္ဗတမတ္ထကေ ဌတွာ ပိဏ္ဍပါတဂဏှနတ္ထာယ စီဝရံ ပါရုပန္တာ တံ ကောလာဟလံ သုဏိံသု. တေသု မောဂ္ဂလ္လာနော ပိဏ္ဍောလဘာရဒွါဇံ ‘‘တွံ အာကာသေန ဂန္တွာ တံ ပတ္တံ ဂဏှာဟီ’’တိ အာဟ. သော ‘‘ဘန္တေ, တုမှေယေဝ ဘဂဝတာ ဣဒ္ဓိမန္တာနံ အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပိတာ, တုမှေဝ ဂဏှထာ’’တိ အာဟ. တထာပိ ‘‘မယာ အာဏတ္တော တွမေဝ ဂဏှာဟီ’’တိ အာဏတ္တော အတ္တနာ ဌိတံ တိဂါဝုတံ သေလပဗ္ဗတံ ပါဒတလေ လဂ္ဂေတွာ ဥက္ခလိယာ ပိဓာနံ ဝိယ သကလရာဇဂဟနဂရံ ဆာဒေသိ, တဒါ နဂရဝါသိနော ဖဠိကပဗ္ဗတေ အာဝုတံ ရတ္တသုတ္တမိဝ တံ ထေရံ ပဿိတွာ ‘‘ဘန္တေ ဘာရဒွါဇ, အမှေ ရက္ခထာ’’တိ ဥဂ္ဃောသယိံသု, ဘီတာ သုပ္ပာဒီနိ သီသေ အကံသု. တဒါ ထေရော တံ ပဗ္ဗတံ ဌိတဋ္ဌာနေ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဣဒ္ဓိယာ ဂန္တွာ တံ ပတ္တံ အဂ္ဂဟေသိ, တဒါ နဂရဝါသိနော မဟာကောလာဟလမကံသု.

එකල්හි පිණ්ඩෝල භාරද්වාජ හා මහා මොග්ගල්ලාන යන හිමිවරු දෙනම ගාවුත් තුනක් උසැති ගල් පර්වතයක් මතුපිට සිට පිණ්ඩපාතය සඳහා සිවුරු පෙරවමින් සිටියදී ඒ ඝෝෂාව ඇසුණි. මොග්ගල්ලාන හිමියෝ "භාරද්වාජයෙනි, ඔබ අහසින් ගොස් ඒ පාත්‍රය ගන්න" යැයි කීහ. උන්වහන්සේ "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සෘද්ධිමතුන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තැබුවේ ඔබවහන්සේවයි, ඔබවහන්සේම එය ගත මැනවි" යි කීහ. එසේ වුවද "මා පවසන නිසා ඔබම එය ගන්න" යැයි නියෝග කළ බැවින්, තමන් සිටි ගාවුත් තුනක් උසැති ගල් පර්වතය පා ඇඟිලිවලින් ඔසවා බත් හැළියක පියනක් මෙන් මුළු රජගහ නුවරම වැසී යන සේ අහසින් වැඩම කළහ. එවිට නුවර වැසියෝ පළිඟු පර්වතයක ඇමුණූ රතු නූලක් වැනි ඒ තෙරුන් වහන්සේ දැක, "ස්වාමීනි භාරද්වාජයෙනි, අපව බේරා ගන්න" යැයි මොරගැසූහ. බියට පත් වූවෝ වට්ටි ආදිය හිස මත තබා ගත්හ. එවිට තෙරුන් වහන්සේ ඒ පර්වතය තිබූ තැනම තබා, සෘද්ධියෙන් වැඩම කොට ඒ පාත්‍රය ගත්හ. එකල්හි නුවර වැසියෝ මහා ඝෝෂාවක් කළහ.

ဘဂဝါ ဝေဠုဝနာရာမေ နိသိန္နော တံ သဒ္ဒံ သုတွာ ‘‘ကိံ ဧသော သဒ္ဒေါ’’တိ အာနန္ဒံ ပုစ္ဆိ. ‘‘ဘာရဒွါဇေန, ဘန္တေ, ပတ္တဿ ဂဟိတတ္တာ သန္တုဋ္ဌာ နဂရဝါသိနော ဥက္ကုဋ္ဌိသဒ္ဒမကံသူ’’တိ အာဟ. တဒါ ဘဂဝါ အာယတိံ ပရူပဝါဒမောစနတ္ထံ တံ ပတ္တံ အာဟရာပေတွာ ဘေဒါပေတွာ အဉ္ဇနုပပိသနံ ကတွာ ဘိက္ခူနံ ဒါပေသိ, ဒါပေတွာ စ ပန ‘‘န, ဘိက္ခဝေ, ဣဒ္ဓိဝိကုဗ္ဗနာ ကာတဗ္ဗာ, ယော ကရေယျ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိ (စူဠဝ. ၂၅၂ ထောကံ ဝိသဒိသံ) သိက္ခာပဒံ ပညာပေသိ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වේළුවනාරාමයේ වැඩ වසද්දී ඒ ශබ්දය ඇසී "ආනන්දය, ඒ කුමන ශබ්දයක්ද?" යි ඇසූ සේක. "ස්වාමීනි, භාරද්වාජයන් පාත්‍රය ගත් නිසා සතුටට පත් නුවර වැසියන් කරන ශබ්දයයි" කියා ආනන්ද හිමියෝ පැවසූහ. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මතු කාලයෙහි අනුන්ගේ අපවාදවලින් මිදීම පිණිස ඒ පාත්‍රය ගෙන්වාගෙන, එය බිඳවා ඇස් බෙහෙත් අඹරන ගල් මෙන් කරවා භික්ෂූන්ට පූජා කළ සේක. එසේ කොට "මහණෙනි, සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්ය නොපෑ යුතුය. යමෙක් එසේ කරන්නේ නම් ඔහුට දුක්කටාපත්ති වේ" යයි ශික්ෂා පදයක් පැනවූ සේක.

တတော တိတ္ထိယာ ‘‘သမဏေန ကိရ ဂေါတမေန သာဝကာနံ သိက္ခာပဒံ ပညတ္တံ, တေ ဇီဝိတဟေတုပိ တံ နာတိက္ကမန္တိ, မယံ ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယံ ကရိဿာမာ’’တိ တတ္ထ တတ္ထ ရာသိဘူတာ ကောလာဟလမကံသု. အထ ရာဇာ ဗိမ္ဗိသာရော တံ သုတွာ ဘဂဝတော သန္တိကံ ဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ ဧကမန္တံ နိသိန္နော ဘဂဝန္တမေဝမာဟ [Pg.131] – ‘‘တိတ္ထိယာ, ဘန္တေ, ‘ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယံ ကရိဿာမာ’တိ ဥဂ္ဃောသေန္တီ’’တိ. ‘‘အဟမ္ပိ, မဟာရာဇ, ကရိဿာမီ’’တိ. ‘‘နနု, ဘန္တေ, ဘဂဝတာ သာဝကာနံ သိက္ခာပဒံ ပညတ္တ’’န္တိ. ‘‘တမေဝ, မဟာရာဇ, ပုစ္ဆိဿာမိ, တဝုယျာနေ အမ္ဗဖလာဒီနိ ခါဒန္တာနံ ‘ဧတ္တကော ဒဏ္ဍော’တိ ဒဏ္ဍံ ဌပေန္တော တဝါပိ ဧကတော ကတွာ ဌပေသီ’’တိ. ‘‘န မယှံ, ဘန္တေ, ဒဏ္ဍော’’တိ. ‘‘ဧဝံ, မဟာရာဇ, န မယှံ သိက္ခာပဒံ ပညတ္တံ အတ္ထီ’’တိ. ‘‘ကတ္ထ, ဘန္တေ, ပါဋိဟာရိယံ ဘဝိဿတီ’’တိ? ‘‘သာဝတ္ထိယာ သမီပေ ကဏ္ဍမ္ဗရုက္ခမူလေ, မဟာရာဇာ’’တိ. ‘‘သာဓု, ဘန္တေ, တံ ပဿိဿာမာ’’တိ. တတော တိတ္ထိယာ ‘‘ကဏ္ဍမ္ဗရုက္ခမူလေ ကိရ ပါဋိဟာရိယံ ဘဝိဿတီ’’တိ သုတွာ နဂရဿ သာမန္တာ အမ္ဗရုက္ခေ ဆေဒါပေသုံ, နာဂရာ မဟာအင်္ဂဏဋ္ဌာနေ မဉ္စာတိမဉ္စံ အဋ္ဋာဒယော ဗန္ဓိံသု, သကလဇမ္ဗုဒီပဝါသိနော ရာသိဘူတာ ပုရတ္ထိမဒိသာယမေဝ ဒွါဒသယောဇနာနိ ဖရိတွာ အဋ္ဌံသု. သေသဒိသာသုပိ တဒနုရူပေနာကာရေန သန္နိပတိံသု.

ඉන්පසු තීර්ථකයෝ, 'ශ්‍රමණ ගෞතමයන් විසින් ශ්‍රාවකයන්ට ශික්ෂා පදයක් පනවා ඇති බවත්, ඔවුන් ජීවිතය වෙනුවෙන් පවා එය උල්ලංඝනය නොකරන බවත් ඇත්තකි; එහෙයින් අපි සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්ය දක්වන්නෙමු' යැයි පවසමින් තැනින් තැන රැස්ව මහත් ඝෝෂාවක් කළහ. එකල්හි බිම්බිසාර රජතුමා ඒ බව අසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත ගොස් වැඳ එකත්පසක හිඳ මෙසේ කීවේය: 'ස්වාමීනි, තීර්ථකයෝ සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්ය දක්වන්නෙමු යැයි ප්‍රකාශ කරති.' එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, 'මහරජ, මමත් (ප්‍රාතිහාර්ය) දක්වන්නෙමි' යි වදාළහ. 'ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශ්‍රාවකයන්ට ශික්ෂා පදයක් පනවා ඇතිවා නොවේද?' 'මහරජ, මම ඔබගෙන්ම ප්‍රශ්නයක් අසන්නෙමි. ඔබගේ උයනේ අඹ ආදී පලතුරු කන අයට 'මෙපමණ දඩයක්' යැයි නීතියක් පැනවූ විට, එම දඩය ඔබටත් බලපාන සේ පනවා ගත්තේද?' 'ස්වාමීනි, මට දඩයක් නැත.' 'මහරජ, එලෙසම මට ශික්ෂා පදයක් පනවා නැත.' 'ස්වාමීනි, ප්‍රාතිහාර්යය කොහිදී සිදු වන්නේද?' 'මහරජ, සැවැත් නුවර අසල ඇති කණ්ඩ නම් අඹ රුක මුලදීය.' 'යහපති ස්වාමීනි, මම එය නරඹන්නෙමි' යි රජු කීවේය. ඉන්පසු තීර්ථකයෝ 'කණ්ඩ අඹ රුක මුලදී ප්‍රාතිහාර්යය සිදු වන බව' අසා, නගරය අවට ඇති සියලු අඹ ගස් කපා දැමූහ. නගරවාසීහු මහා අංගණ භූමියෙහි මංචාතිමංච හා අට්ටාල ආදිය බොහෝ සේ බැඳ ඉදිකළහ. මුළු දඹදිව වැසියෝ රැස්ව පෙරදිග දිශාවෙහි පමණක් යොදුන් දොළසක් පුරා පැතිර සිටියහ. සෙසු දිශාවන්හි ද එලෙසම ජනයා එක්රැස් වූහ.

ဘဂဝါပိ ကာလေ သမ္ပတ္တေ အာသာဠှိပုဏ္ဏမာသိယံ ပါတောဝ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စံ နိဋ္ဌာပေတွာ တံ ဌာနံ ဂန္တွာ နိသီဒိ. တသ္မိံ ခဏေ ကဏ္ဍော နာမ ဥယျာနပါလော ကိပိလ္လိကပုဋေ သုပက္ကံ အမ္ဗဖလံ ဒိသွာ ‘‘သစာဟံ ဣမံ ရညော ဒဒေယျံ, ကဟာပဏာဒိသာရံ လဘေယျံ, ဘဂဝတော ဥပနာမိတေ ပန ဣဓလောကပရလောကေသု သမ္ပတ္တိ ဘဝိဿတီ’’တိ ဘဂဝတော ဥပနာမေသိ. ဘဂဝါ တံ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ အာနန္ဒတ္ထေရံ အာဏာပေသိ – ‘‘ဣမံ ဖလံ မဒ္ဒိတွာ ပါနံ ဒေဟီ’’တိ. ထေရော တထာ အကာသိ. ဘဂဝါ အမ္ဗရသံ ပိဝိတွာ အမ္ဗဋ္ဌိံ ဥယျာနပါလဿ ဒတွာ ‘‘ဣမံ ရောပေဟီ’’တိ အာဟ. သော ဝါလုကံ ဝိယူဟိတွာ တံ ရောပေသိ, အာနန္ဒတ္ထေရော ကုဏ္ဍိကာယ ဥဒကံ အာသိဉ္စိ. တသ္မိံ ခဏေ အမ္ဗင်္ကုရော ဥဋ္ဌဟိတွာ မဟာဇနဿ ပဿန္တဿေဝ သာခါဝိဋပပုပ္ဖဖလပလ္လဝဘရိတော ပညာယိတ္ထ. ပတိတံ အမ္ဗဖလံ ခါဒန္တာ သကလဇမ္ဗုဒီပဝါသိနော ခယံ ပါပေတုံ နာသက္ခိံသု.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද නියමිත කාලය පැමිණි කල්හි, ඇසළ පුර පසළොස්වක පෝය දින උදෑසනම කළ යුතු වත් පිළිවෙත් නිමවා එම ස්ථානයට වැඩම කර වැඩ සිටියහ. ඒ මොහොතේ කණ්ඩ නම් උයන්පල්ලා කූඹි ගුලක් අසල හොඳින් ඉදුණු අඹ ගෙඩියක් දැක, 'මම මෙය රජතුමාට දුන්නොත් කහවනු ආදී වස්තුව ලැබිය හැකිය; නමුත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පූජා කළහොත් මෙලොව පරලොව දෙකෙහිම සම්පත් ලැබෙනු ඇත' යැයි සිතා එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පූජා කළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය පිළිගෙන ආනන්ද තෙරුන් අමතා, 'මෙම පලතුර පොඩි කර පානයක් පිළියෙල කර දෙන්න' යි වදාළහ. තෙරුන් වහන්සේ එසේ කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අඹ යුෂ පානය කර අඹ ඇටය උයන්පල්ලාට දී, 'මෙය රෝපණය කරන්න' යි වදාළහ. ඔහු වැලි ඉවත් කර එය රෝපණය කළ අතර, ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ කෙණ්ඩියෙන් පැන් වත් කළහ. ඒ මොහොතේම අඹ පැළය හටගෙන මහජනයා බලා සිටියදීම අතු පතරින් හා මල් ඵල දලුවලින් බර වූ මහා අඹ ගසක් බවට පත් විය. එයින් ගිලිහී වැටුණු අඹ පලතුරු අනුභව කළ මුළු දඹදිව වැසියන්ට පවා එය අවසන් කිරීමට නොහැකි විය.

အထ ဘဂဝါ ပုရတ္ထိမစက္ကဝါဠတော ယာဝ ပစ္ဆိမစက္ကဝါဠံ, တာဝ ဣမသ္မိံ စက္ကဝါဠေ မဟာမေရုမုဒ္ဓနိ ရတနစင်္ကမံ မာပေတွာ အနေကပရိသာဟိ သီဟနာဒံ နဒါပေန္တော ဓမ္မပဒဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တနယေန မဟာဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယံ ကတွာ တိတ္ထိယေ မဒ္ဒိတွာ တေ ဝိပ္ပကာရံ ပါပေတွာ ပါဋိဟီရာဝသာနေ ပုရိမဗုဒ္ဓါစိဏ္ဏဝသေန တာဝတိံသဘဝနံ ဂန္တွာ တတ္ထ ဝဿံဝုဋ္ဌော နိရန္တရံ တေမာသံ [Pg.132] အဘိဓမ္မံ ဒေသေတွာ မာတုပ္ပမုခါနံ အနေကဒေဝတာနံ သောတာပတ္တိမဂ္ဂါဓိဂမနံ ကတွာ, ဝုဋ္ဌဝဿော ဒေဝေါရောဟနံ ကတွာ အနေကဒေဝဗြဟ္မဂဏပရိဝုတော သင်္ကဿပုရဒွါရံ ဩရုယှ လောကာနုဂ္ဂဟံ အကာသိ. တဒါ ဘဂဝတော လာဘသက္ကာရော ဇမ္ဗုဒီပမဇ္ဈောတ္ထရမာနော ပဉ္စမဟာဂင်္ဂါ ဝိယ အဟောသိ.

ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙරදිග සක්වල සිට අපරදිග සක්වල දක්වා ද, මෙම සක්වල මහා මේරු පර්වත මුදුනෙහි රත්නමය සක්මනක් මවා, අනේකවිධ පිරිස් මධ්‍යයේ සිංහනාද පතුරුවමින් ධම්මපදට්ඨකථාවෙහි සඳහන් වන ආකාරයට මහා සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්ය පෑහ. තීර්ථකයන් දමනය කර ඔවුන් පරාජයට පත් කර, ප්‍රාතිහාර්ය අවසානයේ පෙර බුදුවරුන්ගේ සිරිතට අනුව තව්තිසා භවනයට වැඩම කළහ. එහි වස් සමාදන් වී නොකඩවා තුන් මසක් තිස්සේ අභිධර්මය දේශනා කර, මාතෘ දිව්‍ය රාජයා ප්‍රමුඛ අනේක දේවතාවුන් සෝවාන් මග ඵල ලැබීමට සැලැස්වූහ. වස් අවසානයේ දේවාවරෝහණය සිදු කරමින් දේව බ්‍රහ්ම සමූහයා පිරිවරා සංකස්ස නුවර ද්වාරයට බැස ලෝකයාට අනුග්‍රහ කළහ. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ලැබුණු ලාභ සත්කාර දඹදිව පුරා පැතිර යමින් මහා ගංගා පහ මෙන් විය.

အထ တိတ္ထိယာ ပရိဟီနလာဘသက္ကာရာ ဒုက္ခီ ဒုမ္မနာ ပတ္တက္ခန္ဓာ အဓောမုခါ နိသီဒိံသု. တဒါ တေသံ ဥပါသိကာ စိဉ္စမာဏဝိကာ နာမ အတိဝိယ ရူပဂ္ဂပ္ပတ္တာ တေ တထာ နိသိန္နေ ဒိသွာ ‘‘ကိံ, ဘန္တေ, ဧဝံဒုက္ခီ ဒုမ္မနာ နိသိန္နာ’’တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘ကိံ ပန တွံ, ဘဂိနိ, အပ္ပောဿုက္ကာသီ’’တိ? ‘‘ကိံ, ဘန္တေ’’တိ? ‘‘ဘဂိနိ, သမဏဿ ဂေါတမဿ ဥပ္ပာဒကာလတော ပဋ္ဌာယ မယံ ဟတလာဘသက္ကာရာ, နဂရဝါသိနော အမှေ န ကိဉ္စိ မညန္တီ’’တိ. ‘‘မယာ ဧတ္ထ ကိံ ကာတဗ္ဗ’’န္တိ? ‘‘တယာ သမဏဿ ဂေါတမဿ အဝဏ္ဏံ ဥပ္ပာဒေတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. သာ ‘‘န မယှံ ဘာရော’’တိ ဝတွာ တတ္ထ ဥဿာဟံ ကရောန္တီ ဝိကာလေ ဇေတဝနဝိဟာရံ ဂန္တွာ တိတ္ထိယာနံ ဥပဿယေ ဝသိတွာ ပါတော နဂရဝါသီနံ ဂန္ဓာဒီနိ ဂဟေတွာ ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒနတ္ထာယ ဂမနသမယေ ဇေတဝနာ ဝိယ နိက္ခန္တာ, ‘‘ကတ္ထ သယိတာ’’တိ ပုဋ္ဌာ ‘‘ကိံ တုမှာကံ မမ သယိတဋ္ဌာနေနာ’’တိ ဝတွာ ပက္ကာမိ. သာ ကမေန ဂစ္ဆန္တေ ကာလေ ပုစ္ဆိတာ ‘‘သမဏေနာဟံ ဂေါတမေန ဧကဂန္ဓကုဋိယံ သယိတွာ နိက္ခန္တာ’’တိ အာဟ. တံ ဗာလပုထုဇ္ဇနာ သဒ္ဒဟိံသု, ပဏ္ဍိတာ သောတာပန္နာဒယော န သဒ္ဒဟိံသု. ဧကဒိဝသံ သာ ဒါရုမဏ္ဍလံ ဥဒရေ ဗန္ဓိတွာ ဥပရိ ရတ္တပဋံ ပရိဒဟိတွာ ဂန္တွာ သရာဇိကာယ ပရိသာယ ဓမ္မဒေသနတ္ထာယ နိသိန္နံ ဘဂဝန္တံ ဧဝမာဟ – ‘‘ဘော သမဏ, တွံ ဓမ္မံ ဒေသေသိ, တုယှံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပန္နဒါရကဂဗ္ဘိနိယာ မယှံ လသုဏမရိစာဒီနိ န ဝိစာရေသီ’’တိ? ‘‘တထာဘာဝံ, ဘဂိနိ, တွဉ္စေဝ ပဇာနာသိ, အဟဉ္စာ’’တိ. သာ ‘‘ဧဝမေဝ မေထုနသံသဂ္ဂသမယံ ဒွေယေဝ ဇာနန္တိ, န အညေ’’တိ အာဟ.

එකල්හි ලාභ සත්කාර පිරිහී ගිය තීර්ථකයෝ දුකට හා නොසතුටට පත්ව, කරබාගෙන මුහුණ බිමට හරවාගෙන සිටියහ. එකල ඔවුන්ගේ උපාසිකාවක වූ චිංචා මානවිකාව නම් ඉතා රූමත් තරුණියක් ඔවුන් එසේ සිටිනු දැක, 'ස්වාමීනි, ඇයි මෙසේ දුකෙන් හා නොසතුටින් සිටින්නේ?' යි ඇසුවාය. 'නැගණිය, ඔබට එයින් ඇති වැඩක් තිබේද?' යි ඔවුන් ඇසූ විට ඇය 'ස්වාමීනි, ඒ කුමක්ද?' යි ඇසුවාය. 'නැගණිය, ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගේ පහළ වීම නිසා අපගේ ලාභ සත්කාර විනාශ විය, නගරවාසීහු අපව කිසිවකට ගණන් නොගනිති' යි ඔවුන් කීහ. 'මම මෙහිදී කුමක් කළ යුතුද?' යි ඇය ඇසූ විට, 'ඔබ ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ට අපකීර්තියක් ඇති කළ යුතුය' යි ඔවුහු කීහ. ඇය 'එය මගේ වගකීමකි' යැයි පවසා ඒ සඳහා වෙහෙසෙමින්, විකාලයේ ජේතවන විහාරයට ගොස් තීර්ථකයන්ගේ ආරාමයක නැවතී, උදෑසන ගන්ධමාලාදීන් රැගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳීමට යන නගරවාසීන්ට ජේතවනයෙන් නික්ම එන්නාක් මෙන් පෙනී සිටියාය. 'කොහේද නිදාගත්තේ?' යි ඇසූ විට, 'මගේ නිදන තැනින් ඔබට ඇති වැඩේ කුමක්ද?' යි පවසා පිටව ගියාය. කාලය ගතවත්ම ඇයගෙන් විමසූ විට, 'මම ශ්‍රමණ ගෞතමයන් සමඟ එකම ගන්ධ කුටියක නිදාගෙන නික්ම ආවෙමි' යි කීවාය. අනුවණ පෘථග්ජනයෝ එය විශ්වාස කළහ, නමුත් සෝවාන් වූ පණ්ඩිතයෝ එය විශ්වාස නොකළහ. දිනක් ඇය උදරයේ ලී තැටියක් බැඳගෙන, ඒ මත රතු රෙද්දක් පොරවාගෙන ගොස්, රජු සහිත පිරිස මධ්‍යයේ දම් දෙසමින් සිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ කීවාය: 'පින්වත් ශ්‍රමණය, ඔබ ධර්මය දේශනා කරන්නේය, නමුත් ඔබ නිසා දරුවෙකු පිළිසිඳගෙන සිටින මගේ ලූනු, මිරිස් ආදී අවශ්‍යතා ගැන සොයා නොබලන්නේ ඇයි?' 'නැගණිය, ඔය කියන කරුණේ සත්‍යය ඔබත් මමත් පමණක් දනිමු' යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළහ. ඇය ද 'එසේය, මৈථුන සංසර්ගයේ යෙදුණු බව දන්නේ දෙදෙනෙකු පමණි, අන් අය නොදනිති' යි කීවාය.

တသ္မိံ ခဏေ သက္ကဿ ပဏ္ဍုကမ္ဗလသိလာသနံ ဥဏှာကာရံ ဒဿေသိ. သက္ကော အာဝဇ္ဇေန္တော တံ ကာရဏံ ဉတွာ ဒွေ ဒေဝပုတ္တေ အာဏာပေသိ – ‘‘တုမှေသု ဧကော မူသိကဝဏ္ဏံ မာပေတွာ တဿာ ဒါရုမဏ္ဍလဿ ဗန္ဓနံ ဆိန္ဒတု, ဧကော ဝါတမဏ္ဍလံ သမုဋ္ဌာပေတွာ ပါရုတပဋံ ဥဒ္ဓံ ခိပတူ’’တိ. တေ ဂန္တွာ တထာ အကံသု. ဒါရုမဏ္ဍလံ ပတမာနံ တဿာ ပါဒပိဋ္ဌိံ ဘိန္ဒိ. ဓမ္မသဘာယံ သန္နိပတိတာ ပုထုဇ္ဇနာ သဗ္ဗေ ‘‘အရေ, ဒုဋ္ဌစောရိ, တွံ ဧဝရူပဿ လောကတ္တယသာမိနော [Pg.133] ဧဝရူပံ အဗ္ဘက္ခာနံ အကာသီ’’တိ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဧကေကမုဋ္ဌိပဟာရံ ဒတွာ သဘာယ နီဟရိံသု, ဒဿနာတိက္ကန္တာယ ပထဝီ ဝိဝရမဒါသိ. တသ္မိံ ခဏေ အဝီစိတော ဇာလာ ဥဋ္ဌဟိတွာ ကုလဒတ္တိကေန ရတ္တကမ္ဗလေနေဝ တံ အစ္ဆာဒေတွာ အဝီစိမှိ ပက္ခိပိ, ဘဂဝတော လာဘသက္ကာရော အတိရေကတရော အဟောသိ. တေန ဝုတ္တံ –

එම මොහොතෙහි ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයාගේ පණ්ඩුකම්බල සෛලාසනය උණුසුම් ස්වභාවයක් පෙන්නුම් කළේය. ශක්‍රයා ඒ පිළිබඳව මෙනෙහි කොට එහි කරුණ දැනගෙන දේවපුත්‍රයන් දෙදෙනෙකුට මෙසේ අණ කළේය: “ඔබ දෙදෙනාගෙන් එක් අයෙක් මී වෙසක් මවාගෙන ඇයගේ ලී තැටිය බැඳ ඇති පටි කපා දමන්න. අනෙක් තැනැත්තා සුළං රොදක් මවා ඇය පොරවා සිටින වස්ත්‍රය ඉහළට විසි කරන්න” යනුවෙනි. ඔවුන් ගොස් එලෙසම කළහ. එවිට ඒ ලී තැටිය පහළට වැටී ඇයගේ පතුල් පිට පෙදෙස බිඳී ගියේය. ධර්ම සභාවට රැස්ව සිටි පෘථග්ජන පිරිස සැවොම “එම්බා දුෂ්ට සොරකම් කරන්නිය, නුඹ මෙබඳු වූ තුන් ලෝකයටම ස්වාමි වූ බුදුරජාණන් වහන්සේට මෙවැනි අභූත චෝදනාවක් කළාද?” යැයි පවසමින් නැගී සිට එකිනෙකා මිටි මොළවා පහර දී සභාවෙන් පිටතට ඇද දැමූහ. මිනිසුන්ගේ ඇසට නොපෙනෙන තැනකට ඇය පැමිණි කල්හි මහ පොළොව දෙබෑ වී ඇයට ඉඩ දුන්නේය. එම මොහොතේම අවීචි මහා නරකයෙන් ගිනි දැල් මතු වී ඇයගේ පවුලේ අය දුන් රතු රෙද්දකින් මෙන් ඇය වෙළාගෙන අවීචියට ඇදගෙන ගියේය. ඉන්පසු බුදුරජාණන් වහන්සේට ලැබෙන ලාභ සත්කාර වඩාත් අතිරික්ත විය. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘သဗ္ဗာဘိဘုဿ ဗုဒ္ဓဿ, နန္ဒော နာမာသိ သာဝကော;

တံ အဗ္ဘက္ခာယ နိရယေ, စိရံ သံသရိတံ မယာ.

“සබ්බාභිභූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ නන්ද නම් ශ්‍රාවකයෙක් විය. ඔහුට අභූත චෝදනා කිරීම හේතුවෙන් මම දීර්ඝ කාලයක් නිරයෙහි සැරිසැරුවෙමි.”

‘‘ဒသဝဿသဟဿာနိ, နိရယေ သံသရိံ စိရံ;

မနုဿဘာဝံ လဒ္ဓါဟံ, အဗ္ဘက္ခာနံ ဗဟုံ လဘိံ.

“වසර දස දහසක් මුළුල්ලෙහි නිරයෙහි දීර්ඝ කාලයක් සැරිසැරුවෙමි. මනුෂ්‍ය භවය ලැබූ කල්හි ද මම බොහෝ අභූත චෝදනාවලට ලක් වුයෙමි.”

‘‘တေန ကမ္မာဝသေသေန, စိဉ္စမာဏဝိကာ မမံ;

အဗ္ဘာစိက္ခိ အဘူတေန, ဇနကာယဿ အဂ္ဂတော’’တိ. (အပ. ထေရ ၁.၃၉.၇၀-၇၂);

“එම අකුසල කර්මයේ ඉතිරි විපාක වශයෙන් චිඤ්චි මානවිකාව ජන සමූහයා ඉදිරියේ මට අසත්‍යයෙන් හා අභූතයෙන් චෝදනා කළාය.”

တတိယပဉှေ – အဗ္ဘက္ခာနန္တိ အဘိ အက္ခာနံ အက္ကောသနံ. အတီတေ ကိရ ဗောဓိသတ္တော အပါကဋဇာတိယံ ဥပ္ပန္နော မုနာဠိ နာမ ဓုတ္တော ဟုတွာ ဒုဇ္ဇနသံသဂ္ဂဗလေန သုရဘိံ နာမ ပစ္စေကဗုဒ္ဓံ ‘‘ဒုဿီလော ပါပဓမ္မော အယံ ဘိက္ခူ’’တိ အက္ကောသိ. သော တေန အကုသလေန ဝစီကမ္မေန ဗဟူနိ ဝဿသဟဿာနိ နိရယေ ပစ္စိတွာ ဣမသ္မိံ ပစ္ဆိမတ္တဘာဝေ ဒသပါရမိတာသံသိဒ္ဓိဗလေန ဗုဒ္ဓေါ ဇာတော လာဘဂ္ဂယသဂ္ဂပ္ပတ္တော အဟောသိ. ပုန တိတ္ထိယာ ဥဿာဟဇာတာ – ‘‘ကထံ နု ခေါ သမဏဿ ဂေါတမဿ အယသံ ဥပ္ပာဒေဿာမာ’’တိ ဒုက္ခီ ဒုမ္မနာ နိသီဒိံသု. တဒါ သုန္ဒရီ နာမေကာ ပရိဗ္ဗာဇိကာ တေ ဥပသင်္ကမိတွာ ဝန္ဒိတွာ ဌိတာ တုဏှီဘူတေ ကိဉ္စိ အဝဒန္တေ ဒိသွာ ‘‘ကိံ မယှံ ဒေါသော’’တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘သမဏေန ဂေါတမေန အမှေ ဝိဟေဌိယမာနေ တွံ အပ္ပောဿုက္ကာ ဝိဟရိဿသိ, ဣဒံ တဝ ဒေါသော’’တိ. ‘‘ဧဝမဟံ တတ္ထ ကိံ ကရိဿာမီ’’တိ? ‘‘တွံ သမဏဿ ဂေါတမဿ အဝဏ္ဏံ ဥပ္ပာဒေတုံ သက္ခိဿသီ’’တိ? ‘‘သက္ခိဿာမိ, အယျာ’’တိ ဝတွာ တတော ပဋ္ဌာယ ဝုတ္တနယေန ဒိဋ္ဌဒိဋ္ဌာနံ ‘‘သမဏေန ဂေါတမေန ဧကဂန္ဓကုဋိယံ သယိတွာ နိက္ခန္တာ’’တိ ဝတွာ အက္ကောသတိ ပရိဘာသတိ. တိတ္ထိယာပိ ‘‘ပဿထ, ဘော, သမဏဿ ဂေါတမဿ ကမ္မ’’န္တိ အက္ကောသန္တိ ပရိဘာသန္တိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

තෙවන ප්‍රශ්නයෙහි - ‘අබ්භක්ඛානං’ යනු දැඩි ලෙස නින්දා අපහාස කිරීමයි. අතීතයෙහි බෝධිසත්වයන් වහන්සේ අප්‍රකට කුලයක ඉපිද මුණාලි (නොහොත් පුනාළි) නම් ධූර්තයෙකු වී, අසත්පුරුෂ ඇසුරේ බලයෙන් සුරභි නම් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේට “මේ භික්ෂුව දුශ්ශීලයි, පාපී ස්වභාවයක් ඇත්තෙකි” යි පවසමින් නින්දා කළහ. උන්වහන්සේ එම අකුසල් වචී කර්මය හේතුවෙන් වසර දහස් ගණනක් නිරයෙහි පැසී, පශ්චිම භවයෙහි දස පාරමිතාවන්ගේ බලයෙන් බුදු බව ලබා උසස්ම ලාභ සත්කාර හා කීර්තියට පත්ව වැඩසිටියහ. එක් කලෙක තීර්ථකයෝ උත්සාහවත් වී “අපි කෙසේ හෝ ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගේ අකීර්තිය පතුරවන්නෙමු” යි සිතා දුකටත් නොසතුටටත් පත්ව සිටියහ. එකල සුන්දරී නම් එක් පරිබ්‍රාජිකාවක් ඔවුන් වෙත පැමිණ වැඳ එකත්පසක සිටිද්දී, ඔවුන් කිසිවක් නොකියා නිශ්ශබ්දව සිටිනු දැක “මගේ වරද කුමක්ද?” යි ඇසුවාය. එවිට ඔවුහු “ශ්‍රමණ ගෞතමයන් අපට හිරිහැර කරද්දී ඔබ කිසිවක් නොකර සිටීම ඔබේ වරදයි” කීහ. “එසේ නම් මම එහිදී කුමක් කළ යුතුද?” යි ඇය ඇසූ විට, “ඔබට ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගේ අගුණ පැතිරවීමට හැකිද?” යි ඔවුහු ඇසූහ. “ස්වාමීනි, මට එය කළ හැකිය” යැයි පවසා ඇය එතැන් පටන් කලින් කී පරිදි මිනිසුන් දකින තැන්වලදී “මම ශ්‍රමණ ගෞතමයන් සමඟ එකම ගඳකිළියක නිදාගෙන පැමිණියෙමි” යි පවසමින් ආක්‍රෝෂ පරිභව කරන්නට වූවාය. තීර්ථකයෝ ද “පින්වතුනි, ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගේ ක්‍රියාව බලන්න” යැයි පවසමින් නින්දා අපහාස කළහ. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘မုနာဠိ နာမဟံ ဓုတ္တော, ပုဗ္ဗေ အညာသု ဇာတိသု;

ပစ္စေကဗုဒ္ဓံ သုရဘိံ, အဗ္ဘာစိက္ခိံ အဒူသကံ.

“මම පෙර භවයන්හිදී මුණාලි නම් ධූර්තයෙක් වීමි. එවිට නිදොස් වූ සුරභි නම් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේට අභූතයෙන් චෝදනා කළෙමි.”

‘‘တေန [Pg.134] ကမ္မဝိပါကေန, နိရယေ သံသရိံ စိရံ;

ဗဟူ ဝဿသဟဿာနိ, ဒုက္ခံ ဝေဒေသိ ဝေဒနံ.

“එම කර්ම විපාකය හේතුවෙන් මම නිරයෙහි දීර්ඝ කාලයක් සැරිසැරුවෙමි. වසර දහස් ගණනක් මුළුල්ලෙහි ඉතා දරුණු දුක් වේදනා වින්දෙමි.”

‘‘တေန ကမ္မာဝသေသေန, ဣဓ ပစ္ဆိမကေ ဘဝေ;

အဗ္ဘက္ခာနံ မယာ လဒ္ဓံ, သုန္ဒရိကာယ ကာရဏာ’’တိ. (အပ. ထေရ ၁.၃၉.၆၇-၆၉);

“එම කර්මයේ ඉතිරි විපාකයෙන් මෙකල පශ්චිම භවයෙහි දී ද සුන්දරිය හේතු කොටගෙන මට අභූත චෝදනා ලැබීමට සිදු විය.”

စတုတ္ထပဉှေ – အဗ္ဘက္ခာနံ အဘိ ဝိသေသေန အက္ကောသနံ ပရိဘာသနံ. အတီတေ ကိရ ဗောဓိသတ္တော ဗြာဟ္မဏကုလေ ဥပ္ပန္နော ဗဟုဿုတော ဗဟူဟိ သက္ကတော ပူဇိတော တာပသပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတွာ ဟိမဝန္တေ ဝနမူလဖလာဟာရော ဗဟုမာဏဝေ မန္တေ ဝါစေန္တော ဝါသံ ကပ္ပေသိ. ဧကော ပဉ္စာဘိညာအဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘီ တာပသော တဿ သန္တိကံ အဂမာသိ. သော တံ ဒိသွာဝ ဣဿာပကတော တံ အဒူသကံ ဣသိံ ‘‘ကာမဘောဂီ ကုဟကော အယံ ဣသီ’’တိ အဗ္ဘာစိက္ခိ, အတ္တနော သိဿေ စ အာဟ – ‘‘အယံ ဣသိ ဧဝရူပေါ အနာစာရကော’’တိ. တေပိ တထေဝ အက္ကောသိံသု ပရိဘာသိံသု. သော တေန အကုသလကမ္မဝိပါကေန ဝဿသဟဿာနိ နိရယေ ဒုက္ခမနုဘဝိတွာ ဣမသ္မိံ ပစ္ဆိမတ္တဘာဝေ ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ လာဘဂ္ဂယသဂ္ဂပ္ပတ္တော အာကာသေ ပုဏ္ဏစန္ဒော ဝိယ ပါကဋော ဇာတော. တထေဝ တိတ္ထိယာ အဗ္ဘက္ခာနေနပိ အသန္တုဋ္ဌာ ပုနပိ သုန္ဒရိယာ အဗ္ဘက္ခာနံ ကာရေတွာ သုရာဓုတ္တေ ပက္ကောသာပေတွာ လဉ္ဇံ ဒတွာ ‘‘တုမှေ သုန္ဒရိံ မာရေတွာ ဇေတဝနဒွါရသမီပေ မာလာကစဝရေန ဆာဒေထာ’’တိ အာဏာပေသုံ. တေ တထာ ကရိံသု. တတော တိတ္ထိယာ ‘‘သုန္ဒရိံ န ပဿာမာ’’တိ ရညော အာရောစေသုံ. ရာဇာ ‘‘ပရိယေသထာ’’တိ အာဟ. တေ အတ္တနာ ပါတိတဋ္ဌာနတော ဂဟေတွာ မဉ္စကံ အာရောပေတွာ ရညော ဒဿေတွာ ‘‘ပဿထ, ဘော, သမဏဿ ဂေါတမဿ သာဝကာနံ ကမ္မ’’န္တိ ဘဂဝတော ဘိက္ခုသံဃဿ စ သကလနဂရေ အဝဏ္ဏံ ဥဂ္ဃောသေန္တာ ဝိစရိံသု. သုန္ဒရိံ အာမကသုသာနေ အဋ္ဋကေ ဌပေသုံ. ရာဇာ ‘‘သုန္ဒရိမာရကေ ပရိယေသထာ’’တိ အာဏာပေသိ. တဒါ ဓုတ္တာ သုရံ ပိဝိတွာ ‘‘တွံ သုန္ဒရိံ မာရေသိ, တွံ မာရေသီ’’တိ ကလဟံ ကရိံသု. ရာဇပုရိသာ တေ ဓုတ္တေ ဂဟေတွာ ရညော ဒဿေသုံ. ရာဇာ ‘‘ကိံ, ဘဏေ, တုမှေဟိ သုန္ဒရီ မာရိတာ’’တိ? ‘‘အာမ, ဒေဝါ’’တိ. ‘‘ကေဟိ အာဏတ္တာ’’တိ? ‘‘တိတ္ထိယေဟိ, ဒေဝါ’’တိ. ရာဇာ တိတ္ထိယေ အာဟရာပေတွာ ဗန္ဓာပေတွာ ‘‘ဂစ္ဆထ, ဘဏေ, ‘ဗုဒ္ဓဿ အဝဏ္ဏတ္ထာယ အမှေဟိ သယမေဝ သုန္ဒရီ မာရာပိတာ, ဘဂဝါ တဿ သာဝကာ စ အကာရကာ’တိ ဥဂ္ဃောသထာ’’တိ အာဟ. တေ တထာ အကံသု[Pg.135]. သကလနဂရဝါသိနော နိက္ကင်္ခါ အဟေသုံ. ရာဇာ တိတ္ထိယေ စ ဓုတ္တေ စ မာရာပေတွာ ဆဍ္ဍာပေတိ. တတော ဘဂဝတော ဘိယျောသောမတ္တာယ လာဘသက္ကာရော ဝဍ္ဎိ. တေန ဝုတ္တံ –

සිව්වන ප්‍රශ්නයෙහි - ‘අභක්ඛානං’ යනු විශේෂයෙන් නින්දා අපහාස කිරීමයි. අතීතයෙහි බෝධිසත්වයන් වහන්සේ බ්‍රාහ්මණ කුලයක ඉපිද බහුශ්‍රැතව, බොහෝ දෙනාගේ ගරු බුහුමනට පාත්‍රව, තාපස පැවිද්දෙන් පැවිදිව හිමවතෙහි වනමුල් හා පලතුරු අනුභව කරමින් බොහෝ ශිෂ්‍යයන්ට වේද මන්ත්‍ර උගන්වමින් වාසය කළහ. එකල පංච අභිඥා හා අෂ්ට සමාපත්තිලාභී එක් තාපසයෙක් උන්වහන්සේ වෙත පැමිණියේය. උන්වහන්සේ ඒ තාපසයා දැක ඊර්ෂ්‍යාවෙන් මත් වී, නිදොස් වූ ඒ ඍෂිවරයාට “මේ තාපසයා කාමභෝගියෙකි, වංචාකාරයෙකි” යි අභූතයෙන් චෝදනා කළ අතර, තමන්ගේ ශිෂ්‍යයන්ට ද “මේ ඍෂිවරයා මෙබඳු වූ දුශ්චරිත ඇත්තෙකි” යි පැවසූහ. ඔවුහු ද එලෙසම ආක්‍රෝෂ පරිභව කළහ. උන්වහන්සේ එම අකුසල කර්ම විපාකයෙන් වසර දහස් ගණනක් නිරයෙහි දුක් අනුභව කොට, පශ්චිම භවයෙහි බුදු වී උසස්ම ලාභ කීර්ති ලබා අහසෙහි පුන් සඳ මෙන් ප්‍රකට වූහ. එවිට තීර්ථකයෝ අභූත චෝදනාවලින් පමණක් සෑහීමකට පත් නොවී, නැවතත් සුන්දරිය ලවා අභූත චෝදනා කරවා, මත්පැන් බොන ධූර්තයන් කැඳවා අල්ලස් දී “ඔබලා සුන්දරිය මරා ජේතවන ද්වාරය අසල මල් කුණු කසළවලින් වසා දමන්න” යි අණ කළහ. ඔවුහු එලෙසම කළහ. ඉන්පසු තීර්ථකයෝ “අපට සුන්දරිය නොපෙනේ” යැයි රජුට දැන්වූහ. රජු “ඇය සොයන්න” යි කීවේය. ඔවුහු ඇය මරා දැමූ තැනින් සොයාගෙන ඇඳක තබා රජුට පෙන්වා, “පින්වතුනි, ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගේ ශ්‍රාවකයන්ගේ ක්‍රියාව බලන්න” යැයි පවසමින් බුදුරජාණන් වහන්සේටත් භික්ෂු සංඝයාටත් නගරය පුරා අගුණ ප්‍රකාශ කරමින් හැසිරුණහ. ඔවුහු සුන්දරියගේ මළ සිරුර අමු සොහොනක මැස්සක් මත තැබූහ. රජු “සුන්දරිය මැරූ අය සොයන්න” යි අණ කළේය. එවිට අර ධූර්තයෝ මත්පැන් බී “තෝ සුන්දරිය මැරුවා, තෝ මැරුවා” යැයි පවසමින් රණ්ඩු වූහ. රාජ පුරුෂයෝ ඒ ධූර්තයන් අල්ලා රජුට පෙන්වූහ. රජු “එම්බල, ඔබලා සුන්දරිය මැරුවාද?” යි ඇසූ විට, “එසේය දේවයන් වහන්ස, මැරුවා” යැයි කීහ. “කවුරුන් විසින් අණ කරන ලදද?” යි ඇසූ විට, “තීර්ථකයන් විසින් අණ කරන ලදැ” යි ඔවුහු පැවසූහ. රජු තීර්ථකයන් ගෙන්වා බැඳ තබා “එම්බල, ගොස් ‘බුදුන්ගේ අකීර්තිය පිණිස අප විසින්ම සුන්දරිය මරවන ලදී, බුදුරජාණන් වහන්සේ හා ශ්‍රාවකයෝ මෙයට සම්බන්ධ නැත’ යැයි ප්‍රකාශ කරව්” යැයි අණ කළේය. ඔවුහු එලෙසම කළහ. එවිට මුළු නගරවාසීහුම සැක දුරු කළහ. රජු තීර්ථකයන් හා ධූර්තයන් මරා දැමුවේය. ඉන්පසු බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ලාභ සත්කාර ඉතා විශාල ලෙස වැඩි විය. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘ဗြာဟ္မဏော သုတဝါ အာသိံ, အဟံ သက္ကတပူဇိတော;

မဟာဝနေ ပဉ္စသတေ, မန္တေ ဝါစေမိ မာဏဝေ.

“මම පෙරදී බහුශ්‍රැත බ්‍රාහ්මණයෙක් වීමි, බොහෝ දෙනාගේ ගෞරවයට හා පිදුමට ලක් වූවෙමි. මහ වනයෙහි ශිෂ්‍යයන් පන්සියයකට වේද මන්ත්‍ර ඉගැන්වීමි.”

‘‘တတ္ထာဂတော ဣသိ ဘီမော, ပဉ္စာဘိညော မဟိဒ္ဓိကော;

တဉ္စာဟံ အာဂတံ ဒိသွာ, အဗ္ဘာစိက္ခိံ အဒူသကံ.

“එහි පංච අභිඥා ඇති මහා තේජවන්ත භීම නම් ඍෂිවරයෙක් පැමිණියේය. මම පැමිණි ඒ නිදොස් වූ ඍෂිවරයා දැක ඔහුට අභූතයෙන් චෝදනා කළෙමි.”

‘‘တတောဟံ အဝစံ သိဿေ, ကာမဘောဂီ အယံ ဣသိ;

မယှမ္ပိ ဘာသမာနဿ, အနုမောဒိံသု မာဏဝါ.

“ඉන්පසු මම ‘මේ ඍෂිවරයා කාමභෝගියෙකි’ යැයි මගේ ශිෂ්‍යයන්ට පැවසුවෙමි. මා එසේ පවසද්දී ඒ මානවකයෝ ද එය අනුමත කළහ.”

‘‘တတော မာဏဝကာ သဗ္ဗေ, ဘိက္ခမာနံ ကုလေ ကုလေ;

မဟာဇနဿ အာဟံသု, ကာမဘောဂီ အယံ ဣသိ.

ඉන්පසුව ඒ සියලු මාණවකයෝ, කුලගෙවල් පාසා පිඬු පිණිස වඩින ඒ සෘෂිවරයා ගැන "මේ සෘෂිවරයා කාම සැප විඳින්නෙකි" යි මහජනයාට පැවසූහ.

‘‘တေန ကမ္မဝိပါကေန, ပဉ္စဘိက္ခုသတာ ဣမေ;

အဗ္ဘက္ခာနံ လဘုံ သဗ္ဗေ, သုန္ဒရိကာယ ကာရဏာ’’တိ. (အပ. ထေရ ၁.၃၉.၇၃-၇၇);

ඒ අකුසල කර්ම විපාකය නිසා, මේ පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා සියලු දෙනාටම සුන්දරිකාව හේතු කොට ගෙන අභූත චෝදනාවලට ලක්වීමට සිදු විය.

ပဉ္စမေ ပဉှေ – သိလာဝေဓောတိ အာဟတစိတ္တော သိလံ ပဝိဇ္ဈိ. အတီတေ ကိရ ဗောဓိသတ္တော စ ကနိဋ္ဌဘာတာ စ ဧကပိတုပုတ္တာ အဟေသုံ. တေ ပိတု အစ္စယေန ဒါသေ ပဋိစ္စ ကလဟံ ကရောန္တာ အညမညံ ဝိရုဒ္ဓါ အဟေသုံ. ဗောဓိသတ္တော အတ္တနော ဗလဝဘာဝေန ကနိဋ္ဌဘာတရံ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ တဿုပရိ ပါသာဏံ ပဝိဇ္ဈေသိ. သော တေန ကမ္မဝိပါကေန နရကာဒီသု အနေကဝဿသဟဿာနိ ဒုက္ခမနုဘဝိတွာ ဣမသ္မိံ ပစ္ဆိမတ္တဘာဝေ ဗုဒ္ဓေါ ဇာတော. ဒေဝဒတ္တော ရာဟုလကုမာရဿ မာတုလော ပုဗ္ဗေ သေရိဝါဏိဇကာလေ ဗောဓိသတ္တေန သဒ္ဓိံ ဝါဏိဇော အဟောသိ, တေ ဧကံ ပဋ္ဋနဂါမံ ပတွာ ‘‘တွံ ဧကဝီထိံ ဂဏှာဟိ, အဟမ္ပိ ဧကဝီထိံ ဂဏှာမီ’’တိ ဒွေပိ ပဝိဋ္ဌာ. တေသု ဒေဝဒတ္တဿ ပဝိဋ္ဌဝီထိယံ ဇိဏ္ဏသေဋ္ဌိဘရိယာ စ နတ္တာ စ ဒွေယေဝ အဟေသုံ, တေသံ မဟန္တံ သုဝဏ္ဏထာလကံ မလဂ္ဂဟိတံ ဘာဇနန္တရေ ဌပိတံ ဟောတိ, တံ သုဝဏ္ဏထာလကဘာဝံ အဇာနန္တီ ‘‘ဣမံ ထာလကံ ဂဟေတွာ ပိဠန္ဓနံ ဒေထာ’’တိ အာဟ. သော တံ ဂဟေတွာ သူစိယာ လေခံ ကဍ္ဎိတွာ သုဝဏ္ဏထာလကဘာဝံ ဉတွာ ‘‘ထောကံ ဒတွာ ဂဏှိဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ဂတော. အထ ဗောဓိသတ္တံ ဒွါရသမီပံ အာဂတံ ဒိသွာ ‘‘နတ္တာ, အယျေ[Pg.136], မယှံ ကစ္ဆပုဋံ ပိဠန္ဓနံ ဒေထာ’’တိ. သာ တံ ပက္ကောသာပေတွာ နိသီဒါပေတွာ တံ ထာလကံ ဒတွာ ‘‘ဣမံ ဂဟေတွာ မယှံ နတ္တာယ ကစ္ဆပုဋံ ပိဠန္ဓနံ ဒေထာ’’တိ. ဗောဓိသတ္တော တံ ဂဟေတွာ သုဝဏ္ဏထာလကဘာဝံ ဉတွာ ‘‘တေန ဝဉ္စိတာ’’တိ ဉတွာ အတ္တနော ပသိဗ္ဗကာယ ဌပိတအဋ္ဌကဟာပဏေ အဝသေသဘဏ္ဍဉ္စ ဒတွာ ကစ္ဆပုဋံ ပိဠန္ဓနံ ကုမာရိကာယ ဟတ္ထေ ပိဠန္ဓာပေတွာ အဂမာသိ. သော ဝါဏိဇော ပုနာဂန္တွာ ပုစ္ဆိ. ‘‘တာတ, တွံ န ဂဏှိတ္ထ, မယှံ ပုတ္တော ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ဒတွာ တံ ဂဟေတွာ ဂတော’’တိ. သော တံ သုတွာဝ ဟဒယေန ဖာလိတေန ဝိယ ဓာဝိတွာ အနုဗန္ဓိ. ဗောဓိသတ္တော နာဝံ အာရုယှ ပက္ခန္ဒိ. သော ‘‘တိဋ္ဌ, မာ ပလာယိ မာ ပလာယီ’’တိ ဝတွာ ‘‘နိဗ္ဗတ္တနိဗ္ဗတ္တဘဝေ တံ နာသေတုံ သမတ္ထော ဘဝေယျ’’န္တိ ပတ္ထနံ အကာသိ.

පස්වන ප්‍රශ්නයෙහි - 'සිලාවෙධො' යනු දූෂිත සිතින් යුතුව ගලක් පෙරළීමයි. අතීතයේදී බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සහ උන්වහන්සේගේ මලණුවන් එකම පියාගේ පුතුන්ව උපන්නාහ. පියාගේ ඇවෑමෙන් දාසයන් සම්බන්ධයෙන් ඇති වූ ආරවුලකදී ඔවුනොවුන් අතර විරුද්ධවාදිකම් ඇතිවිය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ තමන්ගේ ශක්තිමත් බව නිසා මලණුවන්ව යටපත් කර, ඔහු මතට ගලක් පෙරළූහ. ඒ කර්ම විපාකය නිසා නරකාදී අපායන්හි වසර දහස් ගණනක් දුක් අනුභව කොට මේ අවසන් ආත්මභාවයේදී බුදු බවට පත්වූහ. රෑහුල කුමරුගේ මයිලණුවන් වූ දේවදත්ත තෙමේ පෙර සේරිවාණිජ කාලයෙහි බෝධිසත්වයන් සමඟ වෙළෙන්දෙක්ව සිටියේය. ඔවුහු එක් පටුන්ගමකට පැමිණ, 'ඔබ එක් වීදියක් ගන්න, මම අනෙක් වීදිය ගන්නම්' යැයි කතා කරගෙන දෙදෙනාම වීදිවලට පිවිසුණාහ. ඔවුන් අතරින් දේවදත්ත පිවිසි වීදියේ එක්තරා පැරණි සිටු බිරිඳක් සහ ඇගේ මිණිබිරිය පමණක් සිටියහ. ඔවුන් සතුව තිබූ විශාල රන් තැටියක් කිළිටි වී භාජන අතර දමා තිබුණි. එය රන් තැටියක් බව නොදත් ඔවුහු, 'මේ තැටිය ගෙන අපට පළඳනාවක් දෙන්න' යැයි කීහ. ඔහු එය ගෙන ඉඳිකටුවකින් ඉරි ඇඳ රන් තැටියක් බව දැනගෙන, 'ස්වල්පයක් දී මෙය ගන්නෙමි' යි සිතා නික්ම ගියේය. ඉක්බිති බෝධිසත්වයන් දොරකඩට පැමිණි බව දැක මිණිබිරිය, 'ආර්යයෙනි, මට පළඳනාවක් දෙන්න' යැයි කීවාය. ඇය බෝධිසත්වයන් කැඳවා, එහි හිඳුවා, ඒ තැටිය දී 'මෙය ගෙන මගේ මිණිබිරියට පළඳනාවක් දෙන්න' යැයි කීවාය. බෝධිසත්වයන් එය ගෙන රන් තැටියක් බව දැන, 'මොවුන් අර වෙළෙන්දා විසින් රවටා ඇතැයි' සිතා, තම මල්ලේ තිබූ කහාපණ අටක් සහ ඉතිරි බඩු බාහිරාදිය ද දී, ඒ කුමරියගේ අතේ පළඳනාව පැළඳවීමෙන් පසු නික්ම ගියේය. ඒ වෙළෙන්දා නැවත පැමිණ විමසූ විට, 'පුතේ, ඔබ මෙය ගත්තේ නැත, මගේ අනෙක් පුත්‍රයෙකු මේ මේ දේවල් දී එය රැගෙන ගියේය' යි කීවාය. ඔහු එය ඇසූ සැණින් හදවත පැළී යන තරම් කෝපයෙන් උන්වහන්සේ පසුපස දිව ගියේය. බෝධිසත්වයන් නැවට නැගී එතෙර විය. ඔහු 'නතර වනු, පලා නොයනු' යැයි පවසමින් 'උපදින උපදින සෑම ආත්මයකදීම ඔබ විනාශ කිරීමට මට හැකි වේවා' යි ප්‍රාර්ථනා කළේය.

သော ပတ္ထနာဝသေန အနေကေသု ဇာတိသတသဟဿေသု အညမညံ ဝိဟေဌေတွာ ဣမသ္မိံ အတ္တဘာဝေ သကျကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ကမေန ဘဂဝတိ သဗ္ဗညုတံ ပတွာ ရာဇဂဟေ ဝိဟရန္တေ အနုရုဒ္ဓါဒီဟိ သဒ္ဓိံ ဘဂဝတော သန္တိကံ ဂန္တွာ ပဗ္ဗဇိတွာ ဈာနလာဘီ ဟုတွာ ပါကဋော ဘဂဝန္တံ ဝရံ ယာစိ – ‘‘ဘန္တေ, သဗ္ဗော ဘိက္ခုသံဃော ပိဏ္ဍပါတိကာဒီနိ တေရသ ဓုတင်္ဂါနိ သမာဒိယတု, သကလော ဘိက္ခုသံဃော မမ ဘာရော ဟောတူ’’တိ. ဘဂဝါ န အနုဇာနိ. ဒေဝဒတ္တော ဝေရံ ဗန္ဓိတွာ ပရိဟီနဇ္ဈာနော ဘဂဝန္တံ မာရေတုကာမော ဧကဒိဝသံ ဝေဘာရပဗ္ဗတပါဒေ ဌိတဿ ဘဂဝတော ဥပရိ ဌိတော ပဗ္ဗတကူဋံ ပဝိဒ္ဓေသိ. ဘဂဝတော အာနုဘာဝေန အပရော ပဗ္ဗတကူဋော တံ ပတမာနံ သမ္ပဋိစ္ဆိ. တေသံ ဃဋ္ဋနေန ဥဋ္ဌိတာ ပပဋိကာ အာဂန္တွာ ဘဂဝတော ပါဒပိဋ္ဌိယံ ပဟရိ. တေန ဝုတ္တံ –

ඔහු ඒ ප්‍රාර්ථනාව නිසා ජාති ලක්ෂ ගණනක් මුළුල්ලෙහි එකිනෙකාට පීඩා කරමින්, මේ ආත්ම භවයේදී ශාක්‍ය කුලයේ ඉපදී, පසුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සර්වඥතා ඥානය ලබා රජගහනුවර වැඩවසන කල්හි අනුරුද්ධ ආදීන් සමඟ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත ගොස් මහණ වී, ධ්‍යානලාභියෙකු වී ප්‍රසිද්ධියට පත් විය. ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් වරයක් ඉල්ලමින්, 'ස්වාමීනි, මුළු භික්ෂු සංඝයාම පිණ්ඩපාතිකාංග ආදී දහතුන් වැදෑරුම් ධුතාංග සමාදන් වෙත්වා, මුළු භික්ෂු සංඝයාගේ පාලනය මට පැවරේවා' යි ඉල්ලීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එයට අනුමැතිය නුදුන්හ. දේවදත්ත වෛර බැඳ ධ්‍යානයෙන් පිරිහී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මැරීමට කැමතිව, එක් දිනක් වේභාර පර්වත පාමුල වැඩසිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මතට පර්වත කූටයක් පෙරළුවේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආනුභාවයෙන් වෙනත් පර්වතයක් ඒ වැටෙන පර්වත කූටය පිළිගත්තේය. ඒවා එකිනෙක ගැටීමෙන් උළුක් වූ ගල් පතුරක් විත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාදයේ පිටිපතුලෙහි වැදුණි. ඒ ගැන මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘ဝေမာတုဘာတရံ ပုဗ္ဗေ, ဓနဟေတု ဟနိံ အဟံ;

ပက္ခိပိံ ဂိရိဒုဂ္ဂသ္မိံ, သိလာယ စ အပိံသယိံ.

මම පෙර ආත්මයක ධනය නිසා මගේම මව්පියන්ගෙන් උපන් සහෝදරයෙකු මැරුවෙමි. පර්වත දුර්ගයකට ඔහුව තල්ලු කොට ගලකින් තලා දැමුවෙමි.

‘‘တေန ကမ္မဝိပါကေန, ဒေဝဒတ္တော သိလံ ခိပိ;

အင်္ဂုဋ္ဌံ ပိံသယီ ပါဒေ, မမ ပါသာဏသက္ခရာ’’တိ. (အပ. ထေရ ၁.၃၉.၇၈-၇၉);

ඒ කර්ම විපාකය නිසා දේවදත්ත ගලක් පෙරළුවේය. ඒ ගල් පතුරක් වැදී මාගේ ශ්‍රී පාදයේ මහපටැඟිල්ල තැලී ගියේය.

ဆဋ္ဌပဉှေ – သကလိကာဝေဓောတိ သကလိကာယ ဃဋ္ဋနံ. အတီတေ ကိရ ဗောဓိသတ္တော ဧကသ္မိံ ကုလေ နိဗ္ဗတ္တော ဒဟရကာလေ မဟာဝီထိယံ ကီဠမာနော ဝီထိယံ ပိဏ္ဍာယ စရမာနံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓံ ဒိသွာ ‘‘အယံ မုဏ္ဍကော သမဏော ကုဟိံ ဂစ္ဆတီ’’တိ ပါသာဏသကလိကံ ဂဟေတွာ တဿ ပါဒပိဋ္ဌိယံ ခိပိ[Pg.137]. ပါဒပိဋ္ဌိစမ္မံ ဆိန္ဒိတွာ ရုဟိရံ နိက္ခမိ. သော တေန ပါပကမ္မေန အနေကဝဿသဟဿာနိ နိရယေ မဟာဒုက္ခံ အနုဘဝိတွာ ဗုဒ္ဓဘူတောပိ ကမ္မပိလောတိကဝသေန ပါဒပိဋ္ဌိယံ ပါသာဏသကလိကဃဋ္ဋနေန ရုဟိရုပ္ပာဒံ လဘိ. တေန ဝုတ္တံ –

හයවන ප්‍රශ්නයෙහි - 'සකලිකාවෙධො' යනු ගල් පතුරකින් පහර දීමයි. අතීතයේදී බෝධිසත්වයන් වහන්සේ එක්තරා කුලයක ඉපදී, කුඩා කාලයේ මාවතෙහි සෙල්ලම් කරමින් සිටියදී, පිඬු පිණිස වඩින පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ නමක දැක, 'මේ හිස බෑ මහණා කොහේ යන්නේදැ' යි ගල් පතුරක් ගෙන උන්වහන්සේගේ පිටිපතුලට ගැසූහ. පිටිපතුලේ සම කැඩී ලේ පිටවිය. උන්වහන්සේ ඒ පාප කර්මය නිසා වසර දහස් ගණනක් නිරයෙහි මහා දුක් අනුභව කොට, බුදු වූ පසුත් කර්මයේ ශේෂයක් නිසා ශ්‍රී පාදයේ පිටිපතුලෙහි ගල් පතුරක් ගැටීමෙන් ලේ සෙලවීමක් සිදු විය. ඒ ගැන මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘ပုရေဟံ ဒါရကော ဟုတွာ, ကီဠမာနော မဟာပထေ;

ပစ္စေကဗုဒ္ဓံ ဒိသွာန, မဂ္ဂေ သကလိကံ ခိပိံ.

මම පෙර කුඩා දරුවකුව මහා මාවතේ සෙල්ලම් කරමින් සිටියදී, පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ නමක දැක මාවතේදී ගල් පතුරකින් ගැසුවෙමි.

‘‘တေန ကမ္မဝိပါကေန, ဣဓ ပစ္ဆိမကေ ဘဝေ;

ဝဓတ္ထံ မံ ဒေဝဒတ္တော, အဘိမာရေ ပယျောဇယီ’’တိ. (အပ. ထေရ ၁.၃၉.၈၀-၈၁);

ඒ කර්ම විපාකය නිසා, මේ අවසාන ආත්මභාවයේදී මා මැරීම පිණිස දේවදත්ත තෙමේ මිනීමරුවන් මෙහෙයවූයේය.

သတ္တမပဉှေ – နာဠာဂိရီတိ ဓနပါလကော ဟတ္ထီ မာရဏတ္ထာယ ပေသိတော. အတီတေ ကိရ ဗောဓိသတ္တော ဟတ္ထိဂေါပကော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တော ဟတ္ထိံ အာရုယှ ဝိစရမာနော မဟာပထေ ပစ္စေကဗုဒ္ဓံ ဒိသွာ ‘‘ကုတော အာဂစ္ဆတိ အယံ မုဏ္ဍကော’’တိ အာဟတစိတ္တော ခိလဇာတော ဟတ္ထိနာ အာသာဒေသိ. သော တေန ကမ္မေန အပါယေသု အနေကဝဿသဟဿာနိ ဒုက္ခံ အနုဘဝိတွာ ပစ္ဆိမတ္တဘာဝေ ဗုဒ္ဓေါ ဇာတော. ဒေဝဒတ္တော အဇာတသတ္တုရာဇာနံ သဟာယံ ကတွာ ‘‘တွံ, မဟာရာဇ, ပိတရံ ဃာတေတွာ ရာဇာ ဟောဟိ, အဟံ ဗုဒ္ဓံ မာရေတွာ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿာမီ’’တိ သညာပေတွာ ဧကဒိဝသံ ရညော အနုညာတာယ ဟတ္ထိသာလံ ဂန္တွာ – ‘‘သွေ တုမှေ နာဠာဂိရိံ သောဠသသုရာဃဋေ ပါယေတွာ ဘဂဝတော ပိဏ္ဍာယ စရဏဝေလာယံ ပေသေထာ’’တိ ဟတ္ထိဂေါပကေ အာဏာပေသိ. သကလနဂရံ မဟာကောလာဟလံ အဟောသိ, ‘‘ဗုဒ္ဓနာဂေန ဟတ္ထိနာဂဿ ယုဒ္ဓံ ပဿိဿာမာ’’တိ ဥဘတော ရာဇဝီထိယံ မဉ္စာတိမဉ္စံ ဗန္ဓိတွာ ပါတောဝ သန္နိပတိံသု. ဘဂဝါပိ ကတသရီရပဋိဇဂ္ဂနော ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော ရာဇဂဟံ ပိဏ္ဍာယ ပါဝိသိ. တသ္မိံ ခဏေ ဝုတ္တနိယာမေနေဝ နာဠာဂိရိံ ဝိဿဇ္ဇေသုံ. သော ဝီထိစစ္စရာဒယော ဝိဓမေန္တော အာဂစ္ဆတိ. တဒါ ဧကာ ဣတ္ထီ ဒါရကံ ဂဟေတွာ ဝီထိတော ဝီထိံ ဂစ္ဆတိ, ဟတ္ထီ တံ ဣတ္ထိံ ဒိသွာ အနုဗန္ဓိ. ဘဂဝါ ‘‘နာဠာဂိရိ, န တံ ဟနတ္ထာယ ပေသိတော, ဣဓာဂစ္ဆာဟီ’’တိ အာဟ. သော တံ သဒ္ဒံ သုတွာ ဘဂဝန္တာဘိမုခေါ ဓာဝိ. ဘဂဝါ အပရိမာဏေသု စက္ကဝါဠေသု အနန္တသတ္တေသု ဖရဏာရဟံ မေတ္တံ ဧကသ္မိံယေဝ နာဠာဂိရိမှိ ဖရိ. သော ဘဂဝတော မေတ္တာယ ဖုဋော [Pg.138] နိဗ္ဘယော ဟုတွာ ဘဂဝတော ပါဒမူလေ နိပတိ. ဘဂဝါ တဿ မတ္ထကေ ဟတ္ထံ ဌပေသိ. တဒါ ဒေဝဗြဟ္မာဒယော အစ္ဆရိယဗ္ဘုတဇာတစိတ္တာ ပုပ္ဖပရာဂါဒီဟိ ပူဇေသုံ. သကလနဂရေ ဇဏ္ဏုကမတ္တာ ဓနရာသယော အဟေသုံ. ရာဇာ ‘‘ပစ္ဆိမဒွါရေ ဓနာနိ နဂရဝါသီနံ ဟောန္တု, ပုရတ္ထိမဒွါရေ ဓနာနိ ရာဇဘဏ္ဍာဂါရေ ဟောန္တူ’’တိ ဘေရိံ စရာပေသိ. သဗ္ဗေ တထာ ကရိံသု. တဒါ နာဠာဂိရိ ဓနပါလော နာမ အဟောသိ. ဘဂဝါ ဝေဠုဝနာရာမံ အဂမာသိ. တေန ဝုတ္တံ –

සත්වැනි ප්‍රශ්නයෙහි - 'නාළාගිරි' යනු ධනපාලක නම් ඇතා මරණය පිණිස එවනු ලැබූ බවයි. අතීතයෙහි බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ඇත්ගොව්වකු වී ඉපිද, ඇතෙකු පිට නැගී වීථියෙහි යන අතරතුර මහා මාර්ගයෙහි පසේබුදුන් වහන්සේ නමක දැක, 'මේ මුඩු මහණා කොහේ සිට එන්නේදැයි' ද්වේෂ සහගත සිතින් යුතුව ඇතා ලවා පසේබුදුන් වහන්සේට හිංසා පමුණුවන ලදී. උන්වහන්සේ ඒ කර්මයේ විපාකයෙන් අපායයන්හි වසර දහස් ගණනක් දුක් විඳ, අවසන් ආත්මභාවයෙහි බුද්ධත්වයට පත් වූහ. දේවදත්ත තෙමේ අජාසත්ත රජු තමාගේ සහායකයෙකු කරගෙන, 'මහරජ, ඔබ පියා මරා රජ වන්න, මම බුදුන් මරා බුදු වන්නෙමි'යි රජු පොළඹවා, එක් දිනක රජුගේ අවසරය පරිදි ඇත්හලට ගොස් - 'හෙට දින ඔබ නාළාගිරි ඇතාට රා කළ දහසයක් පොවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිණ්ඩපාතයෙහි වඩින වේලාවට මුදා හරින්න' යැයි ඇත්ගොව්වන්ට අණ කළේය. මුළු නගරයම මහත් කලබලයට පත් විය. 'බුදු නාගයා සහ ඇත් නාගයා අතර සටන බලන්නෙමු'යි දෙපසම රජවීථියෙහි මැසි මංචා බැඳ උදෑසනම රැස් වූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ශරීර කෘත්‍යයන් නිමවා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා රජගහ නුවර පිණ්ඩපාතයෙහි වැඩම කළහ. ඒ මොහොතේ ඉහත කී පරිදිම නාළාගිරි ඇතා මුදා හරින ලදී. ඌ වීථි සන්ධි ආදිය විනාශ කරමින් ඉදිරියට ආවේය. එකල එක් ස්ත්‍රියක් දරුවෙකු රැගෙන වීථියෙන් වීථියට යද්දී, ඇතා ඇය දැක ලුහුබැඳ ගියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'නාළාගිරි, ඔබ එවනු ලැබුවේ ඇය මැරීමට නොව, මෙහි එන්න'යි වදාළ සේක. ඌ ඒ හඬ ඇසී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දෙසට දිව ආවේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අපරිමාණ වූ සක්වල අනන්ත සත්වයන් කෙරෙහි පතුරුවන්නා වූ මෙත්තාව එක් නාළාගිරි ඇතා කෙරෙහි පැතිරවූ සේක. ඌ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මෛත්‍රියෙන් පිරිපුන්ව, බිය රහිතව භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද මූලයෙහි වැතිරුණේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උගේ හිස මත අත තැබූ සේක. එකල දෙවි බඹුන් ආදීහු විස්මයජනක වූ සිතැතිව මල් පූජා ආදියෙන් පිදූහ. මුළු නගරයෙහිම දණක් පමණ උසට ධන රාශීන් විය. රජු 'බටහිර දොරටුවෙහි ඇති ධනය නගර වැසියන්ට වේවා, නැගෙනහිර දොරටුවෙහි ඇති ධනය රජුගේ භාණ්ඩාගාරයට වේවා'යි බෙර හඬ පතුරුවා අණ කළේය. සියල්ලෝම එසේ කළහ. එකල නාළාගිරි ඇතා 'ධනපාල' නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වේළුවනාරාමයට වැඩම කළ සේක. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘ဟတ္ထာရောဟော ပုရေ အာသိံ, ပစ္စေကမုနိမုတ္တမံ;

ပိဏ္ဍာယ ဝိစရန္တံ တံ, အာသာဒေသိံ ဂဇေနဟံ.

පෙර ආත්මයක මම ඇත්ගොව්වෙක් වීමි. එකල පිණ්ඩපාතය පිණිස වඩින උතුම් වූ පසේබුදුන් වහන්සේ නමකට මම ඇතෙකු ලවා හිංසා පැමිණවීමි.

‘‘တေန ကမ္မဝိပါကေန, ဘန္တော နာဠာဂိရီ ဂဇော;

ဂိရိဗ္ဗဇေ ပုရဝရေ, ဒါရုဏော သမုပါဂမီ’’တိ. (အပ. ထေရ ၁.၃၉.၈၂-၈၃);

ඒ කර්ම විපාකයෙන්, බියකරු වූ නාළාගිරි ඇතා ගිරිව්‍රජ නම් වූ උතුම් රජගහ නුවරදී මට ලං විය.

အဋ္ဌမပဉှေ – သတ္ထစ္ဆေဒေါတိ သတ္ထေန ဂဏ္ဍဖာလနံ ကုဌာရာယ သတ္ထေန ဆေဒေါ. အတီတေ ကိရ ဗောဓိသတ္တော ပစ္စန္တဒေသေ ရာဇာ အဟောသိ. သော ဒုဇ္ဇနသံသဂ္ဂဝသေန ပစ္စန္တဒေသေ ဝါသဝသေန စ ဓုတ္တော သာဟသိကော ဧကဒိဝသံ ခဂ္ဂဟတ္ထော ပတ္တိကောဝ နဂရေ ဝိစရန္တော နိရာပရာဓေ ဇနေ ခဂ္ဂေန ဖာလေန္တော အဂမာသိ. သော တေန ပါပကမ္မဝိပါကေန ဗဟူနိ ဝဿသဟဿာနိ နိရယေ ပစ္စိတွာ တိရစ္ဆာနာဒီသု ဒုက္ခမနုဘဝိတွာ ပက္ကာဝသေသေန ပစ္ဆိမတ္တဘာဝေ ဗုဒ္ဓဘူတောပိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ဒေဝဒတ္တေန ခိတ္တပါသာဏသက္ခလိကပဟာရေန ဥဋ္ဌိတဂဏ္ဍော အဟောသိ. ဇီဝကော မေတ္တစိတ္တေန တံ ဂဏ္ဍံ ဖာလေသိ. ဝေရိစိတ္တဿ ဒေဝဒတ္တဿ ရုဟိရုပ္ပာဒကမ္မံ အနန္တရိကံ အဟောသိ, မေတ္တစိတ္တဿ ဇီဝကဿ ဂဏ္ဍဖာလနံ ပုညမေဝ အဟောသိ. တေန ဝုတ္တံ –

අටවැනි ප්‍රශ්නයෙහි - 'සත්ථච්ඡේද' යනු ආයුධයකින් ගෙඩියක් කැපීම හෝ ආයුධයකින් කැපීමයි. අතීතයෙහි බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ප්‍රත්‍යන්ත දේශයක රජකළහ. උන්වහන්සේ අසත්පුරුෂ ඇසුර නිසාත් ප්‍රත්‍යන්ත දේශයෙහි වාසය කළ නිසාත් දඩබ්බර, සාහසිකයෙකු වී, එක් දිනක කඩුවක් අතැතිව පා ගමනින් නගරයෙහි ඇවිදිමින් සිටියදී නිර්දෝෂී මිනිසුන් කඩුවෙන් පලාගෙන (කපාගෙන) ගියහ. උන්වහන්සේ ඒ අකුසල කර්ම විපාකයෙන් වසර දහස් ගණනක් නිරයෙහි පැසී තිරිසන් ආදී යෝනිවල දුක් විඳ, ඉතිරිව තිබූ කර්ම විපාකයෙන් අවසන් ආත්මභාවයෙහි බුද්ධත්වයට පත් වූ පසුත්, පෙර සඳහන් කළ පරිදි දේවදත්තයන් විසින් පෙරළන ලද ගල් පතුරක් වැදීමෙන් ශ්‍රී පාදයේ ලේ කැටි ගැසුණු ගෙඩියක් හටගත්තේය. ජීවක තෙමේ මෛත්‍රී සිතින් ඒ ගෙඩිය පැලීය (කැපීය). වෛරී සිතින් සිටි දේවදත්තයාට බුදුන්ගේ ලේ සෙලවීමේ කර්මය ආනන්තර්ය කර්මයක් විය, මෛත්‍රී සිතින් සිටි ජීවකයාට ගෙඩිය කැපීම පිනක්ම විය. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘ရာဇာဟံ ပတ္တိကော အာသိံ, သတ္တိယာ ပုရိသေ ဟနိံ;

တေန ကမ္မဝိပါကေန, နိရယေ ပစ္စိသံ ဘုသံ.

මම රජෙක්ව පා ගමනින් යද්දී ආයුධයකින් මිනිසුන් මැරුවෙමි. ඒ කර්ම විපාකයෙන් බොහෝ කාලයක් නිරයෙහි තදින් පැසුණෙමි.

‘‘ကမ္မုနော တဿ သေသေန, ဣဒါနိ သကလံ မမ;

ပါဒေ ဆဝိံ ပကပ္ပေသိ, န ဟိ ကမ္မံ ဝိနဿတီ’’တိ. (အပ. ထေရ ၁.၃၉.၈၄-၈၅);

ඒ කර්මයේ ඉතිරි විපාකයෙන් දැන් මාගේ පාදයෙහි සම කපන්නට (ශල්‍යකර්මයක් කරන්නට) සිදු විය. සැබවින්ම කර්මය විනාශ නොවේ.

နဝမေ ပဉှေ – ‘‘သီသဒုက္ခန္တိ သီသာဗာဓော သီသဝေဒနာ. အတီတေ ကိရ ဗောဓိသတ္တော ကေဝဋ္ဋဂါမေ ကေဝဋ္ဋော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ. သော ဧကဒိဝသံ ကေဝဋ္ဋပုရိသေဟိ [Pg.139] သဒ္ဓိံ မစ္ဆမာရဏဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ မစ္ဆေ မာရေန္တေ ဒိသွာ တတ္ထ သောမနဿံ ဥပ္ပာဒေသိ, သဟဂတာပိ တထေဝ သောမနဿံ ဥပ္ပာဒယိံသု. သော တေန အကုသလကမ္မေန စတုရာပါယေ ဒုက္ခမနုဘဝိတွာ ဣမသ္မိံ ပစ္ဆိမတ္တဘာဝေ တေဟိ ပုရိသေဟိ သဒ္ဓိံ သကျရာဇကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ကမေန ဗုဒ္ဓတ္တံ ပတ္တောပိ သယံ သီသာဗာဓံ ပစ္စနုဘောသိ. တေ စ သကျရာဇာနော ဓမ္မပဒဋ္ဌကထာယံ (ဓ. ပ. အဋ္ဌ. ၁.ဝိဍဍူဘဝတ္ထု) ဝုတ္တနယေန ဝိဍဍူဘသင်္ဂါမေ သဗ္ဗေ ဝိနာသံ ပါပုဏိံသု. တေန ဝုတ္တံ –

නවවැනි ප්‍රශ්නයෙහි - 'සීසදුක්ඛ' යනු හිසේ රෝගය, හිසෙහි වේදනාවයි. අතීතයෙහි බෝධිසත්වයන් වහන්සේ කෙවුල් ගමක කෙවුලෙක් (ධීවරයෙක්) වී ඉපදුණහ. උන්වහන්සේ එක් දිනක් අනෙකුත් ධීවරයන් සමග මසුන් මරන තැනට ගොස්, මසුන් මරනු දැක ඒ පිළිබඳ සතුටක් ඇති කරගත්හ. අනෙකුත් පිරිස ද එසේම සතුටු වූහ. උන්වහන්සේ ඒ අකුසල කර්මයෙන් සතර අපායෙහි දුක් විඳ, මේ අවසන් ආත්මභාවයෙහි ඒ පිරිස සමගම ශාක්‍ය රජ පවුලෙහි ඉපදී, පිළිවෙළින් බුද්ධත්වයට පත් වූ පසුත් තමන් වහන්සේට හිසෙහි වේදනාවක් ඇති විය. ඒ ශාක්‍ය රජවරුන් ද ධම්මපද අට්ඨකථාවෙහි සඳහන් පරිදි විඩූඪභ සමග වූ සටනේදී සියල්ලෝම විනාශයට පත් වූහ. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘အဟံ ကေဝဋ္ဋဂါမသ္မိံ, အဟုံ ကေဝဋ္ဋဒါရကော;

မစ္ဆကေ ဃာတိတေ ဒိသွာ, ဇနယိံ သောမနဿကံ.

මම කෙවුල් ගමක කෙවුල් දරුවෙක් වීමි. මසුන් මරනු දැක ඒ පිළිබඳව සතුටක් ඇති කළෙමි.

‘‘တေန ကမ္မဝိပါကေန, သီသဒုက္ခံ အဟူ မမ;

သဗ္ဗေ သက္ကာ စ ဟညိံသု, ယဒါ ဟနိ ဝိဋဋူဘော’’တိ. (အပ. ထေရ ၁.၃၉.၈၆-၈၇);

ඒ කර්ම විපාකයෙන් මට හිසෙහි වේදනාවක් ඇති විය. විඩූඪභ රජු විසින් ශාක්‍යයන් නසන කල්හි සියලු ශාක්‍යයෝ ද නසනු ලැබූහ.

ဒသမပဉှေ – ယဝခါဒနန္တိ ဝေရဉ္ဇာယံ ယဝတဏ္ဍုလခါဒနံ. အတီတေ ကိရ ဗောဓိသတ္တော အညတရသ္မိံ ကုလေ နိဗ္ဗတ္တော ဇာတိဝသေန စ အန္ဓဗာလဘာဝေန စ ဖုဿဿ ဘဂဝတော သာဝကေ မဓုရန္နပါနေ သာလိဘောဇနာဒယော စ ဘုဉ္ဇမာနေ ဒိသွာ ‘‘အရေ မုဏ္ဍကသမဏာ, ယဝံ ခါဒထ, မာ သာလိဘောဇနံ ဘုဉ္ဇထာ’’တိ အက္ကောသိ. သော တေန အကုသလကမ္မဝိပါကေန အနေကဝဿသဟဿာနိ စတုရာပါယေ ဒုက္ခမနုဘဝိတွာ ဣမသ္မိံ ပစ္ဆိမတ္တဘာဝေ ကမေန ဗုဒ္ဓတ္တံ ပတွာ လောကသင်္ဂဟံ ကရောန္တော ဂါမနိဂမရာဇဓာနီသု စရိတွာ ဧကသ္မိံ သမယေ ဝေရဉ္ဇဗြာဟ္မဏဂါမသမီပေ သာခါဝိဋပသမ္ပန္နံ ပုစိမန္ဒရုက္ခမူလံ ပါပုဏိ. ဝေရဉ္ဇဗြာဟ္မဏော ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ အနေကပရိယာယေန ဘဂဝန္တံ ဇိနိတုံ အသက္ကောန္တော သောတာပန္နော ဟုတွာ ‘‘ဘန္တေ, ဣဓေဝ ဝဿံ ဥပဂန္တုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ အာရောစေသိ. ဘဂဝါ တုဏှီဘာဝေန အဓိဝါသေသိ. အထ ပုနဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ မာရော ပါပိမာ သကလဝေရဉ္ဇဗြာဟ္မဏဂါမဝါသီနံ မာရာဝဋ္ဋနံ အကာသိ. ပိဏ္ဍာယ ပဝိဋ္ဌဿ ဘဂဝတော မာရာဝဋ္ဋနဝသေန ဧကောပိ ကဋစ္ဆုဘိက္ခာမတ္တံ ဒါတာ နာဟောသိ. ဘဂဝါ တုစ္ဆပတ္တောဝ ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော ပုနာဂဉ္ဆိ. တသ္မိံ ဧဝံ အာဂတေ တတ္ထေဝ နိဝုဋ္ဌာ အဿဝါဏိဇာ တံ ဒိဝသံ ဒါနံ ဒတွာ တတော ပဋ္ဌာယ ဘဂဝန္တံ ပဉ္စသတဘိက္ခုပရိဝါရံ နိမန္တေတွာ ပဉ္စန္နံ အဿသတာနံ ဘတ္တတော ဝိဘာဂံ ကတွာ ယဝံ ကောဋ္ဋေတွာ ဘိက္ခူနံ ပတ္တေသု ပက္ခိပိံသု[Pg.140]. သကလဿ သဟဿစက္ကဝါဠဒေဝတာ သုဇာတာယ ပါယာသပစနဒိဝသေ ဝိယ ဒိဗ္ဗောဇံ ပက္ခိပိံသု. ဘဂဝါ ပရိဘုဉ္ဇိ, ဧဝံ တေမာသံ ယဝံ ပရိဘုဉ္ဇိ. တေမာသစ္စယေန မာရာဝဋ္ဋနေ ဝိဂတေ ပဝါရဏာဒိဝသေ ဝေရဉ္ဇော ဗြာဟ္မဏော သရိတွာ မဟာသံဝေဂပ္ပတ္တော ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃဿ မဟာဒါနံ ဒတွာ ဝန္ဒိတွာ ခမာပေသိ. တေန ဝုတ္တံ –

දහවන ප්‍රශ්නය නම් - යව ආහාරයට ගැනීමයි. වේරංජා නුවරදී යව සහල් අනුභව කිරීම 'යවඛාදන' නම් වේ. අතීතයේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ එක්තරා කුලයක උපත ලබා, ස්වකීය ජාති මදය නිසාත් මෝහය නිසාත්, ඵුස්ස බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා මධුර වූ ආහාර පාන හා ඇල් සහලේ බත් වළඳනු දැක, 'එම්බල මුඩු මහණෙනි, තොප යව අනුභව කරව්, ඇල් සහලේ බත් අනුභව නොකරව්' යැයි කියා ආක්‍රෝශ කළහ. උන්වහන්සේ ඒ අකුසල කර්ම විපාකයෙන් වසර දහස් ගණනක් සතර අපායෙහි දුක් අනුභව කොට, මෙම පශ්චිම භවයෙහි පිළිවෙළින් බුදුබවට පත්ව ලෝකයාට සංග්‍රහ කරමින් ගම් නියම්ගම් හා රාජධානිවල සැරිසරන අතරතුර, එක් සමයක වේරංජා බමුණු ගම සමීපයෙහි වූ අතුපතරින් විහිදුණු කොහොඹ රුක් සෙවණකට වැඩම කළහ. වේරංජා බ්‍රාහ්මණයා බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත පැමිණ විවිධ අයුරින් කරුණු විමසා බුදුරජාණන් වහන්සේ ජය ගැනීමට නොහැකිව සෝවාන් භාවයට පත්ව, 'ස්වාමීනී, මෙහිම වස් විසීමට සුදුසුය' යැයි ආරාධනා කළේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ නිශ්ශබ්දතාවයෙන් එය ඉවසා වදාළහ. ඉක්බිති පසුදින පටන් පාපිෂ්ඨ මාරයා මුළු වේරංජා බමුණු ගම් වැසියන්ට මාරාවට්ටනය (මාරයා විසින් සිත් වැසීම) කළේය. පිණ්ඩපාතය පිණිස වැඩම කළ බුදුරජාණන් වහන්සේට මාරයාගේ බලපෑම නිසා එක් හැන්දක පමණ දානයක් හෝ දීමට කිසිවෙක් නොවූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ හිස් පාත්‍රයෙන්ම භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා නැවත වැඩම කළහ. උන්වහන්සේ එසේ වැඩම කළ කල්හි එහිම රැඳී සිටි අස් වෙළෙන්දෝ එදින දානය පූජා කොට, එතැන් පටන් පන්සියයක් භික්ෂූන් පිරිවරා සිටි බුදුරජාණන් වහන්සේට ආරාධනා කර, අශ්වයන් පන්සිය දෙනෙකුගේ ආහාර කොටසින් කොටසක් වෙන් කර, යව සහල් කොටා භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පාත්‍රවලට බෙදා දුන්හ. මුළු දසදහසක් සක්වළ දේවතාවෝ සුජාතාවගේ කිරිපිඬු පිසූ දිනයේ මෙන් දිව්‍ය ඕජාව එහි බහාලූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ එය වැළඳූහ. මෙසේ තුන් මසක් මුළුල්ලෙහි යව ආහාරය වැළඳූහ. තෙමස අවසානයෙහි මාරාවට්ටනය පහව ගිය කල්හි පවාරණ දිනයේදී වේරංජා බ්‍රාහ්මණයාට මේ බව සිහිව මහත් සංවේගයට පත්ව බුදු ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට මහා දානයක් පූජා කර වැඳ සමාව ගත්තේය. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘ဖုဿဿာဟံ ပါဝစနေ, သာဝကေ ပရိဘာသယိံ;

ယဝံ ခါဒထ ဘုဉ္ဇထ, မာ စ ဘုဉ္ဇထ သာလယော.

''මම ඵුස්ස බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි ශ්‍රාවකයන්ට පරිභව කළෙමි. 'තොපි යව අනුභව කරව්, වළඳව්, ඇල් සහලේ බත් අනුභව නොකරව්' යැයි කීවෙමි.

‘‘တေန ကမ္မဝိပါကေန, တေမာသံ ခါဒိတံ ယဝံ;

နိမန္တိတော ဗြာဟ္မဏေန, ဝေရဉ္ဇာယံ ဝသိံ တဒါ’’တိ. (အပ. ထေရ ၁.၃၉.၈၈-၈၉);

ඒ කර්ම විපාකයෙන්, එකල බ්‍රාහ්මණයා විසින් ආරාධනා කරන ලදුව වේරංජාවෙහි වසන කල්හි තුන් මසක් පුරා යව ආහාරය වැළඳුවෙමි.''

ဧကာဒသမပဉှေ – ပိဋ္ဌိဒုက္ခန္တိ ပိဋ္ဌိအာဗာဓော. အတီတေ ကိရ ဗောဓိသတ္တော ဂဟပတိကုလေ နိဗ္ဗတ္တော ထာမသမ္ပန္နော ကိဉ္စိ ရဿဓာတုကော အဟောသိ. တေန သမယေန ဧကော မလ္လယုဒ္ဓယောဓော သကလဇမ္ဗုဒီပေ ဂါမနိဂမရာဇဓာနီသု မလ္လယုဒ္ဓေ ဝတ္တမာနေ ပုရိသေ ပါတေတွာ ဇယပ္ပတ္တော ကမေန ဗောဓိသတ္တဿ ဝသနနဂရံ ပတွာ တသ္မိမ္ပိ ဇနေ ပါတေတွာ ဂန္တုမာရဒ္ဓေါ. တဒါ ဗောဓိသတ္တော ‘‘မယှံ ဝသနဋ္ဌာနေ ဧသ ဇယံ ပတွာ ဂစ္ဆတီ’’တိ တတ္ထ နဂရမဏ္ဍလမာဂမ္မ အပ္ပောဋေတွာ အာဂစ္ဆ မယာ သဒ္ဓိံ ယုဇ္ဈိတွာ ဂစ္ဆာတိ. သော ဟသိတွာ ‘‘အဟံ မဟန္တေ ပုရိသေ ပါတေသိံ, အယံ ရဿဓာတုကော ဝါမနကော မမ ဧကဟတ္ထဿာပိ နပ္ပဟောတီ’’တိ အပ္ပောဋေတွာ နဒိတွာ အာဂစ္ဆိ. တေ ဥဘောပိ အညမညံ ဟတ္ထံ ပရာမသိံသု, ဗောဓိသတ္တော တံ ဥက္ခိပိတွာ အာကာသေ ဘမိတွာ ဘူမိယံ ပါတေန္တော ခန္ဓဋ္ဌိံ ဘိန္ဒိတွာ ပါတေသိ. သကလနဂရဝါသိနော ဥက္ကုဋ္ဌိံ ကရောန္တာ အပ္ပောဋေတွာ ဝတ္ထာဘရဏာဒီဟိ ဗောဓိသတ္တံ ပူဇေသုံ. ဗောဓိသတ္တော တံ မလ္လယောဓံ ဥဇုံ သယာပေတွာ ခန္ဓဋ္ဌိံ ဥဇုကံ ကတွာ ‘‘ဂစ္ဆ ဣတော ပဋ္ဌာယ ဧဝရူပံ မာ ကရောသီ’’တိ ဝတွာ ဥယျောဇေသိ. သော တေန ကမ္မဝိပါကေန နိဗ္ဗတ္တနိဗ္ဗတ္တဘဝေ သရီရသီသာဒိ ဒုက္ခမနုဘဝိတွာ ဣမသ္မိံ ပစ္ဆိမတ္တဘာဝေ ဗုဒ္ဓဘူတောပိ ပိဋ္ဌိရုဇာဒိဒုက္ခမနုဘောသိ. တသ္မာ ကဒါစိ ပိဋ္ဌိဒုက္ခေ ဥပ္ပန္နေ သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနေ ‘‘ဣတော ပဋ္ဌာယ ဓမ္မံ ဒေသေထာ’’တိ ဝတွာ သယံ သုဂတစီဝရံ ပညာပေတွာ သယတိ, ကမ္မပိလောတိကံ နာမ ဗုဒ္ဓမပိ န မုဉ္စတိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

එකොළොස්වන ප්‍රශ්නය නම් - පිටේ වේදනාවයි. එය පිටකොන්දේ ආබාධයකි. අතීතයේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ එක්තරා ගෘහපති කුලයක උපත ලබා මහත් කාය ශක්තියෙන් යුක්ත වූහ. උන්වහන්සේ මඳක් මිටි ශරීරයක් ඇතිව සිටියහ. එකල එක් මල්ලවපොර යෝධයෙක් මුළු දඹදිව ගම් නියම්ගම් හා රාජධානිවල මල්ලවපොර පවත්වමින් මිනිසුන් පරාජය කර ජයග්‍රහණය ලබා, පිළිවෙළින් බෝධිසත්වයන් වාසය කළ නගරයට පැමිණ එහි සිටි මිනිසුන්ද පරාජය කර යන්නට සැරසුණේය. එවිට බෝධිසත්වයන් වහන්සේ, 'මා වසන තැන මොහු ජය ලබා යන්නේය' යැයි සිතා නගර මධ්‍යයට පැමිණ අත්ලෙන් පහර දී 'එව, මා සමඟ සටන් කර පසුව යව' යැයි කීහ. ඔහු සිනාසී, 'මම මහ පිරිමින් පරාජය කළෙමි, මේ මිටි වාමනයා මගේ එක අතකටවත් ප්‍රමාණවත් නොවේ' යැයි පවසමින් අත්පොළසන් දී ගුගුරමින් පැමිණියේය. ඔවුන් දෙදෙනාම එකිනෙකා අතින් අල්ලා ගත්හ. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ඔහුව ඔසවා අහසේ කරකවා බිම වට්ටන අතරතුර පිටකොන්දේ අස්ථිය බිඳ දමා බිම හෙළූහ. මුළු නගර වැසියෝ ජයඝෝෂා පවත්වමින් වස්ත්‍රාභරණාදියෙන් බෝධිසත්වයන්ට පූජා කළහ. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ඒ මල්ලව යෝධයා කෙළින් නිදි කරවා බිඳුණු පිටකොන්ද කෙළින් කර, 'යව, මෙතැන් සිට මෙබඳු දේ නොකරව' යැයි පවසා පිටත් කර හැරියහ. උන්වහන්සේ ඒ කර්ම විපාකයෙන් උපන් උපන් භවයන්හි ශරීරයේ හා හිසෙහි වේදනා අනුභව කොට, මෙම පශ්චිම භවයෙහි බුදුව සිටියදීත් කොන්දේ රුජාව ආදී දුක් අනුභව කළහ. එබැවින් ඇතැම් විට පිටේ වේදනාව හටගත් කල්හි සාරිපුත්ත මොග්ගල්ලාන රහතන් වහන්සේලා අමතා, 'මෙතැන් සිට ධර්මය දේශනා කරනු මැනවි' යැයි පවසා තමන් වහන්සේ සුගත සිවුර පනවා සැතපෙන සේක. කර්ම විපාකය නම් බුදුවරයෙකුට වුවද අත් නොහරින්නේමය. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘နိဗ္ဗုဒ္ဓေ [Pg.141] ဝတ္တမာနမှိ, မလ္လပုတ္တံ နိဟေဌယိံ;

တေန ကမ္မဝိပါကေန, ပိဋ္ဌိဒုက္ခံ အဟူ မမာ’’တိ. (အပ. ထေရ ၁.၃၉.၉၀);

''මල්ලව පොරයක් පවත්වන කල්හි, මම මල්ලව යෝධයෙකු පෙළුවෙමි. ඒ කර්ම විපාකයෙන් මට පිටේ වේදනාව ඇති විය.''

ဒွါဒသမပဉှေ – အတိသာရောတိ လောဟိတပက္ခန္ဒိကာဝိရေစနံ. အတီတေ ကိရ ဗောဓိသတ္တော ဂဟပတိကုလေ နိဗ္ဗတ္တော ဝေဇ္ဇကမ္မေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေသိ. သော ဧကံ သေဋ္ဌိပုတ္တံ ရောဂေန ဝိစ္ဆိတံ တိကိစ္ဆန္တော ဘေသဇ္ဇံ ကတွာ တိကိစ္ဆိတွာ တဿ ဒေယျဓမ္မဒါနေ ပမာဒမာဂမ္မ အပရံ ဩသဓံ ဒတွာ ဝမနဝိရေစနံ အကာသိ. သေဋ္ဌိ ဗဟုဓနံ အဒါသိ. သော တေန ကမ္မဝိပါကေန နိဗ္ဗတ္တနိဗ္ဗတ္တဘဝေ လောဟိတပက္ခန္ဒိကာဗာဓေန ဝိစ္ဆိတော အဟောသိ. ဣမသ္မိမ္ပိ ပစ္ဆိမတ္တဘာဝေ ပရိနိဗ္ဗာနသမယေ စုန္ဒေန ကမ္မာရပုတ္တေန ပစိတသူကရမဒ္ဒဝဿ သကလစက္ကဝါဠဒေဝတာဟိ ပက္ခိတ္တဒိဗ္ဗောဇေန အာဟာရေန သဟ ဘုတ္တက္ခဏေ လောဟိတပက္ခန္ဒိကာဝိရေစနံ အဟောသိ. ကောဋိသတသဟဿာနံ ဟတ္ထီနံ ဗလံ ခယမဂမာသိ. ဘဂဝါ ဝိသာခပုဏ္ဏမာယံ ကုသိနာရာယံ ပရိနိဗ္ဗာနတ္ထာယ ဂစ္ဆန္တော အနေကေသု ဌာနေသု နိသီဒန္တော ပိပါသိတော ပါနီယံ ပိဝိတွာ မဟာဒုက္ခေန ကုသိနာရံ ပတွာ ပစ္စူသသမယေ ပရိနိဗ္ဗာယိ. ကမ္မပိလောတိကံ ဧဝရူပံ လောကတ္တယသာမိမ္ပိ န ဝိဇဟတိ. တေန ဝုတ္တံ –

දොළොස්වන ප්‍රශ්නය නම් - අතීසාරයයි. එය ලේ අතීසාරය හෙවත් විරේක වීමයි. අතීතයේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ එක්තරා ගෘහපති කුලයක උපත ලබා වෙදකමින් ජීවත් වූහ. උන්වහන්සේ රෝගයකින් පීඩා විඳි එක් සිටු පුත්‍රයෙකුට ප්‍රතිකාර කරන අතරතුර බෙහෙත් ලබා දී ඔහුව සුවපත් කළහ. පසුව ඔහු දිය යුතු පඬුරු දීමේදී ප්‍රමාද වූ නිසා, බෝධිසත්වයන් වහන්සේ වෙනත් බෙහෙතක් දී ඔහුට වමනය හා විරේක වීම ඇති කළහ. එවිට සිටුවරයා බොහෝ ධනය ලබා දුන්නේය. උන්වහන්සේ ඒ කර්ම විපාකයෙන් උපන් උපන් භවයන්හි ලේ අතීසාර රෝගයෙන් පීඩා වින්දහ. මෙම පශ්චිම භවයෙහිද පිරිනිවන් පාන සමයෙහි චුන්ද කර්මාර පුත්‍රයා විසින් පිසින ලද සූකරමද්දවය දසදහසක් සක්වළ දේවතාවන් විසින් බහාලන ලද දිව්‍ය ඕජාව සහිතව වැළඳූ සැණින් ලේ අතීසාරය හටගත්තේය. කෝටි ලක්ෂයක් හස්තීන්ගේ ශක්තිය වැනි වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාය ශක්තිය ක්ෂය වී ගියේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙසක් පුන් පොහෝ දින කුසිනාරාවට පිරිනිවන් පෑම සඳහා වැඩම කරන අතරතුර බොහෝ ස්ථානවල විවේක ගනිමින්, පිපාසිතව පැන් වළඳමින්, මහත් වූ දුක් වේදනාවෙන් යුතුව කුසිනාරාවට පැමිණ අලුයම් කාලයෙහි පිරිනිවන් පා වදාළහ. මෙබඳු වූ කර්ම විපාකය තුන් ලොවට අධිපති බුදුරජාණන් වහන්සේ පවා අත් නොහරියි. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘တိကိစ္ဆကော အဟံ အာသိံ, သေဋ္ဌိပုတ္တံ ဝိရေစယိံ;

တေန ကမ္မဝိပါကေန, ဟောတိ ပက္ခန္ဒိကာ မမာတိ.

''මම පෙර වෙදෙක්ව සිටියෙමි, සිටු පුත්‍රයෙකුට විරේක බෙහෙත් දුන්නෙමි. ඒ කර්ම විපාකයෙන් මට ලේ අතීසාර රෝගය ඇති විය.''

‘‘ဧဝံ ဇိနော ဝိယာကာသိ, ဘိက္ခုသံဃဿ အဂ္ဂတော;

သဗ္ဗာဘိညာဗလပ္ပတ္တော, အနောတတ္တေ မဟာသရေ’’တိ. (အပ. ထေရ ၁.၃၉.၉၁, ၉၆);

''මෙසේ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ අනවතප්ත මහා විල සමීපයේදී සියලු අභිඥා බලයට පත් භික්ෂු සංඝයා ඉදිරියෙහි ප්‍රකාශ කළ සේක.''

ဧဝံ ပဋိညာတပဉှာနံ, မာတိကာဌပနဝသေန အကုသလာပဒါနံ သမတ္တံ နာမ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ဣတ္ထံ သုဒန္တိ ဣတ္ထံ ဣမိနာ ပကာရေန ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန. သုဒန္တိ နိပါတော ပဒပူရဏတ္ထေ အာဂတော. ဘဂဝါ ဘာဂျသမ္ပန္နော ပူရိတပါရမိမဟာသတ္တော –

මෙසේ පිළිගන්නා ලද ප්‍රශ්නයන් මෘතිකා තැබීමේ ක්‍රමයෙන් (මාතෘකා වශයෙන්) අකුසල කර්ම විපාක පිළිබඳ ඉතිහාසය නිමාවට පත්වේ. 'ඉත්ථං සුදං' යනු මෙලෙසින්ම ඉහත සඳහන් කළ අයුරින් යන්නයි. 'සුදං' යනු නිපාත පදයකි. පාරමිතා සම්පූර්ණ කළ, මහා පුණ්‍යවන්ත වූ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වන මහා බෝධිසත්වයන් වහන්සේ -

‘‘ဘာဂျဝါ ဘဂ္ဂဝါ ယုတ္တော, ဘဂေဟိ စ ဝိဘတ္တဝါ;

ဘတ္တဝါ ဝန္တဂမနော, ဘဝေသု ဘဂဝါ တတော’’တိ. –

“බුදුරජාණන් වහන්සේ භාග්‍යවන්ත බැවින් ද, කෙලෙස් බිඳ දැමූ බැවින් ද, භාග්‍යයන් හා යුක්ත වූ බැවින් ද, ධර්මය බෙදා දැක්වූ බැවින් ද, භවයන් කෙරෙහි වූ තෘෂ්ණාව සම්පූර්ණයෙන්ම දුරු කළ (වමනය කළ) බැවින් ද, ඒ කරුණු හේතුවෙන් 'භගවා' යනුවෙන් ප්‍රකට වූ සේක.”

ဧဝမာဒိဂုဏယုတ္တော ဒေဝါတိဒေဝေါ သက္ကာတိသက္ကော ဗြဟ္မာတိဗြဟ္မာ ဗုဒ္ဓါတိဗုဒ္ဓေါ သော မဟာကာရုဏိကော ဘဂဝါ အတ္တနော ဗုဒ္ဓစရိယံ ဗုဒ္ဓကာရဏံ [Pg.142] သမ္ဘာဝယမာနော ပါကဋံ ကုရုမာနော ဗုဒ္ဓါပဒါနိယံ နာမ ဗုဒ္ဓကာရဏပကာသကံ နာမ ဓမ္မပရိယာယံ ဓမ္မဒေသနံ သုတ္တံ အဘာသိတ္ထ ကထေသီတိ.

මෙසේ ආරම්භ වන ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ, දෙවියන්ටත් අධිපති දෙවියෙකු වූ, ශක්‍රයන්ටත් අධිපති ශක්‍රයෙකු වූ, බ්‍රහ්මයන්ටත් අධිපති බ්‍රහ්මයෙකු වූ, බුදුවරුන්ටත් උත්තම බුදුවරයෙකු වූ, ඒ මහා කාරුණික වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්වකීය බුද්ධ චරියාව සහ බුද්ධත්වය ලැබීමට හේතු වූ කරුණු ප්‍රකට කරමින්, 'බුද්ධාපදානය' නම් වූ බුද්ධත්වය ලැබීමට හේතු වූ කරුණු දක්වන ධර්ම පර්යාය හෙවත් ධර්ම දේශනාව (සූත්‍රය) වදාළ සේක.

ဣတိ ဝိသုဒ္ဓဇနဝိလာသိနိယာ အပဒါန-အဋ္ဌကထာယ

විශුද්ධජනවිලාසිනී නම් වූ අපදාන අට්ඨකථාවෙහි...

ဗုဒ္ဓအပဒါနသံဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

බුද්ධාපදාන වර්ණනාව මෙතෙකින් නිමවා ඇත.

၂.ပစ္စေကဗုဒ္ဓအပဒါနဝဏ္ဏနာ

2. පසේබුදු අපදාන වර්ණනාව.

တတော အနန္တရံ အပဒါနံ သင်္ဂါယန္တော ‘‘ပစ္စေကဗုဒ္ဓါပဒါနံ, အာဝုသော အာနန္ဒ, ဘဂဝတာ ကတ္ထ ပညတ္တ’’န္တိ ပုဋ္ဌော ‘‘အထ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါပဒါနံ သုဏာထာ’’တိ အာဟ. တေသံ အပဒါနတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ.

ඉන් අනතුරුව අපදානයන් සංගායනා කරනු ලබන ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරණුවෝ, 'පින්වත් ආනන්දය, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පසේබුදු අපදානය කොහිදී පණවන ලද්දේ දැයි' විමසන ලදුව, 'එසේ නම් පසේබුදු අපදානය ශ්‍රවණය කරන්න' යැයි වදාළ සේක. ඔවුන්ගේ අපදානයෙහි අර්ථය පෙර සඳහන් කරන ලද්දට සමාන වේ.

၈၃. ‘‘သုဏာထာ’’တိ ဝုတ္တပဒံ ဥပ္ပတ္တိနိဗ္ဗတ္တိဝသေန ပကာသေန္တော ‘‘တထာဂတံ ဇေတဝနေ ဝသန္တ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဇေတကုမာရဿ နာမဝသေန တထာသညိတေ ဝိဟာရေ စတူဟိ ဣရိယာပထဝိဟာရေဟိ ဒိဗ္ဗဗြဟ္မအရိယဝိဟာရေဟိ ဝါ ဝသန္တံ ဝိဟရန္တံ ယထာ ပုရိမကာ ဝိပဿိအာဒယော ဗုဒ္ဓါ သမတ္တိံသပါရမိယော ပူရေတွာ အာဂတာ, တထာ အမှာကမ္ပိ ဘဂဝါ အာဂတောတိ တထာဂတော. တံ တထာဂတံ ဇေတဝနေ ဝသန္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဝေဒေဟမုနီတိ ဝေဒေဟရဋ္ဌေ ဇာတာ ဝေဒေဟီ, ဝေဒေဟိယာ ပုတ္တော ဝေဒေဟိပုတ္တော. မောနံ ဝုစ္စတိ ဉာဏံ, တေန ဣတော ဂတော ပဝတ္တောတိ မုနိ. ဝေဒေဟိပုတ္တော စ သော မုနိ စေတိ ‘‘ဝေဒေဟိပုတ္တမုနီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘ဝဏ္ဏာဂမော’’တိအာဒိနာ နိရုတ္တိနယေန ဣ-ကာရဿ အတ္တံ ပုတ္တ-သဒ္ဒဿ စ လောပံ ကတွာ ‘‘ဝေဒေဟမုနီ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ သတိမန္တာနံ ဓိတိမန္တာနံ ဂတိမန္တာနံ ဗဟုဿုတာနံ ဥပဋ္ဌာကာနံ ယဒိဒံ အာနန္ဒော’’တိ (အ. နိ. ၁.၂၁၉-၂၂၃) ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတော အာယသ္မာ အာနန္ဒော နတင်္ဂေါ နမနကာယင်္ဂေါ အဉ္ဇလိကော ဟုတွာ ‘‘ဘန္တေ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ နာမ ကီဒိသာ ဟောန္တီ’’တိ အပုစ္ဆီတိ သမ္ဗန္ဓော. တေ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ကေဟိ ဟေတုဘိ ကေဟိ ကာရဏေဟိ ဘဝန္တိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဝီရာတိ ဘဂဝန္တံ အာလပတိ.

83. ශ්‍රවණය කරන්න යන වචනයෙහි අර්ථය උත්පත්ති හා සිද්ධි වශයෙන් දක්වමින් 'තථාගතයන් වහන්සේ ජේතවනයෙහි වසන කල්හි' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'තථාගත' යනු පෙර විසූ විපස්සී ආදී බුදුවරුන් මෙන්ම සමතිස් පෙරුම් දම් පුරා පැමිණි නිසාය. 'වෙදේහමුණි' යනු වෙදේහ රටෙහි උපන් මෑණියන්ගේ පුත්‍රයා වූ, ඥානයෙන් (මෝනයෙන්) යුක්තව නික්මුණු මුනිවරයා ය. ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරණුවෝ සිරුර නමා දොහොත් මුදුන් දී වැඳ, 'ස්වාමීනි, පසේබුදුවරු යනු කෙබඳු අයෙක්ද, ඔවුන් කිනම් හේතු කාරණා නිසා උපදින්නේ දැයි' විමසූ සේක. 'වීර' යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේව ආමන්ත්‍රණය කරන ලදී.

၈၄-၈၅. တတော ပရံ ဝိဿဇ္ဇိတာကာရံ ဒဿေန္တော ‘‘တဒါဟ သဗ္ဗညုဝရော မဟေသီ’’တိအာဒိမာဟ. သဗ္ဗံ အတီတာဒိဘေဒံ ဟတ္ထာမလကံ ဝိယ ဇာနာတီတိ [Pg.143] သဗ္ဗညူ, သဗ္ဗညူ စ သော ဝရော ဥတ္တမော စေတိ သဗ္ဗညုဝရော. မဟန္တံ သီလက္ခန္ဓံ, သမာဓိက္ခန္ဓံ, ပညာက္ခန္ဓံ, ဝိမုတ္တိက္ခန္ဓံ, မဟန္တံ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနက္ခန္ဓံ ဧသတိ ဂဝေသတီတိ မဟေသိ. အာနန္ဒဘဒ္ဒံ မဓုရေန သရေန တဒါ တသ္မိံ ပုစ္ဆိတကာလေ အာဟ ကထေသီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဘော အာနန္ဒ, ယေ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ပုဗ္ဗဗုဒ္ဓေသု ပုဗ္ဗေသု အတီတဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရာ ကတပုညသမ္ဘာရာ ဇိနသာသနေသု အလဒ္ဓမောက္ခာ အပ္ပတ္တနိဗ္ဗာနာ. တေ သဗ္ဗေ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဓီရာ ဣဓ ဣမသ္မိံ လောကေ သံဝေဂမုခေန ဧကပုဂ္ဂလံ ပဓာနံ ကတွာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဇာတာတိ အတ္ထော. သုတိက္ခပညာ သုဋ္ဌု တိက္ခပညာ. ဝိနာပိ ဗုဒ္ဓေဟိ ဗုဒ္ဓါနံ ဩဝါဒါနုသာသနီဟိ ရဟိတာ အပိ. ပရိတ္တကေနပိ အပ္ပမတ္တကေနပိ အာရမ္မဏေန ပစ္စေကဗောဓိံ ပဋိဧက္ကံ ဗောဓိံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနန္တရံ ဗောဓိံ အနုပါပုဏန္တိ ပဋိဝိဇ္ဈန္တိ.

84-85. ඉන්පසු පිළිතුරු දෙන ආකාරය දක්වමින් 'එවිට සර්වඥවර වූ මහේසී වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළහ' යනාදිය ප්‍රකාශ විය. අතීත ආදී සියල්ල අතලොස්සක තිබෙන නෙල්ලි ගෙඩියක් සේ දන්නා බැවින් 'සර්වඥ' වේ. ශීල, සමාධි, ප්‍රඥා ආදී මහා ගුණස්කන්ධයන් සොයන බැවින් 'මහේසී' වේ. පසේබුදුවරු පෙර බුදුවරුන් යටතේ පින් කළත්, එම ශාසනවලදී නිවන් නොලැබූ අය වෙති. ඔවුන් මේ ලෝකයෙහි තනිවම වීර්යය වඩා, ඉතා තියුණු ප්‍රඥාවෙන් යුක්තව, බුදුවරුන්ගේ අනුශාසනාවක් නොමැතිව වුවද ඉතා සුළු අරමුණකින් පවා පසේබුද්ධත්වය අවබෝධ කරගනිති.

၈၆. သဗ္ဗမှိ လောကမှိ သကလသ္မိံ လောကတ္တယေ မမံ ဌပေတွာ မံ ဝိဟာယ ပစေကဗုဒ္ဓေဟိ သမောဝ သဒိသော ဧဝ နတ္ထိ, တေသံ မဟာမုနီနံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ ဣမံ ဝဏ္ဏံ ဣမံ ဂုဏံ ပဒေသမတ္တံ သင်္ခေပမတ္တံ အဟံ တုမှာကံ သာဓု သာဓုကံ ဝက္ခာမိ ကထေဿာမီတိ အတ္ထော.

86. මුළු ලෝකත්‍රයෙහිම බුදුරජාණන් වහන්සේ හැරුණු කොට පසේබුදුවරුන්ට සමාන කිසිවෙක් නැත. එම මහා මුනිවරුන්ගේ ගුණාංගයන් සැකෙවින් මා ඔබට පවසන්නම් යනු එහි අර්ථයයි.

၈၇. အနာစရိယကာ ဟုတွာ သယမေဝ ဗုဒ္ဓါနံ အတ္တနာဝ ပဋိဝိဒ္ဓါနံ ဣသီနံ အန္တရေ မဟာဣသီနံ မဓူဝခုဒ္ဒံ ခုဒ္ဒကမဓုပဋလံ ဣဝ သာဓူနိ မဓုရာနိ ဝါကျာနိ ဥဒါနဝစနာနိ အနုတ္တရံ ဥတ္တရဝိရဟိတံ ဘေသဇံ ဩသဓံ နိဗ္ဗာနံ ပတ္ထယန္တာ ဣစ္ဆန္တာ သဗ္ဗေ တုမှေ သုပသန္နစိတ္တာ သုပ္ပသန္နမနာ သုဏာထ မနသိ ကရောထာတိ အတ္ထော.

87. ගුරුවරයෙකු නොමැතිව ස්වයංභූ ඥානයෙන් ධර්මය අවබෝධ කළ, මහා ඉසිවරුන් බඳු වූ පසේබුදුවරුන්ගේ මීමැසි වදයක මී පැණි මෙන් මිහිරි වූ උදාන වාක්‍යයන්, උතුම් වූ නිවන ප්‍රාර්ථනා කරන ඔබ සියලු දෙනා ඉතා ප්‍රසන්න සිතින් ශ්‍රවණය කරත්වා, මෙනෙහි කරත්වා යනු අර්ථයයි.

၈၈-၈၉. ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ သမာဂတာနန္တိ ရာသိဘူတာနံ ဥပ္ပန္နာနံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ. အရိဋ္ဌော, ဥပရိဋ္ဌော, တဂရသိခိ, ယသဿီ, သုဒဿနော, ပိယဒဿီ, ဂန္ဓာရော, ပိဏ္ဍောလော, ဥပါသဘော, နိထော, တထော, သုတဝါ, ဘာဝိတတ္တော, သုမ္ဘော, သုဘော, မေထုလော, အဋ္ဌမော, သုမေဓော, အနီဃော, သုဒါဌော, ဟိင်္ဂု, ဟိင်္ဂေါ, ဒွေဇာလိနော, အဋ္ဌကော, ကောသလော, သုဗာဟု, ဥပနေမိသော, နေမိသော, သန္တစိတ္တော, သစ္စော, တထော, ဝိရဇော, ပဏ္ဍိတော, ကာလော, ဥပကာလော, ဝိဇိတော, ဇိတော, အင်္ဂေါ, ပင်္ဂေါ, ဂုတ္တိဇ္ဇိတော, ပဿီ, ဇဟီ, ဥပဓိံ, ဒုက္ခမူလံ, အပရာဇိတော, သရဘင်္ဂေါ, လောမဟံသော[Pg.144], ဥစ္စင်္ဂမာယော, အသိတော, အနာသဝေါ, မနောမယော, မာနစ္ဆိဒေါ, ဗန္ဓုမာ, တဒါဓိမုတ္တော, ဝိမလော, ကေတုမာ, ကောတုမ္ဗရင်္ဂေါ, မာတင်္ဂေါ, အရိယော, အစ္စုတော, အစ္စုတဂါမိ, ဗျာမကော, သုမင်္ဂလော, ဒိဗ္ဗိလော စာတိအာဒီနံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓသတာနံ ယာနိ အပဒါနာနိ ပရမ္ပရံ ပစ္စေကံ ဗျာကရဏာနိ ယော စ အာဒီနဝေါ ယဉ္စ ဝိရာဂဝတ္ထုံ အနလ္လီယနကာရဏံ ယထာ စ ယေန ကာရဏေန ဗောဓိံ အနုပါပုဏိံသု စတုမဂ္ဂဉာဏံ ပစ္စက္ခံ ကရိံသု. သရာဂဝတ္ထုသူတိ သုဋ္ဌု အလ္လီယိတဗ္ဗဝတ္ထူသု ဝတ္ထုကာမကိလေသကာမေသု ဝိရာဂသညီ ဝိရတ္တသညဝန္တော ရတ္တမှိ လောကမှိ အလ္လီယနသဘာဝလောကေ ဝိရတစိတ္တာ အနလ္လီယနမနာ ဟိတွာ ပပဉ္စေတိ ရာဂေါ ပပဉ္စံ ဒေါသော ပပဉ္စံ သဗ္ဗကိလေသာ ပပဉ္စာတိ ပပဉ္စသင်္ခါတေ ကိလေသေ ဟိတွာ ဇိယ ဖန္ဒိတာနီတိ ဖန္ဒိတာနိ ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ ဇိနိတွာ တထေဝ တေန ကာရဏေန ဧဝံ ဗောဓိံ အနုပါပုဏိံသု ပစ္စေကဗောဓိဉာဏံ ပစ္စက္ခံ ကရိံသူတိ အတ္ထော.

88-89. එක්රැස් වූ පසේබුදුවරුන් යනු උපන්නා වූ පසේබුදුවරුන්ය. අරිට්ඨ, උපරිට්ඨ, තගරසිඛී, යසස්සී, සුදස්සන, පියදස්සී, ගන්ධාර, පිණ්ඩෝල, උපාසභ, නිථ, තථ, සුතවා, භාවිතත්ත, සුම්භ, සුභ, මේථුල, අට්ඨම, සුමේධ, අනීඝ, සුදාඨ, හිංගු, හිංගො, ද්වේජාලී, අට්ඨක, කෝසල, සුබාහු, උපනෙමිස, නෙමිස, සන්තචිත්ත, සච්ච, තථ, විරජ, පණ්ඩිත, කාල, උපකාල, විජිත, ජිත, අංග, පංග, ගුත්තිජ්ජිත, පස්සී, ජහී යනාදී පසේබුදුවරුන් සිය ගණනකගේ අපදානයන් හෙවත් ඔවුන් බුද්ධත්වයට පත් වූ ආකාරයත්, ඔවුන් කෙලෙස් දුරු කළ ආකාරයත්, පපංච ධර්මයන් (තෘෂ්ණා, මාන, දිට්ඨි) සහ දෙසැටක් මිථ්‍යා දෘෂ්ටීන් ජයගෙන පසේබුද්ධ ඥානය සාක්ෂාත් කළ ආකාරයත් මෙහි විස්තර කෙරේ.

၉၀-၉၁. သဗ္ဗေသု ဘူတေသု နိဓာယ ဒဏ္ဍန္တိ တဇ္ဇနဖာလနဝဓဗန္ဓနံ နိဓာယ ဌပေတွာ တေသံ သဗ္ဗသတ္တာနံ အန္တရေ အညတရံ ကဉ္စိ ဧကမ္ပိ သတ္တံ အဝိဟေဌယံ အဝိဟေဌယန္တော အဒုက္ခာပေန္တော မေတ္တေန စိတ္တေန ‘‘သဗ္ဗေ သတ္တာ သုခိတာ ဟောန္တူ’’တိ မေတ္တာသဟဂတေန စေတသာ ဟိတာနုကမ္ပီ ဟိတေန အနုကမ္ပနသဘာဝေါ. အထ ဝါ သဗ္ဗေသု ဘူတေသု နိဓာယ ဒဏ္ဍန္တိ သဗ္ဗေသူတိ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ သဗ္ဗထာ သဗ္ဗံ အသေသံ နိဿေသံ ပရိယာဒိယနဝစနမေတံ. ဘူတေသူတိ ဘူတာ ဝုစ္စန္တိ တသာ စ ထာဝရာ စ. ယေသံ တသိဏာ တဏှာ အပ္ပဟီနာ, ယေသဉ္စ ဘယဘေရဝါ အပ္ပဟီနာ, တေ တသာ. ကိံ ကာရဏာ ဝုစ္စန္တိ တသာ? တသန္တိ ဥတ္တသန္တိ ပရိတသန္တိ ဘာယန္တိ သန္တာသံ အာပဇ္ဇန္တိ, တံ ကာရဏာ ဝုစ္စန္တိ တသာ. ယေသံ တသိဏာ တဏှာ ပဟီနာ, ယေသဉ္စ ဘယဘေရဝါ ပဟီနာ, တေ ထာဝရာ. ကိံ ကာရဏာ ဝုစ္စန္တိ ထာဝရာ? ထိရန္တိ န တသန္တိ န ဥတ္တသန္တိ န ပရိတသန္တိ န ဘာယန္တိ န သန္တာသံ အာပဇ္ဇန္တိ, တံ ကာရဏာ ဝုစ္စန္တိ ထာဝရာ.

90-91. ‘සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි දණ්ඩය අත්හැර’ යනු, බිය ගැන්වීම, පීඩා කිරීම, තැලීම, මැරීම හා බැඳීම යන දණ්ඩනයන් අත්හැර දමා, ඒ සියලු සත්ත්වයන් අතරින් කිසිදු එක් සත්ත්වයකුට හෝ හිංසා නොකරමින්, දුකට පත් නොකරමින්, මෛත්‍රී සිතින් ‘සියලු සත්ත්වයෝ සුවපත් වෙත්වා’ යි මෛත්‍රී සහගත සිතින් හිතානුකම්පී වූයේ, යහපත උදෙසා අනුකම්පා කරන ස්වභාවය ඇත්තේ ය. එසේත් නැතහොත්, ‘සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි දණ්ඩය අත්හැර’ යන්නෙහි ‘සියලු’ යනු සර්ව ප්‍රකාරයෙන්ම ඉතිරි රහිතව මුළුමනින්ම අල්ලා ගන්නා වචනයකි. ‘සත්ත්වයන් කෙරෙහි’ යනු තැතිගන්නා (තස) සහ ස්ථාවර වූ (ථාවර) සත්ත්වයන්ට කියනු ලැබේ. යම් සත්ත්වයන්ගේ තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ නොවූයේ ද, යම් සත්ත්වයන්ගේ බිය සහ භීරුක බව ප්‍රහීණ නොවූයේ ද, ඔවුහු ‘තස’ (තැතිගන්නා සුලු) නම් වෙති. කුමන කරුණක් නිසා ඔවුන් ‘තස’ යැයි කියනු ලබන්නේ ද? ඔවුහු තැතිගනිති, බියට පත්වෙති, වෙවුලති, සංතාපයට පත්වෙති; ඒ කරුණ නිසා ඔවුහු ‘තස’ නම් වෙති. යම් සත්ත්වයන්ගේ තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ වූයේ ද, බිය සහ භීරුක බව ප්‍රහීණ වූයේ ද, ඔවුහු ‘ථාවර’ නම් වෙති. කුමන කරුණක් නිසා ඔවුන් ‘ථාවර’ යැයි කියනු ලබන්නේ ද? ඔවුහු ස්ථීර වෙති, තැති නොගනිති, බිය නොවෙති, වෙවුලීමක් හෝ සංතාපයක් ඇති කර නොගනිති; ඒ කරුණ නිසා ඔවුහු ‘ථාවර’ නම් වෙති.

တယော ဒဏ္ဍာ – ကာယဒဏ္ဍော, ဝစီဒဏ္ဍော, မနောဒဏ္ဍောတိ. တိဝိဓံ ကာယဒုစ္စရိတံ ကာယဒဏ္ဍော, စတုဗ္ဗိဓံ ဝစီဒုစ္စရိတံ ဝစီဒဏ္ဍော, တိဝိဓံ မနောဒုစ္စရိတံ မနောဒဏ္ဍော. သဗ္ဗေသု သကလေသု ဘူတေသု သတ္တေသု တံ တိဝိဓံ ဒဏ္ဍံ နိဓာယ နိဒဟိတွာ ဩရောပယိတွာ သမောရောပယိတွာ နိက္ခိပိတွာ [Pg.145] ပဋိပ္ပဿမ္ဘေတွာ ဟိံသနတ္ထံ အဂဟေတွာတိ သဗ္ဗေသု ဘူတေသု နိဓာယ ဒဏ္ဍံ. အဝိဟေဌယံ အညတရမ္ပိ တေသန္တိ ဧကမေကမ္ပိ သတ္တံ ပါဏိနာ ဝါ လေဍ္ဍုနာ ဝါ ဒဏ္ဍေန ဝါ သတ္ထေန ဝါ အန္ဒုယာ ဝါ ရဇ္ဇုယာ ဝါ အဝိဟေဌယန္တော, သဗ္ဗေပိ သတ္တေ ပါဏိနာ ဝါ လေဍ္ဍုနာ ဝါ ဒဏ္ဍေန ဝါ သတ္ထေန ဝါ အန္ဒုယာ ဝါ ရဇ္ဇုယာ ဝါ အဝိဟေဌယံ အဝိဟေဌယန္တော အညတရမ္ပိ တေသံ. န ပုတ္တမိစ္ဆေယျ ကုတော သဟာယန္တိ နာတိ ပဋိက္ခေပေါ. ပုတ္တန္တိ စတ္တာရော ပုတ္တာ အတြဇော ပုတ္တော, ခေတ္တဇော, ဒိန္နကော, အန္တေဝါသိကော ပုတ္တော. သဟာယန္တိ သဟာယော ဝုစ္စတိ ယေန သဟ အာဂမနံ ဖာသု, ဂမနံ ဖာသု, ဌာနံ ဖာသု, နိသဇ္ဇာ ဖာသု, အာလပနံ ဖာသု, သလ္လပနံ ဖာသု, သမုလ္လပနံ ဖာသု. န ပုတ္တမိစ္ဆေယျ ကုတော သဟာယန္တိ ပုတ္တမ္ပိ န ဣစ္ဆေယျ န သာဒိယေယျ န ပတ္ထေယျ န ပိဟယေယျ နာဘိဇပ္ပေယျ, ကုတော မိတ္တံ ဝါ သန္ဒိဋ္ဌံ ဝါ သမ္ဘတ္တံ ဝါ သဟာယံ ဝါ ဣစ္ဆေယျ သာဒိယေယျ ပတ္ထေယျ ပိဟယေယျ အဘိဇပ္ပေယျာတိ န ပုတ္တမိစ္ဆေယျ ကုတော သဟာယံ. ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပောတိ သော ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ ပဗ္ဗဇ္ဇာသင်္ခါတေန ဧကော, အဒုတိယဋ္ဌေန ဧကော, တဏှာယ ပဟာနဋ္ဌေန ဧကော, ဧကန္တဝီတရာဂေါတိ ဧကော, ဧကန္တဝီတဒေါသောတိ ဧကော, ဧကန္တဝီတမောဟောတိ ဧကော, ဧကန္တနိက္ကိလေသောတိ ဧကော, ဧကာယနမဂ္ဂံ ဂတောတိ ဧကော, ဧကော အနုတ္တရံ ပစ္စေကသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဧကော.

දණ්ඩනයෝ තිදෙනෙකි: කාය දණ්ඩය, වචී දණ්ඩය හා මනෝ දණ්ඩයයි. තෙවැදෑරුම් කාය දුශ්චරිතය කාය දණ්ඩය වන අතර, සිවු වැදෑරුම් වචී දුශ්චරිතය වචී දණ්ඩය ද, තෙවැදෑරුම් මනෝ දුශ්චරිතය මනෝ දණ්ඩය ද වේ. සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි ඒ තෙවැදෑරුම් දණ්ඩනයන් අත්හැර දමා, පහත් කොට තබා, සංසිඳුවා, හිංසා කිරීමේ අදහසින් තොරව සිටීම ‘සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි දණ්ඩය අත්හැරීම’ නම් වේ. ‘ඔවුන් අතරින් කිසිවකුටත් හිංසා නොකරමින්’ යනු, අතින් හෝ ගල් කැටයකින් හෝ දණ්ඩකින් හෝ ආයුධයකින් හෝ බැඳුමකින් හෝ වැලකින් හෝ එක් සත්ත්වයකුට පවා හිංසා නොකිරීමයි. සියලු සත්ත්වයන්ට එවැනි කිසිදු උපකරණයකින් පීඩා නොකිරීම මෙයින් අදහස් වේ. ‘පුතෙකු පවා නොපතන්නේ නම් සහායකයකු ගැන කුමන කතා ද’ යනු පුත්‍රයෙකු ද ප්‍රතික්ෂේප කිරීමකි. ‘පුත්‍රයා’ යනු සතර වැදෑරුම් වේ: තමාගේ ඖරස පුත්‍රයා, ක්ෂේත්‍රජ පුත්‍රයා, හදාගැනීමට ගත් පුත්‍රයා සහ අන්තේවාසික පුත්‍රයා ය. ‘සහායකයා’ යනු යමෙකු සමඟ ඒම, යෑම, සිටීම, හිඳීම, කතාබහ කිරීම සහ පිළිසඳරෙහි යෙදීම පහසු ද ඔහු ය. පුත්‍රයෙකු පවා නොපතන්නේ ය යන්නෙන්, පුත්‍රයෙකු කෙරෙහි ද ආශා නොකිරීම, ඔහුට කැමති නොවීම, ඔහු ප්‍රාර්ථනා නොකිරීම, ඔහු කෙරෙහි ඇලීමක් නොදැක්වීම අදහස් වේ. එසේ ඇති කල, මිතුරෙකු හෝ දුටු පමණින් හඳුනන්නෙකු හෝ ඇසුරු කරන්නෙකු හෝ සහායකයෙකු පතන්නේ කෙසේ ද? එබැවින් ‘පුතෙකු පවා නොපතන්නේ නම් සහායකයකු ගැන කුමන කතා ද’ යනු එයයි. ‘කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරෙන්න’ යනු ඒ ප්‍රත්‍යක සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ පැවිද්දෙන් තනි වූ කෙනෙකි, දෙවැන්නෙකු නැති බැවින් තනි වූ කෙනෙකි, තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ කිරීමෙන් තනි වූ කෙනෙකි, ඒකාන්තයෙන්ම වීතරාගී වූ හෙයින් ද, ඒකාන්තයෙන්ම වීතදෝෂී වූ හෙයින් ද, ඒකාන්තයෙන්ම වීතමෝහී වූ හෙයින් ද, ඒකාන්තයෙන්ම නිර්මල වූ (නික්කෙලෙස්) හෙයින් ද, ඒකායන මාර්ගයට පිළිපන් හෙයින් ද, අනුත්තර වූ ප්‍රත්‍යක සම්බෝධියට පත් වූ හෙයින් ද ‘ඒක’ හෙවත් හුදෙකලා වූ කෙනෙක් නම් වෙති.

ကထံ သော ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ ပဗ္ဗဇ္ဇာသင်္ခါတေန ဧကော? သော ဟိ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ သဗ္ဗံ ဃရာဝါသပလိဗောဓံ ဆိန္ဒိတွာ, ပုတ္တဒါရပလိဗောဓံ ဆိန္ဒိတွာ, ဉာတိပလိဗောဓံ, မိတ္တာမစ္စပလိဗောဓံ, သန္နိဓိပလိဗောဓံ ဆိန္ဒိတွာ ကေသမဿုံ ဩဟာရေတွာ ကာသာယာနိ ဝတ္ထာနိ အစ္ဆာဒေတွာ အဂါရသ္မာ နိက္ခမ္မ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇိတွာ အကိဉ္စနဘာဝံ ဥပဂန္တွာ ဧကောဝ စရတိ ဝိဟရတိ ဣရိယတိ ဝတ္တတိ ပါလေတိ ယပေတိ ယာပေတီတိ ဧဝံ သော ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ ပဗ္ဗဇ္ဇာသင်္ခါတေန ဧကော.

එම ප්‍රත්‍යක සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ පැවිද්ද සංඛ්‍යාත හුදෙකලා බවෙන් යුක්ත වන්නේ කෙසේ ද? එම ප්‍රත්‍යක සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ගිහිගෙයි සියලු පලිබෝධයන් සිඳ දමා, අඹුදරුවන්ගේ පලිබෝධයන් සිඳ දමා, නෑයන්ගේ, මිතුරන්ගේ හා අමාත්‍යවරුන්ගේ මෙන්ම රැස්කර තබාගන්නා වස්තූන්ගේ පලිබෝධයන් සිඳ දමා, කෙස් රැවුල් බා, කාසාය වස්ත්‍ර හැඳ, ගිහිගෙයින් නික්ම අනගාරික ශාසනයෙහි පැවිදි වී, කිසිවක් සතු කර නොගන්නා බවට පැමිණ, තනිවම හැසිරෙන බැවින් ද, වෙසෙන බැවින් ද, ඉරියව් පවත්වන බැවින් ද, ජීවත් වන බැවින් ද මෙසේ එම ප්‍රත්‍යක සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ පැවිද්ද නිසා ‘ඒක’ හෙවත් හුදෙකලා වූ කෙනෙක් නම් වෙති.

ကထံ သော ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ အဒုတိယဋ္ဌေန ဧကော? သော ဧဝံ ပဗ္ဗဇိတော သမာနော ဧကော အရညဝနပတ္ထာနိ ပန္တာနိ သေနာသနာနိ ပဋိသေဝတိ အပ္ပသဒ္ဒါနိ အပ္ပနိဂ္ဃောသာနိ ဝိဇနဝါတာနိ မနုဿရာဟဿေယျကာနိ ပဋိသလ္လာနသာရုပ္ပာနိ. သော ဧကော တိဋ္ဌတိ, ဧကော ဂစ္ဆတိ, ဧကော နိသီဒတိ, ဧကော သေယျံ ကပ္ပေတိ, ဧကော ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသတိ, ဧကော ပဋိက္ကမတိ, ဧကော ရဟော [Pg.146] နိသီဒတိ, ဧကော စင်္ကမတိ, ဧကော စရတိ ဝိဟရတိ ဣရိယတိ ဝတ္တတိ ပါလေတိ ယပေတိ ယာပေတီတိ ဧဝံ သော အဒုတိယဋ္ဌေန ဧကော.

එම ප්‍රත්‍යක සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙවැන්නෙකු නැති බැවින් හුදෙකලා වූයේ කෙසේ ද? උන්වහන්සේ මෙසේ පැවිදිව හුදෙකලාව ආරණ්‍ය වනප්‍රස්ථ හා විවේකී වූ සේනාසන පරිහරණය කරති. ඒවා ශබ්ද අඩු, ඝෝෂා අඩු, ජනශූන්‍ය, මිනිසුන්ගේ රහස් ඇසුරට සුදුසු, විවේකයට අනුකූල ස්ථාන වේ. උන්වහන්සේ තනිවම සිටිති, තනිවම වඩිති, තනිවම වැඩහිඳිති, තනිවම සැතපෙති, තනිවම පිඬු පිණිස ගමට වඩිති, තනිවම ආපසු වඩිති, තනිවම රහසිගතව වැඩහිඳිති, තනිවම සක්මන් කරති, තනිවම හැසිරෙති, වෙසෙති, ඉරියව් පවත්වති, මෙසේ උන්වහන්සේ දෙවැන්නෙකු නැති බැවින් ‘ඒක’ හෙවත් හුදෙකලා වූ කෙනෙක් නම් වෙති.

ကထံ သော ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ တဏှာယ ပဟာနဋ္ဌေန ဧကော? သော ဧကော အဒုတိယော အပ္ပမတ္တော အာတာပီ ပဟိတတ္တော ဝိဟရန္တော မဟာပဓာနံ ပဒဟန္တော မာရံ သသေနကံ နမုစိံ ကဏှံ ပမတ္တဗန္ဓုံ ဝိဓမေတွာ စ တဏှာဇာလိနိံ ဝိသရိတံ ဝိသတ္တိကံ ပဇဟိ ဝိနောဒေသိ ဗျန္တိံ အကာသိ အနဘာဝံ ဂမေသိ.

එම ප්‍රත්‍යක සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ කිරීමෙන් හුදෙකලා වූයේ කෙසේ ද? උන්වහන්සේ සහායකයකු නොමැතිව, අප්‍රමාදීව, කෙලෙස් තවන වීරියෙන් යුක්තව, නිවන කරා යොමු කළ සිතින් යුක්තව වෙසෙමින් මහා ප්‍රධාන වීර්යය වඩමින්, මාරයා සහ ඔහුගේ සේනාව ද, නමුචි නම් වූ මාරයා ද, මෝහය නමැති බන්ධනය ද විනාශ කොට, සැරිසරන්නා වූ කෙලෙස් නමැති තෘෂ්ණා දැල බැහැර කළ සේක, දුරු කළ සේක, නැති කළ සේක, නැවත නූපදනා තත්ත්වයට පත් කළ සේක.

‘‘တဏှာဒုတိယော ပုရိသော, ဒီဃမဒ္ဓါန သံသရံ;

ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝံ, သံသာရံ နာတိဝတ္တတိ.

‘තෘෂ්ණාව දෙවැන්නා කොට ගත් පුරුෂයා දීර්ඝ කාලයක් සංසාරයෙහි සැරිසරයි. මෙබඳු වූ භවයෙන් භවයට යන සංසාරය ඔහු ඉක්මවා නොයයි.

‘‘ဧတမာဒီနဝံ ဉတွာ, တဏှံ ဒုက္ခဿ သမ္ဘဝံ;

ဝီတတဏှော အနာဒါနော, သတော ဘိက္ခု ပရိဗ္ဗဇေ’’တိ. (ဣတိဝု. ၁၅, ၁၀၅;

မဟာနိ. ၁၉၁) –

මෙම ආදීනවය දැන, තෘෂ්ණාව දුකට හේතුව බව වටහාගෙන, පහ වූ තෘෂ්ණා ඇති, කිසිවක් ග්‍රහණය කර නොගන්නා වූ, සිහි බුද්ධියෙන් යුක්ත භික්ෂුව හැසිරිය යුත්තේ ය.’

ဧဝံ သော ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ တဏှာယ ပဟာနဋ္ဌေန ဧကော.

මෙසේ එම ප්‍රත්‍යක සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ කළ බැවින් ‘ඒක’ හෙවත් හුදෙකලා වූ කෙනෙක් නම් වෙති.

ကထံ သော ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဧကန္တဝီတရာဂေါတိ ဧကော? ရာဂဿ ပဟီနတ္တာ ဧကန္တဝီတရာဂေါတိ ဧကော, ဒေါသဿ ပဟီနတ္တာ ဧကန္တဝီတဒေါသောတိ ဧကော, မောဟဿ ပဟီနတ္တာ ဧကန္တဝီတမောဟောတိ ဧကော, ကိလေသာနံ ပဟီနတ္တာ ဧကန္တနိက္ကိလေသောတိ ဧကော, ဧဝံ သော ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဧကန္တဝီတရာဂေါတိ ဧကော.

එම ප්‍රත්‍යක සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒකාන්තයෙන් වීතරාගී වූ හෙයින් හුදෙකලා වූයේ කෙසේ ද? රාගය ප්‍රහීණ කළ බැවින් ඒකාන්ත වීතරාගී වූ හුදෙකලා වූවෙකි. ද්වේෂය ප්‍රහීණ කළ බැවින් ඒකාන්ත වීතදෝෂී වූ හුදෙකලා වූවෙකි. මෝහය ප්‍රහීණ කළ බැවින් ඒකාන්ත වීතමෝහී වූ හුදෙකලා වූවෙකි. කෙලෙස් ප්‍රහීණ කළ බැවින් ඒකාන්තයෙන්ම නික්ලේශී වූ හුදෙකලා වූවෙකි. මෙසේ එම ප්‍රත්‍යක සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒකාන්තයෙන් වීතරාගී බැවින් ‘ඒක’ හෙවත් හුදෙකලා වූ කෙනෙක් නම් වෙති.

ကထံ သော ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဧကာယနမဂ္ဂံ ဂတောတိ ဧကော? ဧကာယနမဂ္ဂေါ ဝုစ္စတိ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ, စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာ, စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ, ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ, ပဉ္စ ဗလာနိ, သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ, အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ.

එම ප්‍රත්‍යක සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒකායන මාර්ගයට පිළිපන් බැවින් හුදෙකලා වූයේ කෙසේ ද? ඒකායන මාර්ගය යනු සතර සතිපට්ඨානය, සතර සම්‍යක්ප්‍රධාන වීර්යය, සතර ඉද්ධිපාද, පංච ඉන්ද්‍රිය, පංච බල, සප්ත බොජ්ඣංග සහ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයයි.

‘‘ဧကာယနံ ဇာတိခယန္တဒဿီ, မဂ္ဂံ ပဇာနာတိ ဟိတာနုကမ္ပီ;

ဧတေန မဂ္ဂေန တရိံသု ပုဗ္ဗေ, တရိဿန္တိ ယေ စ တရန္တိ ဩဃ’’န္တိ. (သံ. နိ. ၅.၃၈၄;

မဟာနိ. ၁၉၁) –

‘ජාතියේ අවසානය (නිවන) දකින්නා වූ, හිතානුකම්පී වූ තැනැත්තා ඒකායන මාර්ගය මැනවින් දැනගනී. අතීතයේ සිටි උතුම් පිරිස මෙම මාර්ගයෙන් සංසාර ඕඝය තරණය කළහ, අනාගතයේ වන්නෝ ද තරණය කරන්නාහ, වර්තමානයේ වන්නෝ ද තරණය කරති.’

ဧဝံ သော ဧကာယနမဂ္ဂံ ဂတောတိ ဧကော.

මෙසේ එම ප්‍රත්‍යක සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒකායන මාර්ගයට පිළිපන් බැවින් ‘ඒක’ හෙවත් හුදෙකලා වූ කෙනෙක් නම් වෙති.

ကထံ သော ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဧကော အနုတ္တရံ ပစ္စေကသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဧကော? ဗောဓိ ဝုစ္စတိ စတူသု မဂ္ဂေသု ဉာဏံ (မဟာနိ. ၁၉၁; စူဠနိ. ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ္တနိဒ္ဒေသ ၁၂၁). ပညာ ပညိန္ဒြိယံ ပညာဗလံ [Pg.147] ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ဝီမံသာ ဝိပဿနာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ. သော ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ တေန ပစ္စေကဗောဓိဉာဏေန ‘‘သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ’’တိ ဗုဇ္ဈိ, ‘‘သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ ဒုက္ခာ’’တိ ဗုဇ္ဈိ, ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာ’’တိ ဗုဇ္ဈိ. ‘‘အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ’’တိ ဗုဇ္ဈိ, ‘‘သင်္ခါရပစ္စယာ ဝိညာဏ’’န္တိ ဗုဇ္ဈိ, ‘‘ဝိညာဏပစ္စယာ နာမရူပ’’န္တိ ဗုဇ္ဈိ, ‘‘နာမရူပပစ္စယာ သဠာယတန’’န္တိ ဗုဇ္ဈိ, ‘‘သဠာယတနပစ္စယာ ဖဿော’’တိ ဗုဇ္ဈိ, ‘‘ဖဿပစ္စယာ ဝေဒနာ’’တိ ဗုဇ္ဈိ, ‘‘ဝေဒနာပစ္စယာ တဏှာ’’တိ ဗုဇ္ဈိ, ‘‘တဏှာပစ္စယာ ဥပါဒါန’’န္တိ ဗုဇ္ဈိ, ‘‘ဥပါဒါနပစ္စယာ ဘဝေါ’’တိ ဗုဇ္ဈိ, ‘‘ဘဝပစ္စယာ ဇာတီ’’တိ ဗုဇ္ဈိ, ‘‘ဇာတိပစ္စယာ ဇရာမရဏ’’န္တိ ဗုဇ္ဈိ. ‘‘အဝိဇ္ဇာနိရောဓာ သင်္ခါရနိရောဓော’’တိ ဗုဇ္ဈိ, ‘‘သင်္ခါရနိရောဓာ ဝိညာဏနိရောဓော’’တိ ဗုဇ္ဈိ…ပေ… ‘‘ဘဝနိရောဓာ ဇာတိနိရောဓော’’တိ ဗုဇ္ဈိ, ‘‘ဇာတိနိရောဓာ ဇရာမရဏနိရောဓော’’တိ ဗုဇ္ဈိ. ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိ ဗုဇ္ဈိ, ‘‘အယံ ဒုက္ခသမုဒယော’’တိ ဗုဇ္ဈိ, ‘‘အယံ ဒုက္ခနိရောဓော’’တိ ဗုဇ္ဈိ, ‘‘အယံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိပဋိပဒါ’’တိ ဗုဇ္ဈိ. ‘‘ဣမေ အာသဝါ’’တိ ဗုဇ္ဈိ, ‘‘အယံ အာသဝသမုဒယော’’တိ ဗုဇ္ဈိ…ပေ… ‘‘ပဋိပဒါ’’တိ ဗုဇ္ဈိ, ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ အဘိညေယျာ’’တိ ဗုဇ္ဈိ, ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ ပဟာတဗ္ဗာ’’တိ ဗုဇ္ဈိ, ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ သစ္ဆိကာတဗ္ဗာ’’တိ ဗုဇ္ဈိ, ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ ဘာဝေတဗ္ဗာ’’တိ ဗုဇ္ဈိ. ဆန္နံ ဖဿာယတနာနံ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ဗုဇ္ဈိ, ပဉ္စန္နံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ သမုဒယဉ္စ…ပေ… နိဿရဏဉ္စ ဗုဇ္ဈိ, စတုန္နံ မဟာဘူတာနံ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ဗုဇ္ဈိ, ‘‘ယံ ကိဉ္စိ သမုဒယဓမ္မံ, သဗ္ဗံ တံ နိရောဓဓမ္မ’’န္တိ ဗုဇ္ဈိ.

ඒ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ කෙසේ නම් තනිවම අනුත්තර වූ පසේබුද්ධත්වය අවබෝධ කළ හෙයින් 'එකලාවූ' (ඒක) නම් වන සේක ද? මාර්ග සතරෙහි පවත්නා ඥානය 'බෝධිය' යැයි කියනු ලැබේ. එනම් ප්‍රඥාව, ප්‍රඥේන්ද්‍රිය, ප්‍රඥා බලය, ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය, විමංසාව, විපස්සනාව සහ සම්මා දිට්ඨියයි. ඒ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ එම පසේබුදු ඥානයෙන් 'සියලු සංස්කාරයෝ අනිත්‍යයහ'යි අවබෝධ කළ සේක. 'සියලු සංස්කාරයෝ දුක්ඛයහ'යි අවබෝධ කළ සේක. 'සියලු ධර්මයෝ අනාත්මයහ'යි අවබෝධ කළ සේක. 'අවිද්‍යාව හේතුවෙන් සංස්කාර හටගනී' යැයි අවබෝධ කළ සේක. 'සංස්කාර හේතුවෙන් විඥානය හටගනී' යැයි අවබෝධ කළ සේක. 'විඥානය හේතුවෙන් නාමරූප හටගනී' යැයි අවබෝධ කළ සේක. 'නාමරූප හේතුවෙන් සළායතන හටගනී' යැයි අවබෝධ කළ සේක. 'සළායතන හේතුවෙන් ස්පර්ශය හටගනී' යැයි අවබෝධ කළ සේක. 'ස්පර්ශය හේතුවෙන් වේදනාව හටගනී' යැයි අවබෝධ කළ සේක. 'වේදනාව හේතුවෙන් තණ්හාව හටගනී' යැයි අවබෝධ කළ සේක. 'තණ්හාව හේතුවෙන් උපාදාන හටගනී' යැයි අවබෝධ කළ සේක. 'උපාදාන හේතුවෙන් භවය හටගනී' යැයි අවබෝධ කළ සේක. 'භවය හේතුවෙන් ජාතිය හටගනී' යැයි අවබෝධ කළ සේක. 'ජාතිය හේතුවෙන් ජරා-මරණ හටගනී' යැයි අවබෝධ කළ සේක. 'අවිද්‍යාව නිරුද්ධ වීමෙන් සංස්කාර නිරුද්ධ වේ' යැයි අවබෝධ කළ සේක. 'සංස්කාර නිරුද්ධ වීමෙන් විඥානය නිරුද්ධ වේ' යැයි අවබෝධ කළ සේක... පෙ... 'භවය නිරුද්ධ වීමෙන් ජාතිය නිරුද්ධ වේ' යැයි අවබෝධ කළ සේක. 'ජාතිය නිරුද්ධ වීමෙන් ජරා-මරණ නිරුද්ධ වේ' යැයි අවබෝධ කළ සේක. 'මෙය දුකයි' කියා අවබෝධ කළ සේක. 'මෙය දුක්ඛ සමුදයයි' කියා අවබෝධ කළ සේක. 'මෙය දුක්ඛ නිරෝධයයි' කියා අවබෝධ කළ සේක. 'මෙය දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී පටිපදාවයි' කියා අවබෝධ කළ සේක. 'මොහු ආශ්‍රවයෝය' කියා අවබෝධ කළ සේක. 'මෙය ආශ්‍රව සමුදයයි' කියා අවබෝධ කළ සේක... පෙ... 'මොහු පිළිවෙතයි' කියා අවබෝධ කළ සේක. 'මෙම ධර්මයෝ විශිෂ්ට ඥානයෙන් දත යුතුහ' (අභිඤ්ඤෙය්‍ය) යැයි අවබෝධ කළ සේක. 'මෙම ධර්මයෝ ප්‍රහීණ කළ යුතුහ' (පහාතබ්බ) යැයි අවබෝධ කළ සේක. 'මෙම ධර්මයෝ සාක්ෂාත් කළ යුතුහ' (සච්ඡිකාතබ්බ) යැයි අවබෝධ කළ සේක. 'මෙම ධර්මයෝ වැඩිය යුතුහ' (භාවේතබ්බ) යැයි අවබෝධ කළ සේක. සය වැදෑරුම් ස්පර්ශ ආයතනයන්ගේ හටගැනීම ද, විනාශය ද, ආශ්වාදය ද, ආදීනවය ද, නික්මීම ද අවබෝධ කළ සේක. පංච උපාදානස්කන්ධයන්ගේ හටගැනීම ද... පෙ... නික්මීම ද අවබෝධ කළ සේක. සතර මහා භූතයන්ගේ හටගැනීම ද, විනාශය ද, ආශ්වාදය ද, ආදීනවය ද, නික්මීම ද අවබෝධ කළ සේක. 'යම් කිසිවක් හටගන්නා සුලු ද, ඒ සියල්ල විනාශ වන සුලුය'යි අවබෝධ කළ සේක.

အထ ဝါ ယံ ဗုဇ္ဈိတဗ္ဗံ အနုဗုဇ္ဈိတဗ္ဗံ ပဋိဗုဇ္ဈိတဗ္ဗံ သမ္ဗုဇ္ဈိတဗ္ဗံ အဓိဂန္တဗ္ဗံ ဖဿိတဗ္ဗံ သစ္ဆိကာတဗ္ဗံ, သဗ္ဗံ တံ တေန ပစ္စေကဗောဓိဉာဏေန ဗုဇ္ဈိ အနုဗုဇ္ဈိ ပဋိဗုဇ္ဈိ သမ္ဗုဇ္ဈိ အဓိဂဉ္ဆိ ဖဿေသိ သစ္ဆာကာသီတိ, ဧဝံ သော ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဧကော အနုတ္တရံ ပစ္စေကသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဧကော.

එසේත් නැතහොත්, අවබෝධ කළ යුතු යමක් වේ ද, අනුපිළිවෙලින් අවබෝධ කළ යුතු ද, විනිවිද අවබෝධ කළ යුතු ද, මැනවින් අවබෝධ කළ යුතු ද, පැමිණිය යුතු ද, ස්පර්ශ කළ යුතු ද, සාක්ෂාත් කළ යුතු ද, ඒ සියල්ල උන්වහන්සේ ඒ පසේබුදු ඥානයෙන් අවබෝධ කළහ, අනුපිළිවෙලින් අවබෝධ කළහ, විනිවිද අවබෝධ කළහ, මැනවින් අවබෝධ කළහ, පැමිණියහ, ස්පර්ශ කළහ, සාක්ෂාත් කළහ. මෙසේ ඒ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ තනිවම අනුත්තර වූ පසේබුද්ධත්වය අවබෝධ කළ බැවින් 'එකලාවූ' (ඒක) නම් වන සේක.

စရေတိ အဋ္ဌ စရိယာယော (စူဠနိ. ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ္တနိဒ္ဒေသ ၁၂၁) – ဣရိယာပထစရိယာ, အာယတနစရိယာ, သတိစရိယာ, သမာဓိစရိယာ, ဉာဏစရိယာ, မဂ္ဂစရိယာ, ပတ္တိစရိယာ, လောကတ္ထစရိယာ. ဣရိယာပထစရိယာတိ စတူသု ဣရိယာပထေသု, အာယတနစရိယာတိ ဆသု အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရေသု အာယတနေသု, သတိစရိယာတိ စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသု, သမာဓိစရိယာတိ စတူသု ဈာနေသု, ဉာဏစရိယာတိ စတူသု အရိယသစ္စေသု, မဂ္ဂစရိယာတိ စတူသု အရိယမဂ္ဂေသု, ပတ္တိစရိယာတိ စတူသု [Pg.148] သာမညဖလေသု, လောကတ္ထစရိယာတိ တထာဂတေသု အရဟန္တေသု သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေသု, ပဒေသတော ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေသု, ပဒေသတော သာဝကေသု.

චරියාවෝ අටකි - ඉරියව් පැවැත්වීමේ චරියාව, ආයතන චරියාව, සති චරියාව, සමාධි චරියාව, ඥාන චරියාව, මාර්ග චරියාව, ප්‍රාප්ති චරියාව, ලෝකාර්ථ චරියාව යනුයි. ඉරියව් පැවැත්වීමේ චරියාව යනු සතර ඉරියව්වන්හි හැසිරීමයි. ආයතන චරියාව යනු දොළොස් වැදෑරුම් ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර ආයතනයන්හි හැසිරීමයි. සති චරියාව යනු සතර සතිපට්ඨානයන්හි හැසිරීමයි. සමාධි චරියාව යනු සතර ධ්‍යානයන්හි හැසිරීමයි. ඥාන චරියාව යනු සතර ආර්ය සත්‍යයන්හි හැසිරීමයි. මාර්ග චරියාව යනු සතර ආර්ය මාර්ගයන්හි හැසිරීමයි. ප්‍රාප්ති චරියාව යනු සතර සාමණ්‍ය ඵලයන්හි හැසිරීමයි. ලෝකාර්ථ චරියාව යනු තථාගත අර්හත් සම්මා සම්බුදුවරයන් වහන්සේලා කෙරෙහි ද, පසේබුදුවරයන් වහන්සේලා කෙරෙහි කොටසක් වශයෙන් ද, ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහි කොටසක් වශයෙන් ද පවත්නා චරියාවයි.

ဣရိယာပထစရိယာ စ ပဏိဓိသမ္ပန္နာနံ, အာယတနစရိယာ စ ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရာနံ, သတိစရိယာ စ အပ္ပမာဒဝိဟာရီနံ, သမာဓိစရိယာ စ အဓိစိတ္တမနုယုတ္တာနံ, ဉာဏစရိယာ စ ဗုဒ္ဓိသမ္ပန္နာနံ, မဂ္ဂစရိယာ စ သမ္မာပဋိပန္နာနံ, ပတ္တိစရိယာ စ အဓိဂတဖလာနံ, လောကတ္ထစရိယာ စ တထာဂတာနံ အရဟန္တာနံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ, ပဒေသတော ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓါနံ, ပဒေသတော သာဝကာနံ. ဣမာ အဋ္ဌ စရိယာယော.

ඉරියව් පැවැත්වීමේ චරියාව යහපත් ප්‍රණිධියෙන් යුක්ත වූවන්ට ද, ආයතන චරියාව ඉන්ද්‍රියයන්හි සංවර වූ දොරටු ඇති අයට ද, සති චරියාව අප්‍රමාදීව වෙසෙන අයට ද, සමාධි චරියාව අධිචිත්තයෙහි යෙදුණු අයට ද, ඥාන චරියාව ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූවන්ට ද, මාර්ග චරියාව මැනවින් පිළිපන් අයට ද, ප්‍රාප්ති චරියාව මාර්ග ඵල ලැබූවන්ට ද, ලෝකාර්ථ චරියාව තථාගත අර්හත් සම්මා සම්බුදුවරයන් වහන්සේලාට ද, කොටසක් වශයෙන් පසේබුදුවරයන් වහන්සේලාට හා ශ්‍රාවකයන්ට ද හිමි වේ. මේ අට වැදෑරුම් චරියාවෝ ය.

အပရာပိ အဋ္ဌ စရိယာယော – အဓိမုစ္စန္တော သဒ္ဓါယ စရတိ, ပဂ္ဂဏှန္တော ဝီရိယေန စရတိ, ဥပဋ္ဌပေန္တော သတိယာ စရတိ, အဝိက္ခေပံ ကရောန္တော သမာဓိနာ စရတိ, ပဇာနန္တော ပညာယ စရတိ, ဝိဇာနန္တော ဝိညာဏစရိယာယ စရတိ, ဧဝံ ပဋိပန္နဿ ကုသလာ ဓမ္မာ အာယတနန္တိ အာယတနစရိယာယ စရတိ. ဧဝံ ပဋိပန္နော ဝိသေသမဓိဂစ္ဆတီတိ ဝိသေသစရိယာယ စရတိ. ဣမာ အဋ္ဌ စရိယာယော.

තවත් අට වැදෑරුම් චරියාවන් ඇත - ශ්‍රද්ධාවෙන් බැසගනිමින් හැසිරෙයි, වීර්යයෙන් ප්‍රග්‍රහ කරමින් (සිත දරාගනිමින්) හැසිරෙයි, ස්මෘතියෙන් එළඹ සිටිමින් හැසිරෙයි, සමාධියෙන් නොවිසිරී සිටිමින් හැසිරෙයි, ප්‍රඥාවෙන් විශිෂ්ට ලෙස දැනගනිමින් හැසිරෙයි, විඥාන චරියාවෙන් විශේෂයෙන් දැනගනිමින් හැසිරෙයි. මෙසේ පිළිපන්නා වූ තැනැත්තාගේ කුසල ධර්මයෝ වැඩෙත් ද එය ආයතන චරියාවෙන් හැසිරීමයි. මෙසේ පිළිපන්නා වූ තැනැත්තා සුවිශේෂී වූ (මඟඵල) තත්ත්වයන් ලබා ගනී ද එය විශේෂ චරියාවෙන් හැසිරීමයි. මේ අට වැදෑරුම් චරියාවෝ ය.

အပရာပိ အဋ္ဌ စရိယာယော – ဒဿနစရိယာ စ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ, အဘိနိရောပနစရိယာ စ သမ္မာသင်္ကပ္ပဿ, ပရိဂ္ဂဟစရိယာ စ သမ္မာဝါစာယ, သမုဋ္ဌာနစရိယာ စ သမ္မာကမ္မန္တဿ, ဝေါဒါနစရိယာ စ သမ္မာအာဇီဝဿ, ပဂ္ဂဟစရိယာ စ သမ္မာဝါယာမဿ, ဥပဋ္ဌာနစရိယာ စ သမ္မာသတိယာ, အဝိက္ခေပစရိယာ စ သမ္မာသမာဓိဿ. ဣမာ အဋ္ဌ စရိယာယော.

තවත් අට වැදෑරුම් චරියාවන් ඇත - සම්මා දිට්ඨියෙන් යුත් දර්ශන චරියාව ද, සම්මා සංකප්පයෙන් යුත් අරමුණට සිත නැංවීමේ චරියාව ද, සම්මා වාචාවෙන් යුත් පරිග්‍රහ (වැළඳගැනීමේ) චරියාව ද, සම්මා කම්මන්තයෙන් යුත් සමුට්ඨාන (හටගැන්වීමේ) චරියාව ද, සම්මා ආජීවයෙන් යුත් වෝදාන (පිරිසිදු වීමේ) චරියාව ද, සම්මා වායාමයෙන් යුත් ප්‍රග්‍රහ (උත්සාහ කිරීමේ) චරියාව ද, සම්මා සතියෙන් යුත් එළඹ සිටීමේ චරියාව ද, සම්මා සමාධියෙන් යුත් අවික්ඛේප (නොවිසිරී පැවතීමේ) චරියාව ද යනුයි. මේ අට වැදෑරුම් චරියාවෝ ය.

ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပောတိ ယထာ ခဂ္ဂဿ နာမ ဝိသာဏံ ဧကမေဝ ဟောတိ, အဒုတိယံ, ဧဝမေဝ သော ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ တက္ကပ္ပော တဿဒိသော တပ္ပဋိဘာဂေါ. ယထာ အတိလောဏံ ဝုစ္စတိ လောဏကပ္ပော, အတိတိတ္တကံ ဝုစ္စတိ တိတ္တကပ္ပော, အတိမဓုရံ ဝုစ္စတိ မဓုရကပ္ပော, အတိဥဏှံ ဝုစ္စတိ အဂ္ဂိကပ္ပော, အတိသီတံ ဝုစ္စတိ ဟိမကပ္ပော, မဟာဥဒကက္ခန္ဓော ဝုစ္စတိ သမုဒ္ဒကပ္ပော, မဟာဘိညာဗလပ္ပတ္တော သာဝကော ဝုစ္စတိ သတ္ထုကပ္ပောတိ. ဧဝမေဝ သော ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော, ခဂ္ဂဝိသာဏသဒိသော ခဂ္ဂဝိသာဏပဋိဘာဂေါ ဧကော အဒုတိယော မုတ္တဗန္ဓနော သမ္မာ လောကေ စရတိ ဝိဟရတိ ဣရိယတိ ဝတ္တတိ ပါလေတိ ယပေတိ ယာပေတီတိ ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော. တေနာဟု ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓါ –

'කග්ගවිසාණ කප්පෝ' යනු කඟවේනෙකුගේ අඟ යම් සේ එකක්ම වේ ද, දෙවැන්නක් නැති ද, එසේම ඒ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ ද ඒ හා සමාන වන සේක, ඒ හා බඳු වන සේක. යම් සේ අතිශයින් ලුණු රසැති දේ 'ලෝණ කප්ප' යැයි ද, අතිශයින් තිත්ත දේ 'තිත්ත කප්ප' යැයි ද, අතිශයින් මිහිරි දේ 'මධුර කප්ප' යැයි ද, අතිශයින් උණුසුම් දේ 'අග්ගි කප්ප' යැයි ද, අතිශයින් සීතල දේ 'හිම කප්ප' යැයි ද, මහා ජල කඳ 'සමුද්ද කප්ප' යැයි ද, මහා අභිඥා බලයට පත් ශ්‍රාවකයා 'සත්ථු කප්ප' යැයි ද කියනු ලැබේ. එලෙසම ඒ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ ද කඟවේනෙකුගේ අඟක් බඳු වූ සේක, තනි වූ සේක, දෙවැන්නෙකු රහිත වූ සේක, බන්ධනයන්ගෙන් මිදුණු සේක, ලෝකයෙහි මැනවින් හැසිරෙන සේක, වෙසෙන සේක, ඉරියව් පවත්වන සේක, පාලනය කරන සේක, යැපෙන සේක. එබැවින් කඟවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිවම හැසිරිය යුතුය. ඒ පිළිබඳව පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා මෙසේ වදාළහ -

‘‘သဗ္ဗေသု [Pg.149] ဘူတေသု နိဓာယ ဒဏ္ဍံ, အဝိဟေဌယံ အညတရမ္ပိ တေသံ;

န ပုတ္တမိစ္ဆေယျ ကုတော သဟာယံ, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි දණ්ඩනය (හිංසාව) අත්හැර, ඔවුන්ගෙන් කිසිවෙකුටවත් පීඩා නොකරමින්, පුත්‍රයෙකු පවා ප්‍රාර්ථනා නොකරන්නේ නම්, මිතුරෙකු කොයින් ද? කඟවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිවම හැසිරිය යුතුය.

‘‘သံသဂ္ဂဇာတဿ ဘဝန္တိ သ္နေဟာ, သ္နေဟနွယံ ဒုက္ခမိဒံ ပဟောတိ;

အာဒီနဝံ သ္နေဟဇံ ပေက္ခမာနော;

ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

ඇසුරු කරන්නාට සෙනෙහස උපදී, සෙනෙහස අනුව යන්නාට මේ දුක හටගනී. සෙනෙහසින් උපදින ආදීනවය (දෝෂය) දැක, කඟවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිවම හැසිරිය යුතුය.

‘‘မိတ္တေ သုဟဇ္ဇေ အနုကမ္ပမာနော, ဟာပေတိ အတ္ထံ ပဋိဗဒ္ဓစိတ္တော;

ဧတံ ဘယံ သန္ထဝေ ပေက္ခမာနော, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

මිත්‍රයන්ට හා හිතවතුන්ට අනුකම්පා කරමින්, ඔවුන් කෙරෙහි බැඳුණු සිතක් ඇති තැනැත්තා තමාගේ අභිවෘද්ධිය පිරිහී යයි. ආශ්‍රයෙහි පවතින මෙම බිය දැක, කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

‘‘ဝံသော ဝိသာလောဝ ယထာ ဝိသတ္တော, ပုတ္တေသု ဒါရေသု စ ယာ အပေက္ခာ;

ဝံသေ ကဠီရောဝ အသဇ္ဇမာနော, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

විසිරුණු අතු පතර ඇති උණ පඳුරක් මෙන්, දරුවන් හා බිරින්දෑ කෙරෙහි පවතින ඇල්ම ද විසිර පවතී. උණ දලු (පඳුරට) නොඇලෙන්නාක් මෙන්, තනිව කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් හැසිරිය යුතුය.

‘‘မိဂေါ အရညမှိ ယထာ အဗဒ္ဓေါ, ယေနိစ္ဆကံ ဂစ္ဆတိ ဂေါစရာယ;

ဝိညူ နရော သေရိတံ ပေက္ခမာနော, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

වනයෙහි බැඳීමක් නැති මුවෙකු කැමති දිශාවකට තණ සොයා යන්නාක් මෙන්, බුද්ධිමත් මනුෂ්‍යයා තමාගේ නිදහස සලකා, කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

‘‘အာမန္တနာ ဟောတိ သဟာယမဇ္ဈေ, ဝါသေ စ ဌာနေ ဂမနေ စာရိကာယ;

အနဘိဇ္ဈိတံ သေရိတံ ပေက္ခမာနော, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

යහළුවන් පිරිසක් මැද වසන විට, සිටින විට, යන විට හෝ චාරිකාවෙහි යෙදෙන විට ඔවුන්ගේ ඇමතුම් ආදියට යටත් වීමට සිදු වේ. එසේ නොවූ නිදහස සලකා, කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

‘‘ခိဍ္ဍာ ရတီ ဟောတိ သဟာယမဇ္ဈေ, ပုတ္တေသု ပေမံ ဝိပုလဉ္စ ဟောတိ;

ပိယဝိပ္ပယောဂံ ဝိဇိဂုစ္ဆမာနော, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

යහළුවන් පිරිසක් මැද ක්‍රීඩා කිරීම හා සතුටු වීම පවතී. දරුවන් කෙරෙහි ද මහත් ප්‍රේමයක් ඇති වේ. ප්‍රියයන්ගෙන් වෙන්වීමේ දුක පිළිකුල් කරමින්, කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

‘‘စာတုဒ္ဒိသော [Pg.150] အပ္ပဋိဃော စ ဟောတိ, သန္တုဿမာနော ဣတရီတရေန;

ပရိဿယာနံ သဟိတာ အဆမ္ဘီ, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

සතර දිශාවෙහිම ක්‍රෝධයක් නැතිව, ලැබෙන ඕනෑම දෙයකින් සතුටු වෙමින්, අන්තරායන් ඉවසමින්, බියක් නැතිව කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

‘‘ဒုဿင်္ဂဟာ ပဗ္ဗဇိတာပိ ဧကေ, အထော ဂဟဋ္ဌာ ဃရမာဝသန္တာ;

အပ္ပောဿုက္ကော ပရပုတ္တေသု ဟုတွာ, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

සමහර පැවිද්දන් මෙන්ම ගිහි ගෙයි වසන ගිහියන් ද ඇසුරු කිරීමට අපහසුය. එබැවින් අනුන්ගේ දරුවන් කෙරෙහි පවා උනන්දුවක් නැතිව උදාසීනව, කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

‘‘ဩရောပယိတွာ ဂိဟိဗျဉ္ဇနာနိ, သဉ္ဆိန္နပတ္တော ယထာ ကောဝိဠာရော;

ဆေတွာန ဝီရော ဂိဟိဗန္ဓနာနိ, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

කොළ හැලී ගිය පරසතු ගසක් මෙන් ගිහි වෙස් බැහැර කොට, වීර පුරුෂයා ගිහි බන්ධනයන් සිඳදමා, කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

‘‘သစေ လဘေထ နိပကံ သဟာယံ, သဒ္ဓိံ စရံ သာဓုဝိဟာရိဓီရံ;

အဘိဘုယျ သဗ္ဗာနိ ပရိဿယာနိ, စရေယျ တေနတ္တမနော သတီမာ.

ඉදින් තමා හා එක්ව වසන, ඥානවන්ත, ස්ථිර ගුණැති, යහපත් ඇවතුම් ඇති මිත්‍රයෙකු ලබන්නේ නම්, සියලු අන්තරායන් ජයගෙන සතුටු සිතින් සිහියෙන් යුතුව ඔහු සමඟ හැසිරිය යුතුය.

‘‘နော စေ လဘေထ နိပကံ သဟာယံ, သဒ္ဓိံ စရံ သာဓုဝိဟာရိဓီရံ;

ရာဇာဝ ရဋ္ဌံ ဝိဇိတံ ပဟာယ, ဧကော စရေ မာတင်္ဂရညေဝ နာဂေါ.

ඉදින් තමා හා එක්ව වසන, ඥානවන්ත, ස්ථිර ගුණැති, යහපත් ඇවතුම් ඇති මිත්‍රයෙකු නොලබන්නේ නම්, රජෙකු තමා දිනූ රට අතැර යන්නාක් මෙන් ද, වනයෙහි මාතංග ඇතා මෙන් ද තනිව හැසිරිය යුතුය.

‘‘အဒ္ဓါ ပသံသာမ သဟာယသမ္ပဒံ, သေဋ္ဌာ သမာ သေဝိတဗ္ဗာ သဟာယာ;

ဧတေ အလဒ္ဓါ အနဝဇ္ဇဘောဇီ, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

අපි ඒකාන්තයෙන්ම කල්‍යාණ මිත්‍ර සම්පත්තිය වර්ණනා කරමු. තමාට වඩා උසස් හෝ තමා හා සමාන මිතුරන් ඇසුරු කළ යුතුය. එවැනි මිතුරන් නොලැබුණහොත්, නිවැරදි ආහාර පාන පරිභෝජනය කරමින්, කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

‘‘ဒိသွာ သုဝဏ္ဏဿ ပဘဿရာနိ, ကမ္မာရပုတ္တေန သုနိဋ္ဌိတာနိ;

သံဃဋ္ဋမာနာနိ ဒုဝေ ဘုဇသ္မိံ, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

රන්කරුවකු විසින් මැනවින් නිමවන ලද, දීප්තිමත් රන් වළලු දෙකක් එකම අතක තිබෙන විට එකිනෙක ගැටෙනු දැක, කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

‘‘ဧဝံ [Pg.151] ဒုတီယေန သဟာ မမဿ, ဝါစာဘိလာပေါ အဘိသဇ္ဇနာ ဝါ;

ဧတံ ဘယံ အာယတိံ ပေက္ခမာနော, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

මෙලෙසම දෙවැන්නෙකු සමඟ සිටින විට කතාවට හෝ ගැටීමකට ඉඩ ඇත. අනාගතයෙහි ඇති වන එවැනි බිය දැක, කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

‘‘ကာမာ ဟိ စိတြာ မဓုရာ မနောရမာ, ဝိရူပရူပေန မထေန္တိ စိတ္တံ;

အာဒီနဝံ ကာမဂုဏေသု ဒိသွာ, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

විවිධ වූ, මිහිරි වූ, මනරම් වූ කාමයන් විකෘති ස්වභාවයෙන් සිත කලඹවයි. කාම ගුණයන්හි පවතින ආදීනව දැක, කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

‘‘ဤတီ စ ဂဏ္ဍော စ ဥပဒ္ဒဝေါ စ, ရောဂေါ စ သလ္လဉ္စ ဘယဉ္စ မေတံ;

ဧတံ ဘယံ ကာမဂုဏေသု ဒိသွာ, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

කාමය පීඩාවක්, ගෙඩියක්, උපද්‍රවයක්, රෝගයක්, හුලක් හා බියකි. කාම ගුණයන්හි පවතින මෙම බිය දැක, කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

‘‘သီတဉ္စ ဥဏှဉ္စ ခုဒံ ပိပါသံ, ဝါတာတပေ ဍံသသရီသပေ စ;

သဗ္ဗာနိပေတာနိ အဘိဗ္ဘဝိတွာ, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

සීතල, උණුසුම, බඩගින්න, පිපාසය, සුළඟ, අව්ව, මැසි මදුරුවන් හා සර්පයන් යන මේ සියල්ල මැඩගෙන, කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

‘‘နာဂေါဝ ယူထာနိ ဝိဝဇ္ဇယိတွာ, သဉ္ဇာတခန္ဓော ပဒုမီ ဥဠာရော;

ယထာဘိရန္တံ ဝိဟရံ အရညေ, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

පිරිවර ඇතා හැර ගිය, මැනවින් වැඩුණු සිරුර ඇති, නෙළුම් මල් ඇති විල් ඇසුරු කරන ශ්‍රේෂ්ඨ ඇතෙකු මෙන්, වනයෙහි තමාට කැමති පරිදි වසමින්, කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

‘‘အဋ္ဌာနတံ သင်္ဂဏိကာရတဿ, ယံ ဖဿယေ သာမယိကံ ဝိမုတ္တိံ;

အာဒိစ္စဗန္ဓုဿ ဝစော နိသမ္မ, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

සමූහයා අතර ඇලී වසන තැනැත්තාට ලෞකික සමාපත්තිය ලැබීම සිදු විය නොහැක්කකි. හිරුගේ ඤාතියා වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වචනය අසා, කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

‘‘ဒိဋ္ဌီဝိသူကာနိ ဥပါတိဝတ္တော, ပတ္တော နိယာမံ ပဋိလဒ္ဓမဂ္ဂေါ;

ဥပ္ပန္နဉာဏောမှိ အနညနေယျော, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

වැරදි දෘෂ්ටි නමැති කටු පඳුරුවලින් එතෙර වී, නිවැරදි මාවතට පිළිපන්නා වූ, මග ඵල ලැබූ, තමා තුළ උපන් ඥානයෙන් යුක්තව අන් අයෙකුගේ මඟපෙන්වීමක් අවශ්‍ය නොවන මට්ටමට පත් වූ තැනැත්තා, කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

‘‘နိလ္လောလုပေါ [Pg.152] နိက္ကုဟော နိပ္ပိပါသော, နိမ္မက္ခ နိဒ္ဓန္တကသာဝမောဟော;

နိရာသယော သဗ္ဗလောကေ ဘဝိတွာ, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

ලෝභ රහිතව, මායාවන්ගෙන් තොරව, පිපාසාව නැතිව, අනුන්ගේ ගුණ මැකීමෙන් තොරව, මෝහය නමැති කහට බැහැර කොට, මුළු ලොවෙහිම කිසිවකට ආශා නොකරමින්, කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

‘‘ပါပံ သဟာယံ ပရိဝဇ္ဇယေထ, အနတ္ထဒဿိံ ဝိသမေ နိဝိဋ္ဌံ;

သယံ န သေဝေ ပသုတံ ပမတ္တံ, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

අහිත සලසන, වැරදි මඟට පිළිපන් පාප මිත්‍රයා අත්හළ යුතුය. පමාවී සිටින, පංච කාමයන්හි නිරත වූ පුද්ගලයා ඇසුරු නොකළ යුතුය. කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

‘‘ဗဟုဿုတံ ဓမ္မဓရံ ဘဇေထ, မိတ္တံ ဥဠာရံ ပဋိဘာနဝန္တံ;

အညာယ အတ္ထာနိ ဝိနေယျ ကင်္ခံ, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

බහුශ්‍රැත වූ, ධර්මය දරන්නා වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, ප්‍රතිභාණ ශක්තිය ඇති මිත්‍රයා ඇසුරු කළ යුතුය. ඔහුගෙන් අර්ථය දැනගෙන සැක දුරු කොට, කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

‘‘ခိဍ္ဍံ ရတိံ ကာမသုခဉ္စ လောကေ, အနလင်္ကရိတွာ အနပေက္ခမာနော;

ဝိဘူသဋ္ဌာနာ ဝိရတော သစ္စဝါဒီ, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

ලොව පවතින කෙළිසෙල්ලම්, රති සැප හා කාම සැපවල නොඇලී, සැරසිලිවලින් තොරව, විභූෂණයන්ගෙන් වැළකී, සත්‍යවාදීව, කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

‘‘ပုတ္တဉ္စ ဒါရံ ပိတရဉ္စ မာတရံ, ဓနာနိ ဓညာနိ စ ဗန္ဓဝါနိ;

ဟိတွာန ကာမာနိ ယထောဓိကာနိ, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

පුතුන්, බිරින්දෑවන්, පියා හා මව ද, ධන ධාන්‍ය හා බන්ධූන් ද, මෙකී සියලු කාම වස්තූන් අත්හැර දමා, කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

‘‘သင်္ဂေါ ဧသော ပရိတ္တမေတ္ထ သောချံ, အပ္ပဿာဒေါ ဒုက္ခမေဝေတ္ထ ဘိယျော;

ဂဠော ဧသော ဣတိ ဉတွာ မတိမာ, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

මෙය බැඳීමකි, මෙහි ඇති සතුට අල්පය, ආශ්වාදය ස්වල්පය, දුකම මෙහි බහුලය. මෙය ගෙල සිරකරන මලපුඩුවක් වැනි බව දැන, බුද්ධිමත් තැනැත්තා කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

‘‘သန္ဒာလယိတွာန သံယောဇနာနိ, ဇာလံဝ ဘေတွာ သလိလမ္ဗုစာရီ,အဂ္ဂီဝ ဒဍ္ဎံ အနိဝတ္တမာနော, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

සියලු සංයෝජනයන් සිඳලමින්, දැල ඉරා දමා යන මත්ස්‍යයෙකු මෙන් ද, දැවී ගිය තැනකට නැවත නොඑන ගින්නක් මෙන් ද, කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

‘‘ဩက္ခိတ္တစက္ခူ [Pg.153] န စ ပါဒလောလော, ဂုတ္တိန္ဒြိယော ရက္ခိတမာနသာနော;

အနဝဿုတော အပရိဍယှမာနော, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

බිමට යොමු කළ දෑස් ඇතිව, පාදවල ලාලසාවක් නැතිව සංවරව, ඉඳුරන් පාලනය කරමින්, සිත ආරක්‍ෂා කර ගනිමින්, කෙලෙස්වලින් තෙත් නොවී, කෙලෙස් ගින්නෙන් නොදැවී, කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

‘‘ဩဟာရယိတွာ ဂိဟိဗျဉ္ဇနာနိ, သဉ္ဆန္နပတ္တော ယထာ ပါရိဆတ္တော;

ကာသာယဝတ္ထော အဘိနိက္ခမိတွာ, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

කොළ හැලී ගිය පරසතු ගසක් මෙන් ගිහි වෙස් බැහැර කොට, සිවුරු දරා ගිහි ගෙයින් නික්ම, කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

‘‘ရသေသု ဂေဓံ အကရံ အလောလော, အနညပေါသီ သပဒါနစာရီ;

ကုလေ ကုလေ အပ္ပဋိဗဒ္ဓစိတ္တော, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

රසයන්හි ඇලීමක් නැතිව, ගිජු නොවී, අන් අය පෝෂණය කිරීමේ බරක් නැතිව තනිව, අනුපිළිවෙලින් පිඬු සිඟා යමින්, කිසිදු පවුලක් කෙරෙහි ඇලුණු සිතක් නැතිව, කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

‘‘ပဟာယ ပဉ္စာဝရဏာနိ စေတသော, ဥပက္ကိလေသေ ဗျပနုဇ္ဇ သဗ္ဗေ;

အနိဿိတော ဆေဇ္ဇ သိနေဟဒေါသံ, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

සිතෙහි ඇති පංච නීවරණයන් අත්හැර, සියලු උපක්ලේශයන් දුරු කොට, කිසිවකට ඇලුම් නොකර, ස්නේහය නමැති දෝෂය සිඳලමින්, කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

‘‘ဝိပိဋ္ဌိကတွာန သုခဉ္စ ဒုက္ခံ, ပုဗ္ဗေဝ သောမနဿဒေါမနဿံ;

လဒ္ဓါနုပေက္ခံ သမထံ ဝိသုဒ္ဓံ, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

සැපය හා දුක ද, එසේම පෙර පැවති සොම්නස් දොම්නස් ද දුරු කොට, උපේක්ෂාවෙන් හා සමාධියෙන් පිරිසිදු වූ සතරවන ධ්‍යානය ලබා, කඟවේනාගේ හඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

‘‘အာရဒ္ဓဝီရိယော ပရမတ္ထပတ္တိယာ, အလီနစိတ္တော အကုသီတဝုတ္တိ;

ဒဠှနိက္ကမော ထာမဗလူပပန္နော, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

පරමාර්ථය (නිවන) සාක්ෂාත් කරගනු පිණිස පටන් ගත් වීර්යය ඇති, පසු නොබසින සිතක් ඇති, කුසීත නොවන පැවැත්මක් ඇති, ස්ථිර උත්සාහය හා ශක්තියෙන් යුක්ත වූයේ, කඟවේනාගේ හඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

‘‘ပဋိသလ္လာနံ ဈာနမရိဉ္စမာနော, ဓမ္မေသု နိစ္စံ အနုဓမ္မစာရီ;

အာဒီနဝံ သမ္မသိတာ ဘဝေသု, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

විවේකය හා ධ්‍යානය අත් නොහරිමින්, සැමවිටම ධර්මය අනුව හැසිරෙමින්, භවයන්හි ඇති ආදීනව මෙනෙහි කරමින්, කඟවේනාගේ හඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

‘‘တဏှက္ခယံ [Pg.154] ပတ္ထယမပ္ပမတ္တော, အနေဠမူဂေါ သုတဝါ သတီမာ;

သင်္ခါတဓမ္မော နိယတော ပဓာနဝါ, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

තෘෂ්ණාව ක්ෂය කිරීම (නිවන) පතමින්, අප්‍රමාදීව, අඥාන නොවී (ප්‍රඥාවන්තව), බහුශ්‍රුතව, සිහි බුද්ධියෙන් යුතුව, ධර්මය තේරුම් ගෙන, මාර්ග නියතයට පැමිණ වීර්යවන්තව, කඟවේනාගේ හඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

‘‘သီဟောဝ သဒ္ဒေသု အသန္တသန္တော, ဝါတောဝ ဇာလမှိ အသဇ္ဇမာနော;

ပဒုမံဝ တောယေန အလိမ္ပမာနော, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

ශබ්දයන්ගෙන් තැති නොගන්නා සිංහයෙකු මෙන් ද, දැලෙහි නොබැඳෙන සුළඟ මෙන් ද, ජලයෙන් නොතැවරුණු නෙළුමක් මෙන් ද, කඟවේනාගේ හඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

‘‘သီဟော ယထာ ဒါဌဗလီ ပသယှ, ရာဇာ မိဂါနံ အဘိဘုယျ စာရီ;

သေဝေထ ပန္တာနိ သေနာသနာနိ, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

දළ බලයෙන් යුත් සිංහයෙකු සතුන් මැඩ පවත්වා මෘගරාජයා ලෙස හැසිරෙන්නාක් මෙන්, දුරස්ථ සෙනසුන් ඇසුරු කරමින්, කඟවේනාගේ හඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

‘‘မေတ္တံ ဥပေက္ခံ ကရုဏံ ဝိမုတ္တိံ, အာသေဝမာနော မုဒိတဉ္စ ကာလေ;

သဗ္ဗေန လောကေန အဝိရုဇ္ဈမာနော, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

මෛත්‍රිය, උපේක්ෂාව, කරුණාව හා විමුක්තිය නිරන්තරයෙන් වඩමින්, සුදුසු කලෙහි මුදිතාව ද වඩමින්, මුළු ලෝකය සමඟම අවිරෝධීව, කඟවේනාගේ හඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

‘‘ရာဂဉ္စ ဒေါသဉ္စ ပဟာယ မောဟံ, သန္ဒာလယိတွာန သံယောဇနာနိ;

အသန္တသံ ဇီဝိတသင်္ခယမှိ, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော.

රාගය, ද්වේෂය හා මෝහය අත්හැර, සංයෝජනයන් සිඳ බිඳ දමා, ජීවිතය ක්ෂය වන මොහොතේ පවා තැති ගැනීමකින් තොරව, කඟවේනාගේ හඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

‘‘ဘဇန္တိ သေဝန္တိ စ ကာရဏတ္ထာ, နိက္ကာရဏာ ဒုလ္လဘာ အဇ္ဇ မိတ္တာ;

အတ္တတ္ထပညာ အသုစီမနုဿာ, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော’’တိ.

අද කාලයේ මිනිසුන් යම් ප්‍රයෝජනයක් උදෙසාම ඇසුරු කරති, සේවය කරති; කිසිදු ප්‍රයෝජනයක් නොපතා ඇසුරු කරන මිතුරන් අද දුර්ලභය; තමාගේම වාසිය පමණක් බලන අශුද්ධ සිත් ඇති මිනිසුන්ගෙන් වෙන්ව, කඟවේනාගේ හඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

တတ္ထ သဗ္ဗေသု ဘူတေသူတိ ခဂ္ဂဝိသာဏပစ္စေကဗုဒ္ဓါပဒါနသုတ္တံ. ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သဗ္ဗသုတ္တာနံ စတုဗ္ဗိဓာ ဥပ္ပတ္တိ – အတ္တဇ္ဈာသယတော, ပရဇ္ဈာသယတော, အဋ္ဌုပ္ပတ္တိတော, ပုစ္ဆာဝသိတောတိ. တတ္ထ ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ္တဿ အဝိသေသေန ပုစ္ဆာဝသိတော ဥပ္ပတ္တိ. ဝိသေသေန ပန ယသ္မာ ဧတ္ထ ကာစိ ဂါထာ တေန [Pg.155] တေန ပစ္စေကဗုဒ္ဓေန ပုဋ္ဌေန ဝုတ္တာ, ကာစိ အပုဋ္ဌေန အတ္တနာ အဓိဂတမဂ္ဂနယာနုရူပံ ဥဒါနံယေဝ ဥဒါနေန္တေန, တသ္မာ ကာယစိ ဂါထာယ ပုစ္ဆာဝသိတော, ကာယစိ အတ္တဇ္ဈာသယတော ဥပ္ပတ္တိ. တတ္ထ ယာ အယံ အဝိသေသေန ပုစ္ဆာဝသိတော ဥပ္ပတ္တိ, သာ အာဒိတော ပဘုတိ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ –

එහි ‘සබ්බේසු භූතේසු’ යනාදිය කඟවේසූත්‍රයේ පච්චේකබුද්ධ අපදාන සූත්‍රයයි. එහි උප්පත්තිය කුමක්ද? සියලු සූත්‍රයන්ගේ උප්පත්තිය සතර ආකාර වේ. එනම්: ස්වකීය අදහසින් (අත්තජ්ඣාසය), අනුන්ගේ අදහසින් (පරජ්ඣාසය), කරුණක් නිමිති කොට ගෙන (අට්ඨුප්පත්ති) සහ ප්‍රශ්නයක් මුල් කොට ගෙන (පුච්ඡාවසික) යනුවෙනි. එහිදී කඟවේසූත්‍රයේ පොදු උප්පත්තිය ප්‍රශ්නයක් මුල් කොට ගෙන සිදු වූවකි. විශේෂයෙන් කියතොත්, මෙහි ඇතැම් ගාථාවන් ඒ ඒ පච්චේකබුදුවරුන් විසින් විමසන ලදුව දේශනා කරන ලද අතර, ඇතැම් ගාථාවන් නොවිමසන ලදුව තමන් වහන්සේ අවබෝධ කරගත් මාර්ග ඥානයට අනුකූලව උදානයන් වශයෙන් වදාළහ. එබැවින් ඇතැම් ගාථාවක උප්පත්තිය ප්‍රශ්නයක් මුල් කොට ගෙන ද, ඇතැම් ගාථාවක උප්පත්තිය ස්වකීය අදහසින් ද සිදු විය. එහි පොදුවේ ප්‍රශ්නයක් මුල් කරගත් උප්පත්තිය ආරම්භයේ සිට මෙසේ දත යුතුය.

ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ. အထ ခေါ အာယသ္မတော အာနန္ဒဿ ရဟောဂတဿ ပဋိသလ္လီနဿ ဧဝံ စေတသော ပရိဝိတက္ကော ဥဒပါဒိ – ‘‘ဗုဒ္ဓါနံ ပတ္ထနာ စ အဘိနီဟာရော စ ဒိဿတိ, တထာ သာဝကာနံ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ န ဒိဿတိ, ယံနူနာဟံ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆေယျ’’န္တိ? သော ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတော ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ယထာက္ကမေန ဧတမတ္ထံ ပုစ္ဆိ. အထဿ ဘဂဝါ ပုဗ္ဗယောဂါဝစရသုတ္တံ အဘာသိ –

එක් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර වැඩවසන සේක. එකල හුදෙකලාව විවේකීව සිටි ආයුෂ්මත් ආනන්ද හිමියන්ට මෙබඳු සිතුවිල්ලක් පහළ විය: ‘බුදුවරුන්ගේ ප්‍රාර්ථනාව හා අභිනීහාරය පෙනෙන්නට තිබේ. එසේම ශ්‍රාවකයන්ගේ ද පෙනේ. එහෙත් පච්චේකබුදුවරුන්ගේ එවැන්නක් නොපෙනේ. මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත ගොස් ඒ ගැන විමසුවහොත් මැනවි.’ උන්වහන්සේ විවේකයෙන් නැගිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත ගොස් පිළිවෙළින් ඒ කරුණ විමසූහ. එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උන්වහන්සේට පූර්වයෝගාවචර සූත්‍රය වදාළ සේක.

‘‘ပဉ္စိမေ, အာနန္ဒ, အာနိသံသာ ပုဗ္ဗယောဂါဝစရေ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ပဋိကစ္စေဝ အညံ အာရာဓေတိ. နော စေ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ပဋိကစ္စေဝ အညံ အာရာဓေတိ, အထ မရဏကာလေ အညံ အာရာဓေတိ. အထ ဒေဝပုတ္တော သမာနော အညံ အာရာဓေတိ. အထ ဗုဒ္ဓါနံ သမ္မုခီဘာဝေ ခိပ္ပာဘိညော ဟောတိ. အထ ပစ္ဆိမေ ကာလေ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဟောတီ’’တိ.

‘ආනන්දය, පූර්ව යෝගාවචර තැනැත්තාට මේ ආනිශංස පසක් ඇත. එනම්, මේ ආත්මයේදීම රහත් බව ලබා ගනියි. ඉදින් මේ ආත්මයේදීම රහත් බව නොලැබේ නම්, මරණ මොහොතේදී රහත් බව ලබා ගනියි. එය ද නොවන්නේ නම් දේවපුත්‍රයකුව සිටියදී රහත් බව ලබා ගනියි. එය ද නොවන්නේ නම් බුදුවරුන් ඉදිරියෙහිදී වහා වැටහෙන ප්‍රඥා ඇත්තෙකු වෙයි. එය ද නොවන්නේ නම් අවසාන කාලයේදී පච්චේකබුද්ධත්වයට පැමිණෙයි.’

ဧဝံ ဝတွာ ပုန အာဟ –

මෙසේ වදාරා නැවතත් මෙසේ වදාළ සේක.

‘‘ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓါ နာမ, အာနန္ဒ, အဘိနီဟာရသမ္ပန္နာ ပုဗ္ဗယောဂါဝစရာ ဟောန္တိ, တသ္မာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဗုဒ္ဓသာဝကာနံ သဗ္ဗေသံ ပတ္ထနာ စ အဘိနီဟာရော စ ဣစ္ဆိတဗ္ဗော’’တိ.

‘ආනන්දය, පච්චේකබුදුවරු නම් අභිනීහාර සම්පන්න වූ, පෙර යෝගාභ්‍යාසයේ යෙදුණු අය වෙති. එබැවින් සියලු බුදු, පසේබුදු සහ බුද්ධ ශ්‍රාවකයන්ගේ ප්‍රාර්ථනාව හා අභිනීහාරය අපේක්ෂා කළ යුත්තකි.’

သော အာဟ – ‘‘ဗုဒ္ဓါနံ, ဘန္တေ, ပတ္ထနာ ကီဝ စိရံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. ဗုဒ္ဓါနံ, အာနန္ဒ, ဟေဋ္ဌိမပရိစ္ဆေဒေန စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ကပ္ပသတသဟဿဉ္စ, မဇ္ဈိမပရိစ္ဆေဒေန အဋ္ဌ အသင်္ချေယျာနိ ကပ္ပသတသဟဿဉ္စ, ဥပရိမပရိစ္ဆေဒေန သောဠသ အသင်္ချေယျာနိ ကပ္ပသတသဟဿဉ္စ. ဧတေ စ ဘေဒါ ပညာဓိကသဒ္ဓါဓိကဝီရိယာဓိကာနံ ဝသေန ဉာတဗ္ဗာ. ပညာဓိကာနဉှိ သဒ္ဓါ မန္ဒာ ဟောတိ, ပညာ တိက္ခာ. သဒ္ဓါဓိကာနံ ပညာ မဇ္ဈိမာ ဟောတိ, သဒ္ဓါ တိက္ခာ. ဝီရိယာဓိကာနံ သဒ္ဓါ ပညာ မန္ဒာ ဟောတိ, ဝီရိယံ တိက္ခန္တိ. အပ္ပတွာ ပန စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ကပ္ပသတသဟဿဉ္စ ဒိဝသေ ဒိဝသေ ဝေဿန္တရဒါနသဒိသံ ဒါနံ ဒေန္တောပိ တဒနုရူပေ သီလာဒိပါရမိဓမ္မေ အာစိနန္တောပိ အန္တရာ [Pg.156] ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ. ကသ္မာ? ဉာဏံ ဂဗ္ဘံ န ဂဏှာတိ, ဝေပုလ္လံ နာပဇ္ဇတိ, ပရိပါကံ န ဂစ္ဆတီတိ. ယထာ နာမ တိမာသစတုမာသပဉ္စမာသစ္စယေန နိပ္ဖဇ္ဇနကံ သဿံ တံ တံ ကာလံ အပ္ပတွာ ဒိဝသေ ဒိဝသေ သတက္ခတ္တုံ သဟဿက္ခတ္တုံ ကေဠာယန္တောပိ ဥဒကေန သိဉ္စန္တောပိ အန္တရာ ပက္ခေန ဝါ မာသေန ဝါ နိပ္ဖာဒေဿတီတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ. ကသ္မာ? သဿံ ဂဗ္ဘံ န ဂဏှာတိ, ဝေပုလ္လံ နာပဇ္ဇတိ, ပရိပါကံ န ဂစ္ဆတီတိ. ဧဝမေဝံ အပ္ပတွာ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ကပ္ပသတသဟဿဉ္စ အန္တရာ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ. တသ္မာ ယထာဝုတ္တမေဝ ကာလံ ပါရမိပူရဏံ ကာတဗ္ဗံ ဉာဏပရိပါကတ္ထာယ. ဧတ္တကေနာပိ စ ကာလေန ဗုဒ္ဓတ္တံ ပတ္ထယတော အဘိနီဟာရကရဏေ အဋ္ဌ သမ္ပတ္တိယော ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ. အယဉှိ –

ආනන්ද හිමියෝ මෙසේ විමසූහ: ‘ස්වාමීනි, බුදුවරුන්ගේ ප්‍රාර්ථනාව කොපමණ කලක් සිදු කළ යුතුද?’ ආනන්දය, බුදුවරුන්ගේ ප්‍රාර්ථනාව අවම වශයෙන් අසංඛ්‍යය සතරකුත් කල්ප ලක්ෂයකි, මධ්‍යම වශයෙන් අසංඛ්‍යය අටකුත් කල්ප ලක්ෂයකි, උපරිම වශයෙන් අසංඛ්‍යය දහසයකුත් කල්ප ලක්ෂයකි. මේ භේදයන් ප්‍රඥාධික, ශ්‍රද්ධාධික හා වීර්යාධික භාවයන් අනුව දත යුතුය. ප්‍රඥාධිකයන්ගේ ශ්‍රද්ධාව මද වන අතර ප්‍රඥාව තියුණුය. ශ්‍රද්ධාධිකයන්ගේ ප්‍රඥාව මධ්‍යම වන අතර ශ්‍රද්ධාව තියුණුය. වීර්යාධිකයන්ගේ ශ්‍රද්ධාව හා ප්‍රඥාව මද වන අතර වීර්යය තියුණුය. අසංඛ්‍යය සතරකුත් කල්ප ලක්ෂයක් සම්පූර්ණ නොවී, දිනපතා වෙස්සන්තර දානය වැනි දානයන් දුන්නද, ඒ හා අනුරූප සීලාදී පාරමී ධර්මයන් රැස් කළද, ඒ අතරතුර බුදු වීමක් සිදු නොවේ. එයට හේතුව කුමක්ද? ප්‍රඥාව මෝරා නොතිබීම, වර්ධනය වී නොතිබීම හා පරිපාකයට පත් වී නොතිබීමයි. නිදසුනක් ලෙස, මාස තුනකින්, හතරකින් හෝ පහකින් පැසෙන ගොයමක්, ඒ කාලය පැමිණීමට පෙර දිනකට සිය දහස් වාරයක් රැකබලා ගත්තද, පැන් වත් කළද, සති දෙකකින් හෝ මසකින් අස්වනු ලබා දිය නොහැක. එයට හේතුව ගොයම මෝරා නොතිබීම, වර්ධනය වී නොතිබීම හා පරිපාකයට පත් වී නොතිබීමයි. එසේම අසංඛ්‍යය සතරකුත් කල්ප ලක්ෂයක් සම්පූර්ණ වීමට පෙර බුදු වීමක් සිදු විය නොහැක. එබැවින් ප්‍රඥාව පරිපාකයට පත් වීම පිණිස ඉහත කී කාලය පුරා පාරමිතාවන් පිරිය යුතුය. මෙපමණ කලක් බුදු බව පතන්නෙකුගේ අභිනීහාරය සිද්ධ වීමට අංග අටක් සම්පූර්ණ විය යුතුය. එනම්:

‘‘မနုဿတ္တံ လိင်္ဂသမ္ပတ္တိ, ဟေတု သတ္ထာရဒဿနံ;

ပဗ္ဗဇ္ဇာ ဂုဏသမ္ပတ္တိ, အဓိကာရော စ ဆန္ဒတာ;

အဋ္ဌဓမ္မသမောဓာနာ, အဘိနီဟာရော သမိဇ္ဈတိ’’. (ဗု. ဝံ. ၂.၅၉);

‘මනුෂ්‍යත්වය, ලිංග සම්පත්තිය (පිරිමියෙකු වීම), රහත් වීමට හේතු සම්පත් තිබීම, බුදුන් දැකීම, පැවිදි බව, ගුණ සම්පත්තිය (ධ්‍යාන අභිඥා), අධිකාරය (ජීවිත පරිත්‍යාගයෙන් යුත් කැපවීම) හා ඡන්දතාව (බුදු බව ලැබීමේ දැඩි ආශාව) යන මේ අංග අට එක් වූ කල අභිනීහාරය සමෘද්ධිමත් වේ.’

အဘိနီဟာရောတိ မူလပဏိဓာနဿေတံ အဓိဝစနံ. တတ္ထ မနုဿတ္တန္တိ မနုဿဇာတိ. အညတြ ဟိ မနုဿဇာတိယာ အဝသေသဇာတီသု ဒေဝဇာတိယမ္ပိ ဌိတဿ ပဏိဓိ န ဣဇ္ဈတိ, တတ္ထ ဌိတေန ပန ဗုဒ္ဓတ္တံ ပတ္ထယန္တေန ဒါနာဒီနိ ပုညကမ္မာနိ ကတွာ မနုဿတ္တံယေဝ ပတ္ထေတဗ္ဗံ, တတ္ထ ဌတွာ ပဏိဓိ ကာတဗ္ဗော. ဧဝဉှိ သမိဇ္ဈတိ. လိင်္ဂသမ္ပတ္တီတိ ပုရိသဘာဝေါ. မာတုဂါမနပုံသကဥဘတောဗျဉ္ဇနကာနဉှိ မနုဿဇာတိယံ ဌိတာနမ္ပိ ပဏိဓိ န ဣဇ္ဈတိ. တတ္ထ ဌိတေန ပန ဗုဒ္ဓတ္တံ ပတ္ထေန္တေန ဒါနာဒီနိ ပုညကမ္မာနိ ကတွာ ပုရိသဘာဝေါယေဝ ပတ္ထေတဗ္ဗော, တတ္ထ ဌတွာ ပဏိဓိ ကာတဗ္ဗော. ဧဝဉှိ သမိဇ္ဈတိ. ဟေတူတိ အရဟတ္တဿ ဥပနိဿယသမ္ပတ္တိ. ယော ဟိ တသ္မိံ အတ္တဘာဝေ ဝါယမန္တော အရဟတ္တံ ပါပုဏိတုံ သမတ္ထော, တဿ ပဏိဓိ သမိဇ္ဈတိ, နော ဣတရဿ ယထာ သုမေဓပဏ္ဍိတဿ. သော ဟိ ဒီပင်္ကရပါဒမူလေ ပဗ္ဗဇိတွာ တေနတ္တဘာဝေန အရဟတ္တံ ပါပုဏိတုံ သမတ္ထော အဟောသိ. သတ္ထာရဒဿနန္တိ ဗုဒ္ဓါနံ သမ္မုခါဒဿနံ. ဧဝဉှိ ဣဇ္ဈတိ, နော အညထာ ယထာ သုမေဓပဏ္ဍိတဿ. သော ဟိ ဒီပင်္ကရံ သမ္မုခါ ဒိသွာ ပဏိဓိံ အကာသိ. ပဗ္ဗဇ္ဇာတိ အနဂါရိယဘာဝေါ. သော စ ခေါ သာသနေ ဝါ ကမ္မဝါဒိကိရိယဝါဒိတာပသပရိဗ္ဗာဇကနိကာယေ ဝါ ဝဋ္ဋတိ ယထာ သုမေဓပဏ္ဍိတဿ. သော ဟိ သုမေဓော နာမ တာပသော ဟုတွာ ပဏိဓိံ အကာသိ. ဂုဏသမ္ပတ္တီတိ ဈာနာဒိဂုဏပဋိလာဘော[Pg.157]. ပဗ္ဗဇိတဿပိ ဟိ ဂုဏသမ္ပန္နဿေဝ ဣဇ္ဈတိ, နော ဣတရဿ ယထာ သုမေဓပဏ္ဍိတဿ. သော ဟိ ပဉ္စာဘိညော စ အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘီ စ ဟုတွာ ပဏိဓေသိ. အဓိကာရောတိ အဓိကကာရော, ပရိစ္စာဂေါတိ အတ္ထော. ဇီဝိတာဒိပရိစ္စာဂဉှိ ကတွာ ပဏိဒဟတောယေဝ ဣဇ္ဈတိ, နော ဣတရဿ ယထာ သုမေဓပဏ္ဍိတဿ. သော ဟိ –

‘අභිනීහාර’ යනු මූලික ප්‍රාර්ථනාව (මූල ප්‍රණිධානය) සඳහා වූ නාමයකි. එහි ‘මනුෂ්‍යත්වය’ යනු මනුෂ්‍ය ජාතියයි. මනුෂ්‍ය ජාතිය හැර සෙසු ජාතීන්හි, එනම් දිව්‍ය ජාතියෙහි සිටින්නෙකුට වුවද මෙම ප්‍රාර්ථනාව සමෘද්ධිමත් නොවේ. එබැවින් බුදු බව පතන්නා විසින් එම ආත්මභාවයේදී දානාදී පින්කම් කොට මනුෂ්‍යත්වයම ප්‍රාර්ථනා කළ යුතුය, එහි පිහිටාම ප්‍රාර්ථනාව කළ යුතුය. එවිට එය සමෘද්ධිමත් වෙයි. ‘ලිංග සම්පත්තිය’ යනු පුරුෂ භාවයයි. මනුෂ්‍ය ජාතියෙහි උපත ලබා සිටියද ස්ත්‍රීන්, නපුංසකයන් හෝ උභතෝබ්‍යංජනකයන්ගේ ප්‍රාර්ථනාව සමෘද්ධිමත් නොවේ. එහිදී බුදු බව පතන්නා විසින් දානාදී පින්කම් කොට පුරුෂ භාවයම ප්‍රාර්ථනා කළ යුතුය, එම පුරුෂ භාවයෙහි පිහිටා ප්‍රාර්ථනාව කළ යුතුය. එවිට එය සමෘද්ධිමත් වෙයි. ‘හේතුව’ යනු අර්හත් ඵලය ලැබීමට අවශ්‍ය බලවත් උපනිශ්‍රය සම්පත්තියයි. යමෙකු එම ආත්මභාවයේදීම උත්සාහ කළහොත් අර්හත් භාවයට පත්වීමට සමත් වේද, ඔහුගේ ප්‍රාර්ථනාව සමෘද්ධිමත් වෙයි; සුමේධ පණ්ඩිතයන් මෙන් නොවූ අන් අයගේ ප්‍රාර්ථනාව එසේ නොවේ. උන්වහන්සේ දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාමුල පැවිදිව, එම ආත්මභාවයේදීම රහත් වීමට සමත් වූහ. ‘ශාස්තෘ දර්ශනය’ යනු ජීවමාන බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් සම්මුඛව දැකීමයි. ප්‍රාර්ථනාව සමෘද්ධිමත් වන්නේ බුදුන් දැකීමෙන් මිස අන් අයුරකින් නොවේ. සුමේධ පණ්ඩිතයන් දීපංකර බුදුන් දැක ප්‍රාර්ථනා කළා මෙන් විය යුතුය. ‘පැවිද්ද’ යනු අනාගාරික භාවයයි (ගිහිගෙයින් නික්මීමයි). එය ශාසනය තුළ පැවිද්ද හෝ කර්මවාදී ක්‍රියාවාදී වූ තාපස පරිබ්‍රාජක පැවිද්ද විය හැකිය. සුමේධ පණ්ඩිතයන් තාපසයෙකු වී ප්‍රාර්ථනා කළා මෙන් එය විය යුතුය. ‘ගුණ සම්පත්තිය’ යනු ධ්‍යානාදී ගුණ ලැබීමයි. පැවිදි වූවද ගුණ සම්පන්න වූවෙකුටම ප්‍රාර්ථනාව සමෘද්ධිමත් වෙයි. සුමේධ පණ්ඩිතයන් පංච අභිඥා හා අෂ්ට සමාපත්ති ලාභියෙකු වී ප්‍රාර්ථනා කළා මෙන් විය යුතුය. ‘අධිකාරය’ යනු අධික වූ ක්‍රියාව හෙවත් අතිශය පරිත්‍යාගයයි. ජීවිතය පවා පරිත්‍යාග කොට ප්‍රාර්ථනා කරන්නාටම එය සමෘද්ධිමත් වෙයි; සුමේධ පණ්ඩිතයන් මෙන් නොවූ අන් අයගේ ප්‍රාර්ථනාව එසේ නොවේ. උන්වහන්සේ -

‘‘အက္ကမိတွာန မံ ဗုဒ္ဓေါ, သဟ သိဿေဟိ ဂစ္ဆတု;

မာ နံ ကလလေ အက္ကမိတ္ထ, ဟိတာယ မေ ဘဝိဿတီ’’တိ. (ဗု. ဝံ. ၂.၅၃);

“බුදුරජාණන් වහන්සේ ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා සමඟ මා මතින් වැඩම කරත්වා. උන්වහන්සේ ඒ මඩ මතින් නොවැඩම කරත්වා. එය මට බොහෝ කාලයක් හිත පිණිස පවතිනු ඇත” යි පවසා,

ဧဝံ အတ္တပရိစ္စာဂံ ကတွာ ပဏိဓေသိ. ဆန္ဒတာတိ ကတ္တုကမျတာ. သာ ယဿ ဗလဝတီ ဟောတိ, တဿ ဣဇ္ဈတိ ပဏိဓိ. သာ စ သစေ ကောစိ ဝဒေယျ ‘‘ကော စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ကပ္ပသတသဟဿဉ္စ နိရယေ ပစ္စိတွာ ဗုဒ္ဓတ္တံ ဣစ္ဆတီ’’တိ. တံ သုတွာ ယော ‘‘အဟ’’န္တိ ဝတ္တုံ ဥဿဟတိ, တဿ ဗလဝတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တထာ ယဒိ ကောစိ ဝဒေယျ ‘‘ကော သကလစက္ကဝါဠံ ဝီတစ္စိကာနံ အင်္ဂါရာနံ ပူရံ အက္ကမိတွာ ဗုဒ္ဓတ္တံ ဣစ္ဆတိ, ကော သကလစက္ကဝါဠံ သတ္တိသူလေဟိ အာကိဏ္ဏံ အက္ကမန္တော အတိက္ကမိတွာ ဗုဒ္ဓတ္တံ ဣစ္ဆတိ, ကော သကလစက္ကဝါဠံ သမတိတ္တိကံ ဥဒကပုဏ္ဏံ ဥတ္တရိတွာ ဗုဒ္ဓတ္တံ ဣစ္ဆတိ, ကော သကလစက္ကဝါဠံ နိရန္တရံ ဝေဠုဂုမ္ဗသဉ္ဆန္နံ မဒ္ဒန္တော အတိက္ကမိတွာ ဗုဒ္ဓတ္တံ ဣစ္ဆတီ’’တိ, တံ သုတွာ ယော ‘‘အဟ’’န္တိ ဝတ္တုံ ဥဿဟတိ, တဿ ဗလဝတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝရူပေန စ ကတ္တုကမျတာဆန္ဒေန သမန္နာဂတော သုမေဓပဏ္ဍိတော ပဏိဓေသီတိ.

මෙලෙස ආත්ම පරිත්‍යාගය කොට ප්‍රාර්ථනා කළහ. ‘ඡන්දතාව’ යනු යමක් කිරීමට ඇති බලවත් කැමැත්තයි (කර්තෘකාම්‍යතාව). එය යමෙකුට බලවත්ව පවතීද, ඔහුගේ ප්‍රාර්ථනාව සමෘද්ධිමත් වෙයි. යමෙකු, “බුදු බව කැමති කවුරුන් සතර අසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂයක් නිරයේ පැසී හෝ එය ලබන්නේද?” යැයි ඇසූ විට, එය අසා “මම එයට සූදානම්” යැයි පවසන්නට යමෙකු උත්සාහවත් වේද, ඔහුගේ ඡන්දය බලවත් බව දත යුතුය. එමෙන්ම යමෙකු, “මුළු සක්වළම ගිනි අඟුරෙන් පිරී තිබියදී, එය මතින් පයින් ගොස් බුදු බව ලබන්නට කැමති කවුද? මුළු සක්වළම හෙල්ල හා උල්වලින් පිරී තිබියදී එය මතින් ඇවිද ගොස් බුදු බව ලබන්නට කැමති කවුද? මුළු සක්වළම කරවටක් ජලයෙන් පිරී තිබියදී එය පිහිනා ගොස් බුදු බව ලබන්නට කැමති කවුද? මුළු සක්වළම උණ පඳුරුවලින් ගහනව තිබියදී ඒවා පාගමින් ගොස් බුදු බව ලබන්නට කැමති කවුද?” යැයි විමසූ විට, “මම ඒ සඳහා සමත් වෙමි” යි පවසන තැනැත්තාගේ ඡන්දය බලවත් බව දත යුතුය. මෙවැනි වූ කර්තෘකාම්‍යතා ඡන්දයෙන් යුක්තව සුමේධ පණ්ඩිතයන් වහන්සේ ප්‍රාර්ථනා කළහ.

ဧဝံ သမိဒ္ဓါဘိနီဟာရော စ ဗောဓိသတ္တော ဣမာနိ အဋ္ဌာရသ အဘဗ္ဗဋ္ဌာနာနိ န ဥပေတိ. သော ဟိ တတော ပဘုတိ န ဇစ္စန္ဓော ဟောတိ န ဇစ္စပဓိရော, န ဥမ္မတ္တကော, န ဧဠမုဂေါ, န ပီဌသပ္ပိ, န မိလက္ခေသု ဥပ္ပဇ္ဇတိ, န ဒါသိယာ ကုစ္ဆိမှိ နိဗ္ဗတ္တတိ, န နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကော ဟောတိ, နာဿ လိင်္ဂံ ပရိဝတ္တတိ, န ပဉ္စာနန္တရိယကမ္မာနိ ကရောတိ, န ကုဋ္ဌီ ဟောတိ, န တိရစ္ဆာနယောနိယံ ဝဋ္ဋကတော ပစ္ဆိမတ္တဘာဝေါ ဟတ္ထိတော အဓိကတ္တဘာဝေါ ဟောတိ, န ခုပ္ပိပါသိကနိဇ္ဈာမတဏှိကပေတေသု ဥပ္ပဇ္ဇတိ, န ကာလကဉ္စိကာသုရေသု, န အဝီစိနိရယေ, န လောကန္တရိကေသု ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ကာမာဝစရေသု ပန န မာရော ဟောတိ, ရူပါဝစရေသု န အသညီဘဝေ, န သုဒ္ဓါဝါသေသု ဥပ္ပဇ္ဇတိ, န အရူပဘဝေသု, န အညံ စက္ကဝါဠံ သင်္ကမတိ.

මෙසේ සමෘද්ධිමත් අභිනීහාර ඇති බෝධිසත්වයන් වහන්සේ උපතින් පසු මෙම අභව්‍ය ස්ථාන දහඅටට නොපැමිණෙති. එනම්, උන්වහන්සේ උපතින් අන්ධ නොවේ; උපතින් බිහිරි නොවේ; උමතු නොවේ; ගොළු (කෙළ තොලු) නොවේ; කොර (පිළු) නොවේ; වනචාරී (මිලක්ඛ) ජාතීන් අතර උපත නොලබති; දාසියකගේ කුසෙහි උපත නොලබති; නියත මිත්‍යා දෘෂ්ටිකයෙකු නොවේ; ලිංගය (ස්ත්‍රී-පුරුෂ භාවය) වෙනස් නොවේ; පංචානන්තර්ය කර්ම නොකරති; කුෂ්ඨ රෝගියෙකු නොවේ; තිරිසන් යෝනියෙහි උපදින්නේ නම් වටු පක්ෂියෙකුට වඩා කුඩා ශරීර ඇතිව හෝ ඇතෙකුට වඩා විශාල ශරීර ඇතිව උපත නොලබති; ප්‍රේත ලෝකයේ ‘ඛුප්පිපාසික’ හෝ ‘නිජ්ඣාමතණ්හික’ ප්‍රේතයන් අතර උපත නොලබති; කාලකඤ්ජික අසුරයන් අතර හෝ අවීචි නිරයෙහි හෝ ලෝකන්තරික නිරයෙහි උපත නොලබති. කාමාවචර දිව්‍ය ලෝකවල උපදින කල මාරයෙකු නොවේ; රූපාවචර බ්‍රහ්ම ලෝකවල අසඤ්ඤි භවයේ හෝ ශුද්ධාවාස බ්‍රහ්ම ලෝකවල උපත නොලබති; අරූප භවයන්හි උපත නොලබති; වෙනත් සක්වළකට සංක්‍රමණය නොවන සේ උපත ලබති.

ယာ [Pg.158] စိမာ ဥဿာဟော စ ဥမ္မင်္ဂေါ စ အဝတ္ထာနဉ္စ ဟိတစရိယာ စာတိ စတဿော ဗုဒ္ဓဘူမိယော, တာဟိ သမန္နာဂတော ဟောတိ. တတ္ထ –

උත්සාහය, උමඟ (ප්‍රඥාව), අවස්ථානය (අධිෂ්ඨානය) සහ හිතචර්යාව (මෙත්තාව) යන බුද්ධ භූමි සතරින් උන්වහන්සේ සමන්විත වෙති. එහි -

‘‘ဥဿာဟော ဝီရိယံ ဝုတ္တံ, ဥမ္မင်္ဂေါ ပညာ ပဝုစ္စတိ;

အဝတ္ထာနံ အဓိဋ္ဌာနံ, ဟိတစရိယာ မေတ္တာဘာဝနာ’’တိ. –

“උත්සාහය යනු වීර්යයයි, උමඟ යනු ප්‍රඥාවයි, අවස්ථානය යනු අධිෂ්ඨානයයි, හිතචර්යාව යනු මෙත්තා භාවනාවයි” යනුවෙන් දත යුතුය.

ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယေ စ ဣမေ နေက္ခမ္မဇ္ဈာသယော, ပဝိဝေကဇ္ဈာသယော, အလောဘဇ္ဈာသယော, အဒေါသဇ္ဈာသယော, အမောဟဇ္ဈာသယော, နိဿရဏဇ္ဈာသယောတိ ဆ အဇ္ဈာသယာ ဗောဓိပရိပါကာယ သံဝတ္တန္တိ, ယေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ နေက္ခမ္မဇ္ဈာသယာ စ ဗောဓိသတ္တာ ကာမေသု ဒေါသဒဿာဝိနော, ပဝိဝေကဇ္ဈာသယာ စ ဗောဓိသတ္တာ သင်္ဂဏိကာယ ဒေါသဒဿာဝိနော, အလောဘဇ္ဈာသယာ စ ဗောဓိသတ္တာ လောဘေ ဒေါသဒဿာဝိနော, အဒေါသဇ္ဈာသယာ စ ဗောဓိသတ္တာ ဒေါသေ ဒေါသဒဿာဝိနော, အမောဟဇ္ဈာသယာ စ ဗောဓိသတ္တာ မောဟေ ဒေါသဒဿာဝိနော, နိဿရဏဇ္ဈာသယာ စ ဗောဓိသတ္တာ သဗ္ဗဘဝေသု ဒေါသဒဿာဝိနောတိ ဝုစ္စန္တိ, တေဟိ စ သမန္နာဂတော ဟောတိ.

නෙක්ඛම්ම අජ්ඣාසය, පවිවේක අජ්ඣාසය, අලෝභ අජ්ඣාසය, අදෝස අජ්ඣාසය, අමෝහ අජ්ඣාසය සහ නිස්සරණ අජ්ඣාසය යන මේ අජ්ඣාසයන් සය බෝධිය මෝරන්නට හේතු වේ. මේවායින් සමන්විත බැවින් බෝධිසත්වයන් වහන්සේලා කාමයන්හි දොස් දකින්නා වූ නෙක්ඛම්ම අජ්ඣාසය ඇති අය වෙති; සමූහයා සමඟ වෙසෙන්නෙහි දොස් දකින්නා වූ පවිවේක අජ්ඣාසය ඇති අය වෙති; ලෝභයෙහි දොස් දකින්නා වූ අලෝභ අජ්ඣාසය ඇති අය වෙති; ද්වේෂයෙහි දොස් දකින්නා වූ අදෝස අජ්ඣාසය ඇති අය වෙති; මෝහයෙහි දොස් දකින්නා වූ අමෝහ අජ්ඣාසය ඇති අය වෙති; සියලු භවයන්හි දොස් දකින්නා වූ නිස්සරණ අජ්ඣාසය ඇති අය වෙති. උන්වහන්සේලා මේ සය වැදෑරුම් අජ්ඣාසයන්ගෙන් සමන්විත වෙති.

ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ ပန ကီဝ စိရံ ပတ္ထနာ ဝဋ္ဋတီတိ? ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ ဒွေ အသင်္ချေယျာနိ ကပ္ပသတသဟဿဉ္စ, တတော ဩရံ န သက္ကာ, ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝေတ္ထ ကာရဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧတ္တကေနာပိ စ ကာလေန ပစ္စေကဗုဒ္ဓတ္တံ ပတ္ထယတော အဘိနီဟာရကရဏေ ပဉ္စ သမ္ပတ္တိယော ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ. တေသဉှိ –

පසේබුදු රජාණන් වහන්සේලාට කොපමණ කාලයක් ප්‍රාර්ථනා කිරීම අවශ්‍යද? පසේබුදු රජාණන් වහන්සේලාට අසංඛ්‍ය කල්ප දෙකකුත් කල්ප ලක්ෂයකි; එයින් අඩු කාලයකදී එය සිදුවිය නොහැක. ඒ සඳහා පෙර කියන ලද ක්‍රමයටම කරුණු දත යුතුය. මෙපමණ කාලයක් පසේබුදු බව ප්‍රාර්ථනා කරන්නෙකු විසින් අභිනීහාරය සිදු කිරීමේදී කරුණු පහක සම්පත්තිය අපේක්ෂා කළ යුතුය. එනම් -

‘‘မနုဿတ္တံ လိင်္ဂသမ္ပတ္တိ, ဝိဂတာသဝဒဿနံ;

အဓိကာရော စ ဆန္ဒတာ, ဧတေ အဘိနီဟာရကာရဏာ’’.

“මනුෂ්‍යත්වය, ලිංග සම්පත්තිය (පුරුෂ භාවය), විගත ආශ්‍රවයන් (බුදු-පසේබුදු-රහතන්) දැකීම, අධිකාරය (විශේෂ පින්කම) සහ ඡන්දතාව (බලවත් කැමැත්ත) යන මේවා අභිනීහාරයට හේතු වේ.”

တတ္ထ ဝိဂတာသဝဒဿနန္တိ ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓဗုဒ္ဓသာဝကာနံ ယဿ ကဿစိ ဒဿနန္တိ အတ္ထော. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

එහි ‘විගත ආශ්‍රව දර්ශනය’ යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක්, පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ නමක් හෝ බුද්ධ ශ්‍රාවකයෙකු (රහතන් වහන්සේ නමක්) දැකීමයි. සෙසු කරුණු පෙර පවසන ලද පරිදිම දත යුතුය.

အထ ‘‘သာဝကာနံ ပတ္ထနာ ကိတ္တကံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ? ဒွိန္နံ အဂ္ဂသာဝကာနံ ဧကံ အသင်္ချေယျံ ကပ္ပသတသဟဿဉ္စ, အသီတိမဟာသာဝကာနံ ကပ္ပသတသဟဿမေဝ. တထာ ဗုဒ္ဓဿ မာတာပိတူနံ ဥပဋ္ဌာကဿ ပုတ္တဿ စာတိ, တတော ဩရံ န သက္ကာ, တတ္ထ ကာရဏံ ဝုတ္တနယမေဝ. ဣမေသံ ပန သဗ္ဗေသမ္ပိ အဓိကာရော စ ဆန္ဒတာတိ ဒွင်္ဂသမန္နာဂတောယေဝ အဘိနီဟာရော ဟောတိ.

එවිට, “ශ්‍රාවකයන්ගේ ප්‍රාර්ථනාව කොපමණ කාලයක් විය යුතුද?” යන ප්‍රශ්නය පැනනගී. අග්‍රශ්‍රාවකයන් දෙදෙනා වහන්සේට අසංඛෙය්‍ය කල්පයක් සහ කල්ප ලක්ෂයකි. අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාට කල්ප ලක්ෂයක්ම වේ. එසේම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මවුපියන්ට සහ උපස්ථායකයාටද කල්ප ලක්ෂයකි. එයට වඩා අඩු කාලයකින් මෙය සිදු විය නොහැක. එහි හේතුව පෙර සඳහන් කරන ලද පරිදිම වේ. මේ සියලු දෙනාගේම අභිනිහාරය (අධිෂ්ඨානය) අධිකාරය සහ ඡන්දය (කැමැත්ත) යන අංග දෙකෙන් යුක්ත වූවකි.

ဧဝံ ဣမာယ ပတ္ထနာယ ဣမိနာ စ အဘိနီဟာရေန ယထာဝုတ္တပ္ပဘေဒံ ကာလံ ပါရမိယော ပူရေတွာ ဗုဒ္ဓါ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တာ ခတ္တိယကုလေ ဝါ ဗြာဟ္မဏကုလေ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ခတ္တိယဗြာဟ္မဏဂဟပတိကုလာနံ အညတရသ္မိံ, အဂ္ဂသာဝကာ [Pg.159] ပန ဗုဒ္ဓါ ဝိယ ခတ္တိယဗြာဟ္မဏကုလေသွေဝ. သဗ္ဗဗုဒ္ဓါ သံဝဋ္ဋမာနေ ကပ္ပေ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဝိဝဋ္ဋမာနေ ကပ္ပေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တထာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ. တေ ပန ဗုဒ္ဓါနံ ဥပ္ပဇ္ဇနကာလေ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဗုဒ္ဓါ သယဉ္စ ဗုဇ္ဈန္တိ, ပရေ စ ဗောဓေန္တိ. ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ သယမေဝ ဗုဇ္ဈန္တိ, န ပရေ ဗောဓေန္တိ. အတ္ထရသမေဝ ပဋိဝိဇ္ဈန္တိ, န ဓမ္မရသံ. န ဟိ တေ လောကုတ္တရဓမ္မံ ပညတ္တိံ အာရောပေတွာ ဒေသေတုံ သက္ကောန္တိ, မူဂေန ဒိဋ္ဌသုပိနော ဝိယ ဝနစရကေန နဂရေ သာယိတဗျဉ္ဇနရသော ဝိယ စ နေသံ ဓမ္မာဘိသမယော ဟောတိ. သဗ္ဗံ ဣဒ္ဓိသမာပတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါပဘေဒံ ပါပုဏန္တိ. ဂုဏဝိသိဋ္ဌတာယ ဗုဒ္ဓါနံ ဟေဋ္ဌာ သာဝကာနံ ဥပရိ ဟောန္တိ, န အညေ ပဗ္ဗာဇေတွာ အာဘိသမာစာရိကံ သိက္ခာပေန္တိ, ‘‘စိတ္တသလ္လေခေါ ကာတဗ္ဗော, ဝေါသာနံ နာပဇ္ဇိတဗ္ဗ’’န္တိ ဣမိနာ ဥဒ္ဒေသေန ဥပေါသထံ ကရောန္တိ, အဇ္ဇ ဥပေါသထောတိ ဝစနမတ္တေန ဝါ, ဥပေါသထံ ကရောန္တာ စ ဂန္ဓမာဒနေ မဉ္ဇူသကရုက္ခမူလေ ရတနမာဠေ သန္နိပတိတွာ ကရောန္တီတိ. ဧဝံ ဘဂဝါ အာယသ္မတော အာနန္ဒဿ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ သဗ္ဗာကာရပရိပူရံ ပတ္ထနဉ္စ အဘိနီဟာရဉ္စ ကထေတွာ ဣဒါနိ ဣမာယ ပတ္ထနာယ ဣမိနာ စ အဘိနီဟာရေန သမုဒါဂတေ တေ တေ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေ ကထေတုံ ‘‘သဗ္ဗေသု ဘူတေသု နိဓာယ ဒဏ္ဍ’’န္တိအာဒိနာ နယေန ဣမံ ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ္တံ အဘာသိ. အယံ တာဝ အဝိသေသေန ပုစ္ဆာဝသိတော ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ္တဿ ဥပ္ပတ္တိ.

මෙලෙස මෙම ප්‍රාර්ථනාවෙන් හා අභිනිහාරයෙන් යුක්තව, ඉහත සඳහන් කළ පරිදි වූ කාලයන්හි පාරමිතාවන් පුරමින් ලොව පහළ වන්නා වූ බුදුරජාණන් වහන්සේලා ක්ෂත්‍රිය කුලයක හෝ බ්‍රාහ්මණ කුලයක උපත ලබති. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා ක්ෂත්‍රිය, බ්‍රාහ්මණ හෝ ගහපති කුලවලින් එකක උපත ලබති. අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාද බුදුරජාණන් වහන්සේලා මෙන්ම ක්ෂත්‍රිය හෝ බ්‍රාහ්මණ කුලවලම උපත ලබති. සියලු බුදුවරු ලෝකය විනාශ වන කාලයන්හි (සංවට්ට කල්පයන්හි) පහළ නොවන අතර, ලෝකය නැවත හටගන්නා කාලයන්හි (විවට්ට කල්පයන්හි) පහළ වෙති. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාද එසේමය. උන්වහන්සේලා සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේලා පහළ වන කාලය තුළ පහළ නොවෙති. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේලා තමන්ම අවබෝධ කරගන්නා අතර අනුන්වද අවබෝධ කරවති. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා තමන්ම අවබෝධ කරගන්නා නමුත් අනුන්ව අවබෝධ කරවීමට සමත් නොවෙති. උන්වහන්සේලා අර්ථ රසය පමණක් අවබෝධ කරගන්නා අතර, ධර්ම රසය (එය විස්තරාත්මකව දේශනා කිරීමේ ශක්තිය) අවබෝධ කර නොගනිති. උන්වහන්සේලාට ලෝකෝත්තර ධර්මය පනත් (සංඥා) මඟින් පනවා දේශනා කිරීමට හැකියාවක් නැත. උන්වහන්සේලාගේ ධර්මාවබෝධය ගොළු වූවකු දුටු සිහිනයක් මෙන්ද, වැද්දෙකු නගරයේදී රස බැලූ ව්‍යංජන රසයක් මෙන්ද වේ. උන්වහන්සේලා සියලු සෘද්ධි, සමාපත්ති සහ පටිසම්භිදාවන්ට පත්වෙති. ගුණ විශේෂයන්ගෙන් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේලාට පහළින්ද, ශ්‍රාවකයන්ට ඉහළින්ද වෙති. උන්වහන්සේලා අන් අය පැවිදි කරවා අභිසමාචාරික ශීලයන්හි හික්මවීමක් නොකරති. “සිත කෙලෙසුන්ගෙන් පිරිසිදු කරගත යුතුය, සසර නතර නොවිය යුතුය” යන මේ අවවාදයෙන් පමණක් උපෝසථය කරති. නැතහොත් “අද උපෝසථ දිනයයි” යන වචනය පමණක් පවසා උපෝසථය කරති. එසේ උපෝසථ කරන විට ගන්ධමාදන පර්වතයෙහි මංජූසක වෘක්ෂ මූලයෙහි වූ රත්නමාලකයට රැස්වී උපෝසථය කරති. මෙලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන්ට පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ සියලු ආකාරයෙන් සම්පූර්ණ වූ ප්‍රාර්ථනාව සහ අභිනිහාරය පවසා, දැන් මෙම ප්‍රාර්ථනාවෙන් හා අභිනිහාරයෙන් පහළ වූ ඒ ඒ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා ගැන දේශනා කිරීම සඳහා “සබ්බේසු භූතේසු නිධාය දණ්ඩං” ආදී වශයෙන් වූ මෙම ඛග්ගවිසාණ සූත්‍රය දේශනා කළ සේක. මෙය පොදු වශයෙන් ඛග්ගවිසාණ සූත්‍රයේ ආරම්භය පිළිබඳ කථාවයි.

ဣဒါနိ ဝိသေသေန ဝတ္တဗ္ဗာ. တတ္ထ ဣမိဿာ တာဝ ဂါထာယ ဧဝံ ဥပ္ပတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ – အယံ ကိရ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ ပစ္စေကဗောဓိသတ္တဘူမိံ ဩဂါဟန္တော ဒွေ အသင်္ချေယျာနိ ကပ္ပသတသဟဿဉ္စ ပါရမိယော ပူရေတွာ ကဿပဿ ဘဂဝတော သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ အာရညိကော ဟုတွာ ဂတပစ္စာဂတဝတ္တံ ပူရေန္တော သမဏဓမ္မံ အကာသိ. ဧတံ ကိရ ဝတ္တံ အပရိပူရေတွာ ပစ္စေကဗောဓိံ ပါပုဏန္တော နာမ နတ္ထိ. ကိံ ပနေတံ ဂတပစ္စာဂတဝတ္တံ နာမ? ဟရဏပစ္စာဟရဏန္တိ. တံ ယထာ ဝိဘူတံ ဟောတိ, တထာ ကထေဿာမ.

දැන් විශේෂයෙන් පැවසිය යුතු දෑ ඇත. එහිදී මෙම ගාථාවන්හි උප්පත්තිය මෙසේ දත යුතුය. මෙම පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ පසේබුද්ධත්වය ලබනු පිණිස අසංඛෙය්‍ය කල්ප දෙකක් සහ කල්ප ලක්ෂයක් පාරමිතා පුරා, කාශ්‍යප භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පැවිදි වී, ආරණ්‍යවාසීව ‘ගතපච්චාගත වත’ පුරමින් මහණදම් පිරූ සේක. මෙම වත සම්පූර්ණ නොකර පසේබුද්ධත්වයට පත් වූ කිසිවෙක් නැත. මෙම ‘ගතපච්චාගත වත’ යනු කුමක්ද? එය ‘හාරක’ (කර්මස්ථානය රැගෙන යාම) සහ ‘පච්චාහාරක’ (කර්මස්ථානය රැගෙන ඒම) යනුවෙන් දත යුතුය. එය වඩාත් පැහැදිලි වන පරිදි මෙසේ දක්වන්නෙමු.

ဣဓ ဧကစ္စော ဘိက္ခု ဟရတိ န ပစ္စာဟရတိ, ဧကစ္စော ပစ္စာဟရတိ န ဟရတိ, ဧကစ္စော နေဝ ဟရတိ န ပစ္စာဟရတိ, ဧကစ္စော ဟရတိ စ ပစ္စာဟရတိ စ. တတ္ထ ယော ဘိက္ခု ပဂေဝ ဝုဋ္ဌာယ စေတိယင်္ဂဏဗောဓိယင်္ဂဏဝတ္တံ ကတွာ ဗောဓိရုက္ခေ ဥဒကံ အာသိဉ္စိတွာ ပါနီယဃဋံ ပူရေတွာ ပါနီယမာဠေ ဌပေတွာ အာစရိယဝတ္တံ ဥပဇ္ဈာယဝတ္တံ ကတွာ ဒွေအသီတိ ခန္ဓကဝတ္တာနိ စ စုဒ္ဒသ မဟာဝတ္တာနိ သမာဒါယ ဝတ္တတိ. သော သရီရပရိကမ္မံ ကတွာ သေနာသနံ ပဝိသိတွာ ယာဝ ဘိက္ခာစာရဝေလာ, တာဝ ဝိဝိတ္တာသနေ ဝီတိနာမေတွာ ဝေလံ [Pg.160] ဉတွာ နိဝါသေတွာ ကာယဗန္ဓနံ ဗန္ဓိတွာ ဥတ္တရာသင်္ဂံ ကတွာ သံဃာဋိံ ခန္ဓေ ကရိတွာ ပတ္တံ အံသေ အာလဂ္ဂေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောန္တော စေတိယင်္ဂဏံ ဂန္တွာ စေတိယဉ္စ ဗောဓိဉ္စ ဝန္ဒိတွာ ဂါမသမီပေ စီဝရံ ပါရုပိတွာ ပတ္တံ အာဒါယ ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသတိ. ဧဝံ ပဝိဋ္ဌော စ လာဘီ ဘိက္ခု ပုညဝါ ဥပါသကေဟိ သက္ကတော ဂရုကတော ဥပဋ္ဌာကကုလေ ဝါ ပဋိက္ကမနသာလာယံ ဝါ ပဋိက္ကမိတွာ ဥပါသကေဟိ တံ တံ ပဉှံ ပုစ္ဆိယမာနော တေသံ ပဉှဝိဿဇ္ဇနေန ဓမ္မဒေသနာဝိက္ခေပေန စ တံ မနသိကာရံ ဆဍ္ဍေတွာ နိက္ခမတိ. ဝိဟာရံ အာဂတောပိ ဘိက္ခူဟိ ပဉှံ ပုဋ္ဌော ကထေတိ, ဓမ္မံ ဘဏတိ, တံ တံ ဗျာပါရဉ္စ အာပဇ္ဇတိ. ပစ္ဆာဘတ္တမ္ပိ ပုရိမယာမမ္ပိ မဇ္ဈိမယာမမ္ပိ ဧဝံ ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ ပပဉ္စေတွာ ကာယဒုဋ္ဌုလ္လာဘိဘူတော ပစ္ဆိမယာမေပိ သယတိ, နေဝ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ‘‘ဟရတိ န ပစ္စာဟရတီ’’တိ.

මෙහි ඇතැම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් කර්මස්ථානය රැගෙන යති, නමුත් නැවත රැගෙන නොඑති. ඇතැම් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් කර්මස්ථානය රැගෙන එති, නමුත් රැගෙන නොයති. ඇතැම් කෙනෙක් රැගෙන යන්නෙත් නැත, රැගෙන එන්නෙත් නැත. ඇතැම් කෙනෙක් රැගෙන යති, රැගෙන එති. එහි යම් භික්ෂුවක් වේලාසනින්ම නැගිට චෛත්‍යාංගන හා බෝධියංගන වත් සම්පූර්ණ කර, බෝධීන් වහන්සේට පැන් වත්කර, පැන් කළ පිරවීමෙන් පසු පැන් මණ්ඩපයේ තබා, ආචාර්ය උපාධ්‍යාය වත් හා අසූ දෙකක් වූ ඛන්ධක වත් මෙන්ම දහහතරක් වූ මහා වත් සමාදන්ව හැසිරෙයිද, උන්වහන්සේ ශරීර කෘත්‍ය නිමවා සේනාසනයට පිවිස පිණ්ඩපාත වේලාව පැමිණෙන තෙක් හුදෙකලා ආසනයක කාලය ගත කරති. වේලාව දැනගෙන අඳනය හැඳ, කායබන්ධනය බැඳ, සිවුර පෙරවා, සඟල සිවුර කර මත තබා, පාත්‍රය උරහිසෙහි එල්ලාගෙන, කර්මස්ථානය මෙනෙහි කරමින් චෛත්‍යාංගනයට ගොස් චෛත්‍යය හා බෝධිය වන්දනා කරති. ගම අසලදී සිවුර මැනවින් පොරවා පාත්‍රය ගෙන පිණ්ඩපාතය සඳහා ගමට පිවිසෙති. මෙලෙස වැඩි පින්වත් භික්ෂූන් වහන්සේ නමකට උපාසකවරුන් විසින් සත්කාර ගරුකාර දක්වනු ලැබේ. උන්වහන්සේ දායක නිවසක හෝ දාන ශාලාවක වැඩ හිඳ උපාසකවරුන් නගන විවිධ ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු දීමෙන් හා ධර්ම දේශනා කිරීමෙන් ඇතිවන බාධා නිසා එම කර්මස්ථානය අමතක කර ගමෙන් පිටවෙති. විහාරයට පැමිණි පසුත් අනෙකුත් භික්ෂූන් වහන්සේලා නගන ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු දෙති, ධර්මය දේශනා කරති, විවිධ වැඩකටයුතුවල යෙදෙති. දහවලේත්, රාත්‍රී ප්‍රථම යාමයේත්, මධ්‍යම යාමයේත් මෙලෙස භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ කතාබහ කරමින් සිටීම නිසා ඇතිවන කායික වෙහෙස හේතුවෙන් පශ්චිම යාමයේ නිදාගනිති. කර්මස්ථානය මෙනෙහි නොකරති. මෙබඳු භික්ෂූන් වහන්සේ ‘හාරති න පච්චාහාරති’ (කර්මස්ථානය රැගෙන යති, නමුත් නැවත රැගෙන නොඑති) යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබයි.

ယော ပန ဗျာဓိဗဟုလော ဟောတိ, ဘုတ္တာဟာရော ပစ္စူသသမယေ န သမ္မာ ပရိဏမတိ. ပဂေဝ ဝုဋ္ဌာယ ယထာဝုတ္တံ ဝတ္တံ ကာတုံ န သက္ကောတိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝါ မနသိ ကာတုံ, အညဒတ္ထု ယာဂုံ ဝါ ခဇ္ဇကံ ဝါ ဘေသဇ္ဇံ ဝါ ဘတ္တံ ဝါ ပတ္ထယမာနော ကာလဿေဝ ပတ္တစီဝရမာဒါယ ဂါမံ ပဝိသတိ. တတ္ထ ယာဂုံ ဝါ ခဇ္ဇကံ ဝါ ဘေသဇ္ဇံ ဝါ ဘတ္တံ ဝါ လဒ္ဓါ ပတ္တံ နီဟရိတွာ ဘတ္တကိစ္စံ နိဋ္ဌာပေတွာ ပညတ္တာသနေ နိသိန္နော ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရိတွာ ဝိသေသံ ပတွာ ဝါ အပတွာ ဝါ ဝိဟာရံ အာဂန္တွာ တေနေဝ မနသိကာရေန ဝိဟရတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ‘‘ပစ္စာဟရတိ န ဟရတီ’’တိ. ဧဒိသာ ဟိ ဘိက္ခူ ယာဂုံ ပိဝိတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ ဗုဒ္ဓသာသနေ အရဟတ္တံ ပတ္တာ ဂဏနပထံ ဝီတိဝတ္တာ, သီဟဠဒီပေယေဝ တေသု တေသု ဂါမေသု အာသနသာလာယံ တံ အာသနံ နတ္ထိ, ယတ္ထ ဘိက္ခူ နိသိန္နာ ယာဂုံ ပိဝိတွာ အရဟတ္တံ အပ္ပတ္တာ.

තවද යම් භික්ෂුවක් රෝගාතුරව සිටී නම්, උන්වහන්සේට වැළඳූ ආහාර අලුයම් කාලයේදී මැනවින් දිරවන්නේ නැත. වේලාසනින්ම අවදි වී පෙර කී වත් පිළිවෙත් කිරීමට හෝ කර්මස්ථානය මෙනෙහි කිරීමට උන්වහන්සේට නොහැකිය. උන්වහන්සේ කැඳ, කෙටි ආහාර, බෙහෙත් හෝ දානය අපේක්ෂාවෙන් වේලාසනින්ම පාත්‍ර සිවුරු ගෙන ගමට වඩිති. එහිදී කැඳ, කෙටි ආහාර, බෙහෙත් හෝ දානය ලබාගෙන ආහාර වැළඳීමෙන් පසු, පනවන ලද ආසනයක හිඳ කර්මස්ථානය මෙනෙහි කර මඟඵල විශේෂයන් ලබා හෝ නොලබා නැවත විහාරයට වඩින්නේ ඒ මෙනෙහි කිරීමෙන්ම යුක්තවය. මෙබඳු භික්ෂූන් වහන්සේ ‘පච්චාහාරති න හාරති’ (කර්මස්ථානය රැගෙන එති, නමුත් රැගෙන නොයති) යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබයි. මෙබඳු භික්ෂූන් වහන්සේලා කැඳ පානය කර විපස්සනා වඩවා බුද්ධ ශාසනයෙහි අරහත්වයට පත්වී ගණනය කළ නොහැකි තරම් ප්‍රමාණයකට වැඩියහ. ශ්‍රී ලංකාද්වීපයෙහි ඒ ඒ ගම්වල වූ දාන ශාලාවන්හි භික්ෂූන් වහන්සේලා කැඳ වළඳා අරහත්වයට පත් නොවූ කිසිදු ආසනයක් නොමැති තරම්ය.

ယော ပန ပမာဒဝိဟာရီ ဟောတိ နိက္ခိတ္တဓုရော, သဗ္ဗဝတ္တာနိ ဘိန္ဒိတွာ ပဉ္စဝိဓစေတောခိလဝိနိဗန္ဓနဗဒ္ဓစိတ္တော ဝိဟရန္တော ကမ္မဋ္ဌာနမနသိကာရမနနုယုတ္တော ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသိတွာ ဂိဟီဟိ သဒ္ဓိံ ကထာပပဉ္စေန ပပဉ္စိတော တုစ္ဆကောဝ နိက္ခမတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ‘‘နေဝ ဟရတိ န ပစ္စာဟရတီ’’တိ.

යමෙක් ප්‍රමාද විහරණයෙන් යුක්තව, වගකීම් අත්හැර දමා, සියලු වත්පිළිවෙත් බිඳ දමමින්, පස් වැදෑරුම් චේතෝඛිල හා විනිබන්ධනයන්ගෙන් බැඳුණු සිත් ඇතිව වාසය කරන්නේ ද, ඔහු කමටහන් මෙනෙහි කිරීමේ නොයෙදී පිණ්ඩපාතය සඳහා ගමට පිවිස ගිහියන් සමඟ ප්‍රපංච කතාවලින් පමාවට පත්ව, කමටහනින් හිස් වූවෙකු ලෙසම ආපසු එන්නේය. මොහු 'කමටහන රැගෙන නොයන, රැගෙන ආපසු නොඑන' තැනැත්තා යැයි කියනු ලැබේ.

ယော ပန ပဂေဝ ဝုဋ္ဌာယ ပုရိမနယေနေဝ သဗ္ဗဝတ္တာနိ ပရိပူရေတွာ ယာဝ ဘိက္ခာစာရဝေလာ, တာဝ ပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောတိ. ကမ္မဋ္ဌာနံ နာမ ဒုဝိဓံ – သဗ္ဗတ္ထကဉ္စ ပါရိဟာရိယဉ္စ. တတ္ထ သဗ္ဗတ္ထကံ နာမ မေတ္တာ စ မရဏာနုဿတိ စ. တဉှိ သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထယိတဗ္ဗံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗန္တိ ‘‘သဗ္ဗတ္ထက’’န္တိ ဝုစ္စတိ. မေတ္တာ နာမ အာဝါသာဒီသု သဗ္ဗတ္ထ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ. အာဝါသေသု [Pg.161] ဟိ မေတ္တာဝိဟာရီ ဘိက္ခု သဗြဟ္မစာရီနံ ပိယော ဟောတိ မနာပေါ, တေန ဖာသု အသံဃဋ္ဌော ဝိဟရတိ. ဒေဝတာသု မေတ္တာဝိဟာရီ ဒေဝတာဟိ ရက္ခိတဂေါပိတော သုခံ ဝိဟရတိ. ရာဇရာဇမဟာမတ္တာဒီသု မေတ္တာဝိဟာရီ တေဟိ မမာယိတော သုခံ ဝိဟရတိ. ဂါမနိဂမာဒီသု မေတ္တာဝိဟာရီ သဗ္ဗတ္ထ ဘိက္ခာစရိယာဒီသု မနုဿေဟိ သက္ကတော ဂရုကတော သုခံ ဝိဟရတိ. မရဏာနုဿတိဘာဝနာယ ဇီဝိတနိကန္တိံ ပဟာယ အပ္ပမတ္တော ဝိဟရတိ.

එහෙත් යම් භික්ෂුවක් වේලාසනින් අවදි වී, පෙර කී පරිදිම සියලු වත්පිළිවෙත් සම්පූර්ණ කර, පිණ්ඩපාත වේලාව පැමිණෙන තෙක් පර්යංකයෙන් හිඳගෙන කමටහන් මෙනෙහි කරයිද, ඔහු (යහපත්ය). කමටහන සබ්බත්ථක සහ පාරිහාරිය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහි සබ්බත්ථක යනු මෙත්තා සහ මරණානුස්සතියයි. එය සෑම තැනකදීම අවශ්‍ය වන බැවින් 'සබ්බත්ථක' (සියලු තැනට හිතැති) යැයි කියනු ලැබේ. මෛත්‍රිය යනු ආවාස ආදී සියලු තැන්හි කැමති විය යුත්තකි. ආවාසයන්හි මෛත්‍රී විහරණයෙන් යුතු භික්ෂුව සබ්‍රහ්මචාරීන්ට ප්‍රිය මනාප වෙයි. ඒ හේතුවෙන් ගැටුමකින් තොරව පහසුවෙන් වෙසෙයි. දේවතාවන් කෙරෙහි මෛත්‍රී විහාරී භික්ෂුව දෙවියන් විසින් රකිනු ලබන අතර සුවසේ වෙසෙයි. රජුන් හා රජ මහා අමාත්‍යවරුන් කෙරෙහි මෛත්‍රී විහාරී භික්ෂුව ඔවුන්ගේ ආදරයට හා සැලකිල්ලට ලක්ව සුවසේ වෙසෙයි. ගම් නියම්ගම් ආදී සෑම තැනකදීම පිණ්ඩපාත චරියාවේදී මිනිසුන් විසින් ගරු බුහුමන් ලබමින් සුවසේ වෙසෙයි. මරණානුස්සති භාවනාවෙන් ජීවිතය කෙරෙහි ඇති ඇල්ම අත්හැර අප්‍රමාදීව වාසය කරයි.

ယံ ပန သဒါ ပရိဟရိတဗ္ဗံ စရိယာနုကူလေန ဂဟိတံ. တံ ဒသာသုဘကသိဏာနုဿတီသု အညတရံ, စတုဓာတုဝဝတ္ထာနမေဝ ဝါ, တံ သဒါ ပရိဟရိတဗ္ဗတော ရက္ခိတဗ္ဗတော ဘာဝေတဗ္ဗတော စ ‘‘ပါရိဟာရိယ’’န္တိ ဝုစ္စတိ, မူလကမ္မဋ္ဌာနန္တိပိ တဒေဝ. အတ္ထကာမာ ဟိ ကုလပုတ္တာ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ ဒသပိ ဝီသမ္ပိ တိံသမ္ပိ စတ္တာလီသမ္ပိ ပညာသမ္ပိ သတမ္ပိ ဧကတော ဝသန္တာ ကတိကဝတ္တံ ကတွာ ဝိဟရန္တိ – ‘‘အာဝုသော, တုမှေ န ဣဏဋ္ဋာ န ဘယဋ္ဋာ န ဇီဝိကာပကတာ ပဗ္ဗဇိတာ, ဒုက္ခာ မုစ္စိတုကာမာ ပနေတ္ထ ပဗ္ဗဇိတာ. တသ္မာ ဂမနေ ဥပ္ပန္နကိလေသေ ဂမနေယေဝ နိဂ္ဂဏှထ, ဌာနေ, နိသဇ္ဇာယ, သယနေ ဥပ္ပန္နကိလေသေ သယနေယေဝ နိဂ္ဂဏှထာ’’တိ.

යමක් නිරන්තරයෙන්ම ආරක්ෂා කළ යුතුද, තමාගේ චරිතයට අනුකූලව ගනු ලැබුවේද, දස අසුභ, කසින හෝ අනුස්සති අතරින් එකක් හෝ සිව් ධාතු වවස්ථානය හෝ වේද, එය නිතර ආරක්ෂා කළ යුතු බැවින් 'පාරිහාරිය' කමටහන යැයි කියනු ලැබේ. එයටම මූල කමටහන යැයි ද කියනු ලැබේ. යහපත කැමති කුලපුත්‍රයෝ ශාසනයෙහි පැවිදි වී දස වසරක්, විසි වසරක්, තිස් වසරක්, සතළිස් වසරක්, පනස් වසරක් හෝ සිය වසරක් එකට වසමින් මෙසේ කතිකාවත් කර ගනිති: 'ඇවැත්නි, ඔබ පැවිදි වූයේ ණය බරින් මිරිකී හෝ, බියක් නිසා හෝ, ජීවත් වීමට මගක් නැති නිසා හෝ නොවේ. දුකෙන් මිදීමේ කැමැත්තෙන්ම මෙහි පැවිදි වූවහුය. එබැවින් ගමනේදී උපදින කෙලෙස් ගමනේදීම මර්දනය කරවු. සිටගෙන සිටින විට, හිඳගෙන සිටින විට හෝ සැතපී සිටින විට උපදින කෙලෙස් ඒ ඒ ඉරියව්වේදීම මර්දනය කරවු' යනුවෙනි.

တေ ဧဝံ ကတိကဝတ္တံ ကတွာ ဘိက္ခာစာရံ ဂစ္ဆန္တာ အဍ္ဎဥသဘဥသဘအဍ္ဎဂါဝုတဂါဝုတန္တရေသု ပါသာဏာ ဟောန္တိ, တာယ သညာယ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တာဝ ဂစ္ဆန္တိ. သစေ ကဿစိ ဂမနေ ကိလေသော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သော တတ္ထေဝ နံ နိဂ္ဂဏှာတိ. တထာ အသက္ကောန္တော တိဋ္ဌတိ, အထဿ ပစ္ဆတော အာဂစ္ဆန္တောပိ တိဋ္ဌတိ. သော ‘‘အယံ ဘိက္ခု တုယှံ ဥပ္ပန္နံ ဝိတက္ကံ ဇာနာတိ, အနနုစ္ဆဝိကံ တေ ဧတ’’န္တိ အတ္တာနံ ပဋိစောဒေတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ တတ္ထေဝ အရိယဘူမိံ ဩက္ကမတိ. တထာ အသက္ကောန္တော နိသီဒတိ. အထဿ ပစ္ဆတော အာဂစ္ဆန္တောပိ နိသီဒတီတိ. သောယေဝ နယော အရိယဘူမိံ ဩက္ကမိတုံ အသက္ကောန္တောပိ တံ ကိလေသံ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တောဝ ဂစ္ဆတိ, န ကမ္မဋ္ဌာနဝိပ္ပယုတ္တေန စိတ္တေန ပါဒံ ဥဒ္ဓရတိ. ဥဒ္ဓရတိ စေ, ပဋိနိဝတ္တိတွာ ပုရိမပဒေသေယေဝ တိဋ္ဌတိ. အာလိန္ဒကဝါသီ မဟာဖုဿဒေဝတ္ထေရော ဝိယ.

ඔවුහු මෙසේ කතිකාවත් කරගෙන පිණ්ඩපාතය සඳහා වඩිනා කල්හි, උසභ අටක්, ගාවුත් භාගයක් හෝ ගාවුතයක් අතර වූ පර්වත හෝ සලකුණු තබාගෙන ඒ සිහියෙන් යුතුව කමටහන් මෙනෙහි කරමින්ම වඩිති. යම් හෙයකින් වඩිනා අතරතුර කෙලෙසක් උපදී නම්, ඔහු එතැනම එය මර්දනය කරයි. එසේ කළ නොහැකි වුවහොත් ඔහු එතැනම නතර වෙයි. එවිට ඔහුට පසුපසින් වඩිනා භික්ෂුව ද නතර වෙයි. එවිට 'මේ භික්ෂුව මා තුළ උපන් විතර්කය දන්නේය, මෙය මට නුසුදුසුය' කියා තමාටම චෝදනා කරගෙන, විදර්ශනාව වඩා එතැනදීම ආර්ය භූමියට පැමිණෙයි. එසේ නොහැකි වුවහොත් වාඩි වෙයි. එවිට පසුපසින් එන තැනැත්තා ද වාඩි වෙයි. ආර්ය භූමියට පැමිණිය නොහැකි වුවද, ඒ කෙලෙස් යටපත් කර කමටහන් මෙනෙහි කරමින්ම වඩියි. කමටහනින් තොර සිතින් පියවරක්වත් ඉදිරියට නොතබයි. ඉදින් පියවරක් තැබුවහොත් ආපසු හැරී පෙර සිටි ස්ථානයටම පැමිණෙයි. ආලින්දකවාසී මහාඵුස්සදේව මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ මෙනි.

သော ကိရ ဧကူနဝီသတိဝဿာနိ ဂတပစ္စာဂတဝတ္တံ ပူရေန္တော ဧဝံ ဝိဟာသိ. မနုဿာပိ သုဒံ အန္တရာမဂ္ဂေ ကသန္တာ စ ဝပန္တာ စ မဒ္ဒန္တာ စ ကမ္မာနိ ကရောန္တာ စ ထေရံ တထာ ဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ ‘‘အယံ ထေရော ပုနပ္ပုနံ နိဝတ္တိတွာ [Pg.162] ဂစ္ဆတိ, ကိံ နု ခေါ မဂ္ဂမူဠှော, ဥဒါဟု ကိဉ္စိ ပမုဋ္ဌော’’တိ သမုလ္လပန္တိ. သော တံ အနာဒိယိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနယုတ္တေန စိတ္တေနေဝ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တော ဝီသတိဝဿဗ္ဘန္တရေ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. အရဟတ္တပတ္တဒိဝသေယေဝဿ စင်္ကမနကောဋိယံ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ အင်္ဂုလီဟိ ဒီပံ ဥဇ္ဇာလေတွာ အဋ္ဌာသိ, စတ္တာရောပိ မဟာရာဇာနော သက္ကော စ ဒေဝါနမိန္ဒော ဗြဟ္မာ စ သဟမ္ပတိ ဥပဋ္ဌာနံ အာဂမိံသု. တဉ္စ ဩဘာသံ ဒိသွာ ဝနဝါသီ မဟာတိဿတ္ထေရော တံ ဒုတိယဒိဝသေ ပုစ္ဆိ – ‘‘ရတ္တိဘာဂေ အာယသ္မတော သန္တိကေ ဩဘာသော အဟောသိ, ကိံ သော’’တိ? ထေရော ဝိက္ခေပံ ကရောန္တော ‘‘ဩဘာသော နာမ ဒီပေါဘာသောပိ ဟောတိ မဏိဩဘာသောပီ’’တိ ဧဝမာဒိမာဟ. သော ‘‘ပဋိစ္ဆာဒေထ တုမှေ’’တိ နိဗဒ္ဓေါ ‘‘အာမာ’’တိ ပဋိဇာနိတွာ အာရောစေသိ.

ඒ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ දහනව වසරක් මුළුල්ලෙහි 'ගතපච්චාගත වත' පුරමින් මෙලෙස වැඩ විසූහ. මග දෙපස සීසෑම, වැපිරීම, පෑගීම ආදී කටයුතු කරන මිනිස්සු මේ තෙරුන් මෙසේ වඩිනු දැක, 'මේ තෙරුන් නැවත නැවත හැරී යන්නේ ඇයි? මග වැරදිලාවත්ද, නැතිනම් යමක් අමතක වුණාවත්ද?' කියා කතා වෙති. උන්වහන්සේ ඒ කෙරෙහි අවධානය නොයොදා, කමටහන් සහිත සිතින්ම ශමණ ධර්ම පුරා විසි වසරක් ඇතුළත රහත් බවට පත් වූහ. රහත් වූ දිනයෙහිම සක්මන් මළුවේ කෙළවර වැඩ සිටි දේවතාවෙක් ඇඟිලිවලින් පහන් දල්වාගෙන සිටියේය. සතර වරම් දෙවිවරු ද, සක් දෙවිඳු ද, සහම්පතී මහා බ්‍රහ්මයා ද උපස්ථානයට පැමිණියහ. ඒ ආලෝකය දැක වනවාසී මහාතිස්ස තෙරුන් පසුදින උන්වහන්සේගෙන්, 'ස්වාමීනි, රාත්‍රියෙහි ඔබ වහන්සේ අසල ආලෝකයක් තිබුණා, ඒ කුමක්ද?' කියා විමසූහ. තෙරුන් වහන්සේ එය වසන් කිරීමට උත්සාහ කරමින් 'ආලෝකය යනු පහන් ආලෝකය හෝ මැණික් ආලෝකය විය හැකිය' යනාදිය පැවසූහ. එහෙත් 'ඔබ වහන්සේ එය වසන් කරන්නාහුය' කියා නැවත නැවතත් විමසූ කල 'එසේය' කියා පිළිගෙන එය සැළ කළහ.

ကာဠဝလ္လိမဏ္ဍပဝါသီ မဟာနာဂတ္ထေရော ဝိယ စ. သောပိ ကိရ ဂတပစ္စာဂတဝတ္တံ ပူရေန္တော ‘‘ပဌမံ တာဝ ဘဂဝတော မဟာပဓာနံ ပူဇေဿာမီ’’တိ သတ္တ ဝဿာနိ ဌာနစင်္ကမမေဝ အဓိဋ္ဌာသိ, ပုန သောဠသ ဝဿာနိ ဂတပစ္စာဂတဝတ္တံ ပူရေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. ဧဝံ ကမ္မဋ္ဌာနမနုယုတ္တစိတ္တေနေဝ ပါဒံ ဥဒ္ဓရန္တော ဝိပ္ပယုတ္တေန စိတ္တေန ဥဒ္ဓဋေ ပဋိနိဝတ္တန္တော ဂါမသမီပံ ဂန္တွာ ‘‘ဂါဝီ နု ခေါ ပဗ္ဗဇိတော နု ခေါ’’တိ အာသင်္ကနီယပ္ပဒေသေ ဌတွာ သံဃာဋိံ ပါရုပိတွာ ပတ္တံ ဂဟေတွာ ဂါမဒွါရံ ပတွာ ကစ္ဆကန္တရတော ဥဒကံ ဂဟေတွာ ဂဏ္ဍူသံ ကတွာ ဂါမံ ပဝိသတိ ‘‘ဘိက္ခံ ဝါ ဒါတုံ ဝန္ဒိတုံ ဝါ ဥပဂတေ မနုဿေ ‘ဒီဃာယုကာ ဟောထာ’တိ ဝစနမတ္တေနာပိ မာ မေ ကမ္မဋ္ဌာနဝိက္ခေပေါ အဟောသီ’’တိ. သစေ ပန နံ ‘‘အဇ္ဇ, ဘန္တေ, ကိံ သတ္တမီ, ဥဒါဟု အဋ္ဌမီ’’တိ ဒိဝသံ ပုစ္ဆန္တိ, ဥဒကံ ဂိလိတွာ အာရောစေတိ. သစေ ဒိဝသပုစ္ဆကာ န ဟောန္တိ, နိက္ခမနဝေလာယံ ဂါမဒွါရေ နိဋ္ဌုဘိတွာဝ ယာတိ.

කාලවල්ලීමණ්ඩපවාසී මහානාග තෙරුන් වහන්සේ මෙනි. උන්වහන්සේ ද ගතපච්චාගත වත පුරමින්, 'පළමුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මහා පධානය පූජා කරන්නෙමි' යැයි සත් වසරක් සිටගෙන හා සක්මනින්ම කල් ගෙවූහ. පසුව සොළොස් වසරක් ගතපච්චාගත වත පුරා රහත් බවට පත් වූහ. මෙසේ කමටහන් සහිත සිතින්ම පියවර තබමින්, කමටහනින් තොරව පියවරක් තැබුවහොත් ආපසු හැරී යමින් ගම අසලට පැමිණ, 'මේ එන්නේ වැස්සියක්ද, නැතිනම් පැවිද්දෙක්ද?' කියා සැක උපදින තැනක නතර වී, සඟළ සිවුර පොරවා, පාත්‍රය ගෙන, ගම් දොරට පැමිණ, කිහිල්ලෙන් පැන් ගෙන කටට පුරවාගෙන ගමට පිවිසෙති. ඒ 'පිණ්ඩපාතය දීමට හෝ වැඳීමට පැමිණෙන මිනිසුන්ට 'දීර්ඝායුෂ ලැබේවා' කියා කීවද මගේ කමටහනට බාධාවක් වේ යැයි' සිතූ බැවිනි. ඉදින් මිනිසුන් 'ස්වාමීනි, අද හත්වෙනි පෑලවියද, අටවෙනි පෑලවියද?' කියා දිනය ඇසුවහොත්, කටේ ඇති පැන් ගිල දමා දිනය පවසති. දින විමසන්නෙකු නැතිනම්, ගමෙන් පිටවන විට ගම් දොරටුවේදී ඒ පැන් කෙළ ගසා පිටව යති.

သီဟဠဒီပေ ကလမ္ဗတိတ္ထဝိဟာရေ ဝဿူပဂတာ ပညာသ ဘိက္ခူ ဝိယ စ. တေ ကိရ ဝဿူပနာယိကဥပေါသထဒိဝသေ ကတိကဝတ္တံ အကံသု – ‘‘အရဟတ္တံ အပ္ပတွာ န အညမညံ အာလပိဿာမာ’’တိ. ဂါမဉ္စ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသန္တာ ဂါမဒွါရေ ဥဒကဂဏ္ဍူသံ ကတွာ ပဝိသိံသု, ဒိဝသေ ပုစ္ဆိတေ ဥဒကံ ဂိလိတွာ အာရောစေသုံ, အပုစ္ဆိတေ ဂါမဒွါရေ နိဋ္ဌုဘိတွာ ဝိဟာရံ အာဂမံသု. တတ္ထ မနုဿာ နိဋ္ဌုဘနဋ္ဌာနံ ဒိသွာ ဇာနိံသု – ‘‘အဇ္ဇ ဧကော အာဂတော, အဇ္ဇ ဒွေ’’တိ. ဧဝဉ္စ စိန္တေသုံ – ‘‘ကိံ နု ခေါ ဧတေ အမှေဟေဝ သဒ္ဓိံ န သလ္လပန္တိ[Pg.163], ဥဒါဟု အညမညမ္ပိ, ယဒိ အညမညမ္ပိ န သလ္လပန္တိ, အဒ္ဓါ ဝိဝါဒဇာတာ ဘဝိဿန္တိ, ဟန္ဒ နေသံ အညမညံ ခမာပေဿာမာ’’တိ. သဗ္ဗေ ဝိဟာရံ အဂမံသု. တတ္ထ ပညာသာယ ဘိက္ခူသု ဝဿံ ဥပဂတေသု ဒွေ ဘိက္ခူ ဧကောကာသေ နာဒ္ဒသံသု. တတော တေသု ယော စက္ခုမာ ပုရိသော, သော ဧဝမာဟ – ‘‘န, ဘော, ကလဟကာရကာနံ ဝသနောကာသော ဤဒိသော ဟောတိ, သုသမ္မဋ္ဌံ စေတိယင်္ဂဏံ ဗောဓိယင်္ဂဏံ, သုနိက္ခိတ္တာ သမ္မဇ္ဇနိယော, သူပဋ္ဌပိတံ ပါနီယပရိဘောဇနီယ’’န္တိ, တေ တတော နိဝတ္တာ. တေပိ ဘိက္ခူ အန္တောဝဿေယေဝ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပတွာ မဟာပဝါရဏာယ ဝိသုဒ္ဓိပဝါရဏံ ပဝါရေသုံ.

සීහළ ද්වීපයෙහි (ශ්‍රී ලංකාවෙහි) කලාපතිත්ථ විහාරයෙහි වස් එළඹි පනස් නමක් පමණ වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා මෙනි. උන්වහන්සේලා වස් එළඹෙන පොහොය දිනක මෙබඳු කතිකාවතක් (පොරොන්දුවක්) කර ගත්හ: "අර්හත් භාවයට පත් නොවී අපි එකිනෙකා සමඟ කතා නොකරමු" යනුවෙනි. පිණ්ඩපාතය සඳහා ගමට පිවිසෙන විට උන්වහන්සේලා ගම් දොරටුවේදී කටට පැන් උගුරක් ගෙන (කට පුරවාගෙන) ඇතුළු වූහ. දිනය විමසූ විට පැන් උගුර ගිල දමා පිළිතුරු දුන්හ. කිසිවක් නොවිමසූ විට ගම් දොරටුවේදී ඒ පැන් උගුර කෙළ ගසා විහාරයටම වැඩම කළහ. එහිදී මිනිසුන් කෙළ ගැසූ ස්ථානය දැක මෙසේ දැනගත්හ: "අද එක් නමක් වැඩියා, අද දෙනමක් වැඩියා" යනුවෙනි. තවද ඔවුහු මෙසේ සිතූහ: "මොවුහු අප සමඟ කතා නොකරන්නේ ඇයි? එකිනෙකා සමඟවත් කතා කරන්නේ නැද්ද? ඉදින් එකිනෙකා සමඟවත් කතා නොකරන්නේ නම්, ඒකාන්තයෙන්ම මොවුන් අතර විවාදයක් හටගෙන ඇත. එබැවින් අපි ගොස් මොවුන් එකිනෙකා ලවා සමාව ගන්වමු" යනුවෙනි. සියල්ලෝම විහාරයට ගියහ. එහි වස් එළඹි පනස් නම අතරින් භික්ෂූන් දෙනමක්වත් එක් තැනක සිටිනු ඔවුන්ට දක්නට නොලැබුණි. එවිට ඒ මිනිසුන් අතර සිටි නුවණැති පුරුෂයෙක් මෙසේ කීවේය: "පින්වතුනි, කලහ කරන්නන් වෙසෙන තැන මෙබඳු නොවේ. මෙහි සෑ මළුව හා බෝධි මළුව මනාව ඇමද ඇත, කොසු මනාව තබා ඇත, පැන් හා පරිභෝජන ජලය මනාව පිළියෙළ කර ඇත" යනුවෙනි. ඔවුහු එතැනින් නික්ම ගියහ. ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා ද වස් කාලය ඇතුළතදීම විදර්ශනා වඩා අර්හත් භාවයට පත්ව මහා පවාරණ දිනයෙහි විශුද්ධි පවාරණයෙන් පවාරණය කළහ.

ဧဝံ ကာဠဝလ္လိမဏ္ဍပဝါသီ မဟာနာဂတ္ထေရော ဝိယ ကလမ္ဗတိတ္ထဝိဟာရေ ဝဿူပဂတာ ဘိက္ခူ ဝိယ စ ကမ္မဋ္ဌာနယုတ္တေနေဝ စိတ္တေန ပါဒံ ဥဒ္ဓရန္တော ဂါမသမီပံ ဂန္တွာ ဥဒကဂဏ္ဍူသံ ကတွာ ဝီထိယော သလ္လက္ခေတွာ ယတ္ထ သုရာသောဏ္ဍဓုတ္တာဒယော ကလဟကာရကာ စဏ္ဍဟတ္ထိအဿာဒယော ဝါ နတ္ထိ, တံ ဝီထိံ ပဋိပဇ္ဇတိ. တတ္ထ စ ပိဏ္ဍာယ စရန္တော န တုရိတတုရိတော ဇဝေန ဂစ္ဆတိ, ဇဝနပိဏ္ဍပါတိကဓုတင်္ဂံ နာမ နတ္ထိ, ဝိသမဘူမိဘာဂပ္ပတ္တံ ပန ဥဒကဘရိတသကဋမိဝ နိစ္စလော ဟုတွာ ဂစ္ဆတိ. အနုဃရံ ပဝိဋ္ဌော စ ဒါတုကာမံ ဝါ အဒါတုကာမံ ဝါ သလ္လက္ခေတုံ တဒနုရူပံ ကာလံ အာဂမေန္တော ဘိက္ခံ ဂဟေတွာ ပတိရူပေ ဩကာသေ နိသီဒိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တော အာဟာရေ ပဋိက္ကူလသညံ ဥပဋ္ဌပေတွာ အက္ခဗ္ဘဉ္ဇနဝဏာလေပနပုတ္တမံသူပမာဝသေန ပစ္စဝေက္ခန္တော အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတံ အာဟာရံ အာဟာရေတိ နေဝ ဒဝါယ န မဒါယ…ပေ… ဘုတ္တာဝီ စ ဥဒကကိစ္စံ ကတွာ မုဟုတ္တံ ဘတ္တကိလမထံ ဝိနောဒေတွာ ယထာ ပုရေဘတ္တံ, ဧဝံ ပစ္ဆာဘတ္တံ, ပုရိမယာမံ ပစ္ဆိမယာမဉ္စ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ‘‘ဟရတိ စ ပစ္စာဟရတိ စာ’’တိ. ဧဝမေတံ ဟရဏပစ္စာဟရဏံ ဂတပစ္စာဂတဝတ္တန္တိ ဝုစ္စတိ.

මෙසේ කාලවල්ලීමණ්ඩපවාසී මහානාග ස්ථවිරයන් වහන්සේ මෙන් ද කලාපතිත්ථ විහාරයෙහි වස් එළඹි භික්ෂූන් වහන්සේලා මෙන් ද කර්මස්ථානයෙන් යුක්ත වූ සිතින්ම පාදය ඔසවමින් ගම සමීපයට ගොස්, කටට පැන් උගුරක් ගෙන, සුරාසොඬුන්, දබර කරන්නන් හෝ සැඩ ඇත් අසුන් ආදීන් නැති වීථියක් නිරීක්ෂණය කොට එම වීථියට පිළිපදියි. එහි පිඬු සිඟා වඩින විට ඉතා ඉක්මනින් හෝ වේගයෙන් නොවඩියි. මක්නිසාද යත් 'වේගයෙන් පිඬු සිඟා වැඩීමේ ධුතාංගයක්' නැති බැවිනි. අසමතලා භූමියකට පැමිණි ජලයෙන් පිරුණු කරත්තයක් මෙන් නිශ්චලව වඩියි. නිවසින් නිවසට වැඩම කළ පසු දායකයා දානය දීමට කැමති ද නැද්ද යන්න නිරීක්ෂණය කරමින්, ඊට උචිත කාලයක් රැඳී සිට දානය ලබාගෙන, සුදුසු ස්ථානයක වැඩහිඳ කර්මස්ථානය මෙනෙහි කරමින්, ආහාරයෙහි ප්‍රතිකූල සංඥාව උපදවාගෙන, කරත්ත රෝදයක අක්ෂයෙහි තෙල් ගෑම, වණයකට බෙහෙත් ගෑම හෝ කාන්තාරයකදී මියගිය පුතුගේ මස් අනුභව කිරීම වැනි උපමාවන් සිහිපත් කරමින්, අංග අටකින් යුක්තව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරමින් ආහාර වළඳයි. එය සෙල්ලම පිණිස හෝ මදය පිණිස නොවන්නේමය. ... දානය වැළඳීමෙන් පසු ජල පාරිභෝජන කටයුතු නිමවා මොහොතක් ආහාරයෙන් ඇති වූ විඩාව දුරු කොට, දහවලට පෙර මෙන්ම දහවලින් පසුව ද, රාත්‍රී ප්‍රථම යාමයෙහි හා පශ්චිම යාමයෙහි ද කර්මස්ථානය මෙනෙහි කරයි. මේ භික්ෂුව 'කර්මස්ථානය රැගෙන යන්නා සහ රැගෙන එන්නා' යැයි කියනු ලැබේ. මෙලෙස යෑම හා ඊම 'ගතපච්චාගත වත' යැයි කියනු ලැබේ.

ဧတံ ပူရေန္တော ယဒိ ဥပနိဿယသမ္ပန္နော ဟောတိ, ပဌမဝယေ ဧဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. နော စေ ပဌမဝယေ ပါပုဏာတိ, အထ မဇ္ဈိမဝယေ ပါပုဏာတိ. နော စေ မဇ္ဈိမဝယေ ပါပုဏာတိ, အထ မရဏသမယေ ပါပုဏာတိ. နော စေ မရဏသမယေ ပါပုဏာတိ, အထ ဒေဝပုတ္တော ဟုတွာ ပါပုဏာတိ. နော စေ ဒေဝပုတ္တော ဟုတွာ ပါပုဏာတိ, အထ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ ပရိနိဗ္ဗာတိ. နော စေ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ ပရိနိဗ္ဗာတိ, အထ ဗုဒ္ဓါနံ သမ္မုခီဘာဝေ [Pg.164] ခိပ္ပာဘိညော ဟောတိ သေယျထာပိ ထေရော ဗာဟိယော, မဟာပညော ဝါ ဟောတိ သေယျထာပိ ထေရော သာရိပုတ္တောတိ.

මෙම වත පුරන්නා වූ තැනැත්තා ඉදින් උපනිශ්‍රය සම්පත්තියෙන් යුක්ත නම්, ප්‍රථම වයසේදීම අර්හත් භාවයට පත් වෙයි. ඉදින් ප්‍රථම වයසේදී පත් නොවන්නේ නම් මධ්‍යම වයසේදී පත් වෙයි. මධ්‍යම වයසේදී පත් නොවන්නේ නම් මරණ සමයේදී පත් වෙයි. මරණ සමයේදී පත් නොවන්නේ නම් දෙව්පුත් වූ කාලයේදී අර්හත් භාවයට පත් වෙයි. දෙව්පුත් කාලයේදී පත් නොවන්නේ නම් පසේබුදු බවට පත්ව පිරිනිවන් පායි. ඉදින් පසේබුදු බවට පත්ව පිරිනිවන් පාන්නේ නැතිනම්, බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක ඉදිරියේ බාහිය තෙරුන් වහන්සේ මෙන් වහා අවබෝධ වන 'ක්සිප්‍රාභිඥ' පුද්ගලයෙක් හෝ සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ මෙන් මහා ප්‍රඥාවන්තයෙක් හෝ වෙයි.

အယံ ပန ပစ္စေကဗောဓိသတ္တော ကဿပဿ ဘဂဝတော သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ အာရညိကော ဟုတွာ ဝီသတိ ဝဿသဟဿာနိ ဧတံ ဂတပစ္စာဂတဝတ္တံ ပူရေတွာ ကာလံ ကတွာ ကာမာဝစရဒေဝလောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိ. တတော စဝိတွာ ဗာရာဏသိရညော အဂ္ဂမဟေသိယာ ကုစ္ဆိမှိ ပဋိသန္ဓိံ အဂ္ဂဟေသိ. ကုသလာ ဣတ္ထိယော တဒဟေဝ ဂဗ္ဘသဏ္ဌာနံ ဇာနန္တိ. သာ စ တာသံ အညတရာ, တသ္မာ ဧသာပိ တံ ဂဗ္ဘပတိဋ္ဌာနံ ရညော နိဝေဒေသိ. ဓမ္မတာ ဧသာ, ယံ ပုညဝန္တေ သတ္တေ ဂဗ္ဘေ ဥပ္ပန္နေ မာတုဂါမော ဂဗ္ဘပရိဟာရံ လဘတိ. တသ္မာ ရာဇာ တဿာ ဂဗ္ဘပရိဟာရံ အဒါသိ. သာ တတော ပဘုတိ နာစ္စုဏှံ ကိဉ္စိ အဇ္ဈောဟရိတုံ လဘတိ, နာတိသီတံ နာစ္စမ္ဗိလံ နာတိလောဏံ နာတိကဋုကံ နာတိတိတ္တကံ. အစ္စုဏှေ ဟိ မာတရာ အဇ္ဈောဟဋေ ဂဗ္ဘဿ လောဟကုမ္ဘိဝါသော ဝိယ ဟောတိ, အတိသီတေ လောကန္တရိကဝါသော ဝိယ, အစ္စမ္ဗိလလောဏကဋုကတိတ္တကေသု ဘုတ္တေသု သတ္ထေန ဖာလေတွာ အမ္ဗိလာဒီဟိ သိတ္တာနိ ဝိယ ဒါရကဿ အင်္ဂါနိ တိဗ္ဗဝေဒနာနိ ဟောန္တိ. အတိစင်္ကမနဋ္ဌာနနိသဇ္ဇသယနတောပိ နံ နိဝါရေန္တိ ‘‘ကုစ္ဆိဂတဿ သဉ္စလနဒုက္ခံ မာ အဟောသီ’’တိ. မုဒုကတ္ထရဏတ္ထတာယ ဘူမိယာ စင်္ကမနာဒီနိ မတ္တာယ ကာတုံ လဘတိ, ဝဏ္ဏဂန္ဓာဒိသမ္ပန္နံ သာဒုံ သပ္ပာယံ အန္နပါနံ ဘုဉ္ဇိတုံ လဘတိ. ပရိဂ္ဂဟေတွာဝ နံ စင်္ကမာပေန္တိ နိသီဒါပေန္တိ ဝုဋ္ဌာပေန္တိ.

මොහු කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පැවිදිව වනවාසීව අවුරුදු විසිදහසක් මෙම ගතපච්චාගත වත පුරා කළුරිය කොට කාමාවචර දෙව්ලොව උපන්නේය. එතැනින් චුතව බරණැස රජුගේ අගමෙහෙසියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්තේය. නුවණැති ස්ත්‍රීහු එදිනම ගැබ පිහිටි බව දැනගනිති. ඇය ද ඔවුන් අතරින් එක් තැනැත්තියක් වූ බැවින් රජුට ඒ ගර්භණී භාවය සැළ කළාය. පින්වත් සත්ත්වයෙකු කුස පිළිසිඳගත් විට මවට ගර්භ පරිහරණය (ගැබ ආරක්ෂා කිරීමේ සත්කාර) ලැබීම ස්වභාවයකි. එබැවින් රජු ඇයට ගර්භ පරිහරණය ලබා දුන්නේය. එතැන් පටන් ඇයට පමණට වඩා රස්නය ඇති යමක් අනුභව කිරීමට නොලැබේ, එසේම ඉතා සීතල, ඉතා ඇඹුල්, ඉතා ලුණු අධික, ඉතා සැර හෝ ඉතා තිත්ත දෑ ද අනුභව කිරීමට නොලැබේ. මක්නිසාද යත් මව ඉතා උණුසුම් යමක් ගිලින විට ගැබෙහි සිටින දරුවාට ලෝකුඹු නිරයේ සිටින්නාක් මෙන් දැනෙන බැවිනි. ඉතා සීතල යමක් ගත් විට ලෝකන්තරික නිරයෙහි සිටින්නාක් මෙන් දැනේ. ඉතා ඇඹුල්, ලුණු, සැර හෝ තිත්ත දෑ වැළඳූ විට මුවහත් ආයුධයකින් කපා ඇඹුල් ආදිය වත් කරන්නාක් මෙන් ගැබෙහි සිටින දරුවාගේ අවයවවලට තියුණු වේදනා ඇති වෙයි. කුසෙහි සිටින දරුවාට සෙලවීමෙන් දුකක් නොවේවායි සිතා ඇයට පමණට වඩා ඇවිදීම, සිටගෙන සිටීම, වාඩි වීම හෝ සැතපීම ද තහනම් කරති. මෘදු ඇතිරිලි සහිත බිමක ඇවිදීම ආදිය පමණ දැන කිරීමට ඇයට ලැබේ. වර්ණ ගන්ධ ආදියෙන් යුත් රසවත් සප්පායම් ආහාර පාන ලැබෙයි. ඇයව පරීක්ෂාවෙන් යුතුව ඇවිදවති, හිඳුවති, නැගිටුවති.

သာ ဧဝံ ပရိဟရိယမာနာ ဂဗ္ဘပရိပါကကာလေ သူတိဃရံ ပဝိသိတွာ ပစ္စူသသမယေ ပုတ္တံ ဝိဇာယိ ပက္ကတေလမဒ္ဒိတမနောသိလာပိဏ္ဍိသဒိသံ ဓညပုညလက္ခဏူပေတံ. တတော နံ ပဉ္စမဒိဝသေ အလင်္ကတပဋိယတ္တံ ရညော ဒဿေသုံ, ရာဇာ တုဋ္ဌော ဆသဋ္ဌိယာ ဓာတီဟိ ဥပဋ္ဌာပေသိ. သော သဗ္ဗသမ္ပတ္တီဟိ ဝဍ္ဎမာနော နစိရဿေဝ ဝိညုတံ ပါပုဏိ. သောဠသဝဿုဒ္ဒေသိကံ နံ ရာဇာ ရဇ္ဇေန အဘိသိဉ္စိ, ဝိဝိဓနာဋကာဟိ စ ဥပဋ္ဌာပေသိ. အဘိသိတ္တော ရာဇပုတ္တော ရဇ္ဇံ ကာရေသိ နာမေန ဗြဟ္မဒတ္တော, သကလဇမ္ဗုဒီပေ ဝီသတိယာ နဂရသဟဿေသု. ဇမ္ဗုဒီပေ ကိရ ပုဗ္ဗေ စတုရာသီတိ နဂရသတသဟဿာနိ အဟေသုံ, တာနိ ပရိဟာယန္တာနိ သဋ္ဌိ အဟေသုံ, တတော ပရိဟာယန္တာနိ စတ္တာလီသံ, သဗ္ဗပရိဟာယနကာလေ ပန ဝီသတိသဟဿာနိ ဟောန္တိ. အယဉ္စ ဗြဟ္မဒတ္တော သဗ္ဗပရိဟာယနကာလေ ဥပ္ပဇ္ဇိ, တေနဿ [Pg.165] ဝီသတိ နဂရသဟဿာနိ အဟေသုံ ဝီသတိ ပါသာဒသဟဿာနိ, ဝီသတိ ဟတ္ထိသဟဿာနိ, ဝီသတိ အဿသဟဿာနိ, ဝီသတိ ရထသဟဿာနိ, ဝီသတိ ပတ္တိသဟဿာနိ, ဝီသတိ ဣတ္ထိသဟဿာနိ ဩရောဓာ စ နာဋကိတ္ထိယော စ, ဝီသတိ အမစ္စသဟဿာနိ.

ඇය මෙසේ රැකබලා ගනු ලබන්නී, ගැබ් මෝරන කාලයෙහි ප්‍රසූතිකාගාරයට පිවිස, අලුයම් කාලයේදී පැසවූ තෙලින් ඇනූ මනෝසීල පිණ්ඩයක් බඳු වූ, වාසනාවන්ත පුණ්‍ය ලක්ෂණවලින් හෙබි පුතෙකු ප්‍රසූත කළාය. පසුව පස්වන දිනයෙහි අලංකාර ලෙස සැරසූ එම කුමරා රජුට පෙන්වූ අතර, රජතුමා සතුටට පත්ව කිරි මව්වරුන් හැට හය දෙනෙකු ලවා උපස්ථාන කරවීය. ඔහු සියලු සම්පත් මධ්‍යයේ වැඩෙමින් නොබෝ කලකින්ම වියත් බවට පත් විය. දහසය හැවිරිදි වියේදී රජතුමා ඔහුට රාජ්‍යය අභිෂේක කරවා විවිධ නාටිකාංගනාවන් ලවා උපස්ථාන කරවීය. අභිෂේක ලත් එම රාජකුමාරයා බ්‍රහ්මදත්ත නමින් මුළු දඹදිව පුරා නගර විසිදහසක් පාලනය කළේය. දඹදිව පෙර අසූ හාරදහසක් නගර තිබූ බවත්, ඒවා පිරිහෙමින් හැටදහසක් ද, පසුව හතළිස්දහසක් ද වූ බවත්, සියල්ල පිරිහී ගිය කාලයක නගර විසිදහසක් වූ බවත් කියැවේ. මේ බ්‍රහ්මදත්ත රජු උපන්නේ ඒ සියල්ල පිරිහුණු කාලයේය. එබැවින් ඔහුට නගර විසිදහසක්, ප්‍රාසාද විසිදහසක්, ඇතුන් විසිදහසක්, අසුන් විසිදහසක්, රිය විසිදහසක්, පාබල සේනා විසිදහසක්, අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන් හා නාටිකාංගනාවන් විසිදහසක් සහ ඇමතිවරුන් විසිදහසක් ද වූහ.

သော မဟာရဇ္ဇံ ကာရယမာနောယေဝ ကသိဏပရိကမ္မံ ကတွာ ပဉ္စ အဘိညာယော, အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော စ နိဗ္ဗတ္တေသိ. ယသ္မာ ပန အဘိသိတ္တရညာ နာမ အဝဿံ အဋ္ဋကရဏေ နိသီဒိတဗ္ဗံ, တသ္မာ ဧကဒိဝသံ ပဂေဝ ပါတရာသံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဝိနိစ္ဆယဋ္ဌာနေ နိသီဒိ. တတ္ထ ဥစ္စာသဒ္ဒမဟာသဒ္ဒံ အကံသု, သော ‘‘အယံ သဒ္ဒေါ သမာပတ္တိယာ ဥပက္ကိလေသော’’တိ ပါသာဒတလံ အဘိရုဟိတွာ ‘‘သမာပတ္တိံ အပ္ပေမီ’’တိ နိသိန္နော နာသက္ခိ အပ္ပေတုံ ရဇ္ဇဝိက္ခေပေန သမာပတ္တိ ပရိဟီနာ. တတော စိန္တေသိ – ‘‘ကိံ ရဇ္ဇံ ဝရံ, ဥဒါဟု သမဏဓမ္မော’’တိ? တတော ‘‘ရဇ္ဇသုခံ ပရိတ္တံ အနေကာဒီနဝံ, သမဏဓမ္မသုခံ ပန ဝိပုလံ အနေကာနိသံသံ ဥတ္တမပုရိသေဟိ သေဝိတဉ္စာ’’တိ ဉတွာ အညတရံ အမစ္စံ အာဏာပေသိ ‘‘ဣမံ ရဇ္ဇံ ဓမ္မေန သမေန အနုသာသ, မာ ခေါ အဓမ္မကာရံ ကာရေသီ’’တိ သဗ္ဗံ တဿ နိယျာတေတွာ ပါသာဒံ အဘိရုဟိတွာ သမာပတ္တိသုခေန ဝီတိနာမေသိ, န ကောစိ ဥပသင်္ကမိတုံ လဘတိ အညတြ မုခဓောဝနဒန္တကဋ္ဌဒါယကဘတ္တနီဟာရကာဒီဟိ.

ඒ මහා රාජ්‍යය කරවන අතරතුරම ඔහු කසිණ පරිකර්ම කොට පංච අභිඥා සහ අෂ්ට සමාපත්ති උපදවා ගත්තේය. අභිෂේක ලත් රජෙකු විසින් අනිවාර්යයෙන්ම අධිකරණයෙහි හිඳිය යුතු බැවින්, ඔහු එක් දිනක උදෑසනින්ම ආහාර අනුභව කොට විනිශ්චය ශාලාවෙහි අසුන් ගත්තේය. එහිදී මිනිස්සු මහත් ඝෝෂාවක් කළහ. "මේ ශබ්දය සමාපත්තියට අන්තරායකි" යි සිතා ඔහු ප්‍රාසාද තලයට නැගී, "සමාපත්තියට සමවදිමි" යි උන් නමුත් රාජ්‍ය කටයුතුවල විසිරුණු බව නිසා සමාපත්තියට සමවැදීමට නොහැකි විය. සමාපත්තිය පිරිහී ගියේය. එවිට ඔහු, "රාජ්‍යය උතුම් ද, නැතහොත් ශ්‍රමණ ධර්මය උතුම් ද?" යි සිතීය. ඉන්පසු, "රාජ්‍ය සැපය ස්වල්පය, බොහෝ දොස් සහිතය; ශ්‍රමණ ධර්මයේ සැපය වනාහි විපුලය, බොහෝ ආනිසංස සහිතය, උත්තම පුරුෂයන් විසින් සේවනය කරන ලද්දකි" යි දැන, එක්තරා ඇමතියෙකු කැඳවා, "මේ රාජ්‍යය ධර්මයෙන් හා සාමයෙන් පාලනය කරව, අධර්මයෙන් කටයුතු නොකරව" යි පවසා සියල්ල ඔහුට පවරා, ප්‍රාසාදයට නැගී සමාපත්ති සැපයෙන් කල් ගෙවීය. මුහුණ සේදීමට පැන්, දැවටු දඬු දෙන සහ ආහාර ගෙන එන අය හැර වෙන කිසිවෙකුට ඔහු වෙත පැමිණීමට අවසර නොලැබුණි.

တတော အဒ္ဓမာသမတ္တေ ဝီတိက္ကန္တေ မဟေသီ ပုစ္ဆိ – ‘‘ရာဇာ ဥယျာနဂမနဗလဒဿနနာဋကာဒီသု ကတ္ထစိ န ဒိဿတိ, ကုဟိံ ဂတော’’တိ? တဿာ တမတ္ထံ အာရောစေသုံ. သာ အမစ္စဿ ပါဟေသိ – ‘‘ရဇ္ဇေ ပဋိစ္ဆိတေ အဟမ္ပိ ပဋိစ္ဆိတာ ဟောမိ, ဧတု မယာ သဒ္ဓိံ သံဝါသံ ကပ္ပေတူ’’တိ. သော ဥဘော ကဏ္ဏေ ထကေတွာ ‘‘အသဝနီယမေတ’’န္တိ ပဋိက္ခိပိ. သာ ပုနပိ ဒွတ္တိက္ခတ္တုံ ပေသေတွာ အနိစ္ဆမာနံ သန္တဇ္ဇာပေသိ ‘‘ယဒိ န ကရောသိ, ဌာနာပိ တံ စာဝေမိ. ဇီဝိတာပိ တံ ဝေါရောပေမီ’’တိ. သော ဘီတော ‘‘မာတုဂါမော နာမ ဒဠှနိစ္ဆယော, ကဒါစိ ဧဝမ္ပိ ကာရာပေယျာ’’တိ. ဧကဒိဝသံ ရဟော ဂန္တွာ တာယ သဒ္ဓိံ သိရိသယနေ သံဝါသံ ကပ္ပေသိ. သာ ပုညဝတီ သုခသမ္ဖဿာ, သော တဿာ သမ္ဖဿရာဂေန ရတ္တော တတ္ထ အဘိက္ခဏံ သင်္ကိတသင်္ကိတောဝ အဂမာသိ. အနုက္ကမေန အတ္တနော ဃရသာမိကော ဝိယ နိဗ္ဗိသင်္ကော ပဝိသိတုမာရဒ္ဓေါ.

ඉන්පසු අඩමසක් පමණ ඉක්ම ගිය කල අග්‍රමහේසිකාව, "රජතුමා උයන් කෙළියට යන තැන්වල හෝ සේනා සංදර්ශන නරඹන තැන්වල හෝ නාට්‍ය බලන තැන්වල හෝ කොතැනකවත් නොපෙනේ, රජතුමා කොහේ ගියේද?" යි ඇසුවාය. ඇයට ඒ පුවත සැළ කළහ. එවිට ඇය ඇමතියා වෙත පණිවිඩයක් යවා, "රාජ්‍යය භාරගත්තා නම් මාවත් භාරගත්තා හා සමානය, එබැවින් ඔහු පැමිණ මා සමඟ වාසය කෙරේවා" යි කීවාය. ඔහු කන් දෙක වසාගෙන "මෙය නොඇසිය යුත්තකි" යි පවසා එය ප්‍රතික්ෂේප කළේය. ඇය දෙතුන් වතාවක්ම පණිවිඩ යවා, ඔහු අකමැති වුවද "ඉදින් එසේ නොකරන්නේ නම්, තා තනතුරෙන් පහ කරමි, ජීවිතයෙන් ද තොර කරමි" යි තර්ජනය කළාය. "ස්ත්‍රියකගේ අධිෂ්ඨානය දැඩිය, කිසියම් දිනක ඇය මෙසේ කරන්නටත් බැරි නැතැ" යි ඔහු බිය විය. දිනක් රහසින් ගොස් ඇය සමඟ සිරි යහනේ සේවනය කළේය. ඇය පින්වන්තියකි, සැපවත් ස්පර්ශ ඇත්තියකි. ඔහු ඇගේ ස්පර්ශයට ඇලුම් කරමින්, මුලදී බියෙන් බියෙන් ගියත්, පසුව ක්‍රමයෙන් තමන්ගේම ගෙදර ස්වාමියා මෙන් සැකයකින් තොරව ඇය වෙත පිවිසෙන්නට පටන් ගත්තේය.

တတော [Pg.166] ရာဇမနုဿာ တံ ပဝတ္တိံ ရညော အာရောစေသုံ. ရာဇာ န သဒ္ဒဟတိ. ဒုတိယမ္ပိ တတိယမ္ပိ အာရောစေသုံ, တတော ရာဇာ နိလီနော သယမေဝ ဒိသွာ သဗ္ဗေ အမစ္စေ သန္နိပါတာပေတွာ အာရောစေသိ. တေ ‘‘အယံ ရာဇာပရာဓိကော ဟတ္ထစ္ဆေဒံ အရဟတိ, ပါဒစ္ဆေဒံ အရဟတီ’’တိ ယာဝ သူလေ ဥတ္တာသနံ, တာဝ သဗ္ဗကမ္မကာရဏာနိ နိဒ္ဒိသိံသု. ရာဇာ ‘‘ဧတဿ ဝဓဗန္ဓနတာဠနေ မယှံ ဝိဟိံသာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, ဇီဝိတာ ဝေါရောပနေ ပါဏာတိပါတော ဘဝေယျ, ဓနဟရဏေ အဒိန္နာဒါနံ ဘဝေယျ, အလံ ဧဝရူပေဟိ ကတေဟိ, ဣမံ မမ ရဇ္ဇာ နိက္ကဍ္ဎထာ’’တိ အာဟ. အမစ္စာ တံ နိဗ္ဗိသယံ အကံသု. သော အတ္တနော ဓနသာရဉ္စ ပုတ္တဒါရဉ္စ ဂဟေတွာ ပရဝိသယံ အဂမာသိ. တတ္ထ ရာဇာ သုတွာ ‘‘ကိံ အာဂတောသီ’’တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘ဒေဝ, ဣစ္ဆာမိ တံ ဥပဋ္ဌာတု’’န္တိ. သော တံ သမ္ပဋိစ္ဆိ. အမစ္စော ကတိပါဟစ္စယေန လဒ္ဓဝိဿာသော တံ ရာဇာနံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘မဟာရာဇ, အမက္ခိကံ မဓုံ ပဿာမိ, တံ ခါဒန္တော နတ္ထီ’’တိ. ရာဇာ ‘‘ကိံ ဧတံ ဥပ္ပဏ္ဍေတုကာမော ဘဏတီ’’တိ န သုဏာတိ. သော အန္တရံ လဘိတွာ ပုနပိ သုဋ္ဌုတရံ ဝဏ္ဏေတွာ အဝေါစ. ရာဇာ ‘‘ကိံ ဧတ’’န္တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘ဗာရာဏသိရဇ္ဇံ, ဒေဝါ’’တိ. ရာဇာ ‘‘ကိံ မံ နေတွာ မာရေတုကာမောသီ’’တိ အာဟ. သော ‘‘မာ, ဒေဝ, ဧဝံ အဝစ, ယဒိ န သဒ္ဒဟသိ, မနုဿေ ပေသေဟီ’’တိ. သော မနုဿေ ပေသေသိ. တေ ဂန္တွာ ဂေါပုရံ ခဏိတွာ ရညော သယနဃရေ ဥဋ္ဌဟိံသု.

ඉන්පසු රජුගේ සේවකයෝ ඒ පුවත රජතුමාට සැළ කළහ. රජතුමා එය විශ්වාස නොකළේය. දෙවනුව ද තෙවනුව ද සැළ කළ පසු, රජතුමා සැඟවී සිට තෙමේම එය දැක සියලු ඇමතිවරුන් රැස් කරවා ඒ බව දැන්වීය. ඔවුහු, "මේ තැනැත්තා රජුට අපරාධ කළ අයෙකි, මොහු අත් කැපීමට සුදුසුය, පාද කැපීමට සුදුසුය" යනාදී වශයෙන් හුල තැබීම දක්වා සියලු වධහිංසා යෝජනා කළහ. රජතුමා පවසනුයේ, "මොහු මැරවීමෙන් හෝ බැඳ තැබීමෙන් හෝ තැළීමෙන් මට හිංසාවක් උපදියි, ජීවිතක්ෂයට පත් කිරීමෙන් ප්‍රාණාඝාත අකුසලයක් වෙයි, ධනය පැහැර ගැනීමෙන් අදත්තාදානයක් වෙයි. මෙවැනි දේවලින් පලක් නැත, මොහු මගේ රාජ්‍යයෙන් නෙරපා හරින්න" යනුවෙනි. ඇමතිවරු ඔහු දේශයෙන් පිටුවහල් කළහ. ඔහු තමාගේ ධනසාරය සහ අඹුදරුවන් රැගෙන පරදේශයකට ගියේය. එහි රජතුමා ඔහු දැක, "ඇයි මෙහි ආවේ?" යි ඇසීය. "දේවයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේට උපස්ථාන කිරීමට කැමැත්තෙමි" යි ඔහු කීවේය. රජතුමා එය පිළිගත්තේය. දින කිහිපයකට පසු විශ්වාසය දිනාගත් ඒ ඇමතියා රජුට මෙසේ කීවේය: "මහාරාජයණනි, මම මී මැස්සන් නැති මී වදයක් දකිමි, එය අනුභව කරන්නෙකු නැත." රජතුමා "මොහු මට සමච්චල් කරන්නට හදන්නේදැ" යි සිතා එය කනකට නොගත්තේය. ඔහු අවස්ථාවක් ලද විට නැවතත් ඉතා හොඳින් වර්ණනා කරමින් එය කීවේය. රජතුමා "ඒ කුමක්ද?" යි ඇසීය. "බරණැස් රාජ්‍යයයි, දේවයන් වහන්ස." රජතුමා "තෝ මාව එහේ ගෙනිහින් මරවන්නට හදනවාද?" යි ඇසීය. ඔහු "දේවයන් වහන්ස, එසේ නොකියනු මැනව, ඉදින් විශ්වාස නැතිනම් මිනිසුන් යවා බලන්න" යි කීවේය. රජතුමා මිනිසුන් යැවීය. ඔවුහු ගොස් නුවර දොරටු හාරා රජුගේ සිරි යහන් ගැබෙහි පෙනී සිටියහ.

ရာဇာ ဒိသွာ ‘‘ကိဿ အာဂတတ္ထာ’’တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘စောရာ မယံ, မဟာရာဇာ’’တိ. ရာဇာ တေသံ ဓနံ ဒါပေတွာ ‘‘မာ ပုန ဧဝံ အကတ္ထာ’’တိ ဩဝဒိတွာ ဝိဿဇ္ဇေသိ. တေ အာဂန္တွာ တဿ ရညော အာရောစေသုံ. သော ပုနပိ ဒွတ္တိက္ခတ္တုံ တထေဝ ဝီမံသိတွာ ‘‘သီလဝါ ရာဇာ’’တိ စတုရင်္ဂိနိံ သေနံ သန္နယှိတွာ သီမန္တရေ ဧကံ နဂရံ ဥပဂမ္မ တတ္ထ အမစ္စဿ ပါဟေသိ ‘‘နဂရံ ဝါ မေ ဒေဟိ, ယုဒ္ဓံ ဝါ’’တိ. သော ဗြဟ္မဒတ္တဿ ရညော တမတ္ထံ အာရောစာပေသိ – ‘‘အာဏာပေတု, ဒေဝ, ‘ကိံ ယုဇ္ဈာမိ, ဥဒါဟု နဂရံ ဒေမီ’’’တိ. ရာဇာ ‘‘န ယုဇ္ဈိတဗ္ဗံ, နဂရံ ဒတွာ ဣဓာဂစ္ဆာ’’တိ ပေသေသိ. သော တထာ အကာသိ. ပဋိရာဇာပိ တံ နဂရံ ဂဟေတွာ အဝသေသနဂရေသုပိ တထေဝ ဒူတံ ပေသေသိ. တေပိ အမစ္စာ တထေဝ ဗြဟ္မဒတ္တဿ အာရောစေတွာ တေန ‘‘န ယုဇ္ဈိတဗ္ဗံ, ဣဓာဂန္တဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တာ ဗာရာဏသိံ အာဂမံသု.

රජතුමා ඔවුන් දැක, "කුමකට ආවහුද?" යි ඇසීය. "මහාරාජයණනි, අපි සොරු වෙමු" යි ඔවුහු කීහ. රජතුමා ඔවුන්ට ධනය දී, "නැවත මෙසේ නොකරන්න" යි අවවාද කොට පිටත් කළේය. ඔවුහු ආපසු ගොස් තම රජුට ඒ බව සැළ කළහ. ඒ රජතුමා නැවත දෙතුන් වතාවක්ම ඒ අයුරින්ම පරීක්ෂා කර බලා, "මේ වනාහි සිල්වත් රජෙකි" යි සලකා, සිවුරඟ සේනාව සන්නද්ධ කරවා සීමා මායිම් අසල එක් නගරයකට පැමිණ, එහි සිටින ඇමතියා වෙත "මට නුවර හෝ දෙව, නැතහොත් යුද්ධ කරව" යි පණිවිඩයක් යැවීය. ඒ ඇමතියා බ්‍රහ්මදත්ත රජුට ඒ පුවත දැන්වීය. "දේවයන් වහන්ස, යුද්ධ කරමුද නැතහොත් නුවර දෙමුදැයි නියෝග කරනු මැනව" යි දැන්වීය. රජතුමා, "යුද්ධ නොකළ යුතුය, නුවර දී මෙහි එව" යි පණිවිඩ යැවීය. ඔහු එසේම කළේය. සතුරු රජතුමා ඒ නුවර ගෙන ඉතිරි නගරවලට ද ඒ අයුරින්ම දූතයන් යැවීය. ඒ ඇමතිවරු ද එසේම බ්‍රහ්මදත්ත රජුට සැළ කළ අතර, ඔහු විසින් "යුද්ධ නොකළ යුතුය, මෙහි පැමිණිය යුතුය" යි පවසන ලදුව ඔවුහු බරණැස් නුවරට පැමිණියහ.

တတော အမစ္စာ ဗြဟ္မဒတ္တံ အာဟံသု – ‘‘မဟာရာဇ, တေန သဟ ယုဇ္ဈမာ’’တိ. ရာဇာ ‘‘မမ ပါဏာတိပါတော ဘဝိဿတီ’’တိ ဝါရေသိ. အမစ္စာ [Pg.167] ‘‘မယံ, မဟာရာဇ, တံ ဇီဝဂ္ဂါဟံ ဂဟေတွာ ဣဓေဝ အာနေဿာမာ’’တိ နာနာဥပါယေဟိ ရာဇာနံ သညာပေတွာ ‘‘ဧဟိ, မဟာရာဇာ’’တိ ဂန္တုမာရဒ္ဓါ. ရာဇာ ‘‘သစေ သတ္တမာရဏပ္ပဟရဏဝိလုမ္ပနကမ္မံ န ကရောထ, ဂစ္ဆာမီ’’တိ ဘဏတိ. အမစ္စာ ‘‘န, ဒေဝ, ကရောမ, ဘယံ ဒဿေတွာ ပလာပေမာ’’တိ စတုရင်္ဂိနိံ သေနံ သန္နယှိတွာ ဃဋေသု ဒီပေ ပက္ခိပိတွာ ရတ္တိံ ဂစ္ဆိံသု. ပဋိရာဇာ တံ ဒိဝသံ ဗာရာဏသိသမီပေ နဂရံ ဂဟေတွာ ဣဒါနိ ကိန္တိ ရတ္တိံ သန္နာဟံ မောစာပေတွာ ပမတ္တော နိဒ္ဒံ ဩက္ကမိ သဒ္ဓိံ ဗလကာယေန. တတော အမစ္စာ ဗြဟ္မဒတ္တရာဇာနံ အာဒါယ ပဋိရညော ခန္ဓာဝါရံ ဂန္တွာ သဗ္ဗဃဋေဟိ ဒီပေ နီဟရာပေတွာ ဧကပဇ္ဇောတံ ကတွာ ဥက္ကုဋ္ဌိံ အကံသု. ပဋိရညော အမစ္စော မဟာဗလကာယံ ဒိသွာ ဘီတော အတ္တနော ရာဇာနံ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘ဥဋ္ဌေဟိ အမက္ခိကံ မဓုံ ခါဒါဟီ’’တိ မဟာသဒ္ဒံ အကာသိ. တထာ ဒုတိယောပိ တတိယောပိ. ပဋိရာဇာ တေန သဒ္ဒေန ပဋိဗုဇ္ဈိတွာ ဘယံ သန္တာသံ အာပဇ္ဇိ. ဥက္ကုဋ္ဌိသတာနိ ပဝတ္တိံသု. သော ‘‘ပရဝစနံ သဒ္ဒဟိတွာ အမိတ္တဟတ္ထံ ပတ္တောမှီ’’တိ သဗ္ဗရတ္တိံ တံ တံ ဝိပ္ပလပိတွာ ဒုတိယဒိဝသေ ‘‘ဓမ္မိကော ရာဇာ, ဥပရောဓံ န ကရေယျ ဂန္တွာ ခမာပေမီ’’တိ စိန္တေတွာ ရာဇာနံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဇဏ္ဏုကေဟိ ပတိဋ္ဌဟိတွာ ‘‘ခမ, မဟာရာဇ, မယှံ အပရာဓ’’န္တိ အာဟ. ရာဇာ တံ ဩဝဒိတွာ ‘‘ဥဋ္ဌေဟိ, ခမာမိ တေ’’တိ အာဟ. သော ရညာ ဧဝံ ဝုတ္တမတ္တေယေဝ ပရမဿာသပ္ပတ္တော အဟောသိ. ဗာရာဏသိရညော သမီပေယေဝ ဇနပဒေ ရဇ္ဇံ လဘိ. တေ အညမညံ သဟာယကာ အဟေသုံ.

ඉන්පසු අමාත්‍යවරු බ්‍රහ්මදත්ත රජුට මෙසේ පැවසූහ: "මහාරාජයිනි, ඔහු සමඟ යුද්ධ කරමු" කියායි. රජතුමා "මට ප්‍රාණාතිපාත අකුසලයක් සිදු වේ යැයි" පවසමින් එය වැළැක්වීය. අමාත්‍යවරු "මහාරාජයිනි, අපි ඔහුව පණපිටින් අල්ලාගෙන මෙහිම රැගෙන එන්නෙමු" යි පවසමින් නොයෙකුත් උපක්‍රමවලින් රජුට කරුණු වටහා දී, "මහාරාජයිනි, වැඩම කළ මැනව" යැයි යන්නට සූදානම් වූහ. රජතුමා "සතුන් මැරීම, පහර දීම හා කොල්ලකෑම් නොකරන්නේ නම් මම එන්නෙමි" යි වදාළේය. "දේවයන් වහන්ස, අපි එසේ නොකරමු, බිය පෙන්වා ඔවුන් පලවා හරින්නෙමු" යි පවසමින් අමාත්‍යවරු සිව් රඟ සේනාව සැරසී, සැළි තුළ පහන් තබාගෙන රාත්‍රියේ නික්මුණහ. සතුරු රජු එදින බරණැස් නුවර අසල නගරය අල්ලාගෙන, දැන් කුමක් කරම්දැයි සිතා රාත්‍රියේ යුද ඇඳුම් ඉවත් කර පිරිස සමඟ නොසැලකිලිමත්ව නින්දට වැටුණේය. එවිට අමාත්‍යවරු බ්‍රහ්මදත්ත රජු කැටුව සතුරු රජුගේ කඳවුරට ගොස් සියලු සැළිවලින් පහන් එළියට ගෙන එකම ආලෝකයක් කොට මහ හඬ නැඟූහ. සතුරු රජුගේ ඇමතියා මහත් සේනාව දැක බියට පත්ව තම රජු වෙත ගොස්, "නැඟිටින්න, මැස්සන් නැති මී පැණි අනුභව කරන්න" යැයි මහ හඬින් පැවසීය. දෙවනුව හා තෙවනුව ද එසේම කීවේය. සතුරු රජු ඒ හඬින් පිබිදී මහත් භීතියට පත් විය. සිය ගණන් ජයඝෝෂා පැවැත්විණි. ඔහු "අනුන්ගේ වචන විශ්වාස කර මම සතුරාගේ අතට පත් වීමි" යි මුළු රාත්‍රිය පුරා නොයෙකුත් දේ කියවමින් පසුවී, දෙවන දිනයේ "මේ රජු ධාර්මිකයෙකි, ඔහු මට පීඩාවක් නොකරනු ඇත, මම ගොස් සමාව ඉල්ලන්නෙමි" යි සිතා රජු වෙත එළඹ දණින් වැටී, "මහාරාජයිනි, මගේ වරදට සමාව දුන මැනව" යැයි කීවේය. රජතුමා ඔහුට අවවාද කර "නැඟිටින්න, මම ඔබට සමාව දෙමි" යි පැවසීය. රජු එසේ පැවසූ පමණින් ඔහු මහත් අස්වැසිල්ලකට පත් විය. ඔහුට බරණැස් රජු අසලම ජනපදයක රාජ්‍යය ලැබුණි. ඔවුහු ඔවුනොවුන්ට මහත් මිත්‍රයන් වූහ.

အထ ဗြဟ္မဒတ္တော ဒွေပိ သေနာ သမ္မောဒမာနာ ဧကတော ဌိတာ ဒိသွာ ‘‘မမေဝေကဿ စိတ္တာနုရက္ခဏာယ အသ္မိံ မဟာဇနကာယေ ခုဒ္ဒကမက္ခိကာယ ပိဝနမတ္တမ္ပိ လောဟိတဗိန္ဒု န ဥပ္ပန္နံ, အဟော သာဓု, အဟော သုဋ္ဌု, သဗ္ဗေ သတ္တာ သုခိတာ ဟောန္တု, အဝေရာ ဟောန္တု, အဗျာပဇ္ဇာ ဟောန္တူ’’တိ မေတ္တာဈာနံ ဥပ္ပာဒေတွာ တဒေဝ ပါဒကံ ကတွာ သင်္ခါရေ သမ္မသိတွာ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏံ သစ္ဆိကတွာ သယမ္ဘုတံ ပါပုဏိ. တံ မဂ္ဂဖလသုခေန သုခိတံ ဟတ္ထိက္ခန္ဓေ နိသိန္နံ အမစ္စာ ပဏိပါတံ ကတွာ အာဟံသု – ‘‘ယာနကာလော, မဟာရာဇ, ဝိဇိတဗလကာယဿ သက္ကာရော ကာတဗ္ဗော, ပရာဇိတဗလကာယဿ ဘတ္တပရိဗ္ဗယော ဒါတဗ္ဗော’’တိ. သော အာဟ – ‘‘နာဟံ, ဘဏေ, ရာဇာ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ နာမာဟ’’န္တိ. ‘‘ကိံ ဒေဝေါ ဘဏတိ, န ဧဒိသာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဟောန္တီ’’တိ. ‘‘ကီဒိသာ, ဘဏေ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ’’တိ? ‘‘ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ နာမ ဒွင်္ဂုလကေသမဿူ အဋ္ဌပရိက္ခာရယုတ္တာ ဘဝန္တီ’’တိ. သော ဒက္ခိဏဟတ္ထေန [Pg.168] သီသံ ပရာမသိ, တာဝဒေဝ ဂိဟိလိင်္ဂံ အန္တရဓာယိ, ပဗ္ဗဇိတဝေသော ပါတုရဟောသိ. ဒွင်္ဂုလကေသမဿု အဋ္ဌပရိက္ခာရသမန္နာဂတော ဝဿသတိကတ္ထေရသဒိသော အဟောသိ. သော စတုတ္ထဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဟတ္ထိက္ခန္ဓတော ဝေဟာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ ပဒုမပုပ္ဖေ နိသီဒိ. အမစ္စာ ဝန္ဒိတွာ ‘‘ကိံ, ဘန္တေ, ကမ္မဋ္ဌာနံ, ကထံ အဓိဂတောသီ’’တိ ပုစ္ဆိံသု. သော ယတော အဿ မေတ္တာဈာနကမ္မဋ္ဌာနံ အဟောသိ, တဉ္စ ဝိပဿနံ ဝိပဿိတွာ အဓိဂတော, တသ္မာ တမတ္ထံ ဒဿေန္တော ဥဒါနဂါထဉ္စ ဗျာကရဏဂါထဉ္စ ဣမံယေဝ ဂါထံ အဘာသိ ‘‘သဗ္ဗေသု ဘူတေသု နိဓာယ ဒဏ္ဍ’’န္တိ.

ඉන්පසු බ්‍රහ්මදත්ත රජු සේනා දෙකම සතුටින් එකට සිටිනු දැක, "මගේම සිත රැකගැනීම නිසා මේ සා මහත් ජනකාය අතරේ එක මැස්සෙකුටවත් බීමට තරම් ලේ බින්දුවක්වත් උපන්නේ නැත, එය කොතරම් යහපත්ද, කොතරම් මැනවිද, සියලු සත්වයෝ සුවපත් වෙත්වා, වෛර නැති වෙත්වා, නිදුක් වෙත්වා" යි මෛත්‍රී ධ්‍යානය උපදවා, එයම පදනම් කරගෙන සංස්කාර ධර්මයන් විදර්ශනා කොට පච්චේකබෝධි ඥානය සාක්ෂාත් කර ස්වයම්භූත්වයට පත් විය. මාර්ගඵල සැපයෙන් සුවපත්ව ඇත් කඳ මත හිඳ සිටින උන්වහන්සේ දැක අමාත්‍යවරු වැඳ මෙසේ කීහ: "මහාරාජයිනි, දැන් පිටත් වීමට කාලයයි, ජයග්‍රහණය කළ සේනාවට සත්කාර කළ යුතුය, පරාජිත සේනාවට ආහාරපාන දිය යුතුය." උන්වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: "පින්වත්නි, මම දැන් රජු නොවෙමි, මම පසේබුදු කෙනෙකු වෙමි." "දේවයන් වහන්ස, ඔබ කුමක් පවසන්නේද? පසේබුදුවරු මෙබඳු නොවෙති" යි අමාත්‍යවරු කීහ. "පින්වත්නි, පසේබුදුවරු කෙබඳුද?" "පසේබුදුවරු අඟල් දෙකක කෙස් හා රැවුල් ඇතිව අටපිරිකරින් යුක්ත වෙති" යි කීවිට, උන්වහන්සේ දකුණු අතින් හිස පිරිමැද්දේය. එසැණින් ගිහි වේශය අතුරුදන් වී පැවිදි වේශය පහළ විය. උන්වහන්සේ අඟල් දෙකක කෙස් රැවුල් හා අටපිරිකරින් යුක්තව සියක් වස් පිරුණු තෙරනමකගේ මෙන් පෙනුමෙන් යුක්ත වූහ. උන්වහන්සේ සතරවන ධ්‍යානයට සමවැදී ඇත් කඳින් අහසට පැන නැඟී පියුම් මලක වැඩසිටියහ. අමාත්‍යවරු වැඳ, "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ කිනම් කර්මස්ථානයකින් මෙය අවබෝධ කළේ දැයි" විමසූහ. උන්වහන්සේ තමන්ට මෛත්‍රී ධ්‍යාන කර්මස්ථානය වූ බැවින්ද, එය විදර්ශනා කිරීමෙන් මෙම අවබෝධය ලැබූ බැවින්ද, ඒ අර්ථය දක්වමින් උදාන ගාථාව හා ව්‍යාකරණ ගාථාව ලෙස මෙම "සබ්බේසු භූතේසු නිධාය දණ්ඩං" යන ගාථාව වදාළහ.

တတ္ထ သဗ္ဗေသူတိ အနဝသေသေသု. ဘူတေသူတိ သတ္တေသု. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရံ ပန ရတနသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ ဝက္ခာမ. နိဓာယာတိ နိက္ခိပိတွာ. ဒဏ္ဍန္တိ ကာယဝစီမနောဒဏ္ဍံ, ကာယဒုစ္စရိတာဒီနမေတံ အဓိဝစနံ. ကာယဒုစ္စရိတဉှိ ဒဏ္ဍယတီတိ ဒဏ္ဍံ, ဗာဓေတိ အနယဗျသနံ ပါပေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝံ ဝစီဒုစ္စရိတံ မနောဒုစ္စရိတဉ္စ. ပဟရဏဒဏ္ဍော ဧဝ ဝါ ဒဏ္ဍော, တံ နိဓာယာတိပိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အဝိဟေဌယန္တိ အဝိဟေဌယန္တော. အညတရမ္ပီတိ ယံကိဉ္စိ ဧကမ္ပိ. တေသန္တိ တေသံ သဗ္ဗဘူတာနံ. န ပုတ္တမိစ္ဆေယျာတိ အတြဇော, ခေတ္တဇော, ဒိန္နကော, အန္တေဝါသိကောတိ ဣမေသု စတူသု ပုတ္တေသု ယံကိဉ္စိ ပုတ္တံ န ဣစ္ဆေယျ. ကုတော သဟာယန္တိ သဟာယံ ပန ဣစ္ဆေယျာတိ ကုတော ဧဝ ဧတံ.

එහි 'සබ්බේසු' යනු කිසිවක් ඉතිරි නොවන සේ සියල්ලන් කෙරෙහිය. 'භූතේසු' යනු සත්වයන් කෙරෙහිය. මෙය මෙහි කෙටි අදහසයි, විස්තරය රතන සූත්‍ර වර්ණනාවේදී පවසන්නෙමු. 'නිධාය' යනු බැහැර කොට හෙවත් අත්හැර දමා යන්නයි. 'දණ්ඩං' යනු කාය, වාක්, මන යන දණ්ඩයන්ය; මෙය කාය දුශ්චරිත ආදියට නමකි. ශරීරයෙන් කරන අකුසලය පීඩා පමුණුවන බැවින් එය 'දණ්ඩ' නම් වේ; එය විනාශයට හා පිරිහීමට පමුණුවන බව කියනු ලැබේ. වාග් දුශ්චරිතය හා මනෝ දුශ්චරිතය ද එසේමය. එසේම පහර දෙන දණ්ඩය ද දණ්ඩය නම් වේ, එය අත්හැර දමා යනුත් අදහසයි. 'අවිහේඨයං' යනු හිංසා පීඩා නොකරන්නා වූ යන්නයි. 'අඤ්ඤතරම්පි' යනු යම්කිසි එකෙකුට හෝ වේවා යන්නයි. 'තේසං' යනු ඒ සියලු සත්වයන්ටය. 'න පුත්තමිච්ඡෙය්‍ය' යනු ඖරස පුත්‍රයා, ක්ෂේත්‍රජ පුත්‍රයා, දින්නක (හදාගත්) පුත්‍රයා සහ අතේවාසික පුත්‍රයා යන සිව් වැදෑරුම් පුතුන්ගෙන් කිසිවෙකු ප්‍රාර්ථනා නොකළ යුතුය යන්නයි. 'කුතෝ සහායං' යනු පුතුන් පවා ප්‍රාර්ථනා නොකරන්නේ නම් යහළුවෙකු කෙලෙස ප්‍රාර්ථනා කරයිද යන්නයි.

ဧကောတိ ပဗ္ဗဇ္ဇာသင်္ခါတေန ဧကော, အဒုတိယဋ္ဌေန ဧကော, တဏှာယ ပဟာနဋ္ဌေန ဧကော, ဧကန္တဝိဂတကိလေသောတိ ဧကော, ဧကော ပစ္စေကသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဧကော. သမဏသဟဿဿာပိ ဟိ မဇ္ဈေ ဝတ္တမာနော ဂိဟိသံယောဇနဿ ဆိန္နတ္တာ ဧကော, ဧဝံ ပဗ္ဗဇ္ဇာသင်္ခါတေန ဧကော. ဧကော တိဋ္ဌတိ, ဧကော ဂစ္ဆတိ, ဧကော နိသီဒတိ, ဧကော သေယျံ ကပ္ပေတိ, ဧကော ဣရိယတိ ဝတ္တတီတိ ဧဝံ အဒုတိယဋ္ဌေန ဧကော.

'ඒකෝ' (හුදකලා) යනු පැවිදි බව නිසා හුදකලා වූවෙකි, දෙවැන්නෙකු නැති බවෙන් හුදකලා වූවෙකි, තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ කළ බැවින් හුදකලා වූවෙකි, මුළුමනින්ම කෙලෙසුන් කෙරෙන් තොර වූ බැවින් හුදකලා වූවෙකි, තනිවම පසේබුදු බව අවබෝධ කළ බැවින් හුදකලා වූවෙකි. දහසක් ශ්‍රමණයන් මැද සිටියද ගිහි සබඳතා කපා හැර ඇති බැවින් උන්වහන්සේ හුදකලා වේ. මෙසේ පැවිදි බවෙන් හුදකලා වේ. උන්වහන්සේ තනිව සිටී, තනිව ගමන් කරයි, තනිව වාඩි වෙයි, තනිව සැතපෙයි, තනිවම ඉරියව් පවත්වයි; මෙසේ දෙවැන්නෙකු නැති අර්ථයෙන් හුදකලා වේ.

‘‘တဏှာဒုတိယော ပုရိသော, ဒီဃမဒ္ဓါနသံသရံ;

ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝံ, သံသာရံ နာတိဝတ္တတိ.

"තෘෂ්ණාව දෙවැන්නා කරගත් පුද්ගලයා දීර්ඝ කාලයක් සංසාරයෙහි සැරිසරයි; මේ භවය හා අන් භවයන් කෙරෙහි වන සසර ගමන ඔහු ඉක්මවා නොයයි."

‘‘ဧတမာဒီနဝံ ဉတွာ, တဏှံ ဒုက္ခဿ သမ္ဘဝံ;

ဝီတတဏှော အနာဒါနော, သတော ဘိက္ခု ပရိဗ္ဗဇေ’’တိ. (ဣတိဝု. ၁၅, ၁၀၅;

မဟာနိ. ၁၉၁;

စူဠနိ.ပါရာယနာနုဂီတိဂါထာနိဒ္ဒေသ ၁၀၇) –

"මෙම ආදීනවයත්, තෘෂ්ණාව දුකට හේතුව බවත් දැන, තෘෂ්ණාවෙන් තොර වූ, උපාදාන රහිත වූ, සිහි බුද්ධියෙන් යුත් භික්ෂුව (සසරින් එතෙර වීමට) හැසිරෙන්නේය."

ဧဝံ [Pg.169] တဏှာပဟာနဋ္ဌေန ဧကော. သဗ္ဗကိလေသာဿ ပဟီနာ ဥစ္ဆိန္နမူလာ တာလာဝတ္ထုကတာ အနဘာဝံကတာ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မာတိ ဧဝံ ဧကန္တဝိဂတကိလေသောတိ ဧကော. အနာစရိယကော ဟုတွာ သယမ္ဘူ သာမံယေဝ ပစ္စေကသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဧဝံ ဧကော ပစ္စေကသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဧကော.

මෙසේ තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ කිරීමේ අර්ථයෙන් උන්වහන්සේ හුදකලා වේ. සියලු කෙලෙසුන් ප්‍රහීණ කළ බැවින් ද, මුල් සිඳ දැමූ බැවින් ද, තල් කඳක් මෙන් අභාවයට පත් කළ බැවින් ද, මතු නොඋපදින ස්වභාවයට පත් කළ බැවින් ද, මුළුමනින්ම කෙලෙසුන්ගෙන් තොර වූ බැවින් 'ඒකෝ' (හුදකලා) නම් වේ. ගුරුවරයෙකු නොමැතිව තමා විසින්ම පසේබුදු බව අවබෝධ කරගත් බැවින් උන්වහන්සේ පසේබුදු බව අවබෝධ කළ හුදකලා උතුමෙක් නම් වේ.

စရေတိ ယာ ဣမာ အဋ္ဌ စရိယာယော. သေယျထိဒံ – ပဏိဓိသမ္ပန္နာနံ စတူသု ဣရိယာပထေသု ဣရိယာပထစရိယာ, ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရာနံ ဆသု အဇ္ဈတ္တိကာယတနေသု အာယတနစရိယာ, အပ္ပမာဒဝိဟာရီနံ စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသု သတိစရိယာ, အဓိစိတ္တမနုယုတ္တာနံ စတူသု ဈာနေသု သမာဓိစရိယာ, ဗုဒ္ဓိသမ္ပန္နာနံ စတူသု အရိယသစ္စေသု ဉာဏစရိယာ, သမ္မာပဋိပန္နာနံ စတူသု အရိယသစ္စေသု မဂ္ဂစရိယာ, အဓိဂတပ္ဖလာနံ စတူသု သာမညဖလေသု ပတ္တိစရိယာ, တိဏ္ဏံ ဗုဒ္ဓါနံ သဗ္ဗသတ္တေသု လောကတ္ထစရိယာ, တတ္ထ ပဒေသတော ပစ္စေကဗုဒ္ဓဗုဒ္ဓသာဝကာနန္တိ. ယထာဟ – ‘‘စရိယာတိ အဋ္ဌ စရိယာယော ဣရိယာပထစရိယာ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၉၇; ၃.၂၈) ဝိတ္ထာရော. တာဟိ စရိယာဟိ သမန္နာဂတော ဘဝေယျာတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ယာ ဣမာ အဓိမုစ္စန္တော သဒ္ဓါယ စရတိ, ပဂ္ဂဏှန္တော ဝီရိယေန စရတိ, ဥပဋ္ဌဟန္တော သတိယာ စရတိ, အဝိက္ခိတ္တော သမာဓိနာ စရတိ, ပဇာနန္တော ပညာယ စရတိ, ဝိဇာနန္တော ဝိညာဏေန စရတိ, ဧဝံ ပဋိပန္နဿ ကုသလာ ဓမ္မာ အာယတန္တီတိ အာယတနစရိယာယ စရတိ, ဧဝံ ပဋိပန္နော ဝိသေသံ အဓိဂစ္ဆတီတိ ဝိသေသစရိယာယ စရတီတိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၉၇; ၃.၂၈) ဧဝံ အပရာပိ အဋ္ဌ စရိယာယော ဝုတ္တာ, တာဟိပိ သမန္နာဂတော ဘဝေယျာတိ အတ္ထော. ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပောတိ ဧတ္ထ ခဂ္ဂဝိသာဏံ နာမ ခဂ္ဂမိဂသိင်္ဂံ. ကပ္ပ-သဒ္ဒဿ အတ္ထံ ဝိတ္ထာရတော မင်္ဂလသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ ပကာသယိဿာမ, ဣဓ ပနာယံ ‘‘သတ္ထုကပ္ပေန ဝတ, ဘော, ကိရ သာဝကေန သဒ္ဓိံ မန္တယမာနာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၆၀) ဝိယ ပဋိဘာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပောတိ ခဂ္ဂဝိသာဏသဒိသောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အယံ တာဝေတ္ထ ပဒတော အတ္ထဝဏ္ဏနာ.

චරති යනු මේ අට වැදෑරුම් චර්යාවන්ය. එනම් - ප්‍රණිධි සම්පන්න වූවන්ගේ සතර ඉරියව් පිළිබඳ ඉරියව්පථ චර්යාව, ඉන්ද්‍රිය සංවරය ඇති අයගේ සය වැදෑරුම් ආධ්‍යාත්මික ආයතනයන්හි ආයතන චර්යාව, අප්‍රමාදව වෙසෙන්නවුන්ගේ සතර සතිපට්ඨානයන්හි සති චර්යාව, අධිචිත්තයෙහි යෙදුනවුන්ගේ සතර ධ්‍යානයන්හි සමාධි චර්යාව, බුද්ධි සම්පන්න වූවන්ගේ සතර ආර්ය සත්‍යයන්හි ඥාන චර්යාව, සම්මා පටිපන්න වූවන්ගේ සතර ආර්ය මාර්ගයන්හි මාර්ග චර්යාව, ඵල ලැබූවන්ගේ සතර සාමඤ්ඤඵලයන්හි පත්ති චර්යාව, තුන් ලොවටම බුදු වූවන්ගේ සියලු සත්වයන් කෙරෙහි පවත්වන ලෝකත්ථ චර්යාව යනාදියයි. එහි කොටසක් වශයෙන් පසේබුදුන් හා බුද්ධ ශ්‍රාවකයන් පිළිබඳව කියවේ. 'චරියා නම් අට වැදෑරුම් චර්යාවෝය' යනුවෙන් විස්තර කර ඇත. ඒ චර්යාවන්ගෙන් සමන්විත විය යුතුය යනු අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත්, යමෙක් මේවා කෙරෙහි අධිමොක්ඛය ඇතිව ශ්‍රද්ධාවෙන් හැසිරෙයිද, වීර්යයෙන් ප්‍රග්‍රහණය කරමින් හැසිරෙයිද, සිහියෙන් එළඹ සිටිමින් හැසිරෙයිද, නොවිසිරුණු සමාධියෙන් යුතුව හැසිරෙයිද, මැනවින් දැනගනිමින් ප්‍රඥාවෙන් යුතුව හැසිරෙයිද, විශේෂයෙන් දැනගනිමින් විඥානයෙන් යුතුව හැසිරෙයිද, මෙසේ පිළිපන් තැනැත්තාගේ කුසල ධර්මයන් ආයතනයක් (පිහිටක්) වන බැවින් ආයතන චර්යාවෙන් හැසිරෙයි, මෙසේ පිළිපන්නා වූ තැනැත්තා විශේෂත්වයක් (මගඵල) ලබන බැවින් විශේෂ චර්යාවෙන් හැසිරෙයි යනුවෙන් තවත් අට වැදෑරුම් චර්යාවෝ වදාරන ලදහ. ඒ චර්යාවන්ගෙන්ද සමන්විත විය යුතුය යනු අර්ථයයි. 'ඛග්ගවිසාණකප්පෝ' යන්නෙහි ඛග්ගවිසාණ යනු කඟවේනාගේ අඟයි. 'කප්ප' ශබ්දයේ අර්ථය මංගල සූත්‍ර වර්ණනාවේදී විස්තර කරමු. මෙහිදී එයින් ශාස්තෘන් වහන්සේ හා සමාන වූ හෝ ශ්‍රාවකයන් සමඟ සාකච්ඡා කරන්නාක් වැනි සමාන බවක් (පටිභාගයක්) දත යුතුය. කඟවේනාගේ අඟට සමාන වූයේ 'ඛග්ගවිසාණකප්පෝ' නම් වේ යැයි මෙයින් කියැවේ. මෙය මෙහි පද අර්ථ වර්ණනාවයි.

အဓိပ္ပာယာနုသန္ဓိတော ပန ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗော – ယွာယံ ဝုတ္တပ္ပကာရော ဒဏ္ဍော ဘူတေသု ပဝတ္တိယမာနော အဟိတော ဟောတိ, တံ တေသု အပ္ပဝတ္တနေန တပ္ပဋိပက္ခဘူတာယ မေတ္တာယ ပရဟိတူပသံဟာရေန စ သဗ္ဗေသု ဘူတေသု နိဓာယ ဒဏ္ဍံ, နိဟိတဒဏ္ဍတ္တာ ဧဝ စ ယထာ အနိဟိတဒဏ္ဍာ သတ္တာ ဘူတာနိ [Pg.170] ဒဏ္ဍေန ဝါ သတ္ထေန ဝါ ပါဏိနာ ဝါ လေဍ္ဍုနာ ဝါ ဝိဟေဌယန္တိ, တထာ အဝိဟေဌယံ, အညတရမ္ပိ တေသံ ဣမံ မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာနမာဂမ္မ ယဒေဝ တတ္ထ ဝေဒနာဂတံ သညာသင်္ခါရဝိညာဏဂတံ တဉ္စ တဒနုသာရေနေဝ တဒညဉ္စ သင်္ခါရဂတံ ဝိပဿိတွာ ဣမံ ပစ္စေကဗောဓိံ အဓိဂတောမှီတိ အယံ တာဝ အဓိပ္ပာယော.

අදහසෙහි සම්බන්ධය මෙසේ දත යුතුය - යම් මේ කියන ලද දණ්ඩක් (හිංසාවක්) සත්වයන් කෙරෙහි පැවැත්වීමෙන් අහිතකර වේද, ඒ සත්වයන් කෙරෙහි එය නොපැවැත්වීමෙන් හා එයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ මෛත්‍රියෙන් හා පරහිත සුවය සැලසීමෙන් සියලු සත්වයන් කෙරෙහි දණ්ඩය තබා (හිංසාව අත්හැර), දණ්ඩය අත්හැරි බැවින්ම, යම් සේ දණ්ඩය අත් නොහැරි සත්වයෝ අන්‍යයන්ට දණ්ඩෙන්, අවියෙන්, අතින් හෝ කැට කැබිලිතිවලින් හිංසා කරත්ද, එසේ හිංසා නොකරමින්, ඒ මෛත්‍රී කර්මස්ථානය ඇසුරු කොට එහි ඇති වන්නා වූ වේදනා, සඥා, සංඛාර, විඤ්ඤාණ යන මේ ධර්මයන්ද, ඒ අනුවම පවත්නා සෙසු සංස්කාර ධර්මයන්ද විදර්ශනා කොට මම මේ ප්‍රත්‍යෙක බෝධියට පැමිණියෙමි යනු මෙහි අදහසයි.

အယံ ပန အနုသန္ဓိ – ဧဝံ ဝုတ္တေ တေ အမစ္စာ အာဟံသု – ‘‘ဣဒါနိ, ဘန္တေ, ကုဟိံ ဂစ္ဆထာ’’တိ? တတော တေန ‘‘ပုဗ္ဗေ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ကတ္ထ ဝသန္တီ’’တိ အာဝဇ္ဇေတွာ ဉတွာ ‘‘ဂန္ဓမာဒနပဗ္ဗတေ’’တိ ဝုတ္တေ ပုန အာဟံသု – ‘‘အမှေ ဒါနိ, ဘန္တေ, ပဇဟထ န ဣစ္ဆထာ’’တိ. အထ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ အာဟ ‘‘န ပုတ္တမိစ္ဆေယျာ’’တိ သဗ္ဗံ. တတြာဓိပ္ပာယော – အဟံ ဣဒါနိ အတြဇာဒီသု ယံကိဉ္စိ ပုတ္တမ္ပိ န ဣစ္ဆေယျံ, ကုတော ပန တုမှာဒိသံ သဟာယံ. တသ္မာ တုမှေသုပိ ယော မယာ သဒ္ဓိံ ဂန္တုံ မာဒိသော ဝါ ဟောတုံ ဣစ္ဆတိ, သော ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော. အထ ဝါ တေဟိ ‘‘အမှေ ဒါနိ, ဘန္တေ, ပဇဟထ န ဣစ္ဆထာ’’တိ ဝုတ္တေ သော ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ ‘‘န ပုတ္တမိစ္ဆေယျ ကုတော သဟာယ’’န္တိ ဝတွာ အတ္တနော ယထာဝုတ္တေနတ္ထေန ဧကစရိယာယ ဂုဏံ ဒိသွာ ပမုဒိတော ပီတိသောမနဿဇာတော ဣမံ ဥဒါနံ ဥဒါနေသိ – ‘‘ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော’’တိ. ဧဝံ ဝတွာ ပေက္ခမာနဿေဝ မဟာဇနဿ အာကာသေ ဥပ္ပတိတွာ ဂန္ဓမာဒနံ အဂမာသိ.

මේ එහි සම්බන්ධයයි - මෙසේ පැවසූ කල්හි ඒ ඇමතියෝ පවසනුයේ, "ස්වාමීනි, දැන් කොහේ වඩින්නේද?" යනුවෙනි. එවිට උන්වහන්සේ "පෙර පසේබුදුවරු කොහි වාසය කළාහුදැයි" මෙනෙහි කොට දැනගෙන, "ගන්ධමාදන පර්වතයෙහි" යයි වදාළ සේක. එවිට නැවතත් ඇමතියෝ "ස්වාමීනි, දැන් අප අතහැර යන සේක්ද? අපට අකමැති සේක්ද?" යයි ඇසුවෝය. එවිට පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ "පුත්‍රයෙකු පවා නොපතන්නේය" යනාදී සියල්ල වදාළ සේක. එහි අදහස නම් - "මම දැන් ඖරස පුත්‍රයෙකු පවා නොපතමි, එවිට තොප වැනි යහළුවෙකු ගැන කුමන කථාද? එබැවින් තොප අතරෙන් යමෙකු මා සමඟ යන්නට හෝ මා වැනි වන්නට කැමතිද, ඔහු කඟවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරේවා" යන්නයි. එසේත් නැතහොත්, ඔවුන් විසින් "අප අතහැර යන්නේදැයි" ඇසූ කල්හි, ඒ පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ "පුත්‍රයෙකු නොපතන්නේ නම් යහළුවෙකු කොයින්ද?" යයි වදාරා, තමන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද අර්ථයෙන් තනිව හැසිරීමේ ගුණය දැක, ප්‍රමෝදයට පත්ව, ප්‍රීති සෝමනස්සයෙන් යුතුව "කඟවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරේවා" යන මේ උදානය වදාළ සේක. මෙසේ වදාරා මහා ජනයා බලා සිටියදීම අහසට පැන නැගී ගන්ධමාදන පර්වතයට වැඩි සේක.

ဂန္ဓမာဒနော နာမ ဟိမဝတိ စူဠကာဠပဗ္ဗတံ မဟာကာဠပဗ္ဗတံ နာဂပလိဝေဌနံ စန္ဒဂဗ္ဘံ သူရိယဂဗ္ဘံ သုဝဏ္ဏပဿံ ဟိမဝန္တပဗ္ဗတန္တိ သတ္တ ပဗ္ဗတေ အတိက္ကမ္မ ဟောတိ. တတ္ထ နန္ဒမူလကံ နာမ ပဗ္ဘာရံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ ဝသနောကာသော, တိဿော စ ဂုဟာယော – သုဝဏ္ဏဂုဟာ, မဏိဂုဟာ, ရဇတဂုဟာတိ. တတ္ထ မဏိဂုဟာဒွါရေ မဉ္ဇူသကော နာမ ရုက္ခော ယောဇနံ ဥဗ္ဗေဓေန, ယောဇနံ ဝိတ္ထာရေန. သော ယတ္တကာနိ ဥဒကေ ဝါ ထလေ ဝါ ပုပ္ဖာနိ, သဗ္ဗာနိ တာနိ ပုပ္ဖယတိ, ဝိသေသေန ပစ္စေကဗုဒ္ဓါဂမနဒိဝသေ. တဿူပရိတော သဗ္ဗရတနမာဠော ဟောတိ. တတ္ထ သမ္မဇ္ဇနကဝါတော ကစဝရံ ဆဍ္ဍေတိ, သမကရဏဝါတော သဗ္ဗရတနမယဝါလုကံ သမံ ကရောတိ, သိဉ္စနကဝါတော အနောတတ္တဒဟတော အာနေတွာ ဥဒကံ သိဉ္စတိ, သုဂန္ဓကရဏဝါတော ဟိမဝန္တတော သဗ္ဗေသံ သုဂန္ဓရုက္ခာနံ ဂန္ဓေ အာနေတိ, ဩစိနကဝါတော ပုပ္ဖာနိ ဩစိနိတွာ ပါတေတိ, သန္ထရကဝါတော သဗ္ဗတ္ထ သန္ထရတိ. သဒါ သုပညတ္တာနေဝ စေတ္ထ [Pg.171] အာသနာနိ ဟောန္တိ, ယေသု ပစ္စေကဗုဒ္ဓုပ္ပာဒဒိဝသေ, ဥပေါသထဒိဝသေ စ သဗ္ဗေ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ သန္နိပတိတွာ နိသီဒန္တိ. အယံ တတ္ထ ပကတိ. အယံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ တတ္ထ ဂန္တွာ ပညတ္တာသနေ နိသီဒတိ. တတော သစေ တသ္မိံ ကာလေ အညေပိ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ သံဝိဇ္ဇန္တိ, တေပိ တင်္ခဏေယေဝ သန္နိပတိတွာ ပညတ္တာသနေသု နိသီဒန္တိ. နိသီဒိတွာ စ ကိဉ္စိဒေဝ သမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌဟန္တိ. တတော သံဃတ္ထေရော အဓုနာဂတပစ္စေကဗုဒ္ဓံ သဗ္ဗေသံ အနုမောဒနတ္ထာယ ‘‘ကထမဓိဂတ’’န္တိ ဧဝံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ပုစ္ဆတိ, တဒါပိ သော တမေဝ အတ္တနော ဥဒါနဗျာကရဏဂါထံ ဘာသတိ. ပုန ဘဂဝါပိ အာယသ္မတာ အာနန္ဒေန ပုဋ္ဌော တမေဝ ဂါထံ ဘာသတိ. အာနန္ဒောပိ သင်္ဂီတိယန္တိ ဧဝံ ဧကေကာ ဂါထာ ပစ္စေကသမ္ဗောဓိအဘိသမ္ဗုဒ္ဓဋ္ဌာနေ, မဉ္ဇူသကမာဠေ, အာနန္ဒေန ပုစ္ဆိတကာလေ, သင်္ဂီတိယန္တိ စတုက္ခတ္တုံ ဘာသိတာ ဟောတီတိ.

ගන්ධමාදනය නම් හිමවතෙහි චූළකාල පර්වතය, මහාකාල පර්වතය, නාගපලිවේඨනය, චන්දගබ්භය, සූරියගබ්භය, සුවණ්ණපස්සය, හිමවන්ත පර්වතය යන පර්වත සත ඉක්මවා පිහිටා ඇත. එහි නන්දමූලක නම් ලෙන පසේබුදුවරුන්ගේ වාසස්ථානයයි. එහි සුවණ්ණ ගුහාව, මණි ගුහාව, රජත ගුහාව යනුවෙන් ගුහා තුනකි. එහි මණි ගුහා ද්වාරයෙහි යොදුනක් උස හා යොදුනක් පළල මංජූසක නම් වෘක්ෂයක් ඇත. එය ජලයෙහි හෝ ගොඩබිමෙහි හටගන්නා සියලු මල්වලින් පිරී යයි, විශේෂයෙන් පසේබුදුවරුන් වඩින දිනවලදීය. එයට ඉහළින් සර්ව රත්නමය මාලාවක් වේ. එහි සම්මජ්ජනක සුළඟ කසළ ඉවත් කරයි, සමකරණ සුළඟ සියලු රත්නමය වැලි සමතලා කරයි, සිංචනක සුළඟ අනවතප්ත විලෙන් පැන් ගෙනවුත් ඉසියි, සුගන්ධකරණ සුළඟ හිමවතෙහි සියලු සුවඳ ගස්වල සුවඳ ගෙන එයි, ඔචිනක සුළඟ මල් නෙළා පහළට දමයි, සන්ථරක සුළඟ ඒ මල් හැමතැනම අතුරයි. එහි නිරන්තරයෙන්ම මනාව පනවන ලද අසුන් ඇත, පසේබුදු රජාණන් වහන්සේලා උපදින දිනයන්හි හා උපෝසථ දිනයන්හි සියලු පසේබුදුවරු එහි රැස්ව වැඩහිඳිති. එය එහි ස්වභාවයයි. මේ පසේබුදු රජාණන් වහන්සේද එහි ගොස් පනවන ලද අසුනක වැඩසිටියහ. එවිට ඒ කාලයෙහි වෙනත් පසේබුදුවරු වැඩසිටිත් නම්, ඔවුහුද එම මොහොතේම රැස්ව පනවන ලද අසුන්වල වැඩහිඳිති. වැඩහිඳ යම් සමාපත්තියකට සමවැදී එයින් නැගී සිටිති. ඉන්පසු සංඝස්ථවිරයන් වහන්සේ අලුතින් වැඩි පසේබුදුන්ගෙන් සියල්ලන්ගේ අනුමෝදනාව පිණිස "මෙසේ මෙය කෙසේ ලබන ලද්දේද?" යනුවෙන් කර්මස්ථානය විමසති. එවිට උන්වහන්සේ තමන්ගේ ඒ උදාන ව්‍යකරණ ගාථාවම වදාරති. නැවත භාග්‍යවතුන් වහන්සේද ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් විසින් විමසන ලදුව එම ගාථාවම වදාළ සේක. ආනන්ද තෙරුන් සංගීතියේදීද මෙසේ ප්‍රකාශ කළහ. මෙසේ එක් එක් ගාථාව පසේබුදු බව ලැබූ ස්ථානයෙහිදීද, මංජූසක වෘක්ෂ මූලයෙහිදීද, ආනන්ද තෙරුන් විමසූ කල්හිද, සංගීතියේදීද යනුවෙන් සිවු වරක් වදාරන ලද්දේ වෙයි.

ပဌမဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පළමු ගාථාවේ වර්ණනාව නිම විය.

၉၂. သံသဂ္ဂဇာတဿာတိ ဂါထာ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အယမ္ပိ ပစ္စေကဗောဓိသတ္တော ကဿပဿ ဘဂဝတော သာသနေ ဝီသတိ ဝဿသဟဿာနိ ပုရိမနယေနေဝ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တော ကသိဏပရိကမ္မံ ကတွာ ပဌမံ ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ နာမရူပံ ဝဝတ္ထပေတွာ လက္ခဏသမ္မသနံ ကတွာ အရိယမဂ္ဂံ အနဓိဂမ္မ ဗြဟ္မလောကေ နိဗ္ဗတ္တိ. သော တတော စုတော ဗာရာဏသိရညော အဂ္ဂမဟေသိယာ ကုစ္ဆိမှိ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ပုရိမနယေနေဝ ဝဍ္ဎမာနော ယတော ပဘုတိ ‘‘အယံ ဣတ္ထီ, အယံ ပုရိသော’’တိ ဝိသေသံ အညာသိ. တဒုပါဒါယ ဣတ္ထီနံ ဟတ္ထေ န ရမတိ, ဥစ္ဆာဒနနှာပနမဏ္ဍနာဒိမတ္တမ္ပိ န သာဒိယတိ. တံ ပုရိသာ ဧဝ ပေါသေန္တိ. ထညပါယနကာလေ ဓာတိယော ကဉ္စုကံ ပဋိမုဉ္စိတွာ ပုရိသဝေသေန ထညံ ပါယေန္တိ. သော ဣတ္ထီနံ ဂန္ဓံ ဃာယိတွာ သဒ္ဒံ ဝါ သုတွာ ရောဒတိ, ဝိညုတံ ပတ္တောပိ ဣတ္ထိယော ပဿိတုံ န ဣစ္ဆတိ. တေန တံ အနိတ္ထိဂန္ဓောတွေဝ သဉ္ဇာနိံသု.

92. "සංසග්ගජාතස්ස" යන ගාථාවෙහි උප්පත්තිය කෙසේ ද? මේ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ ද කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පෙර පරිද්දෙන්ම අවුරුදු විසිදහසක් මහණදම් පුරමින් කසිණ පරිකර්ම කොට ප්‍රථම ධ්‍යානය උපදවා, නාමරූප විභාග කොට ලක්ෂණ සම්මර්ශනය කළත් ආර්ය මාර්ගයට පැමිණිය නොහැකිව බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්හ. උන්වහන්සේ එතැනින් චුතව බාරාණසි රජුගේ අග්‍රමහේෂිකාවගේ කුසෙහි පිළිසිඳගෙන පෙර පරිද්දෙන්ම වැඩෙන්නේ, යම් කලෙක සිට "මොහු ස්ත්‍රියකි, මොහු පුරුෂයෙකි" යි යන වෙනස හඳුනා ගත්තේ ද එතැන් පටන් ස්ත්‍රීන්ගේ ඇසුරෙහි නොඇලුණේය. ස්ත්‍රීන් ලවා ඇඟ ඉලීම, නැවීම හා සැරසීම ආදිය පවා රුචි නොකළේය. ඔහු පෝෂණය කළේ පුරුෂයන් විසින්මය. කිරි පෙවීමේදී කිරිමව්වරු කඤ්චුකයක් (සැට්ටයක්) හැඳ පුරුෂ වෙස් ගෙන කිරි දුන්හ. ඔහු ස්ත්‍රීන්ගේ ගඳ ආඝ්‍රාණය වූ විට හෝ හඬ ඇසුණු විට හෝ හඬයි. වැඩිවියට පත් වූ පසුව ද ස්ත්‍රීන් දකින්නට පවා අකමැති විය. ඒ නිසා ඔහු "අනිත්ථිගන්ධ" (ස්ත්‍රී ගන්ධයක් රුචි නොකරන්නා) යන නමින් ප්‍රසිද්ධ විය.

တသ္မိံ သောဠသဝဿုဒ္ဒေသိကေ ဇာတေ ရာဇာ ‘‘ကုလဝံသံ သဏ္ဌပေဿာမီ’’တိ နာနာကုလေဟိ တဿ အနုရူပါ ကညာယော အာနေတွာ အညတရံ အမစ္စံ အာဏာပေသိ ‘‘ကုမာရံ ရမာပေဟီ’’တိ. အမစ္စော ဥပါယေန တံ ရမာပေတုကာမော တဿ အဝိဒူရေ သာဏိပါကာရံ ပရိက္ခိပါပေတွာ နာဋကာနိ ပယောဇာပေသိ. ကုမာရော ဂီတဝါဒိတသဒ္ဒံ သုတွာ ‘‘ကဿေသော သဒ္ဒေါ’’တိ အာဟ. အမစ္စော ‘‘တဝေသော, ဒေဝ[Pg.172], နာဋကိတ္ထီနံ သဒ္ဒေါ, ပုညဝန္တာနံ ဤဒိသာနိ နာဋကာနိ ဟောန္တိ. အဘိရမ, ဒေဝ, မဟာပုညောသိ တွ’’န္တိ အာဟ. ကုမာရော အမစ္စံ ဒဏ္ဍေန တာဠာပေတွာ နိက္ကဍ္ဎာပေသိ. သော ရညော အာရောစေသိ. ရာဇာ ကုမာရဿ မာတရာ သဟ ဂန္တွာ ကုမာရံ ခမာပေတွာ ပုန အမစ္စံ အာဏာပေသိ. ကုမာရော တေဟိ အတိနိပ္ပီဠိယမာနော သေဋ္ဌသုဝဏ္ဏံ ဒတွာ သုဝဏ္ဏကာရေ အာဏာပေသိ ‘‘သုန္ဒရံ ဣတ္ထိရူပံ ကရောထာ’’တိ. တေ ဝိဿကမ္မုနာ နိမ္မိတသဒိသံ သဗ္ဗာလင်္ကာရဝိဘူသိတံ ဣတ္ထိရူပံ ကရိတွာ ဒဿေသုံ. ကုမာရော ဒိသွာ ဝိမှယေန သီသံ စာလေတွာ မာတာပိတူနံ ပေသေသိ – ‘‘ယဒိ ဤဒိသိံ ဣတ္ထိံ လဘိဿာမိ, ဂဏှိဿာမီ’’တိ. မာတာပိတရော ‘‘အမှာကံ ပုတ္တော မဟာပုညော, အဝဿံ တေန သဟ ကတပုညာ ကာစိ ဒါရိကာ လောကေ ဥပ္ပန္နာ ဘဝိဿတီ’’တိ တံ သုဝဏ္ဏရူပံ ရထံ အာရောပေတွာ အမစ္စာနံ အပ္ပေသုံ – ‘‘ဂစ္ဆထ, ဤဒိသိံ ဒါရိကံ ဂဝေသထာ’’တိ. တေ တံ ဂဟေတွာ သောဠသမဟာဇနပဒေ ဝိစရန္တာ တံ တံ ဂါမံ ဂန္တွာ ဥဒကတိတ္ထာဒီသု ယတ္ထ ယတ္ထ ဇနသမူဟံ ပဿန္တိ, တတ္ထ တတ္ထ ဒေဝတံ ဝိယ သုဝဏ္ဏရူပံ ဌပေတွာ နာနာပုပ္ဖဝတ္ထာလင်္ကာရေဟိ ပူဇံ ကတွာ ဝိတာနံ ဗန္ဓိတွာ ဧကမန္တံ တိဋ္ဌန္တိ ‘‘ယဒိ ကေနစိ ဧဝရူပါ ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗာ ဘဝိဿတိ, သော ကထံ သမုဋ္ဌာပေဿတီ’’တိ? ဧတေနုပါယေန အညတြ မဒ္ဒရဋ္ဌာ သဗ္ဗဇနပဒေ အာဟိဏ္ဍိတွာ တံ ‘‘ခုဒ္ဒကရဋ္ဌ’’န္တိ အဝမညမာနာ တတ္ထ ပဌမံ အဂန္တွာ နိဝတ္တိံသု.

ඔහු දහසය හැවිරිදි වියට පත් වූ කල්හි, රජතුමා "කුල පරම්පරාව පවත්වාගෙන යන්නෙමි" යි සිතා විවිධ කුලවලින් ඔහුට ගැළපෙන කන්‍යාවන් ගෙන්වා, "කුමාරයා පිනවන්න" යැයි එක්තරා ඇමතියකුට අණ කළේය. ඒ ඇමතියා උපායකින් ඔහු පිනවනු කැමතිව, ඔහුට නුදුරින් තිර ඇද නාට්‍ය රංගනයන් කරවීය. කුමාරයා ගීත හා වාදන ශබ්දය අසා "මේ කාගේ ශබ්දයක්ද?" යි ඇසීය. ඇමතියා "දේවයන් වහන්ස, මේ ඔබවහන්සේගේ නාට්‍ය ස්ත්‍රීන්ගේ ශබ්දයයි. පින්වන්තයන්ට මෙබඳු නාට්‍ය රංගනයන් ලැබෙන්නේය. දේවයන් වහන්ස, ඔබවහන්සේ මහා පින්වන්තයෙකි, එබැවින් මෙහි ඇලී වසනු මැනව" යි කීවේය. කුමාරයා ඒ ඇමතියාට දණ්ඩකින් පහර දී පලවා හැරියේය. ඔහු ඒ බව රජුට දැන්වීය. රජතුමා කුමාරයාගේ මෑණියන් ද සමඟ ගොස් කුමාරයා සනසා නැවතත් ඇමතියාට අණ කළේය. කුමාරයා ඔවුන්ගේ බලවත් පෙරැත්තය නිසාම අගනා රත්තරන් දී රන්කරුවන්ට "මනහර ස්ත්‍රී රූපයක් සාදන්න" යැයි අණ කළේය. ඔවුහු විශ්වකර්ම දිව්‍යපුත්‍රයා මැවූවාක් වැනි සකල අලංකාරයෙන් සුසැදි ස්ත්‍රී රූපයක් සාදා පෙන්වූහ. කුමාරයා එය දැක විස්මයෙන් හිස සලා, "ඉදින් මෙබඳු ස්ත්‍රියක ලබන්නේ නම් ඇය පිළිගන්නෙමි" යි මව්පියන්ට දන්වා යැවීය. මව්පියෝ "අපගේ පුත්‍රයා මහා පින්වන්තයෙකි, ඔහු සමඟ පින් කළ මෙබඳු කුමාරිකාවක ලොව කොහේ හෝ උපදීවි" යි සිතා ඒ රන් රූපය රථයක තබා ඇමතියන්ට භාර කර, "ගොස් මෙබඳු කුමාරිකාවක සොයන්න" යැයි අණ කළහ. ඔවුහු එය රැගෙන දහසය මහා ජනපදයන්හි ඇවිදිමින්, ඒ ඒ ගම්වලට ගොස් ජනයා රැස්වන තොටුපළවල් ආදී තැන්හි දේවතාවියක මෙන් ඒ රන් රූපය තබා විවිධ මල් හා වස්ත්‍රවලින් පුද පූජා පවත්වා වියන් බැඳ එකත්පසක සිටියහ. "යමෙකු මෙබඳු රූපයක් පෙර දැක තිබේ නම් ඔහු කෙසේ ප්‍රතිචාර දක්වනු ඇද්ද?" යි ඔවුහු විමසිලිමත් වූහ. මේ උපායෙන් මද්දරට හැර අනෙකුත් සියලු ජනපදයන්හි සැරිසරා, එය කුඩා රටකැයි අවමන් කරමින් එහි මුලින් නොගොස් ආපසු හැරුණහ.

တတော နေသံ ဧတဒဟောသိ – ‘‘မဒ္ဒရဋ္ဌမ္ပိ တာဝ ဂစ္ဆာမ, မာ နော ဗာရာဏသိံ ပဝိဋ္ဌေပိ ရာဇာ ပုန ပေသေသီ’’တိ မဒ္ဒရဋ္ဌေ သာဂလနဂရံ အဂမံသု. သာဂလနဂရေ စ မဒ္ဒဝေါ နာမ ရာဇာ. တဿ ဓီတာ သောဠသဝဿုဒ္ဒေသိကာ အဘိရူပါ အဟောသိ. တဿာ ဝဏ္ဏဒါသိယော နှာနောဒကတ္ထာယ တိတ္ထံ ဂစ္ဆန္တိ. တတ္ထ အမစ္စေဟိ ဌပိတံ တံ သုဝဏ္ဏရူပံ ဒူရတောဝ ဒိသွာ ‘‘အမှေ ဥဒကတ္ထာယ ပေသေတွာ ရာဇပုတ္တီ သယမေဝ အာဂတာ’’တိ ဘဏန္တိယော သမီပံ ဂန္တွာ ‘‘နာယံ သာမိနီ, အမှာကံ သာမိနီ ဣတော အဘိရူပတရာ’’တိ အာဟံသု. အမစ္စာ တံ သုတွာ ရာဇာနံ ဥပသင်္ကမိတွာ အနုရူပေန နယေန ဒါရိကံ ယာစိံသု. သောပိ အဒါသိ. တေ ဗာရာဏသိရညော ပါဟေသုံ – ‘‘လဒ္ဓါ, ဒေဝ, ကုမာရိကာ, သာမံ အာဂစ္ဆထ, ဥဒါဟု အမှေဝ အာနေမာ’’တိ. သော ‘‘မယိ အာဂစ္ဆန္တေ ဇနပဒပီဠာ ဘဝိဿတိ, တုမှေဝ နံ အာနေထာ’’တိ ပေသေသိ.

ඉන්පසු ඔවුන්ට මෙසේ සිතුණි: "බාරාණසියට ඇතුළු වූ පසුත් රජතුමා නැවත අපව එවන්නට පුළුවන, එබැවින් මද්දරටටත් ගොස් බලමු" යැයි කියා මද්දරට සාගල නුවරට ගියහ. සාගල නුවර මද්දව නම් රජෙක් විය. ඔහුට දහසය හැවිරිදි ඉතා රූමත් දියණියක වූවාය. ඇයගේ පරිවාර ස්ත්‍රීහු දිය නෑමට තොටුපළට ගියහ. එහි ඇමතියන් තබා තිබූ ඒ රන් රූපය දුරදීම දැක, "අපව වතුර ගේන්නට එවා රජකුමරිය තනිවම පැමිණ ඇතැයි" කියමින් අසලට ගොස්, "මොවුහු අපගේ ස්වාමිදුව නොවෙති, අපගේ ස්වාමිදුව මීට වඩා රූමත්ය" යි කීහ. ඇමතියෝ ඒ අසා රජු වෙත ගොස් සුදුසු පරිදි ඒ කුමාරිකාව ඉල්ලා සිටියහ. ඔහු ද ඇයව දීමට කැමති විය. ඔවුහු බාරාණසි රජුට පණිවුඩ යවමින්, "දේවයන් වහන්ස, කුමාරිකාවක ලැබුණා. ඔබවහන්සේම වඩිනවාද? නැතහොත් අප ඇයව රැගෙන එන්නද?" යි ඇසූහ. රජතුමා "මා පැමිණියහොත් ජනපද වැසියන්ට පීඩාවක් වනු ඇත, එබැවින් නුඹලාම ඇයව රැගෙන එන්න" යැයි පණිවුඩ යැවීය.

အမစ္စာပိ ဒါရိကံ ဂဟေတွာ နဂရာ နိက္ခမိတွာ ကုမာရဿ ပါဟေသုံ – ‘‘လဒ္ဓါ သုဝဏ္ဏရူပသဒိသာ ကုမာရိကာ’’တိ. ကုမာရော သုတွာဝ ရာဂေန အဘိဘူတော [Pg.173] ပဌမဇ္ဈာနာ ပရိဟာယိ. သော ဒူတပရမ္ပရာယ ပေသေသိ – ‘‘သီဃံ အာနေထ, သီဃံ အာနေထာ’’တိ. တေ သဗ္ဗတ္ထ ဧကရတ္တိဝါသေန ဗာရာဏသိံ ပတွာ ဗဟိနဂရေ ဌိတာ ရညော ပေသေသုံ – ‘‘အဇ္ဇေဝ ပဝိသိတဗ္ဗံ, နော’’တိ. ရာဇာ ‘‘သေဋ္ဌကုလာ အာနီတာ ဒါရိကာ, မင်္ဂလကိရိယံ ကတွာ မဟာသက္ကာရေန ပဝေသေဿာမ, ဥယျာနံ တာဝ နံ နေထာ’’တိ အာဟ. တေ တထာ အကံသု. သာ အစ္စန္တသုခုမာလာ ကုမာရိကာ ယာနုဂ္ဃာဋေန ဥဗ္ဗာဠှာ အဒ္ဓါနပရိဿမေန ဥပ္ပန္နဝါတရောဂါ မိလာတမာလာ ဝိယ ဟုတွာ ရတ္တိဘာဂေ ကာလမကာသိ. အမစ္စာ ‘‘သက္ကာရာ ပရိဘဋ္ဌမှာ’’တိ ပရိဒေဝိံသု. ရာဇာ စ နာဂရာ စ ‘‘ကုလဝံသော ဝိနဋ္ဌော’’တိ ပရိဒေဝိံသု. သကလနဂရံ ကောလာဟလံ အဟောသိ. ကုမာရဿ သုတမတ္တေယေဝ မဟာသောကော ဥဒပါဒိ.

ඇමතියෝ ද කුමාරිකාව රැගෙන නුවරින් පිටත්ව කුමාරයාට පණිවුඩ යැවූහ: "රන් රූපයට සමාන කුමාරිකාවක ලැබුණා" යනුයි. කුමාරයා එය ඇසූ සැණින්ම රාගයෙන් මඬනා ලදුව ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් පිරිහුණේය. ඔහු "වහාම ඇයව රැගෙන එන්න, වහාම රැගෙන එන්න" යැයි දූතයන් ලවා දිගින් දිගටම පණිවුඩ යැවීය. ඔවුහු සෑම තැනකම එක් රැයක් පමණක් ලැගුම් ගනිමින් බාරාණසියට පැමිණ, නගරයෙන් බැහැරව සිට රජුට දන්වා යැවූහ: "අදම නගරයට ඇතුළු විය යුතු ද?" යනුවෙනි. රජතුමා "ශ්‍රේෂ්ඨ කුලයකින් ගෙනා කුමාරිකාවක බැවින් මංගල කටයුතු කර මහත් හරසරින් නගරයට පමුණුවන්නෙමු, එබැවින් පළමුව ඇයව උයනට රැගෙන යන්න" යැයි කීවේය. ඔවුහු එලෙසම කළහ. අතිශයින්ම සුකුමාල වූ ඒ කුමාරිකාව යානයෙහි ගැස්සීමෙන් පීඩාවට පත්ව, දීර්ඝ ගමනේ වෙහෙස නිසා හටගත් වාත රෝගයකින් පරවූ මලක් මෙන් වී රාත්‍රී කාලයෙහි මියගියාය. ඇමතියෝ "අපට ලැබෙන්නට තිබූ සත්කාර සම්මාන අහිමි විය" යැයි හඬා වැලපුණහ. රජතුමා සහ නුවර වැසියෝ ද "රාජ වංශය විනාශ වූයේය" යි හඬා වැලපුණහ. මුළු නුවරම මහත් කලබලයක් විය. කුමාරයාට ඒ බව ඇසූ සැණින්ම මහත් ශෝකයක් උපන්නේය.

တတော ကုမာရော သောကဿ မူလံ ခနိတုံ အာရဒ္ဓေါ. သော ဧဝံ စိန္တေသိ – ‘‘အယံ သောကော နာမ န အဇာတဿ ဟောတိ, ဇာတဿ ပန ဟောတိ. တသ္မာ ဇာတိံ ပဋိစ္စ သောကော. ဇာတိ ပန ကိံ ပဋိစ္စာတိ? ဘဝံ ပဋိစ္စ ဇာတီ’’တိ. ဧဝံ ပုဗ္ဗဘာဝနာနုဘာဝေန ယောနိသော မနသိကရောန္တော အနုလောမပဋိလောမံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒံ ဒိသွာ ပုန အနုလောမဉ္စ သင်္ခါရေ သမ္မသန္တော တတ္ထေဝ နိသိန္နော ပစ္စေကသမ္ဗောဓိံ သစ္ဆာကာသိ. အမစ္စာ တံ မဂ္ဂဖလသုခေန သုခိတံ သန္တိန္ဒြိယံ သန္တမာနသံ နိသိန္နံ ဒိသွာ ပဏိပါတံ ကတွာ အာဟံသု – ‘‘မာ သောစိ, ဒေဝ, မဟန္တော ဇမ္ဗုဒီပေါ, အညံ တတော သုန္ဒရတရံ ကညံ အာနေဿာမာ’’တိ. သော အာဟ – ‘‘န သောစာမိ, နိဿောကော ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ အဟ’’န္တိ. ဣတော ပရံ သဗ္ဗံ ဝုတ္တပုရိမဂါထာသဒိသမေဝ ဌပေတွာ ဂါထာဝဏ္ဏနံ.

ඉන්පසු කුමාරයා ශෝකයේ මුල හාරන්නට (සොයන්නට) පටන් ගත්තේය. ඔහු මෙසේ සිතීය: "මේ ශෝකය නම් නූපන් අයෙකුට නොව උපන් අයෙකුටම සිදුවන්නකි. එබැවින් ජාතිය (ඉපදීම) නිසා ශෝකය හටගනී. ජාතිය කුමක් නිසා හටගන්නේද? භවය නිසා ජාතිය හටගනී" යනුවෙනි. මෙසේ පෙර පුරුදු කළ භාවනානුභාවයෙන් නුවණින් මෙනෙහි කරමින් අනුලෝම ප්‍රතිලෝම වශයෙන් පටිච්චසමුප්පාදය දැක, නැවත අනුලෝම වශයෙන් සංස්කාරයන් සම්මර්ශනය කරමින් එහිම හිඳ පසේබුදු බව සාක්ෂාත් කළේය. මාර්ග ඵල සැපයෙන් සුවපත් වූ, සංසුන් ඉන්ද්‍රියයන් හා සංසුන් මනසක් ඇතිව වැඩසිටි උන්වහන්සේව දුටු ඇමතියෝ පසඟ පිහිටුවා වැඳ මෙසේ කීහ: "දේවයන් වහන්ස, ශෝක නොවන්න. ජම්බුද්වීපය ඉතා විශාලය, මීට වඩා රූමත් කන්‍යාවක අපි ගෙන එන්නෙමු." උන්වහන්සේ "මම ශෝක නොවෙමි, මම ශෝක රහිත පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නමකි" යි වදාළහ. මෙතැන් සිට ඉදිරියට සියල්ල පෙර ගාථාවල විස්තර කළ පරිදිමය.

ဂါထာဝဏ္ဏနာ ပန ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ – သံသဂ္ဂဇာတဿာတိ ဇာတသံသဂ္ဂဿ. တတ္ထ ဒဿနသဝနကာယသမုလ္လပနသမ္ဘောဂသံသဂ္ဂဝသေန ပဉ္စဝိဓော သံသဂ္ဂေါ. တတ္ထ အညမညံ ဒိသွာ စက္ခုဝိညာဏဝီထိဝသေန ဥပ္ပန္နရာဂေါ ဒဿနသံသဂ္ဂေါ နာမ. တတ္ထ သီဟဠဒီပေ ကာဠဒီဃဝါပီ ဂါမေ ပိဏ္ဍာယ စရန္တံ ကလျာဏဝိဟာရဝါသိဒီဃဘာဏကဒဟရဘိက္ခုံ ဒိသွာ ပဋိဗဒ္ဓစိတ္တာ ကေနစိ ဥပါယေန တံ အလဘိတွာ ကာလင်္ကတာ ကုဋုမ္ဗိယဓီတာ စ တဿာ နိဝါသနစောဠခဏ္ဍံ ဒိသွာ ‘‘ဧဝရူပံ ဝတ္ထံ ဓာရိနိယာ နာမ သဒ္ဓိံ သံဝါသံ နာလဘိ’’န္တိ ဖလိတဟဒယော ကာလင်္ကတော. သော ဧဝ ဒဟရော စ နိဒဿနံ.

ගාථා වර්ණනාව මෙසේ දත යුතුය - 'සංසග්ගජාතස්ස' යනු ඇසුර ඇති තැනැත්තාට යන්නයි. එහි දැකීම, ඇසීම, ශරීර ස්පර්ශය, පිළිසඳර කතා පැවැත්වීම සහ වස්තූන් පරිභෝජනය කිරීම යන පස් වැදෑරුම් ඇසුරක් (සංසර්ගයක්) පවතියි. එහිදී එකිනෙකා දැක චක්ඛු විඤ්ඤාණ වීථි වශයෙන් හටගත් රාගය 'දස්සන සංසර්ගය' නම් වේ. එහි නිදසුන මෙසේය: ලක්දිව කාලදීඝවාපී ගමෙහි පිණ්ඩපාතය පිණිස හැසිරෙන, කල්‍යාණ විහාරයෙහි වාසය කළ දීඝභාණක තරුණ භික්ෂුවක් දැක, උන්වහන්සේ කෙරෙහි සිත බැඳී, කිසිදු උපායකින් උන්වහන්සේව ලබාගත නොහැකි වූ එක් සිටු දියණියක් මිය ගියාය. පසුව එම භික්ෂුව ඇය ඇඳ සිටි වස්ත්‍ර කොටස දැක, "මෙහි මෙවැනි වස්ත්‍රයක් හැඳි තැනැත්තියක හා වාසය කිරීමට නොලැබුණේමය" යි පීඩාවට පත්ව හදවත පැළී මිය ගියේය. ඒ තරුණ භික්ෂුව මෙයට නිදසුනයි.

ပရေဟိ [Pg.174] ပန ကထိယမာနံ ရူပါဒိသမ္ပတ္တိံ အတ္တနာ ဝါ ဟသိတလပိတဂီတသဒ္ဒံ သုတွာ သောတဝိညာဏဝီထိဝသေန ဥပ္ပန္နရာဂေါ သဝနသံသဂ္ဂေါ နာမ. တတြာပိ ဂိရိဂါမဝါသိကမ္မာရဓီတာယ ပဉ္စဟိ ကုမာရိကာဟိ သဒ္ဓိံ ပဒုမဿရံ ဂန္တွာ နှတွာ မာလံ အာရောပေတွာ ဥစ္စာသဒ္ဒေန ဂါယန္တိယာ သဒ္ဒံ သုတွာ အာကာသေန ဂစ္ဆန္တော ကာမရာဂေန ဝိသေသာ ပရိဟာယိတွာ ဗျသနံ ပတ္တော ပဉ္စဂ္ဂဠလေဏဝါသီ တိဿဒဟရော နိဒဿနံ.

අනෙක් අය පවසන රූප සම්පත්තිය ගැන අසා හෝ තමා විසින්ම සිනාසෙන හඬ, කතාබස් කරන හඬ හෝ ගී ගයන හඬ අසා සෝත විඤ්ඤාණ වීථි වශයෙන් හටගන්නා රාගය 'සවන සංසර්ගය' නම් වේ. එහිද ගිරිගාමවාසී කම්මල්කරුවෙකුගේ දියණිය පස්දෙනෙකු වූ තරුණියන් සමඟ පියුම් විලට ගොස්, ස්නානය කොට මල් පළඳා මහ හඬින් ගී ගයද්දී, අහසින් වඩිනා තරුණ භික්ෂුවක් ඒ හඬ අසා කාම රාගය නිසා තමා ලැබූ විශේෂ අධිගමයන්ගෙන් (ධ්‍යානවලින්) පිරිහී විපතට පත් විය. පඤ්චග්ගල ලෙන්වාසී තිස්ස තරුණ භික්ෂුව මෙයට නිදසුනයි.

အညမညံ အင်္ဂပရာမသနေန ဥပ္ပန္နရာဂေါ ကာယသံသဂ္ဂေါ နာမ. ဓမ္မဘာသနဒဟရဘိက္ခု စ ရာဇဓီတာ စေတ္ထ နိဒဿနံ. မဟာဝိဟာရေ ကိရ ဒဟရဘိက္ခု ဓမ္မံ ဘာသတိ. တတ္ထ မဟာဇနော အာဂတော, ရာဇာပိ အဂ္ဂမဟေသိယာ ရာဇဓီတာယ စ သဒ္ဓိံ အဂမာသိ. တတော ရာဇဓီတာယ တဿ ရူပဉ္စ သရဉ္စ အာဂမ္မ ဗလဝရာဂေါ ဥပ္ပန္နော, တဿ ဒဟရဿာပိ. တံ ဒိသွာ ရာဇာ သလ္လက္ခေတွာ သာဏိပါကာရေန ပရိက္ခိပါပေသိ. တေ အညမညံ ပရာမသိတွာ အာလိင်္ဂိံသု. ပုန သာဏိပါကာရံ အပနေတွာ ပဿန္တာ ဒွေပိ ကာလင်္ကတေယေဝ အဒ္ဒသံသူတိ.

එකිනෙකාගේ අඟපසඟ ස්පර්ශ කිරීමෙන් හටගන්නා රාගය 'කාය සංසර්ගය' නම් වේ. ධර්මය දේශනා කළ තරුණ භික්ෂුව සහ රාජ කුමරිය මෙහි නිදසුනයි. මහා විහාරයෙහි එක්තරා තරුණ භික්ෂුවක් ධර්මය දේශනා කළේය. එහි බොහෝ ජනයා රැස් වූ අතර, රජතුමා ද අගමෙහෙසිය සහ රාජ කුමරිය සමඟ පැමිණියේය. එහිදී රාජ කුමරියට ඒ භික්ෂුවගේ රූපය සහ හඬ අසා බලවත් රාගයක් හටගත්තේය. ඒ භික්ෂුවට ද එසේම විය. රජු එය වටහාගෙන තිරයකින් (සාණිප්‍රාකාරයකින්) ඔවුන් වට කරවීය. එවිට ඔවුහු එකිනෙකා ස්පර්ශ කොට වැළඳගත්හ. පසුව ඒ තිරය ඉවත් කර බලද්දී දෙදෙනාම මියගොස් සිටිනු දක්නට ලැබුණි.

အညမညံ အာလပနသမုလ္လပနဝသေန ဥပ္ပန္နရာဂေါ ပန သမုလ္လပနသံသဂ္ဂေါ နာမ. ဘိက္ခု ဘိက္ခုနီဟိ သဒ္ဓိံ ပရိဘောဂကရဏေ ဥပ္ပန္နရာဂေါ သမ္ဘောဂသံသဂ္ဂေါ နာမ. ဒွီသုပိ ဧတေသု ပါရာဇိကပ္ပတ္တော ဘိက္ခု စ ဘိက္ခုနီ စ နိဒဿနံ. မရိစဝဋ္ဋိနာမမဟာဝိဟာရမဟေ ကိရ ဒုဋ္ဌဂါမဏိအဘယရာဇာ မဟာဒါနံ ပဋိယာဒေတွာ ဥဘတောသံဃံ ပရိဝိသတိ. တတ္ထ ဥဏှယာဂုယာ ဒိန္နာယ သံဃနဝကသာမဏေရီ အနာဓာရကဿ သံဃနဝကဿ သာမဏေရဿ ဒန္တဝလယံ ဒတွာ သမုလ္လပနမကာသိ. တေ ဥဘောပိ ဥပသမ္ပဇ္ဇိတွာ သဋ္ဌိဝဿာ ဟုတွာ ပရတီရံ ဂတာ အညမညံ သမုလ္လပနေန ပုဗ္ဗသညံ ပဋိလဘိတွာ တာဝဒေဝ သဉ္ဇာတသိနေဟာ သိက္ခာပဒံ ဝီတိက္ကမိတွာ ပါရာဇိကာ အဟေသုန္တိ. ဧဝံ ပဉ္စဝိဓေ သံသဂ္ဂေ ယေန ကေနစိ သံသဂ္ဂေန ဇာတသံသဂ္ဂဿ ဘဝတိ သ္နေဟော, ပုရိမရာဂပစ္စယော ဗလဝရာဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တတော သ္နေဟနွယံ ဒုက္ခမိဒံ ပဟောတိ တမေဝ သ္နေဟံ အနုဂစ္ဆန္တံ သန္ဒိဋ္ဌိကသမ္ပရာယိကံ သောကပရိဒေဝါဒိနာနပ္ပကာရကံ ဣဒံ ဒုက္ခံ ပဟောတိ ပဘဝတိ ဇာယတိ.

එකිනෙකා සමඟ කතාබස් කිරීමෙන් හා පිළිසඳරෙහි යෙදීමෙන් හටගන්නා රාගය 'සමුල්ලපන සංසර්ගය' නම් වේ. භික්ෂූන් වහන්සේලා භික්ෂුණීන් වහන්සේලා සමඟ එක්ව වස්තූන් පරිභෝජනය කිරීමේදී හටගන්නා රාගය 'සම්භෝග සංසර්ගය' නම් වේ. මේ දෙකේදීම පාරාජිකාවට පත් වූ භික්ෂුව සහ භික්ෂුණිය නිදසුනයි. මිරිසවැටි මහා විහාර පූජෝත්සවයකදී දුටුගැමුණු මහරජතුමා මහා දානයක් පිළියෙළ කොට උභය සංඝයාටම පූජා කළේය. එහිදී උණු කැඳ පූජා කරද්දී, එක් සාමණේර භික්ෂුණියක් එක් සාමණේරයෙකුට දසන් දක්වා සිනාසී පිළිසඳරෙහි යෙදුණාය. ඔවුන් දෙදෙනාම පසුව උපසම්පදාව ලබා වසර හැටක් ගත වී එතෙරට (වෙනත් දේශයකට) ගියහ. එහිදී එකිනෙකා සමඟ කතාබස් කරද්දී පෙර වූ ඒ සංඥාව නැවත සිහිපත් වී, එසැණින්ම සෙනෙහස උපදවා ශික්ෂා පද උල්ලංඝනය කොට පාරාජිකා වූහ. මෙසේ පස් වැදෑරුම් ඇසුරෙහි යම් කිසි ඇසුරක් හේතුවෙන් ඇසුරු කරන්නාට සෙනෙහස ඇති වෙයි, පෙර වූ රාගය ප්‍රත්‍ය වීමෙන් බලවත් රාගයක් උපදියි. ඒ සෙනෙහස අනුව යන මේ දුක හටගනියි. ඒ සෙනෙහස අනුව යන්නාට මෙලොව හා පරලොවදී ශෝක පරිදේව ආදී නානාවිධ දුක් උපදියි, පවතී, හටගනියි.

အပရေ ‘‘အာရမ္မဏေ စိတ္တဿ ဝေါဿဂ္ဂေါ သံသဂ္ဂေါ’’တိ ဘဏန္တိ. တတော သ္နေဟော, သ္နေဟဒုက္ခမိဒန္တိ. ဧဝမတ္ထပ္ပဘေဒံ ဣမံ အဍ္ဎဂါထံ ဝတွာ သော ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ အာဟ – ‘‘သွာယံ ယမိဒံ သ္နေဟနွယံ သောကာဒိဒုက္ခံ ပဟောတိ, တမေဝ သ္နေဟံ အနုဂတဿ ဒုက္ခဿ မူလံ ခနန္တော ပစ္စေကဗောဓိံ အဓိဂတော’’တိ.

අනෙක් ආචාර්යවරු පවසන්නේ "අරමුණෙහි සිත අතහැරීම (මුදාහැරීම) ඇසුර හෙවත් සංසර්ගය" කියාය. එයින් සෙනෙහස ද, එයින් සෙනෙහස නිසා වන මේ දුක ද ඇතිවේ. මෙසේ අර්ථ ප්‍රභේද ඇති මේ අර්ධ ගාථාව දේශනා කොට ඒ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "යම් මේ සෙනෙහස නිසා උපදින ශෝකාදී දුකක් වේද, ඒ සෙනෙහස අනුව යන්නා වූ දුකෙහි මුල කණින්නා වූ මම පසේබුදු බවට පැමිණියෙමි" යනුයි.

ဧဝံ [Pg.175] ဝုတ္တေ တေ အမစ္စာ အာဟံသု – ‘‘အမှေဟိ ဒါနိ, ဘန္တေ, ကိံ ကတ္တဗ္ဗ’’န္တိ? တတော သော အာဟ – ‘‘တုမှေ ဝါ အညတရော ဝါ ဣမမှာ ဒုက္ခာ မုစ္စိတုကာမော, သော သဗ္ဗောပိ အာဒီနဝံ သ္နေဟဇံ ပေက္ခမာနော, ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော’’တိ. ဧတ္ထ စ ယံ တံ ‘‘သ္နေဟနွယံ ဒုက္ခမိဒံ ပဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ, တဒေဝ သန္ဓာယ ‘‘အာဒီနဝံ သ္နေဟဇံ ပေက္ခမာနော’’တိ ဣဒံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အထ ဝါ ယထာဝုတ္တေန သံသဂ္ဂေန ‘သံသဂ္ဂဇာတဿ ဘဝတိ သ္နေဟော, သ္နေဟနွယံ ဒုက္ခမိဒံ ပဟောတိ’, ဧဝံ ယထာဘူတံ အာဒီနဝံ သ္နေဟဇံ ပေက္ခမာနော အဟမဓိဂတောတိ ဧဝံ သမ္ဗန္ဓိတွာ စတုတ္ထပါဒေါ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ သ္နေဟဝသေန ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တတော ပရံ သဗ္ဗံ ပုရိမဂါထာယ ဝုတ္တသဒိသမေဝါတိ.

මෙසේ වදාළ කල්හි ඒ අමාත්‍යවරු "ස්වාමීනී, දැන් අප විසින් කුමක් කළ යුතුද?" යි ඇසූහ. එවිට උන්වහන්සේ වදාළේ "තොප හෝ වෙනත් අයෙකු හෝ මේ දුකෙන් මිදෙන්නට කැමති නම්, ඒ සියලු දෙනාම සෙනෙහස නිසා උපදින ආදීනව දකිමින්, කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය" යන්නයි. මෙහි "සෙනෙහස අනුව යන මේ දුක හටගනියි" යැයි යමක් වදාරන ලද්දේද, එයම අරමුණු කොට "සෙනෙහස නිසා උපදින ආදීනවය බලමින්" යන්න පවසන ලද බව දත යුතුය. එසේත් නැතිනම්, ඉහත කී ඇසුර නිසා "ඇසුරු කරන්නාට සෙනෙහස ඇති වේ, සෙනෙහස නිසා මේ දුක හටගනියි" යනුවෙන් තත්වූ පරිදි සෙනෙහසෙහි ආදීනවය බලමින් මම (පසේබුදු බවට) පැමිණියෙමි යි මෙසේ සම්බන්ධ කොට සතරවන පාදය කලින් කී ක්‍රමයටම සෙනෙහස මුල් කොට වදාරන ලද බව දත යුතුය. ඉන් පසු සියල්ල පෙර ගාථාවෙහි වදාළ අයුරින්මය.

သံသဂ္ဂဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සංසර්ග ගාථා වර්ණනාව නිම විය.

၉၃. မိတ္တေ သုဟဇ္ဇေတိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အယံ ပစ္စေကဗောဓိသတ္တော ပုရိမဂါထာယ ဝုတ္တနယေနေဝ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဗာရာဏသိယံ ရဇ္ဇံ ကာရေန္တော ပဌမဇ္ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ‘‘ကိံ သမဏဓမ္မော ဝရော, ရဇ္ဇံ ဝရ’’န္တိ ဝီမံသိတွာ အမစ္စာနံ ရဇ္ဇံ နိယျာတေတွာ သမဏဓမ္မံ အကာသိ. အမစ္စာ ‘‘ဓမ္မေန သမေန ကရောထာ’’တိ ဝုတ္တာပိ လဉ္ဇံ ဂဟေတွာ အဓမ္မေန ကရောန္တိ. တေ လဉ္ဇံ ဂဟေတွာ သာမိကေ ပရာဇယန္တာ ဧကဒါ အညတရံ ရာဇဝလ္လဘံ ပရာဇေသုံ. သော ရညော ဘတ္တကာရကေဟိ သဒ္ဓိံ ပဝိသိတွာ သဗ္ဗံ အာရောစေသိ. ရာဇာ ဒုတိယဒိဝသေ သယံ ဝိနိစ္ဆယဋ္ဌာနံ အဂမာသိ. တတော မဟာဇနာ – ‘‘အမစ္စာ, ဒေဝ, သာမိကေ အသာမိကေ ကရောန္တီ’’တိ ဥစ္စာသဒ္ဒံ ကရောန္တာ မဟာယုဒ္ဓံ ဝိယ အကံသု. အထ ရာဇာ ဝိနိစ္ဆယဋ္ဌာနာ ဝုဋ္ဌာယ ပါသာဒံ အဘိရုဟိတွာ သမာပတ္တိံ အပ္ပေတုံ နိသိန္နော. တေန သဒ္ဒေန ဝိက္ခိတ္တစိတ္တော န သက္ကောတိ အပ္ပေတုံ. သော ‘‘ကိံ မေ ရဇ္ဇေန, သမဏဓမ္မော ဝရ’’န္တိ ရဇ္ဇသုခံ ပဟာယ ပုန သမာပတ္တိံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝိပဿိတွာ ပစ္စေကသမ္ဗောဓိံ သစ္ဆာကာသိ. ကမ္မဋ္ဌာနဉ္စ ပုစ္ဆိတော ဣမံ ဂါထံ အဘာသိ.

93. 'මිත්තේ සුහජ්ජේ' (Mitte suhajje) යන ගාථාවෙහි උත්පත්ති කතාව කුමක්ද? මේ පසේබුදු බෝසතාණන් වහන්සේ පෙර ගාථාවෙහි කී පරිදිම ඉපිද, බරණැස රජකම් කරමින් ප්‍රථම ධ්‍යානය උපදවා, "ශ්‍රමණ ධර්මය උතුම්ද, නැතහොත් රජකම උතුම්ද?" යි විමසා බලා, අමාත්‍යවරුන්ට රජකම පවරා ශ්‍රමණ ධර්මය පිරූහ. අමාත්‍යවරුන්ට "ධර්මයෙන් හා සාධාරණව රජකම කරව්" යැයි පැවසුවද, ඔවුහු අල්ලස් ගෙන අධර්මයෙන් කටයුතු කළහ. ඔවුහු අල්ලස් ගෙන සැබෑ හිමිකරුවන් පරාජයට පත් කරමින්, දිනක් රජුට හිතවත් අයෙකු ද පරාජය කළහ. ඔහු රජුගේ ආහාර පිසින්නන් සමඟ මාලිගාවට ඇතුළු වී සියලු විස්තර සැළ කළේය. රජතුමා පසු දින තමාම විනිශ්චය ශාලාවට වැඩම කළේය. එවිට මහා ජනයා "දේවයන් වහන්ස, අමාත්‍යවරු හිමිකරුවන් අහිමිකරුවන් කරති" යි මහ හඬ නගමින් මහා කලබලයක් කළහ. ඉක්බිති රජතුමා විනිශ්චය ශාලාවෙන් නැගිට මාලිගාවට ගොස් සමාපත්තියට සමවැදීමට වාඩි විය. එහෙත් ඒ ඝෝෂාව නිසා සිත විසිරී ගිය බැවින් සමාපත්තියට සමවැදීමට නොහැකි විය. එවිට ඔහු "මට රජකමෙන් ඇති පලය කුමක්ද? ශ්‍රමණ ධර්මයම උතුම්ය" යි පවසා රජ සැප හැර දමා නැවත සමාපත්තිය උපදවා පෙර කී ක්‍රමයටම විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව සාක්ෂාත් කළේය. කමටහන් ගැන විමසූ කල්හි උන්වහන්සේ මේ ගාථාව වදාළ සේක.

တတ္ထ မေတ္တာယနဝသေန မိတ္တာ. သုဟဒယဘာဝေန သုဟဇ္ဇာ. ကေစိ ဧကန္တဟိတကာမတာယ မိတ္တာဝ ဟောန္တိ န သုဟဇ္ဇာ. ကေစိ ဂမနာဂမနဋ္ဌာနနိသဇ္ဇာသမုလ္လာပါဒီသု, ဟဒယသုခဇနနေန သုဟဇ္ဇာဝ ဟောန္တိ, န မိတ္တာ. ကေစိ တဒုဘယဝသေန သုဟဇ္ဇာ စေဝ မိတ္တာ စ ဟောန္တိ. တေ ဒုဝိဓာ အဂါရိယာ [Pg.176] စ အနဂါရိယာ စ. တတ္ထ အဂါရိယာ တိဝိဓာ ဟောန္တိ ဥပကာရော သမာနသုခဒုက္ခော အနုကမ္ပကောတိ. အနဂါရိယာ ဝိသေသေန အတ္ထက္ခာယိနော ဧဝ. တေ စတူဟိ အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတာ ဟောန္တိ. ယထာဟ –

එහි මෙත් සිතින් පවතින බැවින් මිතුරෝ (මිත්තා) නම් වෙති. යහපත් හදවතක් ඇති බැවින් සුහද (සුහජ්ජා) නම් වෙති. ඇතැමෙක් ඒකාන්තයෙන් හිතවත්ව සිටින බැවින් මිතුරන්ම මිස සුහදයෝ නොවෙති. ඇතැමෙක් ගමනාගමන, ඉඳීම්, නිසීදීම් හා කතාබස් කිරීම් ආදියේදී හදවතට සතුටක් ගෙන දෙන බැවින් සුහදයෝම මිස මිතුරෝ නොවෙති. ඇතැමෙක් එම කරුණු දෙකෙන්ම සුහදයෝද මිතුරෝද වෙති. ඔවුහු ගිහි සහ පැවිදි වශයෙන් දෙවදෑරුම් වෙති. එහි ගිහි මිතුරෝ උපකාරකයා, සමාන සැපදුක් ඇත්තා සහ අනුකම්පාව දක්වන්නා යනුවෙන් තෙවැදෑරුම් වෙති. පැවිදි මිතුරෝ විශේෂයෙන්ම යහපත පෙන්වා දෙන්නෝ (අර්ථක්ඛායී) වෙති. ඔවුහු අංග සතරකින් යුක්ත වෙති. එය මෙසේ වදාරන ලදි –

‘‘စတူဟိ ခေါ, ဂဟပတိပုတ္တ, ဌာနေဟိ ဥပကာရော မိတ္တော သုဟဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပမတ္တံ ရက္ခတိ, ပမတ္တဿ သာပတေယျံ ရက္ခတိ, ဘီတဿ သရဏံ ဟောတိ, ဥပ္ပန္နေသု ကိစ္စကရဏီယေသု တဒ္ဒိဂုဏံ ဘောဂံ အနုပ္ပဒေတိ’’ (ဒီ. နိ. ၃.၂၆၁).

‘‘ගෘහපති පුත්‍රය, කරුණු සතරකින් උපකාරක මිතුරා සුහදයෙකු ලෙස හඳුනාගත යුතුය. (එනම්) පමා වූ තැනැත්තා රකියි, පමා වූ තැනැත්තාගේ වස්තුව රකියි, බියට පත් වූවෙකුට සරණ වෙයි, කටයුත්තක් යෙදුණු කල්හි අවශ්‍ය ධනයට වඩා දෙගුණයක් ධනය ලබා දෙයි.’’

တထာ –

එසේම –

‘‘စတူဟိ ခေါ, ဂဟပတိပုတ္တ, ဌာနေဟိ သမာနသုခဒုက္ခော မိတ္တော သုဟဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဂုယှမဿ အာစိက္ခတိ, ဂုယှမဿ ပရိဂူဟတိ, အာပဒါသု န ဝိဇဟတိ, ဇီဝိတံပိဿ အတ္ထာယ ပရိစ္စတ္တံ ဟောတိ’’ (ဒီ. နိ. ၃.၂၆၂).

‘‘ගෘහපති පුත්‍රය, කරුණු සතරකින් සමාන සැපදුක් ඇති මිතුරා සුහදයෙකු ලෙස හඳුනාගත යුතුය. තමාගේ රහස් ඔහුට පවසයි, ඔහුගේ රහස් සඟවයි, විපතකදී අත්නොහරියි, ඔහුගේ යහපත උදෙසා තමාගේ ජීවිතය වුවද පරිත්‍යාග කරයි.’’

တထာ –

එසේම –

‘‘စတူဟိ ခေါ, ဂဟပတိပုတ္တ, ဌာနေဟိ အနုကမ္ပကော မိတ္တော သုဟဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. အဘဝေနဿ န နန္ဒတိ, ဘဝေနဿ နန္ဒတိ, အဝဏ္ဏံ ဘဏမာနံ နိဝါရေတိ, ဝဏ္ဏံ ဘဏမာနံ ပသံသတိ’’ (ဒီ. နိ. ၃.၂၆၄).

‘‘ගෘහපති පුත්‍රය, කරුණු සතරකින් අනුකම්පා කරන මිතුරා සුහදයෙකු ලෙස හඳුනාගත යුතුය. (මිතුරාගේ) පරිහානියේදී සතුටු නොවෙයි, අභිවෘද්ධියේදී සතුටු වෙයි, ඔහුට ගර්භා කරන්නවුන් වළක්වයි, ඔහුගේ ගුණ පවසන්නන්ට ප්‍රශංසා කරයි.’’

တထာ –

එසේම –

‘‘စတူဟိ ခေါ, ဂဟပတိပုတ္တ, ဌာနေဟိ အတ္ထက္ခာယီ မိတ္တာ သုဟဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပါပါ နိဝါရေတိ, ကလျာဏေ နိဝေသေတိ, အဿုတံ သာဝေတိ, သဂ္ဂဿ မဂ္ဂံ အာစိက္ခတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၂၆၃).

‘‘ගෘහපති පුත්‍රය, කරුණු සතරකින් යහපත (අර්ථය) පවසන මිතුරා සුහදයෙකු ලෙස හඳුනාගත යුතුය. පවින් වළක්වයි, යහපතෙහි පිහිටුවයි, නොඇසූ දහම් කරුණු අසන්නට සලස්වයි, ස්වර්ග මාර්ගය පෙන්වා දෙයි.’’

တေသွိဓ အဂါရိယာ အဓိပ္ပေတာ, အတ္ထတော ပန သဗ္ဗေပိ ယုဇ္ဇန္တိ. တေ မိတ္တေ သုဟဇ္ဇေ အနုကမ္ပမာနောတိ အနုဒယမာနော, တေသံ သုခံ ဥပသံဟရိတုကာမော ဒုက္ခံ အပဟရိတုကာမော စ.

මෙහි ගිහි මිතුරන් අදහස් කරන ලද නමුත්, අර්ථය අනුව සියල්ලන්ටම මෙය ගැළපේ. ‘මිතුරන්ට අනුකම්පා කරන්නේ’ යනු කරුණාව දක්වන්නේය, එනම් ඔවුන්ට සැප ලබා දීමට සහ දුක් දුරු කිරීමට කැමැත්තෙන් සිටින්නේය යන්නයි.

ဟာပေတိ အတ္ထန္တိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထဝသေန တိဝိဓံ, တထာ အတ္တတ္ထပရတ္ထဥဘယတ္ထဝသေနာပိ တိဝိဓံ အတ္ထံ လဒ္ဓဝိနာသနေန အလဒ္ဓါနုပ္ပာဒနေနာတိ ဒွိဓာပိ ဟာပေတိ ဝိနာသေတိ. ပဋိဗဒ္ဓစိတ္တောတိ ‘‘အဟံ ဣမံ ဝိနာ န ဇီဝါမိ, ဧသ မေ ဂတိ, ဧသ မေ ပရာယဏ’’န္တိ ဧဝံ အတ္တာနံ နီစေ [Pg.177] ဌာနေ ဌပေန္တောပိ ပဋိဗဒ္ဓစိတ္တော ဟောတိ. ‘‘ဣမေ မံ ဝိနာ န ဇီဝန္တိ, အဟံ တေသံ ဂတိ, အဟံ တေသံ ပရာယဏ’’န္တိ ဧဝံ အတ္တာနံ ဥစ္စေ ဌာနေ ဌပေန္တောပိ ပဋိဗဒ္ဓစိတ္တော ဟောတိ. ဣဓ ပန ဧဝံ ပဋိဗဒ္ဓစိတ္တော အဓိပ္ပေတော. ဧတံ ဘယန္တိ ဧတံ အတ္ထဟာပနဘယံ, အတ္တနော သမာပတ္တိဟာနိံ သန္ဓာယာဟ. သန္ထဝေတိ တိဝိဓော သန္ထဝေါ တဏှာဒိဋ္ဌိမိတ္တသန္ထဝဝသေန. တတ္ထ အဋ္ဌသတပဘေဒါပိ တဏှာ တဏှာသန္ထဝေါ, ဒွါသဋ္ဌိဘေဒါပိ ဒိဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိသန္ထဝေါ, ပဋိဗဒ္ဓစိတ္တတာယ မိတ္တာနုကမ္ပနာ မိတ္တသန္ထဝေါ. တေသု သော ဣဓ အဓိပ္ပေတော. တေန ဟိဿ သမာပတ္တိ ပရိဟီနာ. တေနာဟ – ‘‘ဧတံ ဘယံ သန္ထဝေ ပေက္ခမာနော အဟံ အဓိဂတော’’တိ. သေသံ ဝုတ္တသဒိသမေဝါတိ.

‘තමාගේ අර්ථය පිරිහීම’ යනු දිට්ඨධම්මික (මෙලොව), සම්පරායික (පරලොව) සහ පරමත්ථ (උතුම් අර්ථය) වශයෙන් තෙවැදෑරුම්ය. එසේම ස්වාර්ථය, පරාර්ථය සහ උභයාර්ථය වශයෙන්ද තෙවැදෑරුම් වේ. තවද ලැබූ දේ විනාශ වීමෙන් සහ නොලැබූ දේ උපදවා නොගැනීමෙන් යන ආකාර දෙකෙන්ම අර්ථය පිරිහීම සිදු වේ. ‘බැඳුණු සිතක් ඇත්තා’ යනු ‘මම මොහු නැතිව ජීවත් නොවෙමි, මොහු මගේ ගතියයි, මොහු මගේ පිහිටයි’ යනුවෙන් තමා පහත් තැනක තබා ගැනීමයි. එසේම ‘මොවුන් මා නැතිව ජීවත් නොවෙති, මම ඔවුන්ගේ ගතියයි, මම ඔවුන්ගේ පිහිටයි’ යනුවෙන් තමා උසස් තැනක තබා ගැනීමද බැඳුණු සිතක ස්වභාවයයි. මෙහිදී අදහස් කෙරුණේ එවැනි බැඳුණු සිතයි. ‘මෙය බියකි’ යනු යහපත පිරිහීමේ බියයි. මෙය තමාගේ සමාපත්ති පිරිහීම අරභයා වදාරන ලද්දකි. ‘ඇසුර’ (සන්ථව) යනු තණ්හාව, දෘෂ්ටිය සහ මිත්‍ර සන්ථවය වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. එහිදී කරුණු එකසිය අටකින් යුත් තණ්හාව තණ්හා සන්ථවයයි. දෙසැටක් දෘෂ්ටිය දෘෂ්ටි සන්ථවයයි. බැඳුණු සිතින් මිතුරන්ට අනුකම්පා කිරීම මිත්‍ර සන්ථවයයි. මෙහිදී අදහස් කළේ එයයි. ඒ හේතුවෙන් ඔහුගේ සමාපත්ති පිරිහුණි. එබැවින් ‘ඇසුරෙහි පවතින මෙම බිය දැක මම (තනිව හැසිරීමට) පැමිණියෙමි’ යි වදාළහ. සෙසු කොටස් පෙර පරිදිමය.

မိတ္တသုဟဇ္ဇဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මිත්‍ර සුහද ගාථා වර්ණනාව නිම විය.

၉၄. ဝံသော ဝိသာလောတိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ပုဗ္ဗေ ကိရ ကဿပဿ ဘဂဝတော သာသနေ တယော ပစ္စေကဗောဓိသတ္တာ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝီသတိ ဝဿသဟဿာနိ ဂတပစ္စာဂတဝတ္တံ ပူရေတွာ ဒေဝလောကေ ဥပ္ပန္နာ. တတော စဝိတွာ တေသံ ဇေဋ္ဌကော ဗာရာဏသိရာဇကုလေ နိဗ္ဗတ္တော, ဣတရေ ဒွေ ပစ္စန္တရာဇကုလေသု. တေ ဥဘောပိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဥဂ္ဂဟေတွာ ရဇ္ဇံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတွာ အနုက္ကမေန ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဟုတွာ နန္ဒမူလကပဗ္ဘာရေ ဝသန္တာ ဧကဒိဝသံ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ ‘‘မယံ ကိံ ကမ္မံ ကတွာ ဣမံ လောကုတ္တရသုခံ အနုပ္ပတ္တာ’’တိ အာဝဇ္ဇေတွာ ပစ္စဝေက္ခမာနာ ကဿပဗုဒ္ဓကာလေ အတ္တနော အတ္တနော စရိယံ အဒ္ဒသံသု. တတော ‘‘တတိယော ကုဟိ’’န္တိ အာဝဇ္ဇေန္တာ ဗာရာဏသိရဇ္ဇံ ကာရေန္တံ ဒိသွာ တဿ ဂုဏေ သရိတွာ ‘‘သော ပကတိယာဝ အပ္ပိစ္ဆတာဒိဂုဏသမန္နာဂတော ဟောတိ, အမှာကံယေဝ ဩဝါဒကော ဝတ္တာ ဝစနက္ခမော ပါပဂရဟီ, ဟန္ဒ, နံ အာရမ္မဏံ ဒဿေတွာ အာရောစေမာ’’တိ ဩကာသံ ဂဝေသန္တာ တံ ဧကဒိဝသံ သဗ္ဗာလင်္ကာရဝိဘူသိတံ ဥယျာနံ ဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ အာကာသေနာဂန္တွာ ဥယျာနဒွါရေ ဝေဠုဂုမ္ဗမူလေ အဋ္ဌံသု. မဟာဇနော အတိတ္တော ရာဇဒဿနေန ရာဇာနံ ဥလ္လောကေတိ. တတော ရာဇာ ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ ကောစိ မမ ဒဿနေ ဗျာပါရံ န ကရောတီ’’တိ ဩလောကေန္တော ပစ္စေကဗုဒ္ဓေ အဒ္ဒက္ခိ. သဟ ဒဿနေနေဝ စဿ တေသု သိနေဟော ဥပ္ပဇ္ဇိ. သော ဟတ္ထိက္ခန္ဓာ ဩရုယှ သန္တေန အာစာရေန ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘ဘန္တေ, ကိံ နာမ တုမှေ’’တိ ပုစ္ဆိ. တေ ‘‘မယံ, မဟာရာဇ, အသဇ္ဇမာနာ နာမာ’’တိ အာဟံသု[Pg.178]. ‘‘ဘန္တေ, အသဇ္ဇမာနာတိ ဧတဿ ကော အတ္ထော’’တိ? ‘‘အလဂ္ဂနတ္ထော, မဟာရာဇာ’’တိ. တတော ဝေဠုဂုမ္ဗံ ဒဿေတွာ အာဟံသု – ‘‘သေယျထာပိ, မဟာရာဇ, ဣမံ ဝေဠုဂုမ္ဗံ သဗ္ဗသော မူလခန္ဓသာခါနုသာခါဟိ သံသိဗ္ဗိတွာ ဌိတံ အသိဟတ္ထော ပုရိသော မူလေ ဆေတွာ အာဝိဉ္ဆန္တော န သက္ကုဏေယျ ဥဒ္ဓရိတုံ, ဧဝမေဝ တွံ အန္တော စ ဗဟိ စ ဇဋာယ ဇဋိတော အာသတ္တဝိသတ္တော တတ္ထ ဝိလဂ္ဂေါ. သေယျထာပိ ဝါ ပနဿ ဝေမဇ္ဈဂတောပိ အယံ ဝံသကဠီရော အသဉ္ဇာတသာခတ္တာ ကေနစိ အလဂ္ဂေါဝ ဌိတော, သက္ကာ စ ပန အဂ္ဂေ ဝါ မူလေ ဝါ ဆေတွာ ဥဒ္ဓရိတုံ, ဧဝမေဝ မယံ ကတ္ထစိ အသဇ္ဇမာနာ သဗ္ဗာ ဒိသာ ဂစ္ဆာမာ’’တိ တာဝဒေဝ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ပဿတော ဧဝ ရညော အာကာသေန နန္ဒမူလကပဗ္ဘာရံ အဂမံသု. တတော ရာဇာ စိန္တေသိ – ‘‘ကဒါ နု ခေါ အဟမ္ပိ ဧဝံ အသဇ္ဇမာနော ဘဝေယျ’’န္တိ တတ္ထေဝ ဌိတော ဝိပဿန္တော ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆာကာသိ. ပုရိမနယေနေဝ ကမ္မဋ္ဌာနံ ပုစ္ဆိတော ဣမံ ဂါထံ အဘာသိ.

94. ‘වංසෝ විසාලෝ’ යන ගාථාවෙහි උප්පත්තිය කුමක්ද? පෙර කස්සප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පසේබුදු බව පතන තිදෙනෙක් පැවිදිව වසර විසිදහසක් මුළුල්ලේ ගතපච්චාගත වත පුරා දෙව්ලොව උපන්හ. ඉන් චුතව ඔවුන්ගෙන් ජ්‍යෙෂ්ඨයා බරණැස රජකුලෙහි උපන් අතර, සෙසු දෙදෙනා ප්‍රත්‍යන්ත රජකුලවල උපන්හ. ඒ දෙදෙනාම කමටහන් ඉගෙන රාජ්‍යය අත්හැර පැවිදිව පිළිවෙළින් පසේබුදුවරුන් බවට පත්ව නන්දමූලක පර්වත ලෙනෙහි වාසය කළහ. දිනක් සමාපත්තියෙන් නැගී සිට ‘අපි කිනම් කර්මයක් කොට මෙම ලෝකෝත්තර සැපයට පැමිණියෙමුදැයි’ ආවර්ජනය කර බලද්දී, කස්සප බුදුන් කල තමන්ගේ පිළිවෙත දුටහ. ඉන්පසු ‘තුන්වැන්නා කොහිදැයි’ බැලූ කල ඔහු බරණැස රජකම් කරනු දැක, ඔහුගේ ගුණ සිහිපත් කළහ. ‘ඔහු ස්වභාවයෙන්ම අල්පේච්ඡාදී ගුණයෙන් යුක්තය, අපගේ අවවාද පිළිගන්නා සුළුය, පවට ගර්භා කරන්නෙකි, ඔහුට අරමුණක් පෙන්වා සත්‍යය දන්වමු’ යයි අවස්ථාවක් සොයද්දී, දිනක් සර්වාභරණයෙන් සැරසී උයනට යන රජු දැක, අහසින් පැමිණ උයන් දොරටුවෙහි වූ උණ පඳුරක් මුල වැඩසිටියහ. රජු දැකීමෙන් තෘප්තියට පත් නොවූ මහා ජනයා රජු දෙස බලා සිටියහ. එවිට රජු ‘මා දෙස විශේෂ උනන්දුවකින් නොබලන කිසිවෙකු සිටීදැයි’ බලද්දී පසේබුදුවරුන් දැක, දුටු සැණින්ම ඔවුන් කෙරෙහි සෙනෙහසක් ඇති විය. රජු ඇත් කඳින් බැස ශාන්ත ලීලාවෙන් ඔවුන් වෙත ගොස් ‘ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේලාගේ නම කුමක්ද?’ කියා ඇසීය. ‘මහ රජ, අපි අසජ්ජමාන (නොඇලෙන්නෝ) නම් වෙමු’ යි ඔවුහු කීහ. ‘ස්වාමීනි, අසජ්ජමාන යන්නෙහි තේරුම කුමක්ද?’ ‘මහ රජ, නොඇලෙන බවයි’. ඉන්පසු උණ පඳුර පෙන්වා මෙසේ වදාළහ - ‘මහ රජ, යම්සේ මෙම උණ පඳුර මුල්, කඳ සහ අතු රිකිලිවලින් එකිනෙකට වෙළී පවතීද, කඩුවක් අතැති පුරුෂයෙකුට වුවද එහි මුලින් සිඳ එකවර උදුරා දැමිය නොහැකිය. එලෙසම ඔබ ඇතුළතත් පිටතත් තෘෂ්ණා දැලෙන් වෙළී, එහි ඇලී ගැලී සිටින්නෙහිය. යම්සේ උණ පඳුර මැද ඇති මෙම තරුණ උණ ලී පඳුරෙහි නොඇලී පවතීද, එය අගින් හෝ මුලින් සිඳ පහසුවෙන් ඉවත් කළ හැකිද, එලෙසම අපි කිසිදු තැනක නොඇලී සතර දිසාවෙහි හැසිරෙමු’. එසැණින් චතුර්ථ ධ්‍යානයට සමවැදී රජු බලා සිටියදීම අහසින් නන්දමූලක පර්වතයට වැඩිහිටියහ. රජු මෙසේ සිතීය - ‘මමද කවදා මෙසේ නොඇලී සිටින්නෙම්ද?’ එතැනම හිඳ විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව පසක් කළේය. පෙර පරිදිම කමටහන් විමසූ කල්හි මෙම ගාථාව දේශනා කළේය.

တတ္ထ ဝံသောတိ ဝေဠု. ဝိသာလောတိ ဝိတ္ထိဏ္ဏော. ဝ-ကာရော အဝဓာရဏတ္ထော, ဧဝ-ကာရော ဝါ အယံ, သန္ဓိဝသေန ဧတ္ထ ဧ-ကာရော နဋ္ဌာ. တဿ ပရပဒေန သမ္ဗန္ဓော. တံ ပစ္ဆာ ယောဇေဿာမ. ယထာတိ ပဋိဘာဂေ. ဝိသတ္တောတိ လဂ္ဂေါ ဇဋိတော သံသိဗ္ဗိတော. ပုတ္တေသု ဒါရေသု စာတိ ပုတ္တဓီတုဘရိယာသု. ယာ အပေက္ခာတိ ယာ တဏှာ ယော သိနေဟော. ဝံသက္ကဠီရောဝ အသဇ္ဇမာနောတိ ဝံသကဠီရော ဝိယ အလဂ္ဂမာနော. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ယထာ ဝံသော ဝိသာလော ဝိသတ္တော ဧဝ ဟောတိ, ပုတ္တေသု ဒါရေသု စ ယာ အပေက္ခာ, သာပိ ဧဝံ တာနိ ဝတ္ထူနိ, သံသိဗ္ဗိတွာ ဌိတတ္တာ ဝိသတ္တာ ဧဝ. သွာဟံ တာယ အပေက္ခာယ အပေက္ခဝါ ဝိသာလော ဝံသော ဝိယ ဝိသတ္တောတိ ဧဝံ အပေက္ခာယ အာဒီနဝံ ဒိသွာ တံ အပေက္ခံ မဂ္ဂဉာဏေန ဆိန္ဒန္တော အယံ ဝံသကဠီရောဝ ရူပါဒီသု ဝါ လာဘာဒီသု ဝါ ကာမဘဝါဒီသု ဝါ ဒိဋ္ဌာဒီသု ဝါ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိဝသေန အသဇ္ဇမာနော ပစ္စေကဗောဓိံ အဓိဂတောတိ. သေသံ ပုရိမနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

එහි 'වංසෝ' යනු උණ ගසයි. 'විසාලෝ' යනු පැතිරුණු යන්නයි. 'ව' අක්ෂරය අවධාරණ අර්ථයෙහි යෙදී ඇත, නැතහොත් 'එව' යන්නෙහිම 'ව' කාරය සන්ධි වීමෙන් මෙහි 'එ' අකුර ලොප් වී ඇතැයි දත යුතුය. එහි සම්බන්ධය ඊළඟ පදය සමඟ වේ. එය පසුව යොදන්නෙමු. 'යථා' යනු උපමාවයි. 'විසත්තෝ' යනු ඇලුණු, වෙළුණු හෙවත් වෙලී ගිය යන්නයි. 'පුත්තෙසු දාරේසු ච' යනු පුතුන් හා භාර්යාවන් කෙරෙහි යන්නයි. 'යා අපෙක්ඛා' යනු යම් තෘෂ්ණාවක්, යම් සෙනෙහසක් වේද එයයි. 'වංසක්කළීරෝව අසජ්ජමානෝ' යනු උණ පැළයක් මෙන් නොඇලෙන්නේ යන්නයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ කුමක්ද? යම් සේ උණ ගසක් විශාලව පැතිර වැඩෙන විට අතු පතර පැටලෙන්නේද, එසේම පුතුන් හා අඹුන් කෙරෙහි යම් ආලයක් ඇත්ද, එයද එම වස්තූන් කෙරෙහි වෙලී පවතින බැවින් ඇලීමක්ම වේ. මම ඒ අපේක්ෂාව හෙවත් ආලය නිසා, විශාල වූ උණ ගසක් මෙන් ඇලී පැටලී සිටින්නෙමි යි මෙලෙස ආලයේ ආදීනව දැක, එම ආලය මග්ග ඤාණයෙන් සිඳලමින්, රූප ආදියෙහි හෝ ලාභ සත්කාරාදියෙහි හෝ කාම භවාදියෙහි හෝ දෘෂ්ටි ආදියෙහි හෝ තෘෂ්ණා, මාන, දෘෂ්ටි වශයෙන් නොඇලෙමින් මේ උණ පැළයක් මෙන් තනිව වසමින් පසේබුදු බවට පත් විය. සෙසු කොටස කලින් කී ක්‍රමයටම දත යුතුය.

ဝံသက္ကဠီရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

වංසක්කළීර ගාථාවේ විස්තරය නිමවා ඇත.

၉၅. မိဂေါ အရညမှီတိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဧကော ကိရ ဘိက္ခု ကဿပဿ ဘဂဝတော သာသနေ ယောဂါဝစရော ကာလံ ကတွာ ဗာရာဏသိယံ သေဋ္ဌိကုလေ ဥပ္ပန္နော [Pg.179] အဍ္ဎေ မဟဒ္ဓနေ မဟာဘောဂေ. သော သုဘဂေါ အဟောသိ, တတော ပရဒါရိကော ဟုတွာ ကာလင်္ကတော နိရယေ နိဗ္ဗတ္တော တတ္ထ ပစ္စိတွာ ပက္ကာဝသေသေန သေဋ္ဌိဘရိယာယ ကုစ္ဆိမှိ ဣတ္ထီ ဟုတွာ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိ. နိရယတော အာဂတာနံ သတ္တာနံ ဂတ္တာနိ ဥဏှာနိ ဟောန္တိ. တေန သေဋ္ဌိဘရိယာ ဍယှမာနေန ဥဒရေန ကိစ္ဆေန ကသိရေန တံ ဂဗ္ဘံ ဓာရေတွာ ကာလေန ဒါရိကံ ဝိဇာယိ. သာ ဇာတဒိဝသတော ပဘုတိ မာတာပိတူနံ သေသဗန္ဓုပရိဇနာနဉ္စ ဒေဿာ အဟောသိ. ဝယပ္ပတ္တာ စ ယမှိ ကုလေ ဒိန္နာ, တတ္ထာပိ သာမိကသဿုသသုရာနံ ဒေဿာဝ အဟောသိ အပ္ပိယာ အမနာပါ. အထ နက္ခတ္တေ ဃောသိတေ သေဋ္ဌိပုတ္တော တာယ သဒ္ဓိံ ကီဠိတုံ အနိစ္ဆန္တော ဝေသိံ အာနေတွာ ကီဠတိ. သာ တံ ဒါသီနံ သန္တိကာ သုတွာ သေဋ္ဌိပုတ္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ နာနပ္ပကာရေဟိ အနုနယိတွာ စ အာဟ – ‘‘အယျပုတ္တ, ဣတ္ထီ နာမ သစေပိ ဒသန္နံ ရာဇူနံ ကနိဋ္ဌာ ဟောတိ, စက္ကဝတ္တိနော ဝါ ဓီတာ, တထာပိ သာမိကဿ ပေသနကရာ ဟောတိ. သာမိကေ အနာလပန္တေ သူလေ အာရောပိတာ ဝိယ ဒုက္ခံ ပဋိသံဝေဒေတိ. သစေ အဟံ အနုဂ္ဂဟာရဟာ အနုဂ္ဂဟေတဗ္ဗာ, နော စေ, ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗာ. အတ္တနော ဉာတိကုလံ ဂမိဿာမီ’’တိ. သေဋ္ဌိပုတ္တော – ‘‘ဟောတု, ဘဒ္ဒေ, မာ သောစိ ကီဠနသဇ္ဇာ ဟောဟိ, နက္ခတ္တံ ကီဠိဿာမာ’’တိ အာဟ. သေဋ္ဌိဓီတာ တာဝတ္တကေန သလ္လာပမတ္တေန ဥဿာဟဇာတာ ‘‘သွေ နက္ခတ္တံ ကီဠိဿာမီ’’တိ ဗဟုံ ခဇ္ဇဘောဇ္ဇံ ပဋိယာဒေတိ. သေဋ္ဌိပုတ္တော ဒုတိယဒိဝသေ အနာရောစေတွာဝ ကီဠနဋ္ဌာနံ ဂတော. သာ ‘‘ဣဒါနိ ပေသေဿတိ, ဣဒါနိ ပေသေဿတီ’’တိ မဂ္ဂံ ဩလောကေန္တီ နိသိန္နာ ဥဿူရံ ဒိသွာ မနုဿေ ပေသေသိ. တေ ပစ္စာဂန္တွာ ‘‘သေဋ္ဌိပုတ္တော ဂတော’’တိ အာရောစေသုံ. သာ တံ သဗ္ဗံ ပဋိယာဒိတံ အာဒါယ ယာနံ အဘိရုဟိတွာ ဥယျာနံ ဂန္တုံ အာရဒ္ဓါ.

95. 'මිගෝ අරඤ්ඤම්හි' යන ගාථාවේ උත්පත්ති කතාව කුමක්ද? කාශ්‍යප භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි එක්තරා යෝගාවචර භික්ෂුවක් කළුරිය කර, බරණැස බොහෝ ධන ධාන්‍ය හා මහා භෝග සම්පත් ඇති සිටු කුලයක උපන්නේය. ඔහු ඉතා ප්‍රියමනාප තැනැත්තෙක් විය. එහෙත් පරදාර සේවනයේ යෙදීම නිසා මරණින් මතු නිරයේ උපන්නේය. එහි පැසී කර්මයේ ඉතිරි කොටස නිසා එක්තරා සිටු දේවියකගේ කුසෙහි ස්ත්‍රියක වී පිළිසිඳ ගත්තාය. නිරයෙන් පැමිණි සත්වයන්ගේ ශරීර ඉතා උණුසුම් වෙයි. ඒ හේතුවෙන් ඒ සිටු දේවිය දැවෙන කුසින් යුතුව ඉතා දුකෙන් හා අපහසුවෙන් ඒ ගැබ දරාගෙන සිට කාලයාගේ ඇවෑමෙන් දියණියක ප්‍රසූත කළාය. ඇය උපන් දින පටන් මවුපියන්ට මෙන්ම අනෙක් නෑ හිතවතුන්ට ද අප්‍රිය වූවාය. වැඩිවියට පත් වී කවර කුලයකට විවාහ කර දුන්නද, එහිදී ද ස්වාමියාට මෙන්ම මව්පියන්ට ද අප්‍රිය මනාප තැනැත්තියක්ම වූවාය. ඉක්බිති එක් උත්සව දිනයක සිටු පුත්‍රයා ඇය සමඟ උත්සවය සැමරීමට අකමැතිව වෙසඟනක කැඳවාගෙන ක්‍රීඩා කළේය. ඇය ඒ බව දාසියන්ගෙන් අසා සිටු පුත්‍රයා වෙත ගොස් නොයෙක් ආකාරයෙන් ඔහු කැමති කරවාගෙන මෙසේ කීවාය: "ස්වාමිපුත්‍රයාණෙනි, ස්ත්‍රියක් යනු රජවරුන් දස දෙනෙකුගේ බාල සහෝදරිය වුවද, සක්විති රජුගේ දියණිය වුවද, ඇය ස්වාමියාට සේවය කරන්නියකි. ස්වාමියා කතා නොකරන විට ඇය උල තැබුවාක් මෙන් දුක් විඳින්නීය. ඉදින් මම අනුග්‍රහ ලැබීමට සුදුසු නම් මට අනුග්‍රහ කළ මැනව. එසේ නොමැති නම් මාව අතහැරිය මැනව. මම මගේ නෑ කුලයට යන්නෙමි." එවිට සිටු පුත්‍රයා, "පින්වතිය, එසේ වේවා, ශෝක නොකරන්න, උත්සවයට සූදානම් වන්න, අපි උත්සවය සමරමු" යි කීවේය. සිටු දියණිය ඒ වචන මාත්‍රයෙන් උනන්දු වී, "හෙට මම උත්සවය සමරන්නෙමි" යි බොහෝ කැවිලි පෙවිලි පිළියෙළ කළාය. සිටු පුත්‍රයා පසුදින ඇයට නොදන්වාම උත්සවය පවත්වන ස්ථානයට ගියේය. ඇය "දැන් මා කැඳවන්නට එවනු ඇත, දැන් එවනු ඇතැයි" මඟ බලමින් සිටියාය. දහවල් වූ පසු ඇය මිනිසුන් යැව්වාය. ඔවුන් ආපසු පැමිණ සිටු පුත්‍රයා ගිය බව දැන්වූහ. ඇය පිළියෙළ කළ ඒ සියල්ල රැගෙන යානයකට නැඟ උයනට යන්නට පටන් ගත්තාය.

အထ နန္ဒမူလကပဗ္ဘာရေ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ သတ္တမေ ဒိဝသေ နိရောဓာ ဝုဋ္ဌာယ နာဂလတာဒန္တကဋ္ဌံ ခါဒိတွာ အနောတတ္တဒဟေ မုခံ ဓောဝိတွာ ‘‘ကတ္ထ အဇ္ဇ ဘိက္ခံ စရိဿာမာ’’တိ အာဝဇ္ဇေန္တော တံ သေဋ္ဌိဓီတရံ ဒိသွာ ‘‘မယိ ဣမိဿာ သဒ္ဓါကာရံ ကာရေတွာ တံ ကမ္မံ ပရိက္ခယံ ဂမိဿတီ’’တိ ဉတွာ ပဗ္ဘာရသမီပေ သဋ္ဌိယောဇနမနောသိလာတလေ ဌတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ အဘိညာပါဒကံ ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ အာကာသေနာဂန္တွာ တဿာ ပဋိပထေ ဩရုယှ ဗာရာဏသိံ အဘိမုခေါ အဂမာသိ. တံ ဒိသွာဝ ဒါသိယော သေဋ္ဌိဓီတာယ [Pg.180] အာရောစေသုံ. သာ ယာနာ ဩရုယှ သက္ကစ္စံ ဝန္ဒိတွာ ပတ္တံ သဗ္ဗရသသမ္ပန္နေန ခါဒနီယေန ဘောဇနီယေန ပူရေတွာ ပဒုမပုပ္ဖေန ပဋိစ္ဆာဒေတွာ ဟေဋ္ဌာပိ ပဒုမပုပ္ဖံ ကတွာ ပုပ္ဖကလာပံ ဟတ္ထေန ဂဟေတွာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဿ ဟတ္ထေ ပတ္တံ ဒတွာ ဝန္ဒိတွာ ပုပ္ဖကလာပဟတ္ထာ ပတ္ထနံ အကာသိ – ‘‘ဘန္တေ, ယထာ ဣဒံ ပုပ္ဖံ, ဧဝါဟံ ယတ္ထ ယတ္ထ ဥပပဇ္ဇာမိ, တတ္ထ တတ္ထ မဟာဇနဿ ပိယာ ဘဝေယျံ မနာပါ’’တိ. ဧဝံ ပတ္ထေတွာ ဒုတိယမ္ပိ ပတ္ထေသိ – ‘‘ဘန္တေ, ဒုက္ခော ဂဗ္ဘဝါသော, တံ အနုပဂမ္မ ပဒုမပုပ္ဖေ ဧဝ ပဋိသန္ဓိ ဘဝေယျာ’’တိ. တတိယမ္ပိ ပတ္ထေသိ – ‘‘ဘန္တေ, ဇေဂုစ္ဆော မာတုဂါမော, စက္ကဝတ္တိဓီတာပိ ပရဝသံ ဂစ္ဆတိ. တသ္မာ အဟံ ဣတ္ထိဘာဝံ အနုပဂမ္မ ပုရိသော ဘဝေယျ’’န္တိ. စတုတ္ထမ္ပိ ပတ္ထေသိ – ‘‘ဘန္တေ, ဣမံ သံသာရဒုက္ခံ အတိက္ကမ္မ ပရိယောသာနေ တုမှေဟိ ပတ္တံ အမတံ ပါပုဏေယျ’’န္တိ. ဧဝံ စတုရော ပဏိဓီ ကတွာ တံ ပဒုမပုပ္ဖကလာပံ ပူဇေတွာ ပဉ္စပတိဋ္ဌိတေန ဝန္ဒိတွာ ‘‘ပုပ္ဖသဒိသော ဧဝ မေ ဂန္ဓော စေဝ ဝဏ္ဏော စ ဟောတူ’’တိ ဣမံ ပဉ္စမံ ပဏိဓိံ အကာသိ.

එකල නන්දමූලක පබ්භාරයේ වසන පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ සත්වන දිනයේ නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැඟී සිට, නාගලතා දැවටු අනුභව කොට, අනවතප්ත විලෙන් මුහුණ සෝදා, "අද කොහි පිණ්ඩපාතයේ යමුදැයි" ආවර්ජනා කරමින් ඒ සිටු දියණිය දැක, "මා කෙරෙහි ඇයගේ ශ්‍රද්ධාව ඇති කරවා එම කර්මය ගෙවී යන්නට සලස්වන්නෙමි" යි දැන, පබ්භාරය අසල සැට යොදුන් මනෝසිලා තලයේ සිට පාත්‍ර සිවුරු ගෙන අභිඥාපාදක ධ්‍යානයට සමවැදී අහසින් වැඩම කොට, ඇය ඉදිරියට බැස බරණැස බලා වැඩි සේක. උන්වහන්සේ දැක දාසියෝ සිටු දියණියට ඒ බව දැන්වූහ. ඇය යානයෙන් බැස ගෞරවයෙන් වැඳ, සියලු රසයෙන් යුත් ඛාද්‍ය භෝජ්‍යවලින් පාත්‍රය පුරවා, පියුම් මලකින් එය වසා, යටින් ද පියුම් මලක් තබා, මල් කළඹක් අතින් ගෙන පසේබුදුරජාණන් වහන්සේගේ අතට පාත්‍රය පූජා කළාය. වැඳ මල් කළඹ අතැතිව මෙසේ ප්‍රාර්ථනා කළාය: "ස්වාමීනි, මේ පියුම් මල යම් සේද, එසේම මම උපදින උපදින සෑම තැනකම මහා ජනයාට ප්‍රිය මනාප තැනැත්තියක් වෙම්වා." මෙසේ ප්‍රාර්ථනා කර දෙවනුව ද මෙසේ ප්‍රාර්ථනා කළාය: "ස්වාමීනි, මවුකුසක වාසය කිරීම දුකකි. එයට පත් නොවී පියුම් මලකම උපත ලබම්වා." තෙවනුව ද මෙසේ ප්‍රාර්ථනා කළාය: "ස්වාමීනි, ස්ත්‍රී භාවය පිළිකුල් සහගතය, සක්විති රජුගේ දියණිය වුවද අනුන්ගේ වසඟයට පත් වෙයි. එබැවින් මම ස්ත්‍රී භාවයට පත් නොවී පුරුෂයෙක් වෙම්වා." සිව්වනුව ද මෙසේ ප්‍රාර්ථනා කළාය: "ස්වාමීනි, මේ සංසාර දුක ඉක්මවා අවසානයේ ඔබ වහන්සේලා පැමිණි අමෘත මහා නිර්වාණයට පත්වෙම්වා." මෙලෙස ප්‍රාර්ථනා සතරක් කර, ඒ පියුම් මල් කළඹ පූජා කොට පසඟ පිහිටුවා වැඳ, "මගේ ශරීරයේ සුවඳ සහ වර්ණය ද පියුම් මලක් මෙන් වෙම්වා" යි පස්වන ප්‍රාර්ථනාව ද කළාය.

တတော ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ ပတ္တဉ္စ ပုပ္ဖကလာပဉ္စ ဂဟေတွာ အာကာသေ ဌတွာ –

ඉක්බිති පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ පාත්‍රය හා මල් කළඹ ගෙන අහසෙහි වැඩසිට මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘ဣစ္ဆိတံ ပတ္ထိတံ တုယှံ, ခိပ္ပမေဝ သမိဇ္ဈတု;

သဗ္ဗေ ပူရေန္တု သင်္ကပ္ပာ, စန္ဒော ပန္နရသော ယထာ’’တိ. –

"ඔබ අදහස් කළ, ප්‍රාර්ථනා කළ දෙය වහාම සමෘද්ධ වේවා. පසළොස්වක හඳ මෙන් ඔබේ සියලු යහපත් අදහස් පූර්ණ වේවා!"

ဣမာယ ဂါထာယ သေဋ္ဌိဓီတာယ အနုမောဒနံ ကတွာ ‘‘သေဋ္ဌိဓီတာ မံ ဂစ္ဆန္တံ ပဿတူ’’တိ အဓိဋ္ဌဟိတွာ အာကာသေန နန္ဒမူလကပဗ္ဘာရံ အဂမာသိ. သေဋ္ဌိဓီတာယ တံ ပဿန္တိယာ မဟတီ ပီတိ ဥပ္ပဇ္ဇိ. ဘဝန္တရေ ကတံ အကုသလံ ကမ္မံ အနောကာသတာယ ပရိက္ခီဏံ စိဉ္စမ္ဗိလဓောတတမ္ဗလောဟဘာဇနမိဝ သုဒ္ဓါ ဇာတာ. တာဝဒေဝဿာ ပတိကုလေ ဉာတိကုလေ စ သဗ္ဗော ဇနော တုဋ္ဌော. ‘‘ကိံ ကရောမာ’’တိ ပိယဝစနာနိ စ ပဏ္ဏာကာရာနိ စ ပေသေသိ. သာမိကောပိ မနုဿေ ပေသေသိ – ‘‘သေဋ္ဌိဓီတရံ သီဃံ အာနေထ, အဟံ ဝိဿရိတွာ ဥယျာနံ အာဂတော’’တိ. တတော ပဘုတိ စ နံ ဥရေ ဝိလိတ္တစန္ဒနံ ဝိယ အာမုတ္တမုတ္တာဟာရံ ဝိယ ပုပ္ဖမာလာ ဝိယ စ ပိယာယန္တော ပရိဟရိ. သာ တတ္ထ ယာဝတာယုကံ ဣဿရိယဘောဂယုတ္တသုခံ အနုဘဝိတွာ ကာလံ ကတွာ ပုရိသဘာဝေန ဒေဝလောကေ ပဒုမပုပ္ဖေ ဥပ္ပဇ္ဇိ. သော ဒေဝပုတ္တော ဂစ္ဆန္တောပိ ပဒုမပုပ္ဖဂဗ္ဘေ ဧဝ ဂစ္ဆတိ, တိဋ္ဌန္တောပိ နိသီဒန္တောပိ သယန္တောပိ ပဒုမပုပ္ဖဂဗ္ဘေယေဝ သယတိ. ‘‘မဟာပဒုမဒေဝပုတ္တော’’တိ စ နံ ဝေါဟရိံသု. ဧဝံ [Pg.181] သော တေန ဣဒ္ဓါနုဘာဝေန အနုလောမပဋိလောမံ ဆ ဒေဝလောကေ ဧဝ သံသရတိ.

මේ ගාථාවෙන් සිටු දියණියට අනුමෝදනා කොට, “සිටු දියණිය මා වඩිනා අයුරු දකිත්වා” යි අධිෂ්ඨාන කර ආකාශයෙන් නන්දමූලක පබ්භාරයට වැඩම කළ සේක. සිටු දියණිය එය දකිනා විට ඇය තුළ මහත් ප්‍රීතියක් හටගත්තේය. ඇය පෙර භවයකදී කරන ලද අකුසල කර්මය විපාක දීමට අවස්ථාවක් නොලැබීමෙන් ක්ෂය වී ගොස්, සියඹලා යුෂයෙන් මැද පිරිසිදු කරන ලද ලෝකඩ බඳුනක් මෙන් පිරිසිදු වූවාය. එසැණින්ම ඇයගේ සැමියාගේ නිවසේ පිරිසත්, නෑදෑ පිරිසත් ඇතුළු සියලු ජනයා සතුටු වූහ. “අපි කුමක් කරමුද?” යි අසමින් ප්‍රිය වචන පවසමින් තෑගි බෝග එවූහ. ඇයගේ ස්වාමියා ද “සිටු දියණිය වහා කැඳවාගෙන එන්න, මම ඇය උයනේදී අමතක වී ආවෙමි” යි පවසා මිනිසුන් පිටත් කළේය. එතැන් පටන් ඔහු ඇයව පපුවෙහි තැවරූ සඳුන් මෙන් ද, පළඳින ලද මුතු හරක් මෙන් ද, මල් මාලාවක් මෙන් ද සලකා ඉතා ආදරයෙන් රැකබලා ගත්තේය. ඇය එහි ආයු කෙළවර වන තෙක් ඉසුරුමත් සැප අනුභව කොට, කලුරිය කර පිරිමියෙකු ලෙස දේව ලෝකයෙහි පියුම් මලක උපන්නාය. ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයා ගමන් කරන විට ද පියුම් ගැබකම ගමන් කරයි; සිටින විට, හිඳින විට හෝ නිදන විට පවා පියුම් ගැබකම සැතපෙයි. ඔවුහු ඔහුව “මහා පදුම දිව්‍ය පුත්‍රයා” යැයි හැඳින්වූහ. මෙසේ ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයා තමන්ගේ ඉර්ධි අනුභාවයෙන් අනුලෝම පටිලෝම වශයෙන් සදිව්‍ය ලෝකයෙහිම සැරිසරයි.

တေန စ သမယေန ဗာရာဏသိရညော ဝီသတိ ဣတ္ထိသဟဿာနိ ဟောန္တိ. တာသု ဧကာပိ ပုတ္တံ န လဘတိ. အမစ္စာ ရာဇာနံ ဝိညာပေသုံ – ‘‘ဒေဝ, ကုလဝံသာနုပါလကော ပုတ္တော ဣစ္ဆိတဗ္ဗော, အတြဇေ အဝိဇ္ဇမာနေ ခေတ္တဇောပိ ကုလဝံသဓရော ဟောတီ’’တိ. အထ ရာဇာ ‘‘ဌပေတွာ မဟေသိံ အဝသေသာ ဣတ္ထိယော သတ္တာဟံ ဓမ္မနာဋကံ ကရောထာ’’တိ ယထာကာမံ ဗဟိ စရာပေသိ, တထာပိ ပုတ္တံ နာလတ္ထ. ပုန အမစ္စာ အာဟံသု – ‘‘မဟာရာဇ, မဟေသီ နာမ ပုညေန စ ပညာယ စ သဗ္ဗဣတ္ထီနံ အဂ္ဂါ, အပ္ပေဝ နာမ ဒေဝေါ မဟေသိယာ ကုစ္ဆိမှိ ပုတ္တံ လဘေယျာ’’တိ. ရာဇာ မဟေသိယာ ဧတမတ္ထံ အာရောစေသိ. သာ အာဟ – ‘‘မဟာရာဇ, ယာ ဣတ္ထီ သီလဝတီ သစ္စဝါဒိနီ, သာ ပုတ္တံ လဘေယျ, ဟိရောတ္တပ္ပရဟိတာယ ကုတော ပုတ္တော’’တိ ပါသာဒံ အဘိရုဟိတွာ ပဉ္စ သီလာနိ သမာဒိယိတွာ ပုနပ္ပုနံ အာဝဇ္ဇေသိ, သီလဝတိယာ ရာဇဓီတာယ ပဉ္စ သီလာနိ အာဝဇ္ဇေန္တိယာ ပုတ္တပတ္ထနာစိတ္တေ ဥပ္ပန္နမတ္တေ သက္ကဿ အာသနံ သံကမ္ပိ.

ඒ සමයෙහි බාරාණසී රජුට විසි දහසක් බිසවුන් සිටියහ. ඔවුන් අතරෙන් කිසිවෙකුටවත් පුතෙකු නොවීය. ඇමතිවරු රජුට මෙසේ සැළ කළහ: “දේවයන් වහන්ස, කුල පරම්පරාව රකිනා පුතෙකු සිටිය යුතුය. තමන්ට දාව උපන් පුතෙකු (අත්‍රජ) නැති කල්හි ක්‍ෂේත්‍රජ (බිසවගේ කුසින් උපන්) පුතෙකු වුවද කුල පරම්පරාව ඉදිරියට ගෙන යයි.” එවිට රජතුමා “අග්‍ර මහේසිකාව හැර සෙසු බිසවුන් සත් දිනක් ධර්ම නාටක පවත්වත්වා” යි කියා අභිමත පරිදි පිටත හැසිරෙන්නට සැලැස්වීය. එසේ වුවද පුතෙකු නොලැබුණි. නැවත ඇමතිවරු පවසනුයේ, “මහාරාජයෙනි, අග්‍ර මහේසිකාව පිනෙන් හා නුවණින් සියලු ස්ත්‍රීන්ට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨය. සමහර විට දේවයන් වහන්සේට අග්‍ර මහේසිකාවගේ කුසින් පුතෙකු ලැබිය හැකිය” යන්නයි. රජු මේ පුවත අග්‍ර මහේසිකාවට දැන්වීය. ඇය මෙසේ පැවසුවාය: “මහාරාජයෙනි, යම් ස්ත්‍රියක් සිල්වත් ද, සත්‍යවාදී ද ඇය පුතෙකු ලබන්නීය. හිරිඔතප් නැති ස්ත්‍රියකට පුතුන් කොයින්ද?” යි පවසා ප්‍රාසාදයට නැගී පංච සීලය සමාදන් වී නැවත නැවතත් මෙනෙහි කළාය. සිල්වත් රජ දියණිය පංච සීලය මෙනෙහි කරමින් පුතෙකු ප්‍රාර්ථනා කරන සිත උපන් සැණින් සක්දෙවිඳුගේ පඬු ඇඹුල් සෛලාසනය කම්පා විය.

အထ သက္ကော အာဝဇ္ဇေန္တော ဧတမတ္ထံ ဝိဒိတွာ – ‘‘သီလဝတိယာ ရာဇဓီတာယ ပုတ္တဝရံ ဒေမီ’’တိ အာကာသေနာဂန္တွာ ဒေဝိယာ သမ္မုခေ ဌိတော ‘‘ကိံ ဝရေသိ, ဒေဝီ’’တိ? ‘‘ပုတ္တံ, မဟာရာဇာ’’တိ. ‘‘ဒမ္မိ တေ, ဒေဝိ, ပုတ္တံ, မာ စိန္တယီ’’တိ ဝတွာ ဒေဝလောကံ ဂန္တွာ ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ ဧတ္ထ ခီဏာယုကော’’တိ အာဝဇ္ဇေန္တော ‘‘အယံ မဟာပဒုမော ဥပရိဒေဝလောကံ ဂန္တုကာမော စ ဘဝိဿတီ’’တိ ဉတွာ တဿ ဝိမာနံ ဂန္တွာ ‘‘တာတ မဟာပဒုမ, မနုဿလောကံ ဂစ္ဆာဟီ’’တိ ယာစိ. သော ‘‘မာ ဧဝံ, မဟာရာဇ, ဘဏ, ဇေဂုစ္ဆိတော မနုဿလောကော’’တိ. ‘‘တာတ, တွံ မနုဿလောကေ ပုညံ ကတွာ ဣဓူပပန္နော, တတ္ထေဝ ဌတွာ ပါရမိယော ပူရေတဗ္ဗာ, ဂစ္ဆ, တာတာ’’တိ. ‘‘ဒုက္ခော, မဟာရာဇ, ဂဗ္ဘဝါသော, န သက္ကောမိ တတ္ထ ဝသိတု’’န္တိ. ‘‘တာတ, တေ ဂဗ္ဘဝါသော နတ္ထိ, တထာ ဟိ တွံ ကမ္မမကာသိ, ယထာ ပဒုမဂဗ္ဘေယေဝ နိဗ္ဗတ္တိဿသိ, ဂစ္ဆ, တာတာ’’တိ ပုနပ္ပုနံ ဝုစ္စမာနော အဓိဝါသေသိ.

එකල්හි සක්දෙවිඳු මේ පිළිබඳව විමසන්නේ කාරණය වටහාගෙන, “සිල්වත් රජ දියණියට උතුම් පුතෙකු ලබා දෙමි” යි සිතා අහසින් පැමිණ දේවිය ඉදිරියේ පෙනී සිට, “දේවිය, ඔබ කුමක් ප්‍රාර්ථනා කරන්නේද?” යි ඇසීය. “මහාරාජයෙනි, පුතෙකු ප්‍රාර්ථනා කරමි” යි ඕ පැවසුවාය. “දේවිය, ඔබට පුතෙකු ලබා දෙමි, ශෝක නොකරන්න” යි පවසා දිව්‍ය ලෝකයට ගොස් “මෙහි ආයුෂ ගෙවුණු කෙනෙකු ඇත්ද?” යි විමසීය. “මේ මහා පදුම දිව්‍ය පුත්‍රයා ඉහළ දිව්‍ය ලෝකයක උපදිනු කැමති වනු ඇත” යි (චුත වීමට ආසන්න බව) දැන ඔහු වෙත ගොස්, “පින්වත් මහා පදුමය, මිනිස් ලොවට යන්න” යි ආයාචනා කළේය. ඔහු පවසනුයේ, “මහාරාජයෙනි, එසේ නොපවසන්න, මිනිස් ලොව ඉතා පිළිකුල් සහගතය” යන්නයි. “පින්වත, ඔබ මිනිස් ලොව පින් කර මෙහි උපන්නෙහිය. එහි සිටම පාරමිතා පිරිය යුතුය, පින්වත යන්න” යි සක්දෙවිඳු කීවේය. “මහාරාජයෙනි, මව්කුස විසීම දුකකි, එහි වසන්නට මට නොහැකිය” යි ඔහු පැවසීය. “පින්වත, ඔබට මව්කුස විසීමක් නැත, ඔබ පියුම් ගැබකම උපදින ලෙස කර්ම කොට ඇත, එබැවින් යන්න පින්වත” යි නැවත නැවතත් පවසන කල්හි ඔහු එය පිළිගත්තේය.

သော ဒေဝလောကာ စဝိတွာ ဗာရာဏသိရညော ဥယျာနေ သိလာပဋ္ဋပေါက္ခရဏိယံ ပဒုမဂဗ္ဘေ နိဗ္ဗတ္တော. တဉ္စ ရတ္တိံ ပစ္စူသသမယေ မဟေသီ သုပိနန္တေန [Pg.182] ဝီသတိဣတ္ထိသဟဿပရိဝုတာ ဥယျာနံ ဂန္တွာ သိလာပဋ္ဋပေါက္ခရဏိယံ ပဒုမဂဗ္ဘေ ပုတ္တံ လဒ္ဓါ ဝိယ အဟောသိ. သာ ပဘာတာယ ရတ္တိယာ သီလာနိ ရက္ခမာနာ တတ္ထ ဂန္တွာ ဧကံ ပဒုမပုပ္ဖံ အဒ္ဒသ, တံ နေဝ တီရေ ဟောတိ န ဂမ္ဘီရေ. သဟ ဒဿနေနေဝ စဿာ တတ္ထ ပုတ္တသိနေဟော ဥပ္ပဇ္ဇိ. သာ သယံ ဧဝ ဩတရိတွာ တံ ပုပ္ဖံ အဂ္ဂဟေသိ, ပုပ္ဖေ ဂဟိတမတ္တေယေဝ ပတ္တာနိ ဝိကသိံသု. တတ္ထ သုဝဏ္ဏပဋိမံ ဝိယ ဒါရကံ အဒ္ဒသ, ဒိသွာဝ ‘‘ပုတ္တော မေ လဒ္ဓေါ’’တိ သဒ္ဒံ နိစ္ဆာရေသိ. မဟာဇနော သာဓုကာရသဟဿာနိ ပဝတ္တေသိ. ရညော စ ပေသေသိ. ရာဇာ သုတွာ ‘‘ကတ္ထ လဒ္ဓေါ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ လဒ္ဓေါကာသံ သုတွာ ‘‘ဥယျာနဉ္စ ပေါက္ခရဏိယံ ပဒုမဉ္စ အမှာကံယေဝ, တသ္မာ အမှာကံ ခေတ္တေ ဇာတတ္တာ ခေတ္တဇော နာမာယံ ပုတ္တော’’တိ ဝတွာ နဂရံ ပဝေသေတွာ ဝီသတိသဟဿဣတ္ထိယော ဓာတိကိစ္စံ ကာရေသိ. ယာ ယာ ကုမာရဿ ရုစိံ ဉတွာ ပတ္ထိတံ ပတ္ထိတံ ခါဒနီယံ ခါဒါပေတိ, သာ သာ သဟဿံ လဘတိ. သကလဗာရာဏသီ စလိတာ, သဗ္ဗော ဇနော ကုမာရဿ ပဏ္ဏာကာရသဟဿာနိ ပေသေသိ. ကုမာရော တံ တံ အတိနေတွာ ‘‘ဣမံ ခါဒ, ဣမံ ဘုဉ္ဇာ’’တိ ဝုစ္စမာနော ဘောဇနေန ဥဗ္ဗာဠှော ဥက္ကဏ္ဌိတော ဟုတွာ ဂေါပုရဒွါရံ ဂန္တွာ လာခါဂုဠကေန ကီဠတိ.

හෙතෙම දිව්‍ය ලෝකයෙන් චුත වී බාරාණසී රජුගේ උයනෙහි ගල් පෝරුවේ පියුම් පොකුණෙහි පියුම් ගැබක උපන්නේය. එදින රාත්‍රියෙහි අලුයම් කාලයේ අග්‍ර මහේසිකාව විසි දහසක් ස්ත්‍රීන් පිරිවරා උයනට ගොස් ගල් පෝරුවේ පියුම් විලෙහි පියුම් ගැබකින් පුතෙකු ලැබුවාක් මෙන් සිහිනයක් දුටුවාය. ඕ තොමෝ රාත්‍රිය පහ වූ පසු සිල් රකිමින් එහි ගොස් එක් පියුම් මලක් දුටුවාය. එය ඉවුරේ ද නොවීය, ගැඹුරු දියේ ද නොවීය. එය දුටු සැණින්ම ඇය තුළ පුත්‍ර ස්නේහය උපන්නේය. ඇයම දියට බැස ඒ මල ගත්තාය. මල ගත් සැණින්ම එහි පෙති විකසිත විය. එහි රන් පිළිමයක් බඳු දරුවෙකු දැක, “මට පුතෙකු ලැබුණි” යි හඬ නැගුවාය. මහා ජනයා දහස් ගණන් සාධුකාර පැවැත්වූහ. රජුට ද ඒ පුවත එවූහ. රජු එය අසා “කොහේදී ලැබුණේද?” යි විමසා, ලැබුණු ස්ථානය දැනගෙන, “උයනත්, පොකුණත්, පියුමත් අපේමය, එබැවින් අපේ ක්‍ෂේත්‍රයෙහි උපන් නිසා මේ පුත්‍රයා ‘ක්‍ෂේත්‍රජ’ නම් වේ” යැයි කියා නගරයට පමුණුවා විසි දහසක් ස්ත්‍රීන් කිරිමව් තනතුරෙහි තැබීය. යම් යම් ස්ත්‍රියක් කුමාරයාගේ රුචිය දැන ඔහු කැමති කැමති දෑ කවයි ද, ඇයට කහවනු දහසක් බැගින් ලැබුණි. මුළු බාරාණසී නුවරම උද්දාමයට පත් විය, සියලු ජනයා කුමාරයාට දහස් ගණන් තෑගි බෝග එවූහ. කුමාරයා ඒ ඒ දෑ ගෙන්වාගෙන “මෙය කන්න, මෙය අනුභව කරන්න” යැයි කියනු ලබන භෝජනයෙන් පීඩාවට පත්ව, කළකිරීමට පත්ව නුවර දොරටුවට ගොස් ලාකඩ බෝලයකින් ක්‍රීඩා කරයි.

တဒါ အညတရော ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ ဗာရာဏသိံ နိဿာယ ဣသိပတနေ ဝသတိ. သော ကာလဿေဝ ဝုဋ္ဌာယ သေနာသနဝတ္တသရီရပရိကမ္မမနသိကာရာဒီနိ သဗ္ဗကိစ္စာနိ ကတွာ ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတော ‘‘အဇ္ဇ ကတ္ထ ဘိက္ခံ ဂဟေဿာမီ’’တိ အာဝဇ္ဇေန္တော ကုမာရဿ သမ္ပတ္တိံ ဒိသွာ ‘‘ဧသ ပုဗ္ဗေ ကိံ ကမ္မံ ကရီ’’တိ ဝီမံသန္တော ‘‘မာဒိသဿ ပိဏ္ဍပါတံ ဒတွာ စတဿော ပတ္ထနာ ပတ္ထေသိ, တတ္ထ တိဿော သိဒ္ဓါ, ဧကာ တာဝ န သိဇ္ဈတိ, တဿ ဥပါယေန အာရမ္မဏံ ဒဿေမီ’’တိ ဘိက္ခာစာရဝသေန ကုမာရဿ သန္တိကံ အဂမာသိ. ကုမာရော တံ ဒိသွာ ‘‘သမဏ, မာ ဣဓ အာဂစ္ဆိ, ဣမေ ဟိ တမ္ပိ ‘ဣမံ ခါဒ, ဣမံ ဘုဉ္ဇာ’တိ ဝဒေယျု’’န္တိ အာဟ. သော ဧကဝစနေနေဝ တတော နိဝတ္တိတွာ အတ္တနော သေနာသနံ အဂမာသိ. ကုမာရော ပရိဇနံ အာဟ – ‘‘အယံ သမဏော မယာ ဝုတ္တမတ္တောဝ နိဝတ္တော, ကုဒ္ဓေါ နု ခေါ မမာ’’တိ. သော တေဟိ ‘‘ပဗ္ဗဇိတာ နာမ န ကောဓပရာယဏာ ဟောန္တိ, ပရေန ပသန္နမနေန ယံ ဒိန္နံ, တေန ယာပေန္တီ’’တိ ဝုစ္စမာနေပိ ‘‘ဒုဋ္ဌော ဧဝရူပေါ နာမ [Pg.183] သမဏော, ခမာပေဿာမိ န’’န္တိ မာတာပိတူနံ အာရောစေတွာ ဟတ္ထိံ အဘိရုဟိတွာ မဟတာ ရာဇာနုဘာဝေန ဣသိပတနံ ဂန္တွာ မိဂယူထံ ဒိသွာ ပုစ္ဆိ – ‘‘ကိန္နာမေတေ’’တိ? ‘‘ဧတေ, သာမိ, မိဂါ နာမာ’’တိ. ‘‘ဧတေသံ ‘ဣမံ ခါဒထ, ဣမံ ဘုဉ္ဇထ, ဣမံ သာယထာ’တိ ဝတွာ ပဋိဇဂ္ဂန္တာ အတ္ထီ’’တိ? ‘‘နတ္ထိ, သာမိ, ယတ္ထ တိဏောဒကံ သုလဘံ တတ္ထ ဝသန္တီ’’တိ.

එකල්හි එක්තරා පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් බරණැස ඇසුරු කොට ඉසිපතනයෙහි වාසය කළ සේක. උන්වහන්සේ අලුයම කාලයෙහිම අවදි වී සේනාසන වත් හා ශරීර කෘත්‍යයන් නිමවා, ඵලසමාපත්තියෙන් නැගී සිට, "අද කොහි පිණ්ඩපාතය සඳහා වඩින්නෙම්දැයි" ආවර්ජනා කරන සේක්, කුමාරයාගේ සම්පත්තිය දැක, "මොහු පෙර කවර කර්මයක් කළේදැයි" විමසන සේක්, "මා වැනි කෙනෙකුට පිණ්ඩපාතය පූජා කොට ප්‍රාර්ථනා සතරක් කළේය, එයින් තුනක්ම ඉටු වී ඇත, එක් ප්‍රාර්ථනාවක් තවම ඉටු වී නැත, මම මොහුට කිසියම් උපායකින් අරමුණක් දක්වන්නෙමි" යි සිතා පිණ්ඩපාත චාරිකාවෙහි යෙදෙමින් කුමාරයා වෙත වැඩි සේක. කුමාරයා උන්වහන්සේ දැක, "ශ්‍රමණයන් වහන්ස, මෙහි නොවඩිනු මැනව. මොවුන් (පිරිවර) ඔබ වහන්සේට ද 'මෙය කන්න, මෙය අනුභව කරන්න' යැයි පවසා කරදර කරනු ඇතැ" යි කීවේය. උන්වහන්සේ ඒ වචනය ඇසූ සැණින්ම එතැනින් හැරී තමන් වහන්සේගේ සේනාසනය වෙත වැඩි සේක. කුමාරයා පිරිවරට මෙසේ කීවේය - "මේ ශ්‍රමණයන් වහන්සේ මා කී පමණින්ම ආපසු වැඩි සේක, උන්වහන්සේ මා කෙරෙහි කිපුණා ද?" එවිට පිරිවර විසින්, "පැවිද්දෝ නම් ක්‍රෝධය ස්වභාව කොට ඇත්තෝ නොවෙති, අනුන් විසින් පැහැදුණු සිතින් දෙන දෙයින්ම ඔවුහු යැපෙති" යි කීවද, "මවැනි ශ්‍රමණයන් වහන්සේ නමක් අමනාප වී ඇත්නම් මම උන්වහන්සේගෙන් ක්ෂමාව අයැදින්නෙමි" යි මව්පියන්ට දන්වා ඇතෙකු පිට නැගී මහත් රාජානුභාවයෙන් ඉසිපතනයට ගොස් මුව රැල දැක, "මොවුන් කවරහුදැයි" ඇසීය. "ස්වාමීනි, මොවුහු මුවෝ නම් වෙති" යි ඔවුහු කීහ. "මොවුන්ට 'මෙය කන්න, මෙය අනුභව කරන්න, මෙය රස බලන්න' යැයි පවසා පෝෂණය කරන අය සිටිත්දැයි" ඇසූ විට, "ස්වාමීනි, නැත, යම් තැනක තණ කොළ හා ජලය පහසුවෙන් තිබේද ඔවුහු එහි වසති" යි පිරිවර කීහ.

ကုမာရော ‘‘ယထာ ဣမေ အရက္ခိယမာနာဝ ယတ္ထ ဣစ္ဆန္တိ, တတ္ထ ဝသန္တိ, ကဒါ နု ခေါ အဟမ္ပိ ဧဝံ ဝသေယျ’’န္တိ ဧတံ အာရမ္မဏံ အဂ္ဂဟေသိ. ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါပိ တဿ အာဂမနံ ဉတွာ သေနာသနမဂ္ဂဉ္စ စင်္ကမနဉ္စ သမ္မဇ္ဇိတွာ မဋ္ဌံ ကတွာ ဧကဒွတ္တိက္ခတ္တုံ စင်္ကမိတွာ ပဒနိက္ခေပံ ဒဿေတွာ ဒိဝါဝိဟာရောကာသဉ္စ ပဏ္ဏသာလဉ္စ သမ္မဇ္ဇိတွာ မဋ္ဌံ ကတွာ ပဝိသနပဒနိက္ခေပံ ဒဿေတွာ နိက္ခမနပဒနိက္ခေပံ အဒဿေတွာ အညတြ အဂမာသိ. ကုမာရော တတ္ထ ဂန္တွာ တံ ပဒေသံ သမ္မဇ္ဇိတွာ မဋ္ဌကတံ ဒိသွာ ‘‘ဝသတိ မညေ ဧတ္ထ သော ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ’’တိ ပရိဇနေန ဘာသိတံ သုတွာ အာဟ – ‘‘ပါတောပိ သော သမဏော ဒုဿတိ, ဣဒါနိ ဟတ္ထိအဿာဒီဟိ အတ္တနော ဩကာသံ အက္ကန္တံ ဒိသွာ သုဋ္ဌုတရံ ဒုဿေယျ, ဣဓေဝ တုမှေ တိဋ္ဌထာ’’တိ ဟတ္ထိက္ခန္ဓာ ဩရုယှ ဧကကောဝ သေနာသနံ ပဝိဋ္ဌော ဝတ္တသီသေန သုသမ္မဋ္ဌောကာသေ ပဒနိက္ခေပံ ဒိသွာ ‘‘သော ဒါနာယံ သမဏော ဧတ္ထ စင်္ကမန္တော န ဝဏိဇ္ဇာဒိကမ္မံ စိန္တေသိ, အဒ္ဓါယံ အတ္တနော ဟိတမေဝ စိန္တေသိ မညေ’’တိ ပသန္နမာနသော စင်္ကမံ အဘိရုဟိတွာ ဒူရီကတပုထုဝိတက္ကော ဂန္တွာ ပါသာဏဖလကေ နိသီဒိတွာ သဉ္ဇာတဧကဂ္ဂေါ ဟုတွာ ပဏ္ဏသာလံ ပဝိသိတွာ ဝိပဿန္တော ပစ္စေကဗောဓိဉာဏံ အဓိဂန္တွာ ပုရိမနယေနေဝ ပုရောဟိတေန ကမ္မဋ္ဌာနံ ပုစ္ဆိတော ဂဂနတလေ နိသိန္နော ဣမံ ဂါထမဘာသိ.

කුමාරයා "මේ මුවෝ කිසිවෙකුගේ ආරක්ෂාවක් නොමැතිව තමන් කැමති තැනක වසන්නාක් මෙන්, මමත් කවදා මෙසේ වසන්නෙම්දැයි" සිතා එම අරමුණ තදින් ගත්තේය. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ ද ඔහුගේ පැමිණීම දැන සේනාසන මාර්ගය හා සක්මන් මළුව පිරිසිදු කොට, දෙතුන් වරක් සක්මන් කොට පියවර සටහන් තබා, දිවා කාලයේ වසන ස්ථානය හා පන්සල අමදින්නාක් මෙන් පිරිසිදු කොට, ඇතුල් වන පියවර සටහන් දක්වා පිටවන පියවර සටහන් නොදක්වා වෙනත් තැනකට වැඩි සේක. කුමාරයා එහි ගොස් එම ප්‍රදේශය පිරිසිදු කර ඇති අයුරු දැක, "මෙහි ඒ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ වාසය කරති" යි පිරිවර කී බස අසා මෙසේ කීවේය - "උදෑසන ද ඒ ශ්‍රමණයන් වහන්සේ අප කෙරෙහි අමනාප වූ සේක, දැන් ඇතන් අසුන් විසින් තම සේනාසන භූමිය පාගා ඇති අයුරු දැක උන්වහන්සේ වඩාත් අමනාප විය හැකිය, එබැවින් නුඹලා මෙහිම රැඳෙව්" යි කියා ඇත් කඳින් බැස තනිවම සේනාසනයට පිවිස, වත් පිළිවෙත් කළ බැවින් මැනවින් පිරිසිදු කළ ස්ථානයෙහි පියවර සටහන් දැක, "මේ ශ්‍රමණයන් වහන්සේ මෙහි සක්මන් කරමින් වෙළඳාම් ආදී ලෞකික කටයුතු ගැන නොසිතූ සේක, ඒකාන්තයෙන්ම උන්වහන්සේ තමන්ගේ යහපත (අර්ථය) ගැනම සිතූ සේකැයි" පැහැදුණු සිතින් යුතුව සක්මන් මළුවට නැගී, නීවරණ විතර්කයන් දුරු කොට ගොස් ගල් තලාවක හිඳ ඒකාග්‍රතාවයට පැමිණ, පන්සලට වැදී විදර්ශනා වඩා පසේබුදු පදවියට පැමිණි සේක. ඉන්පසු පෙර පරිදිම පුරෝහිතයා විසින් කමටහන් පිළිබඳව විමසනු ලැබ අහසෙහි වැඩහිඳ මේ ගාථාව වදාළ සේක.

တတ္ထ မိဂေါတိ ဒွေ မိဂါ – ဧဏီမိဂေါ စ ပသဒမိဂေါ စ. အပိစ သဗ္ဗေသံ အာရညိကာနံ စတုပ္ပဒါနံ ဧတံ အဓိဝစနံ. ဣဓ ပန ပသဒမိဂေါ အဓိပ္ပေတောတိ ဝဒန္တိ. အရညမှီတိ ဂါမဉ္စ ဂါမူပစာရဉ္စ ဌပေတွာ အဝသေသံ အရညံ, ဣဓ ပန ဥယျာနံ အဓိပ္ပေတံ, တသ္မာ ‘‘ဥယျာနမှီ’’တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယထာတိ ပဋိဘာဂေ. အဗဒ္ဓေါတိ ရဇ္ဇုဗန္ဓနာဒီဟိ အဗဒ္ဓေါ, ဧတေန ဝိဿတ္ထစရိယံ ဒီပေတိ. ယေနိစ္ဆကံ ဂစ္ဆတိ ဝေါစရာယာတိ ယေန ယေန ဒိသာဘာဂေန ဂန္တုမိစ္ဆတိ, တေန တေန ဒိသာဘာဂေန ဂေါစရာယ ဂစ္ဆတိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ဘဂဝတာ –

එහි 'මිගෝ' යනු මුවන් වර්ග දෙකකි - එණි මුවා හා පසද මුවා ය. තවද සියලු වනයේ වසන සිවුපාවුන්ට ද මෙය නමකි. මෙහිදී පසද මුවා අදහස් කරන ලදී. 'අරඤ්ඤම්හි' යනු ගම සහ ගම් කෙළවර හැර සෙසු වනයයි, මෙහිදී උයන අදහස් කරන ලදී. එබැවින් 'උයනෙහි' යන අර්ථය වේ. 'යථා' යනු සමානත්වයයි. 'අබද්ධෝ' යනු රැහැන් ආදියෙන් නොබැඳුණු බවයි, මෙයින් නිදහස් හැසිරීම දක්වයි. 'යෙනිච්ඡකං ගච්ඡති ගෝචරාය' යනු යම් යම් දිශාවකට යාමට කැමති වේද, ඒ ඒ දිශාවට ගොදුරු සොයා යයි යන්නයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ ද වදාරන ලදී -

‘‘သေယျထာပိ[Pg.184], ဘိက္ခဝေ, အာရညကော မိဂေါ အရညေ ပဝနေ စရမာနော ဝိဿတ္ထော ဂစ္ဆတိ, ဝိဿတ္ထော တိဋ္ဌတိ, ဝိဿတ္ထော နိသီဒတိ, ဝိဿတ္ထော သေယျံ ကပ္ပေတိ. တံ ကိဿ ဟေတု? အနာပါထဂတော, ဘိက္ခဝေ, လုဒ္ဒဿ, ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ…ပေ… ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု အန္တမကာသိ မာရံ အပဒံ, ဝဓိတွာ မာရစက္ခုံ အဒဿနံ ဂတော ပါပိမတော’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၈၇; စူဠနိ. ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ္တနိဒ္ဒေသ ၁၂၅) ဝိတ္ထာရော.

"මහණෙනි, වනයෙහි වසන මුවෙකු වනාන්තරයෙහි සැරිසරන විට බියක් චකිතයක් නැතිව යයි ද, බිය නැතිව සිටී ද, බිය නැතිව හිඳී ද, බිය නැතිව නිදයි ද, එයට හේතුව කුමක්ද? මහණෙනි, ඔහු වැද්දාගේ දෘෂ්ටි පථයට හසු නොවන නිසාය. මහණෙනි, එලෙසම මහණ තෙමේ කාමයන්ගෙන් වෙන්ව ...පෙ... ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වසයි. මහණෙනි, මේ මහණ තෙමේ මාරයා අන්ධ කළේය, මාරයාගේ ඇසට හසු නොවන සේ, පවිටු මාරයාට නොපෙනී ගියේය" යනු එහි විස්තරයයි.

သေရိတန္တိ သစ္ဆန္ဒဝုတ္တိတံ အပရာယတ္တတံ ဝါ, ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ မိဂေါ အရညမှိ အဗဒ္ဓေါ ယေနိစ္ဆကံ ဂစ္ဆတိ ဂေါစရာယ, တထာ ကဒါ နု ခေါ အဟမ္ပိ တဏှာဗန္ဓနံ ဆိန္ဒိတွာ ဧဝံ ဂစ္ဆေယျန္တိ. ဝိညူ ပဏ္ဍိတော နရော သေရိတံ ပေက္ခမာနော ဧကော စရေတိ.

'සේරිතං' යනු තමන්ගේ රුචිය පරිදි හැසිරීම හෝ අන් අය මත රඳා නොපැවතීමයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි - වනයෙහි මුවෙකු බන්ධනයෙන් තොරව තමන් කැමති පරිදි ගොදුරු සොයා යන්නාක් මෙන්, මමත් කවදා තණ්හා බන්ධනය සිඳ මෙසේ යන්නෙම්දැයි සිතා, නුවණැති පුද්ගලයා මේ නිදහස (විවේකය) දකිමින් තනිව හැසිරිය යුතුය යන්නයි.

မိဂေါအရညဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

'මිගෝ අරඤ්ඤේ' ගාථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၉၆. အာမန္တနာ ဟောတီတိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဗာရာဏသိရညော ကိရ မဟာဥပဋ္ဌာနသမယေ အမစ္စာ ဥပသင်္ကမိံသု. တေသု ဧကော အမစ္စော ‘‘ဒေဝ, သောတဗ္ဗံ အတ္ထီ’’တိ ဧကမန္တံ ဂမနံ ယာစိ. သော ဥဋ္ဌာယာသနာ အဂမာသိ. ပုန ဧကော မဟာဥပဋ္ဌာနေ နိသိန္နံ ယာစိ, ဧကော ဟတ္ထိက္ခန္ဓေ နိသိန္နံ, ဧကော အဿပိဋ္ဌိယံ နိသိန္နံ, ဧကော သုဝဏ္ဏရထေ နိသိန္နံ, ဧကော သိဝိကာယ နိသီဒိတွာ ဥယျာနံ ဂစ္ဆန္တံ ယာစိ. ရာဇာ တတော ဩရောဟိတွာ အဂမာသိ. အပရော ဇနပဒစာရိကံ ဂစ္ဆန္တံ ယာစိ, တဿပိ ဝစနံ သုတွာ ဟတ္ထိက္ခန္ဓတော ဩရုယှ ဧကမန္တံ အဂမာသိ. ဧဝံ သော တေဟိ နိဗ္ဗိန္နော ဟုတွာ ပဗ္ဗဇိ. အမစ္စာ ဣဿရိယေန ဝဍ္ဎန္တိ. တေသု ဧကော ဂန္တွာ ရာဇာနံ အာဟ – ‘‘အသုကံ နာမ, မဟာရာဇ, ဇနပဒံ မယှံ ဒေဟီ’’တိ. ရာဇာ တံ ‘‘ဣတ္ထန္နာမော ဘုဉ္ဇတီ’’တိ ဘဏတိ. သော ရညော ဝစနံ အနာဒိယိတွာ ‘‘ဂစ္ဆာမဟံ တံ ဇနပဒံ ဂဟေတွာ ဘုဉ္ဇာမီ’’တိ တတ္ထ ဂန္တွာ ကလဟံ ကတွာ ပုန ဥဘောပိ ရညော သန္တိကံ အာဂန္တွာ အညမညဿ ဒေါသံ အာရောစေန္တိ. ရာဇာ ‘‘န သက္ကာ ဣမေ တောသေတု’’န္တိ တေသံ လောဘေ အာဒီနဝံ ဒိသွာ ဝိပဿန္တော ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆာကာသိ. သော ပုရိမနယေန ဣမံ ဥဒါနံ အဘာသိ.

96. ‘ආමන්තනා හෝති’ යන ගාථාවෙහි උප්පත්තිය කවරේද? බාරාණසි රජතුමා බොහෝ පිරිසක් පිරිවරා සිටින අවස්ථාවක ඇමතිවරු පිරිසක් ඔහු වෙත පැමිණියහ. ඔවුන් අතරින් එක් ඇමතියෙක් ‘දේවයන් වහන්ස, ඇසිය යුතු කරුණක් තිබේ’ යැයි පවසා රහසින් කථා කරනු පිණිස රජුට එකත්පසකට වඩින ලෙස ආරාධනා කළේය. රජතුමා අස්නෙන් නැගිට ඔහු සමඟ එහි ගියේය. නැවත තවත් ඇමතියෙක් සභා මධ්‍යයෙහි වැඩසිටින ලෙස ආරාධනා කළේය. තවත් අයෙක් ඇත් කඳ පිටෙහිද, තවත් අයෙක් අස් පිටෙහිද, තවත් අයෙක් රන් රියෙහිද, තවත් අයෙක් රන් සිවිගෙයක (දෝලාවක) හිඳ උයනට වඩින ලෙසද ආරාධනා කළහ. රජතුමා ඒ ඒ තැන්වලින් බැස එහි වැඩම කළේය. තවත් ඇමතියෙක් ජනපද චාරිකාවෙහි වඩින ලෙස ආරාධනා කළ අතර, රජතුමා ඔහුගේ වචනයද අසා ඇත් කඳින් බැස ඔහු සමඟ එකත්පසකට ගියේය. මෙසේ රජතුමා ඒ ඇමතිවරුන්ගේ ඉල්ලීම් නිසා කළකිරීමට පත්ව පැවිදි විය. රජු පැවිදි වූ පසු ඇමතිවරු පාලන බලය ලබා ගත්හ. ඔවුන් අතරින් එක් අයෙක් රජු වෙත ගොස්, ‘මහරජතුමනි, අසවල් ජනපදය මට ලබා දෙන්න’ යැයි කීවේය. රජතුමා ‘අසවල් ඇමතියා එය පරිහරණය කරන්නේය’ යි පැවසීය. ඔහු රජුගේ වචනය පිළිනොගෙන, ‘මම ගොස් ඒ ජනපදය බලහත්කාරයෙන් අල්ලාගෙන පරිහරණය කරමි’ යි පවසා එහි ගොස් කලහ කර, නැවත දෙදෙනාම රජු වෙත පැමිණ එකිනෙකාගේ වැරදි පැවසුවහ. ‘මොවුන් සතුටු කළ නොහැක’ යි සිතූ රජතුමා, ඔවුන්ගේ ඒ ලෝභයෙහි ආදීනව දැක විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව සාක්ෂාත් කළේය. ඒ පසේබුදුන් වහන්සේ පෙර පරිද්දෙන්ම මෙම උදානය වදාළහ.

တဿတ္ထော [Pg.185] – သဟာယမဇ္ဈေ ဌိတဿ ဒိဝါသေယျသင်္ခါတေ ဝါသေ စ, မဟာဥပဋ္ဌာနသင်္ခါတေ ဌာနေ စ, ဥယျာနဂမနသင်္ခါတေ ဂမနေ စ, ဇနပဒစာရိကသင်္ခါတာယ စာရိကာယ စ, ‘‘ဣဒံ မေ သုဏ, ဣဒံ မေ ဒေဟီ’’တိအာဒိနာ နယေန တထာ တထာ အာမန္တနာ ဟောတိ, တသ္မာ အဟံ တတ္ထ နိဗ္ဗိဇ္ဇိတွာ ယာယံ အရိယဇနသေဝိတာ အနေကာနိသံသာ ဧကန္တသုခါ, ဧဝံ သန္တေပိ လောဘာဘိဘူတေဟိ သဗ္ဗကာပုရိသေဟိ အနဘိပတ္ထိတာ ပဗ္ဗဇ္ဇာ, တံ အနဘိဇ္ဈိတံ ပရေသံ အဝသဝတ္တနေန ဘဗ္ဗပုဂ္ဂလဝသေန သေရိတဉ္စ ပေက္ခမာနော ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ အနုက္ကမေန ပစ္စေကဗောဓိံ အဓိဂတောသ္မိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

එහි අර්ථය මෙසේය: යහළුවන් මධ්‍යයෙහි සිටින විටද, දවල් කාලයේ නිදාගන්නා අවස්ථාවෙහිද, මහජන රැස්වීම් පවත්වන ස්ථානයෙහිද, උයනට වඩින විටද, ජනපද චාරිකාවල යෙදෙන විටද, ‘මට මේ දේ අසන්න, මට මේ දේ දෙන්න’ යනාදී වශයෙන් විවිධ ආකාරයෙන් ආරාධනා (ඇමතීම්) ඇතිවේ. එබැවින් මම ඒ කෙරෙහි කළකිරී, ආර්ය ජනයන් විසින් සේවනය කරන ලද, බොහෝ ආනිසංස ඇති, ඒකාන්ත සැපය ලබා දෙන, එහෙත් ලෝභයෙන් මැඩුණු සියලු පවිටු පුද්ගලයන් විසින් ප්‍රාර්ථනා නොකරන්නා වූ මේ පැවිද්ද තෝරා ගත්තෙමි. අන්‍යයන්ට යටත් නොවන ස්වාධීන පැවැත්ම (සෙරිතං) දකිමින් විදර්ශනා වඩා මම අනුපිළිවෙලින් පසේබුදු බවට පැමිණියෙමි. සෙසු කොටස් පෙර කී පරිදිම දත යුතුය.

အာမန္တနာဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ආමන්තනා ගාථා වර්ණනාව නිම විය.

၉၇. ခိဍ္ဍာရတီတိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဗာရာဏသိယံ ကိရ ဧကပုတ္တကဗြဟ္မဒတ္တော နာမ ရာဇာ အဟောသိ. သော တဿ ဧကပုတ္တကော ပိယော အဟောသိ မနာပေါ ပါဏသမော, ရာဇာ သဗ္ဗဣရိယာပထေသု ပုတ္တကံ ဂဟေတွာဝ ဝတ္တတိ. သော ဧကဒိဝသံ ဥယျာနံ ဂစ္ဆန္တော တံ ဌပေတွာ ဂတော. ကုမာရောပိ တံ ဒိဝသံယေဝ ဥပ္ပန္နေန ဗျာဓိနာ မတော. အမစ္စာ ‘‘ပုတ္တသိနေဟေန ရညော ဟဒယမ္ပိ ဖလေယျာ’’တိ အနာရောစေတွာဝ နံ ဈာပေသုံ. ရာဇာ ဥယျာနေ သုရာမဒေန မတ္တော ပုတ္တံ နေဝ သရတိ, တထာ ဒုတိယဒိဝသေပိ နှာနဘောဇနဝေလာသု. အထ ဘုတ္တာဝီ နိသိန္နော သရိတွာ ‘‘ပုတ္တံ မေ အာနေထာ’’တိ အာဟ. တဿ အနုရူပေန ဝိဓာနေန တံ ပဝတ္တိံ အာရောစေသုံ. တတော သောကာဘိဘူတော နိသိန္နော ဧဝံ ယောနိသော မနသာကာသိ – ‘‘ဣမသ္မိံ သတိ ဣဒံ ဟောတိ, ဣမဿုပ္ပာဒါ ဣဒံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ. ဧဝံ အနုက္ကမေန အနုလောမပဋိလောမံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒံ သမ္မသန္တော ပစ္စေကသမ္ဗောဓိံ သစ္ဆာကာသိ. သေသံ သံသဂ္ဂဂါထာဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တသဒိသမေဝ ဌပေတွာ ဂါထာယတ္ထဝဏ္ဏနံ.

97. ‘ඛිඩ්ඩාරති’ යන ගාථාවෙහි උප්පත්තිය කවරේද? බාරාණසි නුවර එකම පුතෙකු සිටි බ්‍රහ්මදත්ත නම් රජෙක් විය. ඔහුට ඒ එකම පුතු ඉතා ප්‍රිය විය, මනාප විය, තමාගේ ප්‍රාණය හා සමාන විය. රජතුමා සියලු ඉරියව්වලදී තම පුතු කැටුවම හැසිරුණේය. දිනක් ඔහු උයනට වඩින විට කුමාරයාව මාලිගයේ නතර කර ගියේය. රජු ගිය ඒ දවසේම කුමාරයා හදිසි රෝගයකින් මියගියේය. ‘පුතු කෙරෙහි ඇති සෙනෙහස නිසා රජුගේ හෘදය වස්තුව පවා පැළී යා හැකිය’ යි සිතූ ඇමතිවරු රජුට නොදන්වාම කුමාරයාගේ දේහය ආදාහනය කළහ. රජතුමා උයනේදී සුරා මදයෙන් මත්ව සිටි බැවින් පුතු ගැන කිසිදු සිහියක් නොවීය. දෙවන දිනයේද ස්නානය කරන විට හා ආහාර ගන්නා විට පුතු ගැන සිහිපත් නොවීය. පසුව ආහාර ගෙන අවසන්ව සිටින රජුට පුතු මතක් වී, ‘මගේ පුතාව කැඳවාගෙන එන්න’ යැයි පැවසීය. එවිට ඇමතිවරු සුදුසු පරිදි ඒ සිදුවීම රජුට දැන්වූහ. එයින් දැඩි ශෝකයට පත් රජතුමා, එකලැස්ව හිඳ ‘මෙය ඇති කල්හි මෙය වෙයි, මෙහි උප්පත්තියෙන් මෙය උපදියි’ යනුවෙන් යෝනිසෝ මනසිකාරය කළේය. මෙසේ අනුපිළිවෙලින් අනුලෝම ප්‍රතිලෝම වශයෙන් පටිච්චසමුප්පාදය මෙනෙහි කරමින් විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව සාක්ෂාත් කළේය. ගාථා අර්ථ වර්ණනාව හැර සෙසු විස්තරය ‘සංසග්ග’ ගාථාවෙහි වදාළ අයුරින්ම වේ.

အတ္ထဝဏ္ဏနာ ပန – ခိဍ္ဍာတိ ကီဠနာ. သာ ဒုဝိဓာ ဟောတိ ကာယိကာ စ ဝါစသိကာ စ. တတ္ထ ကာယိကာ နာမ ဟတ္ထီဟိပိ ကီဠန္တိ, အဿေဟိပိ ရထေဟိပိ ဓနူဟိပိ ထရူဟိပီတိ ဧဝမာဒိ. ဝါစသိကာ နာမ ဂီတံ သိလောကဘဏနံ မုခဘေရိအာလမ္ဗရဘေရီတိ ဧဝမာဒိ. ရတီတိ ပဉ္စကာမဂုဏရတိ. ဝိပုလန္တိ ယာဝ အဋ္ဌိမိဉ္ဇံ အဟစ္စ ဌာနေန သကလတ္တဘာဝဗျာပကံ. သေသံ ပါကဋမေဝ[Pg.186]. အနုသန္ဓိယောဇနာပိ စေတ္ထ သံသဂ္ဂဂါထာယ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ, တတော ပရဉ္စ သဗ္ဗံ.

අර්ථ වර්ණනාව නම්: ‘ඛිඩ්ඩා’ යනු ක්‍රීඩාවයි. එය කායික හා වාචසික වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහි කායික ක්‍රීඩා නම් ඇතුන්, අසුන්, රිය, දුනු සහ කඩු ආදියෙන් කරන ක්‍රීඩාවන්ය. වාචසික ක්‍රීඩා නම් ගීත ගැයීම, ස්ලෝක කියවීම, මුව බෙර වැයීම සහ ආලම්බර බෙර වැයීම ආදියයි. ‘රති’ යනු පංචකාම ගුණයන්හි ඇලීමයි. ‘විපුල’ යනු ඇටමිදුලු දක්වා කා වැදී මුළු ශරීරය පුරාම පැතිරෙන ස්වභාවයයි. සෙසු කරුණු පැහැදිලිය. මෙහි අනුසන්ධි ගැළපීම සහ ඉතිරි සියලු විස්තර ද ‘සංසග්ග’ ගාථාවෙහි වදාළ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

ခိဍ္ဍာရတိဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඛිඩ්ඩාරති ගාථා වර්ණනාව නිම විය.

၉၈. စာတုဒ္ဒိသောတိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ပုဗ္ဗေ ကိရ ကဿပဿ ဘဂဝတော သာသနေ ပဉ္စ ပစ္စေကဗောဓိသတ္တာ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝီသတိ ဝဿသဟဿာနိ ဂတပစ္စာဂတဝတ္တံ ပူရေတွာ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တာ. တတော စဝိတွာ တေသံ ဇေဋ္ဌကော ဗာရာဏသိရာဇာ အဟောသိ, သေသာ ပါကတိကရာဇာနော. တေ စတ္တာရောပိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဥဂ္ဂဏှိတွာ ရဇ္ဇံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတွာ အနုက္ကမေန ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဟုတွာ နန္ဒမူလကပဗ္ဘာရေ ဝသန္တာ ဧကဒိဝသံ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ ဝံသက္ကဠီရဂါထာယံ ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္တနော ကမ္မဉ္စ သဟာယဉ္စ အာဝဇ္ဇေတွာ ဉတွာ ဗာရာဏသိရညော ဥပါယေန အာရမ္မဏံ ဒဿေတုံ ဩကာသံ ဂဝေသန္တိ. သော စ ရာဇာ တိက္ခတ္တုံ ရတ္တိယာ ဥဗ္ဗိဇ္ဇတိ, ဘီတော ဝိဿရံ ကရောတိ, မဟာတလေ ဓာဝတိ. ပုရောဟိတေန ကာလဿေဝ ဝုဋ္ဌာယ သုခသေယျံ ပုစ္ဆိတောပိ ‘‘ကုတော မေ, အာစရိယ, သုခ’’န္တိ သဗ္ဗံ တံ ပဝတ္တိံ အာရောစေသိ. ပုရောဟိတောပိ ‘‘အယံ ရောဂေါ န သက္ကာ ယေန ကေနစိ ဥဒ္ဓံ ဝိရေစနာဒိနာ ဘေသဇ္ဇကမ္မေန ဝိနေတုံ, မယှံ ပန ခါဒနူပါယော ဥပ္ပန္နော’’တိ စိန္တေတွာ ‘‘ရဇ္ဇဟာနိဇီဝိတန္တရာယာဒီနံ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ ဧတံ, မဟာရာဇာ’’တိ ရာဇာနံ သုဋ္ဌုတရံ ဥဗ္ဗေဇေတွာ ‘‘တဿ ဝူပသမနတ္ထံ ဧတ္တကေ စ ဧတ္တကေ စ ဟတ္ထိအဿရထာဒယော ဟိရညသုဝဏ္ဏဉ္စ ဒက္ခိဏံ ဒတွာ ယညော ယဇိတဗ္ဗော’’တိ ယညယဇနေ သမာဒပေသိ.

98. ‘චාතුද්දිසෝ’ යන ගාථාවෙහි උප්පත්තිය කවරේද? පෙර කස්සප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පසේබුදු වීමට පෙරුම් පුරන පස් දෙනෙක් පැවිදි වී අවුරුදු විසිදහසක් මුළුල්ලෙහි කමටහන් වඩමින් ‘ගතපච්චාගත’ වත පුරා දෙව්ලොව උපන්නෝය. එයින් චුතව ඔවුන්ගෙන් ජ්‍යෙෂ්ඨයා බාරාණසි රජු විය, සෙසු පිරිස සාමාන්‍ය රජවරු වූහ. ඒ රජවරු හතර දෙනාම කමටහන් උගෙන රාජ්‍යය අතහැර පැවිදිව, අනුපිළිවෙලින් පසේබුදු බව ලබා නන්දමූලක ලෙනෙහි වාසය කළහ. දිනක් ඔවුන් සමාපත්තියෙන් නැගිට, තම පැරණි මිතුරා වූ බාරාණසි රජුට දහම් මග පෙන්වීමට අවස්ථාවක් සෙවූහ. ඒ රජතුමා රාත්‍රියේ තෙවරක්ම බියෙන් තැතිගෙන අවදි වෙයි, මහා හඬින් කෑගසයි, මාලිගය පුරා දුවයි. පසුදින අලුයම පුරෝහිත බමුණා පැමිණ සුවදුක් විමසූ විට, ‘ඇදුරුතුමනි, මට කොහේද සුවයක්?’ යැයි පවසා සිදු වූ සියල්ල විස්තර කළේය. ‘මෙම රෝගය විරේක කිරීම් ආදී සාමාන්‍ය බෙහෙත්වලින් සුව කළ නොහැක, එහෙත් මට ධනය ලබා ගැනීමට උපායක් ලැබුණි’ යැයි සිතූ පුරෝහිතයා, ‘මහරජතුමනි, මෙය රාජ්‍ය විනාශයට හෝ ජීවිත හානියට පෙරනිමිත්තකි’ යි පවසා රජුව බොහෝ සෙයින් බිය ගැන්වීය. පසුව එම අපල දුරු කරනු පිණිස ඇතැම් ඇතුන්, අසුන්, රිය ආදියත්, රන් රිදී ආදී මහා ධනයත් දන් දී මහා යාගයක් කළ යුතු යැයි පවසා රජුව යාගය සඳහා පෙළඹවීය.

တတော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ အနေကာနိ ပါဏသဟဿာနိ ယညတ္ထာယ သမ္ပိဏ္ဍိယမာနာနိ ဒိသွာ ‘‘ဧတသ္မိံ ကမ္မေ ကတေ ဒုဗ္ဗောဓနေယျော ဘဝိဿတိ, ဟန္ဒ နံ ပဋိကစ္စေဝ ဂန္တွာ ပေက္ခာမာ’’တိ ဝံသက္ကဠီရဂါထာယံ ဝုတ္တနယေန အာဂန္တွာ ပိဏ္ဍာယ စရမာနာ ရာဇင်္ဂဏေ ပဋိပါဋိယာ အဂမံသု. ရာဇာ သီဟပဉ္ဇရေ ဌိတော ရာဇင်္ဂဏံ ဩလောကယမာနော တေ အဒ္ဒက္ခိ, သဟ ဒဿနေနေဝ စဿ သိနေဟော ဥပ္ပဇ္ဇိ. တတော တေ ပက္ကောသာပေတွာ အာကာသတလေ ပညတ္တာသနေ နိသီဒါပေတွာ သက္ကစ္စံ ဘောဇေတွာ ကတဘတ္တကိစ္စေ ‘‘ကေ တုမှေ’’တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘မယံ, မဟာရာဇ, စာတုဒ္ဒိသာ နာမာ’’တိ. ‘‘ဘန္တေ, စာတုဒ္ဒိသာတိ ဣမဿ ကော အတ္ထော’’တိ? ‘‘စတူသု ဒိသာသု ကတ္ထစိ [Pg.187] ကုတောစိ ဘယံ ဝါ စိတ္တုတြာသော ဝါ အမှာကံ နတ္ထိ, မဟာရာဇာ’’တိ. ‘‘ဘန္တေ, တုမှာကံ တံ ဘယံ ကိံ ကာရဏာ န ဟောတီ’’တိ? ‘‘မယံ, မဟာရာဇ, မေတ္တံ ဘာဝေမ, ကရုဏံ ဘာဝေမ, မုဒိတံ ဘာဝေမ, ဥပေက္ခံ ဘာဝေမ. တေန နော တံ ဘယံ န ဟောတီ’’တိ ဝတွာ ဥဋ္ဌာယာသနာ အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနံ အဂမံသု.

ඉන්පසු ඒ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා, යාගය සඳහා දහස් ගණන් සතුන් එක්රැස් කර ඇති බව දැක, "මේ කර්මය සිදු කළහොත් (රජු) ධර්මය අවබෝධ කරවීමට අපහසු තැනැත්තෙකු වනු ඇත. එබැවින් අප කලින්ම ගොස් ඔහු මුණගැසෙමු" යි වංසකකළීර ගාථාවෙහි සඳහන් පරිදි අවුත්, පිඬු සිඟා වඩිමින් රජ අංගනයෙහි පිළිවෙළින් වැඩම කළහ. රජු සිංහ පංජරයෙහි සිට රජ අංගනය දෙස බලමින් සිටියදී උන්වහන්සේලා දැක, දුටු සැණින්ම උන්වහන්සේලා කෙරෙහි සෙනෙහසක් උපදවා ගත්තේය. ඉන්පසු උන්වහන්සේලාට ආරාධනා කරවා, ආකාසතලයෙහි පනවන ලද අසුන්වල වඩා හිඳුවා, ගෞරවයෙන් දන් වළඳවා, දන් වැළඳීම අවසන් වූ පසු, "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේලා කවුරුන්දැයි" විමසීය. "මහාරාජ, අපි 'චාතුද්දිස' (සිව්දිග සැරිසරන්නෝ) නමු" යැයි පැවසූහ. "ස්වාමීනි, 'චාතුද්දිස' යන මෙහි අර්ථය කුමක්දැයි" රජු ඇසීය. "මහාරාජ, සතර දිශාවෙහි කොතැනකදී හෝ යම් කිසිවෙකුගෙන් අපට බියක් හෝ සිතේ තැතිගැන්මක් නැත" යැයි වදාළහ. "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේලාට ඒ බිය නොවන්නේ කුමන හේතුවක් නිසාදැයි" රජු ඇසීය. "මහාරාජ, අපි මෙත්තා, කරුණා, මුදිතා, උපේක්ඛා යන සතර බ්‍රහ්ම විහරණයන් වඩන්නෙමු. ඒ නිසා අපට ඒ බිය නැත" යැයි පවසා අසුනින් නැගිට තමන් වහන්සේලා වසන ස්ථානයට වැඩම කළහ.

တတော ရာဇာ စိန္တေသိ – ‘‘ဣမေ သမဏာ ‘မေတ္တာဒိဘာဝနာယ ဘယံ န ဟောတီ’တိ ဘဏန္တိ, ဗြာဟ္မဏာ ပန အနေကသဟဿပါဏဝဓံ ဝဏ္ဏယန္တိ, ကေသံ နု ခေါ ဝစနံ သစ္စ’’န္တိ? အထဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘သမဏာ သုဒ္ဓေန အသုဒ္ဓံ ဓောဝန္တိ, ဗြာဟ္မဏာ ပန အသုဒ္ဓေန အသုဒ္ဓံ. န သက္ကာ ခေါ ပန အသုဒ္ဓေန အသုဒ္ဓံ ဓောဝိတုံ, ပဗ္ဗဇိတာနံ ဧဝ ဝစနံ သစ္စ’’န္တိ. သော ‘‘သဗ္ဗေ သတ္တာ သုခိတာ ဟောန္တူ’’တိအာဒိနာ နယေန မေတ္တာဒယော စတ္တာရောပိ ဗြဟ္မဝိဟာရေ ဘာဝေတွာ ဟိတဖရဏေန စိတ္တေန အမစ္စေ အာဏာပေသိ – ‘‘သဗ္ဗေ ပါဏေ မုဉ္စထ, သီတာနိ ပါနီယာနိ ပိဝန္တု, ဟရိတာနိ တိဏာနိ ခါဒန္တု, သီတော စ ဝါတော တေသံ ဥပဝါယတူ’’တိ. တေ တထာ အကံသု.

ඉන්පසු රජු මෙසේ සිතීය: "මේ ශ්‍රමණයෝ 'මෙත්තාදී භාවනාවන් නිසා බිය ඇති නොවේ' යැයි පවසති. නමුත් බ්‍රාහ්මණවරු දහස් ගණන් සතුන් මැරීම වර්ණනා කරති. මොවුන්ගෙන් කාගේ වචනය සත්‍යයක්ද?" එවිට ඔහුට මෙසේ සිතිණි: "ශ්‍රමණයෝ පිරිසිදු දෙයින් අපිරිසිදු දේ සෝදති. බ්‍රාහ්මණවරු අපිරිසිදු දෙයින් අපිරිසිදු දේ සෝදති. අපිරිසිදු දෙයින් අපිරිසිදු දේ සේදිය නොහැක. පැවිද්දන්ගේම වචනය සත්‍යයයි." හෙතෙම "සියලු සත්වයෝ සුවපත් වෙත්වා" යනාදී ක්‍රමයෙන් මෙත්තාදී සතර බ්‍රහ්ම විහරණයන් වඩා, මෛත්‍රියෙන් පිරුණු සිතින් ඇමතියන්ට මෙසේ අණ කළේය: "සියලු සතුන් නිදහස් කරව්, ඔවුන්ට සිසිල් පැන් බොන්නට දෙව්, නිල් තණකොළ කන්නට දෙව්, ඔවුන්ට සිසිල් සුළඟ හමාවා." ඔවුහු එසේම කළහ.

တတော ရာဇာ ‘‘ကလျာဏမိတ္တာနံ ဝစနေန ပါပကမ္မတော မုတ္တောမှီ’’တိ တတ္ထေဝ နိသိန္နော ဝိပဿိတွာ ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆာကာသိ. အမစ္စေဟိ စ ဘောဇနဝေလာယံ ‘‘ဘုဉ္ဇ, မဟာရာဇ, ကာလော’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘နာဟံ ရာဇာ’’တိ ပုရိမနယေနေဝ သဗ္ဗံ ဝတွာ ဣမံ ဥဒါနဗျာကရဏဂါထံ အဘာသိ.

ඉන්පසු රජු "කල්‍යාණ මිත්‍රයන්ගේ වචනය නිසා මම පාප කර්මයෙන් නිදහස් වීමි" යි එහිම හිඳ විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව සාක්ෂාත් කළේය. ආහාර ගන්නා වේලාවේදී ඇමතියන් විසින් "මහාරාජ, වළඳන්න, කාලය පැමිණ ඇත" යැයි කී කල, "මම රජු නොවෙමි" යි පෙර පරිදිම සියල්ල පවසා මේ උදානය ප්‍රකාශ කරන ගාථාව වදාළේය.

တတ္ထ စာတုဒ္ဒိသောတိ စတူသု ဒိသာသု ယထာသုခဝိဟာရီ, ‘‘ဧကံ ဒိသံ ဖရိတွာ ဝိဟရတီ’’တိအာဒိနာ ဝါ နယေန ဗြဟ္မဝိဟာရဘာဝနာယ ဖရိတာ စတဿော ဒိသာ အဿ သန္တီတိ စာတုဒ္ဒိသော. တာသု စတူသု ဒိသာသု ကတ္ထစိ သတ္တေ ဝါ သင်္ခါရေ ဝါ ဘယေန န ပဋိဟနတီတိ အပ္ပဋိဃော. သန္တုဿမာနောတိ ဒွါဒသဝိဓဿ သန္တောသဿ ဝသေန သန္တုဿကော စ. ဣတရီတရေနာတိ ဥစ္စာဝစေန ပစ္စယေန. ပရိဿယာနံ သဟိတာ အဆမ္ဘီတိ ဧတ္ထ ပရိဿယန္တိ ကာယစိတ္တာနိ, ပရိဟာပေန္တိ ဝါ တေသံ သမ္ပတ္တိံ, တာနိ ဝါ ပဋိစ္စ သယန္တီတိ ပရိဿယာ, ဗာဟိရာနံ သီဟဗျဂ္ဃာဒီနံ အဗ္ဘန္တရာနဉ္စ ကာမစ္ဆန္ဒာဒီနံ ကာယစိတ္တုပဒ္ဒဝါနံ ဧတံ အဓိဝစနံ. တေ ပရိဿယေ အဓိဝါသနခန္တိယာ စ ဝီရိယာဒီဟိ ဓမ္မေဟိ စ သဟတီတိ ပရိဿယာနံ သဟိတာ. ထဒ္ဓဘာဝကရဘယာဘာဝေန အဆမ္ဘီ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ယထာ တေ စတ္တာရော သမဏာ, ဧဝံ ဣတရီတရေန ပစ္စယေန သန္တုဿမာနော ဧတ္ထ ပဋိပတ္တိပဒဋ္ဌာနေ သန္တောသေ ဌိတော စတူသု ဒိသာသု မေတ္တာဒိဘာဝနာယ စာတုဒ္ဒိသော, သတ္တသင်္ခါရေသု [Pg.188] ပဋိဟနနဘယာဘာဝေန အပ္ပဋိဃော စ ဟောတိ. သော စာတုဒ္ဒိသတ္တာ ဝုတ္တပ္ပကာရာနံ ပရိဿယာနံ သဟိတာ, အပ္ပဋိဃတ္တာ အဆမ္ဘီ စ ဟောတီတိ ဧဝံ ပဋိပတ္တိဂုဏံ ဒိသွာ ယောနိသော ပဋိပဇ္ဇိတွာ ပစ္စေကဗောဓိံ အဓိဂတောမှီတိ. အထ ဝါ တေ သမဏာ ဝိယ သန္တုဿမာနော ဣတရီတရေန ဝုတ္တနယေန စာတုဒ္ဒိသော ဟောတီတိ ဉတွာ ဧဝံ စာတုဒ္ဒိသဘာဝံ ပတ္ထယန္တော ယောနိသော ပဋိပဇ္ဇိတွာ အဓိဂတောမှိ. တသ္မာ အညောပိ ဤဒိသံ ဌာနံ ပတ္ထယန္တော စာတုဒ္ဒိသတာယ ပရိဿယာနံ သဟိတာ အပ္ပဋိဃတာယ စ အဆမ္ဘီ ဟုတွာ ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပောတိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

එහි 'චාතුද්දිසෝ' යනු සතර දිශාවන්හි කැමති පරිදි වසන ස්වභාවයයි. "එක් දිශාවක් පතුරුවා වාසය කරයි" යනාදී ක්‍රමයෙන් බ්‍රහ්ම විහරණ භාවනාවෙන් පැතිරුණු සතර දිශාවක් ඔහුට ඇති බැවින් ඔහු 'චාතුද්දිස' නම් වේ. ඒ සතර දිශාවන්හි කොතැනක හෝ සත්වයන් කෙරෙහි හෝ සංස්කාරයන් කෙරෙහි හෝ බියෙන් ගැටීමක් නැති බැවින් 'අප්පටිඝ' (ගැටීම් රහිත) නම් වේ. 'සන්තුස්සමානෝ' යනු දොළොස් වැදෑරුම් සන්තෝෂය නිසා තෘප්තිමත් වූ තැනැත්තායි. 'ඉතරීතරේන' යනු උසස් හෝ පහත් යම් කිසි ප්‍රත්‍යයකිනි. 'පරිස්සයානං සහිතා අඡම්භී' යන්නෙහි: කය හා සිත පීඩාවට පත් කරන බැවින් හෝ ඔවුන්ගේ සම්පත් විනාශ කරන බැවින් හෝ ඒවා නිසා ඇති වන බැවින් 'පරිස්සය' (උවදුරු) නම් වේ. මෙය බාහිර වූ සිංහ, ව්‍යාඝ්‍රාදීන්ගේත්, අභ්‍යන්තර වූ කාමච්ඡන්දාදී කාය චිත්ත උපද්‍රවයන්ගේත් නමකි. ඒ පරිස්සයන් අධිවාසන ක්ෂාන්තියෙන් හා වීර්යය ආදී ධර්මයන්ගෙන් මැඩ පවත්වන බැවින් 'පරිස්සයානං සහිතා' නම් වේ. තද ස්වභාවය ඇති කරන බියක් නැති බැවින් 'අඡම්භී' නම් වේ. මෙයින් කියවෙන්නේ කුමක්ද? ඒ ශ්‍රමණයන් සතර දෙනා මෙන්ම, යම් කිසි ප්‍රත්‍යයකින් සතුටු වෙමින්, මෙහි පටිපත්තිය නමැති පදනමෙහි හෙවත් සන්තෝෂයෙහි පිහිටා, සතර දිශාවන්හි මෙත්තාදී භාවනාවන් වැඩීම නිසා 'චාතුද්දිස' වෙයි ද, සත්ව සංස්කාරයන් කෙරෙහි ගැටීම් හා බියක් නැති බැවින් 'අප්පටිඝ' වෙයි ද, ඔහු චාතුද්දිස වූ බැවින් ඉහත කී පරිස්සයන් ඉවසන්නෙකු ද, ගැටීම් රහිත බැවින් තැති නොගන්නෙකු ද වෙයි. මෙසේ පටිපත්ති ගුණය දැක, නුවණින් යුතුව පිළිපැද මම පසේබුදු බව ලැබුවෙමි. එසේත් නැතහොත්, ඒ ශ්‍රමණයන් මෙන් සතුටු වෙමින්, ඉහත කී පරිදි චාතුද්දිස වන්නෙමි යි දැන, මෙසේ චාතුද්දිස භාවය පතමින් නුවණින් පිළිපැද පසේබුදු බව ලැබුවෙමි. එබැවින් වෙනත් අයෙකු වුවද මෙවැනි තත්ත්වයක් පතන්නේ නම්, චාතුද්දිස බවින් උවදුරු ඉවසමින්, ගැටීම් රහිත බවින් තැති නොගෙන, කඟවේණෙකුගේ අඟක් මෙන් හුදෙකලාව හැසිරෙන්නේය. ඉතිරි කොටස පෙර සඳහන් කළ පරිදිමය.

စာတုဒ္ဒိသဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

චාතුද්දිස ගාථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၉၉. ဒုဿင်္ဂဟာတိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဗာရာဏသိရညော ကိရ အဂ္ဂမဟေသီ ကာလမကာသိ. တတော ဝီတိဝတ္တေသု သောကဒိဝသေသု ဧကဒိဝသံ အမစ္စာ ‘‘ရာဇူနံ နာမ တေသု တေသု ကိစ္စေသု အဂ္ဂမဟေသီ အဝဿံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ, သာဓု ဒေဝေါ အညမ္ပိ ဒေဝိံ အာနေတူ’’တိ ယာစိံသု. ရာဇာ ‘‘တေန ဟိ, ဘဏေ, ဇာနာထာ’’တိ အာဟ. တေ ပရိယေသန္တာ သာမန္တရဇ္ဇေ ရာဇာ မတော, တဿ ဒေဝီ ရဇ္ဇံ အနုသာသတိ, သာ စ ဂဗ္ဘိနီ အဟောသိ, အမစ္စာ ‘‘အယံ ရညော အနုရူပါ’’တိ ဉတွာ တံ ယာစိံသု. သာ ‘‘ဂဗ္ဘိနီ နာမ မနုဿာနံ အမနာပါ ဟောတိ. သစေ အာဂမေထ, ယာဝ ဝိဇာယာမိ, ဧဝံ သာဓု. နော စေ, အညံ ပရိယေသထာ’’တိ အာဟ. တေ ရညောပိ ဧတမတ္ထံ အာရောစေသုံ. ရာဇာ ‘‘ဂဗ္ဘိနီပိ ဟောတု, အာနေထာ’’တိ အာဟ. တေ အာနေသုံ. ရာဇာ တံ အဘိသိဉ္စိတွာ သဗ္ဗံ မဟေသိယာ ဘောဂံ အဒါသိ, တဿာ ပရိဇနာနဉ္စ နာနာဝိဓေဟိ ပဏ္ဏာကာရေဟိ သင်္ဂဏှာတိ. သာ ကာလေန ပုတ္တံ ဝိဇာယိ. ရာဇာ တံ အတ္တနော ပုတ္တံ ဝိယ သဗ္ဗိရိယာပထေသု အင်္ကေ စ ဥရေ စ ကတွာ ဝိဟရတိ. တဒါ ဒေဝိယာ ပရိဇနာ စိန္တေသုံ – ‘‘ရာဇာ အတိဝိယ သင်္ဂဏှာတိ, ကုမာရေ အတိဝိဿာသံ ကရောတိ, ဟန္ဒ, နံ ပရိဘိန္ဒိဿာမာ’’တိ.

99. 'දුස්සංගහා' යන ගාථාවෙහි උත්පත්ති කතාව කුමක්ද? බාරාණසී රජුගේ අග්‍රමහේසිකාව කළුරිය කළාය. ඉන්පසු ශෝක කාලය ගෙවී ගිය පසු, එක් දිනක ඇමතියෝ "රජවරුන්ට විවිධ කටයුතුවලදී අග්‍රමහේසිකාවක සිටිය යුතුමය, දේවයන් වහන්ස, තවත් දේවියක පමුණුවා ගන්නේ නම් මැනවි" යැයි ඉල්ලා සිටියහ. රජු "එසේ නම් සොයා බලව්" යැයි කීවේය. ඔවුහු සොයා බලද්දී, අසල්වැසි රජ්‍යයක රජු මිය ගොස් ඇති බවත්, ඔහුගේ දේවිය රාජ්‍යය පාලනය කරන බවත්, ඇය ගැබ්ගෙන සිටින බවත් දැනගත්තාහ. ඇමතියෝ "ඇය රජුට සුදුසුයි" යැයි සිතා ඇයට ඇරයුම් කළහ. ඇය "ගැබ්ගත් තැනැත්තියක මිනිසුන්ට අප්‍රිය විය හැකියි. මා දරුවා ප්‍රසූත කරන තෙක් ඉවසන්නේ නම් හොඳයි. එසේ නොවේ නම් වෙනත් කෙනෙකු සොයා ගන්න" යැයි පැවසුවාය. ඔවුහු රජුට ඒ බව දැන්වූහ. රජු "ගැබ්ගෙන සිටියත් කමක් නැත, ඇය කැඳවාගෙන එව" යැයි කීවේය. ඔවුහු ඇය කැඳවාගෙන ආහ. රජු ඇය අභිෂේක කර සියලු මහේසිකා සම්පත් ලබා දී, ඇගේ පිරිසටද විවිධ තෑගිබෝග දී සංග්‍රහ කළේය. ඇය කලකට පසු පුතෙකු බිහි කළාය. රජු ඒ දරුවා තමන්ගේම පුතෙකු මෙන් සියලු ඉරියව්වලදී උකුලේ සහ පපුවේ තබාගෙන වැඩ සිටියේය. එවිට ඒ දේවියගේ පිරිස "රජු ඉතා තදින් සංග්‍රහ කරයි, කුමාරයා කෙරෙහි දැඩි විශ්වාසයක් තබයි, අපි මොවුන් භේද කරමු" යැයි සිතූහ.

တတော ကုမာရံ အာဟံသု – ‘‘တွံ, တာတ, အမှာကံ ရညော ပုတ္တော, န ဣမဿ ရညော ပုတ္တော. မာ ဧတ္ထ ဝိဿာသံ အာပဇ္ဇီ’’တိ. အထ ကုမာရော ‘‘ဧဟိ ပုတ္တာ’’တိ ရညာ ဝုစ္စမာနောပိ ဟတ္ထေန အာကဍ္ဎိယမာနောပိ ပုဗ္ဗေ [Pg.189] ဝိယ ရာဇာနံ န အလ္လီယတိ. ရာဇာ ‘‘ကိံ ကာရဏ’’န္တိ ဝီမံသန္တော တံ ပဝတ္တိံ ဉတွာ ‘‘ဧတေ မယာ သင်္ဂဟိတာပိ ပဋိက္ကူလဝုတ္တိနော ဧဝါ’’တိ နိဗ္ဗိဇ္ဇိတွာ ရဇ္ဇံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတော. ‘‘ရာဇာ ပဗ္ဗဇိတော’’တိ အမစ္စပရိဇနာပိ ဗဟူ ပဗ္ဗဇိံသု. သပရိဇနော ရာဇာ ပဗ္ဗဇိတောပိ မနုဿာ ပဏီတေ ပစ္စယေ ဥပနေန္တိ, ရာဇာ ပဏီတေ ပစ္စယေ ယထာဝုဍ္ဎံ ဒါပေသိ. တတ္ထ ယေ သုန္ဒရံ လဘန္တိ, တေ တုဿန္တိ. ဣတရေ ဥဇ္ဈာယန္တိ ‘‘မယံ ပရိဝေဏာဒီနိ သမ္မဇ္ဇန္တာ သဗ္ဗကိစ္စာနိ ကရောန္တိ, လူခဘတ္တံ ဇိဏ္ဏဝတ္ထဉ္စ လဘာမာ’’တိ. သော တမ္ပိ ဉတွာ ‘‘ဣမေ ယထာဝုဍ္ဎံ ဒီယမာနာပိ ဥဇ္ဈာယန္တိ, အဟော ဒုဿင်္ဂဟာ ပရိသာ’’တိ ပတ္တစီဝရမာဒါယ ဧကောဝ အရညံ ပဝိသိတွာ ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆာကာသိ. တတ္ထ အာဂတေဟိ စ ကမ္မဋ္ဌာနံ ပုစ္ဆိတော ဣမံ ဂါထမဘာသိ. သာ အတ္ထတော ပါကဋာ ဧဝ. အယံ ပန ယောဇနာ – ဒုဿင်္ဂဟာ ပဗ္ဗဇိတာပိ ဧကေ, ယေ အသန္တောသာဘိဘူတာ, တထာဝိဓာ ဧဝ စ အထော ဂဟဋ္ဌာ ဃရမာဝသန္တာ. ဧတာဟံ ဒုဿင်္ဂဟဘာဝံ ဇိဂုစ္ဆန္တော ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ အဓိဂတောတိ. သေသံ ပုရိမနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ.

ඉන්පසු ඔවුහු කුමාරයාට මෙසේ පැවසූහ: "පුතණුවනි, ඔබ අපගේ රජුගේ පුත්‍රයාය, මේ රජුගේ පුත්‍රයා නොවේ. මොහු කෙරෙහි විශ්වාසය නොතබන්න." එවිට රජු "පුතණුවනි, එන්න" යැයි පැවසුවද, අතින් ඇද කැඳවූවද, කුමාරයා පෙර මෙන් රජු වෙත සමීප නොවීය. රජු මෙයට හේතුව සොයා බලන්නේ එම පුවත දැනගෙන, "මා මොවුන්ට සංග්‍රහ කළද මොවුහු මට විරුද්ධව කටයුතු කරන්නෝමය" යැයි කලකිරී රජකම අතහැර පැවිදි විය. "රජු පැවිදි විය" යන ආරංචියෙන් ඇමතිවරු සහ පිරිසද බොහෝ සෙයින් පැවිදි වූහ. පිරිවර සමඟ රජු පැවිදි වූ පසුවද මිනිස්සු ප්‍රණීත ප්‍රත්‍යයන් පූජා කළහ. රජු එම ප්‍රණීත ප්‍රත්‍යයන් වැඩිහිටි පිළිවෙළට බෙදා දීමට නියෝග කළේය. එහිදී යම් පැවිද්දෙකුට වටිනා දෙයක් ලැබුණු විට ඔවුහු සතුටු වූහ. සෙසු පිරිස, "අපි මේ පරිවෙණාදිය අතුගාමින් සියලු කටයුතු කරන්නෙමු, නමුත් අපට ලැබෙන්නේ රළු ආහාර සහ දිරාගිය සිවුරුය" යැයි දොස් පැවසූහ. රජු එය දැන, "මොවුන්ට වැඩිහිටි පිළිවෙළට බෙදා දුන්නද දොස් පවරති, මේ පිරිස පෝෂණය කිරීම (සංග්‍රහ කිරීම) කෙතරම් දුෂ්කරද!" යැයි සිතා පාත්‍ර සිවුරු ගෙන තනිවම වනයට වැදී විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බවට පත් විය. එහිදී පැමිණි පිරිස කමටහන් ඇසූ විට මෙම ගාථාව දේශනා කළේය. එහි අර්ථය පැහැදිලිය. මෙහි යෝජනාව නම් - අසන්තෝෂයෙන් මඩන ලද ඇතැම් පැවිද්දන් මෙන්ම ගිහිගෙයි වසන ගිහියන්ද සංග්‍රහ කිරීමට ඉතා දුෂ්කරය. මම ඒ දුෂ්කර බව ගැන පිළිකුල් කරමින් විදර්ශනා වඩා මේ තත්ත්වයට පත් වූයෙමි. ඉතිරිය පෙර පරිදිම දත යුතුය.

ဒုဿင်္ဂဟဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දුස්සංගහ ගාථා වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

၁၀၀. ဩရောပယိတွာတိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဗာရာဏသိယံ ကိရ စာတုမာသိကဗြဟ္မဒတ္တော နာမ ရာဇာ ဂိမှာနံ ပဌမေ မာသေ ဥယျာနံ ဂတော. တတ္ထ ရမဏီယေ ဘူမိဘာဂေ နီလဃနပတ္တသဉ္ဆန္နံ ကောဝိဠာရရုက္ခံ ဒိသွာ ‘‘ကောဝိဠာရမူလေ မမ သယနံ ပညာပေထာ’’တိ ဝတွာ ဥယျာနေ ကီဠိတွာ သာယနှသမယံ တတ္ထ သေယျံ ကပ္ပေသိ. ပုန ဂိမှာနံ မဇ္ဈိမေ မာသေ ဥယျာနံ ဂတော, တဒါ ကောဝိဠာရော ပုပ္ဖိတော ဟောတိ, တဒါပိ တထေဝ အကာသိ. ပုနပိ ဂိမှာနံ ပစ္ဆိမေ မာသေ ဂတော, တဒါ ကောဝိဠာရော သဉ္ဆိန္နပတ္တော သုက္ခရုက္ခော ဝိယ ဟောတိ, တဒါပိ ရာဇာ အဒိသွာဝ တံ ရုက္ခံ ပုဗ္ဗပရိစယေန တတ္ထေဝ သေယျံ အာဏာပေသိ. အမစ္စာ ဇာနန္တာပိ ရညော အာဏတ္တိယာ တတ္ထ သယနံ ပညာပေသုံ. သော ဥယျာနေ ကီဠိတွာ သာယနှသမယေ တတ္ထ သေယျံ ကပ္ပေန္တော တံ ရုက္ခံ ဒိသွာ ‘‘အရေ, အယံ ပုဗ္ဗေ သဉ္ဆန္နပတ္တော မဏိမယော ဝိယ အဘိရူပဒဿနော အဟောသိ, တတော မဏိဝဏ္ဏသာခန္တရေ ဌပိတပဝါဠင်္ကုရသဒိသေဟိ ပုပ္ဖေဟိ [Pg.190] သဿိရိကဒဿနော အဟောသိ, မုတ္တဇာလသဒိသဝါလိကာကိဏ္ဏော စဿ ဟေဋ္ဌာဘူမိဘာဂေါ ဗန္ဓနာ ပဝုတ္တပုပ္ဖသဉ္ဆန္နော ရတ္တကမ္ဗလသန္ထတော ဝိယ အဟောသိ. သော နာမဇ္ဇ သုက္ခရုက္ခော ဝိယ သာခါမတ္တာဝသေသော ဌိတော, အဟော ဇရာယ ဥပဟတော ကောဝိဠာရော’’တိ စိန္တေတွာ ‘‘အနုပါဒိဏ္ဏမ္ပိ တာယ ဇရာယ ဟညတိ, ကိမင်္ဂံ ပန ဥပါဒိဏ္ဏ’’န္တိ အနိစ္စသညံ ပဋိလဘိ. တဒနုသာရေနေဝ သဗ္ဗသင်္ခါရေ ဒုက္ခတော အနတ္တတော စ ဝိပဿန္တောဝ ‘‘အဟော ဝတာဟမ္ပိ သဉ္ဆိန္နပတ္တော ကောဝိဠာရော ဝိယ အပဂတဂိဟိဗျဉ္ဇနော ဘဝေယျ’’န္တိ ပတ္ထယမာနော အနုပုဗ္ဗေန တသ္မိံ သယနတလေ ဒက္ခိဏေန ပဿေန နိပန္နောယေဝ ဝိပဿိတွာ ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆာကာသိ. တတော ဂမနကာလေ အမစ္စေဟိ ‘‘ကာလော, ဒေဝ, ဂန္တု’’န္တိ ဝုတ္တေ ‘‘နာဟံ ရာဇာ’’တိအာဒီနိ ဝတွာ ပုရိမနယေနေဝ ဣမံ ဂါထမဘာသိ.

100. "ඕරෝපයිත්වා" යන ගාථාවේ උප්පත්තිය කෙසේද? බාරාණසී නුවර චාතුමාසික බ්‍රහ්මදත්ත නම් රජෙක් ගිම්හාන සෘතුවේ පළමු මාසයේ උයනට ගියේය. එහි රමණීය භූමි භාගයක නිල්වන් ඝන කොළවලින් වැසුණු කෝවිලාර වෘක්ෂයක් දැක, "කෝවිලාර ගස මුල මගේ යහන පනවන්න" යැයි පවසා, උයනේ කෙළිදෙළෙන් පසුව සවස් කාලයේ එහි සැතපුණේය. නැවත ගිම්හානයේ මැද මාසයේ උයනට ගිය විට, එකල කෝවිලාර ගස මල් පිපී තිබුණි. එවිටද පෙර පරිදිම සැතපුණේය. නැවතත් ගිම්හානයේ අවසාන මාසයේ එහි ගිය විට, එකල කෝවිලාර ගස පත්‍ර හැලී වියළී ගිය ගසක් මෙන් දිස්විය. එවිට රජු එය නොදැකම, පෙර පුරුද්ද අනුව එම ගස යටම යහන පනවන ලෙස අණ කළේය. ඇමතිවරු එය දැන සිටියද රජුගේ අණ පරිදි එහි යහන පැනවූහ. ඔහු උයනේ කෙළිදෙළෙන් පසුව සවස එහි සැතපෙන්නට යන විට ඒ ගස දැක මෙසේ සිතීය: "අහෝ, මේ ගස කලින් පත්‍රවලින් වැසී මැණික් ගසක් මෙන් ඉතා රමණීයව තිබුණි. පසුව මැණික් වන් අතු අතර පබළු දලු වැනි මල්වලින් ශ්‍රීසම්පන්නව තිබුණි. එහි පහළ භූමිය මුතු දැල් වැනි වැලිවලින් ගහනව, ගසින් ගිලිහුණු මල්වලින් වැසී රතු පලසක් එළා තිබෙන්නාක් මෙන් විය. එවැනි වූ ඒ ගස අද වියළී ගිය ගසක් මෙන් අතු පමණක් ඉතිරිව තිබේ. අහෝ, කෝවිලාර ගස ජරාවට පත්ව ඇත." මෙසේ සිතා, "විඤ්ඤාණය රහිත වූ මෙබඳු වෘක්ෂයක් පවා ජරාවෙන් පීඩා විඳින්නේ නම්, විඤ්ඤාණය සහිත සිරුර ගැන කිවමනා කුමක්ද?" යැයි අනිත්‍ය සංඥාව ලැබීය. ඒ අනුවම සියලු සංස්කාරයන් දුක් ලෙසත් අනාත්ම ලෙසත් විදර්ශනා කරමින්, "අහෝ, මමද පත්‍ර හැලී ගිය කෝවිලාර ගසක් මෙන් ගිහි ලක්ෂණ අතහැරියෙක් වන්නෙම් නම් කෙතරම් අගනේද?" යැයි පතමින්, පිළිවෙළින් එම යහන මතම දකුණු ඇලයෙන් වැතිර සිටියදීම විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බවට පත් විය. ඉන්පසු නික්ම යන වේලාවේ ඇමතිවරුන් විසින් "දේවයන් වහන්ස, යාමට කාලයයි" කී විට, "මම දැන් රජු නොවෙමි" යනාදිය පවසා පෙර ක්‍රමයටම මෙම ගාථාව දේශනා කළේය.

တတ္ထ ဩရောပယိတွာတိ အပနေတွာ. ဂိဟိဗျဉ္ဇနာနီတိ ကေသမဿုဩဒါတဝတ္ထာလင်္ကာရမာလာဂန္ဓဝိလေပနပုတ္တဒါရဒါသိဒါသာဒီနိ. ဧတာနိ ဂိဟိဘာဝံ ဗျဉ္ဇယန္တိ, တသ္မာ ‘‘ဂိဟိဗျဉ္ဇနာနီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. သဉ္ဆိန္နပတ္တောတိ ပတိတပတ္တော. ဆေတွာနာတိ မဂ္ဂဉာဏေန ဆိန္ဒိတွာ. ဝီရောတိ မဂ္ဂဝီရိယေန သမန္နာဂတော. ဂိဟိဗန္ဓနာနီတိ ကာမဗန္ဓနာနိ. ကာမာ ဟိ ဂိဟီနံ ဗန္ဓနာနိ. အယံ တာဝ ပဒတ္ထော. အယံ ပန အဓိပ္ပာယော – ‘‘အဟော ဝတာဟမ္ပိ ဩရောပယိတွာ ဂိဟိဗျဉ္ဇနာနိ သဉ္ဆိန္နပတ္တော ယထာ ကောဝိဠာရော ဘဝေယျ’’န္တိ ဧဝံ စိန္တယမာနော ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ အဓိဂတောတိ. သေသံ ပုရိမနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ.

එහි "ඕරෝපයිත්වා" යනු ඉවත් කර යන්නයි. "ගිහිබ්‍යඤ්ජනානි" යනු කෙස්, රැවුල, සුදු වස්ත්‍ර, ආභරණ, මල්, සුවඳ විලවුන්, අඹු දරුවන් සහ දාස දාසියන් ආදියයි. මේවා ගිහි බව ප්‍රකට කරන බැවින් "ගිහි ලක්ෂණ" (ගිහිබ්‍යඤ්ජනානි) යැයි කියනු ලැබේ. "සංඡින්නපත්තෝ" යනු පත්‍ර හැලී ගිය යන්නයි. "ඡෙත්වානා" යනු මාර්ග ඥානයෙන් සිඳ දමා යන්නයි. "වීරෝ" යනු මාර්ග වීර්යයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. "ගිහිබන්ධනානි" යනු කාම බන්ධනයන්ය. කාමයන් යනු ගිහියන්ගේ බැඳීම්ය. මෙය පදවල අර්ථයයි. මෙහි අදහස නම් - "අහෝ, මමද ගිහි ලක්ෂණ බැහැර කර, පත්‍ර හැලී ගිය කෝවිලාර ගසක් මෙන් වන්නෙම් නම් මැනව" යැයි සිතමින් විදර්ශනා වඩා මාර්ග ඵල ලැබූ බවයි. ඉතිරිය පෙර පරිදිම දත යුතුය.

ကောဝိဠာရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කෝවිලාර ගාථා වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

ပဌမဝဂ္ဂေါ နိဋ္ဌိတော.

පළමුවන වර්ගය නිමාවට පත් විය.

၁၀၁-၂. သစေ လဘေထာတိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ပုဗ္ဗေ ကိရ ကဿပဿ ဘဂဝတော သာသနေ ဒွေ ပစ္စေကဗောဓိသတ္တာ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝီသတိ ဝဿသဟဿာနိ ဂတပစ္စာဂတဝတ္တံ ပူရေတွာ ဒေဝလောကေ ဥပ္ပန္နာ. တတော စဝိတွာ တေသံ ဇေဋ္ဌကော ဗာရာဏသိရညော ပုတ္တော, ကနိဋ္ဌော ပုရောဟိတဿ ပုတ္တော အဟောသိ. တေ ဧကဒိဝသံယေဝ ပဋိသန္ဓိံ ဂဟေတွာ ဧကဒိဝသမေဝ မာတု ကုစ္ဆိတော နိက္ခမိတွာ သဟပံသုကီဠကာ သဟာယကာ အဟေသုံ. ပုရောဟိတပုတ္တော ပညဝါ အဟောသိ. သော ရာဇပုတ္တံ အာဟ – ‘‘သမ္မ, တွံ တဝ [Pg.191] ပိတုနော အစ္စယေန ရဇ္ဇံ လဘိဿသိ, အဟံ ပုရောဟိတဋ္ဌာနံ, သုသိက္ခိတေန စ ရဇ္ဇံ အနုသာသိတုံ သက္ကာ, ဧဟိ သိပ္ပံ ဥဂ္ဂဏှိဿာမာ’’တိ. တတော ဥဘောပိ ယညောပစိတာ ဟုတွာ ဂါမနိဂမာဒီသု ဘိက္ခံ စရမာနာ ပစ္စန္တဇနပဒဂါမံ ဂတာ. တဉ္စ ဂါမံ ပဉ္စ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဘိက္ခာစာရဝေလာယ ပဝိသိံသု. တတ္ထ မနုဿာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေ ဒိသွာ ဥဿာဟဇာတာ အာသနာနိ ပညာပေတွာ ပဏီတံ ခါဒနီယံ ဝါ ဘောဇနီယံ ဝါ ဥပနာမေတွာ ပူဇေန္တိ. တေသံ ဧတဒဟောသိ – ‘‘အမှေဟိ သဒိသာ ဥစ္စာကုလိကာ နာမ နတ္ထိ, အပိ စ ပနိမေ မနုဿာ ယဒိ ဣစ္ဆန္တိ, အမှာကံ ဘိက္ခံ ဒေန္တိ, ယဒိ နိစ္ဆန္တိ, န ဒေန္တိ, ဣမေသံ ပန ပဗ္ဗဇိတာနံ ဧဝရူပံ သက္ကာရံ ကရောန္တိ, အဒ္ဓါ ဧတေ ကိဉ္စိ သိပ္ပံ ဇာနန္တိ, ဟန္ဒ, နေသံ သန္တိကေ သိပ္ပံ ဥဂ္ဂဏှာမာ’’တိ. တေ မနုဿေသု ပဋိက္ကန္တေသု ဩကာသံ လဘိတွာ ‘‘ယံ, ဘန္တေ, တုမှေ သိပ္ပံ ဇာနာထ, တံ အမှေဟိ သိက္ခာပေထာ’’တိ ယာစိံသု. ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ‘‘န သက္ကာ အပဗ္ဗဇိတေန သိက္ခိတု’’န္တိ အာဟံသု. တေ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ယာစိတွာ ပဗ္ဗဇိံသု. တတော နေသံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ‘‘ဧဝံ ဝေါ နိဝါသေတဗ္ဗံ, ဧဝံ ပါရုပိတဗ္ဗ’’န္တိအာဒိနာ နယေန အာဘိသမာစာရိကံ အာစိက္ခိတွာ ‘‘ဣမဿ သိပ္ပဿ ဧကီဘာဝါဘိရတိ နိပ္ဖတ္တိ, တသ္မာ ဧကေနေဝ နိသီဒိတဗ္ဗံ, ဧကေန စင်္ကမိတဗ္ဗံ, ဧကေန ဌာတဗ္ဗံ, ဧကေန သယိတဗ္ဗ’’န္တိ ပါဋိယေက္ကံ ပဏ္ဏသာလံ အဒံသု, တတော တေ အတ္တနော အတ္တနော ပဏ္ဏသာလံ ပဝိသိတွာ နိသီဒိံသု. ပုရောဟိတပုတ္တော နိသိန္နကာလတော ပဘုတိ စိတ္တသမာဓာနံ လဒ္ဓါ ဈာနံ ပဋိလဘိ. ရာဇပုတ္တော မုဟုတ္တေနေဝ ဥက္ကဏ္ဌိတော တဿ သန္တိကံ အာဂတော. သော တံ ဒိသွာ ‘‘ကိံ, သမ္မာ’’တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘ဥက္ကဏ္ဌိတောမှီ’’တိ အာဟ. ‘‘တေန ဟိ ဣဓ နိသီဒါ’’တိ. သော တတ္ထ မုဟုတ္တံ နိသီဒိတွာ အာဟ – ‘‘ဣမဿ ကိရ, သမ္မ, သိပ္ပဿ ဧကီဘာဝါဘိရတိ နိပ္ဖတ္တီ’’တိ? ပုရောဟိတပုတ္တော ‘‘ဧဝံ, သမ္မ, တေန ဟိ တွံ အတ္တနော နိသိန္နောကာသံ ဧဝ ဂစ္ဆ, ဥဂ္ဂဏှိဿာမိ ဣမဿ သိပ္ပဿ နိပ္ဖတ္တိ’’န္တိ အာဟ. သော ဂန္တွာ ပုနပိ မုဟုတ္တကေနေဝ ဥက္ကဏ္ဌိတော ပုရိမနယေနေဝ တိက္ခတ္တုံ အာဂတော.

101-2. “සචේ ලභේථ” යන ගාථාවෙහි උත්පත්ති කථාව කෙසේ ද? අතීතයෙහි කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පසේබුදු වීමට පෙරුම් පුරන බෝසත්වරුන් දෙදෙනෙක් පැවිදි වී, වසර විසිදහසක් මුළුල්ලෙහි ගතපච්චාගත වත පුරමින් සිට දේව ලෝකයෙහි උපන්හ. එයින් චුත වූ පසු ඔවුන්ගෙන් වැඩිමහලු තැනැත්තා බරණැස් රජුගේ පුත්‍රයා වූ අතර, බාලයා පුරෝහිතයාගේ පුත්‍රයා විය. ඔවුහු එකම දිනක පිළිසිඳගෙන, එකම දිනක මව්කුසින් බිහි වී, වැලි කෙළියේ සිටම සමීප මිතුරෝ වූහ. පුරෝහිත පුත්‍රයා පඥාවන්තයෙක් විය. ඔහු රාජකුමාරයාට මෙසේ කීවේය: “යහළුව, ඔබ ඔබේ පියාගෙන් පසු රජකම ලබන්නෙහිය. මම පුරෝහිත තනතුර ලබන්නෙමි. මැනවින් උගත් ශිල්ප ඇත්නම් රාජ්‍යය පාලනය කිරීම පහසුය. එන්න, අපි ශිල්ප උගනිමු.” ඉන්පසු ඔවුන් දෙදෙනාම තරුණ වයසට පත් වී ගම් නියම්ගම්හි සැරිසරමින් හිඟමන් යදින්නන් මෙන් පසන් දනව්වක ගමකට ගියහ. ඒ අවස්ථාවෙහි පසේබුදුන් වහන්සේලා පස්නමක් පිඬුසිඟා වැඩීම සඳහා ඒ ගමට ඇතුළු වූහ. එහිදී මිනිස්සු පසේබුදුන් වහන්සේලා දැක උනන්දු වී, අසුන් පනවා ප්‍රණීත ඛාද්‍ය භෝජ්‍යයෙන් පූජා කළහ. එවිට ඔවුන්ට මෙසේ සිතුණි: “අප වැනි උසස් කුලවතුන් තවත් නැත. එසේ වුවත් මේ මිනිස්සු කැමති නම් අපට යමක් දෙති, අකමැති නම් නොදෙති. නමුත් මේ පැවිදි වූවන්ට මෙබඳු සත්කාර කරති. ඒකාන්තයෙන්ම මොවුහු කිසියම් ශිල්පයක් දනිති. එබැවින් අපි මොවුන්ගෙන් ඒ ශිල්පය උගනිමු.” මිනිසුන් ඉවත් වූ පසු ඔවුහු පසේබුදුන් වහන්සේලා වෙත ගොස් අවස්ථාවක් ලබාගෙන, “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේලා දන්නා ඒ ශිල්පය අපට ද උගන්වනු මැනව” යි ඉල්ලා සිටියහ. “පැවිදි නොවී මේ ශිල්පය ඉගෙන ගත නොහැකිය” යි පසේබුදුන් වහන්සේලා වදාළහ. එවිට ඔවුහු පැවිද්ද ඉල්ලා පැවිදි වූහ. ඉන්පසු පසේබුදුන් වහන්සේලා ඔවුන්ට, “මෙසේ ඇඳිය යුතුය, මෙසේ පෙරවිය යුතුය” යනාදී වශයෙන් අභිසමාචාරික ශීලය උගන්වා, “මේ ශිල්පයෙහි සාර්ථකත්වය රඳා පවතින්නේ හුදෙකලාව වාසය කිරීමෙහි ඇලීම මතය. එබැවින් හුදෙකලාවම ඉඳිය යුතුය, සක්මන් කළ යුතුය, සිටිය යුතුය, සැතපිය යුතුය” යි පවසා ඔවුන්ට වෙන් වෙන් වශයෙන් පන්සල් (කොළ සෙවිලි කළ කුටි) දුන්හ. ඉන්පසු ඔවුහු තම තමන්ගේ කුටිවලට වැදී වාසය කළහ. පුරෝහිත පුත්‍රයා කුටියට වැදුණු තැන් සිට සිතේ එකඟතාව ලබා ධ්‍යාන උපදවා ගත්තේය. රාජකුමාරයා මොහොතකින් උකටලී වී (නොයිවසිලිමත් වී) ඔහු වෙත පැමිණියේය. ඔහු දැක, “යහළුව, කුමක්ද?” යි විමසීය. “මට උකටලී බවක් දැනේ” යි ඔහු කීවේය. “එසේ නම් මෙහි වාඩි වන්න” යි ඔහු කීවේය. රාජකුමාරයා එහි මොහොතක් හිඳ මෙසේ කීවේය: “යහළුව, මේ ශිල්පයෙහි සාර්ථකත්වය ලැබෙන්නේ හුදෙකලාව වාසය කිරීමෙන් නේද?” එවිට පුරෝහිත පුත්‍රයා, “එසේය යහළුව, එබැවින් ඔබ ඔබේ වාඩි වී සිටි තැනටම යන්න, මම මේ ශිල්පයේ නිමාව දක්වා උගන්වන්නෙමි” යි කීවේය. ඔහු ගොස් නැවතත් මොහොතකින් උකටලී වී පෙර පරිදිම තුන් වතාවක්ම පැමිණියේය.

တတော နံ ပုရောဟိတပုတ္တော တထေဝ ဥယျောဇေတွာ တသ္မိံ ဂတေ စိန္တေသိ – ‘‘အယံ အတ္တနော စ ကမ္မံ ဟာပေတိ မမ စ, ဣဓာဘိက္ခဏံ အာဂစ္ဆတီ’’တိ. သော ပဏ္ဏသာလတော နိက္ခမ္မ အရညံ ပဝိဋ္ဌော. ဣတရော အတ္တနော ပဏ္ဏသာလာယေဝ နိသိန္နော ပုနပိ မုဟုတ္တကေနေဝ ဥက္ကဏ္ဌိတော တဿ သန္တိကံ [Pg.192] အာဂန္တွာ ဣတော စိတော စ မဂ္ဂန္တောပိ တံ အဒိသွာ စိန္တေသိ – ‘‘ယော ဂဟဋ္ဌကာလေ ပဏ္ဏာကာရံ အာဒါယ အာဂတောပိ မံ ဒဋ္ဌုံ န လဘတိ, သော ဒါနိ မယိ အာဂတေ ဒဿနမ္ပိ အဒါတုကာမော အပက္ကမိ. အဟော အရေ, စိတ္တ, န လဇ္ဇသိ, ယံ မံ စတုက္ခတ္တုံ ဣဓာနေသိ, န သော ဒါနိ တေ ဝသေ ဝတ္တိဿာမိ, အညဒတ္ထု တံယေဝ မမ ဝသေ ဝတ္တာပေဿာမီ’’တိ အတ္တနော သေနာသနံ ပဝိသိတွာ ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆိကတွာ အာကာသေန နန္ဒမူလကပဗ္ဘာရံ အဂမာသိ. ဣတရောပိ အရညံ ပဝိသိတွာ ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆိကတွာ တတ္ထေဝ အဂမာသိ. တေ ဥဘောပိ မနောသိလာတလေ နိသီဒိတွာ ပါဋိယေက္ကံ ပါဋိယေက္ကံ ဣမာ ဥဒါနဂါထာယော အဘာသိံသု.

ඉන්පසු පුරෝහිත පුත්‍රයා ඔහුව පෙර පරිදිම පිටත් කර හැර, ඔහු ගිය පසු මෙසේ සිතුවේය: “මොහු තමාගේ කාර්යය ද පිරිහෙළයි, මගේ කාර්යයට ද බාධා කරමින් නිතර මෙහි එයි.” ඔහු පන්සලෙන් නික්ම වනයට ඇතුළු විය. අනෙක් තැනැත්තා (රාජකුමාරයා) තම පන්සලෙහිම හිඳ නැවතත් මොහොතකින් උකටලී වී ඔහු වෙත පැමිණියේය. එහෙත් මෙහා මෙහා සොයා බැලුව ද ඔහුව දැකගත නොහැකි වූ රාජකුමාරයා මෙසේ සිතුවේය: “ගිහි කාලයේදී පඬුරු රැගෙන ආවත් මාව දැක ගැනීමට නොලැබුණු මොහු, දැන් මම පැමිණි විට මට දර්ශනය පවා ලබා දීමට අකමැතිව පලා ගොස් ඇත. අහෝ සිත, තොපට ලජ්ජා නැද්ද? තොප මාව සිව් වතාවක්ම මෙහි කැඳවාගෙන ආවෙහිය. මින් මතු මම තොපගේ වසඟයට පත් නොවන්නෙමි. ඒ වෙනුවට තොපවම මගේ වසඟයට පත් කරගන්නෙමි.” මෙසේ සිතූ ඔහු තම සෙනසුනට වැදී විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව සාක්ෂාත් කර, අහසින් නන්දමූලක පබ්භාරය වෙත වැඩම කළේය. අනෙක් තැනැත්තා ද වනයට ඇතුළු වී විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව සාක්ෂාත් කර එතැනටම වැඩම කළේය. ඒ දෙදෙනාම මනෝසිලා තලයෙහි වාඩි වී වෙන් වෙන් වශයෙන් මෙම උදාන ගාථාවන් ප්‍රකාශ කළහ.

တတ္ထ နိပကန္တိ ပကတိနိပကံ ပဏ္ဍိတံ ကသိဏပရိကမ္မာဒိကုသလံ. သာဓုဝိဟာရိန္တိ အပ္ပနာဝိဟာရေန ဝါ ဥပစာရေန ဝါ သမန္နာဂတံ. ဓီရန္တိ ဓိတိသမ္ပန္နံ. တတ္ထ နိပကတ္တေန ဓိတိသမ္ပဒါ ဝုတ္တာ. ဣဓ ပန ဓိတိသမ္ပန္နမေဝါတိ အတ္ထော. ဓိတိ နာမ အသိထိလပရက္ကမတာ, ‘‘ကာမံ တစော စ နှာရု စာ’’တိ (မ. နိ. ၂.၁၈၄; အ. နိ. ၂.၅; မဟာနိ. ၁၉၆) ဧဝံ ပဝတ္တဝီရိယဿေတံ အဓိဝစနံ. အပိစ ဓိက္ကတပါပေါတိပိ ဓီရော. ရာဇာဝ ရဋ္ဌံ ဝိဇိတံ ပဟာယာတိ ယထာ ပကတိရာဇာ ‘‘ဝိဇိတံ ရဋ္ဌံ အနတ္ထာဝဟ’’န္တိ ဉတွာ ရဇ္ဇံ ပဟာယ ဧကော စရတိ, ဧဝံ ဗာလသဟာယံ ပဟာယ ဧကော စရေ. အထ ဝါ ရာဇာဝ ရဋ္ဌန္တိ ယထာ သုတသောမော ရာဇာ ရဋ္ဌံ ဝိဇိတံ ပဟာယ ဧကော စရိ, ယထာ စ မဟာဇနကော ရာဇာ, ဧဝံ ဧကော စရီတိ အယမ္ပိ တဿ အတ္ထော. သေသံ ဝုတ္တာနုသာရေန သက္ကာ ဇာနိတုန္တိ န ဝိတ္ထာရိတန္တိ.

එහි “නිපකං” යනු ස්වභාවයෙන්ම නුවණැති, කසිණ පරිකර්මාදියෙහි දක්ෂ වූ පණ්ඩිතයාය. “සාධුවිහාරිං” යනු අර්පණා විහරණයෙන් හෝ උපචාර විහරණයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තාය. “ධීරං” යනු ධෛර්යයෙන් (ධිති) සම්පන්න වූ තැනැත්තාය. එහි නිපක බව නිසාම ධෛර්ය සම්පන්න බව කියැවිණි. මෙහි අදහස වන්නේ ධෛර්ය සම්පන්න වූවා ම ය යන්නයි. ධෛර්යය (ධිති) යනු නොපසුබට උත්සාහයයි. “කමං තචෝ ච න්හාරු ච” (සම, මස්, නහර ඉතිරි වේවා...) යනාදී වශයෙන් පවත්වන ලද වීර්යයට මෙය නමකි. තවද, පව් පිළිකුල් කරන බැවින් ද ‘ධීර’ නම් වේ. “රාජාව රට්ඨං විජිතං පහාය” යනු සාමාන්‍ය රජෙකු තමා ජයගත් රාජ්‍යය තමාට අනර්ථයක් ගෙන දෙන්නක් බව දැන රාජ්‍යය අත්හැර හුදෙකලාව හැසිරෙන්නාක් මෙනි. එලෙසම අඥාන සහායකයා අත්හැර හුදෙකලාව හැසිරිය යුතුය. එසේත් නැතහොත්, සුතසෝම රජු තමා ජයගත් රාජ්‍යය අත්හැර හුදෙකලාව හැසිරුණාක් මෙන් ද, මහාජනක රජු මෙන් ද, හුදෙකලාව හැසිරිය යුතුය යන්න මෙහි අදහසයි. සෙසු කොටස් කලින් පවසන ලද අයුරින්ම දත හැකි බැවින් විස්තර නොකරන ලදී.

သဟာယဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සහාය ගාථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၀၃. အဒ္ဓါ ပသံသာမာတိ ဣမိဿာ ဂါထာယ ယာဝ အာကာသတလေ ပညတ္တာသနေ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ နိသဇ္ဇာ, တာဝ စာတုဒ္ဒိသဂါထာယ ဥပ္ပတ္တိသဒိသာ ဧဝ ဥပ္ပတ္တိ. အယံ ပန ဝိသေသော – ယထာ သော ရာဇာ ရတ္တိယာ တိက္ခတ္တုံ ဥဗ္ဗိဇ္ဇိ, န တထာ အယံ, နေဝဿ ယညော ပစ္စုပဋ္ဌိတော အဟောသိ. သော အာကာသတလေ ပညတ္တေသု အာသနေသု ပစ္စေကဗုဒ္ဓေ နိသီဒါပေတွာ ‘‘ကေ တုမှေ’’တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘မယံ, မဟာရာဇ, အနဝဇ္ဇဘောဇိနော နာမာ’’တိ. ‘‘ဘန္တေ[Pg.193], အနဝဇ္ဇဘောဇိနောတိ ဣမဿ ကော အတ္ထော’’တိ? ‘‘သုန္ဒရံ ဝါ အသုန္ဒရံ ဝါ လဒ္ဓါ နိဗ္ဗိကာရာ ဘုဉ္ဇာမ, မဟာရာဇာ’’တိ. တံ သုတွာ ရညော ဧတဒဟောသိ – ‘‘ယံနူနာဟံ ဣမေ ဥပပရိက္ခေယျံ ‘ဧဒိသာ ဝါ နော ဝါ’’’တိ? တံ ဒိဝသံ ကဏာဇကေန ဗိလင်္ဂဒုတိယေန ပရိဝိသိ. တံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ အမတံ ဝိယ နိဗ္ဗိကာရာ ဘုဉ္ဇိံသု. ရာဇာ ‘‘ဣမေ ပဋိညာတတ္တာ ဧကဒိဝသံ နိဗ္ဗိကာရာ ဟောန္တိ, ပုန သွေ ဇာနိဿာမီ’’တိ သွာတနာယ နိမန္တေသိ. ဒုတိယဒိဝသေပိ တထေဝါကာသိ. တေပိ တထေဝ ပရိဘုဉ္ဇိံသု. အထ ရာဇာ ‘‘သုန္ဒရံ ဒတွာ ဝီမံသိဿာမီ’’တိ ပုနပိ နိမန္တေတွာ ဒွေ ဒိဝသေ မဟာသက္ကာရံ ကတွာ ပဏီတေန အတိဝိစိတြေန ခါဒနီယေန ဘောဇနီယေန ပရိဝိသိ. တေပိ တထေဝ နိဗ္ဗိကာရာ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ရညော မင်္ဂလံ ဝတွာ ပက္ကမိံသု. ရာဇာ အစိရပက္ကန္တေသု တေသု ‘‘အနဝဇ္ဇဘောဇိနော ဧတေ, အဟော ဝတာဟမ္ပိ အနဝဇ္ဇဘောဇီ ဘဝေယျ’’န္တိ စိန္တေတွာ မဟာရဇ္ဇံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇ္ဇံ သမာဒါယ ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ မဉ္ဇူသကရုက္ခမူလေ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ မဇ္ဈေ အတ္တနော အာရမ္မဏံ ဝိဘာဝေန္တော ဣမံ ဂါထမဘာသိ. သာ ပဒတ္ထတော ဥတ္တာနမေဝ. ကေဝလံ ပန သဟာယသမ္ပဒန္တိ ဧတ္ထ အသေခေဟိ သီလာဒိက္ခန္ဓေဟိ သမ္ပန္နာ သဟာယာ ဧဝ သဟာယသမ္ပဒါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

103. ‘අද්ධා පසංසාමා’ යනාදී මෙම ගාථාවෙහි උත්පත්තිය (සිදුවීම), ආකාසතලයෙහි පනවන ලද අසුන්වල පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා වැඩසිටීම දක්වා කොටස චාතුද්දිස ගාථාවෙහි උත්පත්තියට සමාන වේ. එහෙත් මෙහි විශේෂත්වය නම් මෙයයි - ඒ රජතුමා රාත්‍රියෙහි තෙවරක් තැතිගත්තේ නැත, ඔහුට යාගයක් ද පිළියෙළ වී නොතිබුණි. ඒ රජතුමා ආකාසතලයෙහි පනවන ලද අසුන්වල පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා වැඩහිඳුවා, “ඔබවහන්සේලා කවුද?” කියා විමසුවේය. “මහාරාජ, අපි ‘අනවජ්ජභෝජී’ (නිවැරදි භෝජනය ඇති අය) නමි” යි උන්වහන්සේලා වදාළහ. “ස්වාමීනි, ‘අනවජ්ජභෝජී’ යන්නෙහි අර්ථය කුමක්ද?” “මහාරාජ, අපි උසස් හෝ පහත් යමක් ලැබුණ ද, කිසිදු වෙනසක් (විකාරයක්) නැතිව වළඳන්නෙමු.” එය ඇසූ රජුට මෙසේ සිතුණි - “මම මොවුන්ව පරීක්ෂා කර බැලිය යුතුය, මොවුන් සැබෑවටම එසේම ද නැද්ද කියා.” එදින රජු කැඳ සමඟ කුඩු බත් (කැකුළු බත්) පූජා කළේය. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා එය අමෘතයක් මෙන් කිසිදු වෙනසක් නැතිව වැළඳූහ. රජතුමා “මොවුන් ප්‍රතිඥා දුන් පරිදිම එක් දිනක් එසේ වළඳන්නට ඇත, හෙටත් බලමි” යි සිතා පසුදිනට ද ඇරයුම් කළේය. දෙවන දිනයේද එලෙසම විය. උන්වහන්සේලා ද එලෙසම වැළඳූහ. පසුව රජු “ඉතා ප්‍රණීත ආහාර දී පරීක්ෂා කරමි” යි සිතා නැවතත් ඇරයුම් කොට දින දෙකක් තිස්සේ මහත් සත්කාර පවත්වා, ප්‍රණීත වූ ද ඉතා විසිතුරු වූ ද ඛාද්‍ය භෝජ්‍යයන්ගෙන් පූජා කළේය. උන්වහන්සේලා ද එලෙසම කිසිදු වෙනසක් නැතිව වළඳා රජුට ආශීර්වාද කොට වැඩම කළහ. උන්වහන්සේලා වැඩි පසු රජු, “මොවුන් සැබෑවටම නිවැරදි භෝජනය ඇති අයයි, මම ද මෙසේ නිවැරදි භෝජනය ඇති අයෙකු වන්නේ නම් කෙතරම් අගනේදැයි” සිතා මහත් වූ රාජ්‍යය අත්හැර, පැවිද්ද සමාදන් වී විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව ලබා, මංජූසක වෘක්ෂ මූලයෙහි පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා මැද වැඩසිටිමින් තමන් වහන්සේගේ අරමුණ ප්‍රකට කරමින් මෙම ගාථාව වදාළ සේක. එහි පදවල අර්ථය ඉතා පැහැදිලිය. මෙහි ‘සහායසම්පදං’ යන්නෙන් අසේඛ වූ සීලාදී ගුණයන්ගෙන් යුත් සහායකයන් (මිතුරන්) සහාය සම්පත්තිය ලෙස දත යුතුය.

အယံ ပနေတ္ထ ယောဇနာ – ယာ အယံ ဝုတ္တာ သဟာယသမ္ပဒါ, တံ သဟာယသမ္ပဒံ အဒ္ဓါ ပသံသာမ, ဧကံသေနေဝ ထောမေမာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကထံ? သေဋ္ဌာ သမာ သေဝိတဗ္ဗာ သဟာယာတိ. ကသ္မာ? အတ္တနော သီလာဒီဟိ သေဋ္ဌေ သေဝမာနဿ သီလာဒယော ဓမ္မာ အနုပ္ပန္နာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဥပ္ပန္နာ စ ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လံ ပါပုဏန္တိ. သမေ သေဝမာနဿ အညမညံ သာဓာရဏေန ကုက္ကုစ္စဿ ဝိနောဒနေန စ လဒ္ဓါ န ပရိဟာယန္တိ. ဧတေ ပန သဟာယကေ သေဋ္ဌေ စ သမေ စ အလဒ္ဓါ ကုဟနာဒိမိစ္ဆာဇီဝံ ပဟာယ ဓမ္မေန သမေန ဥပ္ပန္နံ ဘောဇနံ ဘုဉ္ဇန္တော တတ္ထ စ ပဋိဃာနုနယံ အနုပ္ပာဒေန္တော အနဝဇ္ဇဘောဇီ ဟုတွာ အတ္ထကာမော ကုလပုတ္တော ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော. အဟမ္ပိ ဧဝံ စရန္တော ဣမံ သမ္ပတ္တိံ အဓိဂတောမှီတိ.

මෙහි අර්ථ සම්බන්ධය මෙසේය - යම් සහාය සම්පත්තියක් ගැන පවසන ලද්දේ ද, ඒ සහාය සම්පත්තිය ඒකාන්තයෙන්ම පසසමු, ඒකාන්තයෙන්ම වර්ණනා කරමු යනු අර්ථයයි. ඒ කෙසේද? ශ්‍රේෂ්ඨ වූ හෝ සමාන වූ සහායකයන් (මිතුරන්) ඇසුරු කළ යුතුය. ඒ මන්ද? තමාට වඩා සීලාදී ගුණයෙන් උසස් අයෙකු ඇසුරු කරන්නාට නූපන් සීලාදී ධර්මයන් උපදී, උපන් ගුණ ධර්මයන් දියුණුවටත්, බෝ වීමටත්, මහත් බවටත් පැමිණේ. තමා හා සමාන අයෙකු ඇසුරු කරන්නාට ඔවුනොවුන්ට උපකාරී වීමෙන් සහ සැක දුරු කිරීමෙන් ලැබූ ගුණ පිරිහෙන්නේ නැත. මෙවැනි ශ්‍රේෂ්ඨ හෝ සමාන සහායකයන් නොලැබෙන්නේ නම්, වංචා සහගත මිත්‍යා ආජීවයන් හැර දමා ධාර්මිකව හා සාධාරණව ලැබුණු භෝජනය වළඳමින්, එහි ඇලීමක් හෝ ගැටීමක් ඇති කර නොගෙන නිවැරදි භෝජනය ඇතිව, තම යහපත කැමති කුලපුත්‍රයා කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය. “මම ද මෙසේ හැසිරෙමින් මේ පසේබුදු සම්පත්තිය ලබා ගත්තෙමි” යනු මෙහි අදහසයි.

အဒ္ဓါပသံသာဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අද්ධාපසංසා ගාථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၀၄. ဒိသွာ သုဝဏ္ဏဿာတိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အညတရော ကိရ ဗာရာဏသိယံ ရာဇာ ဂိမှသမယေ ဒိဝါသေယျံ ဥပဂတော အဟောသိ, သန္တိကေ စဿ [Pg.194] ဝဏ္ဏဒါသီ ဂေါသီတစန္ဒနံ ပိသတိ. တဿာ ဧကဗာဟာယ ဧကံ သုဝဏ္ဏဝလယံ, ဧကဗာဟာယ ဒွေ. တာနိ သံဃဋ္ဋေန္တိ, ဣတရံ န သံဃဋ္ဋတိ. ရာဇာ တံ ဒိသွာ ‘‘ဧဝမေဝ ဂဏဝါသေ သံဃဋ္ဋနာ, ဧကဝါသေ အသံဃဋ္ဋနာ’’တိ စိန္တေတွာ ပုနပ္ပုနံ ဒါသိံ ဩလောကေသိ. တေန စ သမယေန သဗ္ဗာလင်္ကာရဝိဘူသိတာ ဒေဝီ တံ ဗီဇယန္တီ ဌိတာ ဟောတိ. သာ ‘‘ဝဏ္ဏဒါသိယာ ပဋိဗဒ္ဓစိတ္တော မညေ ရာဇာ’’တိ စိန္တေတွာ တံ ဒါသိံ ဥဋ္ဌာပေတွာ သယမေဝ ပိသိတုမာရဒ္ဓါ. အထဿာ စ ဥဘောသု ဗာဟာသု အနေကေ သုဝဏ္ဏဝလယာ, တေ သံဃဋ္ဋယန္တာ မဟာသဒ္ဒံ ဇနယိံသု. ရာဇာ အတိသုဋ္ဌုတရံ နိဗ္ဗိန္ဒော ဒက္ခိဏပဿေန နိပန္နောယေဝ ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆာကာသိ. တံ အနုတ္တရသုခေန သုခိတံ နိပန္နံ စန္ဒနဟတ္ထာ ဒေဝီ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘အာလိမ္ပာမိ, မဟာရာဇာ’’တိ အာဟ. သော ‘‘အပေဟိ, မာ အာလိမ္ပာဟီ’’တိ အာဟ. သာ ‘‘ကိဿ, မဟာရာဇာ’’တိ? သော ‘‘နာဟံ, ရာဇာ’’တိ. ဧဝမေတေသံ ကထာသလ္လာပံ သုတွာ အမစ္စာ ဥပသင်္ကမိံသု, တေဟိပိ မဟာရာဇဝါဒေန အာလပိတော ‘‘နာဟံ, ဘဏေ, ရာဇာ’’တိ အာဟ. သေသံ ပဌမဂါထာယ ဝုတ္တသဒိသမေဝ.

104. ‘දිස්වා සුවණ්ණස්ස’ යන්නෙහි උත්පත්තිය කවරේද? බරණැස් නුවර එක්තරා රජෙකු ගිම්හාන කාලයේ දහවල් කාලයෙහි සැතපීමට ගිය විට, ඔහුගේ සමීපයෙහි එක් රූමත් දැසියක් සඳුන් අඹරමින් සිටියාය. ඇයගේ එක් බාහුවක එක් රන් වළල්ලක් ද අනෙක් බාහුවෙහි වළලු දෙකක් ද විය. ඒ දෙක එකිනෙක ගැටුණි, අනෙක එසේ නොවීය. රජු එය දැක “සමූහයක විසීමේදී මෙසේ ගැටීම ඇති වේ, තනිව විසීමේදී ගැටීම නැත” යි සිතා නැවත නැවතත් ඒ දැසිය දෙස බැලුවේය. ඒ වෙලාවෙහි සියලු අලංකාරයෙන් සැරසුණු බිසව පවන් සලමින් රජු අසල සිටියාය. ඈ රජු දැසිය කෙරෙහි ඇලී ඇතැයි සිතා, ඒ දැසිය නැගිටුවා තමාම සඳුන් ඇඹරීමට පටන් ගත්තාය. එවිට ඇයගේ දෑතෙහි වූ බොහෝ රන් වළලු එකිනෙක ගැටී මහත් හඬක් නැගුවේය. රජු ඒ ගැන දැඩි ලෙස කළකිරී, දකුණු ඇලයෙන් සැතපී සිටියදීම විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව සාක්ෂාත් කළේය. එසේ අනුත්තර සුවයෙන් සැතපී සිටි පසේබුදු රජු වෙත සඳුන් අතැති බිසව පැමිණ, “මහාරාජ, මම (සඳුන්) ගාන්නද?” යි ඇසුවාය. උන්වහන්සේ “අහකට යන්න, මගේ ඇඟේ ගාන්න එපා” යි වදාළහ. “මහරජ, ඒ මන්ද?” යි ඇය ඇසූ විට, “මම දැන් රජෙක් නොවෙමි” යි වදාළහ. ඔවුන්ගේ මේ කතාව අසා ඇමතිවරු ද පැමිණියහ. ඔවුන් ද “මහාරාජ” යැයි ඇමතූ විට, “පින්වත්නි, මම රජෙක් නොවෙමි” යි වදාළහ. ඉතිරි විස්තරය පළමු ගාථාවට සමාන වේ.

အယံ ပန ဂါထာဝဏ္ဏနာ – တတ္ထ ဒိသွာတိ ဩလောကေတွာ. သုဝဏ္ဏဿာတိ ကဉ္စနဿ. ‘‘ဝလယာနီ’’တိ ပါဌသေသော. သာဝသေသပဒတ္ထော ဟိ အယံ အတ္ထော. ပဘဿရာနီတိ ပဘာသနသီလာနိ, ဇုတိမန္တာနီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သေသံ ဥတ္တာနပဒတ္ထမေဝ. အယံ ပန ယောဇနာ – ဒိသွာ ဘုဇသ္မိံ သုဝဏ္ဏဿ ဝလယာနိ ‘‘ဂဏဝါသေ သတိ သံဃဋ္ဋနာ, ဧကဝါသေ အသံဃဋ္ဋနာ’’တိ ဧဝံ စိန္တေတွာ ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ အဓိဂတောမှီတိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝါတိ.

මෙහි ගාථා වර්ණනාව මෙසේය - එහි ‘දිස්වා’ යනු බලා යන්නයි. ‘සුවණ්ණස්ස’ යනු රන්වන් වූ යන්නයි. ‘වලයානි’ යනු පාඨ ශේෂයයි. මෙය අවශේෂ පද අර්ථයයි. ‘පභස්සරානි’ යනු බැබළෙන සුළු වූ හෙවත් දීප්තිමත් වූ යන්නයි. ඉතිරි කොටස අර්ථයෙන් පැහැදිලිය. අර්ථ සම්බන්ධය මෙසේය - අතෙහි වූ රන් වළලු දැක “සමූහයක් ඇති කල්හි ගැටීම ඇති වේ, තනිව සිටීමේදී ගැටීම නැතැ” යි මෙසේ සිතා විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව ලබා ගත්තෙමි යනුයි. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් අවබෝධ කරගත හැකිය.

သုဝဏ္ဏဝလယဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සුවණ්ණවලය ගාථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၀၅. ဧဝံ ဒုတိယေနာတိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အညတရော ကိရ ဗာရာဏသိရာဇာ ဒဟရောဝ ပဗ္ဗဇိတုကာမော အမစ္စေ အာဏာပေသိ – ‘‘ဒေဝိံ ဂဟေတွာ ရဇ္ဇံ ပရိဟရထ, အဟံ ပဗ္ဗဇိဿာမီ’’တိ. အမစ္စာ – ‘‘မဟာရာဇ, အရာဇကံ ရဇ္ဇံ အမှေဟိ န သက္ကာ ရက္ခိတုံ သာမန္တရာဇာနော အာဂမ္မ ဝိလုမ္ပိဿန္တိ, ယာဝ ဧကောပိ ပုတ္တော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တာဝ အာဂမေဟီ’’တိ သညာပေသုံ. မုဒုစိတ္တော ရာဇာ အဓိဝါသေသိ. အထ ဒေဝီ ဂဗ္ဘံ ဂဏှိ. ရာဇာ ပုန တေ အာဏာပေသိ – ‘‘ဒေဝီ ဂဗ္ဘိနီ, ပုတ္တံ ဇာတံ ရဇ္ဇေ အဘိသိဉ္စိတွာ ရဇ္ဇံ ပရိဟရထ, အဟံ ပဗ္ဗဇိဿာမီ’’တိ. အမစ္စာ [Pg.195] ‘‘ဒုဇ္ဇာနံ, မဟာရာဇ, ဧတံ, ယံ ဒေဝီ ပုတ္တံ ဝါ ဝိဇာယိဿတိ, ဓီတရံ ဝါတိ, တာဝ ဝိဇာယနကာလံ အာဂမေဟီ’’တိ ပုနပိ ရာဇာနံ သညာပေသုံ. အထ သာ ပုတ္တံ ဝိဇာယိ. တဒါပိ ရာဇာ တထေဝ အမစ္စေ အာဏာပေသိ. အမစ္စာ ပုနပိ ရာဇာနံ – ‘‘အာဂမေဟိ, မဟာရာဇ, ယာဝ ပဋိဗလော ဟောတီ’’တိ ဗဟူဟိ ကာရဏေဟိ သညာပေသုံ. တတော ကုမာရေ ပဋိဗလေ ဇာတေ အမစ္စေ သန္နိပါတာပေတွာ ‘‘ပဋိဗလော ဒါနိ အယံ, တံ ရဇ္ဇေ အဘိသိဉ္စိတွာ ပဋိပဇ္ဇထာ’’တိ အမစ္စာနံ ဩကာသံ အဒတွာ အန္တရာပဏတော ကာသာယဝတ္ထာဒယော သဗ္ဗပရိက္ခာရေ အာဟရာပေတွာ အန္တေပုရေ ဧဝ ပဗ္ဗဇိတွာ မဟာဇနကော ဝိယ နိက္ခမိတွာ ဂတော. သဗ္ဗပရိဇနော နာနပ္ပကာရံ ပရိဒေဝမာနော ရာဇာနံ အနုဗန္ဓိ. သော ရာဇာ ယာဝ အတ္တနော ရဇ္ဇသီမာ, တာဝ ဂန္တွာ ကတ္တရဒဏ္ဍေန လေခံ အာကဍ္ဎိတွာ – ‘‘အယံ လေခါ နာတိက္ကမိတဗ္ဗာ’’တိ အာဟ. မဟာဇနော လေခါယ သီသံ ကတွာ ဘူမိယံ နိပန္နော ပရိဒေဝမာနော ‘‘တုယှံ ဒါနိ, တာတ, ရညော အာဏာ, ကိံ ကရိဿတီ’’တိ ကုမာရံ လေခံ အတိက္ကမာပေသိ. ကုမာရော ‘‘တာတ, တာတာ’’တိ ဓာဝိတွာ ရာဇာနံ သမ္ပာပုဏိ. ရာဇာ ကုမာရံ ဒိသွာ ‘‘ဧတံ မဟာဇနံ ပရိဟရန္တော ရဇ္ဇံ ကာရေသိံ, ကိံ ဒါနိ ဧကံ ဒါရကံ ပရိဟရိတုံ န သက္ခိဿ’’န္တိ ကုမာရံ ဂဟေတွာ အရညံ ပဝိဋ္ဌော, တတ္ထ ပုဗ္ဗပစ္စေကဗုဒ္ဓေဟိ ဝသိတပဏ္ဏသာလံ ဒိသွာ ဝါသံ ကပ္ပေသိ သဒ္ဓိံ ပုတ္တေန.

105. මෙසේ 'දෙවැන්නෙකු සමඟ' (දුතියේන) යන ගාථාවෙහි උත්පත්ති කථාව කිනම් ද? වාරාණසියේ එක්තරා රජෙක් තරුණ අවධියේම මහණ වනු කැමැත්තෙන් යුතුව, 'දේවිය කැටුව රාජ්‍යය පාලනය කරන්න, මම පැවිදි වෙමි'යි ඇමතියන්ට අණ කළේය. එවිට ඇමතිවරු, 'මහාරාජෝත්තමයාණෙනි, රජෙකු නැති රාජ්‍යයක් ආරක්ෂා කිරීමට අපට නොහැකිය, අසල්වැසි රජවරුන් පැමිණ එය කොල්ලකනු ඇත. එබැවින් එක් පුත් කුමරෙකු හෝ උපදින තෙක් රැඳී සිටිනු මැනවැ'යි දැන්වූහ. මෘදු සිත් ඇති රජු එය ඉවසා සිටියේය. ඉක්බිති දේවිය පිළිසිඳ ගත්තාය. රජු නැවතත් ඔවුන්ට, 'දේවිය ගැබ්බරව සිටියි, පුතෙකු උපන් කල්හි ඔහු රාජ්‍යයෙහි අභිෂේක කර රාජ්‍යය පාලනය කරන්න, මම මහණ වෙමි'යි අණ කළේය. ඇමතිවරු, 'මහාරාජෝත්තමයාණෙනි, දේවිය ප්‍රසූත කරන්නේ පුතෙකු ද දියණියක ද යන්න දැනගැනීම අපහසුය, එබැවින් දරුවා උපදින තුරු රැඳී සිටිනු මැනවැ'යි නැවතත් රජුට දැන්වූහ. ඉක්බිති ඇය පුතෙකු ප්‍රසූත කළාය. එවිට ද රජු පෙර පරිදිම ඇමතියන්ට අණ කළේය. ඇමතිවරු නැවතත්, 'මහාරාජෝත්තමයාණෙනි, ඔහු රාජ්‍ය පාලනයට සමත් වන තුරු රැඳී සිටිනු මැනවැ'යි නොයෙක් කරුණු කියා රජුට දැන්වූහ. ඉන්පසු කුමාරයා රාජ්‍ය පාලනයට සමත් වූ කල්හි, රජු ඇමතියන් රැස් කරවා, 'දැන් මොහු රාජ්‍ය පාලනයට සමත්ය, මොහු රජකමෙහි අභිෂේක කර රාජ්‍යය පවත්වාගෙන යන්න' යැයි පවසා, ඇමතියන්ට වෙනත් අවස්ථාවක් නොදී, මාලිගය තුළදීම කසාවත් ආදී සියලු පිරිකර ගෙන්වාගෙන පැවිදි වී මහාජනක රජු මෙන් මාලිගයෙන් නික්ම ගියේය. සියලු පිරිවර ජනයා නොයෙක් අයුරින් හඬා වැලපෙමින් රජු පසුපස ගියහ. ඒ රජු තමාගේ රාජ්‍ය සීමාව දක්වා ගොස්, සිය සැරයටියෙන් ඉරක් ඇඳ, 'මේ රේඛාව ඉක්මවා නොපැමිණිය යුතුය'යි කීවේය. මහා ජනයා එම රේඛාව කෙළවර කොට බිම වැතිර හඬමින්, 'පියාණෙනි, දැන් රජුගේ අණින් කුමක් වනු ඇත්දැයි' පවසා කුමාරයා ලවා එම රේඛාව ඉක්මවා යැවූහ. කුමාරයා 'පියාණෙනි, පියාණෙනි'යි කෑගසමින් දුව ගොස් රජු වෙත පැමිණියේය. රජු කුමාරයා දැක, 'මේ මහා ජනයා පාලනය කරමින් රාජ්‍යය කරවූ මට, දැන් මේ එක දරුවෙකු පෝෂණය කිරීමට නොහැකි වේද?' යැයි සිතා කුමාරයා කැටුව වනයට පිවිසියේය. එහිදී පෙර විසූ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ පන්සලක් දැක පුතු සමඟ එහි වාසය කළේය.

တတော ကုမာရော ဝရသယနာဒီသု ကတပရိစယော တိဏသန္ထာရကေ ဝါ ရဇ္ဇုမဉ္စကေ ဝါ သယမာနော ရောဒတိ. သီတဝါတာဒီဟိ ဖုဋ္ဌော သမာနော – ‘‘သီတံ တာတ ဥဏှံ တာတ မကသာ တာတ ဍံသန္တိ. ဆာတောမှိ တာတ, ပိပါသိတောမှိ တာတာ’’တိ ဝဒတိ. ရာဇာ တံ သညာပေန္တောယေဝ ရတ္တိံ ဝီတိနာမေသိ. ဒိဝါပိဿ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ဘတ္တံ ဥပနာမေသိ, ကုမာရော မိဿကဘတ္တံ ကင်္ဂုဝရကမုဂ္ဂါဒိဗဟုလံ အစ္ဆာဒေန္တမ္ပိ တံ ဇိဃစ္ဆာဝသေန ဘုဉ္ဇမာနော ကတိပါဟစ္စယေန ဥဏှေ ဌပိတပဒုမံ ဝိယ မိလာယိ. ရာဇာ ပန ပဋိသင်္ခါနဗလေန နိဗ္ဗိကာရော ဘုဉ္ဇတိ. တတော သော ကုမာရံ သညာပေန္တော အာဟ – ‘‘နဂရေ, တာတ, ပဏီတာဟာရော လဗ္ဘတိ, တတ္ထ ဂစ္ဆာမာ’’တိ. ကုမာရော ‘‘အာမ, တာတာ’’တိ. တတော နံ ပုရက္ခတွာ အာဂတမဂ္ဂေနေဝ နိဝတ္တိ. ကုမာရမာတာပိ ဒေဝီ ‘‘န ဒါနိ ရာဇာ ကုမာရံ ဂဏှိတွာ အရညေ စိရံ ဝသိဿတိ, ကတိပါဟေနေဝ နိဝတ္တိဿတီ’’တိ စိန္တေတွာ ရညာ [Pg.196] ကတ္တရဒဏ္ဍေန လိခိတဋ္ဌာနေယေဝ ဝတိံ ကာရာပေတွာ ဝါသံ ကပ္ပေသိ. ရာဇာ တဿာ ဝတိယာ အဝိဒူရေ ဌတွာ ‘‘ဧတ္ထ တေ, တာတ, မာတာ နိသိန္နာ, ဂစ္ဆာဟီ’’တိ ပေသေသိ. ယာဝ သော တံ ဌာနံ ပါပုဏာတိ, တာဝ ဥဒိက္ခန္တော အဋ္ဌာသိ – ‘‘မာ ဟေဝ နံ ကောစိ ဝိဟေဌေယျာ’’တိ. ကုမာရော မာတု သန္တိကံ ဓာဝန္တော အဂမာသိ.

ඉන්පසු උතුම් යහන්වල සැපට හැදී වැඩුණු කුමාරයා, තණ ඇතිරිලි මත හෝ ලණු ඇඳන් මත නිදන විට හඬයි. සීතල සුළං ආදිය වැදුණු විට, 'පියාණෙනි සීතලයි, පියාණෙනි රස්නෙයි, පියාණෙනි මැසි මදුරුවන් විදිනවා, පියාණෙනි මට බඩගිනියි, පියාණෙනි මට තිබහයි' කියා පවසයි. රජු ඔහු අස්වසමින්ම රාත්‍රිය ගත කළේය. දවල් කාලයේදී ද ඔහු වෙනුවෙන් පිඬු සිඟා ගොස් ආහාර පිළිගැන්වීය. කුමාරයා මුං ඇට, මෙනේරි ආදී දෑ මිශ්‍ර වූ ඒ රළු ආහාරය, මසුන් මස් ආදිය නොතිබුණ ද දැඩි බඩගින්න නිසා අනුභව කළේය. දින කිහිපයක් ගතවන විට ඔහු අව්වේ තැබූ නෙළුම් මලක් මෙන් මැලවී ගියේය. එහෙත් රජු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා බලයෙන් නිර්විකාරව ආහාර වැළඳුවේය. ඉන්පසු රජු කුමාරයාට කරුණු වටහා දෙමින්, 'පුතණුවනි, නගරයෙහි ප්‍රණීත ආහාර ලැබෙයි, අපි එහේ යමු'යි කීවේය. කුමාරයා ද 'එසේය පියාණෙනි'යි කීවේය. පසුව ඔහුව පෙරටු කරගෙන පැමිණි මඟින්ම ආපසු හැරුණේය. 'රජු කුමාරයා කැටුව වනයෙහි බොහෝ කල් නොවසනු ඇත, දින කිහිපයකින් ආපසු එනු ඇතැ'යි සිතූ කුමාරයාගේ මෑණියන් වූ දේවිය ද, රජු සැරයටියෙන් ඉර ඇඳි ස්ථානයෙහිම පන්සලක් කරවාගෙන වාසය කළාය. රජු එම කුටියට නුදුරින් සිට, 'පුතණුවනි, මෙතැන ඔබේ මෑණියන් ඉන්නවා, ඇය වෙත යන්න' යැයි ඔහුව යැවීය. 'යම් හෙයකින් ඔහුට කිසිදු පීඩාවක් නොවේවා'යි සිතමින් ඔහු ඒ ස්ථානයට යන තුරුම රජු බලා සිටියේය. කුමාරයා මව වෙත දුව ගියේය.

အာရက္ခပုရိသာ ကုမာရံ အာဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ ဒေဝိယာ အာရောစေသိ. ဒေဝီ ဝီသတိနာဋကိတ္ထိသဟဿပရိဝုတာ ပစ္စုဂ္ဂန္တွာ ပဋိဂ္ဂဟေသိ. ရညော စ ပဝတ္တိံ ပုစ္ဆိ. ‘‘ပစ္ဆတော အာဂစ္ဆတီ’’တိ သုတွာ မနုဿေ ပေသေသိ. ရာဇာပိ တာဝဒေဝ သကဝသနဋ္ဌာနံ အဂမာသိ. မနုဿာ ရာဇာနံ အဒိသွာ နိဝတ္တိံသု. တတော ဒေဝီ နိရာသာဝ ဟုတွာ ပုတ္တံ ဂဟေတွာ နဂရံ ဂန္တွာ ရဇ္ဇေ အဘိသိဉ္စိ. ရာဇာပိ အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနေ နိသိန္နော ဝိပဿိတွာ ပစ္စေကဗောဓိံ ပတွာ မဉ္ဇူသကရုက္ခမူလေ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ မဇ္ဈေ ဣမံ ဥဒါနဂါထံ အဘာသိ. သာ အတ္ထတော ဥတ္တာနာ ဧဝ.

ආරක්ෂක පුරුෂයෝ කුමාරයා එනු දැක දේවියට සැළ කළහ. දේවිය විසිදහසක් නාටිකාංගනාවන් පිරිවරාගෙන පෙරමුණට ගොස් පුතු පිළිගත්තාය. රජුගේ තොරතුරු ද විමසුවාය. 'ඔහු පස්සෙන් එනවා' යැයි අසා මිනිසුන් යැව්වාය. රජු ද ඒ මොහොතේම තමා වාසය කළ ස්ථානයට ආපසු ගියේය. මිනිස්සු රජු නොදැක ආපසු ආහ. ඉන්පසු දේවිය රජුගේ පැමිණීම පිළිබඳ බලාපොරොත්තු අතහැර, පුතු කැටුව නගරයට ගොස් ඔහුව රාජ්‍යයෙහි අභිෂේක කළාය. රජු ද තමා වාසය කරන තැන හිඳ විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බවට පැමිණ, මංජූසක වෘක්ෂ මූලයෙහි පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා මැද සිට මේ උදාන ගාථාව දේශනා කළේය. එය අර්ථයෙන් ඉතා පැහැදිලිය.

အယံ ပနေတ္ထာဓိပ္ပာယော – ယွာယံ ဧကေန ဒုတိယေန ကုမာရေန သီတုဏှာဒီဟိ နိဝေဒေန္တေန သဟဝါသေန တံ သညာပေန္တဿ မမ ဝါစာဘိလာပေါ တသ္မိံ သိနေဟဝသေန အဘိသဇ္ဇနာ ဝါ ဇာတာ. သစာဟံ ဣမံ န ပရိစ္စဇာမိ, တတော အာယတိမ္ပိ တထေဝ ဟေဿတိ, ယထာ ဣဒါနိ, ဧဝံ ဒုတိယေန သဟ မမဿ ဝါစာဘိလာပေါ အဘိသဇ္ဇနာ ဝါ. ‘‘ဥဘယမ္ပေတံ အန္တရာယကရံ ဝိသေသာဓိဂမဿာ’’တိ ဧတံ ဘယံ အာယတိံ ပေက္ခမာနော တံ ဆဍ္ဍေတွာ ယောနိသော ပဋိပဇ္ဇိတွာ ပစ္စေကဗောဓိမဓိဂတောမှီတိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

මෙහි අදහස මෙසේය: යම් මේ තනිව සිටි මට, ශීත උෂ්ණාදිය පවසමින් මා සමඟ වාසය කළ කුමාරයා නිසා ඔහුට කරුණු වටහා දීමට සිදුවීමෙන් වචනයෙන් කතාබස් කිරීමට සිදු විය. ඒ හේතුවෙන් ඔහු කෙරෙහි ස්නේහය නිසා ඇල්මක් ඇති විය. ඉදින් මම මෙය අත් නොහළෙමි නම්, දැන් මෙන්ම මතු කාලයෙහි ද දෙවැන්නෙකු සමඟ කතාබස් කිරීම සහ ඇල්ම ඇති වීම සිදු වනු ඇත. 'මේ කරුණු දෙකම සුවිශේෂී මාර්ග ඵල ලැබීමට බාධාවකි'යි මතු ඇති වන ඒ බිය දැක, එය අත්හැර දමා යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් යුතුව පිළිපැද පසේබුදු බව ලබා ගත්තෙමි. ඉතිරි කොටස පෙර කියූ පරිදිමය.

အာယတိဘယဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මතු බිය (ආයති භය) පිළිබඳ ගාථාවෙහි වර්ණනාව නිම විය.

၁၀၆. ကာမာ ဟိ စိတြာတိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဗာရာဏသိယံ ကိရ သေဋ္ဌိပုတ္တော ဒဟရောဝ သေဋ္ဌိဋ္ဌာနံ လဘိ. တဿ တိဏ္ဏံ ဥတူနံ အနုစ္ဆဝိကာ တယော ပါသာဒါ အဟေသုံ. သော သဗ္ဗသမ္ပတ္တီဟိ ဒေဝကုမာရော ဝိယ ပရိစာရေတိ. အထ သော ဒဟရောဝ သမာနော ‘‘ပဗ္ဗဇိဿာမီ’’တိ မာတာပိတရော အာပုစ္ဆိ, တေ နံ နိဝါရေန္တိ. သော တထေဝ နိဗန္ဓတိ. ပုနပိ နံ မာတာပိတရော ‘‘တွံ, တာတ, သုခုမာလော, ဒုက္ကရာ ပဗ္ဗဇ္ဇာ, ခုရဓာရာယ ဥပရိ စင်္ကမနသဒိသာ’’တိ နာနပ္ပကာရေဟိ နိဝါရေန္တိ. သော [Pg.197] တထေဝ နိဗန္ဓတိ. တေ စိန္တေသုံ – ‘‘သစာယံ ပဗ္ဗဇတိ, အမှာကံ ဒေါမနဿံ ဟောတိ. သစေ နံ နိဝါရေမ, ဧတဿ ဒေါမနဿံ ဟောတိ. အပိစ အမှာကံ ဒေါမနဿံ ဟောတု, မာ စ ဧတဿာ’’တိ အနုဇာနိံသု. တတော သော သဗ္ဗံ ပရိဇနံ ပရိဒေဝမာနံ အနာဒိယိတွာ ဣသိပတနံ ဂန္တွာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိ. တဿ ဥဠာရသေနာသနံ န ပါပုဏာတိ, မဉ္စကေ တဋ္ဋိကံ အတ္ထရိတွာ သယိ. သော ဝရသယနေ ကတပရိစယော သဗ္ဗရတ္တိံ အတိဒုက္ခိတော အဟောသိ. ပဘာတေ သရီရပရိကမ္မံ ကတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေဟိ သဒ္ဓိံ ပိဏ္ဍာယ ပါဝိသိ. တတ္ထ ဝုဍ္ဎာ အဂ္ဂါသနဉ္စ အဂ္ဂပိဏ္ဍဉ္စ လဘန္တိ, နဝကာ ယံကိဉ္စိဒေဝ အာသနလူခံ ဘောဇနဉ္စ. သော တေန လူခဘောဇနေနာပိ အတိဒုက္ခိတော အဟောသိ. သော ကတိပါဟံယေဝ ကိသော ဒုဗ္ဗဏ္ဏော ဟုတွာ နိဗ္ဗိဇ္ဇိ, ယထာ တံ အပရိပက္ကဂတေ သမဏဓမ္မေ. တတော မာတာပိတူနံ ဒူတံ ပေသေတွာ ဥပ္ပဗ္ဗဇိ. သော ကတိပါဟံယေဝ ဗလံ ဂဟေတွာ ပုနပိ ပဗ္ဗဇိတုကာမော အဟောသိ, တတော ဒုတိယမ္ပိ ပဗ္ဗဇိတွာ ပုနပိ ဥပ္ပဗ္ဗဇိ. တတိယဝါရေ ပန ပဗ္ဗဇိတွာ သမ္မာ ပဋိပန္နော ဝိပဿိတွာ ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆိကတွာ ဣမံ ဥဒါနဂါထံ ဝတွာ ပုန ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ မဇ္ဈေ ဣမမေဝ ဗျာကရဏဂါထမ္ပိ အဘာသိ.

106. ‘කාමා හි චිත්‍රා’ යන ගාථාවෙහි උත්පත්ති කථාව කෙසේද? බරණැස එක් සිටු පුත්‍රයෙක් තරුණ වියේදීම සිටු තනතුර ලැබුවේය. ඔහුට සෘතු තුනට අනුරූපව ප්‍රාසාද තුනක් තිබුණි. ඔහු සියලු සැප සම්පත් සහිතව දෙවඟනන් පිරිවරාගත් දිව්‍ය පුත්‍රයෙකු මෙන් පංචකාම සම්පත් විඳිමින් වාසය කළේය. පසුව ඔහු තරුණ වියේදීම ‘මම පැවිදි වෙමි’යි මවුපියන්ගෙන් අවසර ඉල්ලූ නමුත්, ඔවුහු ඔහුව වැළැක්වූහ. ඔහු නැවත නැවතත් ඇවිටිලි කළේය. එවිට මවුපියෝ, “පුතණුවනි, ඔබ බොහෝ සැපෝභෝගී ය, පැවිදි බව ඉතා දුෂ්කර ය, එය දැළිපිහියක් මුවත මත ඇවිදීම වැනි ය”යි පවසමින් විවිධාකාරයෙන් ඔහුව වැළැක්වූහ. ඔහු දිගින් දිගටම උත්සාහ කළ නිසා, “මොහු පැවිදි වුවහොත් අපට දුකක් ඇති වේ, අප ඔහුව වැළැක්වුවහොත් මොහුට දුකක් ඇති වේ, එබැවින් අපට දුකක් වුවද කමක් නැත, මොහුට දුකක් ඇති නොවේවා”යි සිතා ඔවුහු ඔහුට අවසර දුන්හ. පසුව ඔහු හඬා වැලපෙන නෑසියන්ගේ විලාපය නොතකා ඉසිපතනයට ගොස් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා සමීපයෙහි පැවිදි විය. ඔහුට උසස් සේනාසන නොලැබුණු අතර ඇඳක් මත පැදුරක් එළා නිදා ගැනීමට සිදු විය. උසස් යහන්වල පුරුදු වූ ඔහු මුළු රාත්‍රිය පුරා මහත් දුක් වින්දේය. උදෑසන ශරීර කෘත්‍ය නිමවා පාත්‍ර සිවුරු ගෙන පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා සමඟ පිඬු සිඟා වැඩියේය. එහිදී වැඩිහිටි පැවිද්දන් උසස් අසුන් හා ප්‍රණීත ආහාර ලබන අතර, නවකයන්ට ලැබෙන්නේ රළු අසුන් හා රළු ආහාරය. ඔහු ඒ රළු ආහාර නිසා ද බොහෝ පීඩාවට පත් විය. නොබෝ දිනකින්ම කෙට්ටු වී අවලස්සන වූ ඔහු, මහණ දම් පිරීමට තරම් ශක්තියක් නැතිව සිටියදී කලකිරී මවුපියන්ට පණිවිඩ යවා උපැවිදි විය. ටික දිනකින් නැවත ශක්තිය ලබා පැවිදි වීමට කැමැත්ත ඇති වී දෙවන වර ද පැවිදි වී උපැවිදි විය. තුන්වන වරට පැවිදි වූ විට නිවැරදිව පිළිවෙත් පුරා විදර්ශනා වඩා පසේබුද්ධත්වය සාක්ෂාත් කර මෙම උදාන ගාථාව ප්‍රකාශ කළේය. පසුව පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා මධ්‍යයෙහි මෙම ව්‍යාකරණ ගාථාව ද දේශනා කළේය.

တတ္ထ ကာမာတိ ဒွေ ကာမာ ဝတ္ထုကာမော စ ကိလေသကာမော စ. တတ္ထ ဝတ္ထုကာမော နာမ ပိယရူပါဒိအာရမ္မဏဓမ္မော, ကိလေသကာမော နာမ သဗ္ဗော ရာဂပ္ပဘေဒေါ. ဣဓ ပန ဝတ္ထုကာမော အဓိပ္ပေတော. ရူပါဒိအနေကပ္ပကာရဝသေန စိတြာ. လောကဿာဒဝသေန မဓုရာ. ဗာလပုထုဇ္ဇနာနံ မနံ ရမာပေန္တီတိ မနောရမာ. ဝိရူပရူပေနာတိ ဝိဝိဓေန ရူပေန, အနေကဝိဓေန သဘာဝေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေ ဟိ ရူပါဒိဝသေန စိတြာ, ရူပါဒီသုပိ နီလာဒိဝသေန ဝိဝိဓရူပါ. ဧဝံ တေန တေန ဝိရူပရူပေန တထာ တထာ အဿာဒံ ဒဿေတွာ မထေန္တိ စိတ္တံ, ပဗ္ဗဇ္ဇာယ အဘိရမိတုံ န ဒေန္တီတိ. သေသမေတ္ထ ပါကဋမေဝ. နိဂမနမ္ပိ ဒွီဟိ တီဟိ ဝါ ပဒေဟိ ယောဇေတွာ ပုရိမဂါထာသု ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ.

එහි ‘කාමා’ යනු වත්ථුකාම හා කිලේසකාම යනුවෙන් කාමයන් දෙවර්ගයකි. ප්‍රිය ස්වභාවයක් ඇති රූපාදී අරමුණු ‘වත්ථුකාම’ නම් වේ. සියලු කෙලෙස් ප්‍රභේදයන් ‘කිලේසකාම’ නම් වේ. මෙහිදී වත්ථුකාමය අදහස් කෙරේ. රූපාදී අනේකප්‍රකාර හෙයින් ඒවා ‘චිත්‍ර’ (විසිතුරු) නම් වේ. ලෝකයාගේ ආශ්වාදය පිණිස වන හෙයින් ‘මධුර’ වේ. අඥාන පෘථග්ජනයන්ගේ සිත පිනවන හෙයින් ‘මනෝරම’ නම් වේ. ‘විදූපරූපේන’ යනු විවිධ රූපයන්ගෙන් හෙවත් අනේකප්‍රකාර ස්වභාවයන්ගෙන් යුක්ත යන්නයි. රූපාදී වශයෙන් ඒවා විසිතුරු ය. රූපාදියෙහි ද නිල් ආදී වශයෙන් විවිධ වර්ණ ඇත්තේය. මෙසේ ඒ ඒ විසිතුරු රූපයන්ගෙන් ආශ්වාදය පෙන්වා සිත මඩනා හෙයින් පැවිදි බවෙහි ඇලීමට ඉඩ නොදෙයි. ඉතිරි කොටස පැහැදිලි ය. නිගමනය ද පද දෙක තුනකින් ගලපා පෙර ගාථාවන්හි කී ක්‍රමයටම දත යුතුය.

ကာမဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කාම ගාථාවෙහි වර්ණනාව නිම විය.

၁၀၇. ဤတီ စာတိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဗာရာဏသိယံ ကိရ ရညော ဂဏ္ဍော ဥဒပါဒိ, ဗာဠှာ ဝေဒနာ ဝဍ္ဎန္တိ. ဝေဇ္ဇာ ‘‘သတ္ထကမ္မေန ဝိနာ ဖာသု န ဟောတီ’’တိ ဘဏန္တိ[Pg.198]. ရာဇာ တေသံ အဘယံ ဒတွာ သတ္ထကမ္မံ ကာရာပေသိ. တေ တံ ဖာလေတွာ ပုဗ္ဗလောဟိတံ နီဟရိတွာ နိဝေဒနံ ကတွာ ဝဏံ ပိလောတိကေန ဗန္ဓိံသု. လူခမံသာဟာရေသု စ နံ သမ္မာ ဩဝဒိံသု. ရာဇာ လူခဘောဇနေန ကိသသရီရော အဟောသိ, ဂဏ္ဍော စဿ မိလာယိ. သော ဖာသုကသညီ ဟုတွာ သိနိဒ္ဓါဟာရံ ဘုဉ္ဇိ, တေန သဉ္ဇာတဗလော ဝိသယေယေဝ ပဋိသေဝိ, တဿ ဂဏ္ဍော ပုရိမသဘာဝမေဝ သမ္ပာပုဏိ. ဧဝံ ယာဝ တိက္ခတ္တုံ သတ္ထကမ္မံ ကာရာပေတွာ ဝေဇ္ဇေဟိ ပရိဝဇ္ဇိတော နိဗ္ဗိန္ဒိတွာ မဟာရဇ္ဇံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတွာ အရညံ ပဝိသိတွာ ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ သတ္တဟိ ဝဿေဟိ ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆိကတွာ ဣမံ ဥဒါနဂါထံ ဘာသိတွာ နန္ဒမူလကပဗ္ဘာရံ အဂမာသိ.

107. ‘ඊති ච’ යන ගාථාවෙහි උත්පත්ති කථාව කෙසේද? බරණැස රජුට ගඩුවක් ඇති විය, එයින් දැඩි වේදනාවන් හටගත්තේය. “ශල්‍යකර්මයකින් තොරව සුව කළ නොහැක”යි වෛද්‍යවරු පැවසූහ. රජතුමා ඔවුන්ට අභයදානය දී ශල්‍යකර්මය කරවා ගත්තේය. ඔවුහු එය පළා සැරව හා ලේ ඉවත් කර, වේදනාව සමනය කොට තුවාලය රෙදි කඩකින් බැන්දාහ. රළු ආහාර ලබා ගන්නා ලෙස ඔහුට අවවාද කළහ. රළු ආහාර නිසා රජුගේ ශරීරය වැහැරුණු නමුත් ගඩුව සුව විය. තමා සුවපත් යැයි සිතූ රජු ප්‍රණීත ආහාර අනුභව කළේය, ඒ බලයෙන් කාම වස්තූන්හි ඇලී වාසය කළේය. එවිට ඔහුගේ ගඩුව නැවතත් පෙර පරිදිම හටගත්තේය. මෙසේ තුන් වතාවක්ම ශල්‍යකර්ම කරවා වෛද්‍යවරුන් විසින් අත්හැර දමනු ලැබූ පසු, රජතුමා ඒ පිළිබඳව කලකිරී මහා රාජ්‍යය හැර දමා පැවිදි වී වනයට වැදී විදර්ශනා වඩා වසර හතකින් පසේබුදු බව සාක්ෂාත් කළේය. පසුව මෙම උදාන ගාථාව දේශනා කර නන්දමූලක පබ්භාරයට වැඩම කළේය.

တတ္ထ ဧတီတိ ဤတိ, အာဂန္တုကာနံ အကုသလဘာဂီနံ ဗျသနဟေတူနံ ဧတံ အဓိဝစနံ. တသ္မာ ကာမဂုဏာပိ ဧတေ အနေကဗျသနာဝဟဋ္ဌေန အနတ္ထာနံ သန္နိပါတဋ္ဌေန စ ဤတိ. ဂဏ္ဍောပိ အသုစိံ ပဂ္ဃရတိ, ဥဒ္ဓုမာတပရိပက္ကပရိဘိန္နော ဟောတိ. တသ္မာ ဧတေ ကိလေသာသုစိပဂ္ဃရဏတော ဥပ္ပာဒဇရာဘင်္ဂေဟိ ဥဒ္ဓုမာတပရိပက္ကပရိဘိန္နဘာဝတော စ ဂဏ္ဍော. ဥပဒ္ဒဝတီတိ ဥပဒ္ဒဝေါ, အနတ္ထံ ဇနေန္တော အဘိဘဝတိ အဇ္ဈောတ္ထရတီတိ အတ္ထော, ရာဂဂဏ္ဍာဒီနမေတမဓိဝစနံ. တသ္မာ ကာမဂုဏာပေတေ အဝိဒိတနိဗ္ဗာနတ္ထာဝဟဟေတုတာယ သဗ္ဗုပဒ္ဒဝကမ္မပရိဝတ္ထုတာယ စ ဥပဒ္ဒဝေါ. ယသ္မာ ပနေတေ ကိလေသာတုရဘာဝံ ဇနေန္တာ သီလသင်္ခါတံ အာရောဂျံ လောလုပ္ပံ ဝါ ဥပ္ပာဒေန္တာ ပါကတိကမေဝ အာရောဂျံ ဝိလုမ္ပန္တိ, တသ္မာ ဣမိနာ အာရောဂျဝိလုမ္ပနဋ္ဌေန ရောဂေါ. အဗ္ဘန္တရမနုပဝိဋ္ဌဋ္ဌေန ပန အန္တောတုဒနဋ္ဌေန စ ဒုန္နီဟရဏီယဋ္ဌေန စ သလ္လံ. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကဘယာဝဟနတော ဘယံ. မေ ဧတန္တိ မေတံ. သေသမေတ္ထ ပါကဋမေဝ. နိဂမနမ္ပိ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ.

එහි ‘ඒතී’ යනු ‘ඊති’ (උවදුර) යන්නයි. පැමිණෙන්නා වූ අකුසල් පක්ෂයට අයත් විනාශයට හේතු වන කරුණුවලට මෙය නමකි. එබැවින් කාම ගුණයෝ ද අනේක විධ විනාශයන් පමුණුවන හෙයින් හා අනර්ථයන් රැස් කරන ස්ථානයක් වන හෙයින් ‘ඊති’ නම් වෙති. ගඩුව ද අශුචි (සැරව) වැගිරෙන දෙයකි, ඉදිමී පැසී බිඳී යන්නකි. එබැවින් මේ කෙලෙස් ද අශුචි වැගිරෙන බැවින් ද, උත්පාද-ජරා-භංග යන අවස්ථාවන්ගෙන් ඉදිමී පැසී බිඳී යන බැවින් ද ‘ගණ්ඩ’ (ගඩුවක්) නම් වේ. ‘උප්පද්දවති’ යනු අනර්ථය ඇති කරමින් මැඩ පවත්වන හෙයින් ‘උපද්‍රවය’ යි. මෙය රාග නමැති ගඩුව ආදියට නමකි. එබැවින් කාම ගුණයෝ ද නොදන්නා ලද නිර්වාණාර්ථයට බාධා කරන හෙයින් හා සියලු උපද්‍රවයන්ට හේතු වන බැවින් ‘උපද්‍රව’ නම් වෙති. යම් හෙයකින් මේ කෙලෙස්හු ආතුර බව ඇති කරමින්, ශීලය නැමැති නිරෝගී බව හා ලොල් බව ඇති කරමින් ප්‍රකෘති නිරෝගී බව විනාශ කරත් ද, එබැවින් නිරෝගී බව විනාශ කරන අර්ථයෙන් ‘රෝග’ නම් වේ. ඇතුළතට පිවිසෙන අර්ථයෙන් ද, ඇතුළත රිදවන අර්ථයෙන් ද, ඉවත් කිරීමට අපහසු අර්ථයෙන් ද ‘සල්ල’ (හුලක්/ඊතලයක්) නම් වේ. මෙලොව පරලොව බිය පමුණුවන හෙයින් ‘භය’ නම් වේ. ‘මේ ඒතං’ යනු ‘මේතං’ යන්නයි. ඉතිරි කොටස පැහැදිලි ය. නිගමනය ද පෙර කී ක්‍රමයටම දත යුතුය.

ဤတိဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඊති ගාථාවෙහි වර්ණනාව නිම විය.

၁၀၈. သီတဉ္စာတိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဗာရာဏသိယံ ကိရ သီတာလုကဗြဟ္မဒတ္တော နာမ ရာဇာ အဟောသိ. သော ပဗ္ဗဇိတွာ အရညေ တိဏကုဋိကာယ ဝိဟရတိ. တသ္မိဉ္စ ပဒေသေ သီတေ သီတံ, ဥဏှေ ဒဏှမေဝ ဟောတိ အဗ္ဘောကာသတ္တာ ပဒေသဿ. ဂေါစရဂါမေ ဘိက္ခာ ယာဝဒတ္ထံ န လဗ္ဘတိ, ပါနီယမ္ပိ ဒုလ္လဘံ, ဝါတာတပဍံသသရီသပါပိ ဗာဓေန္တိ. တဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ဣတော [Pg.199] အဍ္ဎယောဇနမတ္တေ သမ္ပန္နော ပဒေသော, တတ္ထ သဗ္ဗေပိ ဧတေ ပရိဿယာ နတ္ထိ, ယံနူနာဟံ တတ္ထ ဂစ္ဆေယျံ, ဖာသုကံ ဝိဟရန္တေန သက္ကာ သုခမဓိဂန္တု’’န္တိ? တဿ ပုန အဟောသိ – ‘‘ပဗ္ဗဇိတာ နာမ န ပစ္စယဂိဒ္ဓါ ဟောန္တိ, ဧဝရူပဉ္စ စိတ္တံ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တာပေန္တိ, န စိတ္တဿ ဝသေ ဝတ္တန္တိ, နာဟံ ဂမိဿာမီ’’တိ ဧဝံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ န အဂမာသိ. ဧဝံ ယာဝတတိယကံ ဥပ္ပန္နစိတ္တံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ နိဝတ္တေသိ. တတော တတ္ထေဝ သတ္တ ဝဿာနိ ဝသိတွာ သမ္မာ ပဋိပဇ္ဇမာနော ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆိကတွာ ဣမံ ဥဒါနဂါထံ ဘာသိတွာ နန္ဒမူလကပဗ္ဘာရံ အဂမာသိ.

108. “සීතඤ්ච” යන ගාථාවෙහි උත්පත්ති කථාව කෙසේ ද? අතීතයෙහි බරණැස් නුවර සීතාලුක බ්‍රහ්මදත්ත නම් රජෙක් විය. ඔහු පැවිදි වී අරණ්‍යයෙහි තණකොළින් කළ කුටියක වාසය කළේය. ඒ ප්‍රදේශය විවෘත භූමියක් වූ බැවින්, සීතල කාලයට දැඩි සීතලක් ද, උණුසුම් කාලයට දැඩි උෂ්ණත්වයක් ද ඇති විය. ගොදුරු ගමෙහි ප්‍රමාණවත් පරිදි පිණ්ඩපාතය නොලැබුණ අතර, පානය කිරීමට පැන් පවා සොයා ගැනීම දුෂ්කර විය. එසේම සුළඟ, අව්ව, මැස්සන් සහ සර්පයන්ගෙන් ද පීඩා ඇති විය. එවිට ඔහුට මෙබඳු සිතක් ඇති විය: “මෙහි සිට යොදුන් අඩක් පමණ දුරින් සකල පහසුවෙන් පිරි ප්‍රදේශයක් ඇත. එහි මේ කිසිදු පීඩාවක් නැත. මම එහි ගියහොත් සුවසේ වෙසෙමින් මඟඵල අවබෝධ කර ගැනීමට හැකි වනු ඇත.” නමුත් නැවතත් ඔහුට මෙසේ සිතුණි: “පැවිද්දෝ නම් ප්‍රත්‍යයන් කෙරෙහි ගිජු නොවිය යුතුය. මෙබඳු සිතිවිලි තම වසඟයට ගත යුතු මිස, සිතට වසඟ නොවිය යුතුය. මම එහේ නොයන්නෙමි.” මෙසේ නුවණින් සලකා ඔහු එහි නොගියේය. මෙලෙස තෙවරක්ම උපන් සිතිවිලි නුවණින් සලකා යටපත් කළේය. ඉන්පසු එහිම සත් වසරක් වාසය කරමින් මනා කොට පිළිවෙත් පුරා පසේබුදු බව පසක් කොට, මෙම උදාන ගාථාව ප්‍රකාශ කර නන්දමූලක පබ්භාරයට වැඩම කළේය.

တတ္ထ သီတဉ္စာတိ သီတံ ဒုဝိဓံ အဗ္ဘန္တရဓာတုက္ခောဘပစ္စယဉ္စ ဗာဟိရဓာတုက္ခောဘပစ္စယဉ္စ, တထာ ဥဏှမ္ပိ. ဍံသာတိ ပိင်္ဂလမက္ခိကာ. သရီသပါတိ ယေ ကေစိ ဒီဃဇာတိကာ သရန္တာ ဂစ္ဆန္တိ. သေသံ ပါကဋမေဝ. နိဂမနမ္ပိ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ.

එහි “සීතඤ්ච” යනු සීතල අභ්‍යන්තර ධාතු කෝපය නිසා ඇති වන සීතල සහ බාහිර ධාතු කෝපය නිසා ඇති වන සීතල යැයි දෙවදෑරුම් වේ. උෂ්ණත්වය ද එසේමය. “ඩංසා” යනු පිඟල් පැහැති මැස්සන්ය. “සරීසපා” යනු දිගු ශරීර ඇති ඇදී යන ඕනෑම සර්ප වර්ගයකි. ඉතිරි පද පැහැදිලිය. නිගමනය ද පෙර කී ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

သီတာလုကဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සීතාලුක ගාථා වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၁၀၉. နာဂေါဝါတိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဗာရာဏသိယံ ကိရ အညတရော ရာဇာ ဝီသတိ ဝဿာနိ ရဇ္ဇံ ကာရေတွာ ကာလင်္ကတော နိရယေ ဝီသတိ ဝဿာနိ ဧဝ ပစ္စိတွာ, ဟိမဝန္တပ္ပဒေသေ ဟတ္ထိယောနိယံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ သဉ္ဇာတက္ခန္ဓော ပဒုမဝဏ္ဏသကလသရီရော ဥဠာရော ယူထပတိ မဟာနာဂေါ အဟောသိ. တဿ ဩဘဂ္ဂေါဘဂ္ဂသာခါဘင်္ဂါနိ ဟတ္ထိဆာပါဝ ခါဒန္တိ, ဩဂါဟေပိ နံ ဟတ္ထိနိယော ကဒ္ဒမေန ဝိလိမ္ပိံသု, သဗ္ဗံ ပါလိလေယျကနာဂဿေဝ အဟောသိ. သော ယူထာ နိဗ္ဗိဇ္ဇိတွာ ပက္ကာမိ. တတော နံ ပဒါနုသာရေန ယူထာ အနုဗန္ဓန္တိ, ဧဝံ ယာဝတတိယံ ပက္ကန္တမ္ပိ အနုဗန္ဓိံသုယေဝ. တတော စိန္တေသိ ‘‘ဣဒါနိ မယှံ နတ္တကော ဗာရာဏသိယံ ရဇ္ဇံ ကာရေတိ, ယံနူနာဟံ အတ္တနော ပုရိမဇာတိယာ ဥယျာနံ ဂစ္ဆေယျံ. တတြ သော မံ ရက္ခိဿတီ’’တိ. တတော ရတ္တိယံ နိဒ္ဒုပဂတေ ယူထေ ယူထံ ပဟာယ တမေဝ ဥယျာနံ ပါဝိသိ. ဥယျာနပါလော ဒိသွာ ရညော အာရောစေသိ. ရာဇာ ‘‘ဟတ္ထိံ ဂဟေဿာမီ’’တိ သေနာယ ပရိဝါရေသိ. ဟတ္ထီ ရာဇာနမေဝ အဘိမုခေါ ဂစ္ဆတိ. ရာဇာ ‘‘မံ အဘိမုခေါ ဧတီ’’တိ ခုရပ္ပံ သန္နယှိတွာ အဋ္ဌာသိ. တတော ဟတ္ထီ ‘‘ဝိဇ္ဈေယျာပိ မံ ဧသော’’တိ မာနုသိကာယ ဝါစာယ ‘‘ဗြဟ္မဒတ္တ, မာ မံ ဝိဇ္ဈ, အဟံ တေ အယျကော’’တိ အာဟ. ရာဇာ ‘‘ကိံ ဘဏသီ’’တိ သဗ္ဗံ ပုစ္ဆိ. ဟတ္ထီပိ ရဇ္ဇေ စ နရကေ စ ဟတ္ထိယောနိယဉ္စ ပဝတ္တိံ သဗ္ဗံ [Pg.200] အာရောစေသိ. ရာဇာ ‘‘သုန္ဒရံ မာ ဘာယိ, မာ ကဉ္စိ ဘိံသာပေဟီ’’တိ ဟတ္ထိနော ဝဋ္ဋဉ္စ အာရက္ခကေ စ ဟတ္ထိဘဏ္ဍေ စ ဥပဋ္ဌာပေသိ.

109. “නාගෝ” යන ගාථාවෙහි උත්පත්ති කථාව කෙසේ ද? අතීතයෙහි බරණැස් නුවර එක්තරා රජෙක් විසි වසරක් රජකම් කොට කළුරිය කර නිරයෙහි විසි වසරක් පැසී, හිමාල ප්‍රදේශයෙහි ඇත් යෝනියෙහි උපත ලැබීය. ඔහු මනා කොට වැඩුණු ශරීර ඇති, පියුම් පැහැති සර්වාංගයකින් හෙබි, උදාර වූ, හස්ති රාජයෙක් විය. ඔහුට අයත් අතු රිකිලි ඇත් පැටවුන් විසින් කනු ලැබීය. දියට බැසී කල්හි ද ඇතින්නියන් ඔහු මත මඩ තැවරූහ. ඒ සියල්ල පාලිලෙය්‍යක හස්ති රාජයාට මෙන් විය. ඔහු ඒ ඇත් සමූහයා කෙරෙහි කළකිරී වනයට ගියේය. එවිට ඇත් පිරිස ඔහුගේ පියවර ඔස්සේ පසුපසින් ආහ. තෙවරක්ම ඔහු මගහැර ගිය ද ඔවුහු පසුපසම ආහ. එවිට ඔහු මෙසේ සිතීය: “දැන් මාගේ මුණුබුරා බරණැස් නුවර රජකම් කරයි. මම මාගේ පෙර ජාතියේ උයනට යන්නෙමි. එහිදී ඔහු මා ආරක්ෂා කරනු ඇත.” පසුව රාත්‍රියේ ඇත් පිරිස නින්දට පත් වූ කල, ඔහු පිරිස හැර දමා ඒ උයනට ඇතුළු විය. උයන්පල්ලා එය දැක රජුට දැන්වීය. රජු “ඇතකු අල්ලා ගන්නෙමි” යි සේනාව පිරිවරාගෙන ආවේය. ඇතා රජු ඉදිරියටම ගියේය. රජු “මොහු මා වෙතටම එන්නේය” යි දුනු හී සර සූදානම් කරගෙන සිටියේය. එවිට ඇතා “මොහු මට විදින්නට පුළුවනැ” යි සිතා මනුෂ්‍ය භාෂාවෙන් “බ්‍රහ්මදත්තය, මට විදින්න එපා, මම ඔබේ මුත්තණුවන් වෙමි” යි කීවේය. රජු “ඔබ කුමක් පවසන්නේද?” යි විමසා සියල්ල අසා දැන ගත්තේය. ඇතා ද තමා රජකම් කළ අයුරු, නිරයෙහි දුක් විඳි අයුරු සහ ඇත් යෝනියෙහි උපන් අයුරු සියල්ල පැවසීය. රජු ද “යහපති, බිය නොවන්න, කිසිවෙකුට බිය නොකරන්න” යැයි පවසා ඇතාට ආහාර පාන ද රැකවරණය ද ඇත් ගොව්වන් ද සලසා දී උපස්ථාන කළේය.

အထေကဒိဝသံ ရာဇာ ဟတ္ထိက္ခန္ဓဝရဂတော ‘‘အယံ ဝီသတိ ဝဿာနိ ရဇ္ဇံ ကာရေတွာ နိရယေ ပစ္စိတွာ ပက္ကာဝသေသေန တိရစ္ဆာနယောနိယံ ဥပ္ပန္နော, တတ္ထာပိ ဂဏသံဝါသသံဃဋ္ဋနံ အသဟန္တော ဣဓာဂတောသိ, အဟော ဒုက္ခောဝ ဂဏသံဝါသော, ဧကီဘာဝေါ ဧဝ ပန သုခေါ’’တိ စိန္တေတွာ တတ္ထေဝ ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆာကာသိ. တံ လောကုတ္တရသုခေန သုခိတံ အမစ္စာ ဥပသင်္ကမိတွာ ပဏိပါတံ ကတွာ ‘‘ယာနကာလော, မဟာရာဇာ’’တိ အာဟံသု. တတော ‘‘နာဟံ, ရာဇာ’’တိ ဝတွာ ပုရိမနယေနေဝ ဣမံ ဂါထမဘာသိ. သာ ပဒတ္ထတော ပါကဋာ ဧဝ.

ඉන්පසු එක් දිනක රජු ඇත් කඳ පිට නැගී යද්දී මෙසේ සිතුණි: “මොහු විසි වසරක් රජකම් කොට, නිරයෙහි පැසී, කර්ම ශේෂය නිසා තිරිසන් යෝනියෙහි උපන්නේය. එහිදී ද සමූහයා සමඟ වාසය කිරීමේ පීඩාව ඉවසා ගත නොහැකිව මෙහි පැමිණියේය. ඒකාන්තයෙන්ම සමූහයා සමඟ වාසය කිරීම දුකකි, හුදෙකලා බවම සැපයකි.” මෙසේ සිතා එහිම විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව පසක් කළේය. ලෝකෝත්තර සුවයෙන් සුවපත් වූ ඒ පසේබුදුන් වහන්සේ වෙත අමාත්‍යවරු පැමිණ නමස්කාර කොට “මහාරාජයාණෙනි, යාමට කාලයයි” කීහ. එවිට “මම දැන් රජු නොවෙමි” යි පවසා පෙර පරිදිම මෙම ගාථාව දේශනා කළේය. එය පද අර්ථවලින් පැහැදිලිමය.

အယံ ပနေတ္ထ အဓိပ္ပာယယောဇနာ – သာ စ ခေါ ယုတ္တိဝသေနေဝ, န အနုဿဝဝသေန. ယထာ အယံ ဟတ္ထီ အရိယကန္တေသု သီလေသု ဒန္တတ္တာ အဒန္တဘူမိံ နာဂစ္ဆတီတိ ဝါ, သရီရမဟန္တတာယ ဝါ နာဂေါ, ဧဝံ ကုဒါဿု နာမာဟမ္ပိ အရိယကန္တေသု သီလေသု ဒန္တတ္တာ အဒန္တဘူမိံ နာဂမနေန, အာဂုမကရဏေန, ပုန ဣတ္ထတ္တံ အနာဂမနေန စ ဂုဏသရီရမဟန္တတာယ ဝါ နာဂေါ ဘဝေယျံ. ယထာ စေသ ယူထာနိ ဝိဝဇ္ဇယိတွာ ဧကစရိယသုခေန ယထာဘိရန္တံ ဝိဟရံ အရညေ ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော, ကုဒါဿု နာမာဟမ္ပိ ဧဝံ ဂဏံ ဝိဝဇ္ဇေတွာ ဧကဝိဟာရသုခေန ယထာဘိရန္တံ ဝိဟရံ အရညေ အတ္တနော ယထာ ယထာ သုခံ, တထာ တထာ ယတ္တကံ ဝါ ဣစ္ဆာမိ, တတ္တကံ အရညေ နိဝါသံ ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော ဧကော စရေယျန္တိ အတ္ထော. ယထာ စေသ သုသဏ္ဌိတက္ခန္ဓမဟန္တတာယ သဉ္ဇာတက္ခန္ဓော, ကုဒါဿု နာမာဟမ္ပိ ဧဝံ အသေခသီလက္ခန္ဓမဟန္တတာယ သဉ္ဇာတက္ခန္ဓော ဘဝေယျံ. ယထာ စေသ ပဒုမသဒိသဂတ္တတာယ ဝါ, ပဒုမကုလေ ဥပ္ပန္နတာယ ဝါ ပဒုမီ, ကုဒါဿု နာမာဟမ္ပိ ဧဝံ ပဒုမသဒိသဥဇုကတာယ ဝါ, အရိယဇာတိပဒုမေ ဥပ္ပန္နတာယ ဝါ ပဒုမီ ဘဝေယျံ. ယထာ စေသ ထာမဗလာဒီဟိ ဥဠာရော, ကုဒါဿု နာမာဟမ္ပိ ဧဝံ ပရိသုဒ္ဓကာယသမာစာရတာဒီဟိ သီလသမာဓိနိဗ္ဗေဓိကပညာဒီဟိ ဝါ ဥဠာရော ဘဝေယျန္တိ. ဧဝံ စိန္တေန္တော ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ ပစ္စေကဗောဓိံ အဓိဂတောမှီတိ.

මෙහි අදහස මෙසේය; එය යුක්ති සහගතව මිස අනුශ්‍රවයෙන් නොවේ. “යම් සේ මේ ඇතා ආර්යයන් කැමති වූ ශීලයෙහි දමනය වූ බැවින් අදමිත භූමියට (අකුසලයට) නොපැමිණේ ද, ශරීරයේ විශාලත්වය නිසා නාග නම් වේ ද, එලෙසම කවදා නම් මම ද ආර්ය කාන්ත ශීලයෙහි දමනය වූ බැවින් අකුසලයට නොපැමිණීමෙන් ද, නැවත මෙලොවට නොපැමිණීමෙන් ද, ගුණ ශරීරයේ විශාලත්වය නිසා නාගයෙකු වන්නෙම් ද? යම් සේ මේ ඇතා ඇත් පිරිස හැරදමා හුදෙකලා විහරණයේ සුවයෙන් කැමති පරිදි වනයෙහි හැසිරෙයි ද, කගවේන අඟක් මෙන් තනිව හැසිරෙයි ද, එලෙසම මම ද පිරිස හැරදමා හුදෙකලා වාසයේ සැපයෙන් කැමති පරිදි වනයෙහි මා කැමති තාක් කල් කගවේන අඟක් මෙන් තනිව හැසිරෙන්නෙම් ද? යම් සේ මොහු ශරීර ස්කන්ධයේ මනා පිහිටීම නිසා ‘සඤ්ජාතක්ඛන්ධ’ නම් වේ ද, එලෙසම මම ද අශෛක්ෂ ශීලස්කන්ධයේ මහත් බව නිසා ‘සඤ්ජාතක්ඛන්ධ’ වන්නෙම් ද? යම් සේ මොහු පියුමක් වැනි ශරීරය නිසා හෝ පියුම් කුලයේ උපන් නිසා ‘පදුමී’ නම් වේ ද, එලෙසම මම ද පියුමක් වැනි සෘජු බව නිසා හෝ ආර්ය ජාතිය නමැති පියුමෙහි උපන් නිසා ‘පදුමී’ වන්නෙම් ද? යම් සේ මොහු කාය බලය ආදියෙන් උදාර වේ ද, එලෙසම මම ද පිරිසිදු කාය සමාචාර ආදියෙන් හා ශීල-සමාධි-ප්‍රඥා ගුණයන්ගෙන් උදාර වන්නෙම් ද?” මෙසේ සිතමින් විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව ලබා ගතිමි යි දත යුතුය.

နာဂဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නාග ගාථා වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၁၁၀. အဋ္ဌာနတန္တိ [Pg.201] ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဗာရာဏသိရညော ကိရ ပုတ္တော ဒဟရော ဧဝ သမာနော ပဗ္ဗဇိတုကာမော မာတာပိတရော ယာစိ. မာတာပိတရော နံ နိဝါရေန္တိ. သော နိဝါရိယမာနောပိ နိဗန္ဓတိယေဝ ‘‘ပဗ္ဗဇိဿာမီ’’တိ. တတော ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တသေဋ္ဌိပုတ္တံ ဝိယ သဗ္ဗံ ဝတွာ အနုဇာနိံသု. ‘‘ပဗ္ဗဇိတွာ စ ဥယျာနေယေဝ ဝသိတဗ္ဗ’’န္တိ ပဋိဇာနာပေသုံ, သော တထာ အကာသိ. တဿ မာတာ ပါတောဝ ဝီသတိသဟဿနာဋကိတ္ထိပရိဝုတာ ဥယျာနံ ဂန္တွာ ပုတ္တံ ယာဂုံ ပါယေတွာ အန္တရာ ခဇ္ဇကာဒီနိ စ ခါဒါပေတွာ ယာဝ မဇ္ဈနှိကသမယာ တေန သဒ္ဓိံ သမုလ္လပိတွာ နဂရံ ပဝိသတိ. ပိတာပိ မဇ္ဈနှိကေ အာဂန္တွာ တံ ဘောဇေတွာ အတ္တနာပိ ဘုဉ္ဇိတွာ ဒိဝသံ တေန သဒ္ဓိံ သမုလ္လပိတွာ သာယနှသမယံ ပဋိဇဂ္ဂနကပုရိသေ ဌပေတွာ နဂရံ ပဝိသတိ. သော ဧဝံ ရတ္တိန္ဒိဝံ အဝိဝိတ္တော ဝိဟရတိ.

110. ‘අට්ඨානතං’ යන ගාථාවෙහි උප්පත්තිය කවරේද? වරක් බරණැස් රජුගේ පුත්‍රයා තරුණ වයසේදීම පැවිදි වනු කැමතිව මවුපියන්ගෙන් අවසර ඉල්ලා සිටියේය. මවුපියෝ ඔහු වළක්වති. එසේ වළක්වනු ලැබුවද ඔහු නැවත නැවතත් ‘‘මම පැවිදි වෙමි’’ යි කියා සිටියේය. ඉන්පසු පෙර කියන ලද සිටු පුත්‍රයා මෙන් සියල්ල පවසා මවුපියෝ ඔහුට අවසර දුන්හ. එහෙත් ‘‘පැවිදි වී රාජකීය උයනෙහිම වාසය කළ යුතුය’’ යි ඔවුහු ඔහු ලවා පොරොන්දු කරවා ගත්හ. ඔහුද එලෙසම කළේය. ඔහුගේ මෑණියෝ උදෑසනම විසිදහසක් නළඟනන් පිරිවරා උයනට ගොස්, පුත්‍රයාට කැඳ පානය කරවා, අතරතුරදී කැවිලි පෙවිලි ආදියද වළඳවා, මධ්‍යහ්න සමය වන තෙක් ඔහු සමඟ පිළිසඳරෙහි යෙදී සිට නැවත නගරයට පිවිසෙති. පියාණන් වහන්සේද මධ්‍යහ්න කාලයෙහි පැමිණ ඔහුට දන් වළඳවා, තමාද අනුභව කොට, දවස මුළුල්ලෙහි ඔහු සමඟ පිළිසඳරෙහි යෙදී, සවස් කාලයෙහි ආරක්ෂක පුරුෂයන් රඳවා නගරයට පිවිසෙති. මෙසේ හෙතෙම රෑ දහවල් දෙකෙහිම හුදෙකලා බවක් නොමැතිව වාසය කළේය.

တေန ခေါ ပန သမယေန အာဒိစ္စဗန္ဓု နာမ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ နန္ဒမူလကပဗ္ဘာရေ ဝိဟရတိ. သော အာဝဇ္ဇေန္တော တံ အဒ္ဒသ – ‘‘အယံ ကုမာရော ပဗ္ဗဇိတုံ အသက္ခိ, ဇဋံ ဆိန္ဒိတုံ န သက္ကောတီ’’တိ. တတော ပရံ အာဝဇ္ဇိ – ‘‘အတ္တနော ဓမ္မတာယ နိဗ္ဗိဇ္ဇိဿတိ နု ခေါ, နော’’တိ. အထ ‘‘ဓမ္မတာယ နိဗ္ဗိန္ဒန္တော အတိစိရံ ဘဝိဿတီ’’တိ ဉတွာ ‘‘တဿ အာရမ္မဏံ ဒဿေဿာမီ’’တိ ပုရိမနယေနေဝ မနောသိလာတလတော အာဂန္တွာ ဥယျာနေ အဋ္ဌာသိ. ရာဇပရိသာ ဒိသွာ ‘‘ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ အာဂတော, မဟာရာဇာ’’တိ အာရောစေသိ. ရာဇာ ‘‘ဣဒါနိ မေ ပုတ္တော ပစ္စေကဗုဒ္ဓေန သဒ္ဓိံ အနုက္ကဏ္ဌိတော ဝသိဿတီ’’တိ ပမုဒိတမနော ဟုတွာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓံ သက္ကစ္စံ ဥပဋ္ဌဟိတွာ တတ္ထေဝ ဝါသံ ယာစိတွာ ပဏ္ဏသာလာဒိဝါဝိဟာရစင်္ကမာဒိသဗ္ဗံ ကာရေတွာ ဝါသေသိ. သော တတ္ထ ဝသန္တော ဧကဒိဝသံ ဩကာသံ လဘိတွာ ကုမာရံ ပုစ္ဆိ – ‘‘ကောသိ တွ’’န္တိ? ‘‘အဟံ ပဗ္ဗဇိတော’’တိ. ‘‘ပဗ္ဗဇိတာ နာမ န ဤဒိသာ ဟောန္တီ’’တိ. အထ ‘‘ဘန္တေ, ကီဒိသာ ဟောန္တိ, ကိံ မယှံ အနနုစ္ဆဝိက’’န္တိ ဝုတ္တေ ‘‘တွံ အတ္တနော အနနုစ္ဆဝိကံ န ပေက္ခသိ, နနု တေ မာတာ ဝီသတိသဟဿိတ္ထီတိ သဒ္ဓိံ ပုဗ္ဗဏှသမယေ အာဂစ္ဆန္တီ ဥယျာနံ အဝိဝိတ္တံ ကရောတိ, ပိတာ စဿ မဟတာ ဗလကာယေန သာယနှသမယေ ဇဂ္ဂနကပရိသာ သကလံ ရတ္တိံ, ပဗ္ဗဇိတာ နာမ တဝ သဒိသာ န ဟောန္တိ, ဤဒိသာ ပန ဟောန္တီ’’တိ တတ္ထ ဌိတဿေဝ ဣဒ္ဓိယာ ဟိမဝန္တေ အညတရံ ဝိဟာရံ ဒဿေသိ. သော တတ္ထ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေ အာလမ္ဗနဖလကံ နိဿာယ ဌိတေ စ စင်္ကမန္တေ စ ရဇနကကမ္မသူစိကမ္မာဒီနိ ကရောန္တေ စ ဒိသွာ အာဟ – ‘‘တုမှေ ဣဓ နာဂစ္ဆထ, ပဗ္ဗဇ္ဇာ စ တုမှေဟိ အနုညာတာ’’တိ[Pg.202]? ‘‘အာမ, ပဗ္ဗဇ္ဇာ အနုညာတာ, ပဗ္ဗဇိတကာလတော ပဋ္ဌာယ သမဏာ နာမ အတ္တနော နိဿရဏံ ကာတုံ, ပဒေသဉ္စ ဣစ္ဆိတံ ပတ္ထိတံ ဂန္တုံ လဘန္တိ, ဧတ္တကံဝ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝတွာ အာကာသေ ဌတွာ အဋ္ဌာန တံ သင်္ဂဏိကာရတဿ, ယံ ဖဿယေ သာမယိကံ ဝိမုတ္တိန္တိ ဣမံ ဥပဍ္ဎုဂါထံ ဝတွာ ဒိဿမာနောယေဝ အာကာသေန နန္ဒမူလကပဗ္ဘာရံ အဂမာသိ. ဧဝံ ဂတေ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေ သော အတ္တနော ပဏ္ဏသာလံ ပဝိသိတွာ နိပဇ္ဇိ. အာရက္ခပုရိသောပိ ‘‘သယိတော ကုမာရော, ဣဒါနိ ကုဟိံ ဂမိဿတီ’’တိ ပမတ္တော နိဒ္ဒံ ဩက္ကမိ. သော တဿ ပမတ္တဘာဝံ ဉတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ အရညံ ပါဝိသိ. တတြ စ ဌိတော ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆိကတွာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဋ္ဌာနံ ဂတော. တတြ စ ‘‘ကထမဓိဂတ’’န္တိ ပုစ္ဆိတော အာဒိစ္စဗန္ဓုနာ ဝုတ္တံ ဥပဍ္ဎဂါထံ ပရိပုဏ္ဏံ ကတွာ အဘာသိ.

එසමයෙහි ආදිච්චබන්ධු නම් පසේබුදුන් වහන්සේ නමෙක් නන්දමූලක පබ්භාරයෙහි වාසය කළහ. උන්වහන්සේ ආවර්ජනා කරනු ලබන්නාහු මේ කුමරු දැක, ‘‘මේ කුමාරයා පැවිදි වීමට සමත් වුවද, (තෘෂ්ණා නැමැති) අවුල සිඳලීමට සමත් නොවේ’’ යයි සිතූහ. ඉන්පසු උන්වහන්සේ නැවත මෙසේ ආවර්ජනා කළහ: ‘‘මොහු තමාගේ ස්වභාවයෙන්ම කලකිරීමට පත් වේද? නැද්ද?’’ එවිට ‘‘තමාගේ ස්වභාවයෙන්ම කලකිරෙන්නේ නම් එය ඉතා දීර්ඝ කාලයක් ගතවනු ඇත’’ යි දැන, ‘‘මම ඔහුට අරමුණක් දක්වන්නෙමි’’ යි සිතා පෙර කී පරිද්දෙන්ම මනෝසිලා තලයෙන් පැමිණ උයනෙහි වැඩසිටියහ. රාජකීය පිරිස උන්වහන්සේ දැක, ‘‘මහාරාජයාණෙනි, පසේබුදුන් වහන්සේ නමක් වැඩම කළහ’’ යි රජුට දැන්වූහ. රජුද ‘‘දැන් මගේ පුත්‍රයා පසේබුදුන් වහන්සේ සමඟ නොකලකිරී වාසය කරනු ඇතැ’’ යි සතුටු සිතින් යුතුව පසේබුදුන් වහන්සේට ගෞරවයෙන් උපස්ථාන කොට, එම උයනෙහිම වැඩසිටින ලෙස ආරාධනා කර, පන්සල්, දිවා විහරණ ස්ථාන සහ සක්මන් මළු ආදී සියල්ල කරවා එහි වැඩසිටීමට සැලැස්වීය. උන්වහන්සේ එහි වාසය කරමින් එක් දිනක අවස්ථාවක් ලද්දාහු කුමරුගෙන්, ‘‘ඔබ කවුද?’’ යි විමසූහ. ‘‘මම පැවිද්දෙක්මි’’ යි කුමරු කීය. ‘‘පැවිද්දෝ නම් මෙබඳු නොවෙති’’ යි උන්වහන්සේ වදාළහ. එවිට ‘‘ස්වාමීනි, ඔවුහු කෙබඳු වෙතිද? මා හට නොගැලපෙන්නේ කුමක්ද?’’ යි විමසූ කල්හි, ‘‘ඔබ තමාට නොගැලපෙන දේ නොදකින්නෙහිද? උදෑසන කාලයෙහි ඔබේ මෑණියෝ විසිදහසක් ස්ත්‍රීන් සමඟ පැමිණ උයන ජනාකීර්ණ කරති. සවස් කාලයෙහි ඔබේ පියාණෝ මහත් සේනාවක් සමඟ පැමිණෙති, ආරක්ෂක පිරිස මුළු රාත්‍රිය පුරාම සිටිති. පැවිද්දෝ නම් ඔබ වැනි නොවෙති, ඔවුහු මෙබඳු වෙති’’ යි පවසා එහි වැඩසිටිමින්ම තමන් වහන්සේගේ සෘද්ධි බලයෙන් හිමාලයෙහි එක්තරා විහාරයක් ඔහුට පෙන්වූහ. හෙතෙම එහි වැඩසිටින පසේබුදුවරුන් ආධාරක පුවරු මත රැඳී සිටිනුද, සක්මන් කරනුද, සිවුරු පඬු පෙවීම් සහ මැහුම් කටයුතු ආදිය කරනුද දැක මෙසේ කීය: ‘‘නුඹ වහන්සේලා මෙහි නොපැමිණෙන්නෙහිද? නුඹ වහන්සේලාට පැවිද්ද සඳහා අවසර තිබේද?’’ ‘‘එසේය, පැවිද්ද සඳහා අවසර ඇත. පැවිදි වූ දින පටන් ශ්‍රමණයෝ නම් තමන්ගේ (සංසාරයෙන්) මිදීම සඳහා ක්‍රියා කිරීමටත්, තමන් කැමති ප්‍රාර්ථනා කරන ප්‍රදේශයකට වැඩම කිරීමටත් අවසර ලබති. එපමණක්ම (ශ්‍රමණයන්ට) සුදුසු වන්නේය’’ යි පවසා අහසෙහි වැඩසිටිමින්, ‘‘සමූහයා කෙරෙහි ඇලුනු තැනැත්තාට ලෞකික සමාපත්ති විමුක්තිය ලැබීම කාරණයක් නොවේ’’ යන අර්ථය ඇති මේ අර්ධ ගාථාව දේශනා කොට, පෙනී සිටියදීම අහසින් නන්දමූලක පබ්භාරයට වැඩම කළහ. පසේබුදුන් වහන්සේ එසේ වැඩම කළ පසු, කුමරු තම පන්සලට වැදී නිදාගත්තේය. ආරක්ෂක පුරුෂයාද ‘‘කුමාරයා නිදාගත්තේය, දැන් ඔහු කොහේ යන්නද?’’ යි පමා වී නින්දට වැටුණි. කුමරු ඔහුගේ ප්‍රමාදය දැන පාත්‍ර සිවුරු ගෙන වනයට පිවිසියේය. එහිදී විදර්ශනා වඩා පසේබුද්ධත්වයට පත්ව පසේබුදුවරුන් වසන ස්ථානයට වැඩම කළේය. එහිදී ‘‘ඔබ මෙය අවබෝධ කරගත්තේ කෙසේද?’’ යි විමසූ කල්හි, ආදිච්චබන්ධු පසේබුදුන් වදාළ අර්ධ ගාථාව සම්පූර්ණ කරමින් දේශනා කළේය.

တဿတ္ထော – အဋ္ဌာန တန္တိ အဋ္ဌာနံ တံ, အကာရဏံ တန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အနုနာသိကလောပေါ ကတော ‘‘အရိယသစ္စာန ဒဿန’’န္တိအာဒီသု (ခု. ပါ. ၅.၁၁; သု. နိ. ၂၇၀) ဝိယ. သင်္ဂဏိကာရတဿာတိ ဂဏာဘိရတဿ. ယန္တိ ကာရဏဝစနမေတံ ‘‘ယံ ဟိရီယတိ ဟိရီယိတဗ္ဗေနာ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၃၀) ဝိယ. ဖဿယေတိ အဓိဂစ္ဆေ. သာမယိကံ ဝိမုတ္တိန္တိ လောကိယသမာပတ္တိံ. သာ ဟိ အပ္ပိတပ္ပိတသမယေ ဧဝ ပစ္စတ္ထိကေဟိ ဝိမုစ္စနတော ‘‘သာမယိကာ ဝိမုတ္တီ’’တိ ဝုစ္စတိ. တံ သာမယိကံ ဝိမုတ္တိံ. အဋ္ဌာနံ တံ, န တံ ကာရဏံ ဝိဇ္ဇတိ သင်္ဂဏိကာရတဿ, ယေန ကာရဏေန ဝိမုတ္တိံ ဖဿယေ ဣတိ ဧတံ အာဒိစ္စဗန္ဓုဿ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဿ ဝစော နိသမ္မ သင်္ဂဏိကာရတိံ ပဟာယ ယောနိသော ပဋိပဇ္ဇန္တော အဓိဂတောမှီတိ အာဟ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

එහි අර්ථය මෙසේය: ‘අට්ඨාන තං’ යනු එය කාරණයක් නොවන බවයි. ‘අරියසච්චාන දස්සනං’ ආදී තැන්හි මෙන් මෙහිද අනුනාසික ලෝපය (නිග්ගහීතය ලෝප වීම) සිදු වී ඇත. ‘සංගණිකාරතස්ස’ යනු පිරිස කෙරෙහි ඇලුනු තැනැත්තාට යන්නයි. ‘යං’ යනු කාරණය හැඟවීමට යෙදුණු වචනයකි; එය ‘යං හිරීයති හිරීයිතබ්බේන’ ආදී තැන්හි යෙදී ඇති ආකාරය වැන්න. ‘ඵස්සයේ’ යනු අවබෝධ කරගන්නේය හෝ ලබන්නේය යන්නයි. ‘සාමයික විමොත්තිං’ යනු ලෞකික සමාපත්තියයි. එය ඒ ඒ අවස්ථාවන්හිදී පමණක් ප්‍රත්‍යනික ධර්මයන්ගෙන් මිදෙන බැවින් ‘සාමයික විමුක්තිය’ යැයි කියනු ලැබේ. පිරිසෙහි ඇලුනු තැනැත්තා හට ඒ සාමයික විමුක්තිය ලැබීමට කිසිදු කරුණක් නොමැත. ‘කවර කරුණකින් විමුක්තිය ලබන්නේද’ යන්න පිළිබඳ ආදිච්චබන්ධු පසේබුදුන්ගේ ඒ වචනය අසා, සමූහයා කෙරෙහි ඇති ඇල්ම අතහැර නුවණින් යුතුව පිළිපදිමින් මම මේ පසේබුද්ධත්වය ලැබුවෙමි’ යි ඔහු පැවසීය. ඉතිරි කොටස පෙර පවසන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය.

အဋ္ဌာနဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අට්ඨාන ගාථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ဒုတိယဝဂ္ဂေါ နိဋ္ဌိတော.

දෙවන වග්ගය නිමවා ඇත.

၁၁၁. ဒိဋ္ဌီဝိသူကာနီတိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အညတရော ကိရ ဗာရာဏသိရာဇာ ရဟောဂတော စိန္တေသိ – ‘‘ယထာ သီတာဒီနံ ပဋိဃာတကာနိ ဥဏှာဒီနိ အတ္ထိ, အတ္ထိ နု ခေါ ဧဝံ ဝဋ္ဋပဋိဃာတကံ ဝိဝဋ္ဋံ, နော’’တိ? သော အမစ္စေ ပုစ္ဆိ – ‘‘ဝိဝဋ္ဋံ ဇာနာထာ’’တိ? တေ ‘‘ဇာနာမ, မဟာရာဇာ’’တိ အာဟံသု. ရာဇာ ‘‘ကိံ တ’’န္တိ? တတော ‘‘အန္တဝါ လောကော’’တိအာဒိနာ နယေန သဿတုစ္ဆေဒံ ကထေသုံ. ရာဇာ ‘‘ဣမေ န ဇာနန္တိ, သဗ္ဗေပိမေ ဒိဋ္ဌိဂတိကာ’’တိ [Pg.203] သယမေဝ တေသံ ဝိလောမတဉ္စ အယုတ္တတဉ္စ ဒိသွာ ‘‘ဝဋ္ဋပဋိဃာတကံ ဝိဝဋ္ဋံ အတ္ထိ, တံ ဂဝေသိတဗ္ဗ’’န္တိ စိန္တေတွာ ရဇ္ဇံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိပဿန္တော ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆာကာသိ. ဣမဉ္စ ဥဒါနဂါထံ အဘာသိ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ မဇ္ဈေ ဗျာကရဏဂါထဉ္စ.

111. ‘දිට්ඨීවිසූකානි’ යන ගාථාවෙහි උප්පත්තිය කවරේද? වරක් එක්තරා බරණැස් රජෙක් හුදෙකලාව මෙසේ සිතුවේය: ‘‘සීතල ආදිය දුරු කරන උෂ්ණත්වය ආදිය පවතින්නාක් මෙන්ම, සංසාර වෘත්තය නසන ‘විවට්ටය’ (නිවන) නම් වූ දෙයක් පවතින්නේ නේද?’’ ඔහු අමාත්‍යවරුන්ගෙන්, ‘‘ඔබලා විවට්ටය ගැන දන්නෙහිද?’’ යි විමසීය. ‘‘මහාරාජයාණෙනි, අපි දනිමු’’ යි ඔවුහු කීහ. රජු ‘‘එය කුමක්ද?’’ යි විමසූ විට, ඔවුහු ‘‘ලෝකය සන්තතියකි’’ ආදී වශයෙන් ශාස්වත සහ උච්ඡේද දෘෂ්ටි ඉදිරිපත් කළහ. රජු ‘‘මොවුහු සත්‍යය නොදනිති, මොවුහු සියල්ලෝම මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෝය’’ යි තමාම ඔවුන්ගේ ඒ පරස්පර විරෝධී සහ අයෝග්‍ය ස්වභාවය දැක, ‘‘සංසාර වෘත්තය නසන විවට්ටයක් ඇත, එය සෙවිය යුතුය’’ යි සිතා රාජ්‍යය අතහැර පැවිදි විය. පසුව විදර්ශනා වඩා පසේබුද්ධත්වයට පත් විය. හෙතෙම පසේබුදුවරුන් මධ්‍යයෙහි මේ උදාන ගාථාව සහ ව්‍යාකරණ ගාථාව දේශනා කළේය.

တဿတ္ထော – ဒိဋ္ဌီဝိသူကာနီတိ ဒွါသဋ္ဌိဒိဋ္ဌိဂတာနိ. တာနိ ဟိ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဝိသူကဋ္ဌေန ဝိဇ္ဈနဋ္ဌေန ဝိလောမဋ္ဌေန စ ဝိသူကာနိ, ဧဝံ ဒိဋ္ဌိယာ ဝိသူကာနိ, ဒိဋ္ဌိ ဧဝ ဝါ ဝိသူကာနိ ဒိဋ္ဌိဝိသူကာနိ. ဥပါတိဝတ္တောတိ ဒဿနမဂ္ဂေန အတိက္ကန္တော. ပတ္တော နိယာမန္တိ အဝိနိပါတဓမ္မတာယ သမ္ဗောဓိပရာယဏတာယ စ နိယတဘာဝံ အဓိဂတော, သမ္မတ္တနိယာမသင်္ခါတံ ဝါ ပဌမမဂ္ဂန္တိ. ဧတ္တာဝတာ ပဌမမဂ္ဂကိစ္စနိပ္ဖတ္တိ စ တဿ ပဋိလာဘော စ ဝုတ္တော. ဣဒါနိ ပဋိလဒ္ဓမဂ္ဂေါတိ ဣမိနာ သေသမဂ္ဂပဋိလာဘံ ဒဿေတိ. ဥပ္ပန္နဉာဏောမှီတိ ဥပ္ပန္နပစ္စေကဗောဓိဉာဏော အမှိ. ဧတေန ဖလံ ဒဿေတိ. အနညနေယျောတိ အညေဟိ ဣဒံ သစ္စန္တိ န နေတဗ္ဗော. ဧတေန သယမ္ဘုတံ ဒဿေတိ, ပတ္တေ ဝါ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏေ အညနေယျတာယ အဘာဝါ သယံဝသိတံ. သမထဝိပဿနာယ ဝါ ဒိဋ္ဌိဝိသူကာနိ ဥပါတိဝတ္တော, အာဒိမဂ္ဂေန နိယာမံ ပတ္တော, သေသေဟိ ပဋိလဒ္ဓမဂ္ဂေါ, ဖလဉာဏေန ဥပ္ပန္နဉာဏော, တံ သဗ္ဗံ အတ္တနာဝ အဓိဂတောတိ အနညနေယျောတိ. သေသံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ.

එහි අර්ථය නම් – ‘දිට්ඨිවිසූකානි’ යනු සැට දෙවැදෑරුම් (62) වූ දෘෂ්ටිගතයන් ය. සැබවින්ම ඒ දෘෂ්ටිහු මාර්ග සම්මා දිට්ඨියෙන් විනිවිද විදින අර්ථයෙන් හා පටහැනි ස්වභාවයක් ගන්නා අර්ථයෙන් ‘විසූක’ (කටු වැනි) වෙති. මෙසේ දෘෂ්ටියෙහි වූ විෂමතාවන් හෙයින් ද, නැතහොත් දෘෂ්ටියම විසූක (කටු) වන බැවින් ද ‘දෘෂ්ටි විසූක’ නම් වේ. ‘උපාතිවත්තෝ’ යනු දර්ශන මාර්ගයෙන් (සෝවාන් මාර්ගයෙන්) දෘෂ්ටි ජාලය ඉක්මවා ගිය තැනැත්තා ය. ‘පත්තෝ නියාමං’ යනු අපායගාමී නොවන ස්වභාවය ඇති බැවින් ද, සම්බෝධිය පිණිසම පරායණ වන බැවින් ද නියත බවට පත් වූයේ, සම්මත්ත නියාමය නම් වූ ප්‍රථම මාර්ගයට පැමිණියේ යන්නයි. මෙතෙකින් ප්‍රථම මාර්ග කෘත්‍යය සිද්ධ වීමත්, එය ලැබීමත් කියන ලදී. දැන් ‘පටිලද්ධමග්ගෝ’ යන්නෙන් ඉතිරි මාර්ගයන් ලැබීම දක්වයි. ‘උප්පන්නඤාණොම්හි’ යනු උපන් පසේබුදු ඥානය ඇත්තෙමි යන්නයි. මෙයින් ඵල සමාපත්තිය දක්වයි. ‘අනඤ්ඤනෙය්යෝ’ යනු අන්‍යයන් විසින් ‘මෙය සත්‍යය’ යැයි පෙන්වා දිය යුතු නොවන, තමා විසින්ම ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ බවයි. මෙයින් ස්වයම්භූ බව දක්වයි. එසේම පසේබුදු ඥානය ලැබූ කල්හි අන්‍යයන් මත යැපීමක් නැති බැවින් තමා තුළම පවත්නා වසීභාවයයි. සමථ විපස්සනා ඥානයෙන් හෝ දෘෂ්ටි නැමැති කටු ඉක්මවා ගොස්, ප්‍රථම මාර්ගයෙන් නියත බවට පැමිණ, සෙසු මාර්ගයන් ද ප්‍රතිලාභ කොට, ඵල ඥානයෙන් උපන් ඥානය ඇතිව, ඒ සියල්ල තමා විසින්ම අවබෝධ කරගත් බැවින් ‘අනඤ්ඤනෙය්ය’ නම් වේ. සෙසු පද පෙර කියූ පරිද්දෙන් දත යුතුය.

ဒိဋ္ဌီဝိသူကဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දෘෂ්ටිවිසූක ගාථා වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၁၁၂. နိလ္လောလုပေါတိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဗာရာဏသိရညော ကိရ သူဒေါ အန္တရဘတ္တံ ပစိတွာ ဥပနာမေသိ မနုညဒဿနံ သာဒုရသံ ‘‘အပ္ပေဝ နာမ မေ ရာဇာ ဓနမနုပ္ပာဒေယျာ’’တိ. တံ ရညော ဂန္ဓေနေဝ ဘောတ္တုကမျတံ ဇနေသိ, မုခေ ခေဠံ ဥပ္ပာဒေတိ. ပဌမကဗဠေ ပန မုခေ ပက္ခိတ္တမတ္တေ သတ္တရသဟရဏိသဟဿာနိ အမတေနေဝ ဖုသိတာနိ အဟေသုံ. သူဒေါ ‘‘ဣဒါနိ မေ ဒဿတိ, ဣဒါနိ မေ ဒဿတီ’’တိ စိန္တေသိ. ရာဇာပိ ‘‘သက္ကာရာရဟော သူဒေါ’’တိ စိန္တေသိ, ‘‘ရသံ သာယိတွာ ပန သက္ကရောန္တံ မံ ပါပကော ကိတ္တိသဒ္ဒေါ အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆေယျ ‘လောလော အယံ ရာဇာ ရသဂရုကော’’’တိ န ကိဉ္စိ အဘဏိ. ဧဝံ ယာဝ ဘောဇနပရိယောသာနံ, တာဝ သူဒေါ ‘‘ဣဒါနိ ဒဿတိ, ဣဒါနိ ဒဿတီ’’တိ စိန္တေသိ. ရာဇာပိ အဝဏ္ဏဘယေန န ကိဉ္စိ အဘဏိ. တတော သူဒေါ [Pg.204] ‘‘နတ္ထိ မညေ ဣမဿ ရညော ဇိဝှာဝိညာဏ’’န္တိ. ဒုတိယဒိဝသေ အသာဒုရသံ ဥပနာမေသိ. ရာဇာ ဘုဉ္ဇန္တော ‘‘နိဂ္ဂဟာရဟော ဝတ, ဘော, အဇ္ဇ သူဒေါ’’တိ ဇာနန္တောပိ ပုဗ္ဗေ ဝိယ ပစ္စဝေက္ခိတွာ အဝဏ္ဏဘယေန န ကိဉ္စိ အဘဏိ. တတော သူဒေါ ‘‘ရာဇာ နေဝ သုန္ဒရံ နာသုန္ဒရံ ဇာနာတီ’’တိ စိန္တေတွာ သဗ္ဗံ ပရိဗ္ဗယံ အတ္တနာဝ ဂဟေတွာ ကိဉ္စိဒေဝ ပစိတွာ ရညော ဒေတိ. ရာဇာ ‘‘အဟော ဝတ လောဘော, အဟံ နာမ ဝီသတိ နဂရသဟဿာနိ ဘုဉ္ဇန္တော ဣမဿ လောဘေန ဘတ္တမတ္တမ္ပိ န လဘာမီ’’တိ နိဗ္ဗိဇ္ဇိတွာ ရဇ္ဇံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိပဿန္တော ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆာကာသိ. ပုရိမနယေနေဝ ဣမံ ဂါထံ အဘာသိ.

112. ‘නිල්ලෝලුපෝ’ යන පදයෙහි උප්පත්තිය කෙසේ ද? බරණැස් රජුගේ සූපවේදියෙක් දිනක් මධ්‍යාහ්න භෝජනය පිස, රජතුමා මට ධන සම්පත් දෙන්නේ යැයි සිතා ඉතා මනහර වූ රසවත් ආහාරයක් රජුට පිළිගැන්වීය. එහි සුවඳින්ම රජුට එය අනුභව කිරීමේ බලවත් රුචියක් ඇති විය. රජු එය වළඳන කල්හි, පළමු බත් පිඬ මුව තැබූ සැණින් රස නහර දහස් ගණනක් අමෘතයෙන් ස්පර්ශ වූවාක් මෙන් විය. සූපවේදියා ‘දැන් රජු මට තෑගි දෙයි, දැන් දෙයි’ කියා සිතුවේය. රජු ද ‘මෙම සූපවේදියා පූජා සත්කාර ලැබීමට සුදුස්සෙකි’ යි සිතුවේය. එහෙත්, ‘මා රස විඳිමින් සත්කාර කරනු දැක, මේ රජු රසයට ගිජු වූ, රසයම ගරු කොට සලකන ලෝලුපයෙකැයි පවිටු කීර්තියක් පැතිරේවි’ යැයි සිතා රජු කිසිවක් නොකීවේය. මෙසේ ආහාරය වළඳා අවසන් වන තෙක්ම සූපවේදියා ‘දැන් දෙයි’ කියා සිතුවත්, රජු අපකීර්තියට බියෙන් නිහඬව සිටියේය. එවිට සූපවේදියා ‘මේ රජුට රස දැනීමේ හැකියාවක් (ජිව්හා විඥානයක්) නැතැයි’ සිතා, දෙවන දිනයේ රස රහිත ආහාරයක් පිළිගැන්වීය. රජු එය වළඳන කල්හි, ‘අද මොහු දඬුවම් ලැබිය යුත්තෙකැයි’ දැන ගත්තත්, පෙර සේම නුවණින් සලකා බලා අපකීර්තියට බියෙන් නිහඬ විය. එවිට සූපවේදියා ‘රජු හොඳ නරක දෙකම නොදන්නේ යැයි’ සිතා, වියදම් සියල්ල තමා ගෙන, රජුට ඉතා නිසරු ආහාර පිස දුන්නේය. රජු ද ‘අහෝ ලෝභය, රජු වූ මා නගර විසි දහසක් අනුභව කරද්දීත්, මොහුගේ ලෝභය නිසා මට බත් පිඬක්වත් හරි හැටි නොලැබේ’ යැයි කලකිරී, රාජ්‍යය හැර මහණ වී විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව පසක් කළේය. පසුව පෙර ක්‍රමයටම මෙම ගාථාව දේශනා කළේය.

တတ္ထ နိလ္လောလုပေါတိ အလောလုပေါ. ယော ဟိ ရသတဏှာဘိဘူတော ဟောတိ, သော ဘုသံ လုပ္ပတိ ပုနပ္ပုနံ လုပ္ပတိ, တေန ‘‘လောလုပေါ’’တိ ဝုစ္စတိ. တသ္မာ ဧသ တံ ပဋိက္ခိပန္တော ‘‘နိလ္လောလုပေါ’’တိ အာဟ. နိက္ကုဟောတိ ဧတ္ထ ကိဉ္စာပိ ယဿ တိဝိဓံ ကုဟနဝတ္ထု နတ္ထိ, သော ‘‘နိက္ကုဟော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဣမိဿာ ပန ဂါထာယ မနုညဘောဇနာဒီသု ဝိမှယမနာပဇ္ဇနတော နိက္ကုဟောတိ အယမဓိပ္ပာယော. နိပ္ပိပါသောတိ ဧတ္ထ ပါတုမိစ္ဆာ ပိပါသာ, တဿာ အဘာဝေန နိပ္ပိပါသော, သာဒုရသလောဘေန ဘောတ္တုကမျတာဝိရဟိတောတိ အတ္ထော. နိမ္မက္ခောတိ ဧတ္ထ ပရဂုဏဝိနာသနလက္ခဏော မက္ခော, တဿ အဘာဝေန နိမ္မက္ခော. အတ္တနော ဂိဟိကာလေ သူဒဿ ဂုဏမက္ခနာဘာဝံ သန္ဓာယာဟ. နိဒ္ဓန္တကသာဝမောဟောတိ ဧတ္ထ ရာဂါဒယော တယော ကာယဒုစ္စရိတာဒီနိ စ တီဏီတိ ဆ ဓမ္မာ ယထာသမ္ဘဝံ အပ္ပသန္နဋ္ဌေန သကဘာဝံ ဝိဇဟာပေတွာ ပရဘာဝံ ဂဏှာပနဋ္ဌေန ကသဋဋ္ဌေန စ ‘‘ကသာဝါ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယထာဟ –

එහි ‘නිල්ලෝලුපෝ’ යනු ලෝභයෙන් තොර වූයේ යන්නයි. යමෙක් රස තණ්හාවෙන් මඩනා ලද්දේ ද, ඔහු නැවත නැවතත් ගිජු බවට පත් වේ; එහෙයින් ඔහු ‘ලෝලුප’ යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් පසේබුදුහු එය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් ‘නිල්ලෝලුප’ (ගිජු බවක් නැති) යැයි වදාළහ. ‘නික්කුහෝ’ යනු තෙවැදෑරුම් කුහක වස්තූන් නැති තැනැත්තා ය. නමුත් මෙම ගාථාවෙහි රසවත් ආහාරාදියෙහි පුදුමයට පත් නොවන බැවින්, සිතේ ඇලීමක් නැති බැවින් ‘නික්කුහ’ යන්නෙන් අදහස් කරනු ලැබේ. ‘නිප්පිපාසෝ’ යනු බීමේ කැමැත්ත පිපාසයයි, එය නැති බැවින් ‘නිප්පිපාස’ නම් වේ. එනම් රසයට ගිජු වී කෑමේ කැමැත්තෙන් තොර වූ බවයි. ‘නිම්මක්ඛෝ’ යනු අන්‍යයන්ගේ ගුණ මකා දැමීමේ ස්වභාවය ඇති ‘මක්ඛය’ නැති බවයි. පසේබුදුන් තම ගිහි කාලයේදී සූපවේදියාගේ ගුණ මකා නොදැමූ බව අඟවමින් මෙය කියන ලදී. ‘නිද්ධන්ත කසාව මෝහෝ’ යන්නෙහි රාගාදී කෙලෙස් තුන හා කාය දුශ්චරිතාදී අකුසල් තුන යන මේ ධර්ම හය (6) ප්‍රසන්න නොවන බැවින් ද, ස්වකීය ස්වභාවය අත්හැර පර-ස්වභාවයක් ගන්වන බැවින් ද, කිලුටු ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින් ද ‘කසාව’ (කුණු) යැයි දත යුතුය. එබැවින් වදාළේ –

‘‘တတ္ထ ကတမေ တယော ကသာဝါ? ရာဂကသာဝေါ, ဒေါသကသာဝေါ, မောဟကသာဝေါ. ဣမေ တယော ကသာဝါ. တတ္ထ ကတမေ အပရေပိ တယော ကသာဝါ? ကာယကသာဝေါ, ဝစီကသာဝေါ, မနောကသာဝေါ’’တိ (ဝိဘ. ၉၂၄).

“එහි කවර තුන් කසාවෝ (කිලුටු) ද? රාග කසාවය, දෝස කසාවය, මෝහ කසාවය යන මේ තුනයි. තවත් තුන් කසාවෝ නම් කවරහු ද? කාය කසාවය, වචී කසාවය, මනෝ කසාවය යන තුනයි” (විභංග 924).

တေသု မောဟံ ဌပေတွာ ပဉ္စန္နံ ကသာဝါနံ တေသဉ္စ သဗ္ဗေသံ မူလဘူတဿ မောဟဿ နိဒ္ဓန္တတ္တာ နိဒ္ဓန္တကသာဝမောဟော. တိဏ္ဏံ ဧဝ ဝါ ကာယဝစီမနောကသာဝါနံ မောဟဿ စ နိဒ္ဓန္တတ္တာ နိဒ္ဓန္တကသာဝမောဟော. ဣတရေသု နိလ္လောလုပတာဒီဟိ [Pg.205] ရာဂကသာဝဿ, နိမ္မက္ခတာယ ဒေါသကသာဝဿ နိဒ္ဓန္တဘာဝေါ သိဒ္ဓေါ ဧဝ. နိရာသယောတိ နိတ္တဏှော. သဗ္ဗလောကေ ဘဝိတွာတိ သကလလောကေ, တီသု ဘဝေသု ဒွါဒသသု ဝါ အာယတနေသု ဘဝဝိဘဝတဏှာဝိရဟိတော ဟုတွာတိ အတ္ထော. သေသံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အထ ဝါ တယောပိ ပါဒေ ဝတွာ ဧကော စရေတိ ဧကော စရိတုံ သက္ကုဏေယျာတိ ဧဝမ္ပေတ္ထ သမ္ဗန္ဓော ကာတဗ္ဗော.

ඒ කිලුටු අතරින් මෝහය හැර ඉතිරි කසාවන් පහටම හා ඒ සියල්ලටම මූලික වන මෝහය දුරු කළ බැවින් ‘නිද්ධන්ත කසාව මෝහ’ නම් වේ. එසේම කාය, වචී, මනෝ යන කසාවන් තුන හා මෝහය දුරු කළ බැවින් ද එම නම යෙදේ. නිල්ලෝලුප ආදී ගුණයන්ගෙන් රාගයත්, නිම්මක්ඛ බවෙන් ද්වේෂයත් බැහැර කළ බව සිද්ධ වේ. ‘නිරාසයෝ’ යනු තණ්හාව නැති බවයි. ‘සබ්බලෝකේ’ යනු මුළු ලෝකයෙහිම හෙවත් භව තුනෙහි හෝ ආයතන දොළසෙහි භව තණ්හා හා විභව තණ්හාවලින් වෙන් වූයේ යන්නයි. සෙසු කොටස පෙර කියූ පරිදිම දත යුතුය. එසේම ගාථා පාද තුනක් වදාරා ‘එකෝ චරේ’ (හුදකලාව හැසිරෙන්නේය) යන්න සමඟ මෙසේ ද සම්බන්ධය කළ යුතුය.

နိလ္လောလုပဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නිල්ලෝලුප ගාථා වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၁၁၃. ပါပံ သဟာယန္တိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဗာရာဏသိယံ ကိရ အညတရော ရာဇာ မဟစ္စရာဇာနုဘာဝေန နဂရံ ပဒက္ခိဏံ ကရောန္တော မနုဿေ ကောဋ္ဌာဂါရတော ပုရာဏဓညာဒီနိ ဗဟိဒ္ဓါ နီဟရန္တေ ဒိသွာ ‘‘ကိံ, ဘဏေ, ဣဒ’’န္တိ အမစ္စေ ပုစ္ဆိ. အမစ္စာ ‘‘ဣဒါနိ, မဟာရာဇ, နဝဓညာဒီနိ ဥပ္ပဇ္ဇိဿန္တိ, တေသံ ဩကာသံ ကာတုံ ဣမေ မနုဿာ ပုရာဏဓညာဒီနိ ဆဍ္ဍေန္တီ’’တိ အာဟံသု. ရာဇာ ‘‘ကိံ, ဘဏေ, ဣတ္ထာဂါရဗလကာယာဒီနံ ဝတ္တံ ပရိပုဏ္ဏ’’န္တိ အာဟ. ‘‘အာမ, မဟာရာဇ, ပရိပုဏ္ဏ’’န္တိ. ‘‘တေန ဟိ, ဘဏေ, ဒါနသာလံ ကာရေထ, ဒါနံ ဒဿာမိ, မာ ဣမာနိ ဓညာနိ အနုပကာရာနိ ဝိနဿန္တူ’’တိ. တတော နံ အညတရော ဒိဋ္ဌိဂတိကော အမစ္စော ‘‘မဟာရာဇ, နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိ အာရဗ္ဘ ယာဝ ‘‘ဗာလေ စ ပဏ္ဍိတေ စ သန္ဓာဝိတွာ သံသရိတွာ ဒုက္ခဿန္တံ ကရိဿန္တီ’’တိ ဝတွာ နိဝါရေသိ. ရာဇာ ဒုတိယမ္ပိ တတိယမ္ပိ ကောဋ္ဌာဂါရေ ဝိလုမ္ပန္တေ ဒိသွာ တထေဝ အာဏာပေသိ. သောပိ တတိယမ္ပိ နံ ‘‘မဟာရာဇ, ဒတ္တုပညတ္တံ ယဒိဒံ ဒါန’’န္တိအာဒီနိ ဝတွာ နိဝါရေသိ. သော ‘‘အရေ, အဟံ အတ္တနော သန္တကမ္ပိ န လဘာမိ ဒါတုံ, ကိံ မေ ဣမေဟိ ပါပသဟာယေဟီ’’တိ နိဗ္ဗိန္နော ရဇ္ဇံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိပဿန္တော ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆာကာသိ. တဉ္စ ပါပသဟာယံ ဂရဟန္တော ဣမံ ဥဒါနဂါထမာဟ.

113. 'පාප සහායං' යන ගාථාවෙහි උප්පත්තිය කවරේද? වාරාණසියේ එක්තරා රජෙක් මහත් රාජානුභාවයෙන් නගරය පැදකුණු කරද්දී, මිනිසුන් ගබඩාවලින් පරණ ධාන්‍ය ආදිය පිටතට ඉවත දමනු දැක, "පින්වත්නි, මේ කුමක්ද?" කියා අමාත්‍යයන්ගෙන් ඇසුවේය. අමාත්‍යයෝ "මහාරාජයිනි, දැන් අලුත් ධාන්‍ය ලැබෙන බැවින්, ඒවාට ඉඩ සැලසීමට මේ මිනිස්සු පරණ ධාන්‍ය ඉවත දමති" යි පැවසූහ. "පින්වත්නි, අන්තඃපුරයට හා සේනාවට දිය යුතු කොටස් සම්පූර්ණද?" රජතුමා ඇසීය. "එසේය මහාරාජයිනි, සම්පූර්ණයි" ඔවුහු පිළිතුරු දුන්හ. "එසේ නම් පින්වත්නි, දන්සලක් කරවන්න, මම දන් දෙන්නෙමි, මේ ධාන්‍ය ප්‍රයෝජනයක් නොමැතිව විනාශ නොවීමට ඉඩ දෙන්න" යි රජු කීවේය. එවිට මිථ්‍යා දෘෂ්ටික එක්තරා අමාත්‍යයෙක් "මහාරාජයිනි, දීමේ විපාකයක් නැත" යන්න මුල් කරගෙන, "බාලයාත් පණ්ඩිතයාත් සංසාරයේ සැරිසරා දුක් කෙළවර කරති" යි පවසා රජු වැළැක්වීය. රජතුමා දෙවනුවත් තෙවනුවත් ගබඩා විනාශ කරනු දැක එලෙසම අණ කළේය. ඒ අමාත්‍යයා තෙවන වරටත් "මහාරාජයිනි, මේ දානය යනු දිය යුතු දෙයක් ලෙස පැනවූවක් පමණි" යනාදී දේ පවසා වැළැක්වීය. එවිට රජතුමා "අහෝ, මට මාගේම වස්තුව පවා දීමට අවස්ථාවක් නොලැබේ, මේ පාපී මිතුරන්ගෙන් මට ඇති පලය කුමක්ද?" කියා කලකිරී රාජ්‍යය අතහැර පැවිදිව විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බවට පත් විය. ඒ පාපී මිතුරාට දොස් නගමින් මේ උදාන ගාථාව වදාළේය.

တဿာယံ သင်္ခေပတ္ထော – ယွာယံ ဒသဝတ္ထုကာယ ပါပဒိဋ္ဌိယာ သမန္နာဂတတ္တာ ပါပေါ, ပရေသမ္ပိ အနတ္ထံ ပဿတီတိ အနတ္ထဒဿီ, ကာယဒုစ္စရိတာဒိမှိ စ ဝိသမေ နိဝိဋ္ဌော, တံ အတ္ထကာမော ကုလပုတ္တော ပါပံ သဟာယံ ပရိဝဇ္ဇယေထ, အနတ္ထဒဿိံ ဝိသမေ နိဝိဋ္ဌံ. သယံ န သေဝေတိ အတ္တနော ဝသေန တံ န သေဝေယျ. ယဒိ ပန ပရဿ ဝသော ဟောတိ, ကိံ သက္ကာ ကာတုန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပသုတန္တိ ပသဋံ, ဒိဋ္ဌိဝသေန တတ္ထ တတ္ထ လဂ္ဂန္တိ အတ္ထော. ပမတ္တန္တိ ကာမဂုဏေသု ဝေါဿဋ္ဌစိတ္တံ, ကုသလဘာဝနာရဟိတံ ဝါ. တံ [Pg.206] ဧဝရူပံ သဟာယံ န သေဝေ န ဘဇေ န ပယိရုပါသေ, အညဒတ္ထု ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပောတိ.

එහි කෙටි අදහස නම් - යමෙක් දස වස්තුක පාපී දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත වන බැවින් 'පාපී' වේද, අනුන්ට ද අනර්ථය පෙන්වන බැවින් 'අනත්ථදස්සී' (අනර්ථය දක්වන්නා) වේද, කාය දුශ්චරිතාදිය නැමැති විෂම වූ දෙයෙහි බැසගත්තේ වේද, යහපත කැමති කුලපුත්‍රයා අනර්ථය දක්වන, විෂමයෙහි බැසගත් ඒ පාපී මිතුරා දුරු කළ යුතුය. "තමා සේවනය නොකළ යුතුය" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ තමාගේ කැමැත්තෙන් ඔහු සේවනය නොකළ යුතු බවයි. ඉදින් අනුන්ගේ වසඟයෙහි සිටින්නෙක් නම් කුමක් කළ හැකිද යන්න මෙහි අදහසයි. 'පසුතං' යනු පැතිරුණු, දෘෂ්ටි වශයෙන් තැන් තැන්හි ඇලුණු යන අර්ථයයි. 'පමත්තං' යනු පංචකාම ගුණයන්හි මුදාහළ සිත් ඇති හෙවත් කුසල් භාවනාවෙන් තොර වූ තැනැත්තායි. එවැනි මිතුරෙකු සේවනය නොකළ යුතුය, ඇසුරු නොකළ යුතුය, සමීපව ඇසුරු නොකළ යුතුය, ඒකාන්තයෙන්ම කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරිය යුතුය.

ပါပသဟာယဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පාපසහාය ගාථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၁၄. ဗဟုဿုတန္တိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ပုဗ္ဗေ ကိရ ကဿပဿ ဘဂဝတော သာသနေ အဋ္ဌ ပစ္စေကဗောဓိသတ္တာ ပဗ္ဗဇိတွာ ဂတပစ္စာဂတဝတ္တံ ပူရေတွာ ဒေဝလောကေ ဥပ္ပန္နာတိအာဒိ သဗ္ဗံ အနဝဇ္ဇဘောဇီဂါထာယ ဝုတ္တသဒိသမေဝ. အယံ ပန ဝိသေသော – ပစ္စေကဗုဒ္ဓေ နိသီဒါပေတွာ ရာဇာ အာဟ – ‘‘ကေ တုမှေ’’တိ? တေ အာဟံသု – ‘‘မယံ, မဟာရာဇ, ဗဟုဿုတာ နာမာ’’တိ. ရာဇာ ‘‘အဟံ သုတဗြဟ္မဒတ္တော နာမ, သုတေန တိတ္တိံ န ဂစ္ဆာမိ, ဟန္ဒ, နေသံ သန္တိကေ ဝိစိတြနယဓမ္မဒေသနံ သောဿာမီ’’တိ အတ္တမနော ဒက္ခိဏောဒကံ ဒတွာ ပရိဝိသိတွာ ဘတ္တကိစ္စပရိယောသာနေ သံဃတ္ထေရဿ သန္တိကေ နိသီဒိတွာ ‘‘ဓမ္မကထံ, ဘန္တေ, ကထေထာ’’တိ အာဟ. သော ‘‘သုခိတော ဟောတု, မဟာရာဇ, ရာဂက္ခယော ဟောတူ’’တိ ဝတွာ ဥဋ္ဌိတော. ရာဇာ ‘‘အယံ န ဗဟုဿုတော, ဒုတိယော ဗဟုဿုတော ဘဝိဿတိ, သွေ တဿ ဝိစိတြဓမ္မဒေသနံ သောဿာမီ’’တိ သွာတနာယ နိမန္တေသိ. ဧဝံ ယာဝ သဗ္ဗေသံ ပဋိပါဋိ ဂစ္ဆတိ, တာဝ နိမန္တေသိ, တေ သဗ္ဗေပိ ‘‘ဒေါသက္ခယော ဟောတု, မောဟက္ခယော, ဂတိက္ခယော, ဘဝက္ခယော, ဝဋ္ဋက္ခယော, ဥပဓိက္ခယော, တဏှက္ခယော ဟောတူ’’တိ ဧဝံ ဧကေကပဒံ ဝိသေသေတွာ သေသံ ပဌမသဒိသမေဝ ဝတွာ ဥဋ္ဌဟိံသု.

114. 'බහුස්සුතං' යන ගාථාවෙහි උප්පත්තිය කවරේද? පෙර කස්සප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි අට නමක් පසේබුදු අපේක්ෂිතයන් වහන්සේලා පැවිදිව, ගතපච්චාගත වත පුරා දෙව්ලොව උපන්හ යනාදී සියල්ල 'අනවජ්ජභෝජී' ගාථාවෙහි පැවසූ පරිදිමය. මෙහි ඇති විශේෂය නම් - රජතුමා පසේබුදුවරුන් වැඩහිඳුවා "ඔබ වහන්සේලා කවුරුන්ද?" යි ඇසීය. "මහාරාජයිනි, අප 'බහුස්සුත' (බහුශ්‍රැත) නම් වන්නෙමු" යි ඔවුහු කීහ. රජතුමා "මම සුතබ්‍රහ්මදත්ත නම් වෙමි, ශ්‍රවණය කිරීමෙන් සෑහීමකට පත් නොවෙමි. එනිසා මොවුන්ගෙන් විසිතුරු නයින් යුත් ධර්ම දේශනාවක් අසන්නෙමි" යි සතුටු වූ සිත් ඇතිව පැන් වඩා සලකා, භෝජන කෘත්‍යය අවසානයේ සංඝස්ථවිරයන් වහන්සේ අසල හිඳ "ස්වාමීනි, දහම් කතාවක් කළ මැනව" යි කීවේය. උන්වහන්සේ "මහාරාජයිනි, සුවපත් වේවා, රාගය ක්ෂය වේවා" යි පවසා නැගිට වැඩියහ. රජතුමා "මොහු බහුශ්‍රැතයෙක් නොවේ, දෙවැන්නා බහුශ්‍රැතයෙක් වනු ඇත, හෙට උන්වහන්සේගෙන් විසිතුරු ධර්ම දේශනයක් අසන්නෙමි" යි පසුදිනට ඇරයුම් කළේය. මෙලෙස සියලු දෙනාටම පිළිවෙළින් ආරාධනා කළ අතර, ඔවුන් සියල්ලෝම "ද්වේෂය ක්ෂය වේවා, මෝහය ක්ෂය වේවා, ගතිය ක්ෂය වේවා, භවය ක්ෂය වේවා, වට්ටය ක්ෂය වේවා, උපධි ක්ෂය වේවා, තණ්හාව ක්ෂය වේවා" යනුවෙන් එක් එක් පදයක් විශේෂ කොට දක්වා ඉතිරිය පළමු පසේබුදුන් වහන්සේ මෙන් පවසා නැගිට වැඩියහ.

တတော ရာဇာ – ‘‘ဣမေ ‘ဗဟုဿုတာ မယ’န္တိ ဘဏန္တိ, န စ တေသံ ဝိစိတြကထာ, ကိမေတေဟိ ဝုတ္တ’’န္တိ တေသံ ဝစနတ္ထံ ဥပပရိက္ခိတုမာရဒ္ဓေါ. အထ ‘‘ရာဂက္ခယော ဟောတူ’’တိ ဥပပရိက္ခန္တော ‘‘ရာဂေ ခီဏေ ဒေါသောပိ မောဟောပိ အညတရညတရေပိ ကိလေသာ ခီဏာ ဟောန္တီ’’တိ ဉတွာ အတ္တမနော အဟောသိ ‘‘နိပ္ပရိယာယဗဟုဿုတာ ဣမေ သမဏာ. ယထာပိ ဟိ ပုရိသေန မဟာပထဝိံ ဝါ အာကာသံ ဝါ အင်္ဂုလိယာ နိဒ္ဒိသန္တေန န အင်္ဂုလိမတ္တောဝ ပဒေသော နိဒ္ဒိဋ္ဌော ဟောတိ. အပိ စ ခေါ ပန သကလပထဝီ အာကာသာ ဧဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ ဟောန္တိ. ဧဝံ ဣမေဟိ ဧကေကံ အတ္ထံ နိဒ္ဒိသန္တေဟိ အပရိမာဏာ အတ္ထာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ ဟောန္တီ’’တိ. တတော သော ‘‘ကုဒါဿု နာမာဟမ္ပိ ဧဝံ ဗဟုဿုတော ဘဝိဿာမီ’’တိ တထာရူပံ ဗဟုဿုတဘာဝံ ပတ္ထေန္တော [Pg.207] ရဇ္ဇံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိပဿန္တော ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆိကတွာ ဣမံ ဥဒါနဂါထမဘာသိ.

පසුව රජතුමා - "මොවුන් 'අපි බහුශ්‍රැතයෝ වෙමු' යි පවසති, නමුත් ඔවුන්ගේ විසිතුරු කතාවක් නැත, මේ පවසන ලද්දේ කුමක්ද?" යි ඔවුන්ගේ වචනයෙහි අර්ථය විමසන්නට පටන් ගත්තේය. එවිට "රාගය ක්ෂය වේවා" යන්න විමසද්දී, "රාගය ක්ෂය වූ විට ද්වේෂයත් මෝහයත් අනෙකුත් සියලු කෙලෙසුනුත් ක්ෂය වී යන්නේය" යි වටහාගෙන සතුටු විය. "මේ ශ්‍රමණයන් වහන්සේලා ඒකාන්තයෙන්ම නිපර්යාය බහුශ්‍රැතයෝය. යම් මිනිසෙකු ඇඟිල්ලෙන් මහ පොළොව හෝ අහස හෝ දක්වන විට, ඔහු පෙන්වන්නේ ඇඟිල්ල තරම් ප්‍රදේශයක් පමණක් නොවේ. ඒකාන්තයෙන්ම මුළු මහ පොළොවම හා අහසම පෙන්වනු ලබයි. එමෙන්ම මේ පසේබුදුන් වහන්සේලා විසින් එක එක අර්ථය බැගින් පෙන්වා දීමේදී අප්‍රමාණ වූ අර්ථයන් දක්වන ලද්දේ වෙයි" යනුවෙනි. ඉන්පසු ඔහු "මම කවදා නම් මෙලෙස බහුශ්‍රැතයෙකු වන්නෙම්ද?" යි එවැනි බහුශ්‍රැත භාවයක් පතමින්, රාජ්‍යය හැර පැවිදිව විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව සාක්ෂාත් කරගෙන මේ උදාන ගාථාව වදාළේය.

တတ္ထာယံ သင်္ခေပတ္ထော – ဗဟုဿုတန္တိ ဒုဝိဓော ဗဟုဿုတော တီသု ပိဋကေသု အတ္ထတော နိခိလော ပရိယတ္တိဗဟုဿုတော စ, မဂ္ဂဖလဝိဇ္ဇာဘိညာပဋိဝေဓကော ပဋိဝေဓဗဟုဿုတော စ. အာဂတာဂမော ဓမ္မဓရော. ဥဠာရေဟိ ပန ကာယဝစီမနောကမ္မေဟိ သမန္နာဂတော ဥဠာရော. ယုတ္တပဋိဘာနော စ မုတ္တပဋိဘာနော စ ယုတ္တမုတ္တပဋိဘာနော စ ပဋိဘာနဝါ. ပရိယတ္တိပရိပုစ္ဆာဓိဂမဝသေန ဝါ တိဝိဓော ပဋိဘာနဝါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယဿ ဟိ ပရိယတ္တိ ပဋိဘာတိ, သော ပရိယတ္တိပဋိဘာနဝါ. ယဿ အတ္ထဉ္စ ဉာဏဉ္စ လက္ခဏဉ္စ ဌာနာဋ္ဌာနဉ္စ ပရိပုစ္ဆန္တဿ ပရိပုစ္ဆာ ပဋိဘာတိ, သော ပရိပုစ္ဆာပဋိဘာနဝါ. ယဿ မဂ္ဂါဒယော ပဋိဝိဒ္ဓါ ဟောန္တိ, သော အဓိဂမပဋိဘာနဝါ. တံ ဧဝရူပံ ဗဟုဿုတံ ဓမ္မဓရံ ဘဇေထ မိတ္တံ ဥဠာရံ ပဋိဘာနဝန္တံ. တတော တဿာနုဘာဝေန အတ္တတ္ထပရတ္ထဥဘယတ္ထဘေဒတော ဝါ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထဘေဒတော ဝါ အနေကပ္ပကာရာနိ အညာယ အတ္ထာနိ, တတော ‘‘အဟောသိံ နု ခေါ အဟံ အတီတမဒ္ဓါန’’န္တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၁၈; သံ. နိ. ၂.၂၀) ကင်္ခါဋ္ဌာနိယေသု ဝိနေယျ ကင်္ခံ ဝိစိကိစ္ဆံ ဝိနေတွာ ဝိနာသေတွာ ဧဝံ ကတသဗ္ဗကိစ္စော ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပောတိ.

එහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙසේය - 'බහුස්සුතං' යනු බහුශ්‍රැතයා දෙවදෑරුම් වේ: තුන් පිටකය අර්ථ සහිතව සම්පූර්ණයෙන් උගත් 'පර්යාප්ති බහුශ්‍රැතයා' සහ මගඵල විද්‍යා අභිඥා අවබෝධ කරගත් 'පටිවේධ (අවබෝධ) බහුශ්‍රැතයා' යි. ආගම ලැබූ තැනැත්තා 'ධර්මධර' නම් වේ. උදාර වූ කාය වාග් මනෝ කර්මයන්ගෙන් යුක්ත තැනැත්තා 'උදාර' නම් වේ. යෝග්‍ය වූ වැටහීම ඇති, මුදාහළ වැටහීම ඇති, යෝග්‍ය වූ ද මුදාහළ වූ ද වැටහීම ඇති තැනැත්තා 'පටිභානවා' (වැටහීම ඇති තැනැත්තා) නම් වේ. පර්යාප්තිය, ප්‍රශ්න විචාරීම සහ අවබෝධය අනුව පටිභානය තෙවැදෑරුම් ලෙස දත යුතුය. යමෙකුට පර්යාප්තිය වැටහේද, ඔහු 'පර්යාප්ති පටිභානවා' නම් වේ. යමෙකු අර්ථය, ඥානය, ලක්ෂණය සහ කරුණු අකරුණු ගැන විමසද්දී ඔහුට පිළිතුරු වැටහේද, ඔහු 'පරිපුච්ඡා පටිභානවා' නම් වේ. යමෙකුට මාර්ගාදිය අවබෝධ වී තිබේද, ඔහු 'අධිගම පටිභානවා' නම් වේ. එවැනි බහුශ්‍රැත වූ, ධර්මධර වූ, උදාර වූ, වැටහීමෙන් යුත් මිතුරෙකු ඇසුරු කරන්න. එවිට ඔහුගේ අනුභාවයෙන් ආත්ම අර්ථ පර අර්ථ උභය අර්ථ වශයෙන් හෝ දිට්ඨධම්මික සම්පරායික පරම අර්ථ වශයෙන් හෝ නොයෙක් ආකාර වූ අර්ථයන් දැන, "මම අතීත කාලයෙහි උපන්නෙම්ද?" යනාදී සැක උපදවන කරුණුවල සැකය හා විචිකිච්ඡාව දුරු කර, විනාශ කර, මෙසේ සියලු කටයුතු නිම කළ තැනැත්තෙකු වී කගවේනෙකුගේ අඟක් මෙන් තනිව හැසිරෙන්න.

ဗဟုဿုတဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

බහුශ්‍රැත ගාථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၁၅. ခိဍ္ဍံ ရတိန္တိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဗာရာဏသိယံ ကိရ ဝိဘူသကဗြဟ္မဒတ္တော နာမ ရာဇာ ပါတောဝ ယာဂုံ ဝါ ဘတ္တံ ဝါ ဘုဉ္ဇိတွာ နာနာဝိဓဝိဘူသနေဟိ အတ္တာနံ ဝိဘူသာပေတွာ မဟာအာဒါသေ သကလံ သရီရံ ဒိသွာ ယံ န ဣစ္ဆတိ, တံ အပနေတွာ အညေန ဝိဘူသနေန ဝိဘူသာပေတိ. တဿ ဧကဒိဝသံ ဧဝံ ကရောန္တဿ ဘတ္တဝေလာ မဇ္ဈနှိကာ သမ္ပတ္တာ. ဝိပ္ပကတဝိဘူသိတောဝ ဒုဿပဋ္ဋေန သီသံ ဝေဌေတွာ ဘုဉ္ဇိတွာ ဒိဝါသေယျံ ဥပဂဉ္ဆိ. ပုနပိ ဥဋ္ဌဟိတွာ တထေဝ ကရောတော သူရိယော ဩဂ္ဂတော. ဧဝံ ဒုတိယဒိဝသေပိ တတိယဒိဝသေပိ. အထဿ ဧဝံ မဏ္ဍနပ္ပသုတဿ ပိဋ္ဌိရောဂေါ ဥဒပါဒိ. တဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘အဟော ရေ, အဟံ သဗ္ဗထာမေန ဝိဘူသန္တောပိ ဣမသ္မိံ ကပ္ပကေ ဝိဘူသနေ အသန္တုဋ္ဌော လောဘံ ဥပ္ပာဒေသိံ, လောဘော စ နာမေသ အပါယဂမနီယော [Pg.208] ဓမ္မော, ဟန္ဒာဟံ လောဘံ နိဂ္ဂဏှာမီ’’တိ ရဇ္ဇံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိပဿန္တော ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆိကတွာ ဣမံ ဥဒါနဂါထမဘာသိ.

115. 'ක්‍රීඩා රතිය' යන්නෙහි උත්පත්ති කතාව කුමක්ද? බරණැස් නුවර විභූසක බ්‍රහ්මදත්ත නම් රජෙක් විය. ඔහු උදෑසනම කැඳ හෝ බත් අනුභව කොට, විවිධ වූ ආභරණවලින් තමන් සැරසී, මහත් වූ කැඩපතකින් මුළු සිරුරම බලා, තමන් අකමැති දෙයක් වේ නම් එය ඉවත් කරවා වෙනත් ආභරණයකින් සැරසෙයි. දිනක් මෙසේ කරමින් සිටියදී දහවල් බත් වේලාව පැමිණියේය. අඩක් නිම කළ සැරසිලි ඇතිවම රෙදි කඩකින් හිස වෙළාගෙන, අනුභව කොට දහවල් නින්දට ගියේය. නැවත අවදි වී එසේම කරද්දී හිරු බැස ගියේය. දෙවැනි දවසේත් තුන්වැනි දවසේත් මෙසේම විය. මෙලෙස සැරසීමෙහිම යෙදී සිටි ඔහුට කොන්දේ රෝගයක් හටගත්තේය. එවිට ඔහුට මෙසේ සිතිණි: "අහෝ, මා මුළු වෙර යොදා සැරසුණ ද මේ සැරසීමෙන් පවා සෑහීමකට පත් නොවී ලෝභය උපදවා ගත්තෙමි. ලෝභය නම් අපායට යන මාර්ගයකි. දැන් මම ලෝභය මැඩපවත්වමි." මෙසේ සිතා රජකම හැර පැවිදිව විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බවට පත්ව මෙම උදාන ගාථාව ප්‍රකාශ කළේය.

တတ္ထ ခိဍ္ဍာ စ ရတိ စ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တာဝ. ကာမသုခန္တိ ဝတ္ထုကာမသုခံ. ဝတ္ထုကာမာပိ ဟိ သုခဿ ဝိသယာဒိဘာဝေန ‘‘သုခ’’န္တိ ဝုစ္စန္တိ. ယထာဟ – ‘‘အတ္ထိ ရူပံ သုခံ သုခါနုပတိတ’’န္တိ (သံ. နိ. ၃.၆၀). ဧဝမေတံ ခိဍ္ဍံ ရတိံ ကာမသုခဉ္စ ဣမသ္မိံ ဩကာသလောကေ အနလင်္ကရိတွာ အလန္တိ အကတွာ, ဧတံ တပ္ပကန္တိ ဝါ သာရဘူတန္တိ ဝါ ဧဝံ အဂ္ဂဟေတွာ. အနပေက္ခမာနောတိ တေန အနလင်္ကရဏေန အနပေက္ခဏသီလော အပိဟာလုကော နိတ္တဏှော. ဝိဘူသဋ္ဌာနာ ဝိရတော သစ္စဝါဒီတိ တတ္ထ ဝိဘူတာ ဒုဝိဓာ – အဂါရိကဝိဘူသာ စ အနဂါရိကဝိဘူသာ စ. သာဋကဝေဌနမာလာဂန္ဓာဒိဝိဘူသာ အဂါရိကဝိဘူသာ နာမ. ပတ္တမဏ္ဍနာဒိဝိဘူသာ အနဂါရိကဝိဘူသာ. ဝိဘူသာ ဧဝ ဝိဘူသဋ္ဌာနံ, တသ္မာ ဝိဘူသဋ္ဌာနာ တိဝိဓာယ ဝိရတိယာ ဝိရတော. အဝိတထဝစနတော သစ္စဝါဒီတိ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

එහි 'ක්‍රීඩාව' සහ 'රතිය' යන්න පෙර කියන ලදී. 'කාම සුඛය' යනු වස්තු කාමයන්ගෙන් ලබන සැපයයි. වස්තු කාමයන් සැපයට විෂය වන බැවින් 'සැපය' යැයි කියනු ලැබේ. "රූපය සැපයකි, සැපය අනුව පවතින්නකි" යැයි වදාළ පරිදිය. මෙසේ මේ ලෝකයෙහි ක්‍රීඩාව, රතිය හා කාම සැපය කෙරෙහි සැරසීමක් නොකොට, එය ප්‍රමාණවත් යැයි නොසලකා, එය සාරවත් දෙයක් ලෙස නොගෙන, ඒ කෙරෙහි අපේක්ෂාවක් රහිතව, තණ්හාවෙන් තොරව වාසය කළ යුතුය. 'විභූසට්ඨානා විරතෝ' යන්නෙහි සැරසීම දෙවැදෑරුම්ය: ගිහි සැරසීම හා පැවිදි සැරසීමයි. සළුපිළි, මල්දම් හා සුවඳ විලවුන් ආදියෙන් සැරසීම ගිහි සැරසීමයි. පාත්‍ර ආදිය විසිතුරු කිරීම පැවිදි සැරසීමයි. සැරසීමම සැරසෙන ස්ථානය හෙවත් කරුණ වේ. එබැවින් තෙවැදෑරුම් විරතියෙන් යුතුව සැරසීමෙන් වැළකී, සත්‍යවාදීව හුදෙකලාව හැසිරිය යුතුය යනු මෙහි අර්ථයයි.

ဝိဘူသဋ္ဌာနဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

විභූසට්ඨාන ගාථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၁၆. ပုတ္တဉ္စ [Pg.209] ဒါရန္တိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဗာရာဏသိယံ ကိရ ရညော ပုတ္တော ဒဟရကာလေယေဝ အဘိသိတ္တော ရဇ္ဇံ ကာရေသိ. သော ပဌမဂါထာယ ဝုတ္တပစ္စေကဗောဓိသတ္တော ဝိယ ရဇ္ဇသိရိံ အနုဘဝန္တော ဧကဒိဝသံ စိန္တေသိ – ‘‘အဟံ ရဇ္ဇံ ကာရေန္တော ဗဟူနံ ဒုက္ခံ ကရောမိ, ကိံ မေ ဧကဘတ္တတ္ထာယ ဣမိနာ ပါပေန, ဟန္ဒ, သုခမုပ္ပာဒေမီ’’တိ ရဇ္ဇံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိပဿန္တော ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆိကတွာ ဣမံ ဥဒါနဂါထံ အဘာသိ.

116. 'පුත්තං ච දාරං' යන්නෙහි උත්පත්ති කතාව කුමක්ද? බරණැස් රජුගේ පුත් කුමරු කුඩා කලදීම අභිෂේක ලබා රජකම් කළේය. ඔහු පළමු ගාථාවෙහි සඳහන් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ මෙන් රාජ්‍ය ශ්‍රීය අනුභව කරමින් සිටියදී දිනක් මෙසේ සිතීය: "මම රජකම් කරමින් බොහෝ දෙනෙකුට දුක් පමුණුවමි. දිනකට එක බත් වේලක් සඳහා මට මේ පාපයෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? මම සැබෑ සැපය උපදවා ගනිමි." මෙසේ සිතා රජකම හැර පැවිදිව විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බවට පත්ව මෙම උදාන ගාථාව ප්‍රකාශ කළේය.

တတ္ထ ဓနာနီတိ မုတ္တာမဏိဝေဠုရိယသင်္ခသိလာပဝါဠရဇတဇာတရူပါဒီနိ ရတနာနိ. ဓညာနီတိ သာလိဝီဟိယဝဂေါဓုမကင်္ဂုဝရကကုဒြူသကပ္ပဘေဒါနိ သတ္တ သေသာပရဏ္ဏာနိ စ. ဗန္ဓဝါနီတိ ဉာတိဗန္ဓုဂေါတ္တဗန္ဓုမိတ္တဗန္ဓုသိပ္ပဗန္ဓုဝသေန စတုဗ္ဗိဓဗန္ဓဝေ. ယထောဓိကာနီတိ သကသကဩဓိဝသေန ဌိတာနိယေဝ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

එහි 'ධනය' යනු මුතු, මැණික්, වෛදූර්ය, සක්, සිලාව, පබළු, රිදී හා රන් ආදී රත්නයන්ය. 'ධාන්‍ය' යනු හැල්, වී, යව, ගෝධුම, කඟු, වරක, කුද්‍රෑසක යන සත් වැදෑරුම් ධාන්‍ය හා සෙසු අපරණ්ණ ජාතීන්ය. 'බන්ධු' යනු ඥාති බන්ධු, ගෝත්‍ර බන්ධු, මිත්‍ර බන්ධු හා ශිල්ප බන්ධු වශයෙන් සිව්වැදෑරුම් ඥාතීන්ය. 'යථෝධිකානි' යනු තම තමන්ගේ සීමාවන්හි පිහිටි යන්නයි. සෙසු පද පෙර කී ක්‍රමයටම දත යුතුය.

ပုတ္တဒါရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පුත්තදාර ගාථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၁၇. သင်္ဂေါ ဧသောတိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဗာရာဏသိယံ ကိရ ပါဒလောလဗြဟ္မဒတ္တော နာမ ရာဇာ အဟောသိ. သော ပါတောဝ ယာဂုံ ဝါ ဘတ္တံ ဝါ ဘုဉ္ဇိတွာ တီသု ပါသာဒေသု တိဝိဓာနိ နာဋကာနိ ပဿတိ. တိဝိဓာ နာမ နာဋကာ ပုဗ္ဗရာဇတော အာဂတံ, အနန္တရရာဇတော အာဂတံ, အတ္တနော ကာလေ ဥဋ္ဌိတန္တိ. သော ဧကဒိဝသံ ပါတောဝ ဒဟရနာဋကပါသာဒံ ဂတော. တာ နာဋကိတ္ထိယော ‘‘ရာဇာနံ ရမာပေဿာမာ’’တိ သက္ကဿ ဒေဝါနမိန္ဒဿ အစ္ဆရာယော ဝိယ အတိမနောဟရံ နစ္စဂီတဝါဒိတံ ပယောဇေသုံ. ရာဇာ ‘‘အနစ္ဆရိယမေတံ ဒဟရာန’’န္တိ အသန္တုဋ္ဌော ဟုတွာ မဇ္ဈိမနာဋကပါသာဒံ ဂတော, တာပိ နာဋကိတ္ထိယော တထေဝ အကံသု. သော တတ္ထပိ တထေဝ အသန္တုဋ္ဌော ဟုတွာ မဟလ္လကနာဋကပါသာဒံ ဂတော, တာပိ တထေဝ အကံသု. ရာဇာ ဒွေ တယော ရာဇပရိဝဋ္ဋေ အတီတာနံ တာသံ မဟလ္လကဘာဝေန အဋ္ဌိကီဠနသဒိသံ နစ္စံ ဒိသွာ ဂီတဉ္စ အမဓုရံ သုတွာ ပုနဒေဝ ဒဟရနာဋကပါသာဒံ, ပုန မဇ္ဈိမနာဋကပါသာဒန္တိ ဧဝမ္ပိ ဝိစရိတွာ ကတ္ထစိ အသန္တုဋ္ဌော စိန္တေသိ – ‘‘ဣမာ နာဋကိတ္ထိယော သက္ကံ ဒေဝါနမိန္ဒံ အစ္ဆရာယော ဝိယ မံ ရမာပေတုကာမာ သဗ္ဗထာမေန နစ္စဂီတဝါဒိတံ ပယောဇေသုံ. သွာဟံ ကတ္ထစိ အသန္တုဋ္ဌော လောဘံ ဝဍ္ဎေမိ. လောဘော စ နာမေသ အပါယဂမနီယော ဓမ္မော, ဟန္ဒာဟံ လောဘံ နိဂ္ဂဏှာမီ’’တိ ရဇ္ဇံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိပဿန္တော ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆိကတွာ ဣမံ ဥဒါနဂါထံ အဘာသိ.

117. 'සංගෝ ඒසෝ' යන්නෙහි උත්පත්ති කතාව කුමක්ද? බරණැස් නුවර පාදලෝල බ්‍රහ්මදත්ත නම් රජෙක් විය. ඔහු උදෑසන ආහාර ගෙන ප්‍රාසාද තුනක සිටින තෙවැදෑරුම් නාට්‍ය කණ්ඩායම් නරඹයි. ඒ පෙර රජුන් දවස සිට පැවත එන, ඊට පසු රජුන් දවස පැමිණි සහ තම කාලයෙහි ඇති වූ කණ්ඩායම්ය. දිනක් ඔහු උදෑසනම තරුණ නාටිකාවන් සිටින ප්‍රාසාදයට ගියේය. එම නාටිකාවෝ "රජු සතුටු කරන්නෙමු" යි සිතා සක්දෙවිඳුගේ දිව්‍ය අප්සරාවන් මෙන් ඉතා මනෝඥ ලෙස නැටුම්, ගැයුම් හා වැයුම් ඉදිරිපත් කළහ. රජු "තරුණ අයට මෙහි අමුත්තක් නැතැ" යි අතෘප්තිමත් වී මැදි වයසේ නාටිකාවන් සිටින ප්‍රාසාදයට ගියේය. ඔවුහු ද එසේම කළහ. එහිදී ද අතෘප්තිමත් වූ රජු මහලු නාටිකාවන් සිටින ප්‍රාසාදයට ගියේය. රජවරුන් දෙතුන් දෙනෙකුගේ කාලයක් ඉක්මවූ එම මහලු නාටිකාවන්ගේ නැටුම 'ඇටකටු සෙලවීමක්' වැනියැයි දැක, ඔවුන්ගේ ගීතය ද අමිහිරි බව අසා, නැවත තරුණ නාටිකාවන් වෙත ද නැවත මැදි වයසේ නාටිකාවන් වෙත ද ගියේය. මෙසේ සැරිසරමින් කිසිවකින් සතුටු නොවූ රජු මෙසේ සිතීය: "මේ නාටිකාවෝ දිව්‍ය අප්සරාවන් මෙන් මා මන්මත් කිරීමට සියලු වෙර යොදා නෘත්‍ය ගීත ඉදිරිපත් කරති. එහෙත් මම කොතැනකවත් සතුටු නොවී ලෝභයම වර්ධනය කරගනිමි. ලෝභය නම් අපායට යන ධර්මයකි. දැන් මම ලෝභය මැඩපවත්වමි." මෙසේ සිතා රජකම හැර පැවිදිව විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බවට පත්ව මෙම උදාන ගාථාව ප්‍රකාශ කළේය.

တဿတ္ထော – သင်္ဂေါ ဧသောတိ အတ္တနော ဥပဘောဂံ နိဒ္ဒိသတိ. သော ဟိ သဇ္ဇန္တိ တတ္ထ ပါဏိနော ကဒ္ဒမေ ပဝိဋ္ဌော ဟတ္ထီ ဝိယာတိ သင်္ဂေါ. ပရိတ္တမေတ္ထ သောချန္တိ ဧတ္ထ ပဉ္စကာမဂုဏူပဘောဂကာလေ ဝိပရီတသညာယ ဥပ္ပာဒေတဗ္ဗတော ကာမာဝစရဓမ္မပရိယာပန္နတော ဝါ လာမကဋ္ဌေန သောချံ ပရိတ္တံ, ဝိဇ္ဇုပ္ပဘာယ ဩဘာသိတနစ္စဒဿနသုခံ ဣဝ ဣတ္တရံ, တာဝကာလိကန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အပ္ပဿာဒေါ ဒုက္ခမေဝေတ္ထ ဘိယျောတိ ဧတ္ထ စ ယွာယံ ‘‘ယံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဣမေ ပဉ္စ ကာမဂုဏေ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ သောမနဿံ, အယံ ကာမာနံ အဿာဒေါ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၆၆) ဝုတ္တော, သော ယမိဒံ ‘‘ကော စ, ဘိက္ခဝေ, ကာမာနံ အာဒီနဝေါ, ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ကုလပုတ္တော ယေန သိပ္ပဋ္ဌာနေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေတိ, ယဒိ မုဒ္ဒါယ ယဒိ ဂဏနာယာ’’တိ ဧဝမာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၁၆၇) နယေနေတ္ထ ဒုက္ခံ ဝုတ္တံ, တံ ဥပနိဓာယ အပ္ပော ဥဒကဗိန္ဒုမတ္တော ဟောတိ, အထ ခေါ ဒုက္ခမေဝ ဘိယျော ဗဟု, စတူသု သမုဒ္ဒေသု ဥဒကသဒိသံ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အပ္ပဿာဒေါ ဒုက္ခမေဝေတ္ထ [Pg.210] ဘိယျော’’တိ. ဂဠော ဧသောတိ အဿာဒံ ဒဿေတွာ အာကဍ္ဎနဝသေန ဗဠိသော ဝိယ ဧသော, ယဒိဒံ ပဉ္စကာမဂုဏာ. ဣတိ ဉတွာ မတိမာတိ ဧဝံ ဇာနိတွာ ဗုဒ္ဓိမာ ပဏ္ဍိတော ပုရိသော သဗ္ဗမေတံ ပဟာယ ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပောတိ.

එහි අර්ථය නම් - 'සංගෝ එසෝ' (මෙය ඇලීමකි) යන්නෙන් තමාගේ පරිභෝගය හෙවත් ඇලීම දක්වයි. මඩෙහි එරුණු ඇතෙකු මෙන් එහි සත්ත්වයන් ඇලෙන බැවින් එය 'සංග' (ඇලීම) නම් වේ. 'පරිත්තමෙත්ථ සොඛ්‍යං' යන්නෙන් පංච කාම ගුණයන් අනුභව කරන කාලයෙහි විපරීත සංඥාවෙන් උපදවා ගත යුතු බැවින් හෝ, කාමාවචර ධර්මයන්ට අයත් බැවින් හෝ ලාමක අර්ථයෙන් සැපය ස්වල්පය. එය විදුලි ආලෝකයෙන් ප්‍රභාවත් වූ නැටුම් බැලීමෙන් ලබන සැපය මෙන් ඉතා අස්ථිර වූවකි, තාවකාලික වූවකි. 'අප්පස්සාදෝ දුක්ඛමෙවෙත්ථ භිය්‍යෝ' යන්නෙහි අදහස: 'මහණෙනි, යම් මේ පංච කාම ගුණයන් නිසා සැපයක් සොම්නසක් උපදී ද, මෙය කාමයන්ගේ ආස්වාදය යි' වදාරන ලදී. 'මහණෙනි, කාමයන්ගේ ආදීනවය කවරේ ද? මෙලොව කුලපුත්‍රයෙක් යම් ශිල්පයකින් ජීවත් වෙයි ද, එය ගණිතය වේවා, ලේඛනය වේවා...' ආදී වශයෙන් දක්වන ලද දුක්ඛයන් හා සසඳන කල, ආස්වාදය දිය බිඳක් බඳු වූ ඉතා ස්වල්පයකි. එහෙත් දුකම බොහෝ ය, එය සාගර සතරේ ජලය හා සමාන වේ. එබැවින් 'ආස්වාදය ස්වල්පය, එහි දුකම බොහෝ ය' යි වදාරන ලදී. 'ගළෝ එසෝ' යන්නෙන් ආස්වාදය පෙන්වා, බිලී කොක්කක් මෙන් සත්ත්වයන් ඇද ගන්නා බැවින් පංච කාම ගුණයන් බිලී කොක්කක් බඳු ය. මෙසේ දැන 'මතිමා' හෙවත් බුද්ධිමත් පණ්ඩිත පුරුෂයා මේ සියල්ල අත්හැර හස්ති රාජයෙකු මෙන් හුදකලාව හැසිරෙන්නේ ය.

သင်္ဂဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සංග ගාථා වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၁၁၈. သန္ဒာလယိတွာနာတိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဗာရာဏသိယံ ကိရ အနိဝတ္တဗြဟ္မဒတ္တော နာမ ရာဇာ အဟောသိ. သော သင်္ဂါမံ ဩတိဏ္ဏော အဇိနိတွာ အညံ ဝါ ကိစ္စံ အာရဒ္ဓေါ အနိဋ္ဌပေတွာ န နိဝတ္တတိ, တသ္မာ နံ ဧဝံ သဉ္ဇာနိံသု. သော ဧကဒိဝသံ ဥယျာနံ ဂစ္ဆတိ. တေန စ သမယေန ဒဝဍာဟော ဥဋ္ဌာသိ. သော အဂ္ဂိ သုက္ခာနိ စေဝ ဟရိတာနိ စ တိဏာဒီနိ ဒဟန္တော အနိဝတ္တမာနော ဧဝ ဂစ္ဆတိ. ရာဇာ တံ ဒိသွာ တပ္ပဋိဘာဂနိမိတ္တံ ဥပ္ပာဒေသိ. ‘‘ယထာယံ ဒဝဍာဟော, ဧဝမေဝ ဧကာဒသဝိဓော အဂ္ဂိ သဗ္ဗေ သတ္တေ ဒဟန္တော အနိဝတ္တမာနော ဂစ္ဆတိ မဟာဒုက္ခံ ဥပ္ပာဒေန္တော, ကုဒါဿု နာမာဟမ္ပိ ဣမဿ ဒုက္ခဿ နိဝတ္တနတ္ထံ အယံ အဂ္ဂိ ဝိယ အရိယမဂ္ဂဉာဏဂ္ဂိနာ ကိလေသေ ဒဟန္တော အနိဝတ္တမာနော ဂစ္ဆေယျ’’န္တိ? တတော မုဟုတ္တံ ဂန္တွာ ကေဝဋ္ဋေ အဒ္ဒသ နဒိယံ မစ္ဆေ ဂဏှန္တေ. တေသံ ဇာလန္တရေ ပဝိဋ္ဌော ဧကော မဟာမစ္ဆော ဇာလံ ဘေတွာ ပလာယိ. တေ ‘‘မစ္ဆော ဇာလံ ဘေတွာ ဂတော’’တိ သဒ္ဒမကံသု. ရာဇာ တမ္ပိ ဝစနံ သုတွာ တပ္ပဋိဘာဂနိမိတ္တံ ဥပ္ပာဒေသိ – ‘‘ကုဒါဿု နာမာဟမ္ပိ အရိယမဂ္ဂဉာဏေန တဏှာဒိဋ္ဌိဇာလံ ဘေတွာ အသဇ္ဇမာနော ဂစ္ဆေယျ’’န္တိ? သော ရဇ္ဇံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆာကာသိ, ဣမဉ္စ ဥဒါနဂါထမဘာသိ.

118. 'සන්දානයිත්වානා' යන ගාථාවෙහි උප්පත්තිය කවරේ ද? බරණැස් නුවර අනිවත්තබ්‍රහ්මදත්ත නම් රජෙක් සිටියේ ය. ඔහු යුධ පිටියට බැස ජය නොගෙන හෝ ආරම්භ කළ වෙනත් කටයුත්තක් අවසන් නොකර හෝ ආපසු නොඑයි. එබැවින් ඔහු 'අනිවත්ත' (නොනැවතෙන) යන නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. දිනක් ඔහු උයනට යන්නේ ය. ඒ අවස්ථාවේ ලැව්ගින්නක් හටගත්තේ ය. ඒ ගින්න වියළි තණ මෙන්ම අමු තණ ආදිය ද දවමින් නොනැවතී ඉදිරියටම යයි. රජතුමා එය දැක ඒ හා සමාන නිමිත්තක් උපදවා ගත්තේ ය: 'යම් සේ මේ ලැව්ගින්න දැවෙයි ද, එසේම එකොළොස් වැදෑරුම් ගින්න සියලු සත්ත්වයන් දවමින්, මහා දුක් උපදවමින් නොනැවතී ඉදිරියටම යයි. කවදා නම් මම ද මේ දුක නැවැත්වීම පිණිස, මේ ගින්න මෙන් ආර්ය මාර්ග ඥානය නමැති ගින්නෙන් කෙලෙසුන් දවමින් ආපසු නොහැරී නිවන කරා යන්නෙම් ද?' පසුව මද වේලාවක් ගොස් නදියෙහි මසුන් අල්ලන කෙවුළන් දුටුවේ ය. ඔවුන්ගේ දැලට හසු වූ එක් මහා මත්ස්‍යයෙක් දැල කඩාගෙන පැන ගියේ ය. ඔවුන් 'මත්ස්‍යයා දැල කඩාගෙන ගියේ ය' යි ශබ්ද කළහ. රජතුමා එම වචනය අසා ඒ හා සමාන නිමිත්තක් උපදවා ගත්තේ ය: 'කවදා නම් මම ද ආර්ය මාර්ග ඥානයෙන් තණ්හා දිට්ඨි නමැති දැල කඩා නොඇලී යන්නෙම් ද?' ඔහු රජසපය අතහැර පැවිදි වී විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව ලබා ගත්තේ ය. මේ උදාන ගාථාව ඒ අර්ථයෙන් ප්‍රකාශ කළේ ය.

တဿာ ဒုတိယပါဒေ ဇာလန္တိ သုတ္တမယံ ဝုစ္စတိ. အမ္ဗူတိ ဥဒကံ, တတ္ထ စရတီတိ အမ္ဗုစာရီ, မစ္ဆဿေတံ အဓိဝစနံ. သလိလေ အမ္ဗုစာရီ သလိလမ္ဗုစာရီ. တသ္မိံ နဒီသလိလေ ဇာလံ ဘေတွာ ဂတအမ္ဗုစာရီဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတိယပါဒေ ဒဍ္ဎန္တိ ဒဍ္ဎဋ္ဌာနံ ဝုစ္စတိ. ယထာ အဂ္ဂိ ဒဍ္ဎဋ္ဌာနံ ပုန န နိဝတ္တတိ, န တတ္ထ ဘိယျော အာဂစ္ဆတိ, ဧဝံ မဂ္ဂဉာဏဂ္ဂိနာ ဒဍ္ဎကာမဂုဏဋ္ဌာနံ အနိဝတ္တမာနော တတ္ထ ဘိယျော အနာဂစ္ဆန္တောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

එහි දෙවන පාදයෙහි 'ජාලං' යන්නෙන් නූලෙන් කළ දැල කියනු ලැබේ. 'අම්බු' යනු ජලය යි. එහි හැසිරෙන බැවින් 'අම්බුචාරී' නම් වේ, එය මත්ස්‍යයාට නමකි. 'සලිලම්බුචාරී' යනු දියෙහි හැසිරෙන මත්ස්‍යයා යන්නයි. ඒ නදියෙහි දියෙහි දැල කඩාගෙන ගිය මත්ස්‍යයෙකු මෙන් යනු අදහසයි. තෙවන පාදයෙහි 'දඩ්ඪං' යනු පිළිස්සුණු ස්ථානයයි. ගින්න පිළිස්සුණු තැනට නැවත නොඑන්නා සේම, එහි නැවත නොදැවෙන සේම, මාර්ග ඥානය නමැති ගින්නෙන් කෙලෙස් දැවූ තැනට (පෘථග්ජන භාවයට) නැවත නොහැරී එන්නෙකු යන අදහසයි. ඉතිරිය කලින් පවසන ලද පරිදිම වේ.

သန္ဒာလဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සන්දාන ගාථා වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၁၁၉. ဩက္ခိတ္တစက္ခူတိ [Pg.211] ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဗာရာဏသိယံ ကိရ စက္ခုလောလဗြဟ္မဒတ္တော နာမ ရာဇာ ပါဒလောလဗြဟ္မဒတ္တော ဝိယ နာဋကဒဿနံ အနုယုတ္တော ဟောတိ. အယံ ပန ဝိသေသော – သော အသန္တုဋ္ဌော တတ္ထ တတ္ထ ဂစ္ဆတိ. အယံ တံ တံ နာဋကံ ဒိသွာ အတီဝ အဘိနန္ဒိတွာ နာဋကဒဿနပရိဝတ္တနေန တဏှံ ဝဍ္ဎေန္တော ဝိစရတိ. သော ကိရ နာဋကဒဿနတ္ထံ အာဂတံ အညတရံ ကုဋုမ္ဗိယဘရိယံ ဒိသွာ ရာဂံ ဥပ္ပာဒေသိ. တတော သံဝေဂံ အာပဇ္ဇိတွာ ပုန ‘‘အရေ, အဟံ ဣမံ တဏှံ ဝဍ္ဎေန္တော အပါယပရိပူရကော ဘဝိဿာမိ, ဟန္ဒ, နံ နိဂ္ဂဏှာမီ’’တိ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိပဿန္တော ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆိကတွာ အတ္တနော ပုရိမပဋိပတ္တိံ ဂရဟန္တော တပ္ပဋိပက္ခဂုဏဒီပိကံ ဣမံ ဥဒါနဂါထံ အဘာသိ.

119. 'උක්ඛිත්තචක්ඛු' යන ගාථාවෙහි උප්පත්තිය කවරේ ද? බරණැස් නුවර චක්ඛුලෝලබ්‍රහ්මදත්ත නම් රජෙක් සිටියේ ය. ඔහු පිනුම් නැටුම් ආදී නාට්‍ය බැලීමට අතිශයින් ඇලුම් කළේ ය. ඔහු නොසතුටු සිත් ඇතිව තැන තැන නාට්‍ය බැලීමට යයි. ඔහු නොයෙකුත් නාට්‍ය දැක අතිශයින් සතුටු වී, නාට්‍ය බැලීම මගින් තණ්හාව වර්ධනය කරමින් හැසිරෙයි. දිනක් ඔහු නාට්‍ය බැලීමට පැමිණි එක්තරා සිටු දියණියක දැක ඇය කෙරෙහි රාගයක් උපදවා ගත්තේ ය. ඉන්පසු බලවත් සංවේගයට පත්වී 'අහෝ, මම මේ තණ්හාව වර්ධනය කරමින් අපාය පුරවන්නෙකු වන්නෙමි. එබැවින් මෙය මැඩපවත්වන්නෙමි' යි සිතා පැවිදි වී විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව ලබා ගත්තේ ය. එහිදී තමාගේ පෙර පැවති අසංවර හැසිරීම ගරහමින්, ඊට ප්‍රතිපක්ෂ ගුණයන් දක්වමින් මේ උදාන ගාථාව ප්‍රකාශ කළේ ය.

တတ္ထ ဩက္ခိတ္တစက္ခူတိ ဟေဋ္ဌာခိတ္တစက္ခု, သတ္တဂီဝဋ္ဌိကာနိ ပဋိပါဋိယာ ဌပေတွာ ပရိဝဇ္ဇနဂဟေတဗ္ဗဒဿနတ္ထံ ယုဂမတ္တံ ပေက္ခမာနောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. န တု ဟနုကဋ္ဌိနာ ဟဒယဋ္ဌိံ သံဃဋ္ဋေန္တော. ဧဝဉှိ ဩက္ခိတ္တစက္ခုတာ န သမဏသာရုပ္ပာ ဟောတိ. န စ ပါဒလောလောတိ ဧကဿ ဒုတိယော, ဒွိန္နံ တတိယောတိ ဧဝံ ဂဏမဇ္ဈံ ပဝိသိတုကာမတာယ ကဏ္ဍူယမာနပါဒေါ ဝိယ အဘဝန္တော, ဒီဃစာရိကအနိဝတ္တစာရိကဝိရတော. ဂုတ္တိန္ဒြိယောတိ ဆသု ဣန္ဒြိယေသု ဣဓ မနိန္ဒြိယဿ ဝိသုံ ဝုတ္တတ္တာ ဝုတ္တာဝသေသဝသေန စ ဂေါပိတိန္ဒြိယော. ရက္ခိတမာနသာနောတိ မာနသံ ဧဝ မာနသာနံ, တံ ရက္ခိတမဿာတိ ရက္ခိတမာနသာနော. ယထာ ကိလေသေဟိ န ဝိလုပ္ပတိ, ဧဝံ ရက္ခိတစိတ္တောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အနဝဿုတောတိ ဣမာယ ပဋိပတ္တိယာ တေသု တေသု အာရမ္မဏေသု ကိလေသအနွဿဝဝိရဟိတော. အပရိဍယှမာနောတိ ကိလေသဂ္ဂီဟိ အပရိဍယှမာနော. ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ အနဝဿုတော, အဇ္ဈတ္တံ အပရိဍယှမာနော. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

එහි 'උක්ඛිත්තචක්ඛු' යනු බිමට යොමු කළ ඇස් ඇති බවයි. ගෙල ඇට සත එක පෙළට තබා, අත්හළ යුතු හා ගත යුතු දේ දැකීම පිණිස වියගසක් පමණ දුර බලමින් සිටීම මෙයින් අදහස් වේ. හනුවලින් පපුවට තද වන සේ බිම බැලීම ශ්‍රමණයෙකුට සුදුසු නොවේ. 'න ච පාදලෝලෝ' යන්නෙන් එකෙකුට දෙවැන්නෙක්, දෙදෙනෙකුට තෙවැන්නෙක් ලෙස පිරිස් මැදට වැදීමට කැමැත්තෙන් කසන කකුලක් ඇති අයෙකු මෙන් දුවන්නේ නැති, දීර්ඝ චාරිකාවලින් හා අනිසි ගමන් බිමන්වලින් වැළකුණු බව අදහස් වේ. 'ගුත්තින්ද්‍රියෝ' යනු ඉන්ද්‍රිය හය අතුරින් මෙහි මනස ගැන වෙනම කියන ලද බැවින් ඉතිරි ඉන්ද්‍රියයන් ආරක්ෂා කළ බවයි. 'රක්ඛිතමානසානෝ' යනු මනස රැක්ක බැවින් රක්ඛිතමානස නම් වේ. කෙලෙසුන් විසින් මනස නොපෙළන බැවින් 'රක්ඛිතචිත්ත' යැයි ද කියනු ලැබේ. 'අනවස්සුතෝ' යනු මේ පිළිවෙත නිසා ඒ ඒ ආරම්මණයන්හි කෙලෙස් ආශ්‍රවයන්ගෙන් තොර වූ බවයි. 'අපරිඩය්හමානෝ' යනු කෙලෙස් ගින්නෙන් නොදැවෙන බවයි. පිටතින් ආශ්‍රවයන්ගෙන් තොරව, ඇතුළතින් කෙලෙස් ගින්නෙන් නොදැවී වාසය කිරීම මෙයින් අදහස් වේ. ඉතිරිය කලින් පවසන ලද පරිදිම වේ.

ဩက္ခိတ္တစက္ခုဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

උක්ඛිත්තචක්ඛු ගාථා වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၁၂၀. ဩဟာရယိတွာတိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဗာရာဏသိယံ ကိရ အညောပိ စာတုမာသိကဗြဟ္မဒတ္တော နာမ ရာဇာ စတုမာသေ စတုမာသေ ဥယျာနကီဠံ ဂစ္ဆတိ. သော ဧကဒိဝသံ ဂိမှာနံ မဇ္ဈိမမာသေ ဥယျာနံ ပဝိသန္တော ဥယျာနဒွါရေ ပတ္တသဉ္ဆန္နံ ပုပ္ဖာလင်္ကတသာခါဝိဋပံ ပါရိစ္ဆတ္တကကောဝိဠာရံ ဒိသွာ ဧကံ ပုပ္ဖံ ဂဟေတွာ ဥယျာနံ ပါဝိသိ. တတော ‘‘ရညာ အဂ္ဂပုပ္ဖံ ဂဟိတ’’န္တိ အညတရောပိ အမစ္စော ဟတ္ထိက္ခန္ဓေ ဌိတော ဧကမေဝ ပုပ္ဖံ အဂ္ဂဟေသိ. ဧတေနေဝုပါယေန သဗ္ဗော [Pg.212] ဗလကာယော အဂ္ဂဟေသိ. ပုပ္ဖေဟိ အနဿာဒေန္တာ ပတ္တမ္ပိ ဂဏှိံသု. သော ရုက္ခော နိပ္ပတ္တပုပ္ဖော ခန္ဓမတ္တောဝ အဟောသိ. ရာဇာ သာယနှသမယေ ဥယျာနာ နိက္ခမန္တော တံ ဒိသွာ ‘‘ကိံ ကတော အယံ ရုက္ခော, မမာဂမနဝေလာယ မဏိဝဏ္ဏသာခန္တရေသု ပဝါဠသဒိသပုပ္ဖာလင်္ကတော အဟောသိ, ဣဒါနိ နိပ္ပတ္တပုပ္ဖော ဇာတော’’တိ စိန္တေန္တော တဿေဝ အဝိဒူရေ အပုပ္ဖိတရုက္ခံ သဉ္ဆန္နပလာသံ အဒ္ဒသ. ဒိသွာ စဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘အယံ ရုက္ခော ပုပ္ဖဘရိတသာခတ္တာ ဗဟုဇနဿ လောဘနီယော အဟောသိ, တေန မုဟုတ္တေနေဝ ဗျသနံ ပတ္တော. အယံ ပနညော အလောဘနီယတ္တာ တထေဝ ဌိတော. ဣဒဉ္စာပိ ရဇ္ဇံ ပုပ္ဖိတရုက္ခော ဝိယ လောဘနီယံ, ဘိက္ခုဘာဝေါ ပန အပုပ္ဖိတရုက္ခော ဝိယ အလောဘနီယော. တသ္မာ ယာဝ ဣဒမ္ပိ အယံ ရုက္ခော ဝိယ န ဝိလုပ္ပတိ, တာဝ အယမညော သဉ္ဆန္နပတ္တော ယထာ ပါရိစ္ဆတ္တကော, ဧဝံ ကာသာဝေန သဉ္ဆန္နော ဟုတွာ ပဗ္ဗဇေယျ’’န္တိ. သော ရဇ္ဇံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိပဿန္တော ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆိကတွာ ဣမံ ဥဒါနဂါထံ အဘာသိ.

120. "ඔහාරයිත්වා" යන්නෙහි උප්පත්තිය කිසේ ද? බරණැස් නුවර සිව් මසකට වරක් උයන් කෙළියට යන 'චාතුමාසික බ්‍රහ්මදත්ත' නම් රජෙක් විය. එක් ගිම්හාන දිනක ඔහු උයනට වදින කල, උයන් දොරටුව අසල පත්‍රවලින් හා මල්වලින් බබළන පාරිච්ඡත්තක කෝවිළාර වෘක්ෂයක් දැක, එක් මලක් නෙළාගෙන උයනට පිවිසියේය. ඉන්පසු, රජු අග්‍ර පුෂ්පය ගත්තේ යැයි සිතා, එක් අමාත්‍යයෙක් ද ඇත් කඳ මත සිටම එක් මලක් ගත්තේය. මේ අයුරින් මුළු සේනාවම මල් නෙළා ගත්හ. මල් නොලැබුණු අය පත්‍ර පවා ගත්හ. ඒ ගස මල් පත් රහිතව කඳ පමණක් ඉතිරි විය. සවස් කාලයේ රජු උයනෙන් නික්මෙන විට මෙය දැක, "මම එන විට මැණික් වන් අතු අතර පබළු වැනි මල්වලින් බබළමින් තිබූ මේ ගසට කුමක් වීද? දැන් මෙය මල් පත්‍ර රහිත වී ඇතැයි" සිතමින් සිටින විට, නුදුරින් මල් නොපිපුණු, ඝන පත්‍රවලින් යුත් වෙනත් ගසක් දුටුවේය. එය දැක ඔහුට මෙසේ සිතුණි: "මේ ගස මල්වලින් පිරී තිබූ බැවින් බොහෝ ජනයාට ප්‍රියජනක විය, ඒ නිසාම මොහොතකින් විනාශයට පත් විය. මේ අනෙක් ගස ආකර්ෂණීය නොවන බැවින් එලෙසම පවතී. මේ රාජ්‍යය ද පිපුණු ගසක් මෙන් ඇල්ම ඇති කරවන්නකි; පැවිදි බව වනාහි මල් නොපිපුණු ගසක් මෙන් ඇල්ම ඇති නොකරවන්නකි. එබැවින්, මේ රාජ්‍යය ද මේ ගස මෙන් විනාශයට පත් වීමට පෙර, ඝන පත්‍ර ඇති මේ අනෙක් පාරිච්ඡත්තක ගස මෙන්, කසාය වස්ත්‍රයෙන් වැසුණු තැනැත්තෙකු වී පැවිදි විය යුතුය." ඔහු රාජ්‍යය හැර පැවිදි වී විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව ලබා මේ උදාන ගාථාව ප්‍රකාශ කළේය.

တတ္ထ ကာသာယဝတ္ထော အဘိနိက္ခမိတွာတိ ဣမဿ ပါဒဿ ဂေဟာ နိက္ခမိတွာ ကာသာယဝတ္ထနိဝတ္ထော ဟုတွာတိ ဧဝမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သေသံ ဝုတ္တနယေနေဝ သက္ကာ ဝိညာတုန္တိ န ဝိတ္ထာရိတန္တိ.

එහි "කාසායවත්ථො අභිනෙක්ඛමිත්වා" යන්නෙහි අර්ථය නම්, ගිහිගෙයින් නික්ම කසාය වස්ත්‍ර හැඳගත් තැනැත්තෙකු වී යන්නයි. ඉතිරි කොටස පෙර කියූ ක්‍රමයටම දත හැකි බැවින් විස්තර නොකරන ලදී.

ပါရိစ္ဆတ္တကဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පාරිච්ඡත්තක ගාථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

တတိယဝဂ္ဂေါ နိဋ္ဌိတော.

තෙවන වග්ගය නිමවා ඇත.

၁၂၁. ရသေသူတိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အညတရော ကိရ ဗာရာဏသိရာဇာ ဥယျာနေ အမစ္စပုတ္တေဟိ ပရိဝုတော သိလာပဋ္ဋပေါက္ခရဏိယံ ကီဠတိ. တဿ သူဒေါ သဗ္ဗမံသာနံ ရသံ ဂဟေတွာ အတီဝ သုသင်္ခတံ အမတကပ္ပံ အန္တရဘတ္တံ ပစိတွာ ဥပနာမေသိ. သော တတ္ထ ဂေဓမာပန္နော ကဿစိ ကိဉ္စိ အဒတွာ အတ္တနာဝ ဘုဉ္ဇိ. ဥဒကံ ကီဠန္တော အတိဝိကာလေ နိက္ခန္တော သီဃံ သီဃံ ဘုဉ္ဇိ. ယေဟိ သဒ္ဓိံ ပုဗ္ဗေ ဘုဉ္ဇတိ, န တေသံ ကဉ္စိ သရိ. အထ ပစ္ဆာ ပဋိသင်္ခါနံ ဥပ္ပာဒေတွာ ‘‘အဟော! မယာ ပါပံ ကတံ, ယွာယံ ရသတဏှာဘိဘူတော သဗ္ဗဇနံ ဝိဿရိတွာ ဧကကောဝ ဘုဉ္ဇိံ, ဟန္ဒ, နံ ရသတဏှံ နိဂ္ဂဏှာမီ’’တိ ရဇ္ဇံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိပဿန္တော ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆိကတွာ အတ္တနော ပုရိမပဋိပတ္တိံ ဂရဟန္တော တပ္ပဋိပက္ခဂုဏဒီပိကံ ဣမံ ဥဒါနဂါထံ အဘာသိ.

121. "රසේසු" යන්නෙහි උප්පත්තිය කිසේ ද? එක්තරා බරණැස් රජෙක් අමාත්‍ය පුත්‍රයන් පිරිවරා උයනෙහි වූ ශිලාමය පොකුණක ජල ක්‍රීඩා කළේය. ඔහුගේ සූපවේදියා සියලු මාංශයන්ගේ රස ගෙන ඉතා මනාව පිළියෙළ කරන ලද අමෘතයක් බඳු ආහාරයක් පිස රජුට පිළිගැන්වීය. රජු එහි රසයට ගිජු වී කිසිවෙකුට කිසිවක් නොදී තනිවම අනුභව කළේය. ජල ක්‍රීඩා කරමින් සිටි රජු ඉතා අකාලයේ නික්මී ඉතා වේගයෙන් ආහාර ගත්තේය. පෙර තමන් සමඟ එක්ව ආහාර ගත් අය පිළිබඳව කිසිදු සිහියක් ඔහුට නොවීය. පසුව ඒ පිළිබඳව නුවණින් විමසා බැලූ ඔහු, "අහෝ! මම පවක් කළෙමි. රස තණ්හාවට යට වී සියලු දෙනා අමතක කර තනිවම අනුභව කළෙමි. දැන් මම ඒ රස තණ්හාව දමනය කරමි" යි සිතා රාජ්‍යය හැර පැවිදි විය. විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව ලබා, තමාගේ පැරණි පිළිවෙතට ගර්හා කරමින් ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ ගුණයන් දක්වන මේ උදාන ගාථාව ප්‍රකාශ කළේය.

တတ္ထ [Pg.213] ရသေသူတိ အမ္ဗိလမဓုရတိတ္တကကဋုကလောဏခါရိကကသာဝါဒိဘေဒေသု သာယနီယေသု. ဂေဓံ အကရန္တိ ဂိဒ္ဓိံ အကရောန္တော, တဏှံ အနုပ္ပာဒေန္တောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အလောလောတိ ‘‘ဣဒံ သာယိဿာမိ, ဣဒံ သာယိဿာမီ’’တိ ဧဝံ ရသဝိသေသေသု အနာကုလော. အနညပေါသီတိ ပေါသေတဗ္ဗကသဒ္ဓိဝိဟာရိကာဒိဝိရဟိတော. ကာယသန္ဓာရဏမတ္တေန သန္တုဋ္ဌောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယထာ ဝါ ပုဗ္ဗေ ဥယျာနေ ရသေသု ဂေဓကရဏသီလော အညပေါသီ အာသိံ, ဧဝံ အဟုတွာ ယာယ တဏှာယ လောလော ဟုတွာ ရသေသု ဂေဓံ ကရောတိ, တံ တဏှံ ဟိတွာ အာယတိံ တဏှာမူလကဿ အညဿ အတ္တဘာဝဿာနိဗ္ဗတ္တာပနေန အနညပေါသီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အထ ဝါ အတ္ထဘဉ္ဇနကဋ္ဌေန ကိလေသာ ‘‘အညေ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, တေသံ အပေါသနေန အနညပေါသီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. သပဒါနစာရီတိ အဝေါက္ကမ္မစာရီ အနုပုဗ္ဗစာရီ, ဃရပဋိပါဋိံ အဆဍ္ဍေတွာ အဍ္ဎကုလဉ္စ ဒလိဒ္ဒကုလဉ္စ နိရန္တရံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသမာနောတိ အတ္ထော. ကုလေ ကုလေ အပ္ပဋိဗဒ္ဓစိတ္တောတိ ခတ္တိယကုလာဒီသု ယတ္ထ ကတ္ထစိ ကိလေသဝသေန အလဂ္ဂစိတ္တော, စန္ဒောပမော နိစ္စနဝကော ဟုတွာတိ အတ္ထော. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

එහි "රසේසු" යනු ඇඹුල්, පැණි රස, තිත්ත, කටුක, ලුණු රස, ක්ෂාර රස, කසාය රස ආදී වූ රස විඳිය යුතු වස්තූන් කෙරෙහිය. "ගෙධං අකරං" යනු ගිජු බවක් නොකරමින්, තණ්හාව උපදවා නොගනිමින් යන්නයි. "අලොලො" යනු "මෙය රස විඳින්නෙමි, මෙය රස විඳින්නෙමි" යි රස විශේෂයන් කෙරෙහි කැළඹීමක් නොමැති වීමයි. "අනඤ්ඤපොසී" යනු පෝෂණය කළ යුතු සහජීවීන් ආදීන්ගෙන් තොර වීමයි. ශරීරය පවත්වා ගැනීම සඳහා පමණක් වූ සතුටෙන් යුක්ත වීම යන්නයි. එසේත් නැත්නම්, පෙර උයනෙහි රසයන් කෙරෙහි ගිජු වූයේ අන් අය ලවා පෝෂණය වූයේද, දැන් එසේ නොවී, යම් තණ්හාවකින් ලොල් වී රසයන්හි ගිජු වේද, ඒ තණ්හාව අත්හැර මතු කාලයෙහි තණ්හාව මුල් කරගත් වෙනත් ආත්මභාවයක් ඇති නොකරන බැවින් "අනඤ්ඤපොසී" යැයි කියනු ලැබේ. නැතහොත්, අර්ථය විනාශ කරන බැවින් කෙලෙස්හු "අන්‍ය" (අනඤ්ඤ) නම් වෙති, ඔවුන් පෝෂණය නොකරන බැවින් "අනඤ්ඤපොසී" නම් වේ, මෙය මෙහි අර්ථයයි. "සපදානචාරී" යනු මඟ නොහැර, අනුපිළිවෙලින් ගෙවල් පිළිවෙළ අත්නොහැර, පොහොසත් කුල හා දුප්පත් කුල යන භේදයකින් තොරව නිරන්තරයෙන් පිඬු සිඟා වඩින්නා වූ යන්නයි. "කුලේ කුලේ අප්පටිබද්ධචිත්තෝ" යනු ක්ෂත්‍රිය කුලාදී යම් තැනක හෝ කෙලෙස් වශයෙන් නොඇලුණු සිතැති, සඳ මෙන් නිරන්තරයෙන්ම නවක වූ තැනැත්තෙකු වීමයි. ඉතිරි කොටස පෙර කියූ ක්‍රමයටමය.

ရသဂေဓဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

රසගෙධ ගාථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၂၂. ပဟာယ ပဉ္စာဝရဏာနီတိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဗာရာဏသိယံ ကိရ အညတရော ရာဇာ ပဌမဇ္ဈာနလာဘီ အဟောသိ. သော ဈာနာနုရက္ခဏတ္ထံ ရဇ္ဇံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိပဿန္တော ပစ္စေကဗောဓိံ ပတွာ အတ္တနော ပဋိပတ္တိသမ္ပဒံ ဒီပေန္တော ဣမံ ဥဒါနဂါထံ အဘာသိ.

122. "පහාය පඤ්චාවරණානි" යන්නෙහි උප්පත්තිය කිසේ ද? බරණැස් නුවර එක්තරා රජෙක් ප්‍රථම ධ්‍යානය ලාභියෙක් විය. ඔහු ධ්‍යානය ආරක්ෂා කරගනු පිණිස රාජ්‍යය හැර පැවිදි වී, විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව ලබා තම පිළිවෙතෙහි සම්පත්තිය දක්වමින් මේ උදාන ගාථාව ප්‍රකාශ කළේය.

တတ္ထ ပဉ္စာဝရဏာနီတိ ပဉ္စ နီဝရဏာနိ ဧဝ, တာနိ ဥရဂသုတ္တေ (သု. နိ. ၁ အာဒယော) အတ္ထတော ဝုတ္တာနိ. တာနိ ပန ယသ္မာ အဗ္ဘာဒယော ဝိယ စန္ဒသူရိယေ စေတော အာဝရန္တိ, တသ္မာ ‘‘အာဝရဏာနိ စေတသော’’တိ ဝုတ္တာနိ. တာနိ ဥပစာရေန ဝါ အပ္ပနာယ ဝါ ပဟာယ ဝိဇဟိတွာတိ အတ္ထော. ဥပက္ကိလေသေတိ ဥပဂမ္မ စိတ္တံ ဝိဗာဓေန္တေ အကုသလဓမ္မေ, ဝတ္ထောပမာဒီသု (မ. နိ. ၁.၇၀ အာဒယော) ဝုတ္တေ အဘိဇ္ဈာဒယော ဝါ. ဗျပနုဇ္ဇာတိ ပနုဒိတွာ, ဝိပဿနာမဂ္ဂေန ပဇဟိတွာတိ အတ္ထော. သဗ္ဗေတိ အနဝသေသေ. ဧဝံ သမထဝိပဿနာသမ္ပန္နော ပဌမမဂ္ဂေန ဒိဋ္ဌိနိဿယဿ ပဟီနတ္တာ အနိဿိတော, သေသမဂ္ဂေဟိ ဆေတွာ တေဓာတုကံ [Pg.214] သိနေဟဒေါသံ, တဏှာရာဂန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သိနေဟော ဧဝ ဟိ ဂုဏပဋိပက္ခတော သိနေဟဒေါသောတိ ဝုတ္တော. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

එහි "පඤ්චාවරණානි" යනු පංච නීවරණයන්මය. ඒවා උරග සූත්‍රයේදී අර්ථ වශයෙන් දක්වා ඇත. වලාකුළු ආදිය සඳ හිරු මුවා කරන්නාක් මෙන්, මේවා සිත ආවරණය කරන බැවින් "චේතසෝ ආවරණානි" යැයි කියනු ලැබේ. ඒවා උපචාර වශයෙන් හෝ අප්පනා වශයෙන් ප්‍රහාණය කර, අත්හැර යනු අර්ථයයි. "උපක්කිලේසේ" යනු සිතට පැමිණ පීඩා කරන්නා වූ අකුසල ධර්මයන්ය, වත්ථූපම සූත්‍රය ආදියේ දැක්වෙන අභිජ්ඣා ආදියයි. "බ්‍යපානුජ්ජ" යනු බැහැර කර, විදර්ශනා මාර්ගයෙන් ප්‍රහාණය කර යනුයි. "සබ්බේ" යනු කිසිවක් ඉතිරි නොකර සියල්ලම යන්නයි. මෙසේ සමථ විදර්ශනා සම්පන්න වූයේ ප්‍රථම මාර්ගයෙන් දෘෂ්ටි නිශ්‍රය ප්‍රහාණය කළ බැවින් "අනිශ්‍රිත" වෙයි. සෙසු මාර්ගයන්ගෙන් ත්‍රෛධාතුක වූ ස්නේහ දෝෂය හෙවත් තණ්හා රාගය සිඳ දැමූ බව මින් අදහස් වේ. ගුණයන්ට විරුද්ධ බැවින් ස්නේහයම "ස්නේහ දෝෂය" ලෙස දක්වා ඇත. ඉතිරි කොටස පෙර කියූ ක්‍රමයටමය.

အာဝရဏဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ආවරණ ගාථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၂၃. ဝိပိဋ္ဌိကတွာနာတိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဗာရာဏသိယံ ကိရ အညတရော ရာဇာ စတုတ္ထဇ္ဈာနလာဘီ အဟောသိ. သောပိ ဈာနာနုရက္ခဏတ္ထံ ရဇ္ဇံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိပဿန္တော ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆိကတွာ အတ္တနော ပဋိပတ္တိသမ္ပဒံ ဒီပေန္တော ဣမံ ဥဒါနဂါထံ အဘာသိ.

123. "විපිට්ඨිකත්වානා" යන්නෙහි උප්පත්තිය කිසේ ද? බරණැස් නුවර එක්තරා රජෙක් චතුර්ථ ධ්‍යානය ලාභියෙක් විය. ඔහු ද ධ්‍යානය ආරක්ෂා කරගනු පිණිස රාජ්‍යය හැර පැවිදි වී විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව ලබා තම පිළිවෙතෙහි සම්පත්තිය දක්වමින් මේ උදාන ගාථාව ප්‍රකාශ කළේය.

တတ္ထ ဝိပိဋ္ဌိကတွာနာတိ ပိဋ္ဌိတော ကတွာ, ဆဍ္ဍေတွာ ဝိဇဟိတွာတိ အတ္ထော. သုခဉ္စ ဒုက္ခန္တိ ကာယိကံ သာတာသာတံ. သောမနဿဒေါမနဿန္တိ စေတသိကံ သာတာသာတံ. ဥပေက္ခန္တိ စတုတ္ထဇ္ဈာနုပေက္ခံ. သမထန္တိ စတုတ္ထဇ္ဈာနသမာဓိံ ဧဝ. ဝိသုဒ္ဓန္တိ ပဉ္စနီဝရဏဝိတက္ကဝိစာရပီတိသုခသင်္ခါတေဟိ နဝဟိ ပစ္စနီကဓမ္မေဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ အတိသုဒ္ဓံ, နိဒ္ဓန္တသုဝဏ္ဏမိဝ ဝိဂတူပက္ကိလေသန္တိ အတ္ထော.

එහි 'විපිට්ඨිකත්වා' යනු පිටුපසට කර, අත්හැර දැමීම හෙවත් ඉවත් කිරීම යන අර්ථයයි. 'සුඛ හා දුක්ඛ' යනු කායික සැප හා දුකය. 'සෝමනස්ස හා දෝමනස්ස' යනු චෛතසික (සිතෙහි හටගන්නා) සැප හා දුකයි. 'උපෙක්ඛා' යනු සතරවන ධ්‍යානයට අයත් උපේක්ෂාවයි. 'සමථ' යනු සතරවන ධ්‍යානයට අයත් සමාධියම වේ. 'විසුද්ධ' යනු පංච නීවරණ ද, විතක්ක, විචාර, පීති, සුඛ යන මේ නම වැදෑරුම් ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මිදුණු බැවින් ඉතා පිරිසිදු වූ, මල බැහැර කළ රන් මෙන් කෙලෙස් රහිත වූ යන අර්ථයයි.

အယံ ပန ယောဇနာ – ဝိပိဋ္ဌိကတွာန သုခဉ္စ ဒုက္ခဉ္စ ပုဗ္ဗေဝ, ပဌမဇ္ဈာနူပစာရေယေဝ ဒုက္ခံ တတိယဇ္ဈာနူပစာရေယေဝ သုခန္တိ အဓိပ္ပာယော. ပုန အာဒိတော ဝုတ္တံ စ-ကာရံ ပရတော နေတွာ ‘‘သောမနဿံ ဒေါမနဿဉ္စ ဝိပိဋ္ဌိကတွာန ပုဗ္ဗေဝါ’’တိ အဓိကာရော. တေန သောမနဿံ စတုတ္ထဇ္ဈာနူပစာရေ, ဒေါမနဿဉ္စ ဒုတိယဇ္ဈာနူပစာရေယေဝါတိ ဒီပေတိ. ဧတာနိ ဟိ ဧတေသံ ပရိယာယတော ပဟာနဋ္ဌာနာနိ. နိပ္ပရိယာယတော ပန ဒုက္ခဿ ပဌမဇ္ဈာနံ, ဒေါမနဿဿ ဒုတိယဇ္ဈာနံ, သုခဿ တတိယဇ္ဈာနံ, သောမနဿဿ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ ပဟာနဋ္ဌာနံ. ယထာဟ – ‘‘ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ ဧတ္ထုပ္ပန္နံ ဒုက္ခိန္ဒြိယံ အပရိသေသံ နိရုဇ္ဈတီ’’တိအာဒိကံ (သံ. နိ. ၅.၅၁၀) သဗ္ဗံ အဋ္ဌသာလိနိယာ ဓမ္မသင်္ဂဟဋ္ဌကထာယံ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁၆၅) ဝုတ္တံ. ယထာ ပုဗ္ဗေဝါတိ တီသု ပဌမဇ္ဈာနာဒီသု ဒုက္ခဒေါမနဿသုခါနိ ဝိပိဋ္ဌိကတွာ ဧဝမေတ္ထ စတုတ္ထဇ္ဈာနေ သောမနဿံ ဝိပိဋ္ဌိကတွာ ဣမာယ ပဋိပဒါယ လဒ္ဓါနုပေက္ခံ သမထံ ဝိသုဒ္ဓံ ဧကော စရေတိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

මෙහි අර්ථ සම්බන්ධය මෙසේය - සුඛ හා දුක්ඛ යන වේදනාවන් කලින්ම පසෙක තබා, එනම් පළමු ධ්‍යාන උපචාරයේදීම දුක්ඛ වේදනාව ද, තෙවන ධ්‍යාන උපචාරයේදීම සුඛ වේදනාව ද ප්‍රහීණය වන බව අදහසයි. නැවත මුලින් කී 'ච' කාරය පසුවට ගෙන 'සෝමනස්ස හා දෝමනස්ස ද කලින්ම අත්හැර' යනුවෙන් අර්ථ දැක්විය යුතුය. ඒ අනුව සතරවන ධ්‍යාන උපචාරයේදී සෝමනස්සය ද, දෙවන ධ්‍යාන උපචාරයේදීම දෝමනස්සය ද ප්‍රහීණ වන බව දක්වයි. මේවා එම වේදනාවන් පරියාය වශයෙන් (වක්‍රව) ප්‍රහීණ වන ස්ථානයෝ වෙති. නිප්පරියාය වශයෙන් (සෘජුවම) නම් දුක්ඛය ප්‍රහීණ වීම පළමු ධ්‍යානයේදී ද, දෝමනස්සය දෙවන ධ්‍යානයේදී ද, සුඛය තෙවන ධ්‍යානයේදී ද, සෝමනස්සය සතරවන ධ්‍යානයේදී ද සිදු වේ. 'පළමු ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි, එහිදී උපන් දුක්ඛේන්ද්‍රිය අවශේෂයක් නැතිව නිරුද්ධ වෙයි' යනාදී වශයෙන් භගවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ දේශනා කළ සියලු කරුණු ධම්මසංගණී අටුවාව වන අට්ඨසාලිනියෙහි සඳහන් වේ. මෙසේ කලින්ම පළමු ධ්‍යානාදී තුන් ධ්‍යානයන්හිදී දුක්ඛ, දෝමනස්ස හා සුඛයන් අත්හැර, මේ සතරවන ධ්‍යානයේදී සෝමනස්සය ද පසෙක තබා, මෙම පිළිවෙතින් ලත් උපේක්ෂා සහගත පිරිසිදු සමාධියෙන් යුක්තව හුදකලාව හැසිරිය යුතුය. ඉතිරි කොටස පෙර කී පරිදිමය.

ဝိပိဋ္ဌိဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

විපිට්ඨි ගාථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၂၄. အာရဒ္ဓဝီရိယောတိ [Pg.215] ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အညတရော ကိရ ပစ္စန္တရာဇာ သဟဿယောဓဗလကာယော ရဇ္ဇေန ခုဒ္ဒကော, ပညာယ မဟန္တော အဟောသိ. သော ဧကဒိဝသံ ‘‘ကိဉ္စာပိ အဟံ ခုဒ္ဒကော ရဇ္ဇေန, ပညဝတာ ပန သက္ကာ သကလဇမ္ဗုဒီပံ ဂဟေတု’’န္တိ စိန္တေတွာ သာမန္တရညော ဒူတံ ပါဟေသိ – ‘‘သတ္တာဟဗ္ဘန္တရေ မေ ရဇ္ဇံ ဝါ ဒေတု ယုဒ္ဓံ ဝါ’’တိ. တတော သော အတ္တနော အမစ္စေ သန္နိပါတာပေတွာ အာဟ – ‘‘မယာ တုမှေ အနာပုစ္ဆာယေဝ သာဟသံ ကမ္မံ ကတံ, အမုကဿ ရညော ဧဝံ ပေသိတံ, ကိံ ကာတဗ္ဗ’’န္တိ? တေ အာဟံသု – ‘‘သက္ကာ, မဟာရာဇ, သော ဒူတော နိဝတ္တေတု’’န္တိ. ‘‘န သက္ကာ, ဂတော ဘဝိဿတီ’’တိ. ‘‘ယဒိ ဧဝံ ဝိနာသိတမှာ တယာ, တေန ဟိ ဒုက္ခံ အညဿ သတ္ထေန မရိတုံ, ဟန္ဒ, မယံ အညမညံ ပဟရိတွာ မရာမ, အတ္တာနံ ပဟရိတွာ မရာမ, ဥဗ္ဗန္ဓာမ, ဝိသံ ခါဒါမာ’’တိ. ဧဝံ ဧတေသု ဧကမေကော မရဏမေဝ သံဝဏ္ဏေတိ. တတော ရာဇာ ‘‘ကိံ မေ ဣမေဟိ, အတ္ထိ, ဘဏေ, မယှံ ယောဓာ’’တိ အာဟ. အထ ‘‘အဟံ မဟာရာဇ ယောဓော, အဟံ မဟာရာဇ ယောဓော’’တိ ယောဓသဟဿံ ဥဋ္ဌဟိ.

124. 'ආරද්ධවීරියෝ' යන ගාථාවේ උත්පත්ති කතාව කුමක්ද? අතීතයේ එක්තරා ප්‍රත්‍යන්ත දේශයක රජෙක් වාසය කළේය. ඔහු දහසක් පමණ සේනාවකින් යුක්ත වූ අතර, රාජ්‍යයෙන් කුඩා වුවද ප්‍රඥාවෙන් ඉතා උසස් විය. ඔහු එක් දිනක් 'මගේ රාජ්‍යය කුඩා වුවද ප්‍රඥාවේ බලයෙන් මුළු දඹදිවම ජය ගත හැකිය' යි සිතා අසල්වැසි රජෙකු වෙත දූතයෙකු යවා, 'දින හතක් ඇතුළත මට රාජ්‍යය දෙන්න, නැතහොත් යුද්ධ කරන්න' යයි කීවේය. ඉන්පසු ඔහු තම අමාත්‍යවරුන් කැඳවා 'මම ඔබගෙන් නොවිමසාම මේ සාහසික ක්‍රියාව කළෙමි, අසවල් රජුට මෙසේ දන්වා යැව්වෙමි, දැන් කුමක් කළ යුතුද?' යි ඇසීය. ඔවුහු 'මහරජතුමනි, ඒ දූතයා ආපසු කැඳවිය හැකිය' යි කීහ. 'නැත, ඔහු දැනටමත් ගොස් අවසන්ය' යි රජු කීය. 'එසේ නම් ඔබ අපව විනාශ කළේය. වෙනත් අයෙකුගේ ආයුධයකින් මැරෙනවාට වඩා අපි එකිනෙකාට පහර දී මිය යමු, නැතහොත් වස කමු' යයි පවසමින් එහි සිටි සෑම අයෙකුම මරණයම වර්ණනා කළහ. එවිට රජු 'මොවුන්ගෙන් මට ඇති පලක් නැත, මා වෙනුවෙන් සටන් කරන වීරයෝ නැද්ද?' යි ඇසීය. එවිට 'මහරජතුමනි, මම වීරයෙක්මි' යි පවසමින් වීර සෙබළු දහසක් නැගී සිටියහ.

ရာဇာ ‘‘ဧတေ ဥပပရိက္ခိဿာမီ’’တိ မဟန္တံ စိတကံ သဇ္ဇာပေတွာ အာဟ – ‘‘မယာ, ဘဏေ, ဣဒံ သာဟသံ ကတံ, တံ မေ အမစ္စာ ပဋိက္ကောသန္တိ, သွာဟံ စိတကံ ပဝိသိဿာမိ. ကော မယာ သဒ္ဓိံ ပဝိသိဿတိ, ကေန မယှံ ဇီဝိတံ ပရိစ္စတ္တ’’န္တိ? ဧဝံ ဝုတ္တေ ပဉ္စသတာ ယောဓာ ဥဋ္ဌဟိံသု ‘‘မယံ, မဟာရာဇ, ပဝိသိဿာမာ’’တိ. တတော ရာဇာ ဣတရေ ပဉ္စသတေ အာဟ – ‘‘တုမှေ ဒါနိ, တာတာ, ကိံ ကရိဿထာ’’တိ? တေ အာဟံသု – ‘‘နာယံ, မဟာရာဇ, ပုရိသကာရော, ဣတ္ထိစရိယာ ဧသာ, အပိစ မဟာရာဇေန ပဋိရညော ဒူတော ပေသိတော, တေ မယံ တေန ရညာ သဒ္ဓိံ ယုဇ္ဈိတွာ မရိဿာမာ’’တိ. တတော ရာဇာ ‘‘ပရိစ္စတ္တံ တုမှေဟိ မမ ဇီဝိတ’’န္တိ စတုရင်္ဂိနိံ သေနံ သန္နယှိတွာ တေန ယောဓသဟဿေန ပရိဝုတော ဂန္တွာ ရဇ္ဇသီမာယ နိသီဒိ.

රජතුමා 'මොවුන් පරීක්ෂා කර බලන්නෙමි' යි සිතා මහත් වූ දර සෑයක් පිළියෙල කරවා මෙසේ කීවේය: 'පින්වතුනි, මා විසින් කරන ලද මේ සාහසික ක්‍රියාවට අමාත්‍යවරු විරුද්ධ වෙති. එබැවින් මම මේ දර සෑයට පැන මිය යන්නෙමි. මා සමඟ දර සෑයට පැනීමට කැමති, මා වෙනුවෙන් ජීවිතය පරිත්‍යාග කරන්නේ කවුද?' මෙසේ කී කල සෙබළු පන්සියයක් නැගී සිට 'මහරජතුමනි, අපි ඔබ සමඟ දර සෑයට පැන මිය යන්නෙමු' යි කීහ. රජු ඉතිරි පන්සිය දෙනාගෙන් 'දරුවනි, ඔබ දැන් කුමක් කරන්නේද?' යි ඇසීය. ඔවුහු 'මහරජතුමනි, මෙය පුරුෂයන්ගේ ක්‍රියාවක් නොවේ, මෙය ස්ත්‍රීන්ගේ හැසිරීමකි. මහරජතුමා විසින් සතුරු රජුට දූතයෙකු යවා ඇති බැවින් අපි ඒ රජු සමඟ යුද්ධ කර මිය යන්නෙමු' යි කීහ. එවිට රජු 'ඔබ මගේ ජීවිතය වෙනුවෙන් ජීවිතය පරිත්‍යාග කර අවසන්ය' යි පවසා සතරඟ සේනාව සන්නද්ධ කරවා ඒ දහසක් සෙබළුන් පිරිවරා ගොස් රාජ්‍ය සීමාවෙහි නතර විය.

သောပိ ပဋိရာဇာ တံ ပဝတ္တိံ သုတွာ ‘‘အရေ, သော ခုဒ္ဒကရာဇာ မမ ဒါသဿာပိ နပ္ပဟောတီ’’တိ ဒုဿိတွာ သဗ္ဗံ ဗလကာယံ အာဒါယ ယုဇ္ဈိတုံ နိက္ခမိ. ခုဒ္ဒကရာဇာ တံ အဗ္ဘုယျာတံ ဒိသွာ ဗလကာယံ အာဟ – ‘‘တာတာ, တုမှေ န ဗဟုကာ, သဗ္ဗေ သမ္ပိဏ္ဍိတွာ အသိစမ္မံ ဂဟေတွာ သီဃံ ဣမဿ ရညော ပုရတော ဥဇုကံ ဧဝ ဂစ္ဆထာ’’တိ. တေ တထာ အကံသု. အထဿ [Pg.216] သာ သေနာ ဒွိဓာ ဘိန္ဒိတွာ အန္တရမဒါသိ. တေ တံ ရာဇာနံ ဇီဝဂ္ဂါဟံ ဂဟေတွာ အတ္တနော ရညော ‘‘တံ မာရေဿာမီ’’တိ အာဂစ္ဆန္တဿ အဒံသု. ပဋိရာဇာ တံ အဘယံ ယာစိ. ရာဇာ တဿ အဘယံ ဒတွာ သပထံ ကာရာပေတွာ အတ္တနော ဝသေ ကတွာ တေန သဟ အညံ ရာဇာနံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ တဿ ရဇ္ဇသီမာယ ဌတွာ ပေသေသိ – ‘‘ရဇ္ဇံ ဝါ မေ ဒေတု ယုဒ္ဓံ ဝါ’’တိ. သော ‘‘အဟံ ဧကယုဒ္ဓမ္ပိ န သဟာမီ’’တိ ရဇ္ဇံ နိယျာဒေသိ. ဧတေနုပါယေန သဗ္ဗေ ရာဇာနော ဂဟေတွာ အန္တေ ဗာရာဏသိရာဇာနမ္ပိ အဂ္ဂဟေသိ.

සතුරු රජු ද ඒ පුවත අසා 'අහෝ, ඒ කුඩා රජු මගේ දාසයෙකුටවත් ප්‍රමාණවත් නොවේ' යයි සතුටට පත්ව මුළු සේනාවම රැගෙන යුද්ධයට නික්මුණේය. කුඩා රජු සතුරු සේනාව තමා වෙත එනු දැක තම සෙබළුන්ට මෙසේ කීවේය: 'දරුවනි, ඔබ බොහෝ දෙනෙක් නොවෙති. සියල්ලන්ම එකට එක්ව කඩු පලිහ ගෙන වේගයෙන් මේ රජු ඉදිරියට කෙළින්ම යන්න.' ඔවුහු එසේ කළහ. එවිට සතුරු සේනාව දෙකට බෙදී මගක් ඉඩ දුන්නේය. සෙබළු ඒ රජුව පණපිටින් අල්ලාගෙන තම රජු වෙත පැමිණියහ. සතුරු රජු අභයදානය ඉල්ලා සිටියේය. රජු ඔහුට අභයදානය දී, දිවුරුම් කරවා තම වසඟයට ගෙන, ඔහු සමඟ තවත් රජෙකු වෙත ගොස් රාජ්‍ය සීමාවේ සිට 'රාජ්‍යය හෝ යුද්ධය හෝ දෙන්න' යයි දූතයන් යැවීය. ඒ රජු 'මම එකම සටනක්වත් උහුලන්නට නොහැකිය' යි පවසා රාජ්‍යය පවරා දුන්නේය. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු රජවරුන් යටත් කරගෙන අවසානයේ බාරාණසි රජු ද යටත් කර ගත්තේය.

သော ဧကသတရာဇပရိဝုတော သကလဇမ္ဗုဒီပရဇ္ဇံ အနုသာသန္တော စိန္တေသိ – ‘‘အဟံ ပုဗ္ဗေ ခုဒ္ဒကော အဟောသိံ, သောမှိ ဣဒါနိ အတ္တနော ဉာဏသမ္ပတ္တိယာ သကလဇမ္ဗုဒီပမဏ္ဍလဿ ဣဿရော ရာဇာ ဇာတော. တံ ခေါ ပန မေ ဉာဏံ လောကိယဝီရိယသမ္ပယုတ္တံ, နေဝ နိဗ္ဗိဒါယ န ဝိရာဂါယ သံဝတ္တတိ, ယံနူနာဟံ ဣမိနာ ဉာဏေန လောကုတ္တရဓမ္မံ ဂဝေသေယျ’’န္တိ. တတော ဗာရာဏသိရညော ရဇ္ဇံ ဒတွာ ပုတ္တဒါရဉ္စ သကဇနပဒေယေဝ ဌပေတွာ သဗ္ဗံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆိကတွာ အတ္တနော ဝီရိယသမ္ပတ္တိံ ဒီပေန္တော ဣမံ ဥဒါနဂါထံ အဘာသိ.

ඔහු රජවරුන් එකසිය එක් දෙනෙකු පිරිවරා මුළු දඹදිවම පාලනය කරමින් මෙසේ සිතිණි: 'මම පෙර කුඩා රජෙක්ව සිටියෙමි. දැන් මගේ ප්‍රඥා සම්පත්තියෙන් මුළු දඹදිවටම අධිපති රජු බවට පත්වූයෙමි. එහෙත් මගේ ඒ ප්‍රඥාව ලෞකික වීර්යයෙන් යුක්ත වූවකි. එය සසර කෙරෙහි කලකිරීමට හෝ විරාගයට හේතු නොවේ. මම මේ ප්‍රඥාවෙන්ම ලෝකෝත්තර ධර්මය සොයන්නේ නම් ඉතා මැනවි.' ඉන්පසු ඔහු බාරාණසි රජුට රාජ්‍යය පවරා, අඹුදරුවන් තම තමන්ගේ ජනපදවල රඳවා, සියල්ල අත්හැර පැවිදි වී විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බවට පත් විය. ස්වකීය වීර්ය සම්පත්තිය ප්‍රකාශ කරමින් මේ උදාන ගාථාව දේශනා කළේය.

တတ္ထ အာရဒ္ဓံ ဝီရိယံ အဿာတိ အာရဒ္ဓဝီရိယော. ဧတေန အတ္တနော မဟာဝီရိယတံ ဒဿေတိ. ပရမတ္ထော ဝုစ္စတိ နိဗ္ဗာနံ, ပရမတ္ထဿ ပတ္တိ ပရမတ္ထပတ္တိ, တဿာ ပရမတ္ထပတ္တိယာ. ဧတေန ဝီရိယာရမ္ဘေန ပတ္တဗ္ဗံ ဖလံ ဒဿေတိ. အလီနစိတ္တောတိ ဧတေန ဝီရိယူပတ္ထမ္ဘာနံ စိတ္တစေတသိကာနံ အလီနတံ ဒဿေတိ. အကုသီတဝုတ္တီတိ ဧတေန ဌာနစင်္ကမာဒီသု ကာယဿ အနဝသီဒနံ ဒဿေတိ. ဒဠှနိက္ကမောတိ ဧတေန ‘‘ကာမံ တစော စ နှာရု စာ’’တိ (မ. နိ. ၂.၁၈၄; အ. နိ. ၂.၅; မဟာနိ. ၁၉၆) ဧဝံ ပဝတ္တံ ပဒဟနဝီရိယံ ဒဿေတိ, ယံ တံ အနုပုဗ္ဗသိက္ခာဒီသု ပဒဟန္တော ‘‘ကာယေန စေဝ ပရမတ္ထသစ္စံ သစ္ဆိကရောတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. အထ ဝါ ဧတေန မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တံ ဝီရိယံ ဒဿေတိ. တမ္ပိ ဒဠှဉ္စ ဘာဝနာပါရိပူရိဂတတ္တာ, နိက္ကမော စ သဗ္ဗသော ပဋိပက္ခာ နိက္ခန္တတ္တာ, တသ္မာ တံသမင်္ဂီပုဂ္ဂလောပိ ဒဠှော နိက္ကမော အဿာတိ ‘‘ဒဠှနိက္ကမော’’တိ ဝုစ္စတိ. ထာမဗလူပပန္နောတိ မဂ္ဂက္ခဏေ ကာယထာမေန စ ဉာဏဗလေန စ ဥပပန္နော. အထ ဝါ ထာမဘူတေန ဗလေန [Pg.217] ဥပပန္နော, ထိရဉာဏဗလူပပန္နောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧတေန တဿ ဝီရိယဿ ဝိပဿနာဉာဏသမ္ပယောဂံ ဒီပေန္တော ယောဂပဓာနဘာဝံ သာဓေတိ. ပုဗ္ဗဘာဂမဇ္ဈိမဥက္ကဋ္ဌဝီရိယဝသေန ဝါ တယောပိ ပါဒါ ယောဇေတဗ္ဗာ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

එහි ‘ආරද්ධවීරියෝ’ යනු වීරිය පටන් ගත් තැනැත්තා ය. මෙයින් තමගේ මහත් වූ වීරිය ඇති බව දක්වයි. ‘පරමත්ථ’ යනු නිර්වාණයයි. උතුම් අර්ථය වූ නිර්වාණය ලැබීම ‘පරමත්ථපත්ති’ නම් වේ. ඒ උතුම් නිර්වාණය ලැබීම සඳහා යන්න ‘පරමත්ථපත්තියා’ යන්නෙහි අර්ථයයි. මෙයින් වීරිය ආරම්භ කිරීමෙන් ලැබිය යුතු ඵලය දක්වයි. ‘අලීනචිත්තෝ’ යන්නෙන් වීරියෙන් උපස්ථම්භක වූ සිත හා චෛතසිකයන්ගේ නොහැකුළුණු බව (අලීන බව) දක්වයි. ‘අකුසීතවුත්ති’ යන්නෙන් සිටීම, සක්මන් කිරීම ආදියේදී කයෙහි පසුබෑමක් නොමැති බව දක්වයි. ‘දළ්හනික්කමෝ’ යන්නෙන් “සම, නහර ඉතිරි වේවා” ආදී වශයෙන් පවත්නා වූ ප්‍රධාන වීර්යය දක්වයි. අනුපිළිවෙල ශික්ෂාදියෙහි වීරිය වඩන්නා වූ ඔහු ‘කයින් ම පරමාර්ථ සත්‍යය පසක් කරයි’ යැයි කියනු ලැබේ. එසේත් නැතහොත්, මෙයින් මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත වීරිය දක්වයි. එය භාවනාව පිරිපුන් වීමට පැමිණි බැවින් ස්ථිර (දළ්හ) ද වේ, සියලු කෙලෙස් සතුරන්ගෙන් නික්මුණු බැවින් නික්කම ද වේ. එබැවින් ඒ මාර්ගයෙන් යුත් පුද්ගලයා ද ස්ථිර නික්මීමක් ඇත්තෙකු බැවින් ‘දළ්හනික්කමෝ’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘ථාමබලූපපන්නෝ’ යනු මාර්ග ක්ෂණයේදී කාය ශක්තියෙන් හා ඥාන බලයෙන් යුක්ත වීමයි. එසේත් නැතහොත් ස්ථාවර බලයෙන් යුක්ත වූ, ස්ථිර ඥාන බලයෙන් යුක්ත වූ යන අර්ථයයි. මෙයින් එම වීරියෙහි විපස්සනා ඥාන සම්ප්‍රයුක්ත බව පෙන්වමින් යෝගාවචරයාගේ ප්‍රධානත්වය සාධනය කරයි. පූර්වභාග, මධ්‍යම සහ උත්කෘෂ්ට වීරිය වශයෙන් ද මේ පද තුන යෙදිය යුතුය. ඉතිරි කොටස පෙර කී පරිදිම වේ.

အာရဒ္ဓဝီရိယဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ආරද්ධවීරිය ගාථාවෙහි වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၂၅. ပဋိသလ္လာနန္တိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဣမိဿာ ဂါထာယ အာဝရဏဂါထာယ ဝိယ ဥပ္ပတ္တိ, နတ္ထိ ကောစိ ဝိသေသော. အတ္ထဝဏ္ဏနာယ ပနဿာ ပဋိသလ္လာနန္တိ တေဟိ တေဟိ သတ္တသင်္ခါရေဟိ ပဋိနိဝတ္တိတွာ သလ္လာနံ, ဧကမန္တသေဝိတာ ဧကီဘာဝေါ ကာယဝိဝေကောတိ အတ္ထော. ဈာနန္တိ ပစ္စနီကဈာပနတော အာရမ္မဏလက္ခဏူပနိဇ္ဈာနတော စ စိတ္တဝိဝေကော ဝုစ္စတိ. တတ္ထ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော နီဝရဏာဒိပစ္စနီကဈာပနတော ကသိဏာဒိအာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနတော စ ‘‘ဈာန’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဝိပဿနာမဂ္ဂဖလာနိ သတ္တသညာဒိပစ္စနီကဈာပနတော လက္ခဏူပနိဇ္ဈာနတော စ ‘‘ဈာန’’နိ ဝုစ္စတိ. ဣဓ ပန အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနမေဝ အဓိပ္ပေတံ. ဧဝမေတံ ပဋိသလ္လာနဉ္စ ဈာနဉ္စ အရိဉ္စမာနော အဇဟမာနော အနိဿဇ္ဇမာနော. ဓမ္မေသူတိ ဝိပဿနူပဂေသု ပဉ္စက္ခန္ဓာဒိဓမ္မေသု. နိစ္စန္တိ သတတံ သမိတံ အဗ္ဗောကိဏ္ဏံ. အနုဓမ္မစာရီတိ တေ ဓမ္မေ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တနေန အနုဂတံ ဝိပဿနာဓမ္မံ စရမာနော. အထ ဝါ ဓမ္မေသူတိ ဧတ္ထ ဓမ္မာတိ နဝလောကုတ္တရဓမ္မာ, တေသံ ဓမ္မာနံ အနုလောမော ဓမ္မောတိ အနုဓမ္မော, ဝိပဿနာယေတံ အဓိဝစနံ. တတ္ထ ‘‘ဓမ္မာနံ နိစ္စံ အနုဓမ္မစာရီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဂါထာဗန္ဓသုခတ္ထံ ဝိဘတ္တိဗျတ္တယေန ‘‘ဓမ္မေသူ’’တိ ဝုတ္တံ သိယာ. အာဒီနဝံ သမ္မသိတာ ဘဝေသူတိ တာယ အနုဓမ္မစာရိတာသင်္ခါတာယ ဝိပဿနာယ အနိစ္စာကာရာဒိဒေါသံ တီသု ဘဝေသု သမနုပဿန္တော ဧဝံ ဣမာယ ကာယစိတ္တဝိဝေကသိခါပတ္တဝိပဿနာသင်္ခါတာယ ပဋိပဒါယ အဓိဂတောတိ ဝတ္တဗ္ဗော ဧကော စရေတိ ဧဝံ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

125. ‘පටිසල්ලානං’ (ප්‍රතිසල්ලීන වීම) යන්නෙහි උත්පත්තිය කුමක්ද? මෙම ගාථාවෙහි උත්පත්තිය ආවරණ ගාථාවෙහි මෙනි, එහි විශේෂයක් නැත. එහි අර්ථ වර්ණනාව නම්, ‘පටිසල්ලානං’ යනු ඒ ඒ සත්ව සංස්කාරයන්ගෙන් වෙන්ව හුදෙකලා වීමයි. හුදෙකලාව වෙසෙන ඒකාකී බව ‘කායවිවේකය’ යනු එහි අර්ථයයි. ‘ඣානං’ (ධ්‍යානය) යනු නීවරණාදී ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් දවන බැවින් හා අරමුණු හෝ ලක්ෂණ මෙනෙහි කරන බැවින් ‘චිත්තවිවේකය’ යැයි කියනු ලැබේ. එහිදී අෂ්ට සමාපත්තීන්, නීවරණාදී ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් දවන බැවින් හා කසිණාදී අරමුණු මෙනෙහි කරන බැවින් ‘ධ්‍යාන’ යැයි කියනු ලැබේ. විපස්සනා මාර්ග ඵලයන් සත්ව සංඥාදී ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් දවන බැවින් හා ලක්ෂණ මෙනෙහි කරන බැවින් ‘ධ්‍යාන’ යැයි කියනු ලැබේ. මෙහිදී අරමුණු මෙනෙහි කිරීම ම අදහස් කෙරේ. මෙසේ මෙම ප්‍රතිසල්ලීන බව හා ධ්‍යානය අත්නොහරිමින්, නොමුදමින් වාසය කිරීම අදහස් වේ. ‘ධම්මේසු’ යනු විපස්සනාවට හිතකර වූ පඤ්චස්කන්ධය ආදී ධර්මයන් කෙරෙහිය. ‘නිච්චං’ යනු නිරතුරුව ම, අඛණ්ඩව ම යන්නයි. ‘අනුධම්මචාරී’ යනු එම ධර්මයන් අරමුණු කොට පවත්නා වූ විපස්සනා ධර්මයෙහි හැසිරීමයි. එසේත් නැතහොත්, ‘ධම්මේසු’ යන්නෙහි ධර්මයන් යනු නව ලෝකෝත්තර ධර්මයන් ය. එම ධර්මයන්ට අනුකූල වූ ධර්මය ‘අනුධර්ම’ නම් වේ. එය විපස්සනාවට නමකි. එහිදී ‘ධර්මයන් කෙරෙහි නිරතුරුව අනුධර්මයෙහි හැසිරෙන්නා’ යැයි කිව යුතු තැන, ගාථා බන්ධනයෙහි පහසුව තකා විභක්ති මාරු කිරීමෙන් ‘ධම්මේසු’ (ධර්මයන්හි) යැයි යෙදී ඇත. ‘ආදීනවං සම්මසිතා භවේසු’ යනු එම අනුධර්ම චාරී සංඛ්‍යාත විපස්සනාවෙන් භව තුනෙහි අනිත්‍ය ලක්ෂණාදී දෝෂයන් මැනවින් දක්නා බවයි. මෙසේ මෙම කාය විවේක හා චිත්ත විවේකයන්ගේ මුදුන් පත් වූ විපස්සනා සංඛ්‍යාත ප්‍රතිපදාවෙන් නිවනට පැමිණිය යුතු බැවින්, හුදෙකලාව හැසිරෙන්න යන යෝජනාව තේරුම් ගත යුතුය.

ပဋိသလ္လာနဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පටිසල්ලාන ගාථාවෙහි වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၂၆. တဏှက္ခယန္တိ [Pg.218] ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အညတရော ကိရ ဗာရာဏသိရာဇာ မဟစ္စရာဇာနုဘာဝေန နဂရံ ပဒက္ခိဏံ ကရောတိ. တဿ သရီရသောဘာယ အာဝဇ္ဇိတဟဒယာ သတ္တာ ပုရတော ဂစ္ဆန္တာပိ နိဝတ္တိတွာ တမေဝ ဥလ္လောကေန္တိ, ပစ္ဆတော ဂစ္ဆန္တာပိ, ဥဘောဟိ ပဿေဟိ ဂစ္ဆန္တာပိ. ပကတိယာ ဧဝ ဟိ ဗုဒ္ဓဒဿနေ ပုဏ္ဏစန္ဒသမုဒ္ဒရာဇဒဿနေ စ အတိတ္တော လောကော. အထ အညတရာ ကုဋုမ္ဗိယဘရိယာပိ ဥပရိပါသာဒဂတာ သီဟပဉ္ဇရံ ဝိဝရိတွာ ဩလောကယမာနာ အဋ္ဌာသိ. ရာဇာ တံ ဒိသွာ ပဋိဗဒ္ဓစိတ္တော ဟုတွာ အမစ္စံ အာဏာပေသိ – ‘‘ဇာနာဟိ တာဝ, ဘဏေ, ‘အယံ ဣတ္ထီ သသာမိကာ ဝါ အသာမိကာ ဝါ’’’တိ? သော ဉတွာ ‘‘သသာမိကာ, ဒေဝါ’’တိ အာရောစေသိ. အထ ရာဇာ စိန္တေသိ – ‘‘ဣမာ ဝီသတိသဟဿနာဋကိတ္ထိယော ဒေဝစ္ဆရာယော ဝိယ မံ ဧဝ ဧကံ အဘိရမာပေန္တိ, သော ဒါနာဟံ ဧတာပိ အတုဿိတွာ ပရဿ ဣတ္ထိယာ တဏှံ ဥပ္ပာဒေသိံ. သာ ဥပ္ပန္နာ အပါယမေဝ အာကဍ္ဎတီ’’တိ တဏှာယ အာဒီနဝံ ဒိသွာ ‘‘ဟန္ဒ, နံ နိဂ္ဂဏှာမီ’’တိ ရဇ္ဇံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိပဿန္တော ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆိကတွာ ဣမံ ဥဒါနဂါထံ အဘာသိ.

126. ‘තණ්හක්ඛයං’ (තණ්හාව ක්ෂය කිරීම) යන්නෙහි උත්පත්තිය කුමක්ද? බරණැස් රජතුමෙකු මහත් රාජානුභාවයෙන් නගරය පැදකුණු කරන්නේලු. ඔහුගේ ශරීර ශෝභාවට සිත ඇදී ගිය සත්වයෝ ඉදිරියෙන් යද්දීත් ආපසු හැරී ඔහු දෙස ම බලති. පසුපසින් යද්දීත්, දෙපසින් යද්දීත් එසේමය. ස්වභාවයෙන් ම බුදුන් දැකීමෙහි ද, පුන් සඳ හා සමුද්‍රය දැකීමෙහි ද, රජුන් දැකීමෙහි ද ලෝකයා තෘප්තිමත් නොවේ. එකල එක්තරා සිටු බිරිඳක් ද ප්‍රාසාදයට නැඟ සිංහ පඤ්ජරය (ජනේලය) විවෘත කොට බලා සිටියාය. රජු ඇය දැක ඇය කෙරෙහි බැඳුණු සිතැතිව අමාත්‍යයෙකුට මෙසේ අණ කළේය - “එම්බල පුරුෂය, පළමුව දැනගනුව, මේ ස්ත්‍රිය ස්වාමියෙකු සහිත තැනැත්තියක් ද නැති තැනැත්තියක් ද?” කියාය. ඔහු එය දැනගෙන “දේවයන් වහන්ස, ඇය ස්වාමියෙකු සහිත තැනැත්තියකි” යි දැන්වීය. එවිට රජු මෙසේ සිතීය - “දිව්‍ය අප්සරාවන් වැනි මේ විසිදහසක් නළඟනෝ මට ම ආස්වාදය ලබා දෙති. එසේ තිබියදී දැන් මම ඔවුන්ගෙන් තෘප්තිමත් නොවී අනුන්ගේ ස්ත්‍රියක් කෙරෙහි තණ්හාව උපදවා ගත්තෙමි. උපන් ඒ තණ්හාව අපායට ම ඇද දමයි.” මෙසේ තණ්හාවෙහි ආදීනව දැක, “ඇවැත්නි, මම එය මර්දනය කරමි” යි රාජ්‍යය හැර පැවිදිව විපස්සනා වඩා පසේබුදු බව පසක් කොට මෙම උදාන ගාථාව දේශනා කළේය.

တတ္ထ တဏှက္ခယန္တိ နိဗ္ဗာနံ, ဧဝံ ဒိဋ္ဌာဒီနဝါယ ဝါ တဏှာယ အပ္ပဝတ္တိံ. အပ္ပမတ္တောတိ သာတစ္စကာရီ, သက္ကစ္စကာရီ. အနေဠမူဂေါတိ အလာလာမုခေါ. အထ ဝါ အနေဠော စ အမူဂေါ စ, ပဏ္ဍိတော ဗျတ္တောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဟိတသုခသမ္ပာပကံ သုတမဿ အတ္ထီတိ သုတဝါ, အာဂမသမ္ပန္နောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သတီမာတိ စိရကတာဒီနံ အနုဿရိတာ. သင်္ခါတဓမ္မောတိ ဓမ္မူပပရိက္ခာယ ပရိညာတဓမ္မော. နိယတောတိ အရိယမဂ္ဂေန နိယတဘာဝပ္ပတ္တော. ပဓာနဝါတိ သမ္မပ္ပဓာနဝီရိယသမ္ပန္နော. ဥပ္ပဋိပါဋိယာ ဧသ ပါဌော ယောဇေတဗ္ဗော. ဧဝမေဝ တေဟိ အပ္ပမာဒါဒီဟိ သမန္နာဂတော နိယာမသမ္ပာပကေန ပဓာနေန ပဓာနဝါ, တေန ပဓာနေန သမ္ပတ္တနိယာမတော နိယတော, တတော အရဟတ္တပ္ပတ္တိယာ သင်္ခါတဓမ္မော. အရဟာ ဟိ ပုန သင်္ခါတဗ္ဗာဘာဝတော ‘‘သင်္ခါတဓမ္မော’’တိ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ – ‘‘ယေ စ သင်္ခါတဓမ္မာသေ, ယေ စ သေခါ ပုထူ ဣဓာ’’တိ (သု. နိ. ၁၀၄၄; စူဠနိ. အဇိတမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၇). သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

එහි ‘තණ්හක්ඛයං’ යනු නිර්වාණයයි. එසේත් නැතහොත් දකින ලද ආදීනව ඇති තණ්හාවෙහි නොපැවැත්මයි. ‘අප්පමත්තෝ’ යනු නිරතුරුව හා ගෞරවයෙන් කටයුතු කරන්නාය. ‘අනේළමූගෝ’ යනු මෝඩයෙකු නොවන තැනැත්තාය. එසේත් නැතහොත් ගොළු නොවූ, බිහිරි නොවූ, පණ්ඩිත වූ, දක්ෂ වූ තැනැත්තා යන අර්ථයයි. හිතසුව පිණිස පවතින ශ්‍රැතය (ධර්ම දැනුම) ඇති බැවින් ‘සුතවා’ නම් වේ, එනම් ආගම සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා යන්නයි. ‘සතීමා’ යනු බොහෝ කලකට පෙර කළ දෑ සිහිපත් කරන සුලු බවයි. ‘සංඛාතධම්මෝ’ යනු ධර්මයන් විමසීමෙන් පිරිසිඳ දත් ධර්ම ඇති තැනැත්තාය. ‘නියතෝ’ යනු ආර්ය මාර්ගයෙන් නියත භාවයට (නියත බවට) පත් වූ තැනැත්තාය. ‘පධානවා’ යනු සම්‍යක් ප්‍රධාන වීරියෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තාය. මෙම පාඨය අනුපිළිවෙලින් මෙසේ යෙදිය යුතුය: එලෙස ම එම අප්‍රමාදාදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා නියත බවට පමුණුවන වීර්යය නිසා ‘පධානවා’ නම් වේ. එම වීර්යයෙන් නියත බවට පත් වූ බැවින් ‘නියතෝ’ නම් වේ. එයින් අර්හත්ත්වයට පත් වූ බැවින් ‘සංඛාතධම්මෝ’ නම් වේ. රහතන් වහන්සේ නැවත සංඛත කළ යුතු (සකස් කළ යුතු) ධර්මයක් නොමැති බැවින් ‘සංඛාතධම්මෝ’ යැයි කියනු ලැබේ. එය මෙසේ සඳහන් වේ - “යම් කෙනෙක් පිරිසිඳ දත් ධර්ම ඇත්තෝ ද, මෙහි බොහෝ වූ සේඛ පුද්ගලයෝ ද වෙත් ද” කියාය. ඉතිරි කොටස පෙර කී පරිදිම වේ.

တဏှက္ခယဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

තණ්හක්ඛය ගාථාවෙහි වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၂၇. သီဟောဝါတိ [Pg.219] ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အညတရဿ ကိရ ဗာရာဏသိရညော ဒူရေ ဥယျာနံ ဟောတိ, သော ပဂေဝ ဥဋ္ဌာယ ဥယျာနံ ဂစ္ဆန္တော အန္တရာမဂ္ဂေ ယာနာ ဩရုယှ ဥဒကဋ္ဌာနံ ဥပဂတော ‘‘မုခံ ဓောဝိဿာမီ’’တိ. တသ္မိဉ္စ ပဒေသေ သီဟီ သီဟပေါတကံ ဇနေတွာ ဂေါစရာယ ဂတာ. ရာဇပုရိသော တံ ဒိသွာ ‘‘သီဟပေါတကော, ဒေဝါ’’တိ အာရောစေသိ. ရာဇာ ‘‘သီဟော ကိရ ကဿစိ န ဘာယတီ’’တိ တံ ဥပပရိက္ခိတုံ ဘေရိအာဒီနိ အာကောဋာပေသိ, သီဟပေါတကော တံ သဒ္ဒံ သုတွာပိ တထေဝ သယိ. အထ ယာဝတတိယံ အာကောဋာပေသိ. သော တတိယဝါရေ သီသံ ဥက္ခိပိတွာ သဗ္ဗံ ပရိသံ ဩလောကေတွာ တထေဝ သယိ. အထ ရာဇာ ‘‘ယာဝဿ မာတာ နာဂစ္ဆတိ, တာဝ ဂစ္ဆာမာ’’တိ ဝတွာ ဂစ္ဆန္တော စိန္တေသိ – ‘‘တဒဟုဇာတောပိ သီဟပေါတကော န သန္တသတိ န ဘာယတိ, ကုဒါဿု နာမာဟမ္ပိ တဏှာဒိဋ္ဌိပရိတာသံ ဆဍ္ဍေတွာ န သန္တသေယျံ န ဘာယေယျ’’န္တိ? သော တံ အာရမ္မဏံ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆန္တော ပုန ကေဝဋ္ဋေဟိ မစ္ဆေ ဂဟေတွာ သာခါသု ဗန္ဓိတွာ ပသာရိတေ ဇာလေ ဝါတံ အသင်္ဂံယေဝ ဂစ္ဆမာနံ ဒိသွာ တသ္မိံ နိမိတ္တံ အဂ္ဂဟေသိ – ‘‘ကုဒါဿု နာမာဟမ္ပိ တဏှာဒိဋ္ဌိမောဟဇာလံ ဖာလေတွာ ဧဝံ အသဇ္ဇမာနော ဂစ္ဆေယျ’’န္တိ?

127. ‘සීහෝ වා’ යනාදී ගාථාවේ උත්පත්තිය කෙබඳුද? එක්තරා බාරාණසී රජෙකුට නගරයෙන් බැහැරව උයනක් තිබූ බව කියනු ලැබේ. ඒ රජතුමා අලුයම අවදි වී උයනට යන්නේ, අතරමගදී රථයෙන් බැස මුහුණ සෝදනු පිණිස ජලාශයක් අසලට ගියේය. එම ප්‍රදේශයෙහි සිංහ දෙනක සිංහ පැටවෙකු බිහි කර ගොදුරු සොයා ගොස් සිටියාය. රාජ පුරුෂයෙකු ඒ සිංහ පැටවා දැක, ‘දේවයන් වහන්ස, සිංහ පැටවෙකි’ යි සැළ කළේය. රජතුමා ‘සිංහයා කිසිවෙකුටත් බිය නොවේ යැයි කියනු ලැබේ’ යි පවසා, ඒ පැටවා පරීක්ෂා කරනු පිණිස බෙර ආදිය වාදනය කරවීය. සිංහ පැටවා ඒ ශබ්දය ඇසී ද ඒ අයුරින්ම නිදා සිටියේය. ඉක්බිති තෙවරක්ම බෙර වාදනය කරවීය. සිංහ පැටවා තුන්වන වර හිස ඔසවා මුළු පිරිස දෙසම බලා නැවතත් එලෙසම නිදා ගත්තේය. එවිට රජතුමා ‘ඔහුගේ මව එනතෙක් අපි මෙතැනින් යමු’ යැයි පවසා යන්නේ මෙසේ සිතීය: ‘එදිනම උපන් සිංහ පැටවා පවා තැති නොගනියි, බිය නොවේ. මම ද කවදා නම් තණ්හා හා දිට්ඨි සංඛ්‍යාත කෙලෙස් බිය අත්හැර තැති නොගන්නෙම්ද, බිය නොවන්නෙම්ද?’ රජු ඒ අරමුණ ගෙන යන්නේ, නැවතත් ධීවරයන් මසුන් අල්ලා අතු අග එල්ලා අතුරා තිබූ දැල් අතරින් කිසිදු බාධාවකින් තොරව හමා යන සුළඟ දැක මෙසේ සිතීය: ‘මම ද කවදා නම් තණ්හා දිට්ඨි සහ මෝහ නැමති දැල ඉරා දමා මෙසේ කිසිවක නොඇලී හැසිරෙන්නෙම්ද?’

အထ ဥယျာနံ ဂန္တွာ သိလာပဋ္ဋပေါက္ခရဏိယာ တီရေ နိသိန္နော ဝါတဗ္ဘာဟတာနိ ပဒုမာနိ ဩနမိတွာ ဥဒကံ ဖုသိတွာ ဝါတဝိဂမေ ပုန ယထာဌာနေ ဌိတာနိ ဥဒကေန အနုပလိတ္တာနိ ဒိသွာ တသ္မိံ နိမိတ္တံ အဂ္ဂဟေသိ – ‘‘ကုဒါဿု နာမာဟမ္ပိ ယထာ ဧတာနိ ဥဒကေ ဇာတာနိ ဥဒကေန အနုပလိတ္တာနိ တိဋ္ဌန္တိ. ဧဝံ လောကေ ဇာတော လောကေန အနုပလိတ္တော တိဋ္ဌေယျ’’န္တိ. သော ပုနပ္ပုနံ ‘‘ယထာ သီဟော ဝါတော ပဒုမာနိ, ဧဝံ အသန္တသန္တေန အသဇ္ဇမာနေန အနုပလိတ္တေန ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ စိန္တေတွာ ရဇ္ဇံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိပဿန္တော ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆိကတွာ ဣမံ ဥဒါနဂါထံ အဘာသိ.

ඉන්පසු රජු උයනට ගොස් ගල් පුවරුවලින් බඳින ලද පොකුණක් අසල හිඳ, සුළඟින් සැළුණු නෙළුම් පියුම් නැමී ජලයේ තැවරී තිබෙනු ද, සුළඟ නැවතුණු පසු නැවතත් තම ස්ථානයෙහිම ජලයෙන් නොතැවරී පවතිනු ද දැක මෙසේ සිතීය: ‘දියෙහි උපන් මේ පියුම් දියෙහි නොතැවරී පවතින්නා සේ, මම ද කවදා නම් ලෝකයෙහි ඉපිද ලෝකධර්මයන්ගෙන් නොතැවරී සිටින්නෙම්ද?’ ඒ රජතුමා නැවත නැවතත් ‘සිංහයෙකු සේ ද, සුළඟ සේ ද, නෙළුම් පියුම් සේ ද තැති නොගන්නා, නොඇලෙන, නොතැවරෙන කෙනෙකු විය යුතු ය’ යි සිතා, රජසැප අතහැර මහණ වී විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව සාක්ෂාත් කරගෙන මෙම උදාන ගාථාව වදාළේය.

တတ္ထ သီဟောတိ စတ္တာရော သီဟာ – တိဏသီဟော, ပဏ္ဍုသီဟော, ကာဠသီဟော, ကေသရသီဟောတိ. တေသံ ကေသရသီဟော အဂ္ဂမက္ခာယတိ. သော ဣဓ အဓိပ္ပေတော. ဝါတော ပုရတ္ထိမာဒိဝသေန အနေကဝိဓော. ပဒုမံ ရတ္တသေတာဒိဝသေန. တေသု ယော ကောစိ ဝါတော ယံ ကိဉ္စိ ပဒုမဉ္စ ဝဋ္ဋတိယေဝ. တတ္ထ ယသ္မာ သန္တာသော နာမ အတ္တသိနေဟေန ဟောတိ, အတ္တသိနေဟော [Pg.220] စ နာမ တဏှာလေပေါ, သောပိ ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တေန ဝါ ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ္တေန ဝါ လောဘေန ဟောတိ, သောပိ စ တဏှာယေဝ. သဇ္ဇနံ ပန တတ္ထ ဥပပရိက္ခာဒိဝိရဟိတဿ မောဟေန ဟောတိ, မောဟော စ အဝိဇ္ဇာ. တတ္ထ သမထေန တဏှာယ ပဟာနံ, ဝိပဿနာယ အဝိဇ္ဇာယ. တသ္မာ သမထေန အတ္တသိနေဟံ ပဟာယ သီဟောဝ သဒ္ဒေသု အနိစ္စဒုက္ခာဒီသု အသန္တသန္တော, ဝိပဿနာယ မောဟံ ပဟာယ ဝါတောဝ ဇာလမှိ ခန္ဓာယတနာဒီသု အသဇ္ဇမာနော, သမထေနေဝ လောဘံ လောဘသမ္ပယုတ္တဒိဋ္ဌိဉ္စ ပဟာယ, ပဒုမံဝ တောယေန သဗ္ဗဘဝဘောဂလောဘေန အလိပ္ပမာနော. ဧတ္ထ စ သမထဿ သီလံ ပဒဋ္ဌာနံ, သမထော သမာဓိဿ, သမာဓိ ဝိပဿနာယာတိ ဧဝံ ဒွီသု ဓမ္မေသု သိဒ္ဓေသု တယော ခန္ဓာ သိဒ္ဓါဝ ဟောန္တိ. တတ္ထ သီလက္ခန္ဓေန သူရော ဟောတိ. သော သီဟောဝ သဒ္ဒေသု အာဃာတဝတ္ထူသု ကုဇ္ဈိတုကာမတာယ န သန္တသတိ, ပညာက္ခန္ဓေန ပဋိဝိဒ္ဓသဘာဝေါ ဝါတောဝ ဇာလမှိ ခန္ဓာဒိဓမ္မဘေဒေ န သဇ္ဇတိ, သမာဓိက္ခန္ဓေန ဝီတရာဂေါ ပဒုမံဝ တောယေန ရာဂေန န လိပ္ပတိ. ဧဝံ သမထဝိပဿနာဟိ သီလသမာဓိပညာက္ခန္ဓေဟိ စ ယထာသမ္ဘဝံ တဏှာဝိဇ္ဇာနံ တိဏ္ဏဉ္စ အကုသလမူလာနံ ပဟာနဝသေန အသန္တသန္တော အသဇ္ဇမာနော အလိပ္ပမာနော စ ဝေဒိတဗ္ဗော. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

එහි ‘සීහෝ’ යනු සිංහයන් සිවුදෙනෙකි: තෘණ සිංහයා, පණ්ඩු සිංහයා, කාල සිංහයා සහ කේසර සිංහයා ය. ඔවුන් අතුරින් කේසර සිංහයා අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ. මෙහි අදහස් කළේ ඔහුය. සුළඟ යනු පෙරදිග ආදී වශයෙන් ද පියුම් යනු රතු සහ සුදු ආදී වශයෙන් ද නේක විධ වේ. එහි ඕනෑම සුළඟක් හෝ ඕනෑම පියුමක් මෙහි යෙදේ. එහි තැතිගැනීම නම් තමා කෙරෙහි පවත්නා ආලය (ආත්ම ප්‍රේමය) නිසා ඇති වන්නකි. එම ආලය තණ්හා නැමති ආලේපයයි. එය දෘෂ්ටිය සමඟ හෝ දෘෂ්ටියෙන් තොරව උපදින ලෝභය නිසා වන අතර එය ද තණ්හාවමය. යමක ඇලීම සිදුවන්නේ නුවණින් විමසීමක් නොමැති තැනැත්තාගේ මෝහය නිසාය. මෝහය යනු අවිද්‍යාවයි. එහිදී සමථය මගින් තණ්හාව ප්‍රහාණය වේ, විදර්ශනාව මගින් අවිද්‍යාව ප්‍රහාණය වේ. එබැවින් සමථය මගින් ආත්ම ප්‍රේමය අත්හැර සිංහයෙකු ශබ්දයන්ට බිය නොවන්නා සේ අනිත්‍ය දුක්ඛ ආදී ධර්මයන් කෙරෙහි තැති නොගනිමින්, විදර්ශනාව මගින් මෝහය අත්හැර සුළඟ දැලෙහි නොඇලෙන්නා සේ පංචස්කන්ධ ආයතන ආදියෙහි නොඇලෙමින්, සමථයෙන්ම ලෝභය සහ දෘෂ්ටිය අත්හැර පියුම ජලයෙන් නොතැවරෙන්නා සේ සියලු භව භෝග ලෝභයන්ගෙන් නොතැවරී සිටිය යුතුය. මෙහි සමථයට සීලය පදට්ඨානය (සමීප හේතුව) වේ. සමථය සමාධියට ද, සමාධිය විදර්ශනාවට ද පදට්ඨාන වේ. මෙසේ මේ ධර්මයන් සම්පූර්ණ වූ විට ශීල, සමාධි, ප්‍රඥා යන ස්කන්ධ තුන සම්පූර්ණ වේ. එහි ශීල ස්කන්ධයෙන් නිර්භීත වේ. ඒ රජු සිංහයෙකු සේ ශබ්දයන් කෙරෙහි හෝ වෛරයට කරුණු වූ තැන්හි ක්‍රෝධය නිසා තැති නොගනියි. ප්‍රඥා ස්කන්ධයෙන් ස්වභාවය විනිවිද දකින බැවින් සුළඟ දැලෙහි නොඇලෙන්නා සේ ස්කන්ධ ආදී ධර්ම කොටස්වල නොඇලෙයි. සමාධි ස්කන්ධයෙන් වීතරාගී වූ බැවින් පියුම දියෙන් නොතැවරෙන්නා සේ රාගයෙන් නොතැවරෙයි. මෙසේ සමථ විදර්ශනා මගින් ද ශීල සමාධි ප්‍රඥා ස්කන්ධයන් මගින් ද තණ්හාව, අවිද්‍යාව යන අකුසල මූලයන් ප්‍රහාණය කිරීමෙන් තැති නොගන්නා, නොඇලෙන සහ නොතැවරෙන බව වටහා ගත යුතුය. සෙසු කොටස පෙර කී පරිදිමය.

သီဟာဒိဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සිංහ ආදී ගාථා වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၁၂၈. သီဟော ယထာတိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အညတရော ကိရ ဗာရာဏသိရာဇာ ပစ္စန္တံ ကုပိတံ ဝူပသမေတုံ ဂါမာနုဂါမိမဂ္ဂံ ဆဍ္ဍေတွာ ဥဇုံ အဋဝိမဂ္ဂံ ဂဟေတွာ မဟတိယာ သေနာယ ဂစ္ဆတိ. တေန စ သမယေန အညတရသ္မိံ ပဗ္ဗတပါဒေ သီဟော ဗာလသူရိယာတပံ တပ္ပမာနော နိပန္နော ဟောတိ. တံ ဒိသွာ ရာဇပုရိသာ ရညော အာရောစေသုံ. ရာဇာ ‘‘သီဟော ကိရ န သန္တသတီ’’တိ ဘေရိပဏဝါဒိသဒ္ဒံ ကာရာပေသိ, သီဟော တထေဝ နိပဇ္ဇိ. ဒုတိယမ္ပိ ကာရာပေသိ, သီဟော တထေဝ နိပဇ္ဇိ. တတိယမ္ပိ ကာရာပေသိ, တဒါ ‘‘သီဟော မမ ပဋိသတ္တု အတ္ထီ’’တိ စတူဟိ ပါဒေဟိ သုပ္ပတိဋ္ဌိတံ ပတိဋ္ဌဟိတွာ သီဟနာဒံ နဒိ. တံ သုတွာ ဟတ္ထာရောဟာဒယော ဟတ္ထိအာဒီဟိ ဩရောဟိတွာ တိဏဂဟနာနိ ပဝိဋ္ဌာ, ဟတ္ထိအဿဂဏာ ဒိသာဝိဒိသာ ပလာတာ. ရညော ဟတ္ထီပိ ရာဇာနံ ဂဟေတွာ ဝနဂဟနာနိ ပေါထယမာနော ပလာယိ[Pg.221]. ရာဇာ တံ သန္ဓာရေတုံ အသက္ကောန္တော ရုက္ခသာခါယ ဩလမ္ဗိတွာ ပထဝိံ ပတိတွာ ဧကပဒိကမဂ္ဂေန ဂစ္ဆန္တော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ ဝသနဋ္ဌာနံ ပါပုဏိ. တတ္ထ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေ ပုစ္ဆိ – ‘‘အပိ, ဘန္တေ, သဒ္ဒမဿုတ္ထာ’’တိ? ‘‘အာမ, မဟာရာဇာ’’တိ. ‘‘ကဿ သဒ္ဒံ, ဘန္တေ’’တိ? ‘‘ပဌမံ ဘေရိသင်္ခါဒီနံ, ပစ္ဆာ သီဟဿာ’’တိ. ‘‘န ဘာယိတ္ထ, ဘန္တေ’’တိ. ‘‘န မယံ, မဟာရာဇ, ကဿစိ သဒ္ဒဿ ဘာယာမာ’’တိ. ‘‘သက္ကာ ပန, ဘန္တေ, မယှမ္ပိ ဧဒိသံ ကာတု’’န္တိ? ‘‘သက္ကာ, မဟာရာဇ, သစေ ပဗ္ဗဇိဿသီ’’တိ. ‘‘ပဗ္ဗဇာမိ, ဘန္တေ’’တိ. တတော နံ ပဗ္ဗာဇေတွာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ အာဘိသမာစာရိကံ သိက္ခာပေသုံ. သောပိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝိပဿန္တော ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆိကတွာ ဣမံ ဥဒါနဂါထံ အဘာသိ.

128. ‘සීහෝ යථා’ යන්නෙහි උත්පත්තිය කෙබඳුද? එක්තරා බාරාණසී රජෙක් දේශසීමාවේ කැරැල්ලක් සංසිඳුවීමට ගම් මග හැර සෘජු වනාන්තර මගක් ඔස්සේ මහා සේනාවක් සමඟ යයි. එම අවස්ථාවේදී එක්තරා පර්වත පාමුලක සිංහයෙක් හිරු රැසින් තැවෙමින් නිදා සිටියේය. රාජ පුරුෂයෝ ඒ දැක රජුට සැළ කළහ. ‘සිංහයා තැති නොගනියි’ කියා රජු බෙර, සක් ආදී ශබ්ද කරවීය. සිංහයා එලෙසම නිදා සිටියේය. දෙවනුවත් කරවීය. සිංහයා එලෙසම නිදා සිටියේය. තෙවනුවත් කරවූ විට ‘මට සතුරෙක් සිටී’ යැයි සිංහයා සතර පයින් ස්ථාවරව සිට සිංහ නාද කළේය. එය ඇසූ ඇත්ගොව්වන් ආදීහු ඇතුන්ගෙන් බැස තෘණ ගොමු අතරට වැදුණහ. ඇත් අස් සේනාව දසත පලා ගියහ. රජුගේ ඇතා ද රජු රැගෙන වනය පීරමින් පලා ගියේය. රජු එය පාලනය කරගත නොහැකිව ගසක අත්තක එල්ලී බිමට බැස තනිව යන්නේ පසේබුදුවරුන් වසන තැනකට පැමිණියේය. එහිදී පසේබුදුවරුන්ගෙන්, ‘ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේලා ශබ්දයක් ඇසුවාද?’ යි විමසීය. ‘එසේය මහරජ’ යි උන්වහන්සේලා වදාළහ. ‘ස්වාමීනි, කාගේ ශබ්දයක්ද?’ ‘පළමුව බෙර සක් ආදී ශබ්දත් පසුව සිංහයාගේ ශබ්දයත් ඇසුවෙමු’ යි වදාළහ. ‘ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේලා බිය නොවූයේද?’ ‘මහරජ, අපි කිසිදු ශබ්දයකට බිය නොවෙමු’ යි වදාළහ. ‘ස්වාමීනි, මටත් මෙබඳු විය හැකිද?’ ‘මහරජ, ඉදින් මහණ වන්නේ නම් විය හැකිය’ යි වදාළහ. ‘ස්වාමීනි, මම මහණ වෙමි’ යි පවසා, පසුව මහණ වී පෙර කී පරිදිම විනය ශික්ෂා මැනවින් ඉගෙන, පෙර කී පරිදිම විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව ලබා මෙම උදාන ගාථාව වදාළේය.

တတ္ထ သဟနာ စ ဟနနာ စ သီဃဇဝတ္တာ စ သီဟော. ကေသရသီဟောဝ ဣဓ အဓိပ္ပေတော. ဒါဌာ ဗလမဿ အတ္ထီတိ ဒါဌဗလီ. ပသယှ အဘိဘုယျာတိ ဥဘယံ စာရီ-သဒ္ဒေန သဟ ယောဇေတဗ္ဗံ ပသယှစာရီ အဘိဘုယျစာရီတိ. တတ္ထ ပသယှ နိဂ္ဂဟေတွာ စရဏေန ပသယှစာရီ, အဘိဘဝိတွာ သန္တာသေတွာ ဝသီကတွာ စရဏေန အဘိဘုယျစာရီ. သွာယံ ကာယဗလေန ပသယှစာရီ, တေဇသာ အဘိဘုယျစာရီ, တတ္ထ သစေ ကောစိ ဝဒေယျ – ‘‘ကိံ ပသယှ အဘိဘုယျ စာရီ’’တိ, တတော မိဂါနန္တိ သာမိဝစနံ ဥပယောဂတ္ထေ ကတွာ ‘‘မိဂေ ပသယှ အဘိဘုယျ စာရီ’’တိ ပဋိဝတ္တဗ္ဗံ. ပန္တာနီတိ ဒူရာနိ. သေနာသနာနီတိ ဝသနဋ္ဌာနာနိ. သေသံ ဝုတ္တနယေနေဝ သက္ကာ ဇာနိတုန္တိ န ဝိတ္ထာရိတန္တိ.

එහි ‘සහනා’ යනු විඳදරාගැනීමයි, ‘හනනා’ යනු (සතුරන්) නැසීමයි, ‘සීඝජවත්තා’ යනු වේගවත් ගමන ඇති බවයි; මේ කරුණු නිසා ඔහු ‘සීහ’ (සිංහයා) නම් වේ. මෙහිදී කේසර සිංහයාම අදහස් කරන ලදී. ඔහුගේ බලය දළෙහි පවතින බැවින් ඔහු ‘දාඨාබලී’ (දළ බලකොට ඇත්තා) නම් වේ. ‘පසය්හ’ (බලහත්කාරයෙන් යටත් කොට) සහ ‘අභිභුය්ය’ (මැඩපවත්වා) යන වචන දෙකම ‘චාරී’ යන ශබ්දය සමඟ යොදා ‘පසය්හචාරී’ සහ ‘අභිභුය්යචාරී’ ලෙස සකස් කළ යුතුය. එහි ‘පසය්හචාරී’ යනු (සතුන්) නිග්‍රහ කොට මඬනා බැවින් ද, ‘අභිභුය්යචාරී’ යනු (සතුන්) මැඩපවත්වා, තැතිගන්වා, වසඟයට ගෙන හැසිරෙන බැවින් ද කියනු ලැබේ. ඔහු කාය බලයෙන් ‘පසය්හචාරී’ වන අතර තේජසින් ‘අභිභුය්යචාරී’ වේ. එහි යමෙකු ‘කුමක් බලහත්කාරයෙන් මැඩපවත්වා හැසිරෙන්නේද?’ යි විමසන්නේ නම්, ‘මිගානං’ යන ෂෂ්ඨී විභක්තිය ද්වීතීයා විභක්තියේ අර්ථයෙහි ගෙන ‘මෘගයන් බලහත්කාරයෙන් මැඩපවත්වා හැසිරෙන්නේය’ යි පිළිතුරු දිය යුතුය. ‘පන්තානි’ යනු දුරස්ථ වූ යන්නයි. ‘සේනාසනානි’ යනු වාසස්ථානයි. ඉතිරි කොටස පෙර සඳහන් කළ ක්‍රමයටම දත හැකි බැවින් විස්තර නොකරන ලදී.

ဒါဌဗလီဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දාඨාබලී ගාථා වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

၁၂၉. မေတ္တံ ဥပေက္ခန္တိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အညတရော ကိရ ရာဇာ မေတ္တာဒိဈာနလာဘီ အဟောသိ. သော ‘‘ဈာနသုခန္တရာယော ရဇ္ဇ’’န္တိ ဈာနာနုရက္ခဏတ္ထံ ရဇ္ဇံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိပဿန္တော ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆိကတွာ ဣမံ ဥဒါနဂါထံ အဘာသိ.

129. ‘මෙත්තං උපෙක්ඛං’ යන ගාථාවෙහි උප්පත්තිය කෙසේද? එක්තරා රජෙක් මෛත්‍රී ආදී ධ්‍යාන ලාභියෙක් වූ බව කියනු ලැබේ. ඔහු ‘රාජ්‍යය ධ්‍යාන සැපයට බාධාවකි’ යි සිතා, ධ්‍යානයන් ආරක්ෂා කරගනු පිණිස රාජ්‍යය අතහැර පැවිදිව විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව සාක්ෂාත් කරගෙන මෙම උදාන ගාථාව ප්‍රකාශ කළේය.

တတ္ထ ‘‘သဗ္ဗေ သတ္တာ သုခိတာ ဘဝန္တူ’’တိအာဒိနာ နယေန ဟိတသုခူပနယနကာမတာ မေတ္တာ. ‘‘အဟော ဝတ ဣမမှာ ဒုက္ခာ မုစ္စေယျု’’န္တိအာဒိနာ နယေန အဟိတဒုက္ခာပနယနကာမတာ ကရုဏာ. ‘‘မောဒန္တိ ဝတ ဘောန္တော သတ္တာ, မောဒန္တိ သာဓု သုဋ္ဌူ’’တိအာဒိနာ နယေန ဟိတသုခါဝိပ္ပယောဂကာမတာ မုဒိတာ. ‘‘ပညာယိဿန္တိ သကေန ကမ္မေနာ’’တိ သုခဒုက္ခအဇ္ဈုပေက္ခနတာ ဥပေက္ခာ. ဂါထာဗန္ဓသုခတ္ထံ ပန ဥပ္ပဋိပါဋိယာ မေတ္တံ ဝတွာ ဥပေက္ခာ [Pg.222] ဝုတ္တာ, မုဒိတာ စ ပစ္ဆာ. ဝိမုတ္တိန္တိ စတဿောပိ ဧတာ အတ္တနော ပစ္စနီကဓမ္မေဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ ဝိမုတ္တိယော. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘မေတ္တံ ဥပေက္ခံ ကရုဏံ ဝိမုတ္တိံ, အာသေဝမာနော မုဒိတဉ္စ ကာလေ’’တိ.

එහි ‘සියලු සත්වයෝ සුවපත් වෙත්වා’ යනාදී ක්‍රමයෙන් හිත සුව උදාකර දීමේ කැමැත්ත ‘මෙත්තා’ (මෛත්‍රිය) නම් වේ. ‘අහෝ! මේ සත්වයෝ මේ දුකින් මිදෙත්වා’ යනාදී ක්‍රමයෙන් අහිත වූ දුක බැහැර කිරීමේ කැමැත්ත ‘කරුණා’ නම් වේ. ‘පින්වත් සත්වයෝ සතුටු වෙත්, මැනවින් සතුටු වෙත්’ යනාදී ක්‍රමයෙන් හිත සුවයෙන් වෙන් නොවීමේ කැමැත්ත ‘මුදිතා’ නම් වේ. ‘තම තමන්ගේ කර්මය අනුව ප්‍රඥාවන්ත වනු ඇත’ යි සැප දුක් කෙරෙහි මැදහත් බව ‘උපෙක්ඛා’ නම් වේ. ගාථා බන්ධනයෙහි පහසුව පිණිස අනුපිළිවෙළින් බැහැරව මෛත්‍රිය පවසා උපේක්ෂාව ද, පසුව මුදිතාව ද පවසන ලදී. ‘විමුත්තිං’ යනු මේ සතරම තමන්ට පටහැනි ධර්මයන්ගෙන් මිදුණු බැවින් ‘විමුක්ති’ නම් වේ. එබැවින් ‘මෛත්‍රිය, උපේක්ෂාව, කරුණාව යන විමුක්තීන් ද, කාලයෙහි මුදිතාව ද වඩන්නේ’ යැයි පවසන ලදී.

တတ္ထ အာသေဝမာနောတိ တိဿော တိကစတုက္ကဇ္ဈာနဝသေန, ဥပေက္ခံ စတုတ္ထဇ္ဈာနဝသေန ဘာဝယမာနော. ကာလေတိ မေတ္တံ အာသေဝိတွာ တတော ဝုဋ္ဌာယ ကရုဏံ, တတော ဝုဋ္ဌာယ မုဒိတံ, တတော ဣတရတော ဝါ နိပ္ပီတိကဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌာယ ဥပေက္ခံ အာသေဝမာနော ဧဝ ‘‘ကာလေ အာသေဝမာနော’’တိ ဝုစ္စတိ, အာသေဝိတုံ ဝါ ဖာသုကကာလေ. သဗ္ဗေန လောကေန အဝိရုဇ္ဈမာနောတိ ဒသသု ဒိသာသု သဗ္ဗေန သတ္တလောကေန အဝိရုဇ္ဈမာနော. မေတ္တာဒီနဉှိ ဘာဝိတတ္တာ သတ္တာ အပ္ပဋိကူလာ ဟောန္တိ, သတ္တေသု စ ဝိရောဓိဘူတော ပဋိဃော ဝူပသမ္မတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘သဗ္ဗေန လောကေန အဝိရုဇ္ဈမာနော’’တိ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန မေတ္တာဒိကထာ အဋ္ဌသာလိနိယာ ဓမ္မသင်္ဂဟဋ္ဌကထာယံ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၂၅၁) ဝုတ္တာ. သေသံ ဝုတ္တသဒိသမေဝါတိ.

එහි ‘ආසේවමානෝ’ යනු (මෛත්‍රී, කරුණා, මුදිතා යන) තුන තික සහ චතුක්ක ධ්‍යාන වශයෙන් ද, උපේක්ෂාව චතුර්ථ ධ්‍යාන වශයෙන් ද වඩන්නා වූ යන්නයි. ‘කාලේ’ යනු මෛත්‍රිය වඩා එයින් නැගී කරුණාව ද, එයින් නැගී මුදිතාව ද, එයින් හෝ අන්‍ය ක්‍රමයකින් නිප්පීතික (ප්‍රීතිය රහිත) ධ්‍යානයෙන් නැගී උපේක්ෂාව වඩන කල්හි ‘සුදුසු කාලයෙහි වඩන්නේ’ යැයි කියනු ලැබේ. එසේම වැඩීමට පහසු කාලයන්හිදී ද යන්නයි. ‘සබ්බේන ලෝකේන අවිරුජ්ඣමානෝ’ යනු දස දිශාවෙහි වසන සියලු සත්ව ලෝකයා සමඟ විරුද්ධ නොවන්නා වූ යන්නයි. මෛත්‍රී ආදිය වැඩීම නිසා සත්වයෝ අප්‍රිය නොවන බවට පත් වෙති, සත්වයන් කෙරෙහි පවතින විරෝධී වූ ක්‍රෝධය සංසිඳේ. එබැවින් ‘මුළු ලෝකයා සමඟම විරුද්ධ නොවන්නේ’ යැයි පවසන ලදී. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි, විස්තරය නම් මෛත්‍රී ආදී කථා ධම්මසංගණී අටුවාව වන අත්ථසාලිනියෙහි දක්වා ඇත. ඉතිරි කොටස පෙර සඳහන් කළ දේට සමානමය.

အပ္ပမညာဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අප්පමඤ්ඤා ගාථා වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

၁၃၀. ရာဂဉ္စ ဒေါသဉ္စာတိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ရာဇဂဟံ ကိရ နိဿာယ မာတင်္ဂေါ နာမ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ ဝိဟရတိ သဗ္ဗပစ္ဆိမော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ. အထ အမှာကံ ဗောဓိသတ္တေ ဥပ္ပန္နေ ဒေဝတာယော ဗောဓိသတ္တဿ ပူဇနတ္ထာယ အာဂစ္ဆန္တိယော တံ ဒိသွာ ‘‘မာရိသာ, မာရိသာ, ဗုဒ္ဓေါ လောကေ ဥပ္ပန္နော’’တိ ဘဏိံသု. သော နိရောဓာ ဝုဋ္ဌဟန္တော တံ သုတွာ အတ္တနော ဇီဝိတက္ခယံ ဒိသွာ ဟိမဝန္တေ မဟာပပါတော နာမ ပဗ္ဗတော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ ပရိနိဗ္ဗာနဋ္ဌာနံ. တတ္ထ အာကာသေန ဂန္တွာ ပုဗ္ဗေ ပရိနိဗ္ဗုတပစ္စေကဗုဒ္ဓဿ အဋ္ဌိသံဃာတံ ပပါတေ ပက္ခိပိတွာ သိလာတလေ နိသီဒိတွာ ဣမံ ဥဒါနဂါထံ အဘာသိ.

130. ‘රාගඤ්ච දෝසඤ්ච’ යන ගාථාවෙහි උප්පත්තිය කෙසේද? රජගහ නුවර ඇසුරු කරමින් මාතංග නම් පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ නමක් වැඩසිටි අතර, උන්වහන්සේ සියලු පසේබුදුවරුන් අතුරින් අවසානයට පහළ වූ තැනැත්තා වූහ. අප මහ බෝසතාණන් වහන්සේ උපන් කල්හි, බෝසතුන්ට පූජා පිණිස පැමිණි දේවතාවෝ උන්වහන්සේ දැක, ‘නිදුකාණනි, නිදුකාණනි, ලොව බුදුකෙනෙකු උපන්නාහ’ යි පැවසූහ. උන්වහන්සේ නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී සිටිමින් එය අසා තමන්ගේ ආයුෂ අවසන් වී ඇති බව දැක, පසේබුදුවරුන් පිරිනිවන් පාන ස්ථානය වූ හිමවන්තයෙහි ‘මහාපපාත’ නම් පර්වතයට අහසින් වැඩම කළහ. එහිදී පෙර පිරිනිවන් පෑ පසේබුදුවරුන්ගේ ඇට සැකිලි ප්‍රපාතයට දමා, ගල් තලාවක වැඩ හිඳ මෙම උදාන ගාථාව දේශනා කළහ.

တတ္ထ ရာဂဒေါသမောဟာ ဥရဂသုတ္တေ ဝုတ္တာဝ. သံယောဇနာနီတိ ဒသ သံယောဇနာနိ, တာနိ စ တေန တေန မဂ္ဂေန သန္ဒာလယိတွာ. အသန္တသံ ဇီဝိတသင်္ခယမှီတိ ဇီဝိတသင်္ခယော ဝုစ္စတိ စုတိစိတ္တဿ ပရိဘေဒေါ. တသ္မိဉ္စ ဇီဝိတသင်္ခယေ ဇီဝိတနိကန္တိယာ ပဟီနတ္တာ အသန္တသန္တိ. ဧတ္တာဝတာ သောပါဒိသေသံ [Pg.223] နိဗ္ဗာနဓာတုံ အတ္တနော ဒဿေတွာ ဂါထာပရိယောသာနေ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယီတိ.

එහි ‘රාග, දෝෂ, මෝහ’ යන කරුණු උරග සූත්‍රයෙහි පවසන ලදී. ‘සංයෝජනානි’ යනු දස සංයෝජනයන් වන අතර ඒවා ඒ ඒ මගින් මැනවින් සිඳ දමා, ‘අසන්තසං ජීවිතසංඛයම්හි’ යනු ජීවිතය අවසන් වීම හෙවත් චුති සිත බිඳී යාමයි. එම ජීවිතය අවසන් වන අවස්ථාවෙහි ජීවිතය කෙරෙහි පවතින ආශාව ප්‍රහීණ කළ බැවින් ‘තැතිගැනීමක් නැති’ යනුවෙන් අදහස් වේ. මෙපමණකින් තමන්ගේ සෝපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුව දක්වා ගාථාව අවසානයෙහි අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑහ.

ဇီဝိတသင်္ခယဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ජීවිතසංඛය ගාථා වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

၁၃၁. ဘဇန္တီတိ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဗာရာဏသိယံ ကိရ အညတရော ရာဇာ အာဒိဂါထာယ ဝုတ္တပ္ပကာရမေဝ ဖီတံ ရဇ္ဇံ သမနုသာသတိ. တဿ ခရော အာဗာဓော ဥပ္ပဇ္ဇိ, ဒုက္ခာ ဝေဒနာ ပဝတ္တန္တိ. ဝီသတိသဟဿိတ္ထိယော တံ ပရိဝါရေတွာ ဟတ္ထပါဒသမ္ဗာဟနာဒီနိ ကရောန္တိ. အမစ္စာ ‘‘န ဒါနာယံ ရာဇာ ဇီဝိဿတိ, ဟန္ဒ, မယံ အတ္တနော သရဏံ ဂဝေသာမာ’’တိ စိန္တေတွာ အညတရဿ ရညော သန္တိကံ ဂန္တွာ ဥပဋ္ဌာနံ ယာစိံသု. တေ တတ္ထ ဥပဋ္ဌဟန္တိယေဝ, န ကိဉ္စိ လဘန္တိ. ရာဇာ အာဗာဓာ ဝုဋ္ဌဟိတွာ ပုစ္ဆိ – ‘‘ဣတ္ထန္နာမော စ ဣတ္ထန္နာမော စ ကုဟိ’’န္တိ? တတော တံ ပဝတ္တိံ သုတွာဝ သီသံ စာလေတွာ တုဏှီ အဟောသိ. တေပိ အမစ္စာ ‘‘ရာဇာ ဝုဋ္ဌိတော’’တိ သုတွာ တတ္ထ ကိဉ္စိ အလဘမာနာ ပရမေန ပါရိဇုညေန ပီဠိတာ ပုနဒေဝ အာဂန္တွာ ရာဇာနံ ဝန္ဒိတွာ ဧကမန္တံ အဋ္ဌံသု. တေန စ ရညာ ‘‘ကုဟိံ, တာတာ, တုမှေ ဂတာ’’တိ ဝုတ္တာ အာဟံသု – ‘‘ဒေဝံ ဒုဗ္ဗလံ ဒိသွာ အာဇီဝိကဘယေနမှာ အသုကံ နာမ ဇနပဒံ ဂတာ’’တိ. ရာဇာ သီသံ စာလေတွာ စိန္တေသိ – ‘‘ယံနူနာဟံ တမေဝ အာဗာဓံ ဒဿေဿံ, ကိံ ပုနပိ ဧဝံ ကရေယျုံ, နော’’တိ? သော ပုဗ္ဗေ ရောဂေန ဖုဋ္ဌော ဝိယ ဗာဠှံ ဝေဒနံ ဒဿေန္တော ဂိလာနာလယံ အကာသိ. ဣတ္ထိယော သမ္ပရိဝါရေတွာ ပုဗ္ဗသဒိသမေဝ သဗ္ဗံ အကံသု. တေပိ အမစ္စာ တထေဝ ပုန ဗဟုတရံ ဇနံ ဂဟေတွာ ပက္ကမိံသု. ဧဝံ ရာဇာ ယာဝတတိယံ သဗ္ဗံ ပုဗ္ဗသဒိသံ အကာသိ, တေပိ တထေဝ ပက္ကမိံသု. တတော စတုတ္ထမ္ပိ တေ အာဂတေ ဒိသွာ ရာဇာ – ‘‘အဟော! ဣမေ ဒုက္ကရံ အကံသု, ယေ မံ ဗျာဓိတံ ပဟာယ အနပေက္ခာ ပက္ကမိံသူ’’တိ နိဗ္ဗိန္နော ရဇ္ဇံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိပဿန္တော ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆိကတွာ ဣမံ ဥဒါနဂါထံ အဘာသိ.

131. ‘භජන්ති’ යන ගාථාවෙහි උප්පත්තිය කෙසේද? බරණැස් නුවර එක්තරා රජෙක් ආරම්භක ගාථාවෙහි සඳහන් පරිදිම ඉතා දියුණු රාජ්‍යයක් පාලනය කළේය. ඔහුට දරුණු රෝගයක් වැළඳී දැඩි වේදනා හටගත්තේය. විසිදහසක් ස්ත්‍රීහු ඔහු පිරිවරා අත් පා පිරිමැදීම් ආදිය කළහ. ඇමතිවරු ‘දැන් මේ රජු ජීවත් නොවන බව පෙනේ, අපි අපට රැකවරණයක් සොයා ගනිමු’ යි සිතා වෙනත් රජෙකු වෙත ගොස් සේවය කිරීමට අවසර ඉල්ලූහ. ඔවුන් එහි සේවය කළත් කිසිවක් ලබා ගැනීමට නොහැකි විය. රජු රෝගයෙන් සුවය ලබා නැගී සිට ‘අසුවලාත් අසුවලාත් කොහේද?’ යි විමසීය. එවිට ඔවුන්ගේ පුවත අසා හිස සලා නිහඬ විය. එම ඇමතිවරු ද ‘රජු සුව වී ඇතැයි’ අසා එහිදී කිසිවක් නොලැබුණු බැවින් දැඩි පරාජයකින් පීඩා විඳ නැවත පැමිණ රජුට වැඳ එකත්පසක සිටියහ. රජු ‘දරුවනි, ඔබලා කොහේ ගියේද?’ යි ඇසූ විට, ‘දේවයන් වහන්සේ දුර්වල බව දැක, ජීවත් වීමේ බිය නිසා අසවල් ජනපදයට ගියෙමු’ යි පැවසූහ. රජු හිස සලා, ‘මම නැවතත් රෝගය වැළඳුණු බවක් පෙන්වමි, එවිට ඔවුන් නැවතත් පෙර සේම කරයිද නැද්දැයි බලමි’ යි සිතීය. ඔහු පෙර රෝගාතුර වූවාක් මෙන් දැඩි වේදනාවක් පෙන්වමින් රෝගී විලාසයක් ගත්තේය. ස්ත්‍රීහු ද පිරිවරා පෙර පරිදිම සියල්ල කළහ. එම ඇමතිවරු ද එසේම නැවතත් බොහෝ පිරිසක් රැගෙන පිටව ගියහ. මෙලෙස රජු තුන් වතාවක්ම පෙර පරිදිම පෙන්වූ අතර ඔවුන්ද එලෙසම පිටව ගියහ. හතරවැනි වතාවේදී ඔවුන් පැමිණි කල්හි රජු දැක, ‘අහෝ! මොවුන් කළේ ඉතා අසීරු ක්‍රියාවකි, රෝගී වූ මා හැරපියා කිසිදු අපේක්ෂාවකින් තොරව පිටව ගියහ’ යි කලකිරී රාජ්‍යය අතහැර පැවිදිව විදර්ශනා වඩා පසේබුදු බව ලබා මෙම උදාන ගාථාව දේශනා කළේය.

တတ္ထ ဘဇန္တီတိ သရီရေန အလ္လီယန္တာ ပယိရုပါသန္တိ. သေဝန္တီတိ အဉ္ဇလိကမ္မာဒီဟိ ကိံကာရပဋိဿာဝိတာယ စ ပရိစရန္တိ. ကာရဏံ အတ္ထော ဧတေသန္တိ ကာရဏတ္ထာ, ဘဇနာယ စ သေဝနာယ စ နာညံ ကာရဏမတ္ထိ, အတ္ထော ဧဝ နေသံ ကာရဏံ, အတ္ထဟေတု သေဝန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. နိက္ကာရဏာ [Pg.224] ဒုလ္လဘာ အဇ္ဇ မိတ္တာတိ ‘‘ဣတော ကိဉ္စိ လစ္ဆာမာ’’တိ ဧဝံ အတ္တပဋိလာဘကာရဏေန နိက္ကာရဏာ, ကေဝလံ –

එහි 'bhajanti' (භජන්ති) යනු ශරීරයෙන් සමීපව ඇසුරු කරමින් උපස්ථාන කිරීමයි. 'sevanti' (සෙවන්ති) යනු දොහොත් මුදුන් දී වැඳීම ආදී කටයුතුවලින් සහ කීකරුකමින් යුතුව සේවය කිරීමයි. මොවුන්ට 'kāraṇatthā' (කාරණත්ථා) යනු යම් හේතුවක් හෝ ප්‍රයෝජනයක් අරමුණු කරගත් අයයි. ඇසුරු කිරීමට හා සේවනය කිරීමට වෙනත් හේතුවක් නැත, ඔවුන්ගේ හේතුව ප්‍රයෝජනයම පමණි; එනම් ප්‍රයෝජනයක් උදෙසාම ඇසුරු කරන බව කියන ලදී. 'Nikkāraṇā dullabhā ajja mittā' යනු "මොහුගෙන් අපට යමක් ලැබෙනු ඇත" යනුවෙන් තමාට යමක් ලබාගැනීමේ හේතුවෙන් තොරවූ (නික්කාරණ වූ) කල්‍යාණ මිත්‍රයන් අද කාලයේ දුර්ලභ බවයි. හුදෙක් -

‘‘ဥပကာရော စ ယော မိတ္တော, ယော မိတ္တော သုခဒုက္ခကော;

အတ္ထက္ခာယီ စ ယော မိတ္တော, ယော မိတ္တော အနုကမ္ပကော’’တိ. (ဒီ. နိ. ၃.၂၆၅) –

"යම් මිතුරෙක් උපකාරක වේද, යම් මිතුරෙක් සැපදුකේදී සමාන වේද, යම් මිතුරෙක් අර්ථය පෙන්වා දෙන්නේද, යම් මිතුරෙක් අනුකම්පාව දක්වන්නේද" (ඔවුහු කල්‍යාණ මිත්‍රයෝය).

ဧဝံ ဝုတ္တေန အရိယေန မိတ္တဘာဝေန သမန္နာဂတာ ဒုလ္လဘာ အဇ္ဇ မိတ္တာ. အတ္တဋ္ဌပညာတိ အတ္တနိ ဌိတာ ဧတေသံ ပညာ. အတ္တာနမေဝ ဩလောကေတိ, န အညန္တိ အတ္ထော. ‘‘အတ္တတ္ထပညာ’’တိပိ ပါဌော, တဿ အတ္တနော အတ္ထမေဝ ဩလောကေတိ, န ပရတ္ထန္တိ အတ္ထော. ‘‘ဒိဋ္ဌတ္ထပညာ’’တိ အယမ္ပိ ကိရ ပေါရာဏပါဌော, တဿ သမ္ပတိ ဒိဋ္ဌေယေဝ အတ္ထေ ဧတေသံ ပညာ, န အာယတိန္တိ အတ္ထော. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကတ္ထံယေဝ ဩလောကေတိ, န သမ္ပရာယိကတ္ထန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အသုစီတိ အသုစိနာ အနရိယေန ကာယဝစီမနောကမ္မေန သမန္နာဂတာ.

මෙසේ කියන ලද උතුම් (ආර්ය) මිත්‍රභාවයෙන් යුක්ත මිතුරෝ අද කාලයේ දුර්ලභය. 'Attaṭṭhapaññā' (අත්තට්ඨපඤ්ඤා) යනු ඔවුන්ගේ ප්‍රඥාව තමා කෙරෙහිම පිහිටා තිබීමයි. එනම් තමා ගැනම බලන අතර අන් අය ගැන නොබලන බව අර්ථයයි. 'Attatthapaññā' (අත්තත්ථපඤ්ඤා) යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථය තමාගේම යහපත (අර්ථය) බලන අතර පරාර්ථය නොබලන බවයි. 'Diṭṭhatthapaññā' (දිට්ඨත්ථපඤ්ඤා) යනු පැරණි පාඨයකි, එහි අර්ථය වර්තමානයෙහි පෙනෙන ප්‍රයෝජනය ගැනම ඔවුන්ගේ ප්‍රඥාව පවතින බවත්, මතු අනාගතය ගැන නොවන බවත්ය. එනම් මෙලොව අර්ථයම බලන අතර පරලොව අර්ථය නොබලන බව කියන ලදී. 'Asucī' (අසූචි) යනු අශුද්ධ වූ, ආර්ය නොවන කාය, වාග්, මනෝ කර්මයන්ගෙන් යුක්ත වීමයි.

ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပောတိ ခဂ္ဂေန ရုက္ခာဒယော ဆိန္ဒန္တော ဝိယ သကသိင်္ဂေန ပဗ္ဗတာဒယော စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏံ ကုရုမာနော ဝိစရတီတိ ခဂ္ဂဝိသာဏော. ဝိသသဒိသာ အာဏာတိ ဝိသာဏာ. ခဂ္ဂံ ဝိယာတိ ခဂ္ဂံ. ခဂ္ဂံ ဝိသာဏံ ယဿ မိဂဿ သောယံ မိဂေါ ခဂ္ဂဝိသာဏော, တဿ ခဂ္ဂဝိသာဏဿ ကပ္ပော ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော. ခဂ္ဂဝိသာဏသဒိသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ ဧကော အဒုတိယော အသဟာယော စရေယျ ဝိဟရေယျ ဝတ္တေယျ ယပေယျ ယာပေယျာတိ အတ္ထော.

'Khaggavisāṇakappo' (ඛග්ගවිසාණකප්පෝ) යනු කඟවේනෙකු තම අඟින් ගස් කොළන් කපන්නාක් මෙන් සහ පර්වත ආදිය කුඩු පට්ටම් කරමින් හැසිරෙන්නාක් මෙනි; එබැවින් 'ඛග්ගවිසාණ' නම් වේ. අඟට සමාන වූ ආඥාව 'විසාණ' නම් වේ. කඟවේනෙකුගේ අඟ යම් සේද, එබඳු අඟක් ඇති මෘගයා 'ඛග්ගවිසාණ' (කඟවේනා) නම් වේ. ඒ කඟවේනාගේ අඟ බඳු වූයේ 'ඛග්ගවිසාණකප්ප' නම් වේ. කඟවේනෙකුගේ අඟ බඳු වූ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ දෙවැන්නෙකු රහිතව, සහායකයෙකු රහිතව හුදකලාව හැසිරිය යුතුය, වාසය කළ යුතුය, පැවතිය යුතුය, යැපිය යුතුය යනු අර්ථයයි.

၁၃၂. ဝိသုဒ္ဓသီလာတိ ဝိသေသေန သုဒ္ဓသီလာ, စတုပါရိသုဒ္ဓိယာ သုဒ္ဓသီလာ. သုဝိသုဒ္ဓပညာတိ သုဋ္ဌု ဝိသုဒ္ဓပညာ, ရာဂါဒိဝိရဟိတတ္တာ ပရိသုဒ္ဓမဂ္ဂဖလပဋိသမ္ဘိဒါဒိပညာ. သမာဟိတာတိ သံ သုဋ္ဌု အာဟိတာ, သန္တိကေ ဌပိတစိတ္တာ. ဇာဂရိယာနုယုတ္တာတိ ဇာဂရဏံ ဇာဂရော, နိဒ္ဒါတိက္ကမောတိ အတ္ထော. ဇာဂရဿ ဘာဝေါ ဇာဂရိယံ, ဇာဂရိယေ အနုယုတ္တာ ဇာဂရိယာနုယုတ္တာ. ဝိပဿကာတိ ‘‘အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာ’’တိ ဝိသေသေန ပဿနသီလာ, ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ ဝိဟရန္တီတိ အတ္ထော. ဓမ္မဝိသေသဒဿီတိ ဒသကုသလဓမ္မာနံ [Pg.225] စတုသစ္စဓမ္မဿ နဝလောကုတ္တရဓမ္မဿ ဝါ ဝိသေသေန ပဿနသီလာ. မဂ္ဂင်္ဂဗောဇ္ဈင်္ဂဂတေတိ သမ္မာဒိဋ္ဌာဒီဟိ မဂ္ဂင်္ဂေဟိ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒီဟိ ဗောဇ္ဈင်္ဂေဟိ ဂတေ သမ္ပယုတ္တေ အရိယဓမ္မေ. ဝိဇညာတိ ဝိသေသေန ဇညာ, ဇာနန္တာတိ အတ္ထော.

132. 'Visuddhasīlā' (විසුද්ධසීලා) යනු විශේෂයෙන් පිරිසිදු වූ සීලයයි, එනම් චතුපාරිශුද්ධි සීලයෙන් පිරිසිදු වීමයි. 'Suvisuddhapaññā' (සුවිසුද්ධපඤ්ඤා) යනු මැනවින් පිරිසිදු වූ ප්‍රඥාවයි, රාගාදියෙන් තොර බැවින් අතිශය පිරිසිදු වූ මාර්ග, ඵල, පටිසම්භිදාදී ප්‍රඥාවයි. 'Samāhitā' (සමාහිතා) යනු මැනවින් තැන්පත් කරගන්නා ලද, සමාධිගත කරන ලද සිතයි. 'Jāgariyānuyuttā' (ජාගරියානුයුත්තා) යනු නිදි වැරීම හෙවත් නිද්‍රාව ඉක්මවා යාමයි; නිදි වැරීමෙහි (අප්‍රමාදයෙහි) නිරත වූවෝ 'ජාගරියානුයුත්ත' නම් වෙති. 'Vipassakā' (විපස්සකා) යනු අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම වශයෙන් විශේෂයෙන් බලන ස්වභාවයයි, විදර්ශනාව වඩා වාසය කරන බව අර්ථයයි. 'Dhammavisesadassī' (ධම්මවිසේසදස්සී) යනු දස කුසල් දහම්, චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්ම හෝ නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මයන් විශේෂයෙන් දක්නා ස්වභාවයයි. 'Maggaṅgabojjhaṅgagate' (මග්ගංගබොජ්ඣංගගතේ) යනු සම්මා දිට්ඨි ආදී මාර්ග අංගයන්ගෙන් හා සති සම්බොජ්ඣංග ආදී බොජ්ඣංග ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ ආර්ය ධර්මයන් කෙරෙහි පැමිණි බවයි. 'Vijaññā' (විජඤ්ඤා) යනු විශේෂයෙන් දැනගත යුතුය, දන්නේය යනු අර්ථයයි.

၁၃၃. သုညတာပ္ပဏိဟိတဉ္စာနိမိတ္တန္တိ အနတ္တာနုပဿနာဝသေန သုညတဝိမောက္ခဉ္စ ဒုက္ခာနုပဿနာဝသေန အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခဉ္စ, အနိစ္စာနုပဿနာဝသေန အနိမိတ္တဝိမောက္ခဉ္စ. အာသေဝယိတွာတိ ဝဍ္ဎေတွာ. ယေ ကတသမ္ဘာရာ ဓီရာ ဇနာ ဇိနသာသနမှိ သာဝကတ္တံ သာဝကဘာဝံ န ဝဇန္တိ န ပါပုဏန္တိ, တေ ဓီရာ ကတသမ္ဘာရာ သယမ္ဘူ သယမေဝ ဘူတာ ပစ္စေကဇိနာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဘဝန္တိ.

133. 'Suññatāppaṇihitañcānimittanti' යනු අනාත්ම වශයෙන් අනුපස්සනා කිරීමෙන් ශූන්‍යත විමොක්ෂය ද, දුක්ඛ වශයෙන් අනුපස්සනා කිරීමෙන් අප්‍රණිහිත විමොක්ෂය ද, අනිත්‍ය වශයෙන් අනුපස්සනා කිරීමෙන් අනිමිත්ත විමොක්ෂය ද ලැබීමයි. 'Āsevayitvā' (ආසේවයිත්වා) යනු වර්ධනය කොට හෙවත් වඩා යන්නයි. යම් පාරමී දම් (සම්භාර) පුරා ඇති පින්වත් නුවණැත්තෝ බුද්ධ ශාසනයෙහි ශ්‍රාවක බවට පත් නොවෙත්ද, ඒ පාරමී පිරූ ධීරයෝ ස්වයම්භූව තමන්ම අවබෝධ කරගත් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා බවට පත් වෙති.

၁၃၄. ကိံ ဘူတာ? မဟန္တဓမ္မာ ပူရိတမဟာသမ္ဘာရာ ဗဟုဓမ္မကာယာ အနေကဓမ္မသဘာဝသရီရာ. ပုနပိ ကိံ ဘူတာ? စိတ္တိဿရာ စိတ္တဂတိကာ ဈာနသမ္ပန္နာတိ အတ္ထော. သဗ္ဗဒုက္ခောဃတိဏ္ဏာ သကလသံသာရဩဃံ တိဏ္ဏာ အတိက္ကန္တာ ဥဒဂ္ဂစိတ္တာ ကောဓမာနာဒိကိလေသဝိရဟိတတ္တာ သောမနဿစိတ္တာ သန္တမနာတိ အတ္ထော. ပရမတ္ထဒဿီ ပဉ္စက္ခန္ဓဒွါဒသာယတနဒွတ္တိံသာကာရသစ္စပဋိစ္စသမုပ္ပာဒါဒိဝသေန ပရမတ္ထံ ဥတ္တမတ္ထံ ဒဿနသီလာ. အစလာဘီတဋ္ဌေန သီဟောပမာ သီဟသဒိသာတိ အတ္ထော. ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပာ ခဂ္ဂဝိသာဏမိဂသိင်္ဂသဒိသာ ဂဏသင်္ဂဏိကာဘာဝေနာတိ အတ္ထော.

134. ඔවුන් කෙබඳු අයද? මහා ධර්මයන් ඇති, මහා පාරමී සම්භාරයන් සම්පූර්ණ කළ, බොහෝ ධර්මකායයන් ඇති, නොයෙක් ධර්ම ස්වභාවයන්ගෙන් යුත් ශරීර ඇති අයයි. නැවතත් ඔවුන් කෙබඳුද? සිත කෙරෙහි වසීභාවය ඇති, සිතේ ගමන් මග දන්නා වූ, ධ්‍යානයෙන් සමන්විත වූ අය බව අර්ථයයි. සියලු දුක් නමැති ඕඝයෙන් එතෙර වූ, මුළු සංසාර ඕඝයෙන් එතෙර වී එය ඉක්මවා ගිය, ක්‍රෝධය මානය ආදී කෙලෙසුන්ගෙන් තොර බැවින් අතිශයින් සතුටු වූ සිත් ඇති, සන්සුන් සිත් ඇති අය බව අර්ථයයි. 'Paramatthadassī' (පරමත්ථදස්සී) යනු පඤ්චස්කන්ධය, දොළොස් ආයතනය, දෙතිස් කුණපය, චතුරාර්ය සත්‍යය හා පටිච්ච සමුප්පාදය ආදී වශයෙන් පරමාර්ථය හෙවත් උත්තම අර්ථය දක්නා ස්වභාවය ඇති බවයි. නොසැලෙන බව හා නිර්භීත බව යන අර්ථයෙන් සිංහයෙකුට උපමා කළ හැකි සිංහයන් වැනි වූවෝ වෙති. 'Khaggavisāṇakappā' යනු සමූහයා අතර ගැවසීමෙන් තොර වූ බැවින් කඟවේනාගේ අඟ බඳු වූවෝ යනු අර්ථයයි.

၁၃၅. သန္တိန္ဒြိယာတိ စက္ခုန္ဒြိယာဒီနံ သကသကာရမ္မဏေ အပ္ပဝတ္တနတော သန္တသဘာဝဣန္ဒြိယာ. သန္တမနာတိ သန္တစိတ္တာ, နိက္ကိလေသဘာဝေန သန္တသဘာဝစိတ္တသင်္ကပ္ပာတိ အတ္ထော. သမာဓီတိ သုဋ္ဌု ဧကဂ္ဂစိတ္တာ. ပစ္စန္တသတ္တေသု ပတိပ္ပစာရာတိ ပစ္စန္တဇနပဒေသု သတ္တေသု ဒယာကရုဏာဒီဟိ ပတိစရဏသီလာ. ဒီပါ ပရတ္ထ ဣဓ ဝိဇ္ဇလန္တာတိ သကလလောကာနုဂ္ဂဟကရဏေန ပရလောကေ စ ဣဓလောကေ စ ဝိဇ္ဇလန္တာ ဒီပါ ပဒီပသဒိသာတိ အတ္ထော. ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ သတတံ ဟိတာမေတိ ဣမေ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ သတတံ သဗ္ဗကာလံ သကလလောကဟိတာယ ပဋိပန္နာတိ အတ္ထော.

135. 'Santindriyā' (සන්තින්ද්‍රියා) යනු චක්ඛුන්ද්‍රිය ආදිය තමන්ට හිමි අරමුණු කෙරෙහි නොපැවැත්වීමෙන් සන්සුන් වූ ඉන්ද්‍රියයන් ඇති බවයි. 'Santamanā' (සන්තමනා) යනු සන්සුන් සිත් ඇති, කෙලෙස් රහිත බැවින් ශාන්ත වූ ස්වභාවයක් හා යහපත් සංකල්පනා ඇති සිත් ඇති බව අර්ථයයි. 'Samādhī' (සමාධී) යනු මැනවින් එකඟ වූ සිත් ඇති බවයි. 'Paccantasattesu patippacārā' යනු ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදයන්හි වසන සත්ත්වයන් කෙරෙහි දයා කරුණාවෙන් යුතුව හැසිරෙන ස්වභාවයයි. 'Dīpā parattha idha vijjalantā' යනු මුළු ලෝකයාටම අනුග්‍රහ දැක්වීමෙන් පරලොවෙහි මෙන්ම මෙලොවෙහි ද බැබළෙන්නා වූ පහන් වැටවල් බඳු වූවෝ යනු අර්ථයයි. 'Paccekabuddhā satataṃ hitāme' යනු මේ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා නිරන්තරයෙන්ම, සෑම කල්හිම මුළු ලෝකයාගේම හිතසුව පිණිස පිළිපන් බව අර්ථයයි.

၁၃၆. ပဟီနသဗ္ဗာဝရဏာ [Pg.226] ဇနိန္ဒာတိ တေ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဇနာနံ ဣန္ဒာ ဥတ္တမာ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏာဒီနံ သဗ္ဗေသံ ပဉ္စာဝရဏာနံ ပဟီနတ္တာ ပဟီနသဗ္ဗာဝရဏာ. ဃနကဉ္စနာဘာတိ ရတ္တသုဝဏ္ဏဇမ္ဗောနဒသုဝဏ္ဏပဘာ သဒိသအာဘာဝန္တာတိ အတ္ထော. နိဿံသယံ လောကသုဒက္ခိဏေယျာတိ ဧကန္တေန လောကဿ သုဒက္ခိဏာယ အဂ္ဂဒါနဿ ပဋိဂ္ဂဟေတုံ အရဟာ ယုတ္တာ, နိက္ကိလေသတ္တာ သုန္ဒရဒါနပဋိဂ္ဂဟဏာရဟာတိ အတ္ထော. ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ သတတပ္ပိတာမေတိ ဣမေ ပစ္စေကဉာဏာဓိဂမာ ဗုဒ္ဓါ သတတံ နိစ္စကာလံ အပ္ပိတာ သုဟိတာ ပရိပုဏ္ဏာ, သတ္တာဟံ နိရာဟာရာပိ နိရောဓသမာပတ္တိဖလသမာပတ္တိဝသေန ပရိပုဏ္ဏာတိ အတ္ထော.

136. 'Pahīnasabbāvaraṇā janindā' යනු ඒ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා මිනිසුන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වූ උත්තමයෝ වන අතර, කාමච්ඡන්ද ආදී පඤ්ච නීවරණ ධර්මයන් ප්‍රහීණ කළ බැවින් සකල ආවරණයන් ප්‍රහීණ කළ (පහීණසබ්බාවරණ) නම් වෙති. 'Ghanakañcanābhā' (ඝනකඤ්චනාභා) යනු රක්ත ස්වර්ණ වූ ජම්බෝනද ස්වර්ණාලෝකය වැනි ශෝභාවක් ඇති බව අර්ථයයි. 'Nissaṃsayaṃ lokasudakkhiṇeyyā' යනු ඒකාන්තයෙන්ම ලෝකයාගේ උතුම් වූ දක්ෂිණාවන් පිළිගැනීමට සුදුසු වූ, කෙලෙස් රහිත බැවින් මනරම් වූ දානයන් පිළිගැනීමට සුදුසු වූ අය බව අර්ථයයි. 'Paccekabuddhā satatappitāme' යනු පසේබුදු ඥානය ලබාගත් මේ බුදුරජාණන් වහන්සේලා නිරන්තරයෙන්ම සතුටින් හා පරිපූර්ණව සිටින බවයි. සත් දිනක් නිරාහාරව සිටියද නිරෝධ සමාපත්තිය හා ඵල සමාපත්තිය හේතුවෙන් ඔවුන් පරිපූර්ණව සිටින බව අර්ථයයි.

၁၃၇. ပတိဧကာ ဝိသုံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓတော ဝိသဒိသာ အညေ အသာဓာရဏဗုဒ္ဓါ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ. အထ ဝါ –

137. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේලාගෙන් වෙන්වූ, වෙනමම වූ, අන් අයට අසාධාරණ වූ (පොදු නොවන) බුද්ධත්වය නිසා ඔවුන් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා නම් වෙති. නැතහොත් -

‘‘ဥပသဂ္ဂါ နိပါတာ စ, ပစ္စယာ စ ဣမေ တယော;

နေကေနေကတ္ထဝိသယာ, ဣတိ နေရုတ္တိကာဗြဝု’’န္တိ. –

"උපසර්ග, නිපාත සහ ප්‍රත්‍ය යන මේ තිදෙන නොයෙක් අර්ථ විෂයයන්හි යෙදෙති; මෙසේ ව්‍යාකරණවේදීහු (නෛරුත්තිකයෝ) පවසති."

ဝုတ္တတ္တာ ပတိသဒ္ဒဿ ဧကဥပသဂ္ဂတာ ပတိ ပဓာနော ဟုတွာ သာမိဘူတော အနေကေသံ ဒါယကာနံ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ အာဟာရံ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ သဂ္ဂမောက္ခဿ ပါပုဏနတော. တထာ ဟိ အန္နဘာရဿ ဘတ္တဘာဂံ ပဋိဂ္ဂဟေတွာပဿန္တဿေဝ ဘုဉ္ဇိတွာ ဒေဝတာဟိ သာဓုကာရံ ဒါပေတွာ တဒဟေဝ တံ ဒုဂ္ဂတံ သေဋ္ဌိဋ္ဌာနံ ပါပေတွာ ကောဋိသင်္ခဓနုပ္ပာဒနေန စ, ခဒိရင်္ဂါရဇာတကေ (ဇာ. အဋ္ဌ. ၁.၁.ခဒိရင်္ဂါရဇာတကဝဏ္ဏနာ) မာရေန နိမ္မိတခဒိရင်္ဂါရကူပေါပရိဥဋ္ဌိတပဒုမကဏ္ဏိကံ မဒ္ဒိတွာ ဗောဓိသတ္တေန ဒိန္နံ ပိဏ္ဍပါတံ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ တဿ ပဿန္တဿေဝ အာကာသဂမနေန သောမနဿုပ္ပာဒနေန စ, ပဒုမဝတီအဂ္ဂမဟေသီပုတ္တာနံ မဟာဇနကရညော ဒေဝိယာ အာရာဓနေန ဂန္ဓမာဒနတော အာကာသေန အာဂမ္မ ဒါနပဋိဂ္ဂဟဏေန မဟာဇနကဗောဓိသတ္တဿ စ ဒေဝိယာ စ သောမနဿုပ္ပာဒနေန စ, တထာ အဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေ ဆာတကဘယေ သကလဇမ္ဗုဒီပေ ဥပ္ပန္နေ ဗာရာဏသိသေဋ္ဌိနော ဆာတကဘယံ ပဋိစ္စ ပူရေတွာ ရက္ခိတေ သဋ္ဌိသဟဿကောဋ္ဌာဂါရေ ဝီဟယော ခေပေတွာ ဘူမိယံ နိခါတဓညာနိ စ စာဋိသဟဿေသု ပူရိတဓညာနိ စ ခေပေတွာ သကလပါသာဒဘိတ္တီသု မတ္တိကာဟိ မဒ္ဒိတွာ လိမ္ပိတဓညာနိ စ ခေပေတွာ တဒါ နာဠိမတ္တမေဝါဝသိဋ္ဌံ ‘‘ဣဒံ ဘုဉ္ဇိတွာ အဇ္ဇ မရိဿာမာ’’တိ [Pg.227] စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေတွာ သယန္တဿ ဂန္ဓမာဒနတော ဧကော ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ အာဂန္တွာ ဂေဟဒွါရေ အဋ္ဌာသိ. သေဋ္ဌိ တံ ဒိသွာ ပသာဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ ဇီဝိတံ ပရိစ္စဇမာနော ပစ္စေကဗုဒ္ဓဿ ပတ္တေ ဩကိရိ. ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ ဝသနဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ အတ္တနော အာနုဘာဝေန ပဿန္တဿေဝ သေဋ္ဌိဿ ပဉ္စပစ္စေကဗုဒ္ဓသတေဟိ သဟ ပရိဘုဉ္ဇိ. တဒါ ဘတ္တပစိတဥက္ခလိံ, ပိဒဟိတွာ ဌပေသုံ.

පවසා ඇති පරිදි, 'පති' යන උපසර්ගය මෙහි ප්‍රධාන අර්ථය ගෙන දෙන අතර, ඔහු ස්වාමියෙකු මෙන් වී බොහෝ දායකයන්ගේ ඉතා ස්වල්ප වූ ද ආහාරය පිළිගෙන ඔවුන් ස්වර්ග මෝක්ෂය කරා පමුණුවන බැවින් (පච්චේකබුද්ධ නම් වේ). එසේම අන්නභාරගේ බත් කොටස පිළිගැනීමෙන් පසු ඔහු බලා සිටියදීම එය වළඳා, දේවතාවන් ලවා සාධුකාර දන්වා, එදිනම ඒ දිළිඳු තැනැත්තා සිටු තනතුරට පමුණුවා කෝටි සංඛ්‍යාත ධනය උපදවා දීමෙන් ද; ඛදිරංගාර ජාතකයේ දී මාරයා විසින් මවන ලද රතු ගල් අඟුරු වළක් මතුපිට හටගත් පියුම් පෙති පාගමින් ගොස් බෝධිසත්වයන් විසින් පූජා කරන ලද පිණ්ඩපාතය පිළිගෙන ඔහු බලා සිටියදීම අහසින් වැඩම කොට සෝමනස්සය උපදවා දීමෙන් ද; පදුමවතී අග්‍රමහේෂියගේ පුත්‍රයන් විසින් සහ මහාජනක රජුගේ දේවියගේ ආරාධනයෙන් ගන්ධමාදන පර්වතයේ සිට අහසින් වැඩම කොට දානය පිළිගැනීමෙන් මහාජනක බෝධිසත්වයන්ට සහ දේවියට සෝමනස්සය උපදවා දීමෙන් ද; එමෙන්ම බුදුවරුන් පහළ නොවූ කාලයක මුළු දඹදිවම සාගත බියක් ඇති වූ කල්හි, බාරාණසි සිටුවරයා සාගත බිය නිසා පුරවා ආරක්ෂා කරගත් සැට දහසක් අටුවල වී අවසන් වී, පොළොවේ වළලා තිබූ ධාන්‍ය ද සැළි දහස් ගණනක පුරවා තිබූ ධාන්‍ය ද අවසන් වී, සියලු ප්‍රාසාද බිත්තිවල මැටි සමඟ මිශ්‍ර කර තිබූ ධාන්‍ය ද අවසන් වූ පසු, ඉතිරි වූයේ එක නැළියක් පමණි. 'මෙය අද අනුභව කොට මිය යමු' යි සිතා නිදා සිටි ඔහු වෙත ගන්ධමාදන පර්වතයේ සිට එක් පච්චේකබුද්ධයන් වහන්සේ නමක් වැඩම කොට නිවසේ දොරකඩ වැඩ සිටියහ. සිටුවරයා උන්වහන්සේ දැක ප්‍රසාදය උපදවා ගෙන, ජීවිතය කෙරෙහි පවා ආසාව අත්හැර පච්චේකබුද්ධයන් වහන්සේගේ පාත්‍රයට ඒ ආහාරය පූජා කළේය. පච්චේකබුද්ධයන් වහන්සේ තම වාසස්ථානයට වැඩම කොට, තම අනුභාවයෙන් සිටුවරයා බලා සිටියදීම පන්සියයක් පච්චේකබුද්ධයන් වහන්සේලා සමඟ එය වැළඳූහ. එකල (ඔවුහු) බත් පිසූ සැළිය වසා තැබූහ.

နိဒ္ဒမောက္ကန္တဿ သေဋ္ဌိနော ဆာတတ္တေ ဥပ္ပန္နေ သော ဝုဋ္ဌဟိတွာ ဘရိယံ အာဟ – ‘‘ဘတ္တေ အာစာမကဘတ္တမတ္တံ ဩလောကေဟီ’’တိ. သုသိက္ခိတာ သာ ‘‘သဗ္ဗံ ဒိန္နံ နနူ’’တိ အဝတွာ ဥက္ခလိယာ ပိဓာနံ ဝိဝရိ. သာ ဥက္ခလိ တင်္ခဏေဝ သုမနပုပ္ဖမကုဠသဒိသဿ သုဂန္ဓသာလိဘတ္တဿ ပူရိတာ အဟောသိ. သာ စ သေဋ္ဌိ စ သန္တုဋ္ဌာ သယဉ္စ သကလဂေဟဝါသိနော စ သကလနဂရဝါသိနော စ ဘုဉ္ဇိံသု. ဒဗ္ဗိယာ ဂဟိတဂဟိတဋ္ဌာနံ ပုန ပူရိတံ. သကလသဋ္ဌိသဟဿကောဋ္ဌာဂါရေသု သုဂန္ဓသာလိယော ပူရေသုံ. သကလဇမ္ဗုဒီပဝါသိနော သေဋ္ဌိဿ ဂေဟတောယေဝ ဓညဗီဇာနိ ဂဟေတွာ သုခိတာ ဇာတာ. ဧဝမာဒီသု အနေကသတ္တနိကာယေသု သုခေါတရဏပရိပါလနသဂ္ဂမောက္ခပါပနေသု ပတိ သာမိဘူတော ဗုဒ္ဓေါတိ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ. ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ သုဘာသိတာနီတိ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေဟိ ဩဝါဒါနုသာသနီဝသေန သုဋ္ဌု ဘာသိတာနိ ကထိတာနိ ဝစနာနိ. စရန္တိ လောကမှိ သဒေဝကမှီတိ ဒေဝလောကသဟိတေ သတ္တလောကေ စရန္တိ ပဝတ္တန္တီတိ အတ္ထော. သုတွာ တထာ ယေ န ကရောန္တိ ဗာလာတိ တထာရူပံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ သုဘာသိတဝစနံ ယေ ဗာလာ ဇနာ န ကရောန္တိ န မနသိ ကရောန္တိ, တေ ဗာလာ ဒုက္ခေသု သံသာရဒုက္ခေသု ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပတ္တိဝသေန စရန္တိ ပဝတ္တန္တိ, ဓာဝန္တီတိ အတ္ထော.

නින්දට පත් වූ සිටුවරයාට දැඩි බඩගින්නක් ඇති වූ කල්හි, ඔහු අවදි වී බිරිඳට මෙසේ පැවසීය: 'සොඳුර, කැඳ බත් ස්වල්පයක් හෝ තිබේදැයි බලන්න.' මැනවින් හික්මුණු ඇය 'සියල්ල දන් දුන්නා නේද?' යි නොකියා සැළියේ මූඩිය විවෘත කළාය. ඒ මොහොතේම ඒ සැළිය සුමන මල් පොහොට්ටු වැනි සුවඳැති ඇල් බතින් පිරී ගියේය. ඇයත්, සිටුවරයාත් ඉන් සතුටට පත් වී තමන් ද, මුළු නිවසේ වැසියෝ ද, මුළු නගරයේ වැසියෝ ද එය අනුභව කළහ. හැන්දෙන් ගත් ගත් තැන නැවත පිරී ගියේය. සැට දහසක් වූ සියලු අටු සුවඳැති ඇල් වීවලින් පිරී ගියේය. මුළු දඹදිව වැසියෝ සිටුවරයාගේ නිවසින්ම බීජ ධාන්‍ය රැගෙන ගොස් සුවපත් වූහ. මෙසේ බොහෝ සත්ව සමූහයාට සැපත උදා කර දීම, ආරක්ෂා කිරීම සහ ස්වර්ග මෝක්ෂයට පමුණුවන අර්ථයෙන් 'පති' නම් වූ ස්වාමී වූ බුදුවරයා පච්චේකබුද්ධ නම් වේ. පච්චේකබුද්ධයන්ගේ සුභාෂිතයන් යනු පච්චේකබුද්ධයන් වහන්සේලා විසින් අවවාද අනුශාසනා වශයෙන් මැනවින් දේශනා කරන ලද වචනයි. 'දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි හැසිරෙති' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ දෙවියන් සහිත ලෝකයේ ඒ වචන පවතින බවයි. යම් අඥාන පුද්ගලයෝ පච්චේකබුද්ධයන්ගේ එවැනි සුභාෂිත වචන අසා ඒ අනුව ක්‍රියා නොකරත් ද, මෙනෙහි නොකරත් ද, ඒ අඥානයෝ සංසාර දුක්ඛයන්හි නැවත නැවත උපදිමින් හැසිරෙති, පවතිති, එනම් සැරිසරති.

၁၃၈. ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ သုဘာသိတာနီတိ သုဋ္ဌု ဘာသိတာနိ စတုရာပါယတော မုစ္စနတ္ထာယ ဘာသိတာနိ ဝစနာနိ. ကိံ ဘူတာနိ? အဝဿဝန္တံ ပဂ္ဃန္တံ ခုဒ္ဒံ မဓုံ ယထာ မဓုရဝစနာနီတိ အတ္ထော. ယေ ပဋိပတ္တိယုတ္တာ ပဏ္ဍိတဇနာပိ ပဋိပတ္တီသု ဝုတ္တာနုသာရေန ပဝတ္တန္တာ တထာရူပံ မဓုရဝစနံ သုတွာ ဝစနကရာ ဘဝန္တိ, တေ ပဏ္ဍိတဇနာ သစ္စဒသာ စတုသစ္စဒဿိနော သပညာ ပညာသဟိတာ ဘဝန္တီတိ အတ္ထော.

138. පච්චේකබුද්ධයන්ගේ සුභාෂිතයන් යනු සතර අපායෙන් මිදීම පිණිස මැනවින් දේශනා කරන ලද වචනයි. ඒවා කෙබඳු ද? ගලා යන මී පැණි මෙන් මිහිරි වචන බව අර්ථයයි. යම් පිළිවෙත් පුරන පණ්ඩිතයෝ ද ප්‍රතිපත්ති පිරීමේදී ඒ දේශනාවන් අනුව හැසිරෙමින්, එවැනි මිහිරි වචන අසා ඒ අනුව ක්‍රියා කරන්නෝ වෙත් ද, ඒ පණ්ඩිතයෝ චතුරාර්ය සත්‍යය දක්නා වූ, ප්‍රඥාවන්ත වූ, නුවණින් යුක්ත වූවෝ වෙති.

၁၃၉. ပစ္စေကဗုဒ္ဓေဟိ [Pg.228] ဇိနေဟိ ဘာသိတာတိ ကိလေသေ ဇိနန္တိ ဇိနိံသူတိ ဇိနာ, တေဟိ ဇိနေဟိ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေဟိ ဝုတ္တာ ဘာသိတာ ကထိတာ. ကထာ ဥဠာရာ ဩဇဝန္တာ ပါကဋာ သန္တိ ပဝတ္တန္တိ. တာ, ကထာ သကျသီဟေန သကျရာဇဝံသသီဟေန ဂေါတမေန တထာဂတေန အဘိနိက္ခမိတွာ ဗုဒ္ဓဘူတေန နရုတ္တမေန နရာနံ ဥတ္တမေန သေဋ္ဌေန ပကာသိတာ ပါကဋီကတာ ဒေသိတာတိ သမ္ဗန္ဓော. ကိမတ္ထန္တိ အာဟ ‘‘ဓမ္မဝိဇာနနတ္ထ’’န္တိ. နဝလောကုတ္တရဓမ္မံ ဝိသေသေန ဇာနာပနတ္ထန္တိ အတ္ထော.

139. 'ජින' (දිනූ) වූ පච්චේකබුද්ධයන් වහන්සේලා විසින් දේශනා කරන ලද යන්නෙහි තේරුම නම්, කෙලෙසුන් දිනූ බැවින් උන්වහන්සේලා ජින නම් වන අතර, ඒ ජින වූ පච්චේකබුද්ධයන් වහන්සේලා විසින් පවසන ලද, දේශනා කරන ලද කථා යන්නයි. ඒ උදාර වූ, සාරවත් වූ කථා ප්‍රකටව පවතියි. ඒ කථා ශාක්‍ය වංශයට සිංහයෙකු බඳු වූ ගෞතම තථාගතයන් වහන්සේ විසින් අභිනිෂ්ක්‍රමණය කොට බුද්ධත්වයට පත් වී නරෝත්තමයාණන් ලෙස, එනම් මිනිසුන් අතර උත්තමයා හා ශ්‍රේෂ්ඨයාණන් ලෙස නවලෝකුත්තර ධර්මය විශේෂයෙන් අවබෝධ කරවනු පිණිස ප්‍රකාශ කරන ලද, ප්‍රකට කරන ලද, දේශනා කරන ලද බවට සම්බන්ධය වේ.

၁၄၀. လောကာနုကမ္ပာယ ဣမာနိ တေသန္တိ လောကာနုကမ္ပတာယ လောကဿ အနုကမ္ပံ ပဋိစ္စ ဣမာနိ ဝစနာနိ ဣမာ ဂါထာယော. တေသံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ ဝိကုဗ္ဗိတာနိ ဝိသေသေန ကုဗ္ဗိတာနိ ဘာသိတာနီတိ အတ္ထော. သံဝေဂသင်္ဂမတိဝဍ္ဎနတ္ထန္တိ ပဏ္ဍိတာနံ သံဝေဂဝဍ္ဎနတ္ထဉ္စ အသင်္ဂဝဍ္ဎနတ္ထံ ဧကီဘာဝဝဍ္ဎနတ္ထဉ္စ မတိဝဍ္ဎနတ္ထံ ပညာဝဍ္ဎနတ္ထဉ္စ သယမ္ဘုသီဟေန အနာစရိယကေန ဟုတွာ သယမေဝ ဘူတေန ဇာတေန ပဋိဝိဒ္ဓေန သီဟေန အဘီတေန ဂေါတမေန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ဣမာနိ ဝစနာနိ ပကာသိတာနိ, ဣမာ ဂါထာယော ပကာသိတာ ဝိဝရိတာ ဥတ္တာနီကတာတိ အတ္ထော. ဣတီတိ ပရိသမာပနတ္ထေ နိပါတော.

140. 'ලෝකානුකම්පාවෙන් මේවා ඔවුන්ට' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ලෝකයා කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් ප්‍රකාශ කරන ලද මේ වචන හා මේ ගාථාවන් යන්නයි. ඒ පච්චේකබුද්ධයන් වහන්සේලාගේ අසිරිමත් වූ දේශනාවන් යනු අර්ථයයි. පණ්ඩිතයන්ගේ සංවේගය වැඩීම පිණිස ද, අසංගය (හුදෙකලාව) වැඩීම පිණිස ද, ඒකීභාවය (තනිකම) වැඩීම පිණිස ද, ප්‍රඥාව වැඩීම පිණිස ද, ගුරුවරයෙකු නොමැතිව තමන් විසින්ම අවබෝධ කරගත්, බිය රහිත සිංහයෙකු බඳු වූ ගෞතම සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් මේ වචන ප්‍රකාශ කරන ලදී. මේ ගාථාවන් ප්‍රකාශ කරන ලද, විවෘත කරන ලද සහ පැහැදිලි කරන ලද බව අර්ථයයි. 'ඉති' යන්න සමාප්තිය හැඟවීමට යෙදුණු නිපාතයකි.

ဣတိ ဝိသုဒ္ဓဇနဝိလာသိနိယာ အပဒါန-အဋ္ဌကထာယ

මෙසේ විසුද්ධජනවිලාසිනී නම් වූ අපදාන අටුවාවෙහි

ပစ္စေကဗုဒ္ဓါပဒါနသံဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

පච්චේකබුද්ධ අපදාන වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၃-၁. သာရိပုတ္တတ္ထေရအပဒါနဝဏ္ဏနာ

3-1. සාරිපුත්ත ස්ථවිර අපදාන වර්ණනාව

တဒနန္တရံ ထေရာပဒါနသင်္ဂဟဂါထာယော သံဝဏ္ဏေတုံ ‘‘အထ ထေရာပဒါနံ သုဏာထာ’’တိ အာဟ. အထ-အပဒါန-သဒ္ဒါနမတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောဝ. ဧတ္ထ ထေရ-သဒ္ဒေါ ပနာယံ ကာလထိရပညတ္တိနာမဓေယျဇေဋ္ဌာဒီသု အနေကေသု အတ္ထေသု ဝတ္တတိ. တထာ ဟိ ‘‘ထေရောဝဿိကာနိ ပူတီနိ စုဏ္ဏကဇာတာနီ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၉; မ. နိ. ၁.၁၁၂) ကာလေ, ထေရောဝဿိကာနိ စိရကာလံ ဩဝဿိကာနီတိ အတ္ထော. ‘‘ထေရောပိ တာဝ မဟာ’’ဣစ္စာဒီသု ထိရေ ထိရသီလောတိ အတ္ထော. ‘‘ထေရကော အယမာယသ္မာ မဟလ္လကော’’တိအာဒီသု ပညတ္တိယံ[Pg.229], လောကပညတ္တိမတ္တောတိ အတ္ထော. ‘‘စုန္ဒတ္ထေရော ဖုဿတ္ထေရော’’တိအာဒီသု နာမဓေယျေ, ဧဝံ ကတနာမောတိ အတ္ထော. ‘‘ထေရော စာယံ ကုမာရော မမ ပုတ္တေသူ’’တိအာဒီသု ဇေဋ္ဌေ, ဇေဋ္ဌော ကုမာရောတိ အတ္ထော. ဣဓ ပနာယံ ကာလေ စ ထိရေ စ ဝတ္တတိ. တသ္မာ စိရံ ကာလံ ဌိတောတိ ထေရော, ထိရတရသီလာစာရမဒ္ဒဝါဒိဂုဏာဘိယုတ္တော ဝါ ထေရောတိ ဝုစ္စတိ. ထေရော စ ထေရော စေတိ ထေရာ, ထေရာနံ အပဒါနံ ကာရဏံ ထေရာပဒါနံ, တံ ထေရာပဒါနံ သုဏာထာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဟိမဝန္တဿ အဝိဒူရေ, လမ္ဗကော နာမ ပဗ္ဗတောတိအာဒိ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ အပဒါနံ, တဿာယသ္မတော မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရဿ စ ဝတ္ထု ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗံ –

පච්චේකබුද්ධ අපදානයට පසුව තේර අපදානයන්ගේ සංග්‍රහ ගාථාවන් විස්තර කරනු කැමැති අටුවාචාරීන් වහන්සේ "මත්තෙහි තේර අපදානය අසන්න" යැයි වදාළහ. 'අථ' සහ 'අපදාන' යන වචනවල අර්ථය මින් පෙර බුද්ධ අපදාන සහ පච්චේකබුද්ධ අපදාන විස්තරයේදී පවසන ලදී. මෙහි 'තේර' යන වචනය කාලය, ස්ථිරබව, සම්මුතිය, නාමය සහ ජ්‍යෙෂ්ඨත්වය ආදී බොහෝ අර්ථයන්හි යෙදේ. එනම්, "බොහෝ වස් කාලයක් ඉක්ම ගිය (පැරණි)" යන අර්ථයෙන් කාලයෙහි ද, "ස්ථිර වූ ශීලයක් ඇති" යන අර්ථයෙන් ස්ථිරබවෙහි ද, "ආයුෂ්මත් තේර නම් වූ මහල්ලෙක" යන තැන්හි සම්මුතියක් ලෙස ද, "චුන්ද තේර, ඵුස්ස තේර" යන තැන්හි නාමයක් ලෙස ද, "මේ කුමාරයා මගේ පුතුන් අතර ජ්‍යෙෂ්ඨයා වේ" යන තැන්හි වැඩිමහල් බව යන අර්ථයෙන් ද යෙදේ. මෙහිදී මෙම වචනය කාලය සහ ස්ථිරබව යන අර්ථ දෙකෙන්ම යෙදේ. එබැවින් බොහෝ කලක් ශාසනයෙහි සිටි බැවින් හෝ ස්ථිර වූ ශීලාචාර හා මෘදු ගුණාදියෙන් යුක්ත බැවින් 'තේර' (ස්ථවිර) යැයි කියනු ලැබේ. රහතන් වහන්සේලාගේ චරිතාපදානය හෙවත් හේතු පරම්පරාව තේර අපදානයයි. හිමවන්තයට නුදුරු ලම්බක පර්වතය ඇසුරු කළ ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත තේරයන් වහන්සේගේ අපදානය ද, ඒ ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තේරයන් වහන්සේගේ පුවත ද මෙසේ දත යුතුය.

အတီတေ ကိရ ဣတော ကပ္ပတော သတသဟဿကပ္ပာဓိကေ ဧကအသင်္ချေယျမတ္ထကေ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ဗြာဟ္မဏမဟာသာလကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ နာမေန သရဒမာဏဝေါ နာမ အဟောသိ. မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော ဂဟပတိမဟာသာလကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ နာမေန သိရိဝဍ္ဎနကုဋုမ္ဗိကော နာမ အဟောသိ. တေ ဥဘောပိ သဟပံသုကီဠနသဟာယာ အဟေသုံ. တေသု သရဒမာဏဝေါ ပိတု အစ္စယေန ကုလသန္တကံ ဓနံ ပဋိပဇ္ဇိတွာ ဧကဒိဝသံ ရဟောဂတော စိန္တေသိ – ‘‘ဣမေသံ သတ္တာနံ မရဏံ နာမ ဧကန္တိကံ, တသ္မာ မယာ ဧကံ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ဥပဂန္တွာ ဝိမောက္ခမဂ္ဂေါ ဂဝေသိတဗ္ဗော’’တိ သဟာယံ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘သမ္မ, အဟံ ပဗ္ဗဇိတုကာမော. ကိံ တွံ ပဗ္ဗဇိတုံ သက္ခိဿသီ’’တိ ဝတွာ တေန ‘‘န သက္ခိဿာမီ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ဟောတု အဟမေဝ ပဗ္ဗဇိဿာမီ’’တိ ရတနကောဋ္ဌာဂါရာနိ ဝိဝရာပေတွာ ကပဏဒ္ဓိကာဒီနံ မဟာဒါနံ ဒတွာ ပဗ္ဗတပါဒံ ဂန္တွာ ဣသိပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိ. တဿ ပဗ္ဗဇိတဿ အနုပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတာ စတုသတ္တတိသဟဿမတ္တာ ဗြာဟ္မဏပုတ္တာ အဟေသုံ. သော ပဉ္စ အဘိညာယော အဋ္ဌ စ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတွာ တေသမ္ပိ ဇဋိလာနံ ကသိဏပရိကမ္မံ အာစိက္ခိ. တေ သဗ္ဗေပိ ပဉ္စာဘိညာ အဋ္ဌ စ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တိသုံ.

යටගිය දවස මෙයින් කල්ප ලක්ෂයකට වඩා ඉහත එක් අසංඛ්‍යයකට පෙර, ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ බ්‍රාහ්මණ මහාසාල කුලයක ඉපදී "සරද මාණවක" යන නමින් ප්‍රසිද්ධ වූහ. මහා මොග්ගල්ලානයන් වහන්සේ ගහපති මහාසාල කුලයක ඉපදී "සිරිවඩ්ඪන කුටුම්බික" නමින් ප්‍රසිද්ධ වූහ. ඔවුන් දෙදෙනාම කුඩා කල පටන් වැලි කෙළියෙහි යෙදුණු යහළුවෝ වූහ. ඔවුන් අතරින් සරද මාණවක තම පියාගේ ඇවෑමෙන් පවුලට අයත් ධනය ලබා ගෙන, දිනක් හුදෙකලාව මෙසේ සිතුවේය: "මේ සත්වයන්ට මරණය නියතය, එබැවින් මා පැවිදි වී මිදීමේ මාවත සෙවිය යුතුය." ඔහු තම මිතුරා වෙත ගොස්, "යහළුව, මම පැවිදි වීමට කැමැත්තෙමි, ඔබටත් එය කළ හැකිද?" යැයි ඇසුවේය. ඔහුට එය කළ නොහැකි බව පැවසූ විට, "යහපතක් වේවා, මම පමණක් හෝ පැවිදි වෙමි" යැයි පවසා ධන ගබඩා විවෘත කර දිළිඳු මගීන්ට මහා දානයක් දී, පර්වත පාමුලට ගොස් ඉසි පැවිද්දෙන් පැවිදි විය. ඔහු පැවිදි වූ පසු ඔහු අනුගමනය කරමින් බ්‍රාහ්මණ පුත්‍රයන් හැත්තෑ හතර දහසක් පමණ පැවිදි වූහ. සරද තාපසයා පංච අභිඥා සහ අෂ්ට සමාපත්ති උපදවාගෙන ඒ ජටිලයන්ට කසිණ පරිකර්ම ඉගැන්වීය. ඔවුන් සියල්ලෝම ද පංච අභිඥා සහ අෂ්ට සමාපත්ති උපදවා ගත්හ.

တေန သမယေန အနောမဒဿီ နာမ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ပဝတ္တိတဝရဓမ္မစက္ကော သတ္တေ သံသာရမဟောဃတော တာရေတွာ ဧကဒိဝသံ သရဒတာပသဿ စ အန္တေဝါသိကာနဉ္စ သင်္ဂဟံ ကတ္တုကာမော ဧကော [Pg.230] အဒုတိယော ပတ္တစီဝရမာဒါယ အာကာသေန ဂန္တွာ ‘‘ဗုဒ္ဓဘာဝံ မေ ဇာနာတူ’’တိ တာပသဿ ပဿန္တဿေဝ အာကာသတော ဩတရိတွာ ပထဝိယံ ပတိဋ္ဌာသိ. သရဒတာပသော သတ္ထု သရီရေ မဟာပုရိသလက္ခဏာနိ ဥပဓာရေတွာ ‘‘သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓေါယေဝါယ’’န္တိ နိဋ္ဌံ ဂန္တွာ ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကတွာ အာသနံ ပညာပေတွာ အဒါသိ. နိသီဒိ ဘဂဝါ ပညတ္တေ အာသနေ. သရဒတာပသော သတ္ထု သန္တိကေ ဧကမန္တံ နိသီဒိ.

ඒ සමයෙහි අනෝමදස්සී නම් වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව පහළ වී, උතුම් දම්සක් පවත්වා, සත්වයන් සංසාර මහෝඝයෙන් එතෙර කරවමින් වැඩසිටියහ. දිනක් උන්වහන්සේ සරද තාපසයාට හා ඔහුගේ අතේවැසියන්ට සංග්‍රහ කරනු පිණිස තනිවම පාත්‍ර සිවුරු ගෙන අහසින් වැඩිහිටියහ. "මගේ බුදුබව ඔහු දැනගනීවා" යැයි අධිෂ්ඨාන කර තාපසයා බලා සිටියදීම අහසින් බැස පොළොවෙහි වැඩසිටියහ. සරද තාපසයා ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශරීරයෙහි මහා පුරුෂ ලක්ෂණ නිරීක්ෂණය කර "මොහු ඒකාන්තයෙන්ම සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේ ය" යන නිගමනයට පැමිණ, පෙරගමන් කර ආසනයක් පනවා පූජා කළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පැනවූ ආසනයෙහි වැඩසිටියහ. සරද තාපසයා ද ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයෙහි එකත්පසෙක වාඩි විය.

တသ္မိံ သမယေ တဿ အန္တေဝါသိကာ စတုသတ္တတိသဟဿမတ္တာ ဇဋိလာ ပဏီတပဏီတာနိ ဩဇဝန္တာနိ ဖလာဖလာနိ ဂဟေတွာ အာဂတာ သတ္ထာရံ ဒိသွာ သဉ္ဇာတပသာဒါ အတ္တနော အာစရိယဿ သတ္ထု စ နိသိန္နာကာရံ ဩလောကေတွာ ‘‘အာစရိယ, မယံ ပုဗ္ဗေ ‘တုမှေဟိ မဟန္တတရော ကောစိ နတ္ထီ’တိ မညာမ, အယံ ပန ပုရိသော တုမှေဟိ မဟန္တတရော မညေ’’တိ အာဟံသု. ကိံ ဝဒေထ, တာတာ, သာသပေန သဒ္ဓိံ အဋ္ဌသဋ္ဌိယောဇနသတသဟဿုဗ္ဗေဓံ သိနေရုံ သမံ ကာတုံ ဣစ္ဆထ, သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓေန မံ တုလံ မာ ကရိတ္ထာတိ. အထ တေ တာပသာ အာစရိယဿ ဝစနံ သုတွာ ‘‘ယာဝ မဟာ ဝတာယံ ပုရိသုတ္တမော’’တိ သဗ္ဗေဝ ပါဒေသု နိပတိတွာ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိံသု.

ඒ වෙලාවෙහි ඔහුගේ අතේවැසි හැත්තෑ හතර දහසක් පමණ වූ ජටිලයන් ප්‍රණීත වූ ඕජාවන්ත පලවැල රැගෙන ආහ. ඔවුන් ශාස්තෘන් වහන්සේ දැක මහත් පැහැදීමට පත්ව, තම ගුරුවරයා සහ ශාස්තෘන් වහන්සේ වාඩි වී සිටින ආකාරය බලා මෙසේ කීහ: "ගුරුතුමනි, මීට පෙර අප සිතුවේ ඔබවහන්සේට වඩා උතුම් අයෙක් නැත කියාය, එහෙත් මේ තැනැත්තා ඔබවහන්සේට වඩා බොහෝ සෙයින් උතුම් යැයි අපට සිතේ." එවිට සරද තාපසයා, "දරුවනි, කුමක් පවසන්නහුද? අබ ඇටයක් සහ යොදුන් එක්ලක්ෂ සැට අටදහසක් උසැති මහා මේරු පර්වතය සමාන කිරීමට උත්සාහ කරන්නාක් මෙන්, මා සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේ හා සමාන නොකරන්න" යැයි පැවසීය. එවිට ඒ තාපසයෝ තම ගුරුවරයාගේ වචනය අසා, "මේ පුරුෂෝත්තමයාණන් වහන්සේ කෙතරම් ශ්‍රේෂ්ඨද!" යැයි පවසමින් සියල්ලෝම උන්වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මය අභියස වැටී වැන්දහ.

အထ တေ အာစရိယော အာဟ – ‘‘တာတာ, သတ္ထု အနုစ္ဆဝိကော နော ဒေယျဓမ္မော နတ္ထိ, သတ္ထာ စ ဘိက္ခာစရဝေလာယ ဣဓာဂတော, ဟန္ဒ, မယံ ဒေယျဓမ္မံ ယထာဗလံ ဒဿာမ. တုမှေဟိ ယံ ယံ ပဏီတံ ဖလာဖလံ အာဘတံ, တံ တံ အာဟရထာ’’တိ အာဟရာပေတွာ ဟတ္ထေ ဓောဝိတွာ သယံ တထာဂတဿ ပတ္တေ ပတိဋ္ဌာပေသိ. သတ္ထာရာ ဖလာဖလေ ပဋိဂ္ဂဟိတမတ္တေ ဒေဝတာ ဒိဗ္ဗောဇံ ပက္ခိပိံသု. တာပသော ဥဒကမ္ပိ သယမေဝ ပရိဿာဝေတွာ အဒါသိ. တတော ဘောဇနကိစ္စံ နိဋ္ဌာပေတွာ သတ္ထရိ နိသိန္နေ သဗ္ဗေ အန္တေဝါသိကေ ပက္ကောသာပေတွာ သတ္ထု သန္တိကေ သာရဏီယံ ကထံ ကထေန္တော နိသီဒိ. သတ္ထာ ‘‘ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာ ဘိက္ခုသံဃေန သဒ္ဓိံ အာဂစ္ဆန္တူ’’တိ စိန္တေသိ. တာဝဒေဝ သတသဟဿခီဏာသဝပရိဝါရာ အဂ္ဂသာဝကာ အာဂန္တွာ ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိတွာ ဧကမန္တံ အဋ္ဌံသု.

ඉන්පසු ගුරුවරයා ඔවුන්ට මෙසේ කීවේය: "දරුවනි, ශාස්තෘන් වහන්සේට උචිත වූ දානයක් අප සතුව නැත, උන්වහන්සේ පිඬුසිඟා වැඩිය යුතු වේලාවෙහි මෙහි වැඩිහිටියහ. එබැවින් අපි අපේ ශක්ති පමණින් දානයක් පූජා කරමු. ඔබලා රැගෙන ආ ප්‍රණීත පලවැල ගෙන එන්න." ඔහු ඒවා ගෙන්වා ගෙන දෑත් සෝදා තථාගතයන් වහන්සේගේ පාත්‍රයට පූජා කළේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ පලවැල පිළිගත් සැණින් දේවතාවෝ එයට දිව්‍ය ඕජාවන් එක් කළහ. තාපසයා පැන් ද තනිවම පෙරා පූජා කළේය. වළඳා අවසන් වූ පසු ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩසිටින විට, තාපසයා සියලු අතේවැසියන් කැඳවා බුදුරදුන් අභියස සතුටු සාමීචි කතාවෙහි යෙදී සිටියේය. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ, "අග්‍රශ්‍රාවකයන් දෙනම භික්ෂු සංඝයා සමඟ මෙහි වඩිත්වා" යැයි සිතූහ. එකෙණෙහිම රහතන් වහන්සේලා ලක්ෂයක් පිරිවරාගත් අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා වැඩම කර භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ එකත්පසෙක සිටගත්හ.

တတော သရဒတာပသော အန္တေဝါသိကေ အာမန္တေသိ – ‘‘တာတာ, သတ္ထု ဘိက္ခုသံဃဿ စ ပုပ္ဖာသနေန ပူဇာ ကာတဗ္ဗာ, တသ္မာ ပုပ္ဖာနိ အာဟရထာ’’တိ. တေ တာဝဒေဝ ဣဒ္ဓိယာ ဝဏ္ဏဂန္ဓသမ္ပန္နာနိ ပုပ္ဖာနိ အာဟရိတွာ ဗုဒ္ဓဿ ယောဇနပ္ပမာဏံ ပုပ္ဖာသနံ ပညာပေသုံ, ဥဘိန္နံ အဂ္ဂသာဝကာနံ တိဂါဝုတံ[Pg.231], သေသဘိက္ခူနံ အဍ္ဎယောဇနိကာဒိဘေဒံ, သံဃနဝကဿ ဥသဘမတ္တံ ပညာပေသုံ. ဧဝံ ပညတ္တေသု အာသနေသု သရဒတာပသော တထာဂတဿ ပုရတော အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂယှ ‘‘ဘန္တေ, မယှံ အနုဂ္ဂဟတ္ထာယ ဣမံ ပုပ္ဖာသနံ အတိရုဟထာ’’တိ အာဟ. နိသီဒိ ဘဂဝါ ပုပ္ဖာသနေ. သတ္ထရိ နိသိန္နေ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာ သေသဘိက္ခူ စ အတ္တနော အတ္တနော ပတ္တာသနေ နိသီဒိံသု. သတ္ထာ ‘‘တေသံ မဟပ္ဖလံ ဟောတူ’’တိ နိရောဓံ သမာပဇ္ဇိ. သတ္ထု သမာပန္နဘာဝံ ဉတွာ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာပိ သေသဘိက္ခူပိ နိရောဓံ သမာပဇ္ဇိံသု. တာပသော သတ္တာဟံ နိရန္တရံ သတ္ထု ပုပ္ဖစ္ဆတ္တံ ဓာရေန္တော အဋ္ဌာသိ. ဣတရေ ဝနမူလဖလံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ သေသကာလေ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂယှ အဋ္ဌံသု. သတ္ထာ သတ္တာဟဿ အစ္စယေန နိရောဓတော ဝုဋ္ဌဟိတွာ အဂ္ဂသာဝကံ နိသဘတ္ထေရံ အာမန္တေသိ – ‘‘တာပသာနံ ပုပ္ဖာသနာနုမောဒနံ ကရောဟီ’’တိ. ထေရော သာဝကပါရမီဉာဏေ ဌတွာ တေသံ ပုပ္ဖာသနာနုမောဒနံ အကာသိ. တဿ ဒေသနာဝသာနေ သတ္ထာ ဒုတိယံ အဂ္ဂသာဝကံ အနောမတ္ထေရံ အာမန္တေသိ – ‘‘တွမ္ပိ ဣမေသံ ဓမ္မံ ဒေသေဟီ’’တိ. သောပိ တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ သမ္မသိတွာ တေသံ ဓမ္မံ ကထေသိ. ဒွိန္နမ္ပိ ဒေသနာယ ဓမ္မာဘိသမယော နာဟောသိ. အထ သတ္ထာ ဗုဒ္ဓဝိသယေ ဌတွာ ဓမ္မဒေသနံ အာရဘိ. ဒေသနာဝသာနေ ဌပေတွာ သရဒတာပသံ အဝသေသာ သဗ္ဗေပိ စတုသတ္တတိသဟဿဇဋိလာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသု. သတ္ထာ တေ ‘‘ဧထ ဘိက္ခဝေါ’’တိ ဟတ္ထံ ပသာရေသိ. တေ တာဝဒေဝ အန္တရဟိတတာပသဝေသာ အဋ္ဌပရိက္ခာရဓရာ သဋ္ဌိဝဿိကတ္ထေရော ဝိယ အဟေသုံ.

ඉන්පසු ශරද තාපසයා තම අතේවාසිකයන් (ගෝලයන්) අමතා මෙසේ කීවේය: "දරුවෙනි, බුදුරජාණන් වහන්සේට සහ භික්ෂු සංඝයා වහන්සේට පුෂ්පාසනයකින් (මල් අසුනකින්) පූජා කළ යුතුය. එබැවින් මල් රැගෙන එන්න." ඔවුන් එකෙණෙහිම සෘද්ධියෙන් වර්ණ ගන්ධයෙන් යුත් මල් රැගෙන විත්, බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා යොදුනක් පමණ වූ මල් අසුනක් ද, අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා දෙනම උදෙසා ගාවුත් තුනක් පමණ වූ ද, සෙසු භික්ෂූන් වහන්සේලා උදෙසා අර්ධ යොදුනක් ආදී ප්‍රමාණවලින් ද, සංඝයා අතර නවක වූ භික්ෂුව උදෙසා උසභයක් පමණ වූ ද මල් අසුන් පැනවූහ. මෙසේ පනවන ලද අසුන් දෙස බලා ශරද තාපසයා තථාගතයන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි දොහොත් මුදුන් දී වැඳ, "ස්වාමීනි, මට අනුග්‍රහ පිණිස මේ පුෂ්පාසනය මත වැඩසිටින සේක්වා" යි ආරාධනා කළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ පුෂ්පාසනයෙහි වැඩසිටි සේක. ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩසිටි කල්හි, අග්‍රශ්‍රාවකයන් දෙනම සහ සෙසු භික්ෂූන් වහන්සේලා ද තමන් තමන්ට නියමිත අසුන්වල වැඩසිටියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ "මොවුන්ට මහත් ඵල වේවා" යි අධිෂ්ඨාන කරමින් නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදුණු සේක. ශාස්තෘන් වහන්සේ නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදුණු බව දැන අග්‍රශ්‍රාවකයන් දෙනම ඇතුළු සෙසු සියලු භික්ෂූන් වහන්සේලා ද නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදුණහ. තාපසයා සත් දිනක් මුළුල්ලෙහි නොකඩවා ශාස්තෘන් වහන්සේට මල් කුඩයක් දරාගෙන සිටියේය. සෙසු පිරිස වනයේ අල මුල් පලාඵල අනුභව කර, ඉතිරි කාලයේ දොහොත් මුදුන් දී වැඳගෙන සිටියහ. සත් දිනක් ඇවෑමෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේ නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී සිට, අග්‍රශ්‍රාවක නිසභ තෙරුන් වහන්සේ අමතා, "තාපසයන්ගේ මේ පුෂ්පාසන පූජාවට අනුමෝදනාව පවත්වන්න" යි වදාළහ. තෙරුන් වහන්සේ ශ්‍රාවක පාරමී ඥානයෙහි පිහිටා ඔවුන්ට පුෂ්පාසන අනුමෝදනාව කළහ. උන්වහන්සේගේ දේශනාව අවසානයේ ශාස්තෘන් වහන්සේ දෙවන අග්‍රශ්‍රාවක අනෝම තෙරුන් වහන්සේ අමතා, "ඔබත් මොවුන්ට ධර්මය දේශනා කරන්න" යි වදාළහ. උන්වහන්සේ ද තෙපිටක බුද්ධ වචනය විමසා බලා ඔවුන්ට ධර්මය දේශනා කළහ. ඒ දෙනමගේ දේශනාවෙන් කිසිවෙකුට ධර්මාවබෝධයක් නොවීය. ඉක්බිති ශාස්තෘන් වහන්සේ බුද්ධ විෂයෙහි පිහිටා ධර්ම දේශනාව ආරම්භ කළහ. දේශනාව අවසානයේ ශරද තාපසයා හැර සෙසු සියලුම හැත්තෑ හතර දහසක් වූ ජටිල තාපසයෝ අර්හත් ඵලයට පැමිණියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන්ට "මහණෙනි, මෙහි එන්න (එත භික්ඛවෝ)" යි වදාරමින් ශ්‍රී හස්තය දිගු කළ සේක. එකෙණෙහිම ඔවුන්ගේ තාපස වෙස අතුරුදන් වී, අටපිරිකර දරා සිටින හැට වස් පිරුණු මහලු තෙරුන් වහන්සේලා මෙන් වූහ.

သရဒတာပသော ပန ‘‘အဟော ဝတာဟမ္ပိ အယံ နိသဘတ္ထေရော ဝိယ အနာဂတေ ဧကဿ ဗုဒ္ဓဿ သာဝကော ဘဝေယျ’’န္တိ ဒေသနာကာလေ ဥပ္ပန္နပရိဝိတက္ကတာယ အညဝိဟိတော ဟုတွာ မဂ္ဂဖလာနိ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ နာသက္ခိ. အထ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ တထာ ပဏိဓာနံ အကာသိ. သတ္ထာ အနန္တရာယေန သမိဇ္ဈနဘာဝံ ဒိသွာ ‘‘ဣတော ကပ္ပသတသဟဿာဓိကံ ဧကံ အသင်္ချေယျံ အတိက္ကမိတွာ ဂေါတမဿ နာမ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ အဂ္ဂသာဝကော သာရိပုတ္တော နာမ ဘဝိဿတီ’’တိ ဗျာကရိတွာ ဓမ္မကထံ ဝတွာ ဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော အာကာသံ ပက္ခန္ဒိ. သရဒတာပသောပိ သဟာယဿ သိရိဝဍ္ဎဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ‘‘သမ္မ, မယာ အနောမဒဿိဿ ဘဂဝတော ပါဒမူလေ အနာဂတေ ဥပ္ပဇ္ဇနကဿ ဂေါတမသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ အဂ္ဂသာဝကဋ္ဌာနံ ပတ္ထိတံ, တွမ္ပိ တဿ ဒုတိယသာဝကဋ္ဌာနံ [Pg.232] ပတ္ထေဟီ’’တိ. သိရိဝဍ္ဎော တံ ဥပဒေသံ သုတွာ အတ္တနော နိဝေသနဒွါရေ အဋ္ဌကရီသမတ္တံ ဌာနံ သမတလံ ကာရေတွာ လာဇပဉ္စမာနိ ပုပ္ဖာနိ ဝိကိရိတွာ နီလုပ္ပလစ္ဆဒနံ မဏ္ဍပံ ကာရေတွာ ဗုဒ္ဓါသနံ ပညာပေတွာ ဘိက္ခူနမ္ပိ အာသနာနိ ပညာပေတွာ မဟန္တံ သက္ကာရသမ္မာနံ သဇ္ဇေတွာ သရဒတာပသေန သတ္ထာရံ နိမန္တာပေတွာ သတ္တာဟံ မဟာဒါနံ ပဝတ္တေတွာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခံ ဘိက္ခုသံဃံ မဟာရဟေဟိ ဝတ္ထေဟိ အစ္ဆာဒေတွာ ဒုတိယသာဝကဘာဝါယ ပဏိဓာနံ အကာသိ. သတ္ထာ တဿ အနန္တရာယေန သမိဇ္ဈနဘာဝံ ဒိသွာ ဝုတ္တနယေန ဗျာကရိတွာ ဘတ္တာနုမောဒနံ ကတွာ ပက္ကာမိ. သိရိဝဍ္ဎော ဟဋ္ဌပဟဋ္ဌော ယာဝဇီဝံ ကုသလကမ္မံ ကတွာ ဒုတိယစိတ္တဝါရေ ကာမာဝစရဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တိ. သရဒတာပသော စတ္တာရော ဗြဟ္မဝိဟာရေ ဘာဝေတွာ ဗြဟ္မလောကေ နိဗ္ဗတ္တိ.

එහෙත් ශරද තාපසයා ධර්ම දේශනා කාලයෙහි, "අහෝ! මමත් අනාගතයේදී එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ මේ නිසභ තෙරුන් වහන්සේ මෙන් අග්‍රශ්‍රාවකයෙකු වන්නේ නම් කෙතරම් අගනේදැයි" උපන් විතර්කය හේතුවෙන් වෙනත් අරමුණක නිරත වූ බැවින් මගඵල අවබෝධ කර ගැනීමට අපොහොසත් විය. ඉක්බිති උන්වහන්සේ ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඳ, ඒ අයුරින්ම ප්‍රාර්ථනා කළේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ කිසිදු බාධාවකින් තොරව එය සමෘද්ධිමත් වන බව දැක, "මෙහි සිට කල්ප ලක්ෂයකට අධික වූ එක් අසංඛ්‍යයක් ඇවෑමෙන් ගෞතම නම් වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සාරිපුත්ත නම් අග්‍රශ්‍රාවකයා වන්නේය" යි විවරණ දී, ධර්ම කථාවක් පවත්වා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා අහසට පැන නැගී වැඩි සේක. ශරද තාපසයා ද තම යහළු සිරිවර්ධන සිටුතුමා වෙත ගොස්, "යහළුව, මම අනෝමදස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පාමුල, අනාගතයේ පහළ වන ගෞතම සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අග්‍රශ්‍රාවක තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළෙමි. ඔබ ද උන්වහන්සේගේ දෙවන ශ්‍රාවක තනතුර ප්‍රාර්ථනා කරන්න" යි කීවේය. සිරිවර්ධන ඒ උපදෙස් අසා, තම නිවස දොරකඩ කරීස අටක පමණ භූමි ප්‍රමාණයක් සමතලා කරවා, ඊතණ ආදී පස් වර්ගයේ මල් ඉස, නිල් මහනෙල් මල්වලින් පියස්ස කළ මණ්ඩපයක් කරවා, බුද්ධාසනය පනවා, භික්ෂූන් වහන්සේලාට ද අසුන් පනවා, මහත් වූ සත්කාර සම්මාන සූදානම් කර, ශරද තාපසයා ලවා ශාස්තෘන් වහන්සේට ආරාධනා කරවා, සත් දිනක් මුළුල්ලෙහි මහා දානයක් පවත්වා, බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා සංඝයාට වටිනා වස්ත්‍රවලින් පූජා පවත්වා දෙවන ශ්‍රාවක තනතුර සඳහා ප්‍රාර්ථනා කළේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුගේ ප්‍රාර්ථනය ද බාධාවකින් තොරව සමෘද්ධිමත් වන බව දැක පෙර පරිදිම විවරණ දී, දාන අනුමෝදනාව පවත්වා වැඩි සේක. සිරිවර්ධන සිටුතුමා මහත් සතුටට පත්ව දිවි හිමියෙන් කුසල් කොට කළුරිය කර කාමාවචර දෙව්ලොව උපන්නේය. ශරද තාපසයා සතර බ්‍රහ්ම විහරණයන් වඩා බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්නේය.

တတော ပဋ္ဌာယ တေသံ ဥဘိန္နမ္ပိ အန္တရာ ကမ္မံ န ကထိတံ. အမှာကံ ပန ဘဂဝတော ဥပ္ပတ္တိတော ပုရေတရမေဝ သရဒတာပသော ရာဇဂဟဿ အဝိဒူရေ ဥပတိဿာဂါမေ ရူပသာရိယာ ဗြာဟ္မဏိယာ ကုစ္ဆိမှိ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိ. တံဒိဝသမေဝဿ သဟာယောပိ ရာဇဂဟဿေဝ အဝိဒူရေ ကောလိတဂါမေ မောဂ္ဂလိယာ ဗြာဟ္မဏိယာ ကုစ္ဆိမှိ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိ. တသ္မာ မောဂ္ဂလ္လာနော မောဂ္ဂလိယာ ဗြာဟ္မဏိယာ ပုတ္တောတိ မောဂ္ဂလ္လာနော. မောဂ္ဂလိဂေါတ္တေန ဇာတောတိ ဝါ မောဂ္ဂလ္လာနော. အထ ဝါ မာတုကုမာရိကကာလေ တဿာ မာတာပိတူဟိ ဝုတ္တံ – ‘‘မာ ဥဂ္ဂလိ မာ ဥဂ္ဂလီ’’တိ ဝစနမုပါဒါယ ‘‘မုဂ္ဂလီ’’တိ နာမံ. တဿာ မုဂ္ဂလိယာ ပုတ္တောတိ မောဂ္ဂလ္လာနော. အထ ဝါ သောတာပတ္တိမဂ္ဂါဒိမဂ္ဂဿ လာဘေ အာဒါနေ ပဋိဝိဇ္ဈနေ အလံ သမတ္ထောတိ မောဂ္ဂလ္လာနောတိ. တာနိ ကိရ ဒွေ ကုလာနိ ယာဝ သတ္တမာ ကုလပရိဝဋ္ဋာ အာဗဒ္ဓသဟာယာနေဝ. တေသံ ဒွိန္နံ ဧကဒိဝသမေဝ ဂဗ္ဘပရိဟာရမဒံသု. ဒသမာသစ္စယေန ဇာတာနမ္ပိ တေသံ ဆသဋ္ဌိ ဓာတိယော ပဋ္ဌပေသုံ. နာမဂ္ဂဟဏဒိဝသေ ရူပသာရီဗြာဟ္မဏိယာ ပုတ္တဿ ဥပတိဿဂါမေ ဇေဋ္ဌကုလဿ ပုတ္တတ္တာ ဥပတိဿောတိ နာမံ ကရိံသု. ဣတရဿ ကောလိတဂါမေ ဇေဋ္ဌကုလဿ ပုတ္တတ္တာ ကောလိတောတိ နာမံ ကရိံသု. တေ ဥဘောပိ မဟတာ ပရိဝါရေန ဝဍ္ဎန္တာ ဝုဒ္ဓိမနွာယ သဗ္ဗသိပ္ပာနံ ပါရံ အဂမံသု.

එතැන් පටන් ඒ දෙදෙනාගේ අතරමැද කර්මයන් ගැන සඳහන් නොවේ. අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ උපතට පෙර, ශරද තාපසයා රජගහ නුවරට නුදුරු උපතිස්ස ග්‍රාමයේ රූපසාරී නම් බැමිණියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්තේය. එදිනම ඔහුගේ යහළුවා ද රජගහ නුවරටම නුදුරු කෝලිත ග්‍රාමයේ මොග්ගලී නම් බැමිණියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්තේය. මොග්ගලී බැමිණියගේ පුත්‍රයා වූ නිසා ඔහු 'මොග්ගල්ලාන' නම් විය. නැතහොත් මොග්ගලී ගෝත්‍රයෙහි උපන් නිසා 'මොග්ගල්ලාන' නම් විය. එසේත් නැතහොත් ඇගේ කුමාරිකා අවධියෙහි මවුපියන් විසින් "නොමග නොයන්න (මා උග්ගලී)" යි කියන ලද වචනය නිසා 'මොග්ගලී' යන නම ඇති විය. ඒ මොග්ගලියගේ පුත්‍රයා වූ බැවින් ඔහු 'මොග්ගල්ලාන' නම් විය. තවද සෝවාන් මග ආදී මාර්ගයන් ලබා ගැනීමටත්, අවබෝධ කර ගැනීමටත් අතිශයින් සමර්ථ වූ බැවින් 'මොග්ගල්ලාන' නම් විය. ඒ පවුල් දෙක පරම්පරා හතක් මුළුල්ලෙහිම වෙන් කළ නොහැකි යහළුවන්ව සිටියහ. ඒ දෙදෙනාටම එකම දිනක ගර්භ පරිහාර (ගැබ් පෙරහර) පැවැත්වූහ. දස මසක් ඇවෑමෙන් ඔවුන් උපන් පසු දෙදෙනාටම කිරි මව්වරුන් හැට හය දෙනෙකු බැගින් පත් කළහ. නම් තබන දිනයේදී රූපසාරී බැමිණියගේ පුත්‍රයා උපතිස්ස ග්‍රාමයේ ප්‍රධාන පවුලේ පුත්‍රයා වූ බැවින් 'උපතිස්ස' යන නම තැබූහ. අනෙක් දරුවා කෝලිත ග්‍රාමයේ ප්‍රධාන පවුලේ පුත්‍රයා වූ බැවින් 'කෝලිත' යන නම තැබූහ. ඔවුන් දෙදෙනාම විශාල පිරිවරක් සමඟ හැදී වැඩී, නිසි වයසට පැමිණ සියලු ශිල්ප ශාස්ත්‍රයන්හි කෙළවරටම පැමිණියහ.

အထေကဒိဝသံ [Pg.233] တေ ရာဇဂဟေ ဂိရဂ္ဂသမဇ္ဇံ ပဿန္တာ မဟာဇနံ သန္နိပတိတံ ဒိသွာ ဉာဏဿ ပရိပါကံ ဂတတ္တာ ယောနိသော ဥမ္မုဇ္ဇန္တာ ‘‘သဗ္ဗေပိမေ ဩရံ ဝဿသတာဝ မစ္စုမုခံ ပဝိသန္တီ’’တိ သံဝေဂံ ပဋိလဘိတွာ ‘‘အမှေဟိ မောက္ခဓမ္မော ပရိယေသိတဗ္ဗော, တဉ္စ ပရိယေသန္တေဟိ ဧကာ ပဗ္ဗဇ္ဇာ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ နိစ္ဆယံ ကတွာ ပဉ္စမာဏဝကသတေဟိ သဒ္ဓိံ သဉ္စယဿ ပရိဗ္ဗာဇကဿ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိံသု. တေသံ ပဗ္ဗဇိတကာလတော ပဋ္ဌာယ သဉ္စယော လာဘဂ္ဂယသဂ္ဂပ္ပတ္တော အဟောသိ. တေ ကတိပါဟေနေဝ သဗ္ဗံ သဉ္စယဿ သမယံ ပရိမဇ္ဇိတွာ တတ္ထ သာရံ အဒိသွာ တတော နိဗ္ဗိဇ္ဇိတွာ တတ္ထ တတ္ထ ပဏ္ဍိတသမ္မတေ သမဏဗြာဟ္မဏေ ပဉှံ ပုစ္ဆန္တိ, တေ တေဟိ ပုဋ္ဌာ န သမ္ပာဒေန္တိ. အညဒတ္ထု တေယေဝ တေသံ ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေန္တိ. ဧဝံ တေ မောက္ခံ ပရိယေသန္တာ ကတိကံ အကံသု – ‘‘အမှေသု ယော ပဌမံ အမတံ အဓိဂစ္ဆတိ, သော ဣတရဿ အာရောစေတူ’’တိ.

එක් දිනක් ඔවුන් රජගහනුවර ගිරිග්ගසමජ්ජය (කඳු මුදුනේ පැවැත්වෙන උත්සවය) නරඹමින් සිටියදී, රැස්ව සිටි මහජනයා දැක, තමන්ගේ ඥානය මෝරා තිබීම නිසා නුවණින් මෙසේ සිතූහ: “මේ සියලු දෙනාම වසර සියයක් ඇතුළත මාරයාගේ මුඛයට ඇතුළු වන්නෝ ය.” මෙසේ සංවේගයට පත් වූ ඔවුහු, “අප විසින් මෝක්ෂ ධර්මයක් සෙවිය යුතුය, එය සොයන්නන් විසින් පැවිදි වීම සුදුසුය” යි තීරණය කර, පන්සියයක් මානවකයන් සමඟ සංජය පරිබ්‍රාජකයා වෙත පැවිදි වූහ. ඔවුන් පැවිදි වූ දින සිට සංජය පරිබ්‍රාජකයා ඉහළම ලාභ සත්කාර හා කීර්තියට පත් විය. ඔවුහු දින කිහිපයකින්ම සංජයගේ සියලු දර්ශන උගෙන ගත් නමුත්, එහි හරයක් නොදැක එයින් කලකිරී, තැනින් තැන පඬිවරුන් ලෙස සම්මත මහණ බමුණන්ගෙන් ප්‍රශ්න විමසූහ. ඔවුන් ඇසූ ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු දීමට ඒ අය අපොහොසත් වූහ. ඒ වෙනුවට ඔවුන් ඇසූ ප්‍රශ්නවලට මොවුහුම පිළිතුරු දුන්හ. මෙසේ මෝක්ෂය සොයමින් හැසිරෙන ඔවුහු, “අප අතරින් යමෙකු ප්‍රථමයෙන් අමෘතය (නිවන) අවබෝධ කරගන්නේ නම්, ඔහු අනෙක් තැනැත්තාට එය දැනුම් දිය යුතුය” යි පොරොන්දුවක් කරගත්හ.

တေန စ သမယေန အမှာကံ သတ္ထရိ ပဌမာဘိသမ္ဗောဓိံ ပတွာ ပဝတ္တိတဝရဓမ္မစက္ကေ အနုပုဗ္ဗေန ဥရုဝေလကဿပါဒိကေ သဟဿဇဋိလေ ဒမေတွာ ရာဇဂဟေ ဝိဟရန္တေ ဧကဒိဝသံ ဥပတိဿော ပရိဗ္ဗာဇကော ပရိဗ္ဗာဇကာရာမံ ဂစ္ဆန္တော အာယသ္မန္တံ အဿဇိတ္ထေရံ ရာဇဂဟေ ပိဏ္ဍာယ စရန္တံ ဒိသွာ ‘‘န မယာ ဧဝရူပေါ အာကပ္ပသမ္ပန္နော ပဗ္ဗဇိတော ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗော, သန္တဓမ္မေန နာမ ဧတ္ထ ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ သဉ္ဇာတပသာဒေါ ပဉှံ ပုစ္ဆိတုံ အာယသ္မန္တံ ဥဒိက္ခန္တော ပိဋ္ဌိတော ပိဋ္ဌိတော အနုဗန္ဓိ. ထေရောပိ လဒ္ဓပိဏ္ဍပါတော ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ပတိရူပံ ဩကာသံ ဂတော. ပရိဗ္ဗာဇကော အတ္တနော ပရိဗ္ဗာဇကပီဌံ ပညာပေတွာ အဒါသိ. ဘတ္တကိစ္စပရိယောသာနေ စဿ အတ္တနော ကုဏ္ဍိကာယ ဥဒကံ အဒါသိ. ဧဝံ သော အာစရိယဝတ္တံ ကတွာ ကတဘတ္တကိစ္စေန ထေရေန သဒ္ဓိံ ပဋိသန္ထာရံ ကတွာ – ‘‘ကော ဝါ တေ သတ္ထာ, ကဿ ဝါ တွံ ဓမ္မံ ရောစေသီ’’တိ ပုစ္ဆိ. ထေရော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ အပဒိသိ. ပုန တေန ‘‘ကိံ ဝါဒီ ပနာယသ္မတော သတ္ထာ’’တိ ပုဋ္ဌော ‘‘ဣမဿ သာသနဿ ဂမ္ဘီရတံ ဒဿေဿာမီ’’တိ အတ္တနော နဝကဘာဝံ ပဝေဒေတွာ သင်္ခေပဝသေန စဿ သာသနဓမ္မံ ကထေန္တော ‘‘ယေ ဓမ္မာ ဟေတုပ္ပဘဝါ’’တိ (မဟာဝ. ၆၀; အပ. ထေရ ၁.၁.၂၈၆) ဂါထမာဟ. ပရိဗ္ဗာဇကော ပဌမပဒဒွယမေဝ သုတွာ သဟဿနယသမ္ပန္နေ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဖလေ ပတိဋ္ဌဟိ. ဣတရံ ပဒဒွယံ သောတာပန္နကာလေ နိဋ္ဌာသိ. ဂါထာပရိယောသာနေ ပန သောတာပန္နော ဟုတွာ ဥပရိဝိသေသေ အပဝတ္တန္တေ ‘‘ဘဝိဿတိ ဧတ္ထ ကာရဏ’’န္တိ သလ္လက္ခေတွာ [Pg.234] ထေရံ အာဟ – ‘‘မာ, ဘန္တေ, ဥပရိ ဓမ္မဒေသနံ ဝဍ္ဎယိတ္ထ, ဧတ္တကမေဝ အလံ, ကဟံ အမှာကံ သတ္ထာ ဝသတီ’’တိ? ‘‘ဝေဠုဝနေ’’တိ. ‘‘ဘန္တေ, တုမှေ ပုရတော ဂစ္ဆထ, အဟံ မယှံ သဟာယဿ ကတပဋိညံ မောစေတွာ တံ ဂဟေတွာ အာဂမိဿာမီ’’တိ ပဉ္စပတိဋ္ဌိတေန ဝန္ဒိတွာ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ထေရံ ဥယျောဇေတွာ ပရိဗ္ဗာဇကာရာမံ အဂမာသိ.

ඒ සමයේ අපගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ උතුම් සම්මා සම්බුද්ධත්වය ලබා දම්සක් පැවතුම් සූත්‍රය දේශනා කර, පිළිවෙළින් උරුවේල කාශ්‍යප ආදී දහසක් ජටිලයන් දමනය කර රජගහනුවර වැඩවසන සේක. එක් දිනක් උපතිස්ස පරිබ්‍රාජකයා පරිබ්‍රාජිකාරාමයට යද්දී, රජගහනුවර පිණ්ඩපාතයේ වඩින ආයුෂ්මත් අස්සජි තෙරුන් දැක, “මා විසින් මෙබඳු වූ ඉරියව්වලින් යුත් පැවිද්දෙකු මීට පෙර දැක නැත, මෙතැන ශාන්ත වූ ධර්මයක් තිබිය යුතුය” යි මහත් පැහැදීමට පත්ව, ප්‍රශ්න ඇසීමට අවස්ථාවක් බලමින් උන්වහන්සේ පසුපස ගියේය. තෙරුන් වහන්සේ පිණ්ඩපාතය ලබාගෙන එය වැළඳීමට සුදුසු ස්ථානයකට වැඩි සේක. එවිට පරිබ්‍රාජකයා තමන්ගේ පරිබ්‍රාජක අසුන පනවා දුන්නේය. දාන කෘත්‍යය අවසානයේ තම පැන් කෙන්ඩියෙන් පැන් පූජා කළේය. මෙසේ ගුරුන් කෙරෙහි දක්වන වත් පිළිවෙත් ඉටු කර, තෙරුන් වහන්සේ සමඟ පිළිසඳරෙහි යෙදී, “ඔබ වහන්සේගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ කවුද? ඔබ වහන්සේ කාගේ ධර්මයක් පිළිගන්නේද?” යි විමසීය. තෙරුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ගැන පැවසූහ. නැවතත්, “ඔබ වහන්සේගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ කුමක් දේශනා කරන්නේද?” යි ඇසූ විට, “මම මේ ශාසනයට අලුතින් පැවිදි වූ අයෙක්මි” යි පවසා සංක්ෂිප්තව ධර්මය දේශනා කරමින් “යේ ධම්මා හේතුප්පභවා” යන ගාථාව දේශනා කළහ. උපතිස්ස පරිබ්‍රාජකයා පළමු පද දෙක ඇසූ පමණින්ම දහසක් නයින් යුත් සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. ඉතිරි පද දෙකය දේශනා කරද්දී ඔහු පූර්ණ සෝවාන් පුද්ගලයෙකු බවට පත් විය. ගාථාව අවසානයේ සෝවාන් වී, ඉන් මතු විශේෂ අවබෝධයක් ඒ මොහොතේ ඇති නොවූයේ ඉදිරියට ඊට හේතුවක් ඇති බව සලකා තෙරුන් වහන්සේට මෙසේ කීවේය: “ස්වාමීනී, මෙයින් මතු ධර්ම දේශනාව වැඩිකරන්න එපා, මෙපමණක් සෑහේ. අපගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ කොහේ වැඩවසන සේක්ද?” “වේළුවනාරාමයේ” යි කී විට, “ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේ පෙරට වඩින්න, මම මගේ යහළුවාට වූ පොරොන්දුව ඉටු කර, ඔහුත් කැඳවාගෙන එන්නෙමි” යි පසඟ පිහිටුවා වැඳ, ප්‍රදක්ෂිණා කර තෙරුන් වහන්සේ යවා පරිබ්‍රාජිකාරාමයට ගියේය.

ကောလိတပရိဗ္ဗာဇကော တံ ဒူရတောဝ အာဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ ‘‘မုခဝဏ္ဏော န အညဒိဝသေသု ဝိယ အဒ္ဓါနေန အမတံ အဓိဂတံ ဘဝိဿတီ’’တိ တေနေဝဿ ဝိသေသာဓိဂမံ သမ္ဘာဝေတွာ အမတာဓိဂမံ ပုစ္ဆိ. သောပိဿ ‘‘အာဝုသော, အမတမဓိဂတ’’န္တိ ပဋိဇာနိတွာ တမေဝ ဂါထံ အဘာသိ. ဂါထာပရိယောသာနေ ကောလိတော သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌဟိတွာ အာဟ – ‘‘ကဟံ နော သတ္ထာ’’တိ? ‘‘ဝေဠုဝနေ’’တိ. ‘‘တေန ဟိ, အာဝုသော, အာယာမ, သတ္ထာရံ ပဿိဿာမာ’’တိ. ဥပတိဿော သဗ္ဗကာလမ္ပိ အာစရိယပူဇကောဝ, တသ္မာ သဉ္စယဿ သတ္ထု ဂုဏေ ပကာသေတွာ တမ္ပိ သတ္ထု သန္တိကံ နေတုကာမော အဟောသိ. သော လာဘာသာပကတော အန္တေဝါသိကဘာဝံ အနိစ္ဆန္တော ‘‘န သက္ကောမိ စာဋိ ဟုတွာ ဥဒကသိဉ္စနံ ဟောတု’’န္တိ ပဋိက္ခိပိ. တေ အနေကေဟိ ကာရဏေဟိ တံ သညာပေတုံ အသက္ကောန္တာ အတ္တနော ဩဝါဒေ ဝတ္တမာနေဟိ အဍ္ဎုတေယျသတေဟိ အန္တေဝါသိကေဟိ သဒ္ဓိံ ဝေဠုဝနံ အဂမံသု. သတ္ထာ တေ ဒူရတောဝ အာဂစ္ဆန္တေ ဒိသွာ ‘‘ဧတံ မေ သာဝကယုဂံ ဘဝိဿတိ, အဂ္ဂံ ဘဒ္ဒယုဂ’’န္တိ ဝတွာ တေသံ ပရိသာယ စရိယဝသေန ဓမ္မံ ဒေသေတွာ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌာပေတွာ ဧဟိဘိက္ခုဘာဝေန ဥပသမ္ပဒံ အဒါသိ. ယထာ တေသံ ဧဝံ အဂ္ဂသာဝကာနမ္ပိ ဣဒ္ဓိမယပတ္တစီဝရံ အာဂတမေဝ. ဥပရိမဂ္ဂတ္တယကိစ္စံ ပန န နိဋ္ဌာသိ. ကသ္မာ? သာဝကပါရမီဉာဏဿ မဟန္တတာယ.

කෝලිත පරිබ්‍රාජකයා දුරදීම එන උපතිස්සයන් දැක, “මොහුගේ මුහුණේ පැහැය වෙනදාට වඩා වෙනස් ය, මොහු අමෘතය (නිවන) අවබෝධ කරගෙන ඇතැයි” සිතා ඔහුගෙන් ඒ ගැන විමසීය. ඔහුද “ඇවැත්නි, අමෘතය අවබෝධ කරගතිමි” යි පවසා එම ගාථාවම දේශනා කළේය. ගාථාව අවසානයේ කෝලිත සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටා, “අපගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ කොහේද?” යි ඇසීය. “වේළුවනාරාමයේ” යි කී විට, “එසේ නම් ඇවැත්නි, යමු, ශාස්තෘන් වහන්සේ දකිමු” යි කීවේය. උපතිස්ස තෙරුන් සැමවිටම ගුරුවරුන්ට ගරු කරන බැවින්, සංජය පරිබ්‍රාජකයාටද බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ගුණ පවසා ඔහුව බුදුන් වෙත කැඳවාගෙන යාමට කැමති විය. නමුත් සංජය ලාභ ප්‍රයෝජනවලට ඇති තෘෂ්ණාව නිසා අතේවැසි (ගෝල) භාවයට අකමැති වී, “මම කළයක් මෙන් වී පසුව වතුර ඉසින කුඩා බඳුනක් වීමට නොහැකිය” යි පවසමින් එය ප්‍රතික්ෂේප කළේය. ඔවුහු බොහෝ කරුණු කියාත් ඔහුව එකඟ කරවා ගැනීමට නොහැකි වූ තැන, තමන්ගේ අවවාදයෙහි පිහිටි දෙසිය පනහක් අතේවැසියන් සමඟ වේළුවනයට ගියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන් දුරදීම එනු දැක, “මේ මගේ ශ්‍රාවක යුගළය වනු ඇත, මොවුන් අග්‍ර වූ භද්‍ර වූ යුගළයකි” යි වදාරා, ඔවුන්ගේ චරිතවලට අනුකූලව ධර්මය දේශනා කර රහත් බවෙහි පිහිටුවා ‘ඒහි භික්ෂු’ භාවයෙන් උපසම්පදාව ලබා දුන්හ. අග්‍රශ්‍රාවකයන් වූ ඔවුන්ටද සෘද්ධියෙන් පහළ වූ පාත්‍ර හා සිවුරු ලැබුණි. නමුත් මතු මග ඵල කෘත්‍යයන් වහා අවසන් නොවීය. ඒ මන්ද යත්, ශ්‍රාවක පාරමිතා ඥානයෙහි ඇති මහත් බව නිසාය.

တေသု အာယသ္မာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော ပဗ္ဗဇိတတော သတ္တမေ ဒိဝသေ မဂဓရဋ္ဌေ ကလ္လဝါလဂါမေ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တော ထိနမိဒ္ဓေ ဩက္ကမန္တေ သတ္ထာရာ သံဝေဇိတော ထိနမိဒ္ဓံ ဝိနောဒေတွာ ဓာတုကမ္မဋ္ဌာနံ သုဏန္တော ဧဝ ဥပရိမဂ္ဂတ္တယံ အဓိဂန္တွာ သာဝကပါရမီဉာဏဿ မတ္ထကံ ပါပုဏိ. အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ပဗ္ဗဇ္ဇာယ အဒ္ဓမာသံ အတိက္ကမိတွာ သတ္ထာရာ သဒ္ဓိံ ရာဇဂဟေ သူကရခတလေဏေ ဝိဟရန္တော အတ္တနော ဘာဂိနေယျဿ ဒီဃနခပရိဗ္ဗာဇကဿ [Pg.235] ဝေဒနာပရိဂ္ဂဟသုတ္တန္တေ (မ. နိ. ၂.၂၀၁ အာဒယော) ဒေသိယမာနေ ဒေသနာနုသာရေန ဉာဏံ ပေသေတွာ ပရဿ ဝဍ္ဎိတံ ဘတ္တံ ဘုဉ္ဇန္တော ဝိယ သာဝကပါရမီဉာဏဿ မတ္ထကံ ပါပုဏိ. ဣတိ ဒွိန္နံ အဂ္ဂသာဝကာနံ သတ္ထု သမီပေ ဧဝ သာဝကပါရမီဉာဏံ မတ္ထကံ ပတ္တံ.

ඒ දෙදෙනා අතරින් ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ පැවිදි වී සත්වන දිනයෙහි මගධ රටේ කල්ලවාලගාමයෙහි ශ්‍රමණ ධර්මයේ යෙදෙන විට, නිදිමත ඇති වූ කල ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් සංවේගයට පත් කරවන ලදහ. එවිට නිදිමත දුරු කර ධාතු කම්මට්ඨානය ශ්‍රවණය කරමින්ම මතු මග ඵල තුන අවබෝධ කරගෙන ශ්‍රාවක පාරමිතා ඥානයේ කෙළවරට (රහත් බවට) පත් වූහ. ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ පැවිදි වී අඩමසක් (දින 15ක්) ඉක්ම ගිය තැන, ශාස්තෘන් වහන්සේ සමඟ රජගහනුවර සූකරඛත ලෙනෙහි වෙසෙන අතර තම බෑණනුවන් වූ දීඝනඛ පරිබ්‍රාජකයාට ‘වේදනාපරිග්ගහ සූත්‍රය’ දේශනා කරද්දී, ඒ දේශනාව අනුව ඥානය මෙහෙයවා, අන් අයෙකු වෙනුවෙන් පිළියෙළ කළ බතක් අනුභව කරන්නෙකු මෙන් ශ්‍රාවක පාරමිතා ඥානයේ කෙළවරට පත් වූහ. මෙසේ අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා දෙපළම ශාස්තෘන් වහන්සේ අසලදීම ශ්‍රාවක පාරමිතා ඥානයේ කෙළවරට පත් වූහ.

ဧဝံ ပတ္တသာဝကပါရမီဉာဏော အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ‘‘ကေန ကမ္မေန အယံ သမ္ပတ္တိ လဒ္ဓါ’’တိ အာဝဇ္ဇေန္တော တံ ဉတွာ ပီတိသောမနဿဝသေန ဥဒါနံ ဥဒါနေန္တော ‘‘ဟိမဝန္တဿ အဝိဒူရေ’’တိအာဒိမာဟ. တေန ဝုတ္တံ –

මෙසේ ශ්‍රාවක පාරමිතා ඥානයට පත් ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ, “කුමන කර්මයකින් මේ සම්පත්තිය ලැබුණේද?” යි මෙනෙහි කර, එය දැන ප්‍රීති සොම්නසින් උදානයක් පළ කරමින් “හිමවන්තස්ස අවිදූරේ” යනාදිය වදාළහ. ඒ බව මෙසේ කියන ලදී:

၁၄၁.

141.

‘‘ဟိမဝန္တဿ အဝိဒူရေ, လမ္ဗကော နာမ ပဗ္ဗတော;

အဿမော သုကတော မယှံ, ပဏ္ဏသာလာ သုမာပိတာ’’တိ.

“හිමවන්තස්ස අවිදූරේ, ලම්බක නම් පර්වතයක් ඇත. එහි මට අයත් මැනවින් කරන ලද ආශ්‍රමයක් හා පන්සලක් (කොළ සෙවිලි කළ ශාලාවක්) නිර්මාණය කර තිබුණි.”

တတ္ထ ဟိမဝန္တဿာတိ ဟိမော အဿ အတ္ထီတိ ဟိမဝါ, တဿ ဟိမဝန္တဿ အဝိဒူရေ သမီပေ, ဟိမာလယပဋိဗဒ္ဓဝနေဟိ အတ္ထော. လမ္ဗကော နာမ ပဗ္ဗတောတိ ဧဝံနာမကော ပံသုမိဿကပဗ္ဗတော. အဿမော သုကတော မယှန္တိ တသ္မိံ လမ္ဗကေ ပဗ္ဗတေ မယှံ မမတ္ထာယ ကတော အဿမော အရညဝါသော အာသမန္တတော သမောတိ အဿမော. နတ္ထိ ပဝိဋ္ဌာနံ သမော ပရိဿမော ဧတ္ထာတိ ဝါ အဿမော, သော ဣတ္ထမ္ဘူတော အရညဝါသော သုဋ္ဌု ကတော, ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနကုဋိမဏ္ဍပါဒိဝသေန သုန္ဒရေနာကာရေန ကတောတိ အတ္ထော. ပဏ္ဏသာလာတိ ဥသီရပဗ္ဗဇာဒီဟိ ပဏ္ဏေဟိ ဆာဒိတာ နိဝသနပဏ္ဏသာလာတိ အတ္ထော.

එහි 'හිමවන්තස්ස' යනු හිම ඇති බැවින් හිමවත් නම් වේ. එම හිමවත් පර්වතයට නොදුරු සමීපයෙහි හිමාලය හා බැඳුණු වනයෙහි යනු අර්ථයයි. 'ලම්බක' නම් පර්වතය යනු එනමින් හැඳින්වෙන පස් මිශ්‍ර පර්වතයකි. 'අස්සමෝ සුකතෝ මය්හං' යනු ඒ ලම්බක පර්වතයෙහි මා වෙනුවෙන් කරන ලද අසපුවයි. වනවාසය හාත්පසින්ම සමාන බැවින් 'අසම' නම් වේ. එසේත් නැතිනම් මෙහි ප්‍රවේශ වීමට අසමාන (සුවිශේෂී) වූ තැනක් ඇති බැවින් 'අසම' නම් වේ. ඒ වනවාසය මැනවින් කරන ලද්දකි. රාත්‍රී ස්ථාන, දිවා ස්ථාන, කුටි මණ්ඩප ආදියෙන් යුක්තව මනා ආකාරයෙන් කරන ලද්දේ යනු අර්ථයයි. 'පණ්ණසාලා' යනු අගිල්, පන් ආදී කොළවලින් සෙවිලි කරන ලද වාසය සඳහා වූ පන්සල යනු අර්ථයයි.

၁၄၂.

142.

‘‘ဥတ္တာနကူလာ နဒိကာ, သုပတိတ္ထာ မနောရမာ;

သုသုဒ္ဓပုလိနာကိဏ္ဏာ, အဝိဒူရေ မမဿမံ’’.

මතුපිටින් පෙනෙන ඉවුරු ඇති, මනා තොටුපළවල් සහිත, සිත්කලු වූ, ඉතා පිරිසිදු වැලිවලින් පිරුණු කුඩා ගංගාවක් මගේ අසපුවට නුදුරින් විය.

တတ္ထ ဥတ္တာနကူလာတိ အဂမ္ဘီရာ နဒီ. သုပတိတ္ထာတိ သုန္ဒရပတိတ္ထာ. မနောရမာ မနလ္လီနာ မနာပါ. သုသုဒ္ဓပုလိနာကိဏ္ဏာတိ သုဋ္ဌု ဓဝလမုတ္တာဒလသဒိသဝါလုကာကိဏ္ဏာ ဂဟနီဘူတာတိ အတ္ထော. သာ ဣတ္ထမ္ဘူတာ နဒိကာ ကုန္နဒီ မမဿမံ မယှံ အဿမဿ အဝိဒူရေ သမီပေ အဟောသီတိ အတ္ထော. ‘‘အဿမ’’န္တိ စ သတ္တမျတ္ထေ ဥပယောဂဝစနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

එහි 'උත්තානකූලා' යනු ගැඹුරු නොවන ගංගාවයි. 'සුපතිට්ඨා' යනු මනා තොටුපළවල් ඇති බවයි. 'මනෝරමා' යනු සිත් ඇලෙන සුළු මනාප වූ බවයි. 'සුසුද්ධපුලිනාකිණ්ණා' යනු ඉතා සුදු පැහැති මුතු තලයක් වැනි වැලිවලින් ගැවසී ගත් යනු අර්ථයයි. එබඳු ස්වභාවයක් ඇති කුඩා ගංගාව මාගේ අසපුවට නොදුරු සමීපයෙහි වූවා යනු අර්ථයයි. 'අස්සමං' යන්නෙහි සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙහි ද්විතීයා විභක්තිය යෙදී ඇති බව දත යුතුය.

၁၄၃.

143.

‘‘အသက္ခရာ အပဗ္ဘာရာ, သာဒု အပ္ပဋိဂန္ဓိကာ;

သန္ဒတီ နဒိကာ တတ္ထ, သောဘယန္တာ မမဿမံ’’.

ගල්කැබලි නැති, හෙළ් (ප්‍රපාත) නැති, මිහිරි වූ, දුගඳ නැති කුඩා ගංගාව මගේ අසපුව බබළවමින් එහි ගලා බසී.

တတ္ထ [Pg.236] အသက္ခရာတိ ‘‘ပုလိနာကိဏ္ဏာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ အသက္ခရာ သက္ခရဝိရဟိတာ. အပဗ္ဘာရာတိ ပဗ္ဘာရဝိရဟိတာ, အဂမ္ဘီရကူလာတိ အတ္ထော. သာဒု အပ္ပဋိဂန္ဓိကာတိ သာဒုရသောဒကာ ဒုဂ္ဂန္ဓရဟိတာ မယှံ အဿမပဒံ သောဘယန္တီ နဒိကာ ခုဒ္ဒကနဒီ သန္ဒတိ ပဝတ္တတီတိ အတ္ထော.

එහි 'අසක්ඛරා' යනු 'වැලිවලින් ගැවසී ගත්' යැයි කී බැවින් ගල්කැබලිවලින් තොර වූ යන්නයි. 'අපබ්භාරා' යනු ප්‍රපාතයන්ගෙන් තොර වූ, නොගැඹුරු ඉවුරු ඇති යනු අර්ථයයි. 'සාදු අප්පටිගන්ධිකා' යනු මිහිරි රස ඇති ජලයෙන් යුක්ත වූ, දුගඳින් තොර වූ කුඩා ගංගාව මාගේ අසපු භූමිය බබළවමින් ගලා බසී යනු අර්ථයයි.

၁၄၄.

144.

‘‘ကုမ္ဘီလာ မကရာ စေတ္ထ, သုသုမာရာ စ ကစ္ဆပါ;

သန္ဒတိ နဒိကာ တတ္ထ, သောဘယန္တာ မမဿမံ’’.

මෙහි කිඹුලන් ද, මකරන් ද, දියසූකරයන් ද, කැස්බෑවන් ද සිටිති. ඒ කුඩා ගංගාව මගේ අසපුව බබළවමින් එහි ගලා බසී.

တတ္ထ ကုမ္ဘီလမစ္ဆာ မကရမစ္ဆာ စ သုသုမာရာ စဏ္ဍမစ္ဆာ စ ကစ္ဆပမစ္ဆာ စ ဧတ္ထ ဧတိဿံ နဒိယံ ကီဠန္တာ အဟေသုန္တိ သမ္ဗန္ဓော. မမဿမံ သောဘယန္တာ နဒိကာ ခုဒ္ဒကနဒီ သန္ဒတိ ပဝတ္တတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

එහි කිඹුල් මසුන් ද, මකර මසුන් ද, චණ්ඩ මසුන් වන දියසූකරයන් ද, කැස්බෑ මසුන් ද යන මොවුන් මේ ගංගාවෙහි ක්‍රීඩා කරති යන්න සම්බන්ධයයි. මගේ අසපුව බබළවමින් කුඩා ගංගාව ගලා බසී යන්න සම්බන්ධයයි.

၁၄၅.

145.

‘‘ပါဌီနာ ပါဝုသာ မစ္ဆာ, ဗလဇာ မုဉ္ဇရောဟိတာ;

ဝဂ္ဂဠာ ပပတာယန္တာ, သောဘယန္တိ မမဿမံ’’.

පෙති මසුන්, පැවස මසුන්, බලජ මසුන්, රෝහිත මසුන් ද වග්ගල මසුන් ද උඩ පනිමින් මගේ අසපුව බබළවති.

ပါဌီနမစ္ဆာ စ ပါဝုသာ မစ္ဆာ စ ဗလဇမစ္ဆာ စ မုဉ္ဇမစ္ဆာ ရောဟိတမစ္ဆာ စ ဝဂ္ဂဠမစ္ဆာ စ ဧတေ သဗ္ဗေ မစ္ဆဇာတိကာ ဣတော စိတော စ ပပတာယန္တာ နဒိယာ သဒ္ဓိံ ပဝတ္တန္တာ မမ အဿမပဒံ သောဘယန္တီတိ အတ္ထော.

පාඨීන මසුන් ද, පාවුස මසුන් ද, බලජ මසුන් ද, මුං මසුන් ද, රෝහිත මසුන් ද, වග්ගල මසුන් ද යන මේ සියලු මත්ස්‍ය වර්ගයන් එහා මෙහා පනිමින් ගංගාව සමඟ හැසිරෙමින් මගේ අසපු භූමිය බබළවති යනු අර්ථයයි.

၁၄၆.

146.

‘‘ဥဘော ကူလေသု နဒိယာ, ပုပ္ဖိနော ဖလိနော ဒုမာ;

ဥဘတော အဘိလမ္ဗန္တာ, သောဘယန္တိ မမဿမံ’’.

ගංගාවේ ඉවුරු දෙකෙහිම මල්වලින් හා ගෙඩිවලින් බර වූ වෘක්ෂයෝ දෙපසට නැමී තිබෙමින් මගේ අසපුව බබළවති.

တတ္ထ ဥဘော ကူလေသူတိ တဿာ နဒိယာ ဥဘောသု ပဿေသု ဓုဝပုပ္ဖိနော ဓုဝဖလိနော ရုက္ခာ ဥဘတော အဘိလမ္ဗန္တာ နဒိယာ ဥဘော တီရေ ဟေဋ္ဌာ ဩနမန္တာ မမ အဿမံ သောဘယန္တီတိ အတ္ထော.

එහි 'උභෝ කූලේසු' යනු ඒ ගංගාවේ දෙපසෙහි නිරතුරුව මල් හා ගෙඩි හටගන්නා වෘක්ෂයෝ ඉවුරු දෙපසින් පහළට නැමී මගේ අසපුව බබළවති යනු අර්ථයයි.

၁၄၇.

147.

‘‘အမ္ဗာ သာလာ စ တိလကာ, ပါဋလီ သိန္ဒုဝါရကာ;

ဒိဗ္ဗဂန္ဓာ သမ္ပဝန္တိ, ပုပ္ဖိတာ မမ အဿမေ’’.

අඹ, සල්, තිලක, පළොල්, නික ගස් මල් පිපී දිව්‍යමය සුවඳ විහිදුවමින් මගේ අසපුවෙහි මල් හටගනී.

တတ္ထ အမ္ဗာတိ မဓုပိဏ္ဍိအမ္ဗာ စ သာလရုက္ခာ စ တိလကရုက္ခာ စ ပါဋလိရုက္ခာ စ သိန္ဒုဝါရကရုက္ခာ စ ဧတေ ရုက္ခာ နိစ္စကာလံ ပုပ္ဖိတာ ပုပ္ဖန္တာ. ဒိဗ္ဗာ ဂန္ဓာ ဣဝ မမ အဿမေ သုဂန္ဓာ သမ္ပဝန္တိ သမန္တတော ပဝါယန္တီတိ အတ္ထော.

එහි 'අම්බා' යනු මිහිරි අඹ හා සල් ගස්, තිලක ගස්, පළොල් ගස් හා නික ගස් යන මේ ගස් නිරන්තරයෙන් මල් පිපෙන්නේය. දිව්‍යමය සුවඳක් මෙන් මාගේ අසපුවෙහි සුවඳ විහිදුවමින් හාත්පස හමයි යනු අර්ථයයි.

၁၄၈.

148.

‘‘စမ္ပကာ [Pg.237] သဠလာ နီပါ, နာဂပုန္နာဂကေတကာ;

ဒိဗ္ဗဂန္ဓာ သမ္ပဝန္တိ, ပုပ္ဖိတာ မမ အဿမေ’’.

සපු, දේවදාර, නික, නා, පුන්නාග, වැටකේ ගස් මල් පිපී දිව්‍යමය සුවඳ විහිදුවමින් මගේ අසපුවෙහි බබළති.

တတ္ထ စမ္ပကရုက္ခာ စ သဠလရုက္ခာ စ သုဝဏ္ဏဝဋ္ဋလသဒိသပုပ္ဖာ နီပရုက္ခာ စ နာဂရုက္ခာ စ ပုန္နာဂရုက္ခာ စ သုဂန္ဓယန္တာ ကေတကရုက္ခာ စ ဧတေ သဗ္ဗေ ရုက္ခာ ဒိဗ္ဗာ ဂန္ဓာရိဝ မမ အဿမေ ပုပ္ဖိတာ ဖုလ္လိတာ သမ္ပဝန္တိ သုဂန္ဓံ သုဋ္ဌု ပဝါယန္တီတိ အတ္ထော.

එහි සපු ගස්, දේවදාර ගස්, රන්වන් වටකුරු මල් ඇති නික ගස්, නා ගස්, දොඹ ගස් සහ සුවඳ හමන වැටකේ පඳුරු ද යන මේ සියලු ගස් දිව්‍යමය සුවඳක් මෙන් මගේ අසපුවෙහි මල් පිපී සුවඳ මැනවින් විහිදුවයි යනු අර්ථයයි.

၁၄၉.

149.

အသောကာ စ‘‘အဓိမုတ္တာ အသောကာ စ, ဘဂိနီမာလာ စ ပုပ္ဖိတာ;

အင်္ကောလာ ဗိမ္ဗိဇာလာ စ, ပုပ္ဖိတာ မမ အဿမေ’’.

පිපුණු අධිමුත්තක (කමහින්), අසෝක, භගිනිමාලා ද පිපුණු අංකෝල හා බිම්බිජාල ද මගේ අසපුවෙහි බබළති.

တတ္ထ ပုပ္ဖိတာ အဓိမုတ္တကရုက္ခာ စ ပုပ္ဖိတာ အသောကရုက္ခာ စ ပုပ္ဖိတာ ဘဂိနီမာလာ စ ပုပ္ဖိတာ အင်္ကောလာ စ ပုပ္ဖိတာ ဗိမ္ဗိဇာလာ စ ဧတေ ရုက္ခာ မမ အဿမေ ဖုလ္လိတာ သောဘယန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

එහි පිපුණු අධිමුත්තක වෘක්ෂයන් ද, පිපුණු අසෝක වෘක්ෂයන් ද, පිපුණු භගිනිමාලා ද, පිපුණු අංකෝල ද, පිපුණු බිම්බිජාල ද යන මේ වෘක්ෂයෝ මගේ අසපුවෙහි මල් පිපී බබළවති යන්න සම්බන්ධයයි.

၁၅၀.

150.

‘‘ကေတကာ ကန္ဒလိ စေဝ, ဂေါဓုကာ တိဏသူလိကာ;

ဒိဗ္ဗဂန္ဓံ သမ္ပဝန္တာ, သောဘယန္တိ မမဿမံ’’.

වැටකේ, කෙසෙල්, ගෝධුක, තිණසූලික යන මොහු දිව්‍යමය සුවඳ විහිදුවමින් මගේ අසපුව බබළවති.

တတ္ထ ကေတကာတိ သုဂန္ဓကေတကဂစ္ဆာ စ. ကန္ဒလိရုက္ခာ စ ဂေါဓုကရုက္ခာ စ တိဏသူလိကဂစ္ဆာ စ ဧတေ သဗ္ဗေ ရုက္ခဇာတိကာ ဒိဗ္ဗဂန္ဓံ ပဝါယမာနာ မမ အဿမံ သကလံ သောဘယန္တီတိ အတ္ထော.

එහි 'කේතකා' යනු සුවඳැති වැටකේ පඳුරුය. කෙසෙල් ගස් ද, ගෝධුක වෘක්ෂයන් ද, තිණසූලික පඳුරු ද යන මේ සියලු වෘක්ෂ ජාතීන් දිව්‍යමය සුවඳක් හමමින් මගේ මුළු අසපු භූමියම බබළවති යනු අර්ථයයි.

၁၅၁.

151.

‘‘ကဏိကာရာ ကဏ္ဏိကာ စ, အသနာ အဇ္ဇုနာ ဗဟူ;

ဒိဗ္ဗဂန္ဓံ သမ္ပဝန္တာ, သောဘယန္တိ မမဿမံ’’.

කිණිහිරි, කණිකාර, අසන, අර්ජුන වෘක්ෂයන් බොහෝ වෙති. ඔවුහු දිව්‍යමය සුවඳ විහිදුවමින් මගේ අසපුව බබළවති.

ဧတေ ကဏိကာရာဒယော ရုက္ခာ မမ အဿမံ သကလံ သောဘယန္တာ ဒိဗ္ဗဂန္ဓံ သမ္ပဝါယန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

මේ කිණිහිරි ආදී වෘක්ෂයෝ මගේ මුළු අසපුවම බබළවමින් දිව්‍යමය සුවඳ විහිදුවති යන්න සම්බන්ධයයි.

၁၅၂.

152.

‘‘ပုန္နာဂါ ဂိရိပုန္နာဂါ, ကောဝိဠာရာ စ ပုပ္ဖိတာ;

ဒိဗ္ဗဂန္ဓံ သမ္ပဝန္တာ, သောဘယန္တိ မမဿမံ’’.

දොඹ, ගිරිදොඹ, කොබෝලීල වෘක්ෂයෝ මල් පිපී දිව්‍යමය සුවඳ විහිදුවමින් මගේ අසපුව බබළවති.

ပုန္နာဂါဒယော ရုက္ခာ ဒိဗ္ဗဂန္ဓံ ပဝါယမာနာ မမ အဿမံ သောဘယန္တီတိ အတ္ထော.

දොඹ ආදී වෘක්ෂයෝ දිව්‍යමය සුවඳ විහිදුවමින් මගේ අසපුව බබළවති යනු අර්ථයයි.

၁၅၃.

153.

‘‘ဥဒ္ဒါလကာ စ ကုဋဇာ, ကဒမ္ဗာ ဝကုလာ ဗဟူ;

ဒိဗ္ဗဂန္ဓံ သမ္ပဝန္တာ, သောဘယန္တိ မမဿမံ’’.

උද්දාලක, කුටජ, කඩොල්, මුගුණ වෘක්ෂයන් බොහෝ වෙති. ඔවුහු දිව්‍යමය සුවඳ විහිදුවමින් මගේ අසපුව බබළවති.

ဥဒ္ဒါလကာဒယော [Pg.238] ရုက္ခာ ဒိဗ္ဗဂန္ဓံ ဝါယမာနာ မမ အဿမံ သောဘယန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

උද්දාලක ආදී වෘක්ෂයෝ දිව්‍යමය සුවඳ විහිදුවමින් මගේ අසපුව බබළවති යන්න සම්බන්ධයයි.

၁၅၄.

154.

‘‘အာဠကာ ဣသိမုဂ္ဂါ စ, ကဒလိမာတုလုင်္ဂိယော;

ဂန္ဓောဒကေန သံဝဍ္ဎာ, ဖလာနိ ဓာရယန္တိ တေ’’.

ආළක, ඉසිමුග්ග, කෙසෙල් හා මාතුලුංග යන මොහු සුවඳ පැන්වලින් වැඩුණාක් මෙන් ගෙඩි දරති.

တတ္ထ ဧတေ အာဠကာဒယော ဂစ္ဆာ စန္ဒနာဒိသုဂန္ဓဂန္ဓောဒကေန ဝဍ္ဎိတွာ သုဝဏ္ဏဖလာနိ ဓာရေန္တာ မမ အဿမံ သောဘယန္တီတိ အတ္ထော.

එහි මේ ආළක ආදී පැළෑටි සඳුන් ආදී සුවඳැති පැන්වලින් වැඩී රන්වන් ගෙඩි දරමින් මගේ අසපුව බබළවති යනු අර්ථයයි.

၁၅၅.

155.

‘‘အညေ ပုပ္ဖန္တိ ပဒုမာ, အညေ ဇာယန္တိ ကေသရီ;

အညေ ဩပုပ္ဖာ ပဒုမာ, ပုပ္ဖိတာ တဠာကေ တဒါ’’.

එකල්හි පොකුණෙහි ඇතැම් පියුම් පිපෙයි, ඇතැම් පියුමක කේසර හටගනියි, ඇතැම් පියුමක මල් පෙති හැලී ගොස්ය. මෙසේ පොකුණෙහි මල් පිපී තිබුණි.

တတ္ထ အညေ ပုပ္ဖန္တိ ပဒုမာတိ မမ အဿမဿ အဝိဒူရေ တဠာကေ အညေ ဧကစ္စေ ပဒုမာ ပုပ္ဖန္တိ, ဧကစ္စေ ကေသရီ ပဒုမာ ဇာယန္တိ နိဗ္ဗတ္တန္တိ, ဧကစ္စေ ပဒုမာ ဩပုပ္ဖာ ဝိဂလိတပတ္တကေသရာတိ အတ္ထော.

එහි 'අඤ්ඤේ පුප්ඵන්ති පදුමා' යනු මාගේ අසපුවට නුදුරු පොකුණෙහි ඇතැම් පියුම් පිපෙයි, ඇතැම් පියුම්වල කේසර හටගනියි, ඇතැම් පියුම්වල මල් පෙති හා කේසර හැලී ගොස්ය යනු අර්ථයයි.

၁၅၆.

156.

‘‘ဂဗ္ဘံ ဂဏှန္တိ ပဒုမာ, နိဒ္ဓါဝန္တိ မုဠာလိယော;

သိင်္ဃာဋိပတ္တမာကိဏ္ဏာ, သောဘန္တိ တဠာကေ တဒါ’’.

පියුම් මල් ගැබ දරයි, නෙළුම් දඬු ඉහළට විහිදෙයි. දියගොටු පත්‍රවලින් ගැවසුණු ඒ පොකුණ එකල්හි බබළයි.

တတ္ထ ဂဗ္ဘံ ဂဏှန္တိ ပဒုမာတိ တဒါ တာပသေန ဟုတွာ မမ ဝသနသမယေ ဧကစ္စေ ပဒုမာ တဠာကဗ္ဘန္တရေ မကုဠပုပ္ဖာဒယော ဂဏှန္တိ. မုဠာလိယော ပဒုမမူလာ နိဒ္ဓါဝန္တိ ဣတော ကဒ္ဒမဗ္ဘန္တရတော ဟတ္ထိဒါဌာ ဝိယ ဂစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော. ပတ္တပုပ္ဖမာကိဏ္ဏာ ဂဟနီဘူတာ သိင်္ဃာဋိယော သောဘယန္တီတိ အတ္ထော.

එහි 'ගැබ් ගනියි' (ගබ්භං ගණ්හන්ති) යනුවෙන් අදහස් කළේ, මා තාපසව වාසය කළ කාලයේ ඇතැම් පියුම් විල මධ්‍යයෙහි පියුම් පොහොට්ටු සහ මල් හටගත් බවයි. නෙළුම් දඬු විලේ මඩ අතරින් හස්ති දන්තයන් මෙන් මතුව එයි. පත්‍ර හා පුෂ්පයන්ගෙන් ගහණ වූ නෙළුම් පඳුරු විල අලංකාර කරයි.

၁၅၇.

157.

‘‘နယိတာ အမ္ဗဂန္ဓီ စ, ဥတ္တလီ ဗန္ဓုဇီဝကာ;

ဒိဗ္ဗဂန္ဓာ သမ္ပဝန္တိ, ပုပ္ဖိတာ တဠာကေ တဒါ’’.

එසමයෙහි නයිත වැල් ද, අඹ සුවඳැති ඇඹුල් පල ද, උත්තලී හා වද මල් ද පිපී විලෙහි දිව්‍යමය සුවඳ විහිදුවයි.

တဒါ မမ ဝသနသမယေ တဠာကဿ သမီပေ နယိတာ စ ဂစ္ဆာ အမ္ဗဂန္ဓီ စ ဂစ္ဆာ ဥတ္တလီ နာမ ဂစ္ဆာ စ ဗန္ဓုဇီဝကာ စ ဧတေ သဗ္ဗေ ဂစ္ဆာ ပုပ္ဖိတာ ပုပ္ဖဓာရိတာ သုဂန္ဓဝါဟကာ တဠာကံ သောဘယန္တီတိ အတ္ထော.

එසමයෙහි මා වාසය කරන කාලයෙහි විල සමීපයෙහි නයිත පඳුරු, අඹ සුවඳැති පඳුරු, උත්තලී නම් පඳුරු සහ වද මල් පඳුරු යන මේ සියල්ල මලින් බරව, සුවඳ විහිදුවමින් විල බබළවයි.

၁၅၈.

158.

‘‘ပါဌီနာ ပါဝုသာ မစ္ဆာ, ဗလဇာ မုဉ္ဇရောဟိတာ;

သံဂုလာ မဂ္ဂုရာ စေဝ, ဝသန္တိ တဠာကေ တဒါ’’.

එසමයෙහි ඒ විලෙහි වාලයෝ ද, පාවුස මත්ස්‍යයෝ ද, බාලජ මත්ස්‍යයෝ ද, මුඤ්ජ හා රෝහිත මත්ස්‍යයෝ ද, සංගුල හා මගුරෝ ද වාසය කරති.

တဒါ [Pg.239] မမ ဝသနသမယေ နိဗ္ဘီတာ ပါဌီနာဒယော မစ္ဆာ တဠာကေ ဝသန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

එසමයෙහි මා වාසය කරන කල්හි වාලයා ආදී ඒ මත්ස්‍යයෝ නිර්භයව විලෙහි වසන බව මින් අදහස් කෙරේ.

၁၅၉.

159.

‘‘ကုမ္ဘီလာ သုသုမာရာ စ, တန္တိဂါဟာ စ ရက္ခသာ;

ဩဂုဟာ အဇဂရာ စ, ဝသန္တိ တဠာကေ တဒါ’’.

එසමයෙහි කිඹුලෝ ද, මෝරුන් වැනි සතුන් ද, තන්තිගාහ නම් මත්ස්‍යයෝ ද, රක්ඛස හා ඕගුහ මත්ස්‍යයෝ ද, පිඹුරෝ ද ඒ විලෙහි වසති.

တဒါ မမ ဝသနသမယေ မမ အဿမသမီပေ တဠာကေ ဧတေ ကုမ္ဘီလာဒယော မစ္ဆာ နိဗ္ဘီတာ နိရူပဒ္ဒဝါ ဝသန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

එසමයෙහි මා වාසය කරන කල්හි මගේ අසපුව අසල වූ විලෙහි කිඹුලන් ආදී මේ සත්ත්වයන් බියක් හෝ උපද්‍රවයක් නැතිව වාසය කළ බව මෙයින් දැක්වේ.

၁၆၀.

160.

‘‘ပါရေဝတာ ရဝိဟံသာ, စက္ကဝါကာ နဒီစရာ;

ကောကိလာ သုကသာဠိကာ, ဥပဇီဝန္တိ တံ သရံ’’.

පරෙවියෝ ද, රවිහංසයෝ ද, චක්‍රවාකයෝ ද, දියකාවුන් වැනි පක්ෂීහු ද, කොවුලෝ ද, ගිරා සැළලිහිණියෝ ද ඒ විල ඇසුරු කරමින් ජීවත් වෙති.

တတ္ထ မမ အဿမသမီပေ သရံ နိဿာယ ပါရေဝတာပက္ခီ စ ရဝိဟံသာပက္ခီ စ နဒီစရာ စက္ကဝါကပက္ခီ စ ကောကိလာပက္ခီ စ သုကပက္ခီ စ သာဠိကာပက္ခီ စ တံ သရံ ဥပနိဿာယ ဇီဝန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

එහි මගේ අසපුව අසල වූ විල ඇසුරු කොට පරෙවියන්, රවිහංසයන්, දියකාවුන්, චක්‍රවාකයන්, කොවුලන්, ගිරවුන් හා සැළලිහිණියන් ආදී පක්ෂීන් ජීවත් වූ බව කියැවේ.

၁၆၁.

161.

‘‘ကုကုတ္ထကာ ကုဠီရကာ, ဝနေ ပေါက္ခရသာတကာ;

ဒိန္ဒိဘာ သုဝပေါတာ စ, ဥပဇီဝန္တိ တံ သရံ’’.

වල් කුකුළෝ ද, කුලීරක පක්ෂීහු ද, වනයෙහි පොක්ඛරසාතක පක්ෂීහු ද, කිරළෝ ද, ගිරා පැටවුන් ද ඒ විල ඇසුරු කරමින් වාසය කරති.

တတ္ထ ကုကုတ္ထကာတိ ဧဝံနာမိကာ ပက္ခီ စ. ကုဠီရကာတိ ဧဝံနာမိကာ ပက္ခီ စ. ဝနေ ပေါက္ခရသာတကာ ပက္ခီ စ ဒိန္ဒိဘာ ပက္ခီ စ သုဝပေါတာ ပက္ခီ စ ဧတေ သဗ္ဗေ ပက္ခိနော တံ မမ အဿမသမီပေ သရံ နိဿာယ ဇီဝန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

එහි කුකුත්ථක හා කුලීරක නම් පක්ෂීහු ද, වනයෙහි පොක්ඛරසාතක, කිරළ හා ගිරා පැටවුන් ද යන මේ සියලු පක්ෂීහු මාගේ අසපුව අසල වූ ඒ විල ඇසුරු කොට ජීවත් වූහ.

၁၆၂.

162.

‘‘ဟံသာ ကောဉ္စာ မယူရာ စ, ကောကိလာ တမ္ဗစူဠကာ;

ပမ္မကာ ဇီဝံဇီဝါ စ, ဥပဇီဝန္တိ တံ သရံ’’.

හංසයෝ ද, කොක්කු ද, මයුරයෝ ද, කොවුලෝ ද, රතු කරමල් ඇති වල් කුකුළෝ ද, පම්මක පක්ෂීහු ද, ජීවංජීවක පක්ෂීහු ද ඒ විල ඇසුරු කරති.

သဗ္ဗေ ဧတေ ဟံသာဒယော ပက္ခိနော တံ သရံ ဥပနိဿာယ ဇီဝန္တိ ဇီဝိကံ ပါလေန္တီတိ အတ္ထော.

හංසයන් ආදී මේ සියලු පක්ෂීහු ඒ විල ඇසුරු කොට තම ජීවිතය පවත්වාගෙන යති.

၁၆၃.

163.

‘‘ကောသိကာ ပေါဋ္ဌသီသာ စ, ကုရရာ သေနကာ ဗဟူ;

မဟာကာဠာ စ သကုဏာ, ဥပဇီဝန္တိ တံ သရံ’’.

බකමූණෝ ද, පොට්ඨසීස පක්ෂීහු ද, කුරර පක්ෂීහු ද, උකුස්සෝ ද, මහකළු පක්ෂීහු ද ඇතුළු බොහෝ කුරුල්ලෝ ඒ විල ඇසුරු කරති.

တတ္ထ ကောသိကာ စ ပက္ခီ ပေါဋ္ဌသီသာ စ ပက္ခီ ကုရရာ စ ပက္ခီ သေနကာ စ ပက္ခီ မဟာကာဠာ စ ပက္ခီ ထလေ ဗဟူ ပက္ခိနော တံ သရံ တဿ သရဿ သမီပေ ဇီဝန္တိ ဇီဝိကံ ကပ္ပေန္တီတိ အတ္ထော.

එහි බකමූණන්, පොට්ඨසීස පක්ෂීන්, කුරර පක්ෂීන්, උකුස්සන් සහ මහකළු පක්ෂීන් ඇතුළු ගොඩබිම වසන බොහෝ පක්ෂීන් ඒ විල සමීපයෙහි තම ජීවිකාව ගෙවති.

၁၆၄.

164.

‘‘ပသဒါ [Pg.240] စ ဝရာဟာ စ, စမရာ ဂဏ္ဍကာ ဗဟူ;

ရောဟိစ္စာ သုကပေါတာ စ, ဥပဇီဝန္တိ တံ သရံ’’.

මුවෝ ද, වල් ඌරෝ ද, සෙමර මුවෝ ද, රයිනෝසිරස්වරු ද, රොහිච්ච මුවෝ ද, සුදු පරෙවියෝ ද ඒ විල ඇසුරු කරමින් වසති.

တတ္ထ ပသဒါဒယော ဧတေ မိဂါ တံ သရံ တသ္မိံ သရသမီပေ, ဘုမ္မတ္ထေ ဥပယောဂဝစနံ, ဇီဝိတံ ပရိပါလေန္တာ ဝိဟရန္တီတိ အတ္ထော.

එහි පසද මුවන් ආදී ඒ සියලු මෘගයෝ විල අසල ගැවසෙමින් තම ජීවිතය ආරක්ෂා කරගනිමින් ජීවත් වෙති.

၁၆၅.

165.

‘‘သီဟဗျဂ္ဃာ စ ဒီပီ စ, အစ္ဆကောကတရစ္ဆကာ;

တိဓာ ပဘိန္နမာတင်္ဂါ, ဥပဇီဝန္တိ တံ သရံ’’.

සිංහයෝ ද, ව්‍යාඝ්‍රයෝ ද, දිවියෝ ද, වලස්සු ද, කරබානෝ ද, මද වෑහෙන හස්තීන් ද ඒ විල ඇසුරු කරමින් ජීවත් වෙති.

ဧတေ သီဟာဒယော စတုပ္ပဒါ သရသမီပေ ဥပဒ္ဒဝရဟိတာ ဇီဝန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

සිංහයන් ආදී මේ සිවුපා සත්ත්වයෝ විල අසල කිසිදු උපද්‍රවයකින් තොරව වාසය කරති.

၁၆၆.

166.

‘‘ကိန္နရာ ဝါနရာ စေဝ, အထောပိ ဝနကမ္မိကာ;

စေတာ စ လုဒ္ဒကာ စေဝ, ဥပဇီဝန္တိ တံ သရံ’’.

කින්නරයෝ ද, වඳුරෝ ද, වනයෙහි වැඩ කරන්නෝ ද, වැද්දෝ ද, දරුණු වැදි නායකයෝ ද ඒ විල ඇසුරු කොට ජීවත් වෙති.

ဧတ္ထ ဧတေ ဧဝံနာမိကာ ကိန္နရာဒယော သတ္တာ တသ္မိံ သရသမီပေ ဝသန္တီတိ အတ္ထော.

මෙහි සඳහන් කින්නරයන් ආදී ඒ සියලු සත්ත්වයෝ ඒ විල සමීපයෙහි වාසය කරති.

၁၆၇.

167.

‘‘တိန္ဒုကာနိ ပိယာလာနိ, မဓုကေကာ သုမာရိယော;

ဓုဝံ ဖလာနိ ဓာရေန္တိ, အဝိဒူရေ မမဿမံ’’.

තිඹිරි ගස් ද, පියල ගස් ද, මී ගස් හා සුමාරිය ගස් ද මාගේ අසපුව අසල නිරන්තරයෙන් ගෙඩි දරමින් පවතී.

တတ္ထ ဧတေ တိန္ဒုကာဒယော ရုက္ခာ ဓုဝံ ဟေမန္တဂိမှဝဿာနသင်္ခါတေ ကာလတ္တယေ မမ အဿမတော အဝိဒူရေ ဌာနေ မဓုရဖလာနိ ဓာရေန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

එහි තිඹිරි ආදී ඒ වෘක්ෂයෝ හේමන්ත, ගිම්හාන හා වස්සාන යන තුන් කාලයෙහිම මාගේ අසපුවට නුදුරින් පිහිටා මිහිරි ඵල දරති.

၁၆၈.

168.

‘‘ကောသမ္ဗာ သဠလာ နိမ္ဗာ, သာဒုဖလသမာယုတာ;

ဓုဝံ ဖလာနိ ဓာရေန္တိ, အဝိဒူရေ မမဿမံ’’.

කොසඹ ද, පයින් ද, කොහොඹ ද මිහිරි ඵලවලින් යුක්තව මාගේ අසපුවට නුදුරින් නිරන්තරයෙන් ගෙඩි දරයි.

တတ္ထ ဧတေ ကောသမ္ဗာဒယော ရုက္ခာ သာရဖလာ မဓုရဖလာ ဥတ္တမဖလာ သမာယုတာ သံ သုဋ္ဌု အာယုတာ သမင်္ဂီဘူတာ နိစ္စံ ဖလဓာရိနော မမ အဿမသမီပေ သောဘန္တီတိ အတ္ထော.

එහි කොසඹ ආදී ඒ වෘක්ෂයෝ ඉතා මිහිරි වූ ද, උතුම් වූ ද ඵලවලින් යුක්තව නිරන්තරයෙන් ගෙඩි දරමින් මාගේ අසපුව අසල බබළති.

၁၆၉.

169.

‘‘ဟရီတကာ အာမလကာ, အမ္ဗဇမ္ဗုဝိဘီတကာ;

ကောလာ ဘလ္လာတကာ ဗိလ္လာ, ဖလာနိ ဓာရယန္တိ တေ’’.

අරළු ද, නෙල්ලි ද, අඹ, දඹ හා බුළු ද, මසන් ද, කීකිරිඳිය හා බෙලි ගස් ද ඵල දරමින් පවතී.

တေ ဟရီတကာဒယော ရုက္ခာ မမ အဿမသမီပေ ဇာတာ နိစ္စံ ဖလာနိ ဓာရယန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

අරළු ආදී ඒ වෘක්ෂයෝ මාගේ අසපුව අසල හටගෙන නිරන්තරයෙන් ගෙඩි දරති.

၁၇၀.

170.

‘‘အာလုဝါ [Pg.241] စ ကဠမ္ဗာ စ, ဗိဠာလီတက္ကဠာနိ စ;

ဇီဝကာ သုတကာ စေဝ, ဗဟူကာ မမ အဿမေ’’.

අල වර්ග ද, කළඹ ද, බිළාලි හා තක්කල ද, ජීවක හා සුතක ද මාගේ අසපුව අසල බහුලව පවතී.

ဧတေ အာလုဝါဒယော မူလဖလာ ခုဒ္ဒါ မဓုရသာ မမ အဿမသမီပေ ဗဟူ သန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

අල වර්ග ආදී ඒ කිරි අල හා අල වර්ග මිහිරි රසයෙන් යුක්තව මාගේ අසපුව අසල බොහෝ සෙයින් පවතී.

၁၇၁.

171.

‘‘အဿမဿာဝိဒူရမှိ, တဠာကာသုံ သုနိမ္မိတာ;

အစ္ဆောဒကာ သီတဇလာ, သုပတိတ္ထာ မနောရမာ’’.

අසපුවට නුදුරින් මනා කොට නිර්මාණය වූ, පිරිසිදු දිය ඇති, සිහිල් පැන් පිරුණු, මනරම් තොටුපළවල් සහිත සිත්කලු විල් පවතී.

တတ္ထ အဿမဿာဝိဒူရမှိ အဿမဿ သမီပေ သုနိမ္မိတာ သုဋ္ဌု အာရောဟနဩရောဟနက္ခမံ ကတွာ နိမ္မိတာ အစ္ဆောဒကာ ဝိပ္ပသန္နောဒကာ သီတဇလာ သီတောဒကာ သုပတိတ္ထာ သုန္ဒရတိတ္ထာ မနောရမာ သောမနဿကရာ တဠာကာ အာသုံ အဟေသုန္တိ အတ္ထော.

එහි 'අස්සමස්සා විදූරම්හි' යනු ආශ්‍රමයට සමීපයෙහි මනාව නිර්මාණය කරන ලද, බැසීමට හා නැගීමට පහසු වන ලෙස තැනූ, ඉතා පැහැදිලි ජලය ඇති, සිසිල් වූ ද මධුර වූ ද දියෙන් පිරි, දැකුම්කළු තොටුපළවල් සහිත, සිත පිනවන සොම්නස උපදවන විල් තිබුණේය යනු අර්ථයයි.

၁၇၂.

172.

‘‘ပဒုမုပ္ပလသဉ္ဆန္နာ, ပုဏ္ဍရီကသမာယုတာ;

မန္ဒာလကေဟိ သဉ္ဆန္နာ, ဒိဗ္ဗဂန္ဓောပဝါယတိ’’.

"නෙළුම් හා නිල් මහනෙල්වලින් පිරී ගිය, සුදු නෙළුම්වලින් ගැවසුණු, පිපුණු කුඩා මල්වලින් වැසී ගිය ඒ විල්වලින් දිව්‍යමය සුවඳ හමා යයි."

တတ္ထ ပဒုမေဟိ စ ဥပ္ပလေဟိ စ သဉ္ဆန္နာ ပရိပုဏ္ဏာ ပုဏ္ဍရီကေဟိ သမာယုတာ သမင်္ဂီဘူတာ မန္ဒာလကေဟိ စ သဉ္ဆန္နာ ဂဟနီဘူတာ တဠာကာ ဒိဗ္ဗဂန္ဓာနိ ဥပဝါယန္တိ သမန္တတော ဝါယန္တီတိ အတ္ထော.

එහි පියුම් හා නිල් මහනෙල්වලින් වැසී ගිය හෙවත් පූර්ණ වූ, සුදු නෙළුම්වලින් ගැවසී ගත්, කුඩා මල්වලින් ගහණ වූ ඒ විල්වලින් දසත දිව්‍යමය සුවඳ විහිදෙයි යනු අර්ථයයි.

၁၇၃.

173.

‘‘ဧဝံ သဗ္ဗင်္ဂသမ္ပန္နေ, ပုပ္ဖိတေ ဖလိတေ ဝနေ;

သုကတေ အဿမေ ရမ္မေ, ဝိဟရာမိ အဟံ တဒါ’’.

"මෙලෙස සියලු අංගයන්ගෙන් සමන්විත වූ, මල් ඵලවලින් පිරුණු වනයෙහි පිහිටි, මනාව තැනූ රමණීය ආශ්‍රමයෙහි මම එකල වාසය කළෙමි."

တတ္ထ ဧဝံ သဗ္ဗင်္ဂသမ္ပန္နေတိ အဗ္ဗေဟိ နဒိကာဒိအဝယဝေဟိ သမ္ပန္နေ ပရိပုဏ္ဏေ ပုပ္ဖဖလရုက္ခေဟိ ဂဟနီဘူတေ ဝနေ သုကတေ ရမဏီယေ အဿမေ အရညာဝါသေ တဒါ တာပသဘူတကာလေ အဟံ ဝိဟရာမီတိ အတ္ထော.

එහි 'සබ්බංගසම්පන්නෙ' යනු ගංගා ආදී සියලු අංගයන්ගෙන් පූර්ණ වූ, මල් හා ඵල දරන ගස්වලින් ගහණ වූ වනයෙහි, මනාව සකස් කළ රමණීය ආරණ්‍ය වාසයෙහි මා තාපසයකුව සිටි කාලයෙහි වාසය කළෙමි යනු අර්ථයයි.

ဧတ္တာဝတာ အဿမသမ္ပတ္တိံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အတ္တနော သီလာဒိဂုဏသမ္ပတ္တိံ ဒဿေန္တော –

මෙතෙක් ආශ්‍රම සම්පත්තිය දක්වා, දැන් තමන්ගේ සීලාදී ගුණ සම්පත්තිය දක්වමින් මෙසේ වදාළහ.

၁၇၄.

174.

‘‘သီလဝါ ဝတသမ္ပန္နော, ဈာယီ ဈာနရတော သဒါ;

ပဉ္စာဘိညာဗလပ္ပတ္တော, သုရုစိ နာမ တာပသော’’တိ. – အာဟ;

"සීලවන්ත වූ, වත් පිළිවෙත් පුරන්නා වූ, නිරතුරුව ධ්‍යාන වඩන්නා වූ ද ධ්‍යානයෙහි ඇලුනා වූ ද, පංච අභිඥා බලයට පත් වූ සුරුචි නම් තාපසයෙක් එකල විය."

တတ္ထ [Pg.242] သီလဝါတိ ဈာနသမ္ပယုတ္တစတုပါရိသုဒ္ဓိသီလသဒိသေဟိ ပဉ္စဟိ သီလေဟိ သမ္ပုဏ္ဏောတိ အတ္ထော. ဝတသမ္ပန္နောတိ ‘‘ဣတော ပဋ္ဌာယ ဃရာဝါသံ ပဉ္စ ကာမဂုဏေ ဝါ န သေဝိဿာမီ’’တိ ဝတသမာဒါနေန သမ္ပန္နော. ဈာယီတိ လက္ခဏူပနိဇ္ဈာနအာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနေဟိ ဈာယီ ဈာယနသီလော. ဈာနရတောတိ ဧတေသု ဈာနေသု ရတော အလ္လီနော သဒါ သမ္ပုဏ္ဏော. ပဉ္စာဘိညာဗလပ္ပတ္တောတိ ဣဒ္ဓိဝိဓဒိဗ္ဗသောတပရစိတ္တဝိဇာနနပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဒိဗ္ဗစက္ခုသင်္ခါတာဟိ ပဉ္စဟိ အဘိညာဟိ ဝိသေသပညာဟိ ဗလသမ္ပန္နော, ပရိပုဏ္ဏောတိ အတ္ထော. နာမေန သုရုစိ နာမ တာပသော ဟုတွာ ဝိဟရာမီတိ သမ္ဗန္ဓော.

එහි 'සීලවා' යනු ධ්‍යාන හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ චතුපාරිශුද්ධි සීලයට සමාන පංච ශීලයෙන් පූර්ණ වූ බවයි. 'වතසම්පන්නො' යනු "මෙතැන් පටන් මම ගිහි ගෙය හෝ පංච කාම ගුණයන් සේවනය නොකරමි" යනුවෙන් වත් සමාදානයෙන් යුක්ත වූ බවයි. 'ජායී' යනු ලක්ෂණූපනිජ්ඣාන හා ආරම්මණූපනිජ්ඣානයන්ගෙන් නීවරණ ධර්මයන් දවන සුළු හෙවත් ධ්‍යාන වඩන ස්වභාවය ඇති බවයි. 'ජානරතො' යනු එම ධ්‍යානයන්හි නිරතුරුව ඇලුනු බවයි. 'පඤ්චාභිඤ්ඤාබලප්පත්තො' යනු ඉද්ධිවිධ, දිබ්බසෝත, පරචිත්තවිජානන, පුබ්බේනිවාසානුස්සති සහ දිබ්බචක්ඛු නම් වූ පංච අභිඥාවන්ගෙන් හෙවත් විශේෂ ප්‍රඥාවන්ගෙන් බලසම්පන්න වූ බවයි. සුරුචි නම් තාපසයාව වාසය කළෙමි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

ဧတ္တကေန အတ္တနော ဂုဏသမ္ပတ္တိံ ဒဿေတွာ ပရိသသမ္ပတ္တိံ ဒဿေန္တော –

මෙතෙකින් තමාගේ ගුණ සම්පත්තිය දක්වා, දැන් තමාගේ පිරිසෙහි සම්පත්තිය දක්වමින් මෙසේ වදාළහ.

၁၇၅.

175.

‘‘စတုဝီသသဟဿာနိ, သိဿာ မယှံ ဥပဋ္ဌဟုံ;

သဗ္ဗေ မံ ဗြာဟ္မဏာ ဧတေ, ဇာတိမန္တော ယသဿိနော’’တိ. – အာဒိမာဟ;

"විසිහතර දහසක් ශිෂ්‍යයෝ මට උපස්ථාන කළහ. ඒ සියලු දෙනා උසස් කුලවල උපන්, කීර්තිමත් බ්‍රාහ්මණයෝ වූහ."

တတ္ထ ဧတေ သဗ္ဗေ စတုဝီသတိသဟဿဗြာဟ္မဏာ မယှံ သိဿာ ဇာတိမန္တော ဇာတိသမ္ပန္နာ ယသဿိနော ပရိဝါရသမ္ပန္နာ မံ ဥပဋ္ဌဟုန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

එහි, ඒ සියලු විසිහතර දහසක් බ්‍රාහ්මණ ශිෂ්‍යයෝ උසස් ජාති සම්පත්තියෙන් හා පිරිවර සම්පත්තියෙන් යුක්තව මට උපස්ථාන කළහ යනු සම්බන්ධයයි.

၁၇၆.

176.

‘‘လက္ခဏေ ဣတိဟာသေ စ, သနိဃဏ္ဍုသကေဋုဘေ;

ပဒကာ ဝေယျာကရဏာ, သဓမ္မေ ပါရမိံ ဂတာ’’.

"ඔවුහු ලක්ෂණ ශාස්ත්‍රය, ඉතිහාසය, නිඝණ්ඩු හා කෙටුභ ශාස්ත්‍රය යන මේවායෙහි ද, පද ශාස්ත්‍රය හා ව්‍යාකරණයෙහි ද දක්ෂ වූවාහු තමන්ගේ විෂයයෙහි කෙළ පැමිණියාහු වූහ."

တတ္ထ လက္ခဏေတိ လက္ခဏသတ္ထေ. သဗ္ဗလောကိယာနံ ဣတ္ထိပုရိသာနံ ‘‘ဣမေဟိ လက္ခဏေဟိ သမန္နာဂတာ ဒုက္ခိတာ ဘဝန္တိ, ဣမေဟိ သုခိတာ ဘဝန္တီ’’တိ လက္ခဏံ ဇာနာတိ. တပ္ပကာသကော ဂန္ထော လက္ခဏံ, တသ္မိံ လက္ခဏေ စ. ဣတိဟာသေတိ ‘‘ဣတိဟ အာသ ဣတိဟ အာသာ’’တိ ဝုတ္တဝစနပဋိဒီပကေ ဂန္ထေ. လက္ခဏေ စ ဣတိဟာသေ စ ပါရမိံ ပရိယောသာနံ ဂတာတိ သမ္ဗန္ဓော. ရုက္ခပဗ္ဗတာဒီနံ နာမပ္ပကာသကဂန္ထံ ‘‘နိဃဏ္ဍူ’’တိ ဝုစ္စတိ. ကေဋူဘေတိ ကိရိယာကပ္ပဝိကပ္ပာနံ ကဝီနံ ဥပကာရကော ဂန္ထော. နိဃဏ္ဍုယာ သဟ ဝတ္တတီတိ သနိဃဏ္ဍု, ကေဋုဘေန သဟ ဝတ္တတီတိ သကေဋုဘံ, တသ္မိံ သနိဃဏ္ဍုသကေဋုဘေ ဝေဒတ္တယေ ပါရမိံ ဂတာတိ သမ္ဗန္ဓော. ပဒကာတိ နာမပဒသမာသတဒ္ဓိတာချာတကိတကာဒိပဒေသု ဆေကာ[Pg.243]. ဝေယျာကရဏာနိ စန္ဒပါဏိနီယကလာပါဒိဗျာကရဏေ ဆေကာ. သဓမ္မေ ပါရမိံ ဂတာတိ အတ္တနော ဓမ္မေ ဗြာဟ္မဏဓမ္မေ ဝေဒတ္တယေ ပါရမိံ ပရိယောသာနံ ဂတာ ပတ္တာတိ အတ္ထော.

එහි 'ලක්ඛණෙ' යනු ලක්ෂණ ශාස්ත්‍රයයි. ලෝකයාගේ ස්ත්‍රී පුරුෂයන් ගැන "මෙවැනි ලක්ෂණ ඇති අය දුකට පත් වෙති, මෙවැනි ලක්ෂණ ඇති අය සැපට පත් වෙති" යනුවෙන් දැනගන්නා ශාස්ත්‍රයයි. 'ඉතිහාසෙ' යනු "මෙසේ විය" යනුවෙන් අතීත පුවත් පවසන ග්‍රන්ථයි. වෘක්ෂ පර්වත ආදියෙහි නම් ප්‍රකාශ කරන ග්‍රන්ථය 'නිඝණ්ඩු' නම් වේ. 'කේටුභෙ' යනු කවීන්ට උපකාරී වන ශාස්ත්‍රයයි. නිඝණ්ඩු හා කෙටුභ සහිත ත්‍රිවේදයෙහි පරතෙරට පත් වූ බව සම්බන්ධයයි. 'පදකා' යනු නාම, සමාස, තද්ධිත, ආඛ්‍යාත ආදී පදයන්හි දක්ෂ බවයි. 'වෙය්‍යාකරණා' යනු චන්ද්‍ර, පාණිනී ආදී ව්‍යාකරණයන්හි දක්ෂ බවයි. 'සධම්මෙ' යනු තමන්ගේ බ්‍රාහ්මණ ධර්මය වූ ත්‍රිවේදයෙහි කෙළ පැමිණි බවයි.

၁၇၇.

177.

‘‘ဥပ္ပာတေသု နိမိတ္တေသု, လက္ခဏေသု စ ကောဝိဒါ;

ပထဗျာ ဘူမန္တလိက္ခေ, မမ သိဿာ သုသိက္ခိတာ’’.

"උල්කාපාත, නිමිති හා ලක්ෂණ ශාස්ත්‍රයන්හි දක්ෂ වූ මගේ ශිෂ්‍යයෝ පොළොව, අහස හා මුළු ලොව පිළිබඳ ශිල්පයන්හි මනාව හික්මුණාහු වූහ."

တတ္ထ ဥက္ကာပါတဘူမိကမ္ပာဒိကေသု ဥပ္ပာတေသု စ သုဘနိမိတ္တာသုဘနိမိတ္တေသု စ ဣတ္ထိလက္ခဏပုရိသလက္ခဏမဟာပုရိသလက္ခဏေသု စ ကောဝိဒါ ဆေကာ. ပထဝိယာ စ ဘူမိယာ စ သကလလောကေ စ အန္တလိက္ခေ အာကာသေ စာတိ သဗ္ဗတ္ထ မမ သိဿာ သုသိက္ခိတာ.

එහි උල්කාපාත, භූමි කම්පන ආදී උප්පාතයන්හි ද, සුබ අසුබ නිමිතිවල ද, ස්ත්‍රී, පුරුෂ හා මහා පුරුෂ ලක්ෂණ ආදියෙහි ද දක්ෂ වූහ. පොළොවෙහි ද, අහසෙහි ද මුළු ලෝකයෙහි ද පවතින විද්‍යාවන්හි මාගේ ශිෂ්‍යයෝ මනාව උගත්තාහු වූහ.

၁၇၈.

178.

‘‘အပ္ပိစ္ဆာ နိပကာ ဧတေ, အပ္ပာဟာရာ အလောလုပါ;

လာဘာလာဘေန သန္တုဋ္ဌာ, ပရိဝါရေန္တိ မံ သဒါ’’.

"අල්පේච්ඡ වූ, පණ්ඩිත වූ ඒ ශිෂ්‍යයෝ ස්වල්ප ආහාර ගන්නා වූ ද, ලෝභී නොවන සුළු වූ ද, ලාභ අලාභ දෙකෙහිම සතුටින් යුතුව නිරතුරුව මා පිරිවරා සිටිති."

တတ္ထ အပ္ပိစ္ဆာတိ အပ္ပကေနာပိ ယာပေန္တာ. နိပကာတိ နေပက္ကသင်္ခါတာယ ပညာယ သမန္နာဂတာ. အပ္ပာဟာရာတိ ဧကာဟာရာ ဧကဘတ္တိကာတိ အတ္ထော. အလောလုပါတိ လောလုပတဏှာယ အပ္ပဝတ္တနကာ. လာဘာလာဘေနာတိ လာဘေန အလာဘေန စ သန္တုဋ္ဌာ သောမနဿာ ဧတေ မမ သိဿာ သဒါ နိစ္စကာလံ မံ ပရိဝါရေန္တိ ဥပဋ္ဌဟန္တီတိ အတ္ထော.

එහි 'අප්පිච්ඡා' යනු ස්වල්පයකින් වුවද යැපෙන බවයි. 'නිපකා' යනු පරිණත ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ බවයි. 'අප්පාහාරා' යනු එක් වේලක් පමණක් වළඳන බවයි. 'අලෝලුපා' යනු ලෝභී තෘෂ්ණාවට ඉඩ නොදෙන බවයි. ලාභ හා අලාභ දෙකෙහිම සතුටින් පසුවන මාගේ ඒ ශිෂ්‍යයෝ නිරතුරුව මා පිරිවරා සිටිමින් උපස්ථාන කරති යනු අර්ථයයි.

၁၇၉.

179.

‘‘ဈာယီ ဈာနရတာ ဓီရာ, သန္တစိတ္တာ သမာဟိတာ;

အာကိဉ္စညံ ပတ္ထယန္တာ, ပရိဝါရေန္တိ မံ သဒါ’’.

"ධ්‍යාන වඩන්නා වූ, ධ්‍යානයෙහි ඇලුනා වූ, ධෛර්යවන්ත වූ, ශාන්ත වූ ද එකඟ වූ ද සිත් ඇති, නිවන පතන්නා වූ ඒ ශිෂ්‍යයෝ නිරතුරුව මා පිරිවරා සිටිති."

တတ္ထ ဈာယီတိ လက္ခဏူပနိဇ္ဈာနအာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနေဟိ သမန္နာဂတာ. ဈာယနသီလာ ဝါ. ဈာနရတာတိ တေသု စ ဈာနေသု ရတာ အလ္လီနာ. ဓီရာတိ ဓိတိသမ္ပန္နာ. သန္တစိတ္တာတိ ဝူပသန္တမနာ. သမာဟိတာတိ ဧကဂ္ဂစိတ္တာ. အာကိဉ္စညန္တိ နိပ္ပလိဗောဓဘာဝံ. ပတ္ထယန္တာတိ ဣစ္ဆန္တာ. ဣတ္ထမ္ဘူတာ မေ သိဿာ သဒါ မံ ပရိဝါရေန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

එහි 'ජායී' යනු ධ්‍යාන වඩන ස්වභාවය ඇති බවයි. 'ජානරතා' යනු එම ධ්‍යානයන්හි නිරත වූ බවයි. 'ධීරා' යනු ස්ථීර උත්සාහයෙන් යුක්ත බවයි. 'සන්තචිත්තා' යනු සංසිඳුණු සිත් ඇති බවයි. 'සමාහිතා' යනු එකඟ වූ සිත් ඇති බවයි. 'ආකිඤ්චඤ්ඤං' යනු සියලු බාධාවන්ගෙන් නිදහස් වීමයි. එය පතන්නා වූ මෙබඳු ගුණ ඇති මාගේ ශිෂ්‍යයෝ නිරතුරුව මා පිරිවරා සිටිති යනු සම්බන්ධයයි.

၁၈၀.

180.

‘‘အဘိညာပါရမိပ္ပတ္တာ, ပေတ္တိကေ ဂေါစရေ ရတာ;

အန္တလိက္ခစရာ ဓီရာ, ပရိဝါရေန္တိ မံ သဒါ’’.

"අභිඥාවන්හි කෙළ පැමිණි, බුදුවරුන් අනුදැන වදාළ පිණ්ඩපාත චාරිත්‍රයෙහි ඇලුනු, අහසින් ගමන් කරන්නා වූ ධෛර්යවන්ත පිරිස නිරතුරුව මා පිරිවරා සිටිති."

တတ္ထ အဘိညာပါရမိပ္ပတ္တာတိ ပဉ္စသု အဘိညာသု ပါရမိံ ပရိယောသာနံ ပတ္တာ ပူရိတာတိ အတ္ထော. ပေတ္တိကေ ဂေါစရေ ရတာတိ ဗုဒ္ဓါနုညာတာယ အဝိညတ္တိယာ [Pg.244] လဒ္ဓေ အာဟာရေ ရတာတိ အတ္ထော. အန္တလိက္ခစရာတိ အန္တလိက္ခေန အာကာသေန ဂစ္ဆန္တာ အာဂစ္ဆန္တာ စာတိ အတ္ထော. ဓီရာတိ ထိရဘူတာ သီဟဗျဂ္ဃာဒိပရိဿယေ အစ္ဆမ္ဘိတသဘာဝါတိ အတ္ထော. ဧဝံဘူတာ မမ တာပသာ သဒါ မံ ပရိဝါရေန္တီတိ အတ္ထော.

එහි 'අභිඤ්ඤාපාරමිප්පත්තා' යනු පංච අභිඥාවන් පූර්ණය කළ බවයි. 'පෙත්තිකේ ගෝචරේ රතා' යනු බුදුවරුන් අනුදැන වදාළ පරිදි නොඉල්ලා ලැබෙන පිණ්ඩපාතයෙහි ඇලුනු බවයි. 'අන්තලික්ඛචරා' යනු අහසින් ගමන් කරන බවයි. 'ධීරා' යනු සිංහ ව්‍යාඝ්‍ර ආදී භයානක සතුන් හමුවේ පවා නොසැලෙන ස්වභාවයයි. මෙබඳු වූ මාගේ තාපස ශිෂ්‍යයෝ නිරතුරුව මා පිරිවරා සිටිති යනු අර්ථයයි.

၁၈၁.

181.

‘‘သံဝုတာ ဆသု ဒွါရေသု, အနေဇာ ရက္ခိတိန္ဒြိယာ;

အသံသဋ္ဌာ စ တေ ဓီရာ, မမ သိဿာ ဒုရာသဒါ’’.

"සය දොරින් සංවර වූ, තෘෂ්ණාව නැත්තා වූ, ඉඳුරන් රැකගත්තා වූ, ගිහියන් සමඟ මිශ්‍ර නොවූ ඒ ධෛර්යවන්ත මාගේ ශිෂ්‍යයෝ පරාජය කළ නොහැකි වන්නාහුය."

တတ္ထ စက္ခာဒီသု ဆသု ဒွါရေသု ရူပါဒီသု ဆသု အာရမ္မဏေသု သံဝုတာ ပိဟိတာ ပဋိစ္ဆန္နာ, ရက္ခိတဂေါပိတဒွါရာတိ အတ္ထော. အနေဇာ နိတ္တဏှာ ရက္ခိတိန္ဒြိယာ ဂေါပိတစက္ခာဒိဣန္ဒြိယာ အသံသဋ္ဌာ ဉာတီဟိ ဂဟဋ္ဌေဟိ အမိဿီဘူတာတိ အတ္ထော. ဒုရာသဒါတိ ဒုဋ္ဌု အာသဒါ, အာသာဒေတုံ ဃဋ္ဋေတုံ အသက္ကုဏေယျာ အယောဂ္ဂါတိ အတ္ထော.

එහි අර්ථය මෙසේයි: ඇස ආදී ඉන්ද්‍රිය ද්වාර හයෙහි ද රූප ආදී ආරම්මණ හයෙහි ද සංවෘත වූ, පියවන ලද හෙවත් මනාකොට ආවරණය කරන ලද, ආරක්ෂා කරන ලද ද්වාරයන්ගෙන් යුක්ත වූවෝ වෙති. 'අනේජා' යනු තෘෂ්ණාව රහිත වූ, 'රක්ෂිතේන්ද්‍රිය' යනු ඇස ආදී ඉන්ද්‍රියයන් මනාකොට ආරක්ෂා කරගත්තා වූ, 'අසංසට්ඨා' යනු නෑයන් හෝ ගිහියන් සමඟ මිශ්‍ර නොවූ යන අර්ථයයි. 'දුරාසදා' යනු පහසුවෙන් ළඟා විය නොහැකි, ගැටීමට හෝ පීඩා කිරීමට නොහැකි හෙවත් එසේ කිරීමට නුසුදුසු වූ යන අර්ථයයි.

၁၈၂.

182.

‘‘ပလ္လင်္ကေန နိသဇ္ဇာယ, ဌာနစင်္ကမနေန စ;

ဝီတိနာမေန္တိ တေ ရတ္တိံ, မမ သိဿာ ဒုရာသဒါ’’.

"මාගේ ඒ දුරාසද (අන්‍යයන්ට පහසුවෙන් ළංවිය නොහැකි) ශිෂ්‍යයෝ පර්යංකයෙන් හිඳීමෙන් ද, සිටගෙන සිටීමෙන් හා සක්මන් කිරීමෙන් ද මුළු රාත්‍රිය ගෙවති."

တတ္ထ မမ သိဿာ ပလ္လင်္ကေန ဦရုဗဒ္ဓါသနေန သေယျံ ဝိဟာယ နိသဇ္ဇာယ စ ဌာနေန စ စင်္ကမေန စ သကလံ ရတ္တိံ ဝိသေသေန အတိနာမေန္တိ အတိက္ကာမေန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

එහි සම්බන්ධය මෙසේයි: මාගේ ශිෂ්‍යයෝ පර්යංකයෙන් හෙවත් දණහිස් මනාකොට නවා වාඩි වී සිටීමේ ඉරියව්වෙන්, නිද්‍රාව දුරු කොට හිඳීමෙන් ද, සිටගෙන සිටීමෙන් හා සක්මන් කිරීමෙන් ද මුළු රාත්‍රිය සුවිශේෂී ලෙස ගත කරති.

၁၈၃.

183.

‘‘ရဇနီယေ န ရဇ္ဇန္တိ, ဒုဿနီယေ န ဒုဿရေ;

မောဟနီယေ န မုယှန္တိ, မမ သိဿာ ဒုရာသဒါ’’.

"රාගය ඉපදවිය යුතු අරමුණු කෙරෙහි ඔවුන් ඇලෙන්නේ නැත, ද්වේෂය ඉපදවිය යුතු අරමුණු කෙරෙහි ද්වේෂ කරන්නේ නැත, මුළා විය යුතු අරමුණු කෙරෙහි මුළා වන්නේ ද නැත. මාගේ ඒ ශිෂ්‍යයෝ දුරාසද වෙති."

တေ ဣတ္ထမ္ဘူတာ မမ သိဿာ တာပသာ ရဇနီယေ ရဇ္ဇိတဗ္ဗေ ဝတ္ထုသ္မိံ န ရဇ္ဇန္တိ ရဇ္ဇံ န ဥပ္ပာဒေန္တိ. ဒုဿနီယေ ဒုဿိတဗ္ဗေ ဒေါသံ ဥပ္ပာဒေတုံ ယုတ္တေ ဝတ္ထုမှိ န ဒုဿရေ ဒေါသံ န ကရောန္တိ. မောဟနီယေ မောဟိတုံ ယုတ္တေ ဝတ္ထုမှိ န မုယှန္တိ မောဟံ န ကရောန္တိ, ပညာသမ္ပယုတ္တာ ဘဝန္တီတိ အတ္ထော.

මෙබඳු ස්වභාවයක් ඇති මාගේ ශිෂ්‍ය තාපසවරු රාගය ඉපදිය යුතු වස්තූන් කෙරෙහි නොඇලෙති, රාගයක් උපදවා නොගනිති. ද්වේෂය උපදවා ගැනීමට සුදුසු අරමුණු කෙරෙහි ක්‍රෝධ නොකරති, ද්වේෂය ඇති නොකරති. මුළා වීමට සුදුසු අරමුණු කෙරෙහි මුළා නොවෙති, මෝහය ඇති නොකරති. ඔවුහු ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වෙති යනු අර්ථයයි.

၁၈၄.

184.

‘‘ဣဒ္ဓိံ ဝီမံသမာနာ တေ, ဝတ္တန္တိ နိစ္စကာလိကံ;

ပထဝိံ တေ ပကမ္ပေန္တိ, သာရမ္ဘေန ဒုရာသဒါ’’.

"ඔවුහු නිරන්තරයෙන් ඉර්ධි ප්‍රාතිහාර්යයන් විමසමින් (පුහුණු වෙමින්) කාලය ගත කරති. පරපීඩාවෙන් තොර වූ ඒ දුරාසද ශිෂ්‍යයෝ පෘථිවිය පවා කම්පා කරති."

တေ မမ သိဿာ ‘‘ဧကောပိ ဟုတွာ ဗဟုဓာ ဟောတိ, ဗဟုဓာပိ ဟုတွာ ဧကော ဟောတီ’’တိအာဒိကံ (ပဋိ. မ. ၁.၁၀၂) ဣဒ္ဓိဝိကုဗ္ဗနံ နိစ္စကာလိကံ ဝီမံသမာနာ ဝတ္တန္တီတိ [Pg.245] သမ္ဗန္ဓော. တေ မမ သိဿာ အာကာသေပိ ဥဒကေပိ ပထဝိံ နိမ္မိနိတွာ ဣရိယာပထံ ပကမ္ပေန္တီတိ အတ္ထော. သာရမ္ဘေန ယုဂဂ္ဂါဟေန ကလဟကရဏေန န အာသာဒေတဗ္ဗာတိ အတ္ထော.

මාගේ ඒ ශිෂ්‍යයෝ "එක් අයෙකු වී බොහෝ දෙනෙකු වෙති, බොහෝ දෙනෙකු වී එක් අයෙකු වෙති" යනාදී වශයෙන් ඉර්ධි විකූර්පණයන් නිරන්තරයෙන් විමසමින් වාසය කරති යනු සම්බන්ධයයි. ඔවුහු අහසෙහි හෝ ජලයෙහි වුව ද පෘථිවිය නිර්මාණය කොට ඉරියව් පවත්වමින් එය කම්පා කරති යනු අර්ථයයි. 'සාරම්භයෙන්' යනු වාදවිවාද හෝ කලහ කිරීමෙන් ඔවුන් පෙළීමට හෝ බිය ගැන්වීමට නොහැකි බවයි.

၁၈၅.

185.

‘‘ကီဠမာနာ စ တေ သိဿာ, ကီဠန္တိ ဈာနကီဠိတံ;

ဇမ္ဗုတော ဖလမာနေန္တိ, မမ သိဿာ ဒုရာသဒါ’’.

"මාගේ ඒ ශිෂ්‍යයෝ ක්‍රීඩා කරන්නේ නම්, ධ්‍යාන නැමැති ක්‍රීඩාවෙන් ක්‍රීඩා කරති. ඒ දුරාසද ශිෂ්‍යයෝ හිමවන්තයේ දඹ ගසින් ඵලවැල නෙළා ගෙනෙති."

တေ မမ သိဿာ ကီဠမာနာ ပဌမဇ္ဈာနာဒိကီဠံ ကီဠန္တိ လဠန္တိ ရမန္တီတိ အတ္ထော. ဇမ္ဗုတော ဖလမာနေန္တီတိ ဟိမဝန္တမှိ သတယောဇနုဗ္ဗေဓဇမ္ဗုရုက္ခတော ဃဋပ္ပမာဏံ ဇမ္ဗုဖလံ ဣဒ္ဓိယာ ဂန္တွာ အာနေန္တီတိ အတ္ထော.

මාගේ ශිෂ්‍යයෝ ක්‍රීඩා කරනු කැමති නම් ප්‍රථම ධ්‍යානය ආදී ධ්‍යාන නැමැති ක්‍රීඩාවන්හි නිරත වෙති, එහි රමණය කරති යනු අර්ථයයි. හිමවන්තයෙහි යොදුන් සියයක් උසැති දඹ ගසින් කලයක් පමණ විශාල දඹ ගෙඩි ඉර්ධියෙන් ගොස් රැගෙන එති යනු අර්ථයයි.

၁၈၆.

186.

‘‘အညေ ဂစ္ဆန္တိ ဂေါယာနံ, အညေ ပုဗ္ဗဝိဒေဟကံ;

အညေ စ ဥတ္တရကုရုံ, ဧသနာယ ဒုရာသဒါ’’.

"ඇතැම් ශිෂ්‍යයෝ අපරගෝයානයට යති, ඇතැමෙක් පූර්වවිදේහයට යති, ඇතැම්හු උතුරුකුරු දිවයිනට යති. ආහාර සෙවීම පිණිස හැසිරෙන ඔවුහු දුරාසද වෙති."

တေသံ မမ သိဿာနံ အန္တရေ အညေ ဧကစ္စေ ဂေါယာနံ အပရဂေါယာနံ ဒီပံ ဂစ္ဆန္တိ, ဧကစ္စေ ပုဗ္ဗဝိဒေဟကံ ဒီပံ ဂစ္ဆန္တိ, ဧကစ္စေ ဥတ္တရကုရုံ ဒီပံ ဂစ္ဆန္တိ, တေ ဒုရာသဒါ ဧတေသု ဌာနေသု ဧသနာယ ဂဝေသနာယ ပစ္စယပရိယေသနာယ ဂစ္ဆန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

මාගේ ඒ ශිෂ්‍යයන් අතරින් ඇතැම් කෙනෙක් අපරගෝයාන දිවයිනට ද, ඇතැම් කෙනෙක් පූර්වවිදේහ දිවයිනට ද, ඇතැම් කෙනෙක් උතුරුකුරු දිවයිනට ද යති. ඒ දුරාසද වූ ශිෂ්‍යයෝ එම ස්ථානවලට යන්නේ ආහාර හා ප්‍රත්‍ය සෙවීම පිණිස යනු මෙහි සම්බන්ධයයි.

၁၈၇.

187.

‘‘ပုရတော ပေသေန္တိ ခါရိံ, ပစ္ဆတော စ ဝဇန္တိ တေ;

စတုဝီသသဟဿေဟိ, ဆာဒိတံ ဟောတိ အမ္ဗရံ’’.

"ඔවුහු තමන්ගේ පිරිකර සහිත කාවය ඉදිරියෙන් යවති, පසුව තමන් වඩිති. විසිහතර දහසක් වූ ඒ තාපසවරුන්ගෙන් අහස වැසී යයි."

တေ မမ သိဿာ အာကာသေန ဂစ္ဆမာနာ ခါရိံ တာပသပရိက္ခာရဘရိတံ ကာဇံ ပုရတော ပေသေန္တိ ပဌမံ အဘိမုခဉ္စ တံ ပေသေတွာ သယံ တဿ ပစ္ဆတော ဂစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော. ဧဝံ ဂစ္ဆမာနေဟိ စတုဝီသသဟဿေဟိ တာပသေဟိ အမ္ဗရံ အာကာသတလံ ဆာဒိတံ ပဋိစ္ဆန္နံ ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

මාගේ ඒ ශිෂ්‍යයෝ අහසින් වඩිනා කල්හි තාපස පිරිකරින් පිරුණු කාවය (කද) තමන්ට ඉදිරියෙන් යවා, පසුව තමන් වඩිති යනු අර්ථයයි. මෙසේ වඩින්නා වූ විසිහතර දහසක් තාපසවරුන්ගෙන් මුළු අහස් තලයම වැසී පවතී යනු සම්බන්ධයයි.

၁၈၈.

188.

‘‘အဂ္ဂိပါကီ အနဂ္ဂီ စ, ဒန္တောဒုက္ခလိကာပိ စ;

အသ္မေန ကောဋ္ဋိတာ ကေစိ, ပဝတ္တဖလဘောဇနာ’’.

"ඇතැම්හු ගින්නෙන් පිසූ දෑ ද, ඇතැම්හු නොපිසූ දෑ ද වළඳති. සමහරු දත්වලින්ම පොතු හැර වළඳති, ඇතැම්හු වංගෙඩියෙන් කොටා වළඳති. ඇතැම්හු ගලින් තලා ද, තවත් සමහරු ගසින් ඉබේ වැටුණු පලවැලම ද ආහාරයට ගනිති."

တတ္ထ ကေစိ ဧကစ္စေ မမ သိဿာ အဂ္ဂိပါကီ ဖလာဖလပဏ္ဏာဒယော ပစိတွာ ခါဒန္တိ, ဧကစ္စေ အနဂ္ဂီ အဂ္ဂီဟိ အပစိတွာ အာမကမေဝ ခါဒန္တိ, ဧကစ္စေ ဒန္တိကာ ဒန္တေဟိယေဝ တစံ ဥပ္ပာဋေတွာ ခါဒန္တိ. ဧကစ္စေ ဥဒုက္ခလိကာ ဥဒုက္ခလေဟိ ကောဋ္ဋေတွာ ခါဒန္တိ. ဧကစ္စေ အသ္မေန ကောဋ္ဋိတာ ပါသာဏေန ကောဋ္ဋေတွာ ခါဒန္တိ. ဧကစ္စေ သယံပတိတဖလာဟာရာတိ သမ္ဗန္ဓော.

එහි මාගේ ඇතැම් ශිෂ්‍යයෝ ගින්නෙන් පිසූ පලවැල හා පලා වර්ග වළඳති. සමහරු නොපිසූ අමු දෑ වළඳති. ඇතැම්හු දත්වලින්ම පොතු ඉවත් කර වළඳති. සමහරු වංගෙඩිවලින් කොටා ද, සමහරු ගල්වලින් තලා ද වළඳති. ඇතැම්හු ගසින් ඉබේ වැටුණු පලවැලම ආහාර කර ගනිති යනු මෙහි සම්බන්ධයයි.

၁၈၉.

189.

‘‘ဥဒကောရောဟဏာ [Pg.246] ကေစိ, သာယံ ပါတော သုစီရတာ;

တောယာဘိသေစနကရာ, မမ သိဿာ ဒုရာသဒါ’’.

"ඇතැම් දුරාසද වූ මාගේ ශිෂ්‍යයෝ පිරිසිදු බව අගය කොට සවස් කාලයේ හා උදය කාලයේ ජලයට බැස ස්නානය කරති. සමහරු ජලයෙන් තමන්ව අභිෂේක කරගනිති."

ဒုရာသဒါ မမ သိဿာ ကေစိ သုစီရတာ သုဒ္ဓိကာမာ သာယံ ပါတော စ ဥဒကောရောဟဏာ ဥဒကပဝေသကာတိ အတ္ထော. ကေစိ တောယာဘိသေစနကရာ ဥဒကေန အတ္တနိ အဘိသိဉ္စနကရာတိ အတ္ထော.

දුරාසද වූ මාගේ ඇතැම් ශිෂ්‍යයෝ පිරිසිදු බව කැමති වී උදේ සවස දියට බැස ස්නානය කරති යනු අර්ථයයි. ඇතැම්හු ජලය ශරීරය මත වත් කරමින් අභිෂේක කරගන්නා සේ ස්නානය කිරීමේ පුරුද්ද ඇතිව වෙසෙති යනු අර්ථයයි.

၁၉၀.

190.

‘‘ပရူဠှကစ္ဆနခလောမာ, ပင်္ကဒန္တာ ရဇဿိရာ;

ဂန္ဓိတာ သီလဂန္ဓေန, မမ သိဿာ ဒုရာသဒါ’’.

"කිහිලි ලොම් හා නියපොතු වැවුණු, දත්වල මල බැඳුණු, හිසෙහි දූවිලි තැවරුණු ඒ දුරාසද වූ මාගේ ශිෂ්‍යයෝ සීල ගන්ධයෙන් සුවඳවත් වී සිටිති."

တတ္ထ တေ ဒုရာသဒါ မမ သိဿာ ကစ္ဆေသု ဥဘယကစ္ဆေသု စ ဟတ္ထပါဒေသု စ ပရူဠှာ သဉ္ဇာတာ, ဒီဃနခလောမာတိ အတ္ထော. ခုရကမ္မရဟိတတ္တာ အမဏ္ဍိတာ အပသာဓိတာတိ အဓိပ္ပာယော. ပင်္ကဒန္တာတိ ဣဋ္ဌကစုဏ္ဏခီရပါသာဏစုဏ္ဏာဒီဟိ ဓဝလမကတတ္တာ မလဂ္ဂဟိတဒန္တာတိ အတ္ထော. ရဇဿိရာတိ တေလမက္ခနာဒိရဟိတတ္တာ ဓူလီဟိ မက္ခိတသီသာတိ အတ္ထော. ဂန္ဓိတာ သီလဂန္ဓေနာတိ ဈာနသမာဓိသမာပတ္တီဟိ သမ္ပယုတ္တသီလေန သမင်္ဂီဘူတတ္တာ လောကိယသီလဂန္ဓေန သဗ္ဗတ္ထ သုဂန္ဓီဘူတာတိ အတ္ထော. မမ သိဿာ ဒုရာသဒါတိ ဣမေဟိ ဝုတ္တပ္ပကာရဂုဏေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ အာသာဒေတုံ ဃဋ္ဋေတုံ အသက္ကုဏေယျာ မမ သိဿာတိ သမ္ဗန္ဓော.

එහි අර්ථය නම්, ඒ දුරාසද වූ මාගේ ශිෂ්‍යයන්ගේ කිහිලිවල ද දෑත් දෙපාවල ද දිගු ලොම් හා නියපොතු වැවී ඇති බවයි. බෑමේ කටයුතුවලින් තොර වූ නිසා ද සැරසීමට උනන්දු නොවන නිසා ද මෙසේ වී ඇත. 'පංකදන්තා' යනු ගඩොල් කුඩු හෝ ගල් කුඩුවලින් මැද පිරිසිදු නොකළ නිසා දත්වල කුණු තැවරුණු බවයි. 'රජස්සිරා' යනු තෙල් ආදිය නොගෑම නිසා හිසෙහි දූවිලි තැවරී ඇති බවයි. සීල ගන්ධයෙන් සුවඳවත් වීම යනු ධ්‍යාන, සමාධි හා සමාපත්තීන්ගෙන් යුත් සීලයෙන් පිරිපුන් නිසා ලෞකික සීල ගන්ධයෙන් සෑම තැනම සුවඳවත් වී ඇති බවයි. මාගේ ශිෂ්‍යයෝ මෙබඳු උතුම් ගුණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ඔවුන් පෙළීමට හෝ පීඩා කිරීමට කිසිවෙකුට නොහැකි බව මෙහි සම්බන්ධයයි.

၁၉၁.

191.

‘‘ပါတောဝ သန္နိပတိတွာ, ဇဋိလာ ဥဂ္ဂတာပနာ;

လာဘာလာဘံ ပကိတ္တေတွာ, ဂစ္ဆန္တိ အမ္ဗရေ တဒါ’’.

"දැඩි තපස් ඇති ඒ ජටිල තාපසවරු උදෑසනම රැස්ව, තමන්ට ලැබුණු හෝ නොලැබුණු ලාභයන් ගැන පවසා, පසුව අහසින් වඩිති."

တတ္ထ ပါတောဝ သန္နိပတိတွာတိ သတ္တမျတ္ထေ တောပစ္စယော, ပါတရာသကာလေယေဝ မမ သန္တိကေ ရာသိဘူတာတိ အတ္ထော. ဥဂ္ဂတာပနာ ပါကဋတပါ ပတ္ထဋတပါ ဇဋိလာ ဇဋာဓာရိနော တာပသာ. လာဘာလာဘံ ပကိတ္တေတွာ ခုဒ္ဒကေ စ မဟန္တေ စ လာဘေ ပါကဋေ ကတွာ တဒါ တသ္မိံ ကာလေ အမ္ဗရေ အာကာသတလေ ဂစ္ဆန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

එහි 'පාතෝව සන්නිපතිත්වා' යනු උදෑසන කාලයෙහි මාගේ සමීපයෙහි රැස්වී යනුයි. දැඩි තපස් ඇති, ප්‍රකට වූ සීලවන්ත බවක් ඇති ඒ ජටිල තාපසවරු තමන්ට ලැබුණු කුඩා හෝ මහත් ලාභයන් ප්‍රකාශ කොට, එම අවස්ථාවේදී අහස් තලයෙහි ගමන් කරති යනු සම්බන්ධයයි. මේ ගාථාවලින් ශිෂ්‍ය තාපසවරුන්ගේ ගුණ විශේෂයන් වර්ණනා කෙරේ.

၁၉၂. ပုန တေသံယေဝ ဂုဏေ ပကာသေန္တော ဧတေသံ ပက္ကမန္တာနန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အာကာသေ ဝါ ထလေ ဝါ ပက္ကမန္တာနံ ဂစ္ဆန္တာနံ ဧတေသံ တာပသာနံ ဝါကစီရဇနိတော မဟာသဒ္ဒေါ ပဝတ္တတီတိ အတ္ထော. မုဒိတာ ဟောန္တိ ဒေဝတာတိ ဧဝံ မဟာသဒ္ဒံ ပဝတ္တေတွာ ဂစ္ဆန္တာနံ အဇိနစမ္မသဒ္ဒေန [Pg.247] သန္တုဋ္ဌာ ‘‘သာဓု သာဓု, အယျာ’’တိ သောမနဿဇာတာ ဒေဝတာ မုဒိတာ သန္တုဋ္ဌာ ဟောန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

192. නැවතත් ඔවුන්ගේම ගුණ ප්‍රකාශ කරමින් අටුවාචාරීන් වහන්සේ 'ඒතේසං පක්කමන්තානං' යනාදිය වදාළහ. අහසෙහි හෝ පොළොවෙහි ගමන් කරන්නා වූ ඒ තාපසවරුන්ගේ වල්කල වස්ත්‍රවලින් නැගෙන මහා හඬක් පැතිරේ. මෙසේ මහා හඬ පතුරුවමින් වඩිනා තාපසවරුන්ගේ අඳුන් දිවි සම් සිවුරුවල ශබ්දයට දෙවිවරු සතුටු වී "සාධු! සාධු! ආර්යයන් වහන්ස" යැයි පීති ප්‍රමෝදයට පත්ව සතුටු වෙති යනු මෙහි සම්බන්ධයයි.

၁၉၃. ဒိသောဒိသန္တိ တေ ဣသယော အန္တလိက္ခစရာ အာကာသစာရိနော ဒက္ခိဏာဒိသာနုဒိသံ ပက္ကမန္တိ ဂစ္ဆန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. သကေ ဗလေနုပတ္ထဒ္ဓါတိ အတ္တနော သရီရဗလေန ဝါ ဈာနဗလေန ဝါ သမန္နာဂတာ ယဒိစ္ဆကံ ယတ္ထ ယတ္ထ ဂန္တုကာမာ, တတ္ထ တတ္ထေဝ ဂစ္ဆန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

193. ඒ ඉෂිවරු අහසෙහි හැසිරෙන්නාහු, දකුණු දිග ආදී දසතටත් අනුදිශාවන්ටත් වැඩම කරති. තම ශරීර බලයෙන් හෝ ධ්‍යාන බලයෙන් යුක්තව, තමන් කැමති ඕනෑම තැනකට වඩින්නාහුය.

၁၉၄. ပုန တေသမေဝါနုဘာဝံ ပကာသေန္တော ပထဝီကမ္ပကာ ဧတေတိအာဒိမာဟ. တဒါ ဧတေ သဗ္ဗတ္ထ ဣစ္ဆာစာရာ ပထဝီကမ္ပကာ မေဒနီသဉ္စလနဇာတိကာ နဘစာရိနော အာကာသစာရိနော. ဥဂ္ဂတေဇာတိ ဥဂ္ဂတတေဇာ ပတ္ထဋတေဇာ ဒုပ္ပသဟာ ပသယှ အဘိဘဝိတွာ ပဝတ္တိတုံ အသက္ကုဏေယျာတိ ဒုပ္ပသဟာ. သာဂရောဝ အခေါဘိယာတိ အညေဟိ အခေါဘိယော အနာလုဠိတော သာဂရော ဣဝ သမုဒ္ဒေါ ဝိယ အညေဟိ အခေါဘိယာ ကမ္ပေတုံ အသက္ကုဏေယျာ ဟောန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

194. නැවතත් එම ඉෂිවරුන්ගේ ආනුභාවය දක්වමින් 'පථවීකම්පකා' යනාදිය වදාළ සේක. ඔවුන් පෘථිවිය කම්පා කරවන්නෝය, අහසෙහි හැසිරෙන්නෝය. පැතිරුණු තේජසින් යුක්ත බැවින් කිසිවෙකුට මැඩපැවැත්විය නොහැක්කෝය. මහා සාගරය කිසිවෙකුට කම්පා කළ නොහැකි සේම, මොවුන්ද අන්‍යයන්ට කම්පා කළ නොහැකිය.

၁၉၅. ဌာနစင်္ကမိနော ကေစီတိ တေသံ မမ သိဿာနံ အန္တရေ ဧကစ္စေ ဣသယော ဌာနိရိယာပထစင်္ကမနိရိယာပထသမ္ပန္နာ, ဧကစ္စေ ဣသယော နေသဇ္ဇိကာ နိသဇ္ဇိရိယာပထသမ္ပန္နာ, ဧကစ္စေ ဣသယော ပဝတ္တဘောဇနာ သယံပတိတပဏ္ဏာဟာရာ ဧဝရူပေဟိ ဂုဏေဟိ ယုတ္တတ္တာ ဒုရာသဒါတိ သမ္ဗန္ဓော.

195. මාගේ ඒ ශිෂ්‍යයන් අතර ඇතැම් ඉෂිවරු සිටගෙන සිටීමේ හා සක්මන් කිරීමේ ඉරියව්වලින් යුක්තය, ඇතැමුන් වාඩිවී සිටීමේ ඉරියව්වෙන් යුක්තය. ඇතැම්හු ගසෙන් වැටුණු ගෙඩි හෝ පලා කොළ ආහාරයට ගනිති. මෙබඳු ගුණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ඔවුන් කරා ළඟාවීම දුෂ්කරය.

၁၉၆. တေ သဗ္ဗေ ထောမေန္တော မေတ္တာဝိဟာရိနောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘အပရိမာဏေသု စက္ကဝါဠေသု အပရိမာဏာ သတ္တာ သုခီ ဟောန္တူ’’တိအာဒိနာ သိနေဟလက္ခဏာယ မေတ္တာယ ဖရိတွာ ဝိဟရန္တိ, အတ္တဘာဝံ ပဝတ္တေန္တီတိ မေတ္တာဝိဟာရိနော ဧတေ မမ သိဿာတိ အတ္ထော. သဗ္ဗေ တေ ဣသယော သဗ္ဗပါဏိနံ သဗ္ဗေသံ သတ္တာနံ ဟိတေသီ ဟိတဂဝေသကာ. အနတ္တုက္ကံသကာ အတ္တာနံ န ဥက္ကံသကာ အမာနိနော ကဿစိ ကဉ္စိ ပုဂ္ဂလံ န ဝမ္ဘေန္တိ နီစံ ကတွာ န မညန္တီတိ အတ္ထော.

196. ඔවුන් සැමවිටම මෙත් සිතින් වසන බව වදාළ සේක. අනන්ත වූ සක්වල වසන අපරිමාණ සත්වයන් සුවපත් වේවායි මෛත්‍රිය පතුරුවමින් වසති. ඔවුන් සියලු සත්වයන්ගේ හිතසුව කැමති වන්නාහුය. තමන් උසස් කොට නොදක්වති, අන්‍යයන් පහත් කොට නොසලකති.

၁၉၇. တေ မမ သိဿာ သီလသမာဓိသမာပတ္တိဂုဏယုတ္တတ္တာ သီဟရာဇာ ဣဝ အစ္ဆမ္ဘီတာ နိဗ္ဘယာ, ဂဇရာဇာ ဣဝ ဟတ္ထိရာဇာ ဝိယ ထာမဝါ သရီရဗလဈာနဗလသမ္ပန္နာ ဗျဂ္ဃရာဇာ ဣဝ, ဒုရာသဒါ ဃဋ္ဋေတုမသက္ကုဏေယျာ မမ သန္တိကေ အာဂစ္ဆန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

197. මාගේ ඒ ශිෂ්‍යයෝ සීල, සමාධි, සමාපත්ති ගුණයෙන් යුක්ත බැවින් සිංහ රජුන් මෙන් බිය රහිතය. ඇතෙකු මෙන් ශරීර බලයෙන් හා ධ්‍යාන බලයෙන් යුක්තය. ව්‍යාඝ්‍ර රජෙකු මෙන් අන්‍යයන්ට මැඩපැවැත්විය නොහැකිව මා වෙත පැමිණෙති.

၁၉၈. တတော [Pg.248] အတ္တနော အာနုဘာဝဿ ဒဿနလေသေန ပကာသေန္တော ဝိဇ္ဇာဓရာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ မန္တသဇ္ဈာယာဒိဝိဇ္ဇာဓရာ စ ရုက္ခပဗ္ဗတာဒီသု ဝသန္တာ ဘုမ္မဒေဝတာ စ ဘူမဋ္ဌထလဋ္ဌာ နာဂါ စ ဂန္ဓဗ္ဗဒေဝါ စ စဏ္ဍာ ရက္ခသာ စ ကုမ္ဘဏ္ဍာ ဒေဝါ စ ဒါနဝါ ဒေဝါ စ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတနိမ္မာနသမတ္ထာ ဂရုဠာ စ တံ သရံ ဥပဇီဝန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော, တသ္မိံ သရေ သရဿ သမီပေ ဝသန္တီတိ အတ္ထော.

198. තමන්ගේ ආනුභාවය ද පෙන්වමින් විජ්ජාධරයන් ආදීන් ගැන වදාළ සේක. මන්ත්‍ර ජප කරන විජ්ජාධරයෝ ද, ගස් පර්වතවල වසන භූමාටු දේවතාවෝ ද, නාග, ගාන්ධර්ව, රක්ෂස, කුම්භාණ්ඩ, දානව සහ ගරුඬ යන සියල්ලෝ ඒ විල ඇසුරු කරමින් වාසය කරති.

၁၉၉. ပုနပိ တေသံယေဝ အတ္တနော သိဿတာပသာနံ ဂုဏေ ဝဏ္ဏေန္တော တေ ဇဋာ ခါရိဘရိတာတိအာဒိမာဟ. တံ သဗ္ဗံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. ခါရိဘာရန္တိ ဥဒဉ္စနကမဏ္ဍလုအာဒိကံ တာပသပရိက္ခာရံ.

199. නැවතත් තම ශිෂ්‍ය තැපසන්ගේ ගුණ වර්ණනා කරමින් ඔවුන්ගේ ජටාවන් සහ පිරිකර ගැන වදාළ සේක. 'ඛාරිභාර' යනු තවුස් පිරිකර වන පැන් කෙණ්ඩිය ආදියයි.

၂၀၇. ပုနပိ အတ္တနော ဂုဏေ ပကာသေန္တော ဥပ္ပာတေ သုပိနေ စာပီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဗြာဟ္မဏသိပ္ပေသု နိပ္ဖတ္တိံ ဂတတ္တာ နက္ခတ္တပါဌေ စ ဆေကတ္တာ ‘‘ဣမဿ ရာဇကုမာရဿ ဥပ္ပန္နနက္ခတ္တံ သုဘံ အသုဘ’’န္တိ ဥပ္ပာတလက္ခဏေ စ သုပိနေ စ ပဝတ္တိံ ပုစ္ဆိတေန ‘‘ဣဒံ သုပိနံ သုဘံ, ဣဒံ အသုဘ’’န္တိ သုပိနနိပ္ဖတ္တိကထနေ စ သဗ္ဗေသံ ဣတ္ထိပုရိသာနံ ဟတ္ထပါဒလက္ခဏကထနေ စ သုဋ္ဌု သိက္ခိတော သကလဇမ္ဗုဒီပေ ပဝတ္တမာနံ မန္တပဒံ လက္ခဏမန္တကောဋ္ဌာသံ သဗ္ဗံ အဟံ တဒါ မမ တာပသကာလေ ဓာရေမီတိ သမ္ဗန္ဓော.

207. නැවතත් තම ගුණ පවසමින් බමුණු ශිල්පයන්හි නිපුණ වූ මම, තරු පිරික්සීමෙහිද දක්ෂයෙක් වීමි. රාජ කුමාරවරුන්ගේ සුබ අසුබ නිමිති ද, සිහින වල ඵල ද, ස්ත්‍රී පුරුෂයන්ගේ අත් පා ලක්ෂණ ද මැනවින් උගත්තෙමි. එකල දඹදිව පැවති සියලු මන්ත්‍ර හා ලක්ෂණ ශාස්ත්‍ර මම දැන සිටියෙමි.

၂၀၈. အတ္တနော ဗျာကရဏံ ဗုဒ္ဓဂုဏပုဗ္ဗင်္ဂမံ ပကာသေန္တော အနောမဒဿီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ န ဩမကန္တိ အနောမံ. မံသစက္ခုဒိဗ္ဗစက္ခုသမန္တစက္ခုဓမ္မစက္ခုဗုဒ္ဓစက္ခူဟိ သဗ္ဗသတ္တာနံ ပဿနံ ဒဿနံ နာမ, အနောမံ ဒဿနံ ယဿ ဘဂဝတော သော ဘဂဝါ အနောမဒဿီ. ဘာဂျဝန္တတာဒီဟိ ကာရဏေဟိ ဘဂဝါ လောကဿ ဇေဋ္ဌသေဋ္ဌတ္တာ လောကဇေဋ္ဌော ဥသဘော နိသဘော အာသဘောတိ တယော ဂဝဇေဋ္ဌကာ. တတ္ထ ဂဝသတဇေဋ္ဌကော ဥသဘော, ဂဝသဟဿဇေဋ္ဌကော နိသဘော, ဂဝသတသဟဿဇေဋ္ဌကော အာသဘော, နရာနံ အာသဘော နရာသဘော ပဋိဝိဒ္ဓသဗ္ဗဓမ္မော, သမ္ဗုဒ္ဓေါ ဝိဝေကကာမော ဧကီဘာဝံ ဣစ္ဆန္တော ဟိမဝန္တံ ဟိမာလယပဗ္ဗတံ ဥပါဂမီတိ သမ္ဗန္ဓော.

208. බුදුගුණ පෙරටු කොට ගත් තම ව්‍යාකරණය දක්වමින් අෙනාමදස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේ ගැන වදාළ සේක. මංස චක්ඛු ආදී ඇස් පහකින් ලොව බලන බැවින් උතුම් දර්ශනයක් ඇති ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලෝක ජ්‍යෙෂ්ඨ වන්නාහ. උසභ, නිසභ, ආසභ යන ගව නායකයන් මෙන් මිනිසුන් අතර උතුම් වූ ඒ සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විවේකය කැමතිව හිමාලයට වැඩම කළ සේක.

၂၀၉. အဇ္ဈောဂါဟေတွာ ဟိမဝန္တန္တိ ဟိမဝန္တသမီပံ ဩဂါဟေတွာ ပဝိသိတွာတိ အတ္ထော. သေသံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

209. හිමාල පර්වතය සමීපයට පැමිණ එහි ඇතුළු වූහ යන්න මෙහි අදහසයි.

၂၁၀-၁. ဇလိတံ [Pg.249] ဇလမာနံ ဣန္ဒီဝရပုပ္ဖံ ဣဝ, ဟုတာသနံ ဟောမဿ အာသနံ, အာဒိတ္တံ အာဘာယုတံ အဂ္ဂိက္ခန္ဓံ ဣဝ, ဂဂနေ အာကာသေ ဇောတမာနံ ဝိဇ္ဇု ဣဝ, သုဋ္ဌု ဖုလ္လံ သာလရာဇံ ဣဝ, နိသိန္နံ လောကနာယကံ အဒ္ဒသန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

210-1. පිපුණු නිල් මහනෙල් මලක් මෙන්ද, දිලෙන ගිනි කඳක් මෙන්ද, අහසේ විදුලියක් මෙන්ද, මැනවින් පිපුණු සල් රජෙකු මෙන්ද වැඩසිටින ලෝකනාථයන් වහන්සේව දුටුවෙමි.

၂၁၃. ဒေဝါနံ ဒေဝေါ ဒေဝဒေဝေါ, တံ ဒေဝဒေဝံ ဒိသွာန တဿ လက္ခဏံ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏသဉ္ဇာနနကာရဏံ. ‘‘ဗုဒ္ဓေါ နု ခေါ န ဝါ ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ဥပဓာရယိံ ဝိစာရေသိံ. စက္ခုမံ ပဉ္စဟိ စက္ခူဟိ စက္ခုမန္တံ ဇိနံ ကေန ကာရဏေန ပဿာမီတိ သမ္ဗန္ဓော.

213. දෙවිවරුන්ටත් දෙවියන් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක, දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණ පරීක්ෂා කර බලා "මොහු බුදුන් වහන්සේමද?" කියා විමසා බැලුවෙමි. පංච චක්ෂුස් ඇති ඒ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ මම දුටුවෙමි.

၂၁၄. စရဏုတ္တမေ ဥတ္တမပါဒတလေ သဟဿာရာနိ စက္ကလက္ခဏာနိ ဒိဿန္တိ, အဟံ တဿ ဘဂဝတော တာနိ လက္ခဏာနိ ဒိသွာ တထာဂတေ နိဋ္ဌံ ဂစ္ဆိံ သန္နိဋ္ဌာနံ အဂမာသိ, နိဿန္ဒေဟော အာသိန္တိ အတ္ထော. သေသံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

214. ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද මලෙහි දහසක් අර ඇති චක්‍ර ලක්ෂණ දැක, උන්වහන්සේ තථාගතයන් වහන්සේම බවට මම නිසැකවම තීරණය කළෙමි.

၂၁၈. သယမ္ဘူ သယမေဝ ဘူတာ. အမိတောဒယ အမိတာနံ အပရိမာဏာနံ ဂုဏာနံ ဥဒယ ဥဋ္ဌာနဋ္ဌာန, ဣဒံ ပဒဒွယံ အာလပနမေဝ. ဣမံ လောကံ ဣမံ သတ္တလောကံ သံ သုဋ္ဌု ဥဒ္ဓရသိ သံသာရတော ဥဒ္ဓရိတွာ နိဗ္ဗာနထလံ ပါပေသီတိ အတ္ထော. တေ သဗ္ဗေ သတ္တာ တဝ ဒဿနံ အာဂမ္မ အာဂန္တွာ ကင်္ခါသောတံ ဝိစိကိစ္ဆာမဟောဃံ တရန္တိ အတိက္ကမန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

218. ස්වයම්භූ වූ, අපරිමාණ ගුණ ඇති බුදුරජාණන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ සත්ව ලෝකය සංසාරයෙන් එතෙර කරවා නිර්වාණයට පමුණුවන සේක. ඔබ වහන්සේව දැකීමට පැමිණෙන සියලු සත්වයෝ සැකය නමැති මහෝඝය තරණය කරති.

၂၁၉. ဘဂဝန္တံ ထောမေန္တော တာပသော တုဝံ သတ္ထာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ, ဘန္တေ, သဗ္ဗညု တုဝံ သဒေဝကဿ လောကဿ သတ္ထာ အာစရိယော ဥတ္တမဋ္ဌေန တွမေဝ ကေတု ဥစ္စော, သကလလောကေ ပကာသနဋ္ဌေန တွမေဝ ဓဇော, လောကတ္တယေ ဥဂ္ဂတတ္တာ တွမေဝ ယူပေါ ဥဿာပိတထမ္ဘသဒိသော, ပါဏိနံ သဗ္ဗသတ္တာနံ တွမေဝ ပရာယဏော ဥတ္တမဂမနီယဋ္ဌာနံ တွမေဝ ပတိဋ္ဌာ ပတိဋ္ဌဋ္ဌာနံ လောကဿ မောဟန္ဓကာရဝိဓမနတော တွမေဝ ဒီပေါ တေလပဒီပေါ ဝိယ, ဒွိပဒုတ္တမော ဒွိပဒါနံ ဒေဝဗြဟ္မမနုဿာနံ ဥတ္တမော သေဋ္ဌောတိ သမ္ဗန္ဓော.

219. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ප්‍රශංසා කිරීමට කැමති වූ තපස්වියා 'ඔබ වහන්සේ ශාස්තෘන් වහන්සේය' යනාදී වශයෙන් පැවසීය. එහි අර්ථය මෙසේය: ස්වාමීනි, සර්වඥ වූ ඔබ වහන්සේ දෙවියන් සහිත ලෝකයාගේ ශාස්තෘවරයා වන සේක, ආචාර්යවරයා වන සේක. උතුම් වූ අර්ථයෙන් ඔබ වහන්සේම උස් වූ කේතුව (කූටය) වන සේක. මුළු ලෝකයෙහිම සත්‍යය ප්‍රකාශ කරන අර්ථයෙන් ඔබ වහන්සේම ධජය වන සේක. ලෝකත්‍රයෙහිම මතු වී පෙනෙන බැවින් ඔබ වහන්සේම පිහිටුවන ලද ටැඹක් වැනි වූ යූපය වන සේක. පණ ඇති සියලු සත්ත්වයන්ට ඔබ වහන්සේම උතුම් වූ පිළිසරණ (පරායණය) වන සේක, එනම් උතුම් වූ ගමනාන්තය වන සේක. ඔබ වහන්සේම ලෝකයාගේ පිහිට (පතිට්ඨා) හෙවත් පිහිටන ස්ථානය වන සේක. ලෝකයාගේ මෝහය නමැති අන්ධකාරය දුරු කරන බැවින් ඔබ වහන්සේ තෙල් පහනක් වැනි වූ ප්‍රදීපය වන සේක. දෙවි, බඹ, මිනිස් යන දෙපා ඇත්තවුන් අතර ඔබ වහන්සේ උත්තම වන සේක, ශ්‍රේෂ්ඨ වන සේක යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

၂၂၀. ပုန ဘဂဝန္တံယေဝ ထောမေန္တော သက္ကာ သမုဒ္ဒေ ဥဒကန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ စတုရာသီတိယောဇနသဟဿဂမ္ဘီရေ သမုဒ္ဒေ ဥဒကံ အာဠှကေန [Pg.250] ပမေတုံ မိနိတုံ သက္ကာ ဘဝေယျ, ဘန္တေ, သဗ္ဗညု တဝ ဉာဏံ ‘‘ဧတ္တကံ ပမာဏ’’န္တိ ပမေတဝေ မိနိတုံ န တွေဝ သက္ကာတိ အတ္ထော.

220. නැවතත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේටම ප්‍රශංසා කරමින් 'සාගරයෙහි ජලය මැනිය හැකිය' යනාදී වශයෙන් පැවසීය. එහි අර්ථය නම්: ස්වාමීනි, යොදුන් අසූ හතරදහසක් ගැඹුරු වූ මහා සාගරයෙහි ජලය නැළියකින් මැනීමට (මිනීමට) හැකි වුවද, සර්වඥ වූ ඔබ වහන්සේගේ ඥානය 'මෙපමණ යැයි' මැනීමට කිසිසේත්ම නොහැකි බවයි.

၂၂၁. တုလမဏ္ဍလေ တုလပဉ္ဇရေ ဌပေတွာ ပထဝိံ မေဒနိံ ဓာရေတုံ သက္ကာ, ဘန္တေ, သဗ္ဗညု တဝ ဉာဏံ ဓာရေတုံ န တု ဧဝ သက္ကာတိ သမ္ဗန္ဓော.

221. ස්වාමීනි, තරාදියක තබා මුළු මහ පොළොව වුවද කිරා බැලීමට (දැරීමට) හැකි වුවද, සර්වඥ වූ ඔබ වහන්සේගේ සර්වඥතා ඥානය මෙතෙකැයි කිරා බැලීමට කිසිසේත්ම නොහැකිය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

၂၂၂. ဘန္တေ, သဗ္ဗညု အာကာသော သကလန္တလိက္ခံ ရဇ္ဇုယာ ဝါ အင်္ဂုလေန ဝါ မိနိတုံ သက္ကာ ဘဝေယျ, တဝ ပန ဉာဏံ ဉာဏာကာသံ န တု ဧဝ ပမေတဝေ မိနိတုံ သက္ကာတိ အတ္ထော.

222. ස්වාමීනි, සර්වඥයන් වහන්ස, මුළු අහසම වුවද රෝදයකින් හෝ ඇඟිල්ලෙන් මැනීමට (මිනීමට) හැකි වුවද, ඔබ වහන්සේගේ ඥානය නමැති අහස මැනීමට කිසිසේත්ම නොහැකි බව මෙහි අර්ථයයි.

၂၂၃. မဟာသမုဒ္ဒေ ဥဒကန္တိ စတုရာသီတိယောဇနသဟဿဂမ္ဘီရေ သာဂရေ အခိလံ ဥဒကဉ္စ, စတုနဟုတာဓိကဒွိယောဇနသတသဟဿဗဟလံ အခိလံ ပထဝိဉ္စ ဇဟေ ဇဟေယျ အတိက္ကမေယျ သမံ ကရေယျ ဗုဒ္ဓဿ ဉာဏံ ဥပါဒါယ ဂဟေတွာ တုလေယျ သမံ ကရေယျ. ဥပမာတော ဥပမာဝသေန န ယုဇ္ဇရေ န ယောဇေယျုံ. ဉာဏမေဝ အဓိကန္တိ အတ္ထော.

223. යොදුන් අසූ හතරදහසක් ගැඹුරු වූ මහා සාගරයෙහි සියලු ජලයත්, ලක්ෂ දෙකයි හතළිස් දහසක් ඝනකම ඇති මුළු මහ පොළොවත් අතික්‍රමණය කරමින් බුදු පියාණන් වහන්සේගේ ඥානය හා සම කිරීමට යමෙකු උත්සාහ කළත්, එය සම කළ නොහැකිය. උපමා මගින් එය සැසඳිය නොහැකිය. බුද්ධ ඥානයම සියල්ලට වඩා අධික වන බව මෙහි අර්ථයයි.

၂၂၄. စက္ခုမ ပဉ္စဟိ စက္ခူဟိ စက္ခုမန္တ, အာလပနမေတံ. သဟ ဒေဝေဟိ ပဝတ္တဿ လောကဿ, ဘုမ္မတ္ထေ သာမိဝစနံ. သဒေဝကေ လောကသ္မိံ အန္တရေ ယေသံ ယတ္တကာနံ သတ္တာနံ စိတ္တံ ပဝတ္တတိ. ဧတေ တတ္တကာ သစိတ္တကာ သတ္တာ တဝ ဉာဏမှိ အန္တောဇာလဂတာ ဉာဏဇာလသ္မိံ အန္တော ပဝိဋ္ဌာတိ သမ္ဗန္ဓော, ဉာဏဇာလေန သဗ္ဗသတ္တေ ပဿသီတိ အတ္ထော.

224. පස් ඇසින් යුක්ත වූ බුදු පියාණන් වහන්ස, මෙය ඔබ වහන්සේට කරන ආමන්ත්‍රණයකි. දෙවියන් සහිත ලෝකයා අතර යම්තාක් සත්ත්වයන්ගේ සිත් පවතීද, ඒ සියලු සිතක් ඇති සත්ත්වයෝ ඔබ වහන්සේගේ ඥානය නමැති දැල තුළට ඇතුළත් වූවාහු වෙති. ඥාන දැලෙන් ඔබ වහන්සේ සියලු සත්ත්වයන් දකින සේක යන්න මෙහි අර්ථයයි.

၂၂၅. ဘန္တေ, သဗ္ဗညု သဗ္ဗဓမ္မဇာနနက, တွံ ယေန ဉာဏေန စတုမဂ္ဂသမ္ပယုတ္တေန သကလံ ဥတ္တမံ ဗောဓိံ နိဗ္ဗာနံ ပတ္တော အဓိဂတော အသိ ဘဝသိ, တေန ဉာဏေန ပရတိတ္ထိယေ အညတိတ္ထိယေ မဒ္ဒသီ အဘိဘဝသီတိ သမ္ဗန္ဓော.

225. ස්වාමීනි, සියලු ධර්මයන් දන්නා වූ සර්වඥයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ සිව් මග නුවණින් යුක්තව යම් උතුම් වූ බෝධියකට හෙවත් නිවනකට පැමිණි සේක්ද, ඒ බෝධි ඥානයෙන් යුක්තව අන්‍ය තීර්ථකයන් මඩින සේක, අභිභවනය කරන සේක යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

၂၂၆. တေန တာပသေန ထောမိတာကာရံ ပကာသေန္တာ ဓမ္မသင်္ဂါဟကာ ထေရာ ဣမာ ဂါထာ ထဝိတွာနာတိ အာဟံသု. တတ္ထ ဣမာ ဂါထာတိ ဧတ္တကာဟိ ဂါထာဟိ ထဝိတွာန ထောမနံ ကတွာန နာမေန သုရုစိ နာမ တာပသော သေသဋ္ဌကထာသု (အ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၁၈၉-၁၉၀; ဓ. ပ. အဋ္ဌ. ၁.သာရိပုတ္တတ္ထေရဝတ္ထု) ပန ‘‘သရဒမာဏဝေါ’’တိ အာဂတော. သော အဋ္ဌကထာနယတော ပါဌောယေဝ ပမာဏံ, အထ ဝါ သုန္ဒရာ ရုစိ အဇ္ဈာသယော နိဗ္ဗာနာလယော အဿာတိ သုရုစိ. သရတိ ဂစ္ဆတိ ဣန္ဒြိယဒမနာယ [Pg.251] ပဝတ္တတီတိ သရဒေါ, ဣတိ ဒွယမ္ပိ တဿေဝ နာမံ. သော သုရုစိတာပသော အဇိနစမ္မံ ပတ္ထရိတွာန ပထဝိယံ နိသီဒိ, အစ္စာသန္နာဒယော ဆ နိသဇ္ဇဒေါသေ ဝဇ္ဇေတွာ သရဒေါ နိသီဒီတိ အတ္ထော.

226. ඒ තවුසා විසින් කරන ලද ප්‍රශංසාව ප්‍රකාශ කරන්නා වූ ධර්ම සංගායකාචාර්ය වහන්සේලා 'මේ ගාථාවලින් ප්‍රශංසා කොට' යැයි පැවසූහ. එහි 'මේ ගාථාවන්' යනු මෙතෙකැයි ප්‍රමාණය වූ ගාථාවන්ගෙන් ප්‍රශංසා කිරීමයි. නමින් 'සුරුචි' නම් වූ තවුසා වන අතර, සෙසු අටුවාවල (අංගුත්තර අටුවාව, ධම්මපද අටුවාව ආදියේ) ඔහු 'සාරද මාණවකයා' ලෙස හඳුන්වා ඇත. අටුවා ක්‍රමයට අනුව පාඨයම ප්‍රමාණය වේ. එසේත් නැතිනම්, නිවන කෙරෙහි යහපත් රුචියක් ඇති බැවින් 'සුරුචි' නම් වේ. ඉන්ද්‍රිය දමනය සඳහා හැසිරෙන බැවින් 'සාරද' නම් වේ. මෙසේ නම් දෙකම ඔහුටම අයත් වේ. ඒ සුරුචි තවුසා අඳුන් දිවි සමක් පොළොව මත පතුරා හිඳගත්තේය. හිඳගැනීමේ දෝෂ හය මගහැර සාරද තවුසා හිඳගත්තේය යන්න මෙහි අර්ථයයි.

၂၂၇. တတ္ထ နိသိန္နော တာပသော တဿ ဘဂဝတော ဉာဏမေဝ ထောမေန္တော စုလ္လာသီတိသဟဿာနီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ စုလ္လာသီတိသဟဿာနီတိ စတုရာသီတိသဟဿာနိ, ဂိရိရာဇာ မေရုပဗ္ဗတရာဇာ, မဟဏ္ဏဝေ သာဂရေ အဇ္ဈောဂါဠှော အဓိဩဂါဠှော ပဝိဋ္ဌော, တာဝဒေဝ တတ္တကာနိ စတုရာသီတိသဟဿာနိ အစ္စုဂ္ဂတော အတိဥဂ္ဂတော ဣဒါနိ ပဝုစ္စတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

227. එහි හිඳගත් තවුසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඥානයට ප්‍රශංසා කරමින් 'අසූ හතරදහසක්' යනාදිය පැවසීය. එහි අසූ හතරදහසක් යනු මහා සාගරයෙහි අසූ හතරදහසක් යොදුන් ගැඹුරට ගිලී ඇති, එපමණම ප්‍රමාණයක් එනම් යොදුන් අසූ හතරදහසක් ඉහළට නැගී ඇති මහා මේරු පර්වත රාජයා ගැනයි.

၂၂၈. တာဝ အစ္စုဂ္ဂတော တထာ အတိဥဂ္ဂတော နေရု, သော မဟာနေရု အာယတော ဥစ္စတော စ ဝိတ္ထာရတော စ ဧဝံ မဟန္တော နေရုရာဇာ ကောဋိသတသဟဿိယော သင်္ခါဏုဘေဒေန စုဏ္ဏိတော စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏံ ကတော အသိ.

228. යොදුන් අසූ හතරදහසක් ඉහළට නැගී ඇති, එපමණටම දිගින් සහ පළලින් යුක්ත වූ ඒ මහා මේරු පර්වත රාජයා, ලක්ෂයක කෝටි වාරයක් ඉතා සියුම් කුඩු බවට පත් කළේ යැයි සිතමු.

၂၂၉. ဘန္တေ, သဗ္ဗညု တဝ ဉာဏံ လက္ခေ ဌပိယမာနမှိ ဉာဏေ သတံ ဝါ သဟဿံ ဝါ သတသဟဿံ ဝါ ဧကေကံ ဗိန္ဒုံ ကတွာ ဌပိတေ တဒေဝ မဟာနေရုဿ စုဏ္ဏံ ခယံ ဂစ္ဆေယျ, တဝ ဉာဏံ ပမေတဝေ ပမာဏံ ကာတုံ ဧဝ န သက္ကာတိ သမ္ဗန္ဓော.

229. ස්වාමීනි, සර්වඥයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ සර්වඥතා ඥානය මැනීමේදී, එම ඥානයෙහි එක් එක් ලක්ෂ්‍යයක් පාසා ඒ මහා මේරු පර්වතයෙහි සියයක්, දහසක් හෝ ලක්ෂයක් වූ අංශුන් තැබුවද, මහා මේරු පර්වතයේ කුඩු අවසන් වන්නේය. එහෙත් ඔබ වහන්සේගේ ඥානය මෙතෙකැයි මැන නිම කිරීමට කිසිසේත්ම නොහැකි බව මෙහි සම්බන්ධයයි.

၂၃၀. သုခုမစ္ဆိကေန သုခုမစ္ဆိဒ္ဒေန ဇာလေန ယော သကလမဟာသမုဒ္ဒေ ဥဒကံ ပရိက္ခိပေ သမန္တတော ပရိက္ခံ ကရေယျ, ဧဝံ ပရိက္ခိတေ ယေ ကေစိ ပါဏာ ဥဒကေ ဇာတာ သဗ္ဗေ တေ အန္တောဇာလဂတာ သိယုံ ဘဝေယျုန္တိ အတ္ထော.

230. ඉතා සියුම් සිදුරු ඇති දැලකින් යමෙකු මුළු මහා සාගරයේම ජලය වට කරන්නේ නම්, එසේ වට කළ ජලයෙහි සිටින යම්තාක් සත්ත්වයෝ වෙත්ද, ඒ සියල්ලෝම එම දැලට ඇතුළත් වන්නාහ යන්න මෙහි අර්ථයයි.

၂၃၁. တမုပမေယျံ ဒဿေန္တော တထေဝ ဟီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယထာ ဥဒဇာ ပါဏာ အန္တောဇာလဂတာ ဟောန္တိ, တထေဝ မဟာဝီရ မဟာဗောဓိအဓိဂမာယ ဝီရိယကရ. ယေ ကေစိ ပုထု အနေကာ တိတ္ထိယာ မိစ္ဆာ တိတ္ထကရာ ဒိဋ္ဌိဂဟနပက္ခန္ဒာ ဒိဋ္ဌိသင်္ခါတဂဟနံ ပဝိဋ္ဌာ ပရာမာသေန သဘာဝတော ပရတော အာမသနလက္ခဏာယ ဒိဋ္ဌိယာ မောဟိတာ ပိဟိတာ သန္တိ.

231. එම උපමේය දක්වමින් 'එලෙසින්ම' යනාදිය පැවසීය. එහි අර්ථය නම්: ජලයෙහි වසන සත්ත්වයන් දැලට හසුවන්නාක් මෙන්, මහා වීරයන් වහන්ස, මහා බෝධිය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා වීර්යය කරන්නා වූ ඔබ වහන්සේගේ ඥානයට, මිථ්‍යා දෘෂ්ටි නමැති ඝන වනයට පිවිසියා වූ, දෘෂ්ටි ග්‍රහණයෙන් මෝහයට පත් වූ ඒ සියලු අනේකවිධ තීර්ථකයෝ හසු වන්නාහ.

၂၃၂. တဝ [Pg.252] သုဒ္ဓေန နိက္ကိလေသေန ဉာဏေန အနာဝရဏဒဿိနာ သဗ္ဗဓမ္မာနံ အာဝရဏရဟိတဒဿနသီလေန ဧတေ သဗ္ဗေ တိတ္ထိယာ အန္တောဇာလဂတာ ဉာဏဇာလဿန္တော ပဝေသိတာ ဝါ တထေဝါတိ သမ္ဗန္ဓော. ဉာဏံ တေ နာတိဝတ္တရေတိ တဝ ဉာဏံ တေ တိတ္ထိယာ နာတိက္ကမန္တီတိ အတ္ထော.

232. කෙලෙස් රහිත වූ, සියලු ධර්මයන් ආවරණ රහිතව දකින්නා වූ ඔබ වහන්සේගේ පිරිසිදු ඥානය නමැති දැල තුළට ඒ සියලු තීර්ථකයෝ ඇතුළත් වූවාහු වෙති. ඔවුන්ට ඔබ වහන්සේගේ ඥානය ඉක්මවා යා නොහැකිය, එනම් ඔවුන් ඔබ වහන්සේගේ ඥානයට යටත්ය යන්න මෙහි අර්ථයයි.

၂၃၃. ဧဝံ ဝုတ္တထောမနာဝသာနေ ဘဂဝတော အတ္တနော ဗျာကရဏာရဗ္ဘံ ဒဿေတုံ ဘဂဝါ တမှိ သမယေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယသ္မိံ သမယေ တာပသော ဘဂဝန္တံ ထောမေသိ, တသ္မိံ ထောမနာယ ပရိယောသာနကာလေ သင်္ချာတိက္ကန္တပရိဝါရတာယ မဟာယသော အနောမဒဿီ ဘဂဝါ ကိလေသမာရာဒီနံ ဇိတတ္တာ ဇိနော. သမာဓိမှာ အပ္ပိတသမာဓိတော ဝုဋ္ဌဟိတွာ သကလဇမ္ဗုဒီပံ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ဩလောကေသီတိ သမ္ဗန္ဓော.

233. මෙසේ ප්‍රශංසා කර අවසානයේ, තවුසාට නියත විවරණ දීම ආරම්භ කරමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'ඒ අවස්ථාවෙහි' යනාදිය පැවසීය. ඒ තවුසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ප්‍රශංසා කර අවසන් වූ අවස්ථාවෙහි, ගණන් කළ නොහැකි තරම් වූ පිරිවරින් යුක්ත, මහා යසස් ඇති, කෙලෙස් මරුන් පරාජය කළ බැවින් 'ජින' නම් වූ අනෝමදස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමාධියෙන් නැගී සිට මුළු දඹදිවම දිව්‍ය චක්ෂුසින් බැලූ සේක යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

၂၃၄-၅. တဿ အနောမဒဿိဿ ဘဂဝတော မုနိနော မောနသင်္ခါတေန ဉာဏေန သမန္နာဂတဿ နိသဘော နာမ သာဝကော သန္တစိတ္တေဟိ ဝူပသန္တကိလေသမာနသေဟိ တာဒီဟိ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေသု အကမ္ပိယသဘာဝတ္တာ, တာဒိဘိ ခီဏာသဝေဟိ သုဒ္ဓေဟိ ပရိသုဒ္ဓကာယကမ္မာဒိယုတ္တေဟိ ဆဠဘိညေဟိ တာဒီဟိ အဋ္ဌဟိ လောကဓမ္မေဟိ အကမ္ပနသဘာဝေဟိ သတသဟဿေဟိ ပရိဝုတော ဗုဒ္ဓဿ စိတ္တံ, အညာယ ဇာနိတွာ လောကနာယကံ ဥပေသိ, တာဝဒေဝ သမီပံ အဂမာသီတိ သမ္ဗန္ဓော.

234-5. ඒ අනෝමදස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දෙස බැලූ කල, මෝන නම් වූ ඥානයෙන් යුක්ත වූ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ නිසභ නම් අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේ, ශාන්ත වූ සිත් ඇති, කෙලෙසුන් සංසිඳුවූ මනසක් ඇති, අෂ්ටලෝක ධර්මයන් හමුවේ කම්පා නොවන ස්වභාවයෙන් යුක්ත වූ, ක්ෂීණාශ්‍රව වූ, සුපිරිසිදු කාය කර්මාදියෙන් යුක්ත වූ, ෂඩභිඥාලාභී, අටලෝදහමින් කම්පා නොවන ස්වභාවය ඇති ලක්ෂයක් රහතන් වහන්සේලා පිරිවරාගෙන බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අදහස දැන, ඒ ලෝකනාථයන් වහන්සේ වෙත එසැණින්ම පැමිණියහ යනුවෙන් මෙහි සම්බන්ධය දත යුතුය.

၂၃၆. တေ တထာ အာဂတာ သမာနာ တတ္ထ ဘဂဝတော သမီပေ. အန္တလိက္ခေ အာကာသေ ဌိတာ ဘဂဝန္တံ ပဒက္ခိဏံ အကံသု. တေ သဗ္ဗေ ပဉ္ဇလိကာ နမဿမာနာ အာကာသတော ဗုဒ္ဓဿ သန္တိကေ ဩတရုံ ဩရောဟိံသူတိ သမ္ဗန္ဓော.

236. එලෙස පැමිණි ඒ රහතන් වහන්සේලා එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයෙහි අහසෙහි සිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පැදකුණු කළහ. ඒ සියලු දෙනාම දොහොත් මුදුන් දී වන්දනා කරමින් අහසින් බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයට බැසගත්හ.

၂၃၇. ပုန ဗျာကရဏဒါနဿ ပုဗ္ဗဘာဂကာရဏံ ပကာသေန္တော သိတံ ပါတုကရီတိအာဒိမာဟ. တံ သဗ္ဗံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

237. නැවතත් විවරණ දීමට පෙර සිදු වූ කරුණු ප්‍රකාශ කරමින් "සිතං පාතුකරී" යනාදිය වදාළ සේක. ඒ සියල්ල ඉතා පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

၂၄၁. ယော မံ ပုပ္ဖေနာတိ ယော တာပသော မယိ စိတ္တံ ပသာဒေတွာ အနေကပုပ္ဖေန မံ ပူဇေသိ, ဉာဏဉ္စ မေ အနု ပုနပ္ပုနံ ထဝိ ထောမေသိ, တမဟန္တိ တံ တာပသံ အဟံ ကိတ္တယိဿာမိ ပါကဋံ ကရိဿာမိ, မမ ဘာသတော ဘာသန္တဿ ဝစနံ သုဏောထ သဝနဝိသယံ ကရောထ မနသိ ကရောထ.

241. "යො මං පුප්ඵෙන" යනු, යම් තාපසයෙක් මා කෙරෙහි සිත පහදවාගෙන නොයෙක් මල්වලින් මට පූජා කළේද, මාගේ ඥානය ගැන පවසමින් නැවත නැවතත් ස්තුති ප්‍රශංසා කළේද, මම ඒ තාපසයා ගැන ප්‍රකාශ කරන්නෙමි, ලෝකයාට ප්‍රකට කරන්නෙමි. මා පවසන ඒ වචනය ශ්‍රවණය කරන්න, එය ඔබේ ශ්‍රවණ ගෝචර කරගන්න, මැනවින් මෙනෙහි කරන්න.

၂၅၀. ပစ္ဆိမေ [Pg.253] ဘဝသမ္ပတ္တေတိ ဗျာကရဏံ ဒဒမာနော ဘဂဝါ အာဟ. တတ္ထ ပစ္ဆိမေ ပရိယောသာနဘူတေ ဘဝေ သမ္ပတ္တေ သတိ. မနုဿတ္တံ မနုဿဇာတိံ ဂမိဿတိ, မနုဿလောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီတိ အတ္ထော. ရူပသာရဓနသာရဝယသာရကုလသာရဘောဂသာရပုညသာရာဒီဟိ သာရေဟိ သာရဝန္တတာယ သာရီ နာမ ဗြာဟ္မဏီ ကုစ္ဆိနာ ဓာရယိဿတိ.

250. "පච්ඡිමේ භව සම්පත්තේ" යනාදී වශයෙන් විවරණ ලබා දෙමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. එහි "පච්ඡිමේ" යනු අවසාන භවයට පැමිණි කල්හි මනුෂ්‍යත්වය හෙවත් මනුෂ්‍ය ජාතියට පැමිණෙන්නේය, මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි උපදින්නේය යනු අර්ථයයි. රූප සාරය, ධන සාරය, වයස් සාරය, කුල සාරය, භෝග සාරය හා පුණ්‍ය සාරය ආදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් "සාරී" නම් වූ බ්‍රාහ්මණියක් ඔහුව කුසින් දරා සිටින්නීය.

၂၅၃. ဗျာကရဏမူလမာရဘိ အပရိမေယျေ ဣတော ကပ္ပေတိ. ဧတ္ထ ဒွိန္နံ အဂ္ဂသာဝကာနံ ဧကံ အသင်္ချေယျံ ကပ္ပသတသဟဿဉ္စ ပါရမီ ပူရိတာ, တထာပိ ဂါထာဗန္ဓသုခတ္ထံ အန္တရကပ္ပာနိ ဥပါဒါယ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

253. "අපරිමෙය්‍යේ ඉතො කප්පේ" යනාදී වශයෙන් විවරණයේ මූලාරම්භය දක්වන ලදී. මෙහිදී අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා දෙනම එක් අසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂයක් පාරමී ධර්මයන් සම්පූර්ණ කළ මුත්, ගාථා බන්ධනයේ පහසුව පිණිස අන්තර කල්පයන් පදනම් කරගෙන මෙසේ වදාළ බව දත යුතුය.

၂၅၄. ‘‘သာရိပုတ္တောတိ နာမေန, ဟေဿတိ အဂ္ဂသာဝကော’’တိ ဗျာကရဏမဒါသိ, ဗျာကရဏံ ဒတွာ တံ ထောမေန္တော သော ဘဂဝါ အယံ ဘာဂီရထီတိအာဒိမာဟ. ဂင်္ဂါ, ယမုနာ, သရဘူ, မဟီ, အစိရဝတီတိ ဣမာသံ ပဉ္စန္နံ ဂင်္ဂါနံ အန္တရေ အယံ ဘာဂီရထီ နာမ ပဌမမဟာဂင်္ဂါ ဟိမဝန္တာ ပဘာဝိတာ ဟိမဝန္တတော အာဂတာ အနောတတ္တဒဟတော ပဘဝါ, မဟောဒဓိံ မဟာဥဒကက္ခန္ဓံ အပ္ပယန္တိ ပါပုဏန္တိ, မဟာသမုဒ္ဒံ မဟာသာဂရံ အပ္ပေတိ ဥပဂစ္ဆတိ ယထာ, တထာ ဧဝ အယံ သာရိပုတ္တော သကေ တီသု ဝိသာရဒေါ အတ္တနော ကုလေ ပဝတ္တမာနေသု တီသု ဝေဒေသု ဝိသာရဒေါ အပက္ခလိတဉာဏော ပတ္ထဋဉာဏော. ပညာယ ပါရမိံ ဂန္တွာ အတ္တနော သာဝကဉာဏဿ ပရိယောသာနံ ဂန္တွာ, ပါဏိနေ သဗ္ဗသတ္တေ တပ္ပယိဿတိ သန္တပ္ပေဿတိ သုဟိတ္တဘာဝံ ကရိဿတီတိ အတ္ထော.

254. "සාරිපුත්ත යන නමින් අග්‍රශ්‍රාවක වන්නේය" යනුවෙන් විවරණ දුන් සේක. විවරණ දී ඔහුට ප්‍රශංසා කරමින් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "අයං භාගීරථී" යනාදිය වදාළ සේක. ගංගා, යමුනා, සරභූ, මහී, අචිරවතී යන පංච මහා ගංගාවන් අතරෙහි, හිමාලයෙන් පැන නැගී අනවතප්ත විලෙන් ප්‍රභවය වී, මහා ජල කඳක් රැගෙන මහා සාගරයට පිවිසෙන

၂၅၇. ဟိမဝန္တမုပါဒါယာတိ ဟိမာလယပဗ္ဗတံ အာဒိံ ကတွာ မဟောဒဓိံ မဟာသမုဒ္ဒံ ဥဒကဘာရံ သာဂရံ ပရိယောသာနံ ကတွာ ဧတ္ထန္တရေ ဧတေသံ ဒွိန္နံ ပဗ္ဗတသာဂရာနံ မဇ္ဈေ ယံ ပုလိနံ ယတ္တကာ ဝါလုကရာသိ အတ္ထိ, ဂဏနာတော ဂဏနဝသေန အသင်္ခိယံ သင်္ချာတိက္ကန္တံ.

257. "හිමවන්තමුපාදාය" යනු හිමාලය පර්වතය පටන් මහා සාගරය කෙළවර දක්වා වූ මේ අතරතුර පවතින පර්වත හා සාගර දෙක මැද යම් වැලි තලාවක් ඇද්ද, එහි ඇති වැලි ප්‍රමාණය ගණනය කළහොත් එය සංඛ්‍යාවන් ඉක්මවා ගිය අසංඛ්‍යයකි.

၂၅၈. တမ္ပိ သက္ကာ အသေသေနာတိ တံ ပုလိနမ္ပိ နိသေသေန သင်္ခါတုံ သက္ကာ သက္ကုဏေယျ ဘဝေယျ, သာ ဂဏနာ ယထာ ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. တထာ သာရိပုတ္တဿ ပညာယ အန္တော ပရိယောသာနံ န တွေဝ ဘဝိဿတီတိ အတ္ထော.

258. ඒ වැලි ප්‍රමාණය පවා ඉතිරි නැතිව ගණනය කිරීමට යමෙකුට හැකි වනු ඇත. එහෙත් සාරිපුත්තයන්ගේ ප්‍රඥාවේ කෙළවරක් හෝ අවසානයක් නම් කිසිසේත් නොවන්නේය යනු අර්ථයයි.

၂၅၉. လက္ခေ…ပေ… [Pg.254] ဘဝိဿတီတိ လက္ခေ ဉာဏလက္ခေ ဉာဏဿ ဧကသ္မိံ ကလေ ဌပိယမာနမှိ ဌပိတေ သတိ ဂင်္ဂါယ ဝါလုကာ ခီယေ ပရိက္ခယံ ဂစ္ဆေယျာတိ အတ္ထော.

259. "ලක්ඛේ... පේ... භවිස්සති" යනු, ඥාන ලක්ෂයක් එක් තැනක තබන ලද කල්හි, ගංගා නදියේ වැලි අවසන් වුවත් ඔහුගේ ඥානය අවසන් නොවන බවයි.

၂၆၀. မဟာသမုဒ္ဒေတိ စတုရာသီတိယောဇနသဟဿဂမ္ဘီရေ စတုမဟာသာဂရေ ဦမိယော ဂါဝုတာဒိဘေဒါ တရင်္ဂရာသယော ဂဏနာတော အသင်္ခိယာ သင်္ချာဝိရဟိတာ ယထာ ဟောန္တိ, တထေဝ သာရိပုတ္တဿ ပညာယ အန္တော ပရိယောသာနံ န ဟေဿတိ န ဘဝိဿတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

260. යොදුන් අසූ හතර දහසක් ගැඹුරු වූ සිව් මහා සාගරයේ පවතින රළ පෙළ ගණනින් මෙපමණ යැයි කිව නොහැකි වන්නා සේම, සාරිපුත්තයන්ගේ ප්‍රඥාවේ කෙළවරක් නොවන්නේය යන අර්ථය මෙහි සම්බන්ධ කරගත යුතුය.

၂၆၁. သော ဧဝံ ပညဝါ သာရိပုတ္တော ဂေါတမဂေါတ္တတ္တာ ဂေါတမံ သကျကုလေ ဇေဋ္ဌကံ သကျပုင်္ဂဝံ သမ္ဗုဒ္ဓံ အာရာဓယိတွာ ဝတ္တပဋိပတ္တိသီလာစာရာဒီဟိ စိတ္တာရာဓနံ ကတွာ ပညာယ သာဝကဉာဏဿ ပါရမိံ ပရိယောသာနံ ဂန္တွာ တဿ ဘဂဝတော အဂ္ဂသာဝကော ဟေဿတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

261. මෙලෙස මහා ප්‍රඥාවන්ත වූ සාරිපුත්ත තෙමේ ගෞතම ගෝත්‍රික බැවින් ශාක්‍ය කුලයේ ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ, ශාක්‍ය ශ්‍රේෂ්ඨ වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේව මුණගැසී, වත්පිළිවෙත් හා සීලාචාරාදියෙන් උන්වහන්සේගේ සිත පැහැදවා, ප්‍රඥාවෙන් ශ්‍රාවක ඥානයේ පාරමී කෙළවරට පැමිණ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අග්‍රශ්‍රාවක වන්නේය.

၂၆၂. သော ဧဝံ အဂ္ဂသာဝကဋ္ဌာနံ ပတ္တော သကျပုတ္တေန ဘဂဝတာ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေသု အကမ္ပိယသဘာဝေန ပဝတ္တိတံ ပါကဋံ ကတံ ဓမ္မစက္ကံ သဒ္ဓမ္မံ အနုဝတ္တေဿတိ အဝိနဿမာနံ ဓာရေဿတိ. ဓမ္မဝုဋ္ဌိယော ဓမ္မဒေသနာသင်္ခါတာ ဝုဋ္ဌိယော ဝဿေန္တော ဒေသေန္တော ပကာသေန္တော ဝိဝရန္တော ဝိဘဇန္တော ဥတ္တာနီကရောန္တော ပဝတ္တိဿတီတိ အတ္ထော.

262. එසේ අග්‍රශ්‍රාවක තනතුරට පත් ඔහු, ශාක්‍යපුත්‍ර වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ඉෂ්ට අනිෂ්ට අරමුණු හමුවේ නොසැලෙන ස්වභාවයෙන් දේශනා කළ ඒ උතුම් ශ්‍රී සද්ධර්මය අඛණ්ඩව පවත්වාගෙන යනු ඇත. දහම් වැසි වස්වමින්, දේශනා කරමින්, ප්‍රකට කරමින්, විවෘත කරමින්, විග්‍රහ කරමින් හා පැහැදිලි කරමින් ධර්ම ප්‍රචාරය කරනු ඇත.

၂၆၃. ဂေါတမော သကျပုင်္ဂဝေါ ဘဂဝါ ဧတံ သဗ္ဗံ အဘိညာယ ဝိသေသေန ဉာဏေန ဇာနိတွာ ဘိက္ခုသံဃေ အရိယပုဂ္ဂလမဇ္ဈေ နိသီဒိတွာ အဂ္ဂဋ္ဌာနေ သကလပညာဒိဂုဏဂဏာဘိရမေ ဥစ္စဋ္ဌာနေ ဌပေဿတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

263. ගෞතම නම් වූ ශාක්‍ය ශ්‍රේෂ්ඨ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ සියල්ල විශිෂ්ට ඥානයෙන් දැන, භික්ෂු සංඝයා මැද, ආර්ය පුද්ගලයන් මැද වැඩ හිඳ, සකල ප්‍රඥාදී ගුණයන්ගෙන් අතිශයින් ශෝභන වූ උසස් වූ අග්‍රස්ථානයෙහි ඔහු පිහිටුවන සේක.

၂၆၄. ဧဝံ သော လဒ္ဓဗျာကရဏော သောမနဿပ္ပတ္တော ပီတိသောမနဿဝသေန ဥဒါနံ ဥဒါနေန္တော အဟော မေ သုကတံ ကမ္မန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဟောတိ ဝိမှယတ္ထေ နိပါတော. အနောမဒဿိဿ ဘဂဝတော သတ္ထုနော ဂရုနော သုကတံ သုဋ္ဌု ကတံ သဒ္ဒဟိတွာ ကတံ ကမ္မံ ပုညကောဋ္ဌာသံ အဟော ဝိမှယံ အစိန္တေယျာနုဘာဝန္တိ အတ္ထော. ယဿ ဘဂဝတော အဟံ ကာရံ ပုညသမ္ဘာရံ ကတွာ သဗ္ဗတ္ထ သကလဂုဏဂဏေ ပါရမိံ ပရိယောသာနံ ဂတော ပရမံ ကောဋိံ သမ္ပတ္တော, သော ဘဂဝါ အဟော ဝိမှယောတိ သမ္ဗန္ဓော.

264. මෙලෙස විවරණ ලැබූ ඒ තාපසයා මහත් සොම්නසට පත්ව පීති වේගයෙන් යුතුව උදානයක් පළ කරමින් "අහෝ! මා කළ පින්කම කෙතරම් යහපත්ද!" යනාදිය පැවසීය. එහි "අහෝ" යනු පුදුමය පළ කරන නිපාතයකි. අනෝමදස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාවෙන් යුතුව මැනවින් කළා වූ ඒ කුසල කර්මය පුදුම සහගතය, සිතාගත නොහැකි අනුභාවයක් ඇත්තේය යනු අර්ථයයි. යම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නමක් උදෙසා මා මේ පුණ්‍ය සම්භාරය රැස්කොට, සියලු ගුණධර්මයන්ගේ කෙළවරට පැමිණ උච්චතම අවස්ථාවට පත් වූයේද, ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහානුභාවසම්පන්නය.

၂၆၅. အပရိမေယျေတိ [Pg.255] သင်္ချာတိက္ကန္တကာလသ္မိံ ကတံ ကုသလကမ္မံ, မေ မယှံ ဣဓ ဣမသ္မိံ ပစ္ဆိမတ္တဘာဝေ ဖလံ ဝိပါကံ ဒဿေသိ. သုမုတ္တော သုဋ္ဌု ဝိမုတ္တော ဆေကေန ဓနုဂ္ဂဟေန ခိတ္တော သရဝေဂေါ ဣဝ အဟံ တေန ပုညဖလေန ကိလေသေ ဈာပယိံ ဈာပေသိန္တိ အတ္ထော.

265. "අපරිමෙය්‍යේ" යනු අසංඛ්‍ය කාලයකට පෙර කරන ලද කුසල කර්මය, මට මේ අවසාන ආත්ම භවයේදී එහි මහා විපාකය ලබා දුන්නේය. දක්ෂ දුනුවායෙකු විසින් විදින ලද හීයක වේගය මෙන් මම ඒ පුණ්‍ය බලයෙන් සියලු කෙලෙසුන් දවා හැරියෙමි යනු අර්ථයයි.

၂၆၆. အတ္တနော ဧဝ ဝီရိယံ ပကာသေန္တော အသင်္ခတန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အသင်္ခတန္တိ န သင်္ခတံ, ပစ္စယေဟိ သမာဂမ္မ န ကတန္တိ အတ္ထော. တံ အသင်္ခတံ နိဗ္ဗာနံ ကိလေသကာလုဿိယာဘာဝေန အစလံ ကတသမ္ဘာရာနံ ပတိဋ္ဌဋ္ဌေန ပဒံ ဂဝေသန္တော ပရိယေသန္တော သဗ္ဗေ တိတ္ထိယေ သကလေ တိတ္ထကရေ ဒိဋ္ဌုပ္ပာဒကေ ပုဂ္ဂလေ ဝိစိနံ ဥပပရိက္ခန္တော ဧသာဟံ ဧသော အဟံ ဘဝေ ကာမဘဝါဒိကေ ဘဝေ သံသရိံ ပရိဗ္ဘမိန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

266. තමාගේ ම වීර්යය ප්‍රකාශ කරමින් ‘අසංඛතං’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘අසංඛත’ යනු ප්‍රත්‍යයන්ගේ එකතුවෙන් හට නොගත්තා වූ යන අර්ථයයි. කෙලෙස් කිලුටු බව නැති බැවින් අචල වූ ද, සියලු සංස්කාරයන්ගේ පිහිට වූ ද, ඒ අසංඛත නිර්වාණ පදය සොයමින් හා පර්යේෂණය කරමින්, සියලු මිථ්‍යා දෘෂ්ටි ඇති කරන තීර්ථකයන් පිරික්සමින්, මම කාම භවාදී භවයන්හි නැවත නැවත සැරිසැරුවෙමි යනු සම්බන්ධයයි.

၂၆၇-၈. အတ္တနော အဓိပ္ပာယံ ပကာသေန္တော ယထာပိ ဗျာဓိတော ပေါသောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဗျာဓိတောတိ ဗျာဓိနာ ပီဠိတော ပေါသော ပုရိသော ဩသဓံ ပရိယေသေယျ ယထာ, တထာ အဟံ အသင်္ခတံ အမတံ ပဒံ နိဗ္ဗာနံ ဂဝေသန္တော အဗ္ဗောကိဏ္ဏံ အဝိစ္ဆိန္နံ နိရန္တရံ, ပဉ္စသတံ ဇာတိပဉ္စသတေသု အတ္တဘာဝေသု ဣသိပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

267-8. තමාගේ අදහස ප්‍රකාශ කරමින් ‘යථාපි ව්‍යාධිතො පොසො’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම්, රෝගයකින් පීඩා විඳින පුරුෂයෙකු බෙහෙත් සොයන්නාක් මෙන්, මම ද අසංඛත වූ අමෘත නිර්වාණ පදය සොයමින්, පන්සියයක් ජාතීන්හි නොකඩවා ඉසි පැවිද්දෙන් පැවිදි වූයෙමි යනුයි.

၂၇၁. ကုတိတ္ထေ သဉ္စရိံ အဟန္တိ လာမကေ တိတ္ထေ ဂမနမဂ္ဂေ အဟံ သဉ္စရိံ.

271. ‘කුතිත්ථේ සංචරිං අහං’ යනු ලාමක වූ තීර්ථකයන්ගේ ගමන් මාර්ගයෙහි මම හැසිරුණෙමි යන්නයි.

၂၇၂. သာရတ္ထိကော ပေါသော သာရဂဝေသီ ပုရိသော. ကဒလိံ ဆေတွာန ဖာလယေတိ ကဒလိက္ခန္ဓံ ဆေတွာ ဒွေဓာ ဖာလေယျ. န တတ္ထ သာရံ ဝိန္ဒေယျာတိ ဖာလေတွာ စ ပန တတ္ထ ကဒလိက္ခန္ဓေ သာရံ န ဝိန္ဒေယျ န လဘေယျ, သော ပုရိသော သာရေန ရိတ္တကော တုစ္ဆောတိ သမ္ဗန္ဓော.

272. ‘සාරත්ථිකො පොසො’ යනු හරයක් (අරටුවක්) සොයන පුරුෂයා ය. කෙසෙල් කඳක් කපා දෙබෑ කළ ද එහි හරයක් නොලබන්නාක් මෙන්, ඒ පුරුෂයා හරයෙන් තොර වූ හිස් පුද්ගලයෙකු බවට පත්වේ යනු සම්බන්ධයයි.

၂၇၃. ယထာ ကဒလိက္ခန္ဓော သာရေန ရိတ္တော တုစ္ဆော, တထေဝ တထာ ဧဝ လောကေ တိတ္ထိယာ နာနာဒိဋ္ဌိဂတိကာ ဗဟုဇ္ဇနာ အသင်္ခတေန နိဗ္ဗာနေန ရိတ္တာ တုစ္ဆာတိ သမ္ဗန္ဓော. သေတိ နိပါတမတ္တံ.

273. කෙසෙල් කඳ හරයෙන් තොර වූ හිස් දෙයක් වන්නා සේම, ලෝකයෙහි විවිධ දෘෂ්ටි ගත් බොහෝ තීර්ථකයෝ ද අසංඛත නිර්වාණයෙන් තොර වූ හිස් පුද්ගලයෝ වෙති යනු සම්බන්ධයයි. ‘සෙ’ යනු නිපාත මාත්‍රයකි.

၂၇၄. ပစ္ဆိမဘဝေ ပရိယောသာနဇာတိယံ ဗြဟ္မဗန္ဓု ဗြာဟ္မဏကုလေ ဇာတော အဟံ အဟောသိန္တိ အတ္ထော. မဟာဘောဂံ ဆဍ္ဍေတွာနာတိ မဟန္တံ ဘောဂက္ခန္ဓံ [Pg.256] ခေဠပိဏ္ဍံ ဣဝ ဆဍ္ဍေတွာ, အနဂါရိယံ ကသိဝါဏိဇ္ဇာဒိကမ္မဝိရဟိတံ တာပသပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိံ ပဋိပဇ္ဇိန္တိ အတ္ထော.

274. අවසාන භවය වූ කෙළවර ජාතියෙහි බ්‍රාහ්මණ කුලයෙහි උපන් මම වීමි යනු අර්ථයයි. ‘මහාභොගං ඡඩ්ඩෙත්වාන’ යනු මහත් වූ භෝග සම්පත් කෙළ පිඬක් මෙන් අතහැර, ගොවිතැන් වෙළඳාම් ආදී කටයුතුවලින් තොර වූ තාපස පැවිද්දට (අනාගාරිය බවට) පත් වීමි යනු අර්ථයයි.

ပဌမဘာဏဝါရဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

පළමු භාණවාරයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၂၇၅-၇. အဇ္ဈာယကော…ပေ… မုနိံ မောနေ သမာဟိတန္တိ မောနံ ဝုစ္စတိ ဉာဏံ, တေန မောနေန သမန္နာဂတော မုနိ, တသ္မိံ မောနေ သမ္မာ အာဟိတံ ဌပိတံ သမာဟိတံ စိတ္တန္တိ အတ္ထော. အာဂုသင်္ခါတံ ပါပံ န ကရောတီတိ နာဂေါ, အဿဇိတ္ထေရော, တံ မဟာနာဂံ သုဋ္ဌု ဖုလ္လံ ဝိကသိတပဒုမံ ယထာ ဝိရောစမာနန္တိ အတ္ထော.

275-7. ‘මොනං’ යනු ඥානයට නමකි. ඒ ඥානයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා මුණිවරයා ය. ඒ ඥානයෙහි මනා කොට පිහිටුවන ලද සිත ‘සමාහිත’ නම් වේ. ‘ආගු’ නම් වූ පව් නොකරන බැවින් අස්සජි තෙරණුවෝ ‘නාග’ නම් වෙති. ඒ මහා නාගයා මනා කොට පිපිණු නෙළුම් මලක් මෙන් බබළන්නේ ය යනු අර්ථයයි.

၂၇၈-၂၈၁. ဒိသွာ မေ…ပေ… ပုစ္ဆိတုံ အမတံ ပဒန္တိ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

278-281. ‘දිස්වා මෙ’ යනාදිය අමෘත පදය විමසීම සඳහා යන්න පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තකි.

၂၈၂. ဝီထိန္တရေတိ ဝီထိအန္တရေ အနုပ္ပတ္တံ သမ္ပတ္တံ ဥပဂတံ တံ ထေရံ ဥပဂန္တွာန သမီပံ ဂန္တွာ အဟံ ပုစ္ဆိန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

282. ‘වීථින්තරෙ’ යනු වීථිය මැදට පැමිණි ඒ තෙරුන් වහන්සේ වෙතට ගොස් මම විමසුවෙමි යනු සම්බන්ධයයි.

၂၈၄. ကီဒိသံ တေ မဟာဝီရာတိ သကလဓိတိပုရိသသာသနေ အရဟန္တာနမန္တရေ ပဌမံ ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနေ, အရဟတ္တပ္ပတ္တမဟာဝီရ, အနုဇာတပရိဝါရဗဟုလတာယ မဟာယသ တေ တဝ ဗုဒ္ဓဿ ကီဒိသံ သာသနံ ဓမ္မံ ဓမ္မဒေသနာသင်္ခါတံ သာသနန္တိ သမ္ဗန္ဓော. သော ဘဒြမုခ, မေ မယှံ သာဓု ဘဒ္ဒကံ သာသနံ ကထယဿု ကထေဟီတိ အတ္ထော.

284. ‘කීදිසං තෙ මහාවීරා’ යනු සියලු ධෛර්යවන්ත පුරුෂයන් අතර ද, රහතන් වහන්සේලා අතර ද, ප්‍රථම ධර්ම චක්‍ර ප්‍රවර්තනයේ දී ම රහත් භාවයට පත් වූ මහා වීර්යවන්ත වූ, බොහෝ පිරිවර ඇති මහා යසස් ඇති ඔබ වහන්සේගේ බුදු රජාණන් වහන්සේගේ ශාසනය හෙවත් ධර්ම දේශනාව කෙබඳු ද? පින්වත් මුහුණක් ඇති ඔබ වහන්සේ මට ඒ යහපත් ශාසනය (ධර්මය) වදාරන සේක්වා යනු අර්ථයයි.

၂၈၅. တတော ကထိတာကာရံ ဒဿေန္တော သော မေ ပုဋ္ဌောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သောတိ အဿဇိတ္ထေရော, မေ မယာ ပုဋ္ဌော ‘‘သာသနံ ကီဒိသ’’န္တိ ကထိတော သဗ္ဗံ ကထံ ကထေသိ. သဗ္ဗံ သာသနံ သတ္ထဂမ္ဘီရတာယ ဂမ္ဘီရံ ဒေသနာဓမ္မပဋိဝေဓဂမ္ဘီရတာယ ဂမ္ဘီရံ ပရမတ္ထသစ္စဝိဘာဝိတာဒိဝသေန နိပုဏံ ပဒံ နိဗ္ဗာနံ တဏှာသလ္လဿ ဟန္တာရံ ဝိနာသကရံ သဗ္ဗဿ သံသာရဒုက္ခဿ အပနုဒနံ ခေပနကရံ ဓမ္မန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

285. ඉන්පසු වදාළ ආකාරය දක්වමින් ‘සො මෙ පුට්ඨො’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘සො’ යනු අස්සජි තෙරුන් වහන්සේ ය. මා විසින් ‘ශාසනය කෙබඳු ද?’ යි විමසන ලදුව උන්වහන්සේ සියල්ල ප්‍රකාශ කළහ. ඒ මුළු ශාසනය ම අර්ථයෙන් හා දේශනාවෙන් ද, ධර්ම අවබෝධයෙන් ද ගැඹුරු වූ, පරමාර්ථ සත්‍යය විස්තර කිරීම් ආදියෙන් ඉතා සියුම් වූ, තණ්හාව නමැති හීය නසන්නා වූ ද, සියලු සංසාර දුක් දුරු කරන්නා වූ ද නිවන් පදය ප්‍රකාශ කරන ධර්මයකි යනු සම්බන්ධයයි.

၂၈၆. တေန ကထိတာကာရံ ဒဿေန္တော ယေ ဓမ္မာတိအာဒိမာဟ. ဟေတုပ္ပဘဝါ ဟေတုတော ကာရဏတော ဥပ္ပန္နာ ဇာတာ ဘူတာ သဉ္ဇာတာ နိဗ္ဗတ္တာ အဘိနိဗ္ဗတ္တာ, ယေ ဓမ္မာ ယေ သပ္ပစ္စယာ သဘာဝဓမ္မာ သန္တိ သံဝိဇ္ဇန္တိ ဥပလဘန္တီတိ [Pg.257] သမ္ဗန္ဓော. တေသံ ဓမ္မာနံ ဟေတုံ ကာရဏံ တထာဂတော အာဟ ကထေသိ. တေသဉ္စ ယော နိရောဓောတိ တေသံ ဟေတုဓမ္မာနံ ယော နိရောဓော နိရုဇ္ဈနသဘာဝေါ, ဧဝံဝါဒီ မဟာသမဏောတိ သီလသမာဓိပညာဒိဂုဏပရိဝါရမဟန္တတာယ သမိတပါပတ္တာ ဝိဒ္ဓံသိတပါပတ္တာ စ မဟာသမဏော ဘဂဝါ ဧဝံဝါဒီ ဟေတုဝူပသမနာဒိဝဒနသီလော ကထေတာတိ အတ္ထော.

286. උන්වහන්සේ වදාළ ආකාරය ‘යෙ ධම්මා’ යනාදියෙන් දැක්වේ. හේතූන්ගෙන් හටගත්තා වූ යම් ස්වභාව ධර්ම කෙනෙක් ඇද්ද, ඒ ධර්මයන්ගේ හේතුව තථාගතයන් වහන්සේ වදාළ සේක. එම හේතු ධර්මයන්ගේ යම් නිරුද්ධ වීමක් වේ ද, මහා ශ්‍රමණයන් වහන්සේ මෙබඳු වාද ඇති සේක. සීල සමාධි ප්‍රඥාදී ගුණයන්ගෙන් මහා වූ, පව් නැසූ බැවින් මහා ශ්‍රමණ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හේතූන් සංසිඳවීම ආදිය වදාරන සුලු වන සේක යනු අර්ථයයි.

၂၈၇. တတော ဝုတ္တဓမ္မံ သုတွာ အတ္တနာ ပစ္စက္ခကတပ္ပကာရံ ဒဿေန္တော သောဟန္တိအာဒိမာဟ. တံ ဥတ္တာနမေဝ.

287. ඉන්පසු වදාළ ධර්මය අසා තමා විසින් ම ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ ආකාරය දක්වමින් ‘සොහං’ යනාදිය වදාළ සේක. එය ඉතා පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තකි.

၂၈၉. ဧသေဝ ဓမ္မော ယဒိတာဝဒေဝါတိ သစေပိ ဣတော ဥတ္တရိံ နတ္ထိ, ဧတ္တကမေဝ ဣဒံ သောတာပတ္တိဖလမေဝ ပတ္တဗ္ဗံ. တထာ ဧသော ဧဝ ဓမ္မောတိ အတ္ထော. ပစ္စဗျထ ပဋိဝိဒ္ဓထ တုမှေ အသောကံ ပဒံ နိဗ္ဗာနံ. အမှေဟိ နာမ ဣဒံ ပဒံ ဗဟုကေဟိ ကပ္ပနဟုတေဟိ အဒိဋ္ဌမေဝ အဗ္ဘတီတံ.

289. ‘එසෙව ධම්මො යදිතාවදෙව’ යනු ඉදින් මීට වඩා වැඩි යමක් නැතත්, මේ සෝවාන් ඵලය ම ලබාගත යුත්තකි, එමෙන්ම මෙය ම ධර්මයයි යනු අර්ථයයි. ශෝක රහිත වූ නිවන් පදය තොප විසින් අවබෝධ කරගන්නා ලදී. අප විසින් කල්ප ලක්ෂ ගණනාවක් මුළුල්ලේ මේ පදය නොදැක ම කාලය ඉක්ම ගියේ ය.

၂၉၀. ယွာဟံ ဓမ္မံ ဂဝေသန္တောတိ ယော အဟံ ဓမ္မံ သန္တိပဒံ ဂဝေသန္တော ပရိယေသန္တော ကုတိတ္ထေ ကုစ္ဆိတတိတ္ထေ နိန္ဒိတဗ္ဗတိတ္ထေ သဉ္စရိံ ပရိဗ္ဘမိန္တိ အတ္ထော. သော မေ အတ္ထော အနုပ္ပတ္တောတိ သော ပရိယေသိတဗ္ဗော အတ္ထော မယာ အနုပ္ပတ္တော သမ္ပတ္တော, ဣဒါနိ ပန မေ မယှံ နပ္ပမဇ္ဇိတုံ အပ္ပမာဒေန ဘဝိတုံ ကာလောတိ အတ္ထော.

290. ‘ය්වාහං ධම්මං ගවෙසන්තො’ යනු යම් මම ශාන්ති පදය සොයමින් ලාමක වූ නින්දිත තීර්ථකයන්ගේ දෘෂ්ටිවල සැරිසැරුවෙම් ද, මම ඒ සෙවිය යුතු අර්ථය (නිවන) ලබා ගත්තෙමි. දැන් මට ප්‍රමාද නොවී අප්‍රමාදීව සිටීමට කාලයයි යනු අර්ථයයි.

၂၉၁. အဟံ အဿဇိနာ ထေရေန တောသိတော ကတသောမနဿော, အစလံ နိစ္စလံ နိဗ္ဗာနပဒံ, ပတွာန ပါပုဏိတွာ သဟာယကံ ကောလိတမာဏဝံ ဂဝေသန္တော ပရိယေသန္တော အဿမပဒံ အဂမာသိန္တိ အတ္ထော.

291. මම අස්සජි තෙරුන් වහන්සේ විසින් සතුටු කරන ලදුව, සොම්නස් සහගතව, අචල වූ නිවන් පදය ලබා, මගේ යහළුවා වූ කෝලිත මාණවකයා සොයමින් අසපුවට ගියෙමි යනු අර්ථයයි.

၂၉၂. ဒူရတောဝ မမံ ဒိသွာတိ အဿမပဒတော ဒူရတောဝ အာဂစ္ဆန္တံ မမံ ဒိသွာ သုသိက္ခိတော မေ မမ သဟာယော ဌာနနိသဇ္ဇာဒိဣရိယာပထေဟိ သမ္ပန္နော သမင်္ဂီဘူတော ဣဒံ ဥပရိ ဝုစ္စမာနဝစနံ အဗြဝိ ကထေသီတိ အတ္ထော.

292. ‘දූරතොව මමං දිස්වා’ යනු අසපුවේ සිට ඈතින් එන මා දැක, මනා හික්මීමක් ඇති, ඉරියව්වලින් සම්පූර්ණ වූ මගේ යහළුවා (කෝලිත) මතු දැක්වෙන වචන පැවසී ය යනු අර්ථයයි.

၂၉၃. ဘော သဟာယ, ပသန္နမုခနေတ္တာသိ ပသန္နေဟိ သောဘနေဟိ ဒဒ္ဒလ္လမာနေဟိ မုခနေတ္တေဟိ သမန္နာဂတော အသိ. မုနိဘာဝေါ ဣဝ တေ ဒိဿတိ ပညာယတိ. ဣတ္ထမ္ဘူတော တွံ အမတာဓိဂတော အမတံ နိဗ္ဗာနံ အဓိဂတော အသိ, ကစ္စိ အစ္စုတံ နိဗ္ဗာနပဒံ အဓိဂတော အဓိဂစ္ဆီတိ ပုစ္ဆာမီတိ အတ္ထော.

293. පින්වත් යහළුව, ඔබ ප්‍රසන්න වූ මුහුණකින් හා නෙත්වලින් යුක්ත ය. ඔබ කෙරෙන් මුණිවරයෙකුගේ ස්වභාවය පෙනේ. මෙබඳු වූ ඔබ අමෘත නිවන ලබා ගත්තෙහි ද? ඒ අචල වූ නිවන් පදය අවබෝධ කරගත්තෙහි දැයි මම විමසමි යනු අර්ථයයි.

၂၉၄. သုဘာနုရူပေါ [Pg.258] အာယာသီတိ သုဘဿ ပသန္နဝဏ္ဏဿ အနုရူပေါ ဟုတွာ အာယာသိ အာဂစ္ဆသိ. အာနေဉ္ဇကာရိတော ဝိယာတိ တောမရာဒီဟိ ကာရိတော အာနေဉ္ဇော ဟတ္ထီ ဝိယ ဒန္တောဝ တီဟိ မာသေဟိ သုသိက္ခိတော ဣဝ ဗာဟိတပါပတ္တာ, ဗြာဟ္မဏ ဒန္တဒမထော သိက္ခိတသိက္ခော နိဗ္ဗာနပဒေ ဥပသန္တော အသီတိ ပုစ္ဆိ.

294. 'Subhānurūpo āyāsī' යනු ප්‍රසන්න වර්ණයට අනුරූපව පැමිණෙන්නේය යන්නයි. 'Āneñjakārito viyā' යනු හෙල්ල ආදියෙන් මෙහෙයවන ලද නොසැලෙන ඇතෙකු මෙනි. මාස තුනක් තිස්සේ මනාව හික්මවන ලද, බැහැර කරන ලද පාපයන් ඇති හෙයින් දමනය වූ, හික්මිය යුතු දෑ හික්මුණු, නිවන් පදයෙහි උපශාන්ත වූ බ්‍රාහ්මණයෙක් දැයි විමසීය.

၂၉၅. တေန ပုဋ္ဌော အမတံ မယာတိအာဒိမာဟ. တံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

295. ඔහු විසින් විමසන ලදුව 'අමතං මයා' යනාදිය වදාළ සේක. එහි අර්ථය පැහැදිලිය.

၂၉၉. အပရိယောသိတသင်္ကပ္ပောတိ ‘‘အနာဂတေ ဧကဿ ဗုဒ္ဓဿ အဂ္ဂသာဝကော ဘဝေယျ’’န္တိ ပတ္ထိတပတ္ထနာယ ကောဋိံ အပ္ပတ္တသင်္ကပ္ပောတိ အတ္ထော. ကုတိတ္ထေ အဂန္တဗ္ဗမဂ္ဂေ အဟံ သဉ္စရိံ ပရိဗ္ဘမိံ. ဘန္တေ ဂေါတမ, လောကဇေဋ္ဌ တဝ ဒဿနံ အာဂမ္မ ပတွာ, မမ သင်္ကပ္ပော မယှံ ပတ္ထနာ ပူရိတော အရဟတ္တမဂ္ဂါဓိဂမေန သာဝကပါရမီဉာဏဿ ပါပုဏနေန ပရိပုဏ္ဏောတိ အဓိပ္ပာယော.

299. 'Apariyositasaṅkappo' යනු 'මතු අනාගතයෙහි එක්තරා බුදුවරයෙකුගේ අග්‍රශ්‍රාවකයෙක් වෙම්වා' යි පතන ලද ප්‍රාර්ථනාවේ කෙළවරට (නිමාවට) පත් නොවූ සංකල්පය (අභිප්‍රාය) යන්නයි. නොයා යුතු මඟෙහි (කුතීර්ථයන්හි) මම හැසිරුණෙමි, සැරිසැරුවෙමි. ලෝකජේෂ්ඨ වූ භාග්‍යවත් ගෞතමයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගේ දර්ශනයට පැමිණීමෙන්, අර්හත් මාර්ගාධිගමය මගින් ශ්‍රාවක පාරමී ඥානය ලැබීමෙන් මාගේ එම සංකල්පය හෙවත් ප්‍රාර්ථනාව සම්පූර්ණ විය, පිරිපුන් විය යනු අදහසයි.

၃၀၀. ပထဝိယံ ပတိဋ္ဌာယာတိ ပထဝိယံ နိဗ္ဗတ္တာ သမယေ ဟေမန္တကာလေ ပုပ္ဖန္တိ ဝိကသန္တိ, ဒိဗ္ဗဂန္ဓာ သုဂန္ဓာ သုဋ္ဌု ပဝန္တိ ပဝါယန္တိ, သဗ္ဗပါဏိနံ သဗ္ဗေ ဒေဝမနုဿေ တောသေန္တိ သောမနဿယုတ္တေ ကရောန္တိ ယထာ.

300. 'Pathaviyaṃ patiṭṭhāya' යනු යම් සේ පෘථිවියෙහි හටගත් මල්, හේමන්ත කාලයෙහි පිපෙන්නේද, විකසිත වන්නේද, දිව්‍යමය වූ සුගන්ධය මනාව පතුරුවන්නේද, සියලු ප්‍රාණීන් හෙවත් සියලු දෙවි මිනිසුන් සතුටු කරන්නේද, සෝමනස්සයට පත් කරන්නේද එලෙසිනි.

၃၀၁. တထေဝါဟံ မဟာဝီရာတိ မဟာဝီရိယဝန္တသကျကုလပသုတမဟာပရိဝါရ တေ တဝ သာသနေ ပတိဋ္ဌာယ အဟံ ပတိဋ္ဌဟိတွာ ပုပ္ဖိတုံ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏေန ဝိကသိတုံ သမယံ ကာလံ ဧသာမိ ဂဝေသာမိ တထေဝါတိ သမ္ဗန္ဓော.

301. 'Tathevāhaṃ mahāvīrā' යනු මහා වීරිය ඇති, ශාක්‍ය කුලයෙහි උපන්, මහා පරිවාර ඇති ඔබ වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පිහිටා, මම (සසුන් පිළිවෙත්හි) පිහිටා, අර්හත් මාර්ග ඥානයෙන් පිපෙන්නට (විකසිත වන්නට) සුදුසු කාලය සොයමි, ගවේෂණය කරමි යන්නයි. 'තථේව' යන්න එලෙස සම්බන්ධ වේ.

၃၀၂. ဝိမုတ္တိပုပ္ဖန္တိ သဗ္ဗကိလေသေဟိ ဝိမုစ္စနတော ဝိမောစနတော ဝါ ဝိမုတ္တိ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိသင်္ခါတံ ပုပ္ဖံ ဧသန္တော ဂဝေသေန္တော, တဉ္စ ခေါ ဘဝသံသာရမောစနံ ကာမဘဝါဒိဘဝေသု သံသရဏံ ဂမနံ ဘဝသံသာရံ, တတော မောစနံ ဘဝသံသာရမောစနံ. ဝိမုတ္တိပုပ္ဖလာဘေနာတိ ဝိမုစ္စနံ ဝိမုစ္စန္တိ ဝါ ကတသမ္ဘာရာ ဧတာယာတိ ဝိမုတ္တိ, အဂ္ဂဖလံ. ပုပ္ဖန္တိ ဝိကသန္တိ ဝေနေယျာ ဧတေနာတိ ပုပ္ဖံ. ဝိမုတ္တိ ဧဝ ပုပ္ဖံ ဝိမုတ္တိပုပ္ဖံ. လဘနံ လာဘော, ဝိမုတ္တိပုပ္ဖဿ လာဘော ဝိမုတ္တိပုပ္ဖလာဘော. တေန ဝိမုတ္တိပုပ္ဖလာဘေန အဓိဂမနေန သဗ္ဗပါဏိနံ သဗ္ဗသတ္တေ တောသေမိ သောမနဿံ ပါပေမီတိ အတ္ထော.

302. 'Vimuttipupphaṃ' යනු සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් මිදීම නිසා හෝ මුදවන නිසා හෝ 'විමුක්තිය' නම් වූ අර්හත් ඵල විමුක්තිය නමැති පුෂ්පය සොයන්නා වූ යන්නයි. එය වනාහි භව සංසාරයෙන් මිදීමයි. කාම භව ආදියෙහි හැසිරීම 'භව සංසාරය' වන අතර, එයින් මිදීම 'භව සංසාර මෝචනය' යි. 'Vimuttipupphalābhena' යනු යමකින් මිදෙන්නේද හෙවත් රැස් කරන ලද පින් ඇති සත්වයෝ යමකින් මිදෙත්ද එය 'විමුක්තිය' හෙවත් අග්‍ර ඵලයයි. මෙයින් විනෙය ජනයෝ විකසිත වෙත්ද එය 'පුෂ්පය' නමි. විමුක්තිය ම පුෂ්පය 'විමුක්ති පුෂ්පය' යි. ලැබීම 'ලාභය' යි. විමුක්ති පුෂ්පය ලැබීම 'විමුක්ති පුෂ්ප ලාභය' යි. ඒ විමුක්ති පුෂ්පය ලැබීමෙන් හෙවත් අධිගමනය කිරීමෙන් සියලු ප්‍රාණීන් හෙවත් සත්වයන් සතුටු කරමි, සෝමනස්සයට පත් කරමි යනු අර්ථයයි.

၃၀၃. ‘‘ယာဝတာ [Pg.259] ဗုဒ္ဓခေတ္တမှီ’’တိအာဒီသု စက္ခုမ ပဉ္စဟိ စက္ခူဟိ စက္ခုမန္တ ယတ္တကေ ဌာနေ ရတနသုတ္တာဒီနံ ပရိတ္တာနံ အာဏာ အာနုဘာဝေါ ပဝတ္တတိ, တတ္တကေ သတသဟဿကောဋိစက္ကဝါဠသင်္ခါတေ ဗုဒ္ဓခေတ္တေ ဌပေတွာန မဟာမုနိံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ ဝဇ္ဇေတွာ အဝသေသေသု သတ္တေသု အညော ကောစိ တဝ ပုတ္တဿ တုယှံ ပုတ္တေန မယာ ပညာယ သဒိသော သမော နတ္ထီတိ သမ္ဗန္ဓော. သေသံ ဥတ္တာနမေဝ.

303. 'Yāvatā buddhakhettamhī' යනාදියෙහි, 'පස් ඇස් ඇති' (පඤ්ච චක්ඛුමන්ත) බුදුරජාණන් වහන්ස, රතන සූත්‍රය ආදී පිරිත්වල ආඥානුභාවය යම්තාක් තැනක පවතීද, ඒ ලක්ෂකෝටි චක්‍රාවාළ සංඛ්‍යාත බුද්ධ ක්ෂේත්‍රයෙහි මහා මුනි වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ හැර, සෙසු සත්වයන් අතර ඔබ වහන්සේගේ පුත්‍රයා වූ මට ප්‍රඥාවෙන් සමාන වූ වෙනත් කිසිවෙක් නැත යන්න සම්බන්ධයයි. ඉතිරිය පැහැදිලිය.

၃၀၈. ပဋိပန္နာတိ စတုမဂ္ဂသမင်္ဂိနော စ ဖလဋ္ဌာ အရဟတ္တဖလေ ဌိတာ စ သေခါ ဖလသမင်္ဂိနော ဟေဋ္ဌိမေဟိ တီဟိ ဖလေဟိ သမန္နာဂတာ စ ဧတေ အဋ္ဌ အရိယဘိက္ခူ, ဥတ္တမတ္ထံ နိဗ္ဗာနံ အာသီသကာ ဂဝေသကာ, တံ ပညဝန္တံ ပရိဝါရေန္တိ သဒါ သဗ္ဗကာလံ သေဝန္တိ ဘဇန္တိ ပယိရုပါသန္တီတိ အတ္ထော.

308. 'Paṭipannā' යනු සතර මාර්ගයට පැමිණි තැනැත්තන් සහ අර්හත් ඵලයෙහි පිහිටි ඵලස්ථයන් ද, පහළ ඵල තුනෙන් සමන්නාගත වූ ශෛක්ෂ වූ ඵලස්ථයන් ද යන මේ අෂ්ට ආර්ය පුද්ගල භික්ෂූන් වහන්සේලා, උත්තමාර්ථය වූ නිවන ප්‍රාර්ථනා කරමින්, සොයමින් ඒ ප්‍රඥාවන්ත වූ ඔබ වහන්සේ පිරිවරති, නිරතුරුව ම සේවනය කරති, භජනය කරති, ඇසුරු කරති යනු අර්ථයයි.

၃၁၀. ကာယဝေဒနာစိတ္တဓမ္မာနုပဿနာသင်္ခါတာနံ စတုန္နံ သတိပဋ္ဌာနာနံ ကုသလာ ဆေကာ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒီနံ သတ္တန္နံ သမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ ဘာဝနာယဝဍ္ဎနာယ ရတာ အလ္လီနာ.

310. කාය, වේදනා, චිත්ත, ධම්ම යන අනුපස්සනා සංඛ්‍යාත සතර සතිපට්ඨානයෙහි දක්ෂ වූ (කුසලතා ඇති), සති සම්බොජ්ඣංගාදී සප්ත බොජ්ඣංගයන් වැඩීමෙහි හෙවත් දියුණු කිරීමෙහි නිරත වූහ.

၃၁၄

. ဥဠုရာဇာဝ တာရကရာဇာ ဣဝ စ သောဘသိ.

. තාරකා රාජයා වූ (චන්ද්‍රයා) මෙන් ඔබ වහන්සේ බබළන සේක.

၃၁၅. ရုက္ခပဗ္ဗတရတနသတ္တာဒယော ဓာရေတီတိ ဓရဏီ, ဓရဏိယံ ရုဟာ သဉ္ဇာတာ ဝဍ္ဎိတာ စာတိ ဓရဏီရုဟာ ရုက္ခာ. ပထဝိယံ ပတိဋ္ဌာယ ရုဟန္တိ ဝဍ္ဎန္တိ ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ အာပဇ္ဇန္တိ. ဝေပုလ္လတံ ဝိပုလဘာဝံ ပရိပူရဘာဝံ ပါပုဏန္တိ, တေ ရုက္ခာ ကမေန ဖလံ ဒဿယန္တိ ဖလဓာရိနော ဟောန္တိ.

315. වෘක්ෂ, පර්වත, රත්න, සත්ව ආදීන් දරන බැවින් 'ධරණී' (පෘථිවිය) නම් වේ. ධරණියෙහි හටගත් හා වැඩුණු බැවින් 'ධරණීරුහ' නම් වෘක්ෂයෝ වෙති. ඔවුහු පෘථිවියෙහි පිහිටා හටගනිති, වැඩෙති, වර්ධනයට හා විරූඪියට පැමිණෙති. විපුල භාවයට හෙවත් පරිපූර්ණ භාවයට පැමිණෙන ඒ වෘක්ෂයෝ අනුපිළිවෙළින් ඵල දරන්නෝ වෙති.

၃၁၇-၉. ပုနပိ ဘဂဝန္တမေဝ ထောမေန္တော သိန္ဓု သရဿတီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သိန္ဓုဝါဒိ နာမ ဂင်္ဂါ စ သရဿတီ နာမ ဂင်္ဂါ စ နန္ဒိယဂင်္ဂါ စ စန္ဒဘာဂါဂင်္ဂါ စ ဂင်္ဂါ နာမ ဂင်္ဂါ စ ယမုနာ နာမ ဂင်္ဂါ စ သရဘူ နာမ ဂင်္ဂါ စ မဟီ နာမ ဂင်္ဂါ စ. သန္ဒမာနာနံ ဂစ္ဆန္တီနံ ဧတာသံ ဂင်္ဂါနံ သာဂရောဝ သမုဒ္ဒေါ ဧဝ သမ္ပဋိစ္ဆတိ ပဋိဂ္ဂဏှာတိ ဓာရေတိ. တဒါ ဧတာ သဗ္ဗဂင်္ဂါ ပုရိမံ နာမံ သိန္ဓုဝါဒိဂင်္ဂါတျာဒိကံ ပုရိမံ နာမပညတ္တိဝေါဟာရံ ဇဟန္တိ ဆဍ္ဍေန္တိ သာဂရောတေဝ သာဂရော ဣတိ ဧဝ ဉာယတိ ပါကဋာ ဘဝတိ ယထာ. တထေဝ တထာ ဧဝ ဣမေ [Pg.260] စတုဗ္ဗဏ္ဏာ ခတ္တိယဗြာဟ္မဏဝေဿသုဒ္ဒသင်္ခါတာ စတ္တာရော ကုလာ တဝန္တိကေ တဝ အန္တိကေ သမီပေ ပဗ္ဗဇိတွာ ပတ္တကာသာယစီဝရဓာရိနော ပရိစရန္တာ ပုရိမံ နာမံ ခတ္တိယာဒိနာမဓေယျံ ပညတ္တိဝေါဟာရံ ဇဟန္တိ စဇန္တိ, ဗုဒ္ဓပုတ္တာတိ ဗုဒ္ဓဿ ဩရသာတိ ဉာယရေ ပါကဋာ ဘဝေယျုံ.

317-9. නැවතත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ම ස්තුති කරමින් 'සින්ධු සරස්වතී' යනාදිය වදාළ සේක. එහි සින්ධු නදිය, සරස්වතී නදිය, නන්දියා නදිය, චන්දභාගා නදිය, ගංගා නදිය, යමුනා නදිය, සරභූ නදිය සහ මහී නදිය යන මේ නදීන් (ගංගාවන්) ගලා බසින්නා වූ මේ ගංගාවන් සාගරය හෙවත් සමුද්‍රය ම පිළිගනී, දරයි. එවිට ඒ සියලු ගංගාවෝ තමන්ගේ පැරණි නාමයන් වූ සින්ධු ආදී නාම ප්‍රඥප්ති ව්‍යවහාරයන් අත්හරිති, සාගරය යනුවෙන් ම ප්‍රකට වෙති. එලෙසින් ම ක්ෂත්‍රිය, බ්‍රාහ්මණ, වෛශ්‍ය, ශුද්‍ර යන සිව් කුලයන්ට අයත් පිරිස ඔබ වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වී, කසාය වස්ත්‍ර දරා හැසිරෙමින් තමන්ගේ පැරණි ක්ෂත්‍රිය ආදී නාම ව්‍යවහාරයන් අත්හැර, බුද්ධ පුත්‍රයන් හෙවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඖරස පුත්‍රයන් ලෙස ප්‍රකට වෙති.

၃၂၀-၄. စန္ဒော စန္ဒမဏ္ဍလော အဗ္ဘာ မဟိကာ ရဇော ဓုမော ရာဟူတိ ပဉ္စဟိ ဥပက္ကိလေသေဟိ ဝိရဟိတတ္တာ ဝိမလော ဝိဂတမလော နိမ္မလော, အာကာသဓာတုယာ အာကာသဂဗ္ဘေ ဂစ္ဆံ ဂစ္ဆန္တော, သဗ္ဗေ တာရကသမူဟေ အာဘာယ မဒ္ဒမာနော လောကေ အတိရောစတိ ဒဒ္ဒလ္လတိ ယထာ. တထေဝ တထာ ဧဝ တွံ…ပေ….

320-4. චන්ද්‍ර මණ්ඩලය වලාකුළු, මීදුම, රජස් (දූවිලි), දුම සහ රාහු යන පංච උපක්ලේශයන්ගෙන් තොර බැවින් විමල වූ, පහ වූ මලකඩ ඇති, නිර්මල වූයේ ආකාශ ධාතුවෙහි හෙවත් අහස් ගැබෙහි ගමන් කරමින්, සියලු තාරකා සමූහයාගේ ආලෝකය මැඩපවත්වමින් ලෝකයෙහි බබළන්නාක් මෙනි. එලෙසින් ම ඔබ වහන්සේ ද... (පෙ...)

၃၂၅-၇. ဥဒကေ ဇာတာ ဥဒကေ သံဝဍ္ဎာ ကုမုဒါ မန္ဒာလကာ စ ဗဟူ သင်္ခါတိက္ကန္တာ, တောယေန ဥဒကေန ကဒ္ဒမကလလေန စ ဥပလိမ္ပန္တိ အလ္လီယန္တိ ယထာ, တထေဝ ဗဟုကာ သတ္တာ အပရိမာဏာ သတ္တာ လောကေ ဇာတာ သံဝဍ္ဎာ ရာဂေန စ ဒေါသေန စ အဋ္ဋိတာ ဗန္ဓိတာ ဝိရူဟရေ ဝိရုဟန္တိ. ကဒ္ဒမေ ကုမုဒံ ယထာ ဝိရုဟတိ သဉ္ဇာယတိ. ကေသရီတိ ပဒုမံ.

325-7. ජලයෙහි හටගත්, ජලයෙහි ම වැඩුණු බොහෝ වූ කුමුදු සහ මානෙල් මල් ජලයෙන් හෝ මඩෙන් නොගෑවෙන්නාක් මෙන් (නොඇලෙන්නාක් මෙන්), එලෙස ම ලෝකයෙහි උපන් වැඩුණු අප්‍රමාණ සත්වයෝ රාගයෙන් හා ද්වේෂයෙන් පීඩිතව (බැඳී) වැඩෙති. මඩෙහි කුමුදු මලක් හටගන්නාක් මෙනි. 'කේසරී' යනු පියුමයි.

၃၂၉-၃၀. ရမ္မကေ မာသေတိ ကတ္တိကမာသေ ‘‘ကောမုဒိယာ စာတုမာသိနိယာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. ဝါရိဇာ ပဒုမပုပ္ဖာဒယော ဗဟူ ပုပ္ဖာ ပုပ္ဖန္တိ ဝိကသန္တိ, တံ မာသံ တံ ကတ္တိကမာသံ နာတိဝတ္တန္တိ ဝါရိဇာတိ သမ္ဗန္ဓော. သမယော ပုပ္ဖနာယ သောတိ သော ကတ္တိကမာသော ပုပ္ဖနာယ ဝိကသနာယ သမယော ကာလောတိ အတ္ထော. ယထာ ပုပ္ဖန္တိ တထေဝ တွံ, သကျပုတ္တ, ပုပ္ဖိတော ဝိကသိတော အသိ. ပုပ္ဖိတော တေ ဝိမုတ္တိယာတိ တေ တုယှံ သိဿာ ကတသမ္ဘာရာ ဘိက္ခူ ဝိမုတ္တိယာ အရဟတ္တဖလဉာဏေန ပုပ္ဖိတော ဝိကသိတော. ယထာ ဝါရိဇံ ပဒုမံ ပုပ္ဖနသမယံ နာတိက္ကမတိ, တထာ တေ သာသနံ ဩဝါဒါနုသာသနိံ နာတိဝတ္တန္တိ နာတိက္ကမန္တီတိ အတ္ထော.

329-30. ‘‘කෝමුදියා චාතුමාසිනියා’’ (වප් මස පුන් පොහෝ දින) යැයි වදාළ හෙයින්, තැන්පත් කරනු ලබන මාසය නම් වප් (කාර්තික) මාසයයි. නෙළුම් ආදී දියෙහි හටගන්නා බොහෝ මල් පිපෙයි, විකසිත වෙයි. දියෙහි හටගන්නා මල් එම වප් මාසය ඉක්මවා නොයයි. මෙහි ‘සමය’ යනු පිපීමට සුදුසු කාලයයි. ශාක්‍ය පුත්‍රයන් වහන්ස, ඒ මල් පිපෙන්නා සේම ඔබ වහන්සේද (බුද්ධත්වයෙන්) විකසිත වූ සේක. ඔබ වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ, සම්භාරයන් රැස් කළ භික්ෂූහු අරහත් ඵල ඥානය නමැති විමුක්තියෙන් විකසිත වූහ. යම් සේ දියෙහි උපන් නෙළුම් මල පිපෙන කාලය ඉක්මවා නොයයිද, එසේම ඔවුහු ඔබ වහන්සේගේ ශාසනය නමැති අවවාද අනුශාසනා ඉක්මවා නොයති.

၃၃၃-၄. ယထာပိ သေလော ဟိမဝါတိ ဟိမဝါ နာမ သေလမယပဗ္ဗတော. သဗ္ဗပါဏိနံ သဗ္ဗေသံ ဗျာဓိတာနံ သတ္တာနံ ဩသဓော ဩသဓဝန္တော သဗ္ဗနာဂါနံ သဗ္ဗအသုရာနံ သဗ္ဗဒေဝါနဉ္စ အာလယော အဂါရဘူတော ယထာ, တထေဝ တွံ, မဟာဝီရ, သဗ္ဗပါဏိနံ ဇရာဗျာဓိမရဏာဒီဟိ ပမောစနတော ဩသဓော ဝိယ. ယထာ သော ဟိမဝါ နာဂါဒီနံ အာလယော, တထာ [Pg.261] တေဝိဇ္ဇာယ စ ဆဠဘိညာယ စ ဣဒ္ဓိယာ စ ပါရမိံ ပရိယောသာနံ ဂတာ ပတ္တာ တုဝံ နိဿာယ ဝသန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဟေဋ္ဌာ ဝါ ဥပရိ ဝါ ဥပမာဥပမေယျဝသေန ဂါထာနံ သမ္ဗန္ဓနယာ သုဝိညေယျာဝ.

333-4. හිමවන්ත නම් වූ ඒ ශෛලමය පර්වතය, යම් සේ රෝගී වූ සියලු සත්වයන්ට ඖෂධයක් බඳු වේද, සියලු නාග, අසුර හා දේවතාවුන්ට නිවහනක් වේද, මහා වීරයන් වහන්ස, එසේම ඔබ වහන්සේද ජරා, ව්‍යාධි, මරණ ආදියෙන් මුදවන බැවින් සියලු සත්වයන්ට ඖෂධයක් බඳු වන සේක. ඒ හිමවන්ත පර්වතය නාගාදීන්ට වාසස්ථානයක් වන්නා සේම, ත්‍රිවිද්‍යාව, ෂඩ් අභිඥා සහ සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයන්ගේ පරතෙරට පත් වූවෝ ඔබ වහන්සේ ඇසුරු කොට වසති. ඉහත හෝ පහත දැක්වෙන ගාථාවල සම්බන්ධය උපමා උපමේය වශයෙන් පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

၃၄၂. အာသယာနုသယံ ဉတွာတိ ဧတ္ထ အာသယောတိ အဇ္ဈာသယော စရိယာ, အနုသယောတိ ထာမဂတကိလေသော. ‘‘အယံ ရာဂစရိတော, အယံ ဒေါသစရိတော, အယံ မောဟစရိတော’’တိအာဒိနာ အာသယဉ္စ အနုသယံ ကိလေသပဝတ္တိဉ္စ ဇာနိတွာတိ အတ္ထော. ဣန္ဒြိယာနံ ဗလာဗလန္တိ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒီနံ ပဉ္စန္နံ ဣန္ဒြိယာနံ တိက္ခိန္ဒြိယော မုဒိန္ဒြိယော သွာကာရော ဒွါကာရော သုဝိညာပယော ဒုဝိညာပယောတိ ဧဝံ ဗလာဗလံ ဇာနိတွာ. ဘဗ္ဗာဘဗ္ဗေ ဝိဒိတွာနာတိ ‘‘မယာ ဒေသိတံ ဓမ္မံ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ အယံ ပုဂ္ဂလော ဘဗ္ဗော သမတ္ထော, အယံ ပုဂ္ဂလော အဘဗ္ဗော’’တိ ဝိဒိတွာ ပစ္စက္ခံ ကတွာ, ဘန္တေ, သဗ္ဗညု တွံ စာတုဒ္ဒီပိကမဟာမေဃော ဝိယ ဓမ္မဒေသနာသီဟနာဒေန အဘီတနာဒေန ဂဇ္ဇသိ သကလံ စက္ကဝါဠံ ဧကနိန္နာဒံ ကရောသိ.

342. ‘ආසයානුසයං ඤත්වා’ යන්නෙහි ‘ආසය’ යනු අභ්‍යන්තර අදහස හෙවත් චරිතයයි. ‘අනුසය’ යනු බලවත් වූ ක්ලේශයන්ය. ‘මොහු රාග චරිත ඇත්තෙකි, මොහු ද්වේෂ චරිත ඇත්තෙකි, මොහු මෝහ චරිත ඇත්තෙකි’ යනාදී වශයෙන් අදහස් ද, අනුසය ක්ලේශයන්ගේ පැවැත්ම ද දැන යන අර්ථයයි. ‘ඉන්ද්‍රියානං බලාබලං’ යනු ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රිය පහෙහි තියුණු බව හෝ මෘදු බව, යහපත් හෝ අයහපත් බව, පහසුවෙන් අවබෝධ කරවිය හැකි හෝ අපහසුවෙන් අවබෝධ කරවිය හැකි බව දැන ගැනීමයි. ‘භබ්බාභබ්බේ විදිත්වා’ යනු ‘මා දේශනා කරන ධර්මය අවබෝධ කර ගැනීමට මොහු භව්‍ය හෙවත් සමර්ථය, මොහු අභව්‍යය’ යන්න ප්‍රත්‍යක්ෂව දැන ගැනීමයි. ස්වාමීනි, සර්වඥයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ සතර මහා දීපයට වසින මහා මේඝයක් මෙන් ධර්ම දේශනා නමැති සිංහ නාදයෙන්, අභීත නාදයෙන් ගර්ජනා කරන සේක; මුළු සක්වළම ඒකනින්නාද කරන සේක.

၃၄၃-၄. စက္ကဝါဠပရိယန္တာတိ သမန္တာ စက္ကဝါဠဂဗ္ဘံ ပူရေတွာ ပရိသာ နိသိန္နာ ဘဝေယျ. တေ ဧဝံ နိသိန္နာ နာနာဒိဋ္ဌီ အနေကဒဿနဂါဟိနော ဝိဝဒမာနာ ဒွေဠှကဇာတာ ဝိဝဒန္တိ, တံ တေသံ ဝိမတိစ္ဆေဒနာယ ဒုဗုဒ္ဓိဆိန္ဒနတ္ထာယ သဗ္ဗေသံ သတ္တာနံ စိတ္တမညာယ စိတ္တာစာရံ ဉတွာ ဩပမ္မကုသလော ဥပမာဥပမေယျေသု ဒက္ခော တွံ, မုနိ, ဧကံ ပဉှံ ကထေန္တောဝ ဧကေနေဝ ပဉှကထနေန သကလစက္ကဝါဠဂဗ္ဘေ နိသိန္နာနံ ပါဏီနံ ဝိမတိံ သံသယံ ဆိန္ဒသိ နိက္ကင်္ခံ ကရောတီတိ အတ္ထော.

343-4. මුළු සක්වළ ගැබම පිරී යන සේ සක්වළ කෙළවර දක්වා පිරිස් රැස්ව සිටිත් නම්, විවිධ දෘෂ්ටි ගත්, විවිධ දර්ශන ඇති, සැකයෙන් යුත් ඒ පිරිස විවාද කරති. ඔවුන්ගේ සැක දුරු කිරීම පිණිසත්, වැරදි අවබෝධයන් සිඳලීම පිණිසත්, සියලු සත්වයන්ගේ සිත් පැවතුම් දැනගෙන, උපමාවන්හි දක්ෂ වූ ඔබ වහන්සේ එක් පැනයක් දේශනා කිරීමෙන්ම මුළු සක්වළ ගැබෙහි රැස්ව සිටින සත්වයන්ගේ සැකය සිඳලන සේක, ඔවුන් සැක රහිත කරන සේක.

၃၄၅. ဥပဒိသသဒိသေဟေဝါတိ ဧတ္ထ ဥဒကဿ ဥပရိ ဒိဿန္တိ ပါကဋာ ဟောန္တီတိ ဥပဒိသာ, သေဝါလာ. ဥပဒိသေဟိ သဒိသာ ဥပဒိသသဒိသာ, မနုဿာ. ယထာ ဟိ ဥပဒိသာ သေဝါလာ ဥဒကံ အဒိဿမာနံ ကတွာ တဿုပရိ ပတ္ထရိတွာ ဌိတာ ဟောန္တိ, တထာ ဝသုဓာ ပထဝီ တေဟိ ဥပဒိသသဒိသေဟိ ဧဝ မနုဿေဟိ နိရန္တရံ ပတ္ထရိတွာ ဌိတေဟိ ပူရိတာ ဘဝေယျ. တေ သဗ္ဗေဝ ပထဝိံ ပူရေတွာ ဌိတာ မနုဿာ ပဉ္ဇလိကာ သိရသိ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂဟိတာ ကိတ္တယုံ လောကနာယကံ လောကနာယကဿ ဗုဒ္ဓဿ ဂုဏံ ကထေယျုံ.

345. මෙහි ‘උපදිසා’ යනු ජලය මතුපිට පැහැදිලිව පෙනෙන සෙවල වර්ගයකි. ‘උපදිස සදිසා’ යනු ඒ සෙවල බඳු වූ මිනිසුන්ය. යම් සේ සෙවල ජලය මතුපිට පැතිරී ජලය නොපෙනෙන සේ වසාගෙන සිටීද, එසේම මේ පෘථිවිය ඒ සෙවල බඳු මිනිසුන්ගෙන් හිඩැසක් නොමැතිව පිරී පවතී නම්, ඒ පෘථිවිය පුරා සිටින සියලු මිනිසුන් දොහොත් මුදුන් දී නමස්කාර කරමින් ලෝක නායක වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරන්නේ නම් (එය කෙතරම් අසිරිමත්ද?)

၃၄၆. တေ [Pg.262] သဗ္ဗေ ဒေဝမနုဿာ ကပ္ပံ ဝါ သကလံ ကပ္ပံ ကိတ္တယန္တာ ဂုဏံ ကထေန္တာပိ နာနာဝဏ္ဏေဟိ နာနပ္ပကာရေဟိ ဂုဏေဟိ ကိတ္တယုံ. တထာပိ တေ သဗ္ဗေ ပရိမေတုံ ဂုဏပမာဏံ ကထေတုံ န ပပ္ပေယျုံ န သမ္ပာပုဏေယျုံ န သက္ကုဏေယျုံ. အပ္ပမေယျော တထာဂတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ အပရိမေယျော ဂုဏာတိရေကော. ဧတေန ဂုဏမဟန္တတံ ဒီပေတိ.

346. ඒ සියලු දේව මිනිසුන් මුළු කල්පයක් පුරා ගුණ වර්ණනා කළත්, විවිධ අයුරින් හා විවිධ ක්‍රමවලින් ගුණ ගැයුවත්, ඒ ගුණවල කෙළවරක් දැකීමට හෝ ප්‍රමාණය කිරීමට ඔවුහු සමර්ථ නොවෙති. තථාගත සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ගුණයෙන් අතිශය උතුම් බැවින් අප්‍රමෙය්‍ය වන සේක. මෙයින් ගුණවල ඇති මහත් බව දක්වයි.

၃၄၇. သကေန ထာမေန အတ္တနော ဗလေန ဟေဋ္ဌာ ဥပမာဥပမေယျဝသေန ဇိနော ဇိတကိလေသော ဗုဒ္ဓေါ မယာ ကိတ္တိတော ထောမိတော ယထာ အဟောသိ, ဧဝမေဝ သဗ္ဗေ ဒေဝမနုဿာ ကပ္ပကောဋီပိ ကပ္ပကောဋိသတေပိ ကိတ္တေန္တာ ပကိတ္တယုံ ကထေယျုန္တိ အတ္ထော.

347. මා විසින් මාගේ ප්‍රඥා මහිමයෙන් ඉහත සඳහන් කළ උපමා උපමේයයන් මගින් කෙලෙසුන් දිනූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරන ලද අයුරින්ම, සියලු දේව මිනිසුන් කල්ප කෝටි ගණනක්, කල්ප කෝටි සිය ගණනක් මුළුල්ලේ ගුණ ගැයුවත් එය එසේම වන්නේය යනු අර්ථයයි.

၃၄၈. ပုနပိ ဂုဏာနံ အပ္ပမာဏတံ ဒီပေတုံ သစေ ဟိ ကောစိ ဒေဝေါ ဝါတိအာဒိမာဟ. ပူရိတံ ပရိကဍ္ဎေယျာတိ မဟာသမုဒ္ဒေ ပူရိတဥဒကံ သမန္တတော အာကဍ္ဎေယျ. သော ပုဂ္ဂလော ဝိဃာတံ ဒုက္ခမေဝ လဘေယျ ပါပုဏေယျာတိ အတ္ထော.

348. නැවතත් බුදුගුණවල අප්‍රමාණ බව දැක්වීමට ‘සචේ හි කෝචි දේවෝ’ යනාදිය වදාළහ. ‘පූරිතං පරිකඩ්ඪෙය්‍ය’ යනු යම් පිරිසක් මහා සමුද්‍රයේ ජලය සම්පූර්ණයෙන් ඉවතට ඇද දැමීමට උත්සාහ කරන්නේ නම්, ඔවුන්ට ලැබෙන්නේ වෙහෙස හා දුකම පමණි. බුදුගුණ ප්‍රමාණය කිරීමට තැත් කරන්නාටද වන්නේ එයමය.

၃၅၀. ဝတ္တေမိ ဇိနသာသနန္တိ ဇိနေန ဘာသိတံ သကလံ ပိဋကတ္တယံ ဝတ္တေမိ ပဝတ္တေမိ ရက္ခာမီတိ အတ္ထော. ဓမ္မသေနာပတီတိ ဓမ္မေန ပညာယ ဘဂဝတော စတုပရိသသင်္ခါတာယ ပရိသာယ ပတိ ပဓာနောတိ ဓမ္မသေနာပတိ. သကျပုတ္တဿ ဘဂဝတော သာသနေ အဇ္ဇ ဣမသ္မိံ ဝတ္တမာနကာလေ စက္ကဝတ္တိရညော ဇေဋ္ဌပုတ္တော ဝိယ သကလံ ဗုဒ္ဓသာသနံ ပါလေမီတိ အတ္ထော.

350. ‘වත්තෙමි ජිනසාසනං’ යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ සකල විධ ත්‍රිපිටක ධර්මය පවත්වමි, ආරක්ෂා කරමි යන්නයි. ‘ධම්මසේනාපති’ යනු ධර්මය හා ප්‍රඥාව හේතුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිව්වනක් පිරිසෙහි ප්‍රධානියා වීමයි. ශාක්‍ය පුත්‍ර වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සසුනෙහි වර්තමාන කාලයේ සක්විති රජෙකුගේ ජේෂ්ඨ පුත්‍රයා මෙන් මුළු බුදු සසුනම මම ආරක්ෂා කරමි.

၃၅၂-၃. အတ္တနော သံသာရပရိဗ္ဘမံ ဒဿေန္တော ယော ကောစိ မနုဇော ဘာရန္တိအာဒိမာဟ. ယော ကောစိ မနုဇော မာနုသော ဘာရံ သီသဘာရံ မတ္ထကေ သီသေ ဌပေတွာ ဓာရေယျ ဝဟေယျ, သဒါ သဗ္ဗကာလံ သော မနုဇော တေန ဘာရေန ဒုက္ခိတော ပီဠိတော အတိဘူတော အဿ ဘဝေယျ. ဘာရော ဘရိတဘာရော ဘရိတော အတီဝ ဘာရိတော. တထာ တေန ပကာရေန အဟံ ရာဂဂ္ဂိဒေါသဂ္ဂိမောဟဂ္ဂိသင်္ခါတေဟိ တီဟိ အဂ္ဂီဟိ ဍယှမာနော, ဂိရိံ ဥဒ္ဓရိတော ယထာ မဟာမေရုပဗ္ဗတံ ဥဒ္ဓရိတွာ ဥက္ခိပိတွာ သီသေ ဌပိတော ဘဝဘာရေန ဘဝသံသာရုပ္ပတ္တိဘာရေန, ဘရိတော ဒုက္ခိတော ဘဝေသု သံသရိံ ပရိဗ္ဘမိန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

352-3. තම සංසාර ගමන පෙන්වා දෙමින් ‘යෝ කෝචි මනුජෝ භාරං’ යනාදිය වදාළහ. යම් මිනිසෙකු හිස මත බරක් තබාගෙන නිතරම එය දරන්නේ නම්, ඔහු ඒ බර නිසා පීඩිතව දුකට පත් වෙයි. ඒ බර ඉතා අධික වූවකි. එලෙසම මමද රාග, ද්වේෂ, මෝහ යන ගිනි තුනෙන් දැවෙමින්, මහමෙර උදුරා හිස මත තබා ගත්තෙකු මෙන් භව බරින් පීඩිතව සසර පුරා සැරිසැරුවෙමි.

၃၅၄. ဩရောပိတော [Pg.263] စ မေ ဘာရောတိ ဣဒါနိ ပဗ္ဗဇိတကာလတော ပဋ္ဌာယ သော ဘဝဘာရော မယာ ဩရောပိတော နိက္ခိတ္တော. ဘဝါ ဥဂ္ဃာဋိတာ မယာတိ သဗ္ဗေ နဝ ဘဝါ မယာ ဝိဒ္ဓံသိတာ. သကျပုတ္တဿ ဘဂဝတော သာသနေ ယံ ကရဏီယံ ကတ္တဗ္ဗံ မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ ကိလေသဝိဒ္ဓံသနကမ္မံ အတ္ထိ, တံ သဗ္ဗံ မယာ ကတန္တိ အတ္ထော.

354. දැන් මා විසින් ඒ භව බර බිම තබන ලදී; පැවිදි වූ දා සිට ඒ බර මා කෙරෙන් ඉවත් කරන ලදී. මා විසින් සියලු භවයන් සහමුලින්ම නසා දමන ලදී. ශාක්‍ය පුත්‍ර වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සසුනෙහි ආර්ය මාර්ගය ඔස්සේ කෙලෙසුන් නැසීම සම්බන්ධයෙන් යම් කටයුත්තක් කළ යුතුද, ඒ සියල්ල මා විසින් නිම කරන ලදී.

၃၅၅. ပုန အတ္တနော ဝိသေသံ ဒဿေန္တော ယာဝတာ ဗုဒ္ဓခေတ္တမှီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယာဝတာ ယတ္တကေ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠသင်္ခါတေ ဗုဒ္ဓခေတ္တေ သကျပုင်္ဂဝံ သကျကုလဇေဋ္ဌကံ ဘဂဝန္တံ ဌပေတွာ အဝသေသသတ္တေသု ကောစိပိ ပညာယ မေ မယာ သမော နတ္ထီတိ ဒီပေတိ. တေနာဟ – ‘‘အဟံ အဂ္ဂေါမှိ ပညာယ, သဒိသော မေ န ဝိဇ္ဇတီ’’တိ.

355. නැවතත් තමන් වහන්සේගේ සුවිශේෂී බව පෙන්වමින් ‘යාවතා බුද්ධඛෙත්තම්හි’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘යාවතා’ යනු දසදහසක් සක්වල සංඛ්‍යාත බුද්ධ ක්ෂේත්‍රයෙහි ශාක්‍ය වංශයට ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ශාක්‍ය කුල තිලක වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හැර, සෙසු සත්වයන් අතර ප්‍රඥාවෙන් මා හා සමාන කිසිවෙකුත් නැති බව පෙන්වයි. ඒ නිසා ‘ප්‍රඥාවෙන් මම අග්‍ර වෙමි, මට සමාන කෙනෙක් විද්‍යමාන නොවෙති’ යි වදාළ සේක.

၃၅၆. ပုန အတ္တနော အာနုဘာဝံ ပကာသေန္တော သမာဓိမှီတျာဒိမာဟ. တံ သုဝိညေယျမေဝ.

356. නැවතත් තමන් වහන්සේගේ ආනුභාවය ප්‍රකාශ කරමින් ‘සමාධිම්හි’ යනාදිය වදාළ සේක. එය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

၃၆၀. ဈာနဝိမောက္ခာနခိပ္ပပဋိလာဘီတိ ပဌမဇ္ဈာနာဒီနံ ဈာနာနံ လောကတော ဝိမုစ္စနတော ‘‘ဝိမောက္ခ’’န္တိ သင်္ခံ ဂတာနံ အဋ္ဌန္နံ လောကုတ္တရဝိမောက္ခာနဉ္စ ခိပ္ပလာဘီ သီဃံ ပါပုဏာတီတိ အတ္ထော.

360. ‘පඨමජ්ඣානය ආදී ධ්‍යානයන්ගෙන් සහ සංසාරයෙන් මිදෙන බැවින් විමොක්ඛ නම් වූ අෂ්ට ලෝකෝත්තර විමෝක්ෂයන් වහා ලබන, ඉක්මනින් පැමිණෙන’ යනු එහි අර්ථයයි.

၃၆၂. ဧဝံ မဟာနုဘာဝဿာပိ အတ္တနော သဗြဟ္မစာရီသု ဂါရဝဗဟုမာနတံ ပကာသေန္တော ဥဒ္ဓတဝိသောဝါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဥဒ္ဓတဝိသော ဥပ္ပာဋိတဃောရဝိသော သပ္ပော ဣဝ ဆိန္နဝိသာဏောဝ ဆိန္ဒိတသိင်္ဂေါ ဥသဘော ဣဝ အဟံ ဣဒါနိ နိက္ခိတ္တမာနဒပ္ပောဝ ဆဍ္ဍိတဂေါတ္တမဒါဒိမာနဒပ္ပောဝ ဂဏံ သံဃဿ သန္တိကံ ဂရုဂါရဝေန အာဒရဗဟုမာနေန ဥပေမိ ဥပဂစ္ဆာမိ.

362. මෙලෙස මහානුභාව සම්පන්න වුවද, තමන් වහන්සේගේ සබ්‍රහ්මචාරීන් කෙරෙහි ඇති ගෞරව බහුමානය ප්‍රකාශ කරමින් ‘උද්ධතවිසෝ’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම්: දරුණු විෂ ඉවත් කළ සර්පයෙකු මෙන් ද, අං සිඳ දැමූ වෘෂභයෙකු මෙන් ද, මම දැන් මානය හා දාම්පත්‍යය (උඩඟු බව) බැහැර කර, මහා සංඝයා වහන්සේ වෙත අත්‍යන්ත ගෞරවයෙන් හා ආදර බහුමානයෙන් යුතුව එළඹෙමි යන්නයි.

၃၆၃. ဣဒါနိ အတ္တနော ပညာယ မဟတ္တတံ ပကာသေန္တော ယဒိရူပိနီတိအာဒိမာဟ. ဧဝရူပါ မေ မဟတီ ပညာ အရူပိနီ သမာနာ ယဒိ ရူပိနီ ဘဝေယျ, တဒါ မေ မမ ပညာ ဝသုပတီနံ ပထဝိဿရာနံ ရာဇူနံ သမေယျ သမာ ဘဝေယျာတိ အဓိပ္ပာယော. ဧဝံ အတ္တနော ပညာယ မဟတ္တဘာဝံ ဒဿေတွာ တတော ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏေန ပုဗ္ဗေ ကမ္မံ သရိတွာ အနောမဒဿိဿာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အနောမဒဿိဿ ဘဂဝတော မယာ ကတာယ ဉာဏထောမနာယ ဖလံ ဧတံ မမ ပညာမဟတ္တန္တိ အတ္ထော.

363. දැන් තමන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාවේ මහත් බව පෙන්වමින් ‘යදිරූපිනී’ යනාදිය වදාළ සේක. ‘මෙබඳු වූ මාගේ මහත් වූ අරූපී ප්‍රඥාව යම් හෙයකින් රූපී වූයේ නම්, එවිට මාගේ ප්‍රඥාව පෘථිවීශ්වර වූ රජවරුන්ගේ ධනයට සමාන වන්නේය’ යනු මෙහි අදහසයි. මෙසේ ප්‍රඥාවේ මහත් බව පෙන්වා, පසුව පූර්වේනිවාසානුස්මෘති ඥානයෙන් පෙර කර්මයන් සිහිපත් කරමින් ‘අනෝමදස්සිස්ස’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම්, අනෝමදස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේට මා විසින් කරන ලද ඥාන ප්‍රශංසාවේ ඵලය මාගේ මේ ප්‍රඥා මහිමය බවයි.

၃၆၄. ပဝတ္တိတံ [Pg.264] ဓမ္မစက္ကန္တိ ဧတ္ထ စက္က-သဒ္ဒေါ ပနာယံ ‘‘စတုစက္ကယာန’’န္တိအာဒီသု ဝါဟနေ ဝတ္တတိ. ‘‘ပဝတ္တိတေ စ ပန ဘဂဝတာ ဓမ္မစက္ကေ’’တိအာဒီသု (မဟာဝ. ၁၇; သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁) ဒေသနာယံ. ‘‘စက္ကံ ဝတ္တယ သဗ္ဗပါဏိန’’န္တိအာဒီသု (ဇာ. ၁.၇.၁၄၉) ဒါနမယပုညကိရိယာယံ. ‘‘စက္ကံ ဝတ္တေတိ အဟောရတ္တ’’န္တိအာဒီသု ဣရိယာပထေ. ‘‘ဣစ္ဆာဟတဿ ပေါသဿ, စက္ကံ ဘမတိ မတ္ထကေ’’တိအာဒီသု (ဇာ. ၁.၁.၁၀၄; ၁.၅.၁၀၃) ခုရစက္ကေ ‘‘ရာဇာ စက္ကဝတ္တီ စက္ကာနုဘာဝေန ဝတ္တနကော’’တိအာဒီသု (ဣတိဝု. ၂၂; ဒီ. နိ. ၁.၂၅၈) ရတနစက္ကေ. ဣဓ ပနာယံ ဒေသနာယံ. တာဒိနာ တာဒိဂုဏသမန္နာဂတေန သကျပုတ္တေန ဂေါတမသမ္ဗုဒ္ဓေန ပဝတ္တိတံ ဒေသိတံ ပိဋကတ္တယသင်္ခါတံ ဓမ္မစက္ကံ အဟံ သမ္မာ အဝိပရီတေန အနုဝတ္တေမိ အနုဂန္တွာ ဝတ္တေမိ, ဒေသေမိ ဒေသနံ ကရောမိ. ဣဒံ အနုဝတ္တနံ ဒေသိတဿ အနုဂန္တွာ ပစ္ဆာ ဒေသနံ ပုရိမဗုဒ္ဓါနံ ကတာယ ဉာဏထောမနာယ ဖလန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

364. ‘පවත්තිතං ධම්මචක්කං’ යන්නෙහි ‘චක්ක’ යන ශබ්දය ‘චතුචක්කයානං’ යනාදී තැන්වල වාහනය යන අර්ථයෙහි ද, ‘පවත්තිතේ ච පන භගවතා ධම්මචක්කේ’ යනාදී තැන්වල දේශනාව යන අර්ථයෙහි ද, ‘චක්කං වත්තය සබ්බපාණිනං’ යනාදී තැන්වල දානමය පින්කම් යන අර්ථයෙහි ද, ‘චක්කං වත්තේති අහෝරත්තං’ යනාදී තැන්වල ඉරියව් යන අර්ථයෙහි ද, ‘චක්කං භමති මත්ථකේ’ යනාදී තැන්වල ක්‍ෂුර චක්‍රය යන අර්ථයෙහි ද, ‘රාජා චක්කවත්තී’ යනාදී තැන්වල රත්න චක්‍රය යන අර්ථයෙහි ද යෙදේ. මෙහිදී එය දේශනාව යන අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. තථාගත ගුණයෙන් යුත් ශාක්‍ය පුත්‍ර ගෝතම බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පවත්වන ලද හෙවත් දේශනා කරන ලද ත්‍රිපිටක සංඛ්‍යාත ධර්ම චක්‍රය මම මැනවින් අනුගමනය කරමින් පවත්වමි, දේශනා කරමි. මෙම අනුගමනය කිරීම පෙර බුදුවරුන්ට කරන ලද ඥාන ප්‍රශංසාවේ ඵලයක් ලෙස සම්බන්ධ වේ.

၃၆၅. တတော သပ္ပုရိသူပနိဿယယောနိသောမနသိကာရာဒိပုညဖလံ ဒဿေန္တော မာ မေ ကဒါစိ ပါပိစ္ဆောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပါပိစ္ဆော လာမကာယ ဣစ္ဆာယ သမန္နာဂတော ပါပစာရီ ပုဂ္ဂလော စ ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ဝတ္တပဋိဝတ္တကရဏေ ကုသီတော စ ဈာနသမာဓိမဂ္ဂဘာဝနာဒီသု ဟီနဝီရိယော စ ဂန္ထဓုရဝိပဿနာဓုရဝိရဟိတတ္တာ အပ္ပဿုတော စ အာစရိယုပဇ္ဈာယာဒီသု အာစာရဝိရဟိတတ္တာ အနာစာရော စ ပုဂ္ဂလော ကဒါစိ ကာလေ ကတ္ထစိ ဌာနေ မေ မယာ သဟ သမေတော သမာဂတော မာ အဟု မာ ဘဝတူတိ သမ္ဗန္ဓော.

365. ඉන්පසු සත්පුරුෂ ඇසුර සහ යෝනිසෝමනසිකාරය ආදී පින්වල ඵලය පෙන්වමින් ‘මා මේ කදාචි පාපිච්ඡෝ’ යනාදිය වදාළ සේක. ලාමක ඉච්ඡාවෙන් යුත් පාපී පුද්ගලයා ද, වත්පිළිවෙත් පිරීමෙහි අලස පුද්ගලයා ද, ධ්‍යාන සමාධි හා මග්ග භාවනාවන්හි වීර්යය අඩු පුද්ගලයා ද, ග්‍රන්ථ ධුර හා විදර්ශනා ධුරයන්ගෙන් තොර බැවින් අල්පශ්‍රැත පුද්ගලයා ද, ආචාර්ය උපාධ්‍යායන් කෙරෙහි විනයාචාර රහිත පුද්ගලයා ද කිසිදු කලක කිසිදු තැනක මා හා එක් නොවේවා යනු මෙහි සම්බන්ධයයි.

၃၆၆. ဗဟုဿုတောတိ ပရိယတ္တိပဋိဝေဓဝသေန ဒုဝိဓော ဗဟုဿုတော စ ပုဂ္ဂလော. မေဓာဝီတိ မေဓာယ ပညာယ သမန္နာဂတော စ. သီလေသု သုသမာဟိတောတိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလမဂ္ဂသမ္ပယုတ္တသီလအဋ္ဌင်္ဂုပေါသထသီလာဒီသု သုဋ္ဌု အာဟိတော ဌပိတစိတ္တော စ. စေတောသမထာနုယုတ္တောတိ စိတ္တဿ ဧကီဘာဝမနုယုတ္တော စ ပုဂ္ဂလော. အပိ မုဒ္ဓနိ တိဋ္ဌတု ဧဝရူပေါ ပုဂ္ဂလော မယှံ မုဒ္ဓနိ သိရသိ အပိ တိဋ္ဌတူတိ အတ္ထော.

366. ‘බහුස්සුත’ යනු පරියත්ති හා පටිවේධ වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වූ බහුශ්‍රැත පුද්ගලයායි. ‘මේධාවී’ යනු ප්‍රඥාවෙන් යුත් පුද්ගලයායි. ‘සීලේසු සුසමාහිතෝ’ යනු චතුපාරිශුද්ධි ශීලය, මාර්ග සම්පයුක්ත ශීලය, අෂ්ටාංග උපෝසථ ශීලය ආදියෙහි මැනවින් පිහිටුවන ලද සිතැති පුද්ගලයායි. ‘චේතෝසමථානුයුත්තෝ’ යනු සිතේ එකඟතාවෙහි යෙදුණු පුද්ගලයායි. මෙබඳු වූ පුද්ගලයෙක් මාගේ හිස මත වුවද වැඩ සිටීවා යනු අර්ථයයි.

၃၆၇. အတ္တနော လဒ္ဓဖလာနိသံသံ ဝတွာ တတ္ထညေ နိယောဇေန္တော တံ ဝေါ ဝဒါမိ ဘဒ္ဒန္တေတိအာဒိမာဟ. တံ သုဝိညေယျမေဝ.

367. තමන් වහන්සේ ලැබූ අනිසංස පවසා, අනෙක් අයද එහි යොමු කරවමින් ‘තං වෝ වදාමි භද්දන්තේ’ යනාදිය වදාළ සේක. එය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

၃၆၈-၉. ယမဟန္တိ [Pg.265] ယံ အဿဇိတ္ထေရံ အဟံ ပဌမံ အာဒိမှိ ဒိသွာ သောတာပတ္တိမဂ္ဂပဋိလာဘေန သက္ကာယဒိဋ္ဌာဒီနံ ကိလေသာနံ ပဟီနတ္တာ ဝိမလော မလရဟိတော အဟုံ အဟောသိ, သော အဿဇိတ္ထေရော မေ မယှံ အာစရိယော လောကုတ္တရဓမ္မသိက္ခာပကော အဟုံ. အဟံ တဿ သဝနာယ အနုသာသနေန အဇ္ဇ ဓမ္မသေနာပတိ အဟုံ. သဗ္ဗတ္ထ သဗ္ဗေသု ဂုဏေသု ပါရမိံ ပတ္တော ပရိယောသာနံ ပတ္တော အနာသဝေါ နိက္ကိလေသော ဝိဟရာမိ.

368-9. මා මුලින්ම යම් අස්සජි තෙරණුවෙක් දැක සෝවාන් මාර්ගය ලැබීමෙන් සක්කාය දිට්ඨි ආදී ක්ලේශයන් ප්‍රහීණ කළ බැවින් නිර්මල වූයේ ද, ඒ අස්සජි තෙරණුවෝ මාගේ ලෝකෝත්තර ධර්මයේ ගුරුවරයා වූහ. උන්වහන්සේගේ අනුශාසනය ඇසීමෙන් මම අද ධර්ම සේනාපති වීමි. දැන් සියලු ගුණයන්ගෙන් පරතෙරට පත් වූ, කෙලෙස් රහිත රහතන් වහන්සේ නමක ලෙස වාසය කරමි.

၃၇၀. အတ္တနော အာစရိယေ သဂါရဝံ ဒဿေန္တော ယော မေ အာစရိယောတိအာဒိမာဟ. ယော အဿဇိ နာမ ထေရော သတ္ထု သာဝကော မေ မယှံ အာစရိယော အာသိ အဟောသိ, သော ထေရော ယဿံ ဒိသာယံ ယသ္မိံ ဒိသာဘာဂေ ဝသတိ, အဟံ တံ ဒိသာဘာဂံ ဥဿီသမှိ သီသုပရိဘာဂေ ကရောမီတိ သမ္ဗန္ဓော.

370. තමන් වහන්සේගේ ගුරුවරයා කෙරෙහි ඇති ගෞරවය පෙන්වමින් ‘යෝ මේ ආචරියෝ’ යනාදිය වදාළ සේක. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක වූ යම් අස්සජි තෙරණුවෝ මාගේ ආචාර්යවරයා වූවෝ ද, ඒ තෙරණුවන් යම් දිශාවක වෙසෙත් නම්, මම ඒ දිශාව හිස තබන දිශාව කරමි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

၃၇၁. တတော အတ္တနော ဌာနန္တရပ္ပတ္တဘာဝံ ဒဿေန္တော မမ ကမ္မန္တိအာဒိမာဟ. ဂေါတမော ဘဂဝါ သကျပုင်္ဂဝေါ သကျကုလကေတု သဗ္ဗညုတညာဏေန မမ ပုဗ္ဗေ ကတကမ္မံ သရိတွာန ဉတွာ ဘိက္ခုသံဃမဇ္ဈေ နိသိန္နော အဂ္ဂဋ္ဌာနေ အဂ္ဂသာဝကဋ္ဌာနေ မံ ဌပေသီတိ သမ္ဗန္ဓော.

371. ඉන්පසු තමන් වහන්සේ ලද තනතුරේ විශේෂත්වය පෙන්වමින් ‘මම කම්මං’ යනාදිය වදාළ සේක. ශාක්‍ය කුලයට කේතුවක් බඳු වූ ගෝතම බුදුරජාණන් වහන්සේ සර්වඥතා ඥානයෙන් මා පෙර කළ පින්කම් සිහිපත් කර දැනගෙන, භික්ෂු සංඝයා මධ්‍යයේ වැඩ හිඳ මාව අග්‍රශ්‍රාවක තනතුරෙහි පිහිටුවූ සේක යනු මෙහි සම්බන්ධයයි.

၃၇၄. အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ, ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ, နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ, ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါတိ ဣမာ စတဿော ပဋိသမ္ဘိဒါ စ, တာသံ ဘေဒေါ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ (ပဋိ. မ. ၁.၇၆; ဝိဘ. ၇၁၈) ဝုတ္တောယေဝ. စတုမဂ္ဂစတုဖလဝသေန ဝါ ရူပါရူပဈာနဝသေန ဝါ အဋ္ဌ ဝိမောက္ခာ သံသာရဝိမုစ္စနဓမ္မာ စ ဣဒ္ဓိဝိဓာဒယော ဆ အဘိညာယော စ သစ္ဆိကတာ ပစ္စက္ခံ ကတာ. ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသနန္တိ ဗုဒ္ဓဿ အနုသိဋ္ဌိ ဩဝါဒသင်္ခါတံ သာသနံ ကတံ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏေန နိပ္ဖာဒိတန္တိ အတ္ထော.

374. අර්ථ පටිසම්භිදාව, ධම්ම පටිසම්භිදාව, නිරුත්ති පටිසම්භිදාව, පටිභාණ පටිසම්භිදාව යන මේ සිව් පටිසම්භිදාවන් ද, ඒවායේ ප්‍රභේදයන් පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි පවසන ලදී. සිව් මග සිව් පල වශයෙන් හෝ රූප-අරූප ධ්‍යාන වශයෙන් හෝ අෂ්ට විමෝක්ෂයෝ ද, සංසාරයෙන් මුදවන ධර්මයෝ ද, සය වැදෑරුම් අභිඥාවෝ ද සාක්ෂාත් කරන ලදහ. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අනුශාසනා හා අවවාද සංඛ්‍යාත ශාසනය රහත් මාර්ග ඥානයෙන් සම්පූර්ණ කරන ලදී යනු අර්ථයයි.

ဣတ္ထံ သုဒန္တိ ဧတ္ထ ဣတ္ထန္တိ နိဒဿနတ္ထေ နိပါတော, ဣမိနာ ပကာရေနာတိ အတ္ထော. တေန သကလသာရိပုတ္တာပဒါနံ နိဒဿေတိ. သုဒန္တိ ပဒပူရဏေ နိပါတော. အာယသ္မာတိ ဂရုဂါရဝါဓိဝစနံ. သာရိပုတ္တောတိ မာတု နာမဝသေန ကတနာမဓေယျော ထေရော. ဣမာ ဂါထာယောတိ ဣမာ သကလာ [Pg.266] သာရိပုတ္တတ္ထေရာပဒါနဂါထာယော အဘာသိ ကထေသိ. ဣတိသဒ္ဒေါ ပရိသမာပနတ္ထေ နိပါတော, သကလံ သာရိပုတ္တာပဒါနံ နိဋ္ဌိတန္တိ အတ္ထော.

මෙම ගාථාවෙහි 'ඉත්ථං සුදං' යන්නෙහි 'ඉත්ථං' යනු නිදේශාර්ථයෙහි (පෙන්වා දීමෙහි) වැටෙන නිපාතයකි. 'මේ ආකාරයෙන්' යනු එහි අර්ථයයි. ඒ මගින් සමස්ත ශාරීපුත්‍ර අපදානයම දක්වනු ලබයි. 'සුදං' යනු පදපූරණ නිපාතයකි. 'ආයුස්මා' යනු අතිශය ගෞරව දැක්වීමේ වචනයකි. 'සාරිපුත්ත' යනු මෑණියන්ගේ නමින් නම් කරන ලද ස්ථවිරයන් වහන්සේය. 'ඉමා ගාථායෝ' යනු මෙම සමස්ත ශාරීපුත්‍ර මහා ස්ථවිර අපදාන ගාථාවන් දේශනා කළ සේක යන්නයි. 'ඉති' යන්න නිමාවට පත්වීම යන අර්ථය දෙන නිපාතයකි. මුළු ශාරීපුත්‍ර අපදානය නිම විය යනු මෙහි අර්ථයයි.

သာရိပုတ္တတ္ထေရအပဒါနဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

සාරිපුත්‍ර මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ අපදාන වර්ණනාව (අටුවාව) මෙයින් නිමාවට පත් විය.

၃-၂. မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရအပဒါနဝဏ္ဏနာ

3-2. මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ අපදාන වර්ණනාව.

အနောမဒဿီ ဘဂဝါတျာဒိကံ အာယသ္မတော မောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရဿ အပဒါနံ. အယဉ္စ ထေရော ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယာနိ ပုညာနိ ဥပစိနန္တော အနောမဒဿိဿ ဘဂဝတော ကာလေတိအာဒိ သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ဓမ္မသေနာပတိနော ဝတ္ထုမှိ ဝုတ္တမေဝ. ထေရော ဟိ ပဗ္ဗဇိတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ သတ္တမေ ဒိဝသေ မဂဓရဋ္ဌေ ကလ္လဝါလဂါမကံ ဥပနိဿာယ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တော ထိနမိဒ္ဓေ ဩက္ကမန္တေ သတ္ထာရာ ‘‘မောဂ္ဂလ္လာန, မာ တုစ္ဆော တဝ ဝါယာမော’’တိအာဒိနာ သံဝေဇိတော ထိနမိဒ္ဓံ ဝိနောဒေတွာ ဘဂဝတာ ဝုစ္စမာနံ ဓာတုကမ္မဋ္ဌာနံ သုဏန္တော ဧဝ ဝိပဿနာပဋိပါဋိယာ ဥပရိမဂ္ဂတ္တယံ အဓိဂန္တွာ အဂ္ဂဖလက္ခဏေ သာဝကဉာဏဿ မတ္ထကံ ပါပုဏိ.

'අනෝමදස්සී භගවා' යනාදී වශයෙන් ආරම්භ වන්නේ ආයුෂ්මත් මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ අපදානයයි. මේ ස්ථවිරයන් වහන්සේ පෙර බුදුවරුන් හමුවේ ප්‍රාර්ථනා (අධිකාර) කරන ලදුව, ඒ ඒ භවයන්හි සංසාරයෙන් මිදීමට උපකාරී වන්නා වූ පින් දහම් රැස් කරමින් සිටින කල්හි, අනෝමදස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සමයෙහි ධර්ම සේනාධිපති ශාරීපුත්‍ර ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ පුවතෙහි සඳහන් පරිදිම කටයුතු කළ සේක. ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේ පැවිදි වූ දින සිට සත්වැනි දිනයෙහි මගධ රටේ කල්ලවාළගාමක ග්‍රාමය ඇසුරු කරමින් මහණදම් පුරන කල්හි, ථීනමිද්ධය (සිතේ අලස බව හා නිදිබර ගතිය) ඇති වූ අවස්ථාවේදී ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් 'මොග්ගල්ලානය, ඔබගේ වීර්යය නිෂ්ඵල වීමට ඉඩ නොදෙන්න' යනාදී වශයෙන් කරුණු කියා සංවේගයට පත් කරවන ලදුව, ථීනමිද්ධය දුරු කර බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාරන ලද්දා වූ ධාතු කර්මස්ථානය ශ්‍රවණය කරමින්ම විදර්ශනා වඩා පිළිවෙළින් ඉහළ මාර්ග ඵලයන්ට පැමිණ, අර්හත් ඵලක්ෂණයේදී ශ්‍රාවක ඥානයේ කෙළවරටම පත් වූ සේක.

၃၇၅. ဧဝံ ဒုတိယသာဝကဘာဝံ ပတွာ အာယသ္မာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရော အတ္တနော ပုဗ္ဗကမ္မံ သရိတွာ သောမနဿဝသေန ပုဗ္ဗစရိယံ အပဒါနံ ပကာသေန္တော အနောမဒဿီ ဘဂဝါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ န ဩမံ အလာမကံ ဒဿနံ ပဿနံ အဿာတိ အနောမဒဿီ. တဿ ဟိ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏပဋိမဏ္ဍိတသရီရတ္တာ သကလံ ဒိဝသံ သကလံ မာသံ သကလံ သံဝစ္ဆရံ သံဝစ္ဆရသတသဟဿမ္ပိ ပဿန္တာနံ ဒေဝမနုဿာနံ အတိတ္တိကရံ ဒဿနန္တိ, အနောမံ အလာမကံ နိဗ္ဗာနံ ဒဿနသီလောတိ ဝါ ‘‘အနောမဒဿီ’’တိ လဒ္ဓနာမော ဘာဂျဝန္တတာဒီဟိ ကာရဏေဟိ ဘဂဝါ. လောကဇေဋ္ဌောတိ သကလသတ္တလောကဿ ဇေဋ္ဌော ပဓာနော. အာသဘသဒိသတ္တာ အာသဘော, နရာနံ အာသဘော နရာသဘော. သော လောကဇေဋ္ဌော နရာသဘော အနောမဒဿီ ဘဂဝါ ဒေဝသံဃပုရက္ခတော ဒေဝသမူဟေဟိ ပရိဝါရိတော. ဟိမဝန္တမှိ ဝိဟာသီတိ သမ္ဗန္ဓော.

375. මෙසේ දෙවැනි අග්‍රශ්‍රාවක භාවයට පත් වූ ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්සේ තමන්ගේ පූර්ව කර්මයන් සිහිපත් කරමින්, ප්‍රීති සහගතව තමන්ගේ පෙර අපදානය ප්‍රකාශ කරමින් 'අනෝමදස්සී භගවා' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'අනෝම' යනු හීන නොවන (උතුම්) වූ, 'දස්සී' යනු දැකීමයි. එබැවින් 'අනෝමදස්සී' යනු උතුම් දැක්මක් ඇත්තා වූ යන්නයි. දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයෙන් විභූෂිත වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශරීරය මුළු දවසක්, මුළු මාසයක්, මුළු අවුරුද්දක් හෝ අවුරුදු ලක්ෂයක් පුරා වුව ද බලන්නා වූ දෙවි මිනිසුන්ට ඒ දැක්මෙන් තෘප්තියක් නොවන බැවින් හෝ හීන නොවන උතුම් නිර්වාණය දකින ස්වභාවය ඇති බැවින් උන්වහන්සේ 'අනෝමදස්සී' යන නාමය ලැබූ සේක. භාග්‍යවත් ආදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් උන්වහන්සේ 'භගවා' නම් වන සේක. 'ලෝකජෙට්ඨ' යනු සමස්ත සත්ව ලෝකයටම ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ හෙවත් ප්‍රධාන වූ යන්නයි. ශ්‍රේෂ්ඨ වෘෂභයෙකු බඳු බැවින් 'ආසභ' නම් වන අතර, නරයන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ බැවින් 'නරාසභ' නම් වන සේක. ඒ ලෝකජ්‍යෙෂ්ඨ වූ නරාසභ වූ අනෝමදස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේ දේව සමූහයා පිරිවරා හිමාලයෙහි වැඩසිටි සේක යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

၃၇၆. ယဒါ [Pg.267] ဒုတိယသာဝကဘာဝါယ ဒုတိယဝါရေ ပတ္ထနံ အကာသိ, တဒါ နာမေန ဝရုဏော နာမ အဟံ နာဂရာဇာ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တော အဟောသိန္တိ အတ္ထော. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဝရုဏော နာမ နာမေန, နာဂရာဇာ အဟံ တဒါ’’တိ. ကာမရူပီတိ ယဒိစ္ဆိတကာမနိမ္မာနသီလော. ဝိကုဗ္ဗာမီတိ ဝိဝိဓံ ဣဒ္ဓိဝိကုဗ္ဗနံ ကရောမိ. မဟောဒဓိနိဝါသဟန္တိ မဉ္ဇေရိကာ နာဂါ, ဘူမိဂတာ နာဂါ, ပဗ္ဗတဋ္ဌာ နာဂါ, ဂင်္ဂါဝဟေယျာ နာဂါ, သာမုဒ္ဒိကာ နာဂါတိ ဣမေသံ နာဂါနံ အန္တရေ သာမုဒ္ဒိကနာဂေါ အဟံ မဟောဒဓိမှိ သမုဒ္ဒေ နိဝါသိံ, ဝါသံ ကပ္ပေသိန္တိ အတ္ထော.

376. යම් කලක දෙවැනි අග්‍රශ්‍රාවක පදවිය පතා දෙවැනි වරටත් ප්‍රාර්ථනා කළේ ද, එකල මම වරුණ නම් වූ නාග රාජයෙක්ව උපන්නෙමි යනු අර්ථයයි. එබැවින් 'එකල මම නමින් වරුණ නම් වූ නාග රාජයෙක් වීමි' යයි වදාරන ලදී. 'කාමරූපී' යනු කැමති කැමති පරිදි රූප මවා ගැනීමේ ස්වභාවය ඇති බවයි. 'විකුබ්බාමි' යනු විවිධ වූ සෘද්ධි විපර්යාසයන් සිදු කිරීමයි. 'මහෝදධිනිවාසී' යන්නෙන් මංජේරික නාගයන්, භූමිගත නාගයන්, පර්වතවල වසන නාගයන්, ගංගාධාරවල වසන නාගයන් සහ සාගරික නාගයන් යන මේ නාගයන් අතර සාගරික නාගයෙකු වූ මම මහා සාගරයෙහි වාසය කළෙමි යන්න අදහස් වේ.

၃၇၇. သင်္ဂဏိယံ ဂဏံ ဟိတွာတိ နိစ္စပရိဝါရဘူတံ သကပရိဝါရံ နာဂသမူဟံ ဟိတွာ ဝိနာ ဟုတွာ. တူရိယံ ပဋ္ဌပေသဟန္တိ အဟံ တူရိယံ ပဋ္ဌပေသိံ, ဝဇ္ဇာပေသိန္တိ အတ္ထော. သမ္ဗုဒ္ဓံ ပရိဝါရေတွာတိ အနောမဒဿိသမ္ဗုဒ္ဓံ သမန္တတော သေဝမာနာ အစ္ဆရာ နာဂမာဏဝိကာ ဝါဒေသုံ ဒိဗ္ဗဝါဒေဟိ ဂီတာ ဝါကျာဒီဟိ ဝါဒေသုံ လဒ္ဓါနုရူပတော ဝဇ္ဇေသုံ တဒါတိ အတ္ထော.

377. 'සංගණියං ගණං හිත්වා' යනු නිරන්තරයෙන් පිරිවර වූ තමන්ගේ නාග සමූහයා හැර දමා හෙවත් ඔවුන්ගෙන් වෙන්ව යන්නයි. 'තූරියං පට්ඨපේසහං' යනු මම තූර්ය වාදනයන් කරවීමි යන්නයි. 'සම්බුද්ධං පරිවාරෙත්වා' යනු අනෝමදස්සී සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ හාත්පසින් පිරිවරා සේවය කරමින් දිව්‍ය අප්සරාවන් බඳු නාග මානවිකාවන් දිව්‍යමය වාදනයන්ගෙන් සහ ගීතිකා ආදියෙන් එකල සුදුසු පරිදි තූර්ය වාදනය කළාහුය යන්න අර්ථයයි.

၃၇၈. ဝဇ္ဇမာနေသု တူရေသူတိ မနုဿနာဂတူရိယေသု ပဉ္စင်္ဂိကေသု ဝဇ္ဇမာနေသု. ဒေဝါ တူရာနိ ဝဇ္ဇယုန္တိ စာတုမဟာရာဇိကာ ဒေဝါ ဒိဗ္ဗတူရိယာနိ ဝဇ္ဇိံသု ဝါဒေသုန္တိ အတ္ထော. ဥဘိန္နံ သဒ္ဒံ သုတွာနာတိ ဥဘိန္နံ ဒေဝမနုဿာနံ ဘေရိသဒ္ဒံ သုတွာ. တိလောကဂရုသမာနောပိ ဗုဒ္ဓေါ သမ္ပဗုဇ္ဈထ ဇာနာတိ သုဏာတီတိ အတ္ထော.

378. 'වජ්ජමානේසු තූරේසූ' යනු මිනිසුන්ගේ හා නාගයන්ගේ පංචාංගික තූර්ය වාදනයන් වැයෙන කල්හිය. 'දේවා තූරානි වජ්ජයුං' යනු සතර වරම් දෙවි මහරජුන් දිව්‍යමය තූර්යයන් වාදනය කළහ යන්නයි. 'උභින්නං සද්දං සුත්වාන' යනු දෙවි මිනිස් දෙපිරිසගේම බෙර හඬ අසා යන්නයි. තෛලෝකගුරු වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ ද මැනවින් පිබිදුණු සේක, එනම් ඒ හඬ අසා දැනගත් සේක යනු අර්ථයයි.

၃၇၉. နိမန္တေတွာန သမ္ဗုဒ္ဓန္တိ သသာဝကသံဃံ သမ္ဗုဒ္ဓံ သွာတနာယ နိမန္တေတွာ ပရိဝါရေတွာ. သကဘဝနန္တိ အတ္တနော နာဂဘဝနံ ဥပါဂမိံ. ဂန္တွာ စ အာသနံ ပညပေတွာနာတိ ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနကုဋိမဏ္ဍပသယနနိသီဒနဋ္ဌာနာနိ ပညာပေတွာ သဇ္ဇေတွာတိ အတ္ထော. ကာလမာရောစယိံ အဟန္တိ ဧဝံ ကတပုဗ္ဗဝိဓာနော အဟံ ‘‘ကာလော, ဘန္တေ, နိဋ္ဌိတံ ဘတ္တ’’န္တိ ကာလံ အာရောစယိံ ဝိညာပေသိံ.

379. 'නිමන්තෙත්වාන සම්බුද්ධං' යනු ශ්‍රාවක සංඝයා වහන්සේලා සමඟ සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට පසු දින දානය සඳහා ආරාධනා කොට යන්නයි. 'සකභවනං' යනු තමන්ගේ නාග භවනයට පැමිණියෙමි යන්නයි. එහි ගොස් 'ආසන පැනවීම' යනු රාත්‍රී කාලයට හා දිවා කාලයට සුදුසු ස්ථාන, කුටි, මණ්ඩප, සයන හා අසුන් පිළියෙළ කොට සකස් කිරීමයි. 'කාලමාරෝචයිං අහං' යනු මෙසේ පූර්ව කටයුතු සම්පූර්ණ කළ මම 'ස්වාමීනි, කාලය පැමිණ ඇත, දානය සූදානම්ය' යි කාලය දන්වා සිටියෙමි යන්නයි.

၃၈၀. ခီဏာသဝသဟဿေဟီတိ တဒါ သော ဘဂဝါ အရဟန္တသဟဿေဟိ ပရိဝုတော လောကနာယကော သဗ္ဗာ ဒိသာ ဩဘာသေန္တော မေ ဘဝနံ ဥပါဂမိ သမ္ပတ္တောတိ အတ္ထော.

380. 'ඛීණාසවසහස්සේහි' යනු එකල ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රහතන් වහන්සේලා දහසක් පිරිවරා, ලෝකනාථයන් වහන්සේ සියලු දිශාවන් ඒකාලෝක කරමින් මාගේ භවනයට වැඩි සේක යන්න අර්ථයයි.

၃၈၁. အတ္တနော [Pg.268] ဘဝနံ ပဝိဋ္ဌံ ဘဂဝန္တံ ဘောဇနာကာရံ ဒဿေန္တော ဥပဝိဋ္ဌံ မဟာဝီရန္တိအာဒိမာဟ. တံ သုဝိညေယျမေဝ.

381. තමන්ගේ භවනයට වැඩි බුදුරජාණන් වහන්සේට දානය පිළිගැන්වූ ආකාරය පෙන්වමින් 'උපවිට්ඨං මහාවීරං' යනාදිය වදාළහ. එය ඉතා පැහැදිලි බැවින් වටහා ගැනීම පහසුය.

၃၈၆. ဩက္ကာကကုလသမ္ဘဝေါတိ ဩက္ကာကရညော ပရမ္ပရာဂတရာဇကုလေ ဥပ္ပန္နော သကလဇမ္ဗုဒီပေ ပါကဋရာဇကုလေ ဥပ္ပန္နော ဝါ ဂေါတ္တေန ဂေါတ္တဝသေန ဂေါတမော နာမ သတ္ထာ မနုဿလောကေ ဘဝိဿတိ.

386. 'ඔක්කාකකුලසම්භවෝ' යනු ඔක්කාක රජුගේ පරම්පරාවෙන් පැවත එන රාජ කුලයක උපන් හෝ සමස්ත දඹදිවෙහිම ප්‍රසිද්ධ රාජ කුලයක උපන්, ගෝත්‍රය අනුව 'ගෝතම' නම් වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ නමක් මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි පහළ වන සේක.

၃၈၈. သော ပစ္ဆာ ပဗ္ဗဇိတွာနာတိ သော နာဂရာဇာ ပစ္ဆာ ပစ္ဆိမဘဝေ ကုသလမူလေန ပုညသမ္ဘာရေန စောဒိတော ဥယျောဇိတော သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ ဂေါတမဿ ဘဂဝတော ဒုတိယော အဂ္ဂသာဝကော ဟေဿတီတိ ဗျာကရဏမကာသိ.

388. 'සෝ පච්ඡා පබ්බජිත්වාන' යනු ඒ නාග රාජයා පසුව තමන්ගේ අවසාන භවයෙහිදී කුසල් මූලයන් හා පින් සම්භාරයන් විසින් පොළඹවන ලදුව, ශාසනයෙහි පැවිදි වී ගෝතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දෙවැනි අග්‍රශ්‍රාවකයා වන්නේය යනුවෙන් අනෝමදස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේ විවරණය ලබා දුන් සේක.

၃၈၉. အာရဒ္ဓဝီရိယောတိ ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု ဣရိယာပထေသု ဝီရိယဝါ. ပဟိတတ္တောတိ နိဗ္ဗာနေ ပေသိတစိတ္တော. ဣဒ္ဓိယာ ပါရမိံ ဂတောတိ ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဣဒ္ဓိမန္တာနံ ယဒိဒံ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၈၀, ၁၉၀) အဓိဋ္ဌာနိဒ္ဓိဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိကမ္မဝိပါကဇိဒ္ဓိအာဒီသု ပါရမိံ ပရိယောသာနံ ဂတော ပတ္တော. သဗ္ဗာသဝေတိ အာ သမန္တတော သဝနတော ပဝတ္တနတော ‘‘အာသဝါ’’တိ လဒ္ဓနာမေ ကာမဘဝဒိဋ္ဌိအဝိဇ္ဇာဓမ္မေ သဗ္ဗေ ပရိညာယ သမန္တတော အညာယ ဇာနိတွာ ပဇဟိတွာ အနာသဝေါ နိက္ကိလေသော. နိဗ္ဗာယိဿတီတိ ကိလေသခန္ဓပရိနိဗ္ဗာနေန နိဗ္ဗာယိဿတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

389. 'ආරද්ධවීිරියෝ' යනු සිටගෙන සිටීම, වාඩි වී සිටීම ආදී සියලු ඉරියව්වලදී වීර්යවන්ත වූ යන්නයි. 'පහිතත්තෝ' යනු නිර්වාණය කෙරෙහිම යොමු කරන ලද සිතක් ඇති බවයි. 'ඉද්ධියා පාරමිං ගතෝ' යනු 'මහණෙනි, මාගේ සෘද්ධිමත් ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ මහා මොග්ගල්ලාන තෙමේ අග්‍ර වන්නේය' යනාදී වශයෙන් වදාළ පරිදි අධිෂ්ඨාන සෘද්ධිය, විකුර්වණ සෘද්ධිය, කර්මවිපාකජ සෘද්ධිය ආදී සෘද්ධි ප්‍රභේදයන්හි කෙළවරටම පත් වූයේය යන්නයි. 'සබ්බාසවේ' යනු හාත්පසින්ම ගලා එන යන අර්ථයෙන් 'ආසව' නම් වූ කාම, භව, දිට්ඨි සහ අවිජ්ජා යන සියලු ධර්මයන් මැනවින් අවබෝධ කර, ප්‍රහාණය කොට, ආසව රහිත හෙවත් නික්ලේෂී වූයේ යන්නයි. 'නිබ්බායිස්සති' යනු කෙලෙස් පිරිනිවනින් හා ස්කන්ධ පිරිනිවනින් පිරිනිවන් පාන්නේය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

၃၉၀. ဧဝံ ထေရော အတ္တနော ပုညဝသေန လဒ္ဓဗျာကရဏံ ဝတွာ ပုန ပါပစရိယံ ပကာသေန္တော ပါပမိတ္တောပနိဿာယာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပါပမိတ္တေ ပါပကေ လာမကေ မိတ္တေ ဥပနိဿာယ နိဿယေ ကတွာ တေဟိ သံသဂ္ဂေါ ဟုတွာတိ အတ္ထော.

390. මෙලෙස මහා තෙරුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේගේ පින් මහිමය හේතුවෙන් ලද විවරණය ගැන පවසා, නැවතත් තම අතීත අකුසල චරිතය ප්‍රකාශ කරමින් "පාපමිත්තූපනිස්සාය" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'පාපමිත්ත' යනු පවිටු ලාමක මිතුරන් ඇසුරු කොට, ඔවුන්ගේ ඇසුර නිශ්‍රය කර ගැනීමෙන් ඔවුනට සම්බන්ධ වීම යන්න අර්ථයයි.

တတြာယမနုပုဗ္ဗီ ကထာ – ဧကသ္မိံ သမယေ တိတ္ထိယာ သန္နိပတိတွာ မန္တေသုံ – ‘‘ဇာနာထာဝုသော, ကေန ကာရဏေန သမဏဿ ဂေါတမဿ လာဘသက္ကာရော မဟာ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တော’’တိ? ‘‘န ဇာနာမ’’. ‘‘တုမှေ ပန န ဇာနာထာ’’တိ? ‘‘အာမ, ဇာနာမ’’ – မောဂ္ဂလ္လာနံ နာမ ဧကံ ဘိက္ခုံ နိဿာယ ဥပ္ပန္နော[Pg.269]. သော ဟိ ဒေဝလောကံ ဂန္တွာ ဒေဝတာဟိ ကတကမ္မံ ပုစ္ဆိတွာ အာဂန္တွာ မနုဿာနံ ကထေသိ – ‘‘ဣဒံ နာမ ကတွာ ဧဝရူပံ သမ္ပတ္တိံ လဘန္တီ’’တိ. နိရယေ နိဗ္ဗတ္တာနမ္ပိ ကမ္မံ ပုစ္ဆိတွာ အာဂန္တွာ မနုဿာနံ ကထေသိ – ‘‘ဣဒံ နာမ ကတွာ ဧဝရူပံ ဒုက္ခံ အနုဘဝန္တီ’’တိ. မနုဿာ တဿ ကထံ သုတွာ မဟန္တံ လာဘသက္ကာရံ အဘိဟရန္တိ. သစေ တံ မာရေတုံ သက္ခိဿာမ, သော လာဘသက္ကာရော အမှာကံ နိဗ္ဗတ္တိဿတိ, အတ္ထေသော ဥပါယောတိ သဗ္ဗေ ဧကစ္ဆန္ဒာ ဟုတွာ ‘‘ယံကိဉ္စိ ကတွာ တံ မာရေဿာမာ’’တိ အတ္တနော ဥပဋ္ဌာကေ သမာဒပေတွာ ကဟာပဏသဟဿံ လဘိတွာ ပုရိသဃာတကေ စောရေ ပက္ကောသာပေတွာ ‘‘မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရော နာမ သမဏဿ ဂေါတမဿ သာဝကော ကာဠသိလာယံ ဝသတိ, တုမှေ တတ္ထ ဂန္တွာ တံ မာရေထာ’’တိ တေသံ တံ သဟဿံ အဒံသု. စောရာ ဓနလာဘေန သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ‘‘ထေရံ မာရေဿာမာ’’တိ ဂန္တွာ တဿ ဝသနဋ္ဌာနံ ပရိဝါရေသုံ. ထေရော တေဟိ ပရိက္ခိတ္တဘာဝံ ဉတွာ ကုဉ္စိကစ္ဆိဒ္ဒေန နိက္ခမိတွာ ပက္ကာမိ. စောရာ တံ ဒိဝသံ ထေရံ အဒိသွာ ပုနေကဒိဝသံ တဿ ဝသနဋ္ဌာနံ ပရိက္ခိပိံသု. ထေရော ဉတွာ ကဏ္ဏိကာမဏ္ဍလံ ဘိန္ဒိတွာ အာကာသံ ပက္ခန္ဒိ. ဧဝံ တေ ပဌမမာသေပိ, မဇ္ဈိမမာသေပိ ထေရံ ဂဟေတုံ နာသက္ခိံသု. ပစ္ဆိမမာသေ ပန သမ္ပတ္တေ ထေရော အတ္တနာ ကတကမ္မဿ အာကဍ္ဎနဘာဝံ ဉတွာ န အပဂစ္ဆိ. စောရာ တံ ပဟရန္တာ တဏ္ဍုလကမတ္တာနိ အဋ္ဌီနိ ကရောန္တာ ဘိန္ဒိံသု. အထ နံ ‘‘မတော’’တိ သညာယ ဧကသ္မိံ ဂုမ္ဗပိဋ္ဌေ ခိပိတွာ ပက္ကမိံသု.

එහි අනුපිළිවෙළ කතාව මෙසේය - එක් කලෙක තීර්ථකයෝ රැස්ව මෙසේ මන්ත්‍රණය කළහ: "ඇවැත්නි, ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේට මහා ලාභ සත්කාර ලැබෙන්නේ කුමන හේතුවක් නිසාදැයි ඔබ දන්නෙහිද?" "අපි නොදනිමු." "එසේනම් ඔබ දන්නෙහිද?" "එසේය, අපි දනිමු. මොග්ගල්ලාන නම් එක් භික්ෂුවක් ඇසුරු කොට ගෙන මෙය උපදී. මක්නිසාද යත්, ඔහු දෙව්ලොවට ගොස් දෙවියන් කළ කර්මයන් විමසා පැමිණ මිනිසුන්ට පවසයි - 'මෙනම් පින්කමක් කොට මෙබඳු සම්පත් ලබති' යනුවෙනි. නිරයේ උපන් සත්වයන්ගේ කර්මයන්ද විමසා පැමිණ මිනිසුන්ට පවසයි - 'මෙනම් අකුසලයක් කොට මෙබඳු දුක් අනුභව කරති' යනුවෙනි. මිනිස්සු ඔහුගේ වචන අසා මහා ලාභ සත්කාර පවත්වති. ඉදින් අපට ඔහුව මරා දැමීමට හැකි වුවහොත්, එම ලාභ සත්කාර අපට ලැබෙනු ඇත. මෙයයි ඒ සඳහා වූ උපාය." මෙසේ සියල්ලෝම එක් අදහසක් ඇතිව, "යම් ක්‍රමයකින් හෝ ඔහුව මරා දමමු" යයි තීරණය කර, තම උපස්ථායකයන් ලවා කහවණු දහසක් ලබාගෙන, මිනීමරු සොරුන් කැඳවා මෙසේ කීහ: "ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගේ ශ්‍රාවක වූ මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් කාලසිලාවේ වෙසෙති. ඔබ එහි ගොස් උන්වහන්සේව මරා දමන්න." යයි පවසා ඔවුන්ට ඒ කහවණු දහස දුන්හ. සොරු ධන ලාභය නිසා එය පිළිගෙන "තෙරුන් මරා දමමු" යයි ගොස් උන්වහන්සේගේ වාසස්ථානය වට කළහ. තෙරුන් වහන්සේ තමන් වට කර ඇති බව දැන යතුරු හිලෙන් නික්ම වැඩියහ. සොරුන් එදින තෙරුන් වහන්සේව නොදැක, නැවත දිනක උන්වහන්සේගේ වාසස්ථානය වට කළහ. තෙරුන් වහන්සේ එය දැන වහලයේ කැණිමඬල බිඳ අහසට පැන නැගුණහ. මෙලෙස ඔවුන් පළමු මාසයේත්, දෙවන මාසයේත් තෙරුන් වහන්සේව අල්ලා ගැනීමට නොහැකි වූහ. එහෙත් තෙවන මාසය පැමිණි කල්හි, තෙරුන් වහන්සේ තමන් කළ පෙර කර්මයක විපාකය තමන් කරා ඇදී එන බව දැන පලා නොවැඩියහ. සොරුන් උන්වහන්සේට පහර දී, ඇටකටු සහල් කැබලි මෙන් කුඩු වන සේ බිඳ දැමූහ. ඉන්පසු උන්වහන්සේ "මළහ" යන හැඟීමෙන් එක් පඳුරක් උඩට දමා නික්ම ගියහ.

ထေရော, ‘‘သတ္ထာရံ ပဿိတွာ ဝန္ဒိတွာဝ ပရိနိဗ္ဗာယိဿာမီ’’တိ အတ္တဘာဝံ ဈာနဝေဌနေန ဝေဌေတွာ အာကာသေန သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ ‘‘ဘန္တေ, ပရိနိဗ္ဗာယိဿာမီ’’တိ အာဟ. ‘‘ပရိနိဗ္ဗာယိဿသိ, မောဂ္ဂလ္လာနာ’’တိ? ‘‘အာမ, ဘန္တေ’’တိ. ‘‘ကတ္ထ ဂန္တွာ ပရိနိဗ္ဗာယိဿသီ’’တိ? ‘‘ကာဠသိလာပဒေသံ, ဘန္တေ’’တိ. ‘‘တေန ဟိ, မောဂ္ဂလ္လာန, မယှံ ဓမ္မံ ကထေတွာ ယာဟိ. တာဒိသဿ ဟိ မေ သာဝကဿ န ဒါနိ ဒဿနံ အတ္ထီ’’တိ. သော ‘‘ဧဝံ ကရိဿာမိ, ဘန္တေ’’တိ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ အာကာသံ ဥပ္ပတိတွာ သာရိပုတ္တတ္ထေရော ဝိယ ပရိနိဗ္ဗာနဒိဝသေ နာနပ္ပကာရာ ဣဒ္ဓိယော ကတွာ ဓမ္မံ ကထေတွာ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ ကာဠသိလာပဒေသံ ဂန္တွာ ပရိနိဗ္ဗာယိ. ‘‘ထေရံ ကိရ စောရာ မာရေသု’’န္တိ အယံ ကထာ သကလဇမ္ဗုဒီပေ ပတ္ထရိ.

තෙරුන් වහන්සේ, "ශාස්තෘන් වහන්සේව දැක වැඳම පිරිනිවන් පාන්නෙමි" යයි සිතා, ධ්‍යාන වේගයෙන් සිරුර දැඩි කොට බැඳගෙන අහසින් ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයට වැඩම කර, උන්වහන්සේට වැඳ "ස්වාමීනි, මම පිරිනිවන් පාන්නෙමි" යයි සැළ කළහ. "මොග්ගල්ලානයෙනි, පිරිනිවන් පාන්නෙහිද?" "එසේය, ස්වාමීනි." "කොහි ගොස් පිරිනිවන් පාන්නෙහිද?" "ස්වාමීනි, කාලසිලා පෙදෙසේදීය." "මොග්ගල්ලානයෙනි, එසේනම් මට ධර්මය දේශනා කොට වැඩම කරන්න. ඔබ වැනි ශ්‍රාවකයෙකු දැකීම මින් මතු මට නැත." උන්වහන්සේ "එසේය ස්වාමීනි" යයි පවසා ශාස්තෘන් වහන්සේට වැඳ අහසට පැන නැගී, සැරියුත් තෙරුන් මෙන් පිරිනිවන් පාන දින විවිධ ප්‍රාතිහාර්යයන් දක්වා, ධර්මය දේශනා කොට, ශාස්තෘන් වහන්සේට වැඳ කාලසිලා පෙදෙසට වැඩම කර පිරිනිවන් පෑහ. "සොරුන් විසින් තෙරුන් වහන්සේව මරා දමන ලද්දේලු" යන මේ කතාව මුළු දඹදිව පුරා පැතිර ගියේය.

ရာဇာ [Pg.270] အဇာတသတ္တု စောရေ ပရိယေသနတ္ထာယ စရပုရိသေ ပယောဇေသိ. တေသု စောရေသု သုရာပါနေ သုရံ ပိဝန္တေသု မဒ္ဒေသု ဧကော ဧကဿ ပိဋ္ဌိံ ပဟရိတွာ ပါတေသိ. သော တံ သန္တဇ္ဇေန္တော ‘‘အမ္ဘော ဒုဗ္ဗိနီတ တွံ, ကသ္မာ မေ ပိဋ္ဌိံ ပဟရိတွာ ပါတေသိ, ကိံ ပန, အရေ ဒုဋ္ဌစောရ, တယာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရော ပဌမံ ပဟတော’’တိ အာဟ. ‘‘ကိံ ပန တွံ မယာ ပဌမံ ပဟတဘာဝံ န ဇာနာသီ’’တိ? ဧဝံ ဧတေသံ ‘‘မယာ ပဟတော, မယာ ပဟတော’’တိ ဝဒန္တာနံ သုတွာ တေ စရပုရိသာ သဗ္ဗေ တေ စောရေ ဂဟေတွာ ရညော အာရောစေသုံ. ရာဇာ တေ စောရေ ပက္ကောသာပေတွာ ပုစ္ဆိ – ‘‘တုမှေဟိ ထေရော မာရိတော’’တိ? ‘‘အာမ, ဒေဝါ’’တိ. ‘‘ကေဟိ တုမှေ ဥယျောဇိတာ’’တိ? ‘‘နဂ္ဂသမဏေဟိ, ဒေဝါ’’တိ. ရာဇာ ပဉ္စသတေ နဂ္ဂသမဏေ ဂါဟာပေတွာ ပဉ္စသတေဟိ စောရေဟိ သဒ္ဓိံ ရာဇင်္ဂဏေ နာဘိပမာဏေသု အာဝါဋေသု နိခဏာပေတွာ ပလာလေဟိ ပဋိစ္ဆာဒေတွာ အဂ္ဂိံ ဒါပေသိ. အထ နေသံ ဈာမဘာဝံ ဇာနိတွာ အယနင်္ဂလေဟိ ကသာပေတွာ သဗ္ဗေ ခဏ္ဍာခဏ္ဍံ ကာရာပေသိ. တဒါ ဘိက္ခူ ဓမ္မသဘာယံ ကထံ သမုဋ္ဌာပေသုံ – ‘‘မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရော အတ္တနော အနနုရူပမရဏံ ပတ္တော’’တိ. သတ္ထာ အာဂန္တွာ ‘‘ကာယ နုတ္ထ, ဘိက္ခဝေ, ဧတရဟိ ကထာယ သန္နိသိန္နာ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘ဣမာယ နာမ, ဘန္တေ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘မောဂ္ဂလ္လာနဿ, ဘိက္ခဝေ, ဣမဿေဝ အတ္တဘာဝဿ အနနုရူပံ မရဏံ, ပုဗ္ဗေ ပန တေန ကတကမ္မဿ အနုရူပမေဝါ’’တိ ဝတွာ ‘‘ကိံ ပနဿ, ဘန္တေ, ပုဗ္ဗကမ္မ’’န္တိ ပုဋ္ဌော တံ ဝိတ္ထာရေတွာ ကထေသိ.

අජාසත්ත රජතුමා සොරුන් සෙවීම පිණිස චරපුරුෂයන් යෙදවීය. ඒ සොරුන් සුරා පානය කරමින් මත් වී සිටින අතරතුර, එක් අයෙකු අනෙකාගේ පිටට පහර දී පෙරළා දැමීය. ඔහු ඔහුට තර්ජනය කරමින් "එම්බා අකීකරු පුරුෂය, ඔබ මගේ පිටට පහර දී පෙරළා දැමුවේ ඇයි? එම්බා දුෂ්ට සොර, ඔබ මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන්ට පළමුව පහර දුන්නා නේද?" යයි කීවේය. "මම පළමුව පහර දුන් බව ඔබ නොදන්නෙහිද?" යයි අනෙකා කීය. මෙසේ "මම පහර දුන්නෙමි, මම පහර දුන්නෙමි" යයි ඔවුන් කියනු අසා ඒ චරපුරුෂයෝ ඒ සියලු සොරුන් අල්ලාගෙන රජුට දැන්වූහ. රජතුමා ඒ සොරුන් කැඳවා "ඔබලා තෙරුන් වහන්සේව මැරුවෙහිද?" යයි ඇසීය. "එසේය දේවයන් වහන්ස" යයි ඔවුහු කීහ. "ඔබව මෙහෙයවූයේ කවුද?" "දේවයන් වහන්ස, නිගණ්ඨයන් විසිනි." රජතුමා පන්සියයක් නිගණ්ඨයන් අල්ලාගෙන පන්සියයක් සොරුන් සමඟ රජ අංගනයේ නාභිය දක්වා වළවල් හාරා ඔවුන් වැළලීය. පසුව පිදුරුවලින් වසා ගිනි තැබවීය. පසුව ඔවුන් පිළිස්සුණු බව දැන යකඩ නගුල්වලින් සී සප්පවා සියල්ලන්ව කැබලි කරවීය. එකල භික්ෂූන් වහන්සේලා දම්සභාවේ "මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ තමන්ට නුසුදුසු මරණයකට පත් වූ සේක" යයි කතාවක් ඉපදවූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩම කර "මහණෙනි, දැන් කුමන කතාවකින් යුක්තව රැස්ව සිටින්නහුද?" යයි විමසා, "ස්වාමීනි, මේ කතාවෙනි" යයි කී කල්හි, "මහණෙනි, මොග්ගල්ලානයාගේ මේ මරණය මේ ආත්මයට නුසුදුසු වුවද, පෙර කළ කර්මයට නම් ඉතා සුදුසුමය" යයි වදාරා, "ස්වාමීනි, උන්වහන්සේගේ ඒ පෙර කර්මය කුමක්ද?" යයි විමසූ කල්හි එය විස්තර කර වදාළ සේක.

အတီတေ, ဘိက္ခဝေ, ဗာရာဏသိယံ ဧကော ကုလပုတ္တော သယမေဝ ကောဋ္ဋနပစနာဒီနိ ကရောန္တော မာတာပိတရော ပဋိဇဂ္ဂိ. အထဿ မာတာပိတရော ‘‘တာတ, တွံ ဧကကောဝ ဂေဟေ စ အရညေ စ ကမ္မံ ကရောန္တော ကိလမသိ, ဧကံ တေ ကုမာရိကံ အာနေဿာမာ’’တိ ဝတွာ ‘‘အမ္မတာတာ, ယာဝ တုမှေ ဇီဝထ, တာဝ ဝေါ သဟတ္ထာ ဥပဋ္ဌဟိဿာမီ’’တိ တေန ပဋိက္ခိတ္တာပိ ပုနပ္ပုနံ ယာစိတွာ ကုမာရိကံ အာနေသုံ. သာ ကတိပါဟမေဝ တေ ဥပဋ္ဌဟိတွာ ပစ္ဆာ တေသံ ဒဿနမပိ အနိစ္ဆန္တီ – ‘‘န သက္ကာ တဝ မာတာပိတူဟိ သဒ္ဓိံ ဧကဋ္ဌာနေ ဝသိတု’’န္တိ ဥဇ္ဈာယိတွာ တသ္မိံ အတ္တနော ကထံ အဂ္ဂဏှန္တေ တဿ ဗဟိဂတကာလေ မကစိဝါကခဏ္ဍာနိ စ ယာဂုဖေဏကေ စ ဂဟေတွာ တတ္ထ တတ္ထ အာကိရိတွာ တေနာဂန္တွာ ‘‘ကိံ ဣဒ’’န္တိ ပုဋ္ဌာ ‘‘ဣမေသံ [Pg.271] မဟလ္လကအန္ဓာနံ ဧတံ ကမ္မံ, သဗ္ဗံ ဂေဟံ ကိလိဋ္ဌာ ကရောန္တာ ဝိစရန္တိ, န သက္ကာ ဧတေဟိ သဒ္ဓိံ ဧကဋ္ဌာနေ ဝသိတု’’န္တိ ဧဝံ တာယ ပုနပ္ပုနံ ကထိယမာနာယ ဧဝရူပေါပိ ပူရိတပါရမီ သတ္တော မာတာပိတူဟိ သဒ္ဓိံ ဘိဇ္ဇိ. သော ‘‘ဟောတု, ဇာနိဿာမိ နေသံ ကတ္တဗ္ဗကမ္မ’’န္တိ တေ ဘောဇေတွာ ‘‘အမ္မတာတာ, အသုကဋ္ဌာနေ နာမ တုမှာကံ ဉာတကာ အာဂမနံ ပစ္စာသီသန္တိ, တတ္ထ ဂမိဿာမာ’’တိ တေ ယာနကံ အာရောပေတွာ အာဒါယ ဂစ္ဆန္တော အဋဝိမဇ္ဈံ ပတ္တကာလေ ‘‘တာတ, ရသ္မိယော ဂဏှထ, ဂေါဏာ ဒဏ္ဍသညာယ ဂမိဿန္တိ, ဣမသ္မိံ ဌာနေ စောရာ ဝသန္တိ, အဟံ ဩတရိတွာ စရာမီ’’တိ ပိတု ဟတ္ထေ ရသ္မိယော ဒတွာ ဩတရိတွာ ဂစ္ဆန္တော သဒ္ဒံ ပရိဝတ္တေတွာ စောရာနံ ဥဋ္ဌိတသဒ္ဒမကာသိ. မာတာပိတရော သဒ္ဒံ သုတွာ ‘‘စောရာ ဥဋ္ဌိတာ’’တိ သညာယ ‘‘တာတ, စောရာ ဥဋ္ဌိတာ, မဟလ္လကာ မယံ, တွံ အတ္တာနမေဝ ရက္ခာဟီ’’တိ အာဟံသု. သော မာတာပိတရော ဝိရဝန္တေပိ စောရသဒ္ဒံ ကရောန္တော ကောဋ္ဋေတွာ မာရေတွာ အဋဝိယံ ခိပိတွာ ပစ္စာဂမိ.

මහණෙනි, අතීතයේ බරණැස් නුවර එක්තරා කුලපුත්‍රයෙක් තමා විසින්ම කෙටීම් පිසීම් ආදී කටයුතු කරමින් අන්ධ වූ තම දෙමව්පියන්ට උපස්ථාන කළේය. එවිට ඔහුගේ දෙමව්පියෝ "පුතණුවනි, ඔබ තනිවම නිවසේත් වනයේත් වැඩ කරමින් බොහෝ වෙහෙසට පත් වන්නෙහිය. අපි ඔබට කුමාරිකාවක් කැඳවාගෙන එන්නෙමු" යි පැවසූහ. ඔහු "මව්පියනි, ඔබ දෙදෙනා ජීවත්ව සිටින තාක් කල් මම මගේම දෑතින් ඔබට උපස්ථාන කරන්නෙමි" යි පවසමින් එය ප්‍රතික්ෂේප කළද, ඔවුහු නැවත නැවතත් ඉල්ලා සිට කුමාරිකාවක් කැඳවාගෙන ආහ. ඇය දින කිහිපයක් පමණක් දෙමව්පියන්ට උපස්ථාන කර, පසුව ඔවුන්ව දැකීමට පවා අකමැති වී, "ඔබේ මව්පියන් සමඟ එකම තැනක ජීවත් විය නොහැකිය" යි දොස් පවරා, ඔහු ඇගේ බස පිළි නොගන්නා විට ඔහු නිවසින් බැහැරව ගිය කල්හි ලෙලි කැබලි සහ කැඳ පෙණ තැනින් තැන විසිරුවා, ඔහු ආ පසු "මේ කුමක්ද?" යි ඇසූ කල, "මේ අන්ධ මහල්ලන්ගේ වැඩයි, ඔවුන් මුළු නිවසම අපවිත්‍ර කරමින් එහා මෙහා ඇවිදින්නෝය, ඔවුන් සමඟ එකට සිටිය නොහැක" යි මෙසේ ඇය නැවත නැවතත් පැවසුවාය. එවිට පාරමිතා පිරූ සත්ත්වයෙකු වුවද තම මව්පියන් කෙරෙහි බිඳුණේය. ඔහු "හොඳයි, ඔවුන්ට කළ යුතු දේ මම බලාගන්නෙමි" යි සිතා, ඔවුන්ට ආහාර දී "මව්පියනි, අසවල් තැන ඔබේ නෑදෑයෝ ඔබ එනතුරු මග බලා සිටිති, අපි එහි යමු" යි පවසා ඔවුන් රියක නංවාගෙන ගොස් වනය මැදට පැමිණි විට, "පියාණෙනි, මේ රැහැන අල්ලා ගන්න, ගොනුන් කෙවිටි සංඥාවෙන් යනු ඇත. මේ තැන සොරුන් වසති, මම රියෙන් බැස පයින් යන්නෙමි" යි පියාගේ අතට රැහැන දී බැස ගොස්, සොරුන් පිරිසක් මතු වූවාක් මෙන් ශබ්දයක් කළේය. මව්පියෝ එම ශබ්දය අසා සොරුන් යැයි සිතා, "පුතණුවනි, සොරුන් මතු වී ඇත, අපි මහල්ලෝ වෙමු, ඔබ ඔබේ පණ බේරා ගන්න" යි පැවසූහ. ඔහු මව්පියන් මරලතෝනි දෙද්දී පවා සොරුන්ගේ ශබ්ද කරමින් ඔවුන්ට පහර දී මරා වනයේ දමා ආපසු පැමිණියේය.

သတ္ထာ ဣဒံ တဿ ပုဗ္ဗကမ္မံ ကထေတွာ ‘‘ဘိက္ခဝေ, မောဂ္ဂလ္လာနော ဧတ္တကံ ကမ္မံ ကတွာ အနေကဝဿသတသဟဿာနိ နိရယေ ပစ္စိတွာ တာဝ ပက္ကာဝသေသေန အတ္တဘာဝသတေ ဧဝမေဝ ကောဋ္ဋေတွာ သံစုဏ္ဏော မရဏံ ပတ္တော, ဧဝံ မောဂ္ဂလ္လာနေန အတ္တနော ကမ္မာနုရူပမေဝ မရဏံ လဒ္ဓံ. ပဉ္စဟိ စောရသတေဟိ သဒ္ဓိံ ပဉ္စတိတ္ထိယသတာနိပိ မမ ပုတ္တံ အပ္ပဒုဋ္ဌံ ဒုဿေတွာ အနုရူပမေဝ မရဏံ လဘိံသု. အပ္ပဒုဋ္ဌေသု ဟိ ပဒုဿန္တော ဒသဟိ ကာရဏေဟိ အနယဗျသနံ ပါပုဏာတိယေဝါ’’တိ အနုသန္ဓိံ ဃဋေတွာ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ဣမာ ဂါထာ အဘာသိ –

ශාස්තෘන් වහන්සේ මොග්ගල්ලාන තෙරුන්ගේ මේ පෙර කර්මය වදාරා, "මහණෙනි, මොග්ගල්ලාන මෙපමණ කර්මයක් කර වසර ලක්ෂ ගණනක් නිරයේ පැසී, එහි විපාක ශේෂයෙන් ආත්ම භව සියයකදී මෙසේම පහර කෑමට ලක්ව කුඩු වී මරණයට පත් විය. මෙසේ මොග්ගල්ලාන තමන් කළ කර්මයට අනුරූපවම මරණය ලැබීය. පන්සීයක් සොරුන් සමඟ පන්සීයක් තීර්ථකයෝද වරදක් නැති මගේ පුත්‍රයාට (මොග්ගල්ලානට) ද්වේෂ කළ බැවින් ඊට අනුරූපවම මරණය ලැබූහ. වරදක් නැති අයට වරද කරන්නා කරුණු දසයකින් මහත් විනාශයට පත්වන්නේමය" යි පවසා අනුසන්ධි ගලපා ධර්මය දේශනා කරමින් මෙම ගාථාවන් වදාළ සේක.

‘‘ယော ဒဏ္ဍေန အဒဏ္ဍေသု, အပ္ပဒုဋ္ဌေသု ဒုဿတိ;

ဒသန္နမညတရံ ဌာနံ, ခိပ္ပမေဝ နိဂစ္ဆတိ.

යමෙක් දඬුවම් නොකටයුතු, වරදක් නැති පුද්ගලයන්ට දඬුවමෙන් වරදක් (පීඩාවක්) කරයිද, ඔහු වහාම කරුණු දසයකින් එක්තරා විනාශයකට පත්වෙයි.

‘‘ဝေဒနံ ဖရုသံ ဇာနိံ, သရီရဿ ဝ ဘေဒနံ;

ဂရုကံ ဝါပိ အာဗာဓံ, စိတ္တက္ခေပံ ဝ ပါပုဏေ.

හේ තදබල රළු වේදනාවට හෝ ශරීරයේ අංගවිකල වීමට හෝ දරුණු රෝගාබාධවලට හෝ චිත්ත වික්ෂේපයට (උමතු බවට) පත්වෙයි.

‘‘ရာဇတော ဝါ ဥပသဂ္ဂံ, အဗ္ဘက္ခာနံ ဝ ဒါရုဏံ;

ပရိက္ခယံ ဝ ဉာတီနံ, ဘောဂါနံ ဝ ပဘင်္ဂုနံ.

එසේත් නැතිනම් රජුගෙන් පැමිණෙන උවදුරුවලට හෝ දරුණු අසත්‍ය චෝදනාවලට හෝ නෑදෑයන්ගේ විනාශයට හෝ භෝග සම්පත් විනාශයට පත්වෙයි.

‘‘အထဝဿ [Pg.272] အဂါရာနိ, အဂ္ဂိ ဍဟတိ ပါဝကော;

ကာယဿ ဘေဒါ ဒုပ္ပညော, နိရယံ သောပပဇ္ဇတီ’’တိ. (ဓ. ပ. ၁၃၇-၁၄၀);

නැතහොත් ඔහුගේ නිවෙස් ගින්නෙන් දැවී යයි. එවැනි දුෂ්ට ප්‍රඥා ඇති පුද්ගලයා ශරීරය බිඳී යාමෙන් මරණින් පසු නිරයට පත්වෙයි.

၃၉၃. ပဝိဝေကမနုယုတ္တောတိ ပကာရေန ဝိဝေကံ ဧကီဘာဝံ အနုယုတ္တော ယောဇိတော ယုတ္တပ္ပယုတ္တော. သမာဓိဘာဝနာရတောတိ ပဌမဇ္ဈာနာဒိဘာဝနာယ ရတော အလ္လီနော စ. သဗ္ဗာသဝေ သကလကိလေသေ, ပရိညာယ ဇာနိတွာ ပဇဟိတွာ, အနာသဝေါ နိက္ကိလေသော ဝိဟရာမီတိ သမ္ဗန္ဓော.

393. 'විවේකයෙහි යෙදුණු' යනු විවිධ ආකාරයෙන් හුදෙකලා බවෙහි නිරත වූ, එක්තැන් වූ බවයි. 'සමාධි භාවනාවෙහි ඇලුනු' යනු ප්‍රථම ධ්‍යානාදී භාවනාවන්හි නිරත වූ සහ එහි ඇලුනු බවයි. සියලු ආශ්‍රවයන් හෙවත් සියලු ක්ලේශයන් පිරිසිඳ දැන ප්‍රහීණ කර, ආශ්‍රව රහිතව වාසය කරමි යනු මෙහි සම්බන්ධයයි.

၃၉၄. ဣဒါနိ အတ္တနော ပုညသမ္ဘာရဝသေန ပုဗ္ဗစရိတဿ ဖလံ ဒဿေန္တော ဓရဏိမ္ပိ သုဂမ္ဘီရန္တိအာဒိမာဟ.

394. දැන් තමන්ගේ පිනේ මහිමයෙන් පෙර කළ හැසිරීම්වල ප්‍රතිඵල දක්වමින් "ධරණිම්පි සුගම්භීරං" ආදී ගාථා වදාළහ.

တတြာယမနုပုဗ္ဗီကထာ – ဗုဒ္ဓေန စောဒိတောတိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန စောဒိတော ဥယျောဇိတော. ဘိက္ခုသံဃဿ ပေက္ခတောတိ မဟတော ဘိက္ခုသံဃဿ ပဿန္တဿ. မိဂါရမာတုပါသာဒံ, ပါဒင်္ဂုဋ္ဌေန ကမ္ပယီတိ ပုဗ္ဗာရာမေ ဝိသာခါယ မဟာဥပါသိကာယ ကာရိတံ သဟဿတ္ထမ္ဘပဋိမဏ္ဍိတံ မဟာပါသာဒံ အတ္တနော ပါဒင်္ဂုဋ္ဌေန ကမ္ပေသိံ. ဧကသ္မိဉှိ သမယေ ပုဗ္ဗာရာမေ ယထာဝုတ္တပါသာဒေ ဘဂဝတိ ဝိဟရန္တေ သမ္ဗဟုလာ နဝကတရာ ဘိက္ခူ ဥပရိပါသာဒေ နိသိန္နာ သတ္ထာရမ္ပိ အစိန္တေတွာ တိရစ္ဆာနကထံ ကထေတုမာရဒ္ဓါ. တံ သုတွာ ဘဂဝါ တေ သံဝေဇေတွာ အတ္တနော ဓမ္မဒေသနာယ ဘာဇနဘူတေ ကာတုကာမော အာယသ္မန္တံ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရံ အာမန္တေသိ – ‘‘ပဿသိ တွံ, မောဂ္ဂလ္လာန, နဝေ ဘိက္ခူ တိရစ္ဆာနကထမနုယုတ္တေ’’တိ တံ သုတွာ ထေရော သတ္ထု အဇ္ဈာသယံ ဉတွာ အဘိညာပါဒကံ အာပေါကသိဏာရမ္မဏံ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ ‘‘ပါသာဒဿ ပတိဋ္ဌိတောကာသံ ဥဒကံ ဟောတူ’’တိ အဓိဋ္ဌာယ ပါသာဒမတ္ထကေ ထုပိကံ ပါဒင်္ဂုဋ္ဌေန ပဟရိ, ပါသာဒေါ ဩနမိတွာ ဧကေန ပဿေန အဋ္ဌာသိ. ပုနပိ ပဟရိ, အပရေနပိ ပဿေန အဋ္ဌာသိ. တေ ဘိက္ခူ ဘီတာ သံဝိဂ္ဂါ ပါသာဒဿ ပတနဘယေန တတော နိက္ခမိတွာ ဘဂဝတော သမီပေ အဋ္ဌံသု. သတ္ထာ တေသံ အဇ္ဈာသယံ ဩလောကေတွာ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. တံ သုတွာ တေသု ကေစိ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌဟိံသု, ကေစိ သကဒါဂါမိဖလေ, ကေစိ အနာဂါမိဖလေ, ကေစိ အရဟတ္တဖလေ ပတိဋ္ဌဟိံသု. သွာယမတ္ထော ပါသာဒကမ္ပနသုတ္တေန ဒီပေတဗ္ဗော.

එහි අනුපිළිවෙළ කතාව මෙසේය: 'බුදුන් විසින් මෙහෙයවන ලද' යනු සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් උනන්දු කරන ලද බවයි. 'භික්ෂු සංඝයා බලා සිටියදී' යනු මහත් වූ භික්ෂු සංඝයා බලා සිටින අවස්ථාවේදීය. 'මිගාරමාතු ප්‍රාසාදය පා ඇඟිල්ලෙන් සෙලවූවෙමි' යනු පූර්වාරාමයෙහි විශාඛා මහා උපාසිකාව විසින් කරවන ලද, කුළුණු (සහ ගැබ්) දහසකින් අලංකාර වූ මහා ප්‍රාසාදය තමන්ගේ පා ඇඟිල්ලෙන් සෙලවූ බවයි. එක් සමයක පූර්වාරාමයේ සඳහන් කළ ප්‍රාසාදයේ භගවත්හු වාසය කරන කල්හි, ප්‍රාසාදයේ ඉහළ මාලයේ සිටි බොහෝ තරුණ භික්ෂූහු ශාස්තෘන් වහන්සේ ගැන පවා නොසිතා තිරශ්චීන කතා කථා කිරීමට පටන් ගත්හ. එය ඇසූ භගවත්හු ඔවුන් සංවේගයට පත් කර තමන්ගේ ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කිරීමට සුදුසු අය බවට පත් කරනු කැමැතිව ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් ඇමතූහ: "මොග්ගල්ලාන, තිරශ්චීන කතාවල නිරත වී සිටින මේ තරුණ භික්ෂූන් දෙස බලන්න" යි වදාළහ. එය ඇසූ තෙරුන් වහන්සේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අදහස දැන, අභිඥාවට පාදක වූ ආපෝ කසිණය අරමුණු කොට චතුර්ථ ධ්‍යානයට සමවැදී, ඉන් නැගී සිට "ප්‍රාසාදය පිහිටි ස්ථානය ජලය වේවා" යි අධිෂ්ඨාන කර ප්‍රාසාද මුදුනේ කොතට පා ඇඟිල්ලෙන් පහර දුන්හ. එවිට ප්‍රාසාදය නැමී එක පැත්තකට හැරුණි. නැවත පහර දුන් විට අනෙක් පැත්තට හැරුණි. ඒ භික්ෂූහු බියට පත්ව, ප්‍රාසාදය කඩා වැටේ යැයි තැතිගෙන එතැනින් නික්ම භගවත්හු සමීපයට ගියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ අදහස බලා ධර්මය දේශනා කළහ. එය අසා ඔවුන්ගෙන් ඇතැමෙක් සෝවාන් ඵලයේද, ඇතැමෙක් සකෘදාගාමි ඵලයේද, ඇතැමෙක් අනාගාමි ඵලයේද, ඇතැමෙක් අරහත් ඵලයේද පිහිටියහ. මේ අර්ථය ප්‍රාසාදකම්පන සූත්‍රයෙන් දත යුතුය.

ဝေဇယန္တပါသာဒန္တိ [Pg.273] သော ဝေဇယန္တပါသာဒေါ တာဝတိံသဘဝနေ ယောဇနသဟဿုဗ္ဗေဓော အနေကသဟဿနိယျူဟကူဋာဂါရပဋိမဏ္ဍိတော ဒေဝါသုရသင်္ဂါမေ အသုရေ ဇိနိတွာ သက္ကေ ဒေဝါနမိန္ဒေ နဂရမဇ္ဈေ ဌိတေ ဥဋ္ဌိတော ဝိဇယန္တေန နိဗ္ဗတ္တတ္တာ ‘‘ဝေဇယန္တော’’တိ လဒ္ဓနာမော ပါသာဒေါ, တံ သန္ဓာယာဟ – ‘‘ဝေဇယန္တပါသာဒ’’န္တိ, တမ္ပိ အယံ ထေရော ပါဒင်္ဂုဋ္ဌေန ကမ္ပေတိ. ဧကသ္မိဉှိ သမယေ ဘဂဝန္တံ ပုဗ္ဗာရာမေ ဝိဟရန္တံ သက္ကော ဒေဝရာဇာ ဥပသင်္ကမိတွာ တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တိံ ပုစ္ဆိ. တဿ ဘဂဝါ ဝိဿဇ္ဇေသိ. သော တံ သုတွာ အတ္တမနော ပမုဒိတော အဘိဝါဒေတွာ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ အတ္တနော ဒေဝလောကမေဝ ဂတော. အထာယသ္မာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော ဧဝံ စိန္တေသိ – ‘‘အယံ သက္ကော ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဧဝရူပံ ဂမ္ဘီရနိဗ္ဗာနပဋိသံယုတ္တံ ပဉှံ ပုစ္ဆိ, ဘဂဝတာ စ ပဉှော ဝိဿဇ္ဇိတော, ကိံ နု ခေါ ဇာနိတွာ ဂတော, ဥဒါဟု အဇာနိတွာ. ယံနူနာဟံ ဒေဝလောကံ ဂန္တွာ တမတ္ထံ ဇာနေယျ’’န္တိ? သော တာဝဒေဝ တာဝတိံသဘဝနံ ဂန္တွာ သက္ကံ ဒေဝါနမိန္ဒံ တမတ္ထံ ပုစ္ဆိ. သက္ကော ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိယာ ပမတ္တော ဟုတွာ ဝိက္ခေပံ အကာသိ. ထေရော တဿ သံဝေဂဇနနတ္ထံ ဝေဇယန္တပါသာဒံ ပါဒင်္ဂုဋ္ဌေန ကမ္ပေသိ. တေန ဝုတ္တံ –

වෙජයන්ත ප්‍රාසාදය යනු තාවතිංස භවනයෙහි යොදුන් දහසක් උසැති, දහස් ගණන් මණ්ඩපවලින් අලංකාර වූ, දේවාසුර සංග්‍රාමයේදී අසුරයන් පරදවා දෙවියන්ට අධිපති ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා නගර මධ්‍යයෙහි සිටින කල්හි පැනනැගුණා වූ, විජයග්‍රහණය නිසාම හටගත් හෙයින් 'වෙජයන්ත' යන නම ලැබූ ප්‍රාසාදයයි. ඒ ප්‍රාසාදය අරභයා 'වෙජයන්ත ප්‍රාසාදය' යයි කියන ලදී. මෙම මහා මොග්ගල්ලාන තෙරණුවෝ තම පා ඇඟිල්ලෙන් එම ප්‍රාසාදයද කම්පනය කරති. එක් සමයෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පුබ්බාරාමයෙහි වැඩවසන කල්හි ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා උන්වහන්සේ වෙත පැමිණ තණ්හාව ක්ෂය කිරීමෙන් ලැබෙන විමුක්තිය (තණ්හක්ඛය විමුක්තිය) පිළිබඳව විමසීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට පිළිතුරු දුන් සේක. ඔහු එය අසා සතුටු වී, පීතිමත් සිතින් යුතුව වැඳ නමස්කාර කොට දකුණු පසින් පැදකුණු කොට තම දෙව්ලොවටම ගියේය. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරණුවෝ මෙසේ සිතූහ: 'මෙම ශක්‍රයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ මෙබඳු ගැඹුරු වූ නිවනට සම්බන්ධ ප්‍රශ්නයක් විමසුවේය, භාග්‍යවතුන් වහන්සේද එයට පිළිතුරු දුන් සේක. ඔහු එය තේරුම් ගෙන ගියේද නැතහොත් තේරුම් නොගෙන ගියේද? මා දෙව්ලොවට ගොස් ඒ කරුණ දැනගත යුතුය' කියාය. උන්වහන්සේ එසැණින් තාවතිංස භවනයට ගොස් ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයාගෙන් ඒ කරුණ විමසූහ. ශක්‍රයා දිව්‍ය සම්පත්තියෙන් මත්ව ප්‍රමාදයට පත්ව සිටි බැවින් සිතේ විසිරුණු බවක් (විකේෂ්පයක්) ඇති කරගත්තේය. තෙරණුවෝ ඔහු තුළ සංවේගය උපදවනු පිණිස වෙජයන්ත ප්‍රාසාදය පයැඟිල්ලෙන් කම්පනය කළහ. ඒ පිළිබඳව මෙසේ කියන ලදී –

‘‘ယော ဝေဇယန္တပါသာဒံ, ပါဒင်္ဂုဋ္ဌေန ကမ္ပယိ;

ဣဒ္ဓိဗလေနုပတ္ထဒ္ဓေါ, သံဝေဇေသိ စ ဒေဝတာ’’တိ. (မ. နိ. ၁.၅၁၃);

යම් තෙරනමක් තම සෘද්ධි බලයෙන් යුක්තව වෙජයන්ත ප්‍රාසාදය පයැඟිල්ලෙන් කම්පනය කළේ ද, එමගින් දෙවියන් සංවේගයට පත් කළේ ද (ඒ මහා මොග්ගල්ලාන තෙරණුවෝය).

အယံ ပနတ္ထော – စူဠတဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တိသုတ္တေန (မ. နိ. ၁.၃၉၀ အာဒယော) ဒီပေတဗ္ဗော. ကမ္ပိတာကာရော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. ‘‘သက္ကံ သော ပရိပုစ္ဆတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၅၁၃) ယထာဝုတ္တမေဝ ထေရဿ တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တိပုစ္ဆံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တေနာဟ – ‘‘အပါဝုသော, ဇာနာသိ, တဏှက္ခယဝိမုတ္တိယော’’တိ? တဿ သက္ကော ဝိယာကာသိ. ဣဒံ ထေရေန ပါသာဒကမ္ပနေ ကတေ သံဝိဂ္ဂဟဒယေန ပမာဒံ ပဟာယ ယောနိသော မနသိ ကရိတွာ ပဉှဿ ဗျာကတဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သတ္ထာရာ ဒေသိတနိယာမေနေဝ ဟိ သော တဒါ ကထေသိ. တေနာဟ – ‘‘ပဉှံ ပုဋ္ဌော ယထာတထ’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၅၁၃). တတ္ထ သက္ကံ သော ပရိပုစ္ဆတီတိ သက္ကံ ဒေဝရာဇံ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရော သတ္ထာရာ ဒေသိတာယ တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တိယာ သမ္မဒေဝ ဂဟိတဘာဝံ ပုစ္ဆိ. အတီတတ္ထေ ဟိ ဣဒံ ဝတ္တမာနဝစနံ. အပါဝုသော, ဇာနာသီတိ အာဝုသော, အပိ ဇာနာသိ, ကိံ ဇာနာသိ? တဏှက္ခယဝိမုတ္တိယောတိ (မ. နိ. ၁.၅၁၃) တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တိယော သတ္ထာရာ တုယှံ ဒေသိတာ, တထာ ‘‘ကိံ [Pg.274] ဇာနာသီ’’တိ ပုစ္ဆတိ. တဏှက္ခယဝိမုတ္တိယောတိ ဝါ တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တိသုတ္တဿ ဒေသနံ ပုစ္ဆတိ.

මෙහි අර්ථය මෙසේය: මෙය චූළතණ්හාසංඛයවිමුක්ති සූත්‍රය ඇසුරින් පැහැදිලි කළ යුතුය. කම්පනය කළ ආකාරය යටින් දක්වන ලදී. 'ඔහු ශක්‍රයාගෙන් විමසයි' යනු තෙරණුවන් විසින් තණ්හාව ක්ෂය කිරීමේ විමුක්තිය පිළිබඳව කළ විමසීම අරභයා කියන ලද්දකි. එබැවින් 'ඇවැත්නි, තණ්හාව ක්ෂය කිරීමෙන් ලැබෙන විමුක්තීන් ගැන ඔබ දන්නේදැයි' විමසන ලදී. ශක්‍රයා එයට පිළිතුරු දුන්නේය. මෙය තෙරණුවන් විසින් ප්‍රාසාදය කම්පනය කළ පසු ශක්‍රයා සංවේගයට පත් හදවතින් යුතුව ප්‍රමාදය දුරු කොට, නුවණින් මෙනෙහි කොට (යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන්) ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දුන් බව අරභයා කියන ලද්දකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා කළ අනුපිළිවෙළින්ම ඔහු එදින කරුණු ප්‍රකාශ කළේය. එබැවින් 'ප්‍රශ්නය විමසූ කල්හි ඇති සැටියෙන් (යථාතථව) ප්‍රකාශ කළේය' යි කියන ලදී. එහි 'සක්කං සෝ පරිපුච්ඡති' යනු මහා මොග්ගල්ලාන තෙරණුවන් විසින් ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයාගෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා කළ තණ්හක්ඛය විමුක්තිය නිවැරදිවම වටහා ගත්තේදැයි විමසීමයි. මෙහි වර්තමාන කාලයෙන් පවසන්නේ අතීත අර්ථයකි. 'ඇවැත්නි, ඔබ දන්නේද?' යනු 'ඇවැත්නි, ඔබ යමක් දන්නේද, කුමක් දන්නේද?' යන්නයි. 'තණ්හක්ඛය විමුක්තිය' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔබට දේශනා කළ තණ්හාව ක්ෂය වීමේ විමුක්තිය පිළිබඳව 'කෙසේ දන්නේද?' යි විමසීමයි. එසේත් නැතහොත් 'තණ්හක්ඛය විමුක්තිය' යනු චූළතණ්හාසංඛයවිමුක්ති සූත්‍රයෙහි දේශනාව ගැන විමසීමයි.

ဗြဟ္မာနန္တိ မဟာဗြဟ္မာနံ. သုဓမ္မာယာဘိတော သဘန္တိ (မ. နိ. ၁.၅၁၃) သုဓမ္မာယ သဘာယ. အယံ ပန ဗြဟ္မလောကေ သုဓမ္မာ သဘာ, န တာဝတိံသဘဝနေ. သုဓမ္မာသဘာဝိရဟိတော ဒေဝလောကော နာမ နတ္ထိ. ‘‘အဇ္ဇာပိ တေ, အာဝုသော, သာ ဒိဋ္ဌိ, ယာ တေ ဒိဋ္ဌိ ပုရေ အဟူ’’တိ ဣမံ ဗြဟ္မလောကံ ဥပဂန္တုံ သမတ္ထော နတ္ထိ ကောစိ သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ. သတ္ထု ဣဓာဂမနတော ပုဗ္ဗေ ယာ တုယှံ ဒိဋ္ဌိ အဟောသိ, ကိံ အဇ္ဇာပိ ဣဒါနိပိ သာ ဒိဋ္ဌိ န ဝိဂတာတိ? ပဿသိ ဝီတိဝတ္တန္တံ ဗြဟ္မလောကေ ပဘဿရန္တိ ဗြဟ္မလောကေ ဝီတိပတန္တံ မဟာကပ္ပိနမဟာကဿပါဒီဟိ သာဝကေဟိ ပရိဝါရိတဿ တေဇောဓာတုံ သမာပဇ္ဇိတွာ နိသိန္နဿ သသာဝကဿ ဘဂဝတော ဩကာသံ ပဿသီတိ အတ္ထော. ဧကသ္မိဉှိ သမယေ ဘဂဝါ ဗြဟ္မလောကေ သုဓမ္မာယ သဘာယ သန္နိပတိတွာ သန္နိသိန္နဿ ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ ကောစိ သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ဧဝံမဟိဒ္ဓိကော, သော ဣဓ အာဂန္တုံ သက္ကုဏေယျာ’’တိ စိန္တေန္တဿ ဗြဟ္မုနော စိတ္တမညာယ တတ္ထ ဂန္တွာ ဗြဟ္မုနော မတ္ထကေ အာကာသေ နိသိန္နော တေဇောဓာတုံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဩဘာသံ မုဉ္စန္တော မဟာမောဂ္ဂလ္လာနာဒီနံ အာဂမနံ စိန္တေသိ. သဟ စိန္တနေန တေပိ တတ္ထ ဂန္တွာ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ သတ္ထု အဇ္ဈာသယံ ဉတွာ တေဇောဓာတုံ သမာပဇ္ဇိတွာ ပစ္စေကဒိသာသု နိသီဒိတွာ ဩဘာသံ ဝိဿဇ္ဇေသုံ. သကလဗြဟ္မလောကော ဧကောဘာသော အဟောသိ. သတ္ထာ ဗြဟ္မုနော ကလ္လစိတ္တတံ ဉတွာ စတုသစ္စပကာသနံ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. ဒေသနာပရိယောသာနေ အနေကာနိ ဗြဟ္မသဟဿာနိ မဂ္ဂဖလေသု ပတိဋ္ဌဟိံသု. တံ သန္ဓာယ စောဒေန္တော အဇ္ဇာပိ တေ, အာဝုသော, သာ ဒိဋ္ဌီတိ ဂါထမာဟ. အယံ ပနတ္ထော ဗကဗြဟ္မသုတ္တေန (သံ. နိ. ၁.၁၇၅) ဒီပေတဗ္ဗော. ဝုတ္တံ ဟေတံ (သံ. နိ. ၁.၁၇၆) –

'බ්‍රහ්මයන්ට' යනු මහා බ්‍රහ්මයන්ටයි. 'සුධම්මා සභාව අසල' යනු සුධම්මා සභා මණ්ඩපය අසලයි. මෙය බ්‍රහ්ම ලෝකයේ පවතින සුධම්මා සභාවයි, තාවතිංස භවනයෙහි පවතින එකක් නොවේ. සුධම්මා සභාවෙන් තොර දෙව්ලොවක් නම් නැත. 'ඇවැත්නි, පෙර යම් දෘෂ්ටියක් ඔබට වූයේද, එම දෘෂ්ටිය අදත් ඔබට පවතීද?' යනු මෙම බ්‍රහ්ම ලෝකයට පැමිණීමට සමත් කිසිදු ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් නැතැයි යන අදහසයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙහි වැඩම කිරීමට පෙර ඔබට යම් දෘෂ්ටියක් වූයේද, එය අදත් එලෙසම පවතින්නේ දැයි විමසන ලදී. 'බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි බැබළෙමින් හැසිරෙනු දකින්නෙහිද' යනු බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි වැඩසිටින මහා කප්පින, මහා කාශ්‍යප ආදී ශ්‍රාවකයන් පිරිවරාගත්, තේජෝ ධාතුවට සමවැදී වැඩසිටින භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ හා ශ්‍රාවකයන්ගේ ඒ දීප්තිමත් ආලෝකය දකින්නෙහිද යන අර්ථයයි. එක් සමයෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි සුධම්මා සභාවට රැස්ව සිටින බ්‍රහ්ම සමූහයා අතර, 'මෙතරම් මහා සෘද්ධිමත් වූ, මෙහි පැමිණීමට සමත් කිසිදු ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් සිටීද?' යයි සිතමින් සිටි එක්තරා බ්‍රහ්මයෙකුගේ සිත දැන, එහි වැඩම කොට බ්‍රහ්මයාගේ හිසට ඉහළින් අහසෙහි වැඩසිට තේජෝ ධාතුවට සමවැදී ආලෝකය විහිදුවමින් මහා මොග්ගල්ලාන ආදී ශ්‍රාවකයන්ගේ පැමිණීම අපේක්ෂා කළ සේක. එම සිතුවිල්ලත් සමඟම එම ශ්‍රාවකයන්ද එහි පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ, උන්වහන්සේගේ අභිප්‍රාය දැන තේජෝ ධාතුවට සමවැදී විවිධ දිශාවන්හි වැඩසිට ආලෝකය විහිදුවූහ. මුළු බ්‍රහ්ම ලෝකයම එකම ආලෝකයක් විය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බ්‍රහ්මයාගේ සිතේ සකස් වූ බව දැන චතුරාර්ය සත්‍යය ප්‍රකාශ කරන ධර්මය දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ දහස් ගණන් බ්‍රහ්මයෝ මගඵලවල පිහිටියහ. එය අරභයා 'ඇවැත්නි, අදත් ඔබට එම දෘෂ්ටිය පවතීද?' යි ගාථාව වදාරන ලදී. මෙම අර්ථය බකබ්‍රහ්ම සූත්‍රය ඇසුරින් පැහැදිලි කළ යුතුය. එහි මෙසේ සඳහන් වේ –

‘‘ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဇေတဝနေ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ. တေန ခေါ ပန သမယေန အညတရဿ ဗြဟ္မုနော ဧဝရူပံ ပါပကံ ဒိဋ္ဌိဂတံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ – ‘နတ္ထိ သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ယော ဣဓ အာဂစ္ဆေယျာ’တိ. အထ ခေါ ဘဂဝါ တဿ ဗြဟ္မုနော စေတသာ စေတောပရိဝိတက္ကမညာယ သေယျထာပိ နာမ ဗလဝါ ပုရိသော သမိဉ္ဇိတံ ဝါ ဗာဟံ ပသာရေယျ[Pg.275], ပသာရိတံ ဝါ ဗာဟံ သမိဉ္ဇေယျ; ဧဝမေဝ ဇေတဝနေ အန္တရဟိတော တသ္မိံ ဗြဟ္မလောကေ ပါတုရဟောသိ. အထ ခေါ ဘဂဝါ တဿ ဗြဟ္မုနော ဥပရိဝေဟာသံ ပလ္လင်္ကေန နိသီဒိ တေဇောဓာတုံ သမာပဇ္ဇိတွာ.

එක් සමයෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර අනේපිඬු සිටුතුමාගේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. එකල එක්තරා බ්‍රහ්මයෙකුට මෙබඳු ලාමක මිථ්‍යා දෘෂ්ටියක් ඇති විය: 'මෙහි (බ්‍රහ්ම ලෝකයට) පැමිණිය හැකි කිසිදු ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් නැත' කියාය. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම බ්‍රහ්මයාගේ සිතෙහි හටගත් කල්පනාව තම සිතින් දැන, යම් සේ ශක්තිමත් පුරුෂයෙක් හකුළුවන ලද අතක් දිගු කරන්නේද, දිගු කළ අතක් හකුළුවන්නේද, එලෙසින්ම ජේතවනයෙන් අතුරුදහන් වී එම බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි පහළ වූ සේක. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම බ්‍රහ්මයාට ඉහළින් අහසෙහි පලක් බැඳ, තේජෝ ධාතුවට සමවැදී වැඩසිටි සේක.

‘‘အထ ခေါ အာယသ္မတော မဟာမောဂ္ဂလ္လာနဿ ဧတဒဟောသိ ‘ကဟံ နု ခေါ ဘဂဝါ ဧတရဟိ ဝိဟရတီ’တိ? အဒ္ဒသ ခေါ အာယသ္မာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော ဘဂဝန္တံ ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ဝိသုဒ္ဓေန အတိက္ကန္တမာနုသကေန တဿ ဗြဟ္မုနော ဥပရိဝေဟာသံ ပလ္လင်္ကေန နိသိန္နံ တေဇောဓာတုံ သမာပန္နံ. ဒိသွာန သေယျထာပိ နာမ ဗလဝါ ပုရိသော သမိဉ္ဇိတံ ဝါ ဗာဟံ ပသာရေယျ, ပသာရိတံ ဝါ ဗာဟံ သမိဉ္ဇေယျ; ဧဝမေဝ ဇေတဝနေ အန္တရဟိတော တသ္မိံ ဗြဟ္မလောကေ ပါတုရဟောသိ. အထ ခေါ အာယသ္မာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော ပုရတ္ထိမံ ဒိသံ နိဿာယ တဿ ဗြဟ္မုနော ဥပရိဝေဟာသံ ပလ္လင်္ကေန နိသီဒိ တေဇောဓာတုံ သမာပဇ္ဇိတွာ နီစတရံ ဘဂဝတော.

එවිට ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්වාමීන් වහන්සේට මෙබඳු සිතක් ඇති විය: “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ මොහොතේ කොහි වැඩ වෙසෙන්නේද?” ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්වාමීන් වහන්සේ මිනිස් ඇස ඉක්මවූ පිරිසිදු දිවැසින් ඒ බක බ්‍රහ්මයාට ඉහළ අහසේ පලක් බැඳ තේජෝ ධාතුවට සමවැදී වැඩ සිටින භාග්‍යවතුන් වහන්සේව දුටුවේය. දැක, ශක්තිමත් පුරුෂයෙක් හකුළුවන ලද අතක් දිගු කරන්නාක් මෙන් හෝ දිගු කළ අතක් හකුළුවන්නාක් මෙන්, එසේම ජේතවනයෙන් අතුරුදහන් වී ඒ බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි පහළ විය. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්වාමීන් වහන්සේ පෙරදිග දිශාව ඇසුරු කරගෙන ඒ බ්‍රහ්මයාට ඉහළ අහසේ පලක් බැඳ තේජෝ ධාතුවට සමවැදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වඩා පහත් ආසනයක වැඩ සිටියහ.

‘‘အထ ခေါ အာယသ္မတော မဟာကဿပဿ ဧတဒဟောသိ – ‘ကဟံ နု ခေါ ဘဂဝါ ဧတရဟိ ဝိဟရတီ’တိ? အဒ္ဒသ ခေါ အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ ဘဂဝန္တံ ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ဝိသုဒ္ဓေန အတိက္ကန္တမာနုသကေန တဿ ဗြဟ္မုနော ဥပရိဝေဟာသံ ပလ္လင်္ကေန နိသိန္နံ တေဇောဓာတုံ သမာပန္နံ. ဒိသွာန သေယျထာပိ နာမ ဗလဝါ ပုရိသော…ပေ… ဧဝမေဝ ဇေတဝနေ အန္တရဟိတော တသ္မိံ ဗြဟ္မလောကေ ပါတုရဟောသိ. အထ ခေါ အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ ဒက္ခိဏံ ဒိသံ နိဿာယ တဿ ဗြဟ္မုနော ဥပရိဝေဟာသံ ပလ္လင်္ကေန နိသီဒိ တေဇောဓာတုံ သမာပဇ္ဇိတွာ နီစတရံ ဘဂဝတော.

එවිට ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප ස්වාමීන් වහන්සේට මෙබඳු සිතක් ඇති විය: “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ මොහොතේ කොහි වැඩ වෙසෙන්නේද?” ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප ස්වාමීන් වහන්සේ මිනිස් ඇස ඉක්මවූ පිරිසිදු දිවැසින් ඒ බ්‍රහ්මයාට ඉහළ අහසේ පලක් බැඳ තේජෝ ධාතුවට සමවැදී වැඩ සිටින භාග්‍යවතුන් වහන්සේව දුටුවේය. දැක, ශක්තිමත් පුරුෂයෙක්...පෙ... එසේම ජේතවනයෙන් අතුරුදහන් වී ඒ බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි පහළ විය. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප ස්වාමීන් වහන්සේ දකුණු දිශාව ඇසුරු කරගෙන ඒ බ්‍රහ්මයාට ඉහළ අහසේ පලක් බැඳ තේජෝ ධාතුවට සමවැදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වඩා පහත් ආසනයක වැඩ සිටියහ.

‘‘အထ ခေါ အာယသ္မတော မဟာကပ္ပိနဿ ဧတဒဟောသိ – ‘ကဟံ နု ခေါ ဘဂဝါ ဧတရဟိ ဝိဟရတီ’တိ? အဒ္ဒသ ခေါ အာယသ္မာ မဟာကပ္ပိနော ဘဂဝန္တံ ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ဝိသုဒ္ဓေန အတိက္ကန္တမာနုသကေန တဿ ဗြဟ္မုနော ဥပရိဝေဟာသံ ပလ္လင်္ကေန နိသိန္နံ တေဇောဓာတုံ သမာပန္နံ. ဒိသွာန သေယျထာပိ နာမ ဗလဝါ ပုရိသော…ပေ… ဧဝမေဝ ဇေတဝနေ အန္တရဟိတော တသ္မိံ ဗြဟ္မလောကေ [Pg.276] ပါတုရဟောသိ. အထ ခေါ အာယသ္မာ မဟာကပ္ပိနော ပစ္ဆိမံ ဒိသံ နိဿာယ တဿ ဗြဟ္မုနော ဥပရိဝေဟာသံ ပလ္လင်္ကေန နိသီဒိ တေဇောဓာတုံ သမာပဇ္ဇိတွာ နီစတရံ ဘဂဝတော.

එවිට ආයුෂ්මත් මහා කප්පිණ ස්වාමීන් වහන්සේට මෙබඳු සිතක් ඇති විය: “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ මොහොතේ කොහි වැඩ වෙසෙන්නේද?” ආයුෂ්මත් මහා කප්පිණ ස්වාමීන් වහන්සේ මිනිස් ඇස ඉක්මවූ පිරිසිදු දිවැසින් ඒ බ්‍රහ්මයාට ඉහළ අහසේ පලක් බැඳ තේජෝ ධාතුවට සමවැදී වැඩ සිටින භාග්‍යවතුන් වහන්සේව දුටුවේය. දැක, ශක්තිමත් පුරුෂයෙක්...පෙ... එසේම ජේතවනයෙන් අතුරුදහන් වී ඒ බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි පහළ විය. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහා කප්පිණ ස්වාමීන් වහන්සේ බටහිර දිශාව ඇසුරු කරගෙන ඒ බ්‍රහ්මයාට ඉහළ අහසේ පලක් බැඳ තේජෝ ධාතුවට සමවැදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වඩා පහත් ආසනයක වැඩ සිටියහ.

‘‘အထ ခေါ အာယသ္မတော အနုရုဒ္ဓဿ ဧတဒဟောသိ – ‘ကဟံ နု ခေါ ဘဂဝါ ဧတရဟိ ဝိဟရတီ’တိ? အဒ္ဒသ ခေါ အာယသ္မာ အနုရုဒ္ဓေါ ဘဂဝန္တံ ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ဝိသုဒ္ဓေန အတိက္ကန္တမာနုသကေန တဿ ဗြဟ္မုနော ဥပရိဝေဟာသံ ပလ္လင်္ကေန နိသိန္နံ တေဇောဓာတုံ သမာပန္နံ. ဒိသွာန သေယျထာပိ နာမ ဗလဝါ ပုရိသော…ပေ… ဧဝမေဝ ဇေတဝနေ အန္တရဟိတော တသ္မိံ ဗြဟ္မလောကေ ပါတုရဟောသိ. အထ ခေါ အာယသ္မာ အနုရုဒ္ဓေါ ဥတ္တရံ ဒိသံ နိဿာယ တဿ ဗြဟ္မုနော ဥပရိဝေဟာသံ ပလ္လင်္ကေန နိသီဒိ တေဇောဓာတုံ သမာပဇ္ဇိတွာ နီစတရံ ဘဂဝတော’’.

එවිට ආයුෂ්මත් අනුරුද්ධ ස්වාමීන් වහන්සේට මෙබඳු සිතක් ඇති විය: “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ මොහොතේ කොහි වැඩ වෙසෙන්නේද?” ආයුෂ්මත් අනුරුද්ධ ස්වාමීන් වහන්සේ මිනිස් ඇස ඉක්මවූ පිරිසිදු දිවැසින් ඒ බ්‍රහ්මයාට ඉහළ අහසේ පලක් බැඳ තේජෝ ධාතුවට සමවැදී වැඩ සිටින භාග්‍යවතුන් වහන්සේව දුටුවේය. දැක, ශක්තිමත් පුරුෂයෙක්...පෙ... එසේම ජේතවනයෙන් අතුරුදහන් වී ඒ බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි පහළ විය. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් අනුරුද්ධ ස්වාමීන් වහන්සේ උතුරු දිශාව ඇසුරු කරගෙන ඒ බ්‍රහ්මයාට ඉහළ අහසේ පලක් බැඳ තේජෝ ධාතුවට සමවැදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වඩා පහත් ආසනයක වැඩ සිටියහ.

အထ ခေါ အာယသ္မာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော တံ ဗြဟ္မာနံ ဂါထာယ အဇ္ဈဘာသိ –

එවිට ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්වාමීන් වහන්සේ ඒ බ්‍රහ්මයාට ගාථාවකින් මෙසේ වදාළහ:

‘‘အဇ္ဇာပိ တေ အာဝုသော သာ ဒိဋ္ဌိ, ယာ တေ ဒိဋ္ဌိ ပုရေ အဟု;

ပဿသိ ဝီတိဝတ္တန္တံ, ဗြဟ္မလောကေ ပဘဿရ’’န္တိ.

“ඇවැත් බ්‍රහ්මය, පෙර ඔබට යම් දෘෂ්ටියක් වීද, අදත් ඔබට ඒ දෘෂ්ටියම තිබේද? බ්‍රහ්ම ලෝකය පුරා විහිදෙන ඒ පභස්සර ආලෝකය ඔබ දකින්නෙහිද?”

‘‘န မေ မာရိသ သာ ဒိဋ္ဌိ, ယာ မေ ဒိဋ္ဌိ ပုရေ အဟု;

ပဿာမိ ဝီတိဝတ္တန္တံ, ဗြဟ္မလောကေ ပဘဿရံ;

သွာဟံ အဇ္ဇ ကထံ ဝဇ္ဇံ, အဟံ နိစ္စောမှိ သဿတော’’တိ.

“නිදුකාණෙනි, මට පෙර තිබූ ඒ දෘෂ්ටිය දැන් නැත. බ්‍රහ්ම ලෝකය පුරා විහිදෙන ඒ පභස්සර ආලෝකය මම දැන් දකිමි. මම අද ‘මම නිත්‍ය වෙමි, සදාකාලික වෙමි’ යන ඒ වචනය කෙසේ නම් පවසන්නෙම්ද?”

‘‘အထ ခေါ ဘဂဝါ တံ ဗြဟ္မာနံ သံဝေဇေတွာ သေယျထာပိ နာမ ဗလဝါ ပုရိသော…ပေ… ဧဝမေဝ တသ္မိံ ဗြဟ္မလောကေ အန္တရဟိတော ဇေတဝနေ ပါတုရဟောသိ. အထ ခေါ သော ဗြဟ္မာ အညတရံ ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇံ အာမန္တေသိ – ‘ဧဟိ တွံ, မာရိသ, ယေနာယသ္မာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော တေနုပသင်္ကမ, ဥပသင်္ကမိတွာ အာယသ္မန္တံ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနံ ဧဝံ ဝဒေဟိ – ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ, မာရိသ မောဂ္ဂလ္လာန, အညေပိ တဿ ဘဂဝတော သာဝကာ ဧဝံမဟိဒ္ဓိကာ ဧဝံမဟာနုဘာဝါ သေယျထာပိ ဘဝံ မောဂ္ဂလ္လာနော ကဿပေါ ကပ္ပိနော အနုရုဒ္ဓေါ’’တိ? ‘ဧဝံ, မာရိသာ’တိ ခေါ သော ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇော တဿ ဗြဟ္မုနော ပဋိဿုတွာ ယေနာယသ္မာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော တေနုပသင်္ကမိ, ဥပသင်္ကမိတွာ အာယသ္မန္တံ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနံ [Pg.277] ဧတဒဝေါစ – ‘အတ္ထိ နု ခေါ, မာရိသ မောဂ္ဂလ္လာန, အညေပိ တဿ ဘဂဝတော သာဝကာ ဧဝံမဟိဒ္ဓိကာ ဧဝံမဟာနုဘာဝါ သေယျထာပိ ဘဝံ မောဂ္ဂလ္လာနော ကဿပေါ ကပ္ပိနော အနုရုဒ္ဓေါ’တိ? အထ ခေါ အာယသ္မာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော တံ ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇံ ဂါထာယ အဇ္ဈဘာသိ –

එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ බ්‍රහ්මයා සංවේගයට පත් කොට, ශක්තිමත් පුරුෂයෙක්...පෙ... එසේම ඒ බ්‍රහ්ම ලෝකයෙන් අතුරුදහන් වී ජේතවනයෙහි පහළ වූ සේක. ඉක්බිති ඒ බ්‍රහ්මයා එක්තරා බ්‍රහ්ම පාරිසජ්ජයෙකු අමතා මෙසේ කීවේය: “නිදුකාණෙනි, ඔබ මෙහි එන්න. ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්වාමීන් වහන්සේ වෙත ගොස් මෙසේ පවසන්න: ‘නිදුක් මහා මොග්ගල්ලානයන් වහන්ස, ආයුෂ්මත් මොග්ගල්ලාන, කාශ්‍යප, කප්පිණ, අනුරුද්ධ යන ඔබ වහන්සේලා මෙන් මෙතරම් මහා සෘද්ධි ඇති, මෙතරම් මහා ආනුභාව ඇති තවත් ශ්‍රාවකයෝ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සිටිත්ද?’” “එසේය, නිදුකාණෙනි” යි ඒ බ්‍රහ්ම පාරිසජ්ජයා ඒ බ්‍රහ්මයාට පිළිතුරු දී ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්වාමීන් වහන්සේ වෙත ගොස් මෙසේ කීවේය: “නිදුක් මහා මොග්ගල්ලානයන් වහන්ස, ආයුෂ්මත් මොග්ගල්ලාන, කාශ්‍යප, කප්පිණ, අනුරුද්ධ යන ඔබ වහන්සේලා මෙන් මෙතරම් මහා සෘද්ධි ඇති, මෙතරම් මහා ආනුභාව ඇති තවත් ශ්‍රාවකයෝ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සිටිත්ද?” එවිට ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්වාමීන් වහන්සේ ඒ බ්‍රහ්ම පාරිසජ්ජයාට ගාථාවකින් මෙසේ වදාළහ:

‘‘တေဝိဇ္ဇာ ဣဒ္ဓိပတ္တာ စ, စေတောပရိယာယကောဝိဒါ;

ခီဏာသဝါ အရဟန္တော, ဗဟူ ဗုဒ္ဓဿ သာဝကာ’’တိ.

“ත්‍රිවිද්‍යාව ලැබූ, සෘද්ධි ප්‍රාප්ත වූ, අනුන්ගේ සිත් දන්නා, ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කළ, රහත් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ බොහෝ ශ්‍රාවකයෝ සිටිති.”

‘‘အထ ခေါ သော ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇော အာယသ္မတော မဟာမောဂ္ဂလ္လာနဿ ဘာသိတံ အဘိနန္ဒိတွာ အနုမောဒိတွာ ယေန သော ဗြဟ္မာ တေနုပသင်္ကမိ, ဥပသင်္ကမိတွာ တံ ဗြဟ္မာနံ ဧတဒဝေါစ – ‘အာယသ္မာ မာရိသ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော ဧဝမာဟ –

ඉක්බිති ඒ බ්‍රහ්ම පාරිසජ්ජයා ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්වාමීන් වහන්සේගේ වචනය අභිනන්දනය කොට අනුමෝදන් වී ඒ බ්‍රහ්මයා වෙත ගොස් මෙසේ කීවේය: “නිදුකාණෙනි, ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන ස්වාමීන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ:

‘‘‘တေဝိဇ္ဇာ ဣဒ္ဓိပတ္တာ စ, စေတောပရိယာယကောဝိဒါ;

ခီဏာသဝါ အရဟန္တော, ဗဟူ ဗုဒ္ဓဿ သာဝကာ’’’တိ. –

‘ත්‍රිවිද්‍යාව ලැබූ, සෘද්ධි ප්‍රාප්ත වූ, අනුන්ගේ සිත් දන්නා, ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කළ, රහත් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ බොහෝ ශ්‍රාවකයෝ සිටිති.’”

ဣဒမဝေါစ သော ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇော. အတ္တမနော စ သော ဗြဟ္မာ တဿ ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇဿ ဘာသိတံ အဘိနန္ဒီတိ (သံ. နိ. ၁.၁၇၆).

ඒ බ්‍රහ්ම පාරිසජ්ජයා මෙය කීවේය. ඒ බ්‍රහ්මයා ද සතුටු සිතින් යුතුව ඒ බ්‍රහ්ම පාරිසජ්ජයාගේ කථාව අභිනන්දනය කළේය.

ဣဒံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘အယံ ပနတ္ထော ဗကဗြဟ္မသုတ္တေန ဒီပေတဗ္ဗော’’တိ.

මෙය මෙසේ වදාරන ලද්දේ මෙය අරමුණු කරගෙනය. “මේ අර්ථය බකබ්‍රහ්ම සූත්‍රයෙන් දත යුතුය.”

မဟာနေရုနော ကူဋန္တိ (မ. နိ. ၁.၅၁၃) ကူဋသီသေန သကလမေဝ သိနေရုပဗ္ဗတရာဇံ ဝဒသိ. ဝိမောက္ခေန အပဿယီတိ (မ. နိ. ၁.၅၁၃) ဈာနဝိမောက္ခေန နိဿယေန အဘိညာယေန ပဿယီတိ အဓိပ္ပာယော. ဝနန္တိ (မ. နိ. ၁.၅၁၃) ဇမ္ဗုဒီပံ. သော ဟိ ဝနဗာဟုလ္လတာယ ‘‘ဝန’’န္တိ ဝုတ္တော. တေနာဟ ‘‘ဇမ္ဗုမဏ္ဍဿ ဣဿရော’’တိ. ပုဗ္ဗဝိဒေဟာနန္တိ (မ. နိ. ၁.၅၁၃) ပုဗ္ဗဝိဒေဟဋ္ဌာနဉ္စ ပုဗ္ဗဝိဒေဟန္တိ အတ္ထော. ယေ စ ဘူမိသယာ နရာတိ (မ. နိ. ၁.၅၁၃) ဘူမိသယာ နရာ နာမ အပရဂေါယာနဥတ္တရကုရုကာ စ မနုဿာ. တေ ဟိ ဂေဟာဘာဝတော ‘‘ဘူမိသယာ’’တိ ဝုတ္တာ. တေပိ သဗ္ဗေ အပဿယီတိ သမ္ဗန္ဓော. အယံ ပနတ္ထော နန္ဒောပနန္ဒဒမနေန ဒီပေတဗ္ဗော – ဧကသ္မိံ ကိရ သမယေ အနာထပိဏ္ဍိကော ဂဟပတိ ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ‘‘သွေ, ဘန္တေ, ပဉ္စဟိ ဘိက္ခုသတေဟိ သဒ္ဓိံ မယှံ ဂေဟေ ဘိက္ခံ ဂဏှထာ’’တိ နိမန္တေတွာ ပက္ကာမိ. တံဒိဝသဉ္စ ဘဂဝတော ပစ္စူသသမယေ ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ဩလောကေန္တဿ နန္ဒောပနန္ဒော နာမ [Pg.278] နာဂရာဇာ ဉာဏမုခေ အာပါထံ အာဂစ္ဆိ. ဘဂဝါ ‘‘အယံ နာဂရာဇာ မယှံ ဉာဏမုခေ အာပါထံ အာဂစ္ဆတိ, ကိံ နု ခေါ ဘဝိဿတီ’’တိ အာဝဇ္ဇေန္တော သရဏဂမနဿ ဥပနိဿယံ ဒိသွာ ‘‘အယံ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကော တီသု ရတနေသု အပ္ပသန္နော, ကော နု ခေါ ဣမံ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကော ဝိမောစေယျာ’’တိ အာဝဇ္ဇေန္တော မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရံ အဒ္ဒသ. တတော ပဘာတာယ ရတ္တိယာ သရီရပဋိဇဂ္ဂနံ ကတွာ အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ အာမန္တေသိ – ‘‘အာနန္ဒ, ပဉ္စန္နံ ဘိက္ခုသတာနံ အာရောစေဟိ – ‘တထာဂတော ဒေဝစာရိကံ ဂစ္ဆတီ’’’တိ. တံဒိဝသဉ္စ နန္ဒောပနန္ဒဿ အာပါနဘူမိံ သဇ္ဇယိံသု. သော ဒိဗ္ဗရတနပလ္လင်္ကေ ဒိဗ္ဗေန သေတစ္ဆတ္တေန ဓာရိယမာနော တိဝိဓနာဋကေဟိ စေဝ နာဂပရိသာယ စ ပရိဝုတော ဒိဗ္ဗဘာဇနေသု ဥပဋ္ဌာပိတအန္နပါနံ ဩလောကယမာနော နိသိန္နော ဟောတိ. အထ ခေါ ဘဂဝါ ယထာ နာဂရာဇာ ပဿတိ, တထာ ကတွာ တဿ ဝိမာနမတ္ထကေနေဝ ပဉ္စဟိ ဘိက္ခုသတေဟိ သဒ္ဓိံ တာဝတိံသဒေဝလောကာဘိမုခေါ ပါယာသိ.

'මහානේරුනෝ කූටං' (ම.නි. 1.513) යන්නෙන් මුදුනත් සමඟ සමස්ත මහා මේරු පර්වත රාජයා ගැන කියවේ. 'විමොක්ඛේන අපස්සයී' යනු ධ්‍යාන විමොක්ෂය නැමැති නිශ්‍රය සහිත වූ අභිඥා ඥානයෙන් දුටුවේය යන්න අදහසයි. 'වනං' යනු ජම්බුද්වීපයයි. එය වනාන්තර බහුල වීම හේතුවෙන් 'වන' යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් 'ජම්බු මණ්ඩලයේ අධිපතියා' යැයි වදාළ සේක. 'පුබ්බවිදේහානං' යනු පූර්වවිදේහ වාසීන්ගේ ස්ථානය හා පූර්වවිදේහය යන අර්ථයයි. 'යේ ච භූමිසයා නරා' යනු අපරගෝයාන හා උත්තරකුරු ද්වීපවල වසන මනුෂ්‍යයන්ය. ඔවුන්ට ස්ථිර නිවාස නොමැති බැවින් 'භූමියෙහි සැතපෙන්නෝ' යැයි කියනු ලැබේ. ඔවුන් සියල්ලන්වම දුටුවේය යනු සම්බන්ධයයි. මෙම අර්ථය නන්දෝපනන්ද දමනය ඇසුරෙන් පැහැදිලි කළ යුතුය - එක් සමයක අනාථපිණ්ඩික ගෘහපතිතුමා බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා, "ස්වාමීනි, හෙට පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ මාගේ නිවසේ දානය පිළිගනු මැනව" යැයි ආරාධනා කර පිටව ගියේය. එදින අලුයම් වේලාවෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ දසදහසක් ලෝකධාතු බලන සේක්, නන්දෝපනන්ද නම් නාග රාජයා බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඥාන මණ්ඩලයට හසු විය. බුදුරජාණන් වහන්සේ, "මෙම නාග රාජයා මාගේ ඥාන මණ්ඩලයට හසු විය, කුමක් වන්නේදැයි" සලකා බලන සේක්, ඔහු සරණාගමනයට සුදුසු උපනිශ්‍රය ඇති බව දැක, "මොහු මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෙකි, තෙරුවන් කෙරෙහි අප්‍රසන්නය, කවුරුන් මොහුව මෙම මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් මුදවන්නේදැයි" සලකා බලා මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන්ව දුටු සේක. ඉන්පසු රැය පහන් වූ පසු ශරීර කෘත්‍යයන් නිමවා ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් ඇමතූ සේක - "ආනන්දය, භික්ෂූන් පන්සිය නමකට දන්වන්න - 'තථාගතයන් වහන්සේ දේව චාරිකාවේ වඩින සේක' කියා". එදින නන්දෝපනන්දයාගේ පානෝත්සවයක් සූදානම් කර තිබුණි. ඔහු දිව්‍ය රත්න පල්ලංගයක වැඩ හිඳ, දිව්‍යමය සේසත් දරනු ලබමින්, තුන් වැදෑරුම් නැටුම් ගැයුම් මැද නාග පිරිස පිරිවරා දිව්‍යමය භාජනවල පිළිගැන්වූ ආහාර පාන දෙස බලමින් සිටියේය. එකල බුදුරජාණන් වහන්සේ නාග රාජයාට පෙනෙන පරිදි කටයුතු කර, ඔහුගේ විමානයට ඉහළින්ම පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ තාවතිංස දේව ලෝකය දෙසට වැඩම කළ සේක.

တေန ခေါ ပန သမယေန နန္ဒောပနန္ဒဿ နာဂရာဇဿ ဧဝရူပံ ပါပကံ ဒိဋ္ဌိဂတံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ ‘‘ဣမေ ဟိ နာမ မုဏ္ဍသမဏကာ အမှာကံ ဥပရိဘဝနေန ဒေဝါနံ တာဝတိံသာနံ ဘဝနံ ပဝိသန္တိပိ နိက္ခမန္တိပိ, န ဒါနိ ဣတော ပဋ္ဌာယ ဣမေသံ အမှာကံ မတ္ထကေ ပါဒပံသုံ ဩကိရန္တာနံ ဂန္တုံ ဒဿာမီ’’တိ ဥဋ္ဌာယ သိနေရုပါဒံ ဂန္တွာ တံ အတ္တဘာဝံ ဝိဇဟိတွာ သိနေရုံ သတ္တက္ခတ္တုံ ဘောဂေဟိ ပရိက္ခိပိတွာ ဥပရိ ဖဏံ ကတွာ တာဝတိံသဘဝနံ အဝကုဇ္ဇေန ဖဏေန ပရိဂ္ဂဟေတွာ အဒဿနံ ဂမေသိ.

එම අවස්ථාවේදී නන්දෝපනන්ද නාග රාජයාට මෙවැනි ලාමක මිථ්‍යා දෘෂ්ටියක් ඇති විය: "මේ මුඩු මහණුන් අපගේ භවනයට ඉහළින් තාවතිංස දෙවියන්ගේ භවනයට ඇතුළු වෙති, පිට වෙති. මෙතැන් සිට අපගේ හිස මත පා දූවිලි හලමින් යාමට ඔවුන්ට ඉඩ නොදෙන්නෙමි" යි සිතා, නැගිට මහා මේරු පර්වත පාමුලට ගොස් තමාගේ ස්වරූපය අත්හැර මහා මේරු පර්වතය සත් වරක් දරණ වැලෙන් වට කර, ඉහළින් පෙණය විහිදුවා තාවතිංස භවනය යටිකුරු වූ පෙණයෙන් වසාගෙන නොපෙනී යන සේ කළේය.

အထ ခေါ အာယသ္မာ ရဋ္ဌပါလော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ပုဗ္ဗေ, ဘန္တေ, ဣမသ္မိံ ပဒေသေ ဌိတော သိနေရုံ ပဿာမိ, သိနေရုပရိဘဏ္ဍံ ပဿာမိ, တာဝတိံသံ ပဿာမိ, ဝေဇယန္တံ ပဿာမိ, ဝေဇယန္တဿ ပါသာဒဿ ဥပရိဓဇံ ပဿာမိ. ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု ကော ပစ္စယော, ယံ ဧတရဟိ နေဝ သိနေရုံ ပဿာမိ…ပေ… န ဝေဇယန္တဿ ပါသာဒဿ ဥပရိဓဇံ ပဿာမီ’’တိ. ‘‘အယံ, ရဋ္ဌပါလ, နန္ဒောပနန္ဒော နာမ နာဂရာဇာ တုမှာကံ ကုပိတော သိနေရုံ သတ္တက္ခတ္တုံ ဘောဂေဟိ ပရိက္ခိပိတွာ ဥပရိ ဖဏေန ပဋိစ္ဆာဒေတွာ အန္ဓကာရံ ကတွာ ဌိတော’’တိ. ‘‘ဒမေမိ နံ, ဘန္တေ’’တိ. န ဘဂဝါ နံ အနုဇာနိ. အထ ခေါ အာယသ္မာ ဘဒ္ဒိယော, အာယသ္မာ ရာဟုလောတိ အနုက္ကမေန သဗ္ဗေပိ ဘိက္ခူ ဥဋ္ဌဟိံသု. ဘဂဝါ အနုဇာနိ.

ඉක්බිති ආයුෂ්මත් රට්ඨපාල තෙරුන් වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේට මෙසේ සැළ කළ සේක: "ස්වාමීනි, මීට පෙර මම මේ ස්ථානයේ සිට මහා මේරු පර්වතය දුටුවෙමි, එහි වටපිටාව දුටුවෙමි, තාවතිංසය දුටුවෙමි, වෛජයන්ත ප්‍රාසාදය හා එහි කොඩිය දුටුවෙමි. ස්වාමීනි, දැන් මහා මේරු පර්වතය හෝ වෛජයන්ත ප්‍රාසාදයේ කොඩිය මට නොපෙනෙන්නේ කුමන හේතුවක් නිසාද?" "රට්ඨපාලය, මේ නන්දෝපනන්ද නම් නාග රාජයා ඔබ සැම කෙරෙහි කෝප වී මහා මේරු පර්වතය සත් වරක් දරණ වැලෙන් වට කර, පෙණයෙන් වසා අන්ධකාරය කර සිටින්නේය." "ස්වාමීනි, මම ඔහුව දමනය කරමි" යි සැළ කළද බුදුරජාණන් වහන්සේ එයට අවසර නුදුන් සේක. ඉන්පසු ආයුෂ්මත් භද්දිය, ආයුෂ්මත් රාහුල ආදී සියලුම භික්ෂූන් වහන්සේලා පිළිවෙළින් නැගී සිටියහ. අවසානයේ බුදුරජාණන් වහන්සේ (මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන්ට) අවසර දුන් සේක.

အဝသာနေ [Pg.279] မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရော – ‘‘အဟံ, ဘန္တေ, ဒမေမိ န’’န္တိ အာဟ. ‘‘ဒမေဟိ, မောဂ္ဂလ္လာနာ’’တိ ဘဂဝါ အနုဇာနိ. ထေရော အတ္တဘာဝံ ဝိဇဟိတွာ မဟန္တံ နာဂရာဇဝဏ္ဏံ အဘိနိမ္မိနိတွာ နန္ဒောပနန္ဒံ စုဒ္ဒသက္ခတ္တုံ ဘောဂေဟိ ပရိက္ခိပိတွာ တဿ ဖဏမတ္ထကေ အတ္တနော ဖဏံ ဌပေတွာ သိနေရုနာ သဒ္ဓိံ အဘိနိပ္ပီဠေသိ. နာဂရာဇာ ဓူမာယိ. ထေရောပိ ‘‘န တုယှံယေဝ သရီရေ ဓူမော အတ္ထိ, မယှမ္ပိ အတ္ထီ’’တိ ဓူမာယိ. နာဂရာဇဿ ဓူမော ထေရံ န ဗာဓတိ, ထေရဿ ပန ဓူမော နာဂရာဇံ ဗာဓတိ. တတော နာဂရာဇာ ပဇ္ဇလိ, ထေရောပိ ‘‘န တုယှံယေဝ သရီရေ အဂ္ဂိ အတ္ထိ, မယှမ္ပိ အတ္ထီ’’တိ ပဇ္ဇလိ. နာဂရာဇဿ တေဇော ထေရံ န ဗာဓတိ, ထေရဿ ပန တေဇော နာဂရာဇာနံ ဗာဓတိ. နာဂရာဇာ – ‘‘အယံ မံ သိနေရုနာ အဘိနိပ္ပီဠေတွာ ဓူမာယတိ စေဝ ပဇ္ဇလတိ စာ’’တိ စိန္တေတွာ ‘‘ဘော, တုဝံ ကောသီ’’တိ ပဋိပုစ္ဆိ. ‘‘အဟံ ခေါ, နန္ဒ, မောဂ္ဂလ္လာနော’’တိ. ‘‘ဘန္တေ, အတ္တနော ဘိက္ခုဘာဝေန တိဋ္ဌာဟီ’’တိ.

අවසානයේ මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ - "ස්වාමීනි, මම ඔහුව දමනය කරමි" යි පැවසූ සේක. "මොග්ගල්ලානය, ඔහුව දමනය කරන්න" යැයි බුදුරජාණන් වහන්සේ අවසර දුන් සේක. තෙරුන් වහන්සේ තම ස්වරූපය අත්හැර මහා නාග රාජයෙකුගේ වෙස් මවාගෙන, නන්දෝපනන්දයාව දහහතර වරක් දරණ වැලෙන් වට කර, ඔහුගේ පෙණය මතුපිට තම පෙණය තබා මහා මේරු පර්වතයට තබා තෙරපූ සේක. නාග රාජයා දුම් පිට කළේය. "නුඹේ ශරීරයේ පමණක් නොව, මගේ ශරීරයේ ද දුම් ඇතැයි" පවසමින් තෙරුන් වහන්සේ ද දුම් පිට කළ සේක. නාගයාගේ දුමෙන් තෙරුන්ට පීඩාවක් නොවූ නමුත්, තෙරුන්ගේ දුමෙන් නාගයා පීඩාවට පත් විය. ඉන්පසු නාග රාජයා ගිනි පිට කළේය. "නුඹේ ශරීරයේ පමණක් නොව, මගේ ශරීරයේ ද ගිනි ඇතැයි" පවසමින් තෙරුන් වහන්සේ ද ගිනි පිට කළ සේක. නාගයාගේ තේජසින් තෙරුන්ට පීඩාවක් නොවූ නමුත්, තෙරුන්ගේ තේජසින් නාගයා පීඩාවට පත් විය. නාග රාජයා, "මොහු මාව මහා මේරුවට තබා තෙරපමින් දුම් හා ගිනි පිට කරන්නේය" යි සිතා, "පින්වත, ඔබ කවුද?" යි ඇසීය. "නන්දය, මම මොග්ගල්ලාන වෙමි" යි වදාළ සේක. "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේගේම භික්ෂු ස්වරූපයෙන් සිටිනු මැනව" යි ඔහු කීවේය.

ထေရော တံ အတ္တဘာဝံ ဝိဇဟိတွာ တဿ ဒက္ခိဏကဏ္ဏသောတေန ပဝိသိတွာ ဝါမကဏ္ဏသောတေန နိက္ခမိ, ဝါမကဏ္ဏသောတေန ပဝိသိတွာ ဒက္ခိဏကဏ္ဏသောတေန နိက္ခမိ. တထာ ဒက္ခိဏနာသသောတေန ပဝိသိတွာ ဝါမနာသသောတေန နိက္ခမိ, ဝါမနာသသောတေန ပဝိသိတွာ ဒက္ခိဏနာသသောတေန နိက္ခမိ. တတော နာဂရာဇာ မုခံ ဝိဝရိ, ထေရော မုခေန ပဝိသိတွာ အန္တောကုစ္ဆိယံ ပါစီနေန စ ပစ္ဆိမေန စ စင်္ကမတိ. ဘဂဝါ – ‘‘မောဂ္ဂလ္လာန, မနသိ ကရောဟိ, မဟိဒ္ဓိကော နာဂေါ’’တိ အာဟ. ထေရော ‘‘မယှံ ခေါ, ဘန္တေ, စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ ယာနီကတာ ဝတ္ထုကတာ အနုဋ္ဌိတာ ပရိစိတာ သုသမာရဒ္ဓါ, တိဋ္ဌတု, ဘန္တေ, နန္ဒောပနန္ဒော, အဟံ နန္ဒောပနန္ဒသဒိသာနံ နာဂရာဇာနံ သတမ္ပိ သဟဿမ္ပိ ဒမေယျ’’န္တိအာဒိမာဟ.

තෙරුන් වහන්සේ ඒ නාග වේශය අත්හැර ඔහුගේ දකුණු කන් සිදුරෙන් ඇතුළු වී වම් කන් සිදුරෙන් පිට වූ සේක, වම් කන් සිදුරෙන් ඇතුළු වී දකුණු කන් සිදුරෙන් පිට වූ සේක. එලෙසම දකුණු නාස් සිදුරෙන් ඇතුළු වී වම් නාස් සිදුරෙන් පිට වූ සේක, වම් නාස් සිදුරෙන් ඇතුළු වී දකුණු නාස් සිදුරෙන් පිට වූ සේක. පසුව නාග රාජයා කට ඇරියේය, තෙරුන් වහන්සේ කටින් ඇතුළු වී කුස ඇතුළත පෙරදිගට හා අපරදිගට සක්මන් කළ සේක. බුදුරජාණන් වහන්සේ - "මොග්ගල්ලානය, සිහියෙන් පසුවන්න, මේ නාගයා මහා ඉද්ධිමත් එකෙකි" යි වදාළ සේක. තෙරුන් වහන්සේ - "ස්වාමීනි, මා විසින් සතර ඉද්ධිපාදයන් වඩන ලද්දේය, බහුල කරන ලද්දේය, යානයක් මෙන් කරන ලද්දේය, වස්තුවක් මෙන් කරන ලද්දේය, මැනවින් පුරුදු කරන ලද්දේය. ස්වාමීනි, නන්දෝපනන්ද තබා මෙවැනි නාග රාජයන් සියයක් දහසක් වුවද මම දමනය කරමි" යනාදිය පැවසූ සේක.

နာဂရာဇာ စိန္တေသိ – ‘‘ပဝိသန္တော တာဝ မေ န ဒိဋ္ဌော, နိက္ခမနကာလေ ဒါနိ နံ ဒါဌန္တရေ ပက္ခိပိတွာ ခါဒိဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ‘‘နိက္ခမထ, ဘန္တေ, မာ မံ အန္တောကုစ္ဆိယံ အပရာပရံ စင်္ကမန္တော ဗာဓယိတ္ထာ’’တိ အာဟ. ထေရော နိက္ခမိတွာ ဗဟိ အဋ္ဌာသိ. နာဂရာဇာ ‘‘အယံ သော’’တိ ဒိသွာ နာသဝါတံ ဝိဿဇ္ဇိ, ထေရော စတုတ္ထဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိ, လောမကူပမ္ပိဿ ဝါတော စာလေတုံ နာသက္ခိ. အဝသေသာ ဘိက္ခူ ကိရ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ သဗ္ဗပါဋိဟာရိယာနိ ကာတုံ သက္ကုဏေယျုံ, ဣမံ ပန ဌာနံ ပတွာ ဧဝံ ခိပ္ပနိသန္တိနော [Pg.280] ဟုတွာ သမာပဇ္ဇိတုံ န သက္ခိဿန္တီတိ နေသံ ဘဂဝါ နာဂရာဇဒမနံ နာနုဇာနိ.

නාගරාජයා මෙසේ සිතුවේය: “ඔහු ඇතුළු වනවා මා දුටුවේ නැත, දැන් පිටතට යන විට ඔහු මාගේ දළ දෙක අතරට ගෙන සපා කන්නෙමි.” මෙසේ සිතා “ස්වාමීනි, පිටතට වැඩම කළ මැනව, මාගේ කුස තුළ එහා මෙහා සක්මන් කරමින් මට පීඩා නොකරනු මැනව” යි පැවසීය. තෙරුන් වහන්සේ පිටතට වැඩම කොට පිටත වැඩසිටියහ. නාගරාජයා “මොහු ඒ තෙරුන්ය” යි දැක නාසයෙන් විෂ වාතය පිට කළේය. තෙරුන් වහන්සේ සතරවන දැහැනට සමවැදුණහ. උන්වහන්සේගේ ලොම් කූපයක් පවා සෙලවීමට ඒ වාතය සමත් නොවීය. සෙසු භික්ෂූන් වහන්සේලාට ආරම්භයේ සිට සියලු ප්‍රාතිහාර්යයන් කිරීමට හැකියාව තිබුණද, මේ අවස්ථාවට පැමිණි විට මෙතරම් ඉක්මනින් දැහැනට සමවැදීමට නොහැකි වන බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ට නාගරාජයා දමනය කිරීමට අවසර නොදුන් සේක.

နာဂရာဇာ ‘‘အဟံ ဣမဿ သမဏဿ နာသဝါတေန လောမကူပမ္ပိ စာလေတုံ နာသက္ခိ, မဟိဒ္ဓိကော သော သမဏော’’တိ စိန္တေသိ. ထေရော အတ္တဘာဝံ ဝိဇဟိတွာ သုပဏ္ဏရူပံ အဘိနိမ္မိနိတွာ သုပဏ္ဏဝါတံ ဒဿေန္တော နာဂရာဇာနံ အနုဗန္ဓိ. နာဂရာဇာ တံ အတ္တဘာဝံ ဝိဇဟိတွာ မာဏဝကဝဏ္ဏံ အဘိနိမ္မိနိတွာ ‘‘ဘန္တေ, တုမှာကံ သရဏံ ဂစ္ဆာမီ’’တိ ဝဒန္တော ထေရဿ ပါဒေ ဝန္ဒိ. ထေရော ‘‘သတ္ထာ, နန္ဒ, အာဂတော, ဧဟိ ဂမိဿာမာ’’တိ နာဂရာဇာနံ ဒမေတွာ နိဗ္ဗိသံ ကတွာ ဂဟေတွာ ဘဂဝတော သန္တိကံ အဂမာသိ. နာဂရာဇာ ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိတွာ ‘‘ဘန္တေ, တုမှာကံ သရဏံ ဂစ္ဆာမီ’’တိ အာဟ. ဘဂဝါ ‘‘သုခီ ဟောဟိ, နာဂရာဇာ’’တိ ဝတွာ ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော အနာထပိဏ္ဍိကဿ နိဝေသနံ အဂမာသိ.

නාගරාජයා මෙසේ සිතුවේය: “මාගේ නාසයෙන් නිකුත් කළ වාතයට මේ ශ්‍රමණයන් වහන්සේගේ ලොම් කූපයක් පවා සෙලවීමට නොහැකි විය. මේ ශ්‍රමණයන් වහන්සේ මහත් ඉද්ධි බල ඇත්තෙකි.” තෙරුන් වහන්සේ සිය ස්වරූපය අත්හැර ගුරුළු වේෂයක් මවාගෙන ගුරුළු වාතය පෙන්වමින් නාගරාජයා පසුපස ලුහුබැඳ ගියහ. නාගරාජයාද ඒ ස්වරූපය අත්හැර මානවක වේෂයක් මවාගෙන “ස්වාමීනි, මම ඔබවහන්සේ සරණ යමි” යි පවසමින් තෙරුන් වහන්සේගේ පාමුල වැඳ වැටුණේය. තෙරුන් වහන්සේ, “නන්දය, ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩම කළ සේක, එන්න, අපි යමු” යි නාගරාජයා දමනය කර, ඔහු නිර්විෂ කොට කැටුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත වැඩම කළහ. නාගරාජයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ, “ස්වාමීනි, මම ඔබවහන්සේ සරණ යමි” යි පැවසීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “නාගරාජයාණෙනි, සුවපත් වන්න” යි වදාරා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමාගේ නිවසට වැඩම කළ සේක.

အနာထပိဏ္ဍိကော ‘‘ကိံ, ဘန္တေ, အတိဒိဝါ အာဂတတ္ထာ’’တိ အာဟ. ‘‘မောဂ္ဂလ္လာနဿ စ နန္ဒောပနန္ဒဿ စ သင်္ဂါမော အဟောသီ’’တိ. ‘‘ကဿ ပန, ဘန္တေ, ဇယော, ကဿ ပရာဇယော’’တိ? ‘‘မောဂ္ဂလ္လာနဿ ဇယော, နန္ဒဿ ပရာဇယော’’တိ. အနာထပိဏ္ဍိကော ‘‘အဓိဝါသေတု မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ သတ္တာဟံ ဧကပဋိပါဋိယာ ဘတ္တံ သတ္တာဟံ ထေရဿ သက္ကာရံ ကရိဿာမီ’’တိ ဝတွာ သတ္တာဟံ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခါနံ ပဉ္စန္နံ ဘိက္ခုသတာနံ မဟာသက္ကာရံ အကာသိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘နန္ဒောပနန္ဒဒမနေန ဒီပေတဗ္ဗော’’တိ.

අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා, “ස්වාමීනි, වඩින විට මෙතරම් ප්‍රමාද වූයේ මන්ද?” යි ඇසීය. “මොග්ගල්ලාන සහ නන්දෝපනන්ද අතර මහා සටනක් ඇති විය” යි (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළහ). “ස්වාමීනි, ජය ලැබුවේ කවුද? පැරදුණේ කවුද?” “මොග්ගල්ලාන ජය ලැබීය, නන්ද පැරදුණි.” එවිට අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා, “ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත් දිනක් නොකඩවා මාගේ දානය ඉවසා වදාරන සේක්වා, මම සත් දිනක් තෙරුන් වහන්සේට සත්කාර කරන්නෙමි” යි පවසා සත් දිනක් බුදුන් ප්‍රමුඛ පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලාට මහා සත්කාර කළේය. ඒ පිළිබඳව “නන්දෝපනන්ද දමනයෙන් පැහැදිලි කළ යුතුය” යි කියන ලදී.

ဧကသ္မိဉှိ သမယေ ပုဗ္ဗာရာမေ ဝိသာခါယ မဟာဥပါသိကာယ ကာရိတသဟဿဂဗ္ဘပဋိမဏ္ဍိတေ ပါသာဒေ ဘဂဝတိ ဝိဟရန္တေ…ပေ… သံဝေဇေသိ စ ဒေဝတာတိ. တေန ဝုတ္တံ –

එක් සමයෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විශාඛා මහා උපාසිකාව විසින් කරවන ලද, දහසක් කුටිවලින් අලංකාර වූ පූර්වාරාම ප්‍රාසාදයෙහි වැඩවසන සේක... පෙ... දෙවියන් සංවේගයට පත් කළහ. ඒ පිළිබඳව මෙසේ කියන ලදී:

‘‘ဓရဏိမ္ပိ သုဂမ္ဘီရံ, ဗဟလံ ဒုပ္ပဓံသိယံ;

ဝါမင်္ဂုဋ္ဌေန ခေါဘေယျံ, ဣဒ္ဓိယာ ပါရမိံ ဂတော’’တိ.

“ගැඹුරු වූ ද, ඝන වූ ද, කිසිවකුටත් විනාශ කළ නොහැකි වූ ද මේ මහ පොළොව මම මාගේ වම් පයෙහි මාපට ඇඟිල්ලෙන් සොලවන්නෙමි. මම සෘද්ධි බලයෙන් පරතෙරට පැමිණියෙමි.”

တတ္ထ ဣဒ္ဓိယာ ပါရမိံ ဂတောတိ ဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိအာဒိဣဒ္ဓိယာ ပရိယောသာနံ ဂတော ပတ္တော.

එහි “සෘද්ධි බලයෙන් පරතෙරට පැමිණි (iddhiyā pāramiṃ gato)” යනු විකුබ්බන සෘද්ධිය ආදී සෘද්ධීන්හි කෙළවරට, එනම් උච්චතම අවස්ථාවට පැමිණි බවයි.

၃၉၅. အသ္မိမာနန္တိ အဟမသ္မိ ပညာသီလသမာဓိသမ္ပန္နောတိအာဒိ အသ္မိမာနံ န ပဿာမိ န အက္ခာမီတိ အတ္ထော. တဒေဝ ဒီပေန္တော မာနော မယှံ န ဝိဇ္ဇတီတိ အာဟ. သာမဏေရေ ဥပါဒါယာတိ သာမဏေရေ အာဒိံ [Pg.281] ကတွာ သကလေ ဘိက္ခုသံဃေ ဂရုစိတ္တံ ဂါရဝစိတ္တံ အာဒရဗဟုမာနံ အဟံ ကရောမီတိ အတ္ထော.

395. “අස්මිමානය (asmimāna)” යනු “මම ප්‍රඥා, ශීල, සමාධිවලින් පිරිපුන් කෙනෙක් වෙමි” ආදී වශයෙන් පවතින “මම” යන මානයයි. එවැනි අස්මිමානයක් මා තුළ මම නොදකිමි යනු එහි අර්ථයයි. එයම තවදුරටත් දක්වමින් “මා තුළ මානයක් විද්‍යමාන නොවේ” යි පැවසූහ. “සාමණේරයන් වහන්සේලා පටන් (sāmaṇere upādāya)” යනු සාමණේරයන් වහන්සේලාගේ සිට සමස්ත භික්ෂු සංඝයා කෙරෙහිම මම අතිශය ගෞරවයෙන් හා භක්තියෙන් වසමි යනු අර්ථයයි.

၃၉၆. အပရိမေယျေ ဣတော ကပ္ပေတိ ဣတော အမှာကံ ဥပ္ပန္နကပ္ပတော အန္တရကပ္ပာဒီဟိ အပရိမေယျေ ဧကအသင်္ချေယျဿ ဥပရိ သတသဟဿကပ္ပမတ္ထကေတိ အတ္ထော. ယံ ကမ္မမဘိနီဟရိန္တိ အဂ္ဂသာဝကဘာဝဿ ပဒံ ပုညသမ္ပတ္တိံ ပူရေသိံ. တာဟံ ဘူမိမနုပ္ပတ္တောတိ အဟံ တံ သာဝကဘူမိံ အနုပ္ပတ္တော အာသဝက္ခယသင်္ခါတံ နိဗ္ဗာနံ ပတ္တော အသ္မိ အမှီတိ အတ္ထော.

396. “මෙතැන් සිට අප්‍රමාණ කල්පයක (aparimeyye ito kappe)” යනු මෙතැන් සිට අපගේ මේ මහා භද්‍ර කල්පය දක්වා වූ අන්තර කල්ප ආදී වශයෙන් ගණන් කළ නොහැකි, ලක්ෂයක් කල්ප අවසානයෙහි යනු අර්ථයයි. “යම් කර්මයක් ඉටු කළාහුද (yaṃ kammamabhinīharanti)” යනු අග්‍රශ්‍රාවක භාවය පතා කරන ලද පින් සම්පත්තීන් සම්පූර්ණ කළෙමි යන්නයි. “මම ඒ භූමියට පැමිණියෙමි (tāhaṃ bhūmimanuppatto)” යනු මම ඒ අග්‍රශ්‍රාවක භූමියට පැමිණ, ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීමෙන් ලබන උතුම් නිවනට පැමිණ සිටිමි යනු අර්ථයයි.

၃၉၇. အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါဒယော စတဿော ပဋိသမ္ဘိဒါ သောတာပတ္တိမဂ္ဂါဒယော အဋ္ဌ ဝိမောက္ခာ ဣဒ္ဓိဝိဓာဒယော ဆ အဘိညာယော မေ မယာ သစ္ဆိကတာ ပစ္စက္ခံ ကတာ. ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဩဝါဒါနုသာသနီသင်္ခါတံ သာသနံ မယာ ကတံ သီလပဋိပတ္တိနိပ္ဖာဒနဝသေန ပရိယောသာပိတန္တိ အတ္ထော.

397. අත්ථ පටිසම්භිදා ආදී සතර පටිසම්භිදාවන් ද, සෝවාන් මාර්ගය ආදී අෂ්ට විමොක්ෂයන් ද, ඉද්ධිවිධ ආදී ෂඩ් අභිඥාවන් ද මා විසින් ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස සාක්ෂාත් කරන ලදී. භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අවවාද හා අනුශාසනා නමැති ශාසනය, ශීල ප්‍රතිපත්තීන් සම්පූර්ණ කිරීම මගින් මා විසින් මැනවින් නිම කරන ලදී යනු අර්ථයයි.

ဣတ္ထန္တိ ဣမိနာ ပကာရေန ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တက္ကမေန. ဧဝံ သော ဧကဿေဝ အနောမဒဿီဗုဒ္ဓဿ သန္တိကေ ဒွိက္ခတ္တုံ ဗျာကရဏံ လဘိ. ကထံ? ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန သေဋ္ဌိ ဟုတွာ တဿ ဘဂဝတော သန္တိကေ လဒ္ဓဗျာကရဏော တတော စုတော သာမုဒ္ဒိကေ နာဂဘဝနေ နိဗ္ဗတ္တော တဿေဝ ဘဂဝတော သန္တိကေ ဒီဃာယုကဘာဝေန ဥပဟာရံ ကတွာ နိမန္တေတွာ ဘောဇေတွာ မဟာပူဇံ အကာသိ. တဒါပိ ဘဂဝါ ဗျာကရဏံ ကထေသိ. သုဒန္တိ ပဒပူရဏေ နိပါတော. အာယသ္မာတိ ပိယဝစနံ ဂရုဂါရဝါဓိဝစနံ. မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရော ဣမာ အပဒါနဂါထာယော အဘာသိတ္ထ ကထေသိ. ဣတီတိ ပရိသမာပနတ္ထေ နိပါတော.

“ඉත්ථං (itthaṃ)” යනු මෙසේ ඉහත දැක්වූ අනුපිළිවෙළින් යන්නයි. මෙලෙස උන්වහන්සේ අනෝමදස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේ හමුවේම දෙවරක් විවරණ ලැබූහ. ඒ කෙසේද? ඉහත කී පරිදි සිටුවරයකු වී එම බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් විවරණ ලබා, ඉන් චුතව සාගරයේ නාග භවනයක උපත ලබා, එහිදීද ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දීර්ඝායුෂ බව හේතුවෙන් උන්වහන්සේට උපහාර පවත්වා, ආරාධනා කොට දන් පිළිගන්වා මහා පූජාවක් කළේය. එකලද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විවරණ වදාළ සේක. “සුදං (sudaṃ)” යනු පාඨය පිරවීමට යෙදෙන නිපාත පදයකි. “ආයුස්මා (āyasmā)” යනු ප්‍රිය වචනයක් මෙන්ම මහත් ගෞරවය දැක්වීමට භාවිතා කරන වචනයකි. මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ මෙම අපදාන ගාථාවන් දේශනා කළ සේක. “ඉති (iti)” යන්න සමාප්තිය දැක්වීමට යෙදෙන නිපාතයකි.

မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရအပဒါနဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේගේ අපදාන වර්ණනාව නිම විය.

၃-၃. မဟာကဿပတ္ထေရအပဒါနဝဏ္ဏနာ

3-3. මහා කස්සප තෙරුන් වහන්සේගේ අපදාන වර්ණනාව

ပဒုမုတ္တရဿ [Pg.282] ဘဂဝတောတျာဒိကံ အာယသ္မတော မဟာကဿပတ္ထေရဿ အပဒါနံ. အယမ္ပိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယာနိ ပုညသမ္ဘာရာနိ ဥပစိနန္တော ပဒုမုတ္တရဘဂဝတော ကာလေ ဟံသဝတီနဂရေ ဝေဒေဟော နာမ အသီတိကောဋိဝိဘဝေါ ကုဋုမ္ဗိကော အဟောသိ. သော ဗုဒ္ဓမာမကော, ဓမ္မမာမကော, သံဃမာမကော, ဥပါသကော ဟုတွာ ဝိဟရန္တော ဧကသ္မိံ ဥပေါသထဒိဝသေ ပါတောဝ သုဘောဇနံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဥပေါသထင်္ဂါနိ အဓိဋ္ဌာယ ဂန္ဓပုပ္ဖာဒီနိ ဂဟေတွာ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ သတ္ထာရံ ပူဇေတွာ ဝန္ဒိတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ.

“පදුමුත්තරස්ස භගවතෝ” යනාදිය ආයුෂ්මත් මහා කස්සප තෙරුන් වහන්සේගේ අපදානයයි. උන්වහන්සේ ද පෙර බුදුවරුන් හමුවේ කරන ලද ප්‍රාර්ථනා ඇත්තෙක්ව, ඒ ඒ භවයන්හි නිවනට උපකාරී වන පින් රැස් කරමින්, පදුමුත්තර භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයෙහි හංසවතී නගරයෙහි කෝටි අසූවක සම්පත් ඇති වේදේහ නම් ගෘහපතියෙක් විය. ඔහු බුදුන්, දහම් හා සඟුන් කෙරෙහි මහත් භක්තියක් ඇති උපාසකයෙක්ව වසමින්, එක් උපෝසථ දිනයක උදෑසනම මනා බොජුන් අනුභව කොට, අටසිල් සමාදන්ව, සුවඳ මල් ආදිය ගෙන විහාරයට ගොස් ශාස්තෘන් වහන්සේට පූජා පවත්වා වැඳ එකත්පසක වාඩි විය.

တသ္မိဉ္စ ခဏေ သတ္ထာ မဟာနိသဘတ္ထေရံ နာမ တတိယသာဝကံ ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဓုတဝါဒါနံ ယဒိဒံ နိသဘော’’တိ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ. ဥပါသကော တံ သုတွာ ပသန္နော ဓမ္မကထာဝသာနေ မဟာဇနေ ဥဋ္ဌာယ ဂတေ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ ‘‘သွေ, ဘန္တေ, မယှံ ဘိက္ခံ အဓိဝါသေထာ’’တိ နိမန္တေသိ. ‘‘မဟာ ခေါ, ဥပါသက, ဘိက္ခုသံဃော’’တိ. ‘‘ကိတ္တကော, ဘန္တေ’’တိ? ‘‘အဋ္ဌသဋ္ဌိဘိက္ခုသတသဟဿ’’န္တိ. ‘‘ဘန္တေ, ဧကံ သာမဏေရမ္ပိ ဝိဟာရေ အသေသေတွာ မယှံ ဘိက္ခံ ဂဏှထာ’’တိ. သတ္ထာ အဓိဝါသေသိ. ဥပါသကော သတ္ထု အဓိဝါသနံ ဉတွာ ဂေဟံ ဂန္တွာ မဟာဒါနံ သဇ္ဇေတွာ ပုနဒိဝသေ သတ္ထု ကာလံ အာရောစာပေသိ. သတ္ထာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော ဥပါသကဿ ဃရံ ဂန္တွာ ပညတ္တာသနေ နိသိန္နော ဒက္ခိဏောဒကာဝသာနေ ယာဂုအာဒီနိ သမ္ပဋိစ္ဆန္တော ဘတ္တဝိဿဂ္ဂံ အကာသိ. ဥပါသကောပိ သတ္ထု သန္တိကေ နိသီဒိ.

එකල ශාස්තෘන් වහන්සේ 'මහණෙනි, ධුතවාදී වූ මාගේ ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ නිසභ තෙරුන් වහන්සේ අග්‍ර වන්නේ ය' යි පවසමින්, තෙවන ශ්‍රාවක වූ මහා නිසභ තෙරුන් වහන්සේව ඒතදග්ග තනතුරෙහි පිහිටුවූ සේක. එම ප්‍රකාශය අසා පැහැදුණු උපාසක තෙමේ ධර්ම දේශනාව අවසානයේ මහජනයා නික්ම ගිය කල්හි ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත එළඹ වැඳ, 'ස්වාමීනි, හෙට දින මාගේ දානය ඉවසා වදාරනු මැනව' යි ආරාධනා කළේය. එවිට 'උපාසකය, භික්ෂු සංඝයා ඉතා විශාලය' යි බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ සේක. 'ස්වාමීනි, ඒ කොපමණද?' 'භික්ෂූන් හැට අට ලක්ෂයකි.' 'ස්වාමීනි, එකම සාමණේරයන් වහන්සේ නමක්වත් විහාරයෙහි ඉතිරි නොකර මාගේ දානය පිළිගනු මැනව' යි උපාසකයා පැවසීය. ශාස්තෘන් වහන්සේ එය ඉවසා වදාළ සේක. උපාසකයා ශාස්තෘන් වහන්සේගේ කැමැත්ත දැනගෙන නිවසට ගොස් මහා දානයක් සූදානම් කර, පසුදින ශාස්තෘන් වහන්සේට දාන වේලාව දැන්වීය. ශාස්තෘන් වහන්සේ පා සිවුරු ගෙන භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන උපාසකයාගේ නිවසට වැඩම කර, පනවන ලද ආසනයෙහි වැඩ සිටිමින්, පැන් වැඩීමෙන් පසු කැඳ ආදිය පිළිගනිමින් දානය වැළඳූ සේක. උපාසකයා ද ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයෙහි වාඩි විය.

တသ္မိံ အန္တရေ မဟာနိသဘတ္ထေရော ပိဏ္ဍာယ စရန္တော တမေဝ ဝီထိံ ပဋိပဇ္ဇိ. ဥပါသကော ဒိသွာ ဥဋ္ဌာယ ဂန္တွာ ထေရံ ဝန္ဒိတွာ ‘‘ပတ္တံ, ဘန္တေ, ဒေထာ’’တိ အာဟ. ထေရော ပတ္တံ အဒါသိ. ‘‘ဘန္တေ, ဣဓေဝ ပဝိသထ, သတ္ထာပိ ဂေဟေ နိသိန္နော’’တိ. ‘‘န ဝဋ္ဋိဿတိ, ဥပါသကာ’’တိ. သော ထေရဿ ပတ္တံ ဂဟေတွာ ပိဏ္ဍပါတဿ ပူရေတွာ အဒါသိ. တတော ထေရံ အနုဂန္တွာ နိဝတ္တော သတ္ထု သန္တိကေ နိသီဒိတွာ ဧဝမာဟ – ‘‘မဟာနိသဘတ္ထေရော, ဘန္တေ, ‘သတ္ထာပိ ဂေဟေ နိသိန္နော’တိ ဝုတ္တေပိ ပဝိသိတုံ န ဣစ္ဆိ. အတ္ထိ နု ခေါ ဧတဿ တုမှာကံ ဂုဏေဟိ အတိရေကဂုဏော’’တိ? ဗုဒ္ဓါနဉ္စ ဝဏ္ဏမစ္ဆေရံ နာမ နတ္ထိ, တသ္မာ သတ္ထာ ဧဝမာဟ – ‘‘ဥပါသက, မယံ ဘိက္ခံ အာဂမယမာနာ ဂေဟေ နိသီဒါမ, သော ဘိက္ခု န ဧဝံ နိသီဒိတွာ ဘိက္ခံ [Pg.283] ဥဒိက္ခတိ. မယံ ဂါမန္တသေနာသနေ ဝသာမ, သော အရညေယေဝ ဝသတိ. မယံ ဆန္နေ ဝသာမ, သော အဗ္ဘောကာသေယေဝ ဝသတီ’’တိ ဘဂဝါ ‘‘အယဉ္စ အယဉ္စေတဿ ဂုဏော’’တိ မဟာသမုဒ္ဒံ ပူရယမာနော ဝိယ တဿ ဂုဏံ ကထေသိ.

එම අතරතුර මහා නිසභ තෙරුන් වහන්සේ පිණ්ඩපාතයෙහි වඩිමින් එම වීදියටම පිවිසෙන්නාහ. උපාසකයා උන්වහන්සේ දැක නැගී සිට ගොස් තෙරුන් වහන්සේට වැඳ 'ස්වාමීනි, පාත්‍රය දුන මැනව' යි පැවසීය. තෙරුන් වහන්සේ පාත්‍රය දුන් සේක. 'ස්වාමීනි, මෙහිම ඇතුළු වනු මැනව, ශාස්තෘන් වහන්සේ ද නිවසෙහි වැඩ සිටින සේකැ' යි කී කල, 'උපාසකය, එය සුදුසු නොවේ' යි තෙරුන් වහන්සේ වදාළහ. ඔහු තෙරුන් වහන්සේගේ පාත්‍රය ගෙන එය පිණ්ඩපාතයෙන් පුරවා පූජා කළේය. ඉන්පසු තෙරුන් වහන්සේ පසුපස ගොස් නැවත පැමිණ ශාස්තෘන් වහන්සේ අසල වාඩි වී මෙසේ පැවසීය: 'ස්වාමීනි, මහා නිසභ තෙරුන් වහන්සේ, ශාස්තෘන් වහන්සේ ද නිවසෙහි වැඩ සිටින සේකැයි කීවත් ඇතුළට වැඩීමට අකමැති වූහ. උන්වහන්සේට ඔබවහන්සේගේ ගුණයන්ට වඩා උතුම් වූ ගුණයක් ඇත්තේද?' බුදුවරුන් තුළ ගුණ වර්ණනා කිරීමෙහි මසුරුකමක් නැත. එබැවින් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: 'උපාසකය, අපි දානය අපේක්ෂාවෙන් නිවසක වාඩි වෙමු, නමුත් ඒ භික්ෂුව එසේ වාඩි වී දානය බලාපොරොත්තු නොවේ. අපි ගම් අසල සේනාසනවල වසමු, උන්වහන්සේ වනයෙහිම වසති. අපි සෙවිලි කළ තැන්වල වසමු, උන්වහන්සේ එළිමහනෙහිම වසති.' මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මොහුට මේ මේ ගුණ ඇත' යි පවසමින් මහා සමුද්‍රය පුරවන්නාක් මෙන් උන්වහන්සේගේ ගුණ වදාළ සේක.

ဥပါသကောပိ ပကတိယာ ဇလမာနဒီပေါ တေလေန အာသိတ္တော ဝိယ သုဋ္ဌုတရံ ပသန္နော ဟုတွာ စိန္တေသိ – ‘‘ကိံ မယှံ အညာယ သမ္ပတ္တိယာ, ယံနူနာဟံ အနာဂတေ ဧကဿ ဗုဒ္ဓဿ သန္တိကေ ဓုတဝါဒါနံ အဂ္ဂဘာဝတ္ထာယ ပတ္ထနံ ကရိဿာမီ’’တိ. သော ပုနပိ သတ္ထာရံ နိမန္တေတွာ တေနေဝ နိယာမေန သတ္တ ဒိဝသေ မဟာဒါနံ ဒတွာ သတ္တမေ ဒိဝသေ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ မဟာဘိက္ခုသံဃဿ တိစီဝရာနိ ဒတွာ သတ္ထု ပါဒမူလေ နိပဇ္ဇိတွာ ဧဝမာဟ – ‘‘ယံ မေ, ဘန္တေ, သတ္တ ဒိဝသေ ဒါနံ ဒေန္တဿ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ မေတ္တံ ဝစီကမ္မံ မေတ္တံ မနောကမ္မံ ပစ္စုပဋ္ဌိတံ, ဣမိနာဟံ န အညံ ဒေဝသမ္ပတ္တိံ ဝါ သက္ကမာရဗြဟ္မသမ္ပတ္တိံ ဝါ ပတ္ထေမိ, ဣဒံ ပန မေ ကမ္မံ အနာဂတေ ဧကဿ ဗုဒ္ဓဿ သန္တိကေ မဟာနိသဘတ္ထေရေန ပတ္တဋ္ဌာနန္တရံ ပါပုဏနတ္ထာယ တေရသဓုတင်္ဂဓရာနံ အဂ္ဂဘာဝဿ အဓိကာရော ဟောတူ’’တိ. သတ္ထာ ‘‘မဟန္တံ ဌာနံ ဣမိနာ ပတ္ထိတံ, သမိဇ္ဈိဿတိ နု ခေါ, နော’’တိ ဩလောကေန္တော သမိဇ္ဈနဘာဝံ ဒိသွာ အာဟ – ‘‘မနာပံ တေ ဌာနံ ပတ္ထိတံ, အနာဂတေ သတသဟဿကပ္ပာဝသာနေ ဂေါတမော နာမ ဗုဒ္ဓေါ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ, တဿ တွံ တတိယသာဝကော မဟာကဿပတ္ထေရော နာမ ဘဝိဿသီ’’တိ ဗျာကာသိ. တံ သုတွာ ဥပါသကော ‘‘ဗုဒ္ဓါနံ ဒွေ ကထာ နာမ နတ္ထီ’’တိ ပုနဒိဝသေ ပတ္တဗ္ဗံ ဝိယ တံ သမ္ပတ္တိံ အမညိတ္ထ. သော ယာဝတာယုကံ ဒါနံ ဒတွာ သီလံ သမာဒါယ ရက္ခိတွာ နာနပ္ပကာရံ ပုညကမ္မံ ကတွာ ကာလံကတွာ သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တိ.

උපාසකයා ද ස්වභාවයෙන්ම දැල්වෙන පහනකට තෙල් වත් කළාක් මෙන් බෙහෙවින් පැහැදී මෙසේ සිතීය: 'මට වෙනත් සම්පත්වලින් ඇති ප්‍රයෝජනය කිම? මම මතු කාලයෙහි එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් සමීපයෙහි ධුතවාදීන් අතර අග්‍රත්වය පතා ප්‍රාර්ථනා කරන්නෙමි.' ඔහු නැවතත් ශාස්තෘන් වහන්සේට ආරාධනා කොට එම ආකාරයෙන්ම සත් දිනක් මහා දානය දී, සත්වන දින බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා භික්ෂු සංඝයාට තුන් සිවුරු පූජා කොට ශාස්තෘන් වහන්සේගේ පාමුල වැතිර මෙසේ කීවේය: 'ස්වාමීනි, සත් දිනක් මුළුල්ලේ දන් දෙන මා විසින් යම් මෛත්‍රී සහගත කාය කර්මයක්, වාග් කර්මයක් හා මනෝ කර්මයක් පවත්වන ලද්දේ ද, මෙයින් මම දිව්‍ය සම්පතක් හෝ ශක්‍ර, මාර, බ්‍රහ්ම සම්පතක් හෝ ප්‍රාර්ථනා නොකරමි. මාගේ මේ කර්මය මතු දිනක එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් සමීපයෙහි මහා නිසභ තෙරුන් වහන්සේ ලැබූ තනතුර ලබා ගැනීමටත්, තෙළෙස් ධුතාංගධාරීන් අතර අග්‍රත්වය ලැබීමටත් උපකාරී වේවා!' ශාස්තෘන් වහන්සේ 'මොහු විසින් උතුම් තනතුරක් ප්‍රාර්ථනා කරන ලදී, එය සමෘද්ධිමත් වේදැ' යි බලමින් එය සමෘද්ධිමත් වන බව දැක මෙසේ වදාළ සේක: 'ඔබ ඉතා යහපත් තනතුරක් ප්‍රාර්ථනා කළෙහිය. මතු ලක්ෂයක් කල්පය අවසානයෙහි ගෝතම නම් බුදුරජාණන් වහන්සේ උපදින සේක. ඔබ උන්වහන්සේගේ තෙවන ශ්‍රාවක වූ මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ වන්නෙහිය' යි වදාළ සේක. එය ඇසූ උපාසකයා 'බුදුවරුන්ගේ වචනයෙහි දෙකක් නැතැ' යි සිතා හෙට දින එම සම්පත්තිය ලබන්නාක් මෙන් සිතීය. ඔහු දිවි ඇති තෙක් දන් දී, සීලය රැක, නොයෙක් ආකාරයේ පින්කම් කොට කළුරිය කර දෙව්ලොව උපන්නේය.

တတော ပဋ္ဌာယ ဒေဝမနုဿေသု သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝန္တော ဣတော ဧကနဝုတိကပ္ပေ ဝိပဿိသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ ဗန္ဓုမတီနဂရံ ဥပနိဿာယ ခေမေ မိဂဒါယေ ဝိဟရန္တေ ဒေဝလောကာ စဝိတွာ အညတရသ္မိံ ပရိဇိဏ္ဏဗြာဟ္မဏကုလေ နိဗ္ဗတ္တိ. တသ္မိဉ္စ ကာလေ ဝိပဿီ ဘဂဝါ သတ္တမေ သံဝစ္ဆရေ ဓမ္မံ ကထေသိ, မဟန္တံ ကောလာဟလံ အဟောသိ. သကလဇမ္ဗုဒီပေ ဒေဝတာ ‘‘သတ္ထာ ဓမ္မံ ကထေဿတီ’’တိ အာရောစေသုံ. ဗြာဟ္မဏော တံ သာသနံ အဿောသိ. တဿ နိဝါသနသာဋကော ဧကောယေဝ, တထာ ဗြာဟ္မဏိယာ. ပါရုပနံ ပန ဒွိန္နမ္ပိ ဧကမေဝ. သော သကလနဂရေ ‘‘ဧကသာဋကဗြာဟ္မဏော’’တိ ပညာယိ[Pg.284]. သော ဗြာဟ္မဏော ကေနစိဒေဝ ကိစ္စေန ဗြာဟ္မဏာနံ သန္နိပါတေ သတိ ဗြာဟ္မဏိံ ဂေဟေ ဌပေတွာ သယံ တံ ဝတ္ထံ ပါရုပိတွာ ဂစ္ဆတိ, ဗြာဟ္မဏီနံ သန္နိပါတေ သတိ သယံ ဂေဟေ အစ္ဆတိ, ဗြာဟ္မဏီ တံ ဝတ္ထံ ပါရုပိတွာ ဂစ္ဆတိ. တသ္မိံ ပန ဒိဝသေ သော ဗြာဟ္မဏိံ အာဟ – ‘‘ဘောတိ, ကိံ တွံ ရတ္တိံ ဓမ္မံ သုဏိဿသိ, ဥဒါဟု ဒိဝါ’’တိ? ‘‘သာမိ, အဟံ မာတုဂါမော ဘီရုကဇာတိကာ ရတ္တိံ သောတုံ န သက္ကောမိ, ဒိဝါ သောဿာမီ’’တိ တံ ဗြာဟ္မဏံ ဂေဟေ ဌပေတွာ တံ ဝတ္ထံ ပါရုပိတွာ ဥပါသိကာဟိ သဒ္ဓိံ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ ဧကမန္တံ နိသိန္နာ ဓမ္မံ သုတွာ ဥပါသိကာဟိ သဒ္ဓိံ အဂမာသိ. အထ ဗြာဟ္မဏော တံ ဂေဟေ ဌပေတွာ တံ ဝတ္ထံ ပါရုပိတွာ ဝိဟာရံ ဂတော.

එතැන් පටන් දෙවි මිනිසුන් අතර සම්පත් අනුභව කරමින් සිට, මෙයින් කල්ප අනූ එකකට පෙර විපස්සී සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ බන්දුමතී නුවර ඇසුරු කොට ඛේම මිගදායෙහි වසන කාලයෙහි, දෙව්ලොවින් චුතව එක්තරා දිළිඳු බ්‍රාහ්මණ කුලයක උපන්නේය. එකල විපස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්වන වසරේදී ධර්මය දේශනා කළ සේක. එවිට මහත් ආලෝලනයක් විය. මුළු දඹදිවම දෙවිවරු 'ශාස්තෘන් වහන්සේ දහම් දෙසන සේකැ' යි දැන්වූහ. බ්‍රාහ්මණයා ඒ පුවත ඇසීය. ඔහුට හැඳීමට තිබුණේ එකම වස්ත්‍රයකි, බ්‍රාහ්මණියට ද එසේමය. පොරවා ගැනීමට තිබුණේ දෙදෙනාටම එකම වස්ත්‍රයකි. ඔහු මුළු නගරයෙහිම 'ඒකසාටක බ්‍රාහ්මණයා' නමින් ප්‍රකට විය. බ්‍රාහ්මණයන්ගේ යම් රැස්වීමක් ඇති වූ විට ඔහු බ්‍රාහ්මණිය නිවසේ නතර කර තමා එම වස්ත්‍රය පොරවාගෙන යයි. බ්‍රාහ්මණියන්ගේ රැස්වීමක් ඇති වූ විට ඔහු නිවසේ නතර වන අතර, බ්‍රාහ්මණිය එම වස්ත්‍රය පොරවාගෙන යයි. එදින ඔහු බ්‍රාහ්මණියට මෙසේ කීවේය: 'පින්වතිය, ඔබ දහම් අසන්නේ රාත්‍රියේ ද නැතහොත් දහවලේ ද?' 'ස්වාමීනි, මම ස්ත්‍රියක් බැවින් බියගුළු වෙමි. රාත්‍රියේ ඇසීමට නොහැකිය, දහවලේ අසන්නෙමි' යි පවසා බ්‍රාහ්මණයා නිවසේ නතර කර, එම වස්ත්‍රය පොරවාගෙන උපාසිකාවන් සමඟ විහාරයට ගොස් ශාස්තෘන් වහන්සේට වැඳ එකත්පස්ව හිඳ දහම් අසා උපාසිකාවන් සමඟ ආපසු පැමිණියාය. ඉන්පසු බ්‍රාහ්මණයා ඇය නිවසේ නතර කර, එම වස්ත්‍රය පොරවාගෙන විහාරයට ගියේය.

တသ္မိဉ္စ သမယေ သတ္ထာ ပရိသမဇ္ဈေ အလင်္ကတဓမ္မာသနေ နိသိန္နော စိတ္တဗီဇနိံ ဂဟေတွာ အာကာသဂင်္ဂံ ဩတာရေန္တော ဝိယ သိနေရုံ မန္ထံ ကတွာ သာဂရံ နိမ္မန္ထေန္တော ဝိယ စ ဓမ္မကထံ ကထေသိ. ဗြာဟ္မဏဿ ပရိသပရိယန္တေန နိသိန္နဿ ဓမ္မံ သုဏန္တဿ ပဌမယာမေယေဝ သကလသရီရံ ပူရယမာနာ ပဉ္စဝဏ္ဏာ ပီတိ ဥပ္ပဇ္ဇိ. သော ပါရုတဝတ္ထံ သံဃရိတွာ ‘‘ဒသဗလဿ ဒဿာမီ’’တိ စိန္တေသိ. အထဿ အာဒီနဝသဟဿံ ဒဿယမာနံ မစ္ဆေရံ ဥပ္ပဇ္ဇိ. သော ‘‘ဗြာဟ္မဏိယာ တုယှဉ္စ ဧကမေဝ ဝတ္ထံ, အညံ ကိဉ္စိ ပါရုပနံ နာမ နတ္ထိ, အပါရုပိတွာ ဗဟိ ဝိစရိတုံ န သက္ကောမီ’’တိ သဗ္ဗထာပိ အဒါတုကာမော အဟောသိ. အထဿ နိက္ခန္တေ ပဌမေ မဇ္ဈိမယာမေတိ တထေဝ ပီတိ ဥပ္ပဇ္ဇိ. သော တထေဝ စိန္တေတွာ တထေဝ အဒါတုကာမော အဟောသိ. အထဿ မဇ္ဈိမေ ယာမေ နိက္ခန္တေ ပစ္ဆိမယာမေပိ တထေဝ ပီတိ ဥပ္ပဇ္ဇိ. တဒါ သော မစ္ဆေရံ ဇိနိတွာ ဝတ္ထံ သံဃရိတွာ သတ္ထု ပါဒမူလေ ဌပေသိ. တတော ဝါမဟတ္ထံ အာဘုဇိတွာ ဒက္ခိဏေန ဟတ္ထေန အပ္ဖောဋေတွာ ‘‘ဇိတံ မေ, ဇိတံ မေ’’တိ တိက္ခတ္တုံ နဒိ.

එසමයෙහි ශාස්තෘන් වහන්සේ පිරිස මැද අලංකාර කරන ලද ධර්මාසනයක වැඩහිඳ, විසිතුරු පවන්පතක් අතින් ගෙන, අහස් ගඟ පහතට බස්වන්නාක් මෙන් ද, මහා මේරු පර්වතය මන්ථයක් (කැලඹීමේ දණ්ඩක්) කොට මහා සාගරය කළඹන්නාක් මෙන් ද ධර්ම දේශනා කළ සේක. පිරිසේ කෙළවරක වාඩි වී දහම් අසමින් සිටි ඒ බ්‍රාහ්මණයාට පළමු යාමයේදීම මුළු ශරීරය පුරා පැතිර යන පස්වනක් ප්‍රීතිය ඇති විය. ඔහු තමා පොරවා සිටි උතුරු සළුව හකුළා, "මෙය දසබලයන් වහන්සේට පූජා කරමි"යි සිතුවේය. එවිට දහසක් දෝෂ දක්වමින් ඔහු තුළ මසුරුකම උපන්නේය. "මටත් මගේ බිරිඳටත් ඇත්තේ මේ එකම සළුවයි. පොරවා ගැනීමට වෙනත් කිසිවක් නැත. මෙය නැතිව පිටතට යා නොහැක"යි සිතා ඔහු කිසිසේත්ම එය දීමට අකමැති විය. ඉන්පසු පළමු යාමය ගෙවී මධ්‍යම යාමය පැමිණි කල ද ඔහුට පෙර පරිදිම ප්‍රීතිය ඇති විය. ඔහු පෙර පරිදිම සිතා දීමට අකමැති විය. මධ්‍යම යාමය ගෙවී පසුයම් යාමයේදී ද ඔහුට පෙර පරිදිම ප්‍රීතිය ඇති විය. එවිට ඔහු මසුරුකම පරදවා, සළුව හකුළා ශාස්තෘන් වහන්සේගේ පාමුල තැබීය. ඉන්පසු වම් අත නමා දකුණු අතින් බාහුවට තට්ටු කරමින් "මම දිනුවෙමි! මම දිනුවෙමි!" යි තෙවරක් මොරගෑවේය.

တသ္မိံ သမယေ ဗန္ဓုမာ ရာဇာ ဓမ္မာသနဿ ပစ္ဆတော အန္တောသာဏိယံ နိသိန္နော ဓမ္မံ သုဏာတိ. ရညော စ နာမ ‘‘ဇိတံ မေ’’တိ သဒ္ဒေါ အမနာပေါ ဟောတိ. ရာဇာ ပုရိသံ အာဏာပေသိ ‘‘ဂစ္ဆ, ဘဏေ, ဧတံ ပုစ္ဆ – ‘ကိံ သော ဝဒတီ’’’တိ? ဗြာဟ္မဏော တေနာဂန္တွာ ပုစ္ဆိတော ‘‘အဝသေသာ ဟတ္ထိယာနာဒီနိ အာရုယှ အသိစမ္မာဒီနိ ဂဟေတွာ ပရသေနံ [Pg.285] ဇိနန္တိ, န တံ အစ္ဆရိယံ. အဟံ ပန ပစ္ဆတော အာဂစ္ဆန္တဿ ကူဋဂေါဏဿ မုဂ္ဂရေန သီသံ ဘိန္ဒိတွာ တံ ပလာပေန္တော ဝိယ မစ္ဆေရစိတ္တံ ဇိနိတွာ ပါရုတဝတ္ထံ ဒသဗလဿ အဒါသိံ, တံ မေ ဇိတံ မစ္ဆေရံ အစ္ဆရိယ’’န္တိ အာဟ. သော အာဂန္တွာ တံ ပဝတ္တိံ ရညော အာရောစေသိ. ရာဇာ ‘‘အမှေ, ဘဏေ, ဒသဗလဿ အနုရူပံ န ဇာနာမ, ဗြာဟ္မဏော ဇာနာတီ’’တိ တဿ ပသီဒိတွာ ဝတ္ထယုဂံ ပေသေသိ. တံ ဒိသွာ ဗြာဟ္မဏော စိန္တေသိ – ‘‘ရာဇာ မယှံ တုဏှီ နိသိန္နဿ ပဌမံ ကိဉ္စိ အဒတွာ သတ္ထု ဂုဏေ ကထေန္တဿ အဒါသိ, သတ္ထု ဂုဏေ ပဋိစ္စ ဣဒံ ဥပ္ပန္နံ, သတ္ထုယေဝ အနုစ္ဆဝိက’’န္တိ တမ္ပိ ဝတ္ထယုဂံ ဒသဗလဿ အဒါသိ. ရာဇာ ‘‘ကိံ ဗြာဟ္မဏေန ကတ’’န္တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘တမ္ပိ တေန ဝတ္ထယုဂံ တထာဂတဿေဝ ဒိန္န’’န္တိ သုတွာ အညာနိပိ ဒွေ ဝတ္ထယုဂါနိ ပေသေသိ, သော တာနိပိ သတ္ထု အဒါသိ. ပုန ရာဇာ ‘အညာနိပိ စတ္တာရီ’တိ ဧဝံ ဝတွာ ယာဝ ဧဝံ ဒွတ္တိံသ ဝတ္ထယုဂါနိ ပေသေသိ. အထ ဗြာဟ္မဏော ‘‘ဣဒံ ဝဍ္ဎေတွာ ဝဍ္ဎေတွာ ဂဟဏံ ဝိယ ဟောတီ’’တိ အတ္တနော အတ္ထာယ ဧကံ, ဗြာဟ္မဏိယာ ဧကန္တိ ဒွေ ဝတ္ထယုဂါနိ ဂဟေတွာ, တိံသ ယုဂါနိ တထာဂတဿေဝ အဒါသိ. တတော ပဋ္ဌာယ စ သော သတ္ထု ဝိဿာသိကော ဇာတော.

ඒ අවස්ථාවේදී බන්දුම රජතුමා ධර්මාසනයට පිටුපසින් තිරයක් ඇතුළත හිඳ දහම් අසමින් සිටියේය. සාමාන්‍යයෙන් රජවරුන්ට "මම දිනුවෙමි" යන හඬ අප්‍රියජනක දෙයකි. රජතුමා සේවකයෙකු කැඳවා, "එම්බා පුරුෂය, ගොස් ඔහු පවසන්නේ කුමක්දැයි විමසන්න"යි අණ කළේය. එම පුරුෂයා පැමිණ විමසූ විට බ්‍රාහ්මණයා මෙසේ පැවසීය: "අන් අය ඇතුන් අසුන් පිට නැඟී, කඩුවක් හා පළිහක් ගෙන සතුරු සේනා පරදවති. එය පුදුමයක් නොවේ. නමුත් මා කළේ පිටුපසින් එන කපටි ගොනෙකුගේ හිස මුගුරකින් පලා පන්නා දමන්නාක් මෙන්, මසුරු සිත පරදවා මා පොරවා සිටි සළුව දසබලයන් වහන්සේට පූජා කිරීමයි. මා දිනුවේ ඒ මසුරුකමයි. එයයි පුදුමය." ඔහු පෙරළා පැමිණ ඒ පුවත රජුට සැළ කළේය. රජතුමා, "එම්බා පුරුෂය, අප දසබලයන් වහන්සේට සුදුසු දේ හඳුනන්නේ නැත, නමුත් බ්‍රාහ්මණයා එය හඳුනයි" කියා ඔහු කෙරෙහි පැහැදී සළු යුගලක් යැවීය. එය දුටු බ්‍රාහ්මණයා, "රජතුමා මා නිහඬව සිටියදී කිසිවක් නොදී, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කළ පසුව මෙය ලබා දුන්නේය. මෙය ලැබුණේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ගුණය නිසාය. එබැවින් මෙය ශාස්තෘන් වහන්සේටම සුදුසුය"යි සිතා ඒ සළු යුගල ද දසබලයන් වහන්සේට පූජා කළේය. "බ්‍රාහ්මණයා කුමක් කළේද?"යි රජු විමසූ විට, "ඒ සළු යුගල ද ඔහු තථාගතයන් වහන්සේටම පූජා කළේය"යි අසා තවත් සළු යුගල දෙකක් යැවීය. ඔහු ඒවා ද ශාස්තෘන් වහන්සේට පූජා කළේය. නැවතත් රජතුමා 'තවත් හතරක්' ආදී වශයෙන් පවසමින් සළු යුගල තිස් දෙකක් දක්වා එවීය. එවිට බ්‍රාහ්මණයා, "මෙය දිගින් දිගටම වැඩි කරමින් ගැනීමක් වැනිය"යි සිතා, තමා වෙනුවෙන් එකක් ද බිරිඳ වෙනුවෙන් එකක් ද වශයෙන් සළු යුගල දෙකක් තබාගෙන, ඉතිරි යුගල තිහම තථාගතයන් වහන්සේට පූජා කළේය. එතැන් සිට ඔහු ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සමීප විශ්වාසවන්තයෙකු බවට පත් විය.

အထ တံ ရာဇာ ဧကဒိဝသံ သီတသမယေ သတ္ထု သန္တိကေ ဓမ္မံ သုဏန္တံ ဒိသွာ သတသဟဿဂ္ဃနကံ အတ္တနော ပါရုတံ ရတ္တကမ္ဗလံ ဒတွာ အာဟ – ‘‘ဣတော ပဋ္ဌာယ ဣမံ ပါရုပိတွာ ဓမ္မံ သုဏာဟီ’’တိ. သော ‘‘ကိံ မေ ဣမိနာ ကမ္ဗလေန ဣမသ္မိံ ပူတိကာယေ ဥပနီတေနာ’’တိ စိန္တေတွာ အန္တောဂန္ဓကုဋိယံ တထာဂတဿ မဉ္စဿ ဥပရိ ဝိတာနံ ကတွာ အဂမာသိ. အထေကဒိဝသံ ရာဇာ ပါတောဝ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ အန္တောဂန္ဓကုဋိယံ သတ္ထု သန္တိကေ နိသီဒိ. တသ္မိံ ခဏေ ဆဗ္ဗဏ္ဏာ ဗုဒ္ဓရသ္မိယော ကမ္ဗလေ ပဋိဟညန္တိ, ကမ္ဗလော အတိဝိယ ဝိရောစိတ္ထ. ရာဇာ ဥလ္လောကေန္တော သဉ္ဇာနိတွာ အာဟ – ‘‘အမှာကံ, ဘန္တေ, ဧသ ကမ္ဗလော, အမှေဟိ ဧကသာဋကဗြာဟ္မဏဿ ဒိန္နော’’တိ. ‘‘တုမှေဟိ, မဟာရာဇ, ဗြာဟ္မဏော ပူဇိတော, ဗြာဟ္မဏေန မယံ ပူဇိတာ’’တိ. ရာဇာ ‘‘ဗြာဟ္မဏော ယုတ္တံ အညာသိ, န မယ’’န္တိ ပသီဒိတွာ ယံ မနုဿာနံ ဥပကာရဘူတံ, တံ သဗ္ဗံ အဋ္ဌဋ္ဌကံ ကတွာ သဗ္ဗဋ္ဌကံ နာမ ဒါနံ ဒတွာ ပုရောဟိတဋ္ဌာနေ ဌပေသိ. သောပိ ‘‘အဋ္ဌဋ္ဌကံ နာမ စတုသဋ္ဌိ ဟောတီ’’တိ စတုသဋ္ဌိသလာကဘတ္တာနိ ဥပဋ္ဌပေတွာ ယာဝဇီဝံ ဒါနံ ဒတွာ သီလံ ရက္ခိတွာ တတော စုတော သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တိ.

පසුව දිනක් සීතල කාලයක ශාස්තෘන් වහන්සේ අසල දහම් අසමින් සිටින ඔහු දැක, රජතුමා තමා පොරවා සිටි ලක්ෂයක් වටිනා රතු කම්බිලිය ඔහුට දී, "මෙතැන් සිට මෙය පොරවාගෙන දහම් අසන්න"යි කීවේය. ඔහු, "මේ කුණු කය මත දැරීමෙන් මට මේ කම්බිලියෙන් ඇති වැඩක් නැත"යි සිතා, එය ගඳකිළිය ඇතුළත තථාගතයන් වහන්සේගේ ඇඳට ඉහළින් වියනක් කොට බැඳ ගියේය. දිනක් රජතුමා උදෑසනම විහාරයට ගොස් ගඳකිළිය ඇතුළත ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයේ වාඩි විය. ඒ මොහොතේ සවණක් බුදුරැස් කම්බිලිය මත වැදී, එම කම්බිලිය ඉතා අලංකාරව බැබළුණේය. රජතුමා උඩ බලා එය හඳුනාගෙන, "ස්වාමීනී, මෙය අපේ කම්බිලියයි, අප මෙය ඒ ඒකසාටක බ්‍රාහ්මණයාට දුන්නෙමු"යි පැවසීය. "මහාරාජය, ඔබ බ්‍රාහ්මණයාට පූජා කළා, බ්‍රාහ්මණයා මට පූජා කළා" යැයි භගවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ සේක. රජතුමා, "බ්‍රාහ්මණයා සුදුසු දේ දැන සිටියා, අප දැන සිටියේ නැත"යි පැහැදී, මිනිසුන්ට උපකාරී වන සියලු වස්තූන් අට බැගින් ගෙන 'සබ්බට්ඨක' නම් දානය දී ඔහුව පුරෝහිත තනතුරෙහි තැබීය. ඔහු ද 'සබ්බට්ඨක යනු අට බැගින් වූ දෑ හැට හතරකි'යි සලකා හැට හතරක් සලාක බත් පිළියෙළ කර ජීවිතාන්තය දක්වා දන් දී, සිල් රැක, එතැනින් චුතව දෙව්ලොව උපන්නේය.

ပုန [Pg.286] တတော စုတော ဣမသ္မိံ ကပ္ပေ ဘဂဝတော ကောဏာဂမနဿ ဘဂဝတော ကဿပဿ စာတိ ဒွိန္နံ အန္တရေ ဗာရာဏသိယံ ကုဋုမ္ဗိယကုလေ နိဗ္ဗတ္တော. သော ဝဍ္ဎိမနွာယ ဃရာဝါသံ ဝသန္တော ဧကဒိဝသံ အရညေ ဇင်္ဃဝိဟာရံ ဝိစရတိ. တသ္မိဉ္စ သမယေ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ နဒီတီရေ စီဝရကမ္မံ ကရောန္တော အနုဝါတေ အပ္ပဟောန္တေ သံဃရိတွာ ဌပေတုမာရဒ္ဓေါ. သော တံ ဒိသွာ ‘‘ကသ္မာ, ဘန္တေ, သံဃရိတွာ ဌပေထာ’’တိ အာဟ. ‘‘အနုဝါတော နပ္ပဟောတီ’’တိ. ‘‘ဣမိနာ, ဘန္တေ, ကရောထာ’’တိ ဥတ္တရိသာဋကံ ဒတွာ ‘‘နိဗ္ဗတ္တနိဗ္ဗတ္တဋ္ဌာနေ မေ ကာစိ ဟာနိ မာ ဟောတူ’’တိ ပတ္ထနံ အကာသိ.

නැවත එතැනින් චුතව මේ කල්පයේම කෝණාගමන බුදුරජාණන් වහන්සේ සහ කාශ්‍යප දසබලයන් වහන්සේ යන බුදුන් වහන්සේලා දෙනම අතර කාලයේ බරණැස කෙළඹි පවුලක උපන්නේය. ඔහු වැඩිවිය පැමිණ ගිහි ගෙයි වසමින් සිට දිනක් වනයෙහි සක්මන් කරමින් ඇවිද ගියේය. ඒ අවස්ථාවේ එක් පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ නමක් ගංතීරයක සිවුරු මසමින් සිට, වාටියට රෙදි මදි වූ බැවින් සිවුර හකුළා තැබීමට පටන් ගත් සේක. ඔහු එය දැක, "ස්වාමීනී, කුමක් හෙයින් හකුළා තබන සේක්ද?"යි ඇසීය. "දායකය, වාටියට රෙදි මදි" යැයි වදාළ සේක. "ස්වාමීනී, මෙයින් සිදු කළ මැනව"යි පවසා තමාගේ උතුරු සළුව පූජා කොට, "මා උපදින උපදින තැන කිසිදු අඩුවක් සිදු නොවේවා!"යි ප්‍රාර්ථනා කළේය.

ဃရေပိဿ ဘဂိနိယာ သဒ္ဓိံ ဘရိယာယ ကလဟံ ကရောန္တိယာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ ပိဏ္ဍာယ ပါဝိသိ. အထဿ ဘဂိနီ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဿ ပိဏ္ဍပါတံ ဒတွာ တဿ ဘရိယံ သန္ဓာယ – ‘‘ဧဝရူပံ ဗာလံ ယောဇနသတေ ပရိဝဇ္ဇေယျ’’န္တိ ပတ္ထနံ ဌပေသိ. သာ ဂေဟင်္ဂဏေ ဌိတာ သုတွာ ‘‘ဣမာယ ဒိန္နဘတ္တံ ဧသ မာ ဘုဉ္ဇတူ’’တိ ပတ္တံ ဂဟေတွာ ဘတ္တံ ဆဍ္ဍေတွာ ကလလဿ ပူရေတွာ အဒါသိ. ဣတရာ ဒိသွာ ‘‘ဗာလေ, မံ တာဝ အက္ကောသ ဝါ ပဟရ ဝါ, ဧဝရူပဿ ပန ဒွေ အသင်္ချေယျာနိ ပူရိတပါရမိဿ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဿ ပတ္တတော ဘတ္တံ ဆဍ္ဍေတွာ ကလလံ ဒါတုံ န ယုတ္တ’’န္တိ အာဟ. အထဿ ဘရိယာယ ပဋိသင်္ခါနံ ဥပ္ပဇ္ဇိ. သာ ‘‘တိဋ္ဌထ, ဘန္တေ’’တိ ကလလံ ဆဍ္ဍေတွာ ပတ္တံ ဓောဝိတွာ ဂန္ဓစုဏ္ဏေန ဥဗ္ဗဋ္ဋေတွာ ပဏီတဘတ္တဿ စတုမဓုရဿ စ ပူရေတွာ ဥပရိ အာသိတ္တေန ပဒုမဂဗ္ဘဝဏ္ဏေန သပ္ပိနာ ဝိဇ္ဇောတမာနံ ပတ္တံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဿ ဟတ္ထေ ဌပေတွာ ‘‘ယထာ အယံ ပိဏ္ဍပါတော ဩဘာသဇာတော, ဧဝံ ဩဘာသဇာတံ မေ သရီရံ ဟောတူ’’တိ ပတ္ထနံ အကာသိ. ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ အနုမောဒိတွာ အာကာသံ ပက္ခန္ဒိ. တေပိ ဒွေ ဇာယမ္ပတိကာ ယာဝတာယုကံ ဌတွာ တတော စုတာ သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တိံသု. ပုန တတော စဝိတွာ ဥပါသကော ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကာလေ ဗာရာဏသိယံ အသီတိကောဋိဝိဘဝသမ္ပန္နေ ကုလေ နိဗ္ဗတ္တိ, ဣတရာပိ တာဒိသဿေဝ သေဋ္ဌိနော ဓီတာ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ, တဿ ဝယပ္ပတ္တဿ တမေဝ သေဋ္ဌိဓီတရံ အာနယိံသု. တဿာ ပုဗ္ဗေ အနိဋ္ဌဝိပါကဿ ပါပကမ္မဿ အာနုဘာဝေန ပတိကုလံ ပဝိဋ္ဌမတ္တာယ ဥမ္မာရန္တရတော ပဋ္ဌာယ သကလံ ဂေဟံ ဥဂ္ဃာဋိတဝစ္စကူပေါ ဝိယ ဒုဂ္ဂန္ဓံ ဇာတံ. ကုမာရော ‘‘ကဿာယံ ဂန္ဓော’’တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘သေဋ္ဌိကညာယာ’’တိ သုတွာ ‘‘နီဟရထ န’’န္တိ တဿာယေဝ ကုလဃရံ ပေသေသိ. သာ တေနေဝ နီဟာရေန သတ္တသု ဌာနေသု ပဋိနိဝတ္တိ.

ඔහුගේ නිවසේදී, ඔහුගේ නැඟණිය සමඟ බිරිඳ කලහ කරමින් සිටියදී එක්තරා පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් පිඬුසිඟා වැඩියහ. එවිට එම නැඟණිය පසේබුදුරජාණන් වහන්සේට පිණ්ඩපාතය පූජා කර, එම බිරිඳ අරභයා - "මවැනි අඥාන තැනැත්තියකගෙන් යොදුන් සියයක් ඈතින් වසන්නට ලැබේවා" යි ප්‍රාර්ථනා කළාය. නිවස ඉදිරිපිට සිටි එම බිරිඳට මෙය ඇසී, "මෑ දුන් බත මොහු නොවළඳාවා" යි සිතා පසේබුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාත්‍රය ගෙන, එහි තිබූ බත ඉවත දමා මඩ පුරවා පූජා කළාය. අනෙක් තැනැත්තිය එය දැක, "අඥාන තැනැත්තිය, මට බැණ වැදුණත්, පහර දුන්නත් කම් නැත. නමුත් අසංඛ්‍ය කල් දෙකක් පාරමී පිරූ මෙවැනි පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ පාත්‍රයෙන් බත ඉවත දමා මඩ පිරවීම නොහොබින්නේය" යි කීවාය. එවිට එම බිරිඳට පසුතැවිල්ලක් ඇති විය. ඇය "ස්වාමීනී, වැඩ සිටිනු මැනවි" යි පවසා මඩ ඉවත් කර, පාත්‍රය සෝදා සුවඳ කුඩු ගල්වා පිරිසිදු කර, ප්‍රණීත භෝජනයෙන් හා චතුමධුරයෙන් පුරවා, මතුපිට නෙළුම් ගැබක පැහැය ඇති ගිතෙල් වත් කළාය. දිදුලන එම පාත්‍රය පසේබුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී හස්තයට පූජා කර, "මේ පිණ්ඩපාතය යම් සේ බබළන්නේද, එසේම මාගේ ශරීරයද කාන්තිමත් වේවා" යි ප්‍රාර්ථනා කළාය. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ අනුමෝදනාව කර අහසට පැන නැඟී වැඩියහ. එම අඹුසැමි යුවළද ජීවිතාන්තය දක්වා පින් දහම් කොට දෙව්ලොව උපන්හ. නැවත එතැනින් චුතව උපාසක තෙමේ කස්සප සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ බරණැස් නුවර අසූ කෝටියක් ධනය ඇති කුලයක උපන්නේය. අනෙක් තැනැත්තියද එවැනිම සිටු දියණියක වී උපන්නාය. ඔහු වැඩිවියට පත් වූ කල එම සිටු දියණියවම කැඳවාගෙන ආවෝය. ඇය පෙර කරන ලද අකුසල් කර්මයේ විපාක බලයෙන් ස්වාමියාගේ නිවසට ඇතුළු වූ සැණින්, උළුවස්ස අසල සිටම මුළු නිවසම වැසිකිළි වළක් විවෘත කළාක් මෙන් දුර්ගන්ධවත් විය. සිටු පුත්‍රයා "මේ ගඳ කොහෙන්දැයි" විමසා, "සිටු දියණියගෙන්" බව දැනගෙන, "මැය බැහැර කරන්න" යැයි පවසා ඇයව ඇගේ මහගෙදරටම යැවීය. ඇය මේ ආකාරයෙන්ම සත් වතාවක් ප්‍රතික්ෂේප වී ආපසු හැරී ආවාය.

တေန [Pg.287] သမယေန ကဿပဒသဗလော ပရိနိဗ္ဗာယိ. တဿ သတသဟသဂ္ဃနိကာဟိ သုဝဏ္ဏိဋ္ဌကာဟိ ယောဇနုဗ္ဗေဓံ စေတိယံ အာရဘိံသု. တသ္မိံ စေတိယေ ကရိယမာနေ သာ သေဋ္ဌိဓီတာ စိန္တေသိ – ‘‘အဟံ သတ္တသု ဌာနေသု ပဋိနိဝတ္တာ, ကိံ မေ ဇီဝိတေနာ’’တိ အတ္တနော အာဘရဏဘဏ္ဍံ ဘဉ္ဇာပေတွာ သုဝဏ္ဏိဋ္ဌကံ ကာရေသိ ရတနာယတံ ဝိဒတ္ထိဝိတ္ထိဏ္ဏံ စတုရင်္ဂုလုဗ္ဗေဓံ. တတော ဟရိတာလမနောသိလာပိဏ္ဍံ ဂဟေတွာ အဋ္ဌ ဥပ္ပလပုပ္ဖဟတ္ထကေ အာဒါယ စေတိယကရဏဋ္ဌာနံ ဂတာ. တသ္မိဉ္စ ခဏေ ဧကာ ဣဋ္ဌကာပန္တိ ပရိက္ခိပိတွာ အာဂစ္ဆမာနာ ဃဋနိဋ္ဌကာယ ဦနာ ဟောတိ. သေဋ္ဌိဓီတာ ဝဍ္ဎကိံ အာဟ ‘‘ဣမံ မေ ဣဋ္ဌကံ ဧတ္ထ ဌပေထာ’’တိ. ‘‘အမ္မ ဘဒ္ဒကေ, ကာလေ အာဂတာသိ, သယမေဝ ဌပေဟီ’’တိ. သာ အာရုယှ တေလေန ဟရိတာလမနောသိလာပိဏ္ဍံ ယောဇေတွာ တေန ဗန္ဓနေန ဣဋ္ဌကံ ပတိဋ္ဌပေတွာ ဥပရိ အဋ္ဌဟိ ဥပ္ပလပုပ္ဖဟတ္ထကေဟိ ပူဇံ ကတွာ ဝန္ဒိတွာ ‘‘နိဗ္ဗတ္တနိဗ္ဗတ္တဋ္ဌာနေ မေ ကာယတော စန္ဒနဂန္ဓော ဝါယတု, မုခတော ဥပ္ပလဂန္ဓော’’တိ ပတ္ထနံ ကတွာ စေတိယံ ဝန္ဒိတွာ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ဂေဟံ အဂမာသိ.

එසමයෙහි කස්සප දසබලධාරී සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ සේක. උන්වහන්සේ උදෙසා ලක්ෂයක් වටිනා රන් ගඩොල්වලින් යොදුනක් උසැති චෛත්‍යයක් ඉදිකිරීම ආරම්භ කළහ. ඒ චෛත්‍යය ඉදිකරන අතරතුර එම සිටු දියණිය මෙසේ සිතුවාය - "මම සත් වතාවක්ම ප්‍රතික්ෂේප වී ආපසු ආවෙමි. මෙවැනි ජීවිතයකින් මට ඇති පලය කිමද?" ඇය තමාගේ ආභරණ කඩා දමා, රියනක් දිග, වියතක් පළල සහ සතරඟුලක් උස රන් ගඩොලක් කරවූවාය. අනතුරුව හිරියල් සහ මනෝසීල ගුලියක් ගෙන, නෙළුම් මල් මිටි අටක්ද රැගෙන චෛත්‍යය ඉදිකරන ස්ථානයට ගියාය. ඒ මොහොතේ ගඩොල් පේළියක් බැඳගෙන යන විට එක් ගඩොලක අඩුවක් විය. සිටු දියණිය වඩුවාට පවසා, "මේ ගඩොල මෙහි තබන්නැයි" කීවාය. "මැනියනි, ඔබ සුදුසු වෙලාවට පැමිණියෙහිය. ඔබම මෙය තබන්නැයි" ඔහු කීය. ඇය එහි නැඟ, තෙලින් හිරියල් හා මනෝසීල මිශ්‍ර කර එම බන්ධනයෙන් ගඩොල සවි කර, ඒ මත නෙළුම් මල් මිටි අටකින් පූජා පවත්වා වැඳ, "උපන් උපන් තැන මාගේ ශරීරයෙන් සඳුන් සුවඳද, මුඛයෙන් නෙළුම් මල් සුවඳද විහිදේවා" යි ප්‍රාර්ථනා කොට, චෛත්‍යය පැදකුණු කර නිවසට ගියාය.

တသ္မိံယေဝ ခဏေ သာ ယဿ သေဋ္ဌိပုတ္တဿ ပဌမံ ဂေဟံ နီတာ, တဿ တံ အာရဗ္ဘ သတိ ဥဒပါဒိ. နဂရေပိ နက္ခတ္တံ သံဃုဋ္ဌံ ဟောတိ. သော ဥပဋ္ဌာကေ အာဟ ‘‘ဣဓ အာနီတာ သေဋ္ဌိဓီတာ ကုဟိ’’န္တိ? ‘‘ကုလဂေဟေ, သာမီ’’တိ. ‘‘အာနေထ နံ, နက္ခတ္တံ ကီဠိဿာမီ’’တိ. တေ ဂန္တွာ တံ ဝန္ဒိတွာ ဌိတာ. ‘‘ကိံ, တာတာ, အာဂတတ္ထာ’’တိ တာယ ပုဋ္ဌာ တဿာ တံ ပဝတ္တိံ အာစိက္ခိံသု. ‘‘တာတာ, မယာ အာဘရဏဘဏ္ဍေဟိ စေတိယံ ပူဇိတံ, အာဘရဏံ မေ နတ္ထီ’’တိ. တေ ဂန္တွာ သေဋ္ဌိပုတ္တဿ အာရောစေသုံ. ‘‘အာနေထ နံ, ပိဠန္ဓနံ လဘိဿတီ’’တိ. တေ တံ အာနယိံသု. တဿာ သဟ ဂေဟပဝေသနေန သကလဂေဟံ စန္ဒနဂန္ဓော စေဝ ဥပ္ပလဂန္ဓော စ ဝါယိ. သေဋ္ဌိပုတ္တော တံ ပုစ္ဆိ – ‘‘ဘဒ္ဒေ, တဝ သရီရတော ပဌမံ ဒုဂ္ဂန္ဓော ဝါယိ, ဣဒါနိ ပန တေ သရီရတော စန္ဒနဂန္ဓော, မုခတော ဥပ္ပလဂန္ဓော ဝါယတိ, ကိမေတ’’န္တိ? သာ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ အတ္တနာ ကတကမ္မံ အာရောစေသိ. သေဋ္ဌိပုတ္တော ‘‘နိယျာနိကံ ဝတ ဗုဒ္ဓသာသန’’န္တိ ပသီဒိတွာ ယောဇနိကံ သုဝဏ္ဏစေတိယံ ကမ္ဗလကဉ္စုကေန ပဋိစ္ဆာဒေတွာ တတ္ထ တတ္ထ ရထစက္ကပမာဏေဟိ သုဝဏ္ဏပဒုမေဟိ အလင်္ကရိ. တေသံ ဒွါဒသဟတ္ထာ ဩလမ္ဗကာ ဟောန္တိ.

එම මොහොතේම, ඇයව මුලින්ම කැඳවාගෙන ගිය සිටු පුත්‍රයාට ඇය කෙරෙහි සිහිපත් වීමක් ඇති විය. නුවර නැකත් උත්සවයක්ද ප්‍රකාශයට පත් කර තිබුණි. ඔහු සේවකයන් අමතා, "මෙහි කැඳවාගෙන ආ සිටු දියණිය කොහේදැයි" ඇසීය. "ස්වාමීනි, ඇය ඇගේ මහගෙදර සිටින්නීය" යි ඔවුහු කීහ. "ඇයව කැඳවාගෙන එන්න, මම ඇය සමඟ නැකත් කෙළියෙහි යෙදෙන්නෙමි" යි ඔහු කීය. ඔවුන් ගොස් ඇයට වැඳ සිටියහ. "දරුවනි, ඔබ කුමකට පැමිණියෙහිදැයි" ඇය ඇසූ විට, ඔවුහු ඒ පුවත සැළ කළහ. "දරුවනි, මා සතු ආභරණවලින් මම චෛත්‍යය පිදුවෙමි, දැන් මා සතුව ආභරණ නැතැයි" ඇය කීවාය. ඔවුහු ගොස් සිටු පුත්‍රයාට ඒ බව දැන්වූහ. "ඇයව කැඳවාගෙන එන්න, ඇයට පළඳනා ලැබෙනු ඇතැයි" ඔහු කීය. ඔවුහු ඇය කැඳවාගෙන ආහ. ඇය නිවසට ඇතුළු වනවාත් සමඟම මුළු නිවසම සඳුන් සුවඳින් හා නෙළුම් මල් සුවඳින් පිරී ගියේය. සිටු පුත්‍රයා ඇගෙන් මෙසේ ඇසීය - "සොඳුරිය, පෙර ඔබේ ශරීරයෙන් දුර්ගන්ධයක් හැමුවේය. නමුත් දැන් ඔබේ ශරීරයෙන් සඳුන් සුවඳද, මුඛයෙන් නෙළුම් මල් සුවඳද විහිදෙයි. මෙසේ වූයේ කෙසේද?" ඇය මුල සිටම තමා කළ පින්කම සැළ කළාය. සිටු පුත්‍රයා "බුදු සසුන සැබවින්ම සසරින් එතෙර කරවන සුලුය" යි පැහැදී, යොදුනක් උසැති රන් චෛත්‍යය කම්බිලි රෙද්දකින් වසා, තැනින් තැන රථ රෝද පමණ විශාල රන් නෙළුම් මල්වලින් අලංකාර කළේය. ඒවායේ රියන් දොළහක් දිග රන් මල් දාමයන් එල්ලා තිබුණි.

သော တတ္ထ ယာဝတာယုကံ ဌတွာ တတော စုတော သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ, ပုန တတော စဝိတွာ ဗာရာဏသိတော ယောဇနမတ္တေ ဌာနေ အညတရသ္မိံ အမစ္စကုလေ [Pg.288] နိဗ္ဗတ္တိ. ဘရိယာ ပနဿ ဒေဝလောကတော စဝိတွာ ရာဇကုလေ ဇေဋ္ဌရာဇဓီတာ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ. တေသု ဝယပ္ပတ္တေသု ကုမာရဿ ဝသနဂါမေ နက္ခတ္တံ သံဃုဋ္ဌံ. သော မာတရံ အာဟ – ‘‘အမ္မ, သာဋကံ မေ ဒေဟိ, နက္ခတ္တံ ကီဠိဿာမီ’’တိ. သာ ဓောတဝတ္ထံ နီဟရိတွာ အဒါသိ. ‘‘အမ္မ, ထူလမိဒ’’န္တိ အာဟ. သာ အညံ နီဟရိတွာ အဒါသိ. သော တမ္ပိ ပဋိက္ခိပိ. အထ နံ မာတာ အာဟ – ‘‘တာတ, ယာဒိသေ ဂေဟေ မယံ ဇာတာ, နတ္ထိ နော ဣတော သုခုမတရဿ ပဋိလာဘာယ ပုည’’န္တိ. ‘‘တေန ဟိ လဘနဋ္ဌာနံ ဂစ္ဆာမိ, အမ္မာ’’တိ. ‘‘ပုတ္တ, အဟံ အဇ္ဇေဝ တုယှံ ဗာရာဏသိနဂရရဇ္ဇပဋိလာဘံ ဣစ္ဆာမီ’’တိ. သော မာတရံ ဝန္ဒိတွာ ‘‘ဂစ္ဆာမိ, အမ္မာ’’တိ. ‘‘ဂစ္ဆ, တာတာ’’တိ. သော ပန ပုညနိယာမေန နိက္ခမိတွာ ဗာရာဏသိံ ဂန္တွာ ဥယျာနေ မင်္ဂလသိလာပဋ္ဋေ သသီသံ ပါရုပိတွာ နိပဇ္ဇိ. သော စ ဗာရာဏသိရညော ကာလင်္ကတဿ သတ္တမော ဒိဝသော ဟောတိ.

ඔහු එහි ජීවිතාන්තය දක්වා සිට චුතව දෙව්ලොව උපන් අතර, නැවත එතැනින් චුතව බරණැස සිට යොදුනක් පමණ දුරින් වූ එක්තරා ඇමති කුලයක උපන්නේය. ඔහුගේ බිරිඳද දෙව්ලොව සිට චුතව රජ කුලයක ජ්‍යෙෂ්ඨ රාජ දියණියක වී උපන්නාය. ඔවුන් වැඩිවියට පත් වූ පසු, කුමාරයා වසන ගමෙහි නැකත් කෙළියක් ප්‍රකාශ විය. ඔහු මවට මෙසේ කීවේය - "මෑණියනි, මට උතුරු සළුවක් දෙන්න, මම නැකත් කෙළියට යන්නෙමි." ඇය පිරිසිදු රෙද්දක් ගෙනැත් දුන්නාය. "මෑණියනි, මෙය ගොරෝසු වැඩියි" ඔහු කීය. ඇය වෙනත් එකක් දුන්නාය. ඔහු එයද ප්‍රතික්ෂේප කළේය. එවිට මව මෙසේ කීවාය - "පුතණුවනි, අප උපන් නිවසේ මෙයට වඩා සියුම් රෙදි ලබා ගැනීමට තරම් පින් අපට නැත." "මෑණියනි, එසේ නම් මම ඒවා ලැබෙන තැනකට යන්නෙමි" යි ඔහු කීය. "පුතණුවනි, මම අදම ඔබ බරණැස් නුවර රජු වනවා දකින්නට කැමැත්තෙමි" යි ඇය කීවාය. ඔහු මවට වැඳ "මෑණියනි, මම යන්නෙමි" යි කීය. "පුතණුවනි, යන්න" යැයි ඇය කීවාය. ඔහු පිනේ බලයෙන් නිවසින් නික්ම බරණැසට ගොස්, උයනෙහි මඟුල් සලා පලඟ මත හිස දක්වා පොරවාගෙන සැතපුණේය. ඒ වන විට බරණැස් රජු කළුරිය කර සත් දිනක් ගත වී තිබුණි.

အမစ္စာ ရညော သရီရကိစ္စံ ကတွာ ရာဇင်္ဂဏေ နိသီဒိတွာ မန္တယိံသု – ‘‘ရညော ဧကာ ဓီတာဝ အတ္ထိ, ပုတ္တော နတ္ထိ, အရာဇကံ ရဇ္ဇံ နဿိဿတိ, ကော ရာဇာ ဘဝိတုံ အရဟတီ’’တိ? ‘‘တွံ ဟောဟိ, တွံ ဟောဟီ’’တိ. ပုရောဟိတော အာဟ – ‘‘ဗဟုံ ဩလောကေတုံ န ဝဋ္ဋတိ, ဖုဿရထံ ဝိဿဇ္ဇေဿာမာ’’တိ. တေ ကုမုဒဝဏ္ဏေ စတ္တာရော သိန္ဓဝေ ယောဇေတွာ ပဉ္စဝိဓရာဇကကုဓဘဏ္ဍံ သေတစ္ဆတ္တဉ္စ တသ္မိံ ဌပေတွာ ရထံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ပစ္ဆတော တူရိယာနိ ပဂ္ဂဏှာပေသုံ. ရထော ပါစီနဒွါရေန နိက္ခမိတွာ ဥယျာနာဘိမုခေါ အဂမာသိ. ‘‘ပရိစယေန ဥယျာနာဘိမုခေါ ဂစ္ဆတိ, နိဝတ္တေမာ’’တိ ကေစိ အာဟံသု. ပုရောဟိတော ‘‘မာ နိဝတ္တယိတ္ထာ’’တိ အာဟ. ရထော ဂန္တွာ ကုမာရံ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ အာရုဟနသဇ္ဇော ဟုတွာ အဋ္ဌာသိ. ပုရောဟိတော ပါရုပနကဏ္ဏံ အပနေတွာ ပါဒတလာနိ ဩလောကေန္တော ‘‘တိဋ္ဌတု အယံ ဒီပေါ, ဒွိသဟဿပရိတ္တဒီပဝါရေသု စတူသု မဟာဒီပေသု ဧသ ရဇ္ဇံ ကာရေတုံ ယုတ္တော’’တိ ဝတွာ ‘‘တူရိယာနိ ပဂ္ဂဏှထာ’’တိ တိက္ခတ္တုံ တူရိယာနိ ပဂ္ဂဏှာပေတိ.

අමාත්‍යවරු රජතුමාගේ ආදාහන කටයුතු අවසන් කොට, රජ මිදුලෙහි රැස්ව මෙසේ සාකච්ඡා කළහ. "රජතුමාට සිටින්නේ එකම දියණියක පමණි, පුතෙකු නැත. රජෙකු නැති වුවහොත් රාජ්‍යය විනාශ වනු ඇත. රජකමට සුදුස්සා කවුද?" එවිට ඔවුනොවුන් "ඔබ රජ වන්න, ඔබ රජ වන්න" යැයි කියා ගත්හ. එවිට පුරෝහිතයා මෙසේ පැවසීය: "බොහෝ දෙනෙකු දෙස බැලීමෙන් ඵලක් නැත, අපි මංගල රථය (ඵුස්ස රථය) පිටත් කර හරිමු." ඔවුහු කුමුදු මල් වැනි සුදු පැහැති සින්ධව අශ්වයන් සිව්දෙනෙකු රථයෙහි යොදා, පංච කකුධ භාණ්ඩ හා සේසත එහි තබා රථය පිටත් කර හැරියහ. රථය පසුපසින් පංචාංගික තූර්ය වාදනය කරවූහ. රථය නැගෙනහිර දොරටුවෙන් නික්ම උයන දෙසට ගමන් කළේය. "පුරුද්දට මෙන් උයන දෙසට රථය යයි, එය ආපසු හරවමු" යැයි සමහරු පැවසූහ. එවිට පුරෝහිතයා "ආපසු නොහරවන්න" යැයි කීවේය. රථය ගොස් කුමාරයා පැදකුණු කොට ඔහු අසල නැවතුණි. පුරෝහිතයා කුමරුගේ සළුව මෑත් කර පාතල පරීක්ෂා කොට, "මේ දීපය තබා මුළු මහත් සතර මහාද්වීපයම පාලනය කිරීමට මොහු සුදුසුය" යැයි පවසා තෙවරක් බෙර වස්වා කුමරු රජකමට පත් කළේය.

အထ ကုမာရော မုခံ ဝိဝရိတွာ ဩလောကေန္တော ‘‘ကေန ကမ္မေန အာဂတတ္ထာ’’တိ အာဟ. ‘‘ဒေဝ, တုမှာကံ ရဇ္ဇံ ပါပုဏာတီ’’တိ. ‘‘ရာဇာ ဝေါ ကဟ’’န္တိ? ‘‘ဒေဝတ္တံ ဂတော, သာမီ’’တိ. ‘‘ကတိ ဒိဝသာ အတိက္ကန္တာ’’တိ? ‘‘အဇ္ဇ သတ္တမော ဒိဝသော’’တိ. ‘‘ပုတ္တော ဝါ ဓီတာ ဝါ နတ္ထီ’’တိ? ‘‘ဓီတာ အတ္ထိ, ဒေဝ, ပုတ္တော နတ္ထီ’’တိ. ‘‘တေန ဟိ ကရိဿာမိ ရဇ္ဇ’’န္တိ. တေ တာဝဒေဝ အဘိသေကမဏ္ဍပံ [Pg.289] ကာရေတွာ ရာဇဓီတရံ သဗ္ဗာလင်္ကာရေဟိ အလင်္ကရိတွာ ဥယျာနံ အာနေတွာ ကုမာရဿ အဘိသေကံ အကံသု. အထဿ ကတာဘိသေကဿ သတသဟဿဂ္ဃနကံ ဝတ္ထံ ဥပနယိံသု. သော ‘‘ကိမိဒံ, တာတာ’’တိ အာဟ. ‘‘နိဝါသနဝတ္ထံ, ဒေဝါ’’တိ. ‘‘နနု, တာတာ, ထူလ’’န္တိ? ‘‘မနုဿပရိဘောဂဝတ္ထေသု ဣတော မုဒုတရံ နတ္ထိ, ဒေဝါ’’တိ. ‘‘တုမှာကံ ရာဇာ ဧဝရူပံ နိဝါသေသီ’’တိ? ‘‘အာမ, ဒေဝါ’’တိ. ‘‘န မညေ ပုညဝါ တုမှာကံ ရာဇာ’’တိ ‘‘သုဝဏ္ဏဘိင်္ဂါရံ အာဟရထ, လဘိဿာမိ ဝတ္ထ’’န္တိ သုဝဏ္ဏဘိင်္ဂါရံ အာဟရာပေတွာ ဥဋ္ဌာယ ဟတ္ထေ ဓောဝိတွာ မုခံ ဝိက္ခာလေတွာ ဟတ္ထေန ဥဒကံ ဂဟေတွာ ပုရတ္ထိမဒိသာယံ အဗ္ဘုက္ကိရိ. ဃနပထဝိံ ဘိန္ဒိတွာ အဋ္ဌ ကပ္ပရုက္ခာ ဥဋ္ဌဟိံသု. ပုန ဥဒကံ ဂဟေတွာ ဒက္ခိဏပစ္ဆိမဥတ္တရဒိသာယန္တိ ဧဝံ စတူသု ဒိသာသု အဗ္ဘုက္ကိရိ. သဗ္ဗဒိသာသု အဋ္ဌအဋ္ဌကံ ကတွာ ဒွတ္တိံသ ကပ္ပရုက္ခာ ဥဋ္ဌဟိံသု. သော ဧကံ ဒိဗ္ဗဒုဿံ နိဝါသေတွာ ဧကံ ပါရုပိတွာ ‘‘နန္ဒရညော ဝိဇိတေ သုတ္တကန္တိကာ ဣတ္ထိယော ‘မာ သုတ္တံ ကန္တိံသူ’တိ ဧဝံ ဘေရိံ စရာပေထာ’’တိ ဝတွာ ဆတ္တံ ဥဿာပေတွာ အလင်္ကတပဋိယတ္တော ဟတ္ထိက္ခန္ဓဝရဂတော နဂရံ ပဝိသိတွာ ပါသာဒံ အဘိရုယှ မဟာသမ္ပတ္တိံ အနုဘဝိ.

එවිට කුමාරයා මුහුණ විවෘත කර බලමින් "ඔබ සැම කුමන කරුණකට පැමිණියේද?" යැයි ඇසීය. "දේවයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේට රාජ්‍යය හිමි වී ඇත" යැයි ඔවුහු කීහ. "ඔබේ රජු කොහේද?" "ස්වාමීනි, ඔහු කළුරිය කළේය." "කී දවසක් ගත වීද?" "අදට සත්වන දිනයයි." "පුතෙකු හෝ දියණියක නැද්ද?" "දේවයන් වහන්ස, දියණියක සිටී, පුතෙකු නැත." "එසේ නම් මම රාජ්‍යය භාරගනිමි" යැයි කුමරු කීවේය. ඔවුහු එකෙණෙහිම අභිෂේක මණ්ඩපයක් කරවා, රාජකුමරිය සියලු ආභරණයෙන් සරසා උයනට කැඳවාගෙන විත් කුමාරයා අභිෂේක කළහ. ඉන්පසු අභිෂේක ලද රජුට ලක්ෂයක් වටිනා වස්ත්‍රයක් පිළිගැන්වූහ. "දරුවෙනි, මේ කුමක්ද?" යැයි රජු ඇසීය. "දේවයන් වහන්ස, හැඳීමට පිළියෙළ කළ වස්ත්‍රයකි." "දරුවෙනි, මෙය රළු වැඩියි නේද?" "දේවයන් වහන්ස, මිනිසුන් පරිහරණය කරන වස්ත්‍ර අතර මීට වඩා මෘදු වස්ත්‍රයක් නැත." "ඔබේ රජු මෙබඳු වස්ත්‍ර හැඳියේද?" "එසේය දේවයන් වහන්ස." "ඔබේ රජු එතරම් පින්වන්තයෙකු යැයි මම නොසිතමි" යැයි පැවසූ රජු, "රන් කෙණ්ඩියක් රැගෙන එන්න, මම මට සුදුසු වස්ත්‍ර ලබාගන්නෙමි" යැයි පවසා රන් කෙණ්ඩියක් ගෙන්වා ගෙන, නැගිට දෑත් සෝදා මුහුණ පිරිසිදු කරගෙන ජලය ගෙන නැගෙනහිර දිශාවට ඉසීය. එවිට ඝන පෘථිවිය පලාගෙන කල්ප වෘක්ෂ අටක් පැන නැගුණි. නැවත ජලය ගෙන දකුණ, බටහිර සහ උතුර යන දිශාවන්ට ඉසීය. සෑම දිශාවකම අට බැගින් කල්ප වෘක්ෂ තිස් දෙකක් පැන නැගුණි. රජතුමා එක් දිව්‍ය වස්ත්‍රයක් හැඳ තවකක් පෙරවාගෙන, "නන්ද රජුගේ විජිතයෙහි නූල් කටින ස්ත්‍රීහු නූල් නොකටිය යුතුය" යැයි අණ බෙර යවා, සේසත් ඔසවා සියලු ආභරණයෙන් සැරසී මංගල හස්තියා පිට නැගී නගරයට පිවිස මාලිගාවට ගොස් මහා සම්පත් අනුභව කළේය.

ဧဝံ ဂစ္ဆန္တေ ကာလေ ဒေဝီ ရညော သမ္ပတ္တိံ ဒိသွာ ‘‘အဟော ဝတ တပဿီ’’တိ ကာရုညာကာရံ ဒဿေသိ. ‘‘ကိမိဒံ, ဒေဝီ’’တိ ပုဋ္ဌာ ‘‘အတိမဟတီ, ဒေဝ, တေ သမ္ပတ္တိ, အတီတေ ဗုဒ္ဓါနံ သဒ္ဒဟိတွာ ကတကလျာဏဿ ဖလံ, ဣဒါနိ အနာဂတဿ ပစ္စယံ ပုညံ န ကရောထာ’’တိ အာဟ. ကဿ ဒဿာမ, သီလဝန္တော နတ္ထီတိ. ‘‘အသုညော, ဒေဝ, ဇမ္ဗုဒီပေါ အရဟန္တေဟိ; တုမှေ, ဒေဝ, ဒါနံ သဇ္ဇေထ, အဟံ အရဟန္တေ လစ္ဆာမီ’’တိ အာဟ. ပုနဒိဝသေ ရာဇာ ပါစီနဒွါရေ ဒါနံ သဇ္ဇာပေသိ. ဒေဝီ ပါတောဝ ဥပေါသထင်္ဂါနိ အဓိဋ္ဌာယ ဥပရိပါသာဒေ ပုရတ္ထာဘိမုခါ ဥရေန နိပဇ္ဇိတွာ ‘‘သစေ ဧတိဿာယ ဒိသာယ အရဟန္တော အတ္ထိ, သွေ အာဂန္တွာ အမှာကံ ဘိက္ခံ ဂဏှန္တူ’’တိ အာဟ. တဿံ ဒိသာယံ အရဟန္တော နာဟေသုံ, တံ သက္ကာရံ ကပဏယာစကာနံ အဒံသု.

මෙසේ කාලය ගතවන කල්හි දේවිය රජුගේ සම්පත් දැක, රජු කෙරෙහි හටගත් අනුකම්පාවෙන් මෙසේ කීවාය. "දේවිය, මේ කුමක්ද?" යැයි රජු ඇසූ විට, "දේවයන් වහන්ස, ඔබගේ මේ සම්පත් ඉතා මහත්ය. මෙය අතීතයෙහි බුදුවරුන් කෙරෙහි පැහැදී කළ යහපත් ක්‍රියාවල ඵලයයි. දැන් අනාගතය උදෙසා පිනක් සිදු කර නොගන්නෙහිද?" යැයි ඇසුවාය. "මම කාට දන් දෙන්නද? සිල්වතුන් නැත" යැයි රජු කීවේය. "දේවයන් වහන්ස, දඹදිව රහතන් වහන්සේලාගෙන් හිස් නැත. ඔබ වහන්සේ දානය සූදානම් කරන්න, මම රහතන් වහන්සේලා කැඳවන්නෙමි" යැයි ඇය කීවාය. පසුදින රජු නැගෙනහිර දොරටුවෙහි දානය සූදානම් කළේය. දේවිය අලුයමම පෙහෙවස් සමාදන් වී මාලිගයේ උඩුමහලේ නැගෙනහිර දෙසට මුහුණ ලා වැතිර "යම් හෙයකින් මේ දිශාවෙහි රහතන් වහන්සේලා වැඩ සිටිත් නම් හෙට දින වැඩම කොට අපගේ දානය පිළිගන්නා සේක්වා" යැයි ප්‍රාර්ථනා කළාය. එම දිශාවෙන් රහතන් වහන්සේලා වැඩම නොකළ බැවින් එම දාන වස්තූන් දිළිඳු මගීන්ට ලබා දුන්හ.

ပုနဒိဝသေ ဒက္ခိဏဒွါရေ သဇ္ဇေတွာ တထေဝ ဒက္ခိဏေယျံ နာလတ္ထ, ပုနဒိဝသေပိ ပစ္ဆိမဒွါရေ တထေဝ. ဥတ္တရဒွါရေ သဇ္ဇိတဒိဝသေန ပန ဒေဝိယာ တထေဝ နိမန္တေန္တိယာ [Pg.290] ဟိမဝန္တေ ဝသန္တာနံ ပဒုမဝတိယာ ပုတ္တာနံ ပဉ္စသတာနံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ ဇေဋ္ဌကော မဟာပဒုမပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ ဘာတိကေ အာမန္တေသိ – ‘‘မာရိသာ, နန္ဒရာဇာ တုမှေ နိမန္တေတိ, အဓိဝါသေထ တဿာ’’တိ. တေ အဓိဝါသေတွာ ပုနဒိဝသေ အနောတတ္တဒဟေ မုခံ ဓောဝိတွာ အာကာသေနာဂန္တွာ ဥတ္တရဒွါရေ ဩတရိံသု. မနုဿာ ဒိသွာ ဂန္တွာ ‘‘ပဉ္စသတာ, ဒေဝ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ အာဂတာ’’တိ ရညော အာရောစေသုံ. ရာဇာ သဒ္ဓိံ ဒေဝိယာ ဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေ ပါသာဒံ အာရောပေတွာ တတြ နေသံ ဒါနံ ဒတွာ ဘတ္တကိစ္စာဝသာနေ ရာဇာ သံဃတ္ထေရဿ, ဒေဝီ သံဃနဝကဿ ပါဒမူလေ နိပတိတွာ ‘‘အယျာ, ဘန္တေ, ပစ္စယေဟိ န ကိလမိဿန္တိ, မယဉ္စ ပုညေန န ပရိဟာယိဿာမီ, အမှာကံ ယာဝဇီဝံ ဣဓ နိဝါသာယ ပဋိညံ ဒေထာ’’တိ ပဋိညံ ကာရေတွာ ဥယျာနေ ပဉ္စ ပဏ္ဏသာလာသတာနိ, ပဉ္စ စင်္ကမနသတာနီတိ သဗ္ဗာကာရေန နိဝါသနဋ္ဌာနာနိ သမ္ပာဒေတွာ တတ္ထ ဝသာပေသုံ.

පසුදින දකුණු දොරටුවෙහිද, ඊළඟ දින බටහිර දොරටුවෙහිද දානය සූදානම් කළත් දක්ෂිණෙය්‍යයන් වහන්සේලා වැඩම නොකළහ. උතුරු දොරටුවෙහි දානය සූදානම් කළ දිනයේ දේවිය පෙර පරිදිම ආරාධනා කළ විට, හිමාලයෙහි වසන පදුමවතී දේවියගේ පුත් පසේබුදුවරුන් පන්සියයකට නායක වූ මහා පදුම පසේබුදුන් වහන්සේ සිය සහෝදර පසේබුදුවරුන් අමතා, "නිදුකාණන් වහන්ස, නන්ද රජු අපට ආරාධනා කරයි, එය ඉවසන සේක්වා" යැයි පැවසූහ. උන්වහන්සේලා එය ඉවසා පසුදින අනවතප්ත විලෙන් මුව සෝදාගෙන අහසින් වැඩම කර උතුරු දොරටුවෙන් බැස වදාළහ. මිනිස්සු ඒ දැක ගොස් "දේවයන් වහන්ස, පසේබුදුන් වහන්සේලා පන්සිය නමක් වැඩම කළහ" යැයි රජුට දැන්වූහ. රජු දේවිය සමඟ ගොස් උන්වහන්සේලාට වැඳ මාලිගාවට වඩා හිඳුවා දන් පැන් පූජා කළේය. දානය අවසානයේ රජු මහා සංඝ ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ පාමුලද, දේවිය සංඝ නවකයන් වහන්සේගේ පාමුලද වැතිර "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේලා සිව්පසයෙන් පීඩා නොවනු ඇත, අපිද පිනෙන් පිරිහෙන්නේ නැත. එබැවින් ජීවිත කාලය පුරාම මෙහි වැඩ සිටීමට පොරොන්දු වන සේක්වා" යැයි අයැද සිටියහ. එසේ පොරොන්දු කරවාගෙන උයනෙහි පන්සියයක් පන්සල් සහ පන්සියයක් සක්මන් මලු කරවා සියලු පහසුකම් සලසා එහි වැඩ සිටීමට සැලැස්වූහ.

ဧဝံ ကာလေ ဂစ္ဆန္တေ ရညော ပစ္စန္တေ ကုပိတေ ရာဇာ ‘‘အဟံ ပစ္စန္တံ ဝူပသမေတုံ ဂစ္ဆာမိ, တွံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေသု မာ ပမဇ္ဇာ’’တိ ဒေဝိံ ဩဝဒိတွာ ဂတော. တသ္မိံ အနာဂတေယေဝ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ အာယုသင်္ခါရာ ခီဏာ. မဟာပဒုမပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ တိယာမရတ္တိံ ဈာနကီဠံ ကီဠိတွာ အရုဏုဂ္ဂမနသမယေ အာလမ္ဗနဖလကံ အာလမ္ဗိတွာ ဌိတကောဝ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယိ. ဧတေနုပါယေန သေသာပီတိ သဗ္ဗေဝ ပရိနိဗ္ဗုတာ. ပုနဒိဝသေ ဒေဝီ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ နိသီဒနဋ္ဌာနာနိ သဇ္ဇေတွာ ပုပ္ဖာနိ ဝိကိရိတွာ ဓူပံ ဝါသေတွာ တေသံ အာဂမနံ ဩလောကေန္တီ နိသိန္နာ အာဂမနံ အဒိသွာ ပုရိသေ ပေသေသိ – ‘‘ဂစ္ဆထ, တာတာ, ဇာနာထ ကိံ အယျာနံ အဖာသုက’’န္တိ? တေ ဂန္တွာ မဟာပဒုမဿ ပဏ္ဏသာလာယ ဒွါရံ ဝိဝရိတွာ တတ္ထ တံ အပဿန္တာ စင်္ကမနံ ဂန္တွာ အာလမ္ဗနဖလကံ နိဿာယ ဌိတံ ဒိသွာ ဝန္ဒိတွာ ‘‘ကာလော, ဘန္တေ’’တိ အာဟံသု. ပရိနိဗ္ဗုတသရီရံ ကိံ ကထေဿတိ, တေ ‘‘နိဒ္ဒါယတိ မညေ’’တိ ဝတွာ ပိဋ္ဌိပါဒေ ဟတ္ထေန ပရာမသိတွာ ပါဒါနံ သီတလတာယ စေဝ ထဒ္ဓတာယ စ ပရိနိဗ္ဗုတဘာဝံ ဉတွာ ဒုတိယဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ တထေဝ ဉတွာ ပုန တတိယဿာတိ ဧဝံ သဗ္ဗေပိ ပရိနိဗ္ဗုတဘာဝံ ဉတွာ ရာဇကုလံ အာဂမိံသု. ‘‘ကဟံ, တာတာ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ’’တိ ပုဋ္ဌာ ‘‘ပရိနိဗ္ဗုတာ, ဒေဝီ’’တိ အာဟံသု. ဒေဝီ ကန္ဒန္တီ ရောဒန္တီ နိက္ခမိတွာ နာဂရေဟိ သဒ္ဓိံ [Pg.291] တတ္ထ ဂန္တွာ သာဓုကီဠိတံ ကာရေတွာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ သရီရကိစ္စံ ကာရေတွာ ဓာတုယော ဂါဟာပေတွာ စေတိယံ ပတိဋ္ဌာပေသိ.

මෙසේ කාලය ගතවන කල්හි, රජුගේ ප්‍රත්‍යන්ත දේශය කැළඹුණු නිසා "මම ප්‍රත්‍යන්ත දේශය සන්සුන් කිරීමට යමි, ඔබ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා කෙරෙහි ප්‍රමාද නොවන්නැ"යි දේවියට අවවාද කොට රජතුමා පිටත්ව ගියේය. රජු ආපසු ඒමට පෙරම පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ ආයු සංස්කාරයෝ ක්ෂය වූහ. මහාපදුම පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ තුන්යම් රාත්‍රිය පුරා ධ්‍යාන සුවයෙන් කාලය ගෙවා, අරුණෝදය වේලාවෙහි ආධාරක පුවරුවකට වාරු වී සිටි ඉරියව්වෙන්ම අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑහ. ඒ අයුරින්ම ඉතිරි සියලු පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා ද පිරිනිවන් පෑහ. පසුදින දේවිය පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා වැඩසිටින අසුන් පිළියෙළ කොට, මල් ඉස, සුවඳ දුම් දී උන්වහන්සේලාගේ වැඩමවීම බලාපොරොත්තුවෙන් සිටියත්, උන්වහන්සේලා වැඩම නොකළ බැවින් සේවකයන් යවා, "දරුවෙනි, ගොස් ස්වාමීන් වහන්සේලාට යම් අපහසුවක් දැයි සොයා බලන්න" යැයි පැවසුවාය. ඔවුහු ගොස් මහාපදුම පසේබුදුරජාණන් වහන්සේගේ පන්සලෙහි දොර හැර, එහි උන්වහන්සේ නොදැක, සක්මන් මළුවට ගොස් ආධාරක පුවරුවට වාරු වී සිටිනු දැක වැඳ, "ස්වාමීනි, දානයට කාලයයි" කීහ. පිරිනිවී ගිය ශරීරය කුමක් පවසන්නද? ඔවුහු "නිදාගන්නවා විය හැකියි" යැයි සිතා ශ්‍රී පාද පිට පතුල් අතින් ස්පර්ශ කළහ. පාදවල ඇති ශීතල බව සහ තද බව නිසා පිරිනිවන් පා ඇති බව දැන, දෙවැනි, තුන්වැනි ආදී සියලු පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා ද එලෙසම පිරිනිවන් පා ඇති බව දැන රජ මාලිගාවට ආහ. "දරුවෙනි, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා කොහේද?" යැයි ඇසූ විට, "දේවියනි, උන්වහන්සේලා පිරිනිවන් පෑහ" යි ඔවුහු කීහ. දේවිය හඬා වැලපෙමින් මාලිගාවෙන් නික්ම නගරවැසියන් ද සමඟ එහි ගොස් උත්සවාකාරයෙන් පූජා පවත්වා, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ ආදාහන කටයුතු නිමවා, ධාතූන් වහන්සේලා තැන්පත් කරවා චෛත්‍යයක් කරවූවාය.

ရာဇာ ပစ္စန္တံ ဝူပသမေတွာ အာဂတော ပစ္စုဂ္ဂမနံ အာဂတံ ဒေဝိံ ပုစ္ဆိ – ‘‘ကိံ, ဘဒ္ဒေ, တွံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေသု န ပမဇ္ဇသိ, နိရောဂါ စ အယျာ’’တိ? ‘‘ပရိနိဗ္ဗုတာ, ဒေဝါ’’တိ. တံ သုတွာ ရာဇာ စိန္တေသိ – ‘‘ဧဝရူပါနမ္ပိ ပဏ္ဍိတာနံ မရဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အမှာကံ ကုတော မောက္ခာ’’တိ? သော နဂရံ အပဝိသိတွာ ဥယျာနမေဝ ဂန္တွာ ဇေဋ္ဌပုတ္တံ ပက္ကောသာပေတွာ တဿ ရဇ္ဇံ နိယျာတေတွာ သယံ သမဏပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိ. ဒေဝီပိ ‘‘ရညေ ပဗ္ဗဇိတေ အဟံ ကိံ ကရိဿာမီ’’တိ တထေဝ ဥယျာနေ ပဗ္ဗဇိ. ဒွေပိ ဈာနံ ဘာဝေတွာ တတော စုတာ ဗြဟ္မလောကေ နိဗ္ဗတ္တိံသု.

ප්‍රත්‍යන්ත දේශයේ කැළඹීම සන්සුන් කර ආපසු පැමිණි රජතුමා, තමා පිළිගැනීමට පැමිණි දේවියගෙන් මෙසේ ඇසීය: "පින්වත් දේවිය, ඔබ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා කෙරෙහි අප්‍රමාදීව කටයුතු කළාද? ස්වාමීන් වහන්සේලා නිරෝගීව ඉන්නවාද?" එවිට දේවිය, "දේවයන් වහන්ස, උන්වහන්සේලා පිරිනිවන් පෑහ"යි කීවාය. එය ඇසූ රජතුමා, "මෙවැනි පණ්ඩිත උතුමන්ටත් මරණය පැමිණෙන්නේ නම්, අපට එයින් ගැළවීමක් කොයින්ද?" යැයි සිතීය. ඔහු නගරයට ඇතුළු නොවී උයනටම ගොස්, වැඩිමහල් පුත්‍රයා කැඳවා ඔහුට රාජ්‍යය පවරා තෙමේම ශ්‍රමණ පැවිද්දෙන් පැවිදි විය. දේවිය ද "රජතුමා පැවිදි වූ පසු මම කුමක් කරම්දැ"යි සිතා එලෙසම උයනෙහිම පැවිදි වූවාය. ඒ දෙදෙනාම ධ්‍යාන වඩා එයින් චුතව බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්හ.

တေသု တတ္ထေဝ ဝသန္တေသု အမှာကံ သတ္ထာ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ပဝတ္တိတဝရဓမ္မစက္ကော အနုပုဗ္ဗေန ရာဇဂဟံ ပါပုဏိ. သတ္ထရိ တတ္ထ ပဋိဝသန္တေ အယံ ပိပ္ပလိမာဏဝေါ မဂဓရဋ္ဌေ မဟာတိတ္ထဗြာဟ္မဏဂါမေ ကပိလဗြာဟ္မဏဿ ဘရိယာယ ကုစ္ဆိမှိ နိဗ္ဗတ္တော. အယံ ဘဒ္ဒကာပိလာနီ မဒ္ဒရဋ္ဌေ သာဂလနဂရေ ကောသိယဂေါတ္တဗြာဟ္မဏဿ ဘရိယာယ ကုစ္ဆိမှိ နိဗ္ဗတ္တာ. တေသံ အနုက္ကမေန ဝဍ္ဎမာနာနံ ပိပ္ပလိမာဏဝဿ ဝီသတိမေ, ဘဒ္ဒါယ သောဠသမေ ဝယေ သမ္ပတ္တေ မာတာပိတရော ပုတ္တံ ဩလောကေတွာ ‘‘တာတ, တွံ ဝယပ္ပတ္တော, ကုလဝံသံ ပတိဋ္ဌပေတုံ ယုတ္တော’’တိ အတိဝိယ နိပ္ပီဠိယိံသု. မာဏဝေါ အာဟ – ‘‘မယှံ သောတပထေ ဧဝရူပံ ကထံ မာ ကထယိတ္ထ, အဟံ ယာဝ တုမှေ ဓရထ, တာဝ ပဋိဇဂ္ဂိဿာမိ, တုမှာကံ အစ္စယေန နိက္ခမိတွာ ပဗ္ဗဇိဿာမီ’’တိ. တေ ကတိပါဟံ အတိက္ကမိတွာ ပုန ကထယိံသု. သောပိ ပုန ပဋိက္ခိပိ. တတော ပဋ္ဌာယ မာတာ နိရန္တရံ ကထေတိယေဝ.

ඔවුන් එහි වසන කල්හි අපගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ ලොව පහළ වී, උතුම් දම්සක් පැවතුම් සූත්‍රය දේශනා කොට අනුපිළිවෙළින් රජගහනුවරට වැඩි සේක. ශාස්තෘන් වහන්සේ එහි වැඩවසන සමයෙහි මේ පිප්ඵලී මානවක තෙමේ මගධ රට මහාතිත්ථ නම් බමුණු ගමෙහි කපිල බමුණාගේ බිරිඳගේ කුසෙහි උපන්නේය. මේ භද්දකාපිලානී තොමෝ මද්ද රට සාගල නුවර කෝසියගොත්ත බමුණාගේ බිරිඳගේ කුසෙහි උපන්නාය. ඔවුන් අනුපිළිවෙළින් වැඩෙන කල්හි, පිප්ඵලී මානවකයාට විසි වයසත්, භද්‍රාවට දහසය වයසත් සම්පූර්ණ වූ කල මවුපියෝ පුතා දෙස බලා, "දරුවා, ඔබ දැන් වියපත් වී සිටිනවා, කුල පරම්පරාව පවත්වාගෙන යාම සුදුසුයි" යැයි පවසමින් බෙහෙවින් බල කළහ. මානවකයා මෙසේ කීවේය: "මගේ කනට මෙවැනි කතා නොකියන්න. ඔබ දෙදෙනා ජීවත්ව සිටින තාක් මම ඔබට උපස්ථාන කරමි. ඔබ දෙදෙනාගේ ඇවෑමෙන් ගිහිගෙයින් නික්ම ගොස් පැවිදි වෙමි." ඔවුහු දින කිහිපයක් ඉක්ම ගිය පසු නැවතත් ඒ ගැන කීහ. ඔහු නැවතත් එය ප්‍රතික්ෂේප කළේය. එතැන් සිට මව නිතරම ඒ ගැන පවසන්නට වූවාය.

မာဏဝေါ ‘‘မာတရံ သညာပေဿာမီ’’တိ ရတ္တသုဝဏ္ဏဿ နိက္ခသဟဿံ ဒတွာ သုဝဏ္ဏကာရေဟိ ဣတ္ထိရူပကံ ကာရေတွာ တဿ မဇ္ဇနဃဋ္ဋနာဒိကမ္မပရိယောသာနေ တံ ရတ္တဝတ္ထံ နိဝါသေတွာ သုဝဏ္ဏသမ္ပန္နေဟိ ပုပ္ဖေဟိ စေဝ နာနာလင်္ကာရေဟိ စ အလင်္ကာရာပေတွာ ‘‘အမ္မ, ဧဝရူပံ အာရမ္မဏံ လဘန္တော ဂေဟေ ဝသိဿာမိ, အလဘန္တော န ဝသိဿာမီ’’တိ. ပဏ္ဍိတာ ဗြာဟ္မဏီ စိန္တေသိ – ‘‘မယှံ ပုတ္တော ပုညဝါ ဒိန္နဒါနော ကတာဘိနီဟာရော ပုဗ္ဗေ ပုညာနိ ကရောန္တော န ဧကကောဝ အကာသိ, အဒ္ဓါ ဧတေန သဟ ကတပုညာ သုဝဏ္ဏရူပကပဋိဘာဂါ ဘဝိဿတီ’’တိ. အဋ္ဌ ဗြာဟ္မဏေ ပက္ကောသာပေတွာ သဗ္ဗဘောဂေဟိ [Pg.292] သန္တပ္ပေတွာ သုဝဏ္ဏရူပကံ ရထေ အာရောပေတွာ ‘‘ဂစ္ဆထ, တာတာ, ယတ္ထ အမှေဟိ ဇာတိဂေါတ္တဘောဂါဒိသမာနကုလေ ဧဝရူပံ ဒါရိကံ ပဿထ, တတ္ထ ဣဒမေဝ သုဝဏ္ဏရူပကံ သစ္စာကာရံ ကတွာ ဒေထာ’’တိ ဥယျောဇေသိ.

මානවකයා "මවට මෙය ඒත්තු ගන්වමි"යි සිතා, උසස් රත්තරන් දහසක් දී රන්කරුවන් ලවා ස්ත්‍රී රූපයක් කරවා, එහි ඔප දැමීම් ආදී කටයුතු නිම වූ පසු ඊට රතු වස්ත්‍රයක් අන්දවා, රන්වන් මල් හා විවිධ ආභරණවලින් සරසා, "මෑණියනි, මෙවැනි රූපයක් ඇති තැනැත්තියක ලබන්නේ නම් ගිහිගෙයි වසන්නෙමි, නැත්නම් නොවෙසෙන්නෙමි"යි කීවේය. නුවණැති බැමිණිය මෙසේ සිතුවාය: "මගේ පුතා පින්වන්තයෙකි, දානමාන දුන්, ප්‍රාර්ථනා ඇති අයෙකි. පෙර පින් කරන කල්හි මොහු තනිවම කළේ නැත. ස්ථිරවම මොහු සමඟ පින් කළ, මේ රන් රූපයට සමාන රූ ඇති තැනැත්තියක සිටිය යුතුමය." ඇය බමුණන් අටදෙනෙකු කැඳවා සියලු සම්පත්වලින් සතුටු කර, රන් රූපය රථයක නංවා, "දරුවෙනි, යන්න, අපගේ ජාතියට, ගෝත්‍රයට හා වස්තුවට සමාන කුලයක මෙවැනි දැරියක දකින්නේ නම්, මේ රන් රූපයම තෑගි කොට ඇයව කැමති කරවාගන්න"යැයි පවසා පිටත් කළාය.

တေ ‘‘အမှာကံ နာမ ဧတံ ကမ္မ’’န္တိ နိက္ခမိတွာ ‘‘ကတ္ထ လဘိဿာမ, မဒ္ဒရဋ္ဌံ နာမ ဣတ္ထာဂါရံ, မဒ္ဒရဋ္ဌံ ဂမိဿာမာ’’တိ မဒ္ဒရဋ္ဌေ သာဂလနဂရံ အဂမံသု. အတ္ထ တံ သုဝဏ္ဏရူပကံ နှာနတိတ္ထေ ဌပေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိံသု. အထ ဘဒ္ဒါယ ဓာတီ ဘဒ္ဒံ နှာပေတွာ အလင်္ကရိတွာ သယံ နှာယိတုံ ဥဒကတိတ္ထံ ဂန္တွာ သုဝဏ္ဏရူပကံ ဒိသွာ ‘‘ကိဿာယံ အဝိနီတာ ဣဓာဂန္တွာ ဌိတာ’’တိ ပိဋ္ဌိပဿေ ပဟရိတွာ သုဝဏ္ဏရူပကံ ဉတွာ ‘‘အယျဓီတာ မေတိ သညံ ဥပ္ပာဒေသိ, အယံ ပန အယျဓီတာယ နိဝါသနပဋိဂ္ဂဟိတာယပိ အသဒိသာ’’တိ အာဟ. အထ နံ တေ ဗြာဟ္မဏာ ‘‘ဧဝရူပါ ကိရ တေ သာမိဓီတာ’’တိ ပုစ္ဆိံသု. သာ ‘‘ဣမာယ သုဝဏ္ဏပဋိမာယ သတဂုဏေန သဟဿဂုဏေန မယှံ အယျဓီတာ အဘိရူပတရာ’’, တထာ ဟိ ‘‘အပ္ပဒီပေပိ ဒွါဒသဟတ္ထေ ဂဗ္ဘေ နိသိန္နာ သရီရောဘာသေန တမံ ဝိဓမတီ’’တိ အာဟ. ‘‘တေန ဟိ တဿာ မာတာပိတူနံ သန္တိကံ ဂစ္ဆာမာ’’တိ သုဝဏ္ဏရူပကံ ရထေ အာရောပေတွာ တံ ဓာတိံ အနုဂန္တွာ ကောသိယဂေါတ္တဿ ဃရဒွါရေ ဌတွာ အာဂမနံ အာရောစယိံသု.

"මේ අපගේ කාර්යයයි" කියා නික්මුණු ඔවුහු, "අපි මෙය කොහෙන් සොයමුද? මද්ද රට යනු රූමත් ස්ත්‍රීන් සිටින තැනකි, එබැවින් එහි යමු"යි සිතා මද්ද රට සාගල නුවරට ගියහ. එහිදී ඒ රන් රූපය ස්නානය කරන තොටුපළෙහි තබා ඔවුහු පසෙක වාඩි වූහ. එකල්හි භද්‍රාවගේ කිරිමව, භද්‍රාව නහවා සරසා තමා නෑමට දිය තොටට ගිය විට මේ රන් රූපය දැක, "මේ විනීතකමක් නැති දැරිය මෙහි අවුත් සිටින්නේ ඇයිද?" කියා රූපයේ පිටට පහරක් ගැසුවාය. එවිට එය රන් රූපයක් බව දැන, "මගේ ස්වාමි දියණිය යැයි මා රැවටුණා, නමුත් අපේ ස්වාමි දියණියගේ හැඩරුවට මේ රූපය සමාන කළ නොහැකියි"යැයි පැවසුවාය. එවිට බමුණෝ "ඔබේ ස්වාමි දියණිය සැබවින්ම මෙවැනිද?"යැයි ඇසූහ. ඇය පවසනුයේ, "මේ රන් රූපයට වඩා සිය ගුණයකින්, දහස් ගුණයකින් මගේ ස්වාමි දියණිය රූමත් ය. පහනක් නැතිව වුවද රියන් දොළසක කාමරයක සිටින විට ඇගේ සිරුරේ රැස් විහිදීමෙන් අඳුර දුරු වේ"යැයි කීවාය. "එසේ නම් අපි ඇගේ දෙමාපියන් වෙත යමු"යි පවසා, රන් රූපය රථයේ තබාගෙන ඒ කිරිමව පසුපස ගොස් කෝසියගොත්ත බමුණාගේ නිවස අසල නැවතී තම පැමිණීම දැනුම් දුන්හ.

ဗြာဟ္မဏော ပဋိသန္ထာရံ ကတွာ ‘‘ကုတော အာဂတတ္ထာ’’တိ ပုစ္ဆိ. တေ ‘‘မဂဓရဋ္ဌေ မဟာတိတ္ထဂါမေ ကပိလဗြာဟ္မဏဿ ဃရတော ဣမိနာ နာမ ကာရဏေန အာဂတမှာ’’တိ အာဟံသု. ‘‘သာဓု, တာတာ, အမှေဟိ သမဇာတိဂေါတ္တဝိဘဝေါ သော ဗြာဟ္မဏော, ဒဿာမ ဒါရိက’’န္တိ ပဏ္ဏာကာရံ ဂဏှိ. တေ ကပိလဗြာဟ္မဏဿ သာသနံ ပဟိဏိံသု – ‘‘လဒ္ဓါ နော ဘဒ္ဒါ နာမ ဒါရိကာ, ကတ္တဗ္ဗံ ဇာနာထာ’’တိ. တံ သာသနံ သုတွာ ပိပ္ပလိမာဏဝဿ အာရောစယိံသု ‘‘လဒ္ဓါ ဒါရိကာ’’တိ. ပိပ္ပလိမာဏဝေါ ‘‘အဟံ ‘န လဘိဿန္တီ’တိ စိန္တေသိံ, ဣမေ ‘လဒ္ဓါ’တိ ပေသေန္တိ, အနတ္ထိကော ဟုတွာ ပဏ္ဏံ ပေသေဿာမီ’’တိ ရဟောဂတော ပဏ္ဏံ လိခိ ‘‘ဘဒ္ဒါ အတ္တနော ဇာတိဂေါတ္တဘောဂါနုရူပံ ပတိံ လဘတု, အဟံ နိက္ခမိတွာ ပဗ္ဗဇိဿာမိ, မာ ပစ္ဆာ ဝိပ္ပဋိသာရိနီ အဟောသီ’’တိ. ဘဒ္ဒါပိ ‘‘အသုကဿ ကိရ မံ ဒါတုကာမာ’’တိ သုတွာ ရဟောဂတာ ပဏ္ဏံ လိခိ – ‘‘အယျပုတ္တော အတ္တနော ဇာတိဂေါတ္တဘောဂါနုရူပံ [Pg.293] ဒါရိကံ လဘတု, အဟံ ပဗ္ဗဇိဿာမိ, မာ ပစ္ဆာ ဝိပ္ပဋိသာရီ ဘဝါဟီ’’တိ. ဒွေပိ ပဏ္ဏာနိ အန္တရာမဂ္ဂေ သမာဂစ္ဆိံသု. ‘‘ဣဒံ ကဿ ပဏ္ဏ’’န္တိ? ‘‘ပိပ္ပလိမာဏဝေန ဘဒ္ဒါယ ပဟိတ’’န္တိ. ‘‘ဣဒံ ကဿာ’’တိ? ‘‘ဘဒ္ဒါယ ပိပ္ပလိမာဏဝဿ ပဟိတ’’န္တိ စ ဝုတ္တေ တေ ဒွေပိ ဝါစေတွာ ‘‘ပဿထ ဒါရကာနံ ကမ္မ’’န္တိ ဖာလေတွာ အရညေ ဆဍ္ဍေတွာ အညံ တံသမာနံ ပဏ္ဏံ လိခိတွာ ဣတော ဧတ္တော စ ပေသေသုံ. ဣတိ ကုမာရဿ ကုမာရိကာယ စ သဒိသံ ပဏ္ဏံ လောကဿာဒရဟိတမေဝါတိ အနိစ္ဆမာနာနမ္ပိ တေသံ ဒွိန္နံ သမာဂမော အဟောသိ.

කෝසිය නම් බ්‍රාහ්මණයා පිළිසඳරෙහි යෙදී, "ඔබලා කොහේ සිට පැමිණියේද?" යි විමසුවේය. ඔවුහු, "අපි මගධ රට මහාතිත්ථ ග්‍රාමයේ කපිල බ්‍රාහ්මණයාගේ නිවසේ සිට මෙවැනි කරුණක් සඳහා පැමිණියෙමු" යි පැවසූහ. "යහපති දරුවනි, ඒ බ්‍රාහ්මණයා අප හා සමාන කුල ගෝත්‍ර හා සම්පත් ඇත්තෙකි, එබැවින් අපි අපේ දියණිය ඔහුට ලබා දෙන්නෙමු" යි පවසා පඬුරු පිළිගත්තේය. ඔවුහු, "භද්දා නම් කුමරිය අපට ලැබුණි, දැන් කළ යුතු කටයුතු සංවිධානය කරනු මැනවි" යි කපිල බ්‍රාහ්මණයා වෙත පණිවිඩයක් යැවූහ. ඒ පණිවිඩය අසා ඔවුහු පිප්ඵලි මාණවකයාට "කුමරියක ලැබුණා" යි දන්වා සිටියහ. එවිට පිප්ඵලි මාණවකයා, "මට ඇයව නොලැබේවායි මම සිතුවෙමි, නමුත් මොවුහු ඇය ලැබුණා යැයි පවසති. එබැවින් මම අකමැත්ත ප්‍රකාශ කරමින් ලිපියක් යවන්නෙමි" යි රහසින් ලිපියක් ලිවීය: "භද්දාව තමාගේ කුල ගෝත්‍ර හා සම්පත්වලට ගැලපෙන ස්වාමියෙකු ලබාවා, මම ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වන්නෙමි, පසුව පසුතැවිලි නොවන්න." භද්දාව ද "අසවලාට මාව දීමට කැමතිලු" යි අසා රහසින් ලිපියක් ලිවීය: "ආර්ය පුත්‍රයා තමාගේ කුල ගෝත්‍ර හා සම්පත්වලට අනුරූප කුමරියක ලබාවා, මම පැවිදි වන්නෙමි, පසුව පසුතැවිලි නොවන්න." මේ ලිපි දෙකම මඟ මැදදී හමු විය. "මේ කාගේ ලිපියක්ද?" යි විමසූ විට, "පිප්ඵලි මාණවකයා විසින් භද්දාවට යැවූවක්" යැයි කීහ. "මේ කාගේද?" යි ඇසූ විට, "භද්දාව විසින් පිප්ඵලි මාණවකයාට යැවූවක්" යැයි කීහ. ඒ ලිපි දෙකම කියවා "ළමයින්ගේ වැඩ බලන්න" යි පවසා ඒවා ඉරා දමා වනයේ විසිකොට, ඒවාට සමාන වෙනත් ලිපි ලියා දෙපසට යැවූහ. මෙසේ කුමාරයාගේ හා කුමරියගේ ලිපි ලෝක සම්මතයට අනුව සැකසුණු බැවින්, ඔවුන්ගේ අකමැත්ත තිබියදීම ඒ දෙදෙනාගේ එක්වීම සිදු විය.

တံဒိဝသမေဝ ပိပ္ပလိမာဏဝေါပိ ဘဒ္ဒံ ဧကံ ပုပ္ဖဒါမံ ဂဏှာပေသိ. ဘဒ္ဒါပိ တာနိ သယနမဇ္ဈေ ဌပေသိ. ဥဘောပိ ဘုတ္တသာယမာသာ သယနံ အာရုဟိတုံ အာရဘိံသု. တေသု မာဏဝေါ ဒက္ခိဏပဿေန သယနံ အာရုဟိ, ဘဒ္ဒါ ဝါမပဿေန အဘိရုဟိတွာ အာဟ – ‘‘ယဿ ပဿေ ပုပ္ဖာနိ မိလာယန္တိ, တဿ ရာဂစိတ္တံ ဥပ္ပန္နန္တိ ဝိဇာနိဿာမ, ဣမံ ပုပ္ဖဒါမံ န အလ္လီယိတဗ္ဗ’’န္တိ. တေ ပန အညမညံ သရီရသမ္ဖဿဘယေန သကလရတ္တိံ နိဒ္ဒံ အနောက္ကမန္တာဝ ဝီတိနာမေသုံ. ဒိဝါ ပန ဟသိတမတ္တမ္ပိ နာကံသု. တေ လောကာမိသေန အသံသဋ္ဌာ ယာဝ မာတာပိတရော ဓရန္တိ, တာဝ ကုဋုမ္ဗံ အဝိစာရေတွာ တေသု ကာလင်္ကတေသု ဝိစာရယိံသု. မဟတီ မာဏဝဿ သမ္ပတ္တိ. ဧကဒိဝသံ သရီရံ ဥဗ္ဗဋ္ဋေတွာ ဆဍ္ဍေတဗ္ဗံ သုဝဏ္ဏစုဏ္ဏံ ဧဝ မဂဓနာဠိယာ ဒွါဒသနာဠိမတ္တံ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတိ. ယန္တဗဒ္ဓါနိ သဋ္ဌိ မဟာတဠာကာနိ, ကမ္မန္တော ဒွါဒသယောဇနိကော, အနုရာဓပုရပ္ပမာဏာ စုဒ္ဒသဂါမာ, စုဒ္ဒသ ဟတ္ထာနီကာနိ, စုဒ္ဒသ အဿာနီကာနိ, စုဒ္ဒသ ရထာနီကာနိ.

එදිනම පිප්ඵලි මාණවකයා ද එක් මල් මාලයක් ගෙන්වා ගත්තේය. භද්දාව ද එවැනි මල් මාලා ගෙන යහන මැද තැබුවාය. දෙදෙනාම රාත්‍රී ආහාරයෙන් පසු යහනට නැගීමට සූදානම් වූහ. ඔවුන් අතරින් මාණවකයා දකුණු පසින් යහනට නැගුණු අතර, භද්දාව වම් පසින් නැගී මෙසේ කීවාය: "යමෙකුගේ පැත්තේ මල් මැලවී යන්නේද, ඔහුට රාග සිතක් උපන් බව අපි දැනගනිමු, එබැවින් මේ මල් මාලාව ස්පර්ශ නොකළ යුතුය." ඔවුහු එකිනෙකාගේ ශරීර ස්පර්ශයට බියෙන් මුළු රාත්‍රියම නින්දක් නොමැතිව ගත කළහ. දහවල් කාලයේදී සිනහවක් පවා පෑවේ නැත. ඔවුහු ලෝක සම්පත් කෙරෙහි ඇලීමක් නොමැතිව, දෙමාපියන් ජීවත්ව සිටින තාක් පවුලේ කටයුතු පිළිබඳව සොයා නොබලා, ඔවුන් මියගිය පසු ඒවා විමසා බැලූහ. මාණවකයාගේ සම්පත් අතිමහත්ය. එක් දිනක ශරීරය පිරිමැද ඉවත් කරන රන් කුඩු පමණක් මගධ නැළියෙන් නැළි දොළසක් පමණ විය. යන්ත්‍ර මගින් බැඳි මහා වැව් හැටක් ද, යොදුන් දොළසක කර්මාන්ත ප්‍රදේශ ද, අනුරාධපුරය හා සමාන ප්‍රමාණයක් ඇති ගම් දාහතරක් ද, ඇතන් දාහතරක් ද, අසුන් දාහතරක් ද, රිය දාහතරක් ද පිරිවර වශයෙන් විය.

သော ဧကဒိဝသံ အလင်္ကတအဿံ အာရုယှ မဟာဇနပရိဝုတော ကမ္မန္တဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ခေတ္တကောဋိယံ ဌိတော နင်္ဂလေဟိ ဆိန္နဋ္ဌာနတော ကာကာဒယော သကုဏေ ဂဏ္ဍုပ္ပာဒါဒိကေ ပါဏကေ ဥဒ္ဓရိတွာ ခါဒန္တေ ဒိသွာ ‘‘တာတာ, ဣမေ ကိံ ခါဒန္တီ’’တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘ဂဏ္ဍုပ္ပာဒေ, အယျာ’’တိ. ‘‘ဧတေဟိ ကတပါပံ ကဿ ဟောတီ’’တိ? ‘‘တုမှာကံ, အယျာ’’တိ. သော စိန္တေသိ – ‘‘သစေ ဧတေဟိ ကတပါပံ မယှံ ဟောတိ, ကိံ မေ ကရိဿတိ သတ္တအသီတိကောဋိဓနံ, ဒွါဒသယောဇနကမ္မန္တော ကိံ ကရိဿတိ, ကိံ ယန္တဗဒ္ဓါနိ တဠာကာနိ, ကိံ စုဒ္ဒသ ဂါမာနိ, သဗ္ဗမေတံ ဘဒ္ဒါယ ကာပိလာနိယာ နိယျာတေတွာ နိက္ခမ္မ ပဗ္ဗဇိဿာမီ’’တိ.

හෙතෙම එක් දිනක් සැරසූ අශ්වයෙකු පිට නැගී මහා ජනකායක් පිරිවරාගෙන කර්මාන්ත කෙරෙන ස්ථානයට ගොස් කුඹුරු කෙළවරක සිටින විට, නගුලෙන් හෑරූ ස්ථානවල සිටි පණුවන් ඇතුළු කුඩා සතුන් කපුටන් වැනි පක්ෂීන් විසින් උදුරාගෙන කනු දැක, "පින්වත්නි, මොවුන් මොනවාද කන්නේ?" යි ඇසීය. "ආර්යයන් වහන්ස, ගැඩවිලුන් කති" යි කීහ. "මුන් කළ මේ පාපය අයිති කාටද?" යි ඇසූ විට, "ආර්යයන් වහන්ස, එය ඔබටම අයිති වේ" යි ඔවුහු කීහ. එවිට හෙතෙම මෙසේ සිතීය: "ඉදින් මොවුන් කළ පාපය මට අයිති වන්නේ නම්, මගේ මේ අසූ හත් කෝටියක ධනයෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? යොදුන් දොළසක මේ කර්මාන්තවලින් ඇති ඵලය කුමක්ද? යන්ත්‍ර මගින් බැඳි වැව්වලින් හෝ මේ ගම් දාහතරෙන් ඇති වැඩක් නැත. මේ සියල්ල භද්දා කාපිලානියට පවරා දී ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වන්නෙමි."

ဘဒ္ဒါ [Pg.294] ကာပိလာနီ တသ္မိံ ခဏေ အန္တရဝတ္ထုသ္မိံ တယော တိလကုမ္ဘေ ပတ္ထရိတွာ ဓာတီဟိ ပရိဝုတာ နိသိန္နာ ကာကေ တိလပါဏကေ ခါဒမာနေ ဒိသွာ ‘‘အမ္မာ, ကိံ ဣမေ ခါဒန္တီ’’တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘ပါဏကေ, အယျေ’’တိ. ‘‘အကုသလံ ကဿ ဟောတီ’’တိ? ‘‘တုမှာကံ, အယျေ’’တိ. သာ စိန္တေသိ – ‘‘မယှံ စတုဟတ္ထံ ဝတ္ထံ နာဠိကောဒနမတ္တဉ္စ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတိ, ယဒိ ပနေတံ ဧတေဟိ ကတံ အကုသလံ မယှံ ဟောတိ, ဘဝသဟဿေနပိ ဝဋ္ဋတော သီသံ ဥက္ခိပိတုံ န သက္ကာ, အယျပုတ္တေ အာဂတမတ္တေယေဝ သဗ္ဗံ တဿ နိယျာတေတွာ နိက္ခမ္မ ပဗ္ဗဇိဿာမီ’’တိ.

ඒ මොහොතේම භද්දා කාපිලානිය ද අභ්‍යන්තර ගබඩාවේ තල මුට්ටි තුනක් වේළීමට තබා, කිරි මව්වරුන් පිරිවරාගෙන සිටින විට, කපුටන් තලවල සිටි පණුවන් කනු දැක, "මෑණියනි, මොවුන් මොනවාද කන්නේ?" යි ඇසුවාය. "ආර්යාවනි, මොවුන් පණුවන් කති" යි ඇය කීවාය. "එසේ නම් ඒ අකුසලය කාට අයිති වේද?" යි ඇසූ විට, "ආර්යාවනි, ඒ අකුසලය ඔබටම අයිති වේ" යි ඇය කීවාය. එවිට ඇය මෙසේ සිතුවාය: "මට ජීවත් වීමට අවශ්‍ය වන්නේ රියන් හතරක වස්ත්‍රයක් සහ බත් නැළියක් පමණි. ඉදින් මොවුන් කළ මේ අකුසලය මට අයිති වන්නේ නම්, භව දහසකින් වුවද මේ සංසාරයෙන් හිස ඔසවන්නට නොහැකි වනු ඇත. ආර්ය පුත්‍රයා පැමිණි විගසම සියලු සම්පත් ඔහුට පවරා දී ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වන්නෙමි."

မာဏဝေါ အာဂန္တွာ နှတွာ ပါသာဒံ အာရုယှ မဟာရဟေ ပလ္လင်္ကေ နိသီဒိ, အထဿ စက္ကဝတ္တိနော အနုစ္ဆဝိကဘောဇနံ ဥပနယိံသု. ဒွေပိ ဘုဉ္ဇိတွာ ပရိဇနေ နိက္ခန္တေ ရဟောဂတာ ဖာသုကဋ္ဌာနေ နိသီဒိံသု. တတော မာဏဝေါ ဘဒ္ဒံ အာဟ – ‘‘ဘဒ္ဒေ, ဣမံ ဃရံ အာဂစ္ဆန္တီ ကိတ္တကံ ဓနမာဟရသီ’’တိ? ‘‘ပဉ္စပဏ္ဏာသ သကဋသဟဿာနိ, အယျာ’’တိ. ‘‘သဗ္ဗံ တံ, ယာ စ ဣမသ္မိံ ဃရေ သတ္တာသီတိ ကောဋိယော ယန္တဗဒ္ဓါနိ သဋ္ဌိ တဠာကာနီတိ ဧဝမာဒိဘေဒါ သမ္ပတ္တိ အတ္ထိ, တံ သဗ္ဗံ တုယှေဝ နိယျာတေမီ’’တိ. ‘‘တုမှေ ပန ကုဟိံ ဂစ္ဆထ, အယျာ’’တိ? ‘‘အဟံ ပဗ္ဗဇိဿာမီ’’တိ. ‘‘အယျ, အဟမ္ပိ တုမှာကံ အာဂမနံ ဩလောကယမာနာ နိသိန္နာ, အဟမ္ပိ ပဗ္ဗဇိဿာမီ’’တိ. တေသံ အာဒိတ္တပဏ္ဏကုဋိ ဝိယ တယော ဘဝါ ဥပဋ္ဌဟန္တိ. တေ ‘‘ပဗ္ဗဇိဿာမာ’’တိ ဝတွာ အန္တရာပဏတော ကာသာယရသပီတာနိ စီဝရာနိ မတ္တိကာပတ္တေ စ အာဟရာပေတွာ အညမညံ ကေသေ ဩဟာရေတွာ ‘‘ယေ လောကေ အရဟန္တော အတ္ထိ, တေ ဥဒ္ဒိဿ အမှာကံ ပဗ္ဗဇ္ဇာ’’တိ ပဗ္ဗဇိတွာ ထဝိကာသု ပတ္တေ ပက္ခိပိတွာ အံသေ လဂ္ဂေတွာ ပါသာဒတော ဩတရိံသု. ဂေဟေ ဒါသေသု စ ကမ္မကာရေသု စ န ကောစိ သဉ္ဇာနိ.

මාණවකයා නිවසට පැමිණ, ස්නානය කර මාලිගාවට නැග ඉතා වටිනා පල්ලන්කයෙහි වාඩි විය. එවිට ඔහුට සක්විති රජෙකුට සුදුසු උතුම් භෝජනයක් පිළිගැන්වූහ. දෙදෙනාම ආහාර අනුභව කොට පිරිවර ජනයා පිටව ගිය පසු, රහසිගත සුව පහසු ස්ථානයක වාඩි වූහ. එවිට මාණවකයා භද්දාවට මෙසේ කීවේය: "භද්දාවෙනි, ඔබ මේ නිවසට පැමිණෙන විට කෙතරම් ධනයක් රැගෙන ආවෙහිද?" "ආර්ය පුත්‍රය, මම කරත්ත පනස් පන්දහසක් පිරුණු ධනය රැගෙන ආවෙමි" යි ඇය පැවසුවාය. "ඒ සියල්ල ද, මේ නිවසේ ඇති අසූ හත් කෝටියක ධනය හා යන්ත්‍ර මගින් බැඳි වැව් හැට ඇතුළු අනෙකුත් සියලු සම්පත් මම ඔබටම පවරමි." එවිට ඇය, "ආර්ය පුත්‍රය, ඔබ කොහේ යන්නේද?" යි ඇසුවාය. "මම පැවිදි වන්නෙමි" යි ඔහු කීවේය. "ස්වාමීනි, මම ද ඔබගේ පැමිණීම බලාපොරොත්තුවෙන් වාඩි වී සිටියෙමි, මම ද පැවිදි වන්නෙමි" යි ඇය කීවාය. ඔවුන්ට කාම, රූප, අරූප යන භව තුනම ගිනිගත් පන් පැලක් සේ පෙනුණි. ඔවුහු "පැවිදි වන්නෙමු" යි පවසා කඩමණ්ඩියෙන් සිවුරු හා මැටි පාත්‍ර ගෙන්වා ගෙන, එකිනෙකාගේ කෙස් කපා දමා, "ලොව රහතන් වහන්සේලා යම් කෙනෙක් ඇත්ද, ඔවුන් උදෙසා අපේ මේ පැවිද්ද වේවා" යි පවසා පැවිදි වූහ. පසුව පාත්‍ර පසුම්බිවල බහා උරහිසෙහි එල්ලාගෙන මාලිගාවෙන් බැස ගියහ. නිවසේ සිටි දාසයෙකු හෝ වෙනත් සේවකයෙකු හෝ කිසිවෙකු ඒ බව දැන නොගත්තේය.

အထ နေ ဗြာဟ္မဏဂါမတော နိက္ခမိတွာ ဒါသဂါမဒွါရေန ဂစ္ဆန္တေ အာကပ္ပကုတဝသေန ဒါသဂါမဝါသိနော သဉ္ဇာနိံသု. တေ ရောဒန္တာ ပါဒေသု ပတိတွာ ‘‘ကိံ အမှေ အနာထေ ကရောထ, အယျာ’’တိ အာဟံသု. ‘‘မယံ, ဘဏေ, ‘တယော ဘဝါ အာဒိတ္တပဏ္ဏသာလာ ဝိယာ’တိ ပဗ္ဗဇိမှ, သစေ တုမှေသု ဧကေကံ ဘုဇိဿံ ကရောမ, ဝဿသတမ္ပိ နပ္ပဟောတိ. တုမှေဝ တုမှာကံ သီသံ ဓောဝိတွာ ဘုဇိဿာ ဟုတွာ ဇီဝထာ’’တိ ဝတွာ တေသံ ရောဒန္တာနံယေဝ ပက္ကမိံသု.

ඉන්පසු ඒ පිප්ඵලි මාණවකයා සහ භද්දා කාපිලානිය යන දෙපළ බමුණු ගමෙන් නික්ම දාසගාමයේ ද්වාරය අසලින් යන විට, ඔවුන්ගේ ඇවතුම් පැවතුම් අනුව දාසගාමයේ වැසියෝ ඔවුන්ව හඳුනාගත්හ. ඔවුහු හඬමින් දෙපතුල වැටී, "ස්වාමිනි, ඔබ වහන්සේලා අපව අනාථ කර යන්නේ මන්ද?" යි විමසූහ. එවිට (පිප්ඵලි මාණවකයා) මෙසේ පැවසීය: "පින්වත්නි, 'භව තුනම ගිනිගත් පන්සලක් (කොළ සෙවිලි කළ ශාලාවක්) හා සමාන යැ'යි සලකා අපි පැවිදි වීමු. අප ඔබ එක් එක්කෙනා නිදහස් කළත්, වසර සියයක් ගත වුවද (අප පසුපස ඒමෙන්) ඔබට නිදහසක් නොලැබේ. එබැවින් ඔබලාම ඔබගේ හිස් සෝදාගෙන, නිදහස් පුද්ගලයන් බවට පත්ව ජීවත් වන්න." මෙසේ පවසා, ඔවුන් හඬා වැලපෙද්දීම උන්වහන්සේලා එතැනින් නික්ම ගියහ.

ထေရော [Pg.295] ပုရတော ဂစ္ဆန္တော နိဝတ္တိတွာ ဩလောကေန္တော စိန္တေသိ – ‘‘အယံ ဘဒ္ဒါ ကာပိလာနီ သကလဇမ္ဗုဒီပဂ္ဃနိကာ ဣတ္ထီ မယှံ ပစ္ဆတော အာဂစ္ဆတိ, ဌာနံ ခေါ ပနေတံ ဝိဇ္ဇတိ, ယံ ကောစိဒေဝ ဧဝံ စိန္တေယျ ‘ဣမေ ပဗ္ဗဇိတာပိ ဝိနာ ဘဝိတုံ န သက္ကောန္တိ, အနနုစ္ဆဝိကံ ကရောန္တီ’တိ. ဧဝံ ကောစိ ပါပကေန မနသာ ပဒူသေတွာ အပါယပူရကော ဘဝေယျ, ဣမံ ပဟာယ မယာ ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေတွာ ပုရတော ဂစ္ဆန္တော ဒွေဓာပထံ ဒိသွာ တဿ မတ္ထကေ အဋ္ဌာသိ. ဘဒ္ဒါပိ အာဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ အဋ္ဌာသိ. အထ နံ အာဟ – ‘‘ဘဒ္ဒေ, တာဒိသိံ ဣတ္ထိံ မမ ပစ္ဆတော အာဂစ္ဆန္တိံ ဒိသွာ ‘ဣမေ ပဗ္ဗဇိတာပိ ဝိနာ ဘဝိတုံ န သက္ကောန္တီ’တိ အမှေသု ပဒုဋ္ဌစိတ္တော မဟာဇနော အပါယပူရကော ဘဝေယျ. ဣမသ္မိံ ဒွေဓာပထေ တွံ ဧတံ ဂဏှ, အဟံ ဧကေန ဂမိဿာမီ’’တိ. ‘‘အာမ, အယျ, မာတုဂါမော ‘ပဗ္ဗဇိတာနံ ပလိဗောဓော, ပဗ္ဗဇိတာပိ ဝိနာ န ဘဝန္တီ’တိ အမှာကံ ဒေါသံ ဒဿေယျု’’န္တိ တိက္ခတ္တုံ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ စတူသု ဌာနေသု ပဉ္စပတိဋ္ဌိတေန ဝန္ဒိတွာ ဒသနခသမောဓာနသမုဇ္ဇလံ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂယှ ‘‘သတသဟဿကပ္ပပမာဏေ အဒ္ဓါနေ ကတော မိတ္တသန္ထဝေါ အဇ္ဇ ဘိဇ္ဇတိ, တုမှေဝ ဒက္ခိဏာ နာမ, တုမှာကံ ဒက္ခိဏမဂ္ဂေါ ဝဋ္ဋတိ, မယံ မာတုဂါမာ နာမ ဝါမဇာတိကာ, အမှာကံ ဝါမမဂ္ဂေါ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝန္ဒိတွာ မဂ္ဂံ ပဋိပဇ္ဇိ. တေသံ ဒွေဓာဘူတကာလေ အယံ မဟာပထဝီ ‘‘အဟံ စက္ကဝါဠသိနေရုပဗ္ဗတာဒယော ဓာရေတုံ သက္ကောန္တီပိ တုမှာကံ ဂုဏေ ဓာရေတုံ န သက္ကောမီ’’တိ ဝဒန္တီ ဝိယ ဝိရဝမာနာ အကမ္ပိတ္ထ. အာကာသေ အသနိသဒ္ဒေါ ဝိယ ပဝတ္တိ, စက္ကဝါဠပဗ္ဗတော ဥန္နာဒိ.

පෙරටුව ගමන් කළ තෙරුන් වහන්සේ ආපසු හැරී බලා මෙසේ සිතූහ: "මුළු දඹදිවටම අග්‍ර වූ රූමත් ස්ත්‍රියක වූ මේ භද්දා කාපිලානිය මා පසුපස එන්නීය. යම් කිසිවෙකු 'මොවුන් මහණ වුවත් වෙන්ව සිටිය නොහැකිව නුසුදුසු දේ කරති' යි සිතන්නට ඉඩ ඇත. එසේ පාපී සිතින් අප කෙරෙහි දූෂිත වී යමෙක් අපායගාමී විය හැකිය. එබැවින් ඇය අතහැර මා තනිව යාම සුදුසුය." මෙසේ සිතා ඉදිරියට වඩින විට මංසන්ධියක් දැක එහි නතර වූහ. භද්දාවෝ ද පැමිණ වැඳ නතර වූහ. එවිට තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ කීහ: "පින්වත් භද්දාවෙනි, ඔබ වැනි ස්ත්‍රියක මා පසුපස එනු දැක 'මොවුන් මහණ වුවත් වෙන්ව සිටිය නොහැකිය' යි සිතා ජනයා අප කෙරෙහි සිත දූෂණය කරගෙන අපායගාමී විය හැකිය. එබැවින් මේ මංසන්ධියෙන් ඔබ එක් මාවතක් තෝරාගන්න, මම අනෙක් මාවතේ යන්නෙමි." එවිට ඕ තොමෝ, "එසේය ස්වාමිනි, ස්ත්‍රිය පැවිද්දන්ට බාධාවකි. 'පැවිදි වූවත් වෙන්ව සිටිය නොහැකිය' යි කියා මිනිසුන් අපට දොස් නගනු ඇත" යි පවසා තෙරුන් වහන්සේ වටා තෙවරක් පැදකුණු කර, සතර ස්ථානයකදී පංචපතිට්ඨිතයෙන් වැඳ, දස නිය පෙළ එක්කොට ඇඳිලි බැඳ, "ලක්ෂයක් කල්ප මුළුල්ලෙහි පැවති අපගේ මිත්‍ර සන්ථවය අදින් කෙළවර වේ. ස්වාමිනි, ඔබ වහන්සේ පුරුෂයෙකි, ඔබට දකුණු මාවත සුදුසුය. ස්ත්‍රී වර්ගයාට අයත් අපට වම් මාවත සුදුසුය" යි වැඳ මාවතට පිළිපන්නාය. ඔවුන් දෙපළ වෙන්වන මොහොතේ, "සක්වල සහ මහා මේරු පර්වත ආදිය දරා සිටිය හැකි වුවත්, ඔබ දෙපළගේ ගුණ මහිමය දරා සිටිය නොහැකිය" යි පවසන්නාක් මෙන් මේ මහා පෘථිවිය මහා හඬ නගමින් කම්පා විය. අහසෙහි හෙන හඬක් මෙන් ශබ්දයක් පැතිර ගිය අතර සක්වල පර්වතය ද එකී නාදයෙන් ප්‍රතිඝෝෂා කළේය.

သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါပိ ဝေဠုဝနမဟာဝိဟာရေ ကုဋိယံ နိသိန္နော ပထဝီကမ္ပနသဒ္ဒံ သုတွာ ‘‘ကိဿ နု ခေါ ပထဝီ ကမ္ပတီ’’တိ အာဝဇ္ဇေန္တော ‘‘ပိပ္ပလိမာဏဝေါ စ ဘဒ္ဒါ စ ကာပိလာနီ မံ ဥဒ္ဒိဿ အပ္ပမေယျံ သမ္ပတ္တိံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတာ, တေသံ ဝိယောဂဋ္ဌာနေ ဥဘိန္နံ ဂုဏဗလေန အယံ ပထဝီကမ္ပော ဇာတော, မယာပိ ဧတေသံ သင်္ဂဟံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဂန္ဓကုဋိတော နိက္ခမ္မ သယမေဝ ပတ္တစီဝရမာဒါယ အသီတိမဟာထေရေသု ကဉ္စိ အနာပုစ္ဆာ တိဂါဝုတမဂ္ဂံ ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကတွာ ရာဇဂဟဿ စ နာလန္ဒာယ စ အန္တရေ ဗဟုပုတ္တနိဂြောဓမူလေ ပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ နိသီဒိ. နိသိန္နော ပန အညတရပံသုကူလိကော ဝိယ အနိသီဒိတွာ ဗုဒ္ဓဝေသံ ဂဟေတွာ အသီတိဟတ္ထာ ဗုဒ္ဓရံသိယော ဝိဿဇ္ဇေန္တော နိသီဒိ. ဣတိ တသ္မိံ ခဏေ ပဏ္ဏစ္ဆတ္တသကဋစက္ကကူဋာဂါရာဒိပ္ပမာဏာ ဗုဒ္ဓရံသိယော ဣတော [Pg.296] စိတော စ ဝိပ္ဖရန္တိယော ဝိဓာဝန္တိယော စန္ဒသဟဿသူရိယသဟဿဥဂ္ဂမနကာလံ ဝိယ ကုရုမာနာ တံ ဝနန္တရံ ဧကောဘာသံ အကံသု. ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏသိရိယာ သမုဇ္ဇလတာရာဂဏေန ဝိယ ဂဂနံ, သုပုပ္ဖိတကမလကုဝလယေန ဝိယ သလိလံ ဝနန္တရံ ဝိရောစိတ္ထ. နိဂြောဓရုက္ခဿ ခန္ဓော ပကတိယာ သေတော ဟောတိ, ပတ္တာနိ နီလာနိ ပက္ကာနိ ရတ္တာနိ. တသ္မိံ ပန ဒိဝသေ သဗ္ဗော နိဂြောဓော သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏောဝ အဟောသိ.

වේළුවන මහා විහාරයේ කුටියෙහි වැඩසිටි සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ද මේ පොළොව කම්පා වන හඬ ඇසී, "පොළොව කම්පා වන්නේ මන්දැ?" යි ආවර්ජනා කළ සේක. "පිප්ඵලි මාණවකයා සහ භද්දා කාපිලානිය මා උදෙසා අප්‍රමාණ වූ සම්පත් අතහැර පැවිදි වූහ. ඔවුන් දෙදෙනා වෙන් වූ ස්ථානයේ ඔවුන්ගේ ගුණ මහිමය නිසා මේ පොළොව කම්පා විය. මා විසින් ද ඔවුන්ට සංග්‍රහ කිරීම සුදුසුය" යි සිතා ගඳකිළියෙන් නික්ම, තමන් වහන්සේම පාත්‍ර සිවුරු ගෙන, අසූ මහා ශ්‍රාවකයන්ගෙන් කිසිවෙකුටවත් නොදන්වා, ගාවුත තුනක මග ගෙවා රජගහ නුවර සහ නාලන්දාව අතර පිහිටි 'බහුපුත්ත' නුග රුක් සෙවණට වැඩම කොට පර්යංකයෙන් වැඩසිටි සේක. එසේ වැඩසිටි බුදුරජාණන් වහන්සේ සාමාන්‍ය පාංශුකූලික භික්ෂුවක මෙන් නොව, බුද්ධ වේශයෙන්ම අසූ රියනක් පමණ බුද්ධ රශ්මි මාලාවන් විහිදුවමින් වැඩසිටි සේක. එකල පත්‍ර, කුඩ, කරත්ත රෝද සහ කූටාගාර ආදියේ ප්‍රමාණයෙන් යුතු බුදු රැස් එහා මෙහා විහිදෙමින් දහසක් සඳුන් දහසක් හිරුන් උදා වූවාක් මෙන් ඒ වනාන්තරය ඒකාලෝක කළේය. දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණවල ශ්‍රී විභූතියෙන්, තරු පිරි අහසක් මෙන් ද, මනාව පිපුණු නෙළුම් මානෙල්වලින් පිරි ජලාශයක් මෙන් ද ඒ වනාන්තරය බැබළුණි. නුග ගසක කඳ ස්වභාවයෙන්ම සුදු පැහැතිය, පත්‍ර නිල් පැහැතිය, ඉදුණු ගෙඩි රතු පැහැතිය. එහෙත් එදින මුළු නුග රුකම ස්වර්ණ වර්ණයෙන් බැබළුණි.

မဟာကဿပတ္ထေရော တံ ဒိသွာ ‘‘အယံ အမှာကံ သတ္ထာ ဘဝိဿတိ, ဣမံ အဟံ ဥဒ္ဒိဿ ပဗ္ဗဇိတော’’တိ ဒိဋ္ဌဋ္ဌာနတော ပဋ္ဌာယ ဩနတော ဂန္တွာ တီသု ဌာနေသု ဝန္ဒိတွာ ‘‘သတ္ထာ မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ, သာဝကောဟမသ္မိ, သတ္ထာ မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ, သာဝကောဟမသ္မီ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၁၅၄) အာဟ. အထ နံ ဘဂဝါ အာဟ – ‘‘ကဿပ, သစေ တွံ ဣမံ နိပစ္စကာရံ မဟာပထဝိယာ ကရေယျာသိ, သာပိ ဓာရေတုံ န သက္ကုဏေယျ. တထာဂတဿ ပန ဧဝံ ဂုဏမဟန္တတံ ဇာနတာ တယာ ကတော နိပစ္စကာရော မယှံ လောမမ္ပိ စာလေတုံ န သက္ကောတိ. နိသီဒ, ကဿပ, ဒါယဇ္ဇံ တေ ဒဿာမီ’’တိ. အထဿ ဘဂဝါ တီဟိ ဩဝါဒေဟိ ဥပသမ္ပဒံ အဒါသိ. ဒတွာ စ ဗဟုပုတ္တနိဂြောဓမူလတော နိက္ခမိတွာ ထေရံ ပစ္ဆာသမဏံ ကတွာ မဂ္ဂံ ပဋိပဇ္ဇိ. သတ္ထု သရီရံ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏဝိစိတ္တံ, မဟာကဿပဿ သတ္တမဟာပုရိသလက္ခဏပဋိမဏ္ဍိတံ, သော ကဉ္စနနာဝါယ ပစ္ဆာဗဒ္ဓေါ ဝိယ သတ္ထု ပဒါနုပဒိကံ အနုဂဉ္ဆိ. သတ္ထာ ထောကံ မဂ္ဂံ ဂန္တွာ မဂ္ဂါ ဩက္ကမ္မ အညတရသ္မိံ ရုက္ခမူလေ နိသဇ္ဇာကာရံ ဒဿေသိ. ထေရော ‘‘သတ္ထာ နိသီဒိတုကာမော’’တိ ဉတွာ အတ္တနော ပဋပိလောတိကံ သံဃာဋိံ စတုဂ္ဂုဏံ ကတွာ ပညပေသိ.

මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේව දැක, "මොහු අපගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ විය යුතුය, මා පැවිදි වූයේ මුන්වහන්සේ උදෙසාමය" යි සිතා, දුටු තැන පටන් නැමී ගොස් ස්ථාන තුනකදී වැඳ නමස්කාර කොට, "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මාගේ ශාස්තෘන් වහන්සේය, මම ශ්‍රාවකයා වෙමි. ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මාගේ ශාස්තෘන් වහන්සේය, මම ශ්‍රාවකයා වෙමි" යි පැවසූහ. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උන්වහන්සේට මෙසේ වදාළ සේක: "කාශ්‍යපය, ඔබ දක්වන මේ ගෞරවය මහ පොළොවට දැක්වූයේ නම්, එය දරා ගැනීමට පොළොවට ද නොහැකි වනු ඇත. එහෙත් තථාගතයන් වහන්සේගේ ගුණ මහිමය දන්නා ඔබ විසින් කරන ලද මේ ගෞරවය මාගේ ලෝම කූපයක් පවා සලිත කිරීමට සමත් නොවේ. කාශ්‍යපය, අසුන් ගන්න, මම ඔබට උරුමය (දහම් දායාදය) ලබා දෙන්නෙමි." ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අවවාද තුනකින් උන්වහන්සේට උපසම්පදාව ලබා දුන් සේක. උපසම්පදාව ලබා දී බහුපුත්ත නුග රුක් සෙවණින් නික්ම, තෙරුන් වහන්සේව පස්සමණයෙකු (පසුපසින් වඩින භික්ෂුවක) කරගෙන මගට පිළිපන් සේක. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශරීරය දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයන්ගෙන් විසිතුරු වූ අතර, මහා කාශ්‍යප තෙරුන්ගේ ශරීරය සත් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයන්ගෙන් සැරසුණි. උන්වහන්සේ රන් නැවක් පසුපස බැඳි රන් ඔරුවක් මෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ පියවරෙන් පියවර අනුගමනය කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ස්වල්ප දුරක් වැඩම කොට, මගින් ඉවතට හැරී එක්තරා රුක් සෙවණක වැඩසිටීමට සන් කළ සේක. "ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩසිටීමට කැමති සේකැ" යි වටහාගත් තෙරුන් වහන්සේ, තමන් වහන්සේ පරිහරණය කළ රෙදි කැබලිවලින් මසාගත් සඟළ සිවුර සතරට නවා අසුනක් පැනවූහ.

သတ္ထာ တတ္ထ နိသီဒိတွာ ဟတ္ထေန စီဝရံ ပရိမဇ္ဇန္တော ‘‘မုဒုကာ ခေါ တျာယံ, ကဿပ, ပဋပိလောတိကာ သံဃာဋီ’’တိ အာဟ (သံ. နိ. ၂.၁၅၄). သော ‘‘သတ္ထာ မေ သံဃာဋိယာ မုဒုဘာဝံ ကထေသိ, ပါရုပိတုကာမော ဘဝိဿတီ’’တိ ဉတွာ ‘‘ပါရုပတု, ဘန္တေ, ဘဂဝါ သံဃာဋိ’’န္တိ အာဟ. ‘‘ကိံ တွံ ပါရုပိဿသိ, ကဿပါ’’တိ? ‘‘တုမှာကံ နိဝါသနံ လဘန္တော ပါရုပိဿာမိ, ဘန္တေ’’တိ. ‘‘ကိံ ပန တွံ, ကဿပ, ဣမံ ပရိဘောဂဇိဏ္ဏံ ပံသုကူလံ ဓာရေတုံ သက္ခိဿသိ, မယာ ဟိ ဣမဿ ပံသုကူလဿ ဂဟိတဒိဝသေ ဥဒကပရိယန္တံ ကတွာ မဟာပထဝီ ကမ္ပိ, ဣမံ ဗုဒ္ဓပရိဘောဂဇိဏ္ဏစီဝရံ [Pg.297] နာမ န သက္ကာ ပရိတ္တဂုဏေန ဓာရေတုံ, ပဋိဗလေနေဝိဒံ ပဋိပတ္တိပူရဏသမတ္ထေန ဇာတိပံသုကူလိကေန ဓာရေတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝတွာ ထေရေန သဒ္ဓိံ စီဝရံ ပရိဝတ္တေသိ.

ශාස්තෘන් වහන්සේ එහි වැඩ හිඳිමින්, ස්වකීය ශ්‍රී හස්තයෙන් සිවුර පිරිමදිමින්, "කාශ්‍යපය, වැරහැලි රෙදිවලින් කරන ලද ඔබගේ මේ සඟළ සිවුර ඉතා මෘදුයි" කියා වදාළ සේක. එවිට "ශාස්තෘන් වහන්සේ මාගේ සඟළ සිවුරේ මෘදු බව ගැන වදාළේ එය පෙරවීමට කැමැත්තෙන් විය යුතුයි" කියා වටහාගත් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ, "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ සඟළ සිවුර පෙරවා ගන්නා සේක්වා" යි ආරාධනා කළහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ, "කාශ්‍යපය, එසේ නම් ඔබ කුමක් පෙරවන්නේද?" යි විමසූහ. "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේගේ සිවුර ලැබුණහොත් මම එය පෙරවා ගන්නෙමි" යි තෙරුන් වහන්සේ පිළිතුරු දුන්හ. "කාශ්‍යපය, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පරිභෝජනය කොට පරණ වූ මේ පාංශුකූල සිවුර දරා සිටින්නට ඔබට හැකි වේද? මා මේ පාංශුකූල සිවුර පිළිගත් දවසේ මහා පොළොව සාගර කෙළවර දක්වා කම්පා විය. බුදුන් වහන්සේ පරිභෝජනය කළ මේ පරණ සිවුර අල්ප ගුණැත්තෙකුට දැරිය නොහැක. මෙය දැරිය හැක්කේ ප්‍රතිපත්ති පූර්ණයෙහි සමර්ථ වූ, ජන්මයෙන්ම පාංශුකූලික වූ ශක්තිමත් උත්තමයෙකුට පමණි" යි වදාරා, තෙරුන් වහන්සේ සමඟ සිවුර හුවමාරු කරගත් සේක.

ဧဝံ စီဝရံ ပရိဝတ္တေတွာ ထေရဿ စီဝရံ ဘဂဝါ ပါရုပိ, သတ္ထု စီဝရံ ထေရော. တသ္မိံ ခဏေ အစေတနာပိ အယံ မဟာပထဝီ ‘‘ဒုက္ကရံ, ဘန္တေ, အကတ္ထ, အတ္တနော ပါရုတစီဝရံ သာဝကေန ပရိဝတ္တိတပုဗ္ဗံ နာမ နာဟောသိ, အဟံ တုမှာကံ ဂုဏံ ဓာရေတုံ န သက္ကောမီ’’တိ ဝဒန္တီ ဝိယ ဥဒကပရိယန္တံ ကတွာ ကမ္ပိ. ထေရောပိ ‘‘လဒ္ဓံ မေ ဗုဒ္ဓါနံ ပရိဘောဂစီဝရံ, ကိံ မေ ဣဒါနိ ဥတ္တရိ ကတ္တဗ္ဗ’’န္တိ ဥန္နတိံ အကတွာ သတ္ထု သန္တိကေယေဝ တေရသ ဓုတဂုဏေ သမာဒါယ သတ္တဒိဝသမတ္တံ ပုထုဇ္ဇနော အဟောသိ. အဋ္ဌမေ ဒိဝသေ သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. အထ နံ သတ္ထာ ‘‘ကဿပေါ, ဘိက္ခဝေ, စန္ဒူပမော ကုလာနိ ဥပသင်္ကမတိ, အပကဿေဝ ကာယံ အပကဿ စိတ္တံ နိစ္စနဝကော ကုလေသု အပ္ပဂဗ္ဘော’’တိ (သံ. နိ. ၂.၁၄၆) ဧဝမာဒိနာ ပသံသိတွာ အပရဘာဂေ အရိယဂဏမဇ္ဈေ နိသိန္နော ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဓုတဝါဒါနံ ယဒိဒံ မဟာကဿပေါ’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၈၈, ၁၉၁) ဓုတဝါဒါနံ အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပေသိ.

මෙසේ සිවුර හුවමාරු කරගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තෙරුන්ගේ සිවුර පෙරවා ගත් අතර, තෙරුන් වහන්සේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සිවුර පෙරවා ගත්හ. ඒ මොහොතේ අචේතනික වූ මේ මහා පොළොව පවා, "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ අතිශය දුෂ්කර දෙයක් කළ සේක; මින් පෙර කිසි කලෙක බුදුන් වහන්සේ තමන් පෙරවූ සිවුර ශ්‍රාවකයෙකුට ලබා දී නැත. ඔබ වහන්සේලාගේ ඒ උතුම් ගුණය දරා සිටින්නට මට නොහැකිය" යි පවසන්නාක් මෙන් සාගර කෙළවර දක්වා කම්පා විය. මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ ද, "මට බුදුන් වහන්සේගේ පරිභෝජන සිවුර ලැබුණා, මින් මතු මට කළ යුතු උතුම් දෙය කුමක්ද?" යි සිතා උඩඟු නොවී, ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයෙහිම තෙළෙස් ධුතාංග සමාදන්ව සත් දිනක් පෘථග්ජනව සිට, අටවැනි දිනයේදී සිව්පිළිසිඹියාවන් සමඟ අර්හත් භාවයට පත් වූහ. ඉක්බිති ශාස්තෘන් වහන්සේ, "මහණෙනි, කාශ්‍යප සඳ මෙන් කුලයන් කරා එළඹෙයි; නිරතුරුවම සිරුරින් හා සිතින් සංවරව, කුලයන් කෙරෙහි නොඇලී අලුත් මහණෙකු මෙන් වසයි" ආදී වශයෙන් පසසා, පසුව ආර්ය මහා සංඝයා මැද වැඩ හිඳිමින්, "මහණෙනි, ධුතාංගධාරී මගේ ශ්‍රාවකයන් අතර මහා කාශ්‍යප අග්‍ර වන්නේය" යි පවසමින් උන්වහන්සේව ඒ අග්‍ර තනතුරෙහි තැබූ සේක.

၃၉၈. ဧဝံ ဘဂဝတာ ဧတဒဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပိတော အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ မဟာသာဝကဘာဝံ ပတ္တော အတ္တနော ပုဗ္ဗကမ္မံ သရိတွာ သောမနဿဝသေနံ ပုဗ္ဗစရိတာပဒါနံ ပကာသေန္တော ပဒုမုတ္တရဿ ဘဂဝတောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပဒုမုတ္တရဿာတိ တဿ ကိရ ဘဂဝတော မာတုကုစ္ဆိတော နိက္ခမနကာလတော ပဋ္ဌာယ ပါဒါနံ နိက္ခေပနသမယေ အက္ကန္တက္ကန္တပါဒေ သတသဟဿပတ္တာ ပဒုမာ ပထဝိံ ဘိန္ဒိတွာ ဥဋ္ဌဟိံသု. တသ္မာဿ တံ နာမံ အဟောသိ. သကလသတ္တနိကာယေသု ဧကေကေန သတသတပုညေ ကတေ တဿ ပုညဿ သတဂုဏပုညာနံ ကတတ္တာ ဘဂဝတောတိ အတ္ထော. လောကဇေဋ္ဌဿ တာဒိနောတိ သတ္တလောကဿ ပဓာနဘူတဿ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေသု အကမ္ပိယဘာဝံ ပတ္တတ္တာ တာဒိနော. နိဗ္ဗုတေ လောကနာထမှီတိ သတ္တလောကဿ ပဋိသရဏဘူတေ ဘဂဝတိ ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗုတေ, အဒဿနံ ဂတေတိ အတ္ထော. ပူဇံ ကုဗ္ဗန္တိ သန္ထုနောတိ သဒေဝကဿ လောကဿ သာသနတော ‘‘သတ္ထာ’’တိ လဒ္ဓနာမဿ ဘဂဝတော သာဓုကီဠံ ကီဠန္တာ ပူဇံ ကရောန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

398. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අග්‍ර තනතුරෙහි තබන ලද ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ මහා ශ්‍රාවක භාවයට පත්ව, තම පෙර කර්මයන් සිහිපත් කොට සොම්නසින් යුතුව පෙර චරිතාපදානය ප්‍රකාශ කරමින් "පදුමුත්තරස්ස භගවතෝ" යනාදිය වදාළහ. එහි "පදුමුත්තරස්ස" යනු, ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මවුකුසින් නික්මුණු තැන් පටන් පා තබන සෑම අවස්ථාවකදීම, උන්වහන්සේ පා තැබූ තැන පොළොව පලාගෙන පෙති සිය දහසක් ඇති පියුම් මතු විය. එබැවින් උන්වහන්සේට ඒ නම ලැබුණි. සියලු සත්ව සමූහයා අතුරින් එක් අයෙකු විසින් සියයක් බැගින් කරන ලද පින්කම් මෙන් සිය ගුණයක් පින්කම් කළ බැවින් "භගවතෝ" නම් වන සේක. "ලෝකජෙට්ඨස්ස තාදිනෝ" යනු, සත්ව ලෝකයට ප්‍රධාන වූ, ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට අරමුණු හමුවේ කම්පා නොවන ගුණයෙන් යුක්ත වූ යන අර්ථයයි. "නිබ්බුතේ ලෝකනාථම්හි" යනු, සත්ව ලෝකයාගේ පිහිට වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ කල්හි, එනම් දැකගත නොහැකි තත්ත්වයට පත් වූ කල්හි යන්නයි. "පූජං කුබ්බන්ති සත්ථුනෝ" යනු, දෙවියන් සහිත ලෝකයා විසින් ශාස්තෘන් වහන්සේ නමින් හඳුන්වන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙනුවෙන් සාධු ක්‍රීඩා පවත්වමින් පූජා පවත්වන බවයි.

၃၉၉. အဂ္ဂိံ [Pg.298] စိနန္တီ ဇနတာတိ ဇနသမူဟာ အာဠာဟနတ္ထာယ အဂ္ဂိံ စိနန္တာ ရာသိံ ကရောန္တာ အာသမန္တတော မောဒိတာ သန္တုဋ္ဌာ ပကာရေန မောဒိတာ သန္တုဋ္ဌာ ပူဇံ ကရောန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. တေသု သံဝေဂဇာတေသူတိ တေသု ဇနသမူဟေသု သံဝေဂပ္ပတ္တေသု ဥတြာသံ လဘန္တေသု မေ မယှံ ပီတိ ဟာသော ဥဒပဇ္ဇထ ပါတုဘဝီတိ အတ္ထော.

399. "අග්ගිං චිනන්ති ජනතා" යනු, ජන සමූහයා ආදාහනය සඳහා දර සපයමින් ගිනි ගොඩවල් ගසමින්, හාත්පසින්ම මහත් සතුටට හා ප්‍රමෝදයට පත්ව පූජා පවත්වන බවයි. "තේසු සංවේගජාතේසු" යනු, ඒ ජන සමූහයා සංවේගයට පත්ව තැතිගැනීමකට පත් වූ අවස්ථාවෙහි, මා තුළ මහත් ප්‍රීතියක් හා ප්‍රමෝදයක් හටගත් බවයි.

၄၀၀. ဉာတိမိတ္တေ သမာနေတွာတိ မမ ဗန္ဓုသဟာယေ သမာနေတွာ ရာသိံ ကတွာ. မဟာဝီရော ဘဂဝါ ပရိနိဗ္ဗုတော အဒဿနံ အဂမာသီတိ ဣဒံ ဝစနံ အဗြဝိံ ကထေသိန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဟန္ဒ ပူဇံ ကရောမသေတိ ဟန္ဒာတိ ဝေါဿဂ္ဂတ္ထေ နိပါတော, တေန ကာရဏေန မယံ သဗ္ဗေ သမာဂတာ ပူဇံ ကရောမာတိ အတ္ထော. သေတိ နိပါတော.

400. "ඤාතිමිත්තේ සමානේත්වා" යනු, මාගේ නෑ හිතමිතුරන් රැස්කරවා කණ්ඩායම් සාදා ගැනීමයි. "මහාවීරෝ භගවා පරිනිබ්බුතෝ අදස්සනං අගමාසී" යනුවෙන් මහා වීර වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පා අපට දැකගත නොහැකි තත්ත්වයට පත් වූ බව පැවසීමයි. "හන්ද පූජං කරෝමසේ" යන්නෙහි "හන්ද" යනු කැපවීම ප්‍රකාශ කරන නිපාතයකි. ඒ හේතුවෙන් "අපි සියල්ලෝම එකතු වී පූජාවක් පවත්වමු" යනු එහි අර්ථයයි. "සේ" යනු නිපාත පදයකි.

၄၀၁. သာဓူတိ တေ ပဋိဿုတွာတိ တေ မမ ဉာတိမိတ္တာ သာဓု ဣတိ သုန္ဒရံ ဘဒ္ဒကံ ဣတိ ပဋိသုဏိတွာ မမ ဝစနံ သမ္ပဋိဆိတွာ မေ မယှံ ဘိယျော အတိရေကံ ဟာသံ ပီတိံ ဇနိံသု ဥပ္ပာဒေသုန္တိ အတ္ထော.

401. "සාධූති තේ පටිස්සුත්වා" යනු, ඒ මාගේ නෑ හිතමිතුරන් "සාධු, එය ඉතා යහපත්, ඉතා උතුම්" යැයි පවසමින් මගේ වචනය පිළිගෙන, මා තුළ අතිශය ප්‍රීතියක් හා සොම්නසක් ඇති කළ බවයි.

၄၀၂. တတော အတ္တနော ကတပုညသဉ္စယံ ဒဿေန္တော ဗုဒ္ဓသ္မိံ လောကနာထမှီတိအာဒိမာဟ. သတဟတ္ထံ ဥဂ္ဂတံ ဥဗ္ဗိဒ္ဓံ ဒိယဍ္ဎဟတ္ထသတံ ဝိတ္ထတံ, ဝိမာနံ နဘသိ အာကာသေ ဥဂ္ဂတံ အဂ္ဃိယံ, သုကတံ သုန္ဒရာကာရေန ကတံ, ကတွာ ကာရေတွာ စ ပုညသဉ္စယံ ပုညရာသိံ ကာဟာသိံ အကာသိန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

402. ඉන්පසු තමන් කළ පින් රැස් කිරීම පෙන්වා දෙමින් "බුද්ධස්මිං ලෝකනාථම්හි" යනාදිය වදාළහ. රියන් සියයක් උසට නැගුණු, රියන් එකසිය පනහක් පළල වූ, අහසට උසට නැගුණු මනරම් ආලෝක සහිත විමානයක් බඳු වූ ස්තූපයක් ඉතා අලංකාර ලෙස කරවා පින් රැස් කළ බව මෙහි අර්ථයයි.

၄၀၃. ကတွာန အဂ္ဃိယံ တတ္ထာတိ တသ္မိံ စေတိယပူဇနဋ္ဌာနေ တာလပန္တီဟိ တာလပါဠီဟိ စိတ္တိတံ သောဘိတံ အဂ္ဃိယံ ကတွာန ကာရေတွာ စ သကံ စိတ္တံ အတ္တနော စိတ္တံ ပသာဒေတွာ စေတိယံ ပူဇယုတ္တမန္တိ ဥတ္တမံ ဗုဒ္ဓဓာတုနိဓာပိတံ စေတိယံ ပူဇယိန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

403. "කත්වාන අග්ඝියං තත්ථ" යනු, ඒ චෛත්‍ය පූජාව කරන ස්ථානයෙහි තල් පෙළින් විසිතුරු කරන ලද පූජා ද්‍රව්‍යයන් සහිත තොරණක් කරවා, තමන්ගේ සිත පහදවා ගෙන, උතුම් බුද්ධ ධාතූන් වහන්සේලා තැන්පත් කරන ලද ඒ උතුම් චෛත්‍යයට පූජා කළ බවයි.

၄၀၄. တဿ စေတိယဿ မဟိမံ ဒဿေန္တော အဂ္ဂိက္ခန္ဓောဝါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဂ္ဂိက္ခန္ဓောဝါတိ အာကာသေ ဇလမာနော အဂ္ဂိက္ခန္ဓောဝ အဂ္ဂိရာသိ ဣဝ တံ စေတိယံ သတ္တဟိ ရတနေဟိ ဇလတိ ဖုလ္လိတော ဝိကသိတပုပ္ဖော သာလရုက္ခရာဇာ ဣဝ အာကာသေ ဣန္ဒလဋ္ဌီဝ ဣန္ဒဓနု ဣဝ စ စတုဒ္ဒိသာ စတူသု ဒိသာသု ဩဘာသတိ ဝိဇ္ဇောတတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

404. ඒ චෛත්‍යයේ මහිමය පෙන්වා දෙමින් "අග්ගික්ඛන්ධෝව" යනාදිය වදාළහ. එහි "අග්ගික්ඛන්ධෝව" යනු, අහසෙහි බබළන ගිනි කඳක් හෝ ගිනි ගොඩක් මෙන් ඒ චෛත්‍යය සත් රුවනින් බබළන බවයි. මල් පිපුණු උතුම් සල් රුකක් මෙන් ද, අහසෙහි දිස්වන ඉන්ද්‍රායුධයක් (දේදුන්නක්) මෙන් ද එය සතර දිශාවම බබළවමින් ආලෝකවත් කරන බවයි.

၄၀၅. တတ္ထ [Pg.299] စိတ္တံ ပသာဒေတွာတိ တသ္မိံ ဇောတမာနဓာတုဂဗ္ဘမှိ စိတ္တံ မနံ ပသာဒေတွာ သောမနဿံ ကတွာ တေန စိတ္တပ္ပသာဒေန ဗဟုံ အနေကပ္ပကာရံ ကုသလံ ပုညံ ကတွာန ‘‘ဓာတုဂဗ္ဘေ စ သာသနေ စ ဧတ္တကာနိ ပုညာနိ မယာ ကတာနီ’’တိ ဧဝံ ပုညကမ္မံ သရိတွာန ကာလံကတွာ တိဒသံ တာဝတိံသဘဝနံ သုတ္တပ္ပဗုဒ္ဓေါ ဝိယ အဟံ ဥပပဇ္ဇိံ ဇာတောတိ သမ္ဗန္ဓော.

405. "තත්ථ චිත්තං පසාදෙත්වා" යනු, බබළන්නා වූ ඒ ධාතු ගර්භය කෙරෙහි සිත පහදවා ගෙන, මහත් සොම්නසක් ඇති කරගෙන, ඒ සිතේ පැහැදීමෙන් නොයෙක් ආකාරයේ කුසල් රැස් කොට, "මා විසින් ධාතු ගර්භය උදෙසාත්, ශාසනය උදෙසාත් මෙපමණ පින්කම් කරන ලදී" යි ඒ පින්කම් සිහිපත් කොට කළුරිය කර, නින්දෙන් පිබිදුණෙකු මෙන් තව්තිසා භවනයෙහි උපන් බවයි.

၄၀၆. အတ္တနော ဥပ္ပန္နဒေဝလောကေ လဒ္ဓသမ္ပတ္တိံ ဒဿေန္တော သဟဿယုတ္တန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဟယဝါဟိံ သိန္ဓဝသဟဿယောဇိတံ ဒိဗ္ဗရထံ အဓိဋ္ဌိတော. သတ္တဟိ ဘူမီဟိ သံ သုဋ္ဌု ဥဂ္ဂတံ ဥဗ္ဗိဒ္ဓံ ဥစ္စံ မယှံ ဘဝနံ ဝိမာနံ အဟောသီတိ အတ္ထော.

406. තමන් වහන්සේ දෙව්ලොව උපන් කල්හි ලබන ලද සම්පත් දක්වමින් 'සහස්සයුත්තං' යනාදිය වදාළ සේක. එහි අරුත නම්, සින්ධව අසුන් දහසක් යෙදූ දිව්‍ය රථයකට නැගී සිටි බවයි. මහල් හතකින් යුත්, මනාව ඉහළට එසවුණු ඉතා උස් වූ මගේ භවනය හෙවත් විමානය විය යනු මෙහි අදහසයි.

၄၀၇. တသ္မိံ ဝိမာနေ သဗ္ဗသောဝဏ္ဏမယာ သကလသောဝဏ္ဏမယာနိ ကူဋာဂါရသဟဿာနိ အဟုံ အဟေသုန္တိ အတ္ထော. သကတေဇေန အတ္တနော အာနုဘာဝေန သဗ္ဗာ ဒသ ဒိသာ ပဘာသယံ ဩဘာသေန္တာနိ ဇလန္တိ ဝိဇ္ဇောတန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

407. එම විමානයෙහි සම්පූර්ණයෙන්ම රනින් නිම වූ කූටාගාර දහසක් විය. තමන්ගේම තේජසින් හෙවත් ආනුභාවයෙන් දස දිශාවන්ම ඒකාලෝක කරමින් බබළන්නාහ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

၄၀၈. တသ္မိံ မယှံ ပါတုဘူတဝိမာနေ အညေပိ နိယျူဟာ ပမုခသာလာယော သန္တိ ဝိဇ္ဇန္တိ. ကိံ ဘူတာ? လောဟိတင်္ဂမယာ ရတ္တမဏိမယာ တဒါ တေပိ နိယျူဟာ စတဿော ဒိသာ အာဘာယ ပဘာယ ဇောတန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

408. මට පහළ වූ ඒ විමානයෙහි වෙනත් මණ්ඩප සහ ප්‍රමුඛ ශාලාවෝද ඇත්තාහ. ඒවා කෙබඳුද? ජාති සම්පන්න රතු මැණික්වලින් නිම වූ ඒවාය. එකල්හි ඒ මණ්ඩපයන්ද සතර දිශාවන් තමන්ගේ ආලෝකයෙන් බබළවන්නාහ යනු සම්බන්ධයයි.

၄၁၀. သဗ္ဗေ ဒေဝေ သကလဆဒေဝလောကေ ဒေဝေ အဘိဘောမိ အဘိဘဝါမိ. ကဿ ဖလန္တိ စေ? မယာ ကတဿ ပုညကမ္မဿ ဣဒံ ဖလန္တိ အတ္ထော.

410. මම සකලවිධ සදෙව් ලොවම දෙවියන් අභිබවා සිටිමි. මෙය කවරෙකුගේ ඵලයක්ද යත්? මා විසින් කරන ලද පින්කම්හි ඵලය මෙය වේ යනු අදහසයි.

၄၁၁. တတော မနုဿသမ္ပတ္တိံ ဒဿေန္တော သဋ္ဌိကပ္ပသဟဿမှီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဣတော ကပ္ပတော ဟေဋ္ဌာ သဋ္ဌိသဟဿကပ္ပမတ္ထကေ စာတုရန္တော စတုမဟာဒီပဝန္တော ဝိဇိတာဝီ သဗ္ဗံ ပစ္စတ္ထိကံ ဝိဇိတဝန္တော အဟံ ဥဗ္ဗိဒ္ဓေါ နာမ စက္ကဝတ္တီ ရာဇာ ဟုတွာ ပထဝိံ အာဝသိံ ရဇ္ဇံ ကာရေသိန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

411. ඉන්පසු මානුෂීය සම්පත් දක්වමින් 'සට්ඨිකප්පසහස්සම්හි' යනාදිය වදාළ සේක. මෙයින් කල්ප සැට දහසකට පෙර, සතර මහා දීපය කෙළවර කොට ඇති ප්‍රදේශයන්හි ජයග්‍රාහක වූ, සියලු සතුරන් පරාජය කළ 'උබ්බිද්ධ' නම් සක්විති රජකමට පත්ව මම පෘථිවිය පාලනය කළෙමි යනු මෙහි සම්බන්ධයයි.

၄၁၂-၄. တထေဝ ဘဒ္ဒကေ ကပ္ပေတိ ပဉ္စဗုဒ္ဓပဋိမဏ္ဍိတတ္တာ ဘဒ္ဒကေ နာမ ကပ္ပေ. တိံသက္ခတ္တုံ တိံသဇာတိယာ စတုဒီပမှိ ဣဿရော ပဓာနော စက္ကရတနာဒီဟိ [Pg.300] သတ္တဟိ ရတနေဟိ သမ္ပန္နော သမင်္ဂီဘူတော သကကမ္မာဘိရဒ္ဓေါ အတ္တနော ကမ္မေ ဒသ ရာဇဓမ္မေ အဘိရဒ္ဓေါ အလ္လီနော စက္ကဝတ္တီ ရာဇာ အမှီ အဟောသိန္တိ သမ္ဗန္ဓော. အတ္တနော စက္ကဝတ္တိကာလေ အနုဘူတသမ္ပတ္တိံ ဒဿေန္တော ‘‘တတ္ထာပိ ဘဝနံ မယှ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တသ္မိံ စက္ကဝတ္တိရဇ္ဇမှိ မယှံ ဘဝနံ မမ ပါသာဒံ ဣန္ဒလဋ္ဌီဝ ဥဂ္ဂတံ အာကာသေ ဌိတဝိဇ္ဇောတမာနာ ဝိဇ္ဇုလ္လတာ ဣဝ ဥဂ္ဂတံ သတ္တဘူမိကာဒိဘေဒေဟိ ဥစ္စံ အာယာမတော ဒီဃတော စ ဥစ္စတော စ စတုဝီသတိယောဇနံ ဝိတ္ထာရတော ဒွါဒသယောဇနံ အဟောသီတိ သမ္ဗန္ဓော. သဗ္ဗေသံ ဇနာနံ မနံ အလ္လီနဘာဝေန ရမ္မဏံ နာမ နဂရံ အဟောသီတိ အတ္ထော. ဒဠှေဟိ ဒွါဒသဟတ္ထေဟိ ဝါ တိံသဟတ္ထေဟိ ဝါ ဥစ္စေဟိ ပါကာရတောရဏေဟိ သမ္ပန္နန္တိ ဒဿေတိ.

412-4. එසේම බුදුවරුන් පස්නමකගෙන් අලංකාර වූ බැවින් 'භද්‍ර කල්පය' නම් වූ මේ කල්පයෙහි, තිස් වතාවක් සතර මහා දීපයෙහි අධිපතීත්වය දරමින්, සප්ත රත්නයෙන් සමන්විතව, තමන්ගේ දස රාජ ධර්මයෙහි මනාව පිහිටි සක්විති රජෙක් වීමි. තමන් සක්විති රජ සමයෙහි අනුභව කළ සම්පත් දක්වමින් 'තත්ථාපි භවනං මය්හං' යනාදිය වදාළ සේක. එහි අරුත නම්, ඒ සක්විති රජ සමයෙහි මගේ භවනය හෙවත් ප්‍රාසාදය අහසෙහි විදුලි වැලක් මෙන් බැබළෙමින් පිහිටි බවයි. එය මහල් හතකින් යුක්තව, දිගින් හා උසින් යොදුන් විසි හතරක්ද, පළලින් යොදුන් දොළහක්ද විය. සියලු ජනයාගේ සිත් ඇදගන්නා සුළු බැවින් එය 'රම්මක' නම් නගරය විය. එය රියන් දොළහක් හෝ තිහක් උසැති ශක්තිමත් ප්‍රාකාර හා තොරණවලින් සමන්විත වූ බව පෙන්වා දෙයි.

၄၁၅-၂၀. တဒဍ္ဎကံ တတော အဍ္ဎကံ အဍ္ဎတိယသတယောဇနန္တိ အတ္ထော. ပက္ခိတ္တာ ပဏ္ဏဝီသတီတိ ဝီသတိအာပဏပက္ခိတ္တံ နိရန္တရံ ဝီထိပရိစ္ဆေဒန္တိ အတ္ထော. ဗြာဟ္မညကုလသမ္ဘူတောတိ ဗြာဟ္မဏကုလေ သုဇာတော. သေသံ ဝုတ္တနယတ္တာ သုဝိညေယျမေဝါတိ.

415-20. 'තදඩ්ඪකං' යනු එයින් අඩක් හෙවත් යොදුන් තුන්සිය පනහක් යනු අදහසයි. 'පක්ඛිත්තා පණ්ණවීසති' යනු වෙළඳසැල් විස්සකින් යුත් නොකඩවා විහිදුණු වීදි පථයකි. 'බ්‍රාහ්මඤ්ඤකුලසම්භූතො' යනු බ්‍රාහ්මණ කුලයෙහි උපන් බවයි. ඉතිරි කොටස පෙර සඳහන් කළ පරිදිම පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

မဟာကဿပတ္ထေရအပဒါနဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

මහා කාශ්‍යප ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ අපදාන වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၃-၄. အနုရုဒ္ဓတ္ထေရအပဒါနဝဏ္ဏနာ

3-4. අනුරුද්ධ ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ අපදාන වර්ණනාව

သုမေဓံ ဘဂဝန္တာဟန္တိအာဒိကံ အာယသ္မတော အနုရုဒ္ဓတ္ထေရဿ အပဒါနံ. အယမ္ပိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယာနိ ပုညာနိ ဥပစိနန္တော ပဒုမုတ္တရဿ ဘဂဝတော ကာလေ ဝိဘဝသမ္ပန္နေ ကုဋုမ္ဗိကကုလေ နိဗ္ဗတ္တိ. ဝယပ္ပတ္တော ဧကဒိဝသံ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ သတ္ထု သန္တိကေ ဓမ္မံ သုဏန္တော သတ္ထာရာ ဧကံ ဘိက္ခုံ ဒိဗ္ဗစက္ခုကာနံ အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပေန္တံ ဒိသွာ သယမ္ပိ တံ ဒါနံ ပတ္ထေတွာ သတသဟဿဘိက္ခုပရိဝါရဿ ဘဂဝတော သတ္တာဟံ မဟာဒါနံ ပဝတ္တေတွာ သတ္တမေ ဒိဝသေ ဘဂဝတော ဘိက္ခုသံဃဿ စ ဥတ္တမာနိ ဝတ္ထာနိ ဒတွာ ပဏိဓာနံ အကာသိ. သတ္ထာပိဿ အနန္တရာယေန သမိဇ္ဈနဘာဝံ ဒိသွာ ‘‘အနာဂတေ ဂေါတမဿ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ သာသနေ ဒိဗ္ဗစက္ခုကာနံ အဂ္ဂေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဗျာကာသိ. သောပိ တတ္ထ ပုညာနိ ကရောန္တော သတ္ထရိ ပရိနိဗ္ဗုတေ သတ္တယောဇနိကေ ကနကထူပေ [Pg.301] ဗဟုကံသပါတိယော ဒီပရုက္ခေဟိ ဒီပကပလ္လိကာဟိ စ ‘‘ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏဿ ဥပနိဿယော ဟောတူ’’တိ ဥဠာရံ ဒီပပူဇံ အကာသိ. ဧဝံ ယာဝဇီဝံ ပုညာနိ ကတွာ ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ကဿပဿ ဘဂဝတော ကာလေ ဗာရာဏသိယံ ကုဋုမ္ဗိကဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဝိညုတံ ပတ္တော သတ္ထရိ ပရိနိဗ္ဗုတေ နိဋ္ဌိတေ ယောဇနိကေ ကနကထူပေ ဗဟုကံသပါတိယော သပ္ပိမဏ္ဍဿ ပူရေတွာ မဇ္ဈေ စ ဧကေကံ ဂုဠပိဏ္ဍံ ဌပေတွာ မုခဝဋ္ဋိယာ မုခဝဋ္ဋိံ ဖုသာပေန္တော စေတိယံ ပရိက္ခိပါပေသိ. အတ္တနာ ဂဟိတကံသပါတိံ သပ္ပိမဏ္ဍဿ ပူရေတွာ သဟဿဝဋ္ဋိယော ဇာလာပေတွာ သီသေ ဌပေတွာ သဗ္ဗရတ္တိံ စေတိယံ အနုပရိယာယိ.

'සුමේධං භගවන්තං' යනාදිය ආයුෂ්මත් අනුරුද්ධ ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ අපදානයයි. මොහුද පෙර බුදුවරුන් හමුවේ පින් කළ කෙනෙකි. ඒ ඒ භවයන්හි නිවන් පිණිස උපකාරී වන පින් රැස් කරමින් පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි මහත් ධන සම්පත් ඇති සිටු පවුලක උපන්නේය. වැඩිවියට පත් වූ ඔහු දිනක් විහාරයට ගොස් බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් බණ අසන කල්හි, බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් එක් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක දිවැස් ලාභීන් අතරින් අග්‍රස්ථානයේ තබනු දැක, තමාද ඒ තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළේය. ලක්ෂයක් භික්ෂූන් පිරිවරාගත් බුදුරජාණන් වහන්සේට සත් දිනක් මුළුල්ලේ මහා දානයක් පවත්වා, සත්වැනි දිනයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේට සහ මහා සංඝරත්නයට උත්තම වස්ත්‍ර පූජා කර ප්‍රාර්ථනා කළේය. ශාස්තෘන් වහන්සේද ඔහුගේ ප්‍රාර්ථනාව බාධාවකින් තොරව ඉටු වන බව දැක, 'අනාගතයේ ගෞතම බුදු සසුනේ මොහු දිවැස් ලාභීන් අතර අග්‍ර වන්නේය' යි විවරණ දුන් සේක. ඔහු එහි බොහෝ පින්කම් කොට, ශාස්තෘන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ පසු යොදුන් හතක් උසැති රන් සෑයෙහි බොහෝ ලෝහ තලි සහ පහන් රුක් පූජා කරමින්, 'මෙය දිව්‍ය චක්ෂු අභිඥා ඥානය ලැබීමට උපනිශ්‍රය වේවා' යි මහත් වූ ආලෝක පූජාවක් කළේය. මෙසේ දිවි ඇති තුරා පින්කම් කොට දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරමින් කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි බරණැස් නුවර සිටු පවුලක ඉපදී, නුවණින් මුහුකුරා ගිය පසු ශාස්තෘන් වහන්සේ පිරිනිවන් පා තැනූ යොදුනක් උසැති රන් සෑය වටා බොහෝ ලෝහ තලි ගිතෙල් මණ්ඩයෙන් පුරවා, මැද එක් එක් ගුළ පිණ්ඩය තබා, තැටිවල මුවවිට එකිනෙක ස්පර්ශ වන සේ සෑය වටා තැබවීය. තමා විසින් ගත් ලෝහ තලියක් ගිතෙල්වලින් පුරවා වැටි දහසක් දල්වා, එය හිස මත තබාගෙන මුළු රාත්‍රිය පුරා සෑය වටා ප්‍රදක්ෂිණා කළේය.

ဧဝံ တသ္မိမ္ပိ အတ္တဘာဝေ ယာဝဇီဝံ ကုသလံ ကတွာ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ တတ္ထ ယာဝတာယုကံ ဌတွာ တတော စုတော အနုပ္ပန္နေ ဗုဒ္ဓေ ဗာရာဏသိယံယေဝ ဒုဂ္ဂတကုလေ နိဗ္ဗတ္တိ, ‘‘အန္နဘာရော’’တိဿ နာမံ အဟောသိ. သော သုမနသေဋ္ဌိဿ နာမ ဂေဟေ ကမ္မံ ကရောန္တော ဇီဝတိ. ဧကဒိဝသံ သော ဥပရိဋ္ဌံ နာမ ပစ္စေကဗုဒ္ဓံ နိရောဓသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ ဂန္ဓမာဒနပဗ္ဗတတော အာကာသေနာဂန္တွာ ဗာရာဏသီနဂရဒွါရေ ဩတရိတွာ စီဝရံ ပါရုပိတွာ နဂရေ ပိဏ္ဍာယ စရန္တံ ဒိသွာ ပသန္နမာနသော ပတ္တံ ဂဟေတွာ အတ္တနော အတ္ထာယ ဌပိတံ ဘာဂဘတ္တံ ပတ္တေ ပက္ခိပိတွာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဿ ဒါတုကာမော အာရဘိ. ဘရိယာပိဿ အတ္တနော ဘာဂဘတ္တဉ္စ တတ္ထေဝ ပက္ခိပိ. သော တံ နေတွာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဿ ဟတ္ထေ ဌပေသိ. ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ တံ ဂဟေတွာ အနုမောဒနံ ကတွာ ပက္ကာမိ. တံ ဒိဝသံ သုမနသေဋ္ဌိဿ ဆတ္တေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ – ‘‘အဟော ဒါနံ, ပရမဒါနံ, ဥပရိဋ္ဌေ သုပ္ပတိဋ္ဌိတ’’န္တိ မဟာသဒ္ဒေန အနုမောဒိ. တံ သုတွာ သုမနသေဋ္ဌိ – ‘‘ဧဝံ ဒေဝတာယ အနုမောဒိတံ ဣဒမေဝ ဥတ္တမဒါန’’န္တိ စိန္တေတွာ တတ္ထ ပတ္တိံ ယာစိ. အန္နဘာရော ပန တဿ ပတ္တိံ အဒါသိ. တေန ပသန္နစိတ္တော သုမနသေဋ္ဌိ တဿ သဟဿံ ဒတွာ ‘‘ဣတော ပဋ္ဌာယ တုယှံ သဟတ္ထေန ကမ္မကရဏကိစ္စံ နတ္ထိ, ပတိရူပံ ဂေဟံ ကတွာ နိစ္စံ ဝသာဟီ’’တိ အာဟ.

මෙසේ ඒ ආත්මයෙහිද දිවි ඇති තුරා කුසල් කොට දෙව්ලොව උපත ලබා, එහි ආයු කෙළවර චුතව බුදුන් වහන්සේ නමක් ලොව පහළ නොවූ කාලයක බරණැසම දිළිඳු පවුලක උපන්නේය. ඔහුට 'අන්නභාර' යනු නම විය. ඔහු සුමන සිටුවරයාගේ නිවසේ වැඩ කරමින් ජීවත් විය. දිනක් ඔහු උපරිට්ඨ නම් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී ගන්ධමාදන පර්වතයේ සිට අහසින් පැමිණ බරණැස් නුවර දොරටුවෙන් බැස, සිවුරු පෙරවා නගරයට පිණ්ඩපාතය පිණිස වඩිනු දැක, පැහැදුණු සිතින් පාත්‍රය ගෙන තමා උදෙසා වෙන් කර තිබූ බත් පංගුව පාත්‍රයට බෙදා පසේබුදුරජාණන් වහන්සේට පූජා කළේය. ඔහුගේ බිරිඳද තමාගේ බත් පංගුව එහිම පූජා කළාය. ඔහු එය ගෙන ගොස් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේගේ අතට පිළිගැන්වීය. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ එය පිළිගෙන අනුමෝදනාව කොට වැඩම කළ සේක. එදින සුමන සිටුවරයාගේ ධවල ඡත්‍රයට අධිගෘහිත දේවතාවා - 'අහෝ දානයක්, පරම දානයක්, උපරිට්ඨ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේට මනාව පූජා කරන ලද්දකි' යි මහා ශබ්දයෙන් සාධුකාර දුන්නේය. එය ඇසූ සුමන සිටුවරයා 'දේවතාවා මෙසේ සාධුකාර දුන්නේ අද දුන් උත්තම දානයක් නිසා විය යුතු යැයි' සිතා, එහි පින් පංගුව ඉල්ලා සිටියේය. අන්නභාර ඔහුට පින් පංගුව දුන්නේය. එයින් සතුටට පත් සුමන සිටුවරයා ඔහුට කහවනු දහසක් දී 'අද සිට නුඹට අනුන්ගේ වැඩ කිරීම අවශ්‍ය නැත, සුදුසු නිවසක් සාදාගෙන සැපසේ ජීවත් වන්න' යි කීවේය.

ယသ္မာ နိရောဓသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌိတဿ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဿ ဒိန္နပိဏ္ဍပါတော တံ ဒိဝသမေဝ ဥဠာရဝိပါကော ဟောတိ, တသ္မာ သုမနသေဋ္ဌိ ရညော သန္တိကံ ဂစ္ဆန္တော တံ ဂဟေတွာ အဂမာသိ. ရာဇာ ပန တံ အာဒရဝသေန ဩလောကေသိ. သေဋ္ဌိ – ‘‘မဟာရာဇ, အယံ ဩလောကေတဗ္ဗယုတ္တောယေဝါ’’တိ ဝတွာ [Pg.302] တဒါ တေန ကတကမ္မံ အတ္တနာပိဿ သဟဿဒိန္နဘာဝဉ္စ ကထေသိ. တံ သုတွာ ရာဇာ တဿ တုဿိတွာ သဟဿံ ဒတွာ ‘‘အသုကသ္မိံ ဌာနေ ဂေဟံ ကတွာ ဝသာဟီ’’တိ ဂေဟဋ္ဌာနမဿ အာဏာပေသိ. တဿ တံ ဌာနံ သောဓာပေန္တဿ မဟန္တာ မဟန္တာ နိဓိကုမ္ဘိယော ဥဋ္ဌဟိံသု. သော တာ ဒိသွာ ရညော အာရောစေသိ. ရာဇာ သဗ္ဗံ ဓနံ ဥဒ္ဓရာပေတွာ ရာသိကတံ ဒိသွာ – ‘‘ဧတ္တကံ ဓနံ ဣမသ္မိံ နဂရေ ကဿ ဂေဟေ အတ္ထီ’’တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘န ကဿစိ, ဒေဝါ’’တိ. ‘‘တေန ဟိ အယံ အန္နဘာရော ဣမသ္မိံ နဂရေ မဟာဓနသေဋ္ဌိ နာမ ဟောတူ’’တိ တံ ဒိဝသမေဝ တဿ သေဋ္ဌိဆတ္တံ ဥဿာပေသိ.

යම් හෙයකින් නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි පච්චේක බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකට පූජා කළ පිණ්ඩපාත දානය එදිනම මහත් වූ විපාක ලබා දෙන්නේ වෙයි. එබැවින් සුමන සිටුතුමා රජු බැහැදැකීමට යන විට ඔහු (අන්නභාර) කැඳවාගෙන ගියේය. රජතුමා ද ඔහු දෙස ගෞරවයෙන් බැලුවේය. සිටුතුමා, 'මහරජතුමනි, මොහු සැබවින්ම බැලිය යුත්තෙකි' යි පවසා, එකල ඔහු විසින් කරන ලද පින්කම සහ තමා විසින් ඔහුට කහවනු දහසක් දුන් බව ද පැවසීය. එය ඇසූ රජතුමා සතුටු වී ඔහුට කහවනු දහසක් දී, 'අසවල් ස්ථානයේ ගෙයක් සාදාගෙන වාසය කරන්න' යි ඔහුට නිවාසස්ථානයක් පවරා දුන්නේය. ඔහු එම ස්ථානය ශුද්ධ පවිත්‍ර කරවන විට විශාල රන් කළ මතු විය. ඔහු ඒවා දැක රජුට දැන්වීය. රජතුමා ඒ සියලු ධනය ගොඩගස්වා ඒ රැස් කළ ධනය දැක, 'මේ නගරයේ මෙපමණ ධනයක් කාගේ නිවසේ ඇද්ද?' යි විමසීය. 'දේවයන් වහන්ස, කිසිවෙකුගේ නිවසක නැත' යි (ඇමතියෝ) පැවසූහ. 'එසේ නම්, මේ අන්නභාර මේ නගරයේ මහාධන සිටු නමින් පත් වේවා' යි එදිනම ඔහුට සිටු පදවිය පිරිනැමීය.

သော သေဋ္ဌိ ဟုတွာ ယာဝဇီဝံ ကလျာဏကမ္မံ ကတွာ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တော, ဒီဃရတ္တံ ဒေဝမနုဿေသု သံသရိတွာ အမှာကံ ဘဂဝတော ဥပ္ပဇ္ဇနကကာလေ ကပိလဝတ္ထုနဂရေ သုက္ကောဒနသက္ကဿ ဂေဟေ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိ. တဿ ဇာတဿ အနုရုဒ္ဓေါတိ နာမံ အကံသု. သော မဟာနာမသက္ကဿ ကနိဋ္ဌဘာတာ ဘဂဝတော စူဠပိတု ပုတ္တော ပရမသုခုမာလော မဟာပုညော အဟောသိ. သုဝဏ္ဏပါတိယံယေဝ စဿ ဘတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇိ. အထဿ မာတာ ဧကဒိဝသံ ‘‘မမ ပုတ္တော နတ္ထီတိ ပဒံ န ဇာနာတိ, တံ ဇာနာပေဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ဧကံ သုဝဏ္ဏပါတိံ တုစ္ဆကံယေဝ အညာယ သုဝဏ္ဏပါတိယာ ပိဒဟိတွာ တဿ ပေသေသိ, အန္တရာမဂ္ဂေ ဒေဝတာ တံ, ဒိဗ္ဗပူဝေဟိ ပူရေသုံ. ဧဝံ မဟာပုညော တိဏ္ဏံ ဥတူနံ အနုစ္ဆဝိကေသု တီသု ပါသာဒေသု အလင်္ကတနာဋကိတ္ထီဟိ ပရိဝုတော ဒေဝေါ ဝိယ မဟာသမ္ပတ္တိံ အနုဘဝိ.

ඒ සිටුතුමා (අන්නභාර) මහාධන සිටු වී ජීවිතාන්තය දක්වා පින්කම් කොට දෙව්ලොව උපන්නේය. බොහෝ කලක් දෙවිමිනිසුන් අතර සැරිසරා අප බුදුරජාණන් වහන්සේ උපදින කාලයේ කිඹුල්වත් නුවර සුක්කෝදන ශාක්‍ය රජුගේ නිවසේ පිළිසිඳ ගත්තේය. ඔහු උපන් පසු 'අනුරුද්ධ' යැයි නම් තැබූහ. ඔහු මහානාම ශාක්‍යයන්ගේ මලනුවන් වූ අතර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සුළු පියාගේ පුත්‍රයා (ඥාති සහෝදරයා) විය. ඔහු ඉතා සුකුමාර වූත් මහා පින්වන්ත වූත් කෙනෙක් විය. රන් තැටියකම ඔහුට ආහාර ලැබුණි. දිනක් ඔහුගේ මෑණියන් 'මගේ පුතා නැත යන වචනය නොදනියි, එය ඔහුට දන්වන්නෙමි' යි සිතා, එක් හිස් රන් තැටියක් තවත් රන් තැටියකින් වසා ඔහු වෙත යැවීය. අතරමඟදී දෙවියෝ එය දිව්‍යමය පූපවලින් පිරවූහ. මෙසේ මහා පින්වන්ත වූ ඔහු ඍතු තුනට ගැළපෙන මාලිගා තුනක අබරණින් සැරසුණු නිළියන් පිරිවරා දෙවියෙකු මෙන් මහා සම්පත් අනුභව කළේය.

အမှာကမ္ပိ ဗောဓိသတ္တော တသ္မိံ သမယေ တုသိတပုရာ စဝိတွာ သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇဿ အဂ္ဂမဟေသိယာ ကုစ္ဆိမှိ နိဗ္ဗတ္တိတွာ အနုက္ကမေန ဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တော ဧကူနတိံသ ဝဿာနိ အဂါရမဇ္ဈေ ဝသိတွာ မဟာဘိနိက္ခမနံ နိက္ခမိတွာ အနုက္ကမေန ပဋိဝိဒ္ဓသဗ္ဗညုတညာဏော ဗောဓိမဏ္ဍေ သတ္တသတ္တာဟံ ဝီတိနာမေတွာ ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တေတွာ လောကာနုဂ္ဂဟံ ကရောန္တော ရာဇဂဟံ ဂန္တွာ ဝေဠုဝနေ ဝိဟာသိ. တဒါ သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇာ – ‘‘ပုတ္တော ကိရ မေ ရာဇဂဟံ အနုပ္ပတ္တော; ဂစ္ဆထ, ဘဏေ, မမ ပုတ္တံ အာနေထာ’’တိ သဟဿသဟဿပရိဝါရေ ဒသ အမစ္စေ ပေသေသိ. တေ သဗ္ဗေ ဧဟိဘိက္ခုပဗ္ဗဇ္ဇာယ ပဗ္ဗဇိံသု. တေသု ဥဒါယိတ္ထေရေန စာရိကာဂမနံ အာယာစိတော ဘဂဝါ ဝီသတိသဟဿခီဏာသဝပရိဝုတော ရာဇဂဟတော နိက္ခမိတွာ [Pg.303] ကပိလဝတ္ထုပုရံ ဂန္တွာ ဉာတိသမာဂမေ အနေကာနိ ပါဋိဟာရိယာနိ ဒဿေတွာ ပါဋိဟာရိယဝိစိတ္တံ ဓမ္မဒေသနံ ကထေတွာ မဟာဇနံ အမတပါနံ ပါယေတွာ ဒုတိယဒိဝသေ ပတ္တစီဝရမာဒါယ နဂရဒွါရေ ဌတွာ ‘‘ကိံ နု ခေါ ကုလနဂရံ အာဂတာနံ သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ အာစိဏ္ဏ’’န္တိ အာဝဇ္ဇမာနော ‘‘သပဒါနံ ပိဏ္ဍာယ စရဏံ အာစိဏ္ဏ’’န္တိ ဉတွာ သပဒါနံ ပိဏ္ဍာယ စရတိ. ရာဇာ ‘‘ပုတ္တော တေ ပိဏ္ဍာယ စရတီ’’တိ သုတွာ တုရိတတုရိတော အာဂန္တွာ အန္တရဝီထိယံ ဓမ္မံ သုတွာ အတ္တနော နိဝေသနံ ပဝေသေတွာ မဟန္တံ သက္ကာရသမ္မာနံ အကာသိ. ဘဂဝါ တတ္ထ ကတ္တဗ္ဗံ ဉာတိသင်္ဂဟံ ကတွာ ရာဟုလကုမာရံ ပဗ္ဗာဇေတွာ နစိရဿေဝ ကပိလဝတ္ထုနဂရတော မလ္လရဋ္ဌေ စာရိကံ စရမာနော အနုပိယမ္ဗဝနံ ပါပုဏိ.

එකල අපගේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ද තුසිත පුරයෙන් චුතව සුද්ධෝදන මහරජුගේ අග්‍රමහේෂිකාවගේ කුසෙහි පිළිසිඳගෙන, පිළිවෙළින් වැඩී, විසිනව වසරක් ගිහිගෙයි වාසය කොට, මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කොට, පිළිවෙළින් සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කරගෙන, බෝධි මණ්ඩලයේ සත්සතිය ගතකොට, ඉසිපතන මිගදායේදී ධර්ම චක්‍රය පවත්වා ලෝකයාට අනුග්‍රහ කරමින් රජගහ නුවරට වැඩම කර වේළුවනාරාමයේ වැඩසිටියහ. එකල සුද්ධෝදන මහරජතුමා, 'මාගේ පුත්‍රයා රජගහ නුවරට පැමිණ ඇති බව ඇසේ; පින්වත්නි, ගොස් මාගේ පුත්‍රයා කැඳවාගෙන එන්න' යි දහස් බැගින් පිරිවර සහිත ඇමතිවරුන් දස දෙනෙකු පිටත් කර හැරියේය. ඔවුන් සියල්ලෝම 'ඒහි භික්ෂු' පැවිද්දෙන් පැවිදි වූහ. ඔවුන් අතරින් උදායී තෙරණුවන් විසින් චාරිකාවේ වැඩම කරන ලෙස කළ ආරාධනයෙන්, බුදුරජාණන් වහන්සේ විසිදහසක් රහතන් වහන්සේලා පිරිවරා රජගහ නුවරින් නික්ම කිඹුල්වත් නුවරට වැඩම කළහ. එහිදී ඥාති සමාගමයේදී අනේකවිධ ප්‍රාතිහාර්යයන් දක්වා, ප්‍රාතිහාර්යයන්ගෙන් විචිත්‍ර වූ ධර්ම දේශනා පවත්වා, මහා ජනයාට අමෘත පානය ලබා දී, දෙවන දිනයේ පාත්‍ර සිවුරු ගෙන නගර ද්වාරයෙහි වැඩසිට 'තම නෑයන්ගේ නගරයට වැඩම කළ සියලු බුදුවරුන්ගේ සිරිත කුමක්ද?' යි ආවර්ජනා කොට, 'පිළිවෙළින් පිඬු සිඟා වැඩීම සිරිත' බව දැන පිළිවෙළින් පිඬු සිඟා වැඩිහිටියහ. 'ඔබගේ පුත්‍රයා පිඬු සිඟා වඩින්නේය' යි ඇසූ රජතුමා වහා පැමිණ වීථිය මැදදීම බණ අසා, තමාගේ මාලිගාවට වඩම්මවා මහත් වූ සත්කාර සම්මාන පැවැත්වීය. බුදුරජාණන් වහන්සේ එහිදී කළ යුතු ඥාති සංග්‍රහයන් කොට රාහුල කුමාරයා පැවිදි කරවා, නොබෝ කලකින් කිඹුල්වත් නුවරින් නික්ම මල්ල රට චාරිකාවේ වඩින අතරතුර අනුපිය අඹ වනයට පැමිණි සේක.

တသ္မိံ သမယေ သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇာ သာကိယဂဏံ သန္နိပါတေတွာ အာဟ – ‘‘သစေ မမ ပုတ္တော အဂါရံ အဇ္ဈာဝသိဿ, ရာဇာ အဘဝိဿ စက္ကဝတ္တီ သတ္တရတနသမ္ပန္နော ခတ္တိယဂဏပရိဝါရော, နတ္တာပိ မေ ရာဟုလကုမာရော ခတ္တိယဂဏေန သဒ္ဓိံ တံ ပရိဝါရေတွာ အစရိဿ, တုမှေပိ ဧတမတ္ထံ ဇာနာထ. ဣဒါနိ ပန မမ ပုတ္တော ဗုဒ္ဓေါ ဇာတော, ခတ္တိယာဝါဿ ပရိဝါရာ ဟောန္တု, တုမှေ ဧကေကကုလတော ဧကေကံ ဒါရကံ ဒေထာ’’တိ. ဧဝံ ဝုတ္တေ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ဒွေအသီတိသဟဿခတ္တိယကုမာရာ ပဗ္ဗဇိံသု.

එම අවස්ථාවේදී සුද්ධෝදන මහරජතුමා ශාක්‍ය සමූහයා රැස් කරවා මෙසේ පැවසීය: 'සැබවින්ම මාගේ පුත්‍රයා ගිහිගෙයි විසුවේ නම්, සත් රුවනින් යුත් සක්විති රජෙකු වන්නේය, ක්ෂත්‍රිය පිරිස පිරිවරා සිටින්නේය. මාගේ මුනුබුරු රාහුල කුමාරයා ද ක්ෂත්‍රිය පිරිස පිරිවරා ඔහු අනුව යන්නේය. ඔබ ද ඒ බව දන්නාහුය. නමුත් දැන් මාගේ පුත්‍රයා බුදු වී ඇත. ක්ෂත්‍රියයන්ම උන්වහන්සේගේ පිරිවර වෙත්වා! ඔබ එක් එක් පවුලකින් එක් දරුවා බැගින් ලබා දෙන්න.' මෙසේ කී කල්හි එකවරම අසූ දෙදහසක් ශාක්‍ය කුමාරවරු පැවිදි වූහ.

တသ္မိံ သမယေ မဟာနာမော သက္ကော ကုဋုမ္ဗသာမိကော, သော အတ္တနော ကနိဋ္ဌံ အနုရုဒ္ဓံ သက္ကံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ဧတရဟိ, တာတ အနုရုဒ္ဓ, အဘိညာတာ အဘိညာတာ သကျကုမာရာ ဘဂဝန္တံ ပဗ္ဗဇိတံ အနုပဗ္ဗဇန္တိ, အမှာကဉ္စ ကုလာ နတ္ထိ ကောစိ အဂါရသ္မာ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇိတော, တေန ဟိ တွံ ဝါ ပဗ္ဗဇာဟိ, အဟံ ဝါ ပဗ္ဗဇိဿာမီ’’တိ. တံ သုတွာ အနုရုဒ္ဓေါ ဃရာဝါသေ ရုစိံ အကတွာ အတ္တသတ္တမော အဂါရသ္မာ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇိတော. တဿ ပဗ္ဗဇ္ဇာနုက္ကမော သံဃဘေဒကက္ခန္ဓကေ (စူဠဝ. ၃၃၀ အာဒယော) အာဂတောယေဝ. ဧဝံ အနုပိယံ ဂန္တွာ ပဗ္ဗဇိတေသု ပန တေသု တသ္မိံယေဝ အန္တောဝဿေ ဘဒ္ဒိယတ္ထေရော အရဟတ္တံ ပါပုဏိ, အနုရုဒ္ဓတ္ထေရော ဒိဗ္ဗစက္ခုံ နိဗ္ဗတ္တေသိ, ဒေဝဒတ္တော အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေသိ, အာနန္ဒတ္ထေရော သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာသိ, ဘဂုတ္ထေရော စ ကိမိလတ္ထေရော စ ပစ္ဆာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသု. တေသံ သဗ္ဗေသမ္ပိ ထေရာနံ အတ္တနော အတ္တနော အာဂတဋ္ဌာနေသု ပုဗ္ဗပတ္ထနာဘိနီဟာရော အာဝိ ဘဝိဿတိ. အယံ အနုရုဒ္ဓတ္ထေရော ဓမ္မသေနာပတိဿ [Pg.304] သန္တိကေ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ စေတိယရဋ္ဌေ ပါစီနဝံသဒါယံ ဂန္တွာ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တော သတ္တ မဟာပုရိသဝိတက္ကေ ဝိတက္ကေသိ, အဋ္ဌမေ ကိလမတိ. သတ္ထာ ‘‘အနုရုဒ္ဓေါ အဋ္ဌမေ မဟာပုရိသဝိတက္ကေ ကိလမတီ’’တိ ဉတွာ ‘‘တဿ သင်္ကပ္ပံ ပူရေဿာမီ’’တိ တတ္ထ ဂန္တွာ ပညတ္တဝရဗုဒ္ဓါသနေ နိသိန္နော အဋ္ဌမံ မဟာပုရိသဝိတက္ကံ ပူရေတွာ စတုပစ္စယသန္တောသဘာဝနာရာမပဋိမဏ္ဍိတံ မဟာအရိယဝံသပဋိပဒံ ကထေတွာ အာကာသေ ဥပ္ပတိတွာ ဘေသကလာဝနမေဝ ဂတော.

එම අවස්ථාවෙහි මහානාම ශාක්‍ය කුමාරයා පවුලේ ගෘහ මූලිකයා වී සිටියේය. ඔහු තමාගේ බාල සොහොයුරු අනුරුද්ධ ශාක්‍ය කුමාරයා වෙත එළඹ මෙසේ කීවේය: "පින්වත් අනුරුද්ධ, දැන් අතිශයින් ප්‍රකට වූ ශාක්‍ය කුමාරවරු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුව යමින් පැවිදි වෙති. නමුත් අපේ පවුලෙන් කිසිවෙකුත් ගිහිගෙය අතහැර පැවිදි වී නැත. එබැවින් ඔබ හෝ පැවිදි වන්න, නැතහොත් මම පැවිදි වන්නෙමි." එය ඇසූ අනුරුද්ධ කුමාරයා ගිහිගෙය කෙරෙහි ආශාවක් නොදක්වා, තමා ඇතුළු සත් දෙනෙකුගෙන් යුත් පිරිසක් සමඟ ගිහිගෙයින් නික්ම මහණ විය. ඔහුගේ පැවිදි වීමේ අනුපිළිවෙළ විනය පිටකයේ සංඝභේදකක්ඛන්ධකයෙහි සඳහන් වේ. මෙසේ අනුපිය නුවරට ගොස් ඔවුන් පැවිදි වූ පසු, එම වස් කාලය තුළදීම භද්දිය තෙරණුවෝ අර්හත් භාවයට පත් වූහ. අනුරුද්ධ තෙරණුවෝ දිවැස් (දිබ්බචක්ඛු) උපදවා ගත්හ. දේවදත්ත අෂ්ට සමාපත්තීන් උපදවා ගත්තේය. ආනන්ද තෙරණුවෝ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියහ. භගු තෙරණුවෝ සහ කිමිල තෙරණුවෝ පසුව අර්හත් භාවයට පත් වූහ. ඒ සියලු තෙරණුවරුන්ගේ අතීත ප්‍රාර්ථනාවන් ඒ ඒ ස්ථානයන්හිදී ප්‍රකට වනු ඇත. මෙම අනුරුද්ධ තෙරණුවෝ ධර්ම සේනාපති සැරියුත් මහරහතන් වහන්සේගෙන් කමටහන් ගෙන චේතිය රටේ පාචීනවංස උයනට වැඩම කර මහණ දම් පුරන අතරතුර සත් මහා පුරිස විතර්කයන් මෙනෙහි කළහ. අටවැනි විතර්කය මෙනෙහි කිරීමේදී උන්වහන්සේ වෙහෙසට පත් වූහ. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ "අනුරුද්ධ අටවැනි මහා පුරිස විතර්කය මෙනෙහි කිරීමේදී වෙහෙසට පත්ව සිටින්නේය" යි දැන, "ඔහුගේ අදහස පූර්ණය කරන්නෙමි" යි එතැනට වැඩම කර පනවන ලද ශ්‍රේෂ්ඨ බුද්ධාසනයෙහි වැඩ හිඳ අටවැනි මහා පුරිස විතර්කය පූර්ණය කළහ. පසුව සිව්පසයෙහි සතුටු වීම හා භාවනාවෙහි ඇලීමෙන් අලංකාර වූ මහා අරියවංශ ප්‍රතිපදාව දේශනා කර අහසට පැන නැඟී භෙසකලා වනයටම වැඩම කළහ.

ထေရော တထာဂတေ ဂတမတ္တေယေဝ တေဝိဇ္ဇော မဟာခီဏာသဝေါ ဟုတွာ ‘‘သတ္ထာ မယှံ မနံ ဇာနိတွာ အာဂန္တွာ အဋ္ဌမံ မဟာပုရိသဝိတက္ကံ ပူရေတွာ အဒါသိ, သော စ မေ မနောရထော မတ္ထကံ ပတ္တော’’တိ ဗုဒ္ဓါနံ ဓမ္မဒေသနံ အတ္တနော စ ပဋိဝေဓဓမ္မံ အာရဗ္ဘ ဣမာ ဥဒါနဂါထာ အဘာသိ –

තථාගතයන් වහන්සේ වැඩම කළ සැණින්ම අනුරුද්ධ තෙරණුවෝ තිවිද්‍යා ලාභී මහරහතන් වහන්සේ නමක බවට පත් වූහ. "ශාස්තෘන් වහන්සේ මාගේ සිත දැන මෙහි වැඩම කර, අටවැනි මහා පුරිස විතර්කය සම්පූර්ණ කර දුන් සේක. මාගේ අභිප්‍රාය ද මුදුන් පත් විය" යි පවසමින් බුදුවරුන්ගේ ධර්ම දේශනාව ද තමා ලැබූ ප්‍රතිවේධ ධර්මය ද අරභයා මෙම උදාන ගාථා දේශනා කළහ:

‘‘မမ သင်္ကပ္ပမညာယ, သတ္ထာ လောကေ အနုတ္တရော;

မနောမယေန ကာယေန, ဣဒ္ဓိယာ ဥပသင်္ကမိ.

"ලොවට අනුත්තර වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ මාගේ අදහස දැන, මනෝමය කයෙන් හා සෘද්ධියෙන් මා වෙත වැඩම කළ සේක."

‘‘ယဒါ မေ အဟု သင်္ကပ္ပော, တတော ဥတ္တရိ ဒေသယိ;

နိပ္ပပဉ္စရတော ဗုဒ္ဓေါ, နိပ္ပပဉ္စမဒေသယိ.

"මාගේ අදහස යම් පමණක් වී ද, උන්වහන්සේ ඊට වඩා උතුම් දෙයක් දේශනා කළ සේක. නිෂ්ප්‍රපංචයෙහි ඇලුනු බුදුරජාණන් වහන්සේ මට නිෂ්ප්‍රපංච ධර්මය (කෙලෙස් රහිත බව) දේශනා කළ සේක."

‘‘တဿာဟံ ဓမ္မမညာယ, ဝိဟာသိံ သာသနေ ရတော;

တိဿော ဝိဇ္ဇာ အနုပ္ပတ္တာ, ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ. (ထေရဂါ. ၉၀၁-၉၀၃);

"උන්වහන්සේගේ ධර්මය අවබෝධ කරගත් මම, ශාසනයෙහි ඇලී වාසය කළෙමි. තිවිද්‍යාවෝ පසක් කරන ලදහ. බුදු සසුන සම්පූර්ණ කරන ලදී."

အထ နံ အပရဘာဂေ သတ္ထာ ဇေတဝနေ မဟာဝိဟာရေ ဝိဟရန္တော ‘‘ဒိဗ္ဗစက္ခုကာနံ ဘိက္ခူနံ အနုရုဒ္ဓေါ အဂ္ဂေါ’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၉၂) အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပေသိ.

පසුව එක් කලෙක ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවන මහා විහාරයෙහි වැඩ වසන අතරතුර, "දිවැස් ඇති භික්ෂූන් අතර අනුරුද්ධ අග්‍ර වන්නේය" යි පවසමින් උන්වහන්සේව අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක.

၄၂၁. ဧဝံ သော ဘဂဝတော သန္တိကာ ဒိဗ္ဗစက္ခုကာနံ အဂ္ဂဋ္ဌာနံ လဘိတွာ အတ္တနော ပုဗ္ဗကမ္မံ သရိတွာ သောမနဿဝသေန ပုဗ္ဗစရိတာပဒါနံ ပကာသေန္တော သုမေဓံ ဘဂဝန္တာဟန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သုန္ဒရာ ဥပဋ္ဌာပနပညာ မဂ္ဂဖလပညာ ဝိပဿနာပညာ စတုပဋိသမ္ဘိဒါဒိသင်္ခါတာ မေဓာ ယဿ ဘဂဝတော သော သုမေဓော, တံ သုမေဓံ ဘာဂျသမ္ပန္နတ္တာ ဘဂဝန္တံ လောကဿ ဇေဋ္ဌံ သေဋ္ဌံ ပဓာနဘူတံ သံသာရတော ပဌမံ နိဂ္ဂတံ နရာနံ အာသဘံ ပုရေစာရိကံ ဝူပကဋ္ဌံ ဝိဝေကဘူတံ ဂဏသင်္ဂဏိကာရာမတော အပဂတံ ဝိဟရန္တံ အဟံ အဒ္ဒသန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

421. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් දිවැස් ඇති භික්ෂූන් අතර අග්‍රස්ථානය ලබා, තමාගේ පෙර පින්කම් සිහිපත් කරමින් සතුටු සිතින් යුතුව පෙර චරිතාපදානය ප්‍රකට කරනු පිණිස 'සුමේධං භගවන්තං' යනුවෙන් ආරම්භ වන ගාථා පැවසූහ. එහි 'සුමේධ' යනු මනා වූ මග්ගඵල ප්‍රඥා, විදර්ශනා ප්‍රඥා සහ සිව්පිළිසිඹියාපත් ඥානයන්ගෙන් යුක්ත වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේය. භාග්‍යවන්ත වූ, ලොවට ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, ප්‍රධාන වූ, සංසාරයෙන් පළමුව නික්මුණු, නරයන්ට වෘෂභ රාජයෙකු වැනි වූ, පෙරමුණේ ගමන් කරන්නා වූ, විවේකීව හුදෙකලාව වසන්නා වූ, සමූහයා අතර ඇලී වාසය කිරීමෙන් බැහැරව වැඩ වසන්නා වූ ඒ සුමේධ බුදුරජාණන් වහන්සේ මම දැක්කෙමි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

၄၂၂. သဗ္ဗဓမ္မာနံ [Pg.305] သယမေဝ ဗုဒ္ဓတ္တာ သမ္ဗုဒ္ဓံ, ဥပဂန္တွာန သမီပံ ဂန္တွာတိ အတ္ထော. အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂဟေတွာနာတိ ဒသင်္ဂုလိပုဋံ မုဒ္ဓနိ ကတွာတိ အတ္ထော. သေသံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

422. සියලු ධර්මයන් තමන් වහන්සේම අවබෝධ කරගත් බැවින් 'සම්බුද්ධ' නම් වන සේක. 'උපගන්ත්වාන' යනු සමීපයට ගොස් යන්නයි. 'අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වාන' යනු දසැඟිලි එක්කොට නළලත තබා වැඳ යන්නයි. සෙසු පදයන්ගේ අර්ථය පැහැදිලිය.

၄၃၀. ဒိဝါ ရတ္တိဉ္စ ပဿာမီတိ တဒါ ဒေဝလောကေ စ မနုဿလောကေ စ ဥပ္ပန္နကာလေ မံသစက္ခုနာ သမန္တတော ယောဇနံ ပဿာမီတိ အတ္ထော.

430. 'දිවා රෑ දෙකෙහිම දකිමි' යන්නෙන් අදහස් කළේ එකල දෙව්ලොව හෝ මිනිස් ලොව උපන් කාලයේදී මස් ඇසින් (මංසචක්ඛු) වටපිටාව යොදුනක් පමණ දුර දැකීමේ හැකියාව තිබූ බවයි.

၄၃၁. သဟဿလောကံ ဉာဏေနာတိ ပညာစက္ခုနာ သဟဿစက္ကဝါဠံ ပဿာမီတိ အတ္ထော. သတ္ထု သာသနေတိ ဣဒါနိ ဂေါတမဿ ဘဂဝတော သာသနေ. ဒီပဒါနဿ ဒီပပူဇာယ ဣဒံ ဖလံ, ဣမိနာ ဖလေန ဒိဗ္ဗစက္ခုံ အနုပ္ပတ္တော ပဋိလဒ္ဓေါ ဥပ္ပာဒေသိန္တိ အတ္ထော.

431. 'ඥානයෙන් සහස්‍ර ලෝකය දකිමි' යනු ප්‍රඥා චක්ෂුසින් ලෝක ධාතු දහසක් දැකීමයි. 'ශාස්තෘ ශාසනයෙහි' යනු වර්තමාන ගෞතම බුදු සසුනෙහි යන්නයි. පහන් පූජා කිරීමේ විපාකයක් ලෙස මෙම දිවැස (දිබ්බචක්ඛු) ලබා ගත්තෙමි යන්න මෙහි අර්ථයයි.

အနုရုဒ္ဓတ္ထေရအပဒါနဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

අනුරුද්ධ තෙරණුවන්ගේ අපදාන වර්ණනාව නිමා විය.

၃-၅. ပုဏ္ဏမန္တာဏိပုတ္တတ္ထေရအပဒါနဝဏ္ဏနာ

3-5. පුණ්ණ මන්තාණිපුත්ත තෙරණුවන්ගේ අපදාන වර්ණනාව

အဇ္ဈာယကော မန္တဓရောတိအာဒိကံ အာယသ္မတော ပုဏ္ဏဿ မန္တာဏိပုတ္တတ္ထေရဿ အပဒါနံ. အယမ္ပိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယာနိ ပုညာနိ ဥပစိနန္တော ပဒုမုတ္တရဿ ဘဂဝတော ဥပ္ပတ္တိတော ပုရေတရမေဝ ဟံသဝတီနဂရေ ဗြာဟ္မဏမဟာသာလကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ အနုက္ကမေန ဝိညုတံ ပတ္တော. အပရဘာဂေ ပဒုမုတ္တရေ ဘဂဝတိ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဗောဓနေယျာနံ ဓမ္မံ ဒေသေန္တေ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန မဟာဇနေန သဒ္ဓိံ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ပရိသပရိယန္တေ နိသီဒိတွာ ဓမ္မံ သုဏန္တော သတ္ထာရံ ဧကံ ဘိက္ခုံ ဓမ္မကထိကာနံ အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပေန္တံ ဒိသွာ ‘‘မယာပိ အနာဂတေ ဧဝရူပေန ဘဝိတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ စိန္တေတွာ ဒေသနာဝသာနေ ဥဋ္ဌိတာယ ပရိသာယ သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ နိမန္တေတွာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန မဟာသက္ကာရံ ကတွာ ဘဂဝန္တံ ဧဝမာဟ – ‘‘ဘန္တေ, အဟံ ဣမိနာ အဓိကာရေန န အညံ သမ္ပတ္တိံ ပတ္ထေမိ, ယထာ ပနေသော ဘိက္ခု သတ္တမဒိဝသမတ္ထကေ တုမှေဟိ ဓမ္မကထိကာနံ အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပိတော, ဧဝံ အဟမ္ပိ အနာဂတေ ဧကဿ ဗုဒ္ဓဿ သာသနေ ဓမ္မကထိကာနံ အဂ္ဂေါ ဘဝေယျ’’န္တိ ပတ္ထနံ အကာသိ. သတ္ထာ အနာဂတံ ဩလောကေတွာ တဿ ပတ္ထနာယ သမိဇ္ဈနဘာဝံ ဒိသွာ ‘‘အနာဂတေ [Pg.306] ကပ္ပသတသဟဿမတ္ထကေ ဂေါတမော နာမ ဗုဒ္ဓေါ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ, တဿ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ တွံ ဓမ္မကထိကာနံ အဂ္ဂေါ ဘဝိဿသီ’’တိ ဗျာကာသိ.

'අජ්ඣායකෝ මන්තධරෝ' යනාදිය ආයුෂ්මත් පුණ්ණ මන්තාණිපුත්ත තෙරණුවන්ගේ අපදානයයි. මොහු ද පෙර බුදුවරුන් හමුවේ පින්කම් හා ප්‍රාර්ථනා කළ අයෙකි. ඒ ඒ භවයන්හි නිවනට උපකාර වන පින් රැස් කරමින් පදුමුත්තර භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පහළ වීමට බොහෝ කලකට පෙර හංසවතී නගරයේ මහාසාල බ්‍රාහ්මණ කුලයක උපත ලබා, අනුපිළිවෙලින් වියපත් වී බුද්ධිමත් බවට පත් විය. පසුව පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව පහළ වී ධර්මය දේශනා කරන කලෙක, පෙර කී පරිදිම මහජනයා සමඟ විහාරයට ගොස් පිරිස කෙළවර අසුන් ගෙන ධර්මය අසමින් සිටියේය. එහිදී ශාස්තෘන් වහන්සේ එක්තරා භික්ෂුවක ධර්මකථික භික්ෂූන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබනු දැක, "මමත් අනාගතයේදී මෙවැනි කෙනෙකු විය යුතුයි" යි සිතුවේය. දේශනාව අවසානයේ පිරිස නැගිට ගිය පසු ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත එළඹ ආරාධනා කර, පෙර කී පරිදිම මහා සත්කාර පවත්වා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ කීවේය: "ස්වාමීනි, මම මෙම පින්කමෙන් වෙනත් සම්පතක් ප්‍රාර්ථනා නොකරමි. ඔබ වහන්සේ මේ භික්ෂුව ධර්මකථිකයන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක. එමෙන්ම මම ද අනාගතයේ එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ ශාසනයෙහි ධර්මකථික භික්ෂූන් අතර අග්‍ර වන්නෙමි" යි ප්‍රාර්ථනා කළේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ අනාගතය බලා ඔහුගේ ප්‍රාර්ථනාව ඉටු වන බව දැක, "අනාගතයේ කල්ප ලක්ෂයකින් ගෞතම නමින් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් පහළ වනු ඇත. උන්වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පැවිදි වී ඔබ ධර්මකථිකයන් අතර අග්‍ර වන්නේය" යි වදාළ සේක.

သော ယာဝတာယုကံ ကလျာဏကမ္မံ ကတွာ တတော စုတော ကပ္ပသတသဟဿံ ပုညသမ္ဘာရံ သမ္ဘရန္တော ဒေဝမနုဿေသု သံသရိတွာ အမှာကံ ဘဂဝတော ကာလေ ကပိလဝတ္ထုနဂရဿ အဝိဒူရေ ဒေါဏဝတ္ထုနာမကေ ဗြာဟ္မဏဂါမေ ဗြာဟ္မဏမဟာသာလကုလေ အညာသိကောဏ္ဍညတ္ထေရဿ ဘာဂိနေယျော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ. တဿ ပုဏ္ဏောတိ နာမံ အကံသု. သော သတ္ထရိ အဘိသမ္ဗောဓိံ ပတွာ ပဝတ္တိတဝရဓမ္မစက္ကေ အနုက္ကမေန ရာဇဂဟံ ဥပနိဿာယ ဝိဟရန္တေ အညာသိကောဏ္ဍညဿ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ လဒ္ဓူပသမ္ပဒေါ ပဓာနမနုယုဉ္ဇန္တော သဗ္ဗံ ပဗ္ဗဇိတကိစ္စံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ‘‘ဒသဗလဿ သန္တိကံ ဂမိဿာမီ’’တိ မာတုလတ္ထေရေန သဒ္ဓိံ သတ္ထု သန္တိကံ အာဂန္တွာ ကပိလဝတ္ထုသာမန္တာယေဝ ဩဟိယိတွာ ယောနိသော မနသိကာရေ ကမ္မံ ကရောန္တော နစိရဿေဝ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ.

ඔහු දිවි ඇති තෙක් කුසල් දම් සිදු කොට, ඉන් චුතව කල්ප ලක්ෂයක් මුළුල්ලෙහි පින් රැස් කරමින් දෙවි මිනිසුන් අතර සසර සැරිසරා, අප භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයෙහි කපිලවස්තු පුරයට නුදුරු දෝණවත්ථු නම් බමුණු ගමෙහි බ්‍රාහ්මණ මහාසාල කුලයක ආඥා කොණ්ඩඤ්ඤ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ බෑණනුවන් වී උපන්නේය. ඔහුට 'පුණ්ණ' යැයි නම් තැබූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්බුද්ධත්වය ලබා උතුම් දම්සක් පැවතුම් සූත්‍රය දේශනා කොට අනුපිළිවෙලින් රජගහ නුවර ඇසුරු කරමින් වසන කල්හි, ආඥා කොණ්ඩඤ්ඤ ස්ථවිරයන් සමීපයෙහි පැවිදිව උපසම්පදාව ලබා ප්‍රධාන වීර්යය වඩමින් සියලු මහණ කිස නිමවා, "දසබලයන් වහන්සේ සමීපයට යන්නෙමි" යි තම මයිලණුවන් වූ මහා ස්ථවිරයන් සමඟ ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, කපිලවස්තු නුවරට නුදුරින්ම නතර වී යෝනිසෝ මනසිකාරයෙහි යෙදෙමින් නොබෝ කලකින්ම විදර්ශනා වඩා අර්හත්වය ලබා ගත්තේය.

တဿ ပန ပုဏ္ဏတ္ထေရဿ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတာ ကုလပုတ္တာ ပဉ္စသတာ အဟေသုံ. ထေရော တေ ဒသကထာဝတ္ထူဟိ ဩဝဒိ. တေပိ သဗ္ဗေ ဒသကထာဝတ္ထူဟိ ဩဝဒိတာ တဿ ဩဝါဒေ ဌတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိတွာ အတ္တနော ပဗ္ဗဇိတကိစ္စံ မတ္ထကပ္ပတ္တံ ဉတွာ ဥပဇ္ဈာယံ ဥပသင်္ကမိတွာ အာဟံသု – ‘‘ဘန္တေ, မယံ ပဗ္ဗဇိတကိစ္စဿ မတ္ထကံ ပတ္တာ, ဒသန္နဉ္စ ကထာဝတ္ထူနံ လာဘိနော, သမယော ဒါနိ နော ဒသဗလံ ပဿိတု’’န္တိ, ထေရော တေသံ ဝစနံ သုတွာ စိန္တေသိ – ‘‘မယှံ ဒသကထာဝတ္ထုလာဘိတံ သတ္ထာ ဇာနာတိ. အဟံ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ဒသကထာဝတ္ထူနိ အမုဉ္စိတွာဝ ဒေသေမိ, မယိ စ ဂစ္ဆန္တေ သဗ္ဗေပိမေ ဘိက္ခူ မံ ပရိဝါရေတွာ ဂစ္ဆိဿန္တိ, ဧဝံ မေ ဂဏေန သဒ္ဓိံ ဂန္တွာ အယုတ္တံ ဒသဗလံ ပဿိတုံ, ဣမေ တာဝ ဒသဗလံ ပဿိတုံ ဂစ္ဆန္တူ’’တိ. အထ တေ ဧဝမာဟ – ‘‘အာဝုသော, တုမှေ ပုရတော ဂန္တွာ ဒသဗလံ ပဿထ, မမ ဝစနေန တထာဂတဿ ပါဒေ ဝန္ဒထ, အဟမ္ပိ တုမှာကံ ဂတမဂ္ဂေန အာဂစ္ဆိဿာမီ’’တိ. တေပိ ထေရာ သဗ္ဗေ ဒသဗလဿ ဇာတိဘူမိရဋ္ဌဝါသိနော သဗ္ဗေ ခီဏာသဝါ သဗ္ဗေ ဒသကထာဝတ္ထုလာဘိနော ဥပဇ္ဈာယဿ ဩဝါဒံ အစ္ဆိန္ဒိတွာ ထေရံ ဝန္ဒိတွာ အနုပုဗ္ဗေန စာရိကံ စရန္တာ သဋ္ဌိယောဇနမဂ္ဂံ [Pg.307] အတိက္ကမ္မ ရာဇဂဟေ ဝေဠုဝနမဟာဝိဟာရံ ဂန္တွာ ဒသဗလဿ ပါဒေ ဝန္ဒိတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိံသု. အာစိဏ္ဏံ ခေါ ပနေတံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ အာဂန္တုကေဟိ ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ ပဋိသမ္မောဒိတုန္တိ ဘဂဝါ တေဟိ သဒ္ဓိံ ‘‘ကစ္စိ, ဘိက္ခဝေ, ခမနီယ’’န္တိအာဒိနာ နယေန မဓုရပဋိသန္ထာရံ ကတွာ ‘‘ကုတော စ တုမှေ, ဘိက္ခဝေ, အာဂတတ္ထာ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ ပုန တေဟိ ‘‘ဇာတိဘူမိတော’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ကော နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဇာတိဘူမိယံ ဇာတိဘူမကာနံ ဘိက္ခူနံ သဗြဟ္မစာရီနံ ဧဝံ သမ္ဘာဝိတော ‘အတ္တနာ စ အပ္ပိစ္ဆော အပ္ပိစ္ဆကထဉ္စ ဘိက္ခူနံ ကတ္တာ’’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၅၂) ဒသကထာဝတ္ထုလာဘိံ ဘိက္ခုံ ပုစ္ဆိ. တေပိ ‘‘ပုဏ္ဏော နာမ, ဘန္တေ, အာယသ္မာ မန္တာဏိပုတ္တော’’တိ အာရောစယိံသု.

ඒ පුණ්ණ ස්ථවිරයන් වහන්සේ සමීපයෙහි කුලපුත්‍රයන් පන්සියයක් පැවිදි වූහ. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඔවුන්ට දස කථාවස්තුන්ගෙන් (අල්පේච්ඡතාව, සතුට, විවේකය, වීර්යය, අසංසර්ගය, ශීලය, සමාධිය, ප්‍රඥාව, විමුක්තිය හා විමුක්ති ඥානදර්ශනය) අවවාද කළහ. ඒ පන්සියයක් ශිෂ්‍ය භික්ෂූන් වහන්සේලා ද දස කථාවස්තුන්ගෙන් ලැබූ අවවාදයෙහි පිහිටා අර්හත්වයට පත්ව, තම මහණ කිස නිම වූ බව දැන, උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ වෙත පැමිණ මෙසේ පැවසූහ: "ස්වාමීනි, අපි මහණ කිස නිම කළෙමු, දස කථාවස්තුන් ද ප්‍රගුණ කළෙමු. දැන් දසබලයන් වහන්සේ වැඳ පුදා ගැනීමට අපට සුදුසු කාලයයි." ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ වචනය අසා මෙසේ සිතූහ: "මම දස කථාවස්තුන් ලබන බව ශාස්තෘන් වහන්සේ දන්නා සේක. මම දහම් දේශනා කරන විට දස කථාවස්තුන් අත් නොහැරම දේශනා කරමි. මා යන විට මේ සියලු භික්ෂූන් මා පිරිවරාගෙන යනු ඇත. මෙසේ පිරිසක් සමඟ ගොස් දසබලයන් වහන්සේ දැකීම නුසුදුසුය. ප්‍රථමයෙන් මොවුන් ගොස් දසබලයන් වහන්සේ දකිත්වා." ඉක්බිති උන්වහන්සේ ඔවුන්ට මෙසේ වදාළහ: "ඇවැත්නි, ඔබලා පෙරටුව ගොස් දසබලයන් වහන්සේ දකින්න. මාගේ වචනයෙන් තථාගතයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන් නමස්කාර කරන්න. මම ද ඔබලා ගිය මගින්ම පසුව එන්නෙමි." ඒ සියලු ස්ථවිරයන් වහන්සේලා දසබලයන් වහන්සේගේ උපන් බිම වූ ජාතිභූමි ප්‍රදේශයෙහි වැසියන් වූහ, සියල්ලෝම රහතන් වහන්සේලා වූහ, දස කථාවස්තු ලාභීහු වූහ. ඔවුහු උපාධ්‍යායයන් වහන්සේගේ අවවාදය නොඉක්මවා උන්වහන්සේ වැඳ අනුපිළිවෙලින් චාරිකාවෙහි හැසිරෙමින් යොදුන් හැටක මග ගෙවා රජගහ නුවර වේළුවන මහා විහාරයට ගොස් දසබලයන් වහන්සේ වැඳ එකත්පස්ව හුන්හ. පැමිණි ආගන්තුක භික්ෂූන් සමඟ පිළිසඳරෙහි යෙදීම භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ සිරිතකි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන් සමඟ "මහණෙනි, ඉවසිය හැකිද? සැප සනීප කෙසේද?" යනාදී වශයෙන් මිහිරි පිළිසඳරෙහි යෙදී, "මහණෙනි, ඔබලා කොහේ සිට එන්නෙහිද?" යි විමසූහ. ඔවුන් "ජාතිභූමියේ සිට" යැයි පැවසූ කල්හි, "මහණෙනි, ජාතිභූමියෙහි වසන භික්ෂූන් අතර, තමා ද අල්පේච්ඡව, අල්පේච්ඡ කථා කරන්නා වූ, සබ්‍රහ්මචාරීන් අතර මෙසේ ප්‍රකට වූ භික්ෂුව කවුද?" යැයි දස කථාවස්තු ලාභී භික්ෂුව ගැන විමසූහ. ඔවුහු "ස්වාමීනි, මන්තානි බැමිණියගේ පුත් පුණ්ණ නම් ආයුෂ්මත් ස්ථවිරයන් වහන්සේය" යි පැවසූහ.

တေသံ ကထံ သုတွာ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ထေရံ ဒဿနကာမော အဟောသိ. အထ သတ္ထာ ရာဇဂဟတော သာဝတ္ထိံ အဂမာသိ. ပုဏ္ဏတ္ထေရောပိ ဒသဗလဿ တတ္ထ အာဂတဘာဝံ သုတွာ ‘‘သတ္ထာရံ ပဿိဿာမီ’’တိ ဂန္တွာ အန္တောဂန္ဓကုဋိယံယေဝ တထာဂတံ သမ္ပာပုဏိ. သတ္ထာ တဿ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. ထေရော ဓမ္မံ သုတွာ ဒသဗလံ ဝန္ဒိတွာ ပဋိသလ္လာနတ္ထာယ အန္ဓဝနံ ဂန္တွာ အညတရသ္မိံ ရုက္ခမူလေ ဒိဝါဝိဟာရံ နိသီဒိ. သာရိပုတ္တတ္ထေရောပိ တဿာဂမနံ သုတွာ သီသာနုလောကိကော ဂန္တွာ ဩကာသံ သလ္လက္ခေတွာ တသ္မိံ ရုက္ခမူလေ နိသိန္နကံ ဥပသင်္ကမိတွာ ထေရေန သဒ္ဓိံ သမ္မောဒိတွာ တံ ဝိသုဒ္ဓိက္ကမံ (မ. နိ. ၁.၂၅၇) ပုစ္ဆိ. သောပိဿ ပုစ္ဆိတပုစ္ဆိတံ ဗျာကရောန္တော ရထဝိနီတူပမာယ အတိဝိယ စိတ္တံ အာရာဓေသိ. တေ အညမညဿ သုဘာသိတံ သမနုမောဒိံသု.

ඔවුන්ගේ ඒ කථාව අසා ආයුෂ්මත් සැරියුත් මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඒ පුණ්ණ ස්ථවිරයන් දැකීමට කැමති වූහ. ඉක්බිති ශාස්තෘන් වහන්සේ රජගහ නුවර සිට සැවැත් නුවරට වැඩම කළහ. පුණ්ණ ස්ථවිරයන් ද දසබලයන් වහන්සේ එහි වැඩම කළ බව අසා, "ශාස්තෘන් වහන්සේ දකින්නෙමි" යි ගොස් ගඳකිළිය තුළදීම තථාගතයන් වහන්සේ හමු වූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ උන්වහන්සේට දහම් දේශනා කළහ. ස්ථවිරයන් වහන්සේ දහම් අසා දසබලයන් වහන්සේ වැඳ විවේකීව වාසය කිරීම පිණිස අන්ධවනයට ගොස් එක්තරා රුක් මුලක දිවා විහරණය පිණිස වැඩ හුන්හ. සැරියුත් මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද උන්වහන්සේගේ පැමිණීම අසා, අවස්ථාව බලා ඒ රුක් මුල වැඩහුන් ස්ථවිරයන් වෙත පැමිණ, සතුටු සාමීචියෙහි යෙදී එම විශුද්ධි ක්‍රමය ගැන විමසූහ. පුණ්ණ ස්ථවිරයන් ද සැරියුත් හිමියන් විමසූ සෑම ප්‍රශ්නයකටම රථ විනීත උපමාවෙන් පිළිතුරු දෙමින් උන්වහන්සේගේ සිත බෙහෙවින් සතුටු කළහ. ඒ උභය ස්ථවිරයන් වහන්සේලාම එකිනෙකාගේ සුභාෂිත වචන සතුටින් අනුමෝදනා කළහ.

၄၃၄. အထ နံ သတ္ထာ အပရဘာဂေ ဘိက္ခုသံဃဿ မဇ္ဈေ နိသိန္နော ထေရံ ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဓမ္မကထိကာနံ ယဒိဒံ ပုဏ္ဏော’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၈၈, ၁၉၆) ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ. သော ပုဗ္ဗကမ္မံ သရိတွာ သောမနဿဝသေန ပုဗ္ဗစရိတာပဒါနံ ဝိဘာဝေန္တော အဇ္ဈာယကောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဇ္ဈာယကောတိ အနေကဗြာဟ္မဏာနံ ဝါစေတာ သိက္ခာပေတာ. မန္တဓရောတိ မန္တာနံ ဓာရေတာတိ အတ္ထော, ဝေဒသင်္ခါတဿ စတုတ္ထဝေဒဿ သဇ္ဈာယနသဝနဒါနာနံ ဝသေန ဓာရေတာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တိဏ္ဏံ ဝေဒါနန္တိ ဣရုဝေဒယဇုဝေဒသာမဝေဒသင်္ခါတာနံ တိဏ္ဏံ ဝေဒါနံ ဉာဏေန ဓာရေတဗ္ဗတာ ‘‘ဝေဒေါ’’တိ လဒ္ဓနာမေသု တီသု ဝေဒဂန္ထေသု ပါရံ ပရိယောသာနံ ဂတောတိ အတ္ထော[Pg.308]. ပုရက္ခတောမှိ သိဿေဟီတိ မမ နိစ္စပရိဝါရဘူတေဟိ သိဿေဟိ ပရိဝုတော အဟံ အမှိ. ဥပဂစ္ဆိံ နရုတ္တမန္တိ နရာနံ ဥတ္တမံ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိံ, သမီပံ ဂတောတိ အတ္ထော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

434. ඉක්බිති ශාස්තෘන් වහන්සේ පසු කලෙක භික්ෂු සංඝයා මධ්‍යයෙහි වැඩහිඳ, "මහණෙනි, මාගේ ධර්ම කථික භික්ෂු ශ්‍රාවකයන් අතර මන්තානිපුත්ත පුණ්ණ ස්ථවිරයන් අග්‍ර වන්නේය" යි පවසා උන්වහන්සේව එතදග්ගස්ථානයෙහි තැබූහ. ඒ පුණ්ණ ස්ථවිරයන් වහන්සේ තම පූර්ව කර්මයන් සිහිපත් කරමින් සතුටු සිතින් යුතුව පෙර සිරිත හෙවත් තමන්ගේ අපදානය පැහැදිලි කරනු පිණිස "අජ්ඣායකෝ" යනාදී ගාථාව වදාළහ. එහි "අජ්ඣායකෝ" යනු බොහෝ බමුණන්ට වේදය උගන්වා දුන් තැනැත්තා යන්නයි. "මන්තාධරෝ" යනු වේද පාඨයන් දරා සිටින්නා යන්නයි. එනම් හතරවන වේදය සජ්ඣායනා කිරීමෙන් හා ඇසීමෙන් දරා සිටි බවයි. "තිණ්ණං වේදානං" යනු ඉරු, යජු, සාම යන වේද ග්‍රන්ථ තුනෙහි පරතෙරට පත් වූයේය යන්නයි. "පුරක්ඛතෝම්හි සිස්සේහි" යනු මාගේ නිත්‍ය පිරිවර වූ ශිෂ්‍යයන් විසින් පිරිවරන ලද්දෙමි යන්නයි. "උපගච්ඡිං නරුත්තමං" යනු නරෝත්තම වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණියෙමි යන්නයි. ඉතිරිය වටහා ගැනීම පහසුය.

၄၃၈. အဘိဓမ္မနယညူဟန္တိ အဟံ တဒါ တဿ ဗုဒ္ဓဿ ကာလေ အဘိဓမ္မနယကောဝိဒေါတိ အတ္ထော. ကထာဝတ္ထုဝိသုဒ္ဓိယာတိ ကထာဝတ္ထုပ္ပကရဏေ ဝိသုဒ္ဓိယာ ဆေကော, အပ္ပိစ္ဆသန္တုဋ္ဌိကထာဒီသု ဒသသု ကထာဝတ္ထူသု ဝါ ဆေကော, တာယ ကထာဝတ္ထုဝိသုဒ္ဓိယာ သဗ္ဗေသံ ယတိဇနာနံ ပဏ္ဍိတာနံ ဝိညာပေတွာန ဗောဓေတွာန အနာသဝေါ နိက္ကိလေသော ဝိဟရာမိ ဝါသံ ကပ္ပေမိ.

438. "අභිධම්මනයඤ්ඤූ" යනු මම එකල ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි අභිධර්ම ක්‍රමයෙහි නිපුණ වූයෙමි යන්නයි. "කථාවත්ථුවිසුද්ධියා" යනු කථාවත්ථු ප්‍රකරණයෙහි විශුද්ධියෙහි දක්ෂ වූ හෝ අල්පේච්ඡතාව හා සතුට පිළිබඳ කථා ආදී දස කථාවස්තුන්හි දක්ෂ වූ යන්නයි. ඒ කථාවස්තු විශුද්ධියෙන් සියලු පැවිදි පඬිවරුන්ට කරුණු වටහා දී, අවබෝධ කරවා, ආශ්‍රව රහිතව කෙලෙස් රහිතව වාසය කරන්නෙමි.

၄၃၉. ဣတော ပဉ္စသတေ ကပ္ပေတိ ဣတော ပဉ္စဗုဒ္ဓပဋိမဏ္ဍိတတော ဘဒ္ဒကပ္ပတော ပဉ္စသတေ ကပ္ပေ သုပ္ပကာသကာ သုဋ္ဌု ပါကဋာ စက္ကရတနာဒိ သတ္တဟိ ရတနေဟိ သမ္ပန္နာ ဇမ္ဗုဒီပါဒိစတုဒီပမှိ ဣဿရာ ပဓာနာ စတုရော စတ္တာရော စက္ကဝတ္တိရာဇာနော အဟေသုန္တိ အတ္ထော. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

439. "ඉතෝ පඤ්චසතේ කප්පේ" යනු බුදුවරුන් පස්නමකගෙන් අලංකාර වූ මේ භද්‍ර කල්පයේ සිට පන්සියයක් කල්පයන්ට පෙර ඉතා ප්‍රකට වූ, සප්ත රත්නයෙන් සමන්විත වූ, දඹදිව ආදී සිව් මහා ද්වීපයන්හි ප්‍රධාන වූ සක්විති රජවරු සතර දෙනෙක් වූහ යන්නයි. ඉතිරිය කලින් පැවසූ පරිදිමය.

ပုဏ္ဏမန္တာဏိပုတ္တတ္ထေရအပဒါနဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

පුණ්ණ මන්තානිපුත්ත තෙරුන්ගේ අපදාන වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၃-၆. ဥပါလိတ္ထေရအပဒါနဝဏ္ဏနာ

3-6. උපාලි තෙරුන්ගේ අපදාන වර්ණනාව

နဂရေ ဟံသဝတိယာတိအာဒိကံ အာယသ္မတော ဥပါလိတ္ထေရဿ အပဒါနံ. အယမ္ပိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယာနိ ပုညာနိ ဥပစိနန္တော ပဒုမုတ္တရဿ ဘဂဝတော ကာလေ ဟံသဝတီနဂရေ ဝိဘဝသမ္ပန္နေ ဗြာဟ္မဏကုလေ နိဗ္ဗတ္တော. ဧကဒိဝသံ သတ္ထု သန္တိကေ ဓမ္မကထံ သုဏန္တော သတ္ထာရံ ဧကံ ဘိက္ခုံ ဝိနယဓရာနံ အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပေန္တံ ဒိသွာ သတ္ထု အဓိကာရကမ္မံ ကတွာ တံ ဌာနန္တရံ ပတ္ထေသိ.

"නගරේ හංසවතිය" යනාදිය ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන්ගේ අපදානයයි. මොහු ද පෙර බුදුවරුන් හමුවේ කරන ලද ප්‍රාර්ථනා ඇත්තෙක්ව, ඒ ඒ භවයන්හි නිවන පිණිස උපනිශ්‍රය වූ පින් රැස් කරමින් පදුමුත්තර භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයෙහි හංසවතී නගරයෙහි සම්පත්වලින් ආඪ්‍ය වූ බ්‍රාහ්මණ කුලයක උපත ලැබීය. එක් දිනක් ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් දහම් අසමින් සිටියදී, ශාස්තෘන් වහන්සේ එක්තරා භික්ෂුවක් විනයධරයන් අතරින් අගතැන් තබනු දැක, ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි උදාර පින්කම් කොට ඒ තනතුර ප්‍රාර්ථනා කළේය.

သော ယာဝဇီဝံ ကုသလံ ကတွာ ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေ ကပ္ပကဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တော. ဥပါလီတိဿ နာမံ အကံသု. သော ဝယပ္ပတ္တော အနုရုဒ္ဓါဒီနံ ဆန္နံ ခတ္တိယာနံ ပိယသဟာယော ဟုတွာ တထာဂတေ အနုပိယမ္ဗဝနေ ဝိဟရန္တေ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ နိက္ခမန္တေဟိ ဆဟိ ခတ္တိယေဟိ သဒ္ဓိံ နိက္ခမိတွာ ပဗ္ဗဇိ. တဿ ပဗ္ဗဇ္ဇာဝိဓာနံ ပါဠိယံ (စူဠဝ. ၃၃၀ အာဒယော) အာဂတမေဝ. သော ပဗ္ဗဇိတွာ ဥပသမ္ပန္နော [Pg.309] ဟုတွာ သတ္ထု သန္တိကေ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ‘‘မယှံ, ဘန္တေ, အရညဝါသံ အနုဇာနာထာ’’တိ အာဟ. ‘‘ဘိက္ခု အရညေ ဝသန္တဿ ဧကမေဝ ဓုရံ ဝဍ္ဎိဿတိ, မယှံ ပန သန္တိကေ ဝသန္တဿ ဝိပဿနာဓုရဉ္စ ဂန္ထဓုရဉ္စ ပရိပူရေဿတီ’’တိ. သော သတ္ထု ဝစနံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ဝိပဿနာယ ကမ္မံ ကရောန္တော နစိရဿေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. သတ္ထာပိ နံ သယမေဝ သကလံ ဝိနယပိဋကံ ဥဂ္ဂဏှာပေသိ. သော အပရဘာဂေ ဘာရုကစ္ဆဝတ္ထုံ အဇ္ဇုကဝတ္ထုံ ကုမာရကဿပဝတ္ထုန္တိ ဣမာနိ တီဏိ ဝတ္ထူနိ ဝိနိစ္ဆိနိ. သတ္ထာ ဧကေကသ္မိံ ဝိနိစ္ဆယေ သာဓုကာရံ ဒတွာ တယော ဝိနိစ္ဆယေ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိံ ကတွာ ထေရံ ဝိနယဓရာနံ အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပေသိ.

හෙතෙම දිවි හිමියෙන් පින්කම් කොට දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරමින්, මෙම බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි කරණවෑමි නිවසක උපත ලැබීය. ඔහුට 'උපාලි' යැයි නම් තැබූහ. හෙතෙම වැඩිවියට පත්ව අනුරුද්ධ ආදී වූ රජකුමාරවරුන් සයදෙනාගේ ප්‍රිය යහළුවකු වී, තථාගතයන් වහන්සේ අනුපිය අඹ වනයෙහි වැඩවසන කාලයෙහි පැවිදි වනු පිණිස නික්මුණු රජකුමාරවරුන් සයදෙනා සමඟ නික්ම ගොස් පැවිදි විය. ඔහුගේ පැවිදි වීමේ ක්‍රමය පාලියෙහි (චුල්ලවග්ගයෙහි) එලෙසින්ම සඳහන් වේ. ඔහු පැවිදි වී උපසම්පදාව ලබා ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙතින් කමටහන් ගෙන, "ස්වාමීනී, මට ආරණ්‍යවාසය සඳහා අවසර දෙනු මැනව" යැයි පැවසීය. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, "මහණ, ආරණ්‍යයෙහි වසන්නාට එක් ධූරයක් පමණක් වැඩෙනු ඇත, නමුත් මා සමීපයෙහි වසන්නාට විදර්ශනා ධූරය මෙන්ම ග්‍රන්ථ ධූරය ද සම්පූර්ණ වනු ඇත" යැයි වදාළ සේක. ඔහු ශාස්තෘන් වහන්සේගේ වචනය පිළිගෙන විදර්ශනා වඩා නොබෝ කලකින්ම අරහත්වයට පත් විය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ද ඔහුට මුළු මහත් විනය පිටකයම ඉගැන්වූ සේක. පසුව ඔහු භාරුකච්ඡ වස්තුව, අජ්ජුක වස්තුව සහ කුමාර කස්සප වස්තුව යන මේ කරුණු තුන පිළිබඳව විනිශ්චයන් ලබා දුන්නේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ සෑම විනිශ්චයකදීම සාධුකාර දී, එම කරුණු තුන මුල් කරගෙන තෙරුන් වහන්සේව විනයධරයන් අතරින් අගතැන් තැබූ සේක.

၄၄၁. ဧဝံ သော ဧတဒဂ္ဂဋ္ဌာနံ ပတွာ အတ္တနော ပုဗ္ဗကမ္မံ သရိတွာ သောမနဿပ္ပတ္တော တံ ပုဗ္ဗစရိတာပဒါနံ ပကာသေန္တော နဂရေ ဟံသဝတိယာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဟံသဝတိယာတိ ဟံသာဝဋ္ဋအာကာရေန ဝတိ ပါကာရပရိက္ခေပေါ ယသ္မိံ နဂရေ, တံ နဂရံ ဟံသဝတီ. အထ ဝါ အနေကသင်္ခါ ဟံသာ တဠာကပေါက္ခရဏီသရပလ္လလာဒီသု နိဝသန္တာ ဣတော စိတော စ ဝိဓာဝမာနာ ဝသန္တိ ဧတ္ထာတိ ဟံသဝတီ, တဿာ ဟံသဝတိယာ. သုဇာတော နာမ ဗြာဟ္မဏောတိ သုဋ္ဌု ဇာတောတိ သုဇာတော, ‘‘အက္ခိတ္တော အနုပကုဋ္ဌော’’တိ ဝစနတော အဂရဟိတော ဟုတွာ ဇာတောတိ အတ္ထော. အသီတိကောဋိနိစယောတိ အသီတိကောဋိဓနရာသိကော ပဟူတဓနဓညဝါ အသင်္ချေယျဓနဓညဝါ ဗြာဟ္မဏော သုဇာတော နာမ အဟောသိန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

441. මෙසේ අගතැන් තනතුරට පත්ව තම පෙර පින් සිහිපත් කරමින් සොම්නසට පත්ව ඒ පූර්ව චරිත අපදානය ප්‍රකාශ කිරීමට "නගරේ හංසවතිය" යනාදිය වදාළේය. එහි "හංසවතිය" යනු හංසාවර්ත ආකාරයෙන් යුත් පවුරකින් වට වූ නගරය හංසවතී නම් වේ. එසේත් නැතහොත් බොහෝ හංසයන් පොකුණු, වැව් හා විල් ආදියෙහි වසමින් එහා මෙහා සැරිසරන බැවින් "හංසවතී" නම් වේ. "සුජාත නම් බ්‍රාහ්මණ" යනු මැනවින් උපන් හෙයින් සුජාත නම් වේ, "නින්දා නොලත් අපහාස නොලත්" යන වචනයට අනුව නින්දා රහිතව උපන් තැනැත්තා යන අර්ථයයි. "අසීති කෝටි නිචයෝ" යනු අසූ කෝටියක ධන රාශියක් ඇති, බොහෝ ධන ධාන්‍ය ඇති, ගණන් කළ නොහැකි ධන ධාන්‍ය ඇති සුජාත නම් බ්‍රාහ්මණයා විය යන සම්බන්ධයයි.

၄၄၂. ပုနပိ တဿေဝ မဟန္တဘာဝံ ဒဿေန္တော အဇ္ဈာယကောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဇ္ဈာယကောတိ ပရေသံ ဝေဒတ္တယာဒိံ ဝါစေတာ. မန္တဓရောတိ မန္တာ ဝုစ္စတိ ပညာ, အထဗ္ဗနဝေဒဗျာကရဏာဒိဇာနနပညဝါတိ အတ္ထော. တိဏ္ဏံ ဝေဒါန ပါရဂူတိ ဣရုဝေဒယဇုဝေဒသာမဝေဒသင်္ခါတာနံ တိဏ္ဏံ ဝေဒါနံ ပရိယောသာနံ ပတ္တောတိ အတ္ထော. လက္ခဏေတိ လက္ခဏသတ္ထေ, ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓစက္ကဝတ္တိဣတ္ထိပုရိသာနံ ဟတ္ထပါဒါဒီသု ဒိဿမာနလက္ခဏပကာသနကဂန္ထေ စာတိ အတ္ထော. ဣတိဟာသေတိ ‘‘ဣတိဟ အာသ ဣတိဟ အာသာ’’တိ ပေါရာဏကထာပ္ပကာသကေ ဂန္ထေ. သဓမ္မေတိ သကဓမ္မေ ဗြာဟ္မဏဓမ္မေ ပါရမိံ ဂတော ပရိယောသာနံ ကောဋိံ ဂတော ပတ္တောတိ အတ္ထော.

442. නැවතත් ඔහුගේම ශ්‍රේෂ්ඨත්වය දක්වමින් "අජ්ඣායකෝ" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "අජ්ඣායක" යනු අන් අයට වේදත්‍රයාදිය උගන්වන්නා යන්නයි. "මන්තරධර" යනු මන්ත්‍රය යැයි කියනුයේ ප්‍රඥාවටයි, අථර්වන් වේදය, ව්‍යාකරණ ආදිය දන්නා ප්‍රඥාවන්තයා යන අර්ථයයි. "වේද තුනෙහි පරතෙරට පත්" යනු ඉරුවේදය, යජුර්වේදය, සාමවේදය යන වේද තුනෙහි නිපුණත්වයට පත් යන අර්ථයයි. "ලක්ෂණයන්හි" යනු ලක්ෂණ ශාස්ත්‍රයෙහි එනම් බුදු, පසේබුදු, සක්විති රජ, ස්ත්‍රී හා පුරුෂයන්ගේ හස්ත පාද ආදියෙහි පෙනෙන ලක්ෂණ ප්‍රකාශ කරන ග්‍රන්ථයන්හි යන අර්ථයයි. "ඉතිහාසයෙහි" යනු "මෙලෙස විය, මෙලෙස විය" යනුවෙන් පැරණි කතා ප්‍රකාශ කරන ග්‍රන්ථයන්හි යන්නයි. "සද්ධම්මයෙහි" යනු තම ධර්මය වූ බ්‍රාහ්මණ ධර්මයෙහි පාරමිතාවට පත් හෙවත් කෙළවරට පත් යන අර්ථයයි.

၄၄၃. ပရိဗ္ဗာဇာတိ ယေ နိဂဏ္ဌသာဝကာ, တေ သဗ္ဗေ နာနာဒိဋ္ဌိကာ တဒါ မဟိယာ ပထဝီတလေ စရန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

443. "පරිබ්බජා" යනු යම් නිගණ්ඨ ශ්‍රාවකයන් වේ ද, ඒ සියලු දෙනා විවිධ දෘෂ්ටීන් ගෙන එකල මහ පොළොව මතුපිට හැසිරෙති යන්න සම්බන්ධයයි.

၄၄၅. ယာဝ [Pg.310] ယတ္တကံ ကာလံ ဇိနော နုပ္ပဇ္ဇတိ, တာဝ တတ္တကံ ကာလံ ဗုဒ္ဓေါတိ ဝစနံ နတ္ထီတိ အတ္ထော.

445. යම්තාක් කල් ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ නමක් ලොව පහළ නොවේ ද, ඒ තාක් කල් "බුදු" යන වචනය පවා ලොව නැත යන අර්ථයයි.

၄၄၆. အစ္စယေန အဟောရတ္တန္တိ အဟော စ ရတ္တိ စ အဟောရတ္တံ, ဗဟူနံ သံဝစ္ဆရာနံ အတိက္ကမေနာတိ အတ္ထော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

446. "අච්චයේන අහෝරත්තං" යනු දහවල සහ රාත්‍රිය අහෝරත්ත නම් වේ, බොහෝ වර්ෂයන් ගෙවී යාමෙන් යන අර්ථයයි. ඉතිරිය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

၄၅၄. မန္တာဏိပုတ္တောတိ မန္တာဏီနာမာယ ကပ္ပကဓီတုယာ ပုတ္တော, မာသပုဏ္ဏတာယ ဒိဝသပုဏ္ဏတာယ ပုဏ္ဏောတိ လဒ္ဓနာမောတိ အတ္ထော. တဿ သတ္ထုဿ သာဝကော ဟေဿတိ ဘဝိဿတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

454. "මන්තාණිපුත්ත" යනු මන්තාණි නම් වූ කරණවෑමි දියණියගේ පුත්‍රයා යන්නයි, මාසයන් පිරීමෙන් හා දවස් පිරීමෙන් සම්පූර්ණ වූ බැවින් "පුණ්ණ" යන නම ලැබූ බව අර්ථයයි. "ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයෙක් වන්නේය" යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

၄၅၅. ဧဝံ ကိတ္တယိ သော ဗုဒ္ဓေါတိ သော ပဒုမုတ္တရော ဘဂဝါ ဧဝံ ဣမိနာ ပကာရေန သုနန္ဒံ သုန္ဒရာကာရေန သောမနဿဒါယကံ ကိတ္တယိ ဗျာကရဏမဒါသီတိ အတ္ထော. သဗ္ဗံ ဇနံ သကလဇနသမူဟံ သာဓုကံ ဟာသယန္တော သောမနဿံ ကရောန္တော သကံ ဗလံ အတ္တနော ဗလံ ဒဿယန္တော ပါကဋံ ကရောန္တောတိ သမ္ဗန္ဓော.

455. "එවං කිත්තයි සෝ බුද්ධෝ" යනු ඒ පදුමුත්තර භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙලෙසින් සුනන්ද පිළිබඳව යහපත් ආකාරයෙන් සොම්නස ඇති කරමින් ප්‍රකාශ කළ සේක, විවරණ දුන් සේක යන අර්ථයයි. සියලු ජනයා මැනවින් සතුටු කරමින්, සොම්නස ඇති කරමින්, තම බලය ප්‍රකට කරමින් යන සම්බන්ධයයි.

၄၅၆. တတော အနန္တရံ အတ္တနော အာနုဘာဝံ အညာပဒေသေန ဒဿေန္တော ကတဉ္ဇလီတိအာဒိမာဟ. တဒါ တသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒတော ပုရိမကာလေ သုနန္ဒံ တာပသံ ကတဉ္ဇလိပုဋာ သဗ္ဗေ ဇနာ နမဿန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဗုဒ္ဓေ ကာရံ ကရိတွာနာတိ ဧဝံ သော သဗ္ဗဇနပူဇိတောပိ သမာနော ‘‘ပူဇိတောမှီ’’တိ မာနံ အကတွာ ဗုဒ္ဓသာသနေ အဓိကံ ကိစ္စံ ကတွာ အတ္တနော ဂတိံ ဇာတိံ သောဓေသိ ပရိသုဒ္ဓမကာသီတိ အတ္ထော.

456. ඉන් අනතුරුව තම ආනුභාවය අන්‍ය දේශනාවකින් දක්වමින් "කතඤ්ජලී" යනාදිය වදාළ සේක. එකල ඒ බුද්ධෝත්පාදයට පෙර කාලයෙහි සුනන්ද තාපසයාට සියලු දෙනා දොහොත් මුදුන් දී නමස්කාර කළහ යන්න සම්බන්ධයයි. "බුද්ධේ කාරං කරිත්වාන" යනු මෙසේ සියලු ජනයා විසින් පුදන ලද්දෙක් වුවද, මානයක් ඇති කර නොගෙන බුද්ධ ශාසනයෙහි උදාර පින්කම් කොට තම ගතිය හා උපත පිරිසිදු කර ගත්තේය යන අර්ථයයි.

၄၅၇. သုတွာန မုနိနော ဝစန္တိ တဿ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဝါစံ, ဂါထာဗန္ဓသုခတ္ထံ အာ-ကာရဿ ရဿံ ကတွာ ‘‘ဝစ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ‘‘အနာဂတမှိ အဒ္ဓါနေ ဂေါတမော နာမ နာမေန သတ္ထာ လောကေ ဘဝိဿတီ’’တိ ဣမံ မုနိနော ဝစနံ သုတွာ ယထာ ယေန ပကာရေန ဂေါတမံ ဘဂဝန္တံ ပဿာမိ, တထာ တေန ပကာရေန ကာရံ အဓိကကိစ္စံ ပုညသမ္ဘာရံ ကဿာမိ ကရိဿာမီတိ မေ မယှံ သင်္ကပ္ပော စေတနာမနသိကာရော အဟု အဟောသီတိ သမ္ဗန္ဓော.

457. "සුත්වාන මුනිනෝ වචං" යනු ඒ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වචනයයි, ගාථා බන්ධනයෙහි පහසුව පිණිස 'ආ' කාරය කෙටි කොට 'වචං' යැයි කියන ලදී. "අනාගත කාලයෙහි ගෝතම නම් වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ නමක් ලොව පහළ වන්නේය" යන ඒ මුනි වචනය අසා, යම් ආකාරයකින් ගෝතම භාග්‍යවතුන් වහන්සේව දකිම් ද, ඒ ආකාරයෙන්ම උදාර පින්කම් හා පින් සම්භාරයන් රැස් කරන්නෙමි යි මාගේ සංකල්පය හෙවත් චේතනා මනසිකාරය ඇති විය යන සම්බන්ධයයි.

၄၅၈. ဧဝါဟံ စိန္တယိတွာနာတိ ‘‘အဟံ ကာရံ ကရိဿာမီ’’တိ ဧဝံ စိန္တေတွာ. ကိရိယံ စိန္တယိံ မမာတိ ‘‘မယာ ကီဒိသံ ပုညံ ကတ္တဗ္ဗံ နု ခေါ’’တိ ကိရိယံ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စံ စိန္တယိန္တိ အတ္ထော. ကျာဟံ ကမ္မံ အာစရာမီတိ အဟံ [Pg.311] ကီဒိသံ ပုညကမ္မံ အာစရာမိ ပူရေမိ နု ခေါတိ အတ္ထော. ပုညက္ခေတ္တေ အနုတ္တရေတိ ဥတ္တရဝိရဟိတေ သကလပုညဿ ဘာဇနဘူတေ ရတနတ္တယေတိ အတ္ထော.

458. "එවාහං චින්තයිත්වාන" යනු "මම පින්කම් කරන්නෙමි" යි මෙසේ සිතා යන්නයි. "කිරියං චින්තයිං මම" යනු "මා විසින් කිනම් පින්කමක් කළ යුතු ද?" යැයි කළ යුතු කෘත්‍යය ගැන සිතුවෙමි යන අර්ථයයි. "ක්‍යාහං කම්මං ආචරාමි" යනු මම කෙබඳු වූ පින්කමක් පුරන්නෙම් ද යන අර්ථයයි. "අනුත්තර වූ පින් කෙතෙහි" යනු අති උත්තරීතර වූ, සියලු පින්වලට බඳුනක් බඳු වූ රත්නත්‍රයෙහි යන අර්ථයයි.

၄၅၉. အယဉ္စ ပါဌိကော ဘိက္ခူတိ အယံ ဘိက္ခု သရဘညဝသေန ဂန္ထပါဌပဌနတော ဝါစနတော ‘‘ပါဌိကော’’တိ လဒ္ဓနာမော ဘိက္ခု. ဗုဒ္ဓသာသနေ သဗ္ဗေသံ ပါဌီနံ ပါဌကဝါစကာနံ အန္တရေ ဝိနယေ စ အဂ္ဂနိက္ခိတ္တော အဂ္ဂေါ ဣတိ ဌပိတော. တံ ဌာနံ တေန ဘိက္ခုနာ ပတ္တဋ္ဌာနန္တရံ အဟံ ပတ္ထယေ ပတ္ထေမီတိ အတ္ထော.

459. මේ ‘පාඨික’ භික්ෂුව නම් වූයේ, සරභඤ්ඤ ක්‍රමයට ග්‍රන්ථ පාඨයන් කියවීම සහ ඉගැන්වීම නිසා ‘පාඨික’ යන නම ලැබූ භික්ෂුවකි. බුදු සසුනෙහි සියලු පාඨකයන් සහ ඉගැන්වීම් කරන පිරිස අතර මෙන්ම විනයධරයන් අතර ද අග්‍රස්ථානයෙහි තබන ලදී. මම ද එම අග්‍ර පදවිය ප්‍රාර්ථනා කරමි යනු එහි අර්ථයයි.

၄၆၀. တတော ပရံ အတ္တနော ပုညကရဏူပါယံ ဒဿေန္တော ဣဒံ မေ အမိတံ ဘောဂန္တိအာဒိမာဟ. မေ မယှံ အမိတံ ပမာဏဝိရဟိတံ ဘောဂရာသိံ အက္ခောဘံ ခေါဘေတုံ အသက္ကုဏေယျံ သာဂရူပမံ သာဂရသဒိသံ တေန ဘောဂေန တာဒိသေန ဓနေန ဗုဒ္ဓဿ အာရာမံ မာပယေတိ သမ္ဗန္ဓော. သေသံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

460. ඉන්පසු තම පින්කම් සිදු කළ ආකාරය දක්වමින් ‘ඉදං මේ අමිතං භෝගං’ යනාදිය වදාළ සේක. මාගේ ප්‍රමාණය කළ නොහැකි වූ, සයුර බඳු වූ, කිසිවෙකුටත් නොසෙල්විය හැකි වූ මෙම අතිමහත් ධන සම්භාරයෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා ආරාමයක් කරවමි යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. සෙසු පදයන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

၄၇၄. ဘိက္ခုသံဃေ နိသီဒိတွာ သမ္ဗုဒ္ဓေါ တေန သုဋ္ဌု မာပိတံ ကာရိတံ သံဃာရာမံ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ တဿာရာမဿာနိသံသဒီပကံ ဣဒံ ဝစနံ အဗြဝိ ကထေသီတိ သမ္ဗန္ဓော.

474. භික්ෂු සංඝයා මැද වැඩසිටි බුදුරජාණන් වහන්සේ, ඔහු විසින් මැනවින් කරවන ලද එම සංඝාරාමය පිළිගෙන, එම ආරාමයෙහි ආනිශංස ප්‍රකාශ කරමින් මෙම වචනය වදාළ සේක.

၄၇၅. ကထံ? ယော သောတိ ယော သံဃာရာမဒါယကော တာပသော သုမာပိတံ ကုဋိလေဏမဏ္ဍပပါသာဒဟမ္မိယပါကာရာဒိနာ သုဋ္ဌု သဇ္ဇိတံ သံဃာရာမံ ဗုဒ္ဓဿ ပါဒါသိ ပ-ကာရေန သောမနဿသမ္ပယုတ္တစိတ္တေန အဒါသိ. တမဟံ ကိတ္တယိဿာမီတိ တံ တာပသံ အဟံ ပါကဋံ ကရိဿာမိ, ဥတ္တာနိံ ကရိဿာမီတိ အတ္ထော. သုဏာထ မမ ဘာသတောတိ ဘာသန္တဿ မယှံ ဝစနံ သုဏာထ, ဩဟိတသောတာ အဝိက္ခိတ္တစိတ္တာ မနသိ ကရောထာတိ အတ္ထော.

475. ඒ කෙසේද? යම් සංඝාරාම දායක තාපසයෙක් වූයේ ද, ඔහු විසින් කුටි, මණ්ඩප, ප්‍රාසාද, පවුරු ආදියෙන් මැනවින් සරසන ලද සංඝාරාමය සොම්නස් සහගත සිතින් බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා සංඝයාට පූජා කළේය. ‘මම ඔහුව වර්ණනා කරන්නෙමි’ යනු එම තාපසයාගේ ගුණය ප්‍රකට කරන්නෙමි, පැහැදිලි කරන්නෙමි යන්නයි. ‘මා පවසන දේ අසන්න’ යනු මා පවසන වචනය යොමු කළ කන් ඇතිව, නොවිසිරුණු සිතින් යුතුව මෙනෙහි කරමින් අසන්න යනුයි.

၄၇၆. တေန ဒိန္နာရာမဿ ဖလံ ဒဿေန္တော ဟတ္ထီ အဿာ ရထာ ပတ္တီတိအာဒိမာဟ. တံ သုဝိညေယျမေဝ.

476. ඔහු පූජා කළ ආරාමයෙහි ආනිශංස පල දක්වමින් ‘ඇතුන්, අසුන්, රියන් හා පාබල සේනා’ යනාදිය වදාළ සේක. එය තේරුම් ගැනීම පහසුය.

၄၇၇. သံဃာရာမဿိဒံ ဖလန္တိ ဣဒံ အာယတိံ အနုဘဝိတဗ္ဗသမ္ပတ္တိသင်္ခါတံ ဣဋ္ဌဖလံ သံဃာရာမဒါနဿ ဖလံ ဝိပါကန္တိ အတ္ထော.

477. ‘සංඝාරාමස්සිදං ඵලං’ යනු මතු කාලයෙහි අනුභව කළ යුතු සැප සම්පත් සංඛ්‍යාත වූ, සංඝාරාම පූජාවෙහි මේ ඉෂ්ට විපාකයයි යනු අර්ථයයි.

၄၇၈. ဆဠာသီတိသဟဿာနီတိ [Pg.312] ဆသဟဿာနိ အသီတိသဟဿာနိ သမလင်္ကတာ သုဋ္ဌု အလင်္ကတာ သဇ္ဇိတာ နာရိယော ဣတ္ထိယော ဝိစိတ္တဝတ္ထာဘရဏာတိ ဝိစိတ္တေဟိ အနေကရူပေဟိ ဝတ္ထေဟိ အာဘရဏေဟိ စ သမန္နာဂတာ. အာမုတ္တမဏိကုဏ္ဍလာတိ ဩလမ္ဗိတမုတ္တာဟာရမဏိကဉ္စိတကဏ္ဏာတိ အတ္ထော.

478. අසූ හයදහසක් (86,000) මැනවින් සැරසුණු ස්ත්‍රීන් යනු විවිධ වර්ණවත් වස්ත්‍රවලින් හා ආභරණවලින් යුක්ත වූ ස්ත්‍රීන්ය. ‘ආමුත්තමණිකුණ්ඩලා’ යනු එල්ලා වැටෙන මුතු හාර සහ මාණික්‍යයෙන් නිර්මිත කර්ණාභරණ ඇත්තී යනුයි.

၄၇၉. တာသံ ဣတ္ထီနံ ရူပသောဘာတိသယံ ဝဏ္ဏေန္တော အာဠာရပမှာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အာဠာရာနိ မဟန္တာနိ အက္ခီနိ မဏိဂုဠသဒိသာနိ ယာသံ ဣတ္ထီနံ တာ အာဠာရပမှာ ဘမရာနမိဝ မန္ဒလောစနာတိ အတ္ထော. ဟသုလာ ဟာသပကတိ, လီလာဝိလာသာတိ အတ္ထော. သုသညာတိ သုန္ဒရသညိတဗ္ဗသရီရာဝယဝါ. တနုမဇ္ဈိမာတိ ခုဒ္ဒကဥဒရပဒေသာ. သေသံ ဥတ္တာနမေဝ.

479. එම ස්ත්‍රීන්ගේ රූප ශෝභාව වර්ණනා කරමින් ‘ආළාරපම්හා’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘ආළාරපම්හා’ යනු මාණික්‍ය ගුළි බඳු වූ මනරම් මහත් නෙත් ඇති, මී මැස්සන් බඳු බැම සඟලක් ඇති ස්ත්‍රීන්ය. ‘හසුලා’ යනු නිරන්තර සිනහමුසු ස්වභාවය ඇති විලාසවත් ස්ත්‍රීන්ය. ‘සුසඤ්ඤා’ යනු ඉතා මනරම් ශරීර අවයව ඇත්තී යන්නයි. ‘තනුමජ්ඣිමා’ යනු සිහින් ඉඟටියක් ඇත්තී යන්නයි. සෙසු පදයන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

၄၈၄. တဿ ဓမ္မေသု ဒါယာဒေါတိ တဿ ဂေါတမဿ ဘဂဝတော ဓမ္မေသု ဒါယာဒေါ ဓမ္မကောဋ္ဌာသဘာဂီ. ဩရသောတိ ဥရသိ ဇာတော, သိထိလဓနိတာဒိဒသဝိဓဗျဉ္ဇနဗုဒ္ဓိသမ္ပန္နံ ကဏ္ဌတာလုဩဋ္ဌာဒိပဉ္စဋ္ဌာနေ ဃဋ္ဋေတွာ ဒေသိတဓမ္မံ သုတွာ သောတာပတ္တိမဂ္ဂါဒိမဂ္ဂပဋိပါဋိယာ သဗ္ဗကိလေသေ ခေပေတွာ အရဟတ္တေ ဌိတဘာဝေန ဥရသိ ဇာတပုတ္တောတိ အတ္ထော. ဓမ္မနိမ္မိတောတိ ဓမ္မေန သမေန အဒဏ္ဍေန အသတ္ထေန နိမ္မိတော ပါကဋော ဘဝိဿသီတိ အတ္ထော. ဥပါလိ နာမ နာမေနာတိ ကိဉ္စာပိ သော မာတု နာမေန မန္တာဏိပုတ္တနာမော, အနုရုဒ္ဓါဒီဟိ ပန သဟ ဂန္တွာ ပဗ္ဗဇိတတ္တာ ခတ္တိယာနံ ဥပသမီပေ အလ္လီနော ယုတ္တော ကာယစိတ္တေဟိ သမင်္ဂီဘူတောတိ ဥပါလီတိ နာမေန သတ္ထု သာဝကော ဟေဿတိ ဘဝိဿတီတိ အတ္ထော.

484. ‘තස්ස ධම්මේසු දායාදෝ’ යනු ඒ ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්මයේ දායාද ඇත්තා වූ, ධර්ම කොට්ඨාසයන්හි කොටස්කරුවෙකු වූ යන්නයි. ‘ඕරසෝ’ යනු ළෙහි උපන් යන්නයි; එනම් දස වැදෑරුම් ව්‍යඤ්ජන බුද්ධියෙන් හා පංච ස්ථානයන්ගෙන් නික්මෙන දේශනාව අසා, සෝවාන් ආදී මාර්ග පිළිවෙළින් සියලු කෙලෙස් නසා අරහත් භාවයෙහි පිහිටි බැවින් ළෙහි උපන් පුත්‍රයෙකු බඳු වූ යන්නයි. ‘ධම්මනිම්මිතෝ’ යනු ධර්මය නිසා, දඬුවමකින් හෝ අවියකින් තොරව ශාසනයෙහි ප්‍රකට වන්නෙක් යන්නයි. මවගේ නමින් ‘මන්තාණිපුත්ත’ යැයි ප්‍රසිද්ධ වුවද, අනුරුද්ධ ආදී කුමාරවරුන් සමග පැවිදි වූ බැවින් ද, ක්ෂත්‍රියයන්ට සමීපව කටයුතු කළ බැවින් ද ‘උපාලි’ යන නමින් ඔහු ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයෙකු වන්නේය.

၄၈၅. ဝိနယေ ပါရမိံ ပတွာတိ ဝိနယပိဋကေ ကောဋိံ ပရိယောသာနံ ပတွာ ပါပုဏိတွာ. ဌာနာဋ္ဌာနေ စ ကောဝိဒေါတိ ကာရဏာကာရဏေ စ ဒက္ခော ဆေကောတိ အတ္ထော. ဇိနသာသနံ ဓာရေန္တောတိ ဇိနေန ဝုတ္တာနုသာသနိံ ဇိနဿ ပိဋကတ္တယံ ဝါစနသဝနစိန္တနဓာရဏာဒိဝသေန ဓာရေန္တော, သလ္လက္ခေန္တောတိ အတ္ထော. ဝိဟရိဿတိနာသဝေါတိ နိက္ကိလေသော စတူဟိ ဣရိယာပထေဟိ အပရိပတန္တံ အတ္တဘာဝံ ဟရိဿတိ ပဝတ္တေဿတီတိ အတ္ထော.

485. ‘විනයේ පාරමිං පත්වා’ යනු විනය පිටකයෙහි පරතෙරට පත්ව යන්නයි. ‘ඨානාට්ඨානේ ච කෝවිදෝ’ යනු කරුණු හා අකරුණු මැනවින් දන්නා දක්ෂයෙකු බවයි. ‘ජිනසාසනං ධාරෙන්තෝ’ යනු ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ වදාළ ත්‍රිපිටක ධර්මය ඉගෙනීමෙන්, මෙනෙහි කිරීමෙන් හා දරාගැනීමෙන් රැකගන්නා යන්නයි. ‘විහරිස්සති නාසවෝ’ යනු කෙලෙස් රහිතව සතර ඉරියව්වෙන්ම පීඩාවකින් තොරව වාසය කරන්නේය යන්නයි.

၄၈၇. အပရိမေယျုပါဒါယာတိ [Pg.313] အနေကသတသဟဿေ အာဒိံ ကတွာ. ပတ္ထေမိ တဝ သာသနန္တိ ‘‘ဂေါတမဿ ဘဂဝတော သာသနေ ဝိနယဓရာနံ အဂ္ဂေါ ဘဝေယျ’’န္တိ တုယှံ သာသနံ ပတ္ထေမိ ဣစ္ဆာမီတိ အတ္ထော. သော မေ အတ္ထောတိ သော ဧတဒဂ္ဂဋ္ဌာနန္တရသင်္ခါတော အတ္ထော မေ မယာ အနုပ္ပတ္တောတိ အတ္ထော. သဗ္ဗသံယောဇနက္ခယောတိ သဗ္ဗေသံ သံယောဇနာနံ ခယော မယာ အနုပ္ပတ္တောတိ သမ္ဗန္ဓော, နိဗ္ဗာနံ အဓိဂတန္တိ အတ္ထော.

487. අසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂ ගණනක සිට ‘ගෞතම බුදු සසුනෙහි විනයධරයන් අතර අග්‍ර වෙම්වා’ යි මම ප්‍රාර්ථනා කළෙමි. ‘සෝ මේ අත්ථෝ’ යනු මා ප්‍රාර්ථනා කළ ඒ අග්‍ර පදවිය නමැති අර්ථය දැන් මා විසින් සාක්ෂාත් කරගන්නා ලදී. සියලු සංයෝජනයන් ක්ෂය කර අමා නිවනට පැමිණියෙමි යනු මෙහි සම්බන්ධයයි.

၄၈၈. ရာဇဒဏ္ဍေန တဇ္ဇိတော ပီဠိတော သူလာဝုတော သူလေ အာဝုတော အာဝုဏိတော ပေါသော ပုရိသော သူလေ သာတံ မဓုရသုခံ အဝိန္ဒန္တော နာနုဘဝန္တော ပရိမုတ္တိံဝ ပရိမောစနမေဝ ဣစ္ဆတိ ယထာတိ သမ္ဗန္ဓော.

488. රජ දඬුවමින් තැතිගත්, පීඩිත වූ, හුලක ඇමුණුනු පුරුෂයෙකු, එම හුල මත කිසිදු මිහිරි සුවයක් නොවිඳිමින් එයින් ගැලවීමටම කැමති වන්නාක් මෙන් යනු මෙහි උපමාවයි.

၄၈၉-၉၀. မဟာဝီရ ဝီရာနမန္တရေ ဝီရုတ္တမ အဟံ ဘဝဒဏ္ဍေန ဇာတိဒဏ္ဍေန, တဇ္ဇိတော ပီဠိတော ကမ္မသူလာဝုတော ကုသလာကုသလကမ္မသူလသ္မိံ အာဝုတော သန္တော သံဝိဇ္ဇမာနော, ပိပါသာဝေဒနာယ ပိပါသာတုရဘာဝေန အဋ္ဋိတော အဘိဘူတော ဒုက္ခာပိတော ဘဝေ သာတံ သံသာရေ မဓုရံ သုခံ န ဝိန္ဒာမိ န လဘာမိ. ရာဂဂ္ဂိဒေါသဂ္ဂိမောဟဂ္ဂိသင်္ခါတေဟိ, နရကဂ္ဂိကပ္ပုဋ္ဌာနဂ္ဂိဒုက္ခဂ္ဂိသင်္ခါတေဟိ ဝါ တီဟိ အဂ္ဂီဟိ ဍယှန္တော ပရိမုတ္တိံ ပရိမုစ္စနုပါယံ ဂဝေသာမိ ပရိယေသာမိ တထေဝါတိ သမ္ဗန္ဓော. ယထာ ရာဇဒဏ္ဍံ ဣတော ဂတော ပတ္တော ပရိမုတ္တိံ ဂဝေသတိ, တထာ အဟံ ဘဝဒဏ္ဍပ္ပတ္တော ပရိမုတ္တိံ ဂဝေသာမီတိ သမ္ဗန္ဓော.

489-90. මහා වීරයන් වහන්ස, භව දඬුවමින් හා ජාති දඬුවමින් පීඩිත වූ, කර්ම නමැති හුලෙහි ඇමුණුනා වූ මම, තෘෂ්ණාවෙන් හා වේදනාවෙන් පීඩිතව මෙම සංසාරයෙහි කිසිදු මිහිරි සුවයක් නොලබමි. රාග, ද්වේෂ, මෝහ යන ගින්නෙන් හෝ දුක් නමැති ගින්නෙන් දැවෙන්නා වූ මම ගැලවීමේ මග සොයමි. යම් සේ රජ දඬුවමට පත් වූවෙකු ගැලවීම සොයයි ද, එසේම මම භව දඬුවමින් මිදීමට මග සොයමි.

၄၉၁-၂. ပုန သံသာရတော မောစနံ ဥပမောပမေယျဝသေန ဒဿေန္တော ယထာ ဝိသာဒေါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝိသေန သပ္ပဝိသေန အာ သမန္တတော ဒံသီယိတ္ထ ဒဋ္ဌော ဟောတီတိ ဝိသာဒေါ, သပ္ပဒဋ္ဌောတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဝိသံ ဟလာဟလဝိသံ အဒတိ ဂိလတီတိ ဝိသာဒေါ, ဝိသခါဒကောတိ အတ္ထော. ယော ပုရိသော ဝိသာဒေါ, တေန တာဒိသေန ဝိသေန ပရိပီဠိတော, တဿ ဝိသဿ ဝိဃာတာယ ဝိနာသာယ ဥပါယနံ ဥပါယဘူတံ အဂဒံ ဩသဓံ ဂဝေသေယျ ပရိယေသေယျ, တံ ဂဝေသမာနော ဝိသဃာတကံ ဝိသနာသကံ အဂဒံ ဩသဓံ ပဿေယျ ဒက္ခေယျ. သော တံ အတ္တနော ဒိဋ္ဌံ ဩသဓံ ပိဝိတွာ ဝိသမှာ ဝိသတော ပရိမုတ္တိယာ ပရိမောစနကာရဏာ သုခီ အဿ ဘဝေယျ ယထာတိ သမ္ဗန္ဓော.

491-2. නැවතත් සංසාරයෙන් මිදීම උපමා මගින් දක්වමින් ‘යථා විසාදෝ’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘විසාදෝ’ යනු සර්ප විෂක් ශරීරගත වූවෙකු හෝ හලාහල විෂක් අනුභව කළ අයෙකි. එවැනි විෂකින් පීඩිත වූ පුරුෂයෙකු එම විෂ නැසීමට ඔසුවක් සොයන්නේය. එසේ සොයන ඔහුට විෂ නසන ඔසුවක් දක්නට ලැබෙන්නේය. ඔහු තමා දුටු එම ඔසුව පානය කර විෂෙන් මිදී සුවපත් වන්නාක් මෙන් යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘විසම්හා පරිමුත්තියා’ යනු විෂෙන් ගැලවීමේ හේතුව නිසා සුවපත් වන්නේය යන්නයි.

၄၉၃. တထေဝါဟန္တိ [Pg.314] ယထာ ယေန ပကာရေန သော နရော ဝိသဟတော, သဝိသေန သပ္ပေန ဒဋ္ဌော ဝိသခါဒကော ဝါ ဩသဓံ ပိဝိတွာ သုခီ ဘဝေယျ, တထေဝ တေန ပကာရေန အဟံ အဝိဇ္ဇာယ မောဟေန သံ သုဋ္ဌု ပီဠိတော. သဒ္ဓမ္မာဂဒမေသဟန္တိ အဟံ သဒ္ဓမ္မသင်္ခါတံ ဩသဓံ ဧသံ ပရိယေသန္တောတိ အတ္ထော.

493. ඒ ආකාරයෙන්ම, යම් සේ විෂ සහිත සර්පයෙකු දෂ්ට කළ මිනිසෙකු ඖෂධ පානය කොට සුවපත් වේ ද, එලෙසම මම ද අවිද්‍යාව නමැති මෝහයෙන් බොහෝ සෙයින් පීඩිතව සිටිමි. මම සද්ධර්මය නමැති ඔසුව සොයන්නෙක් වෙමි යන අර්ථයයි.

၄၉၄-၅. ဓမ္မာဂဒံ ဂဝေသန္တောတိ သံသာရဒုက္ခဝိသဿ ဝိနာသာယ ဓမ္မောသဓံ ဂဝေသန္တော. အဒ္ဒက္ခိံ သကျသာသနန္တိ သကျဝံသပဘဝဿ ဂေါတမဿ သာသနံ သဒ္ဒက္ခိန္တိ အတ္ထော. အဂ္ဂံ သဗ္ဗောသဓာနံ တန္တိ သဗ္ဗေသံ ဩသဓာနံ အန္တရေ တံ သကျသာသနသင်္ခါတံ ဓမ္မောသဓံ အဂ္ဂံ ဥတ္တမန္တိ အတ္ထော. သဗ္ဗသလ္လဝိနောဒနန္တိ ရာဂသလ္လာဒီနံ သဗ္ဗေသံ သလ္လာနံ ဝိနောဒနံ ဝူပသမကရံ ဓမ္မောသဓံ ဓမ္မသင်္ခါတံ ဩသဓံ ပိဝိတွာ သဗ္ဗံ ဝိသံ သကလသံသာရဒုက္ခဝိသံ သမူဟနိံ နာသေသိန္တိ သမ္ဗန္ဓော. အဇရာမရန္တိ တံ ဒုက္ခဝိသံ သမူဟနိတွာ အဇရံ ဇရာဝိရဟိတံ အမရံ မရဏဝိရဟိတံ သီတိဘာဝံ ရာဂပရိဠာဟာဒိဝိရဟိတတ္တာ သီတလဘူတံ နိဗ္ဗာနံ အဟံ ဖဿယိံ ပစ္စက္ခမကာသိန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

494-5. සංසාර දුක් නමැති විෂ විනාශ කිරීම පිණිස ධර්මය නමැති ඔසුව සොයන්නා වූ මම, ශාක්‍ය වංශික ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනය දුටුවෙමි. සියලු ඖෂධයන් අතර අග්‍ර වූ ධර්මය නමැති ඔසුව පානය කර, සියලු සංසාර දුක් විෂ නසා, ජරා මරණ රහිත වූ, කෙලෙස් ගින්නෙන් මිදුණු ශාන්ත වූ නිවන මම සාක්ෂාත් කළෙමි.

၄၉၆. ပုန ကိလေသတမဿ ဥပမံ ဒဿေန္တော ယထာ ဘူတဋ္ဋိတောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယထာ ယေန ပကာရေန ဘူတဋ္ဋိတော ဘူတေန ယက္ခေန အဋ္ဋိတော ပီဠိတော ပေါသော ပုရိသော ဘူတဂ္ဂါဟေန ယက္ခဂ္ဂါဟေန ပီဠိတော ဒုက္ခိတော ဘူတသ္မာ ယက္ခဂ္ဂါဟတော ပရိမုတ္တိယာ မောစနတ္ထာယ ဘူတဝေဇ္ဇံ ဂဝေသေယျ.

496. නැවත කෙලෙස් නමැති අඳුරට උපමාවක් දක්වමින් ‘යථා භූතට්ඨිතෝ’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම්: යම් සේ භූතයෙකු හෝ යක්ෂයෙකු ආවේශ වීමෙන් පීඩාවට පත් වූ මිනිසෙක්, ඒ යක්ෂ ග්‍රහණයෙන් මිදීම පිණිස භූත විද්‍යාව දත් වෙදැදුරෙකු සොයන්නේ ද එලෙසම වේ.

၄၉၇. တံ ဂဝေသမာနော စ ဘူတဝိဇ္ဇာယ သုဋ္ဌု ကောဝိဒံ ဆေကံ ဘူတဝေဇ္ဇံ ပဿေယျ, သော ဘူတဝေဇ္ဇော တဿ ယက္ခဂ္ဂဟိတဿ ပုရိသဿ အာဝေသဘူတံ ဝိဟနေ ဝိနာသေယျ, သမူလဉ္စ မူလေန သဟ အာယတိံ အနာသေဝကံ ကတွာ ဝိနာသယေ ဝိဒ္ဓံသေယျာတိ သမ္ဗန္ဓော.

497. එලෙස සොයන්නා වූ ඔහු භූත විද්‍යාවෙහි මනා නිපුණත්වයක් ඇති වෙදැදුරෙකු දකින්නේ නම්, ඒ වෙදැදුරා යක්ෂයා ආවේශ වූ තැනැත්තාගේ ඒ පීඩාව සහමුලින්ම විනාශ කර දමයි. මතු නොවන්නට මුල් සහිතවම එය දුරු කරයි.

၄၉၈. မဟာဝီရ ဝီရုတ္တမ တမဂ္ဂါဟေန ကိလေသန္ဓကာရဂ္ဂါဟေန ပီဠိတော အဟံ တထေဝ တေန ပကာရေနေဝ တမတော ကိလေသန္ဓကာရတော ပရိမုတ္တိယာ မောစနတ္ထာယ ဉာဏာလောကံ ပညာအာလောကံ ဂဝေသာမီတိ သမ္ဗန္ဓော.

498. මහා වීරයන් වහන්ස, කෙලෙස් අඳුර නමැති ග්‍රහණයෙන් පීඩිත වූ මම ද, ඒ අයුරින්ම කෙලෙස් අඳුරෙන් මිදීම පිණිස ප්‍රඥාව නමැති ආලෝකය සොයමි.

၄၉၉. အထ [Pg.315] တဒနန္တရံ ကိလေသတမသောဓနံ ကိလေသန္ဓကာရနာသကံ သကျမုနိံ အဒ္ဒသန္တိ အတ္ထော. သော သကျမုနိ မေ မယှံ တမံ အန္ဓကာရံ ကိလေသတိမိရံ ဘူတဝေဇ္ဇောဝ ဘူတကံ ယက္ခဂ္ဂဟိတံ ဣဝ ဝိနောဒေသိ ဒူရီ အကာသီတိ သမ္ဗန္ဓော.

499. ඉන්පසු, කෙලෙස් අඳුර දුරු කරන්නා වූ ශාක්‍යමුනි බුදුරජාණන් වහන්සේව මම දුටුවෙමි. ඒ ශාක්‍යමුනි බුදුරජාණන් වහන්සේ, දක්ෂ භූත වෙදැදුරෙකු යක්ෂ ග්‍රහණය දුරු කරන්නාක් මෙන්, මාගේ කෙලෙස් අඳුර දුරින්ම දුරු කළ සේක.

၅၀၀. သော အဟံ ဧဝံ ဝိမုတ္တော သံသာရသောတံ သံသာရပဝါဟံ သံ သုဋ္ဌု ဆိန္ဒိံ ဆေဒေသိံ, တဏှာသောတံ တဏှာမဟောဃံ နိဝါရယိံ နိရဝသေသံ အပ္ပဝတ္တိံ အကာသိန္တိ အတ္ထော. ဘဝံ ဥဂ္ဃာဋယိံ သဗ္ဗန္တိ ကာမဘဝါဒိကံ သဗ္ဗံ နဝဘဝံ ဥဂ္ဃာဋယိံ ဝိနာသေသိန္တိ အတ္ထော. မူလတော ဝိနာသေန္တော ဘူတဝေဇ္ဇော ဣဝ မူလတော ဥဂ္ဃာဋယိန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

500. එසේ මිදුණු මම සංසාර ප්‍රවාහය මැනවින් සිඳ දැමුවෙමි. තණ්හාව නමැති සැඩ පහර වැළැක්වූයෙමි. කාම භව ආදී සියලු භවයන් සහමුලින්ම විනාශ කළෙමි. දක්ෂ වෙදැදුරෙකු මෙන් මම සියල්ල මුලින්ම උදුරා දැමුවෙමි.

၅၀၁. တတော နိဗ္ဗာနပရိယေသနာယ ဥပမံ ဒဿေန္တော ယထာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဂရုံ ဘာရိယံ နာဂံ ဂိလတီတိ ဂရုဠော. ဂရုံ ဝါ နာဂံ လာတိ အာဒဒါတီတိ ဂရုဠော, ဂရုဠရာဇာ. အတ္တနော ဘက္ခံ သကဂေါစရံ ပန္နဂံ ပကာရေန ပရဟတ္ထံ န ဂစ္ဆတီတိ ပန္နဂေါတိ လဒ္ဓနာမံ နာဂံ ဂဟဏတ္ထာယ ဩပတတိ အဝပတတိ, သမန္တာ သမန္တတော ယောဇနသတံ သတယောဇနပ္ပမာဏံ မဟာသရံ မဟာသမုဒ္ဒံ အတ္တနော ပက္ခဝါတေဟိ ဝိက္ခောဘေတိ အာလောဠေတိ ယထာတိ သမ္ဗန္ဓော.

501. ඉන්පසු නිවන සෙවීමට උපමාවක් දක්වමින් ‘යථා’ යනාදිය වදාළ සේක. බර වූ නාගයන් ගිලින හෙයින් ‘ගරුළ’ (ගුරුළු) නම් වේ. ඒ ගුරුළු රජ තෙමේ තමාගේ ගොදුර වූ නාගයෙකු අල්ලා ගැනීම පිණිස අහසින් පහතට පැන යොදුන් සියයක් පමණ වූ මහා සමුද්‍රය පියාපත් පහරින් කැළඹෙන්නාක් මෙන්, මෙය උපමා කළ යුතුය.

၅၀၂. သော သုပဏ္ဏော ဝိဟင်္ဂမော ဝေဟာသဂမနသီလော ပန္နဂံ နာမံ ဂဟေတွာ အဓောသီသံ ဩလမ္ဗေတွာ ဝိဟေဌယံ တတ္ထ တတ္ထ ဝိဝိဓေန ဟေဌနေန ဟေဌေန္တော အာဒါယ ဒဠှံ ဂဟေတွာ ယေန ကာမံ ယတ္ထ ဂန္တုကာမော, တတ္ထ ပက္ကမတိ ဂစ္ဆတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

502. අහසෙහි සැරිසරන්නා වූ ඒ ගුරුළු පක්ෂියා නාගයෙකුව අල්ලා ගෙන, හිස පහතට හරවා එල්ලා ගෙන, විවිධාකාරයෙන් පීඩා පමුණුවමින්, තමාට රිසි තැනකට පියාඹා යයි.

၅၀၃. ဘန္တေ မဟာဝီရ, ယထာ ဂရုဠော ဗလီ ဗလဝါ ပန္နဂံ ဂဟေတွာ ပက္ကမတိ, တထာ ဧဝ အဟံ အသင်္ခတံ ပစ္စယေဟိ အကတံ နိဗ္ဗာနံ ဂဝေသန္တော ပဋိပတ္တိပူရဏဝသေန ပရိယေသန္တော ဒေါသေ သကလဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿေ ဝိက္ခာလယိံ ဝိသေသေန သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနေန သောဓေသိံ အဟန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

503. ස්වාමීනි මහා වීරයන් වහන්ස, බලවත් වූ ගුරුළෙකු නාගයෙකු ගෙන යන්නාක් මෙන්, මම ද ප්‍රතිපත්ති පූර්ණය කිරීමෙන් අසංඛත වූ නිවන සොයමින්, එක්දහස් පන්සියයක් වූ සියලු කෙලෙස් සහමුලින්ම ප්‍රහීණ කරමින් පිරිසිදු වුණෙමි.

၅၀၄. ယထာ ဂရုဠော ပန္နဂံ ဂဟေတွာ ဘုဉ္ဇိတွာ ဝိဟရတိ, တထာ အဟံ ဓမ္မဝရံ ဥတ္တမဓမ္မံ ဒိဋ္ဌော ပဿန္တော ဧတံ သန္တိပဒံ နိဗ္ဗာနပဒံ အနုတ္တရံ ဥတ္တရဝိရဟိတံ မဂ္ဂဖလေဟိ အာဒါယ ဂဟေတွာ ဝဠဉ္ဇေတွာ ဝိဟရာမီတိ သမ္ဗန္ဓော.

504. ගුරුළෙකු නාගයෙකු අල්ලා ගෙන එයින් තෘප්තිමත් වෙමින් වෙසෙන්නාක් මෙන්, මම ද උතුම් වූ ශාන්ත පදය හෙවත් නිර්වාණය සාක්ෂාත් කොට, මාර්ග ඵල ධර්මයන් භුක්ති විඳිමින් වාසය කරමි.

၅၀၅. ဣဒါနိ [Pg.316] နိဗ္ဗာနဿ ဒုလ္လဘဘာဝံ ဒဿေန္တော အာသာဝတီ နာမ လတာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သဗ္ဗေသံ ဒေဝါနံ အာသာ ဣစ္ဆာ ဧတိဿံ လတာယံ အတ္ထီတိ အာသာဝတီ နာမ လတာ, စိတ္တလတာဝနေ အနေကဝိစိတ္တာဟိ လတာဟိ ဂဟနီဘူတေ ဝနေ ဥယျာနေ ဇာတာ နိဗ္ဗတ္တာတိ အတ္ထော. တဿာ လတာယ ဝဿသဟဿေန ဝဿသဟဿစ္စယေန ဧကံ ဖလံ နိဗ္ဗတ္တတေ ဧကံ ဖလံ ဂဏှာတိ.

505. දැන් නිවනෙහි දුර්ලභ බව දැක්වීමට ‘ආසාවතී නාම ලතා’ යනාදිය වදාළ සේක. සියලු දෙවියන්ගේ ආශාව ඒ කෙරෙහි පවතින බැවින් එය ‘ආසාවතී’ නම් වේ. චිත්‍රලතා වනයෙහි උපදින එම වැල් විශේෂය වසර දහසකට වරක් එකම එක ඵලයක් හටගන්වයි.

၅၀၆. တံ ဒေဝါတိ တံ အာသာဝတိံ လတံ တာဝ ဒူရဖလံ တတ္တကံ စိရကာလံ အတိက္ကမိတွာ ဖလံ ဂဏှန္တံ သံဝိဇ္ဇမာနံ ဒေဝါ တာဝတိံသဒေဝတာ ပယိရုပါသန္တိ ဘဇန္တိ, သာ အာသာဝတီ နာမ လတုတ္တမာ လတာနံ အန္တရေ ဥတ္တမလတာ ဧဝံ ဒေဝါနံ ပိယာ အဟောသီတိ သမ္ဗန္ဓော.

506. තව්තිසා වැසි දෙවියෝ දීර්ඝ කාලයක් බලා සිට එම දුර්ලභ ඵලය ලබා ගන්නා ඒ ආසාවතී වැලට බොහෝ සෙයින් ඇලුම් කරති. වැල් වර්ග අතර උත්තම වූ ඒ වැල දෙවියන්ට ඉතා ප්‍රියජනක වේ.

၅၀၇. သတသဟဿုပါဒါယာတိ သတသဟဿသံဝစ္ဆရံ အာဒိံ ကတွာ. တာဟံ ပရိစရေ မုနီတိ မောနံ ဝုစ္စတိ ဉာဏံ, ဘန္တေ, မုနိ ဉာဏဝန္တ သဗ္ဗညု, အဟံ တံ ဘဂဝန္တံ ပရိစရေ ပယိရုပါသာမိ. သာယံပါတံ နမဿာမီတိ သာယနှသမယဉ္စ ပုဗ္ဗဏှသမယဉ္စာတိ ဒွိက္ခတ္တုံ နမဿာမိ ပဏာမံ ကရောမိ. ယထာ ဒေဝါ တာဝတိံသာ ဒေဝါ ဝိယ အာသာဝတီလတံ သာယံပါတဉ္စ ပယိရုပါသန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

507. වසර ලක්ෂයක් මුළුල්ලෙහි මම මුනිවරයන් වහන්සේට උපස්ථාන කරමි. ‘මුනි’ යනු ප්‍රඥාවන්ත වූ සර්වඥයන් වහන්සේය. මම උන්වහන්සේට උදේ සවස නමස්කාර කරමි. තව්තිසා වැසි දෙවියන් ආසාවතී වැල ඇසුරු කරන්නාක් මෙන් මම ද බුදුරජාණන් වහන්සේ ඇසුරු කරමි.

၅၀၈. အဝဉ္ဈာ ပါရိစရိယာတိ ယသ္မာ ဗုဒ္ဓဒဿနဟေတု နိဗ္ဗာနပ္ပတ္တိ အဟောသိ, တသ္မာ ဗုဒ္ဓပါရိစရိယာ ဝတ္တပဋိပတ္တိကိရိယာ အဝဉ္ဈာ အတုစ္ဆာ နမဿနာ ပဏာမကိရိယာ စ အမောဃာ အတုစ္ဆာ. တထာ ဟိ ဒူရာဂတံ ဒူရတော သံသာရဒ္ဓါနတော အာဂတမ္ပိ, သန္တံ သံဝိဇ္ဇမာနံ ခဏောယံ အယံ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒက္ခဏော န ဝိရာဓယိ နာတိက္ကမိ, မံ အတိက္ကမိတွာ န ဂတောတိ အတ္ထော.

508. බුදුරජාණන් වහන්සේ දැකීම නිසා නිවන අවබෝධ වන බැවින්, උන්වහන්සේට කරන උපස්ථානය හා නමස්කාරය කිසිසේත් නිෂ්ඵල නොවේ. දීර්ඝ සංසාර ගමනකින් පසු උදා වූ මේ බුද්ධෝත්පාද ක්ෂණය මා ඉක්මවා නොගිය බව මෙහි අර්ථයයි.

၅၀၉. ဗုဒ္ဓဒဿနဟေတု နိဗ္ဗာနပ္ပတ္တော အဟံ အာယတိံ ဥပ္ပဇ္ဇနကဘဝေ မမ ပဋိသန္ဓိံ ဝိစိနန္တော ဥပပရိက္ခန္တော န ပဿာမီတိ သမ္ဗန္ဓော. နိရူပဓိ ခန္ဓူပဓိကိလေသူပဓီဟိ ဝိရဟိတော ဝိပ္ပမုတ္တော သဗ္ဗကိလေသေဟိ ဝိနာဘူတော ဥပသန္တော ကိလေသပရိဠာဟာဘာဝေန သန္တမာနသော စရာမိ အဟန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

509. බුදුරජාණන් වහන්සේ දැකීමේ හේතුවෙන් නිවනට පත් වූ මම, මතු කාලයෙහි උපදනා භවයන්හි මාගේ පිළිසඳ ගැනීමක් සොයන්නේ නමුදු (එවැන්නක්) පිරිසිඳ නොදකිමි යනු සම්බන්ධයයි. සියලු උපධීන්ගෙන් තොර වූ, ස්කන්ධ උපධි සහ ක්ලේශ උපධීන්ගෙන් වෙන් වූ, මිදුණු, සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් පහ වූ, සන්සුන් වූ, කෙලෙස් දැවිලි නැති බැවින් ශාන්ත වූ සිතැතිව මම හැසිරෙමි යනු සම්බන්ධයයි.

၅၁၀. ပုန အတ္တနော ဗုဒ္ဓဒဿနာယ ဥပမံ ဒဿေန္တော ယထာပိ ပဒုမံ နာမာတိအာဒိမာဟ. သူရိယရံသေန သူရိယရံသိသမ္ဖဿေန ယထာ ပဒုမံ နာမ [Pg.317] အပိ ပုပ္ဖတိ ဝိကသတိ မဟာဝီရ ဝီရုတ္တမ အဟံ တထာ ဧဝ ဗုဒ္ဓရံသေန ဗုဒ္ဓေန ဘဂဝတာ ဒေသိတဓမ္မရံသိပ္ပဘာဝေန ပုပ္ဖိတောတိ အတ္ထော.

510. නැවත තමන් වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේ දැකීම පිළිබඳව උපමාවක් දක්වමින් "යථාපි පදුමං නාම" යනාදිය වදාළ සේක. සූර්ය රශ්මියෙන් හෙවත් සූර්ය රශ්මියෙහි ස්පර්ශයෙන් යම් සේ පියුමක් පිපෙන්නේද (විකසිත වන්නේද), එලෙසම මහා වීර වූ ශ්‍රේෂ්ඨ වීර වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ නමැති රශ්මියෙන් හෙවත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ධර්ම රශ්මිය නමැති ප්‍රභාවෙන් (මම) පිපුණෙමි යනු අර්ථයයි.

၅၁၁-၁၂. ပုန ဗုဒ္ဓဒဿနေန နိဗ္ဗာနဒဿနံ ဒီပေန္တော ယထာ ဗလာကာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဗလာကယောနိမှိ ဗလာကဇာတိယံ သဒါ သဗ္ဗသ္မိံ ကာလေ ပုမာ ပုရိသော ယထာ န ဝိဇ္ဇတိ. ပုမေ အဝိဇ္ဇမာနေ ကထံ ဗလာကာနံ ဂဗ္ဘဂ္ဂဟဏံ ဟောတီတိ စေ? မေဃေသု ဂဇ္ဇမာနေသု သဒ္ဒံ ကရောန္တေသု မေဃဂဇ္ဇနံ သုတွာ တာ ဗလာကိနိယော သဒါ သဗ္ဗကာလေ ဂဗ္ဘံ ဂဏှန္တိ အဏ္ဍံ ဓာရေန္တီတိ အတ္ထော. ယာဝ ယတ္တကံ ကာလံ မေဃော န ဂဇ္ဇတိ မေဃော သဒ္ဒံ န ကရောတိ, တာဝ တတ္တကံ ကာလံ စိရံ စိရကာလေန ဂဗ္ဘံ အဏ္ဍံ ဓာရေန္တိ. ယဒါ ယသ္မိံ ကာလေ မေဃော ပဝဿတိ ပကာရေန ဂဇ္ဇိတွာ ဝဿတိ ဝုဋ္ဌိဓာရံ ပဂ္ဃရတိ, တဒါ တသ္မိံ ကာလေ ဘာရတော ဂဗ္ဘဓာရဏတော ပရိမုစ္စန္တိ အဏ္ဍံ ပါတေန္တီတိ အတ္ထော.

511-12. නැවත බුදුරජාණන් වහන්සේ දැකීමෙන් නිවන දැකීම ප්‍රකාශ කරමින් "යථා බලාකා" යනාදිය වදාළ සේක. එහි බලාකා යෝනියෙහි හෙවත් කොක් කුලෙහි සෑම කල්හිම පුරුෂයෙකු (පිරිමි සතෙකු) නොමැත. පුරුෂයෙකු නොමැති කල්හි කොක් පක්ෂීන්ට ගැබ් ගැනීම කෙසේ සිදු වේද යත්? වලාකුළු ගර්ජනා කරන කල්හි, එම හඬ අසා එම කොක් පක්ෂීන් සෑම කල්හිම ගැබ් ගනිති; බිත්තර දරති යනු අර්ථයයි. යම් තාක් කල් වලාකුළු ගර්ජනා නොකරන්නේද, ඒ තාක් කල් බොහෝ වේලාවක් බිත්තර දරති. යම් කලක වලාකුළු මනාව වසින්නේ ද, වැසි දාරාවන් වගුරුවන්නේ ද, එකල්හි එම ගැබ් දැරීමේ බරින් හෙවත් බිත්තර දැරීමේ බරින් මිදෙති; බිත්තර හෙළති යනු අර්ථයයි.

၅၁၃. တတော ပရံ ဥပမေယျသမ္ပဒံ ဒဿေန္တော ပဒုမုတ္တရဗုဒ္ဓဿာတိအာဒိမာဟ. ပဒုမုတ္တရဿ ဗုဒ္ဓဿ ဓမ္မမေဃေန ဝေါဟာရပရမတ္ထဒေသနာသင်္ခါတမေဃေန ဂဇ္ဇတော ဂဇ္ဇန္တဿ ဒေသေန္တဿ ဓမ္မမေဃဿ သဒ္ဒေန ဃောသာနုသာရေန အဟံ တဒါ ဓမ္မဂဗ္ဘံ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ဒါနသီလာဒိပုညသမ္ဘာရဂဗ္ဘံ အဂဏှိံ ဂဟေသိံ တထာတိ သမ္ဗန္ဓော.

513. ඉන් පසුව උපමේයය දක්වමින් "පදුමුත්තර බුද්ධස්ස" යනාදිය වදාළ සේක. ව්‍යවහාර සහ පරමාර්ථ දේශනා නමැති ධර්ම මේඝයෙන් ගර්ජනා කරන්නා වූ හෙවත් ධර්මය දේශනා කරන්නා වූ පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ එම ධර්ම මේඝයෙහි හඬ හෙවත් ඝෝෂාව අනුව යමින්, මම එකල්හි විවට්ටූපනිස්සය වූ දාන සීලාදී පින් රැස් කිරීම නමැති ධර්ම ගැබ ගත්තෙමි යනු සම්බන්ධයයි.

၅၁၄. သတသဟဿုပါဒါယ ကပ္ပသတသဟဿံ အာဒိံ ကတွာ ပုညဂဗ္ဘံ ဒါနသီလာဒိပုညသမ္ဘာရံ အဟံ ဓရေမိ ပူရေမိ. ယာဝ ဓမ္မမေဃော ဓမ္မဒေသနာ န ဂဇ္ဇတိ ဗုဒ္ဓေန န ဒေသီယတိ, တာဝ အဟံ ဘာရတော သံသာရဂဗ္ဘဘာရတော နပ္ပမုစ္စာမိ န မောစေမိ န ဝိသုံ ဘဝါမီတိ သမ္ဗန္ဓော.

514. කල්ප ලක්ෂයකට පෙර පටන් දාන සීලාදී පින් රැස් කිරීම නමැති පින් ගැබ මම දරා සිටියෙමි; සම්පූර්ණ කළෙමි. යම් තාක් කල් බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ධර්ම මේඝය හෙවත් ධර්ම දේශනාව ගර්ජනා නොකරන ලද්දේද (දේශනා නොකරන ලද්දේද), ඒ තාක් කල් මම සංසාර ගැබ නමැති බරින් නිදහස් නොවූයෙමි; මිදීමක් හෝ වෙන් වීමක් නොවූයෙමි යනු සම්බන්ධයයි.

၅၁၅. ဘန္တေ, သကျမုနိ သကျဝံသပ္ပဘဝ ယဒါ ယသ္မိံ ကာလေ သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇဿ တဝ ပိတု ရမ္မေ ရမဏီယေ ကပိလဝတ္ထဝေ ကပိလဝတ္ထုနာမကေ နဂရေ တုဝံ ဓမ္မမေဃေန ဂဇ္ဇတိ ဃောသေတိ, တဒါ တသ္မိံ ကာလေ အဟံ ဘာရတော သံသာရဂဗ္ဘဘာရတော ပရိမုစ္စိံ မုတ္တော အဟောသိန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

515. ස්වාමීනි, ශාක්‍ය වංශයෙහි උපන් ශාක්‍යමුනි බුදුරජාණන් වහන්ස, යම් කලක ඔබ වහන්සේගේ පියාණන් වූ සුද්ධෝදන මහාරාජයාගේ රමණීය වූ කපිලවස්තු පුරවරයෙහි ඔබ වහන්සේ ධර්ම මේඝයෙන් ගර්ජනා කළ සේක්ද (දේශනා කළ සේක්ද), එකල්හි මම සංසාර ගැබ නමැති බරින් සම්පූර්ණයෙන්ම මිදුණෙමි, මිදුණු රහතන් වහන්සේ නමක් වූයෙමි යනු සම්බන්ධයයි.

၅၁၆. တတော ပရံ အတ္တနာ အဓိဂတေ မဂ္ဂဖလေ ဒဿေန္တော သုညတန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အတ္တအတ္တနိယာဒီနံ အဘာဝတော သုညတံ ဝိမောက္ခဉ္စ ရာဂဒေါသမောဟသဗ္ဗကိလေသနိမိတ္တာနံ အဘာဝတော, အနိမိတ္တံ ဝိမောက္ခဉ္စ [Pg.318] တဏှာပဏိဓိဿ အဘာဝတော, အပ္ပဏိဟိတံ ဝိမောက္ခဉ္စ အရိယမဂ္ဂံ အဓိဂဉ္ဆိံ ဘာဝေသိန္တိ သမ္ဗန္ဓော. စတုရော စ ဖလေ သဗ္ဗေတိ စတ္တာရိ သာမညဖလာနိ သဗ္ဗာနိ သစ္ဆိ အကာသိန္တိ အတ္ထော. ဓမ္မေဝံ ဝိဇဋယိံ အဟန္တိ အဟံ ဧဝံ သဗ္ဗဓမ္မေ ဇဋံ ဂဟနံ ဝိဇဋယိံ ဝိဒ္ဓံသေသိန္တိ အတ္ထော.

516. ඉන් පසුව තමන් වහන්සේ ලැබූ මඟපල දක්වමින් "සුඤ්ඤතං" යනාදිය වදාළ සේක. එහි ආත්ම හෝ ආත්මනීය ආදිය නොමැති බැවින් ශුන්‍යත විමොක්ඛය ද, රාග ද්වේෂ මෝහ සහ සියලු කෙලෙස් නිමිති නොමැති බැවින් අනිමිත්ත විමොක්ඛය ද, තණ්හා ප්‍රාර්ථනා නොමැති බැවින් අප්පණිහිත විමොක්ඛය ද යන ආර්ය මාර්ගය ලබා ගත්තෙමි; වැඩුවෙමි යනු සම්බන්ධයයි. සියලු සාමඤ්ඤ ඵල සතරම සාක්ෂාත් කළෙමි යනු අර්ථයයි. මම මෙසේ සියලු ධර්මයන්හි කෙලෙස් දැල හෙවත් ඝන වූ අවුල නිරවුල් කළෙමි, විනාශ කළෙමි යනු අර්ථයයි.

ဒုတိယဘာဏဝါရဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

දෙවන භාණවාර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၅၁၇. တတော ပရံ အတ္တနာ အဓိဂတဝိသေသမေဝ ဒဿေန္တော အပရိမေယျုပါဒါယာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ န ပရိမေယျောတိ အပရိမေယျော, သံဝစ္ဆရဂဏနဝသေန ပမေတုံ သင်္ခါတုံ အသက္ကုဏေယျောတိ အတ္ထော. တံ အပရိမေယျံ ကပ္ပံ ဥပါဒါယ အာဒိံ ကတွာ တဝ သာသနံ တုယှံ သာသနံ ‘‘အနာဂတေ ဂေါတမဿ ဘဂဝတော သာသနေ ဝိနယဓရာနံ အဂ္ဂေါ ဘဝေယျ’’န္တိ ဧဝံ ပတ္ထေမိ. အတီတတ္ထေ ဝတ္တမာနဝစနံ, ပတ္ထေသိန္တိ အတ္ထော. သော မေ အတ္ထောတိ သော ပတ္ထနာသင်္ခါတော အတ္ထော မေ မယာ အနုပ္ပတ္တော နိပ္ဖာဒိတောတိ အတ္ထော. အနုတ္တရံ သန္တိပဒံ နိဗ္ဗာနံ အနုပ္ပတ္တံ အဓိဂတန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

517. ඉන් පසුව තමන් වහන්සේ ලැබූ සුවිශේෂී ගුණය දක්වමින් "අපරිමෙය්‍යුපාදාය" යනාදිය වදාළ සේක. එහි ප්‍රමාණය කළ නොහැකි බැවින් "අපරිමෙය්‍ය" නම් වේ; වර්ෂ ගණනින් මැනීමට හෝ ගණනය කිරීමට නොහැකි යනු අර්ථයයි. එම අපරිමෙය්‍ය කල්පයකට පෙර පටන් "මතු කාලයෙහි ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි විනයධරයන් අතර අග්‍ර වන්නෙම්වා" යි ඔබ වහන්සේගේ ශාසනයෙහි ප්‍රාර්ථනා කළෙමි. අතීත අර්ථයෙහි වර්තමාන වචනය යෙදී ඇත, ප්‍රාර්ථනා කළෙමි යනු අර්ථයයි. මාගේ ඒ අභිප්‍රාය හෙවත් ප්‍රාර්ථනා කරන ලද අර්ථය මා විසින් අත්පත් කර ගන්නා ලදි, සම්පූර්ණ කරන ලදි. උතුම් වූ ශාන්ත පදය වන නිවන ලබා ගන්නා ලදි යනු සම්බන්ධයයි.

၅၁၈. သော အဟံ အဓိဂတတ္တာ ဝိနယေ ဝိနယပိဋကေ ပါရမိံ ပတ္တော ပရိယောသာနပ္ပတ္တော. ယထာပိ ပါဌိကော ဣသီတိ ယထာ ပဒုမုတ္တရဿ ဘဂဝတော သာသနေ ဝိနယဓရာနံ အဂ္ဂေါ ဣသိ ဘိက္ခု ပါဌိကော ပါကဋော အဟောသိ, တထေဝါဟန္တိ အတ္ထော. န မေ သမသမော အတ္ထီတိ ဝိနယဓာရိတာယ မေ မယာ သမသမော သမာနော အညော န အတ္ထီတိ အတ္ထော. သာသနံ ဩဝါဒါနုသာသနီသင်္ခါတံ သာသနံ ဓာရေမိ ပူရေမီတိ အတ္ထော.

518. එලෙස (විනය) අත්පත් කරගත් මම විනය පිටකයෙහි පරතෙරට පත් වූයෙමි, කෙළවරට පත් වූයෙමි. "යථාපි පාඨිකෝ ඉසි" යන්නෙන්, යම් සේ පදුමුත්තර භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි විනයධරයන් අතර අග්‍ර වූ පාඨික නම් ඍෂි වූ භික්ෂුව ප්‍රකට වූයේද, මම ද එලෙසම වෙමි යනු අර්ථයයි. විනයධර භාවය සම්බන්ධයෙන් මට සමාන වූවෙකු නොමැත; මට සමාන වූවෙකු හෝ මා හා සම වූ වෙනත් අයෙකු නොමැත යනු අර්ථයයි. අවවාද අනුශාසනා සංඛ්‍යාත ශාසනය දරමි, සම්පූර්ණ කරමි යනු අර්ථයයි.

၅၁၉. ပုနပိ အတ္တနော ဝိသေသံ ဒဿေန္တော ဝိနယေ ခန္ဓကေ စာပီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝိနယေတိ ဥဘတောဝိဘင်္ဂေ. ခန္ဓကေတိ မဟာဝဂ္ဂစူဠဝဂ္ဂေ. တိကစ္ဆေဒေ စာတိ တိကသံဃာဒိသေသတိကပါစိတ္တိယာဒိကေ စ. ပဉ္စမေတိ ပရိဝါရေ စ. ဧတ္ထ ဧတသ္မိံ သကလေ ဝိနယပိဋကေ မယှံ ဝိမတိ ဒွေဠှကံ နတ္ထိ န သံဝိဇ္ဇတိ. အက္ခရေတိ ဝိနယပိဋကပရိယာပန္နေ အ-ကာရာဒိကေ အက္ခရေ. ဗျဉ္ဇနေတိ က-ကာရာဒိကေ ဗျဉ္ဇနေ ဝါ မေ ဝိမတိ သံသယော နတ္ထီတိ သမ္ဗန္ဓော.

519. නැවතත් තමන් වහන්සේගේ විශේෂත්වය දක්වමින් "විනයෙ ඛන්ධකෙ චාපි" යනාදිය වදාළ සේක. එහි විනයෙහි යනු උභතෝ විභංගයෙහි ය. ඛන්ධකයෙහි යනු මහා වග්ග සහ චුල්ල වග්ගයෙහි ය. තිකච්ඡේදයෙහි යනු තික සංඝාදිසේස, තික පාචිත්තිය ආදියෙහි ය. පස්වැන්න වූ පරිවාරයෙහි ය. මෙකී සමස්ත විනය පිටකයෙහි මා හට සැකයක් හෝ දොගැටියාවක් (විමතියක්) නොමැත. විනය පිටකයට අයත් අ-කාරාදී අක්ෂරයන්හි ද, ක-කාරාදී ව්‍යඤ්ජනයන්හි ද මා හට සැකයක් හෝ විමතියක් නොමැති බව සම්බන්ධයයි.

၅၂၀. နိဂ္ဂဟေ [Pg.319] ပဋိကမ္မေ စာတိ ပါပဘိက္ခူနံ နိဂ္ဂဟေ စ သာပတ္တိကာနံ ဘိက္ခူနံ ပရိဝါသဒါနာဒိကေ ပဋိကမ္မေ စ ဌာနာဋ္ဌာနေ စ ကာရဏေ စ အကာရဏေ စ ကောဝိဒေါ ဆေကောတိ အတ္ထော. ဩသာရဏေ စ တဇ္ဇနီယာဒိကမ္မဿ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝသေန ဩသာရဏေ ပဝေသနေ စ. ဝုဋ္ဌာပနေ စ အာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာပနေ နိရာပတ္တိကရဏေ စ ဆေကောတိ သမ္ဗန္ဓော. သဗ္ဗတ္ထ ပါရမိံ ဂတောတိ သဗ္ဗသ္မိံ ဝိနယကမ္မေ ပရိယောသာနံ ပတ္တော, ဒက္ခော ဆေကောတိ အတ္ထော.

520. පාපී භික්ෂූන් මෙල්ල කිරීමෙහි ද (නිග්‍රහ කිරීමෙහි ද), ඇවැත් සිදු වූ භික්ෂූන්ට පරිවාස දීම ආදී පිළියම් කිරීමෙහි (ප්‍රතිකර්ම කිරීමෙහි) ද, සුදුසු අසුදුසු ස්ථානයන්හි ද, කරුණු අකරුණු සම්බන්ධයෙන් ද මම දක්ෂයෙක්මි (විශාරදයෙක්මි). තජ්ජනීය කර්ම ආදිය සංසිඳවීම් වශයෙන් නැවත සංඝයා අතරට පිළිගැනීමෙහි ද (ඕසාරණ), ඇවැත්වලින් නැඟී සිටීම හෙවත් ඇවැත් රහිත කිරීමෙහි ද (වුට්ඨාපන) දක්ෂයෙක්මි යනු සම්බන්ධයයි. සෑම විනය කර්මයකදීම පරතෙරට පත් වූයේ, දක්ෂ වූයේ සහ විශාරද වූයේ වෙමි යනු අර්ථයයි.

၅၂၁. ဝိနယေ ခန္ဓကေ စာပီတိ ဝုတ္တပ္ပကာရေ ဝိနယေ စ ခန္ဓကေ စ, ပဒံ သုတ္တပဒံ နိက္ခိပိတွာ ပဋ္ဌပေတွာ. ဥဘတော ဝိနိဝေဌေတွာတိ ဝိနယတော ခန္ဓကတော စာတိ ဥဘယတော နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဝိဇဋေတွာ နယံ အာဟရိတွာ. ရသတောတိ ကိစ္စတော. ဩသရေယျံ ဩသာရဏံ ကရောမီတိ အတ္ထော.

521. පවසන ලද පරිදි විනයෙහි සහ ඛන්ධකයෙහි සූත්‍ර පදයන් පිහිටුවා, විනයෙන් සහ ඛන්ධකයෙන් යන දෙපාර්ශවයෙන්ම කරුණු ගෙන, නිරවුල් කොට ක්‍රමය දක්වන්නෙමි. අර්ථය අනුව සහ කෘත්‍යය අනුව කරුණු දක්වන්නෙමි යනු අර්ථයයි.

၅၂၂. နိရုတ္တိယာ စ ကုသလောတိ ‘‘ရုက္ခော ပဋော ကုမ္ဘော မာလာ စိတ္တ’’န္တိအာဒီသု ဝေါဟာရေသု ဆေကော. အတ္ထာနတ္ထေ စ ကောဝိဒေါတိ အတ္ထေ ဝဍ္ဎိယံ အနတ္ထေ ဟာနိယဉ္စ ကောဝိဒေါ ဒက္ခောတိ အတ္ထော. အနညာတံ မယာ နတ္ထီတိ ဝိနယပိဋကေ သကလေ ဝါ ပိဋကတ္တယေ မယာ အနညာတံ အဝိဒိတံ အပါကဋံ ကိဉ္စိ နတ္ထီတိ အတ္ထော. ဧကဂ္ဂေါ သတ္ထု သာသနေတိ ဗုဒ္ဓသာသနေ အဟမေဝ ဧကော ဝိနယဓရာနံ အဂ္ဂေါ သေဋ္ဌော ဥတ္တမောတိ အတ္ထော.

522. "නිරුක්තියෙහි දක්ෂයා" යනු "ගස, රෙද්ද, කළය, මාලාව, සිත" ආදී ව්‍යවහාරයන්හි නිපුණ වූ තැනැත්තායි. "අර්ථ හා අනර්ථයෙහි දක්ෂයා" යනු අර්ථය හෙවත් වර්ධනය ද, අනර්ථය හෙවත් පිරිහීම ද පිළිබඳව මනා අවබෝධයක් ඇති, දක්ෂ තැනැත්තා යන අර්ථයයි. "මා විසින් නොදන්නා ලද්දක් නැත" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ මුළු විනය පිටකයෙහි හෝ සමස්ත ත්‍රිපිටකයෙහි ම මා විසින් නොදන්නා ලද, අවබෝධ නොවන හෝ අප්‍රකට වූ කිසිවක් නැති බවයි. "ශාස්තෘ ශාසනයෙහි අග්‍ර වූ" යන්නෙන් බුද්ධ ශාසනයෙහි විනයධරයන් අතර මම ම අග්‍ර, ශ්‍රේෂ්ඨ හා උත්තම වෙමි යන්න අර්ථවත් වේ.

၅၂၃. ရူပဒက္ခေ အဟံ အဇ္ဇာတိ အဇ္ဇ ဧတရဟိ ကာလေ သကျပုတ္တဿ ဘဂဝတော သာသနေ ပါဝစနေ အဟံ ရူပဒက္ခေ ရူပဒဿနေ ဝိနယဝိနိစ္ဆယဒဿနေ သဗ္ဗံ ကင်္ခံ သကလံ သံသယံ ဝိနောဒေမိ ဝိနာသေမီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဆိန္ဒာမိ သဗ္ဗသံသယန္တိ ‘‘အဟောသိံ နု ခေါ အဟမတီတမဒ္ဓါန’’န္တိအာဒိကံ (မ. နိ. ၁.၁၈; သံ. နိ. ၂.၂၀; မဟာနိ. ၁၇၄) ကာလတ္တယံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္နံ သဗ္ဗံ သောဠသဝိဓံ ကင်္ခံ ဆိန္ဒာမိ ဝူပသမေမိ သဗ္ဗသော ဝိဒ္ဓံသေမီတိ အတ္ထော.

523. "අද මම රූපයන්හි දක්ෂයෙක්මි" යනු වර්තමානයෙහි ශාක්‍යපුත්‍ර වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනය හෙවත් බුද්ධ වචනය තුළ විනය පිළිබඳ තීරණ හා විනය ක්‍රියාපටිපාටිය දැකීමෙන් මම සියලු සැකයන් සම්පූර්ණයෙන් දුරු කරමි යන්නයි. "සියලු සැකයන් සිඳලමි" යන්නෙන් අතීත, වර්තමාන හා අනාගත යන කාලත්‍රය මුල් කරගෙන උපදින දහසය වැදෑරුම් සැකයන් මුලිනුපුටා දමා, සන්සිඳුවා සහමුලින් ම විනාශ කරමි යන්න අදහස් වේ.

၅၂၄. ပဒံ အနုပဒဉ္စာပီတိ ပဒံ ပုဗ္ဗပဒဉ္စ အနုပဒံ ပရပဒဉ္စ အက္ခရံ ဧကေကမက္ခရဉ္စ ဗျဉ္ဇနံ သိထိလဓနိတာဒိဒသဝိဓံ ဗျဉ္ဇနဝိဓာနဉ္စ. နိဒါနေတိ တေန သမယေနာတိအာဒိကေ နိဒါနေ စ. ပရိယောသာနေတိ နိဂမနေ. သဗ္ဗတ္ထ ကောဝိဒေါတိ သဗ္ဗေသု ဆသု ဌာနေသု ဆေကောတိ အတ္ထော.

524. "පදය හා අනුපදය" යනු පූර්ව පදය හා අපර පදය ද, එක් එක් අක්ෂරය ද, ශිථිල හා ධනිත ආදී දස වැදෑරුම් ව්‍යංජන විධීන් ද වේ. "නිදානයෙහි" යනු "ඒ අවධියෙහි" ආදී වශයෙන් දැක්වෙන නිදානයන්හි ය. "පර්යසානයෙහි" යනු නිගමනයෙහි ය. "සෑම තන්හි දක්ෂයා" යනු මේ සියලු කරුණු හයෙහි ම නිපුණ වූ තැනැත්තා යන්නයි.

၅၂၅. တတော [Pg.320] ပရံ ဘဂဝတောယေဝ ဂုဏေ ပကာသေန္တော ယထာပိ ရာဇာ ဗလဝါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယထာ ဗလဝါ ထာမဗလသမ္ပန္နော သေနာဗလသမ္ပန္နော ဝါ ရာဇာ, ပရံ ပရေသံ ပဋိရာဇူနံ သေနံ နိဂ္ဂဏှိတွာ နိဿေသတော ဂဟေတွာ ပလာပေတွာ ဝါ, တပေ တပေယျ သန္တပေယျ ဒုက္ခာပေယျ. ဝိဇိနိတွာန သင်္ဂါမန္တိ သင်္ဂါမံ ပရသေနာယ သမာဂမံ ယုဒ္ဓံ ဝိဇိနိတွာ ဝိသေသေန ဇိနိတွာ ဇယံ ပတွာ. နဂရံ တတ္ထ မာပယေတိ တတ္ထ တသ္မိံ ဝိဇိတဋ္ဌာနေ နဂရံ ပါသာဒဟမ္မိယာဒိဝိဘူသိတံ ဝသနဋ္ဌာနံ မာပယေ ကာရာပေယျာတိ အတ္ထော.

525. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ම ගුණයන් ප්‍රකාශ කරමින් "යම් සේ බලවත් රජෙක්" යනාදිය වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම්: යම් බලවත්, කාය බලයෙන් හා සේනා බලයෙන් යුත් රජෙක් සතුරු රජුන්ගේ සේනාවන් මැඩ පවත්වා, ඔවුන් සහමුලින් ම ග්‍රහණය කර හෝ පලවා හැර ඔවුන්ට පීඩා පමුණුවන්නේ ද, එසේම යුද්ධයෙන් ජයගෙන, ඒ ජයග්‍රහණය කළ ස්ථානයෙහි ප්‍රාසාද හා මැඳුරුවලින් අලංකාර වූ නගරයක් හෙවත් වාසස්ථානයක් කරවන්නේ ද එබඳු ම අර්ථයකි.

၅၂၆. ပါကာရံ ပရိခဉ္စာပီတိ တတ္ထ မာပိတနဂရေ ပါကာရံ သုဓာဓဝလဣဋ္ဌကာမယပါကာရဉ္စ ကာရယေတိ သမ္ဗန္ဓော. ပရိခဉ္စာပိ ကဒ္ဒမပရိခံ, ဥဒကပရိခံ, သုက္ခပရိခဉ္စ အပိ ကာရယေ. ဧသိကံ ဒွါရကောဋ္ဌကန္တိ နဂရသောဘနတ္ထံ ဥဿာပိတဧသိကာထမ္ဘဉ္စ မဟန္တံ ကောဋ္ဌကဉ္စ စတုဘူမကာဒိဒွါရကောဋ္ဌကဉ္စ ကာရယေ. အဋ္ဋာလကေ စ ဝိဝိဓေတိ စတုဘူမကာဒိဘေဒေ အတိဥစ္စအဋ္ဋာလကေ စ ဝိဝိဓေ နာနပ္ပကာရကေ ဗဟူ ကာရယေ ကာရာပေယျာတိ သမ္ဗန္ဓော.

526. "පවුර හා අගල ද" යනු ඒ මවන ලද නගරයෙහි හුණු පිරියම් කරන ලද ගඩොල් පවුරු කරවීමයි. එසේම මඩ සහිත අගල්, ජලය පිරවූ අගල් හා වියළි අගල් ද කරවයි. "එසිකා ටැඹ හා ද්වාර මණ්ඩප" යනු නගරයේ අලංකාරය පිණිස ඔසවන ලද තොරණ ටැඹ හා සිවු මහල් ආදී ද්වාර මණ්ඩප කරවීමයි. "විවිධ වූ අට්ටාල" යනු ඉතා උස් වූ ද, විවිධ වූ ද බොහෝ අට්ටාල කරවීමයි.

၅၂၇. သိင်္ဃာဋကံ စစ္စရဉ္စာတိ န ကေဝလံ ပါကာရာဒယော ကာရယေ, သိင်္ဃာဋကံ စတုမဂ္ဂသန္ဓိဉ္စ စစ္စရံ အန္တရာဝီထိဉ္စ ကာရယေတိ သမ္ဗန္ဓော. သုဝိဘတ္တန္တရာပဏန္တိ သုဋ္ဌု ဝိဘတ္တံ ဝိဘာဂတော ကောဋ္ဌာသဝန္တံ အန္တရာပဏံ အနေကာပဏသဟဿံ ကာရာပေယျာတိ အတ္ထော. ကာရယေယျ သဘံ တတ္ထာတိ တသ္မိံ မာပိတနဂရေ သဘံ ဓမ္မာဓိကရဏသာလံ ကာရယေ. အတ္ထာနတ္ထဝိနိစ္ဆယံ ဝဍ္ဎိဉ္စ အဝဍ္ဎိဉ္စ ဝိနိစ္ဆယကရဏတ္ထံ ဝိနိစ္ဆယသာလံ ကာရယေတိ သမ္ဗန္ဓော.

527. "සතර මංසල හා වීථි" යනු පවුරු ආදිය පමණක් නොව, සතර මංසල හා ඇතුළු වීථි ද කරවීමයි. "මැනවින් බෙදන ලද කඩපිල්" යනු මැනවින් කොටස් කරන ලද දහස් ගණන් වෙළඳසැල් සහිත වීථි කරවීමයි. "එහි සභාවක් කරවන්නේය" යනු ඒ නගරයෙහි ධර්මය සාකච්ඡා කරන අධිකරණ ශාලාවක් කරවීමයි. එහි අර්ථය හා අනර්ථය, දියුණුව හා පිරිහීම විනිශ්චය කිරීම සඳහා විනිශ්චය ශාලාවක් කරවීමයි.

၅၂၈. နိဂ္ဃာတတ္ထံ အမိတ္တာနန္တိ ပဋိရာဇူနံ ပဋိဗာဟနတ္ထံ. ဆိဒ္ဒါဆိဒ္ဒဉ္စ ဇာနိတုန္တိ ဒေါသဉ္စ အဒေါသဉ္စ ဇာနိတုံ. ဗလကာယဿ ရက္ခာယာတိ ဟတ္ထိအဿရထပတ္တိသင်္ခါတဿ ဗလကာယဿ သေနာသမူဟဿ အာရက္ခဏတ္ထာယ သော နဂရသာမိကော ရာဇာ, သေနာပစ္စံ သေနာပတိံ သေနာနာယကံ မဟာမတ္တံ ဌပေတိ ဌာနန္တရေ ပတိဋ္ဌပေတီတိ အတ္ထော.

528. "සතුරන් මැඩලීම පිණිස" යනු සතුරු රජුන් වැළැක්වීම පිණිසයි. "දෝෂ හා නිදෝෂ බව දැනගැනීමට" යනු අඩුපාඩුකම් හඳුනාගැනීමටයි. "සේනාව ආරක්ෂා කිරීම පිණිස" යනු ඇතුන්, අසුන්, රිය හා පාබල සේනාව ආරක්ෂා කරනු පිණිස ඒ නගරයේ අධිපති රජු විසින් සේනාපතිවරයෙකු හෝ සේනා සංවිධායකයෙකු පත් කරනු ලබයි.

၅၂၉. အာရက္ခတ္ထာယ [Pg.321] ဘဏ္ဍဿာတိ ဇာတရူပရဇတမုတ္တာမဏိအာဒိရာဇဘဏ္ဍဿ အာရက္ခဏတ္ထာယ သမန္တတော ဂေါပနတ္ထာယ မေ မယှံ ဘဏ္ဍံ မာ ဝိနဿီတိ နိဓာနကုသလံ ရက္ခဏေ ကုသလံ ဆေကံ နရံ ပုရိသံ ဘဏ္ဍရက္ခံ ဘဏ္ဍရက္ခန္တံ သော ရာဇာ ဘဏ္ဍာဂါရေ ဌပေတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

529. "භාණ්ඩ ආරක්ෂා කිරීම පිණිස" යනු රන්, රිදී, මුතු, මැණික් ආදී රාජකීය වස්තූන් ආරක්ෂා කිරීම පිණිසයි. "මගේ වස්තුව විනාශ නොවේවා" යි සිතා ඒවා තැන්පත් කිරීමෙහි හා රැකබලා ගැනීමෙහි දක්ෂ පුද්ගලයෙකු රජු විසින් භාණ්ඩාගාරික තනතුරෙහි පත් කරනු ලබයි.

၅၃၀. မမတ္တော ဟောတိ ယော ရညောတိ ယော ပဏ္ဍိတော ရညော မမတ္တော မာမကော ပက္ခပါတော ဟောတိ. ဝုဒ္ဓိံ ယဿ စ ဣစ္ဆတီတိ အဿ ရညော ဝုဒ္ဓိဉ္စ ဝိရူဠှိံ ယော ဣစ္ဆတိ ကာမေတိ, တဿ ဣတ္ထမ္ဘူတဿ ပဏ္ဍိတဿ ရာဇာ အဓိကရဏံ ဝိနိစ္ဆယာဓိပစ္စံ ဒေတိ မိတ္တဿ မိတ္တဘာဝဿ ပဋိပဇ္ဇိတုန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

530. "රජුට හිතවත් වූ" යනු යම් පණ්ඩිතයෙක් රජු කෙරෙහි දැඩි ලැදියාවක් හා පක්ෂපාතීත්වයක් දක්වයි ද, "යමෙකුගේ දියුණුව කැමති වේ ද" යනු රජුගේ අභිවෘද්ධිය පතන ඒ පණ්ඩිතයාට රජු විසින් නඩුහබ විසඳීමේ හා විනිශ්චය කිරීමේ බලය ලබා දෙයි. එය මිත්‍රත්වය ආරක්ෂා කරමින් කටයුතු කිරීම පිණිසයි.

၅၃၁. ဥပ္ပာတေသူတိ ဥက္ကာပါတဒိသာဍာဟာဒိဥပ္ပာတေသု စ. နိမိတ္တေသူတိ မူသိကစ္ဆိန္နာဒီသု ‘‘ဣဒံ နိမိတ္တံ သုဘံ, ဣဒံ နိမိတ္တံ အသုဘ’’န္တိ ဧဝံ နိမိတ္တဇာနနသတ္ထေသု စ. လက္ခဏေသု စာတိ ဣတ္ထိပုရိသာနံ ဟတ္ထပါဒလက္ခဏဇာနနသတ္ထေသု စ ကောဝိဒံ ဆေကံ အဇ္ဈာယကံ အနေကေသံ သိဿာနံ ဗျာကရဏဝါစကံ မန္တဓရံ ဝေဒတ္တယသင်္ခါတမန္တဓာရကံ ပဏ္ဍိတံ သော ရာဇာ ပေါရောဟိစ္စေ ပုရောဟိတဋ္ဌာနန္တရေ ဌပေတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

531. "උත්පාතයන්හි" යනු උල්කාපාත ආදී අසුබ පෙරනිමිති පිළිබඳවයි. "නිමිත්තන්හි" යනු මීයන් රෙදි කැපීම ආදී නිමිති පිළිබඳව "මෙය සුබ නිමිත්තකි, මෙය අසුබ නිමිත්තකි" යනාදී වශයෙන් දන්නා ශාස්ත්‍රයයි. "ලක්ෂණයන්හි" යනු ස්ත්‍රී පුරුෂයන්ගේ අත්පාවල රේඛා ලක්ෂණ හඳුනාගන්නා ශාස්ත්‍රයෙහි දක්ෂ වූ, බොහෝ ශිෂ්‍යයන්ට ව්‍යාකරණ උගන්වන, වේදත්‍රය හා මන්ත්‍ර දරන්නා වූ පණ්ඩිතයා රජු විසින් පුරෝහිත තනතුරෙහි පිහිටුවනු ලබයි.

၅၃၂. ဧတေဟင်္ဂေဟိ သမ္ပန္နောတိ ဧတေဟိ ဝုတ္တပ္ပကာရေဟိ အင်္ဂေဟိ အဝယဝေဟိ သမ္ပန္နော သမင်္ဂီဘူတော သော ရာဇာ ‘‘ခတ္တိယော’’တိ ပဝုစ္စတိ ကထီယတီတိ သမ္ဗန္ဓော. သဒါ ရက္ခန္တိ ရာဇာနန္တိ ဧတေ သေနာပစ္စာဒယော အမစ္စာ သဒါ သဗ္ဗကာလံ တံ ရာဇာနံ ရက္ခန္တိ ဂေါပေန္တိ. ကိမိဝ? စက္ကဝါကောဝ ဒုက္ခိတံ ဒုက္ခပ္ပတ္တံ သကဉာတိံ ရက္ခန္တော စက္ကဝါကော ပက္ခီ ဣဝါတိ အတ္ထော.

532. "මෙම අංගයන්ගෙන් යුක්ත වූ" යනු ඉහත කී ලක්ෂණයන්ගෙන් පරිපූර්ණ වූ රජු "ක්ෂත්‍රිය" යනුවෙන් හඳුන්වනු ලැබේ. "සෑම කල්හි රජු රකිති" යනු ඒ සේනාපති ආදී අමාත්‍යවරුන් සැමවිට ම රජු ආරක්ෂා කරන බවයි. ඒ කෙසේ ද යත්: චක්‍රවාක පක්ෂියෙකු දුකට පත් තම වර්ගයා ආරක්ෂා කරන්නාක් මෙනි.

၅၃၃. တထေဝ တွံ မဟာဝီရာတိ ဝီရုတ္တမ, ယထာ သော ရာဇာ သေနာပစ္စာဒိအင်္ဂသမ္ပန္နော နဂရဒွါရံ ထကေတွာ ပဋိဝသတိ, တထေဝ တုဝံ ဟတာမိတ္တော နိဟတပစ္စတ္ထိကော ခတ္တိယော ဣဝ သဒေဝကဿ လောကဿ သဟ ဒေဝေဟိ ပဝတ္တမာနဿ လောကဿ ဓမ္မရာဇာ ဓမ္မေန သမေန ရာဇာ ဒသပါရမိတာဓမ္မပရိပူရဏေန ရာဇဘူတတ္တာ ‘‘ဓမ္မရာဇာ’’တိ ပဝုစ္စတိ ကထီယတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

533. "මහා වීරයාණෙනි, ඔබ වහන්සේ ද එසේමය" යනු පින්වත් වීරයාණෙනි, යම් සේ සේනාපති ආදී අංගයන්ගෙන් යුත් රජෙක් නගර ද්වාරයන් ආරක්ෂා කරමින් වසන්නේ ද, එසේම ඔබ වහන්සේ කෙලෙස් සතුරන් පරාජය කළ ක්ෂත්‍රිය රජෙකු මෙන් දෙවියන් සහිත ලෝකයාට දස පාරමී ධර්මයන් සම්පූර්ණ කළ බැවින් "ධර්ම රාජයා" යැයි හඳුන්වනු ලබන සේක.

၅၃၄. တိတ္ထိယေ နီဟရိတွာနာတိ ဓမ္မရာဇဘာဝေန ပဋိပက္ခဘူတေ သကလတိတ္ထိယေ နီဟရိတွာ နိဿေသေန ဟရိတွာ နိဗ္ဗိသေဝနံ ကတွာ သသေနကံ ဓာရဉ္စာပိ သေနာယ သဟ ဝသဝတ္တိမာရမ္ပိ နီဟရိတွာ. တမန္ဓကာရံ ဝိဓမိတွာတိ [Pg.322] တမသင်္ခါတံ မောဟန္ဓကာရံ ဝိဓမိတွာ ဝိဒ္ဓံသေတွာ. ဓမ္မနဂရံ သတ္တတိံသဗောဓိပက္ခိယဓမ္မသင်္ခါတံ, ခန္ဓာယတနဓာတုပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဗလဗောဇ္ဈင်္ဂဂမ္ဘီရနယသမန္တပဋ္ဌာနဓမ္မသင်္ခါတံ ဝါ နဂရံ အမာပယိ နိမ္မိနိ ပတိဋ္ဌာပေသီတိ အတ္ထော.

534. "තිත්ථියන් බැහැර කොට" යනු ධර්මරාජ භාවයෙන් යුතුව සියලු ප්‍රතිපක්ෂ තීර්ථකයන් ඉතිරි නැතිව පලවා හැර, මාරයා සහ ඔහුගේ සේනාව ද බැහැර කර, මෝහය නමැති අන්ධකාරය විධ්වංසනය කර, සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන්ගෙන් හෝ ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු, ප්‍රතීත්‍යසමුත්පාද, බල, බොජ්ඣංග ආදී ගැඹුරු වූත් අනන්ත වූත් ධර්ම ක්‍රමයන්ගෙන් සමලංකෘත වූ "ධර්ම නගරය" නිර්මාණය කොට පිහිටුවූයේය යන්න අර්ථයයි.

၅၃၅. သီလံ ပါကာရကံ တတ္ထာတိ တသ္မိံ ပတိဋ္ဌာပိတေ ဓမ္မနဂရေ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ပါကာရံ. ဉာဏံ တေ ဒွါရကောဋ္ဌကန္တိ တေ တုယှံ သဗ္ဗညုတညာဏအာသယာနုသယဉာဏအနာဂတံသဉာဏအတီတံသဉာဏာဒိကမေဝ ဉာဏံ ဒွါရကောဋ္ဌကန္တိ အတ္ထော. သဒ္ဓါ တေ ဧသိကာ ဝီရာတိ, ဘန္တေ, အသိထိလပရက္ကမ တေ တုယှံ ဒီပင်္ကရပါဒမူလတော ပဘုတိ သဗ္ဗညုတညာဏကာရဏာ သဒ္ဒဟနသဒ္ဓါ ဥဿာပိတအလင်္ကာရအလင်္ကတထမ္ဘောတိ အတ္ထော. ဒွါရပါလော စ သံဝရောတိ တေ တုယှံ ဆဒွါရိကသံဝရော ရက္ခာဝရဏဂုတ္တိ ဒွါရပါလော ဒွါရရက္ခကောတိ အတ္ထော.

535. "එහි සීලය පවුරයි" යනු ඒ පිහිටුවන ලද ධර්ම නගරයෙහි චතුපාරිශුද්ධි සීලය ම ප්‍රාකාරයයි (තාප්පයයි). "ප්‍රඥාව ඔබවහන්සේගේ දොරටු මණ්ඩපයයි" යනු ඔබවහන්සේගේ සර්වඥතා ඥානය, ආශයානුශය ඥානය, අතීතාංශ හා අනාගතාංශ ඥානය ආදී ඥානයන් ම දොරටු මණ්ඩපය බවයි. "ශ්‍රද්ධාව ඔබවහන්සේගේ වීර ඉන්ද්‍රඛීලයයි" යනු ස්වාමීනී, දීපංකර පාදමූලයේ සිට සර්වඥතා ඥානය උදෙසා අචල වීර්යයෙන් පැවති ශ්‍රද්ධාව ම මැනවින් ඔසවන ලද අලංකාර ඉන්ද්‍රඛීලයයි (ටැඹයි). "සංවරය දොරටුපාලයායි" යනු ඔබවහන්සේගේ සය දොරෙහි සංවරය හා ආරක්ෂාව ම දොරටු රකින්නා යන අර්ථයයි.

၅၃၆. သတိပဋ္ဌာနမဋ္ဋာလန္တိ တေ တုယှံ စတုသတိပဋ္ဌာနအဋ္ဋာလမုဏ္ဍစ္ဆဒနံ. ပညာ တေ စစ္စရံ မုနေတိ, ဘန္တေ, မုနေ ဉာဏဝန္တ တေ တုယှံ ပါဋိဟာရိယာဒိအနေကဝိဓာ ပညာ စစ္စရံ မဂ္ဂသမောဓာနံ နဂရဝီထီတိ အတ္ထော. ဣဒ္ဓိပါဒဉ္စ သိင်္ဃာဋန္တိ တုယှံ ဆန္ဒဝီရိယစိတ္တဝီမံသသင်္ခါတာ စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ သိင်္ဃာဋံ စတုမဂ္ဂသန္တိ. ဓမ္မဝီထိ သုမာပိတန္တိ သတ္တတိံသဗောဓိပက္ခိယဓမ္မသင်္ခါတာယ ဝီထိယာ သုဋ္ဌု မာပိတံ သဇ္ဇိတံ, တံ ဓမ္မနဂရန္တိ အတ္ထော.

536. "සතිපට්ඨානය අට්ටාලයයි" යනු ඔබවහන්සේගේ සතර සතිපට්ඨානය ධර්ම නගරයේ අට්ටාලය හෙවත් මුදුන් වහලයයි. "ප්‍රඥාව ඔබවහන්සේගේ සතර මංසන්ධියයි" යනු ස්වාමීනී මුණීන්ද්‍රයන් වහන්ස, ඔබවහන්සේගේ ප්‍රාතිහාර්ය ආදී අනේකවිධ ප්‍රඥාවන් නගරයේ සතර මංසන්ධි හා වීථි වැනි ය. "සතර ඉද්ධිපාදයන් සතර මංසන්ධියයි" යනු ඔබවහන්සේගේ ඡන්ද, වීර්ය, චිත්ත, වීමංසා යන සතර ඉද්ධිපාදයන් ධර්ම නගරයේ සතර මංසන්ධි බවයි. "ධර්ම වීථිය මැනවින් නිර්මාණය කරන ලද්දේය" යනු සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්ම නමැති වීථිවලින් මැනවින් සජ්ජිත වූ ඒ ධර්ම නගරය යන අර්ථයයි.

၅၃၇. သုတ္တန္တံ အဘိဓမ္မဉ္စာတိ တဝ တုယှံ ဧတ္ထ ဓမ္မနဂရေ သုတ္တန္တံ အဘိဓမ္မံ ဝိနယဉ္စ ကေဝလံ သကလံ သုတ္တဂေယျာဒိကံ နဝင်္ဂံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဓမ္မသဘာ ဓမ္မာဓိကရဏသာလာတိ အတ္ထော.

537. "සූත්‍ර සහ අභිධර්මය" යනු ඔබවහන්සේගේ මේ ධර්ම නගරයෙහි සූත්‍ර, අභිධර්ම සහ විනය යන මුළුමනින් ම වූ නවංග ශාස්තෘ ශාසනය ම ධර්ම සභාව හා ධර්ම විනිශ්චය කරන අධිකරණ ශාලාව යන අර්ථයයි.

၅၃၈. သုညတံ အနိမိတ္တဉ္စာတိ အနတ္တာနုပဿနာဝသေန ပဋိလဒ္ဓံ သုညတဝိဟာရဉ္စ, အနိစ္စာနုပဿနာဝသေန ပဋိလဒ္ဓံ အနိမိတ္တဝိဟာရဉ္စ. ဝိဟာရဉ္စပ္ပဏိဟိတန္တိ ဒုက္ခာနုပဿနာဝသေန ပဋိလဒ္ဓံ အပ္ပဏိဟိတဝိဟာရဉ္စ. အာနေဉ္ဇဉ္စာတိ အစလံ အဖန္ဒိတံ စတုသာမညဖလသင်္ခါတံ အာနေဉ္ဇဝိဟာရဉ္စ. နိရောဓော စာတိ သဗ္ဗဒုက္ခနိရောဓံ နိဗ္ဗာနဉ္စ. ဧသာ ဓမ္မကုဋီ တဝါတိ ဧသာ သဗ္ဗနဝလောကုတ္တရဓမ္မသင်္ခါတာ တဝ တုယှံ ဓမ္မကုဋိ ဝသနဂေဟန္တိ အတ္ထော.

538. "ශුන්‍යතාවය සහ අනිමිත්තය" යනු අනත්තානුපස්සනාව මගින් ලත් ශුන්‍යත විහාරයත්, අනිච්චානුපස්සනාව මගින් ලත් අනිමිත්ත විහාරයත් ය. "අප්පණිහිත විහාරය" යනු දුක්ඛානුපස්සනාව මගින් ලත් අප්පණිහිත විහාරයයි. "ආනෙඤ්ජය" යනු චතුර්සාමඤ්ඤ ඵල සංඛ්‍යාත වූ නිශ්චල වූ ආනෙඤ්ජ විහාරයයි. "නිරෝධය" යනු සියලු දුක් නිරුද්ධ වූ නිවනයි. "මෙය ඔබවහන්සේගේ ධර්ම කුටියයි" යනු සියලු නවලෝකෝත්තර ධර්මයන්ගෙන් සැදුම්ලත් මෙය ඔබවහන්සේ වැඩසිටින ධර්ම කුටිය හෙවත් වාසස්ථානය යන අර්ථයයි.

၅၃၉. ပညာယ [Pg.323] အဂ္ဂေါ နိက္ခိတ္တောတိ ပညာဝသေန ပညဝန္တာနံ အဂ္ဂေါ. ဣတိ ဘဂဝတာ နိက္ခိတ္တော ဌပိတော ထေရော ပဋိဘာနေ စ ပညာယ ကတ္တဗ္ဗေ ကိစ္စေ, ယုတ္တမုတ္တပဋိဘာနေ ဝါ ကောဝိဒေါ ဆေကော နာမေန သာရိပုတ္တောတိ ပါကဋော တဝ တုယှံ ဓမ္မသေနာပတိ တယာ ဒေသိတဿ ပိဋကတ္တယဓမ္မသမူဟဿ ဓာရဏတော ပတိ ပဓာနော ဟုတွာ သေနာကိစ္စံ ကရောတီတိ အတ္ထော.

539. "ප්‍රඥාවෙන් අග්‍රස්ථානයෙහි තබන ලද්දේ" යනු ප්‍රඥාවන්තයන් අතර ප්‍රඥාවෙන් අග්‍ර වූ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අග්‍රස්ථානයෙහි තබන ලද සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ ය. උන්වහන්සේ ප්‍රතිභානයෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් කළ යුතු කටයුතුවල දක්ෂ වූහ. "ධර්ම සේනාපති" යනු ස්වාමීනී, ඔබවහන්සේ දේශනා කළ තිපිටක ධර්ම සමූහය දරා සිටින බැවින්, ප්‍රධාන වී සේනාපති කෘත්‍යය ඉටු කරන සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ ඔබවහන්සේගේ ධර්ම සේනාපති වන සේක.

၅၄၀. စုတူပပါတကုသလောတိ ဘန္တေ မုနိ, စုတူပပါတေ စုတိယာ ဥပပတ္တိယာ စ ကုသလော ဆေကော. ဣဒ္ဓိယာ ပါရမိံ ဂတောတိ ‘‘ဧကောပိ ဟုတွာ ဗဟုဓာ ဟောတိ, ဗဟုဓာပိ ဟုတွာ ဧကော ဟောတီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၂၃၈; ပဋိ. မ. ၁.၁၀၂) ဝုတ္တာယ ဣဒ္ဓိပ္ပဘေဒါယ ပါရမိံ ပရိယောသာနံ ဂတော ပတ္တော နာမေန ကောလိတော နာမ မောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရော ပေါရောဟိစ္စော တဝ တုယှံ ပုရောဟိတောတိ သမ္ဗန္ဓော.

540. "චුති උප්පත්ති පිළිබඳ කුසලතාව ඇත්තේ" යනු ස්වාමීනී මුණීන්ද්‍රයන් වහන්ස, සත්ත්වයන්ගේ චුතිය හා උප්පත්තිය දැනගැනීමෙහි දක්ෂ වූ ද, "සෘද්ධියෙන් පරතෙරට පත්" එනම් "එක් අයෙකු වී බොහෝ දෙනෙකු වන, බොහෝ දෙනෙකු වී එක් අයෙකු වන" ආදී ලෙස වදාළ සෘද්ධි ප්‍රභේදයන්හි කෙළවරට ම පත් කෝලිත නම් වූ මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ ඔබවහන්සේගේ පුරෝහිතයාණන් වන සේක.

၅၄၁. ပေါရာဏကဝံသဓရောတိ ဘန္တေ မုနေ, ဉာဏဝန္တံ ပေါရာဏဿ ဝံသဿ ဓာရကော, ပရမ္ပရဇာနနကော ဝါ ဥဂ္ဂတေဇော ပါကဋတေဇော, ဒုရာသဒေါ အာသာဒေတုံ ဃဋ္ဋေတုံ ဒုက္ခော အသက္ကုဏေယျောတိ အတ္ထော. ဓုတဝါဒိဂုဏေနဂ္ဂေါတိ တေစီဝရိကင်္ဂါဒီနိ တေရသ ဓုတင်္ဂါနိ ဝဒတိ ဩဝဒတီတိ ဓုတဝါဒီဂုဏေန ဓုတင်္ဂဂုဏေန အဂ္ဂေါ သေဋ္ဌော မဟာကဿပတ္ထေရော တဝ တုယှံ အက္ခဒဿော ဝေါဟာရကရဏေ ပဓာနောတိ အတ္ထော.

541. "පුරාණ වංශය දරන්නා" යනු ස්වාමීනී මුණීන්ද්‍රයන් වහන්ස, පැරණි බුද්ධ වංශය දරන්නා වූ, මහත් තේජස් ඇති, අන්‍යයන්ට මැඩලිය නොහැකි මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ ය. "ධුතවාදී ගුණයෙන් අග්‍ර වූ" එනම් තේචීවරිකාංග ආදී වූ තේළස ධුතාංගයන් ගැන අවවාද කරන, ධුතාංග ගුණයෙන් අග්‍ර වූ මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ ඔබවහන්සේගේ ධර්ම නගරයෙහි විනය නීති පරීක්ෂා කරන ප්‍රධාන නිලධාරියා (අක්ඛදස්ස) වන සේක.

၅၄၂. ဗဟုဿုတော ဓမ္မဓရောတိ ဘန္တေ မုနေ, ဗဟူနံ စတုရာသီတိဓမ္မက္ခန္ဓသဟဿာနံ သုတတ္တာ ဘဂဝတာ ဘိက္ခုသံဃတော စ ဥဂ္ဂဟိတတ္တာ ဗဟုဿုတော အနေကေသံ ဆသတသဟဿသင်္ချာနံ အာဂမဓမ္မာနံ သတိပဋ္ဌာနာဒီနဉ္စ ပရမတ္ထဓမ္မာနံ ဓာရဏတော ဓမ္မဓရော အာနန္ဒော. သဗ္ဗပါဌီ စ သာသနေတိ ဗုဒ္ဓသာသနေ သဗ္ဗေသံ ပါဌီနံ ပဌန္တာနံ သဇ္ဈာယန္တာနံ ဘိက္ခူနံ အဂ္ဂေါ သေဋ္ဌောတိ သဗ္ဗပါဌီ နာမေန အာနန္ဒော နာမ ထေရော. ဓမ္မာရက္ခော တဝါတိ တဝ တုယှံ ဓမ္မဿ ပိဋကတ္တယဓမ္မဘဏ္ဍဿ အာရက္ခော ရက္ခကော ပါလကော, ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကောတိ အတ္ထော.

542. "බහුශ්‍රැත වූ ධර්මධර වූ" යනු ස්වාමීනී මුණීන්ද්‍රයන් වහන්ස, අසූහාරදහසක් ධර්මස්කන්ධයන් ශ්‍රවණය කළ බැවින් බහුශ්‍රැත වූ ද, සතිපට්ඨාන ආදී පරමාර්ථ ධර්මයන් දරා සිටින බැවින් ධර්මධර වූ ද ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ය. "ශාසනයෙහි සියලු පාඨයන් දන්නා" එනම් බුද්ධ ශාසනයෙහි සජ්ඣායනා කරන සියලු භික්ෂූන් අතර අග්‍ර වූ ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ඔබවහන්සේගේ "ධර්ම රක්ෂකයා" හෙවත් මුළු තිපිටක ධර්ම භාණ්ඩාගාරයේ ම භාණ්ඩාගාරිකයා වන සේක.

၅၄၃. ဧတေ [Pg.324] သဗ္ဗေ အတိက္ကမ္မာတိ ဘဂဝါ ဘဂျဝါ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဧတေ သာရိပုတ္တာဒယော မဟာနုဘာဝေပိ ထေရေ အတိက္ကမ္မ ဝဇ္ဇေတွာ မမံယေဝ ပမေသိ ပမာဏံ အကာသိ, မနသိ အကာသီတိ အတ္ထော. ဝိနိစ္ဆယံ မေ ပါဒါသီတိ ဝိနယညူဟိ ပဏ္ဍိတေဟိ ဒေသိတံ ပကာသိတံ ဝိနယေ ဝိနိစ္ဆယံ ဒေါသဝိစာရဏံ မေ မယှံ ဘဂဝါ ပါဒါသိ ပကာရေန အဒါသိ, မယှမေဝ ဘာရံ အကာသီတိ သမ္ဗန္ဓော.

543. "මේ සියල්ලන් ඉක්මවා" යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සාරිපුත්ත ආදී මහත් ආනුභාව සම්පන්න තෙරුන් වහන්සේලා පවා පසෙක තබා මා ම (උපාලි තෙරුන්) ප්‍රමාණය කොට සැලකූ සේක. "මට විනිශ්චය ලබා දුන් සේක" යනු ප්‍රඥාවන්ත භික්ෂූන් විසින් දේශිත විනයෙහි විනිශ්චයන් හා දොස් විමසීම පිළිබඳ වගකීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මා වෙත ම පැවරූ සේක යන්නයි.

၅၄၄. ယော ကောစိ ဝိနယေ ပဉှန္တိ ယော ကောစိ ဘိက္ခု ဗုဒ္ဓသာဝကော ဝိနယနိဿိတံ ပဉှံ မံ ပုစ္ဆတိ, တတ္ထ တသ္မိံ ပုစ္ဆိတပဉှေ မေ မယှံ စိန္တနာ ဝိမတိ ကင်္ခါ နတ္ထိ. တဉှေဝတ္ထံ တံ ဧဝ ပုစ္ဆိတံ အတ္ထံ အဟံ ကထေမီတိ သမ္ဗန္ဓော.

544. "යම් කිසිවෙක් විනයෙහි පැනයක්" එනම් යම් භික්ෂුවක් හෝ බුද්ධ ශ්‍රාවකයෙක් විනය පිළිබඳ පැනයක් මාගෙන් විමසන්නේ ද, ඒ විමසන ලද පැනය පිළිබඳව මට කිසිදු සැකයක් හෝ විමතියක් නැත. මම එහි නියම අර්ථය ම ප්‍රකාශ කරමි.

၅၄၅. ယာဝတာ ဗုဒ္ဓခေတ္တမှီတိ ယာဝတာ ယတ္တကေ ဌာနေ ဗုဒ္ဓဿ အာဏာခေတ္တေ တံ မဟာမုနိံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ ဌပေတွာ ဝိနယေ ဝိနယပိဋကေ ဝိနယဝိနိစ္ဆယကရဏေ ဝါ မာဒိသော မယာ သဒိသော နတ္ထိ, အဟမေဝ အဂ္ဂေါ, ဘိယျော မမာဓိကော ကုတော ဘဝိဿတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

545. "යම් තාක් බුද්ධ ක්ෂේත්‍රයෙහි" යනු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ආඥා ක්ෂේත්‍රය පවතින යම් තාක් තැනක ඒ මහා මුණීන්ද්‍රයන් වහන්සේ පසෙක තැබූ කළ, විනය පිටකයෙහි හෝ විනය විනිශ්චය කිරීමෙහි මා හා සමාන කෙනෙක් නැත. මම ම එහි අග්‍ර වෙමි. මට වඩා වැඩියෙක් කොයින් වන්න ද?

၅၄၆. ဘိက္ခုသံဃေ နိသီဒိတွာ ဘိက္ခုသံဃမဇ္ဈေ နိသိန္နော ဂေါတမော ဘဂဝါ ဧဝံ ဂဇ္ဇတိ သီဟနာဒံ ကရောတိ. ကထံ? ဝိနယေ ဥဘတောဝိဘင်္ဂေ, ခန္ဓကေသု မဟာဝဂ္ဂစူဠဝဂ္ဂေသု, စ-သဒ္ဒေန ပရိဝါရေ, ဥပါလိဿ ဥပါလိနာ သမော သဒိသော နတ္ထီတိ ဧဝံ ဂဇ္ဇတိ.

546. භික්ෂු සංඝයා මධ්‍යයෙහි වැඩසිටිමින් ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ සිංහනාද පවත්වන සේක. ඒ කෙසේද? උභතොවිභංග, මහා වග්ග හා චූළ වග්ග යන ඛන්ධක සහ පරිවාර යන සකල විනය පිටකයෙහි ම උපාලි තෙරුන් වහන්සේ හා සමාන කිසිවෙක් නැතැයි මෙසේ සිංහනාද පවත්වන සේක.

၅၄၇. ယာဝတာတိ ယတ္တကံ ဗုဒ္ဓဘဏိတံ ဗုဒ္ဓေန ဒေသိတံ နဝင်္ဂံ သုတ္တဂေယျာဒိသတ္ထုသာသနံ သတ္ထုနာ ပကာသိတံ သဗ္ဗံ ဝိနယောဂဓံ တံ ဝိနယေ အန္တောပဝိဋ္ဌံ ဝိနယမူလကံ ဣစ္စေဝံ ပဿိနော ပဿန္တဿ.

547. බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද, නව අංගයකින් යුත් යම්තාක් ශාස්තෘ ශාසනයක් ඇද්ද, ඒ සියල්ල විනයෙහි ඇතුළත් බවත් විනය මුල් කොට ඇති බවත් දකින්නා වූ (උපාලි තෙරුන් වහන්සේ හට).

၅၄၈. မမ ကမ္မံ သရိတွာနာတိ ဂေါတမော သကျပုင်္ဂဝေါ သကျဝံသပ္ပဓာနော, မမ ကမ္မံ မယှံ ပုဗ္ဗပတ္ထနာကမ္မံ အတီတံသဉာဏေန သရိတွာန ပစ္စက္ခတော ဉတွာ ဘိက္ခုသံဃမဇ္ဈေ ဂတော ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဝိနယဓရာနံ ယဒိဒံ ဥပါလီ’’တိ (အ. နိ. ၁.၂၁၉, ၂၂၈) မံ ဧတဒဂ္ဂေ ဌာနေ ဌပေသီတိ သမ္ဗန္ဓော.

548. ශාක්‍ය වංශයට ප්‍රධාන වූ ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේ, මාගේ පෙර ප්‍රාර්ථනා කර්මය අතීතංස ඥානයෙන් සිහිපත් කොට, එය ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස දැන භික්ෂු සංඝයා මධ්‍යයට වැඩම කොට, "මහණෙනි, විනයධර මාගේ ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ උපාලි තෙරුන් වහන්සේ අග්‍ර වන්නේය" යි පවසමින් මා ඒ අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක.

၅၄၉. သတသဟဿုပါဒါယာတိ သတသဟဿကပ္ပေ အာဒိံ ကတွာ ယံ ဣမံ ဌာနံ အပတ္ထယိံ ပတ္ထေသိံ, သော မေ အတ္ထော မယာ အနုပ္ပတ္တော အဓိဂတော ပဋိလဒ္ဓေါ ဝိနယေ ပါရမိံ ဂတော ကောဋိံ ပတ္တောတိ အတ္ထော.

549. "කල්ප ලක්ෂයකට පෙර සිට යම් මේ තනතුරක් ප්‍රාර්ථනා කළෙම් ද, ඒ මාගේ අභිප්‍රාය මා විසින් අත්පත් කර ගන්නා ලදී, අවබෝධ කර ගන්නා ලදී, ලබා ගන්නා ලදී. විනයෙහි පාරමිතාවට පැමිණ කෙළවරට (උච්චතම ස්ථානයට) පත්වූයේය" යනු අර්ථයයි.

၅၅၀. သကျာနံ [Pg.325] သကျဝံသရာဇူနံ နန္ဒိဇနနော သောမနဿကာရကော အဟံ ပုရေ ပုဗ္ဗေ ကပ္ပကော အာသိံ အဟောသိံ, တံ ဇာတိံ တံ ကုလံ တံ ယောနိံ ဝိဇဟိတွာ ဝိသေသေန ဇဟိတွာ ဆဍ္ဍေတွာ မဟေသိနော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ပုတ္တော ဇာတော သကျပုတ္တောတိ သင်္ချံ ဂတော သာသနဓာရဏတောတိ အတ္ထော.

550. ශාක්‍ය වංශික රජවරුන් සතුටු කරන්නා වූ ද සොම්නස ඇති කරන්නා වූ ද මම, පෙර අතීතයෙහි කරණවෑමියෙක් වීමි. ඒ ජාතිය, ඒ කුලය සහ ඒ උත්පත්තිය සහමුලින්ම අත්හැර දමා, මහේශාක්‍ය වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පුත්‍රයෙකු වී, ශාසනය දරා සිටින බැවින් "ශාක්‍යපුත්‍ර" යන නාමයට පැමිණියෙමි.

၅၅၁. တတော ပရံ အတ္တနော ဒါသကုလေ နိဗ္ဗတ္တနာပဒါနံ ဒဿေန္တော ဣတော ဒုတိယကေ ကပ္ပေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဣတော ဘဒ္ဒကပ္ပတော ဟေဋ္ဌာ ဒုတိယေ ကပ္ပေ နာမေန အဉ္ဇသော နာမ ခတ္တိယော ဧကော ရာဇာ အနန္တတေဇော သင်္ချာတိက္ကန္တတေဇော အမိတယသော ပမာဏာတိက္ကန္တပရိဝါရော မဟဒ္ဓနော အနေကကောဋိသတသဟဿဓနဝါ ဘူမိပါလော ပထဝီပါလကော ရက္ခကော အဟောသီတိ သမ္ဗန္ဓော.

551. ඉන් පසුව තමන් වහන්සේගේ අතීත අපදානය දක්වනු පිණිස "ඉතො දුතියකෙ කප්පෙ" යනාදිය වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම්: මේ භද්‍ර කල්පයට පෙර දෙවන කල්පයෙහි අසදෘශ තේජස් ඇති, අප්‍රමාණ පිරිවර ඇති, මහා ධනවත් වූ, කෝටි ප්‍රකෝටි සංඛ්‍යාත ධනය ඇති, පෘථිවිය පාලනය කරන්නා වූ "අඤ්ජස" නම් එක් ක්ෂත්‍රිය රජෙක් විය.

၅၅၂. တဿ ရညောတိ တဿ တာဒိသဿ ရာဇိနော ပုတ္တော အဟံ စန္ဒနော နာမ ခတ္တိယော ခတ္တိယကုမာရော အဟောသိန္တိ သမ္ဗန္ဓော. သော အဟံ ဇာတိမဒေန စ ယသမဒေန စ ဘောဂမဒေန စ ဥပတ္ထဒ္ဓေါ ထမ္ဘိတော ဥန္နတောတိ အတ္ထော.

552. ඒ රජුගේ පුත්‍රයා වූ මම "චන්දන" නම් ක්ෂත්‍රිය කුමාරයෙක් වීමි. ඒ මම ජාති මානයෙන් ද, යසස පිළිබඳ මානයෙන් ද, භෝග සම්පත් පිළිබඳ මානයෙන් ද උඩඟු වූයෙම්, දැඩි වූයෙම්, මානයෙන් මත්වූයෙම් වීමි.

၅၅၃. နာဂသတသဟဿာနီတိ သတသဟဿဟတ္ထိနော မာတင်္ဂါ မာတင်္ဂကုလေ ဇာတာ တိဓာ ပဘိန္နာ အက္ခိကဏ္ဏကောသသင်္ခါတေဟိ တီဟိ ဌာနေဟိ ပဘိန္နာ မဒဂဠိတာ သဗ္ဗာလင်္ကာရဘူသိတာ သဗ္ဗေဟိ ဟတ္ထာလင်္ကာရေဟိ အလင်္ကတာ သဒါ သဗ္ဗကာလံ မံ ပရိဝါရေန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

553. ලක්ෂයක් පමණ වූ හස්තීහු, මාතංග කුලයෙහි උපන්නා වූ, ඇස්, කන් හා මද වෑහෙන තැන් යන ස්ථාන තුනෙන් මද වෑහෙන්නා වූ, සියලු ආභරණවලින් සැරසුණා වූ, සියලු හස්ති අලංකාරවලින් යුක්ත වූවාහු, නිරන්තරයෙන් ම මා පිරිවරා සිටියහ.

၅၅၄. သဗလေဟိ ပရေတောဟန္တိ တဒါ တသ္မိံ ကာလေ အဟံ သဗလေဟိ အတ္တနော သေနာဗလေဟိ ပရေတော ပရိဝါရိတော ဥယျာနံ ဂန္တုကာမကော ဣစ္ဆန္တော သိရိကံ နာမ နာဂံ ဟတ္ထိံ အာရုယှ အဘိရုဟိတွာ နဂရတော နိက္ခမိန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

554. එකල මම මාගේ සේනා බල පිරිවරා උයනට යනු කැමැත්තේ, "සිරික" නම් වූ මංගල හස්තියා පිට නැගී නගරයෙන් පිටත්ව ගියෙමි.

၅၅၅. စရဏေန စ သမ္ပန္နောတိ သီလသံဝရာဒိပန္နရသစရဏဓမ္မေန သမန္နာဂတော ဂုတ္တဒွါရော ပိဟိတစက္ခာဒိဆဒွါရော သုသံဝုတော သုဋ္ဌု ရက္ခိတကာယစိတ္တော ဒေဝလော နာမ သမ္ဗုဒ္ဓေါ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ, မမ မယှံ ပုရတော သမ္မုခေ အာဂစ္ဆိ ပါပုဏီတိ အတ္ထော.

555. පහළොස් චරණ ධර්මයන්ගෙන් සමන්විත වූ, ඇස ආදී සදොර මැනවින් රැක්කා වූ, මැනවින් සංවර වූ කය හා සිත ඇති "දේවල" නම් වූ එක් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් මා ඉදිරියට වැඩම කළ සේක.

၅၅၆. ပေသေတွာ [Pg.326] သိရိကံ နာဂန္တိ တံ အာဂတံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓံ ဒိသွာ အဟံ သိရိကံ နာမ နာဂံ အဘိမုခံ ပေသေတွာ ဗုဒ္ဓံ အာသာဒယိံ ဃဋ္ဋေသိံ ပဒုဿေသိန္တိ အတ္ထော. တတော သဉ္ဇာတကောပေါ သောတိ တတော တသ္မာ မယာ အတီဝ ပီဠေတွာ ပေသိတတ္တာ သော ဟတ္ထိနာဂေါ မယိ သဉ္ဇာတကောပေါ ပဒံ အတ္တနော ပါဒံ နုဒ္ဓရတေ န ဥဒ္ဓရတိ, နိစ္စလောဝ ဟောတီတိ အတ္ထော.

556. වැඩම කළා වූ ඒ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ දැක මම "සිරික" නම් හස්තියා උන්වහන්සේ ඉදිරියට යවා පසේබුදුරජාණන් වහන්සේට ගැටෙන්නට සැලැස්වූයෙමි. ඉන්පසු මා විසින් දැඩි ලෙස පීඩා කර යවන ලද බැවින් මා කෙරෙහි කෝපයට පත් ඒ හස්ති රාජයා සිය පය පවා එසවීමට අකමැතිව නිශ්චලව සිටියේය.

၅၅၇. နာဂံ ဒုဋ္ဌမနံ ဒိသွာတိ ဒုဋ္ဌမနံ ကုဒ္ဓစိတ္တံ နာဒံ ဒိသွာ အဟံ ဗုဒ္ဓေ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေ ကောပံ အကာသိံ ဒေါသံ ဥပ္ပာဒေသိန္တိ အတ္ထော. ဝိဟေသယိတွာ သမ္ဗုဒ္ဓန္တိ ဒေဝလံ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓံ ဝိဟေသယိတွာ ဝိဟေဌေတွာ အဟံ ဥယျာနံ အဂမာသိန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

557. කෝපයට පත් සිත් ඇති හස්තියා දැක මම පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ක්‍රෝධ කළෙමි. මෙසේ දේවල නම් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේට හිරිහැර කොට මම උයනට ගියෙමි.

၅၅၈. သာတံ တတ္ထ န ဝိန္ဒာမီတိ တသ္မိံ အာသာဒနေ သာတံ န ဝိန္ဒာမိ. အာသာဒနနိမိတ္တံ မဓုရံ သုခံ န လဘာမီတိ အတ္ထော. သိရော ပဇ္ဇလိတော ယထာတိ သိရော မမ သီသံ ပဇ္ဇလိတော ယထာ ပဇ္ဇလမာနံ ဝိယ ဟောတီတိ အတ္ထော. ပရိဠာဟေန ဍယှာမီတိ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေ ကောပဿ ကတတ္တာ ပစ္ဆာနုတာပပရိဠာဟေန ဍယှာမိ ဥဏှစိတ္တော ဟောမီတိ အတ္ထော.

558. ඒ කළා වූ වරද නිසා මට එහි කිසිදු සුවයක් නොලැබුණි. මාගේ හිස ගිනි ගත්තාක් මෙන් දැවෙන්නට විය. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ක්‍රෝධ කළ බැවින්, පසුව ඇති වූ පශ්චාත්තාපයේ දැවිල්ලෙන් මම දැවෙන්නට වූයෙමි, උණුසුම් වූ සිතක් ඇති වූයේය.

၅၅၉. သသာဂရန္တာတိ တေနေဝ ပါပကမ္မဗလေန သသာဂရန္တာ သာဂရပရိယောသာနာ သကလမဟာပထဝီ မေ မယှံ အာဒိတ္တာ ဝိယ ဇလိတာ ဝိယ ဟောတိ ခါယတီတိ အတ္ထော. ပိတု သန္တိကုပါဂမ္မာတိ ဧဝံ ဘယေ ဥပ္ပန္နေ အဟံ အတ္တနော ပိတု ရညော သန္တိကံ ဥပါဂမ္မ ဥပဂန္တွာ ဣဒံ ဝစနံ အဗြဝိံ ကထေသိန္တိ အတ္ထော.

559. ඒ අකුසල කර්මයේ බලයෙන් සාගරය කෙළවර කොට ඇති මුළු මහ පොළොව ම මට ගිනි ගත්තාක් මෙන්, දැවෙන්නාක් මෙන් පෙනෙන්නට විය. මෙසේ බිය උපන් කල්හි මම මාගේ පිය රජතුමා වෙත ගොස් මේ වචනය පැවසුවෙමි.

၅၆၀. အာသီဝိသံဝ ကုပိတန္တိ အာသီဝိသံ သဗ္ဗံ ကုပိတံ ကုဒ္ဓံ ဣဝ ဇလမာနံ အဂ္ဂိက္ခန္ဓံ ဣဝ မတ္တံ တိဓာ ပဘိန္နံ ဒန္တိံ ဒန္တဝန္တံ ကုဉ္ဇရံ ဥတ္တမံ ဟတ္ထိံ ဣဝ စ အာဂတံ ယံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓံ သယမ္ဘုံ သယမေဝ ဗုဒ္ဓဘူတံ အဟံ အာသာဒယိံ ဃဋ္ဋေသိန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

560. කෝපයට පත් විෂඝෝර සර්පයෙකු මෙන් ද, දැවෙන ගිනි කඳක් මෙන් ද, මද වෑහෙන උත්තම හස්තියෙකු මෙන් ද වැඩම කළා වූ, ස්වයංභූ වූ ඒ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේට මම හිරිහැර කළෙමි, ගැටුණෙමි.

၅၆၁. အာသာဒိတော မယာ ဗုဒ္ဓေါတိ သော ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ မယာ အာသာဒိတော ဃဋ္ဋိတော ဃောရော အညေဟိ ဃဋ္ဋေတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ ဃောရော, ဥဂ္ဂတပေါ ပါကဋတပေါ ဇိနော ပဉ္စ မာရေ ဇိတဝါ ဧဝံဂုဏသမ္ပန္နော [Pg.327] ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ မယာ ဃဋ္ဋိတောတိ အတ္ထော. ပုရာ သဗ္ဗေ ဝိနဿာမာတိ တသ္မိံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေ ကတအနာဒရေန သဗ္ဗေ မယံ ဝိနဿာမ ဝိဝိဓေနာကာရေန နဿာမ, ဘသ္မာ ဝိယ ဘဝါမာတိ အတ္ထော. ခမာပေဿာမ တံ မုနိန္တိ တံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓံ မုနိံ ယာဝ န ဝိနဿာမ, တာဝ ခမာပေဿာမာတိ သမ္ဗန္ဓော.

561. අනෙකෙකුට ගැටීමට අපහසු තරම් වූ භයානක තේජසක් ඇති, ප්‍රකට තපස් ගුණයෙන් යුත්, පස්මරුන් දිනූ ඒ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේට මා විසින් අපරාධයක් කරන ලදී. උන්වහන්සේ කෙරෙහි කළ ඒ අගෞරවය නිසා අපි සියල්ලෝම විනාශ වන්නෙමු, අළු බවට පත්වන්නෙමු. එබැවින් අප විනාශ වීමට පෙර ඒ මුණිවරයාගෙන් සමාව අයැද සිටින්නෙමු.

၅၆၂. နော စေ တံ နိဇ္ဈာပေဿာမာတိ အတ္တဒန္တံ ဒမိတစိတ္တံ သမာဟိတံ ဧကဂ္ဂစိတ္တံ တံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓံ နော စေ နိဇ္ဈာပေဿာမ ခမာပေဿာမ. ဩရေန သတ္တဒိဝသာ သတ္တဒိဝသတော ဩရဘာဂေ သတ္တဒိဝသေ အနတိက္ကမိတွာ သမ္ပုဏ္ဏံ ရဋ္ဌံ မေ သဗ္ဗံ ဝိဓမိဿတိ ဝိနဿိဿတိ.

562. දමනය කළ සිත් ඇති, සමාහිත වූ ඒ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ අපි පහදවා නොගතහොත් (සමාව නොගතහොත්), දින හතක් ඉක්ම යන්නට පෙර මාගේ මුළු රාජ්‍යයම සහමුලින්ම විනාශ වී යන්නේය.

၅၆၃. သုမေခလော ကောသိယော စာတိ ဧတေ သုမေခလာဒယော စတ္တာရော ရာဇာနော ဣသယော အာသာဒယိတွာ ဃဋ္ဋေတွာ အနာဒရံ ကတွာ သရဋ္ဌကာ သဟ ရဋ္ဌဇနပဒဝါသီဟိ ဒုဂ္ဂတာ ဝိနာသံ ဂတာတိ အတ္ထော.

563. සුමේඛල, කෝසිය යනාදී මේ රජවරු සතර දෙනා සෘෂිවරුන්ට අවමන් කොට, පීඩා කොට, අනාදර කිරීම නිසා තම රටවැසියන් හා ජනපදවාසීන් සමඟම විනාශයට පත් වූහ යනු අර්ථයයි.

၅၆၄. ယဒါ ကုပ္ပန္တိ ဣသယောတိ ယဒါ ယသ္မိံ ကာလေ သညတာ ကာယသညမာဒီဟိ သညတာ သန္တာ ဗြဟ္မစာရိနော ဥတ္တမစာရိနော သေဋ္ဌစာရိနော ဣသယော ကုပ္ပန္တိ ဒေါမနဿာ ဘဝန္တိ, တဒါ သသာဂရံ သပဗ္ဗတံ သဒေဝကံ လောကံ ဝိနာသေန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

564. 'යදා කුප්පන්ති ඉසයෝ' යනු, යම් කලක කය සංවර කර ගැනීම ආදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ, ශාන්ත වූ, උතුම් බඹසර හැසිරීම් ඇති ශ්‍රේෂ්ඨ සෘෂිවරුන් කිපෙන්නේ ද (දෝමනස්සයට පත්වන්නේ ද), එකල්හි සාගර හා පර්වත සහිත වූ දෙවියන් සහිත ලෝකයම විනාශ කරති යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

၅၆၅. တိယောဇနသဟဿမှီတိ တေသံ ဣသီနံ အာနုဘာဝံ ဉတွာ တေ ခမာပေတုံ အစ္စယံ အပရာဓံ ဒေသနတ္ထာယ ပကာသနတ္ထာယ တိယောဇနသဟဿပ္ပမာဏေ ပဒေသေ ပုရိသေ သန္နိပါတယိန္တိ သမ္ဗန္ဓော. သယမ္ဘုံ ဥပသင်္ကမိန္တိ သယမ္ဘုံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓံ ဥပသင်္ကမိံ သမီပံ အဂမာသိန္တိ အတ္ထော.

565. 'තියෝජනසහස්සම්හි' යනු, එම සෘෂිවරුන්ගේ ආනුභාවය දැන ඔවුන්ගෙන් සමාව ගැනීමටත්, තමන් කළ වරද ප්‍රකාශ කිරීමටත් යොදුන් තුන්දහසක් පමණ ප්‍රදේශයක මිනිසුන් රැස් කරවූහ යන්න සම්බන්ධයයි. 'ස්වයංභූන් උපසංකමින්' යනු ස්වයංභූ වූ ප්‍රත්‍යෙක බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත එළඹුනාහ, සමීපයට ගියහ යනු අර්ථයයි.

၅၆၆. အလ္လဝတ္ထာတိ မယာ သဒ္ဓိံ ရာသိဘူတာ သဗ္ဗေ ဇနာ အလ္လဝတ္ထာ ဥဒကေန တိန္တဝတ္ထဥတ္တရာသင်္ဂါ အလ္လသိရာ တိန္တကေသာ ပဉ္ဇလီကတာ မုဒ္ဓနိ ကတအဉ္ဇလိပုဋာ ဗုဒ္ဓဿ ပစ္စေကမုနိနော ပါဒေ ပါဒသမီပေ နိပတိတွာ နိပဇ္ဇိတွာ ဣဒံ ဝစနမဗြဝုန္တိ ‘‘ခမဿု တွံ, မဟာဝီရာ’’တိအာဒိကံ ဝစနံ အဗြဝုံ ကထေသုန္တိ အတ္ထော.

566. 'අල්ලවත්ථා' යනු, මා සමඟ රැස් වූ සියලු මිනිසුන් දියෙන් තෙත් වූ වස්ත්‍ර හා උතුරු සලු ඇතිව, තෙත් වූ හිසින් යුක්තව, හිස මත දොහොත් මුදුන් දී වැඳගෙන, ප්‍රත්‍යෙක බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද මූලයෙහි වැතිර වැඳ වැටී, 'මහාවීරයන් වහන්ස, අපට ක්ෂමා වන සේක්වා' යන ආදී වචන පැවසූහ යනු අර්ථයයි.

၅၆၇. မဟာဝီရ ဝီရုတ္တမ ဘန္တေ ပစ္စေကဗုဒ္ဓ, မယာ တုမှေသု အညာဏေန ကတံ အပရာဓံ ခမဿု တွံ ဝိနောဒေဟိ, မာ မနသိ ကရောဟီတိ အတ္ထော[Pg.328]. ဇနော ဇနသမူဟော တံ ဘဂဝန္တံ အဘိ ဝိသေသေန ယာစတိ. ပရိဠာဟံ ဒေါသမောဟေဟိ ကတစိတ္တဒုက္ခပရိဠာဟံ အမှာကံ ဝိနောဒေဟိ တနုံ ကရောဟိ, နော အမှာကံ ရဋ္ဌံ သကလရဋ္ဌဇနပဒဝါသိနော မာ ဝိနာသယ မာ ဝိနာသေဟီတိ အတ္ထော.

567. වීරයන් අතර උත්තම වූ ප්‍රත්‍යෙක බුදුරජාණන් වහන්ස, නොදැනුවත්කම නිසා මා විසින් ඔබ වහන්සේට කළ වරදට ක්ෂමා වන සේක්වා, එය දුරු කරන සේක්වා, සිතෙහි නොතබා ගන්නා සේක්වා යනු අර්ථයයි. ඒ ජන සමූහයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් සුවිශේෂී ලෙස මෙසේ අයැද සිටිති: ද්වේෂය හා මෝහය නිසා අපේ සිත් තුළ හටගත් දුක්ඛදායක දැවිල්ල දුරු කරන සේක්වා, එය තුනී කරන සේක්වා, අපේ රට හා සියලු ජනපදවාසීන් විනාශ නොකරන සේක්වා යනු අර්ථයයි.

၅၆၈. သဒေဝမာနုသာ သဗ္ဗေတိ သဗ္ဗေ မာနုသာ သဒေဝါ သဒါနဝါ ပဟာရာဒါဒီဟိ အသုရေဟိ သဟ သရက္ခသာ အယောမယေန ကူဋေန မဟာမုဂ္ဂရေန သဒါ သဗ္ဗကာလံ မေ သိရံ မယှံ မတ္ထကံ ဘိန္ဒေယျုံ ပဒါလေယျုံ.

568. 'සදේවමානුසා සබ්බේ' යනු, දෙවියන්, අසුරයන් හා රාක්ෂසයන් සහිත සියලු මිනිසුන් යකඩ මුගුරුවලින් සෑම කල්හිම මාගේ හිස පලත්වා, බිඳ දමත්වා යන්නයි.

၅၆၉. တတော ပရံ ဗုဒ္ဓါနံ ခမိတဘာဝဉ္စ ကောပါဘာဝဉ္စ ပကာသေန္တော ဒကေ အဂ္ဂိ န သဏ္ဌာတီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယထာ ဥဒကေ အဂ္ဂိ န သဏ္ဌာတိ န ပတိဋ္ဌာတိ, ယထာ ဗီဇံ သေလေ သိလာမယေ ပဗ္ဗတေ န ဝိရုဟတိ, ယထာ အဂဒေ ဩသဓေ ကိမိ ပါဏကော န သဏ္ဌာတိ. တထာ ကောပေါ စိတ္တပ္ပကောပေါ ဒုမ္မနတာ ဗုဒ္ဓေ ပဋိဝိဒ္ဓသစ္စေ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေ န ဇာယတိ န ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော.

569. ඉන්පසු බුදුවරුන්ගේ ක්ෂමාශීලී බව සහ ක්‍රෝධයක් නොමැති බව ප්‍රකාශ කරමින් 'දකේ අග්ගි න සණ්ඨාති' යනාදිය වදාළහ. එහි අර්ථය නම්: යම් සේ ජලයෙහි ගින්දර නොපිහිටන්නේ ද, යම් සේ ගල් පර්වතයක් මත බීජ හට නොගන්නේ ද, යම් සේ ඖෂධයක් තුළ පණුවන් නොසිටින්නේ ද, එමෙන්ම සත්‍යය අවබෝධ කළා වූ ප්‍රත්‍යෙක බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ක්‍රෝධය, සිතේ කිපීම හෝ නොසතුට ඇති නොවේ යන්නයි.

၅၇၀. ပုနပိ ဗုဒ္ဓါနံ အာနုဘာဝံ ပကာသေန္တော ယထာ စ ဘူမီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယထာ စ ဘူမိ ပထဝီ အစလာ နိစ္စလာ, တထာ ဗုဒ္ဓေါ အစလောတိ အတ္ထော. ယထာ သာဂရော မဟာသမုဒ္ဒေါ အပ္ပမေယျော ပမေတုံ ပမာဏံ ဂဟေတုံ အသက္ကုဏေယျော, တထာ ဗုဒ္ဓေါ အပ္ပမေယျောတိ အတ္ထော. ယထာ အာကာသော အဖုဋ္ဌာကာသော အနန္တကော ပရိယောသာနရဟိတော, ဧဝံ တထာ ဗုဒ္ဓေါ အက္ခောဘိယော ခေါဘေတုံ အာလောဠေတုံ အသက္ကုဏေယျောတိ အတ္ထော.

570. නැවතත් බුදුවරුන්ගේ ආනුභාවය ප්‍රකාශ කරමින් 'යථා ච භූමි' යනාදිය වදාළහ. එහි අර්ථය: යම් සේ මහ පොළොව අචල ද, නිශ්චල ද, එමෙන්ම බුදුරජාණන් වහන්සේ ද අචල වන සේක. යම් සේ මහා සාගරය අප්‍රමාණ ද, මැනිය නොහැකි ද, එමෙන්ම බුදුරජාණන් වහන්සේ ද අප්‍රමාණ වන සේක. යම් සේ අහස අනන්ත ද, කෙළවරක් නැති ද, එමෙන්ම බුදුරජාණන් වහන්සේ ද කිසිවකුට සලිත කළ නොහැකි, කැලඹිය නොහැකි වන සේක යන්නයි.

၅၇၁. တတော ပရံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဿ ခမနဝစနံ ဒဿေန္တော သဒါ ခန္တာ မဟာဝီရာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ မဟာဝီရာ ဥတ္တမဝီရိယဝန္တာ ဗုဒ္ဓါ တပဿိနော ပါပါနံ တပနတော ‘‘တပေါ’’တိ လဒ္ဓနာမေန ဝီရိယေန သမန္နာဂတာ ခန္တာ စ ခန္တိယာ စ သမ္ပန္နာ ခမိတာ စ ပရေသံ အပရာဓံ ခမိတာ သဟိတာ သဒါ သဗ္ဗကာလံ ဘဝန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. ခန္တာနံ ခမိတာနဉ္စာတိ တေသံ ဗုဒ္ဓါနံ ခန္တာနံ ခန္တိယာ ယုတ္တာနံ ခမိတာနံ ပရာပရာဓခမိတာနံ သဟိတာနဉ္စ ဂမနံ ဆန္ဒာဒီဟိ အဂတိဂမနံ န ဝိဇ္ဇတီတိ အတ္ထော.

571. ඉන්පසු ප්‍රත්‍යෙක බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ක්ෂමාශීලී වචන දක්වමින් 'සදා ඛන්තා මහාවීරා' යනාදිය වදාළහ. එහි සම්බන්ධය මෙසේයි: උත්තම වීර්යය ඇති බුදුවරු පාපයන් තවන බැවින් 'තපෝ' නම් වූ වීර්යයෙන් යුක්ත වෙති, ක්ෂමා ගුණයෙන් සමන්විත වෙති, සැමවිටම අනුන්ගේ වැරදි ඉවසන සුලු වෙති. 'ඛන්තානං ඛමිතානඤ්ච' යනු, එම ක්ෂමාශීලී වූ, අනුන්ගේ වැරදි ඉවසන්නා වූ බුදුවරුන් කෙරෙහි ඡන්දය ආදී අගතියට යාමක් විද්‍යමාන නොවේ යනු අර්ථයයි.

၅၇၂. ဣတိ [Pg.329] ဣဒံ ဝစနံ ဝတွာ သမ္ဗုဒ္ဓေါ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ ပရိဠာဟံ သတ္တာနံ ဥပ္ပန္နဒါဟံ ဝိနောဒယံ ဝိနောဒယန္တော မဟာဇနဿ ပုရတော သန္နိပတိတဿ သရာဇကဿ မဟတော ဇနကာယဿ သမ္မုခတော တဒါ တသ္မိံ ကာလေ နဘံ အာကာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂမိ ဥဂ္ဂဉ္ဆီတိ အတ္ထော.

572. මෙසේ මේ වචන වදාරා, සත්වයන්ගේ සිත්හි හටගත් දැවිල්ල දුරු කරමින්, ඒ ප්‍රත්‍යෙක බුදුරජාණන් වහන්සේ රැස්ව සිටි රජු ඇතුළු මහා ජනකාය ඉදිරියෙහිම අහසට පැන නැංගාහ යනු අර්ථයයි.

၅၇၃. တေန ကမ္မေနဟံ ဓီရာတိ ဓီရ ဓိတိသမ္ပန္န အဟံ တေန ကမ္မေန ပစ္စေကဗုဒ္ဓေ ကတေန အနာဒရကမ္မေန ဣမသ္မိံ ပစ္ဆိမတ္တဘဝေ ဟီနတ္တံ လာမကဘာဝံ ရာဇူနံ ကပ္ပကကမ္မကရဏဇာတိံ အဇ္ဈုပါဂတော သမ္ပတ္တောတိ အတ္ထော. သမတိက္ကမ္မ တံ ဇာတိန္တိ တံ ပရာယတ္တဇာတိံ သံ သုဋ္ဌု အတိက္ကမ္မ အတိက္ကမိတွာ. ပါဝိသိံ အဘယံ ပုရန္တိ ဘယရဟိတံ နိဗ္ဗာနပုရံ နိဗ္ဗာနမဟာနဂရံ ပါဝိသိံ ပဝိဋ္ဌော အာသိန္တိ အတ္ထော.

573. 'තේන කම්මෙනාහං ධීරා' යනු, ධෛර්යවන්තයන් වහන්ස, ප්‍රත්‍යෙක බුදුරජාණන් වහන්සේට කළ ඒ අනාදරකාරී කර්මය නිසා, මාගේ මේ අවසාන ආත්මභාවයේදී රජවරුන්ගේ කරණවෑමියෙකු (සේවකයෙකු) වැනි හීන තත්ත්වයකට පත් වූයෙමි. 'සමතික්කම්ම තං ජාතිං' යනු, අනුන්ට යටත් වූ ඒ හීන කුලය මැනවින් ඉක්මවා ගොස්, 'අභයං පුරං' නම් වූ බිය රහිත නිවන් පුරයට, එනම් නිවන් නමැති මහා නගරයට ඇතුළු වූයෙමි යනු අර්ථයයි.

၅၇၄. တဒါပိ မံ မဟာဝီရာတိ ဝီရုတ္တမ တဒါပိ တသ္မိံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဿ အာသာဒနသမယေ အပိ သယမ္ဘူ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ ပရိဠာဟံ အာသာဒနဟေတု ဥပ္ပန္နံ ကာယစိတ္တဒရထံ ဝိနောဒေသိ ဒူရီအကာသိ. ဍယှမာနံ တတော ဧဝ ပစ္ဆာနုတာပေန ကုက္ကုစ္စေန ဍယှမာနံ သန္တပန္တံ မံ သုသဏ္ဌိတံ ဒေါသံ ဒေါသတော ဒဿနေ သုဋ္ဌု သဏ္ဌိတံ ဒိသွာ ခမာပယိ တံ အပရာဓံ အဓိဝါသေသီတိ သမ္ဗန္ဓော.

574. වීරයන් අතර උත්තමයන් වහන්ස, එදා ඒ ප්‍රත්‍යෙක බුදුරජාණන් වහන්සේට කළ අපරාධය සිදු වූ අවස්ථාවේදී පවා, ඒ ස්වයංභූ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ මාගේ කය හා සිතෙහි හටගත් දැවිල්ල දුරු කළ සේක. පසුව කළ ඒ වරද ගැන පසුතැවිල්ලෙන් දැවෙමින් සිටි මා කෙරෙහි ක්ෂමාව ඇති කරගෙන, ඒ වරද ඉවසා වදාළ සේක යනු සම්බන්ධයයි.

၅၇၅. အဇ္ဇာပိ မံ မဟာဝီရာတိ ဝီရုတ္တမ, အဇ္ဇာပိ တုယှံ သမာဂမကာလေ အပိ, တိဟဂ္ဂီဘိ ရာဂဂ္ဂိဒေါသဂ္ဂိမောဟဂ္ဂိသင်္ခါတေဟိ ဝါ နိရယဂ္ဂိပေတဂ္ဂိသံသာရဂ္ဂိသင်္ခါတေဟိ ဝါ တီဟိ အဂ္ဂီဟိ ဍယှမာနံ ဒုက္ခမနုဘဝန္တံ မံ ဘဂဝါ သီတိဘာဝံ ဒေါမနဿဝိနာသေန သန္တကာယစိတ္တသင်္ခါတံ သီတိဘာဝံ နိဗ္ဗာနမေဝ ဝါ အပါပယိ သမ္ပာပေသိ. တယော အဂ္ဂီ ဝုတ္တပ္ပကာရေ တေ တယော အဂ္ဂီ နိဗ္ဗာပေသိ ဝူပသမေသီတိ သမ္ဗန္ဓော.

575. වීරයන් අතර උත්තමයන් වහන්ස, අද ඔබ වහන්සේ හමු වූ මේ අවස්ථාවේදී පවා, රාග, ද්වේෂ, මෝහ යන ගිනිවලින් හෝ නිරය, ප්‍රේත, සංසාර යන ගිනි තුනෙන් දැවෙමින් දුක් අනුභව කළ මා, දෝමනස්සය දුරු කර ශාන්ත වූ කය හා සිත ඇති නිවන් නමැති ශීතල භාවයට පත් කළ සේක. කලින් කී ඒ ගිනි තුන නිවා දැමූ සේක යනු සම්බන්ධයයි.

၅၇၆. ဧဝံ အတ္တနော ဟီနာပဒါနံ ဘဂဝတော ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အညေပိ တဿ သဝနေ နိယောဇေတွာ ဩဝဒန္တော ‘‘ယေသံ သောတာဝဓာနတ္ထီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယေသံ တုမှာကံ သောတာဝဓာနံ သောတဿ အဝဓာနံ ဌပနံ အတ္ထိ ဝိဇ္ဇတိ, တေ တုမှေ ဘာသတော သာသန္တဿ မမ ဝစနံ သုဏာထ မနသိ ကရောထ. အတ္ထံ တုမှံ ပဝက္ခာမီတိ ယထာ ယေန ပကာရေန မမ မယာ ဒိဋ္ဌံ ပဒံ နိဗ္ဗာနံ, တထာ တေန ပကာရေန နိဗ္ဗာနသင်္ခါတံ ပရမတ္ထံ တုမှာကံ ပဝက္ခာမီတိ သမ္ဗန္ဓော.

576. මෙසේ තමාගේ පැරණි හීන චරිතය භාග්‍යවතුන් වහන්සේට දක්වා, දැන් අන් අයව ද ධර්ම ශ්‍රවණයෙහි යොදවමින් අවවාද කරනු පිණිස 'යේසං සෝතාවධානත්ථි' යනාදිය වදාළහ. එහි අර්ථය නම්: ඔබ අතරින් යමෙකුට සවන් දීමේ හැකියාව (අවධානය) ඇත්නම්, දේශනා කරන්නා වූ මාගේ වචනවලට සවන් දෙන්න, එය මැනවින් සිතට ගන්න. මා විසින් යම් පරිද්දෙකින් නිවන් පදය දක්නා ලද්දේ ද, ඒ නිවන් නමැති පරමාර්ථය පිළිබඳව ඔබ සැමට මැනවින් පවසා දෙන්නෙමි යනු සම්බන්ධයයි.

၅၇၇. တံ [Pg.330] ဒဿေန္တော သယမ္ဘုံ တံ ဝိမာနေတွာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သယမ္ဘုံ သယမေဝ ဘူတံ အရိယာယ ဇာတိယာ ဇာတံ သန္တစိတ္တံ သမာဟိတံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓံ ဝိမာနေတွာ အနာဒရံ ကတွာ တေန ကမ္မေန ကတေနာကုသလေန အဇ္ဇ ဣမသ္မိံ ဝတ္တမာနကာလေ အဟံ နီစယောနိယံ ပရာယတ္တဇာတိယံ ကပ္ပကဇာတိယံ ဇာတော နိဗ္ဗတ္တော အမှိ ဘဝါမိ.

577. එය පෙන්වා දීම පිණිස ‘සයම්භුං තං විමානෙත්වා’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘සයම්භුං’ යනු තමා විසින්ම ආර්ය ජාතියෙහි උපන්නා වූ, ශාන්ත සිත් ඇති, සමාහිත වූ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේට ය. උන්වහන්සේට ‘විමානෙත්වා’ යනු අගෞරව කොට, ඒ කළා වූ අකුසල් කර්මය හේතුවෙන්, අද මේ පවත්නා කාලයෙහි මම හීන යෝනියක, අනුන්ට අයත් වූ කරණවෑමි කුලයක උපන්නෙමි.

၅၇၈. မာ ဝေါ ခဏံ ဝိရာဓေထာတိ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒက္ခဏံ ဝေါ တုမှေ မာ ဝိရာဓေထ ဂဠိတံ မာ ကရောထ, ဟိ သစ္စံ ခဏာတီတာ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒက္ခဏံ အတီတာ အတိက္ကန္တာ သတ္တာ သောစရေ သောစန္တိ, ‘‘မယံ အလက္ခိကာ ဒုမ္မေဓာ ဘဝါမာ’’တိ ဧဝံ သောစန္တီတိ အတ္ထော. သဒတ္ထေ အတ္တနော အတ္ထေ ဝုဍ္ဎိယံ ဝါယမေယျာထ ဝီရိယံ ကရောထ. ဝေါ တုမှေဟိ ခဏော ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒက္ခဏော သမယော ပဋိပါဒိတော နိပ္ဖာဒိတော ပတ္တောတိ အတ္ထော.

578. ‘මා වො ඛණං විරාධෙථා’ යනු බුද්ධෝත්පාද ක්ෂණය තොප විසින් මඟ නොහැරිය යුතුය, එය ගිලිහී යාමට ඉඩ නොදිය යුතුය. සැබවින්ම බුද්ධෝත්පාද ක්ෂණය ඉක්මවා ගිය සත්වයෝ ‘අපි අවාසනාවන්තයෝ වෙමු, අඥානයෝ වෙමු’ යයි මෙසේ ශෝක කරති. තමන්ගේ අභිවෘද්ධිය පිණිස උත්සාහ කරන්න, වීර්යය කරන්න. තොප විසින් මේ බුද්ධෝත්පාද ක්ෂණය නම් වූ අවස්ථාව උදා කරගන්නා ලදී.

၅၇၉. တတော ပရံ သံသာရဂတာနံ အာဒီနဝံ ဥပမာဥပမေယျဝသေန ဒဿေန္တော ဧကစ္စာနဉ္စ ဝမနန္တိအာဒိမာဟ. ဧကစ္စာနံ ကေသဉ္စိ ပုဂ္ဂလာနံ ဝမနံ ဥဒ္ဓံ ဥဂ္ဂိရဏံ ဧကစ္စာနံ ဝိရေစနံ အဓောပဂ္ဃရဏံ ဧကေ ဧကစ္စာနံ ဟလာဟလံ ဝိသံ မုစ္ဆာကရဏဝိသံ, ဧကစ္စာနံ ပုဂ္ဂလာနံ ဩသဓံ ရက္ခနုပါယံ ဘဂဝါ ဧဝံ ပဋိပါဋိယာ အက္ခာသီတိ သမ္ဗန္ဓော.

579. ඉන්පසු සංසාරගත සත්වයන්ගේ ආදීනව උපමා උපමේය වශයෙන් පෙන්වමින් ‘එකච්චානඤ්ච වමනං’ යනාදිය වදාළ සේක. ඇතැම් පුද්ගලයන්ට ‘වමනං’ යනු උඩුකුරුව බැහැර කිරීමයි, ඇතැම් පුද්ගලයන්ට ‘විරේචනං’ යනු පහළින් බැහැර කිරීමයි, ඇතැම් පුද්ගලයන්ට ‘හලාහලං විසං’ යනු මුර්ඡා කරවන විෂයි, ඇතැම් පුද්ගලයන්ට ‘ඕසධං’ යනු ආරක්ෂක පිළියමයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ අනුපිළිවෙළින් වදාළ සේක.

၅၈၀. ဝမနံ ပဋိပန္နာနန္တိ ပဋိပန္နာနံ မဂ္ဂသမင်္ဂီနံ ဝမနံ သံသာရဆဍ္ဍနံ သံသာရမောစနံ ဘဂဝါ အက္ခာသီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဖလဋ္ဌာနံ ဖလေ ဌိတာနံ ဝိရေစနံ သံသာရပဂ္ဃရဏံ အက္ခာသိ. ဖလလာဘီနံ ဖလံ လဘိတွာ ဌိတာနံ နိဗ္ဗာနဩသဓံ အက္ခာသိ. ဂဝေသီနံ မနုဿဒေဝနိဗ္ဗာနသမ္ပတ္တိံ ဂဝေသီနံ ပရိယေသန္တာနံ ပုညခေတ္တဘူတံ သံဃံ အက္ခာသီတိ သမ္ဗန္ဓော.

580. ‘වමනං පටිපන්නානං’ යනු මාර්ගස්ථ පුද්ගලයන්ට සංසාරය බැහැර කිරීම හෙවත් සංසාරයෙන් මිදීම ‘වමනයක්’ ලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. ඵලස්ථ පුද්ගලයන්ට සංසාරය වැගිරී යාම ‘විරේචනයක්’ ලෙස වදාළ සේක. ඵලලාභීන්ට නිවන ‘ඖෂධයක්’ ලෙස වදාළ සේක. මනුෂ්‍ය, දිව්‍ය හා නිවන් සම්පත් සොයන්නන් හට ‘පින්කෙත’ බඳු වූ සංඝරත්නය වදාළ සේක.

၅၈၁. သာသနေန ဝိရုဒ္ဓါနန္တိ သာသနဿ ပဋိပက္ခာနံ ဟလာဟလံ ကုတူဟလံ ပါပံ အကုသလံ အက္ခာသီတိ သမ္ဗန္ဓော. ယထာ အာသီဝိသောတိ အဿဒ္ဓါနံ ကတပါပါနံ ပုဂ္ဂလာနံ သံသာရေ ဒုက္ခာဝဟနတော အာသီဝိသသဒိသံ ယထာ အာသီဝိသော ဒိဋ္ဌမတ္တေန ဘသ္မကရဏတော ဒိဋ္ဌဝိသော သပ္ပော အတ္တနာ ဒဋ္ဌံ နရံ ဈာပေတိ ဍယှတိ ဒုက္ခာပေတိ. တံ နရံ တံ အဿဒ္ဓံ ကတပါပံ နရံ ဟလာဟလဝိသံ ဧဝံ ဈာပေတိ စတူသု အပါယေသု ဍယှတိ သောသေသီတိ သမ္ဗန္ဓော.

581. ‘සාසනෙන විරුද්ධානං’ යනු ශාසනයට පටහැනි පුද්ගලයන් හට (කළා වූ) පාපී අකුසලය හලාහල විෂක් බඳු බව වදාළ සේක. යම් සේ ආශීවිෂයෙක් ශ්‍රද්ධාව නැති, පව්කම් කළ පුද්ගලයන්ට සංසාරයෙහි දුක් පමුණුවන බැවින් එය විෂඝෝර සර්පයෙක් බඳුය. යම් සේ දිට්ඨවිස සර්පයෙකු දුටු පමණින් අළු කරන්නේද, එමෙන්ම තමා විසින් දෂ්ට කළ පුද්ගලයා දවයි, දුකට පත් කරයි. ඒ ශ්‍රද්ධාව නැති පව් කළ පුද්ගලයා හලාහල විෂ මෙන් සතර අපායෙහි දවයි, වියළී යන්නට සලස්වයි.

၅၈၂. သကိံ [Pg.331] ပီတံ ဟလာဟလန္တိ ဝိသံ ဟလာဟလံ ပီတံ သကိံ ဧကဝါရံ ဇီဝိတံ ဥပရုန္ဓတိ နာသေတိ. သာသနေန သာသနမှိ ဝိရဇ္ဈိတွာ အပရာဓံ ကတွာ ပုဂ္ဂလော ကပ္ပကောဋိမှိ ကောဋိသင်္ချေ ကပ္ပေပိ ဍယှတိ နိဇ္ဈာယတီတိ အတ္ထော.

582. ‘සකිං පීතං හලාහලං’ යනු හලාහල විෂ එක් වරක් පානය කළ ද ජීවිතය විනාශ කරයි. එමෙන්ම ශාසනය කෙරෙහි ද්වේෂ කොට අපරාධ කළ පුද්ගලයා කල්ප කෝටි ගණනක්, මුළු කල්පයක් පුරා නිරයෙහි දැවෙන්නේය.

၅၈၃. ဧဝံ အဿဒ္ဓါနံ ပုဂ္ဂလာနံ ဖလဝိပါကံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဗုဒ္ဓါနံ အာနုဘာဝံ ဒဿေန္တော ခန္တိယာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယော ဗုဒ္ဓေါ ဝမနာဒီနိ အက္ခာသိ, သော ဗုဒ္ဓေါ ခန္တိယာ ခမနေန စ အဝိဟိံသာယ သတ္တာနံ အဝိဟိံသနေန စ မေတ္တစိတ္တဝတာယ စ မေတ္တစိတ္တဝန္တဘာဝေန စ သဒေဝကံ သဟ ဒေဝေဟိ ဝတ္တမာနံ လောကံ တာရေတိ အတိက္ကမာပေတိ နိဗ္ဗာပေတိ, တသ္မာ ကာရဏာ ဗုဒ္ဓါ ဝေါ တုမှေဟိ အဝိရာဓိယာ ဝိရုဇ္ဈိတုံ န သက္ကုဏေယျာ, ဗုဒ္ဓသာသနေ ပဋိပဇ္ဇေယျာထာတိ အတ္ထော.

583. මෙසේ ශ්‍රද්ධාව නැති පුද්ගලයන්ගේ කර්ම විපාක පෙන්වා, දැන් බුදුවරුන්ගේ ආනුභාවය පෙන්වමින් ‘ඛන්තියා’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි යම් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් වමනාදිය වදාළ සේක් ද, ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේ ක්ෂාන්තියෙන් ද, සත්වයන්ට හිංසා නොකිරීමෙන් ද, මෙත් සිතැති බවෙන් ද දෙවියන් සහිත ලෝකය සසරින් එතෙර කරවති, නිවීමට පත් කරවති. එබැවින් බුදුවරුන් සමඟ විරුද්ධ වීම නොකට යුතුය, බුද්ධ ශාසනයෙහි පිළිපැදිය යුතුය.

၅၈၄. လာဘေ စ အလာဘေ စ န သဇ္ဇန္တိ န ဘဇန္တိ န လဂ္ဂန္တိ. သမ္မာနနေ အာဒရကရဏေ စ ဝိမာနနေ အနာဒရကရဏေ စ အစလာ ပထဝီသဒိသာ ဗုဒ္ဓါ ဘဝန္တိ, တသ္မာ ကာရဏာ တေ ဗုဒ္ဓါ တုမှေဟိ န ဝိရောဓိယာ န ဝိရောဓေတဗ္ဗာ ဝိရုဇ္ဈိတုံ အသက္ကုဏေယျာတိ အတ္ထော.

584. ලාභයෙහි හා අලාභයෙහි ඇලීමක් හෝ බැඳීමක් නැත්තා වූ, ගරු බුහුමන් කිරීමෙහි හෝ නිග්‍රහ කිරීමෙහි දී මහපොළොව මෙන් නිශ්චල වූ බුදුවරු ලොව පහළ වෙති. එබැවින් ඒ බුදුවරුන් හා විරුද්ධ නොවිය යුතුය, ඔවුන් හා ගැටීමට අසමත් විය යුතුය.

၅၈၅. ဗုဒ္ဓါနံ မဇ္ဈတ္တတံ ဒဿေန္တော ဒေဝဒတ္တေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝဓကာဝဓကေသု သဗ္ဗေသု သတ္တေသု သမကော သမမာနသော မုနိ ဗုဒ္ဓမုနီတိ အတ္ထော.

585. බුදුවරුන්ගේ මධ්‍යස්ථ බව පෙන්වමින් ‘දේවදත්තෙ’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි වධකයා කෙරෙහි ද, අනෙකුත් සියලු සත්වයන් කෙරෙහි ද සමාන මනසක් ඇති මුනිවරයා බුද්ධ මුනිවරයා නම් වේ.

၅၈၆. ဧတေသံ ပဋိဃော နတ္ထီတိ ဧတေသံ ဗုဒ္ဓါနံ ပဋိဃော စဏ္ဍိက္ကံ ဒေါသစိတ္တတံ နတ္ထိ န သံဝိဇ္ဇတိ. ရာဂေါမေသံ န ဝိဇ္ဇတီတိ ဣမေသံ ဗုဒ္ဓါနံ ရာဂေါပိ ရဇ္ဇနံ အလ္လီယနံ န ဝိဇ္ဇတိ, န ဥပလဗ္ဘတိ, တသ္မာ ကာရဏာ, ဝဓကဿ စ ဩရသဿ စာတိ သဗ္ဗေသံ သမကော သမစိတ္တော ဗုဒ္ဓေါ ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

586. ‘එතේසං පටිඝෝ නත්ථි’ යනු ඒ බුදුවරුන් තුළ ක්‍රෝධයක් හෝ ද්වේෂ සහගත සිතක් නැත. ‘රාගෝමේසං න විජ්ජති’ යනු මේ බුදුවරුන් තුළ ඇලීමක් හෝ රාගයක් විද්‍යාමාන නොවේ. එබැවින් වධකයා කෙරෙහි ද ස්වකීය පුත්‍රයා කෙරෙහි ද බුදුරජාණන් වහන්සේ සමාන සිත් ඇති සේක.

၅၈၇. ပုနပိ ဗုဒ္ဓါနံယေဝ အာနုဘာဝံ ဒဿေန္တော ပန္ထေ ဒိသွာန ကာသာဝန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ မီဠှမက္ခိတံ ဂူထသမ္မိဿံ ကာသာဝံ ကသာဝေန ရဇိတံ စီဝရံ ဣသိဒ္ဓဇံ အရိယာနံ ဓဇံ ပရိက္ခာရံ, ပန္ထေ မဂ္ဂေ ဆဍ္ဍိတံ ဒိသွာန ပဿိတွာ အဉ္ဇလိံ ကတွာ ဒသင်္ဂုလိသမောဓာနံ အဉ္ဇလိပုဋံ သိရသိ ကတွာ [Pg.332] သိရသာ သိရေန ဝန္ဒိတဗ္ဗံ ဣသိဒ္ဓဇံ အရဟတ္တဒ္ဓဇံ ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓသာဝကဒီပကံ စီဝရံ နမဿိတဗ္ဗံ မာနေတဗ္ဗံ ပူဇေတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော.

587. නැවතත් බුදුවරුන්ගේම ආනුභාවය පෙන්වමින් ‘පන්තේ දිස්වාන කාසාවං’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි මඩ තැවරුණු, අශූචි තැවරුණු, කහට පෙවූ, සෘෂිවරුන්ගේ ධජය බඳු වූ, ආර්යයන්ගේ ධජය බඳු වූ සිවුරක් මඟ දමා තිබෙනු දැක, දස ඇඟිලි එක්කොට නළලේ තබා වැඳිය යුතුය. ඒ රහත් ධජය වූ, බුදු-පසේබුදු-මහ රහතුන් වහන්සේලා නියෝජනය කරන සිවුරට නමස්කාර කළ යුතුය, පූජා කළ යුතුය.

၅၈၈. အဗ္ဘတီတာတိ အဘိ အတ္ထင်္ဂတာ နိဗ္ဗုတာ. ယေ စ ဗုဒ္ဓါ ဝတ္တမာနာ ဣဒါနိ ဇာတာ စ ယေ ဗုဒ္ဓါ အနာဂတာ အဇာတာ အဘူတာ အနိဗ္ဗတ္တာ အပါတုဘူတာ စ ယေ ဗုဒ္ဓါ. ဓဇေနာနေန သုဇ္ဈန္တီတိ အနေန ဣသိဒ္ဓဇေန စီဝရေန ဧတေ ဗုဒ္ဓါ သုဇ္ဈန္တိ ဝိသုဒ္ဓါ ဘဝန္တိ သောဘန္တိ. တသ္မာ တေန ကာရဏေန ဧတေ ဗုဒ္ဓါ နမဿိယာ နမဿိတဗ္ဗာ ဝန္ဒိတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. ‘‘ဧတံ နမဿိယ’’န္တိပိ ပါဌော, တဿ ဧတံ ဣသိဒ္ဓဇံ နမဿိတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော.

588. ‘අබ්භතීතා’ යනු පිරිනිවී ගිය බුදුවරු ය. දැනට ලොව පහළ වී සිටින බුදුවරු ද, මතුවට පහළ වන්නා වූ බුදුවරු ද යන සියලු බුදුවරු මේ සෘෂි ධජයෙන් (සිවුරෙන්) බබළති, පිරිසිදු වෙති. එබැවින් ඒ බුදුවරුන්ට නමස්කාර කළ යුතුය, වැඳිය යුතුය. ‘එතං නමස්සියං’ යන පාඨයට අනුව මේ රහත් ධජයට නමස්කාර කළ යුතුය යනු අර්ථයයි.

၅၈၉. တတော ပရံ အတ္တနော ဂုဏံ ဒဿေန္တော သတ္ထုကပ္ပန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သတ္ထုကပ္ပံ ဗုဒ္ဓသဒိသံ သုဝိနယံ သုန္ဒရဝိနယံ သုန္ဒရာကာရေန ဒွါရတ္တယဒမနံ ဟဒယေန စိတ္တေန အဟံ ဓာရေမိ သဝနဓာရဏာဒိနာ ပစ္စဝေက္ခာမီတိ အတ္ထော. ဝိနယံ ဝိနယပိဋကံ နမဿမာနော ဝန္ဒမာနော ဝိနယေ အာဒရံ ကုရုမာနော ဝိဟရိဿာမိ သဗ္ဗဒါ သဗ္ဗသ္မိံ ကာလေ ဝါသံ ကပ္ပေမီတိ အတ္ထော.

589. ඉන්පසු තමාගේ ගුණය පෙන්වමින් ‘සත්ථුකප්පං’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි බුදුන් හා සමාන වූ, මනා වූ විනයෙන් යුත්, ද්වාරත්‍රය දමනය කරන්නා වූ ඒ ශාසනය මම සිතින් දරන්නෙමි, ශ්‍රවණය කිරීමෙන් හා ධාරණය කිරීමෙන් මෙනෙහි කරන්නෙමි. විනය පිටකයට නමස්කාර කරමින්, විනයෙහි ගෞරවය ඇතිව, සෑම කල්හිම වාසය කරන්නෙමි.

၅၉၀. ဝိနယော အာသယော မယှန္တိ ဝိနယပိဋကံ မယှံ ဩကာသဘူတံ သဝနဓာရဏမနသိကရဏဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာပဝတ္တနဝသေန ဩကာသဘူတံ ဂေဟဘူတန္တိ အတ္ထော. ဝိနယော ဌာနစင်္ကမန္တိ ဝိနယော မယှံ သဝနာဒိကိစ္စကရဏေန ဌိတဋ္ဌာနဉ္စ စင်္ကမနဋ္ဌာနဉ္စ. ကပ္ပေမိ ဝိနယေ ဝါသန္တိ ဝိနယပိဋကေ ဝိနယတန္တိယာ သဝနဓာရဏပဝတ္တနဝသေန ဝါသံ သယနံ ကပ္ပေမိ ကရောမိ. ဝိနယော မမ ဂေါစရောတိ ဝိနယပိဋကံ မယှံ ဂေါစရော အာဟာရော ဘောဇနံ နိစ္စံ ဓာရဏမနသိကရဏဝသေနာတိ အတ္ထော.

590. "විනයෝ ආසයෝ මය්හං" යන්නෙහි අර්ථය නම්, විනය පිටකය මාගේ වාසස්ථානය (පිහිට) වූ බවයි. ඇසීම, ධාරණය කිරීම, මෙනෙහි කිරීම, ඉගෙන ගැනීම, විචාරීම සහ ප්‍රගුණ කිරීම් වශයෙන් එය මාගේ නිවසක් බඳු විය. "විනයෝ ඨානචංකමං" යනු ඇසීම ආදී කටයුතු කිරීමෙන් විනය මාගේ සිටින තැන සහ සක්මන් කරන තැන බවයි. "කප්පේමි විනයේ වාසං" යනු විනය පිටකයෙහි විනය පාලිය ඇසීම, ධාරණය කිරීම හා ප්‍රගුණ කිරීම් වශයෙන් වාසය කිරීම හෙවත් සැතපීම කරමි යන්නයි. "විනයෝ මම ගෝචරෝ" යනු විනය පිටකය මාගේ ගොදුර හෙවත් ආහාරය හා භෝජනය බවයි; එනම් නිරන්තරයෙන් ධාරණය කිරීම හා මෙනෙහි කිරීම් වශයෙන් වන අර්ථයයි.

၅၉၁. ဝိနယေ ပါရမိပ္ပတ္တောတိ သကလေ ဝိနယပိဋကေ ပါရမိံ ပရိယောသာနံ ပတ္တော. သမထေ စာပိ ကောဝိဒေါတိ ပါရာဇိကာဒိသတ္တာပတ္တိက္ခန္ဓာနံ သမထေ ဝူပသမေ စ ဝုဋ္ဌာနေ စ ကောဝိဒေါ ဆေကော, အဓိကရဏသမထေ ဝါ –

591. "විනයේ පාරමිප්පත්තෝ" යනු මුළු මහත් විනය පිටකයෙහිම කෙළවරට (පාරප්‍රාප්තව) පැමිණි බවයි. "සමථේ චාපි කෝවිදෝ" යනු පාරාජිකා ආදී සප්ත ආපත්තීන්ගේ සංසිඳවීමෙහි ද, නැගී සිටීමෙහි (වුට්ඨාන) ද දක්ෂ වූ, නිපුණ වූ බවයි. එසේම අධිකරණ සමථයන්හි ද දක්ෂ වූ බවයි.

‘‘ဝိဝါဒံ အနုဝါဒဉ္စ, အာပတ္တာဓိကရဏံ တထာ;

ကိစ္စာဓိကရဏဉ္စေဝ, စတုရာဓိကရဏာ မတာ’’တိ. –

"විවාදාධිකරණය, අනුවාදාධිකරණය, ආපත්තාධිකරණය සහ කිච්චාධිකරණය යනුවෙන් අධිකරණ සතරක් පවතින බව දත යුතුය."

ဝုတ္တာဓိကရဏေသု စ –

වදාලා වූ එම අධිකරණයන්හි ද -

‘‘သမ္မုခါ [Pg.333] သတိဝိနယော, အမူဠှပဋိညာကရဏံ;

ယေဘုယျ တဿပါပိယျ, တိဏဝတ္ထာရကော တထာ’’တိ. –

"සම්මුඛා විනය, සති විනය, අමූළ්හ විනය, පටිඤ්ඤාතකරණය, යේභුය්‍යසිකාව, තස්සපාපිය්‍යසිකාව සහ තිණවත්ථාරකය" යනාදියයි.

ဧဝံ ဝုတ္တေသု စ သတ္တသု အဓိကရဏသမထေသု အတိကောဝိဒေါ ဆေကောတိ အတ္ထော. ဥပါလိ တံ မဟာဝီရာတိ ဘန္တေ မဟာဝီရ, စတူသု အသင်္ချေယျေသု ကပ္ပသတသဟဿေသု သဗ္ဗညုတညာဏာဓိဂမာယ ဝီရိယဝန္တ သတ္ထုနော ဒေဝမနုဿာနံ အနုသာသကဿ တံ တဝ ပါဒေ ပါဒယုဂေ ဥပါလိ ဘိက္ခု ဝန္ဒတိ ပဏာမံ ကရောတီတိ အတ္ထော.

මෙසේ කියන ලද සප්ත අධිකරණ සමථයන්හි අතිශයින් දක්ෂ වූ නිපුණ වූයේය යනු අර්ථයයි. "උපාලි තං මහාවීරා" යනු "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මහා වීරයන් වහන්ස, සතර අසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂයක් මුළුල්ලෙහි සර්වඥතා ඥානය ලැබීම පිණිස වීර්යය කළා වූ, දෙවි මිනිසුන්ට අනුශාසනා කරන්නා වූ ශාස්තෘ වූ ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද යුග්මය උපාලි නම් වූ මම වන්දනා කරමි, නමස්කාර කරමි" යන්නයි.

၅၉၂. သော အဟံ ပဗ္ဗဇိတွာ သမ္ဗုဒ္ဓံ နမဿမာနော ပဏာမံ ကုရုမာနော ဓမ္မဿ စ တေန ဘဂဝတာ ဒေသိတဿ နဝလောကုတ္တရဓမ္မဿ သုဓမ္မတံ သုန္ဒရဓမ္မဘာဝံ ဇာနိတွာ ဓမ္မဉ္စ နမဿမာနော ဂါမတော ဂါမံ ပုရတော ပုနံ နဂရတော နဂရံ ဝိစရိဿာမီတိ သမ္ဗန္ဓော.

592. ඒ මම මහණ වී සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර කරමින්, ප්‍රණාමය පුද කරමින් සහ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද නවවිධ ලෝකෝත්තර ශ්‍රී සද්ධර්මයෙහි මනා වූ ගුණය දැන ධර්මයට ද නමස්කාර කරමින්, ගමින් ගමටත්, නගරයෙන් නගරයටත් සැරිසරන්නෙමි යනු සම්බන්ධයයි.

၅၉၃. ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှန္တိ မယာ ပဋိဝိဒ္ဓအရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏေန မယှံ စိတ္တသန္တာနဂတာ သဗ္ဗေ ဒိယဍ္ဎသဟဿသင်္ခါ ကိလေသာ ဈာပိတာ သောသိတာ ဝိသောသိတာ ဝိဒ္ဓံသိတာ. ဘဝါ သဗ္ဗေ သမူဟတာတိ ကာမဘဝါဒယော သဗ္ဗေ နဝ ဘဝါ မယာ သမူဟတာ သံ သုဋ္ဌု ဦဟတာ ခေပိတာ ဝိဒ္ဓံသိတာ. သဗ္ဗာသဝါ ပရိက္ခီဏာတိ ကာမာသဝေါ, ဘဝါသဝေါ, ဒိဋ္ဌာသဝေါ, အဝိဇ္ဇာသဝေါတိ သဗ္ဗေ စတ္တာရော အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ပရိသမန္တတော ခယံ ပါပိတာ. ဣဒါနိ ဣမသ္မိံ အရဟတ္တပ္ပတ္တကာလေ ပုနဗ္ဘဝေါ ပုနုပ္ပတ္တိသင်္ခါတော ဘဝေါ ဘဝနံ ဇာတိ နတ္ထီတိ အတ္ထော.

593. "කිලේසා ඣාපිතා මය්හං" යනු මා විසින් ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන ලද අර්හත් මාර්ග ඥානයෙන් මාගේ චිත්ත සන්තානයෙහි වූ සියලු එක්දහස් පන්සියයක් ක්ලේශයන් දවාලන ලදී, වියළා දමන ලදී, විනාශ කරන ලදී. "භවා සබ්බේ සමූහතා" යනු කාම භවය ආදී වූ සියලු නවවිධ භවයන් මා විසින් මුලිනුපුටා දමන ලදී, මනා කොට විනාශ කරන ලදී. "සබ්බාසවා පරික්ඛීණා" යනු කාමාසව, භවාසව, දිට්ඨාසව සහ අවිජ්ජාසව යන සතර ආශ්‍රවයන් සර්වප්‍රකාරයෙන්ම ක්ෂය කරන ලදී. දැන් මෙම අර්හත් ඵලයට පැමිණි කල්හි, නැවත ඉපදීම නම් වූ පුනර්භවයක් නොමැත යනු අර්ථයයි.

၅၉၄. ဥတ္တရိ သောမနဿဝသေန ဥဒါနံ ဥဒါနေန္တော သွာဂတန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌဿ ဥတ္တမဗုဒ္ဓဿ သန္တိကေ သမီပေ ဧကနဂရေ ဝါ မမ အာဂမနံ သွာဂတံ သုဋ္ဌု အာဂမနံ သုန္ဒရာဂမနံ ဝတ ဧကန္တေန အာသိ အဟောသီတိ သမ္ဗန္ဓော. တိဿော ဝိဇ္ဇာတိ ပုဗ္ဗေနိဝါသဒိဗ္ဗစက္ခုအာသဝက္ခယဝိဇ္ဇာ အနုပ္ပတ္တာ သမ္ပတ္တာ, ပစ္စက္ခံ ကတာတိ အတ္ထော. ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသနန္တိ ဗုဒ္ဓေန ဘဂဝတာ ဒေသိတံ အနုသိဋ္ဌိ သာသနံ ကတံ နိပ္ဖာဒိတံ ဝတ္တပဋိပတ္တိံ ပူရေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရိတွာ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏာဓိဂမေန သမ္ပာဒိတန္တိ အတ္ထော.

594. ඉන්පසු සොම්නස් සහගතව උදානයක් පළ කරමින් "ස්වාගතං" යනාදිය පැවසීය. එහි අර්ථය නම්, උත්තම වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයෙහි හෝ එක් නගරයක මාගේ පැමිණීම ඒකාන්තයෙන්ම යහපත් පැමිණීමක්, සුන්දර පැමිණීමක් වූ බවයි. "තිස්සෝ විජ්ජා" යනු පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානය, දිබ්බසෝත ඥානය සහ ආසවක්ඛය ඥානය යන ත්‍රිවිධ විද්‍යාවන් අවබෝධ කරගන්නා ලදී, ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන ලදී යන්නයි. "කතං බුද්ධස්ස සාසනං" යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශිත අනුශාසනාව සම්පූර්ණ කරන ලදී, වත් පිළිවෙත් පුරා කමටහන් මෙනෙහි කොට අර්හත් මාර්ග ඥානය ලැබීමෙන් එය නිම කරන ලදී යන්නයි.

၅၉၅. ပဋိသမ္ဘိဒါ စတဿောတိ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါဒယော စတဿော ပညာယော သစ္ဆိကတာ ပစ္စက္ခံ ကတာ. ဝိမောက္ခာပိ စ အဋ္ဌိမေတိ စတ္တာရိ [Pg.334] မဂ္ဂဉာဏာနိ စတ္တာရိ ဖလဉာဏာနီတိ ဣမေ အဋ္ဌ ဝိမောက္ခာ သံသာရတော မုစ္စနူပါယာ သစ္ဆိကတာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဆဠဘိညာ သစ္ဆိကတာတိ –

595. "පටිසම්භිදා චතස්සෝ" යනු අර්ථ පටිසම්භිදාව ආදී සතර පටිසම්භිදා ප්‍රඥාවන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන ලදී. "විමොක්ඛාපි ච අට්ඨිමේ" යනු මාර්ග ඥාන සතර සහ ඵල ඥාන සතර යන සංසාරයෙන් මිදීමේ මාර්ග වූ අෂ්ට විමොක්ෂයන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන ලදී යන්නයි. "ඡළභිඤ්ඤා සච්ඡිකතා" යනු සවැදෑරුම් අභිඥාවන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන ලදී යන්නයි.

‘‘ဣဒ္ဓိဝိဓံ ဒိဗ္ဗသောတံ, စေတောပရိယဉာဏကံ;

ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏဉ္စ, ဒိဗ္ဗစက္ခာသဝက္ခယ’’န္တိ. –

"ඉද්ධිවිධ ඥානය, දිබ්බසෝත ඥානය, චේතෝපරිය ඥානය, පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානය, දිබ්බචක්ඛු ඥානය සහ ආසවක්ඛය ඥානය" යනුයි.

ဣမာ ဆ အဘိညာ သစ္ဆိကတာ ပစ္စက္ခံ ကတာ. ဣမေသံ ဉာဏာနံ သစ္ဆိကရဏေန ဗုဒ္ဓဿ သာသနံ ကတန္တိ အတ္ထော.

මෙම අභිඥා හය ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන ලදී. මෙම ඥානයන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීමෙන් බුද්ධ ශාසනය (හි අනුශාසනාව) සම්පූර්ණ කරන ලදී යනු අර්ථයයි.

ဣတ္ထန္တိ ဣမိနာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တပ္ပကာရေန. သုဒန္တိ ပဒပူရဏမတ္တေ နိပါတော. အာယသ္မာ ဥပါလိ ထေရောတိ ထိရသီလာဒိဂုဏယုတ္တော သာဝကော ဣမာ ပုဗ္ဗစရိတာပဒါနဒီပိကာ ဂါထာယော အဘာသိတ္ထ ကထယိတ္ထာတိ အတ္ထော.

"ඉත්ථං" යනු මෙසේ මීට පෙර කියන ලද ආකාරයෙනි. "සුදං" යනු පද පූරණය පිණිස යෙදුණු නිපාතයකි. ස්ථිර වූ සීලාදී ගුණයෙන් යුක්ත වූ ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ සිය පූර්ව චරිතාපදානයන් දක්වන මෙම ගාථාවන් දේශනා කළ සේක යනු අර්ථයයි.

ဥပါလိတ္ထေရအပဒါနဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

උපාලි තෙරුන්ගේ අපදාන වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၃-၇. အညာသိကောဏ္ဍညတ္ထေရအပဒါနဝဏ္ဏနာ

3-7. අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන්ගේ අපදාන වර්ණනාව

ပဒုမုတ္တရသမ္ဗုဒ္ဓန္တိအာဒိကံ အာယသ္မတော အညာသိကောဏ္ဍညတ္ထေရဿ အပဒါနံ. အယံ ကိရ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယာနိ ပုညာနိ ဥပစိနန္တော ပဒုမုတ္တရဿ ဘဂဝတော ကာလေ ဟံသဝတီနဂရေ ဂဟပတိမဟာသာလကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဝိညုတံ ပတွာ ဧကဒိဝသံ သတ္ထု သန္တိကေ ဓမ္မံ သုဏန္တော သတ္ထာရံ ဧကံ ဘိက္ခုံ အတ္တနော သာသနေ ပဌမံ ပဋိဝိဒ္ဓဓမ္မရတ္တညူနံ အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပေန္တံ ဒိသွာ သယမ္ပိ တံ ဌာနန္တရံ ပတ္ထေန္တော သတသဟဿဘိက္ခုပရိဝါရဿ ဘဂဝတော သတ္တာဟံ မဟာဒါနံ ပဝတ္တေတွာ ပဏိဓာနံ အကာသိ. သတ္ထာပိဿ အနန္တရာယတံ ဒိသွာ ဘာဝိနိံ သမ္ပတ္တိံ ဗျာကာသိ. သော ယာဝဇီဝံ ပုညာနိ ကရောန္တော သတ္ထရိ ပရိနိဗ္ဗုတေ စေတိယေ ပတိဋ္ဌာပိယမာနေ အန္တောစေတိယေ ရတနဃရံ ကာရာပေသိ, စေတိယံ ပရိဝါရေတွာ သဟဿရတနဂ္ဃိကာနိ စ ကာရေသိ.

"පදුමුත්තර සම්බුද්ධං" යනාදිය ආයුෂ්මත් අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන්ගේ අපදානයයි. මොහු පෙර බුදුවරුන් හමුවේ කරන ලද ප්‍රාර්ථනා ඇතිව, ඒ ඒ භවයන්හි විවට්ටූපනිස්සය වූ (නිවනට උපකාරී වන) පින් රැස් කරමින් පදුමුත්තර භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයෙහි හංසවතී නගරයෙහි මහාසාල ගෘහපති කුලයක ඉපදී, වියත් බවට පැමිණි කල්හි, එක් දිනක් ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයෙහි ධර්මය අසමින් සිටියේ, ශාස්තෘන් වහන්සේ එක් භික්ෂුවක තමන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පළමුවෙන්ම ධර්මය අවබෝධ කළා වූ, චිරකාලයක් ශාසනයෙහි සිටි (රත්තඤ්ඤූ) භික්ෂූන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබනු දැක, තමන් ද ඒ තනතුර පතමින් ලක්ෂයක් භික්ෂූන් පිරිවරා සිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සත් දිනක් මුළුල්ලෙහි මහා දානයක් පවත්වා ප්‍රාර්ථනාවක් කළේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ද ඔහුගේ අන්තරාය රහිත බව දැක අනාගත සම්පත්තිය වදාළ සේක. ඔහු දිවි ඇති තෙක් පින්කම් කොට ශාස්තෘන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ කල්හි කරවන ලද චෛත්‍යයෙහි ඇතුළත රත්නඝරයක් (රන් ගෙයක්) කරවා, චෛත්‍යය වටා රන් රුවන් අලංකාරයන් ද කරවීය.

သော ဧဝံ ပုညာနိ ကတွာ တတော စဝိတွာ ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဝိပဿိဿ ဘဂဝတော ကာလေ မဟာကာလော နာမ ကုဋုမ္ဗိကော ဟုတွာ အဋ္ဌကရီသမတ္တေ ခေတ္တေ သာလိဂဗ္ဘံ ဖာလေတွာ ဂဟိတသာလိတဏ္ဍုလေဟိ အသမ္ဘိန္နခီရပါယာသံ သမ္ပာဒေတွာ တတ္ထ မဓုသပ္ပိသက္ကရာဒယော ပက္ခိပိတွာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ သံဃဿ အဒါသိ. သာလိဂဗ္ဘံ ဖာလေတွာ ဂဟိတဂဟိတဋ္ဌာနံ [Pg.335] ပုန ပူရတိ. ပုထုကကာလေ ပုထုကဂ္ဂံ နာမ အဒါသိ. လာယနေ လာယနဂ္ဂံ, ဝေဏိကရဏေ ဝေဏဂ္ဂံ, ကလာပါဒိကရဏေ ကလာပဂ္ဂံ, ခလဂ္ဂံ, ဘဏ္ဍဂ္ဂံ, မိနဂ္ဂံ ကောဋ္ဌဂ္ဂန္တိ ဧဝံ ဧကသဿေ နဝ ဝါရေ အဂ္ဂဒါနံ အဒါသိ, တမ္ပိ သဿံ အတိရေကတရံ သမ္ပန္နံ အဟောသိ.

ඔහු මෙසේ පින්කම් කොට එයින් චුතව දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරමින් විපස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයෙහි 'මහාකාල' නම් කෙළෙඹි පුත්‍රයෙක්ව ඉපදී, කරීස අටක පමණ වූ කුඹුරක වැඩුණු ඇල් වී මිරිකා ගත් කිරිවලින්, ජලය මිශ්‍ර නොකළ කිරි පිඬු සිඳුවා, මී පැණි, ගිතෙල්, සක්කරා ආදිය දමා බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට පූජා කළේය. ඇල් වී කරල් කඩා ගත් ගත් තැන නැවත පිරුණි. ළපටි වී කිරි වදින කාලයෙහි අග්‍ර දානය (කිරි පිඬු) දුන්නේය. අස්වැන්න කපන කල, බැඳීමේදී, මිටි ගැසීමේදී, පෑගීමේදී, ගබඩා කිරීමේදී ආදී වශයෙන් එක් අස්වැන්නකින් නව වතාවක් අග්‍ර දානය පූජා කළේය. එම අස්වැන්න ද ඉතා අතිරික්ත ලෙස සඵල විය.

ဧဝံ ယာဝဇီဝံ ပုညာနိ ကတွာ တတော စုတော ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဒေဝေသု စ မနုဿေသု စ သံသရန္တော အမှာကံ ဘဂဝတော ဥပ္ပတ္တိတော ပုရေတရမေဝ ကပိလဝတ္ထုနဂရဿ အဝိဒူရေ ဒေါဏဝတ္ထုနာမကေ ဗြာဟ္မဏဂါမေ ဗြာဟ္မဏမဟာသာလကုလေ နိဗ္ဗတ္တိ. တဿ ကောဏ္ဍညောတိ ဂေါတ္တတော အာဂတံ နာမံ အဟောသိ. သော ဝယပ္ပတ္တော တယော ဝေဒေ ဥဂ္ဂဟေတွာ လက္ခဏမန္တေသု စ ပါရံ အဂမာသိ. တေန သမယေန အမှာကံ ဗောဓိသတ္တော တုသိတပုရတော စဝိတွာ ကပိလဝတ္ထုပုရေ သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇဿ ဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တိ. တဿ နာမဂ္ဂဟဏဒိဝသေ အဋ္ဌုတ္တရသတေသု ဗြာဟ္မဏေသု ဥပနီတေသု ယေ အဋ္ဌ ဗြာဟ္မဏာ လက္ခဏပရိဂ္ဂဟဏတ္ထံ မဟာတလံ ဥပနီတာ. သော တေသု သဗ္ဗနဝကော ဟုတွာ မဟာပုရိသဿ လက္ခဏနိပ္ဖတ္တိံ ဒိသွာ ‘‘ဧကံသေန အယံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ နိဋ္ဌံ ဂန္တွာ မဟာသတ္တဿ အဘိနိက္ခမနံ ဥဒိက္ခန္တော ဝိစရတိ.

මේ අයුරින් දිවි ඇති තෙක් පින්කම් කොට, එයින් චුතව දෙව්ලොව ඉපදී, දෙවියන් හා මිනිසුන් අතර සංසාරයේ සැරිසරමින් අප භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ උපතට බොහෝ කලකට පෙර කපිලවස්තු පුරයට නුදුරු දෝණවත්ථු නම් බ්‍රාහ්මණ ග්‍රාමයේ මහාසාල බ්‍රාහ්මණ කුලයක උපන්නේය. ඔහුගේ ගෝත්‍රය අනුව ‘කොණ්ඩඤ්ඤ’ යන නාමය ඔහුට ලැබුණි. ඔහු වැඩිවියට පත් වූ පසු වේදත්‍රය හදාරා මහා පුරුෂ ලක්ෂණ ශාස්ත්‍රයෙහි කෙළ පැමිණියෙක් විය. ඒ කාලයෙහි අප මහා බෝසතාණන් වහන්සේ තුසිත පුරයෙන් චුතව කපිලවස්තු පුරයේ සුද්ධෝදන මහරජුගේ මාලිගයෙහි උපන් සේක. උන්වහන්සේට නම් තබන දිනයේදී බ්‍රාහ්මණයන් එකසිය අට දෙනෙකු කැඳවූ අතර, ලක්ෂණ පරීක්ෂා කිරීම සඳහා එයින් බ්‍රාහ්මණයන් අට දෙනෙකු උඩුමහලට කැඳවන ලදහ. ඔහු ඒ පිරිස අතරින් බාලයා වූ නමුත් මහාපුරුෂ ලක්ෂණයන්ගේ සම්පූර්ණත්වය දැක 'මේ කුමාරයා ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නේය' යි නිගමනය කොට, මහාසත්වයන් වහන්සේගේ අභිනිෂ්ක්‍රමණය බලාපොරොත්තුවෙන් කල් ගත කළේය.

ဗောဓိသတ္တောပိ ခေါ မဟတာ ပရိဝါရေန ဝဍ္ဎမာနော အနုက္ကမေန ဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တော ဉာဏပရိပါကံ ဂန္တွာ ဧကူနတိံသတိမေ ဝဿေ မဟာဘိနိက္ခမနံ နိက္ခမန္တော အနောမာနဒီတီရေ ပဗ္ဗဇိတွာ အနုက္ကမေန ဥရုဝေလံ ဂန္တွာ ပဓာနံ ပဒဟိ. တဒါ ကောဏ္ဍညော မာဏဝေါ မဟာသတ္တဿ ပဗ္ဗဇိတဘာဝံ သုတွာ လက္ခဏပရိဂ္ဂါဟကဗြာဟ္မဏာနံ ပုတ္တေဟိ ဝပ္ပမာဏဝါဒီဟိ သဒ္ဓိံ အတ္တပဉ္စမော ပဗ္ဗဇိတွာ အနုက္ကမေန ဗောဓိသတ္တဿ သန္တိကံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဆဗ္ဗဿာနိ တံ ဥပဋ္ဌဟန္တော တဿ ဩဠာရိကာဟာရပရိဘောဂေန နိဗ္ဗိန္နော အပက္ကမိတွာ ဣသိပတနံ အဂမာသိ. အထ ခေါ ဗောဓိသတ္တော ဩဠာရိကာဟာရပရိဘောဂေန လဒ္ဓကာယဗလော ဝေသာခပုဏ္ဏမာယံ ဗောဓိရုက္ခမူလေ အပရာဇိတပလ္လင်္ကေ နိသိန္နော တိဏ္ဏံ မာရာနံ မတ္ထကံ မဒ္ဒိတွာ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ သတ္တသတ္တာဟံ ဗောဓိမဏ္ဍေယေဝ ဝီတိနာမေတွာ ပဉ္စဝဂ္ဂိယာနံ ဉာဏပရိပါကံ ဉတွာ အာသာဠှီပုဏ္ဏမာယံ ဣသိပတနံ ဂန္တွာ တေသံ ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ္တန္တံ (မဟာဝ. ၁၃ အာဒယော; သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁) ကထေသိ. ဒေသနာပရိယောသာနေ ကောဏ္ဍညတ္ထေရော [Pg.336] အဋ္ဌာရသဟိ ဗြဟ္မကောဋီဟိ သဒ္ဓိံ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာသိ. အထ ပဉ္စမိယံ ပက္ခဿ အနတ္တလက္ခဏသုတ္တန္တဒေသနာယ (မဟာဝ. ၂၀ အာဒယော; သံ. နိ. ၃.၅၉) အရဟတ္တံ သစ္ဆာကာသိ.

මහා බෝසතාණන් වහන්සේද මහා පිරිවරින් යුතුව වැඩෙමින්, කලයාමෙන් වයසට පැමිණ ඥාන පරිනත භාවයට පත්ව, විසි නවවන (29) වියේදී මහා අභිනිෂ්ක්‍රමණය කොට අනෝමා නදී තීරයේදී පැවිදි වූ සේක. අනුපිළිවෙලින් උරුවේලාවට වැඩම කොට ප්‍රධාන වීර්යය වැඩූ සේක. එකල්හි කොණ්ඩඤ්ඤ මාණවකයා මහාසත්වයන් වහන්සේ පැවිදි වූ පුවත අසා, ලක්ෂණ පරීක්ෂා කළ බ්‍රාහ්මණයන්ගේ පුතුන් වූ වප්ප ඇතුළු පිරිස සමඟ තමන් ඇතුළු පස්දෙනෙකුගෙන් යුත් පිරිසක් ලෙස පැවිදි වී, බෝසතාණන් වහන්සේ වෙත පැමිණ අවුරුදු හයක් උන්වහන්සේට උපස්ථාන කළහ. පසුව බෝසතාණන් වහන්සේ ඕලාරික ආහාර වැළඳීම ගැන කලකිරී ඔවුන් උන්වහන්සේ අතැර ඉසිපතනයට ගියහ. ඉන්පසු බෝසතාණන් වහන්සේ ආහාර වැළඳීමෙන් ශරීර ශක්තිය ලබා වෙසක් පුන් පොහෝ දින බෝධි මූලයෙහි අපරාජිත පර්යංකයෙහි වැඩහිඳ, මාර පරාජය කොට උතුම් සම්මා සම්බුද්ධත්වයට පත් වූ සේක. සත් සතිය බෝධි මණ්ඩලයෙහිම ගත කොට, පස්වග මහණුන්ගේ ඥාන පරිනත බව දැක ඇසළ පුන් පොහෝ දින ඉසිපතනයට වැඩම කොට ඔවුන්ට ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ කොණ්ඩඤ්ඤ තෙරණුවෝ අටළොස් කෝටියක් බ්‍රහ්මයන් සමඟ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියහ. පසුව ඒ මස අව පසළොස්වක දිනයේදී අනාත්ම ලක්ෂණ සූත්‍ර දේශනාව අසා අර්හත් භාවයට පත් වූ සේක.

၅၉၆. ဧဝံ သော အရဟတ္တံ ပတွာ ‘‘ကိံ ကမ္မံ ကတွာ အဟံ လောကုတ္တရသုခံ အဓိဂတောမှီ’’တိ ဥပဓာရေန္တော အတ္တနော ပုဗ္ဗကမ္မံ ပစ္စက္ခတော ဉတွာ သောမနဿဝသေန ပုဗ္ဗစရိတာပဒါနံ ဥဒါနဝသေန ဒဿေန္တော ပဒုမုတ္တရသမ္ဗုဒ္ဓန္တိအာဒိမာဟ. တဿတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ. လောကဇေဋ္ဌံ ဝိနာယကန္တိ သကလဿ သတ္တလောကဿ ဇေဋ္ဌံ ပဓာနန္တိ အတ္ထော. ဝိသေသေန ဝေနေယျသတ္တေ သံသာရသာဂရဿ ပရတီရံ အမတမဟာနိဗ္ဗာနံ နေတိ သမ္ပာပေတီတိ ဝိနာယကော, တံ ဝိနာယကံ. ဗုဒ္ဓဘူမိမနုပ္ပတ္တန္တိ ဗုဒ္ဓဿ ဘူမိ ပတိဋ္ဌာနဋ္ဌာနန္တိ ဗုဒ္ဓဘူမိ, သဗ္ဗညုတညာဏံ, တံ အနုပ္ပတ္တော ပဋိဝိဒ္ဓေါတိ ဗုဒ္ဓဘူမိမနုပ္ပတ္တော, တံ ဗုဒ္ဓဘူမိမနုပ္ပတ္တံ, သဗ္ဗညုတပ္ပတ္တံ ဗုဒ္ဓဘူတန္တိ အတ္ထော. ပဌမံ အဒ္ဒသံ အဟန္တိ ပဌမံ ဝေသာခပုဏ္ဏမိယာ ရတ္တိယာ ပစ္စူသသမယေ ဗုဒ္ဓဘူတံ ပဒုမုတ္တရသမ္ဗုဒ္ဓံ အဟံ အဒ္ဒက္ခိန္တိ အတ္ထော.

596. මෙසේ අර්හත් භාවයට පත් වූ උන්වහන්සේ 'මම කිනම් කර්මයක් කොට මේ ලෝකෝත්තර සැපය ලැබුවෙම්දැයි' විමසා බලා, තමන්ගේ පූර්ව කර්මයන් ප්‍රත්‍යක්ෂව දැන සොම්නස් සහගතව පෙර චරිතාපදානය උදානයක් ලෙස දක්වමින් 'පදුමුත්තර සම්බුද්ධං' යනාදිය ප්‍රකාශ කළහ. එහි අර්ථය කලින් පවසා ඇත. 'ලෝකජෙට්ඨං විනායකං' යනු සකල සත්ව ලෝකයාටම ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, ප්‍රධාන වූ තැනැත්තා යන අර්ථයයි. විශේෂයෙන්ම විනේය ජනයා සංසාර සාගරයෙන් එතෙර කරවා අමෘත මහා නිවනට පමුණුවන බැවින් 'විනායක' නම් වේ. 'බුද්ධභූමිමනුප්පත්තං' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පිහිටීම වන සර්වඥතා ඥානයට පැමිණි හෙවත් එය අවබෝධ කළ බැවින් බුද්ධ භූමියට පැමිණි, සර්වඥතා ප්‍රාප්ත, බුදු වූ තැනැත්තා යන අර්ථයයි. 'පඨමං අද්දසං අහං' යනු වෙසක් පුන් පොහෝ දින අලුයම් කාලයේදී බුදු වූ පදුමුත්තර සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ මම ප්‍රථමයෙන්ම දුටුවෙමි යන්නයි.

၅၉၇. ယာဝတာ ဗောဓိယာ မူလေတိ ယတ္တကာ ဗောဓိရုက္ခသမီပေ ယက္ခာ သမာဂတာ ရာသိဘူတာ သမ္ဗုဒ္ဓံ ဗုဒ္ဓဘူတံ တံ ဗုဒ္ဓံ ပဉ္ဇလီကတာ ဒသင်္ဂုလိသမောဓာနံ အဉ္ဇလိပုဋံ သိရသိ ဌပေတွာ ဝန္ဒန္တိ နမဿန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

597. ‘යාවතා බෝධියා මූලේ’ යනු බෝධි වෘක්ෂය සමීපයේ රැස්ව සිටි යම්තාක් යක්ෂ සමූහයා, බුදු වූ ඒ සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිවරාගෙන දස ඇඟිලි එක්කොට දොහොත් මුදුන් දී වඳිනා නමස්කාර කරන ආකාරය හා සම්බන්ධ වේ.

၅၉၈. သဗ္ဗေ ဒေဝါ တုဋ္ဌမနာတိ ဗုဒ္ဓဘူတဋ္ဌာနံ အာဂတာ တေ သဗ္ဗေ ဒေဝါ တုဋ္ဌစိတ္တာ အာကာသေ သဉ္စရန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. အန္ဓကာရတမောနုဒေါတိ အတိဝိယ အန္ဓကာရံ မောဟံ နုဒေါ ခေပနော အယံ ဗုဒ္ဓေါ အနုပ္ပတ္တောတိ အတ္ထော.

598. ‘සබ්බේ දේවා තුට්ඨමනා’ යනු බුදු වූ ස්ථානයට පැමිණි ඒ සියලු දෙවියන් සතුටු සිතින් අහසෙහි සැරිසරන බවයි. ‘අන්ධකාරතමොනුදෝ’ යනු අතිශය අන්ධකාර වූ මෝහය දුරු කරන, නසන සුලු මේ බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පැමිණි සේක යන්න අර්ථයයි.

၅၉၉. တေသံ ဟာသပရေတာနန္တိ ဟာသေဟိ ပီတိသောမနဿေဟိ သမန္နာဂတာနံ တေသံ ဒေဝါနံ မဟာနာဒေါ မဟာဃောသော အဝတ္တထ ပဝတ္တတိ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓသာသနေ ကိလေသေ သံကိလေသေ ဓမ္မေ ဈာပယိဿာမာတိ သမ္ဗန္ဓော.

599. ‘තේසං හාසපරේතානං’ යනු ප්‍රීති සොම්නසින් යුත් ඒ දෙවියන්ගේ මහා හඬක් පැතිර ගිය බවත්, සම්මා සම්බුද්ධ ශාසනයෙහි කෙලෙස් නසන්නෙමු යන අදහස හා සම්බන්ධ වේ.

၆၀၀. ဒေဝါနံ ဂိရမညာယာတိ ဝါစာယ ထုတိဝစနေန သဟ ဥဒီရိတံ ဒေဝါနံ သဒ္ဒံ ဇာနိတွာ ဟဋ္ဌော ဟဋ္ဌေန စိတ္တေန သောမနဿသဟဂတေန စိတ္တေန အာဒိဘိက္ခံ ပဌမံ အာဟာရံ ဗုဒ္ဓဘူတဿ အဟံ အဒါသိန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

600. ‘දේවානං ගිරමඤ්ඤාය’ යනු දෙවියන් විසින් කරන ලද ස්තුති වචන සහිත ශබ්දය අසා, හටගත් ප්‍රීති සොම්නස් සහගත සිතින් යුතුව, බුදු වූ උන්වහන්සේට මා විසින් ප්‍රථම දානය (ආහාරය) පූජා කරන ලදී යන්න හා සම්බන්ධ වේ.

၆၀၂. သတ္တာဟံ [Pg.337] အဘိနိက္ခမ္မာတိ မဟာဘိနိက္ခမနံ နိက္ခမိတွာ သတ္တာဟံ ပဓာနံ ကတွာ သဗ္ဗညုတညာဏပဒဋ္ဌာနံ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏသင်္ခါတံ ဗောဓိံ အဇ္ဈဂမံ အဓိဂဉ္ဆိံ အဟန္တိ အတ္ထော. ဣဒံ မေ ပဌမံ ဘတ္တန္တိ ဣဒံ ဘတ္တံ သရီရယာပနံ ဗြဟ္မစာရိဿ ဥတ္တမစာရိဿ မေ မယှံ ဣမိနာ ဒေဝပုတ္တေန ပဌမံ ဒိန္နံ အဟောသီတိ အတ္ထော.

602. ‘සත්තාහං අභිනික්ඛම්ම’ යනු අභිනිෂ්ක්‍රමණය කොට දින හතක් වීර්යය වඩා සර්වඥතා ඥානයට පදනම වූ අර්හත් මාර්ග ඥාන සංඛ්‍යාත බෝධියට පැමිණියෙමි යන්න අර්ථයයි. ‘ඉදං මේ පඨමං භත්තං’ යනු උතුම් වූ ශීලයකින් යුත් මට මේ දේවපුත්‍රයා විසින් දෙන ලද ශරීරය පවත්වා ගැනීම සඳහා වූ ප්‍රථම දානය (ආහාරය) මෙය විය යන්න අර්ථයයි.

၆၀၃. တုသိတာ ဟိ ဣဓာဂန္တွာတိ တုသိတဘဝနတော ဣဓ မနုဿလောကေ အာဂန္တွာ ယော ဒေဝပုတ္တော မေ မမ ဘိက္ခံ ဥပါနယိ အဒါသိ, တံ ဒေဝပုတ္တံ ကိတ္တယိဿာမိ ကထေဿာမိ ပါကဋံ ကရိဿာမိ. ဘာသတော ဘာသန္တဿ မမ ဝစနံ သုဏာထာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဣတော ပရံ အနုတ္တာနပဒမေဝ ဝဏ္ဏယိဿာမ.

603. ‘තුසිතා හි ඉධාගන්ත්වා’ යනු තුසිත භවනෙන් මෙලොව මිනිස් ලොවට පැමිණ යම් දේවපුත්‍රයෙක් මට දානය පිළිගැන්වූයේද, ඒ දේවපුත්‍රයා ගැන පවසන්නෙමි, ප්‍රසිද්ධ කරන්නෙමි. පවසන්නා වූ මාගේ වචනයට සවන් දෙන්න යන්න හා සම්බන්ධ වේ. මින් ඉදිරියට පැහැදිලි නොවන පද පමණක් විස්තර කරනු ලැබේ.

၆၀၇. တိဒသာတိ တာဝတိံသဘဝနာ. အဂါရာတိ အတ္တနော ဥပ္ပန္နဗြာဟ္မဏဂေဟတော နိက္ခမိတွာ ပဗ္ဗဇိတွာ ဆ သံဝစ္ဆရာနိ ဒုက္ကရကာရိကံ ကရောန္တေန ဗောဓိသတ္တေန သဟ ဝသိဿတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

607. ‘තිදසා’ යනු තව්තිසා භවනයයි. ‘අගාරා’ යනු තමන් උපන් බ්‍රාහ්මණ නිවසින් නික්ම පැවිදි වී අවුරුදු හයක් දුෂ්කරක්‍රියා කරන බෝසතාණන් වහන්සේ සමඟ වාසය කරන්නේය යන්න අර්ථයයි.

၆၀၈. တတော သတ္တမကေ ဝဿေတိ တတော ပဗ္ဗဇိတကာလတော ပဋ္ဌာယ သတ္တမေ သံဝစ္ဆရေ. ဗုဒ္ဓေါ သစ္စံ ကထေဿတီတိ ဆဗ္ဗဿာနိ ဒုက္ကရကာရိကံ ကတွာ သတ္တမသံဝစ္ဆရေ ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ ဗာရာဏသိယံ ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ္တန္တဒေသနာယ ဒုက္ခသမုဒယနိရောဓမဂ္ဂသစ္စသင်္ခါတံ စတုသစ္စံ ကထေဿတီတိ အတ္ထော. ကောဏ္ဍညော နာမ နာမေနာတိ နာမေန ဂေါတ္တနာမဝသေန ကောဏ္ဍညော နာမ. ပဌမံ သစ္ဆိကာဟိတီတိ ပဉ္စဝဂ္ဂိယာနမန္တရေ ပဌမံ အာဒိတော ဧဝ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဉာဏံ သစ္ဆိကာဟိတိ ပစ္စက္ခံ ကရိဿတီတိ အတ္ထော.

608. එහි 'සත්වැනි වසරෙහි' යනු පැවිදි වූ කාලයේ සිට සත්වැනි වර්ෂයෙහි යන්නයි. 'බුදුරජාණන් වහන්සේ සත්‍යය දේශනා කරන සේක' යනු සාවුරුද්දක් මුළුල්ලේ දුෂ්කරක්‍රියා කොට, සත්වැනි වර්ෂයේදී බුදු බවට පත්ව, බරණැස ඉසිපතන මිගදායේදී ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍ර දේශනාව මගින් දුක්ඛ, සමුදය, නිරෝධ, මග්ග යන චතුරාර්ය සත්‍යය දේශනා කරන සේක යන්න අර්ථයයි. 'කොණ්ඩඤ්ඤ යන නාමයෙන්' යනු ගෝත්‍ර නාමය අනුව කොණ්ඩඤ්ඤ යන නම ඇති බවයි. 'පළමුව අවබෝධ කරන්නේය' යනු පස්වග මහණුන් අතරින් මුලින්ම සෝතාපත්ති මග්ගඥානය ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන්නේය යන්න අර්ථයයි.

၆၀၉. နိက္ခန္တေနာနုပဗ္ဗဇိန္တိ နိက္ခန္တေန ဗောဓိသတ္တေန သဟ နိက္ခမိတွာ အနုပဗ္ဗဇိန္တိ အတ္ထော. တထာ အနုပဗ္ဗဇိတွာ မယာ ပဓာနံ ဝီရိယံ သုကတံ သုဋ္ဌု ကတံ ဒဠှံ ကတွာ ကတန္တိ အတ္ထော. ကိလေသေ ဈာပနတ္ထာယာတိ ကိလေသေ သောသနတ္ထာယ ဝိဒ္ဓံသနတ္ထာယ အနဂါရိယံ အဂါရဿ အဟိတံ ကသိဝဏိဇ္ဇာဒိကမ္မဝိရဟိတံ သာသနံ ပဗ္ဗဇိံ ပဋိပဇ္ဇိန္တိ အတ္ထော.

609. 'අබිනික්මන් කළා වූ (බෝධිසත්ත්වයන්) අනුව පැවිදි වීම' යනු අබිනික්මන් කළ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ සමඟ නික්ම ගොස් අනුපැවිදි වීම යන්න අර්ථයයි. එසේ අනුපැවිදි වී මා විසින් ප්‍රධාන වීර්යය මැනවින් කරන ලදී, ස්ථිර ලෙස කරන ලදී යන්න අර්ථයයි. 'කෙලෙසුන් දැවීම පිණිස' යනු කෙලෙසුන් වියළා දැමීම පිණිස හා විනාශ කර දැමීම පිණිස ගිහිගෙයට අයත් නොවූ, ගොවිතැන් වෙළඳාම් ආදී කටයුතුවලින් තොර වූ බුද්ධ ශාසනයෙහි පැවිදි වී පිළිපැදීම යන්න අර්ථයයි.

၆၁၀. အဘိဂန္တွာန [Pg.338] သဗ္ဗညူတိ သဗ္ဗံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ ဝါ သင်္ခါရဝိကာရလက္ခဏနိဗ္ဗာနပညတ္တိသင်္ခါတံ ဉေယျံ ဝါ ဇာနန္တော ဒေဝေဟိ သဟ ဝတ္တမာနေ သတ္တ လောကေ ဗုဒ္ဓေါ မိဂါရညံ မိဂဒါယ ဝိဟာရံ အဘိဂန္တွာ ဥပသင်္ကမိတွာ မေ မယာ သစ္ဆိကတေန ဣမိနာ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဉာဏေန အမတဘေရိံ အမတမဟာနိဗ္ဗာနဘေရိံ အဟရိ ပဟရိ ဒဿေသီတိ အတ္ထော.

610. 'සර්වඥයන් වහන්සේ වෙත එළඹ' යනු අතීත, අනාගත, වර්තමාන වූ සංස්කාර, විකාර, ලක්ෂණ, නිබ්බාන හා ප්‍රඥප්ති යන සියලු දත යුතු දෑ දන්නා වූ, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ මිගදාය නම් වූ ආරණ්‍යයට එළඹ, මා විසින් ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන ලද මෙම සෝතාපත්ති මග්ගඥානයෙන් අමෘත මහා නිවන් බෙරය වැයූහ යන්න අර්ථයයි.

၆၁၁. သော ဒါနီတိ သော အဟံ ပဌမံ သောတာပန္နော ဣဒါနိ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏေန အမတံ သန္တံ ဝူပသန္တသဘာဝံ ပဒံ ပဇ္ဇိတဗ္ဗံ ပါပုဏိတဗ္ဗံ, အနုတ္တရံ ဥတ္တရဝိရဟိတံ နိဗ္ဗာနံ ပတ္တော အဓိဂတောတိ အတ္ထော. သဗ္ဗာသဝေ ပရိညာယာတိ ကာမာသဝါဒယော သဗ္ဗေ အာသဝေ ပရိညာယ ပဟာနပရိညာယ ပဇဟိတွာ အနာသဝေါ နိက္ကိလေသော ဝိဟရာမိ ဣရိယာပထဝိဟာရေန ဝါသံ ကပ္ပေမိ. ပဋိသမ္ဘိဒါ စတဿောတျာဒယော ဂါထာယော ဝုတ္တတ္ထာယေဝ.

611. 'දැන් ඒ මම' යනු ඒ මම මුලින් සෝවාන් වී, දැන් අර්හත් මග්ගඥානයෙන් ශාන්ත වූ, අතිශයින් සන්සිඳුණු ස්වභාවය ඇති, පැමිණිය යුතු වූ, අනුත්තර වූ නිවනට පැමිණියෙමි යන්න අර්ථයයි. 'සියලු ආශ්‍රවයන් පිරිසිඳ දැන' යනු කාමාශ්‍රව ආදී සියලු ආශ්‍රවයන් ප්‍රහාණ පරිඥාවෙන් ප්‍රහීණ කොට, ආශ්‍රව රහිතව කෙලෙසුන්ගෙන් තොරව සතර ඉරියව්වෙන් වාසය කරමි යන්නයි. 'සතර පටිසම්භිදාවෝ' ආදී ගාථාවල අර්ථය කලින් කියන ලද පරිදිම වේ.

အထ နံ သတ္ထာ အပရဘာဂေ ဇေတဝနမဟာဝိဟာရေ ဘိက္ခုသံဃမဇ္ဈေ ပညတ္တဝရဗုဒ္ဓါသနေ နိသိန္နော ပဌမံ ပဋိဝိဒ္ဓဓမ္မဘာဝံ ဒီပေန္တော ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ရတ္တညူနံ ယဒိဒံ အညာသိကောဏ္ဍညော’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၈၈) ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ. သော ဒွီဟိ အဂ္ဂသာဝကေဟိ အတ္တနိ ကရိယမာနံ ပရမနိပစ္စကာရံ, ဂါမန္တသေနာသနေ အာကိဏ္ဏဝိဟာရဉ္စ ပရိဟရိတုကာမော, ဝိဝေကာဘိရတိယာ ဝိဟရိတုကာမော စ အတ္တနော သန္တိကံ ဥပဂတာနံ ဂဟဋ္ဌပဗ္ဗဇိတာနံ ပဋိသန္ထာရကရဏမ္ပိ ပပဉ္စံ မညမာနော သတ္ထာရံ အာပုစ္ဆိတွာ ဟိမဝန္တံ ပဝိသိတွာ ဆဒ္ဒန္တေဟိ နာဂေဟိ ဥပဋ္ဌိယမာနော ဆဒ္ဒန္တဒဟတီရေ ဒွါဒသ ဝဿာနိ ဝသိ. ဧဝံ တတ္ထ ဝသန္တံ ထေရံ ဧကဒိဝသံ သက္ကော ဒေဝရာဇာ ဥပသင်္ကမိတွာ ဝန္ဒိတွာ ဌိတော ဧဝမာဟ ‘‘သာဓု မေ, ဘန္တေ, အယျော ဓမ္မံ ဒေသေတူ’’တိ. ထေရော တဿ စတုသစ္စဂဗ္ဘံ တိလက္ခဏာဟတံ သုညတာပဋိသံယုတ္တံ နာနာနယဝိစိတ္တံ အမတောဂဓံ ဗုဒ္ဓလီလာယ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. တံ သုတွာ သက္ကော အတ္တနော ပသာဒံ ပဝေဒေန္တော –

ඉන්පසු ශාස්තෘන් වහන්සේ පසු කලෙක ජේතවන මහා විහාරයේදී භික්ෂු සංඝයා මධ්‍යයෙහි පනවන ලද උතුම් බුද්ධාසනයෙහි වැඩහිඳ, පළමුව ධර්මය අවබෝධ කළ බව ප්‍රකාශ කරමින්, "මහණෙනි, මාගේ ශ්‍රාවක වූ රත්නඥ (පැවිදි වී වැඩි කලක් ගත වූ) භික්ෂූන් අතර මේ අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤ තෙමේ අග්‍ර වන්නේය" යි පවසා ඔහුව අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක. ඒ තෙරුන් වහන්සේ අග්‍රශ්‍රාවකයන් දෙනමගෙන් තමන්ට ලැබෙන අතිමහත් ගෞරව සම්මානයන් ද, ගම්මාන ආශ්‍රිත සේනාසනවල ජනාකීර්ණ වාසය ද මඟහැරීමට කැමති වූහ. විවේකයට ඇති ලැදියාව නිසාත්, තමන් වෙත පැමිණෙන ගිහි පැවිදි පිරිසට පිළිසඳර පැවැත්වීම ප්‍රපංචයක් ලෙස සිතූ නිසාත්, ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් අවසර ගෙන හිමාලයට වැඩම කොට, ඡද්දන්ත ඇතුන්ගේ උපස්ථාන ලබමින් ඡද්දන්ත විල් තෙර දොළොස් වසරක් වාසය කළහ. එසේ වසන තෙරුන් වහන්සේ වෙත එක් දිනක් ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා පැමිණ වැඳ එකත්පසක සිට, "ස්වාමීනි, මට ධර්ම දේශනා කරන සේක්වා" යි අයැද සිටියේය. තෙරුන් වහන්සේ ඔහුට චතුරාර්ය සත්‍යය ගැබ් වූ, ත්‍රිලක්ෂණයෙන් යුක්ත වූ, ශුන්‍යතාව හා බැඳුණු, නොයෙක් නයින් විචිත්‍ර වූ, අමෘත නිවනට යොමු කෙරෙන ධර්මය බුද්ධ ලීලාවෙන් දේශනා කළහ. එය අසා ශක්‍රයා තම පැහැදීම මෙසේ ප්‍රකාශ කළේය.

‘‘ဧသ ဘိယျော ပသီဒါမိ, သုတွာ ဓမ္မံ မဟာရသံ;

ဝိရာဂေါ ဒေသိတော ဓမ္မော, အနုပါဒါယ သဗ္ဗသော’’တိ. (ထေရဂါ. ၆၇၃) –

"මහා රසවත් වූ මේ ශ්‍රී සද්ධර්මය අසා මම බෙහෙවින් පහදින්නෙමි. සියලු ආකාරයෙන්ම උපාදානයන්ගෙන් තොරව පිරිනිවන් පෑම පිණිස විරාගී වූ ධර්මය දේශනා කරන ලදී."

ထုတိံ [Pg.339] အကာသိ. ထေရော ဆဒ္ဒန္တဒဟတီရေ ဒွါဒသ ဝဿာနိ ဝသိတွာ ဥပကဋ္ဌေ ပရိနိဗ္ဗာနေ သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပရိနိဗ္ဗာနံ အနုဇာနာပေတွာ တတ္ထေဝ ဂန္တွာ ပရိနိဗ္ဗာယီတိ.

මෙසේ ප්‍රශංසා කළේය. තෙරුන් වහන්සේ ඡද්දන්ත විල් තෙර දොළොස් වසරක් වාසය කොට, පිරිනිවන් පෑමට ආසන්න වූ කල්හි ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත එළඹ පිරිනිවන් පෑමට අවසර ගෙන, නැවත එහිම වැඩම කොට පිරිනිවන් පෑ සේක.

အညာသိကောဏ္ဍညတ္ထေရအပဒါနဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන්ගේ අපදාන වර්ණනාව මෙතෙකින් නිම විය.

၃-၈. ပိဏ္ဍောလဘာရဒွါဇတ္ထေရအပဒါနဝဏ္ဏနာ

3-8. පිණ්ඩෝල භාරද්වාජ තෙරුන්ගේ අපදාන වර්ණනාව

ပဒုမုတ္တရော နာမ ဇိနောတိအာဒိကံ အာယသ္မတော ပိဏ္ဍောလဘာရဒွါဇဿ အပဒါနံ. အယမ္ပိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယာနိ ပုညာနိ ဥပစိနန္တော ပဒုမုတ္တရဿ ဘဂဝတော ကာလေ သီဟယောနိယံ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ပဗ္ဗတပါဒေ ဂုဟာယံ ဝိဟာသိ. ဘဂဝါ တဿ အနုဂ္ဂဟံ ကာတုံ ဂေါစရာယ ပက္ကန္တကာလေ တဿ သယနဂုဟံ ပဝိသိတွာ နိရောဓံ သမာပဇ္ဇိတွာ နိသီဒိ. သီဟော ဂေါစရံ ဂဟေတွာ နိဝတ္တော ဂုဟဒွါရေ ဌတွာ ဘဂဝန္တံ ဒိသွာ ဟဋ္ဌတုဋ္ဌော ဇလဇထလဇပုပ္ဖေဟိ ပူဇံ ကတွာ စိတ္တံ ပသာဒေန္တော ဘဂဝတော အာရက္ခဏတ္ထာယ အညေ ဝါဠမိဂေ အပနေတုံ တီသု ဝေလာသု သီဟနာဒံ နဒန္တော ဗုဒ္ဓဂတာယ သတိယာ အဋ္ဌာသိ. ယထာ ပဌမဒိဝသေ, ဧဝံ သတ္တာဟံ ပူဇေသိ. ဘဂဝါ ‘‘သတ္တာဟစ္စယေန နိရောဓာ ဝုဋ္ဌဟိတွာ ဝဋ္ဋိဿတိ ဣမဿ ဧတ္တကော ဥပနိဿယော’’တိ တဿ ပဿန္တဿေဝ အာကာသံ ပက္ခန္ဒိတွာ ဝိဟာရမေဝ ဂတော.

"පදුමුත්තර නම් වූ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ" යනුවෙන් ආරම්භ වන්නේ ආයුෂ්මත් පිණ්ඩෝල භාරද්වාජ තෙරුන්ගේ අපදානයයි. මොහු ද පෙර බුදුවරුන් හමුවේ කරන ලද ප්‍රාර්ථනා ඇත්තෙක්ව, ඒ ඒ භවයන්හි සංසාරයෙන් එතෙර වීමට උපකාරී වන පින් රැස් කරමින් පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි සිංහයෙකුව ඉපිද පර්වත පාමුල ගුහාවක වාසය කළේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔහුට අනුග්‍රහ දක්වනු පිණිස, සිංහයා ගොදුරු සොයා පිටත්ව ගිය කල්හි ඔහුගේ ගුහාවට වැඩම කොට නිරෝධ සමාපත්තියට සම වැදී වැඩසිටි සේක. සිංහයා ගොදුරු ගෙන නැවත පැමිණි විට ගුහා ද්වාරයෙහි සිටි බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක හටගත් ප්‍රීතියෙන් යුතුව දියෙහි හා ගොඩෙහි හටගත් මල්වලින් පූජා පවත්වා, සිත පහදවා ගෙන බුදුරජාණන් වහන්සේ ආරක්ෂා කිරීම පිණිස අනෙකුත් වන සතුන් පලවා හරිනු පිණිස තෙවතාවක් සිංහ නාද පවත්වමින් බුද්ධානුස්සතියෙන් යුතුව එහි රැඳී සිටියේය. පළමු දිනයේ මෙන්ම සත් දිනක් පුරා පූජා පැවැත්වීය. "සත් දිනක් ඇවෑමෙන් නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී සිටින බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත මොහුට මෙපමණ වූ උපනිශ්‍රය පවතී" යැයි සලකා ඔහු බලා සිටියදීම අහසට පැන නැගී විහාරය වෙතම වැඩම කළ සේක.

သီဟော ဗုဒ္ဓဝိယောဂဒုက္ခံ အဓိဝါသေတုံ အသက္ကောန္တော ကာလံ ကတွာ ဟံသဝတီနဂရေ မဟာဘောဂကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဝယပ္ပတ္တော နဂရဝါသီဟိ သဒ္ဓိံ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ သတ္ထု ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ပသန္နော သတ္တာဟံ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃဿ မဟာဒါနံ ပဝတ္တေတွာ ယာဝဇီဝံ ပုညာနိ ကတွာ အပရာပရံ ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော အမှာကံ ဘဂဝတော ကာလေ ကောသမ္ဗိယံ ရညော ဥဒေနဿ ပုရောဟိတဿ ပုတ္တော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ. ဘာရဒွါဇောတိဿ နာမံ အဟောသိ. သော ဝယပ္ပတော တယော ဝေဒေ ဥဂ္ဂဟေတွာ ပဉ္စ မာဏဝကသတာနိ မန္တေ ဝါစေန္တော မဟဂ္ဃသဘာဝေန အနနုရူပါစာရတ္တာ [Pg.340] တေဟိ ပရိစ္စတ္တော ရာဇဂဟံ ဂန္တွာ ဘဂဝတော ဘိက္ခုသံဃဿ စ လာဘသက္ကာရံ ဒိသွာ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ ဘောဇနေ အမတ္တညူ ဟုတွာ ဝိဟရတိ. သတ္ထာရာ ဥပါယေန မတ္တညုတာယ ပတိဋ္ဌာပေန္တော ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ နစိရဿေဝ ဆဠဘိညော အဟောသိ. ဆဠဘိညော ပန ဟုတွာ ဘဂဝတော သမ္မုခါ ‘‘ယံ သာဝကေဟိ ပတ္တဗ္ဗံ, တံ မယာ အနုပ္ပတ္တ’’န္တိ, ဘိက္ခုသံဃေ စ ‘‘ယဿ မဂ္ဂေ ဝါ ဖလေ ဝါ ကင်္ခါ အတ္ထိ, သော မံ ပုစ္ဆတူ’’တိ သီဟနာဒံ နဒိ. တေန တံ ဘဂဝါ – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ သီဟနာဒိကာနံ ယဒိဒံ ပိဏ္ဍောလဘာရဒွါဇော’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၈၈, ၁၉၅) ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ.

සිංහයෙක් බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් වෙන්වීමේ දුක ඉවසාගත නොහැකිව කළුරිය කර හංසවතී නගරයේ මහාභෝග කුලයක ඉපිද, වයසට පත් වූ පසු නගරවාසීන් සමඟ විහාරයට ගොස් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා පැහැදී, සත් දිනක් බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට මහා දානයක් පවත්වා දිවි හිමියෙන් පින්කම් කොට දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරා අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ කොසඹෑ නුවර උදේන රජුගේ පුරෝහිතයාගේ පුත්‍රයාව උපන්නේය. ඔහුගේ නම භාරද්වාජ විය. හෙතෙම වැඩිවියට පත් වූ පසු වේදත්‍රය හදාරා පන්සියයක් ශිෂ්‍යයන්ට මන්ත්‍ර උගන්වමින් සිටියදී අධික කෑදරකම නිසා අනුචිත හැසිරීම් ඇතිව ඔවුන් විසින් අත්හරිනු ලැබ රජගහ නුවරට ගොස් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ හා භික්ෂු සංඝයාගේ ලාභ සත්කාර දැක ශාසනයේ පැවිදිව භෝජනයෙහි පමණ නොදැන වාසය කළේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් උපක්‍රමශීලීව භෝජනයෙහි මාත්‍රඥතාවයෙහි පිහිටුවනු ලැබ විදර්ශනා වඩා නොබෝ කලකින්ම ෂඩ් අභිඥාලාභී විය. ෂඩ් අභිඥාලාභී වූ ඔහු බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි “ශ්‍රාවකයෙකු විසින් පැමිණිය යුතු යමක් ඇද්ද, එය මා විසින් පමුණුවා ගන්නා ලදී” යන්නද, භික්ෂු සංඝයා අතර “යමෙකුට මාර්ගයෙහි හෝ ඵලයෙහි හෝ සැකයක් ඇත්නම් ඔහු මගෙන් විමසාවා” යි සීහනාද කළේය. ඒ හේතුවෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේ “මහණෙනි, සීහනාද පවත්වන මාගේ ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ පිණ්ඩෝල භාරද්වාජ අග්‍ර වන්නේය” යි ඔහු ඒ අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූ සේක.

၆၁၃. ဧဝံ ဧတဒဂ္ဂံ ဌာနံ ပတွာ ပုဗ္ဗေ ကတပုညသမ္ဘာရံ သရိတွာ သောမနဿဝသေန အတ္တနော ပုညကမ္မာပဒါနံ ဝိဘာဝေန္တော ပဒုမုတ္တရောတိအာဒိမာဟ. တဿတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောဝ. ပုရတော ဟိမဝန္တဿာတိ ဟိမာလယပဗ္ဗတတော ပုဗ္ဗဒိသာဘာဂေတိ အတ္ထော. စိတ္တကူဋေ ဝသီ တဒါတိ ယဒါ အဟံ သီဟော မိဂရာဇာ ဟုတွာ ဟိမဝန္တပဗ္ဗတသမီပေ ဝသာမိ, တဒါ ပဒုမုတ္တရော နာမ သတ္ထာ အနေကေဟိ စ ဩသဓေဟိ, အနေကေဟိ စ ရတနေဟိ စိတ္တဝိစိတ္တတာယ စိတ္တကူဋေ စိတ္တပဗ္ဗတသိခရေ ဝသီတိ သမ္ဗန္ဓော.

613. මෙසේ ඒ අග්‍රස්ථානයට පැමිණ පෙර කරන ලද පින් රැස්කිරීම් සිහිපත් කොට සොම්නස් සහගතව තමාගේ පින්කම් පිළිබඳ අපදානය විස්තර කරමින් “පදුමුත්තරෝ” යනාදිය පැවසීය. එහි අර්ථය යට දක්වන ලද්දේමය. “පුරතෝ හිමවන්තස්සාති” යන්නෙන් හිමාලය පර්වතයට නැගෙනහිර දිශාභාගයෙහි යනු අර්ථයයි. “චිත්තකූටේ වසී තදාති” යන්නෙන්, යම් කලක මම සිංහරාජයෙක්ව හිමාලය පර්වතය සමීපයේ වාසය කළෙම්ද, එකල පදුමුත්තර නම් වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ නොයෙක් ඖෂධයන්ගෙන් හා නොයෙක් රත්නයන්ගෙන් විචිත්‍ර වූ හෙයින් “චිත්තකූට” නම් වූ පර්වත ශිඛරයෙහි වාසය කළ සේක යන්න සම්බන්ධයයි.

၆၁၄. အဘီတရူပေါ တတ္ထာသိန္တိ အဘီတသဘာဝေါ နိဗ္ဘယသဘာဝေါ မိဂရာဇာ တတ္ထ အာသိံ အဟောသိန္တိ အတ္ထော. စတုက္ကမောတိ စတူဟိ ဒိသာဟိ ကမော ဂန္တုံ သမတ္ထော. ယဿ သဒ္ဒံ သုဏိတွာနာတိ ယဿ မိဂရညော သီဟနာဒံ သုတွာ ဗဟုဇ္ဇနာ ဗဟုသတ္တာ ဝိက္ခမ္ဘန္တိ ဝိသေသေန ခမ္ဘန္တိ ဘာယန္တိ.

614. “අභීතරූපෝ තත්ථාසින්ති” යනු බිය රහිත ස්වභාවයක් ඇති, නිර්භය ස්වභාවයක් ඇති මෘගරාජ තෙමේ එහි වූයේය යනු අර්ථයයි. “චතුක්කමෝති” යනු සතර දිශාවටම යාමට සමර්ථ වූ යන්නයි. “යස්ස සද්දං සුණිත්වානාති” යනු යම් මෘගරාජයෙකුගේ සීහනාදය අසා බොහෝ ජනයා, බොහෝ සත්ත්වයන් තැතිගනිත්ද, විශේෂයෙන් වෙවුලත්ද, බියපත් වෙත්ද යන්නයි.

၆၁၅. သုဖုလ္လံ ပဒုမံ ဂယှာတိ ဘဂဝတိ ပသာဒေန သုပုပ္ဖိတပဒုမပုပ္ဖံ ဍံသိတွာ. နရာသဘံ နရာနံ အာသဘံ ဥတ္တမံ သေဋ္ဌံ သမ္ဗုဒ္ဓံ ဥပဂစ္ဆိံ, သမီပံ အဂမိန္တိ အတ္ထော. ဝုဋ္ဌိတဿ သမာဓိမှာတိ နိရောဓသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌိတဿ ဗုဒ္ဓဿ တံ ပုပ္ဖံ အဘိရောပယိံ ပူဇေသိန္တိ အတ္ထော.

615. “සුඵුල්ලං පදුමං ගය්හාති” යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදීමෙන් මැනවින් පිපුණු පියුම් මලක් මුවින් ගෙන යන්නයි. නරයන් අතර වෘෂභයෙකු බඳු වූ, උත්තම වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත එළඹියෙමි, සමීපයට ගියෙමි යනු අර්ථයයි. “වුට්ඨිතස්ස සමාධිම්හාති” යනු නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි බුදුරජාණන් වහන්සේට ඒ මල පිදුවෙමි, පූජා කළෙමි යනු අර්ථයයි.

၆၁၆. စတုဒ္ဒိသံ နမဿိတွာတိ စတူသု ဒိသာသု နမဿိတွာ သကံ စိတ္တံ အတ္တနော စိတ္တံ ပသာဒေတွာ အာဒရေန ပတိဋ္ဌပေတွာ သီဟနာဒံ အဘီတနာဒံ အနဒိံ ဃောသေသိန္တိ အတ္ထော.

616. “චතුද්දිසං නමස්සිත්වාති” යනු සතර දිශාවන්හි වැඳ, තමාගේ සිත පැහැදවා ගෙන ගෞරවයෙන් පිහිටුවා, සීහනාදයක් වූ නිර්භීත නාදයක් පැවැත්වූයෙමි, ඝෝෂා කළෙමි යනු අර්ථයයි.

၆၁၇. တတော [Pg.341] ဗုဒ္ဓေန ဒိန္နဗျာကရဏံ ပကာသေန္တော ပဒုမုတ္တရောတိအာဒိမာဟ. တံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

617. ඉන්පසු බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ලබා දුන් ව්‍යාකරණය (අනාවැකිය) ප්‍රකාශ කරමින් “පදුමුත්තරෝ” යනාදිය වදාළ සේක. එය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

၆၁၈. ဝဒတံ သေဋ္ဌောတိ ‘‘မယံ ဗုဒ္ဓါ, မယံ ဗုဒ္ဓါ’’တိ ဝဒန္တာနံ အညတိတ္ထိယာနံ သေဋ္ဌော ဥတ္တမော ဗုဒ္ဓေါ အာဂတောတိ သမ္ဗန္ဓော. တဿ အာဂတဿ ဘဂဝတော တံ ဓမ္မံ သောဿာမ သုဏိဿာမာတိ အတ္ထော.

618. “වදතං සෙට්ඨෝති” යනු “අපි බුදුන් වම්හ, අපි බුදුන් වම්හ” යි පවසන අන්‍ය තීර්ථකයන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වූ උත්තම බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩි සේක යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ඒ වැඩි වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඒ ධර්මය ශ්‍රවණය කරන්නෙමු යනු අර්ථයයි.

၆၁၉. တေသံ ဟာသပရေတာနန္တိ ဟာသေဟိ သောမနဿေဟိ ပရေတာနံ အဘိဘူတာနံ သမန္နာဂတာနံ တေသံ ဒေဝမနုဿာနံ. လောကနာယကောတိ လောကဿ နာယကော သဂ္ဂမောက္ခသမ္ပာပကော မမ သဒ္ဒံ မယှံ သီဟနာဒံ ပကိတ္တေသိ ပကာသေသိ ကထေသိ, ဒီဃဒဿီ အနာဂတကာလဒဿီ မဟာမုနိ မုနီနမန္တရေ မဟန္တော မုနိ. သေသဂါထာ သုဝိညေယျမေဝ.

619. “තේසං හාසපරේතානන්ති” යනු හර්ෂයෙන් හා සොම්නසින් යුක්ත වූ ඒ දෙවි මිනිසුන්ගේ යන්නයි. “ලෝකනායකෝති” ලෝකයා හට නායක වූ සගමොක් සුව පමුණුවන බුදුරජාණන් වහන්සේ මාගේ හඬ හෙවත් සීහනාද ශක්තිය වර්ණනා කළ සේක, ප්‍රකාශ කළ සේක, වදාළ සේක. උන්වහන්සේ අනාගතය දක්නා වූ මහා මුණිවරයෙකි. සෙසු ගාථාවන්හි අර්ථ පහසුවෙන් වටහාගත හැකිය.

၆၂၂. နာမေန ပဒုမော နာမ စက္ကဝတ္တီ ဟုတွာ စတုသဋ္ဌိယာ ဇာတိယာ ဣဿရိယံ ဣဿရဘာဝံ ရဇ္ဇံ ကာရယိဿတီတိ အတ္ထော.

622. “නාමේන පදුමෝ” නමින් පදුම නම් වූ සක්විති රජෙක්ව උපත් හැට හතරකදී මහා රාජ්‍ය අභිෂේකය පවත්වන්නේය යනු අර්ථයයි.

၆၂၃. ကပ္ပသတသဟဿမှီတိ သာမျတ္ထေ ဘုမ္မဝစနံ, ကပ္ပသတသဟဿာနံ ပရိယောသာနေတိ အတ္ထော.

623. “කප්පසතසහස්සම්හී” යනු සාමී විභක්තියේ අර්ථයෙහි සප්තමී විභක්තිය යෙදී ඇති අතර, කල්ප ලක්ෂයක අවසානයෙහි යනු එහි අර්ථයයි.

၆၂၄. ပကာသိတေ ပါဝစနေတိ တေန ဂေါတမေန ဘဂဝတာ ပိဋကတ္တယေ ပကာသိတေ ဒေသိတေတိ အတ္ထော. ဗြဟ္မဗန္ဓု ဘဝိဿတီတိ တဒါ ဂေါတမဿ ဘဂဝတော ကာလေ အယံ သီဟော မိဂရာဇာ ဗြာဟ္မဏကုလေ နိဗ္ဗတ္တိဿတီတိ အတ္ထော. ဗြဟ္မညာ အဘိနိက္ခမ္မာတိ ဗြာဟ္မဏကုလတော နိက္ခမိတွာ တဿ ဘဂဝတော သာသနေ ပဗ္ဗဇိဿတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

624. “පකාසිතේ පාවචනේති” යනු ඒ ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ත්‍රිපිටක ධර්මය ප්‍රකාශ කළ කල්හි යනු අර්ථයයි. “බ්‍රහ්මබන්ධු භවිස්සතීති” යනු එකල ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ මේ සිංහ රාජයා බමුණු කුලයක උපදින්නේය යනු අර්ථයයි. “බ්‍රහ්මඤ්ඤා අභිනික්ඛම්මාති” බමුණු කුලයෙන් නික්ම ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පැවිදි වන්නේය යනු සම්බන්ධයයි.

၆၂၅. ပဓာနပဟိတတ္တောတိ ဝီရိယကရဏတ္ထံ ပေသိတစိတ္တော. ဥပဓိသင်္ခါတာနံ ကိလေသာနံ အဘာဝေန နိရုပဓိ. ကိလေသဒရထာနံ အဘာဝေန ဥပသန္တော. သဗ္ဗာသဝေ သကလာသဝေ ပရိညာယ ပဟာယ အနာသဝေါ နိက္ကိလေသော နိဗ္ဗာယိဿတိ ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာနေန နိဗ္ဗုတော ဘဝိဿတီတိ အတ္ထော.

625. “පධානපහිතත්තෝති” යනු වීර්යය කිරීම සඳහා මෙහෙයවන ලද සිතක් ඇතිව යන්නයි. උපධි යැයි කියනු ලබන ක්ලේශයන් නොමැති බැවින් “නිරුපධි” නම් වේ. ක්ලේශ දරථයන් නැති බැවින් උපශාන්ත වේ. සියලු ආශ්‍රවයන් පිරිසිඳ දැක ප්‍රහීණ කොට, ආශ්‍රව රහිතව නිර්ක්ලේශීව, ස්කන්ධ පරිනිර්වාණයෙන් නිවී යන්නේය හෙවත් පිරිනිවන් පාන්නේය යනු අර්ථයයි.

၆၂၆. ဝိဇနေ ပန္တသေယျမှီတိ ဇနသမ္ဗာဓရဟိတေ ဒူရာရညသေနာသနေတိ အတ္ထော. ဝါဠမိဂသမာကုလေတိ ကာဠသီဟာဒီဟိ စဏ္ဍမိဂသင်္ဂေဟိ အာကုလေ သံကိဏ္ဏေတိ အတ္ထော. သေသံ ဝုတ္တတ္ထမေဝါတိ.

626. “විජනේ පන්තසෙය්‍යම්හී” යනු ජන සමූහයාගෙන් තොර වූ, දුර බැහැර ආරණ්‍ය සේනාසනයන්හි යනු අර්ථයයි. “වාළමිගසමාකුලේති” යනු කළු සිංහයන් වැනි චණ්ඩ මෘග සමූහයාගෙන් ගහණ වූ යන්නයි. සෙසු කොටස් කලින් කියන ලද අර්ථ ඇත්තේමය.

ပိဏ္ဍောလဘာရဒွါဇတ္ထေရအပဒါနဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

පිණ්ඩෝල භාරද්වාජ තෙරුන්ගේ අපදාන වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၃-၉. ခဒိရဝနိယတ္ထေရအပဒါနဝဏ္ဏနာ

3-9. ඛදිරවනිය තෙරුන්ගේ අපදාන වර්ණනාව.

ဂင်္ဂါ [Pg.342] ဘာဂီရထီ နာမာတိအာဒိကံ အာယသ္မတော ခဒိရဝနိယတ္ထေရဿ အပဒါနံ. အယမ္ပိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယာနိ ပုညာနိ ဥပစိနန္တော ပဒုမုတ္တရဿ ဘဂဝတော ကာလေ ဟံသဝတီနဂရေ တိတ္ထနာဝိကကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ မဟာဂင်္ဂါယ ပယာဂတိတ္ထေ တိတ္ထနာဝါယ ကမ္မံ ကရောန္တော ဧကဒိဝသံ သသာဝကသံဃံ ဘဂဝန္တံ ဂင်္ဂါတီရံ ဥပဂတံ ဒိသွာ ပသန္နမာနသော နာဝါသံဃာဋံ ယောဇေတွာ မဟန္တေန ပူဇာသက္ကာရေန ပရတီရံ ပါပေတွာ အညတရံ ဘိက္ခုံ သတ္ထာရာ အာရညကာနံ ဘိက္ခူနံ အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပိယမာနံ ဒိသွာ တံ ဌာနန္တရံ ပတ္ထေတွာ ဘဂဝတော ဘိက္ခုသံဃဿ စ မဟာဒါနံ ပဝတ္တေတွာ ပဏိဓာနံ အကာသိ. ဘဂဝါ တဿ ပတ္ထနာယ အဝဉ္ဈဘာဝံ ဗျာကာသိ.

“ගංගා භාගීරථී නාමා” යනාදිය ආයුෂ්මත් ඛදිරවනිය තෙරුන්ගේ අපදානයයි. මොහුද පෙර බුදුවරුන් හමුවේ කරන ලද අධිකාර (ප්‍රාර්ථනා) ඇත්තෙක්ව, ඒ ඒ භවයන්හි විවට්ටූපනිස්සය වූ පින් රැස් කරමින් පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි හංසවතී නගරයෙහි තොටුපළ නාවික කුලයක ඉපිද, මහා ගංගාවේ පයාග තොටෙහි තොටුපළ යාත්‍රාවක වැඩ කරමින් සිටියදී, එක් දිනක් ශ්‍රාවක සංඝයා සමඟ ගංගා තීරයට වැඩම කළ බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක පැහැදුණු සිතින් යුතුව යාත්‍රා කිහිපයක් එකට බැඳ පාලමක් කොට මහා පූජා සත්කාරයෙන් එතෙර කරවා, ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් එක්තරා භික්ෂුවක ආරණ්‍යවාසී භික්ෂූන් අතර අග්‍රස්ථානයෙහි තබනු දැක, ඒ තනතුර ප්‍රාර්ථනා කරමින් බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට මහා දානයක් පවත්වා ප්‍රාර්ථනාවක් කළේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔහුගේ ප්‍රාර්ථනාව සමෘද්ධිමත් වන බවට ව්‍යාකරණ වදාළ සේක.

သော တတော ပဋ္ဌာယ ပုညာနိ ဥပစိနန္တော ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဥဘယသမ္ပတ္တိယော အနုဘဝိတွာ ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေ မဂဓရဋ္ဌေ နာလကဂါမေ ရူပသာရိယာ နာမ ဗြာဟ္မဏိယာ ကုစ္ဆိမှိ နိဗ္ဗတ္တိ. တံ ဝယပ္ပတ္တံ မာတာပိတရော ဃရဗန္ဓနေန ဗန္ဓိတုကာမာ ဟုတွာ တဿ အာရောစေသုံ. သော သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ပဗ္ဗဇိတဘာဝံ သုတွာ ‘‘မယှံ ဇေဋ္ဌဘာတာ အယျော ဥပတိဿော ဣမံ ဝိဘဝံ ဆဍ္ဍေတွာ ပဗ္ဗဇိတော, တေန ဝန္တံ ခေဠပိဏ္ဍံ ကထာဟံ အနုဘဝိဿာမီ’’တိ ဇာတသံဝေဂေါ ပါသံ အနုပဂစ္ဆမာနမိဂေါ ဝိယ ဉာတကေ ဝဉ္စေတွာ ဟေတုသမ္ပတ္တိယာ စောဒိယမာနော ဘိက္ခူနံ သန္တိကံ ဂန္တွာ ဓမ္မသေနာပတိနော ကနိဋ္ဌဘာဝံ နိဝေဒေတွာ အတ္တနော ပဗ္ဗဇ္ဇာယ ဆန္ဒံ အာရောစေသိ. ဘိက္ခူ တံ ပဗ္ဗာဇေတွာ ပရိပုဏ္ဏဝီသတိဝဿံ ဥပသမ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနေ နိယောဇေသုံ. သော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ခဒိရဝနံ ပဝိသိတွာ ဝိဿမန္တော ဃဋေန္တော ဝါယမန္တော ဉာဏဿ ပရိပါကံ ဂတတ္တာ နစိရဿေဝ ဆဠဘိညော အရဟာ အဟောသိ. သော အရဟာ ဟုတွာ သတ္ထာရံ ဓမ္မသေနာပတိဉ္စ ဝန္ဒိတုံ သေနာသနံ သံသာမေတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ နိက္ခမိတွာ အနုပုဗ္ဗေန သာဝတ္ထိံ ပတွာ ဇေတဝနံ ပဝိသိတွာ သတ္ထာရံ ဓမ္မသေနာပတိဉ္စ ဝန္ဒိတွာ ကတိပါဟံ ဇေတဝနေ ဝိဟာသိ. အထ နံ သတ္ထာ အရိယဂဏမဇ္ဈေ နိသိန္နော အာရညကာနံ ဘိက္ခူနံ အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပေသိ – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ အာရညကာနံ ယဒိဒံ ရေဝတော’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၉၈, ၂၀၃).

ඔහු එතැන් සිට පින් රැස් කරමින් දේව මනුෂ්‍ය ලෝකවල සැරිසරමින් උභය සම්පත් අනුභව කර, මේ බුද්ධෝත්පාද කාලයේ මගධ රටේ නාලක ග්‍රාමයේ රූපසාරී නම් බැමිණියගේ කුසෙහි උපන්නේය. ඔහු වැඩිවියට පත් වූ විට මවුපියෝ ගිහිගෙයි බැඳ තැබීමේ අදහසින් ඔහුට විවාහයක් ගැන පැවසූහ. සාරිපුත්ත මහරහතන් වහන්සේගේ පැවිදි වීම ගැන ඇසූ ඔහු, "මාගේ වැඩිමල් සොහොයුරු උපතිස්සයන් මේ මහා සම්පත් අතහැර පැවිදි වූහ, ඔහු වමනය කළ කෙළ පිඬක් බඳු වූ මේ සම්පත් මම කෙසේ අනුභව කරම්ද?" යැයි සංවේගයට පත්ව, උගුලකට හසු නොවන මුවෙකු මෙන් නෑයන් රවටා, පින් මහිමයේ මෙහෙයවීමෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත ගොස් ධර්ම සේනාපතීන් වහන්සේගේ බාල සොහොයුරා බව දන්වා පැවිදි වීමට කැමැත්ත පළ කළේය. භික්ෂූන් වහන්සේලා ඔහු පැවිදි කර, විසි වයස් පිරුණු පසු උපසම්පදා කර කර්මස්ථාන ඉගැන්වූහ. ඔහු කර්මස්ථාන ගෙන ඛදිරවනයට (කිහිරි වනයට) ඇතුළු වී මහත් වෑයමෙන් භාවනා කර නුවණ මෝරා ගිය බැවින් නොබෝ කලකින්ම සවැදෑරුම් අභිඥා සහිතව රහත් බවට පත් විය. රහත් වූ ඒ රේවත හිමියෝ බුදුරජාණන් වහන්සේ සහ ධර්ම සේනාපතීන් වහන්සේ වැඳීමට තම සේනාසනය පිළියෙළ කර, පාසිවුරු ගෙන නික්ම අනුපිළිවෙළින් සැවැත් නුවර ජේතවනයට වැඩම කර බුදුන් වැඳ දින කිහිපයක් එහි වැඩසිටියහ. ඉක්බිති බුදුරජාණන් වහන්සේ ආර්ය මහා සංඝයා මැද වැඩහිඳිමින් "මහණෙනි, ආරණ්‍යවාසී මාගේ ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ රේවත භික්ෂුව අග්‍ර වන්නේය" යැයි පවසමින් ඔහු ඒතදග්ග තනතුරේ තැබූහ.

၆၂၈. ဧဝံ [Pg.343] ဧတဒဂ္ဂဋ္ဌာနံ ပတွာ အတ္တနော ပုဗ္ဗကမ္မံ သရိတွာ ပီတိသောမနဿဝသေန ပုဗ္ဗစရိတာပဒါနံ ပကာသေန္တော ဂင်္ဂါ ဘာဂီရထီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဂင်္ဂါတိ ဂါယမာနာ ဃောသံ ကုရုမာနာ ဂစ္ဆတီတိ ဂင်္ဂါ. အထ ဝါ ဂေါ ဝုစ္စတိ ပထဝီ, တသ္မိံ ဂတာ ပဝတ္တာတိ ဂင်္ဂါ. အနောတတ္တဒဟံ တိက္ခတ္တုံ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ဂတဋ္ဌာနေ အာဝဋ္ဋဂင်္ဂါတိ စ ပဗ္ဗတမတ္ထကေန ဂတဋ္ဌာနေ ဗဟလဂင်္ဂါတိ စ တိရစ္ဆာနပဗ္ဗတံ ဝိဇ္ဈိတွာ ဂတဋ္ဌာနေ ဥမင်္ဂဂင်္ဂါတိ စ တတော ဗဟလပဗ္ဗတံ ပဟရိတွာ ပဉ္စယောဇနံ အာကာသေန ဂတဋ္ဌာနေ အာကာသဂင်္ဂါတိ စ တဿာ ပတိတဋ္ဌာနံ ဘိန္ဒိတွာ ဇာတံ ပဉ္စ ယောဇနံ ပေါက္ခရဏီကူလံ ဘိန္ဒိတွာ တတ္ထ ပန ပဉ္စင်္ဂုလိ ဝိယ ပဉ္စ ဓာရာ ဟုတွာ ဂင်္ဂါ ယမုနာ သရဘူ မဟီ အစိရဝတီတိ ပဉ္စ နာမာ ဟုတွာ ဇမ္ဗုဒီပံ ပဉ္စ ဘာဂံ ပဉ္စ ကောဋ္ဌာသံ ကတွာ ပဉ္စ ဘာဂေ ပဉ္စ ကောဋ္ဌာသေ ဣတာ ဂတာ ပဝတ္တာတိ ဘာဂီရထီ. ဂင်္ဂါ စ သာ ဘာဂီရထီ စေတိ ဂင်္ဂါဘာဂီရထီ. ‘‘ဘာဂီရထီ ဂင်္ဂါ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဂါထာဗန္ဓသုခတ္ထံ ပုဗ္ဗစရိယဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဟိမဝန္တာ ပဘာဝိတာတိ သတ္တေ ဟိံသတိ သီတေန ဟနတိ မထေတိ အာလောဠေတီတိ ဟိမော, ဟိမော အဿ အတ္ထီတိ ဟိမဝါ, တတော ဟိမဝန္တတော ပဋ္ဌာယ ပဘာဝိတာ ပဝတ္တာ သန္ဒမာနာတိ ဟိမဝန္တပဘာဝိတာ. ကုတိတ္ထေ နာဝိကော အာသိန္တိ တဿာ ဂင်္ဂါယ စဏ္ဍသောတသမာပန္နေ ဝိသမတိတ္ထေ ကေဝဋ္ဋကုလေ ဥပ္ပန္နော နာဝိကော အာသိံ အဟောသိန္တိ အတ္ထော. ဩရိမေ စ တရိံ အဟန္တိ သမ္ပတ္တသမ္ပတ္တမနုဿေ ပါရိမာ တီရာ ဩရိမံ တီရံ အဟံ တရိံ တာရေသိန္တိ အတ္ထော.

628. මෙසේ ඒතදග්ග තනතුරට පත්ව තම පෙර පින්කම් සිහිපත් කරමින් ප්‍රීති සෝමනස්සයෙන් යුතුව පෙර ජීවිතයේ තොරතුරු ප්‍රකාශ කරමින් "ගංගා භාගීරථී" යනාදී ගාථාව වදාළේය. එහි "ගංගා" යනු ශබ්ද නගමින් ගලා යන බැවින් ගංගා නම් වේ. නැතහොත් "ගෝ" යනු පොළොවයි, එහි ගලා යන බැවින් ගංගා නම් වේ. අනවතප්ත විල තෙවරක් පැදකුණු කර ගලා යන තැන "ආවට්ට ගංගා" ලෙසද, පර්වත මුදුනින් ගලා යන තැන "බහල ගංගා" ලෙසද, පර්වතයක් විදගෙන යන තැන "උමං ගංගා" ලෙසද, එතැන් සිට මහා පර්වතයේ වැදී යොදුන් පහක් අහසින් යන තැන "ආකාශ ගංගා" ලෙසද හැඳින්වේ. එය වැටෙන පොළොව බිඳී ගොස් යොදුන් පන්සියයක් වූ පොකුණු තීරය බිඳී, එහි ඇඟිලි පහක් මෙන් ධාරා පහක්ව (ගංගා, යමුනා, සරභූ, මහී, අචිරවතී) ජම්බුද්වීපය කොටස් පහකට බෙදා ගලා යන බැවින් "භාගීරථී" නම් වේ. ගංගාවම භාගීරථී වන බැවින් "ගංගා භාගීරථී" යැයි කියනු ලැබේ. ගාථා බන්ධනයේ පහසුව සඳහා මෙසේ වදාළ බව දත යුතුය. "හිමවන්තා පභාවිතා" යනු සීතලෙන් සතුන් පෙළන බැවින් හිම නම් වේ, හිමය ඇති බැවින් හිමවා නම් වේ, ඒ හිමාලය කන්දෙන් ආරම්භ වී ගලා එන බැවින් හිමවන්ත ප්‍රභාවිතා නම් වේ. "කුතිත්ථේ නාවිකෝ ආසිං" යනු ඒ ගංගාවේ රළු සැඬ පහර ඇති තොටුපළක ධීවර කුලයක උපන් නැව්කරුවෙක් වූයෙමි යන්නයි. "ඕරිමේ ච තරිං අහං" යනු එතෙර වීමට පැමිණි මිනිසුන් එතෙර මෙතෙර කරවූයෙමි යන්නයි.

၆၂၉. ပဒုမုတ္တရော နာယကောတိ ဒွိပဒါနံ ဥတ္တမော သတ္တေ နိဗ္ဗာနံ နာယကော ပါပနကော ပဒုမုတ္တရဗုဒ္ဓေါ မမ ပုညသမ္ပတ္တိံ နိပ္ဖာဒေန္တော. ဝသီသတသဟဿေဟိ ခီဏာသဝသတသဟဿေဟိ ဂင်္ဂါသောတံ တရိတုံ တိတ္ထံ ပတ္တောတိ သမ္ဗန္ဓော.

629. "පදුමුත්තරෝ නායකෝ" යනු දෙපා ඇත්තවුන්ට උත්තම වූ, සත්වයන් නිවනට පමුණුවන පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේ මාගේ පින් සම්පත්තිය සම්පූර්ණ කරනු පිණිස රහතන් වහන්සේලා ලක්ෂයක් පිරිවරා ගංගා නදියෙන් එතෙර වීම සඳහා තොටුපළට වැඩම කළ සේක යන්නයි.

၆၃၀. ဗဟူ နာဝါ သမာနေတွာတိ သမ္ပတ္တံ တံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ ဒိသွာ ဝဍ္ဎကီဟိ သုဋ္ဌု သင်္ခတံ ကတံ နိပ္ဖာဒိတံ ဗဟူ နာဝါယော သမာနေတွာ ဒွေ ဒွေ နာဝါယော ဧကတော ကတွာ တဿာ နာဝါယ ဥပရိ မဏ္ဍပဆဒနံ ကတွာ နရာသဘံ ပဒုမုတ္တရသမ္ဗုဒ္ဓံ ပဋိမာနိံ ပူဇေသိန္တိ အတ္ထော.

630. "බහූ නාවා සමානේත්වා" යනු වැඩම කළ ඒ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක, වඩුවන් ලවා හොඳින් නිමවන ලද බොහෝ නැව් ගෙන්වා, නැව් දෙක බැගින් එකට යා කර, ඒ නැව් මතුපිට මණ්ඩපයක් හා වියනක් කර නරාසභ වූ පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේට මහත් ගෞරවයෙන් පූජා කළෙමි යන්නයි.

၆၃၁. အာဂန္တွာန [Pg.344] စ သမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဧဝံ သံဃဋိတာယ နာဝါယ တတ္ထ အာဂန္တွာန တဉ္စ နာဝကံ နာဝမုတ္တမံ အာရုဟီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဝါရိမဇ္ဈေ ဌိတော သတ္ထာတိ နာဝမာရူဠှော သတ္ထာ ဂင်္ဂါဇလမဇ္ဈေ ဌိတော သမာနော ဣမာ သောမနဿပဋိသံယုတ္တဂါထာ အဘာသထ ကထေသီတိ သမ္ဗန္ဓော.

631. "ආගන්ත්වාන ච සම්බුද්ධෝ" යනු එලෙස මනාව සකස් කළ ඒ උතුම් නැවට සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩම කළ සේක යන්නයි. "වාරිමජ්ඣේ ඨිතෝ සත්ථා" යනු නැවට නැඟි ශාස්තෘන් වහන්සේ ගංගා දිය මැද වැඩසිටිමින් මේ සෝමනස්ස සහගත ගාථාවන් වදාළ සේක යන්නයි.

၆၃၂. ယော သော တာရေသိ သမ္ဗုဒ္ဓန္တိ ယော သော နာဝိကော ဂင်္ဂါသောတာယ သမ္ဗုဒ္ဓံ အတာရေသိ. သံဃဉ္စာပိ အနာသဝန္တိ န ကေဝလမေဝ သမ္ဗုဒ္ဓံ တာရေသိ, အနာသဝံ နိက္ကိလေသံ သံဃဉ္စာပိ တာရေသီတိ အတ္ထော. တေန စိတ္တပသာဒေနာတိ တေန နာဝါပါဇနကာလေ ဥပ္ပန္နေန သောမနဿသဟဂတစိတ္တပသာဒေန ဒေဝလောကေ ဆသု ကာမသဂ္ဂေသု ရမိဿတိ ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိံ အနုဘဝိဿတီတိ အတ္ထော.

632. "යෝ සෝ තාරේසි සම්බුද්ධං" යනු යම් ඒ නැවියා ගංගා සැඬ පහරින් බුදුරජාණන් වහන්සේ එතෙර කළේය. "සංඝඤ්චාපි අනාසවං" යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ පමණක් නොව, කෙලෙස් රහිත මහා සංඝරත්නයද එතෙර කළේය යන්නයි. "තේන චිත්තප්පසාදේන" යනු ඒ නැව පදවන අවස්ථාවේ උපන් සෝමනස්ස සහගත සිතේ පැහැදීම නිසා, ඔහු සවැදෑරුම් දිව්‍ය ලෝකයන්හි සතුටු වන්නේය, දිව්‍ය සම්පත් අනුභව කරන්නේය යන්නයි.

၆၃၃. နိဗ္ဗတ္တိဿတိ တေ ဗျမှန္တိ ဒေဝလောကေ ဥပ္ပန္နဿ တေ တုယှံ ဗျမှံ ဝိမာနံ သုကတံ သုဋ္ဌု နိဗ္ဗတ္တံ နာဝသဏ္ဌိတံ နာဝါသဏ္ဌာနံ နိဗ္ဗတ္တိဿတိ ပါတုဘဝိဿတီတိ အတ္ထော. အာကာသေ ပုပ္ဖဆဒနန္တိ နာဝါယ ဥပရိမဏ္ဍပကတကမ္မဿ နိဿန္ဒေန သဗ္ဗဒါ ဂတဂတဋ္ဌာနေ အာကာသေ ပုပ္ဖဆဒနံ ဓာရယိဿတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

633. "නිබ්බත්තිස්සති තේ බ්‍යම්හං" යනු දිව්‍ය ලෝකයේ උපදින ඔබට, හොඳින් නිමවන ලද නැවක හැඩය ඇති මහා විමානයක් පහළ වන්නේය යන්නයි. "ආකාසේ පුප්ඵඡදනං" යනු නැවෙහි මණ්ඩපය සෑදීමේ පිනෙහි අනුසසින්, යන යන සෑම තැනකම අහසෙහි මල් වියනක් දරා සිටින්නේය යන්නයි.

၆၃၄. အဋ္ဌပညာသကပ္ပမှီတိ ဣတော ပုညကရဏကာလတော ပဋ္ဌာယ အဋ္ဌပဏ္ဏာသကပ္ပံ အတိက္ကမိတွာ နာမေန တာရကော နာမ စက္ကဝတ္တီ ခတ္တိယော စာတုရန္တော စတူသု ဒီပေသု ဣဿရော ဝိဇိတာဝီ ဇိတဝန္တော ဘဝိဿတီတိ သမ္ဗန္ဓော. သေသဂါထာ ဥတ္တာနတ္ထာဝ.

634. "අට්ඨපඤ්ඤාසකප්පම්හි" යනු මේ පින්කම් කළ කාලයේ සිට කල්ප පනස් අටක් ඇවෑමෙන්, 'තාරක' නම් වූ සතර මහා දීපයට අධිපති වූ විජිතාවී සක්විති රජෙක් වන්නේය යන්නයි. ඉතිරි ගාථාවල අර්ථය පැහැදිලිය.

၆၃၇. ရေဝတော နာမ နာမေနာတိ ရေဝတီနက္ခတ္တေန ဇာတတ္တာ ‘‘ရေဝတော’’တိ လဒ္ဓနာမော ဗြဟ္မဗန္ဓု ဗြာဟ္မဏပုတ္တဘူတော ဘဝိဿတိ ဗြာဟ္မဏကုလေ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီတိ အတ္ထော.

637. "රේවතෝ නාම නාමේන" යනු රේවතී නැකතින් උපන් බැවින් 'රේවත' යන නම ලබන්නේය. බ්‍රාහ්මණ වංශිකයෙකු වී උපදින්නේය යන්නයි.

၆၃၉. နိဗ္ဗာယိဿတိနာသဝေါတိ နိက္ကိလေသော ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာနေန နိဗ္ဗာယိဿတိ.

639. "නිබ්බායිස්සතිනාසවෝ" යනු කෙලෙස් රහිතව ස්කන්ධ පරිනිර්වාණයෙන් පිරිනිවන් පාන්නේය යන්නයි.

၆၄၀. ဝီရိယံ မေ ဓုရဓောရယှန္တိ ဧဝံ ပဒုမုတ္တရေန ဘဂဝတာ ဗျာကတော အဟံ ကမေန ပါရမိတာကောဋိံ ပတွာ မေ မယှံ ဝီရိယံ အသိထိလဝီရိယံ ဓုရဓောရယှံ ဓုရဝါဟံ ဓုရာဓာရံ ယောဂေဟိ ခေမဿ နိဗ္ဘယဿ နိဗ္ဗာနဿ အဓိဝါဟနံ [Pg.345] အာဝဟနံ အဟောသီတိ အတ္ထော. ဓာရေမိ အန္တိမံ ဒေဟန္တိ ဣဒါနာဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓသာသနေ ပရိယောသာနသရီရံ ဓာရေမီတိ သမ္ဗန္ဓော.

640. “මාගේ වීර්යය ධුරධෝරය්හ (බර දරන) වේ” යනුවෙන් මෙසේ පදුමුත්තර භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් විවරණය කරනු ලැබූ මම, පිළිවෙළින් පාරමිතාවන්ගේ කෙළවරට පැමිණ, මාගේ ඒ නොලෙඩ වීර්යය, කෙලෙස් බර දරන, යෝගයන්ගෙන් අත්මිදුණු නිර්භය වූ නිවනට පමුණුවන්නක් වූයේය යනු අර්ථයයි. 'අන්තිම දේහය දරමි' යනු දැන් මම සම්මා සම්බුදු සාසනයෙහි අවසාන ශරීරය දරමි යන්නයි.

သော အပရဘာဂေ အတ္တနော ဇာတဂါမံ ဂန္တွာ ‘‘စာလာ, ဥပစာလာ, သီသူပစာလာ’’တိ တိဿန္နံ ဘဂိနီနံ ပုတ္တေ ‘‘စာလာ, ဥပစာလာ, သီသူပစာလာ’’တိ တယော ဘာဂိနေယျေ အာနေတွာ ပဗ္ဗာဇေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနေ နိယောဇေသိ. တေ ကမ္မဋ္ဌာနံ အနုယုတ္တာ ဝိဟရိံသု.

ඔහු පසු කලෙක තමා උපන් ගමට ගොස් චාලා, උපචාලා සහ සීසූපචාලා යන සොහොයුරියන් තිදෙනාගේ පුතුන් වූ චාල, උපචාල සහ සීසූපචාල යන බෑණනුවන් තිදෙනා කැඳවාගෙන විත්, මහණ කරවා කමටහන්හි යෙදවීය. ඔවුහු කමටහන්හි නිරත වෙමින් වාසය කළහ.

တသ္မိဉ္စ သမယေ ထေရဿ ကောစိဒေဝ အာဗာဓော ဥပ္ပန္နော, တံ သုတွာ သာရိပုတ္တတ္ထေရော – ‘‘ရေဝတဿ ဂိလာနပုစ္ဆနံ အဓိဂမပုစ္ဆနဉ္စ ကရိဿာမီ’’တိ ဥပဂဉ္ဆိ. ရေဝတတ္ထေရော ဓမ္မသေနာပတိံ ဒူရတောဝ အာဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ တေသံ သာမဏေရာနံ သတုပ္ပာဒဝသေန ဩဝဒိယမာနော စာလေတိဂါထံ အဘာသိတ္ထ. တတ္ထ စာလေ ဥပစာလေ သီသူပစာလေတိ တေသံ အာလပနံ. စာလာ, ဥပစာလာ, သီသူပစာလာတိ ဟိ ဣတ္ထိလိင်္ဂဝသေန လဒ္ဓနာမာ တယော ဒါရကာ ပဗ္ဗဇိတာပိ တထာ ဝေါဟရိယျန္တိ. ‘‘စာလီ, ဥပစာလီ, သီသူပစာလီတိ တေသံ နာမာနီ’’တိ စ ဝဒန္တိ. ယဒတ္ထံ ‘‘စာလေ’’တိအာဒိနာ အာမန္တနံ ကတံ, တံ ဒဿေန္တော ‘‘ပတိဿတာ နု ခေါ ဝိဟရထာ’’တိ ဝတွာ တတ္ထ ကာရဏံ အာဟ – ‘‘အာဂတော ဝေါ ဝါလံ ဝိယ ဝေဓီ’’တိ. ပတိဿတာတိ ပတိဿတိကာ. ခေါတိ အဝဓာရဏေ. အာဂတောတိ အာဂဉ္ဆိ. ဝေါတိ တုမှာကံ. ဝါလံ ဝိယ ဝေဓီတိ ဝါလဝေဓိ ဝိယ. အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – တိက္ခဇဝနနိဗ္ဗေဓိကပညတာယ ဝါလဝေဓိရူပေါ သတ္ထုကပ္ပော တုမှာကံ မာတုလတ္ထေရော အာဂတော, တသ္မာ သမဏသညံ ဥပဋ္ဌပေတွာ သတိသမ္ပဇညယုတ္တာ ဧဝ ဟုတွာ ဝိဟရထ, ယထာဓိဂတေ ဝိဟာရေ အပ္ပမတ္တာ ဘဝထာတိ.

එසමයෙහි ඒ තෙරුන් වහන්සේට කිසියම් රෝගයක් වැළඳුණි. එය ඇසූ සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ 'රේවතගේ ගිලන් දුක් විමසීමටත්, ඔහු ලැබූ අධිගමයන් ගැන විමසීමටත් යන්නෙමි' යි සිතා එතැනට වැඩම කළහ. රේවත තෙරුන් වහන්සේ ධර්ම සේනාපති හිමියන් ඈතදීම වැඩම කරනු දැක, ඒ සාමණේරයන් තුළ සිහිය පිහිටුවීම සඳහා අවවාද කරමින් 'චාලේ' යන ගාථාව වදාළහ. එහි 'චාලේ, උපචාලේ, සීසූපචාලේ' යනු ඔවුන් ඇමතීමයි. චාලා, උපචාලා, සීසූපචාලා යන ස්ත්‍රී ලිංග නාමයන්ගෙන් හැඳින්වූවත් මේ දරුවන් තිදෙනා පැවිදි වූ පසුවද එම පැරණි නාමයන්ගෙන්ම හඳුන්වනු ලැබූහ. 'චාලී, උපචාලී, සීසූපචාලී යනු ඔවුන්ගේ නම් වේ' යැයි ද පවසති. යම් අර්ථයක් සඳහා 'චාලේ' යනාදීන් ආමන්ත්‍රණය කළේද, එය දක්වමින් 'සිහි ඇතිව වාසය කරව්' යැයි පවසා ඊට හේතුව ලෙස 'කෙස් අගට විදින විදින්නෙකු හා සමාන වූ (ඔබගේ මාමණ්ඩිය) වැඩම කළේය' යි පැවසූහ. 'පටිස්සතා' යනු සිහිය පිහිටුවා ගත් යන්නයි. 'ඛෝ' යනු අවධාරණයකි. 'ආගතෝ' යනු වැඩම කළේය යන්නයි. 'වෝ' යනු ඔබගේ යන්නයි. 'වාලං විය වේධී' යනු කෙස් අගට විදින දුනුවායෙකු මෙනි. මෙහි සංක්ෂේප අර්ථය නම්: තියුණු වූත්, විනිවිද යන සුළු වූත් ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත බැවින් කෙස් අගට විදින්නෙකු හා සමාන වූ, බුදුරජාණන් වහන්සේට සමාන වූ ඔබගේ මාමා වන තෙරුන් වහන්සේ වැඩම කළහ. එබැවින් මහණ සංඥාව එළඹවාගෙන, සිහි බුද්ධියෙන් යුක්තව වාසය කරව්, තමන් ලබා ගත් විහරණයන්හි අප්‍රමාදව සිටිව් යන්නයි.

တံ သုတွာ တေ သာမဏေရာ ဓမ္မသေနာပတိဿ ပစ္စုဂ္ဂမနာဒိဝတ္တံ ကတွာ ဥဘိန္နံ မာတုလတ္ထေရာနံ ပဋိသန္ထာရဝေလာယံ နာတိဒူရေ သမာဓိံ သမာပဇ္ဇိတွာ နိသီဒိံသု. ဓမ္မသေနာပတိ ရေဝတတ္ထေရေန သဒ္ဓိံ ပဋိသန္ထာရံ ကတွာ ဥဋ္ဌာယာသနာ တေ သာမဏေရေ ဥပသင်္ကမိ. တေ တထာ ကာလပရိစ္ဆေဒဿ ကတတ္တာ ထေရေ ဥပသင်္ကမန္တေ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဝန္ဒိတွာ အဋ္ဌံသု. ထေရော – ‘‘ကတရကတရဝိဟာရေန ဝိဟရထာ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ တေဟိ ‘‘ဣမာယ ဣမာယာ’’တိ ဝုတ္တေ ဒါရကေပိ ဧဝံ ဝိနေန္တော – ‘‘မယှံ ဘာတိကော သစ္စဝါဒီ ဝတ [Pg.346] ဓမ္မဿ အနုဓမ္မစာရိ’’န္တိ ထေရံ ပသံသန္တော ပက္ကာမိ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

එය ඇසූ ඒ සාමණේරවරු ධර්ම සේනාපති හිමියන් පෙරගමන් කිරීම ආදී වත් පිළිවෙත් ඉටු කොට, මාමා වූ තෙරවරුන් දෙනමගේ පිළිසඳර කතා පවත්වන වේලාවෙහි නුදුරින් සමාධියට සම වැදී වැඩ සිටියහ. ධර්ම සේනාපති හිමියන් රේවත තෙරුන් සමඟ පිළිසඳර කතා කොට අසුනින් නැගිට ඒ සාමණේරයන් වෙත වැඩම කළහ. ඔවුහු කාලය මැනවින් දැන සිටි බැවින් තෙරුන් වහන්සේ වඩින කල්හි නැගී සිට වැඳ එකත්පසක සිටියහ. තෙරුන් වහන්සේ 'ඔබලා කිනම් විහරණයකින් වාසය කරන්නේද?' යි විමසූ කල, ඔවුහු 'මෙවැනි මෙවැනි විහරණයකින්' යැයි පැවසූහ. දරුවන් පවා මෙසේ හික්මවා ඇති ආකාරය දැක, 'මාගේ මලණුවන් සැබැවින්ම සත්‍යවාදීය, ධර්මයට අනුකූලව ධර්මයෙහි හැසිරෙන්නෙකි' යි රේවත තෙරුන් වහන්සේට ප්‍රශංසා කරමින් වැඩම කළහ. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ခဒိရဝနိယတ္ထေရအပဒါနဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

ඛදිරවනිය රේවත තෙරුන්ගේ අපදාන වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၃-၁၀. အာနန္ဒတ္ထေရအပဒါနဝဏ္ဏနာ

3-10. ආනන්ද තෙරුන්ගේ අපදාන වර්ණනාව

အာရာမဒွါရာ နိက္ခမ္မာတိအာဒိကံ အာယသ္မတော အာနန္ဒတ္ထေရဿ အပဒါနံ. အယမ္ပိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယာနိ ပုညာနိ ဥပစိနန္တော ပဒုမုတ္တရဿ ဘဂဝတော ကာလေ ဟံသဝတီနဂရေ သတ္ထု ဝေမာတိကဘာတာ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ. သုမနောတိဿ နာမံ အဟောသိ. ပိတာ ပနဿ နန္ဒရာဇာ နာမ. သော အတ္တနော ပုတ္တဿ သုမနကုမာရဿ ဝယပ္ပတ္တဿ ဟံသဝတီနဂရတော ဝီသယောဇနသတေ ဌာနေ ဘောဂနဂရံ အဒါသိ. သော ကဒါစိ ကဒါစိ အာဂန္တွာ သတ္ထာရဉ္စ ပိတရဉ္စ ပဿတိ. တဒါ ရာဇာ သတ္ထာရဉ္စ သတသဟဿပရိမာဏံ ဘိက္ခုသံဃဉ္စ သယမေဝ သက္ကစ္စံ ဥပဋ္ဌဟိ, အညေသံ ဥပဋ္ဌာတုံ န ဒေတိ.

'ආරාමද්වාරා නික්ඛම්ම' යනාදීන් ආරම්භ වන්නේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන්ගේ අපදානයයි. මොහුද පෙර බුදුවරුන් හමුවේ පින් කළ අයෙකු වී, ඒ ඒ භවයන්හි නිවනට උපනිශ්‍රය වන පින්කම් රැස් කරමින්, පදුමුත්තර භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයෙහි හංසවතී නගරයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සුළු මවගේ පුත්‍රයෙකු වී උපන්නේය. ඔහුගේ නම සුමන විය. ඔහුගේ පියා නන්ද රජු නම් විය. ඔහු තමාගේ පුත් සුමන කුමාරයා වැඩිවියට පත් වූ කල, හංසවතී නගරයේ සිට යොදුන් දෙසියයක් දුරින් පිහිටි ප්‍රදේශයක් භුක්ති විඳීම සඳහා ලබා දුන්නේය. ඔහු කලින් කලට පැමිණ බුදුරජාණන් වහන්සේ සහ පිය රජු දැකීමට ගියේය. එකල රජතුමා බුදුරජාණන් වහන්සේට සහ ලක්ෂයක් පමණ වූ මහා සංඝ රත්නයට තමාම ගෞරවයෙන් උපස්ථාන කළ අතර, වෙනත් අයෙකුට උපස්ථාන කිරීමට ඉඩ නොදුන්නේය.

တေန သမယေန ပစ္စန္တော ကုပိတော အဟောသိ. ကုမာရော တဿ ကုပိတဘာဝံ ရညော အနာရောစေတွာ သယမေဝ တံ ဝူပသမေသိ. တံ သုတွာ ရာဇာ တုဋ္ဌမာနသော ‘‘ဝရံ တေ တာဝ ဒမ္မိ, ဂဏှာဟီ’’တိ အာဟ. ကုမာရော ‘‘သတ္ထာရံ ဘိက္ခုသံဃဉ္စ တေမာသံ ဥပဋ္ဌဟန္တော ဇီဝိတံ အဝဉ္ဈံ ကာတုံ ဣစ္ဆာမီ’’တိ အာဟ. ‘‘ဧတံ န သက္ကာ, အညံ ဝဒေဟီ’’တိ. ‘‘ဒေဝ, ခတ္တိယာနံ ဒွေ ကထာ နာမ နတ္ထိ, ဧတံ မေ ဒေဟိ, န မယှံ အညေနတ္ထော, သစေ သတ္ထာ အနုဇာနာတိ, ဒိန္နမေဝါ’’တိ. သော ‘‘သတ္ထု စိတ္တံ ဇာနိဿာမီ’’တိ ဝိဟာရံ ဂတော. တေန စ သမယေန ဘဂဝါ ဂန္ဓကုဋိံ ပဝိဋ္ဌော ဟောတိ. သော ဘိက္ခူ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘အဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝန္တံ ဒဿနာယ အာဂတော, ဒဿေထ မ’’န္တိ. ဘိက္ခူ ‘‘သုမနော နာမ ထေရော သတ္ထု ဥပဋ္ဌာကော, တဿ သန္တိကံ ဂစ္ဆာဟီ’’တိ အာဟံသု. သော ထေရဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ‘‘သတ္ထာရံ, ဘန္တေ, ဒဿေထာ’’တိ အာဟ. အထ ထေရော တဿ ပဿန္တဿေဝ ပထဝိယံ နိမုဇ္ဇိတွာ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘ရာဇပုတ္တော, ဘန္တေ, တုမှာကံ ဒဿနာယ အာဂတော’’တိ အာဟ. ‘‘တေန ဟိ ဘိက္ခု ဗဟိ အာသနံ [Pg.347] ပညပေဟီ’’တိ. ထေရော ပုနပိ ဗုဒ္ဓါသနံ ဂဟေတွာ အန္တောဂန္ဓကုဋိယံ နိမုဇ္ဇိတွာ တဿ ပဿန္တဿ ဗဟိပရိဝေဏေ ပါတုဘဝိတွာ ဂန္ဓကုဋိပရိဝေဏေ အာသနံ ပညာပေသိ. ကုမာရော တံ ဒိသွာ ‘‘မဟန္တော ဝတာယံ ဘိက္ခူ’’တိ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေသိ.

එසමයෙහි ප්‍රත්‍යන්ත දේශයෙහි කැරැල්ලක් හටගත්තේය. කුමාරයා ඒ පිළිබඳව රජුට නොදන්වා තමාම ගොස් එය සංසිඳුවාලීය. එය ඇසූ රජතුමා සතුටු සිතින් 'ඔබට වරයක් දෙමි, එය ලබා ගන්න' යි පැවසීය. කුමාරයා 'බුදුරජාණන් වහන්සේට සහ මහා සංඝ රත්නයට තෙමසක් මුළුල්ලේ උපස්ථාන කරමින් ජීවිතය සාර්ථක කර ගැනීමට කැමැත්තෙමි' යි පැවසීය. 'එය කළ නොහැක්කකි, වෙනත් දෙයක් ඉල්ලන්න' යි රජු කීවේය. 'දේවයන් වහන්ස, ක්ෂත්‍රියන්ගේ වචන දෙකක් නැත, මෙය මට ලබා දෙන්න, මට වෙනත් වරයකින් වැඩක් නැත. ඉදින් බුදුරජාණන් වහන්සේ අවසර දෙන්නේ නම් එය මට දුන් වරයම වන්නේය' යි කීවේය. ඔහු 'බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අභිප්‍රාය දැනගන්නෙමි' යි සිතා විහාරයට ගියේය. ඒ වන විට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගන්ධකුටියට වැඩම කර සිටියහ. ඔහු භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත ගොස් 'ස්වාමීනී, මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකීමට පැමිණියෙමි, මට උන්වහන්සේ පෙන්වා දෙන්න' යි ඉල්ලා සිටියේය. 'සුමන නම් තෙරුන් වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ උපස්ථායකයාණන් ය, උන්වහන්සේ වෙත යන්න' යි භික්ෂූහු පැවසූහ. ඔහු තෙරුන් වහන්සේ වෙත ගොස් 'ස්වාමීනී, බුදුරජාණන් වහන්සේ පෙන්වා දෙන්න' යි පැවසීය. එවිට තෙරුන් වහන්සේ ඔහු බලා සිටියදීම පොළොවෙහි ගිලී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත වැඩම කර, 'ස්වාමීනී, රජ කුමාරයෙක් ඔබ වහන්සේ දැකීමට පැමිණ සිටී' යි සැළ කළහ. 'එසේ නම් මහණ, පිටත අසුනක් පනවන්න' යි බුදුහු වදාළහ. තෙරුන් වහන්සේ නැවතත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අසුන ගෙන ගන්ධකුටිය තුළම ගිලී, කුමාරයා බලා සිටියදීම පිටත මළුවෙහි මතු වී ගන්ධකුටි මළුවෙහි අසුන පැනවූහ. කුමාරයා එය දැක 'මේ භික්ෂුව සැබැවින්ම මහානුභාව සම්පන්නය' යි සිතක් ඇති කර ගත්තේය.

ဘဂဝါပိ ဂန္ဓကုဋိတော နိက္ခမိတွာ ပညတ္တာသနေ နိသီဒိ. ရာဇပုတ္တော သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ ပဋိသန္ထာရံ ကတွာ ‘‘အယံ, ဘန္တေ, ထေရော တုမှာကံ သာသနေ ဝလ္လဘော မညေ’’တိ? ‘‘အာမ, ကုမာရ, ဝလ္လဘော’’တိ. ‘‘ကိံ ကတွာ, ဘန္တေ, ဧသ ဝလ္လဘော’’တိ? ‘‘ဒါနာဒီနိ ပုညာနိ ကတွာ’’တိ. ‘‘ဘဂဝါ, အဟမ္ပိ အယံ ထေရော ဝိယ အနာဂတေ ဗုဒ္ဓသာသနေ ဝလ္လဘော ဟောတုကာမော’’တိ သော ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ သံဃဿ သတ္တာဟံ ခန္ဓာဝါရေ ဘတ္တံ ဒတွာ သတ္တမေ ဒိဝသေ, ‘‘ဘန္တေ, မယာ ပိတု သန္တိကာ တုမှာကံ တေမာသံ ပဋိဇဂ္ဂနဝရော လဒ္ဓေါ, တေမာသံ မေ ဝဿာဝါသံ အဓိဝါသေထာ’’တိ ဝတွာ သတ္ထု အဓိဝါသနံ ဝိဒိတွာ သပရိဝါရံ ဘဂဝန္တံ ဂဟေတွာ ယောဇနေ ယောဇနေ သတ္ထု ဘိက္ခုသံဃဿ စ ဝသနာနုစ္ဆဝိကေ ဝိဟာရေ ကာရေတွာ တတ္ထ တတ္ထ ဝသာပေန္တော အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနသမီပေ သတသဟဿေန ကီတေ သောဘနနာမကေ ဥယျာနေ သတသဟဿေန ကာရိတံ ဝိဟာရံ ပဝေသာပေတွာ –

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ගන්ධකුටියෙන් නික්ම පනවන ලද බුද්ධාසනයෙහි වැඩහුන් සේක. රාජකුමාරයා ශාස්තෘන් වහන්සේට වැඳ පිළිසඳර කතා කොට, “ස්වාමීනි, මේ තෙරුන් වහන්සේ ඔබ වහන්සේගේ ශාසනයෙහි ඉතා ප්‍රියමනාප තැනැත්තෙකු බව මම සිතමි” යි පැවසීය. “එසේය කුමාරය, ඔහු ප්‍රියමනාපය” යි වදාළ සේක. “ස්වාමීනි, කුමක් කිරීමෙන් මොහු මෙසේ ප්‍රියමනාප වූයේද?” “දානාදී පින්කම් කිරීමෙනි.” “භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මම ද අනාගත බුදු සසුනක මේ තෙරුන් මෙන් ප්‍රියමනාප වන්නට කැමැත්තෙමි” යි පවසා, ඒ කුමාරයා බුදුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට සත් දිනක් තිස්සේ තාවකාලික මණ්ඩපයක දානය පූජා කොට සත්වන දිනයෙහි, “ස්වාමීනි, මා විසින් පිය රජතුමාගෙන් ඔබ වහන්සේලාට තෙමසක් උපස්ථාන කිරීමට අවසර ලැබුණි. මා කෙරෙහි අනුකම්පා කර මේ තෙමසෙහි වස් වැසීම පිළිගන්නා සේක්වා” යි ආරාධනා කළේය. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අනුමතය දැනගෙන, පිරිවර සහිත භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වඩමවාගෙන යමින්, යොදුනෙන් යොදුනට ශාස්තෘන් වහන්සේට හා මහා සංඝරත්නයට වැඩසිටීමට සුදුසු විහාර කරවා, තැනින් තැන වස් වස්වමින්, තමන් වසන ස්ථානය අසල ලක්ෂයක් දී මිලදී ගත් ‘සෝභන’ නම් උයනෙහි ලක්ෂයක් වියදම් කර කරවන ලද විහාරයට වඩමවා -

‘‘သတသဟဿေန မေ ကီတံ, သတသဟဿေန ကာရိတံ;

သောဘနံ နာမ ဥယျာနံ, ပဋိဂ္ဂဏှ မဟာမုနီ’’တိ. –

“මහා මුනින්ද්‍රයන් වහන්ස, මා විසින් ලක්ෂයක් දී මිලදී ගන්නා ලද, ලක්ෂයක් වියදම් කර කරවන ලද මේ ‘සෝභන’ නම් උයන පිළිගන්නා සේක්වා” යි පැවසීය.

ဥဒကံ ပါတေသိ. သော ဝဿူပနာယိကဒိဝသေ သတ္ထု မဟာဒါနံ ပဝတ္တေတွာ ‘‘ဣမိနာ နီဟာရေန ဒါနံ ဒဒေယျာထာ’’တိ ပုတ္တဒါရေ အမစ္စေ စ ဒါနေ ကိစ္စကရဏေ စ နိယောဇေတွာ သယံ သုမနတ္ထေရဿ ဝသနဋ္ဌာနသမီပေယေဝ ဝသန္တော ဧဝံ အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနေ သတ္ထာရံ တေမာသံ ဥပဋ္ဌဟိ. ဥပကဋ္ဌာယ ပန ပဝါရဏာယ ဂါမံ ပဝိသိတွာ သတ္တာဟံ မဟာဒါနံ ပဝတ္တေတွာ သတ္တမေ ဒိဝသေ သတ္ထု ဘိက္ခုသံဃဿ စ ပါဒမူလေ တိစီဝရေ ဌပေတွာ ဝန္ဒိတွာ ‘‘ဘန္တေ, ယဒေတံ မယာ ခန္ဓာဝါရတော ပဋ္ဌာယ ပုညံ ကတံ, န တံ သက္ကသမ္ပတ္တိအာဒီနံ အတ္ထာယ ကတံ, အထ ခေါ အဟမ္ပိ သုမနတ္ထေရော ဝိယ အနာဂတေ ဧကဿ ဗုဒ္ဓဿ ဥပဋ္ဌာကော ဝလ္လဘော ဘဝေယျ’’န္တိ ပတ္ထနံ အကာသိ. သတ္ထာ တဿ အနန္တရာယတံ ဒိသွာ ဗျာကရိတွာ ပက္ကာမိ.

හෙතෙම පැන් වඩා පූජා කළේය. ඒ රාජකුමාරයා වස් සමාදන් වන දිනයෙහි ශාස්තෘන් වහන්සේට මහා දානයක් පවත්වා, “මේ ආකාරයෙන්ම දන් දෙන්න” යයි අඹුදරුවන් හා ඇමතිවරුන් දානමය කටයුතුවල නියුක්ත කරවා, තමා ද සුමන තෙරුන් වැඩසිටි ස්ථානය අසලම වෙසෙමින් මෙසේ තමන් වසන තැන ශාස්තෘන් වහන්සේට තෙමසක් උපස්ථාන කළේය. පවාරණය ආසන්න වූ කල්හි ගමට වඩමවා සත් දිනක් මහා දානයක් පවත්වා, සත්වන දිනයෙහි ශාස්තෘන් වහන්සේ හා මහා සංඝරත්නය ඉදිරියෙහි තිසිවුරු තබා වැඳ, “ස්වාමීනි, තාවකාලික මණ්ඩපයේ සිට මා විසින් කරන ලද යම් පිනක් වේද, එය ශක්‍ර සම්පත් ආදිය පැතීම පිණිස කළ එකක් නොවේ. මම ද අනාගතයේදී එක් බුදුන් වහන්සේ නමකගේ සුමන තෙරුන් මෙන් ප්‍රියමනාප වූ අග්‍ර උපස්ථායකයෙක් වෙම්වා” යි ප්‍රාර්ථනා කළේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුගේ ප්‍රාර්ථනය බාධාවකින් තොරව ඉටු වන බව දැක විවරණ දී වැඩම කළ සේක.

သော [Pg.348] တသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေ ဝဿသတသဟဿံ ပုညာနိ ကတွာ တတော ပရမ္ပိ တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ဥဠာရာနိ ပုညကမ္မာနိ ဥပစိနိတွာ ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ကဿပဘဂဝတော ကာလေ ကုလဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တော ဝိညုတံ ပတွာ ဧကဿ ထေရဿ ပိဏ္ဍာယ စရတော ပတ္တဂ္ဂဟဏတ္ထံ ဥတ္တရသာဋကံ ကတွာ ပူဇံ အကာသိ. ပုန သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ တတော စုတော ဗာရာဏသိရာဇာ ဟုတွာ အဋ္ဌ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေ ဒိသွာ တေ ဘောဇေတွာ အတ္တနော မင်္ဂလုယျာနေ အဋ္ဌ ပဏ္ဏသာလာယော ကာရေတွာ တေသံ နိသီဒနတ္ထာယ အဋ္ဌ သဗ္ဗရတနမယပီဌေ စေဝ မဏိအာဓာရကေ စ ပဋိယာဒေတွာ ဒသဝဿသဟဿာနိ ဥပဋ္ဌာနံ အကာသိ, ဧတာနိ ပါကဋာနိ.

හෙතෙම ඒ බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි වසර ලක්ෂයක් පින්කම් කොට, ඉන් පසුව ද ඒ ඒ භවයන්හි මහා පින්කම් රැස් කරමින් දෙව් මිනිස් ලොව සැරිසරන්නේ, කාශ්‍යප භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයෙහි කුලගෙයක උපත ලබා, වියපත් වූ පසු පිණ්ඩපාතයෙහි වැඩි එක්තරා තෙරනමකගේ පාත්‍රය දැරීම පිණිස තම උතුරු සළුව පූජා කළේය. නැවත දෙව්ලොව ඉපිද, එයින් චුතව බාරාණසියේ රජ වී පසේබුදුන් වහන්සේලා අට නමක් දැක, උන්වහන්සේලාට දන් පිළිගන්වා තමන්ගේ මංගල උයනෙහි පන්සල් (කොළ සෙවිලි කළ ශාලා) අටක් කරවා, උන්වහන්සේලාට වැඩසිටීම පිණිස සර්ව රත්නමය පීඨ අටක් ද මැණික් එබ්බවූ පාදම් ද සකස් කරවා වසර දස දහසක් උපස්ථාන කළේය. මේවා ප්‍රකට කරුණුය.

ကပ္ပသတသဟဿံ ပန တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ပုညာနိ ဥပစိနန္တော အမှာကံ ဗောဓိသတ္တေန သဒ္ဓိံ တုသိတပုရေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ တတော စုတော အမိတောဒနသက္ကဿ ဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ သဗ္ဗေ ဉာတကေ အာနန္ဒိတေ ကရောန္တော ဇာတောတိ အာနန္ဒောတွေဝ နာမံ လဘိ. သော အနုက္ကမေန ဝယပ္ပတ္တော ကတာဘိနိက္ခမနေ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ ပတွာ ပဝတ္တိတဝရဓမ္မစက္ကေ ပဌမံ ကပိလဝတ္ထုံ ဂန္တွာ တတော နိက္ခမန္တေ ဘဂဝတိ တဿ ပရိဝါရတ္ထံ ပဗ္ဗဇိတုံ နိက္ခမန္တေဟိ ဘဒ္ဒိယာဒီဟိ သဒ္ဓိံ နိက္ခမိတွာ ဘဂဝတော သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ အာယသ္မတော ပုဏ္ဏဿ မန္တာဏိပုတ္တဿ သန္တိကေ ဓမ္မကထံ သုတွာ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌဟိ.

කල්ප ලක්ෂයක් තිස්සේ ඒ ඒ භවයන්හි පින් රැස් කරමින් අප මහා බෝසතුන් වහන්සේ සමග තුසිත පුරයෙහි ඉපිද, එයින් චුතව අමිතෝදන ශාක්‍ය රජුගේ මාලිගයෙහි උපත ලැබීය. උපන් කල්හි සියලු නෑයන් සතුටු කළ හෙයින් ‘ආනන්ද’ යන නාමය ලැබීය. හෙතෙම අනුපිළිවෙළින් වයසට පැමිණි කල්හි, අභිනිෂ්ක්‍රමණය කොට සම්මා සම්බුද්ධත්වයට පත්ව උතුම් දම්සක් පැවැත්වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රථමයෙන් කපිලවස්තු පුරයට වැඩම කළ අවස්ථාවේදී, උන්වහන්සේ පිරිවර පිණිස නික්ම යන භද්දිය ආදී කුමාරවරුන් සමග නික්ම ගොස්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වී, ආයුෂ්මත් පුණ්ණ මන්තාණිපුත්ත තෙරුන්ගෙන් දහම් අසා සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය.

တေန စ သမယေန ဘဂဝတော ပဌမဗောဓိယံ ဝီသတိဝဿာနိ အနိဗဒ္ဓါ ဥပဋ္ဌာကာ အဟေသုံ. ဧကဒါ နာဂသမာလော ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ ဝိစရတိ, ဧကဒါ နာဂိတော, ဧကဒါ ဥပဝါနော, ဧကဒါ သုနက္ခတ္တော, ဧကဒါ စုန္ဒော သမဏုဒ္ဒေသော, ဧကဒါ သာဂတော, ဧကဒါ မေဃိယော, တေ ယေဘုယျေန သတ္ထု စိတ္တံ နာရာဓယိံသု. အထေကဒိဝသံ ဘဂဝါ ဂန္ဓကုဋိပရိဝေဏေ ပညတ္တဝရဗုဒ္ဓါသနေ ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော နိသိန္နော ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ – ‘‘အဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဣဒါနိ မဟလ္လကော ဧကစ္စေ ဘိက္ခူ ‘ဣမိနာ မဂ္ဂေန ဂစ္ဆာမီ’တိ ဝုတ္တေ အညေန မဂ္ဂေန ဂစ္ဆန္တိ, ဧကစ္စေ မယှံ ပတ္တစီဝရံ ဘူမိယံ နိက္ခိပန္တိ, မယှံ နိဗဒ္ဓုပဋ္ဌာကံ ဧကံ ဘိက္ခုံ ဝိဇာနထာ’’တိ. တံ သုတွာ ဘိက္ခူနံ ဓမ္မသံဝေဂေါ ဥဒပါဒိ. အထာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ဥဋ္ဌာယ ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိတွာ ‘‘အဟံ, ဘန္တေ, တုမှေ ဥပဋ္ဌဟိဿာမီ’’တိ အာဟ. တံ ဘဂဝါ ပဋိက္ခိပိ. ဧတေနုပါယေန မဟာမောဂ္ဂလ္လာနံ အာဒိံ ကတွာ သဗ္ဗေ မဟာသာဝကာ ‘‘အဟံ ဥပဋ္ဌဟိဿာမိ[Pg.349], အဟံ ဥပဋ္ဌဟိဿာမီ’’တိ ဥဋ္ဌဟိံသု ဌပေတွာ အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ. တေပိ ဘဂဝါ ပဋိက္ခိပိ.

ඒ කාලයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පළමු බුද්ධත්වයේ වසර විස්ස තුළ ස්ථිර නොවූ උපස්ථායකයෝ සිටියහ. එක් කලෙක නාගසමාල තෙරුන් පා සිවුරු ගෙන ගමන් කළහ; එක් කලෙක නාගිත තෙරුන් ද, එක් කලෙක උපවාණ තෙරුන් ද, එක් කලෙක සුනක්ඛත්ත තෙරුන් ද, එක් කලෙක චුන්ද සාමණේරයන් වහන්සේ ද, එක් කලෙක සාගත තෙරුන් ද, එක් කලෙක මේඝිය තෙරුන් ද එසේ උපස්ථාන කළහ. ඔවුන් බොහෝ විට ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සිත නොදිනූහ. ඉක්බිති එක් දිනක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගන්ධකුටි පිරිවෙණෙහි පනවන ලද උතුම් බුද්ධාසනයෙහි මහා සංඝරත්නය පිරිවරා වැඩහිඳ මහණුන් ඇමතූහ. “මහණෙනි, මම දැන් වයසින් මුහුකුරා ගිය මහල්ලෙක්මි. ඇතැම් භික්ෂූන් වහන්සේලා ‘මම මේ මාවතෙන් යමි’යි කී විට වෙනත් මාවතකින් යති. ඇතැම්හු මාගේ පා සිවුරු බිම තබති. එබැවින් මට ස්ථිර උපස්ථායකයකු ලෙස කටයුතු කිරීමට එක් භික්ෂුවක තෝරාගන්න” යයි වදාළ සේක. එය ඇසූ භික්ෂූන් වහන්සේලාට ධර්ම සංවේගයක් ඇති විය. එකල්හි ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ නැගිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ, “ස්වාමීනි, මම ඔබ වහන්සේට උපස්ථාන කරන්නෙමි” යි පැවසූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය ප්‍රතික්ෂේප කළ සේක. මේ ආකාරයෙන් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් ප්‍රමුඛ සියලු මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ හැර, “මම උපස්ථාන කරන්නෙමි, මම උපස්ථාන කරන්නෙමි” යි ඉදිරිපත් වූහ. ඔවුන්ව ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රතික්ෂේප කළ සේක.

အာနန္ဒော ပန တုဏှီယေဝ နိသီဒိ. အထ နံ ဘိက္ခူ အာဟံသု – ‘‘အာဝုသော, တွမ္ပိ သတ္ထု ဥပဋ္ဌာကဋ္ဌာနံ ယာစာဟီ’’တိ. ‘‘ယာစိတွာ လဒ္ဓုပဋ္ဌာနံ နာမ ကီဒိသံ ဟောတိ? သစေ ရုစ္စတိ, သတ္ထာ သယမေဝ ဝက္ခတီ’’တိ. အထ ဘဂဝါ – ‘‘န, ဘိက္ခဝေ, အာနန္ဒော အညေဟိ ဥဿာဟေတဗ္ဗော, သယမေဝ ဇာနိတွာ မံ ဥပဋ္ဌဟိဿတီ’’တိ အာဟ. တတော ဘိက္ခူ ‘‘ဥဋ္ဌေဟိ, အာဝုသော အာနန္ဒ, သတ္ထာရံ ဥပဋ္ဌာကဋ္ဌာနံ ယာစာဟီ’’တိ အာဟံသု. ထေရော ဥဋ္ဌဟိတွာ ‘‘သစေ မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ အတ္တနာ လဒ္ဓံ ပဏီတံ စီဝရံ န ဒဿတိ, ပဏီတံ ပိဏ္ဍပါတံ န ဒဿတိ, ဧကဂန္ဓကုဋိယံ ဝသိတုံ န ဒဿတိ, နိမန္တနံ ဂဟေတွာ န ဂမိဿတိ, ဧဝါဟံ ဘဂဝန္တံ ဥပဋ္ဌဟိဿာမီ’’တိ အာဟ. ‘‘ဧတ္တကေ ဂုဏေ လဘတော သတ္ထု ဥပဋ္ဌာနံ ကော ဘာရော’’တိ ဥပဝါဒမောစနတ္ထံ ဣမေ စတ္တာရော ပဋိက္ခေပါ, ‘‘သစေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ မယာ ဂဟိတံ နိမန္တနံ ဂမိဿတိ, သစာဟံ ဒေသန္တရတော အာဂတာဂတေ တာဝဒေဝ ဒဿေတုံ လဘာမိ, ယဒါ မေ ကင်္ခါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တာဝဒေဝ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆိတုံ လဘာမိ, သစေ ဘဂဝါ ပရမ္မုခါ ဒေသိတံ ဓမ္မံ ပုန မယှံ ဗျာကရိဿသိ, ဧဝါဟံ ဘဂဝန္တံ ဥပဋ္ဌဟိဿာမိ’’. ‘‘ဧတ္တကမ္ပိ သတ္ထု သန္တိကေ အနုဂ္ဂဟံ န လဘတီ’’တိ ဥပဝါဒမောစနတ္ထဉ္စေဝ ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကဘာဝပရိပူရဏတ္ထဉ္စ ဣမာ စတဿော ယာစနာတိ ဣမေ အဋ္ဌ ဝရေ ဂဟေတွာ နိဗဒ္ဓုပဋ္ဌာကော အဟောသိ. တဿေဝ ဌာနန္တရဿ အတ္ထာယ ကပ္ပသတသဟဿံ ပူရိတာနံ ပါရမီနံ ဖလံ ပါပုဏိ.

ආනන්ද තෙරුණුවෝ නිහඬවම වැඩසිටියහ. එවිට භික්ෂූන් වහන්සේලා උන්වහන්සේට මෙසේ පැවසූහ: "ඇවැත්නි, ඔබත් බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් උපස්ථායක ධූරය ඉල්ලා සිටින්න." එවිට ආනන්ද හිමියෝ පවසනුයේ, "ඉල්ලා ලබාගත් උපස්ථායක ධූරයක වටිනාකමක් තිබේද? ඉදින් බුදුරජාණන් වහන්සේ කැමති නම්, උන්වහන්සේම ඒ බව වදාරනු ඇත" යනුවෙනි. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, "මහණෙනි, ආනන්දව අන් අය විසින් උනන්දු කරවිය යුතු නැත, ඔහුම තේරුම් ගෙන මට උපස්ථාන කරනු ඇත"යි වදාළහ. ඉන්පසු භික්ෂූන් වහන්සේලා නැවතත්, "ඇවැත්නි ආනන්දයෙනි, නැගී සිට බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් උපස්ථායක ධූරය අයැදින්න"යි කීහ. තෙරුණුවෝ නැගී සිට මෙසේ පැවසූහ: "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඉදින් ඔබවහන්සේ තමන් වහන්සේට ලැබෙන ප්‍රණීත සිවුරු මට නොදෙන්නේ නම්, ප්‍රණීත පිණ්ඩපාතය මට නොදෙන්නේ නම්, එකම ගන්ධකුටියක වාසය කිරීමට මට ඉඩ නොදෙන්නේ නම්, ඔබවහන්සේ පිළිගත් ආරාධනාවලට මා සමග නොවැඩ සිටින්නේ නම්, මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උපස්ථාන කරන්නෙමි." "මෙපමණ වරප්‍රසාද ලබන බුදුරජාණන් වහන්සේට උපස්ථාන කිරීම මොනතරම් බරක්ද?" යනුවෙන් සිදුවිය හැකි ගැරහුම්වලින් මිදීම පිණිස මෙම ප්‍රතික්ෂේප කිරීම් හතර ඉදිරිපත් කළහ. තවද උන්වහන්සේ මෙසේද පැවසූහ: "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මා පිළිගත් ආරාධනාවලට ඔබවහන්සේ වඩින්නේ නම්, බැහැර සිට පැමිණෙන ජනයාව එම මොහොතේම ඔබවහන්සේට දැකගැනීමට සලස්වන්නේ නම්, මට සැකයක් ඇති වූ විට එම මොහොතේම ඔබවහන්සේ වෙත පැමිණ ප්‍රශ්න කිරීමට අවසර ලැබෙන්නේ නම්, මා නොමැති තැනක දේශනා කළ ධර්මය නැවත මට දේශනා කරන්නේ නම්, මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උපස්ථාන කරන්නෙමි." "බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙතින් මෙපමණවත් අනුග්‍රහයක් ආනන්දට නොලැබෙන්නේද?" යන ගැරහුම්වලින් මිදීමට සහ ධර්ම භාණ්ඩාගාරික ධූරය සම්පූර්ණ කරගැනීම පිණිස මෙම ඉල්ලීම් හතරද ඉදිරිපත් කළහ. මෙසේ වර අටක් ලබාගෙන උන්වහන්සේ නිබඳව උපස්ථාන කරන්නෙකු වූහ. ඒ තනතුර සඳහාම කල්ප ලක්ෂයක් පුරා පිරූ පාරමිතාවන්ගේ ඵලය උන්වහන්සේ ලැබූහ.

သော ဥပဋ္ဌာကဋ္ဌာနံ လဒ္ဓဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ဒသဗလံ ဒုဝိဓေန ဥဒကေန တိဝိဓေန ဒန္တကဋ္ဌေန ဟတ္ထပါဒပရိကမ္မေန ပိဋ္ဌိပရိကမ္မေန ဂန္ဓကုဋိပရိဝေဏသမ္မဇ္ဇနေနာတိ ဧဝမာဒီဟိ ကိစ္စေဟိ ဥပဋ္ဌဟန္တော – ‘‘ဣမာယ နာမ ဝေလာယ သတ္ထု ဣဒံ နာမ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတိ, ဣဒံ နာမ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဒိဝသဘာဂံ သန္တိကာဝစရော ဟုတွာ ရတ္တိဘာဂေ မဟန္တံ ဒဏ္ဍဒီပိကံ ဂဟေတွာ ဂန္ဓကုဋိပရိဝေဏံ နဝဝါရေ အနုပရိယာယတိ သတ္ထရိ ပက္ကောသန္တေ ပဋိဝစနဒါနာယ, ထိနမိဒ္ဓဝိနောဒနတ္ထံ. အထ နံ သတ္ထာ ဇေတဝနေ အရိယဂဏမဇ္ဈေ နိသိန္နော အနေကပရိယာယေန ပသံသိတွာ ဗဟုဿုတာနံ သတိမန္တာနံ ဂတိမန္တာနံ ဓိတိမန္တာနံ ဥပဋ္ဌာကာနဉ္စ ဘိက္ခူနံ အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပေသိ.

උන්වහන්සේ උපස්ථායක ධූරය ලැබූ දින සිට දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේට උණුපැන් හා සිසිල් පැන් දීමෙන් ද, තෙවැදෑරුම් දැවටු දඬු දීමෙන් ද, අත්පා පිරිමැදීමෙන් ද, පිට පිරිමැදීමෙන් ද, ගන්ධකුටි පිරිවෙන ඇමදීමෙන් ද යනාදී කටයුතුවලින් උපස්ථාන කළහ. "මෙම වේලාවට බුදුරජාණන් වහන්සේට මෙම දෙය ලැබිය යුතුය, මෙම දෙය කළ යුතුය"යි සිතමින් දවල් කාලයේ බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයෙහිම සිටියහ. රාත්‍රී කාලයේදී, බුදුරජාණන් වහන්සේ කතා කළහොත් පිළිතුරු දීම පිණිසත්, නිදිමත දුරු කිරීම පිණිසත්, විශාල පන්දමක් ගෙන ගන්ධකුටි පිරිවෙන වටා නව වතාවක් ප්‍රදක්ෂිණා කළහ. පසුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේදී ආර්ය මහා සංඝයා මධ්‍යයෙහි වැඩසිටිමින් අනේක ප්‍රකාරයෙන් උන්වහන්සේට ප්‍රශංසා කොට, බහුශ්‍රුතයන් අතර ද, ස්මෘතිමතුන් අතර ද, ප්‍රඥාවන්තයන් අතර ද, ධෛර්යවන්තයන් අතර ද සහ උපස්ථායක භික්ෂූන් අතර ද අග්‍රස්ථානයෙහි තැබූහ.

ဧဝံ [Pg.350] သတ္ထာရာ ပဉ္စသု ဌာနေသု ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတော စတူဟိ အစ္ဆရိယဗ္ဘူတဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော သတ္ထု ဓမ္မကောသာရက္ခော အယံ မဟာထေရော သေခေါဝ သမာနော သတ္ထရိ ပရိနိဗ္ဗုတေ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ဘိက္ခူဟိ သမုတ္တေဇိတော ဒေဝတာယ စ သံဝေဇိတော ‘‘သွေယေဝ စ ဒါနိ ဓမ္မသင်္ဂီတိ ကာတဗ္ဗာ, န ခေါ ပန မေတံ ပတိရူပံ, ယွာယံ သေခေါ သကရဏီယော အသေခေဟိ ထေရေဟိ သဒ္ဓိံ ဓမ္မံ ဂါယိတုံ သန္နိပါတံ ဂန္တု’’န္တိ သဉ္ဇာတုဿာဟော ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ ဗဟုဒေဝ ရတ္တိံ ဝိပဿနာယ ကမ္မံ ကရောန္တော စင်္ကမေ ဝီရိယသမတံ အလဘိတွာ တတော ဝိဟာရံ ပဝိသိတွာ သယနေ နိသီဒိတွာ သယိတုကာမော ကာယံ အာဝဋ္ဋေသိ. အပတ္တဉ္စ သီသံ ဗိမ္ဗောဟနံ, ပါဒါ စ ဘူမိတော မုတ္တမတ္တာ, ဧကသ္မိံ အန္တရေ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စိ, ဆဠဘိညော အဟောသိ.

මෙසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් කරුණු පහකින් අග්‍රස්ථානයෙහි තබන ලද, අසිරිමත් වූ අද්භූත ගුණ හතරකින් යුක්ත වූ, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්ම භාණ්ඩාගාරික වූ මෙම මහා තෙරුණුවෝ සේඛව සිටියදීම බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑහ. පසුව භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් උනන්දු කරවන ලදුව සහ දේවතාවෙකු විසින් සංවේගයට පත් කරවන ලදුව, "හෙටම ධර්ම සංගායනාව පැවැත්විය යුතුය, සේඛයෙකු වූ මා අර්හත්වයට පත් වූ තෙරුන් වහන්සේලා සමග ධර්මය සංගායනා කිරීමට රැස්වීමට යෑම සුදුසු නොවේ"යි දැඩි වීර්යයක් උපදවා විදර්ශනා වඩා, රාත්‍රියේ බොහෝ වේලාවක් සක්මන් කරමින් විදර්ශනා භාවනාවෙහි නිරත වූහ. සක්මනේදී වීර්යය සමතුලිත කරගත නොහැකි වූයෙන්, පසුව විහාරයට ඇතුළු වී ඇඳෙහි හිඳගෙන නිදාගැනීමේ කැමැත්තෙන් කය ඇල කළහ. හිස කොට්ටයට නොපැමිණි අතර දෙපා බිමෙන් මිදුණා පමණි; ඒ අතරතුර කිසිදු දැඩිව අල්ලා ගැනීමකින් තොරව (උපාදානයෙන් තොරව) ආශ්‍රවයන්ගෙන් සිත මිදුණි. උන්වහන්සේ ෂඩ් අභිඥා ලාභී රහතන් වහන්සේ නමක් වූහ.

၆၄၄. ဧဝံ ဆဠဘိညာဒိဂုဏပဋိမဏ္ဍိတော ဥပဋ္ဌာကာဒိဂုဏေဟိ ဧတဒဂ္ဂဋ္ဌာနံ ပတ္တော အတ္တနော ပုဗ္ဗကမ္မံ သရိတွာ သောမနဿဝသေန ပုဗ္ဗစရိတာပဒါနံ ဒဿေန္တော အာရာမဒွါရာ နိက္ခမ္မာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အာရာမဒွါရာတိ သဗ္ဗသတ္တာနံ ဓမ္မဒေသနတ္ထာယ ဝိဟာရဒွါရတော နိက္ခမိတွာ ဗဟိဒွါရသမီပေ ကတမဏ္ဍပမဇ္ဈေ သုပညတ္တဝရဗုဒ္ဓါသနေ နိသိန္နော ပဒုမုတ္တရော နာမ မဟာမုနိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ. ဝဿန္တော အမတံ ဝုဋ္ဌိန္တိ ဓမ္မဒေသနာမဟာအမတဓာရာဟိ ဓမ္မဝဿံ ဝဿန္တော. နိဗ္ဗာပေသိ မဟာဇနန္တိ မဟာဇနဿ စိတ္တသန္တာနဂတကိလေသဂ္ဂိံ နိဗ္ဗာပေသိ ဝူပသမေသိ, မဟာဇနံ နိဗ္ဗာနာမတပါနေန သန္တိံ သီတိဘာဝံ ပါပေသီတိ အတ္ထော.

644. මෙසේ ෂඩ් අභිඥාදී ගුණයන්ගෙන් පරිපූර්ණ වූ, උපස්ථායක ගුණයෙන් අග්‍රස්ථානයට පත් උන්වහන්සේ තම පෙර පින් සිහිපත් කොට, සොම්නස් සහගතව පෙර චරිතාපදානය දක්වමින් "ආරාමද්වාරා නික්ඛම්ම" යනාදිය වදාළහ. එහි "ආරාමද්වාරා" යනු සියලු සත්වයන්ට ධර්ම දේශනා කිරීම පිණිස විහාර ද්වාරයෙන් නික්ම, පිටත දොරටුව අසල කරන ලද මණ්ඩපයක් මධ්‍යයෙහි මැනවින් පනවන ලද ශ්‍රේෂ්ඨ බුද්ධ ආසනයක වැඩසිටි පදුමුත්තර නම් වූ මහාමුනි සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේය. "වස්සන්තෝ අමතං වුට්ඨිං" යනු ධර්ම දේශනා නමැති මහා අමෘත ධාරාවන්ගෙන් ධර්ම වර්ෂාව වස්වමින් යන්නයි. "නිබ්බාපේසි මහාජනං" යනු මහා ජනයාගේ සිතෙහි පවත්නා කෙලෙස් ගින්න නිවා දැමූහ, සන්සිඳවූහ. මහා ජනයා නිවන් නමැති අමෘත පානයෙන් ශාන්ත වූ සිසිල් බවට පත් කළහ යනු එහි අර්ථයයි.

၆၄၅. သတသဟဿံ တေ ဓီရာတိ ပရိဝါရသမ္ပတ္တိံ ဒဿေန္တော အာဟ. ဆဟိ အဘိညာဟိ ဣဒ္ဓိဝိဓာဒိဉာဏကောဋ္ဌာသေဟိ သမန္နာဂတာ အနေကသတသဟဿစက္ကဝါဠေသု ခဏေန ဂန္တုံ သမတ္ထာဟိ ဣဒ္ဓီဟိ သမန္နာဂတတ္တာ မဟိဒ္ဓိကာတေ ဓီရာ သတသဟဿခီဏာသဝါ ဆာယာဝ အနပါယိနီတိ ကတ္ထစိ အနပဂတာ ဆာယာ ဣဝ တံ သမ္ဗုဒ္ဓံ ပဒုမုတ္တရံ ဘဂဝန္တံ ပရိဝါရေန္တိ ပရိဝါရေတွာ ဓမ္မံ သုဏန္တီတိ အတ္ထော.

645. "සතසහස්සං තේ ධීරා" යනු පිරිවර සම්පත්තිය දක්වමින් වදාළහ. අභිඥා හයක් වූ ඉර්ධිවිධ ආදී ඥාන කොටස්වලින් යුක්ත වූ, අනේක ලක්ෂයක් සක්වළවල්හි මොහොතකින් වැඩීමට සමත් ඉර්ධි බලයෙන් යුක්ත බැවින් මහා ඉර්ධිමත් වූ, ඒ ස්ථිර ගුණ ඇති ලක්ෂයක් ක්ෂීණාශ්‍රව රහතන් වහන්සේලා, ශරීරයෙන් නොබැහැර වන සෙවනැල්ලක් මෙන් ඒ පදුමුත්තර සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිවරාගෙන ධර්මය ශ්‍රවණය කරති යනු එහි අර්ථයයි.

၆၄၆. ဟတ္ထိက္ခန္ဓဂတော အာသိန္တိ တဒါ ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနာသမယေ အဟံ ဟတ္ထိပိဋ္ဌေ နိသိန္နော အာသိံ အဟောသိန္တိ အတ္ထော. သေတစ္ဆတ္တံ ဝရုတ္တမန္တိ ပတ္ထေတဗ္ဗံ ဥတ္တမံ သေတစ္ဆတ္တံ မမ မတ္ထကေ ဓာရယန္တော ဟတ္ထိပိဋ္ဌေ [Pg.351] နိသိန္နောတိ သမ္ဗန္ဓော. သုစာရုရူပံ ဒိသွာနာတိ သုန္ဒရံ စာရုံ မနောဟရရူပဝန္တံ ဓမ္မံ ဒေသိယမာနံ သမ္ဗုဒ္ဓံ ဒိသွာ မေ မယှံ ဝိတ္တိ သန္တုဋ္ဌိ သောမနဿံ ဥဒပဇ္ဇထ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော.

646. "හත්ථික්ඛන්ධගතෝ ආසිං" යනු එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනා අවස්ථාවේ මම ඇත් පිටෙහි නැගී සිටියෙමි යන්නයි. "සෙතච්ඡත්තං වරුත්තමං" යනු ප්‍රාර්ථනා කළ යුතු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ශ්වේතච්ඡත්‍රය මගේ හිස මත දරාගෙන ඇත් පිටෙහි හිඳ සිටියෙමි යන්නයි. "සුචාරුරූපං දිස්වාන" යනු ඉතා සුන්දර වූ ද මනහර වූ ද රූපයෙන් යුතුව ධර්මය දේශනා කරන බුදුරජාණන් වහන්සේ දැක මට ප්‍රීතිය, සතුට හා සොම්නස උපන්නේය යනු අර්ථයයි.

၆၄၇. ဩရုယှ ဟတ္ထိက္ခန္ဓမှာတိ တံ ဘဂဝန္တံ နိသိန္နံ ဒိသွာ ဟတ္ထိပိဋ္ဌိတော ဩရုယှ ဩရောဟိတွာ နရာသဘံ နရဝသဘံ ဥပဂစ္ဆိံ သမီပံ ဂတောတိ အတ္ထော. ရတနမယဆတ္တံ မေတိ ရတနဘူသိတံ မေ မယှံ ဆတ္တံ ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌဿ မတ္ထကေ ဓာရယိန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

647. "ඔරුය්හ හත්ථික්ඛන්ධම්හා" යනු වැඩසිටින ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක ගෞරව පූර්වකව ඇත් පිටින් බැස, නරශ්‍රේෂ්ඨ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයට ගියෙමි යන්නයි. "රතනමයඡත්තං මේ" යනු රත්නයෙන් අලංකාර වූ මාගේ කුඩය බුදුරජාණන් වහන්සේගේ හිසට ඉහළින් දැරුවෙමි යන්නයි.

၆၄၈. မမ သင်္ကပ္ပမညာယာတိ မယှံ ပသာဒေန ဥပ္ပန္နံ သင်္ကပ္ပံ ဉတွာ ဣသီနံ အန္တရေ မဟန္တဘူတော သော ပဒုမုတ္တရော ဘဂဝါ. တံ ကထံ ဌပယိတွာနာတိ တံ အတ္တနာ ဒေသိယမာနံ ဓမ္မကထံ ဌပေတွာ မမ ဗျာကရဏတ္ထာယ ဣမာ ဂါထာ အဘာသထ ကထေသီတိ အတ္ထော.

648. "මම සංකප්පමඤ්ඤාය" යනු මාගේ ප්‍රසාදයෙන් උපන් අදහස දැන, සෘෂීන් (සංඝයා) මධ්‍යයෙහි ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ඒ පදුමුත්තර භාග්‍යවතුන් වහන්සේය. "තං කථං ඨපයිත්වාන" යනු උන්වහන්සේ දේශනා කරමින් සිටි ඒ ධර්ම කථාව නවත්වා, මට ව්යාකරණ (අනාගත විවරණ) පවසනු පිණිස මෙම ගාථාවන් වදාළහ යනු එහි අර්ථයයි.

၆၄၉. ကထန္တိ စေ? ယော သောတိအာဒိမာဟ. သောဏ္ဏာလင်္ကာရဘူသိတံ ဆတ္တံ ယော သော ရာဇကုမာရော မေ မတ္ထကေ ဓာရေသီတိ သမ္ဗန္ဓော. တမဟံ ကိတ္တယိဿာမီတိ တံ ရာဇကုမာရံ အဟံ ကိတ္တယိဿာမိ ပါကဋံ ကရိဿာမိ. သုဏောထ မမ ဘာသတောတိ ဘာသန္တဿ မမ ဝစနံ သုဏောထ ဩဟိတသောတာ မနသိ ကရောထာတိ အတ္ထော.

649. "ඒ කෙසේද යත්? 'යෝ සෝ' යනාදී ගාථාව වදාළ සේක. රන් ආභරණයෙන් සරසන ලද කුඩය යම් රාජකුමාරයෙක් මාගේ හිස මත දැරුවේද යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'මම ඔහුව වර්ණනා කරන්නෙමි' යනු ඒ රාජකුමාරයාව මම ලෝකයාට ප්‍රකට කරන්නෙමි යන්නයි. 'මා පවසන දේ අසව්' යනු දේශනා කරන්නා වූ මාගේ වචනය සවන් යොමු කොට සිතෙහි තබාගෙන අසව් යන්න අර්ථයයි."

၆၅၀. ဣတော ဂန္တွာ အယံ ပေါသောတိ အယံ ရာဇကုမာရော ဣတော မနုဿလောကတော စုတော တုသိတံ ဂန္တွာ အာဝသိဿတိ တတ္ထ ဝိဟရိဿတိ. တတ္ထ အစ္ဆရာဟိ ပုရက္ခတော ပရိဝါရိတော တုသိတဘဝနသမ္ပတ္တိံ အနုဘောဿတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

650. "'මෙහි සිට ගොස් මේ පුරුෂයා' යනු මේ රාජකුමාරයා මේ මනුෂ්‍ය ලෝකයෙන් චුත වී තුසිත දිව්‍ය ලෝකයට ගොස් එහි වාසය කරන්නේය. එහිදී දිව්‍ය අප්සරාවන් පිරිවරාගෙන තුසිත භවනයේ දිව්‍ය සම්පත් අනුභව කරන්නේය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි."

၆၅၁. စတုတ္တိံသက္ခတ္တုန္တိ တုသိတဘဝနတော စဝိတွာ တာဝတိံသဘဝနေ ဥပ္ပန္နော စတုတ္တိံသဝါရေ ဒေဝိန္ဒော ဒေဝရဇ္ဇံ ကရိဿတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဗလာဓိပေါ အဋ္ဌသတန္တိ တာဝတိံသဘဝနတော စုတော မနုဿလောကေ ဥပ္ပန္နော ဗလာဓိပေါ စတုရင်္ဂိနိယာ သေနာယ အဓိပေါ ပဓာနော အဋ္ဌသတဇာတီသု ပဒေသရာဇာ ဟုတွာ ဝသုဓံ အနေကရတနဝရံ ပထဝိံ အာဝသိဿတိ ပုထဗျံ ဝိဟရိဿတီတိ အတ္ထော.

651. "'තිස් හතර වතාවක්' යනු තුසිත භවනයෙන් චුතව තාවතිංස භවනයෙහි උපත ලබා තිස් හතර වතාවක් දෙවියන්ට අධිපතිව දිව්‍ය රාජ්‍යය කරවන්නේය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'අටසිය වතාවක් සේනාධිපති' යනු තාවතිංස භවනයෙන් චුතව මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි උපත ලබා සිව් රඟ සේනාවකට අධිපතිව ප්‍රධාන වී අටසියයක් ජාතීන්හි ප්‍රාදේශීය රජෙකු වී අනේක රත්නයන්ගෙන් පිරි උතුම් වූ පොළොවෙහි වාසය කරන්නේය යන්න අර්ථයයි."

၆၅၂. အဋ္ဌပညာသက္ခတ္တုန္တိ အဋ္ဌပညာသဇာတီသု စက္ကဝတ္တီ ရာဇာ ဘဝိဿတီတိ အတ္ထော. မဟိယာ သကလဇမ္ဗုဒီပပထဝိယာ ဝိပုလံ အသင်္ချေယျံ ပဒေသရဇ္ဇံ ကာရယိဿတိ.

652. "'පනස් අට වතාවක්' යනු පනස් අටක් ජාතීන්හි සක්විති රජෙකු වන්නේය යන්න අර්ථයයි. මුළු දඹදිව තලයෙහිම විශාල වූ ද අප්‍රමාණ වූ ද ප්‍රාදේශීය රාජ්‍යයන් කරවන්නේය."

၆၅၄. သကျာနံ [Pg.352] ကုလကေတုဿာတိ သကျရာဇူနံ ကုလဿ ဓဇဘူတဿ ဗုဒ္ဓဿ ဉာတကော ဘဝိဿတီတိ အတ္ထော.

654. "'ශාක්‍යයන්ගේ කුලකේතුව' යනු ශාක්‍ය රජවරුන්ගේ කුලයට ධජයක් බඳු වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඥාතියෙකු වන්නේය යන්න අර්ථයයි."

၆၅၅. အာတာပီတိ ဝီရိယဝါ. နိပကောတိ နေပက္ကသင်္ခါတာယ ပညာယ သမန္နာဂတော. ဗာဟုသစ္စေသု ဗဟုဿုတဘာဝေသု ပိဋကတ္တယဓာရဏေသု ကောဝိဒေါ ဆေကော. နိဝါတဝုတ္တိ အနဝညတ္တိကော အထဒ္ဓေါ ကာယပါဂဗ္ဗိယာဒိထဒ္ဓဘာဝဝိရဟိတော သဗ္ဗပါဌီ သကလပိဋကတ္တယဓာရီ ဘဝိဿတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

655. "'ආතාපී' යනු වීර්යවන්ත වූ ද, 'නිපකෝ' යනු මනා නුවණින් යුක්ත වූ ද යන්නයි. බහුශ්‍රැත භාවයෙහි එනම් ත්‍රිපිටකය දරා ගැනීමෙහි දක්ෂයෙක්, නිපුණවන්නෙක් වන්නේය. යටහත් පැවතුම් ඇති, අනුන් හෙළා නොදකින, තද ගති නැති, කාය ප්‍රගල්භතාදී තද ගතිවලින් තොර වූ, සියලු පාළි ග්‍රන්ථ හා සකල ත්‍රිපිටකයම දරන්නෙකු වන්නේය යන්න සම්බන්ධයයි."

၆၅၆. ပဓာနပဟိတတ္တော သောတိ သော အာနန္ဒတ္ထေရော ဝီရိယကရဏာယ ပေသိတစိတ္တော. ဥပသန္တော နိရူပဓီတိ ရာဂူပဓိဒေါသူပဓိမောဟူပဓီဟိ ဝိရဟိတော, သောတာပတ္တိမဂ္ဂေန ပဟာတဗ္ဗကိလေသာနံ ပဟီနတ္တာ ဥပသန္တော သန္တကာယစိတ္တော.

656. "'පධානපහිතත්තෝ සෝ' යනු ඒ ආනන්ද තෙරණුවන් වීර්යය කිරීම සඳහා මෙහෙයවන ලද සිත් ඇති බවයි. 'උපසන්තෝ නිරූපධි' යනු රාග, දෝෂ, මෝහ යන උපධීන්ගෙන් තොර වූ, සෝවාන් මග්ගයෙන් ප්‍රහීණය කළ යුතු කෙලෙසුන් ප්‍රහීණ කළ බැවින් සන්සුන් වූ කාය චිත්ත ඇති බවයි."

၆၅၇. သန္တိ အာရညကာတိ အရညေ ဘဝါ မဟာဝနေ ဇာတာ. သဋ္ဌိဟာယနာတိ သဋ္ဌိဝဿကာလေ ဟာယနဗလာ. တိဓာ ပဘိန္နာတိ အက္ခိကဏ္ဏကောသသင်္ခါတေဟိ တီဟိ ဌာနေဟိ ဘိန္နမဒါ. မာတင်္ဂါတိ မာတင်္ဂဟတ္ထိကုလေ ဇာတာ. ဤသာဒန္တာတိ ရထီသာသဒိသဒန္တာ. ဥရူဠှဝါ ရာဇဝါဟနာ. ကုဉ္ဇရသင်္ခါတာ နာဂါ ဟတ္ထိရာဇာနော သန္တိ သံဝိဇ္ဇန္တိ ယထာ, တထာ သတသဟဿသင်္ချာ ခီဏာသဝသင်္ခါတာ ပဏ္ဍိတာ မဟိဒ္ဓိကာ အရဟန္တနာဂါ သန္တိ, သဗ္ဗေ တေ အရဟန္တနာဂါ ဗုဒ္ဓနာဂရာဇဿ. န ဟောန္တိ ပဏိဓိမှိ တေတိ တေ ပဏိဓိမှိ တာဒိသာ န ဟောန္တိ, ကိံ သဗ္ဗေ တေ ဘယဘီတာ သကဘာဝေန သဏ္ဌာတုံ အသမတ္ထာတိ အတ္ထော. သေသံ ဝုတ္တနယတ္တာ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

657. "මහා වනයෙහි උපන් ආරණ්‍යවාසී ඇතෝ ඇත්තාහ. සැට වසක් වයසැති මද බලයෙන් යුක්ත, ඇස්, කන් හා මද වහනය වන ස්ථාන යන තැන් තුනකින් මද ගලන්නා වූ, මාතංග හස්ති කුලයෙහි උපන්, නඟුල් ඊසයක් බඳු කෙළින් වූ දළ ඇති, රජුන්ගේ වාහන වූ, කුංජර නම් වූ හස්ති රාජයෝ යම් සේ සිටිත් ද, එසේම කෙලෙස් නැසූ ලක්ෂ සංඛ්‍යාත පණ්ඩිත වූ මහා පිරිවර ඇති රහතන් වහන්සේලා සිටිති. ඒ සියලු රහතන් වහන්සේලා බුදුරජාණන් වහන්සේ නමැති හස්ති රාජයා හා සමාන නොවෙති. ප්‍රාර්ථනාවන් අතින් උන්වහන්සේ හා සමාන නොවෙති. ඒ සියලු දෙනාම බියෙන් තොරව තම ඵල සමාපත්තියෙන් සිටීමට සමර්ථ වෙති යන්න අර්ථයයි. ඉතිරිය කලින් කියන ලද ක්‍රමයට පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය."

အာနန္ဒတ္ထေရအပဒါနဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

"ආනන්ද තෙරණුවන්ගේ අපදාන වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී."

ဧတ္တာဝတာ ပဌမာ ဗုဒ္ဓဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

"මෙතෙකින් පළමු බුද්ධ වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී."

ပဌမော ဘာဂေါ နိဋ္ဌိတော.

"පළමු කොටස නිමවන ලදී."