นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

그분, 복되신 분, 아라한, 완전히 깨달으신 분께 귀의합니다.

ขุทฺทกนิกาเย

쿠다카 니까야(소부)

เถรีคาถา-อฏฺฐกถา

테리가타 주석(장로니게 주석)

๑. เอกกนิปาโต

1. 하나의 모음(에카카 니빠따)

๑. อญฺญตราเถรีคาถาวณฺณนา

1. 어떤 장로니 게송의 주석

อิทานิ [Pg.1] เถรีคาถานํ อตฺถสํวณฺณนาย โอกาโส อนุปฺปตฺโต. ตตฺถ ยสฺมา ภิกฺขุนีนํ อาทิโต ยถา ปพฺพชฺชา อุปสมฺปทา จ ปฏิลทฺธา, ตํ ปกาเสตฺวา อตฺถสํวณฺณนาย กรียมานาย ตตฺถ ตตฺถ คาถานํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ วิภาเวตุํ สุกรา โหติ สุปากฏา จ, ตสฺมา ตํ ปกาเสตุํ อาทิโต ปฏฺฐาย สงฺเขปโต อยํ อนุปุพฺพิกถา –

이제 장로니들의 게송들에 대한 의미 해설의 기회가 도래했습니다. 거기서 비구니들이 처음에 어떻게 출가와 구족계를 얻었는지를 밝히면서 의미 해설이 이루어질 때, 곳곳의 게송들이 발생하게 된 배경을 밝히는 것이 쉬워지고 아주 명확해집니다. 그러므로 그것을 밝히기 위해 처음부터 시작하여 요약한 이와 같은 순차적인 이야기가 있습니다.

อยญฺหิ โลกนาโถ ‘‘มนุสฺสตฺตํ ลิงฺคสมฺปตฺตี’’ตฺยาทินา วุตฺตานิ อฏฺฐงฺคานิ สโมธาเนตฺวา ทีปงฺกรสฺส ภควโต ปาทมูเล กตมหาภินีหาโร สมตึสปารมิโย ปูเรนฺโต จตุวีสติยา พุทฺธานํ สนฺติเก ลทฺธพฺยากรโณ อนุกฺกเมน ปารมิโย ปูเรตฺวา ญาตตฺถจริยาย โลกตฺถจริยาย พุทฺธตฺถจริยาย จ โกฏึ ปตฺวา ตุสิตภวเน นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา ทสสหสฺสจกฺกวาฬเทวตาหิ พุทฺธภาวาย –

참으로 이 세상의 보호자께서는 ‘인간임, 성(性)의 구비’ 등으로 설해진 여덟 가지 요소를 갖추고, 디빵까라 부처님의 발아래에서 위대한 서원을 세우신 뒤, 서른 가지 바라밀을 채우시며 스물네 분의 부처님들 처소에서 수기를 받으셨습니다. 차례대로 바라밀을 채워 친족을 위한 행(行), 세상을 위한 행, 부처가 되기 위한 행의 정점에 도달하여, 도솔천에 태어나 그곳에서 수명이 다할 때까지 머무시다가, 일만 세계의 신들로부터 부처가 되어 주시기를 다음과 같이 요청받으셨습니다.

‘‘กาโล โข เต มหาวีร, อุปฺปชฺช มาตุกุจฺฉิยํ;

สเทวกํ ตารยนฺโต, พุชฺฌสฺสุ อมตํ ปท’’นฺติ. (พุ. วํ. ๑.๖๗) –

“위대한 영웅이시여, 지금이 바로 당신을 위한 때이니, 어머니의 모태에 태어나소서. 신들을 포함한 세상을 건너게 하시며, 불사의 경지를 깨달으소서.” (붓다왕사 1.67)

อายาจิตมนุสฺสูปปตฺติโก [Pg.2] ตาสํ เทวตานํ ปฏิญฺญํ ทตฺวา, กตปญฺจมหาวิโลกโน สกฺยราชกุเล สุทฺโธทนมหาราชสฺส เคเห สโต สมฺปชาโน มาตุกุจฺฉึ โอกฺกนฺโต ทสมาเส สโต สมฺปชาโน ตตฺถ ฐตฺวา, สโต สมฺปชาโน ตโต นิกฺขนฺโต ลุมฺพินีวเน ลทฺธาภิชาติโก วิวิธา ธาติโย อาทึ กตฺวา มหตา ปริหาเรน สมฺมเทว ปริหริยมาโน อนุกฺกเมน วุฑฺฒิปฺปตฺโต ตีสุ ปาสาเทสุ วิวิธนาฏกชนปริวุโต เทโว วิย สมฺปตฺตึ อนุภวนฺโต ชิณฺณพฺยาธิมตทสฺสเนน ชาตสํเวโค ญาณสฺส ปริปากตํ คตตฺตา, กาเมสุ อาทีนวํ เนกฺขมฺเม จ อานิสํสํ ทิสฺวา, ราหุลกุมารสฺส ชาตทิวเส ฉนฺนสหาโย กณฺฑกํ อสฺสราชํ อารุยฺห, เทวตาหิ วิวเฏน ทฺวาเรน อฑฺฒรตฺติกสมเย มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิตฺวา, เตเนว รตฺตาวเสเสน ตีณิ รชฺชานิ อติกฺกมิตฺวา อโนมานทีตีรํ ปตฺวา ฆฏิการมหาพฺรหฺมุนา อานีเต อรหตฺตทฺธเช คเหตฺวา ปพฺพชิโต, ตาวเทว วสฺสสฏฺฐิกตฺเถโร วิย อากปฺปสมฺปนฺโน หุตฺวา, ปาสาทิเกน อิริยาปเถน อนุกฺกเมน ราชคหํ ปตฺวา, ตตฺถ ปิณฺฑาย จริตฺวา ปณฺฑวปพฺพตปพฺภาเร ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชิตฺวา, มาคธราเชน รชฺเชน นิมนฺติยมาโน ตํ ปฏิกฺขิปิตฺวา, ภคฺควสฺสารามํ คนฺตฺวา, ตสฺส สมยํ ปริคฺคณฺหิตฺวา ตโต อาฬารุทกานํ สมยํ ปริคฺคณฺหิตฺวา, ตํ สพฺพํ อนลงฺกริตฺวา อนุกฺกเมน อุรุเวลํ คนฺตฺวา ตตฺถ ฉพฺพสฺสานิ ทุกฺกรการิกํ กตฺวา, ตาย อริยธมฺมปฏิเวธสฺสาภาวํ ญตฺวา ‘‘นายํ มคฺโค โพธายา’’ติ โอฬาริกํ อาหารํ อาหรนฺโต กติปาเหน พลํ คาเหตฺวา วิสาขาปุณฺณมทิวเส สุชาตาย ทินฺนํ วรโภชนํ ภุญฺชิตฺวา, สุวณฺณปาตึ นทิยา ปฏิโสตํ ขิปิตฺวา, ‘‘อชฺช พุทฺโธ ภวิสฺสามี’’ติ กตสนฺนิฏฺฐาโน สายนฺหสมเย กาเฬน นาคราเชน อภิตฺถุติคุโณ โพธิมณฺฑํ อารุยฺห อจลฏฺฐาเน ปาจีนโลกธาตุอภิมุโข อปราชิตปลฺลงฺเก นิสินฺโน จตุรงฺคสมนฺนาคตํ วีริยํ อธิฏฺฐาย, สูริเย อนตฺถงฺคเตเยว มารพลํ วิธมิตฺวา, ปฐมยาเม ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสริตฺวา, มชฺฌิมยาเม ทิพฺพจกฺขุํ วิโสเธตฺวา, ปจฺฉิมยาเม ปฏิจฺจสมุปฺปาเท ญาณํ โอตาเรตฺวา, อนุโลมปฏิโลมํ ปจฺจยาการํ สมฺมสนฺโต วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา สพฺพพุทฺเธหิ อธิคตํ อนญฺญสาธารณํ สมฺมาสมฺโพธึ อธิคนฺตฺวา, นิพฺพานารมฺมณาย ผลสมาปตฺติยา ตตฺเถว สตฺตาหํ [Pg.3] วีตินาเมตฺวา, เตเนว นเยน อิตรสตฺตาเหปิ โพธิมณฺเฑเยว วีตินาเมตฺวา, ราชายตนมูเล มธุปิณฺฑิกโภชนํ ภุญฺชิตฺวา, ปุน อชปาลนิคฺโรธมูเล นิสินฺโน ธมฺมตาย ธมฺมคมฺภีรตํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อปฺโปสฺสุกฺกตาย จิตฺเต นมนฺเต มหาพฺรหฺมุนา อายาจิโต พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโต ติกฺขินฺทฺริยมุทินฺทฺริยาทิเภเท สตฺเต ทิสฺวา มหาพฺรหฺมุนา ธมฺมเทสนาย กตปฏิญฺโญ ‘‘กสฺส นุ โข อหํ ปฐมํ ธมฺมํ เทเสยฺย’’นฺติ อาวชฺเชนฺโต อาฬารุทกานํ กาลงฺกตภาวํ ญตฺวา, ‘‘พหุปการา โข เม ปญฺจวคฺคิยา ภิกฺขู, เย มํ ปธานปหิตตฺตํ อุปฏฺฐหึสุ, ยํนูนาหํ ปญฺจวคฺคิยานํ ภิกฺขูนํ ปฐมํ ธมฺมํ เทเสยฺย’’นฺติ (มหาว. ๑๐) จินฺเตตฺวา, อาสาฬฺหิปุณฺณมายํ มหาโพธิโต พาราณสึ อุทฺทิสฺส อฏฺฐารสโยชนํ มคฺคํ ปฏิปนฺโน อนฺตรามคฺเค อุปเกน อาชีวเกน สทฺธึ มนฺเตตฺวา, อนุกฺกเมน อิสิปตนํ ปตฺวา ตตฺถ ปญฺจวคฺคิเย สญฺญาเปตฺวา ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, อนฺตา ปพฺพชิเตน น เสวิตพฺพา’’ติอาทินา (มหาว. ๑๓; สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; ปฏิ. ม. ๒.๓๐) ธมฺมจกฺกปวตฺตนสุตฺตนฺตเทสนาย อญฺญาสิโกณฺฑญฺญปฺปมุขา อฏฺฐารสพฺรหฺมโกฏิโย ธมฺมามตํ ปาเยตฺวา ปาฏิปเท ภทฺทิยตฺเถรํ, ปกฺขสฺส ทุติยายํ วปฺปตฺเถรํ, ปกฺขสฺส ตติยายํ มหานามตฺเถรํ, จตุตฺถิยํ อสฺสชิตฺเถรํ, โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาเปตฺวา, ปญฺจมิยํ ปน ปกฺขสฺส อนตฺตลกฺขณสุตฺตนฺตเทสนาย (มหาว. ๒๐; สํ. นิ. ๓.๕๙) สพฺเพปิ อรหตฺเต ปติฏฺฐาเปตฺวา ตโต ปรํ ยสทารกปฺปมุเข ปญฺจปณฺณาสปุริเส, กปฺปาสิกวนสณฺเฑ ตึสมตฺเต ภทฺทวคฺคิเย, คยาสีเส ปิฏฺฐิปาสาเณ สหสฺสมตฺเต ปุราณชฏิเลติ เอวํ มหาชนํ อริยภูมึ โอตาเรตฺวา พิมฺพิสารปฺปมุขานิ เอกาทสนหุตานิ โสตาปตฺติผเล นหุตํ สรณตฺตเย ปติฏฺฐาเปตฺวา เวฬุวนํ ปฏิคฺคเหตฺวา ตตฺถ วิหรนฺโต อสฺสชิตฺเถรสฺส วาหสา อธิคตปฐมมคฺเค สญฺจยํ อาปุจฺฉิตฺวา, สทฺธึ ปริสาย อตฺตโน สนฺติกํ อุปคเต สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเน อคฺคผลํ สจฺฉิกตฺวา สาวกปารมิยา มตฺถกํ ปตฺเต อคฺคสาวกฏฺฐาเน ฐเปตฺวา กาฬุทายิตฺเถรสฺส อภิยาจนาย กปิลวตฺถุํ คนฺตฺวา, มานตฺถทฺเธ ญาตเก ยมกปาฏิหาริเยน ทเมตฺวา, ปิตรํ อนาคามิผเล, มหาปชาปตึ โสตาปตฺติผเล ปฏิฏฺฐาเปตฺวา[Pg.4], นนฺทกุมารํ ราหุลกุมารญฺจ ปพฺพาเชตฺวา, สตฺถา ปุนเทว ราชคหํ ปจฺจาคจฺฉิ.

인간으로 태어나기를 간청받아 그 천신들에게 약속을 하시고, 다섯 가지 큰 관찰(오대관찰)을 하신 뒤, 석가족 왕가의 숫도다나 대왕의 집에서 마음챙김과 알아차림을 유지하며 모태에 드셨고, 열 달 동안 마음챙김과 알아차림을 유지하며 그곳에 머무셨으며, 마음챙김과 알아차림을 유지하며 그곳에서 나오시어 룸비니 동산에서 태어나셨습니다. 여러 유모들을 비롯한 큰 보살핌 속에서 올바르게 양육되어 점차 성장하셨고, 세 곳의 궁전에서 여러 무희들에게 둘러싸여 천신과도 같은 번영을 누리셨으나, 늙고 병들고 죽은 이를 보고 영적인 절박함(상베가)이 생겼고 지혜가 성숙해졌기에, 감각적 욕망의 위험과 출가의 이익을 보시고는, 라훌라 왕자가 태어난 날에 동료인 찬나와 함께 말의 왕 칸타카에 올라, 천신들이 열어준 문을 통해 한밤중에 위대한 출가를 하셨습니다. 그 밤이 가기 전에 세 나라를 지나 아노마 강변에 이르러 가티카라 대범천이 가져온 아라한의 깃발(가사)을 수하고 출가하셨으며, 즉시 법납 60년의 장로와 같이 위의를 갖추시고 장엄한 몸가짐으로 점차 라자가하에 이르러, 그곳에서 탁발을 하시고 판다바 산의 동굴에서 공양을 드셨으며, 마가다 국왕의 왕위 제안을 거절하시고, 박가바의 원림에 가서 그의 교설을 배우신 뒤, 이어서 알라라와 우다카의 교설을 배우셨으나 그 모든 것에 만족하지 못하시고 점차 우루벨라로 가셔서 그곳에서 6년 동안 고행을 하셨습니다. 그러한 고행으로는 성스러운 법을 깨달을 수 없음을 아시고 '이것은 깨달음을 위한 길이 아니다'라고 생각하시며 거친 음식을 드시고 며칠 만에 기력을 회복하셨습니다. 위사카 월의 보름날 수자타가 올린 수승한 음식을 드시고 황금 발우를 강물에 거슬러 던지시며 '오늘 나는 부처가 되리라'고 결심하셨습니다. 저녁 무렵 갈라 용왕의 찬탄을 받으며 보리도량에 오르시어, 흔들림 없는 곳에서 동쪽 세계를 향해 결코 패배하지 않는 가부좌를 틀고 앉아 네 가지 요소를 갖춘 정진을 결심하셨습니다. 해가 지기도 전에 마라의 군대를 격퇴하시고, 밤의 초경에는 전생을 기억하는 지혜를 얻으셨으며, 중경에는 천안을 정화하셨고, 말경에는 연기법에 대한 지혜를 확립하셨습니다. 연기의 순관과 역관을 고찰하며 위빳사나를 닦아 모든 부처님들이 증득하신 견줄 바 없는 최상의 깨달음(정등각)을 성취하셨습니다. 열반을 대상으로 하는 과증득(phala-samāpatti) 속에 그곳에서 7일을 보내셨고, 같은 방식으로 다른 7일들도 보리도량에서 보내셨으며, 라자야타나 나무 아래에서 꿀 경단을 드셨습니다. 다시 아자빨라 니그로다 나무 아래 앉아 법의 심오함을 관찰하시고 설법에 소극적인 마음이 드셨으나, 대범천의 간청을 받고 부처의 눈으로 세상을 살피시어 근기가 예리한 자와 둔한 자 등 여러 중생들을 보시고는 대범천에게 설법할 것을 약속하셨습니다. '누구에게 먼저 법을 설할까'라고 생각하시다가 알라라와 우다카가 세상을 떠난 것을 아시고, '오비구들은 내가 정진할 때 시봉해 주었으니 내게 큰 은혜가 있다. 그러니 내가 오비구들에게 먼저 법을 설하리라'고 생각하시고, 아살하 월의 보름날에 대보리수에서 바라나시를 향해 18유순의 길을 떠나셨으며, 도중에 아지위카 수행자 우빠까와 대화를 나누셨습니다. 점차 이시빠따나에 이르러 그곳에서 오비구들을 설득하신 뒤, '비구들이여, 출가자가 가까이하지 말아야 할 두 가지 극단이 있다'라는 내용의 초전법륜경 설법으로 안냐꼰단냐를 비롯한 18억의 범천들에게 법의 감로수를 마시게 하셨습니다. 그리고 보름 다음 날(16일)에는 밧디야 장로를, 17일에는 왑빠 장로를, 18일에는 마하나마 장로를, 19일에는 앗사지 장로를 예류과에 머물게 하셨습니다. 보름 후 다섯 번째 날(20일)에는 무아특성경 설법으로 그들 모두를 아라한과에 머물게 하셨습니다. 그 후 야사 도령을 비롯한 55명의 남성들, 까빠시까 숲의 30여 명의 밧다왁기야들, 가야시사의 바위 위에서 천 명의 옛 고행자(자띨라)들 등 수많은 대중을 성스러운 경지에 들게 하셨으며, 빔비사라 왕을 비롯한 11만 명을 예류과에, 1만 명을 삼귀의에 머물게 하셨습니다. 죽림정사(벨루바나)를 기증받아 그곳에 머무실 때, 앗사지 장로를 통해 첫 번째 도를 얻고 산자야를 떠나 권속들과 함께 당신께 온 사리뿟따와 목갈라나에게 아라한과를 체득하게 하시고 제자로서의 완성을 이룬 그들을 두 으뜸 제자의 자리에 세우셨습니다. 깔루다이 장로의 간청으로 까뻴라왓투에 가셔서 자만심에 가득 찬 친족들을 쌍신변으로 조복시키셨고, 부친을 불환과(아나함과)에, 마하빠자빠띠를 예류과에 머물게 하셨으며, 난다 왕자와 라훌라 왕자를 출가시키신 뒤, 스승께서는 다시 라자가하로 돌아오셨습니다.

อถาปเรน สมเยน สตฺถริ เวสาลึ อุปนิสฺสาย กูฏาคารสาลายํ วิหรนฺเต สุทฺโธทนมหาราชา เสตจฺฉตฺตสฺส เหฏฺฐาว อรหตฺตํ สจฺฉิกตฺวา ปรินิพฺพายิ. อถ มหาปชาปติยา โคตมิยา ปพฺพชฺชาย จิตฺตํ อุปฺปชฺชิ, ตโต โรหินีนทีตีเร กลหวิวาทสุตฺตนฺตเทสนาย (สุ. นิ. ๘๖๘ อาทโย) ปริโยสาเน นิกฺขมิตฺวา, ปพฺพชิตานํ ปญฺจนฺนํ กุมารสตานํ ปาทปริจาริกา เอกชฺฌาสยาว หุตฺวา มหาปชาปติยา สนฺติกํ คนฺตฺวา, สพฺพาว ‘‘สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชิสฺสามา’’ติ มหาปชาปตึ เชฏฺฐิกํ กตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตุกามา อเหสุํ. อยญฺจ มหาปชาปติ ปุพฺเพปิ เอกวารํ สตฺถารํ ปพฺพชฺชํ ยาจิตฺวา นาลตฺถ, ตสฺมา กปฺปกํ ปกฺโกสาเปตฺวา เกเส ฉินฺทาเปตฺวา กาสายานิ อจฺฉาเทตฺวา สพฺพา ตา สากิยานิโย อาทาย เวสาลึ คนฺตฺวา อานนฺทตฺเถเรน ทสพลํ ยาจาเปตฺวา, อฏฺฐครุธมฺมปฏิคฺคหเณน ปพฺพชฺชํ อุปสมฺปทญฺจ อลตฺถ. อิตรา ปน สพฺพาปิ เอกโต อุปสมฺปนฺนา อเหสุํ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถารโต ปเนตํ วตฺถุ ตตฺถ ตตฺถ ปาฬิยํ (จูฬว. ๔๐๒) อาคตเมว.

그 후 다른 때에 스승께서 웨살리에 의지하여 중각강당에 머물고 계실 때, 숫도다나 대왕은 흰 일산 아래에서 아라한과를 실증하고 반열반하였습니다. 그때 마하파자파티 고타미에게 출가하려는 마음이 생겼고, 그 후 로히니 강변에서의 다툼과 분쟁에 관한 설법 끝에 출가했던 오백 명의 왕자들의 아내들도 한결같은 마음이 되어 마하파자파티에게 가서, 모두 '스승의 곁에서 출가하리라'고 하며 마하파자파티를 우두머리로 삼아 스승에게 가고자 했습니다. 이 마하파자파티는 이전에도 한 번 스승께 출가를 요청했으나 얻지 못했으므로, 이발사를 불러 머리를 깎게 하고 가사를 입고서 그 모든 사캬 여인들을 데리고 웨살리로 가서 아난다 장로를 통해 십력자께 요청하여, 여덟 가지 무거운 법을 수지함으로써 출가와 구족계를 얻었습니다. 나머지 여인들도 모두 한꺼번에 구족계를 받았습니다. 이것이 여기에서의 요약입니다. 이 이야기는 상세하게는 여기저기 팔리어 성전(율장 소품 등)에 전해집니다.

เอวํ อุปสมฺปนฺนา ปน มหาปชาปติ สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. อถสฺสา สตฺถา ธมฺมํ เทเสสิ. สา สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ. เสสา จ ปญฺจสตภิกฺขุนิโย นนฺทโกวาทปริโยสาเน (ม. นิ. ๓.๓๙๘) อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. เอวํ ภิกฺขุนิสงฺเฆ สุปฺปติฏฺฐิเต ปุถุภูเต ตตฺถ ตตฺถ คามนิคมชนปทราชธานีสุ กุลิตฺถิโย กุลสุณฺหาโย กุลกุมาริกาโย พุทฺธสุพุทฺธตํ ธมฺมสุธมฺมตํ สงฺฆสุปฺปฏิปตฺติตญฺจ สุตฺวา, สาสเน อภิปฺปสนฺนา สํสาเร จ ชาตสํเวคา อตฺตโน สามิเก มาตาปิตโร ญาตเก จ อนุชานาเปตฺวา, สาสเน อุรํ ทตฺวา ปพฺพชึสุ. ปพฺพชิตฺวา จ สีลาจารสมฺปนฺนา สตฺถุโน จ เตสํ เถรานญฺจ สนฺติเก โอวาทํ ลภิตฺวา ฆเฏนฺติโย วายมนฺติโย นจิรสฺเสว อรหตฺตํ สจฺฉากํสุ. ตาหิ อุทานาทิวเสน ตตฺถ ตตฺถ ภาสิตา [Pg.5] คาถา ปจฺฉา สงฺคีติการเกหิ เอกชฺฌํ กตฺวา เอกกนิปาตาทิวเสน สงฺคีตึ อาโรปยึสุ ‘‘อิมา เถรีคาถา นามา’’ติ. ตาสํ นิปาตาทิวิภาโค เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ตตฺถ นิปาเตสุ เอกกนิปาโต อาทิ. ตตฺถปิ –

이렇게 구족계를 받은 마하파자파티는 스승께 다가가 절을 올리고 한곁에 섰습니다. 그때 스승께서는 그녀에게 법을 설하셨습니다. 그녀는 스승의 곁에서 명상 주제를 받아 아라한과에 도달했습니다. 나머지 오백 명의 비구니들도 난다코와다 경의 끝에 아라한과에 도달했습니다. 이처럼 비구니 승가가 잘 확립되고 널리 퍼지자, 여기저기 마을과 읍내와 지방과 왕도에서 가문의 여인들, 가문의 며느리들, 가문의 처녀들이 부처님의 잘 깨달으심과 법의 훌륭함과 승가의 잘 수행함에 대해 듣고서, 가르침에 깊은 신심을 내고 윤회에 대한 두려움을 일으켜, 자신의 남편과 부모와 친족들에게 허락을 구한 뒤 가르침에 몸을 던져 출가했습니다. 출가하여 계행과 품행을 갖추고 스승과 장로들 곁에서 훈계를 받으며 정진하고 노력하여 오래지 않아 아라한과를 실증했습니다. 그들이 우다나 등으로 여기저기서 읊은 게송들을 나중에 결집자들이 한데 모아 '이것이 테리가타(장로니게)이다'라고 부르며 일니파타 등으로 결집에 올렸습니다. 그들의 니파타 등 구분은 앞에서 이미 언급되었습니다. 그 니파타들 중에서 일니파타가 첫 번째입니다. 거기서도—

๑.

1.

‘‘สุขํ สุปาหิ เถริเก, กตฺวา โจเฬน ปารุตา;

อุปสนฺโต หิ เต ราโค, สุกฺขฑากํว กุมฺภิย’’นฺติ. –

“테리카여, 누더기 옷을 걸치고 편안히 잠들라. 그대의 탐욕은 항아리 속에서 말라버린 채소처럼 가라앉았으니.”

อยํ คาถา อาทิ. ตสฺสา กา อุปฺปตฺติ? อตีเต กิร อญฺญตรา กุลธีตา โกณาคมนสฺส ภควโต กาเล สาสเน อภิปฺปสนฺนา หุตฺวา สตฺถารํ นิมนฺเตตฺวา ทุติยทิวเส สาขามณฺฑปํ กาเรตฺวา วาลิกํ อตฺถริตฺวา อุปริ วิตานํ พนฺธิตฺวา คนฺธปุปฺผาทีหิ ปูชํ กตฺวา สตฺถุ กาลํ อาโรจาเปสิ. สตฺถา ตตฺถ คนฺตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. สา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน ปริวิสิตฺวา, ภควนฺตํ ภุตฺตาวึ โอนีตปตฺตปาณึ ติจีวเรน อจฺฉาเทสิ. ตสฺสา ภควา อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ. สา ยาวตายุกํ ปุญฺญานิ กตฺวา อายุปริโยสาเน เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา เอกํ พุทฺธนฺตรํ สุคตีสุ เอว สํสรนฺตี กสฺสปสฺส ภควโต กาเล คหปติกุเล นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺวา, สํสาเร ชาตสํเวคา สาสเน ปพฺพชิตฺวา อุปสมฺปชฺชิตฺวา วีสติวสฺสหสฺสานิ ภิกฺขุนิสีลํ ปูเรตฺวา, ปุถุชฺชนกาลกิริยํ กตฺวา, สคฺเค นิพฺพตฺตา เอกํ พุทฺธนฺตรํ สคฺคสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท เวสาลิยํ ขตฺติยมหาสาลกุเล นิพฺพตฺติ. ตํ ถิรสนฺตสรีรตาย เถริกาติ โวหรึสุ. สา วยปฺปตฺตา กุลปฺปเทสาทินา สมานชาติกสฺส ขตฺติยกุมารสฺส มาตาปิตูหิ ทินฺนา ปติเทวตา หุตฺวา วสนฺตี สตฺถุ เวสาลิคมเน สาสเน ปฏิลทฺธสทฺธา อุปาสิกา หุตฺวา, อปรภาเค มหาปชาปติโคตมีเถริยา สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา ปพฺพชฺชาย รุจึ อุปฺปาเทตฺวา ‘‘อหํ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ สามิกสฺสาโรเจสิ. สามิโก นานุชานาติ. สา ปน กตาธิการตาย ยถาสุตํ ธมฺมํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา รูปารูปธมฺเม ปริคฺคเหตฺวา วิปสฺสนํ อนุยุตฺตา วิหรติ.

이 게송이 첫 번째입니다. 그 유래는 어떠합니까? 과거 코나 가마나 부처님 당시에 어떤 가문의 딸이 가르침에 깊은 신심을 내어 스승을 초청하여 다음 날 나뭇가지 정자를 짓고 모래를 깔고 위에 천막을 치고 향과 꽃 등으로 공양을 올린 뒤 스승께 공양 때가 되었음을 알렸습니다. 스승께서는 그곳에 가셔서 마련된 자리에 앉으셨습니다. 그녀는 세존께 절을 올리고 맛있는 음식으로 대접한 뒤, 공양을 마치고 발우에서 손을 뗀 세존께 삼의를 올렸습니다. 세존께서는 그녀에게 축원을 해주고 떠나셨습니다. 그녀는 일생 동안 공덕을 쌓고 수명이 다한 뒤 천상에 태어나 한 부처님 사이 동안 선처에서만 윤회하다가, 카사파 부처님 당시에 거사 가문에 태어나 장성하여 윤회에 대한 두려움을 느껴 가르침 안에서 출가하고 구족계를 받아 2만 년 동안 비구니의 계를 지키고는, 범부로서 목숨을 마친 뒤 천상에 태어나 한 부처님 사이 동안 천상의 행복을 누리다가 이번 부처님 출현기에 웨살리의 크샤트리아 대가문에서 태어났습니다. 그녀의 몸이 단단하고 안정되어 있었기에 '테리카'라고 불렀습니다. 그녀는 성인이 되어 가문의 지위 등이 비슷한 크샤트리아 청년에게 부모에 의해 주어져 남편을 신처럼 섬기며 살다가, 스승께서 웨살리에 오셨을 때 가르침에 믿음을 얻어 우바이가 되었고, 나중에 마하파자파티 고타미 장로니 곁에서 법을 듣고 출가하려는 마음을 내어 '나는 출가하겠습니다'라고 남편에게 말했습니다. 남편은 허락하지 않았습니다. 그러나 그녀는 쌓아온 공덕이 있었기에 들은 바 법을 반조하고 색법과 무색법을 파악하여 위빳사나에 전념하며 지냈습니다.

อเถกทิวสํ มหานเส พฺยญฺชเน ปจฺจมาเน มหตี อคฺคิชาลา อุฏฺฐหิ. สา อคฺคิชาลา สกลภาชนํ ตฏตฏายนฺตํ ฌายติ. สา ตํ ทิสฺวา ตเทวารมฺมณํ [Pg.6] กตฺวา สุฏฺฐุตรํ อนิจฺจตํ อุปฏฺฐหนฺตํ อุปธาเรตฺวา ตโต ตตฺถ ทุกฺขานิจฺจานตฺตตญฺจ อาโรเปตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อนุกฺกเมน อุสฺสุกฺกาเปตฺวา มคฺคปฏิปาฏิยา อนาคามิผเล ปติฏฺฐหิ. สา ตโต ปฏฺฐาย อาภรณํ วา อลงฺการํ วา น ธาเรติ. สา สามิเกน ‘‘กสฺมา ตฺวํ, ภทฺเท, อิทานิ ปุพฺเพ วิย อาภรณํ วา อลงฺการํ วา น ธาเรสี’’ติ วุตฺตา อตฺตโน คิหิภาเว อภพฺพภาวํ อาโรเจตฺวา ปพฺพชฺชํ อนุชานาเปสิ. โส วิสาโข อุปาสโก วิย ธมฺมทินฺนํ มหตา ปริหาเรน มหาปชาปติโคตมิยา สนฺติกํ เนตฺวา ‘‘อิมํ, อยฺเย, ปพฺพาเชถา’’ติ อาห. อถ มหาปชาปติโคตมี ตํ ปพฺพาเชตฺวา อุปสมฺปาเทตฺวา วิหารํ เนตฺวา สตฺถารํ ทสฺเสสิ. สตฺถาปิสฺสา ปกติยา ทิฏฺฐารมฺมณเมว วิภาเวนฺโต ‘‘สุขํ สุปาหี’’ติ คาถมาห.

그러던 어느 날 부엌에서 음식을 익히고 있는데 큰 불길이 일어났습니다. 그 불길이 온 그릇을 타닥타닥 소리 내며 태웠습니다. 그녀는 그것을 보고 바로 그것을 대상으로 삼아 무상함을 더욱 잘 나타나게 고찰한 뒤, 거기서 고·무상·무아를 적용하여 위빳사나를 증장시키고 점차 정진하여 도의 순서에 따라 아나함과에 머물게 되었습니다. 그녀는 그때부터 장신구나 꾸미개 등을 걸치지 않았습니다. 그녀는 남편으로부터 '부인, 어찌하여 지금은 전처럼 장신구나 꾸미개를 걸치지 않소?'라는 말을 듣고, 자신이 재가자로 살 수 없는 상태임을 알리고 출가를 허락받았습니다. 그는 위사카 우바새가 담마딘나에게 했던 것처럼 큰 예우를 갖추어 그녀를 마하파자파티 고타미에게 데려가 '성녀시여, 이 여인을 출가시켜 주십시오'라고 말했습니다. 그때 마하파자파티 고타미는 그녀를 출가시키고 구족계를 준 뒤 사원으로 데려가 스승을 뵙게 했습니다. 스승께서도 그녀가 본래 보았던 대상을 설명해 주시며 '편안히 잠들라'는 게송을 읊으셨습니다.

ตตฺถ สุขนฺติ ภาวนปุํสกนิทฺเทโส. สุปาหีติ อาณตฺติวจนํ. เถริเกติ อามนฺตนวจนํ. กตฺวา โจเฬน ปารุตาติ อปฺปิจฺฉตาย นิโยชนํ. อุปสนฺโต หิ เต ราโคติ ปฏิปตฺติกิตฺตนํ. สุกฺขฑากํวาติ อุปสเมตพฺพสฺส กิเลสสฺส อสารภาวนิทสฺสนํ. กุมฺภิยนฺติ ตทาธารสฺส อนิจฺจตุจฺฉาทิภาวนิทสฺสนํ.

거기서 '편안히(sukhaṃ)'는 수행의 상태를 나타내는 중성 명사의 설명입니다. '잠들라(supāhi)'는 명령의 표현입니다. '테리카여(therike)'는 부르는 말입니다. '누더기 옷을 걸치고(katvā coḷena pārutā)'는 적은 욕심에 전념함을 나타냅니다. '그대의 탐욕은 가라앉았으니(upasanto hi te rāgo)'는 수행의 성취를 기리는 것입니다. '말라버린 채소처럼(sukkhaḍākaṃva)'은 가라앉혀야 할 번뇌의 무가치함을 보여주는 것입니다. '항아리 속에서(kumbhiyaṃ)'는 그 대상이 되는 것(몸)의 무상함과 공함 등을 보여주는 것입니다.

สุขนฺติ เจตํ อิฏฺฐาธิวจนํ. สุเขน นิทุกฺขา หุตฺวาติ อตฺโถ. สุปาหีติ นิปชฺชนิทสฺสนญฺเจตํ จตุนฺนํ อิริยาปถานํ, ตสฺมา จตฺตาโรปิ อิริยาปเถ สุเขเนว กปฺเปหิ สุขํ วิหราติ อตฺโถ. เถริเกติ อิทํ ยทิปิ ตสฺสา นามกิตฺตนํ, ปจุเรน อนฺวตฺถสญฺญาภาวโต ปน ถิเร สาสเน ถิรภาวปฺปตฺเต, ถิเรหิ สีลาทิธมฺเมหิ สมนฺนาคเตติ อตฺโถ. กตฺวา โจเฬน ปารุตาติ ปํสุกูลโจเฬหิ จีวรํ กตฺวา อจฺฉาทิตสรีรา ตํ นิวตฺถา เจว ปารุตา จ. อุปสนฺโต หิ เต ราโคติ หิ-สทฺโท เหตฺวตฺโถ. ยสฺมา ตว สนฺตาเน อุปฺปชฺชนกกามราโค อุปสนฺโต อนาคามิมคฺคญาณคฺคินา ทฑฺโฒ, อิทานิ ตทวเสสํ ราคํ อคฺคมคฺคญาณคฺคินา ทเหตฺวา สุขํ สุปาหีติ อธิปฺปาโย. สุกฺขฑากํว กุมฺภิยนฺติ ยถา ตํ ปกฺเก ภาชเน อปฺปกํ ฑากพฺยญฺชนํ มหติยา อคฺคิชาลาย ปจฺจมานํ ฌายิตฺวา สุสฺสนฺตํ วูปสมฺมติ, ยถา วา อุทกมิสฺเส ฑากพฺยญฺชเน อุทฺธนํ อาโรเปตฺวา ปจฺจมาเน อุทเก [Pg.7] วิชฺชมาเน ตํ จิจฺจิฏายติ จิฏิจิฏายติ, อุทเก ปน ฉินฺเน อุปสนฺตเมว โหติ, เอวํ ตว สนฺตาเน กามราโค อุปสนฺโต, อิตรมฺปิ วูปสเมตฺวา สุขํ สุปาหีติ.

‘행복하게’라는 것은 바람직한 상태를 지칭하는 말이다. 행복하게, 즉 괴로움이 없게 되어서라는 뜻이다. ‘잠들라’는 것은 누워 있는 모습을 나타내는 것인데, 이는 네 가지 위의(위엄 있는 자세)를 모두 포함하므로, 네 가지 위의 모두에서 행복하게 지내라, 즉 행복하게 머물라는 뜻이다. ‘테리카’라는 이름은 비록 그녀의 이름을 일컫는 것이지만, 보편적으로 그 의미를 따져보면 굳건한 가르침 속에서 확고한 상태에 도달한 이, 즉 확고한 계율 등의 법을 갖춘 이라는 뜻이다. ‘천 조각으로 덮어쓴’이란 분소의 천 조각으로 가사를 만들어 몸을 가리고 그것을 입고 두른 것을 말한다. ‘그대의 탐욕이 가라앉았으니’에서 ‘히(hi)’라는 단어는 원인의 의미를 지닌다. 그대의 상속(심신)에 일어나는 감각적 욕망이 아나함도의 지혜라는 불에 의해 타버려 가라앉았으므로, 이제 그 나머지 탐욕을 아라한도의 지혜라는 불로 태워버리고 행복하게 잠들라는 의미이다. ‘항아리 속의 마른 채소처럼’이란 마치 익은 그릇 안의 적은 채소 요리가 큰 불길에 익혀져 타서 말라버려 가라앉는 것처럼, 혹은 물이 섞인 채소 요리를 화덕에 올려 익힐 때 물이 있는 동안에는 지글지글 소리가 나다가 물이 다 마르면 고요해지는 것처럼, 이와 같이 그대의 상속에 감각적 욕망이 가라앉았으니, 다른 것들도 가라앉히고 행복하게 잠들라는 것이다.

เถรี อินฺทฺริยานํ ปริปากํ คตตฺตา สตฺถุ เทสนาวิลาเสน จ คาถาปริโยสาเน สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถรี ๒.๑.๒๖-๓๐).

장로니는 감관이 성숙해졌고 스승의 설법의 수려함으로 인해 게송의 끝에 네 가지 분석적 지혜(분별지)와 함께 아라한과를 성취했다. 그리하여 아파다나에 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘โกณาคมนพุทฺธสฺส, มณฺฑโป การิโต มยา;

ธุวํ ติจีวรํทาสึ, พุทฺธสฺส โลกพนฺธุโน.

“코나 가마나 부처님을 위해 원정을 지어 드렸고, 세상의 친족이신 부처님께 항상 세 벌의 가사를 공양 올렸습니다.

‘‘ยํ ยํ ชนปทํ ยามิ, นิคเม ราชธานิโย;

สพฺพตฺถ ปูชิโต โหมิ, ปุญฺญกมฺมสฺสิทํ ผลํ.

“내가 어느 지방, 어느 마을, 어느 왕도를 가더라도 모든 곳에서 존경을 받으니, 이것이 선업의 결과입니다.

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;

นาคีว พนฺธนํ เฉตฺวา, วิหรามิ อนาสวา.

“나의 번뇌들은 다 타버렸고 모든 존재(윤회)는 뿌리 뽑혔습니다. 암코끼리가 결박을 끊은 것처럼 번뇌 없이 머뭅니다.

‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ, พุทฺธเสฏฺฐสฺส สนฺติเก;

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

“가장 뛰어나신 부처님 곁으로 온 것은 참으로 환영할 만한 일이었고, 세 가지 명지(삼명)를 증득하였으며 부처님의 가르침을 실천하였습니다.

‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺฐิเม;

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

“네 가지 분석적 지혜와 여덟 가지 해탈, 그리고 여섯 가지 신통력을 체득하였으니, 부처님의 가르침을 실천하였습니다.”

อรหตฺตํ ปน ปตฺวา เถรี อุทาเนนฺตี ตเมว คาถํ อภาสิ, เตนายํ คาถา ตสฺสา เถริยา คาถา อโหสิ. ตตฺถ เถริยา วุตฺตคาถาย อนวเสโส ราโค ปริคฺคหิโต อคฺคมคฺเคน ตสฺส วูปสมสฺส อธิปฺเปตตฺตา. ราควูปสเมเนว เจตฺถ สพฺเพสมฺปิ กิเลสานํ วูปสโม วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ ตเทกฏฺฐตาย สพฺเพสํ กิเลสธมฺมานํ วูปสมสิทฺธิโต. ตถา หิ วุจฺจติ –

아라한과를 얻은 뒤 장로니는 감흥어를 읊으며 바로 그 게송을 읊었으므로, 이 게송은 그 장로니의 게송이 되었다. 거기서 장로니가 읊은 게송에는 남김없는 탐욕이 포함되는데, 아라한도로써 그것이 가라앉는 것을 의도했기 때문이다. 여기서 탐욕이 가라앉음으로써 모든 번뇌의 가라앉음을 말한 것으로 보아야 하는데, 탐욕과 함께 머무는 모든 번뇌의 법들이 가라앉음이 성립되기 때문이다. 다음과 같이 전해진다.

‘‘อุทฺธจฺจวิจิกิจฺฉาหิ, โย โมโห สหโช มโต;

ปหาเนกฏฺฐภาเวน, ราเคน สรโณ หิ โส’’ติ.

“들뜸과 의심과 함께 일어나는 것으로 알려진 미혹은, 끊어야 할 대상으로서 동일한 위치에 있기 때문에 탐욕과 궤를 같이 한다.”

ยถา เจตฺถ สพฺเพสํ สํกิเลสานํ วูปสโม วุตฺโต, เอวํ สพฺพตฺถาปิ เตสํ วูปสโม วุตฺโตติ เวทิตพฺพํ. ปุพฺพภาเค ตทงฺควเสน, สมถวิปสฺสนากฺขเณ วิกฺขมฺภนวเสน, มคฺคกฺขเณ สมุจฺเฉทวเสน, ผลกฺขเณ ปฏิปฺปสฺสทฺธิวเสน วูปสมสิทฺธิโต. เตน จตุพฺพิธสฺสาปิ ปหานสฺส สิทฺธิ เวทิตพฺพา[Pg.8]. ตตฺถ ตทงฺคปฺปหาเนน สีลสมฺปทาสิทฺธิ, วิกฺขมฺภนปหาเนน สมาธิสมฺปทาสิทฺธิ, อิตเรหิ ปญฺญาสมฺปทาสิทฺธิ ทสฺสิตา โหติ ปหานาภิสมโยปสิชฺฌนโต. ยถา ภาวนาภิสมยํ สาเธติ ตสฺมึ อสติ ตทภาวโต, ตถา สจฺฉิกิริยาภิสมยํ ปริญฺญาภิสมยญฺจ สาเธติ เอวาติ. จตุราภิสมยสิทฺธิยา ติสฺโส สิกฺขา, ปฏิปตฺติยา ติวิธกลฺยาณตา, สตฺตวิสุทฺธิโย จ ปริปุณฺณา อิมาย คาถาย ปกาสิตา โหนฺตีติ เวทิตพฺพํ. อญฺญตราเถรี อปญฺญาตา นามโคตฺตาทิวเสน อปากฏา, เอกา เถรี ลกฺขณสมฺปนฺนา ภิกฺขุนี อิมํ คาถํ อภาสีติ อธิปฺปาโย.

여기서 모든 오염원의 가라앉음이 설해진 것처럼, 모든 곳에서도 그것들의 가라앉음이 설해진 것으로 알아야 한다. 이전 단계에서는 부분적인 버림에 의해, 사마타와 위빳사나의 순간에는 억누름에 의해, 도(道)의 순간에는 완전히 끊음에 의해, 과(果)의 순간에는 평정에 의해 가라앉음이 성립되기 때문이다. 이로써 네 가지 방식의 끊음의 성취를 알아야 한다. 거기서 부분적인 끊음으로 계행의 구족이 성취되고, 억누름에 의한 끊음으로 삼매의 구족이 성취되며, 나머지들에 의해 통찰지(지혜)의 구족이 나타나는데, 버림의 통찰이 완성되기 때문이다. 닦음의 통찰을 성취할 때 그것이 없으면 성취되지 않는 것과 마찬가지로, 실현의 통찰과 철지의 통찰도 이와 같이 성취된다. 네 가지 통찰의 성취로써 세 가지 공부(삼학)와 실천의 세 가지 훌륭함, 그리고 일곱 가지 청정이 원만해짐이 이 게송에 의해 밝혀진 것으로 알아야 한다. ‘어떤 장로니’란 이름과 성 등이 알려지지 않아 유명하지 않은 장로니를 뜻하며, 한 장로니가 특징을 갖춘 비구니가 되어 이 게송을 읊었다는 의미이다.

อญฺญตราเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

어떤 장로니의 게송에 대한 주해가 끝났다.

๒. มุตฺตาเถรีคาถาวณฺณนา

2. 뭇따 장로니의 게송에 대한 주해

๒.

2.

‘‘มุตฺเต มุจฺจสฺสุ โยเคหิ, จนฺโท ราหุคฺคหา อิว;

วิปฺปมุตฺเตน จิตฺเตน, อนณา ภุญฺช ปิณฺฑก’’นฺติ. –

“뭇따여, 라후에게 잡혔다 풀려난 달처럼 속박들로부터 해방되어라. 완전히 해방된 마음으로 빚 없이 탁발 음식을 수용하라.”

อยํ มุตฺตาย นาม สิกฺขมานาย คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺตี วิปสฺสิสฺส ภควโต กาเล กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺวา เอกทิวสํ สตฺถารํ รถิยํ คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ปสนฺนมานสา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา ปีติเวเคน สตฺถุ ปาทมูเล อวกุชฺชา นิปชฺชิ. สา เตน ปุญฺญกมฺเมน เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา อปราปรํ สุคตีสุเยว สํสรนฺตี อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท สาวตฺถิยํ พฺราหฺมณมหาสาลกุเล นิพฺพตฺติ, มุตฺตาติสฺสา นามํ อโหสิ. สา อุปนิสฺสยสมฺปนฺนตาย วีสติวสฺสกาเล มหาปชาปติโคตมิยา สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา สิกฺขมานาว หุตฺวา กมฺมฏฺฐานํ กถาเปตฺวา วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรติ. สา เอกทิวสํ ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺตา เถรีนํ ภิกฺขุนีนํ วตฺตํ ทสฺเสตฺวา ทิวาฏฺฐานํ คนฺตฺวา รโห นิสินฺนา วิปสฺสนาย มนสิการํ อารภิ. สตฺถา สุรภิคนฺธกุฏิยา นิสินฺโนว โอภาสํ วิสฺสชฺเชตฺวา ตสฺสา ปุรโต นิสินฺโน วิย อตฺตานํ ทสฺเสตฺวา ‘‘มุตฺเต มุจฺจสฺสุ โยเคหี’’ติ อิมํ คาถมาห.

이것은 뭇따라는 이름의 식차마나의 게송이다. 그녀 또한 이전 부처님들 처소에서 선업을 쌓았고 여러 생에서 윤회로부터 벗어나는 원인이 되는 복덕을 쌓아왔다. 위빳시 부처님 당시에 가문에서 태어나 총명함을 갖추었을 때, 어느 날 길을 가시는 스승을 뵙고 신심이 생겨 오체투지로 예배드리고 기쁨에 넘쳐 스승의 발치에 엎드렸다. 그녀는 그 공덕으로 천상에 태어나 선처에서만 계속 윤회하다가, 이번 부처님 생에 사왓띠의 바라문 대부호 가문에 태어나 이름이 뭇따띳사였다. 그녀는 뛰어난 선근을 갖추었기에 20세에 마하빠자빠띠 고따미 장로니 곁에서 출가하여 식차마나가 되었고, 명상 주제를 배워 위빳사나 수행을 하였다. 그녀는 어느 날 공양을 마치고 탁발에서 돌아와 장로니들과 비구니들의 의무를 다하고, 낮 동안 머무는 곳으로 가서 홀로 앉아 위빳사나 작의를 시작했다. 스승께서는 향실에 앉으신 채 광명을 놓아 그녀 앞에 앉으신 것처럼 자신을 나타내어 ‘뭇따여, 속박들로부터 해방되어라’라는 이 게송을 읊으셨다.

ตตฺถ [Pg.9] มุตฺเตติ ตสฺสา อาลปนํ. มุจฺจสฺสุ โยเคหีติ มคฺคปฏิปาฏิยา กามโยคาทีหิ จตูหิ โยเคหิ มุจฺจ, เตหิ วิมุตฺตจิตฺตา โหหิ. ยถา กึ? จนฺโท ราหุคฺคหา อิวาติ ราหุสงฺขาโต คหโต จนฺโท วิย อุปกฺกิเลสโต มุจฺจสฺสุ. วิปฺปมุตฺเตน จิตฺเตนาติ อริยมคฺเคน สมุจฺเฉทวิมุตฺติยา สุฏฺฐุ วิมุตฺเตน จิตฺเตน, อิตฺถํ ภูตลกฺขเณ เจตํ กรณวจนํ. อนณา ภุญฺช ปิณฺฑกนฺติ กิเลสอิณํ ปหาย อนณา หุตฺวา รฏฺฐปิณฺฑํ ภุญฺเชยฺยาสิ. โย หิ กิเลเส อปฺปหาย สตฺถารา อนุญฺญาตปจฺจเย ปริภุญฺชติ, โส สาโณ ปริภุญฺชติ นาม. ยถาห อายสฺมา พากุโล – ‘‘สตฺตาหเมว โข อหํ, อาวุโส, สาโณ รฏฺฐปิณฺฑํ ภุญฺชิ’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๒๑๑). ตสฺมา สาสเน ปพฺพชิเตน กามจฺฉนฺทาทิอิณํ ปหานาย อนเณน หุตฺวา สทฺธาเทยฺยํ ปริภุญฺชิตพฺพํ. ปิณฺฑกนฺติ เทสนาสีสเมว, จตฺตาโรปิ ปจฺจเยติ อตฺโถ. อภิณฺหํ โอวทตีติ อริยมคฺคปฺปตฺติยา อุปกฺกิเลเส วิโสเธนฺโต พหุโส โอวาทํ เทติ.

거기서 '뭇테(mutte)'는 그녀를 부르는 말이다. '속박에서 벗어나라(muccassu yogehī)'는 도(道)의 단계에 따라 감각적 욕망의 속박 등 네 가지 속박에서 벗어나고, 그것들로부터 마음이 해탈한 자가 되라는 것이다. 무엇과 같은가? '라후에게 잡힌 달처럼(cando rāhuggahā ivā)'은 라후라고 불리는 잡는 자에게서 벗어난 달처럼 오염원(upakkilesa)에서 벗어나라는 것이다. '완전히 해탈한 마음으로(vippamuttena cittenā)'는 성스러운 도에 의한 단멸의 해탈로 잘 해탈한 마음으로라는 뜻이며, 여기서 도구격은 그러한 상태의 특징을 나타낸다. '빚 없이 탁발 음식을 먹으라(anaṇā bhuñja piṇḍakan)'는 번뇌라는 빚을 버리고 빚 없는 자가 되어 나라의 탁발 음식을 먹으라는 것이다. 진실로 번뇌를 버리지 않고 스승께서 허락하신 필수품을 수용하는 자는 '빚을 지고 수용하는 자'라 불린다. 바쿨라 존자가 말씀하신 바와 같다. '도반들이여, 나는 단지 7일 동안만 빚을 지고 나라의 탁발 음식을 먹었습니다.'(M.3.211) 그러므로 가르침에 출가한 자는 감각적 욕망 등의 빚을 버리기 위해 빚 없는 자가 되어 신심으로 보시된 것을 수용해야 한다. '탁발 음식(piṇḍakan)'은 설법의 대표적인 예일 뿐이며, 네 가지 필수품 모두를 의미한다. '거듭 훈계한다'는 성스러운 도를 얻기 위해 오염원들을 정화하면서 자주 훈계를 주는 것이다.

สา ตสฺมึ โอวาเท ฐตฺวา นจิรสฺเสว อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถรี ๒.๑.๓๑-๓๖) –

그녀는 그 훈계에 머물러 머지않아 아라한과에 이르렀다. 그리하여 아파다나에서 다음과 같이 설해졌다.

‘‘วิปสฺสิสฺส ภควโต, โลกเชฏฺฐสฺส ตาทิโน;

รถิยํ ปฏิปนฺนสฺส, ตารยนฺตสฺส ปาณิโน.

세상에서 가장 존귀하고 여여하신 위빳시 세존께서 길을 가시며 중생들을 건너게 하실 때,

‘‘ฆรโต นิกฺขมิตฺวาน, อวกุชฺชา นิปชฺชหํ;

อนุกมฺปโก โลกนาโถ, สิรสิ อกฺกมี มม.

집에서 나와 얼굴을 아래로 하고 엎드렸더니, 연민 어린 세상의 보호자께서 내 머리를 밟고 지나가셨네.

‘‘อกฺกมิตฺวาน สิรสิ, อคมา โลกนายโก;

เตน จิตฺตปฺปสาเทน, ตุสิตํ อคมาสหํ.

내 머리를 밟고 세상의 인도자께서 지나가셨으니, 그 마음의 청정함으로 나는 투시따(도솔천)에 태어났네.

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

나의 번뇌들은 불태워졌고... (중략) ...부처님의 가르침을 완수하였노라.

อรหตฺตํ ปน ปตฺวา สา ตเมว คาถํ อุทาเนสิ. ปริปุณฺณสิกฺขา อุปสมฺปชฺชิตฺวา อปรภาเค ปรินิพฺพานกาเลปิ ตเมว คาถํ ปจฺจภาสีติ.

아라한과를 얻은 뒤 그녀는 바로 그 게송을 읊조렸다. 배움을 완성하여 구족계를 받은 뒤, 훗날 반열반에 들 때에도 바로 그 게송을 다시 읊었다.

มุตฺตาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

뭇타 테리 게송 주석이 끝났다.

๓. ปุณฺณาเถรีคาถาวณฺณนา

3. 뿐나 테리 게송 주석

ปุณฺเณ [Pg.10] ปูรสฺสุ ธมฺเมหีติ ปุณฺณาย นาม สิกฺขมานาย คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺตี พุทฺธสุญฺเญ โลเก จนฺทภาคาย นทิยา ตีเร กินฺนรโยนิยํ นิพฺพตฺตา. เอกทิวสํ ตตฺถ อญฺญตรํ ปจฺเจกพุทฺธํ ทิสฺวา ปสนฺนมานสา นฬมาลาย ตํ ปูเชตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. สา เตน ปุญฺญกมฺเมน สุคตีสุเยว สํสรนฺตี อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท สาวตฺถิยํ คหปติมหาสาลกุเล นิพฺพตฺติ. ปุณฺณาติสฺสา นามํ อโหสิ. สา อุปนิสฺสยสมฺปนฺนตาย วีสติวสฺสานิ วสมานา มหาปชาปติโคตมิยา สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา ปฏิลทฺธสทฺธา ปพฺพชิตฺวา สิกฺขมานา เอว หุตฺวา วิปสฺสนํ อารภิ. สตฺถา ตสฺสา คนฺธกุฏิยํ นิสินฺโน เอว โอภาสํ วิสฺสชฺเชตฺวา –

'뿐나여, 법들로 가득 채워라'는 뿐나라는 이름의 식차마나(학법녀)의 게송이다. 그녀 또한 이전 부처님들 처소에서 공덕을 쌓고 여기저기 생에서 해탈의 의지처가 되는 선업을 쌓다가, 부처님이 계시지 않던 시절에 찬다바가 강가에서 낀나라(반인반조)의 모태에 태어났다. 어느 날 그곳에서 어떤 벽지불을 뵙고 청정한 마음으로 갈대 꽃다발로 그분을 공양하고 합장하며 서 있었다. 그녀는 그 복업으로 오직 선처에만 윤회하다가, 이번 부처님 출현기에 사왓티의 거부 장자 가문에서 태어났다. 이름은 뿐나띳사라고 하였다. 그녀는 수행의 토대를 갖추었기에 20세가 되었을 때 마하빠자빠띠 고따미의 처소에서 법을 듣고 신심을 얻어 출가하였고, 식차마나가 되어 위빳사나를 닦기 시작했다. 스승께서는 향실에 앉으신 채 광명을 놓으시며 —

๓.

3.

‘‘ปุณฺเณ ปูรสฺสุ ธมฺเมหิ, จนฺโท ปนฺนรเสริว;

ปริปุณฺณาย ปญฺญาย, ตโมขนฺธํ ปทาลยา’’ติ. – อิมํ คาถมาห;

'뿐나여, 보름달처럼 법들로 가득 채워라. 원만한 지혜로 어둠의 무리를 깨뜨려라.'라는 이 게송을 읊으셨다.

ตตฺถ ปุณฺเณติ ตสฺสา อาลปนํ. ปูรสฺสุ ธมฺเมหีติ สตฺตตึสโพธิปกฺขิยธมฺเมหิ ปริปุณฺณา โหหิ. จนฺโท ปนฺนรเสริวาติ ร-กาโร ปทสนฺธิกโร. ปนฺนรเส ปุณฺณมาสิยํ สพฺพาหิ กลาหิ ปริปุณฺโณ จนฺโท วิย. ปริปุณฺณาย ปญฺญายาติ โสฬสนฺนํ กิจฺจานํ ปาริปูริยา ปริปุณฺณาย อรหตฺตมคฺคปญฺญาย. ตโมขนฺธํ ปทาลยาติ โมหกฺขนฺธํ อนวเสสโต ภินฺท สมุจฺฉินฺท. โมหกฺขนฺธปทาลเนน สเหว สพฺเพปิ กิเลสา ปทาลิตา โหนฺตีติ.

거기서 '뿐나여(puṇṇe)'는 그녀를 부르는 말이다. '법들로 가득 채워라(pūrassu dhammehi)'는 서른일곱 가지 조도품으로 가득 채워진 자가 되라는 뜻이다. '보름달처럼(cando pannaraseriva)'에서 r(라)자는 단어의 결합을 위한 것이다. 보름날 만월에 모든 빛으로 가득 찬 달처럼이라는 뜻이다. '원만한 지혜로(paripuṇṇāya paññāya)'는 열여섯 가지 역할의 성취로 원만해진 아라한 도의 지혜로라는 뜻이다. '어둠의 무리를 깨뜨려라(tamokhandhaṃ padālaya)'는 어리석음의 무리를 남김없이 부수고 끊어내라는 것이다. 어리석음의 무리를 깨뜨림과 동시에 모든 번뇌들도 깨뜨려지기 때문이다.

สา ตํ คาถํ สุตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถรี ๒.๑.๓๗-๔๕) –

그녀는 그 게송을 듣고 위빳사나를 증장시켜 아라한과에 이르렀다. 그리하여 아파다나에서 다음과 같이 설해졌다.

‘‘จนฺทภาคานทีตีเร, อโหสึ กินฺนรี ตทา;

อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, สยมฺภุํ อปราชิตํ.

찬다바가 강가에서 그때 나는 낀나라였네. 번뇌 없는 부처님, 스스로 깨달으신 승리자를 뵈었네.

‘‘ปสนฺนจิตฺตา สุมนา, เวทชาตา กตญฺชลี;

นฬมาลํ คเหตฺวาน, สยมฺภุํ อภิปูชยึ.

청정한 마음과 기쁜 뜻으로 환희심이 일어 합장하고, 갈대 꽃다발을 들고서 스스로 깨달으신 분께 공양 올렸네.

‘‘เตน [Pg.11] กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;

ชหิตฺวา กินฺนรีเทหํ, อคจฺฉึ ติทสํ คตึ.

그 잘 행해진 업과 의도와 서원으로 인해, 낀나라의 몸을 버리고 서른세 천사들의 세계(도리천)로 갔네.

‘‘ฉตฺตึสเทวราชูนํ, มเหสิตฺตมการยึ;

ทสนฺนํ จกฺกวตฺตีนํ, มเหสิตฺตมการยึ;

สํเวเชตฺวาน เม จิตฺตํ, ปพฺพชึ อนคาริยํ.

서른여섯 천왕들의 왕비가 되었고, 열 분의 전륜성왕의 왕비가 되었네. 내 마음에 전율을 일으켜 집 없는 곳으로 출가했네.

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;

สพฺพาสวปริกฺขีณา, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว.

나의 번뇌들은 불태워졌고 모든 존재는 뿌리 뽑혔네. 모든 번뇌가 다했으니 이제 다시 태어남은 없노라.

‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปุปฺผปูชายิทํ ผลํ.

94겁 전에 꽃으로 공양 올렸으므로, 나는 악처를 알지 못하네. 이것이 꽃 공양의 결과라네.

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

나의 번뇌들은 불태워졌고... (중략) ...부처님의 가르침을 완수하였노라.

อรหตฺตํ ปน ปตฺวา สา เถรี ตเมว คาถํ อุทาเนสิ. อยเมว จสฺสา อญฺญาพฺยากรณคาถา อโหสีติ.

아라한과를 얻은 뒤 그 장로니는 바로 그 게송을 읊조렸다. 이것이 바로 그녀의 구경의 지혜를 드러내는 게송이었다.

ปุณฺณาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

뿐나 테리 게송 주석이 끝났다.

๔. ติสฺสาเถรีคาถาวณฺณนา

4. 띳사 테리 게송 주석

ติสฺเส สิกฺขสฺสุ สิกฺขายาติ ติสฺสาย สิกฺขมานาย คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินิตฺวา สมฺภตกุสลปจฺจยา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท กปิลวตฺถุสฺมึ สกฺยราชกุเล นิพฺพตฺติตฺวา วยปฺปตฺตา โพธิสตฺตสฺส โอโรธภูตา ปจฺฉา มหาปชาปติโคตมิยา สทฺธึ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรติ. ตสฺสา สตฺถา เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว โอภาสํ วิสฺสชฺเชตฺวา –

'띳사여, 배움을 닦으라'는 띳사라는 식차마나의 게송이다. 그녀 또한 이전 부처님들 처소에서 공덕을 쌓고 여기저기 생에서 해탈의 의지처가 되는 선업을 쌓아 모인 선업의 조건으로, 이번 부처님 출현기에 까삘라왓투의 석가족 왕가에서 태어났다. 성인이 되어 보살의 후궁이 되었고 나중에 마하빠자빠띠 고따미와 함께 출가하여 위빳사나 수행을 하였다. 그녀에게 스승께서는 앞에서 말한 것과 같은 방식으로 광명을 놓으시며 —

๔.

4.

‘‘ติสฺเส สิกฺขสฺสุ สิกฺขาย, มา ตํ โยคา อุปจฺจคุํ;

สพฺพโยควิสํยุตฺตา, จร โลเก อนาสวา’’ติ. – คาถํ อภาสิ;

'띳사여, 배움을 닦으라. 속박들이 너를 지나치지 않게 하라. 모든 속박에서 벗어나 번뇌 없이 세상을 유행하라.'라는 게송을 읊으셨다.

ตตฺถ ติสฺเสติ ตสฺสา อาลปนํ. สิกฺขสฺสุ สิกฺขายาติ อธิสีลสิกฺขาทิกาย ติวิธาย สิกฺขาย สิกฺข, มคฺคสมฺปยุตฺตา ติสฺโส สิกฺขาโย [Pg.12] สมฺปาเทหีติ อตฺโถ. อิทานิ ตาสํ สมฺปาทเน การณมาห ‘‘มา ตํ โยคา อุปจฺจคุ’’นฺติ มนุสฺสตฺตํ, อินฺทฺริยาเวกลฺลํ, พุทฺธุปฺปาโท, สทฺธาปฏิลาโภติ อิเม โยคา สมยา ทุลฺลภกฺขณา ตํ มา อติกฺกมุํ. กามโยคาทโย เอว วา จตฺตาโร โยคา ตํ มา อุปจฺจคุํ มา อภิภเวยฺยุํ. สพฺพโยควิสํยุตฺตาติ สพฺเพหิ กามโยคาทีหิ โยเคหิ วิมุตฺตา ตโต เอว อนาสวา หุตฺวา โลเก จร, ทิฏฺฐสุขวิหาเรน วิหราหีติ อตฺโถ.

거기서 '띳사여(tisse)'는 그녀를 부르는 말이다. '수행으로 수행하라(sikkhassu sikkhāyā)'는 증상계학 등의 세 가지 학문으로 수행하라는 것이니, 도와 결합된 세 가지 학습을 성취하라는 뜻이다. 이제 그것들을 성취해야 하는 이유를 말한다. '그것들이 너를 지나치지 않게 하라(mā taṃ yogā upaccaguṃ)'는 인간으로 태어남, 감관의 온전함, 부처님의 출현, 믿음의 획득이라는 이 얻기 어려운 기회들을 놓치지 말라는 것이다. 혹은 감욕의 결박 등 네 가지 결박이 너를 지나치지 않게, 즉 압도하지 않게 하라는 것이다. '모든 결박에서 벗어난 자(sabbayogavisaṃyuttā)'는 모든 감욕의 결박 등에서 해방되어 바로 그 때문에 번뇌가 없는 자가 되어 세상에서 유행하며, 현법낙주(현재의 행복한 머묾)로 머물라는 뜻이다.

สา ตํ คาถํ สุตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณีติ อาทินโย เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

그녀는 그 게송을 듣고 위빳사나를 닦아 아라한과를 얻었다는 등은 앞에서 설명한 방식대로 이해해야 한다.

ติสฺสาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

띳사 테리 게송 주석이 끝났다.

๕-๑๐. ติสฺสาทิเถรีคาถาวณฺณนา

5-10. 띳사 등 테리 게송 주석

ติสฺเส ยุญฺชสฺสุ ธมฺเมหีติ ติสฺสาย เถริยา คาถา. ตสฺสา วตฺถุ ติสฺสาสิกฺขมานาย วตฺถุสทิสํ. อยํ ปน เถรี หุตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ. ยถา จ อยํ, เอวํ อิโต ปรํ ธีรา, วีรา, มิตฺตา, ภทฺรา, อุปสมาติ ปญฺจนฺนํ เถรีนํ วตฺถุ เอกสทิสเมว. สพฺพาปิ อิมา กปิลวตฺถุวาสินิโย โพธิสตฺตสฺส โอโรธภูตา มหาปชาปติโคตมิยา สทฺธึ นิกฺขนฺตา โอภาสคาถาย จ อรหตฺตํ ปตฺตา ฐเปตฺวา สตฺตมึ. สา ปน โอภาสคาถาย วินา ปเคว สตฺถุ สนฺติเก ลทฺธํ โอวาทํ นิสฺสาย วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิตฺวา อุทานวเสน ‘‘วีรา วีเรหี’’ติ คาถํ อภาสิ. อิตราปิ อรหตฺตํ ปตฺวา –

'띳사여, 법들에 전념하라'는 띳사 테리의 게송이다. 그녀의 배경 이야기는 띳사 식카마나의 이야기와 비슷하다. 그러나 이 어른신니는 비구니가 되어 아라한과를 얻었다. 그녀와 마찬가지로 이 뒤의 디라, 위라, 밋따, 받다, 우빠사마라는 다섯 테리들의 이야기도 이와 똑같다. 이들 모두 까삘라왓투에 살았으며 보살의 후궁들이었는데, 마하빠자빠띠 고따미와 함께 출가하여 일곱 번째를 제외하고 광명의 게송으로 아라한과를 얻었다. 그러나 그(일곱 번째인 위라)는 광명의 게송 없이 이전에 스승의 면전에서 받은 훈계를 의지하여 위빳사나에 전념하여 아라한과를 얻은 뒤, 우다나의 힘으로 '위라여, 위라의 법들로'라는 게송을 읊었다. 다른 이들도 아라한과를 얻고 나서―

๕.

5.

‘‘ติสฺเส ยุญฺชสฺสุ ธมฺเมหิ, ขโณ ตํ มา อุปจฺจคา;

ขณาตีตา หิ โสจนฺติ, นิรยมฺหิ สมปฺปิตา.

띳사여, 법들에 전념하라. 기회가 그대를 지나치지 않게 하라. 기회를 놓친 자들은 지옥에 떨어져 슬퍼한다.

๖.

6.

‘‘ธีเร นิโรธํ ผุเสหิ, สญฺญาวูปสมํ สุขํ;

อาราธยาหิ นิพฺพานํ, โยคกฺเขมมนุตฺตรํ.

디라여, 소멸을 체득하라. 인식의 고요함인 행복을. 위없는 안온인 열반을 성취하라.

๗.

7.

‘‘วีรา [Pg.13] วีเรหิ ธมฺเมหิ, ภิกฺขุนี ภาวิตินฺทฺริยา;

ธาเรติ อนฺติมํ เทหํ, เชตฺวา มารํ สวาหนํ.

위라여, 용맹한 법들로 감관을 닦은 비구니는, 무리를 거느린 마라를 이기고 마지막 몸을 지녔노라.

๘.

8.

‘‘สทฺธาย ปพฺพชิตฺวาน, มิตฺเต มิตฺตรตา ภว;

ภาเวหิ กุสเล ธมฺเม, โยคกฺเขมสฺส ปตฺติยา.

믿음으로 출가하여, 밋따여, 선지식을 즐거워하는 자가 되어라. 안온에 이르기 위해 유익한 법들을 닦아라.

๙.

9.

‘‘สทฺธาย ปพฺพชิตฺวาน, ภทฺเร ภทฺรรตา ภว;

ภาเวหิ กุสเล ธมฺเม, โยคกฺเขมมนุตฺตรํ.

믿음으로 출가하여, 받다여, 어진 일을 즐거워하는 자가 되어라. 위없는 안온을 위해 유익한 법들을 닦아라.

๑๐.

10.

‘‘อุปสเม ตเร โอฆํ, มจฺจุเธยฺยํ สุทุตฺตรํ;

ธาเรหิ อนฺติมํ เทหํ, เชตฺวา มารํ สวาหน’’นฺติ. – คาถาโย อภาสึสุ;

우빠사마여, 건너기 어려운 죽음의 영역인 폭류를 건너라. 무리를 거느린 마라를 이기고 마지막 몸을 지녀라.―라고 게송들을 읊었다.

ตตฺถ ยุญฺชสฺสุ ธมฺเมหีติ สมถวิปสฺสนาธมฺเมหิ อริเยหิ โพธิปกฺขิยธมฺเมหิ จ ยุญฺช โยคํ กโรหิ. ขโณ ตํ มา อุปจฺจคาติ โย เอวํ โยคภาวนํ น กโรติ, ตํ ปุคฺคลํ ปติรูปเทเส อุปฺปตฺติกฺขโณ, ฉนฺนํ อายตนานํ อเวกลฺลกฺขโณ, พุทฺธุปฺปาทกฺขโณ, สทฺธาย ปฏิลทฺธกฺขโณ, สพฺโพปิ อยํ ขโณ อติกฺกมติ นาม. โส ขโณ ตํ มา อติกฺกมิ. ขณาตีตาติ เย หิ ขณํ อตีตา, เย จ ปุคฺคเล โส ขโณ อภีโต, เต นิรยมฺหิ สมปฺปิตา หุตฺวา โสจนฺติ, ตตฺถ นิพฺพตฺติตฺวา มหาทุกฺขํ ปจฺจนุภวนฺตีติ อตฺโถ.

거기서 '법들에 전념하라'는 사마타와 위빳사나의 법들, 그리고 성스러운 보리분법들에 정진하라는 것이다. '기회가 그대를 지나치지 않게 하라'는 것은 이러한 수행을 하지 않는 사람에게 적당한 곳에 태어나는 기회, 육처의 온전함, 부처님의 출현, 믿음의 획득 등의 모든 기회가 지나가 버린다는 뜻이다. 그 기회가 그대를 지나치지 않게 하라. '기회를 놓친 자들'이란 기회를 흘려보낸 자들, 즉 그러한 기회가 이미 지나가 버린 사람들은 지옥에 떨어져 슬퍼하며, 그곳에 태어나 큰 고통을 겪는다는 뜻이다.

นิโรธํ ผุเสหีติ กิเลสนิโรธํ ผุสฺส ปฏิลภ. สญฺญาวูปสมํ สุขํ, อาราธยาหิ นิพฺพานนฺติ กามสญฺญาทีนํ ปาปสญฺญานํ อุปสมนิมิตฺตํ อจฺจนฺตสุขํ นิพฺพานํ อาราเธหิ.

'소멸을 체득하라'는 번뇌의 소멸을 체득하여 얻으라는 것이다. '인식의 고요함인 행복, 열반을 성취하라'는 것은 감욕에 대한 인식 등 악한 인식들의 가라앉음을 원인으로 하는 궁극적인 행복인 열반을 성취하라는 것이다.

วีรา วีเรหิ ธมฺเมหีติ วีริยปธานตาย วีเรหิ เตชุสฺสเทหิ อริยมคฺคธมฺเมหิ ภาวิตินฺทฺริยา วฑฺฒิตสทฺธาทิอินฺทฺริยา วีรา ภิกฺขุนี วตฺถุกาเมหิ สวาหนํ กิเลสมารํ ชินิตฺวา อายตึ ปุนพฺภวาภาวโต อนฺติมํ เทหํ ธาเรตีติ เถรี อญฺญํ วิย กตฺวา อตฺตานํ ทสฺเสติ.

'위라여, 용맹한 법들로'는 정진을 위주로 하기에 용맹하고 광채가 넘치는 성스러운 도의 법들로 믿음 등의 감관을 닦은, 정진하는 비구니는 욕망의 대상들과 함께 무리 지어 오는 번뇌의 마라를 이기고, 미래에 다시 태어남이 없으므로 마지막 몸을 지닌다는 것을, 테리가 타인처럼 자신을 묘사하여 보여준 것이다.

มิตฺเตติ ตํ อาลปติ. มิตฺตรตาติ กลฺยาณมิตฺเตสุ อภิรตา. ตตฺถ สกฺการสมฺมานกรณตา โหหิ. ภาเวหิ กุสเล ธมฺเมติ อริยมคฺคธมฺเม วฑฺเฒหิ. โยคกฺเขมสฺสาติ อรหตฺตสฺส นิพฺพานสฺส จ ปตฺติยา อธิคมาย.

'밋따여'는 그녀를 부르는 말이다. '선지식을 즐거워하는 자'는 선지식들을 아주 즐거워하는 자이다. 거기서 공경과 존중을 다하라는 말이다. '유익한 법들을 닦아라'는 성스러운 도의 법들을 증장시키라는 것이다. '안온을 위해'는 아라한과와 열반을 얻기 위해서라는 뜻이다.

ภทฺเรติ [Pg.14] ตํ อาลปติ. ภทฺรรตาติ ภทฺเรสุ สีลาทิธมฺเมสุ รตา อภิรตา โหหิ. โยคกฺเขมมนุตฺตรนฺติ จตูหิ โยเคหิ เขมํ อนุปทฺทวํ อนุตฺตรํ นิพฺพานํ, ตสฺส ปตฺติยา กุสเล โพธิปกฺขิยธมฺเม ภาเวหีติ อตฺโถ.

'받다여'는 그녀를 부르는 말이다. '어진 일을 즐거워하는 자'는 어진 계율 등의 법들을 즐기고 기뻐하는 자가 되라는 것이다. '위없는 안온'은 네 가지 결박에서 벗어나 재앙이 없는 위없는 열반이니, 그것을 얻기 위해 유익한 보리분법들을 닦으라는 뜻이다.

อุปสเมติ ตํ อาลปติ. ตเร โอฆํ มจฺจุเธยฺยํ สุทุตฺตรนฺติ มจฺจุ เอตฺถ ธียตีติ มจฺจุเธยฺยํ, อนุปจิตกุสลสมฺภาเรหิ สุฏฺฐุ ทุตฺตรนฺติ สุทุตฺตรํ, สํสารมโหฆํ ตเร อริยมคฺคนาวาย ตเรยฺยาสิ. ธาเรหิ อนฺติมํ เทหนฺติ ตสฺส ตรเณเนว อนฺติมเทหธรา โหหีติ อตฺโถ.

'우빠사마여'는 그녀를 부르는 말이다. '건너기 어려운 죽음의 영역인 폭류를 건너라'에서 죽음이 거기에 놓여있기에 죽음의 영역이라 하고, 유익한 공덕의 자산을 쌓지 않은 이들에게는 매우 건너기 어렵기에 건너기 어려운 것이라 한다. 윤회의 거대한 폭류를 성스러운 도라는 배를 타고 건너라는 것이다. '마지막 몸을 지녀라'는 그것을 건넘으로써 마지막 몸을 지닌 자가 되라는 뜻이다.

ติสฺสาทิเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

띳사 등 테리 게송 주석이 끝났다.

นิฏฺฐิตา ปฐมวคฺควณฺณนา.

첫 번째 품의 주석이 끝났다.

๑๑. มุตฺตาเถรีคาถาวณฺณนา

11. 뭇따 테리 게송 주석

สุมุตฺตา สาธุมุตฺตามฺหีติอาทิกา มุตฺตาเถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว กุสลํ อุปจินิตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท โกสลชนปเท โอฆาตกสฺส นาม ทลิทฺทพฺราหฺมณสฺส ธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ, ตํ วยปฺปตฺตกาเล มาตาปิตโร เอกสฺส ขุชฺชพฺราหฺมณสฺส อทํสุ. สา เตน ฆราวาสํ อโรจนฺตี ตํ อนุชานาเปตฺวา ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรติ. ตสฺสา พหิทฺธารมฺมเณสุ จิตฺตํ วิธาวติ, สา ตํ นิคฺคณฺหนฺตี ‘‘สุมุตฺตา สาธุมุตฺตามฺหี’’ติ คาถํ วทนฺตีเยว วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน –

'나는 잘 해탈했네, 참으로 잘 해탈했네'로 시작하는 것은 뭇따 테리의 게송이다. 그녀 또한 과거 부처님들 처럼 공덕을 쌓고 여기저기 태어나며 선업을 쌓아오다가, 이번 부처님의 출현 때에 꼬살라 국의 오가따까라는 이름의 가난한 브라만의 딸로 태어났다. 그녀가 적령기에 이르자 부모는 그녀를 한 곱추 브라만에게 주었다. 그녀는 가정을 꾸리는 것을 좋아하지 않아 그로부터 허락을 받고 출가하여 위빳사나 수행을 했다. 그녀의 마음이 외부의 대상들로 달려가자, 그녀는 스스로를 제어하며 '나는 잘 해탈했네, 참으로 잘 해탈했네'라는 게송을 읊으면서 위빳사나에 전념하여 무애해와 함께 아라한과를 얻었다. 그리하여 아빠다나에서 이렇게 설해졌다.

‘‘ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน, สพฺพธมฺเมสุ จกฺขุมา;

ปาณิเน อนุคณฺหนฺโต, ปิณฺฑาย ปาวิสี ปุรํ.

빠두뭇따라라는 이름의 승리자, 모든 법에 눈을 갖춘 분이, 사람들을 가엾게 여겨 탁발을 위해 성으로 들어가셨네.

‘‘ตสฺส อาคจฺฉโต สตฺถุ, สพฺเพ นครวาสิโน;

หฏฺฐตุฏฺฐา สมาคนฺตฺวา, วาลิกา อากิรึสุ เต.

그 스승께서 오시는 것을 보고, 모든 성안 사람들이 기쁘고 즐거워하며 모여들어 모래를 뿌렸네.

‘‘วีถิสมฺมชฺชนํ กตฺวา, กทลิปุณฺณกทฺธเช;

ธูมํ จุณฺณญฺจ มาสญฺจ, สกฺการํ กจฺจ สตฺถุโน.

길을 청소하고 바나나 나무와 가득 찬 항아리와 깃발을 세우고, 향연과 가루와 콩으로 스승께 공양을 올렸네.

‘‘มณฺฑปํ [Pg.15] ปฏิยาเทตฺวา, นิมนฺเตตฺวา วินายกํ;

มหาทานํ ททิตฺวาน, สมฺโพธึ อภิปตฺถยิ.

정자를 마련하고 승리자를 초청하여, 커다란 보시를 올린 뒤 최상의 깨달음을 발원했네.

‘‘ปทุมุตฺตโร มหาวีโร, หารโก สพฺพปาณินํ;

อนุโมทนิยํ กตฺวา, พฺยากาสิ อคฺคปุคฺคโล.

“위대한 영웅이시며 모든 중생의 괴로움을 없애주시는 최상의 인간이신 파두뭇따라 부처님께서는 수희의 공덕을 지으시고 다음과 같이 수기를 주셨습니다.”

‘‘สตสหสฺเส อติกฺกนฺเต, กปฺโป เหสฺสติ ภทฺทโก;

ภวาภเว สุขํ ลทฺธา, ปาปุณิสฺสสิ โพธิยํ.

“‘십만 겁이 지나면 어진 겁(賢劫)이 올 것이니, 여러 생에서 행복을 누리다가 깨달음에 도달할 것이다.’”

‘‘หตฺถกมฺมญฺจ เย เกจิ, กตาวี นรนาริโย;

อนาคตมฺหิ อทฺธาเน, สพฺพา เหสฺสนฺติ สมฺมุขา.

“‘어떤 남녀들이든지 손수 공덕이 되는 일을 완수한 이들이 있다면, 미래의 시간에 그들 모두가 그대 앞에 나타날 것이다.’”

‘‘เตน กมฺมวิปาเกน, เจตนาปณิธีหิ จ;

อุปฺปนฺนเทวภวเน, ตุยฺหํ ตา ปริจาริกา.

“‘그 업의 과보와 의도와 서원으로 인하여, 천상 세계의 궁전이 생겨날 때 그들은 그대의 시녀들이 될 것이다.’”

‘‘ทิพฺพํ สุขมสงฺขฺเยยฺยํ, มานุสญฺจ อสงฺขิยํ;

อนุโภนฺติ จิรํ กาลํ, สํสริมฺห ภวาภเว.

“우리는 여러 생을 윤회하며 오랜 세월 동안 헤아릴 수 없는 천상의 행복과 헤아릴 수 없는 인간의 행복을 누렸습니다.”

‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;

สุขุมาลา มนุสฺเสสุ, อโถ เทวปุเรสุ จ.

“십만 겁 전에 지은 그 업으로 인하여, 나는 인간들 사이에서 그리고 천상 세계에서 유약하고 고운 몸을 가졌습니다.”

‘‘รูปํ โภคํ ยสํ อายุํ, อโถ กิตฺติสุขํ ปิยํ;

ลภามิ สตตํ สพฺพํ, สุกตํ กมฺมสมฺปทํ.

“아름다운 모습과 부귀와 명성과 수명, 그리고 사랑스러운 명성의 행복을 얻었으니, 이 모든 것은 잘 지은 업의 성취로 항상 얻는 것입니다.”

‘‘ปจฺฉิเม ภเว สมฺปตฺเต, ชาตาหํ พฺราหฺมเณ กุเล;

สุขุมาลหตฺถปาทา, รมณิเย นิเวสเน.

“마지막 생에 이르러 나는 브라만 가문에서 태어났으니, 즐거운 집안에서 손과 발이 부드러운 아이였습니다.”

‘‘สพฺพกาลมฺปิ ปถวี, น ปสฺสามนลงฺกตํ;

จิกฺขลฺลภูมึ อสุจึ, น ปสฺสามิ กุทาจนํ.

“나는 항상 땅이 장식되지 않은 것을 본 적이 없으며, 진흙탕이나 불결한 땅을 결코 본 적이 없습니다.”

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

“나의 번뇌는 불태워졌고… (중략) … 부처님의 가르침을 완수하였습니다.”

อรหตฺตํ ปน ปตฺวา อุทาเนนฺตี –

아라한과를 증득한 뒤 감흥어린 노래를 읊으며—

๑๑.

11.

‘‘สุมุตฺตา สาธุมุตฺตามฺหิ, ตีหิ ขุชฺเชหิ มุตฺติยา;

อุทุกฺขเลน มุสเลน, ปตินา ขุชฺชเกน จ;

มุตฺตามฺหิ ชาติมรณา, ภวเนตฺติ สมูหตา’’ติ. – อิมํ คาถํ อภาสิ;

“‘잘 해탈했네, 참으로 잘 해탈했네. 세 가지 굽은 것들로부터 해탈했네. 절구와 절구공이, 그리고 곱추인 남편으로부터. 태어남과 죽음에서 해탈했고, 존재의 갈애는 뿌리 뽑혔네.’라고 이 게송을 읊었습니다.”

ตตฺถ [Pg.16] สุมุตฺตาติ สุฏฺฐุ มุตฺตา. สาธุมุตฺตามฺหีติ สาธุ สมฺมเทว มุตฺตา อมฺหิ. กุโต ปน สุมุตฺตา สาธุมุตฺตาติ อาห ‘‘ตีหิ ขุชฺเชหิ มุตฺติยา’’ติ, ตีหิ วงฺกเกหิ ปริมุตฺติยาติ อตฺโถ. อิทานิ ตานิ สรูปโต ทสฺเสนฺตี ‘‘อุทุกฺขเลน มุสเลน, ปตินา ขุชฺชเกน จา’’ติ อาห. อุทุกฺขเล หิ ธญฺญํ ปกฺขิปนฺติยา ปริวตฺเตนฺติยา มุสเลน โกฏฺเฏนฺติยา จ ปิฏฺฐิ โอนาเมตพฺพา โหตีติ ขุชฺชกรณเหตุตาย ตทุภยํ ‘‘ขุชฺช’’นฺติ วุตฺตํ. สามิโก ปนสฺสา ขุชฺโช เอว. อิทานิ ยสฺสา มุตฺติยา นิทสฺสนวเสน ตีหิ ขุชฺเชหิ มุตฺติ วุตฺตา. ตเมว ทสฺเสนฺตี ‘‘มุตฺตามฺหิ ชาติมรณา’’ติ วตฺวา ตตฺถ การณมาห ‘‘ภวเนตฺติ สมูหตา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – น เกวลมหํ ตีหิ ขุชฺเชหิ เอว มุตฺตา, อถ โข สพฺพสฺมา ชาติมรณาปิ, ยสฺมา สพฺพสฺสาปิ ภวสฺส เนตฺติ นายิกา ตณฺหา อคฺคมคฺเคน มยา สมุคฺฆาฏิตาติ.

여기서 ‘수뭇따(sumuttā)’는 잘 해탈했다는 뜻입니다. ‘사두뭇땀히(sādhumuttāmhī)’는 참으로 바르게 해탈했다는 뜻입니다. 왜 잘 해탈하고 바르게 해탈했는가에 대해 ‘세 가지 굽은 것들로부터 해탈했기 때문’이라고 하였으니, 세 가지 구부러진 것들로부터 완전히 벗어났다는 의미입니다. 이제 그것들을 구체적으로 보여주기 위해 ‘절구와 절구공이와 곱추인 남편으로부터’라고 말하였습니다. 절구에 곡식을 넣고 돌리며 절구공이로 찧을 때 등은 굽혀져야 하기에, 굽게 만드는 원인이 된다는 점에서 그 두 가지를 ‘굽은 것(khujja)’이라 불렀습니다. 그녀의 남편은 실제로 곱추였습니다. 이제 어떤 해탈을 예로 들어 세 가지 굽은 것들로부터의 해탈을 말했는지 보여주기 위해 ‘태어남과 죽음에서 해탈했다’고 말하며 그 원인으로 ‘존재의 갈애(bhavanetti)가 뿌리 뽑혔다’고 하였습니다. 그 뜻은 ‘나는 단지 세 가지 굽은 것들로부터만 해탈한 것이 아니라, 모든 생사와 윤회로부터도 해탈했으니, 왜냐하면 모든 존재를 이끄는 주인인 갈애가 최상의 도(道)에 의해 나에게서 뿌리째 뽑혔기 때문이다’라는 것입니다.

มุตฺตาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

뭇따 테리 게송 주해(무따테리 가타 완나나)가 끝났습니다.

๑๒. ธมฺมทินฺนาเถรีคาถาวณฺณนา

12. 담마딘나 테리 게송 주해(담마딘나테리 가타 완나나)

ฉนฺทชาตา อวสายีติ ธมฺมทินฺนาเถริยา คาถา. สา กิร ปทุมุตฺตรพุทฺธกาเล หํสวตีนคเร ปราธีนวุตฺติกา หุตฺวา ชีวนฺตี นิโรธโต วุฏฺฐิตสฺส อคฺคสาวกสฺส ปูชาสกฺการปุพฺพกํ ทานํ ทตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺตา. ตโต จวิตฺวา เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺตี ผุสฺสสฺส ภควโต กาเล สตฺถุ เวมาติกภาติกานํ กมฺมิกสฺส เคเห วสมานา ทานํ ปฏิจฺจ ‘‘เอกํ เทหี’’ติ สามิเกน วุตฺเต ทฺเว เทนฺตี, พหุํ ปุญฺญํ กตฺวา กสฺสปพุทฺธกาเล กิกิสฺส กาสิกรญฺโญ เคเห ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา สตฺตนฺนํ ภคินีนํ อพฺภนฺตรา หุตฺวา วีสติวสฺสสหสฺสานิ พฺรหฺมจริยํ จริตฺวา เอกํ พุทฺธนฺตรํ เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺตี อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ราชคเห กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วยปฺปตฺตา วิสาขสฺส เสฏฺฐิโน เคหํ คตา.

‘열의를 내어 마음이 가득 찼네’라는 것이 담마딘나 테리의 게송입니다. 그녀는 전해오는 바에 의하면, 파두뭇따라 부처님 당시 함사바띠 성에서 다른 이에게 의지해 살아가던 중, 멸진정에서 막 깨어난 상수제자에게 존경을 표하며 보시를 올리고 천상 세계에 태어났습니다. 그곳에서 죽어 천상과 인간계를 윤회하다가, 풋사 부처님 당시에 스승의 배다른 형제들의 일을 돕는 일꾼의 집에 살면서, 남편이 ‘하나를 보시하라’고 하면 두 개를 보시하며 많은 복덕을 쌓았습니다. 까쌉빠 부처님 당시에 까시 국의 기끼 왕의 집안에 태어나 일곱 자매 중 한 명으로서 2만 년 동안 청정범행을 닦았습니다. 한 부처님의 시대가 지나도록 천상과 인간계를 윤회하다가, 이번 부처님이 출현하셨을 때 라자가하의 명문가에서 태어나 성인이 된 후 위사까 장자의 집으로 시집갔습니다.

อเถกทิวสํ วิสาโข เสฏฺฐิ สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา อนาคามี หุตฺวา ฆรํ คนฺตฺวา ปาสาทํ อภิรุหนฺโต โสปานมตฺถเก ฐิตาย ธมฺมทินฺนาย ปสาริตหตฺถํ อนาลมฺพิตฺวาว ปาสาทํ อภิรุหิตฺวา ภุญฺชมาโนปิ [Pg.17] ตุณฺหีภูโตว ภุญฺชิ. ธมฺมทินฺนา ตํ อุปธาเรตฺวา, ‘‘อยฺยปุตฺต, กสฺมา ตฺวํ อชฺช มม หตฺถํ นาลมฺพิ, ภุญฺชมาโนปิ น กิญฺจิ กเถสิ, อตฺถิ นุ โข โกจิ มยฺหํ โทโส’’ติ อาห. วิสาโข ‘‘ธมฺมทินฺเน, น เต โทโส อตฺถิ, อหํ ปน อชฺช ปฏฺฐาย อิตฺถิสรีรํ ผุสิตุํ อาหาเร จ โลลภาวํ กาตุํ อนรโห, ตาทิโส มยา ธมฺโม ปฏิวิทฺโธ. ตฺวํ ปน สเจ อิจฺฉสิ, อิมสฺมึเยว เคเห วส. โน เจ อิจฺฉสิ, ยตฺตเกน ธเนน เต อตฺโถ, ตตฺตกํ คเหตฺวา กุลฆรํ คจฺฉาหี’’ติ อาห. ‘‘นาหํ, อยฺยปุตฺต, ตยา วนฺตวมนํ อาจมิสฺสามิ, ปพฺพชฺชํ เม อนุชานาหี’’ติ. วิสาโข ‘‘สาธุ, ธมฺมทินฺเน’’ติ ตํ สุวณฺณสิวิกาย ภิกฺขุนิอุปสฺสยํ เปเสสิ. สา ปพฺพชิตฺวา กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา กติปาหํ ตตฺถ วสิตฺวา วิเวกวาสํ วสิตุกามา อาจริยุปชฺฌายานํ สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘อยฺยา, อากิณฺณฏฺฐาเน มยฺหํ จิตฺตํ น รมติ, คามกาวาสํ คจฺฉามี’’ติ อาห. ภิกฺขุนิโย ตํ คามกาวาสํ นยึสุ. สา ตตฺถ วสนฺตี อตีเต มทฺทิตสงฺขารตาย น จิรสฺเสว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถรี ๒.๓.๙๕-๑๓๐) –

그러던 어느 날 위사까 장자는 부처님 처소에서 법을 듣고 불환과(아나함)를 얻어 집으로 돌아왔습니다. 그는 궁전으로 올라가면서 계단 끝에 서 있던 담마딘나가 내민 손을 잡지 않은 채 올라갔고, 식사를 할 때도 침묵 속에 식사만 했습니다. 담마딘나가 이를 살피고는 ‘장자시여, 어찌하여 오늘 제 손을 잡지 않으셨으며, 식사 중에도 아무 말씀도 하지 않으십니까? 저에게 무슨 허물이 있습니까?’라고 물었습니다. 위사까가 대답했습니다. ‘담마딘나여, 그대에게는 아무런 허물도 없소. 다만 나는 오늘부터 여인의 몸을 접촉하거나 음식에 탐착하는 일이 합당하지 않게 되었소. 나는 그러한 법을 깨달았소. 만약 그대가 원한다면 이 집에서 그대로 사시오. 원하지 않는다면 그대가 필요한 만큼의 재물을 가지고 친정으로 돌아가시오.’ 그러자 담마딘나는 ‘장자시여, 저는 당신이 뱉어낸 것을 다시 마시지 않겠습니다. 저의 출가를 허락해 주십시오.’라고 말했습니다. 위사까는 ‘좋소, 담마딘나여’라고 하며 그녀를 황금 가마에 태워 비구니 사원으로 보내주었습니다. 그녀는 출가하여 명상 주제를 받고 며칠 동안 그곳에 머물다가, 홀로 수행하고 싶어 스승과 은사에게 가서 ‘스승님들, 번잡한 곳에서는 제 마음이 즐겁지 않으니 마을 변두리의 수행처로 가겠습니다’라고 말했습니다. 비구니들이 그녀를 마을 수행처로 데려다주었습니다. 그녀는 그곳에 머물며 과거에 형성된 공덕을 잘 닦아온 덕분에 머지않아 사무애해(四無礙解)와 함께 아라한과를 얻었습니다. 그래서 아빠다나에 다음과 같이 설해져 있습니다.

‘‘ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน, สพฺพธมฺมาน ปารคู;

อิโต สตสหสฺสมฺหิ, กปฺเป อุปฺปชฺชิ นายโก.

“파두뭇따라라 불리는 승리자, 모든 법의 저 언덕에 이르신 분, 지금부터 십만 겁 전에 그 인도자께서 출현하셨네.”

‘‘ตทาหํ หํสวติยํ, กุเล อญฺญตเร อหุํ;

ปรกมฺมการี อาสึ, นิปกา สีลสํวุตา.

“그때 나는 함사바띠의 어떤 가문에 태어나 다른 사람의 일을 해주는 하녀였으나, 지혜롭고 계행을 잘 지켰네.”

‘‘ปทุมุตฺตรพุทฺธสฺส, สุชาโต อคฺคสาวโก;

วิหารา อภินิกฺขมฺม, ปิณฺฑปาตาย คจฺฉติ.

“파두뭇따라 부처님의 상수제자이신 수자따 존자께서 수행처에서 나오셔서 탁발을 하러 가고 계셨네.”

‘‘ฆฏํ คเหตฺวา คจฺฉนฺตี, ตทา อุทกหาริกา;

ตํ ทิสฺวา อททํ ปูปํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

“그때 물을 길으러 항아리를 들고 가던 나는 그분을 뵙고 청정한 마음으로 내 손으로 직접 빵을 보시하였네.”

‘‘ปฏิคฺคเหตฺวา ตตฺเถว, นิสินฺโน ปริภุญฺชิ โส;

ตโต เนตฺวาน ตํ เคหํ, อทาสึ ตสฺส โภชนํ.

“존자께서는 그것을 받으셔서 그 자리에 앉아 잡수셨고, 그 후 나는 그분을 집으로 모셔가 공양을 대접하였네.”

‘‘ตโต เม อยฺยโก ตุฏฺโฐ, อกรี สุณิสํ สกํ;

สสฺสุยา สห คนฺตฺวาน, สมฺพุทฺธํ อภิวาทยึ.

“그러자 나의 주인은 기뻐하며 나를 자신의 며느리로 삼았고, 나는 시어머니와 함께 부처님께 가서 절을 올렸네.”

‘‘ตทา [Pg.18] โส ธมฺมกถิกํ, ภิกฺขุนึ ปริกิตฺตยํ;

ฐเปสิ เอตทคฺคมฺหิ, ตํ สุตฺวา มุทิตา อหํ.

“그때 부처님께서는 법을 설하는 어느 비구니를 칭찬하시며 그 분야의 으뜸으로 임명하셨고, 나는 그 말씀을 듣고 기쁨에 넘쳤네.”

‘‘นิมนฺตยิตฺวา สุคตํ, สสงฺฆํ โลกนายกํ;

มหาทานํ ททิตฺวาน, ตํ ฐานมภิปตฺถยึ.

“세상의 인도자이신 부처님을 승가와 함께 초대하여 큰 보시를 올리고, 나도 그 지위에 오르기를 발원하였네.”

‘‘ตโต มํ สุคโต อาห, ฆนนินฺนาทสุสฺสโร;

มมุปฏฺฐานนิรเต, สสงฺฆปริเวสิเก.

그때 선서(善逝)께서 깊고 웅장한 목소리로 나에게 말씀하셨습니다. 승가에 공양을 올리며 나를 시봉하는 데 전념하고 있었기 때문입니다.

‘‘สทฺธมฺมสฺสวเน ยุตฺเต, คุณวทฺธิตมานเส;

ภทฺเท ภวสฺสุ มุทิตา, ลจฺฉเส ปณิธีผลํ.

참된 가르침을 듣는 데 힘쓰고 덕으로 마음을 키우는 복된 이여, 기뻐하십시오. 그대는 서원의 결과를 얻을 것입니다.

‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป, โอกฺกากกุลสมฺภโว;

โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.

십만 겁이 지난 후에, 옥카카 가문에서 태어나 이름이 고타마인 스승이 세상에 출현할 것입니다.

‘‘ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาทา, โอรสา ธมฺมนิมฺมิตา;

ธมฺมทินฺนาติ นาเมน, เหสฺสติ สตฺถุ สาวิกา.

그분 법의 상속자이며 법에서 태어나고 법으로 빚어진 자로서, 담마딘나라는 이름의 여제자가 그 스승의 제자가 될 것입니다.

‘‘ตํ สุตฺวา มุทิตา หุตฺวา, ยาวชีวํ มหามุนึ;

เมตฺตจิตฺตา ปริจรึ, ปจฺจเยหิ วินายกํ.

그 말을 듣고 기뻐하며, 평생토록 자애로운 마음으로 대성자이자 인도자이신 그분께 필수품을 공양하며 시봉했습니다.

‘‘เตน กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคจฺฉหํ.

그 선업과 의도와 서원으로 인해 인간의 몸을 버리고 도리천으로 갔습니다.

‘‘อิมมฺหิ ภทฺทเก กปฺเป, พฺรหฺมพนฺธุ มหายโส;

กสฺสโป นาม โคตฺเตน, อุปฺปชฺชิ วทตํ วโร.

이 현겁에 명망 높은 브라만 가문 출신의 카사파라는 이름의, 말하는 자들 중 으뜸인 분이 출현하셨습니다.

‘‘อุปฏฺฐาโก มเหสิสฺส, ตทา อาสิ นริสฺสโร;

กาสิราชา กิกี นาม, พาราณสิปุรุตฺตเม.

그때 대성자를 시봉한 자는 최상의 도시 바라나시의 군주인 키키라는 이름의 카시 왕이었습니다.

‘‘ฉฏฺฐา ตสฺสาสหํ ธีตา, สุธมฺมา อิติ วิสฺสุตา;

ธมฺมํ สุตฺวา ชินคฺคสฺส, ปพฺพชฺชํ สมโรจยึ.

나는 그의 여섯째 딸로 수담마라고 알려져 있었습니다. 승리자 중 으뜸인 분의 법을 듣고 출가를 원했습니다.

‘‘อนุชานิ น โน ตาโต, อคาเรว ตทา มยํ;

วีสวสฺสสหสฺสานิ, วิจริมฺห อตนฺทิตา.

아버지는 우리에게 허락하지 않으셨기에, 그때 우리는 재가에서 이만 년 동안 게으름 없이 정진했습니다.

‘‘โกมาริพฺรหฺมจริยํ, ราชกญฺญา สุเขธิตา;

พุทฺโธปฏฺฐานนิรตา, มุทิตา สตฺต ธีตโร.

동정의 범행을 닦으며 행복하게 자란 왕녀들, 부처님을 시봉하는 데 전념하고 기뻐한 일곱 딸들이었습니다.

‘‘สมณี [Pg.19] สมณคุตฺตา จ, ภิกฺขุนี ภิกฺขุทายิกา;

ธมฺมา เจว สุธมฺมา จ, สตฺตมี สงฺฆทายิกา.

그들은 사마니, 사마나굿타, 빅쿠니, 빅쿠다이카, 담마, 수담마, 그리고 일곱째인 상가다이카였습니다.

‘‘เขมา อุปฺปลวณฺณา จ, ปฏาจารา จ กุณฺฑลา;

โคตมี จ อหญฺเจว, วิสาขา โหติ สตฺตมี.

그들은 케마, 우팔라반나, 파타차라, 쿤달라, 고타미, 그리고 나(담마딘나), 위사카가 일곱째입니다.

‘‘เตหิ กมฺเมหิ สุกเตหิ, เจตนาปณิธีหิ จ;

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคจฺฉหํ.

그 선업들과 의도와 서원으로 인해 인간의 몸을 버리고 도리천으로 갔습니다.

‘‘ปจฺฉิเม จ ภเว ทานิ, คิริพฺพชปุรุตฺตเม;

ชาตา เสฏฺฐิกุเล ผีเต, สพฺพกามสมิทฺธิเน.

그리고 이제 마지막 생에, 모든 욕망이 충족되는 풍요로운 장자 가문의 최상의 도시 기리브바자에서 태어났습니다.

‘‘ยทา รูปคุณูเปตา, ปฐเม โยพฺพเน ฐิตา;

ตทา ปรกุลํ คนฺตฺวา, วสึ สุขสมปฺปิตา.

아름다운 용모를 갖추고 첫 청춘에 이르렀을 때, 다른 가문으로 출가하여 행복하게 살았습니다.

‘‘อุเปตฺวา โลกสรณํ, สุณิตฺวา ธมฺมเทสนํ;

อนาคามิผลํ ปตฺโต, สามิโก เม สุพุทฺธิมา.

세상의 귀의처이신 분께 나아가 법문을 듣고, 나의 총명한 남편은 아나함과를 얻었습니다.

‘‘ตทาหํ อนุชาเนตฺวา, ปพฺพชึ อนคาริยํ;

นจิเรเนว กาเลน, อรหตฺตมปาปุณึ.

그때 나는 허락을 받아 집 없는 곳으로 출가하였고, 머지않아 아라한과에 도달했습니다.

‘‘ตทา อุปาสโก โส มํ, อุปคนฺตฺวา อปุจฺฉถ;

คมฺภีเร นิปุเณ ปญฺเห, เต สพฺเพ พฺยากรึ อหํ.

그때 그 우바새가 나에게 다가와 깊고 미묘한 질문들을 물었고, 나는 그 모든 것에 답변했습니다.

‘‘ชิโน ตสฺมึ คุเณ ตุฏฺโฐ, เอตทคฺเค ฐเปสิ มํ;

ภิกฺขุนึ ธมฺมกถิกํ, นาญฺญํ ปสฺสามิ เอทิสึ.

승리자께서는 그 공덕에 기뻐하시며 나를 으뜸의 자리에 앉히셨습니다. 설법하는 비구니로서 이와 같은 다른 이는 보지 못한다고 하셨습니다.

‘‘ธมฺมทินฺนา ยถา ธีรา, เอวํ ธาเรถ ภิกฺขโว;

เอวาหํ ปณฺฑิตา โหมิ, นายเกนานุกมฺปิตา.

비구들이여, 현명한 담마딘나처럼 그렇게 수지하십시오. 이와 같이 나는 현명한 자가 되었고, 인도자의 자비를 입었습니다.

‘‘ปริจิณฺโณ มยา สตฺถา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ;

โอหิโต ครุโก ภาโร, ภวเนตฺติ สมูหตา.

나는 스승을 잘 모셨고, 부처님의 가르침을 실천했습니다. 무거운 짐은 내려놓았고, 존재로 이끄는 끈은 뽑혔습니다.

‘‘ยสฺสตฺถาย ปพฺพชิตา, อคารสฺมานคาริยํ;

โส เม อตฺโถ อนุปฺปตฺโต, สพฺพสํโยชนกฺขโย.

집에서 집 없는 곳으로 출가한 그 목적을 나는 달성했으며, 모든 결박을 멸진했습니다.

‘‘อิทฺธีสุ จ วสี โหมิ, ทิพฺพาย โสตธาตุยา;

ปรจิตฺตานิ ชานามิ, สตฺถุสาสนการิกา.

신통력을 자재하게 부리고 천이통을 갖추었으며, 타심통을 알고 스승의 가르침을 실천합니다.

‘‘ปุพฺเพนิวาสํ [Pg.20] ชานามิ, ทิพฺพจกฺขุ วิโสธิตํ;

เขเปตฺวา อาสเว สพฺเพ, วิสุทฺธาสึ สุนิมฺมลา.

숙명통을 알고 천안통을 정화했으며, 모든 번뇌를 소멸하여 청정하고 매우 깨끗하게 되었습니다.

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ. (อป. เถรี ๒.๓.๙๕-๑๓๐);

나의 번뇌는 불태워졌고... 부처님의 가르침을 완수했습니다.

อรหตฺตํ ปน ปตฺวา ‘‘มยฺหํ มนํ มตฺถกํ ปตฺตํ, อิทานิ อิธ วสิตฺวา กึ กริสฺสามิ, ราชคหเมว คนฺตฺวา สตฺถารญฺจ วนฺทิสฺสามิ, พหู จ เม ญาตกา ปุญฺญานิ กริสฺสนฺตี’’ติ ภิกฺขุนีหิ สทฺธึ ราชคหเมว ปจฺจาคตา. วิสาโข ตสฺสา อาคตภาวํ สุตฺวา ตสฺสา อธิคมํ วีมํสนฺโต ปญฺจกฺขนฺธาทิวเสน ปญฺหํ ปุจฺฉิ. ธมฺมทินฺนา สุนิสิเตน สตฺเถน กุมุทนาเฬ ฉินฺทนฺตี วิย ปุจฺฉิตํ ปุจฺฉิตํ ปญฺหํ วิสฺสชฺเชสิ. วิสาโข สพฺพํ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนนยํ สตฺถุ อาโรเจสิ. สตฺถา ‘‘ปณฺฑิตา, วิสาข, ธมฺมทินฺนา ภิกฺขุนี’’ติอาทินา ตํ ปสํสนฺโต สพฺพญฺญุตญฺญาเณน สทฺธึ สํสนฺเทตฺวา พฺยากตภาวํ ปเวเทตฺวา ตเมว จูฬเวทลฺลสุตฺตํ (ม. นิ. ๑.๔๖๐) อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา ตํ ธมฺมกถิกานํ ภิกฺขุนีนํ อคฺคฏฺฐาเน ฐเปสิ. ยทา ปน สา ตสฺมึ คามกาวาเส วสนฺตี เหฏฺฐิมมคฺเค อธิคนฺตฺวา อคฺคมคฺคตฺถาย วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปสิ, ตทา –

아라한과를 증득한 후 '나의 마음은 정점에 도달했다. 이제 여기서 머물며 무엇을 하겠는가? 라자가하로 돌아가 스승님께 예배하고 친지들도 공덕을 짓게 하리라' 생각하고 비구니들과 함께 라자가하로 돌아왔다. 위사카는 그녀가 온 것을 듣고 그녀의 증득을 시험하고자 오온 등에 대해 질문했다. 담마딘나는 예리한 칼로 연꽃 줄기를 자르듯 질문마다 답변했다. 위사카는 모든 문답의 방식을 스승께 보고했다. 스승께서는 "위사카여, 담마딘나 비구니는 현명하다"라는 등으로 그녀를 칭찬하시며 일체지(一切智)와 대조하여 설명된 바를 공표하시고, 바로 그 소유분별경을 설하게 된 연유로 삼아 그녀를 설법하는 비구니들 중 으뜸의 자리에 앉히셨다. 그녀가 그 마을 거처에 머물며 낮은 도(道)를 증득하고 최상의 도를 위해 위빳사나를 시작했을 때—

๑๒.

12.

‘‘ฉนฺทชาตา อวสายี, มนสา จ ผุฏา สิยา;

กาเมสุ อปฺปฏิพทฺธจิตฺตา, อุทฺธํโสตาติ วุจฺจตี’’ติ. –

“열의가 생겨나 결연하고 마음으로 [열반을] 접하며, 감각적 욕망에 마음이 얽매이지 않는 자를 '상류로 흐르는 자'라 부릅니다.”

อิมํ คาถํ อภาสิ.

이 게송을 읊으셨다.

ตตฺถ ฉนฺทชาตาติ อคฺคผลตฺถํ ชาตจฺฉนฺทา. อวสายีติ อวสาโย วุจฺจติ อวสานํ นิฏฺฐานํ, ตมฺปิ กาเมสุ อปฺปฏิพทฺธจิตฺตตาย ‘‘อุทฺธํโสตา’’ติ วกฺขมานตฺตา สมณกิจฺจสฺส นิฏฺฐานํ เวทิตพฺพํ, น ยสฺส กสฺสจิ, ตสฺมา ปททฺวเยนาปิ อปฺปตฺตมานสา อนุตฺตรํ โยคกฺเขมํ ปตฺถยมานาติ อยมตฺโถ วุตฺโต โหติ. มนสา จ ผุฏา สิยาติ เหฏฺฐิเมหิ ตีหิ มคฺคจิตฺเตหิ นิพฺพานํ ผุฏา ผุสิตา ภเวยฺย. กาเมสุ อปฺปฏิพทฺธจิตฺตาติ อนาคามิมคฺควเสน กาเมสุ น ปฏิพทฺธจิตฺตา. อุทฺธํโสตาติ อุทฺธเมว มคฺคโสโต สํสารโสโต จ เอติสฺสาติ อุทฺธํโสตา. อนาคามิโน หิ ยถา อคฺคมคฺโค อุปฺปชฺชติ, น อญฺโญ, เอวํ อวิหาทีสุ อุปฺปนฺนสฺส ยาว อกนิฏฺฐา อุทฺธเมว อุปฺปตฺติ โหตีติ.

거기서 '열의가 생겨난'이란 최상의 과를 위해 열의가 생겨난 것이다. '결연한(avasāyī)'이란 결말 혹은 완성을 말하는데, 이 또한 감각적 욕망에 마음이 얽매이지 않기에 '상류로 흐르는 자'라고 불릴 것이므로 사문의 임무가 완성된 것으로 이해해야 하며, 이는 아무에게나 해당되는 것이 아니다. 그러므로 두 단어 모두 아직 마음의 목적을 이루지 못해 위없는 안온(열반)을 갈망한다는 의미가 담겨 있다. '마음으로 접하며'란 낮은 세 가지 도의 마음으로 열반을 접하고 닿았음을 뜻한다. '감각적 욕망에 마음이 얽매이지 않는'이란 아나함도의 힘으로 욕망에 얽매이지 않음을 뜻한다. '상류로 흐르는 자'란 위로 향하는 도의 흐름과 윤회의 흐름을 가진 자를 뜻한다. 아나함은 최상의 도가 일어날 뿐 다른 것이 일어나지 않으며, 아비하천 등에 태어난 자는 아카니타천까지 위로만 태어나기 때문이다.

ธมฺมทินฺนาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

담마딘나 장로니 게송 주해가 끝났다.

๑๓. วิสาขาเถรีคาถาวณฺณนา

13. 위사카 장로니 게송 주해

กโรถ [Pg.21] พุทฺธสาสนนฺติ วิสาขาย เถริยา คาถา. ตสฺสา วตฺถุ ธีราเถริยาวตฺถุสทิสเมว. สา อรหตฺตํ ปตฺวา วิมุตฺติสุเขน วีตินาเมนฺตี –

“부처님의 가르침을 행하라”는 위사카 장로니의 게송이다. 그녀의 이야기는 디라 장로니의 이야기와 매우 비슷하다. 그녀는 아라한과를 얻어 해탈의 즐거움으로 시간을 보내며 다음과 같이 읊었다.

๑๓.

13.

‘‘กโรถ พุทฺธสาสนํ, ยํ กตฺวา นานุตปฺปติ;

ขิปฺปํ ปาทานิ โธวิตฺวา, เอกมนฺเต นิสีทถา’’ติ. –

“부처님의 가르침을 행하라. 그것을 행하고 나면 후회하지 않으리라. 속히 발을 씻고, 한 곁에 앉으라.”

อิมาย คาถาย อญฺญํ พฺยากาสิ.

이 게송으로 구경(아라한의 지혜)을 선포하였다.

ตตฺถ กโรถ พุทฺธสาสนนฺติ พุทฺธสาสนํ โอวาทอนุสิฏฺฐึ กโรถ, ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชถาติ อตฺโถ. ยํ กตฺวา นานุตปฺปตีติ อนุสิฏฺฐึ กตฺวา กรณเหตุ น อนุตปฺปติ ตกฺกรสฺส สมฺมเทว อธิปฺปายานํ สมิชฺฌนโต. ขิปฺปํ ปาทานิ โธวิตฺวา, เอกมนฺเต นิสีทถาติ อิทํ ยสฺมา สยํ ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺตา อาจริยุปชฺฌายานํ วตฺตํ ทสฺเสตฺวา อตฺตโน ทิวาฏฺฐาเน ปาเท โธวิตฺวา รโห นิสินฺนา สทตฺถํ มตฺถกํ ปาเปสิ, ตสฺมา ตตฺถ อญฺเญปิ นิโยเชนฺตี อโวจ.

거기서 ‘부처님의 가르침을 행하라’는 것은 부처님의 가르침인 훈계와 지도를 행하라, 지도받은 대로 실천하라는 뜻이다. ‘그것을 행하고 나면 후회하지 않으리라’는 것은 지도를 행한 원인 때문에 후회하지 않는다는 것이니, 그것을 행하는 자의 의도가 바르게 성취되기 때문이다. ‘속히 발을 씻고, 한 곁에 앉으라’는 것은, 그녀 스스로 식후에 탁발에서 돌아와 스승과 아사리에 대한 의무를 다하고, 자신의 낮 시간 머무는 곳에서 발을 씻고 홀로 앉아 자신의 이익의 정점에 도달했기 때문에, 거기서 다른 이들에게도 권장하며 말한 것이다.

วิสาขาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

위사카 장로니 게송 주해가 끝났다.

๑๔. สุมนาเถรีคาถาวณฺณนา

14. 수마나 장로니 게송 주해

ธาตุโย ทุกฺขโต ทิสฺวาติ สุมนาย เถริยา คาถา. ตสฺสา วตฺถุ ติสฺสาเถริยา วตฺถุสทิสํ. อิมิสฺสาปิ หิ สตฺถา โอภาสํ วิสฺสชฺเชตฺวา ปุรโต นิสินฺโน วิย อตฺตานํ ทสฺเสตฺวา –

“요소들을 괴로움으로 보고”는 수마나 장로니의 게송이다. 그녀의 이야기는 띳사 장로니의 이야기와 비슷하다. 그녀에게도 스승께서 광명을 발하시어 앞에 앉아 계신 것처럼 자신을 나타내시며 다음과 같이 말씀하셨다.

๑๔.

14.

‘‘ธาตุโย ทุกฺขโต ทิสฺวา, มา ชาตึ ปุนราคมิ;

ภเว ฉนฺทํ วิราเชตฺวา, อุปสนฺตา จริสฺสสี’’ติ. –

“요소들을 괴로움으로 보고, 다시 태어남으로 오지 마라. 존재에 대한 욕탐을 빛바래게 하여, 고요해진 채 살아가리라.”

อิมํ คาถมาห. สา คาถาปริโยสาเน อรหตฺตํ ปาปุณิ.

이 게송을 말씀하셨다. 그녀는 게송이 끝날 때 아라한과에 도달했다.

ตตฺถ ธาตุโย ทุกฺขโต ทิสฺวาติ สสนฺตติปริยาปนฺนา จกฺขาทิธาตุโย อิตราปิ จ อุทยพฺพยปฏิปีฬนาทินา ‘‘ทุกฺขา’’ติ ญาณจกฺขุนา ทิสฺวา. มา ชาตึ ปุนราคมีติ ปุน ชาตึ อายตึ ปุนพฺภวํ มา อุปคจฺฉิ[Pg.22]. ภเว ฉนฺทํ วิราเชตฺวาติ กามภวาทิเก สพฺพสฺมึ ภเว ตณฺหาฉนฺทํ วิราคสงฺขาเตน มคฺเคน ปชหิตฺวา. อุปสนฺตา จริสฺสสีติ สพฺพโส ปหีนกิเลสตาย นิพฺพุตา วิหริสฺสสิ.

거기서 ‘요소들을 괴로움으로 보고’란 자신의 상속에 포함된 눈 등의 요소들과 다른 요소들도 일어나고 사라짐에 의해 핍박받는 것 등으로 인해 ‘괴로움’이라고 지혜의 눈으로 보는 것이다. ‘다시 태어남으로 오지 마라’는 것은 미래의 재탄생에 다시는 이르지 말라는 것이다. ‘존재에 대한 욕탐을 빛바래게 하여’란 욕계 등의 모든 존재에 대한 갈애와 욕탐을 이탐(離貪)이라 불리는 도(道)로써 버리는 것이다. ‘고요해진 채 살아가리라’는 것은 모든 번뇌가 완전히 버려졌기 때문에 적멸(열반)에 들어 머물 것이라는 의미다.

เอตฺถ จ ‘‘ธาตุโย ทุกฺขโต ทิสฺวา’’ติ อิมินา ทุกฺขานุปสฺสนามุเขน วิปสฺสนา ทสฺสิตา. ‘‘ภเว ฉนฺทํ วิราเชตฺวา’’ติ อิมินา มคฺโค, ‘‘อุปสนฺตา จริสฺสสี’’ติ อิมินา สอุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ, ‘‘มา ชาตึ ปุนราคมี’’ติ อิมินา อนุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ ทสฺสิตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

여기서 ‘요소들을 괴로움으로 보고’라는 구절로 고관(苦觀)의 문을 통한 위빳사나를 나타낸 것이고, ‘존재에 대한 욕탐을 빛바래게 하여’로 도를, ‘고요해진 채 살아가리라’로 유여의열반계를, ‘다시 태어남으로 오지 마라’로 무여의열반계를 나타낸 것임을 알아야 한다.

สุมนาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

수마나 장로니 게송 주해가 끝났다.

๑๕. อุตฺตราเถรีคาถาวณฺณนา

15. 웃따라 장로니 게송 주해

กาเยน สํวุตา อาสินฺติ อุตฺตราย เถริยา คาถา. ตสฺสาปิ วตฺถุ ติสฺสาเถริยา วตฺถุสทิสํ. สาปิ หิ สกฺยกุลปฺปสุตา โพธิสตฺตสฺส โอโรธภูตา มหาปชาปติโคตมิยา สทฺธึ นิกฺขนฺตา โอภาสคาถาย อรหตฺตํ ปตฺวา ปน –

“몸으로 단속되었다”는 웃따라 장로니의 게송이다. 그녀의 이야기도 띳사 장로니의 이야기와 비슷하다. 그녀 역시 석가족 출신으로 보살의 후궁이었으나 마하빠자빠띠 고따미와 함께 출가하여 광명의 게송으로 아라한과를 얻은 뒤 다음과 같이 읊었다.

๑๕.

15.

‘‘กาเยน สํวุตา อาสึ, วาจาย อุท เจตสา;

สมูลํ ตณฺหมพฺพุยฺห, สีติภูตามฺหิ นิพฺพุตา’’ติ. –

“나는 몸으로 단속되었고, 말과 마음으로도 그러했다. 뿌리째 갈애를 뽑아버리고, 시원해졌으며 완전한 평온에 들었노라.”

อุทานวเสน ตเมว คาถํ อภาสิ.

감흥어로서 바로 그 게송을 읊었다.

ตตฺถ กาเยน สํวุตา อาสินฺติ กายิเกน สํวเรน สํวุตา อโหสึ. วาจายาติ วาจสิเกน สํวเรน สํวุตา อาสินฺติ โยชนา, ปททฺวเยนาปิ สีลสํวรมาห. อุทาติ อถ. เจตสาติ สมาธิจิตฺเตน, เอเตน วิปสฺสนาภาวนมาห. สมูลํ ตณฺหมพฺพุยฺหาติ สานุสยํ, สห วา อวิชฺชาย ตณฺหํ อุทฺธริตฺวา. อวิชฺชาย หิ ปฏิจฺฉาทิตาทีนเว ภวตฺตเย ตณฺหา อุปฺปชฺชติ.

거기서 ‘몸으로 단속되었다’는 것은 신체적인 단속으로 단속되었다는 뜻이다. ‘말로써’란 언어적인 단속으로 단속되었다는 것과 연결된다. 이 두 구절로 계단속을 말씀하신 것이다. ‘uda’는 ‘그리고’라는 뜻이다. ‘마음으로써’란 삼매의 마음을 의미하며, 이것으로 위빳사나 수행을 말씀하신 것이다. ‘뿌리째 갈애를 뽑아버리고’란 잠재성향과 함께, 혹은 무명과 함께 갈애를 뽑아낸 것이다. 무명에 의해 그 재앙 등이 가려진 삼계에서 갈애가 일어나기 때문이다.

อปโร นโย – กาเยน สํวุตาติ สมฺมากมฺมนฺเตน สพฺพโส มิจฺฉากมฺมนฺตสฺส ปหานา มคฺคสํวเรเนว กาเยน สํวุตา อาสึ. วาจายาติ สมฺมาวาจาย สพฺพโส มิจฺฉาวาจาย ปหานา มคฺคสํวเรเนว วาจาย สํวุตา อาสินฺติ อตฺโถ. เจตสาติ สมาธินา. เจโตสีเสน [Pg.23] เหตฺถ สมฺมาสมาธิ วุตฺโต, สมฺมาสมาธิคฺคหเณเนว มคฺคลกฺขเณน เอกลกฺขณา สมฺมาทิฏฺฐิอาทโย มคฺคธมฺมา คหิตาว โหนฺตีติ, มคฺคสํวเรน อภิชฺฌาทิกสฺส อสํวรสฺส อนวเสสโต ปหานํ ทสฺสิตํ โหติ. เตเนวาห ‘‘สมูลํ ตณฺหมพฺพุยฺหา’’ติ. สีติภูตามฺหิ นิพฺพุตาติ สพฺพโส กิเลสปริฬาหาภาเวน สีติภาวปฺปตฺตา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา นิพฺพุตา อมฺหีติ.

다른 방법으로는, ‘몸으로 단속되었다’는 것은 정업에 의해 모든 그릇된 행위를 버림으로써 도의 단속에 의해 몸으로 단속되었다는 뜻이다. ‘말로써’란 정어에 의해 모든 그릇된 말을 버림으로써 도의 단속에 의해 말로 단속되었다는 뜻이다. ‘마음으로써’란 삼매에 의한 것이다. 여기서 마음을 우두머리로 하여 정정이 언급된 것이며, 정정을 취함에 의해 도의 특징인 일체성으로 인해 정견 등의 도의 요소들이 취해진 것이 된다. 도의 단속에 의해 간탐 등의 부단속이 남김없이 버려졌음을 나타낸 것이다. 그래서 ‘뿌리째 갈애를 뽑아버리고’라고 말씀하셨다. ‘시원해졌으며 완전한 평온에 들었노라’는 것은 모든 번뇌의 불길이 없으므로 시원한 상태에 도달하여 무여의열반계로 완전히 평온해졌다는 뜻이다.

อุตฺตราเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

웃따라 장로니 게송 주해가 끝났다.

๑๖. วุฑฺฒปพฺพชิตสุมนาเถรีคาถาวณฺณนา

16. 늙어서 출가한 수마나 장로니 게송 주해

สุขํ ตฺวํ วุฑฺฒิเก เสหีติ สุมนาย วุฑฺฒปพฺพชิตาย คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว กุสลํ อุปจินิตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท สาวตฺถิยํ มหาโกสลรญฺโญ ภคินี หุตฺวา นิพฺพตฺติ. สา สตฺถารา รญฺโญ ปเสนทิสฺส โกสลสฺส ‘‘จตฺตาโร โข เม, มหาราช, ทหราติ น อุญฺญาตพฺพา’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๑.๑๑๒) เทสิตํ ธมฺมํ สุตฺวา ลทฺธปฺปสาทา สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐาย ปพฺพชิตุกามาปิ ‘‘อยฺยิกํ ปฏิชคฺคิสฺสามี’’ติ จิรกาลํ วีตินาเมตฺวา อปรภาเค อยฺยิกาย กาลงฺกตาย รญฺญา สทฺธึ มหคฺฆานิ อตฺถรณปาวุรณานิ คาหาเปตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา สงฺฆสฺส ทาเปตฺวา สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา อนาคามิผเล ปติฏฺฐิตา ปพฺพชฺชํ ยาจิ. สตฺถา ตสฺสา ญาณปริปากํ ทิสฺวา –

“할머니여, 편안히 잠드소서”는 늙어서 출가한 수마나의 게송이다. 그녀 역시 과거 부처님들 처소에서 공덕을 쌓고 여러 생에서 선업을 쌓아 이번 부처님 생에 사밧띠에서 마하코살라 왕의 누이로 태어났다. 그녀는 스승으로부터 빠세나디 코살라 왕에게 “대왕이여, 네 부류는 나이가 어리다고 경시해서는 안 된다” 등의 가르침을 듣고 신심을 얻어 삼귀의와 오계에 머물렀다. 출가하고 싶었으나 “할머니를 봉양하겠다”며 오랜 시간을 보냈고, 나중에 할머니가 돌아가시자 왕과 함께 값비싼 침구와 덮개들을 챙겨 사원으로 가서 승가에 보시하고, 스승의 처소에서 법을 듣고 아나함과에 머물며 출가를 청했다. 스승께서는 그녀의 지혜가 무르익었음을 보시고 다음과 같이 말씀하셨다.

๑๖.

16.

‘‘สุขํ ตฺวํ วุฑฺฒิเก เสหิ, กตฺวา โจเฬน ปารุตา;

อุปสนฺโต หิ เต ราโค, สีติภูตาสิ นิพฺพุตา’’ติ. –

“할머니여, 편안히 잠드소서. 누더기 옷을 걸치고. 그대의 탐욕은 가라앉았고, 시원해졌으며 완전한 평온에 들었노라.”

อิมํ คาถํ อภาสิ. สา คาถาปริโยสาเน สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา อุทานวเสน ตเมว คาถํ อภาสิ. อิทเมว จสฺสา อญฺญาพฺยากรณํ อโหสิ, สา ตาวเทว ปพฺพชิ. คาถาย ปน วุฑฺฒิเกติ วุฑฺเฒ, วโยวุฑฺเฒติ อตฺโถ. อยํ ปน สีลาทิคุเณหิปิ วุฑฺฒา, เถริยา วุตฺตคาถาย จตุตฺถปาเท สีติภูตาสิ นิพฺพุตาติ โยเชตพฺพํ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

이 게송을 말씀하셨다. 그녀는 게송이 끝날 때 사무애해와 함께 아라한과에 도달하여 감흥어로서 바로 그 게송을 읊었다. 이것이 그녀의 구경의 선포가 되었고, 그녀는 즉시 출가했다. 게송에서 ‘할머니(vuḍḍhike)’란 늙은이, 즉 나이가 많은 이를 뜻한다. 그러나 그녀는 계행 등의 덕성으로도 어른이다. 장로니가 읊은 게송의 넷째 구절인 ‘시원해졌으며 완전한 평온에 들었노라’에 연결해야 한다. 나머지는 이미 설명한 방식과 같다.

วุฑฺฒปพฺพชิตสุมนาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

늙어서 출가한 수마나 장로니 게송 주해가 끝났다.

๑๗. ธมฺมาเถรีคาถาวณฺณนา

17. 담마 장로니 게송 주해

ปิณฺฑปาตํ [Pg.24] จริตฺวานาติ ธมฺมาย เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินิตฺวา สมฺภตปุญฺญสมฺภารา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท สาวตฺถิยํ กุลฆเร นิพฺพตฺติตฺวา วยปฺปตฺตา ปติรูปสฺส สามิกสฺส เคหํ คนฺตฺวา สาสเน ปฏิลทฺธสทฺธา ปพฺพชิตุกามา หุตฺวา สามิเกน อนนุญฺญาตา ปจฺฉา สามิเก กาลงฺกเต ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตี เอกทิวสํ ภิกฺขาย จริตฺวา วิหารํ อาคจฺฉนฺตี ปริปติตฺวา ตเมว อารมฺมณํ กตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา –

‘탁발을 마치고(Piṇḍapātaṃ caritvāna)’로 시작하는 것은 담마 테리의 게송이다. 그녀 역시 과거 부처님들 당시에 공덕을 쌓고 여러 생에서 해탈의 토대가 되는 선업을 쌓아 공덕의 자량을 갖추었으며, 이번 부처님 시대에 사왓티의 어느 가문에서 태어났다. 성인이 되어 적당한 남편의 집으로 시집을 갔고, 가르침에 대한 신심을 얻어 출가하고자 했으나 남편이 허락하지 않았다. 나중에 남편이 죽자 출가하여 위빳사나 수행을 하던 중, 어느 날 탁발을 하고 사원으로 돌아오다가 넘어졌다. 바로 그것을 대상으로 삼아 위빳사나를 증장시켜 네 가지 무애해와 함께 아라한과를 얻고서 다음과 같이 읊었다.

๑๗.

17.

‘‘ปิณฺฑปาตํ จริตฺวาน, ทณฺฑโมลุพฺภ ทุพฺพลา;

เวธมาเนหิ คตฺเตหิ, ตตฺเถว นิปตึ ฉมา;

ทิสฺวา อาทีนวํ กาเย, อถ จิตฺตํ วิมุจฺจิ เม’’ติ. –

“탁발을 마치고 지팡이에 의지한 채 기력 없이, 떨리는 몸으로 바로 그곳 땅바닥에 쓰러졌네. 몸의 재난을 보고 나서 내 마음은 해탈하였네.”

อุทานวเสน อิมํ คาถํ อภาสิ.

기쁨의 찬탄(우다나)의 의미로 이 게송을 읊었다.

ตตฺถ ปิณฺฑปาตํ จริตฺวาน, ทณฺฑโมลุพฺภาติ ปิณฺฑปาตตฺถาย ยฏฺฐึ อุปตฺถมฺเภน นคเร วิจริตฺวา ภิกฺขาย อาหิณฺฑิตฺวา. ฉมาติ ฉมายํ ภูมิยํ, ปาทานํ อวเสน ภูมิยํ นิปตินฺติ อตฺโถ. ทิสฺวา อาทีนวํ กาเยติ อสุภานิจฺจทุกฺขานตฺตตาทีหิ นานปฺปกาเรหิ สรีเร โทสํ ปญฺญาจกฺขุนา ทิสฺวา. อถ จิตฺตํ วิมุจฺจิ เมติ อาทีนวานุปสฺสนาย ปรโต ปวตฺเตหิ นิพฺพิทานุปสฺสนาทีหิ วิกฺขมฺภนวเสน มม จิตฺตํ กิเลเสหิ วิมุจฺจิตฺวา ปุน มคฺคผเลหิ ยถากฺกมํ สมุจฺเฉทวเสน เจว ปฏิปฺปสฺสทฺธิวเสน จ สพฺพโส วิมุจฺจิ วิมุตฺตํ, น ทานิสฺสา วิโมเจตพฺพํ อตฺถีติ. อิทเมว จสฺสา อญฺญาพฺยากรณํ อโหสีติ.

거기서 ‘탁발을 마치고 지팡이에 의지하여’란 탁발을 위해 지팡이를 버팀목 삼아 성 안을 거닐며 음식을 구걸했다는 뜻이다. ‘땅바닥(chamā)’이란 땅 위를 말하며, 다리에 힘이 없어 땅에 쓰러졌다는 의미이다. ‘몸의 재난을 보고’란 부정(不淨)·무상·고·무아 등 여러 방면으로 신체의 결점을 지혜의 눈으로 보았다는 뜻이다. ‘그 후 내 마음은 해탈하였네’란 재난의 관찰(ādīnavānupassanā) 이후에 일어난 염오의 관찰(nibbidānupassanā) 등으로 인한 억제의 방식을 통해 내 마음이 번뇌로부터 해탈하였고, 이어서 도와 과에 의해 순서대로 단멸의 방식과 가라앉음의 방식을 통해 완전히 해탈하여, 이제는 더 이상 해탈할 것이 없다는 뜻이다. 이것이 그녀의 구경의 지혜의 선언(aññābyākaraṇa)이 되었다.

ธมฺมาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

담마 테리 게송 주해 마침.

๑๘. สงฺฆาเถรีคาถาวณฺณนา

18. 상가 테리 게송 주해

หิตฺวา ฆเร ปพฺพชิตฺวาติ สงฺฆาย เถริยา คาถา. ตสฺสา วตฺถุ ธีราเถริยา วตฺถุสทิสํ. คาถา ปน –

‘집을 버리고 출가하여(Hitvā ghare pabbajitvā)’는 상가 테리의 게송이다. 그녀의 이야기는 디라 테리의 이야기와 같다. 게송은 다음과 같다.

๑๘.

18.

‘‘หิตฺวา [Pg.25] ฆเร ปพฺพชิตฺวา, หิตฺวา ปุตฺตํ ปสุํ ปิยํ;

หิตฺวา ราคญฺจ โทสญฺจ, อวิชฺชญฺจ วิราชิย;

สมูลํ ตณฺหมพฺพุยฺห, อุปสนฺตามฺหิ นิพฺพุตา’’ติ. – คาถํ อภาสิ;

“집을 버리고 출가하여, 사랑하는 자식과 가축을 버리고, 탐욕과 성냄을 버리고 무명을 걷어내어, 갈애를 뿌리째 뽑아버리고 나는 고요해졌고 열반에 들었네.” 이 게송을 읊었다.

ตตฺถ หิตฺวาติ ฉฑฺเฑตฺวา. ฆเรติ เคหํ. ฆรสทฺโท หิ เอกสฺมิมฺปิ อภิเธยฺเย กทาจิ พหูสุ พีชํ วิย รูฬฺหิวเสน โวหรียติ. หิตฺวา ปุตฺตํ ปสุํ ปิยนฺติ ปิยายิตพฺเพ ปุตฺเต เจว โคมหึสาทิเก ปสู จ ตปฺปฏิพทฺธฉนฺทราคปฺปหาเนน ปหาย. หิตฺวา ราคญฺจ โทสญฺจาติ รชฺชนสภาวํ ราคํ, ทุสฺสนสภาวํ โทสญฺจ อริยมคฺเคน สมุจฺฉินฺทิตฺวา. อวิชฺชญฺจ วิราชิยาติ สพฺพากุสเลสุ ปุพฺพงฺคมํ โมหญฺจ วิราเชตฺวา มคฺเคน สมุคฺฆาเฏตฺวา อิจฺเจว อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

거기서 ‘버리고(hitvā)’란 내던지는 것이다. ‘집(ghare)’은 가정을 뜻한다. 집(ghara)이라는 단어는 비록 단수일지라도 때로는 씨앗처럼 관습적인 용법에 따라 복수를 의미하기도 한다. ‘사랑하는 자식과 가축을 버리고’란 사랑해야 할 자식들과 소나 버팔로 같은 가축들을 그들에 얽매인 욕탐을 버림으로써 포기했다는 뜻이다. ‘탐욕과 성냄을 버리고’란 탐착하는 성질인 탐욕과 성내는 성질인 성냄을 성스러운 도로써 완전히 끊어버렸다는 뜻이다. ‘무명을 걷어내어’란 모든 불선법의 앞잡이인 미혹을 걷어내고 도로써 뿌리 뽑았다는 뜻이다. 나머지는 설해진 바와 같다.

สงฺฆาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

상가 테리 게송 주해 마침.

เอกกนิปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

하나의 모음(Ekakanipāta) 주해 마침.

๒. ทุกนิปาโต

2. 두 개의 모음(Dukanipāto)

๑. อภิรูปนนฺทาเถรีคาถาวณฺณนา

1. 아비루빠난다 테리 게송 주해

ทุกนิปาเต [Pg.26] อาตุรํ อสุจึ ปูตินฺติอาทิกา อภิรูปนนฺทาย สิกฺขมานาย คาถา. อยํ กิร วิปสฺสิสฺส ภควโต กาเล พนฺธุมตีนคเร คหปติมหาสาลสฺส ธีตา หุตฺวา สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐิตา สตฺถริ ปรินิพฺพุเต ธาตุเจติยํ รตนปฏิมณฺฑิเตน สุวณฺณจฺฉตฺเตน ปูชํ กตฺวา, กาลงฺกตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺติตฺวา อปราปรํ สุคตีสุเยว สํสรนฺตี อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท กปิลวตฺถุนคเร เขมกสฺส สกฺกสฺส อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺติ. นนฺทาติสฺสา นามํ อโหสิ. สา อตฺตภาวสฺส อติวิย รูปโสภคฺคปฺปตฺติยา อภิรูปา ทสฺสนียา ปาสาทิกา อภิรูปนนฺทาตฺเวว ปญฺญายิตฺถ. ตสฺสา วยปฺปตฺตาย วาเรยฺยทิวเสเยว วรภูโต สกฺยกุมาโร กาลมกาสิ. อถ นํ มาตาปิตโร อกามํ ปพฺพาเชสุํ.

두 개의 모음 중 ‘병들고 부정하고 썩어가는’ 등으로 시작하는 것은 아비루빠난다 식차마나의 게송이다. 전해오는 바에 의하면, 그녀는 위빳시 부처님 당시에 반두마띠 성의 거부 장자의 딸로 태어나 부처님 곁에서 법을 듣고 삼귀의와 오계에 머물렀다. 부처님께서 반열반하신 후 사리탑에 보석으로 장식된 황금 우산을 공양했다. 죽은 뒤 천상에 태어나 선처를 전전하며 윤회하다가, 이번 부처님 당시에 까필라왓투 성의 케마까 석가족 왕의 제1왕비의 태중에 태어났다. 이름은 난다였다. 그녀는 자신의 신체가 매우 아름다워 빼어나고 보기 좋으며 우아했으므로 ‘미모의 난다(아비루빠난다)’라고 알려졌다. 그녀가 성인이 되어 혼례를 치르기로 한 날, 신랑이 될 석가족 청년이 죽었다. 그러자 부모는 그녀를 본인의 의사와 상관없이 출가시켰다.

สา ปพฺพชิตฺวาปิ รูปํ นิสฺสาย อุปฺปนฺนมทา ‘‘สตฺถา รูปํ วิวณฺเณติ ครหติ อเนกปริยาเยน รูเป อาทีนวํ ทสฺเสตี’’ติ พุทฺธุปฏฺฐานํ น คจฺฉติ. ภควา ตสฺสา ญาณปริปากํ ญตฺวา มหาปชาปตึ อาณาเปสิ ‘‘สพฺพาปิ ภิกฺขุนิโย ปฏิปาฏิยา โอวาทํ อาคจฺฉนฺตู’’ติ. สา อตฺตโน วาเร สมฺปตฺเต อญฺญํ เปเสสิ. ภควา ‘‘วาเร สมฺปตฺเต อตฺตนาว อาคนฺตพฺพํ, น อญฺญา เปเสตพฺพา’’ติ อาห. สา สตฺถุ อาณํ ลงฺฆิตุํ อสกฺโกนฺตี ภิกฺขุนีหิ สทฺธึ พุทฺธุปฏฺฐานํ อคมาสิ. ภควา อิทฺธิยา เอกํ อภิรูปํ อิตฺถิรูปํ มาเปตฺวา ปุน ชราชิณฺณํ ทสฺเสตฺวา สํเวคํ อุปฺปาเทตฺวา –

그녀는 출가해서도 자신의 미모에 대한 자부심이 생겨, “부처님께서는 미모를 깎아내리고 비난하시며 여러 방편으로 미모의 재난을 보이신다”라고 생각하며 부처님을 시봉하러 가지 않았다. 부처님께서는 그녀의 지혜가 성숙했음을 아시고 마하빠자빠띠에게 “모든 비구니는 순서대로 설법을 들으러 오라”고 명령하셨다. 그녀는 자신의 차례가 되자 다른 사람을 대신 보냈다. 부처님께서는 “자기 차례가 되면 본인이 직접 와야 하며, 다른 사람을 보내서는 안 된다”라고 말씀하셨다. 그녀는 부처님의 명령을 거역할 수 없어 비구니들과 함께 부처님을 시봉하러 갔다. 부처님께서는 신통력으로 한 아름다운 여인의 모습을 만드신 후, 다시 늙고 쇠약한 모습을 보여주어 혐오감을 일으키시고...

๑๙.

19.

‘‘อาตุรํ อสุจึ ปูตึ, ปสฺส นนฺเท สมุสฺสยํ;

อสุภาย จิตฺตํ ภาเวหิ, เอกคฺคํ สุสมาหิตํ.

“난다여, 병들고 부정하고 썩어가는 이 몸의 덩어리를 보라. 부정관으로 마음을 닦고, 한결같이 집중하여 잘 안정되게 하라.”

๒๐.

20.

‘‘อนิมิตฺตญฺจ ภาเวหิ, มานานุสยมุชฺชห;

ตโต มานาภิสมยา, อุปสนฺตา จริสฺสสี’’ติ. –

“표상 없는 명상을 닦고, 자만이라는 잠재 성향을 버려라. 그리하여 자만을 완전히 꿰뚫어 앎으로써 그대는 평온하게 살아가리라.”

อิมา [Pg.27] ทฺเว คาถา อภาสิ. ตาสํ อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺตนโย เอว. คาถาปริโยสาเน อภิรูปนนฺทา อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน –

이 두 게송을 읊으셨다. 그 뜻은 앞서 설명한 바와 같다. 게송이 끝날 때 아비루빠난다는 아라한과를 얻었다. 그리하여 아빠다나에 다음과 같이 설해졌다.

‘‘นคเร พนฺธุมติยา, พนฺธุมา นาม ขตฺติโย;

ตสฺส รญฺโญ อหุํ ภริยา, เอกชฺฌํ จารยามหํ.

“반두마띠 성에 반두마라는 크샤트리아 왕이 있었네. 나는 그 왕의 아내였고, 우리는 함께 살았네.”

‘‘รโหคตา นิสีทิตฺวา, เอวํ จินฺเตสหํ ตทา;

อาทาย คมนียญฺหิ, กุสลํ นตฺถิ เม กตํ.

“홀로 앉아 있을 때 나는 그때 이렇게 생각했네. ‘가져갈 만한 선업을 나는 지은 적이 없구나.’”

‘‘มหาภิตาปํ กฏุกํ, โฆรรูปํ สุทารุณํ;

นิรยํ นูน คจฺฉามิ, เอตฺถ เม นตฺถิ สํสโย.

“크게 뜨겁고 고통스러우며 무섭고 가혹한 지옥에 나는 분명히 가게 되리니, 이에 의심이 없구나.”

‘‘เอวาหํ จินฺตยิตฺวาน, ปหํเสตฺวาน มานสํ;

ราชานํ อุปคนฺตฺวาน, อิทํ วจนมพฺรวึ.

“나는 이렇게 생각하고 마음을 기쁘게 하여 왕에게 가서 이 말을 하였네.”

‘‘อิตฺถี นาม มยํ เทว, ปุริสานุคตา สทา;

เอกํ เม สมณํ เทหิ, โภชยิสฺสามิ ขตฺติย.

“대왕이시여, 우리 여인들은 항상 남자들을 따릅니다. 제게 한 분의 수행자를 내어주소서. 제가 공양을 올리겠습니다.”

‘‘อทาสิ เม มหาราชา, สมณํ ภาวิตินฺทฺริยํ;

ตสฺส ปตฺตํ คเหตฺวาน, ปรมนฺเนน ปูรยึ.

“대왕께서 내게 감관이 잘 제어된 수행자를 내어주셨고, 나는 그의 발우를 받아 최상의 음식으로 가득 채웠네.”

‘‘ปูรยิตฺวา ปรมนฺนํ, สหสฺสคฺฆนเกนหํ;

วตฺถยุเคน ฉาเทตฺวา, อทาสึ ตุฏฺฐมานสา.

“최상의 음식으로 가득 채우고 천금의 가치가 있는 의복 한 쌍으로 덮어 기쁜 마음으로 올렸네.”

‘‘เตน กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคจฺฉหํ.

“그 선행과 의도와 서원으로 인해 인간의 몸을 버리고 따와띰사(도리천)에 태어났네.”

‘‘สหสฺสํ เทวราชูนํ, มเหสิตฺตมการยึ;

สหสฺสํ จกฺกวตฺตีนํ, มเหสิตฺตมการยึ.

나는 천 명의 천왕들의 황후가 되었고, 천 명의 전륜성왕들의 황후가 되었습니다.

‘‘ปเทสรชฺชํ วิปุลํ, คณนาโต อสงฺขิยํ;

นานาวิธํ พหุํ ปุญฺญํ, ตสฺส กมฺมผลา ตโต.

광대한 지방 통치권은 헤아릴 수 없이 많았으니, 그것은 다양한 많은 공덕과 그 업의 결과 때문입니다.

‘‘อุปฺปลสฺเสว เม วณฺณา, อภิรูปา สุทสฺสนา;

อิตฺถี สพฺพงฺคสมฺปนฺนา, อภิชาตา ชุตินฺธรา.

나의 피부색은 청련화와 같고, 아름답고 보기 좋으며, 모든 지체를 갖춘 여인으로서 고귀한 태생에 광채를 지녔습니다.

‘‘ปจฺฉิเม [Pg.28] ภวสมฺปตฺเต, อชายึ สากิเย กุเล;

นารีสหสฺสปาโมกฺขา, สุทฺโธทนสุตสฺสหํ.

마지막 생에 이르러 석가족 가문에서 태어났으며, 나는 숫도다나 왕의 아들의 수천 명의 여인들 중 우두머리였습니다.

‘‘นิพฺพินฺทิตฺวา อคาเรหํ, ปพฺพชึ อนคาริยํ;

สตฺตมึ รตฺตึ สมฺปตฺวา, จตุสจฺจํ อปาปุณึ.

나는 집안 생활에 염증을 느껴 집 없는 곳으로 출가하였고, 일곱 번째 밤에 이르러 네 가지 성스러운 진리를 깨달았습니다.

‘‘จีวรปิณฺฑปาตญฺจ, ปจฺจยญฺจ เสนาสนํ;

ปริเมตุํ น สกฺโกมิ, ปิณฺฑปาตสฺสิทํ ผลํ.

가사와 발바닥 공양물, 필수품과 처소를 다 측량할 수 없으니, 이것이 바로 탁발 공양의 결과입니다.

‘‘ยํ มยฺหํ ปุริมํ กมฺมํ, กุสลํ ชนิตํ มุนิ;

ตุยฺหตฺถาย มหาวีร, ปริจิณฺณํ พหุํ มยา.

성자시여, 위대한 영웅이시여, 내가 이전에 지은 선한 업은 당신을 위하여 내가 많이 봉사한 것입니다.

‘‘เอกตึเส อิโต กปฺเป, ยํ ทานมททึ ตทา;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปิณฺฑปาตสฺสิทํ ผลํ.

지금으로부터 31겁 전에 내가 보시를 행했으므로, 나는 악처를 알지 못합니다. 이것이 바로 탁발 공양의 결과입니다.

‘‘ทุเว คตี ปชานามิ, เทวตฺตํ อถ มานุสํ;

อญฺญํ คตึ น ชานามิ, ปิณฺฑปาตสฺสิทํ ผลํ.

나는 오직 천상과 인간이라는 두 가지 태어남만을 알 뿐, 다른 태어남은 알지 못합니다. 이것이 바로 탁발 공양의 결과입니다.

‘‘อุจฺเจ กุเล ปชานามิ, ตโย สาเล มหาธเน;

อญฺญํ กุลํ น ชานามิ, ปิณฺฑปาตสฺสิทํ ผลํ.

나는 고귀한 가문과 큰 재물이 있는 세 종류의 명문가만을 알 뿐, 다른 가문은 알지 못합니다. 이것이 바로 탁발 공양의 결과입니다.

‘‘ภวาภเว สํสริตฺวา, สุกฺกมูเลน โจทิตา;

อมนาปํ น ปสฺสามิ, โสมนสฺสกตํ ผลํ.

여러 생을 윤회하며 선근에 이끌려, 나는 마음에 들지 않는 것을 보지 못했으니, 이것은 기쁨으로 지어진 결과입니다.

‘‘อิทฺธีสุ จ วสี โหมิ, ทิพฺพาย โสตธาตุยา;

เจโตปริยญาณสฺส, วสี โหมิ มหามุเน.

위대한 성자시여, 나는 신통력에 자재하고 천이통을 가졌으며, 타심통에도 자재합니다.

‘‘ปุพฺเพนิวาสํ ชานามิ, ทิพฺพจกฺขุ วิโสธิตํ;

สพฺพาสวปริกฺขีณา, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว.

나는 숙명통을 알고 천안통을 정화하였으며, 모든 번뇌는 다하였고 이제 다시 태어남은 없습니다.

‘‘อตฺถธมฺมนิรุตฺตีสุ, ปฏิภาเน ตเถว จ;

ญาณํ มม มหาวีร, อุปฺปนฺนํ ตว สนฺติเก.

위대한 영웅이시여, 당신의 곁에서 의미와 법과 언어와 변재에 관한 지혜가 내게 생겨났습니다.

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

나의 번뇌는 불태워졌고…(중략)…부처님의 가르침은 성취되었습니다.

อรหตฺตํ ปตฺวา ปน สา สยมฺปิ อุทานวเสน ตาเยว คาถา อภาสิ, อิทเมว จสฺสา อญฺญาพฺยากรณํ อโหสีติ.

아라한과를 얻은 후에 그녀는 스스로 기쁨의 노래를 통해 바로 그 게송들을 읊었으며, 이것이 그녀의 구경의 지혜에 대한 선언이 되었습니다.

อภิรูปนนฺทาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아비루빠난다 테리 게송의 주석이 끝났습니다.

๒. เชนฺตาเถรีคาถาวณฺณนา

2. 젠따 테리 게송의 주석

เย [Pg.29] อิเม สตฺต โพชฺฌงฺคาติอาทิกา เชนฺตาย เถริยา คาถา. ตสฺสา อตีตํ ปจฺจุปฺปนฺนญฺจ วตฺถุ อภิรูปนนฺทาวตฺถุสทิสํ. อยํ ปน เวสาลิยํ ลิจฺฉวิราชกุเล นิพฺพตฺตีติ อยเมว วิเสโส. สตฺถารา เทสิตํ ธมฺมํ สุตฺวา เทสนาปริโยสาเน อรหตฺตํ ปตฺวา อตฺตนา อธิคตํ วิเสสํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปีติวเสน –

'여기에 이 일곱 가지 깨달음의 구성 요소들'로 시작하는 게송은 젠따 테리의 것입니다. 그녀의 과거와 현재의 이야기는 아비루빠난다의 이야기와 비슷합니다. 다만 그녀가 웨살리의 릿차비 왕가에서 태어났다는 점이 유일한 차이점입니다. 스승님께서 설하신 법을 듣고 설법의 끝에 아라한과를 얻은 뒤, 자신이 증득한 특별함을 반조하며 기쁨에 겨워 —

๒๑.

21.

‘‘เย อิเม สตฺต โพชฺฌงฺคา, มคฺคา นิพฺพานปตฺติยา;

ภาวิตา เต มยา สพฺเพ, ยถา พุทฺเธน เทสิตา.

부처님께서 설하신 그대로, 열반에 이르는 길인 여기 이 일곱 가지 깨달음의 구성 요소들을 나는 모두 닦았습니다.

๒๒.

22.

‘‘ทิฏฺโฐ หิ เม โส ภควา, อนฺติโมยํ สมุสฺสโย;

วิกฺขีโณ ชาติสํสาโร, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’ติ. –

진실로 나는 그 세존을 뵈었고, 이것이 마지막 몸이며, 태어남의 윤회는 다하였고 이제 다시 태어남은 없습니다.

อิมา ทฺเว คาถา อภาสิ.

이 두 게송을 읊었습니다.

ตตฺถ เย อิเม สตฺต โพชฺฌงฺคาติ เย อิเม สติธมฺมวิจยวีริยปีติปสฺสทฺธิสมาธิอุเปกฺขาสงฺขาตา โพธิยา ยถาวุตฺตาย ธมฺมสามคฺคิยา, โพธิสฺส วา พุชฺฌนกสฺส ตํสมงฺคิโน ปุคฺคลสฺส องฺคภูตตฺตา ‘‘โพชฺฌงฺคา’’ติ ลทฺธนามา สตฺต ธมฺมา. มคฺคา นิพฺพานปตฺติยาติ นิพฺพานาธิคมสฺส อุปายภูตา. ภาวิตา เต มยา สพฺเพ, ยถา พุทฺเธน เทสิตาติ เต สตฺตตึส โพธิปกฺขิยธมฺมา สพฺเพปิ มยา ยถา พุทฺเธน ภควตา เทสิตา, ตถา มยา อุปฺปาทิตา จ วฑฺฒิตา จ.

거기서 '여기에 이 일곱 가지 깨달음의 구성 요소들'이란 마음챙김, 법의 간택, 정진, 희열, 편안함, 삼매, 평온으로 불리는, 깨달음에 필요한 법들의 화합이거나, 혹은 깨닫는 사람의 구성 요소들이라는 의미에서 '깨달음의 구성 요소(보장가)'라 불리는 일곱 가지 법을 말합니다. '열반에 이르는 길'이란 열반의 증득을 위한 방편이 됨을 의미합니다. '나는 모두 닦았습니다, 부처님께서 설하신 그대로'란 서른일곱 가지 조도품의 모든 법을 세존께서 설하신 대로 내가 일으키고 증장시켰다는 것입니다.

ทิฏฺโฐ หิ เม โส ภควาติ หิ-สทฺโท เหตุอตฺโถ. ยสฺมา โส ภควา ธมฺมกาโย สมฺมาสมฺพุทฺโธ อตฺตนา อธิคตอริยธมฺมทสฺสเนน ทิฏฺโฐ, ตสฺมา อนฺติโมยํ สมุสฺสโยติ โยชนา. อริยธมฺมทสฺสเนน หิ พุทฺธา ภควนฺโต อญฺเญ จ อริยา ทิฏฺฐา นาม โหนฺติ, น รูปกายทสฺสนมตฺเตน. ยถาห – ‘‘โย โข, วกฺกลิ, ธมฺมํ ปสฺสติ, โส มํ ปสฺสตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๘๗) จ ‘‘สุตวา จ โข, ภิกฺขเว, อริยสาวโก อริยานํ ทสฺสาวี’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๐; สํ. นิ. ๓.๑) จ อาทิ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

'진실로 나는 그 세존을 뵈었다'에서 '히(hi)'라는 단어는 원인의 의미입니다. 그 세존, 즉 법신인 정등각자를 자신이 증득한 성스러운 법의 견해로 보았기 때문에 '이것이 마지막 몸이다'라고 연결됩니다. 왜냐하면 부처님인 세존들과 다른 성자들은 성스러운 법을 봄으로써 보게 되는 것이지, 단지 색신을 보는 것만으로 보게 되는 것이 아니기 때문입니다. '왁깔리여, 법을 보는 자가 나를 본다'라거나 '비구들이여, 많이 배운 성스러운 제자는 성자들을 보는 자이다'라고 하신 말씀 등과 같습니다. 나머지는 설명한 바와 같습니다.

เชนฺตาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

젠따 테리 게송의 주석이 끝났습니다.

๓. สุมงฺคลมาตุเถรีคาถาวณฺณนา

3. 수망갈라마따 테리 게송의 주석

สุมุตฺติกาติอาทิกา [Pg.30] สุมงฺคลมาตาย เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว กุสลํ อุปจินิตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท สาวตฺถิยํ ทลิทฺทกุเล นิพฺพตฺติตฺวา วยปฺปตฺตา อญฺญตรสฺส นฬการสฺส ทินฺนา ปฐมคพฺเภเยว ปจฺฉิมภวิกํ ปุตฺตํ ลภิ. ตสฺส สุมงฺคโลติ นามํ อโหสิ. ตโต ปฏฺฐาย สา สุมงฺคลมาตาติ ปญฺญายิตฺถ. ยสฺมา ปนสฺสา นามโคตฺตํ น ปากฏํ, ตสฺมา ‘‘อญฺญตรา เถรี ภิกฺขุนี อปญฺญาตา’’ติ ปาฬิยํ วุตฺตํ. โสปิสฺสา ปุตฺโต วิญฺญุตํ ปตฺโต ปพฺพชิตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา สุมงฺคลตฺเถโรติ ปากโฏ อโหสิ. ตสฺส มาตา ภิกฺขุนีสุ ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตี เอกทิวสํ คิหิกาเล อตฺตนา ลทฺธทุกฺขํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา สํเวคชาตา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา อุทาเนนฺตี –

'잘 벗어났구나'로 시작하는 게송은 수망갈라마따 테리의 것입니다. 그녀 또한 과거 부처님들 처소에서 공덕을 쌓았고, 여러 생에서 선업을 쌓아 이번 부처님 생에 사왓띠의 가난한 가문에서 태어났습니다. 성인이 되어 어떤 대나무 세공인에게 시집가서 첫 번째 임신으로 마지막 생을 맞이한 아들을 얻었습니다. 아들의 이름은 수망갈라였습니다. 그때부터 그녀는 수망갈라마따라고 알려졌습니다. 그녀의 이름과 가문이 알려지지 않았기 때문에 빠알리 성전에는 '어떤 알려지지 않은 비구니 테리'라고 언급되었습니다. 그녀의 아들도 장성하여 출가한 뒤 무애해와 함께 아라한과를 얻어 수망갈라 테라로 유명해졌습니다. 그의 어머니도 비구니로 출가하여 위빳사나 수행을 하던 중, 어느 날 재가 시절에 자신이 겪었던 고통을 반조하며 혐오감을 일으켜 위빳사나를 닦았습니다. 그리고 무애해와 함께 아라한과를 증득하고 기쁨의 노래를 읊었습니다.

๒๓.

23.

‘‘สุมุตฺติกา สุมุตฺติกา, สาธุมุตฺติกามฺหิ มุสลสฺส;

อหิริโก เม ฉตฺตกํ วาปิ, อุกฺขลิกา เม เทฑฺฑุภํ วาติ.

잘 벗어났구나, 잘 벗어났구나! 나는 절구공이로부터 참으로 잘 벗어났구나. 부끄러움을 모르는 나의 남편과 그의 양산, 그리고 나의 냄비와 그 안의 물뱀 같은 냄새로부터!

๒๔.

24.

‘‘ราคญฺจ อหํ โทสญฺจ, จิจฺจิฏิ จิจฺจิฏีติ วิหนามิ;

สา รุกฺขมูลมุปคมฺม, ‘อโห สุข’นฺติ สุขโต ฌายามี’’ติ. –

나는 탐욕과 성냄을 '칙칙' 소리를 내며 태워버리듯 물리쳤습니다. 나는 나무 아래로 가서 '아, 행복하구나'라며 행복하게 명상에 듭니다.

อิมา ทฺเว คาถา อภาสิ.

이 두 게송을 읊었습니다.

ตตฺถ สุมุตฺติกาติ สุมุตฺตา. ก-กาโร ปทปูรณมตฺตํ, สุฏฺฐุ มุตฺตา วตาติ อตฺโถ. สา สาสเน อตฺตนา ปฏิลทฺธสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ปสาทวเสน, ตสฺสา วา ปสํสาวเสน อามนฺเตตฺวา วุตฺตํ ‘‘สุมุตฺติกา สุมุตฺติกา’’ติ. ยํ ปน คิหิกาเล วิเสสโต ชิคุจฺฉติ, ตโต วิมุตฺตึ ทสฺเสนฺตี ‘‘สาธุมุตฺติกามฺหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สาธุมุตฺติกามฺหีติ สมฺมเทว มุตฺตา วต อมฺหิ. มุสลสฺสาติ มุสลโต. อยํ กิร ทลิทฺทภาเวน คิหิกาเล สยเมว มุสลกมฺมํ กโรติ, ตสฺมา เอวมาห. อหิริโก เมติ มม สามิโก อหิริโก นิลฺลชฺโช, โส มม น รุจฺจตีติ วจนเสโส. ปกติยาว กาเมสุ วิรตฺตจิตฺตตาย กามาธิมุตฺตานํ ปวตฺตึ ชิคุจฺฉนฺตี วทติ. ฉตฺตกํ วาปีติ ชีวิตเหตุเกน กรียมานํ ฉตฺตกมฺปิ เม น รุจฺจตีติ อตฺโถ. วา-สทฺโท อวุตฺตสมุจฺจยตฺโถ, เตน [Pg.31] เปฬาจงฺโกฏกาทึ สงฺคณฺหาติ. เวฬุทณฺฑาทีนิ คเหตฺวา ทิวเส ทิวเส ฉตฺตาทีนํ กรณวเสน ทุกฺขชีวิตํ ชิคุจฺฉนฺตี วทติ. ‘‘อหิตโก เม วาโต วาตี’’ติ เกจิ วตฺวา อหิตโก ชราวโห คิหิกาเล มม สรีเร วาโต วายตีติ อตฺถํ วทนฺติ. อปเร ปน ‘‘อหิตโก ปเรสํ ทุคฺคนฺธตโร จ มม สรีรโต วาโต วายตี’’ติ อตฺถํ วทนฺติ. อุกฺขลิกา เม เทฑฺฑุภํ วาตีติ เม มม ภตฺตปจนภาชนํ จิรปาริวาสิกภาเวน อปริสุทฺธตาย อุทกสปฺปคนฺธํ วายติ, ตโต อหํ สาธุมุตฺติกามฺหีติ โยชนา.

거기서 '수뭇띠까(sumuttikā)'는 '잘 해탈한 자'라는 뜻이다. '까(ka)'라는 글자는 음절을 채우기 위한 수식어일 뿐이며, '참으로 잘 해탈하였구나'라는 뜻이다. 그녀는 교법(sāsane) 안에서 스스로 얻은 성취를 보고 기쁨에 겨워, 혹은 그것을 찬탄하며 '수뭇띠까, 수뭇띠까'라고 부르며 말한 것이다. 그녀는 재가 시절에 특히 혐오했던 것들로부터의 해탈을 보여주며 '나는 참으로 잘 해탈하였네(sādhumuttikāmhī)' 등으로 말하였다. 거기서 '나는 참으로 잘 해탈하였네'라는 것은 '나는 참으로 온전하게 해탈하였구나'라는 뜻이다. '무살랏사(musalassā)'는 '절구공이로부터'라는 뜻이다. 그녀는 가난했기 때문에 재가 시절에 직접 절구질을 했으므로 이와 같이 말한 것이다. '나의 파렴치한 자(ahiriko me)'란 '나의 남편은 파렴치하고 부끄러움을 모르는 자였으며, 나는 그가 마음에 들지 않았다'는 의미의 나머지 구절이다. 그녀는 본래 감각적 욕망에서 멀어진 마음을 가졌기에, 감각적 욕망에 빠진 자들의 행태를 혐오하며 말한 것이다. '찻따깡 와삐(chattakaṃ vāpī)'는 '생계를 위해 만들던 양산(chattaka)조차도 내게는 즐겁지 않았다'는 뜻이다. '와(vā)'라는 단어는 언급되지 않은 것들을 포함하는 의미로, 이를 통해 바구니나 상자 등을 만드는 일도 포함한다. 대나무 막대기 등을 가지고 매일매일 양산 등을 만드는 고단한 삶을 혐오하며 말한 것이다. 어떤 이들은 '내게는 해로운 바람이 분다(ahitako me vāto vātī)'라고 읽으며, '재가 시절에 내 몸에는 노쇠를 가져오는 해로운 바람이 불었다'고 설명한다. 다른 이들은 '다른 이들에게는 더욱 악취가 나는 바람이 내 몸에서 흘러나왔다'고 설명한다. '나의 솥에서는 물뱀 냄새가 나네(ukkhalikā me deḍḍubhaṃ vātī)'라는 것은 '나의 밥 짓는 그릇이 오래도록 방치되어 깨끗하지 못해 물뱀 냄새가 났으며, 그로부터 나는 참으로 잘 해탈하였네'라고 연결하여 해석한다.

ราคญฺจ อหํ โทสญฺจ, จิจฺจิฏิ จิจฺจิฏีติ วิหนามีติ อหํ กิเลสเชฏฺฐกํ ราคญฺจ โทสญฺจ จิจฺจิฏิ จิจฺจิฏีติ อิมินา สทฺเทน สทฺธึ วิหนามิ วินาเสมิ, ปชหามีติ อตฺโถ. สา กิร อตฺตโน สามิกํ ชิคุจฺฉนฺตี เตน ทิวเส ทิวเส ผาลิยมานานํ สุกฺขานํ เวฬุทณฺฑาทีนํ สทฺทํ ครหนฺตี ตสฺส ปหานํ ราคโทสปหาเนน สมํ กตฺวา อโวจ. สา รุกฺขมูลมุปคมฺมาติ สา อหํ สุมงฺคลมาตา วิวิตฺตํ รุกฺขมูลํ อุปสงฺกมิตฺวา. สุขโต ฌายามีติ สุขนฺติ ฌายามิ, กาเลน กาลํ สมาปชฺชนฺตี ผลสุขํ นิพฺพานสุขญฺจ ปฏิสํเวทิยมานา ผลชฺฌาเนน ฌายามีติ อตฺโถ. อโห สุขนฺติ อิทํ ปนสฺสา สมาปตฺติโต ปจฺฉา ปวตฺตมนสิการวเสน วุตฺตํ, ปุพฺพาโภควเสนาติปิ ยุชฺชเตว.

'탐욕과 성냄을 치치띠 치치띠 소리를 내며 파괴하노라'라는 것은 '나는 번뇌의 으뜸인 탐욕과 성냄을 치치띠 치치띠라는 소리와 함께 파괴하고 멸하며 버린다'는 뜻이다. 그녀는 자신의 남편을 혐오했는데, 그가 매일매일 마른 대나무 막대기 등을 쪼갤 때 나는 소리를 싫어하며, 그 소리를 없애는 것을 탐욕과 성냄을 제거하는 것에 비유하여 말한 것이다. '그녀는 나무 아래로 다가가서'라는 것은 '나 수망갈라마따는 외딴 나무 아래로 다가가서'라는 뜻이다. '행복하게 명상하노라(sukhato jhāyāmī)'는 '행복하게 선정에 들며, 때때로 선정에 들어 과보의 즐거움(phalasukha)과 열반의 즐거움을 느끼며 과의 선정(phalajjhāna)으로 명상한다'는 뜻이다. '아, 행복하구나'라는 것은 그녀가 선정에서 나온 뒤에 일어난 마음챙김에 의해 설해진 것이지만, 선정에 들기 전의 의도에 의한 것이라고 해도 타당하다.

สุมงฺคลมาตุเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

수망갈라마따 장로니 게송 주해가 끝났다.

๔. อฑฺฒกาสิเถรีคาถาวณฺณนา

4. 앗다까시 장로니 게송 주해

ยาว กาสิชนปโทติอาทิกา อฑฺฒกาสิยา เถริยา คาถา. อยํ กิร กสฺสปสฺส ทสพลสฺส กาเล กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺวา ภิกฺขุนีนํ สนฺติกํ คนฺตฺวา ธมฺมํ สุตฺวา ปฏิลทฺธสทฺธา ปพฺพชิตฺวา ภิกฺขุนิสีเล ฐิตํ อญฺญตรํ ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺตํ ขีณาสวตฺเถรึ คณิกาวาเทน อกฺโกสิตฺวา, ตโต จุตา นิรเย ปจฺจิตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท กาสิกรฏฺเฐ อุฬารวิภเว เสฏฺฐิกุเล นิพฺพตฺติตฺวา วุทฺธิปฺปตฺตา ปุพฺเพ กตสฺส วจีทุจฺจริตสฺส นิสฺสนฺเทน ฐานโต ปริภฏฺฐา คณิกา อโหสิ. นาเมน อฑฺฒกาสี [Pg.32] นาม. ตสฺสา ปพฺพชฺชา จ ทูเตน อุปสมฺปทา จ ขนฺธเก อาคตาเยว. วุตฺตญฺเหตํ –

'가시국에 이르기까지(Yāva kāsijanapado)' 등으로 시작되는 게송은 앗다까시 장로니의 게송이다. 그녀는 과거 까사빠 십력존 부처님 시대에 어느 가문에 태어나 지각을 갖춘 뒤 비구니들을 찾아가 법을 듣고 신심을 얻어 출가하였다. 비구니의 계율에 머물던 중, 그녀는 무애해를 얻은 어떤 번뇌가 다한(khīṇāsava) 장로니를 '창녀(gaṇikā)'라고 부르며 욕설을 퍼부었다. 그로 인해 죽어서 지옥에서 고통받았고, 이번 부처님 시대에는 가시국의 막대한 부를 가진 장자 가문에 태어나 성장하였다. 그러나 과거에 지은 언어적 악업의 과보로 지위에서 떨어져 창녀가 되었다. 이름은 '앗다까시(aḍḍhakāsī)'였다. 그녀의 출가와 사절을 통한 구족계(dūtena upasampadā) 이야기는 간다까(Khandhaka)에 전해진다. 다음과 같이 설해졌다.

เตน โข ปน สมเยน อฑฺฒกาสี คณิกา ภิกฺขุนีสุ ปพฺพชิตา โหติ. สา จ สาวตฺถึ คนฺตุกามา โหติ ‘‘ภควโต สนฺติเก อุปสมฺปชฺชิสฺสามี’’ติ. อสฺโสสุํ โข ธุตฺตา – ‘‘อฑฺฒกาสี กิร คณิกา สาวตฺถึ คนฺตุกามา’’ติ. เต มคฺเค ปริยุฏฺฐึสุ. อสฺโสสิ โข อฑฺฒกาสี คณิกา ‘‘ธุตฺตา กิร มคฺเค ปริยุฏฺฐิตา’’ติ. ภควโต สนฺติเก ทูตํ ปาเหสิ – ‘‘อหญฺหิ อุปสมฺปชฺชิตุกามา, กถํ นุ โข มยา ปฏิปชฺชิตพฺพ’’นฺติ? อถ โข ภควา เอตสฺมึ นิทาเน เอตสฺมึ ปกรเณ ธมฺมึ กถํ กตฺวา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ทูเตนปิ อุปสมฺปาเทตุ’’นฺติ (จูฬว. ๔๓๐).

그 무렵 창녀였던 앗다까시는 비구니들 사이에서 출가하였다. 그녀는 세존이 계신 곳으로 가서 구족계를 받기 위해 사위성으로 가고자 했다. 불량배들이 '창녀 앗다까시가 사위성으로 가려 한다'는 소문을 듣고 길목을 지키고 있었다. 앗다까시는 '불량배들이 길을 막고 있다'는 소식을 듣고, 세존께 전령을 보내어 '저는 구족계를 받고 싶으나 어떻게 처신해야 하겠습니까?'라고 여쭈었다. 이에 세존께서는 이 인연과 사건에 대해 법문을 하시고 비구들을 불러 말씀하셨다. '비구들이여, 전령을 통해서도 구족계를 주는 것을 허용하노라.' (율장 소품 430)

เอวํ ลทฺธูปสมฺปทา ปน วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตี น จิรสฺเสว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถรี ๒.๔.๑๖๘-๑๘๓) –

이와 같이 구족계를 받은 그녀는 위빳사나 수행에 정진하여 머지않아 무애해와 함께 아라한과를 증득하였다. 그리하여 아빠다나(Apadāna)에서 다음과 같이 설해졌다.

‘‘อิมมฺหิ ภทฺทเก กปฺเป, พฺรหฺมพนฺธุ มหายโส;

กสฺสโป นาม โคตฺเตน, อุปฺปชฺชิ วทตํ วโร.

"이 현겁에, 명성 높은 범지이시며 설법자 중의 으뜸이신 가섭(Kassapo)이라는 성을 가진 부처님이 출현하셨네."

‘‘ตทาหํ ปพฺพชิตฺวาน, ตสฺส พุทฺธสฺส สาสเน;

สํวุตา ปาติโมกฺขมฺหิ, อินฺทฺริเยสุ จ ปญฺจสุ.

"그때 나는 그 부처님의 교법에 출가하여, 계목(pātimokkha)과 다섯 가지 감각기관(pañcasu indriyesu)을 단속하였네."

‘‘มตฺตญฺญุนี จ อสเน, ยุตฺตา ชาคริเยปิ จ;

วสนฺตี ยุตฺตโยคาหํ, ภิกฺขุนึ วิคตาสวํ.

"음식의 적당량을 알고 깨어 있음에 전념하며, 수행에 정진하며 살아가던 중, 번뇌를 여읜 한 비구니에게,"

‘‘อกฺโกสึ ทุฏฺฐจิตฺตาหํ, คณิเกติ ภณึ ตทา;

เตน ปาเปน กมฺเมน, นิรยมฺหิ อปจฺจิสํ.

"악한 마음을 품고 '창녀'라고 부르며 욕설을 하였네. 그 악한 업으로 인해 지옥에서 고통받았네."

‘‘เตน กมฺมาวเสเสน, อชายึ คณิกากุเล;

พหุโสว ปราธีนา, ปจฺฉิมาย จ ชาติยํ.

"그 업의 남은 과보로 창녀의 가문에 태어나, 마지막 생에 이르기까지 여러 번 타인에게 매인 몸이 되었네."

‘‘กาสีสุ เสฏฺฐิกุลชา, พฺรหฺมจารีพเลนหํ;

อจฺฉรา วิย เทเวสุ, อโหสึ รูปสมฺปทา.

"가시국의 장자 가문에 태어났을 때, 청정범행의 힘으로 나는 천상 세계의 천녀(accharā)와 같은 미모를 갖추었네."

‘‘ทิสฺวาน ทสฺสนียํ มํ, คิริพฺพชปุรุตฺตเม;

คณิกตฺเต นิเวเสสุํ, อกฺโกสนพเลน เม.

"기리브바자(Giribbaja)라는 으뜸가는 성에서 나의 아름다운 모습을 보고, 나의 욕설의 과보로 나를 창녀의 길로 들어서게 했네."

‘‘สาหํ [Pg.33] สุตฺวาน สทฺธมฺมํ, พุทฺธเสฏฺเฐน เทสิตํ;

ปุพฺพวาสนสมฺปนฺนา, ปพฺพชึ อนคาริยํ.

"부처님 중의 으뜸이신 분이 설하신 정법을 듣고, 과거의 선한 성향을 갖추었던 나는 집 없는 곳으로 출가하였네."

‘‘ตทูปสมฺปทตฺถาย, คจฺฉนฺตี ชินสนฺติกํ;

มคฺเค ธุตฺเต ฐิเต สุตฺวา, ลภึ ทูโตปสมฺปทํ.

"구족계를 받기 위해 승리자(부처님)의 곁으로 가던 중, 길에 불량배들이 있다는 소식을 듣고 사절에 의한 구족계를 얻었네."

‘‘สพฺพกมฺมํ ปริกฺขีณํ, ปุญฺญํ ปาปํ ตเถว จ;

สพฺพสํสารมุตฺติณฺณา, คณิกตฺตญฺจ เขปิตํ.

"모든 업이 다하였고 공덕과 악업 또한 그러하며, 모든 윤회에서 벗어났고 창녀의 삶 또한 끝이 났네."

‘‘อิทฺธีสุ จ วสี โหมิ, ทิพฺพาย โสตธาตุยา;

เจโตปริยญาณสฺส, วสี โหมิ มหามุเน.

"위대한 성자시여, 저는 신통력들을 자유자재로 부리며, 천이통과 타심통을 갖춘 주재자가 되었나이다."

‘‘ปุพฺเพนิวาสํ ชานามิ, ทิพฺพจกฺขุ วิโสธิตํ;

สพฺพาสวปริกฺขีณา, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว.

"숙명통을 알고 천안통은 청정해졌으며, 모든 번뇌가 다하였으니 이제 다시 태어남은 없나이다."

‘‘อตฺถธมฺมนิรุตฺตีสุ, ปฏิภาเน ตเถว จ;

ญาณํ มม มหาวีร, อุปฺปนฺนํ ตว สนฺติเก.

"위대한 영웅이시여, 당신의 곁에서 제게는 뜻(Attha), 법(Dhamma), 언어(Nirutti), 그리고 변재(Paṭibhāna)에 대한 지혜가 생겨났나이다."

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ. (อป. เถรี ๒.๔.๑๖๘-๑๘๓);

"나의 번뇌들은 불태워졌고…(생략)… 부처님의 가르침은 완수되었네."

อรหตฺตํ ปน ปตฺวา อุทานวเสน –

아라한과를 얻고 나서 환희사(udāna)로서 다음과 같이 읊었다.

๒๕.

25.

‘‘ยาว กาสิชนปโท, สุงฺโก เม ตตฺตโก อหุ;

ตํ กตฺวา เนคโม อคฺฆํ, อฑฺเฒนคฺฆํ ฐเปสิ มํ.

“카시 지방의 조세(몸값)가 그만큼이었는데, 상인 조합이 그것을 가치로 매겨 나를 그 절반의 가치(아따카시)로 정했네.”

๒๖.

26.

‘‘อถ นิพฺพินฺทหํ รูเป, นิพฺพินฺทญฺจ วิรชฺชหํ;

มา ปุน ชาติสํสารํ, สนฺธาเวยฺยํ ปุนปฺปุนํ;

ติสฺโส วิชฺชา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ. –

“그 후 나는 물질(색)에 대해 염오하고, 염오하며 탐욕을 빛바래게 하였네. 다시는 태어남의 윤회를 반복하여 치닫지 않으리라. 세 가지 명지(삼명)를 체득하였고, 부처님의 가르침을 완수하였노라.”

อิมา คาถา อภาสิ.

이 게송들을 읊었다.

ตตฺถ ยาว กาสิชนปโท, สุงฺโก เม ตตฺตโก อหูติ กาสีสุ ชนปเทสุ ภโว สุงฺโก กาสิชนปโท, โส ยาว ยตฺตโก, ตตฺตโก มยฺหํ สุงฺโก อหุ อโหสิ. กิตฺตโก ปน โสติ? สหสฺสมตฺโต. กาสิรฏฺเฐ กิร ตทา สุงฺกวเสน เอกทิวสํ รญฺโญ อุปฺปชฺชนกอาโย อโหสิ สหสฺสมตฺโต, อิมายปิ ปุริสานํ หตฺถโต เอกทิวสํ ลทฺธธนํ ตตฺตกํ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ยาว กาสิชนปโท, สุงฺโก [Pg.34] เม ตตฺตโก อหู’’ติ. สา ปน กาสิสุงฺกปริมาณตาย กาสีติ สมญฺญํ ลภิ. ตตฺถ เยภุยฺเยน มนุสฺสา สหสฺสํ ทาตุํ อสกฺโกนฺตา ตโต อุปฑฺฒํ ทตฺวา ทิวสภาคเมว รมิตฺวา คจฺฉนฺติ, เตสํ วเสนายํ อฑฺฒกาสีติ ปญฺญายิตฺถ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ตํ กตฺวา เนคโม อคฺฆํ, อฑฺเฒนคฺฆํ ฐเปสิ ม’’นฺติ. ตํ ปญฺจสตมตฺตํ ธนํ อคฺฆํ กตฺวา เนคโม นิคมวาสิชโน อิตฺถิรตนภาเวน อนคฺฆมฺปิ สมานํ อฑฺเฒน อคฺฆํ นิมิตฺตํ อฑฺฒกาสีติ สมญฺญาวเสน มํ ฐเปสิ, ตถา มํ โวหรีติ อตฺโถ.

거기서 ‘카시 지방의 조세만큼 내 몸값이었다’는 것은 카시 지방에서 발생하는 세금이 카시 지방의 조세인데, 그것이 얼마만큼이었든 그만큼이 나의 몸값(조세)이었다는 뜻이다. 그러면 그것은 얼마인가? 천(1,000) 정도였다. 전해오는 바에 의하면, 당시 카시 왕국에서 조세로서 하루 동안 왕에게 생기는 수입이 천 정도였는데, 이 여인도 남자들의 손으로부터 하루에 얻는 돈이 그만큼이었다. 그래서 ‘카시 지방의 조세만큼 내 몸값이었다’고 말한 것이다. 그녀는 카시의 조세 액수와 같았기에 ‘카시’라는 칭호를 얻었다. 거기서 대개의 사람들은 천을 다 내지 못하고 그 절반을 내고 낮 동안만 즐기고 갔기에, 그들 때문에 ‘아따카시(절반의 카시)’라고 알려지게 되었다. 그래서 ‘상인 조합이 그것을 가치로 매겨 나를 그 절반의 가치로 정했다’고 말한 것이다. 그 오백 정도의 돈을 가치로 삼아, 니가마(상인 조합) 사람들이 여인들 중의 보배인 그녀가 비록 값을 매길 수 없을 정도였음에도 ‘아따카시’라는 명칭을 빌려 절반의 가치를 매겨 나를 정했다, 즉 나를 그렇게 불렀다는 의미이다.

อถ นิพฺพินฺทหํ รูเปติ เอวํ รูปูปชีวินี หุตฺวา ฐิตา. อถ ปจฺฉา สาสนํ นิสฺสาย รูเป อหํ นิพฺพินฺทึ ‘‘อิติปิ รูปํ อนิจฺจํ, อิติปิทํ รูปํ ทุกฺขํ, อสุภ’’นฺติ ปสฺสนฺตี ตตฺถ อุกฺกณฺฐึ. นิพฺพินฺทญฺจ วิรชฺชหนฺติ นิพฺพินฺทนฺตี จาหํ ตโต ปรํ วิราคํ อาปชฺชึ. นิพฺพินฺทคฺคหเณน เจตฺถ ตรุณวิปสฺสนํ ทสฺเสติ, วิราคคฺคหเณน พลววิปสฺสนํ. ‘‘นิพฺพินฺทนฺโต วิรชฺชติ วิราคา วิมุจฺจตี’’ติ หิ วุตฺตํ. มา ปุน ชาติสํสารํ, สนฺธาเวยฺยํ ปุนปฺปุนนฺติ อิมินา นิพฺพินฺทนวิรชฺชนากาเร นิทสฺเสติ. ติสฺโส วิชฺชาติอาทินา เตสํ มตฺถกปฺปตฺตึ, ตํ วุตฺตนยเมว.

‘그 후 나는 물질(색)에 대해 염오하고’란 이와 같이 미모로 생계를 유지하는 자(창녀)가 되어 머물다가, 나중에 가르침을 의지하여 ‘이와 같이 물질은 무상하고, 이와 같이 이 물질은 고통이며, 부정하다’고 보면서 그 물질에 대해 염오하게(싫어하게) 되었다는 것이다. ‘염오하며 탐욕을 빛바래게 하였다’는 것은 염오하면서 그 다음으로 이욕(탐욕을 떠남)에 이르렀다는 것이다. 여기서 ‘염오’라는 표현으로는 초기 위빳사나를 보여주고, ‘이욕’이라는 표현으로는 강력한 위빳사나를 보여준다. “염오하는 자는 탐욕이 빛바래고, 탐욕이 빛바램으로써 해탈한다”고 설해졌기 때문이다. ‘다시는 태어남의 윤회를...’이라는 구절은 염오하고 이욕하는 양상을 나타낸다. ‘세 가지 명지’ 등의 구절은 그것들의 정점에 도달했음을 나타내며, 이는 앞에서 설명한 방식과 같다.

อฑฺฒกาสิเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아따카시 테리 게송 주해가 끝났다.

๕. จิตฺตาเถรีคาถาวณฺณนา

5. 짓따 테리 게송 주해

กิญฺจาปิ โขมฺหิ กิสิกาติอาทิกา จิตฺตาย เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺตี อิโต จตุนฺนวุติกปฺเป จนฺทภาคาย นทิยา ตีเร กินฺนรโยนิยํ นิพฺพตฺติ. สา เอกทิวสํ เอกํ ปจฺเจกพุทฺธํ รุกฺขมูเล นิสินฺนํ ทิสฺวา ปสนฺนมานสา นฬปุปฺเผหิ ปูชํ กตฺวา วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิ. สา เตน ปุญฺญกมฺเมน เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺตี อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ราชคเห คหปติมหาสาลกุเล นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺวา สตฺถุ ราชคหปฺปเวสเน ปฏิลทฺธสทฺธา ปจฺฉา มหาปชาปติโคตมิยา สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา มหลฺลิกากาเล คิชฺฌกูฏปพฺพตํ อภิรุหิตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺตี วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน –

‘비록 나는 야위었을지라도’ 등으로 시작하는 것은 짓따 테리의 게송이다. 그녀 또한 과거 부처님들 처소에서 공덕을 쌓고 여러 생에서 윤회를 벗어나는 의지처가 되는 선업을 쌓아오다가, 지금으로부터 94겁 전에 찬다바가 강가에서 낀나라 종족으로 태어났다. 어느 날 그녀는 한 벽지불이 나무 아래 앉아 계신 것을 보고 기쁜 마음으로 갈대꽃으로 공양을 올리고 예배한 뒤 합장하고 오른쪽으로 세 번 돌고 떠났다. 그녀는 그 복업으로 천상과 인간계를 윤회하다가, 이번 부처님 출현기에 라자가하의 큰 살라나무가 있는 장자 가문에 태어나 지혜를 갖추게 되었고, 스승께서 라자가하에 입성하실 때 신심을 얻었으며 나중에 마하빠자빠띠 고따미의 처소에서 출가하였다. 늙은 나이에 깃자꾸따 산에 올라가 수행자의 법을 닦으며 위빳사나를 증장시켜 네 가지 분석적 지혜와 함께 아라한과를 성취했다. 이에 대해 아빠다나에서 이렇게 설해졌다.

‘‘จนฺทภาคานทีตีเร[Pg.35], อโหสึ กินฺนรี ตทา;

อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, สยมฺภุํ อปราชิตํ.

“찬다바가 강변에서 그때 나는 낀나리였네. 번뇌 없는 부처님, 스스로 깨달으신 정복되지 않는 분을 뵈었네.”

‘‘ปสนฺนจิตฺตา สุมนา, เวทชาตา กตญฺชลี;

นฬมาลํ คเหตฺวาน, สยมฺภุํ อภิปูชยึ.

“청정한 마음과 기쁜 마음으로 환희심이 일어나 합장하고, 갈대꽃 화환을 가져와 스스로 깨달으신 분께 공양 올렸네.”

‘‘เตน กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;

ชหิตฺวา กินฺนรีเทหํ, อคจฺฉึ ติทสํ คตึ.

“그 잘 행해진 업과 의도와 원력으로, 낀나리의 몸을 버리고 삼십삼천의 세계로 갔노라.”

‘‘ฉตฺตึสเทวราชูนํ, มเหสิตฺตมการยึ;

ทสนฺนํ จกฺกวตฺตีนํ, มเหสิตฺตมการยึ;

สํเวเชตฺวาน เม จิตฺตํ, ปพฺพชึ อนคาริยํ.

“서른여섯 명 천왕들의 왕비가 되었고, 열 명 전륜성왕들의 왕비가 되었네. 내 마음을 채찍질하여 집 없는 곳으로 출가하였노라.”

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;

สพฺพาสวปริกฺขีณา, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว.

“나의 번뇌들은 불태워졌고 모든 존재는 뿌리 뽑혔네. 모든 번뇌가 다하였으니 이제 다시 태어남은 없노라.”

‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปุปฺผปูชายิทํ ผลํ.

“구십사 겁 전에 꽃으로 공양 올린 일로 인해, 나는 악처를 알지 못하니 이것이 꽃 공양의 결과로다.”

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

“나의 번뇌들은 불태워졌고... (중략) ... 부처님의 가르침을 완수하였다.”

สา ปน อรหตฺตํ ปตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา –

그녀는 아라한과를 얻은 뒤 자신의 수행을 되돌아보며 (말했다).

๒๗.

27.

‘‘กิญฺจาปิ โขมฺหิ กิสิกา, คิลานา พาฬฺหทุพฺพลา;

ทณฺฑโมลุพฺภ คจฺฉามิ, ปพฺพตํ อภิรูหิย.

“비록 나는 야위고 병들고 몹시 허약하여 지팡이에 의지해 걸어가지만, 산에 올랐노라.”

๒๘.

28.

‘‘สงฺฆาฏึ นิกฺขิปิตฺวาน, ปตฺตกญฺจ นิกุชฺชิย;

เสเล ขมฺเภสิมตฺตานํ, ตโมขนฺธํ ปทาลิยา’’ติ. –

“가사를 내려놓고 발루를 엎어놓은 뒤, 바위 위에서 나 자신을 지탱하며 어둠의 무리를 찢어버렸노라.”

อิมา ทฺเว คาถา อภาสิ.

이 두 게송을 읊었다.

ตตฺถ กิญฺจาปิ โขมฺหิ กิสิกาติ ยทิปิ อหํ ชราชิณฺณา อปฺปมํสโลหิตภาเวน กิสสรีรา อมฺหิ. คิลานา พาฬฺหทุพฺพลาติ ธาตฺวาทิวิกาเรน คิลานา, เตเนว เคลญฺเญน อติวิย ทุพฺพลา. ทณฺฑโมลุพฺภ คจฺฉามีติ ยตฺถ กตฺถจิ คจฺฉนฺตี กตฺตรยฏฺฐึ อาลมฺพิตฺวาว คจฺฉามิ. ปพฺพตํ อภิรูหิยาติ เอวํ ภูตาปิ วิเวกกามตาย คิชฺฌกูฏปพฺพตํ อภิรุหิตฺวา.

거기서 ‘비록 나는 야위었을지라도’란 비록 내가 늙어서 쇠약해져 살과 피가 적어 몸이 야위었다는 뜻이다. ‘병들고 몹시 허약하여’란 지대(dhātu) 등의 불균형으로 병이 들었고, 그 병 때문에 매우 기력이 없다는 뜻이다. ‘지팡이에 의지해 걸어가지만’이란 어디를 가든 지팡이를 짚고서만 간다는 뜻이다. ‘산에 올랐노라’란 비록 그런 상태일지라도 떨어진 곳(원리)을 원했기에 깃자꾸따 산에 올라갔다는 뜻이다.

สงฺฆาฏึ [Pg.36] นิกฺขิปิตฺวานาติ สนฺตรุตฺตรา เอว หุตฺวา ยถาสํหตํ อํเส ฐปิตํ สงฺฆาฏึ หตฺถปาเส ฐเปตฺวา. ปตฺตกญฺจ นิกุชฺชิยาติ มยฺหํ วลญฺชนมตฺติกาปตฺตํ อโธมุขํ กตฺวา เอกมนฺเต ฐเปตฺวา. เสเล ขมฺเภสิมตฺตานํ, ตโมขนฺธํ ปทาลิยาติ ปพฺพเต นิสินฺนา อิมินา ทีเฆน อทฺธุนา อปทาลิตปุพฺพํ โมหกฺขนฺธํ ปทาเลตฺวา, เตเนว จ โมหกฺขนฺธปทาลเนน อตฺตานํ อตฺตภาวํ ขมฺเภสึ, มม สนฺตานํ อายตึ อนุปฺปตฺติธมฺมตาปาทเนน วิกฺขมฺเภสินฺติ อตฺโถ.

‘가사를 내려놓고’란 안가사와 상의만 입은 채, 잘 접어서 어깨에 두었던 가사를 손 닿는 곳에 놓아두고라는 뜻이다. ‘발루를 엎어놓은 뒤’란 내가 사용하던 점토 발루를 엎어서 한쪽에 놓아두고라는 뜻이다. ‘바위 위에서 나 자신을 지탱하며 어둠의 무리를 찢어버렸노라’란 산에 앉아 이 긴 세월 동안 일찍이 찢어버리지 못했던 어리석음(무명)의 무리를 찢어버리고, 바로 그 어리석음의 무리를 찢어버림으로써 자신 즉 자신의 존재 상태를 지탱했다는 것이니, 내 상속이 미래에 다시 생겨나지 않는 법의 성질(불생법)에 이르게 함으로써 억제했다는 의미이다.

จิตฺตาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

짓따 테리 게송 주해가 끝났다.

๖. เมตฺติกาเถรีคาถาวณฺณนา

6. 멧띠까 테리 게송 주해

กิญฺจาปิ โขมฺหิ ทุกฺขิตาติอาทิกา เมตฺติกาย เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ ปุญฺญํ อุปจินนฺตี สิทฺธตฺถสฺส ภควโต กาเล คหปติกุเล นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺวา สตฺถุ เจติเย รตเนน ปฏิมณฺฑิตาย เมขลาย ปูชํ อกาสิ. สา เตน ปุญฺญกมฺเมน เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺตี อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ราชคเห พฺราหฺมณมหาสาลกุเล นิพฺพตฺติ. เสสํ อนนฺตเร วุตฺตสทิสํ. อยํ ปน ปฏิภาคกูฏํ อภิรุหิตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺตี วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถรี ๒.๑.๒๐-๒๕) –

‘내가 비록 병들고’(Kiñcāpi khomhi dukkhitā) 등으로 시작되는 게송은 멧띠까(Mettikā) 장로니의 것이다. 그녀 또한 이전 부처님들 처소에서 공덕을 쌓고 여기저기 생에서 해탈의 의지처가 되는 복덕을 쌓았으며, 싯닷따(Siddhattha) 세존 당시에 장자 가문에 태어나 지각을 갖추게 된 뒤, 스승의 탑(cetiya)에 보석으로 장식된 허리띠(mekhalā)를 공양하였다. 그녀는 그 복업으로 천상과 인간계를 윤회하다가, 이번 부처님 생애에 라자가하의 브라만 대부호 가문에 태어났다. 나머지는 바로 앞에서 말한 것과 같다. 한편 그녀는 빠띠바가꾸따(Paṭibhāgakūṭa) 산에 올라가 사문법을 닦으며 위빳사나를 증장시켜 네 가지 분석적 지혜(paṭisambhidā)와 함께 아라한과에 도달하였다. 그래서 ‘아빠다나’(Therī-apadāna 2.1.20-25)에 다음과 같이 설해졌다.

‘‘สิทฺธตฺถสฺส ภควโต, ถูปการาปิกา อหุํ;

เมขลิกา มยา ทินฺนา, นวกมฺมาย สตฺถุโน.

“싯닷따 세존 당시에 나는 탑을 만드는 자였네. 스승님의 새로운 불사를 위해 나는 허리띠를 드렸네.

‘‘นิฏฺฐิเต จ มหาถูเป, เมขลํ ปุนทาสหํ;

โลกนาถสฺส มุนิโน, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

대탑이 완성되었을 때, 세상을 구원하시는 성자께 청정한 마음으로 내 손으로 다시 허리띠를 드렸네.

‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ เมขลมทํ ตทา;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ถูปการสฺสิทํ ผลํ.

94겁 전에 내가 그때 허리띠를 드렸던 그 공덕으로, 나는 악처를 알지 못하네. 이것이 탑을 장식한 결과라네.

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

나의 번뇌들은 불태워졌고… (중략) … 부처님의 가르침을 다 이루었노라.”

อรหตฺตํ [Pg.37] ปน ปตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อุทานวเสน –

한편 아라한과를 얻은 뒤 자신의 수행을 반조하며 감흥어(udāna)의 형식으로 다음과 같이 읊었다.

๒๙.

29.

‘‘กิญฺจาปิ โขมฺหิ ทุกฺขิตา, ทุพฺพลา คตโยพฺพนา;

ทณฺฑโมลุพฺภ คจฺฉามิ, ปพฺพตํ อภิรูหิย.

“내가 비록 병들고 노쇠하여 청춘이 다 지나갔을지라도, 지팡이에 의지하여 산에 올랐네.

๓๐.

30.

‘‘นิกฺขิปิตฺวาน สงฺฆาฏึ, ปตฺตกญฺจ นิกุชฺชิย;

นิสินฺนา จมฺหิ เสลมฺหิ, อถ จิตฺตํ วิมุจฺจิ เม;

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ. –

가사를 내려놓고 발우를 엎어놓은 뒤, 바위 위에 앉았을 때 내 마음은 해탈하였네. 세 가지 명지(tisso vijjā)를 얻었으니, 부처님의 가르침을 다 이루었노라.”

อิมา ทฺเว คาถา อภาสิ.

이 두 게송을 읊었다.

ตตฺถ ทุกฺขิตาติ โรคาภิภเวน ทุกฺขิตา สญฺชาตทุกฺขา ทุกฺขปฺปตฺตา. ทุพฺพลาติ ตาย เจว ทุกฺขปฺปตฺติยา, ชราชิณฺณตาย จ พลวิรหิตา. เตนาห ‘‘คตโยพฺพนา’’ติ, อทฺธคตาติ อตฺโถ.

거기서 ‘dukkhitā’(병들고)는 질병의 압박으로 고통을 겪고 괴로움이 생겨 괴로움에 도달한 상태를 말한다. ‘dubbalā’(노쇠하여)는 그 괴로움에 도달한 것과 늙어서 쇠약해진 것 때문에 힘이 없는 상태를 말한다. 그래서 ‘gatayobbanā’(청춘이 지나간)라고 하였으니, 노년기에 접어들었다는 뜻이다.

อถ จิตฺตํ วิมุจฺจิ เมติ เสลมฺหิ ปาสาเณ นิสินฺนา จมฺหิ, อถ ตทนนฺตรํ วีริยสมตาย สมฺมเทว โยชิตตฺตา มคฺคปฏิปาฏิยา สพฺเพหิปิ อาสเวหิ มม จิตฺตํ วิมุจฺจิ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

‘내 마음은 해탈하였네’(atha cittaṃ vimucci me)는 바위 위에 앉아 있을 때, 그 직후에 정진의 균형을 유지하며 바르게 전념했기 때문에 도(magga)의 순서에 따라 모든 번뇌(āsava)로부터 내 마음이 해탈했다는 것이다. 나머지는 이미 설명한 방식과 같다.

เมตฺติกาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

멧띠까 장로니 게송 주해가 끝났다.

๗. มิตฺตาเถรีคาถาวณฺณนา

7. 밋따(Mittā) 장로니 게송 주해

จาตุทฺทสึ ปญฺจทสินฺติอาทิกา อปราย มิตฺตาย เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺตี วิปสฺสิสฺส ภควโต กาเล ขตฺติยกุเล นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺวา พนฺธุมสฺส รญฺโญ อนฺเตปุริกา หุตฺวา วิปสฺสิสฺส ภควโต สาวิกํ เอกํ ขีณาสวตฺเถรึ ทิสฺวา ปสนฺนมานสา หุตฺวา ตสฺสา หตฺถโต ปตฺตํ คเหตฺวา ปณีตสฺส ขาทนียโภชนียสฺส ปูเรตฺวา มหคฺเฆน สาฏกยุเคน สทฺธึ อทาสิ. สา เตน ปุญฺญกมฺเมน เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺตี อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท กปิลวตฺถุสฺมึ สกฺยราชกุเล นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺวา สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา ปฏิลทฺธสทฺธา อุปาสิกา อโหสิ. สา อปรภาเค มหาปชาปติโคตมิยา สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา [Pg.38] กตปุพฺพกิจฺจา วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตี น จิรสฺเสว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถรี ๒.๑.๔๖-๕๙) –

‘14일과 15일’(Cātuddasiṃ pañcadasiṃ) 등으로 시작되는 게송은 다른 밋따 장로니의 것이다. 그녀 또한 이전 부처님들 처소에서 공덕을 쌓고 여기저기 생에서 해탈의 의지처가 되는 선업을 쌓았으며, 위빳시(Vipassī) 세존 당시에 왕족(khattiya) 가문에 태어나 지각을 갖추게 된 뒤, 반두마(Bandhuma) 왕의 후궁이 되어 위빳시 세존의 여제자인 번뇌를 다한(khīṇāsava) 어느 장로니를 보고는 청정한 마음으로 그녀의 손에서 발우를 받아 수승한 음식으로 가득 채워 값비싼 옷 한 쌍과 함께 보시하였다. 그녀는 그 복업으로 천상과 인간계를 윤회하다가, 이번 부처님 생애에 까삘라왓뚜의 석가족 왕가에 태어나 지각을 갖추게 된 뒤, 스승님 곁에서 법을 듣고 신심을 얻어 우빠시까(upāsikā)가 되었다. 그녀는 나중에 마하빠자빠띠 고따미 곁에서 출가하여 예비 수행을 마치고 위빳사나 수행을 하다가 오래지 않아 네 가지 분석적 지혜와 함께 아라한과에 도달하였다. 그래서 ‘아빠다나’(Therī-apadāna 2.1.46-59)에 다음과 같이 설해졌다.

‘‘นคเร พนฺธุมติยา, พนฺธุมา นาม ขตฺติโย;

ตสฺส รญฺโญ อหุํ ภริยา, เอกชฺฌํ จารยามหํ.

“반두마띠 성에 반두마라는 왕이 있었네. 나는 그 왕의 아내였으며 함께 유행하였네.

‘‘รโหคตา นิสีทิตฺวา, เอวํ จินฺเตสหํ ตทา;

อาทาย คมนียญฺหิ, กุสลํ นตฺถิ เม กตํ.

조용한 곳에 홀로 앉아 그때 나는 이렇게 생각했네. ‘가져갈 수 있는 선업을 나는 지은 것이 없구나.

‘‘มหาภิตาปํ กฏุกํ, โฆรรูปํ สุทารุณํ;

นิรยํ นูน คจฺฉามิ, เอตฺถ เม นตฺถิ สํสโย.

크게 뜨겁고 고통스럽고 무서운 형상에 몹시 두려운 지옥에 나는 분명히 떨어질 것이니, 여기에는 의심의 여지가 없구나.’

‘‘ราชานํ อุปสงฺกมฺม, อิทํ วจนมพฺรวึ;

เอกํ เม สมณํ เทหิ, โภชยิสฺสามิ ขตฺติย.

왕에게 다가가 이 말을 하였네. ‘왕이시여, 수행자 한 분을 제게 허락해주소서. 제가 공양을 올리겠나이다.’

‘‘อทาสิ เม มหาราชา, สมณํ ภาวิตินฺทฺริยํ;

ตสฺส ปตฺตํ คเหตฺวาน, ปรมนฺเนน ปูรยึ.

대왕은 감관을 잘 닦은 수행자 한 분을 내게 보내주었네. 나는 그의 발우를 받아 최고의 음식으로 가득 채웠네.

‘‘ปูรยิตฺวา ปรมนฺนํ, คนฺธาเลปํ อกาสหํ;

ชาเลน ปิทหิตฺวาน, วตฺถยุเคน ฉาทยึ.

최고의 음식으로 가득 채우고 향료를 발라 드렸네. 그물로 덮고 옷 한 쌍으로 감싸드렸네.

‘‘อารมฺมณํ มมํ เอตํ, สรามิ ยาวชีวิตํ;

ตตฺถ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, ตาวตึสมคจฺฉหํ.

나는 이것을 나의 명상 주제(ārammaṇa)로 삼아 평생토록 기억했네. 거기서 마음을 청정히 하여 나는 따와띠ṃ사(Tāvatiṃsa) 천상에 갔네.

‘‘ตึสานํ เทวราชูนํ, มเหสิตฺตมการยึ;

มนสา ปตฺถิตํ มยฺหํ, นิพฺพตฺตติ ยถิจฺฉิตํ.

서른 명의 천왕들의 왕비가 되었네. 내가 마음으로 서원한 것은 원하는 대로 나타났네.

‘‘วีสานํ จกฺกวตฺตีนํ, มเหสิตฺตมการยึ;

โอจิตตฺตาว หุตฺวาน, สํสรามิ ภเวสฺวหํ.

스무 명의 전륜성왕들의 왕비가 되었네. 스스로 잘 쌓은 결과로 나는 여러 생을 윤회하였네.

‘‘สพฺพพนฺธนมุตฺตาหํ, อเปตา เม อุปาทิกา;

สพฺพาสวปริกฺขีณา, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว.

나는 모든 결박에서 벗어났고 나의 근심은 사라졌네. 모든 번뇌는 다했으니 이제 다시 태어남은 없노라.

‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ทานมททึ ตทา;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปิณฺฑปาตสฺสิทํ ผลํ.

91겁 전에 내가 그때 보시를 드렸던 그 공덕으로, 나는 악처를 알지 못하네. 이것이 걸식 음식(piṇḍapāta)을 보시한 결과라네.

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ. (อป. เถรี ๒.๑.๔๖-๕๙);

나의 번뇌들은 불태워졌고… (중략) … 부처님의 가르침을 다 이루었노라.”

อรหตฺตํ [Pg.39] ปน ปตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปีติโสมนสฺสชาตา อุทานวเสน –

한편 아라한과를 얻은 뒤 자신의 수행을 반조하며 환희와 기쁨이 생겨 감흥어의 형식으로 다음과 같이 읊었다.

๓๑.

31.

‘‘จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี;

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ.

“보름의 14일과 15일, 그리고 보름의 8일과 특별한 계의 날(pāṭihāriyapakkha)에 여덟 가지 구성 요소를 갖춘

๓๒.

32.

‘‘อุโปสถํ อุปาคจฺฉึ, เทวกายาภินนฺทินี;

สาชฺช เอเกน ภตฺเตน, มุณฺฑา สงฺฆาฏิปารุตา;

เทวกายํ น ปตฺเถหํ, วิเนยฺย หทเย ทร’’นฺติ. – อิมา ทฺเว คาถา อภาสิ;

포살(uposatha)을 지켰네, 천상에 태어나기를 바라면서. 그러나 이제 나는 하루 한 끼를 먹고 머리를 깎고 가사를 걸쳤네. 더 이상 천상을 바라지 않으며, 마음의 고뇌를 제거하였노라.” 이 두 게송을 읊었다.

ตตฺถ จาตุทฺทสึ ปญฺจทสินฺติ จตุทฺทสนฺนํ ปูรณี จาตุทฺทสี, ปญฺจทสนฺนํ ปูรณี ปญฺจทสี, ตํ จาตุทฺทสึ ปญฺจทสิญฺจ, ปกฺขสฺสาติ สมฺพนฺโธ. อจฺจนฺตสํโยเค เจตํ อุปโยควจนํ. ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี, ตญฺจาติ โยชนา. ปาฏิหาริยปกฺขญฺจาติ ปริหรณกปกฺขญฺจ จาตุทฺทสีปญฺจทสีอฏฺฐมีนํ ยถากฺกมํ อาทิโต อนฺตโต วา ปเวสนิคฺคมวเสน อุโปสถสีลสฺส ปริหริตพฺพปกฺขญฺจ เตรสีปาฏิปทสตฺตมีนวมีสุ จาติ อตฺโถ. อฏฺฐงฺคสุสมาคตนฺติ ปาณาติปาตา เวรมณิอาทีหิ อฏฺฐหิ องฺเคหิ สุฏฺฐุ สมนฺนาคตํ. อุโปสถํ อุปาคจฺฉินฺติ อุปวาสํ อุปคมึ, อุปวสินฺติ อตฺโถ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ –

거기서 ‘cātuddasiṃ pañcadasiṃ’(14일과 15일)은 14일을 채우는 날인 14일과 15일을 채우는 날인 15일을 의미하며, 보름(pakkhassa)과 연결된다. 이는 계속되는 시간(accantasaṃyoga)에 대한 목적격 표현이다. ‘보름의 8일인 날도’(Yā ca pakkhassa aṭṭhamī) 또한 그렇게 지켰다는 연결이다. ‘특별한 계의 날에’(Pāṭihāriyapakkhañca)는 지켜야 할 기간의 날들(pariharaṇakapakkha)을 의미하는데, 14일, 15일, 8일의 각각 앞뒤로 들어가고 나가는 것에 따라 포살계(uposathasīla)로 지켜져야 할 기간의 날들인 13일, 1일, 7일, 9일을 의미한다. ‘여덟 가지 구성 요소를 갖춘’(aṭṭhaṅgasusamāgata)은 살생을 멀리하는 등의 여덟 가지 항목을 잘 갖춘 것을 말한다. ‘포살을 지켰네’(uposathaṃ upāgacchiṃ)는 단식(upavāsa)에 들어갔다, 즉 포살을 실천했다는 뜻이다. 그것에 관하여 다음과 같이 설해졌다.

‘‘ปาณํ น หเน น จาทินฺนมาทิเย, มุสา น ภาเส น จ มชฺชโป สิยา;

อพฺรหฺมจริยา วิรเมยฺย เมถุนา, รตฺตึ น ภุญฺเชยฺย วิกาลโภชนํ.

생명을 죽이지 말고, 주지 않는 것을 취하지 말며, 거짓말을 하지 말고, 술을 마시지 말라. 부정행위(음행)에서 벗어나 독신을 지키고, 밤에는 때 아닌 때의 식사를 하지 말라.

‘‘มาลํ น ธาเร น จ คนฺธมาจเร, มญฺเจ ฉมายํ ว สเยถ สนฺถเต;

เอตญฺหิ อฏฺฐงฺคิกมาหุโปสถํ, พุทฺเธน ทุกฺขนฺตคุนา ปกาสิต’’นฺติ. (สุ. นิ. ๔๐๒-๔๐๓);

꽃다발을 걸지 말고 향수를 바르지 말며, 침대 위나 땅바닥의 깔개 위에서 잠을 자라. 이것이 바로 고통을 끝내시는 분인 부처님께서 밝히신 여덟 가지 구성 요소를 갖춘 포살이라네. (숫타니파타 402-403);

เทวกายาภินนฺทินีติ ตตฺรูปปตฺติอากงฺขาวเสน จาตุมหาราชิกาทึ เทวกายํ อภิปตฺเถนฺตี อุโปสถํ อุปาคจฺฉินฺติ โยชนา. สาชฺช เอเกน [Pg.40] ภตฺเตนาติ สา อหํ อชฺช อิมสฺมึเยว ทิวเส เอเกน ภตฺตโภชนกฺขเณน. มุณฺฑา สงฺฆาฏิปารุตาติ มุณฺฑิตเกสา สงฺฆาฏิปารุตสรีรา จ หุตฺวา ปพฺพชิตาติ อตฺโถ. เทวกายํ น ปตฺเถหนฺติ อคฺคมคฺคสฺส อธิคตตฺตา กญฺจิ เทวนิกายํ อหํ น ปตฺถเย. เตเนวาห – ‘‘วิเนยฺย หทเย ทร’’นฺติ, จิตฺตคตํ กิเลสทรถํ สมุจฺเฉทวเสน วิเนตฺวาติ อตฺโถ. อิทเมว จสฺสา อญฺญาพฺยากรณํ อโหสิ.

‘천상 무리에 환희하는 이여’라는 것은, 그곳에 태어나기를 바라는 마음으로 사대천왕천 등의 천상 무리를 간절히 원하며 포살에 임했다는 연결이다. ‘나는 오늘 한 끼의 식사로’라는 것은, 그(나)는 오늘 바로 이 날에 한 번의 식사 시간만 가졌다는 뜻이다. ‘머리를 깎고 가사를 걸치고’는 머리를 깎고 승가리를 몸에 걸친 채 출가했다는 뜻이다. ‘천상 무리를 바라지 않네’는 최상의 도(아라한과)를 얻었기에 나는 어떤 신들의 무리도 바라지 않는다는 것이다. 그래서 ‘심장의 고통을 제거하고’라고 말했으니, 마음속에 머물던 번뇌의 고통을 단절을 통해 제거했다는 뜻이다. 이것이 바로 그녀의 구경각에 대한 선언이었다.

มิตฺตาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

밋타 테리 가타의 주석이 끝났다.

๘. อภยมาตุเถรีคาถาวณฺณนา

8. 아바야마타 테리 가타의 주석

อุทฺธํ ปาทตลาติอาทิกา อภยมาตาย เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว ปุญฺญานิ อุปจินนฺตี ติสฺสสฺส ภควโต กาเล กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺวา เอกทิวสํ สตฺถารํ ปิณฺฑาย จรนฺตํ ทิสฺวา ปสนฺนมานสา ปตฺตํ คเหตฺวา กฏจฺฉุมตฺตํ ภิกฺขํ อทาสิ. สา เตน ปุญฺญกมฺเมน เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺตี อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ตาทิเสน กมฺมนิสฺสนฺเทน อุชฺเชนิยํ ปทุมวตี นาม นครโสภิณี อโหสิ. ราชา พิมฺพิสาโร ตสฺสา รูปสมฺปตฺติอาทิเก คุเณ สุตฺวา ปุโรหิตสฺส อาจิกฺขิ – ‘‘อุชฺเชนิยํ กิร ปทุมวตี นาม คณิกา อโหสิ, ตมหํ ทฏฺฐุกาโมมฺหี’’ติ. ปุโรหิโต ‘‘สาธุ, เทวา’’ติ มนฺตพเลน กุมฺภีรํ นาม ยกฺขํ อาวเหตฺวา ยกฺขานุภาเวน ราชานํ ตาวเทว อุชฺเชนีนครํ เนสิ. ราชา ตาย สทฺธึ เอกรตฺตึ สํวาสํ กปฺเปสิ. สา เตน คพฺภํ คณฺหิ. รญฺโญ จ อาโรเจสิ – ‘‘มม กุจฺฉิยํ คพฺโภ ปติฏฺฐหี’’ติ. ตํ สุตฺวา ราชา นํ ‘‘สเจ ปุตฺโต ภเวยฺย, วฑฺเฒตฺวา มมํ ทสฺเสหี’’ติ วตฺวา นามมุทฺทิกํ ทตฺวา อคมาสิ. สา ทสมาสจฺจเยน ปุตฺตํ วิชายิตฺวา นามคฺคหณทิวเส อภโยติ นามํ อกาสิ. ปุตฺตญฺจ สตฺตวสฺสิกกาเล ‘‘ตว ปิตา พิมฺพิสารมหาราชา’’ติ รญฺโญ สนฺติกํ ปหิณิ. ราชา ตํ ปุตฺตํ ปสฺสิตฺวา ปุตฺตสิเนหํ ปฏิลภิตฺวา กุมารกปริหาเรน วฑฺเฒสิ. ตสฺส สทฺธาปฏิลาโภ ปพฺพชฺชา วิเสสาธิคโม จ เหฏฺฐา อาคโตเยว. ตสฺส มาตา อปรภาเค ปุตฺตสฺส อภยตฺเถรสฺส สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา ปฏิลทฺธสทฺธา ภิกฺขุนีสุ ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนาย [Pg.41] กมฺมํ กโรนฺตี นจิรสฺเสว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถรี ๒.๑.๖๐-๗๐) –

‘발바닥 위로부터’ 등으로 시작되는 게송은 아바야의 어머니인 장로니의 것이다. 그녀 역시 이전의 부처님들 아래에서 공덕을 쌓고 여러 생에서 복덕을 모으다가, 띳사 부처님 당시에 장자의 집안에서 태어나 지혜를 갖추게 되었다. 어느 날 걸식하시는 스승님을 뵙고 마음이 맑아져 발바를 받아 한 국자 정도의 음식을 공양 올렸다. 그녀는 그 공덕으로 천상과 인간계를 윤회하다가, 이번 부처님 시대에 그러한 업의 결과로 웃제니 성의 파둠마바티라는 이름의 유녀가 되었다. 빔비사라 왕은 그녀의 미모와 재능에 대해 듣고 제관에게 말하기를, ‘웃제니에 파둠마바티라는 기생이 있다고 하니, 나는 그녀를 보고 싶다’라고 했다. 제관은 ‘좋습니다, 대왕이시여’라고 말하고 주문의 힘으로 쿰비라라는 야차를 불러내어, 야차의 신통력으로 왕을 즉시 웃제니 성으로 데려갔다. 왕은 그녀와 하룻밤을 함께 보냈고, 그녀는 임신하게 되었다. 그녀는 왕에게 ‘제 태중에 아이가 생겼습니다’라고 알렸다. 그 말을 듣고 왕은 ‘만약 아들이거든 잘 키워서 내게 보여라’라고 말하며 이름이 새겨진 인장 반지를 주고 떠났다. 그녀는 열 달이 지나 아들을 낳고 이름 짓는 날에 ‘아바야(두려움 없음)’라고 이름 지었다. 아들이 일곱 살이 되었을 때, ‘너의 아버지는 빔비사라 대왕이시다’라고 말하며 왕에게 보냈다. 왕은 그 아들을 보고 부성애를 느껴 왕자의 대우로 키웠다. 그가 신심을 얻고 출가하여 특별한 성취를 이룬 것은 앞서 나온 바와 같다. 그의 어머니는 나중에 아들인 아바야 장로의 곁에서 법을 듣고 신심을 얻어 비구니로 출가하여 위빳사나 수행을 하다가 머지않아 사무애해와 함께 아라한과를 얻었다. 아빠다나에 다음과 같이 설해져 있다.

‘‘ปิณฺฑจารํ จรนฺตสฺส, ติสฺสนามสฺส สตฺถุโน;

กฏจฺฉุภิกฺขํ ปคฺคยฺห, พุทฺธเสฏฺฐสฺสทาสหํ.

걸식을 하시는 띳사라는 이름의 스승님께, 한 국자의 음식을 들어 올려 가장 수승하신 부처님께 공양 올렸네.

‘‘ปฏิคฺคเหตฺวา สมฺพุทฺโธ, ติสฺโส โลกคฺคนายโก;

วีถิยา สณฺฐิโต สตฺถา, อกา เม อนุโมทนํ.

세상의 으뜸가는 인도자이신 정등각자 띳사 부처님께서는, 길에 멈추어 서서 나에게 축원을 해주셨네.

‘‘กฏจฺฉุภิกฺขํ ทตฺวาน, ตาวตึสํ คมิสฺสสิ;

ฉตฺตึสเทวราชูนํ, มเหสิตฺตํ กริสฺสสิ.

‘한 국자의 음식을 보시했으니, 그대는 삼십삼천으로 갈 것이요, 서른여섯 명의 천왕들의 왕비가 되리라.

‘‘ปญฺญาสํ จกฺกวตฺตีนํ, มเหสิตฺตํ กริสฺสสิ;

มนสา ปตฺถิตํ สพฺพํ, ปฏิลจฺฉสิ สพฺพทา.

오십 명의 전륜성왕들의 왕비가 될 것이며, 마음으로 바라는 모든 것을 언제나 얻게 되리라.

‘‘สมฺปตฺตึ อนุโภตฺวาน, ปพฺพชิสฺสสิ กิญฺจนา;

สพฺพาสเว ปริญฺญาย, นิพฺพายิสฺสสินาสวา.

복락을 누린 후에 모든 소유를 버리고 출가하여, 모든 번뇌를 철저히 알고 번뇌 없이 반열반에 들리라.’

‘‘อิทํ วตฺวาน สมฺพุทฺโธ, ติสฺโส โลกคฺคนายโก;

นภํ อพฺภุคฺคมี วีโร, หํสราชาว อมฺพเร.

세상의 으뜸가는 인도자이신 용맹한 정등각자 띳사 부처님께서는, 이 말씀을 하시고는 하늘의 황금 거위처럼 허공으로 솟아오르셨네.

‘‘สุทินฺนํ เม ทานวรํ, สุยิฏฺฐา ยาคสมฺปทา;

กฏจฺฉุภิกฺขํ ทตฺวาน, ปตฺตาหํ อจลํ ปทํ.

나의 수승한 보시는 잘 베풀어졌고, 제사(공양)의 성취는 훌륭했으니, 한 국자의 음식을 보시하고 나는 흔들림 없는 경지에 도달했네.

‘‘ทฺเวนวุเต อิโต กปฺเป, ยํ ทานมททึ ตทา;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ภิกฺขาทานสฺสิทํ ผลํ.

지금으로부터 92겁 전에 그때 내가 보시를 행했으니, 그 음식을 보시한 결과로 나는 불행한 곳(악도)을 알지 못하네.

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

나의 번뇌는 불태워졌고... (중략) ...부처님의 가르침을 완수하였네.

อรหตฺตํ ปน ปตฺวา อตฺตโน ปุตฺเตน อภยตฺเถเรน ธมฺมํ กเถนฺเตน โอวาทวเสน ยา คาถา ภาสิตา, อุทานวเสน สยมฺปิ ตา เอว ปจฺจุทาหรนฺตี –

아라한과를 얻고 나서 자신의 아들인 아바야 장로가 법을 설하며 훈계로 준 게송을, 스스로 감흥의 찬탄(우다나)으로서 다시 읊조렸다.

๓๓.

33.

‘‘อุทฺธํ ปาทตลา อมฺม, อโธ เว เกสมตฺถกา;

ปจฺจเวกฺขสฺสุมํ กายํ, อสุจึ ปูติคนฺธิกํ.

‘어머니, 발바닥 위로부터 머리 꼭대기 아래까지, 부정하고 썩은 냄새가 나는 이 몸을 관찰하십시오.

๓๔.

34.

‘‘เอวํ วิหรมานาย, สพฺโพ ราโค สมูหโต;

ปริฬาโห สมุจฺฉินฺโน, สีติภูตามฺหิ นิพฺพุตา’’ติ. – อาห;

‘이렇게 머물 때 모든 탐욕은 뿌리째 뽑혔고, 번뇌의 열기는 끊어졌으니, 나는 시원해졌고 평온에 들었노라’라고 그녀는 말했다.

ตตฺถ [Pg.42] ปฐมคาถาย ตาว อยํ สงฺเขปตฺโถ – อมฺม ปทุมวติ, ปาทตลโต อุทฺธํ เกสมตฺถกโต อโธ นานปฺปการอสุจิปูริตาย อสุจึ สพฺพกาลํ ปูติคนฺธวายนโต ปูติคนฺธิกํ, อิมํ กุจฺฉิตานํ อายตนตาย กายํ สรีรํ ญาณจกฺขุนา ปจฺจเวกฺขสฺสูติ. อยญฺหิ ตสฺสา ปุตฺเตน โอวาททานวเสน ภาสิตา คาถา.

거기서 첫 번째 게송의 요약된 의미는 이러하다. ‘어머니 파둠마바티여, 발바닥 위로부터 머리 꼭대기 아래까지 여러 가지 부정한 것들로 가득 차서 부정한 것이며, 항상 썩은 냄새가 풍기기에 썩은 냄새나는 것이라 하는, 혐오스러운 것들의 처소인 이 몸(sarīra)을 지혜의 눈으로 관찰하십시오’라는 뜻이다. 이것은 그녀의 아들이 훈계를 주기 위해 읊은 게송이다.

สา ตํ สุตฺวา อรหตฺตํ ปตฺวา อุทาเนนฺตี อาจริยปูชาวเสน ตเมว คาถํ ปฐมํ วตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺตึ กเถนฺตี ‘‘เอวํ วิหรมานายา’’ติ ทุติยํ คาถมาห.

그녀는 그 말을 듣고 아라한과를 얻은 뒤 감흥의 게송을 읊으면서 스승에 대한 공경의 의미로 그 게송을 먼저 말하고, 자신의 실천을 설명하며 ‘이렇게 머물 때’라는 두 번째 게송을 읊었다.

ตตฺถ เอวํ วิหรมานายาติ เอวํ มม ปุตฺเตน อภยตฺเถเรน ‘‘อุทฺธํ ปาทตลา’’ติอาทินา ทินฺเน โอวาเท ฐตฺวา สพฺพกายํ อสุภโต ทิสฺวา เอกคฺคจิตฺตา ตตฺถ ภูตุปาทายเภเท รูปธมฺเม ตปฺปฏิพทฺเธ เวทนาทิเก อรูปธมฺเม ปริคฺคเหตฺวา ตตฺถ ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา อนิจฺจานุปสฺสนาทิวเสน วิหรมานาย. สพฺโพ ราโค สมูหโตติ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาย มคฺเคน ฆฏิตาย มคฺคปฏิปาฏิยา อคฺคมคฺเคน สพฺโพ ราโค มยา สมูหโต สมุคฺฆาฏิโต. ปริฬาโห สมุจฺฉินฺโนติ ตโต เอว สพฺโพ กิเลสปริฬาโห สมฺมเทว อุจฺฉินฺโน, ตสฺส จ สมุจฺฉินฺนตฺตา เอว สีติภูตา สอุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา นิพฺพุตา อมฺหีติ.

거기서 ‘이렇게 머물 때’라는 것은, 이와 같이 내 아들 아바야 장로가 ‘발바닥 위로부터’ 등으로 준 훈계에 머물러 온몸을 부정(asubha)한 것으로 보고, 집중된 마음으로 그곳에서 네 가지 요소와 그에 파생된 물질적 현상(색법) 및 그에 결합된 수(受) 등의 정신적 현상(명법)을 파악하고, 거기에 삼법인을 적용하여 무상관 등을 닦으며 머물렀다는 것이다. ‘모든 탐욕은 뿌리째 뽑혔고’라는 것은 출세간으로 나아가는 위빳사나를 통해 도(道)를 닦고, 도의 차례를 따라 최상의 도(아라한도)에 의해 모든 탐욕이 나에 의해 완전히 뽑혔다는 것이다. ‘번뇌의 열기는 끊어졌으니’라는 것은 그로 인해 모든 번뇌의 열기가 완전히 끊어졌으며, 그것이 끊어졌기 때문에 시원해졌으며 유여의열반으로 평온에 들었다는 뜻이다.

อภยมาตุเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아바야마따 장로니 게송 주해가 끝났다.

๙. อภยาเถรีคาถาวณฺณนา

9. 아바야 장로니 게송 주해

อภเย ภิทุโร กาโยติอาทิกา อภยตฺเถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ ปุญฺญํ อุปจินนฺตี สิขิสฺส ภควโต กาเล ขตฺติยมหาสาลกุเล นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺวา อรุณรญฺโญ อคฺคมเหสี อโหสิ. ราชา ตสฺสา เอกทิวสํ คนฺธสมฺปนฺนานิ สตฺต อุปฺปลานิ อทาสิ. สา ตานิ คเหตฺวา ‘‘กึ เม อิเมหิ ปิฬนฺธนฺเตหิ. ยํนูนาหํ อิเมหิ ภควนฺตํ ปูเชสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา นิสีทิ. ภควา จ ภิกฺขาจารเวลายํ ราชนิเวสนํ ปาวิสิ[Pg.43]. สา ภควนฺตํ ทิสฺวา ปสนฺนมานสา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา เตหิ ปุปฺเผหิ ปูเชตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิ. สา เตน ปุญฺญกมฺเมน เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺตี อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท อุชฺเชนิยํ กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺวา อภยมาตุสหายิกา หุตฺวา ตาย ปพฺพชิตาย ตสฺสา สิเนเหน สยมฺปิ ปพฺพชิตฺวา ตาย สทฺธึ ราชคเห วสมานา เอกทิวสํ อสุภทสฺสนตฺถํ สีตวนํ อคมาสิ. สตฺถา คนฺธกุฏิยํ นิสินฺโนว ตสฺสา อนุภูตปุพฺพํ อารมฺมณํ ปุรโต กตฺวา ตสฺสา อุทฺธุมาตกาทิภาวํ ปกาเสสิ. ตํ ทิสฺวา สํเวคมานสา อฏฺฐาสิ. สตฺถา โอภาสํ ผริตฺวา ปุรโต นิสินฺนํ วิย อตฺตานํ ทสฺเสตฺวา –

‘아바야여, 부서지기 쉬운 몸이여’로 시작하는 아바야 장로니의 게송이다. 그녀 역시 이전 부처님들 처소에서 공덕을 쌓고 여기저기 생에서 윤회에서 벗어날 의지처가 되는 복덕을 쌓다가, 시키 부처님 당시에 왕족인 마하살라 가문에 태어나 지각을 갖춘 뒤 아루나 왕의 제1왕비가 되었다. 어느 날 왕이 그녀에게 향기로운 일곱 송이의 푸른 연꽃을 주었다. 그녀는 그것을 받고 ‘내가 이것들로 장식하는 것이 무슨 소용인가. 차라리 이것들로 세존께 공양을 올리리라’라고 생각하며 앉아 있었다. 마침 세존께서 탁발하실 시간에 왕궁에 들어오셨다. 그녀는 세존을 뵙고 맑은 마음으로 마중 나가 그 꽃들로 공양을 올리고 오체투지로 예배드렸다. 그녀는 그 선업으로 천상과 인간계에서 윤회하다가, 이번 부처님의 출현기에 웃제니의 가문에서 태어나 지각을 갖춘 뒤 아바야마따의 친구가 되었는데, 그녀가 출가하자 그에 대한 애정 때문에 자신도 출가하였다. 그녀와 함께 라자가하에서 머물던 어느 날, 부정관을 닦기 위해 시따바나 공동묘지로 갔다. 스승께서는 향실에 앉으신 채로 그녀가 예전에 경험했던 대상을 앞에 나타나게 하여 시체가 부풀어 오른 모습 등을 드러내 보이셨다. 그것을 보고 그녀는 소스라치는 마음으로 멈춰 섰다. 스승께서는 광명을 놓으시며 앞에 앉아 계신 것처럼 당신의 모습을 나타내어 다음과 같이 말씀하셨다.

๓๕.

35.

‘‘อภเย ภิทุโร กาโย, ยตฺถ สตฺตา ปุถุชฺชนา;

นิกฺขิปิสฺสามิมํ เทหํ, สมฺปชานา สตีมตี.

“아바야여, 몸은 부서지기 쉬운 것, 범부 중생들이 집착하는 곳이네. 나는 마음 챙기고 알아차리며, 이 몸을 내려놓으리라.

๓๖.

36.

‘‘พหูหิ ทุกฺขธมฺเมหิ, อปฺปมาทรตาย เม;

ตณฺหกฺขโย อนุปฺปตฺโต, กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ. –

수많은 괴로운 법들 속에서 방일하지 않음을 즐거워하는 나에게, 갈애의 소멸이 성취되었고 부처님의 가르침은 완수되었네.”

อิมา คาถา อภาสิ. สา คาถาปริโยสาเน อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถรี ๒.๑.๗๑-๙๐) –

이 게송들을 읊으셨다. 그녀는 게송이 끝날 때 아라한과에 도달했다. 그래서 ‘아빠다나’(Apa. Therī. 2.1.71-90)에 다음과 같이 설해졌다.

‘‘นคเร อรุณวติยา, อรุโณ นาม ขตฺติโย;

ตสฺส รญฺโญ อหุํ ภริยา, วาริตํ วารยามหํ.

“아루나바띠 성에 아루나라는 이름의 왕이 있었으니, 나는 그 왕의 아내로서 소중히 보호받았네.

‘‘สตฺตมาลํ คเหตฺวาน, อุปฺปลา เทวคนฺธิกา;

นิสชฺช ปาสาทวเร, เอวํ จินฺเตสิ ตาวเท.

천상의 향기 나는 푸른 연꽃 일곱 송이를 들고 훌륭한 궁전에 앉아 그때 이렇게 생각했네.

‘‘กึ เม อิมาหิ มาลาหิ, สิรสาโรปิตาหิ เม;

วรํ เม พุทฺธเสฏฺฐสฺส, ญาณมฺหิ อภิโรปิตํ.

‘내 머리에 이 화환들을 얹은들 내게 무슨 소용이 있겠는가. 가장 훌륭하신 부처님의 지혜에 바치는 것이 내게는 더 수승하리라.’

‘‘สมฺพุทฺธํ ปฏิมาเนนฺตี, ทฺวาราสนฺเน นิสีทหํ;

ยทา เอหิติ สมฺพุทฺโธ, ปูชยิสฺสํ มหามุนึ.

정각자를 기다리며 문 근처에 앉아 있었네. ‘정각자이신 대성인께서 오시면 공양을 올리리라.’

‘‘กกุโธ วิลสนฺโตว, มิคราชาว เกสรี;

ภิกฺขุสงฺเฆน สหิโต, อาคจฺฉิ วีถิยา ชิโน.

카쿠다 나무처럼 빛나고 사자왕처럼 용맹하시며 비구 승가와 함께 승리자께서 길에 나타나셨네.

‘‘พุทฺธสฺส รํสึ ทิสฺวาน, หฏฺฐา สํวิคฺคมานสา;

ทฺวารํ อวาปุริตฺวาน, พุทฺธเสฏฺฐมปูชยึ.

부처님의 광명을 보고 기쁘고 전율하는 마음으로 문을 열고서 가장 훌륭하신 부처님께 공양을 올렸네.

‘‘สตฺต [Pg.44] อุปฺปลปุปฺผานิ, ปริกิณฺณานิ อมฺพเร;

ฉทึ กโรนฺโต พุทฺธสฺส, มตฺถเก ธารยนฺติ เต.

일곱 송이 푸른 연꽃이 허공에 흩뿌려져 부처님 머리 위에서 덮개를 이루며 머물렀네.

‘‘อุทคฺคจิตฺตา สุมนา, เวทชาตา กตญฺชลี;

ตตฺถ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, ตาวตึสมคจฺฉหํ.

솟구치는 마음으로 즐거워하며 전율 속에 합장하고, 그곳에서 마음을 맑게 한 뒤 따바띰사 천상으로 갔네.

‘‘มหาเนลสฺส ฉาทนํ, ธาเรนฺติ มม มุทฺธนิ;

ทิพฺพคนฺธํ ปวายามิ, สตฺตุปฺปลสฺสิทํ ผลํ.

큰 청연꽃 덮개가 내 머리 위에 드리워지고 천상의 향기가 풍기니, 이것이 일곱 연꽃을 바친 결과라네.

‘‘กทาจิ นียมานาย, ญาติสงฺเฆน เม ตทา;

ยาวตา ปริสา มยฺหํ, มหาเนลํ ธรียติ.

가끔 친척 무리에 의해 인도될 때도, 내 무리가 있는 곳까지는 큰 청연꽃이 드리워졌네.

‘‘สตฺตติ เทวราชูนํ, มเหสิตฺตมการยึ;

สพฺพตฺถ อิสฺสรา หุตฺวา, สํสรามิ ภวาภเว.

일흔 명의 천왕의 왕비가 되었고, 모든 곳에서 주권자가 되어 여러 생을 윤회했네.

‘‘เตสฏฺฐิ จกฺกวตฺตีนํ, มเหสิตฺตมการยึ;

สพฺเพ มมนุวตฺตนฺติ, อาเทยฺยวจนา อหุํ.

예순세 명의 전륜성왕의 왕비가 되었고, 모두가 나를 따랐으며 내 말은 권위가 있었네.

‘‘อุปฺปลสฺเสว เม วณฺโณ, คนฺโธ เจว ปวายติ;

ทุพฺพณฺณิยํ น ชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

내 몸은 연꽃 빛깔이고 향기가 풍기며 추한 모습을 알지 못하니, 이것이 부처님께 공양 올린 결과라네.

‘‘อิทฺธิปาเทสุ กุสลา, โพชฺฌงฺคภาวนารตา;

อภิญฺญาปารมิปฺปตฺตา, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

신족통에 능숙하고 보리분법의 수행을 즐기며 신통의 완성에 이르렀으니, 이것이 부처님께 공양 올린 결과라네.

‘‘สติปฏฺฐานกุสลา, สมาธิฌานโคจรา;

สมฺมปฺปธานมนุยุตฺตา, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

사념처에 능숙하고 삼매와 선정의 영역에 머물며 사정근에 전념하니, 이것이 부처님께 공양 올린 결과라네.

‘‘วีริยํ เม ธุรโธรยฺหํ, โยคกฺเขมาธิวาหนํ;

สพฺพาสวปริกฺขีณา, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว.

나의 정진은 멍에를 멘 소처럼 안온으로 실어 나르는구나. 모든 번뇌가 다하였으니 이제 다시 태어남은 없네.

‘‘เอกตึเส อิโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

지금으로부터 31겁 전에 꽃으로 공양한 이래로 악처를 알지 못하니, 이것이 부처님께 공양 올린 결과라네.

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ. (อป. เถรี ๒.๑.๗๑-๙๐);

나의 번뇌는 불태워졌고…(줄임)… 부처님의 가르침은 완수되었네.”(Apa. Therī. 2.1.71-90)

อรหตฺตํ ปน ปตฺวา อุทาเนนฺตี ตา เอว คาถา ปริวตฺติตฺวา อภาสิ.

아라한과를 얻은 뒤에는 감흥을 읊으며 바로 그 게송들을 자신의 상황에 맞게 바꾸어 읊었다.

ตตฺถ อภเยติ อตฺตานเมว อาลปติ. ภิทุโรติ ภิชฺชนสภาโว, อนิจฺโจติ อตฺโถ. ยตฺถ สตฺตา ปุถุชฺชนาติ ยสฺมึ ขเณน ภิชฺชนสีเล อสุจิทุคฺคนฺธเชคุจฺฉปฏิกฺกูลสภาเว [Pg.45] กาเย อิเม อนฺธปุถุชฺชนา สตฺตา ลคฺคา ลคฺคิตา. นิกฺขิปิสฺสามิมํ เทหนฺติ อหํ ปน อิมํ เทหํ ปูติกายํ ปุน อนาทาเนน นิรเปกฺขา ขิปิสฺสามิ ฉฑฺเฑสฺสามิ. ตตฺถ การณมาห ‘‘สมฺปชานา สตีมตี’’ติ.

거기서 ‘아바야여(Abhaye)’는 자기 자신을 부르는 것이다. ‘부서지기 쉬운(bhiduro)’은 부서지는 성질, 즉 무상하다는 뜻이다. ‘범부 중생들이 집착하는 곳(yattha sattā puthujjanā)’이란 순간마다 부서지는 성질을 지닌, 부정하고 악취 나며 혐오스럽고 역겨운 성질의 이 몸에 저 눈먼 범부 중생들이 매달리고 집착해 있다는 뜻이다. ‘이 몸을 내려놓으리라(nikkhipissāmimaṃ dehaṃ)’는 것은 내가 이 부패한 몸을 다시는 집착 없이 미련 없이 던져버리겠다는 뜻이다. 그에 대한 이유로 ‘마음 챙기고 알아차리며(sampajānā satīmatī)’라고 말하였다.

พหูหิ ทุกฺขธมฺเมหีติ ชาติชราทีหิ อเนเกหิ ทุกฺขธมฺเมหิ ผุฏฺฐายาติ อธิปฺปาโย. อปฺปมาทรตายาติ ตาย เอว ทุกฺโขติณฺณตาย ปฏิลทฺธสํเวคตฺตา สติอวิปฺปวาสสงฺขาเต อปฺปมาเท รตาย. เสสํ วุตฺตนยเมว. เอตฺถ จ สตฺถารา เทสิตนิยาเมน –

‘수많은 괴로운 법들 속에서(bahūhi dukkhadhammehi)’는 태어남과 늙음 등의 여러 가지 괴로운 법들에 부딪혔다는 뜻이다. ‘방일하지 않음을 즐거워하는(appamādaratāya)’은 바로 그 괴로움에서 벗어나기 위해 얻은 영적인 절박함(saṃvega)으로 인해, 마음 챙김에서 벗어나지 않는 상태인 방일하지 않음에 전념한다는 뜻이다. 나머지는 이미 설명한 바와 같다. 여기서 스승께서 설하신 방식에 따르면 다음과 같은 구절이 된다.

‘‘นิกฺขิปาหิ อิมํ เทหํ, อปฺปมาทรตาย เต;

ตณฺหกฺขยํ ปาปุณาหิ, กโรหิ พุทฺธสาสน’’นฺติ. –

“이 몸을 내려놓아라. 방일하지 않음을 즐거워하며 갈애의 소멸에 도달하여라. 부처님의 가르침을 실천하여라.”

ปาโฐ, เถริยา วุตฺตนิยาเมเนว ปน สํคีตึ อาโรปิตตฺตา. อปฺปมาทรตาย เตติ อปฺปมาทรตาย ตยา ภวิตพฺพนฺติ อตฺโถ.

이것이 본문이지만, 장로니가 말한 방식대로 결집에 전승되었다. ‘방일하지 않음을 즐거워하는 너에게(appamādaratāya te)’는 ‘너는 방일하지 않음을 즐거워하는 자가 되어야 한다’는 뜻이다.

อภยาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아바야 장로니 게송 주해가 끝났다.

๑๐. สามาเถรีคาถาวณฺณนา

10. 사마 테리 가타 주석

จตุกฺขตฺตุํ ปญฺจกฺขตฺตุนฺติอาทิกา สามาย เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินิตฺวา สุคตีสุเยว สํสรนฺตี อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท โกสมฺพิยํ คหปติมหาสาลกุเล นิพฺพตฺติตฺวา สามาติสฺสา นามํ อโหสิ. สา วิญฺญุตํ ปตฺตา สามาวติยา อุปาสิกาย ปิยสหายิกา หุตฺวา ตาย กาลงฺกตาย สญฺชาตสํเวคา ปพฺพชิ. ปพฺพชิตฺวา จ สามาวติกํ อารพฺภ อุปฺปนฺนโสกํ วิโนเทตุํ อสกฺโกนฺตี อริยมคฺคํ คณฺหิตุํ นาสกฺขิ. อปรภาเค อาสนสาลาย นิสินฺนสฺส อานนฺทตฺเถรสฺส โอวาทํ สุตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา ตโต สตฺตเม ทิวเส สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ.

‘네 번 다섯 번’ 등으로 시작하는 게송은 사마 테리의 것이다. 그녀 또한 이전의 부처님들 처럼 공덕을 쌓았고, 여러 생에서 해탈의 의지처가 되는 선업을 쌓아 천상과 인간 세상에서만 윤회하다가, 이번 부처님의 출현기에 꼬삼비의 부유한 장자 가문에서 태어나 사마띳사라는 이름을 가졌다. 그녀는 지혜를 갖추게 되어 사마와띠 우바새의 친한 친구가 되었는데, 그녀가 세상을 떠나자 큰 충격을 받고 출가하였다. 출가한 후 사마와띠에 대한 슬픔을 떨쳐버리지 못해 성스러운 길(아리야막가)을 얻지 못했다. 그러다가 나중에 공양간(āsanasālā)에 앉아 계신 아난다 장로의 설법을 듣고 위빳사나를 시작하여, 그로부터 7일째 되는 날 무애해와 함께 아라한과를 성취하였다.

อรหตฺตํ [Pg.46] ปน ปตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ตํ ปกาเสนฺตี –

아라한과에 도달한 후 자신의 수행 과정을 반조하며 그것을 드러내어 다음과 같이 말하였다.

๓๗.

37.

‘‘จตุกฺขตฺตุํ ปญฺจกฺขตฺตุํ, วิหารา อุปนิกฺขมึ;

อลทฺธา เจตโส สนฺตึ, จิตฺเต อวสวตฺตินี;

ตสฺสา เม อฏฺฐมี รตฺติ, ยโต ตณฺหา สมูหตา.

“네 번, 다섯 번을 거처에서 나왔네. 마음의 평온을 얻지 못하고 마음에 지배를 당했네. 나에게 여덟 번째 밤이 왔을 때 비로소 갈애가 뿌리 뽑혔네.”

๓๘.

38.

‘‘พหูหิ ทุกฺขธมฺเมหิ, อปฺปมาทรตาย เม;

ตณฺหกฺขโย อนุปฺปตฺโต, กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ. –

“많은 괴로운 법들 속에서 불방일에 전념한 나에게, 갈애의 멸진이 성취되었고 부처님의 가르침은 완수되었네.”

อุทานวเสน อิมา ทฺเว คาถา อภาสิ.

감흥어(Udāna)로서 이 두 게송을 읊었다.

ตตฺถ จตุกฺขตฺตุํ ปญฺจกฺขตฺตุํ, วิหารา อุปนิกฺขมินฺติ ‘‘มม วสนกวิหาเร วิปสฺสนามนสิกาเรน นิสินฺนา สมณกิจฺจํ มตฺถกํ ปาเปตุํ อสกฺโกนฺตี อุตุสปฺปายาภาเวน นนุ โข มยฺหํ วิปสฺสนา มคฺเคน ฆฏฺเฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา จตฺตาโร ปญฺจ จาติ นว วาเร วิหารา อุปสฺสยโต พหิ นิกฺขมึ. เตนาห ‘‘อลทฺธา เจตโส สนฺตึ, จิตฺเต อวสวตฺตินี’’ติ. ตตฺถ เจตโส สนฺตินฺติ อริยมคฺคสมาธึ สนฺธายาห. จิตฺเต อวสวตฺตินีติ วีริยสมตาย อภาเวน มม ภาวนาจิตฺเต น วสวตฺตินี. สา กิร อติวิย ปคฺคหิตวีริยา อโหสิ. ตสฺสา เม อฏฺฐมี รตฺตีติ ยโต ปฏฺฐาย อานนฺทตฺเถรสฺส สนฺติเก โอวาทํ ปฏิลภึ, ตโต ปฏฺฐาย รตฺตินฺทิวมตนฺทิตา วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตี รตฺติยํ จตุกฺขตฺตุํ ปญฺจกฺขตฺตุํ วิหารโต นิกฺขมิตฺวา มนสิการํ ปวตฺเตนฺตี วิเสสํ อนธิคนฺตฺวา อฏฺฐมิยํ รตฺติยํ วีริยสมตํ ลภิตฺวา มคฺคปฏิปาฏิยา กิเลเส เขเปสินฺติ อตฺโถ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ตสฺสา เม อฏฺฐมี รตฺติ, ยโต ตณฺหา สมูหตา’’ติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

거기서 ‘네 번 다섯 번 거처에서 나왔네(Catukkhattuṃ pañcakkhattuṃ, vihārā upanikkhamiṃ)’는 ‘나의 거처에 앉아 위빳사나 작의(作意)를 하며 수행자의 의무를 끝마치려 했으나 완수하지 못하고, 기후가 적절하지 않기 때문은 아닌지, 나의 위빳사나가 도(道)와 맞지 않는 것은 아닌지’라고 생각하며 네 번 혹은 다섯 번, 즉 아홉 번이나 거처에서 밖으로 나왔다는 뜻이다. 그래서 ‘마음의 평온을 얻지 못하고 마음에 지배를 당했네(Aladdhā cetaso santiṃ, citte avasavattinī)’라고 하였다. 여기서 ‘마음의 평온’이란 성스러운 길의 삼매(ariyamaggasamādhi)를 가리킨다. ‘마음에 지배를 당했네’라는 것은 정진의 균형이 맞지 않아 나의 수행하는 마음이 통제되지 않았음을 의미한다. 그녀는 실로 지나치게 정진을 강조했던 것이다. ‘나에게 여덟 번째 밤(Tassā me aṭṭhamī ratti)’이란 아난다 장로로부터 가르침을 받은 때로부터 밤낮으로 쉬지 않고 위빳사나 수행을 하며 밤마다 네 번 다섯 번씩 거처를 드나들며 작의를 지속했음에도 특별한 성취를 얻지 못하다가, 여덟 번째 밤에 정진의 균형을 얻어 도(道)의 단계에 따라 번뇌를 소멸시켰다는 의미이다. 그래서 ‘나에게 여덟 번째 밤이 왔을 때 비로소 갈애가 뿌리 뽑혔네’라고 설해진 것이다. 나머지는 이미 설명한 바와 같다.

สามาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

사마 테리 가타 주석이 끝났다.

ทุกนิปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

2모음(Dukanipāta) 주석이 끝났다.

๓. ติกนิปาโต

3. 3모음(Tikanipāta)

๑. อปราสามาเถรีคาถาวณฺณนา

1. 또 다른 사마 테리 가타 주석

ติกนิปาเต [Pg.47] ปณฺณวีสติวสฺสานีติอาทิกา อปราย สามาย เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺตี วิปสฺสิสฺส ภควโต กาเล จนฺทภาคาย นทิยา ตีเร กินฺนรโยนิยํ นิพฺพตฺติ. สา ตตฺถ กินฺนเรหิ สทฺธึ กีฬาปสุตา วิจรติ. อเถกทิวสํ สตฺถา ตสฺสา กุสลพีชโรปนตฺถํ ตตฺถ คนฺตฺวา นทีตีเร จงฺกมิ. สา ภควนฺตํ ทิสฺวา หฏฺฐตุฏฺฐา สฬลปุปฺผานิ อาทาย สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เตหิ ปุปฺเผหิ ภควนฺตํ ปูเชสิ. สา เตน ปุญฺญกมฺเมน เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺตี อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท โกสมฺพิยํ กุลฆเร นิพฺพตฺติตฺวา วยปฺปตฺตา สามาวติยา สหายิกา หุตฺวา ตสฺสา มตกาเล สํเวคชาตา ปพฺพชิตฺวา ปญฺจวีสติ วสฺสานิ จิตฺตสมาธานํ อลภิตฺวา มหลฺลิกากาเล สุคโตวาทํ ลภิตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถรี ๒.๒.๒๒-๒๙) –

3모음의 ‘이십오 년 동안’ 등으로 시작하는 게송은 또 다른 사마 테리의 것이다. 그녀 또한 이전 부처님들 처럼 공덕을 쌓았고, 여러 생에서 해탈의 의지처가 되는 선업을 쌓다가 위빳시 부처님 당시에 찬다바가 강변에서 긴나라(Kinnara, 반인반조)의 몸으로 태어났다. 그녀는 그곳에서 다른 긴나라들과 함께 유희를 즐기며 지냈다. 그러던 어느 날 스승(부처님)께서 그녀에게 선업의 씨앗을 심어주기 위해 그곳으로 가셔서 강변을 거니셨다. 그녀는 부처님을 뵙고 기쁨에 넘쳐 살랄라(saḷala) 꽃을 꺾어 부처님 곁으로 가서 예배하고 그 꽃들로 부처님께 공양을 올렸다. 그녀는 그 복업으로 천상과 인간계를 윤회하다가 이번 부처님 출현기에 꼬삼비의 어느 가문에서 태어났다. 장성하여 사마와띠의 친구가 되었는데, 사마와띠가 죽자 큰 충격을 받고 출가하였다. 25년 동안 마음의 안정을 얻지 못하다가, 늙었을 때 부처님의 가르침을 받고 위빳사나를 닦아 무애해와 함께 아라한과를 얻었다. 아빠다나(Apadāna)에 다음과 같이 설해져 있다. “찬다바가 강변에서 그때 나는 긴나라였네. 나는 신들의 신이시며 인간의 우두머리이신 분이 거니시는 것을 보았네. 살랄라 꽃을 꺾어 최상의 부처님께 드렸네. 위대한 영웅께서는 천상의 향기가 나는 살랄라 꽃의 향기를 맡으셨네. 세계의 인도자이신 위빳시 정등각자, 위대한 영웅께서 내가 보고 있는 동안 향기를 맡으셨네. 합장하고 이족존(사람 중에 가장 높으신 분)께 예배하고, 자신의 마음을 청정하게 한 후 산으로 올라갔네. 구십일 겁 전에 그때 꽃을 바친 일로, 나는 악도를 알지 못하네. 이것이 부처님께 공양한 결과라네. 나의 번뇌들은 태워졌고…(중략)… 부처님의 가르침은 완수되었네.”

‘‘จนฺทภาคานทีตีเร, อโหสึ กินฺนรี ตทา;

อทฺทสาหํ เทวเทวํ, จงฺกมนฺตํ นราสภํ.

“그때 나는 찬다바가 강변의 긴나리였네. 나는 인간의 영웅이시며 신들의 신이신 분이 거니시는 것을 보았네.”

‘‘โอจินิตฺวาน สฬลํ, พุทฺธเสฏฺฐสฺสทาสหํ;

อุปสิงฺฆิ มหาวีโร, สฬลํ เทวคนฺธิกํ.

“살랄라 꽃을 꺾어 최상의 부처님께 드렸네. 위대한 영웅께서는 천상의 향기가 나는 살랄라 꽃의 향기를 맡으셨네.”

‘‘ปฏิคฺคเหตฺวา สมฺพุทฺโธ, วิปสฺสี โลกนายโก;

อุปสิงฺฆิ มหาวีโร, เปกฺขมานาย เม ตทา.

“정등각자이시며 세상의 인도자이신 위대한 영웅 위빳시 부처님께서는, 그때 내가 지켜보는 가운데 공양을 받으시고 향기를 맡으셨네.”

‘‘อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน, วนฺทิตฺวา ทฺวิปทุตฺตมํ;

สกํ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, ตโต ปพฺพตมารุหึ.

“합장하고 이족존께 예배드린 뒤, 마음을 청정히 하고 산으로 올라갔네.”

‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ปุปฺผมททึ ตทา;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

“91겁 전에 그 꽃을 바친 공덕으로, 나는 악도를 알지 못하네. 이것이 부처님 공양의 결과이네.”

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

“나의 번뇌들은 태워졌고…(중략)… 부처님의 가르침은 완수되었네.”

อรหตฺตํ [Pg.48] ปน ปตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อุทานวเสน –

아라한과를 얻은 뒤 자신의 수행을 반조하며 감흥어로 다음과 같이 말하였다.

๓๙.

39.

‘‘ปณฺณวีสติ วสฺสานิ, ยโต ปพฺพชิตาย เม;

นาภิชานามิ จิตฺตสฺส, สมํ ลทฺธํ กุทาจนํ.

“내가 출가한 지 이십오 년이 되었으나, 마음의 평온을 단 한 번도 얻은 적이 없었음을 고백하네.”

๔๐.

40.

‘‘อลทฺธา เจตโส สนฺตึ, จิตฺเต อวสวตฺตินี;

ตโต สํเวคมาปาทึ, สริตฺวา ชินสาสนํ.

“마음의 평온을 얻지 못하고 마음에 지배당했으나, 승리자(부처님)의 가르침을 기억하고 나서 절박함(saṃvega)을 느꼈네.”

๔๑.

41.

‘‘พหูหิ ทุกฺขธมฺเมหิ, อปฺปมาทรตาย เม;

ตณฺหกฺขโย อนุปฺปตฺโต, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ;

อชฺช เม สตฺตมี รตฺติ, ยโต ตณฺหา วิโสสิตา’’ติ. –

“많은 괴로운 법들 속에서 불방일에 전념한 나에게 갈애의 멸진이 성취되었고 부처님의 가르침은 완수되었네. 이제 나에게 일곱 번째 밤이 왔을 때 갈애는 말라 버렸네.”

อิมา คาถา อภาสิ.

이 게송들을 읊었다.

ตตฺถ จิตฺตสฺส สมนฺติ จิตฺตสฺส วูปสมํ, เจโตสมถมคฺคผลสมาธีติ อตฺโถ.

거기서 ‘마음의 평온(cittassa samaṃ)’이란 마음의 가라앉음, 즉 마음의 사마타와 도·과의 삼매를 의미한다.

ตโตติ ตสฺมา จิตฺตวสํ วตฺเตตุํ อสมตฺถภาวโต. สํเวคมาปาทินฺติ สตฺถริ ธรนฺเตปิ ปพฺพชิตกิจฺจํ มตฺถกํ ปาเปตุํ อสกฺโกนฺตี ปจฺฉา กถํ ปาปยิสฺสามีติ สํเวคํ ญาณุตฺราสํ อาปชฺชึ. สริตฺวา ชินสาสนนฺติ กาณกจฺฉโปปมาทิสตฺถุโอวาทํ (สํ. นิ. ๕.๑๑๑๗; ม. นิ. ๓.๒๕๒) อนุสฺสริตฺวา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

‘그로부터(tato)’란 마음을 다스리지 못한 상태로부터라는 뜻이다. ‘절박함을 느꼈네(saṃvegamāpādiṃ)’는 스승이 살아계심에도 출가의 목적을 달성하지 못한 것에 대해, ‘나중에 어떻게 이를 성취할 것인가’라며 지혜를 동반한 두려움(ñāṇutrāsa)을 일으켰다는 것이다. ‘승리자의 가르침을 기억하고(saritvā jinasāsanaṃ)’란 눈먼 거북이 비유 등 스승의 훈계를 회상했다는 의미이다. 나머지는 이미 설명한 바와 같다.

อปราสามาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

또 다른 사마 테리 가타 주석이 끝났다.

๒. อุตฺตมาเถรีคาถาวณฺณนา

2. 웃따마 테리 가타 주석

จตุกฺขตฺตุํ ปญฺจกฺขตฺตุนฺติอาทิกา อุตฺตมาย เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺตี วิปสฺสิสฺส ภควโต กาเล พนฺธุมตีนคเร อญฺญตรสฺส กุฏุมฺพิกสฺส เคเห ฆรทาสี หุตฺวา นิพฺพตฺติ. สา วยปฺปตฺตา อตฺตโน อยฺยกานํ เวยฺยาวจฺจํ กโรนฺตี ชีวติ. เตน จ สมเยน พนฺธุมราชา ปุณฺณมีทิวเส อุโปสถิโก หุตฺวา ปุเรภตฺตํ ทานานิ ทตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ คนฺตฺวา ธมฺมํ สุณาติ. อถ มหาชนา ยถา ราชา ปฏิปชฺชติ, ตเถว ปุณฺณมีทิวเส [Pg.49] อุโปสถงฺคานิ สมาทาย วตฺตนฺติ. อถสฺสา ทาสิยา เอตทโหสิ – ‘‘เอตรหิ โข มหาราชา มหาชนา จ อุโปสถงฺคานิ สมาทาย วตฺตนฺติ, ยํนูนาหํ อุโปสถทิวเสสุ อุโปสถสีลํ สมาทาย วตฺเตยฺย’’นฺติ. สา ตถา กโรนฺตี สุปริสุทฺธํ อุโปสถสีลํ รกฺขิตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺตา อปราปรํ สุคตีสุเยว สํสรนฺตี อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท สาวตฺถิยํ เสฏฺฐิกุเล นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺวา ปฏาจาราย เถริยา สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา ตํ มตฺถกํ ปาเปตุํ นาสกฺขิ. ปฏาจารา เถรี ตสฺสา จิตฺตาจารํ ญตฺวา โอวาทมทาสิ. สา ตสฺสา โอวาเท ฐตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถรี ๒.๒.๑-๒๑) –

‘네 번 다섯 번’으로 시작하는 게송은 웃따마 테리의 게송이다. 이분 또한 이전 부처님들 처소에서 공덕을 쌓고, 여러 생에서 해탈의 의지처가 되는 선업을 쌓으며 위빳시 세존 시대에 반두마띠 성의 어떤 장자의 집에서 하녀로 태어났다. 그녀는 성장하여 주인들의 시중을 들며 살았다. 그때 반두마 왕은 보름날에 포살을 지키며 오전에는 보시를 하고 오후에는 가서 법을 들었다. 그러자 대중들도 왕이 행하는 대로 보름날에 포살의 요소들을 수지하며 지냈다. 그때 그 하녀에게 이런 생각이 들었다. ‘지금 국왕과 대중들이 포살의 요소들을 수지하며 지내고 있으니, 나도 포살일에 포살계를 수지하며 지내야겠다.’ 그녀는 그렇게 행하며 아주 청정한 포살계를 지켰고, 도리천에 태어나 여러 좋은 곳들을 윤회하다가 이번 부처님 시대에 사왓티의 장자 가문에 태어났다. 성년이 되어 빠따짜라 테리 곁에서 법을 듣고 출가하여 위빳사나를 닦았으나 정점에 이르지는 못했다. 빠따짜라 테리는 그녀의 마음의 행로를 알고 훈계를 주었다. 그녀는 그 훈계에 머물며 무애해와 함께 아라한과를 증득했다. 그래서 아빠다나(테리 아빠다나 2.2.1-21)에 이렇게 설해졌다.

‘‘นคเร พนฺธุมติยา, พนฺธุมา นาม ขตฺติโย;

ทิวเส ปุณฺณมาย โส, อุปวสิ อุโปสถํ.

“반두마띠 성에 반두마라는 이름의 왕이 있었는데, 그는 보름날에 포살을 지켰네.

‘‘อหํ เตน สมเยน, กุมฺภทาสี อหํ ตหึ;

ทิสฺวา สราชกํ เสนํ, เอวาหํ จินฺตยึ ตทา.

나는 그때 그곳에서 물 긷는 하녀였는데, 왕과 군대를 보고 그때 이렇게 생각했네.

‘‘ราชาปิ รชฺชํ ฉฑฺเฑตฺวา, อุปวสิ อุโปสถํ;

สผลํ นูน ตํ กมฺมํ, ชนกาโย ปโมทิโต.

왕조차 왕국을 제쳐두고 포살을 지키니, 그 업은 참으로 결실이 있으며 사람들은 기뻐하는구나.

‘‘โยนิโส ปจฺจเวกฺขิตฺวา, ทุคฺคจฺจญฺจ ทลิทฺทตํ;

มานสํ สมฺปหํสิตฺวา, อุปวสึ อุโปสถํ.

불행과 가난을 지혜롭게 성찰하고, 마음을 청정하게 하여 포살을 지켰네.

‘‘อหํ อุโปสถํ กตฺวา, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสเน;

เตน กมฺเมน สุกเตน, ตาวตึสมคจฺฉหํ.

나는 정등각자의 가르침 안에서 포살을 행하여, 그 잘 행해진 업으로 도리천으로 갔노라.

‘‘ตตฺถ เม สุกตํ พฺยมฺหํ, อุพฺภโยชนมุคฺคตํ;

กูฏาคารวรูเปตํ, มหาสนสุภูสิตํ.

그곳에 나를 위해 잘 지어진 궁전은 높이가 2요자나였고, 뛰어난 다락방을 갖추었으며 큰 좌석으로 잘 장식되었네.

‘‘อจฺฉรา สตสหสฺสา, อุปติฏฺฐนฺติ มํ สทา;

อญฺเญ เทเว อติกฺกมฺม, อติโรจามิ สพฺพทา.

십만의 천녀들이 항상 나를 모셨고, 다른 신들을 압도하며 언제나 빛났네.

‘‘จตุสฏฺฐิเทวราชูนํ, มเหสิตฺตมการยึ;

เตสฏฺฐิจกฺกวตฺตีนํ, มเหสิตฺตมการยึ.

예순네 명의 천왕들의 왕비가 되었고, 예순세 명의 전륜성왕들의 왕비가 되었네.

‘‘สุวณฺณวณฺณา หุตฺวาน, ภเวสุ สํสรามหํ;

สพฺพตฺถ ปวรา โหมิ, อุโปสถสฺสิทํ ผลํ.

황금빛 피부를 지니고 여러 생을 윤회하며 어디서나 뛰어난 존재가 되었으니, 이것이 포살의 과보라네.

‘‘หตฺถิยานํ [Pg.50] อสฺสยานํ, รถยานญฺจ สีวิกํ;

ลภามิ สพฺพเมเวตํ, อุโปสถสฺสิทํ ผลํ.

코끼리 탈것, 말 탈것, 전차와 가마, 이 모든 것을 얻었으니 이것이 포살의 과보라네.

‘‘โสณฺณมยํ รูปิมยํ, อโถปิ ผลิกามยํ;

โลหิตงฺคมยญฺเจว, สพฺพํ ปฏิลภามหํ.

황금으로 된 것, 은으로 된 것, 또한 수정으로 된 것, 붉은 보석으로 된 것, 이 모든 것을 나는 얻었네.

‘‘โกเสยฺยกมฺพลิยานิ, โขมกปฺปาสิกานิ จ;

มหคฺฆานิ จ วตฺถานิ, สพฺพํ ปฏิลภามหํ.

비단과 모직, 아마포와 면직물, 그리고 값비싼 옷들, 이 모든 것을 나는 얻었네.

‘‘อนฺนํ ปานํ ขาทนียํ, วตฺถเสนาสนานิ จ;

สพฺพเมตํ ปฏิลเภ, อุโปสถสฺสิทํ ผลํ.

음식과 음료, 먹을 거리, 옷과 처소, 이 모든 것을 얻었으니 이것이 포살의 과보라네.

‘‘วรคนฺธญฺจ มาลญฺจ, จุณฺณกญฺจ วิเลปนํ;

สพฺพเมตํ ปฏิลเภ, อุโปสถสฺสิทํ ผลํ.

훌륭한 향과 꽃다발, 향가루와 바르는 향, 이 모든 것을 얻었으니 이것이 포살의 과보라네.

‘‘กูฏาคารญฺจ ปาสาทํ, มณฺฑปํ หมฺมิยํ คุหํ;

สพฺพเมตํ ปฏิลเภ, อุโปสถสฺสิทํ ผลํ.

다락방과 궁전, 정자와 평옥과 동굴, 이 모든 것을 얻었으니 이것이 포살의 과보라네.

‘‘ชาติยา สตฺตวสฺสาหํ, ปพฺพชึ อนคาริยํ;

อฑฺฒมาเส อสมฺปตฺเต, อรหตฺตมปาปุณึ.

태어난 지 일곱 살에 출가하여 유행자가 되었고, 보름이 채 되지 않아 아라한과를 얻었네.

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;

สพฺพาสวปริกฺขีณา, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว.

나의 번뇌들은 불태워졌고 모든 존재는 뿌리 뽑혔으며, 모든 번뇌가 다하여 이제 다시 태어남은 없노라.

‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ กมฺมมกรึ ตทา;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, อุโปสถสฺสิทํ ผลํ.

91겁 전에 그때 지은 업으로 인해 나는 악처를 알지 못하니, 이것이 포살의 과보라네.

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

나의 번뇌들은 불태워졌고…(중략)…부처님의 가르침을 완수하였노라.”

อรหตฺตํ ปน ปตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อุทานวเสน –

아라한과를 얻은 뒤 자신의 수행을 반조하며 감흥어린 찬탄의 형식으로,

๔๒.

42.

‘‘จตุกฺขตฺตุํ ปญฺจกฺขตฺตุํ, วิหารา อุปนิกฺขมึ;

อลทฺธา เจตโส สนฺตึ, จิตฺเต อวสวตฺตินี.

“네 번 다섯 번을 정사에서 나갔노라. 마음이 내 뜻대로 되지 않아 마음의 평화를 얻지 못한 채.

๔๓.

43.

‘‘สา ภิกฺขุนึ อุปาคจฺฉึ, ยา เม สทฺธายิกา อหุ;

สา เม ธมฺมมเทเสสิ, ขนฺธายตนธาตุโย.

나는 내게 믿음을 주는 비구니께 다가갔네. 그녀는 나에게 오온과 처와 계의 법을 설해주었네.

๔๔.

44.

‘‘ตสฺสา [Pg.51] ธมฺมํ สุณิตฺวาน, ยถา มํ อนุสาสิ สา;

สตฺตาหํ เอกปลฺลงฺเกน, นิสีทึ ปีติสุขสมปฺปิตา;

อฏฺฐมิยา ปาเท ปสาเรสึ, ตโมขนฺธํ ปทาลิยา’’ติ. –

그녀의 법을 듣고 그녀가 나를 훈계한 대로, 칠 일 동안 한 가부좌로 앉아 희열과 행복에 잠겨 있었네. 여덟째 날에 어둠의 무리를 부수고 다리를 폈노라.”

อิมา คาถา อภาสิ.

이 게송들을 읊었다.

ตตฺถ สา ภิกฺขุนึ อุปาคจฺฉึ , ยา เม สทฺธายิกา อหูติ ยา มยา สทฺธาตพฺพา สทฺเธยฺยวจนา อโหสิ, ตํ ภิกฺขุนึ สาหํ อุปคจฺฉึ อุปสงฺกมึ, ปฏาจาราเถรึ สทฺธาย วทติ. ‘‘สา ภิกฺขุนี อุปคจฺฉิ, ยา เม สาธยิกา’’ติปิ ปาโฐ. สา ปฏาจารา ภิกฺขุนี อนุกมฺปาย มํ อุปคจฺฉิ, ยา มยฺหํ สทตฺถสฺส สาธิกาติ อตฺโถ. สา เม ธมฺมมเทเสสิ, ขนฺธายตนธาตุโยติ สา ปฏาจารา เถรี ‘‘อิเม ปญฺจกฺขนฺธา, อิมานิ ทฺวาทสายตนานิ, อิมา อฏฺฐารส ธาตุโย’’ติ ขนฺธาทิเก วิภชิตฺวา ทสฺเสนฺตี มยฺหํ ธมฺมํ เทเสสิ.

거기서 ‘나는 비구니께 다가갔네, 내게 믿음을 주는 분이었네’라는 것은 내가 믿어야 할 분, 믿을 만한 말씀을 하시는 분인 그 비구니께 내가 다가갔다, 즉 빠따짜라 테리를 믿음으로 일컫는 것이다. ‘그 비구니께서 내게 오셨네, 나를 도와주시는 분께서’라는 읽기도 있다. 그 빠따짜라 비구니께서 자비심으로 내게 오셨으니, 그녀는 나의 진정한 이익을 성취해 주시는 분이라는 뜻이다. ‘그녀는 나에게 오온과 처와 계의 법을 설해주었네’라는 것은 그 빠따짜라 테리가 “이것이 다섯 가지 무더기(오온)이고, 이것이 열두 가지 감각장소(십이처)이며, 이것이 열여덟 가지 요소(십팔계)이다”라고 오온 등을 분석하여 보여주며 나에게 법을 설했다는 뜻이다.

ตสฺสา ธมฺมํ สุณิตฺวานาติ ตสฺสา ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺตาย เถริยา สนฺติเก ขนฺธาทิวิภาคปุพฺพงฺคมํ อริยมคฺคํ ปาเปตฺวา เทสิตสณฺหสุขุมวิปสฺสนาธมฺมํ สุตฺวา. ยถา มํ อนุสาสิ สาติ สา เถรี ยถา มํ อนุสาสิ โอวทิ, ตถา ปฏิปชฺชนฺตี ปฏิปตฺตึ มตฺถกํ ปาเปตฺวาปิ สตฺตาหํ เอกปลฺลงฺเกน นิสีทึ. กถํ? ปีติสุขสมปฺปิตาติ ฌานมเยน ปีติสุเขน สมงฺคีภูตา. อฏฺฐมิยา ปาเท ปสาเรสึ, ตโมขนฺธํ ปทาลิยาติ อนวเสสํ โมหกฺขนฺธํ อคฺคมคฺเคน ปทาเลตฺวา อฏฺฐเม ทิวเส ปลฺลงฺกํ ภินฺทนฺตี ปาเท ปสาเรสึ. อิทเมว จสฺสา อญฺญาพฺยากรณํ อโหสิ.

‘그녀의 법을 듣고’라는 것은 무애해를 얻은 그 테리 곁에서 오온 등의 분석을 앞세워 성스러운 도에 이르게 하는, 설해진 미묘하고 상세한 위빳사나의 법을 듣고서라는 뜻이다. ‘그녀가 나를 훈계한 대로’라는 것은 그 테리가 나를 훈계하고 가르친 대로 실천하여 수행을 완성하고서도 칠 일 동안 한 가부좌로 앉아 있었다는 것이다. 어떻게? ‘희열과 행복에 잠겨’라는 것은 선정에서 비롯된 희열과 행복을 갖추게 되었다는 것이다. ‘여덟째 날에 어둠의 무리를 부수고 다리를 폈노라’라는 것은 남김없는 미혹의 무리를 아라한도로 부수고 여덟째 날에 가부좌를 풀며 다리를 폈다는 것이다. 이것이 바로 그녀의 구경의 지혜에 대한 선언이었다.

อุตฺตมาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

웃따마 테리 게송의 주해가 끝났다.

๓. อปรา อุตฺตมาเถรีคาถาวณฺณนา

3. 또 다른 웃따마 테리 게송의 주해

เย อิเม สตฺต โพชฺฌงฺคาติอาทิกา อปราย อุตฺตมาย เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺตี วิปสฺสิสฺส ภควโต กาเล พนฺธุมตีนคเร กุลทาสี หุตฺวา นิพฺพตฺติ. สา เอกทิวสํ สตฺถุ สาวกํ เอกํ ขีณาสวตฺเถรํ ปิณฺฑาย จรนฺตํ ทิสฺวา ปสนฺนมานสา ตีณิ โมทกานิ อทาสิ. สา [Pg.52] เตน ปุญฺญกมฺเมน เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺตี อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท โกสลชนปเท อญฺญตรสฺมึ พฺราหฺมณมหาสาลกุเล นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺตา ชนปทจาริกํ จรนฺตสฺส สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา ปฏิลทฺธสทฺธา ปพฺพชิตฺวา นจิรสฺเสว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถรี ๒.๒.๓๐-๓๖) –

‘이러한 일곱 가지 깨달음의 구성 요소들(칠각지)’로 시작되는 게송은 또 다른 웃따마(Uttamā) 장로니의 것이다. 그녀 역시 이전 부다들 아래에서 공덕을 쌓았고, 여러 생에서 해탈의 의지처가 되는 선업을 쌓아오다가, 위빳시(Vipassī) 세존의 시대에 반두마띠(Bandhumatī) 성에서 가문의 하녀로 태어났다. 그녀는 어느 날 스승의 제자인 한 아라한 장로가 탁발을 다니는 것을 보고 청정한 마음으로 세 개의 모다카(경단)를 공양 올렸다. 그녀는 그 복업으로 천상과 인간계를 윤회하다가, 이번 부다의 출현기에 꼬살라국의 어느 브라만 대부호 가문에서 태어나 지각을 갖추게 되었다. 지방을 유행하시던 스승의 곁에서 법을 듣고 신심을 얻어 출가하였으며, 오래지 않아 네 가지 무애해와 함께 아라한과를 증득했다. 그것이 아빠다나(Apadāna, Therī 2.2.30-36)에 이렇게 설해져 있다.

‘‘นคเร พนฺธุมติยา, กุมฺภทาสี อโหสหํ;

มม ภาคํ คเหตฺวาน, คจฺฉํ อุทกหาริกา.

“반두마띠 성에서 나는 물 긷는 하녀였습니다. 나의 몫을 챙겨서 물을 길으러 가고 있었습니다.

‘‘ปนฺถมฺหิ สมณํ ทิสฺวา, สนฺตจิตฺตํ สมาหิตํ;

ปสนฺนจิตฺตา สุมนา, โมทเก ตีณิทาสหํ.

길에서 마음이 고요하고 집중된 수행자를 뵙고, 청정한 마음과 기쁜 마음으로 그분께 세 개의 모다카를 드렸습니다.

‘‘เตน กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;

เอกนวุติกปฺปานิ, วินิปาตํ น คจฺฉหํ.

그 잘 행해진 업과 의도와 서원으로 인해, 91겁 동안 나는 악도에 떨어지지 않았습니다.

‘‘สมฺปตฺติ ตํ กริตฺวาน, สพฺพํ อนุภวึ อหํ;

โมทเก ตีณิ ทตฺวาน, ปตฺตาหํ อจลํ ปทํ.

그 공덕으로 모든 번영을 누렸고, 세 개의 모다카를 드린 공덕으로 나는 흔들림 없는 경지(열반)에 도달했습니다.

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

나의 번뇌는 불태워졌고… (중략) … 부처님의 가르침을 완수했습니다.”

อรหตฺตํ ปน ปตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อุทานวเสน –

아라한과를 얻은 뒤 자신의 수행을 되돌아보며 감흥어린 찬탄(우다나)의 의미로 다음과 같이 말했다.

๔๕.

45.

‘‘เย อิเม สตฺต โพชฺฌงฺคา, มคฺคา นิพฺพานปตฺติยา;

ภาวิตา เต มยา สพฺเพ, ยถา พุทฺเธน เทสิตา.

“열반에 도달하기 위한 길인 이 일곱 가지 깨달음의 구성 요소들을, 부처님께서 설하신 대로 나는 모두 닦았노라.

๔๖.

46.

‘‘สุญฺญตสฺสานิมิตฺตสฺส, ลาภินีหํ ยทิจฺฉกํ;

โอรสา ธีตา พุทฺธสฺส, นิพฺพานาภิรตา สทา.

나는 공(空)과 무상(無相)을 원하는 대로 얻는 자이며, 부처님의 친딸로서 언제나 열반을 즐기노라.

๔๗.

47.

‘‘สพฺเพ กามา สมุจฺฉินฺนา, เย ทิพฺพา เย จ มานุสา;

วิกฺขีโณ ชาติสํสาโร, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’ติ. –

천상의 것이든 인간의 것이든 모든 감각적 욕망은 완전히 끊어졌다. 태어남의 윤회는 다하였고 이제 다시 태어남은 없노라.”

อิมา คาถา อภาสิ.

그녀는 이 게송들을 읊었다.

ตตฺถ สุญฺญตสฺสานิมิตฺตสฺส, ลาภินีหํ ยทิจฺฉกนฺติ สุญฺญตสมาปตฺติยา จ อนิมิตฺตสมาปตฺติยา จ อหํ ยทิจฺฉกํ ลาภินี, ตตฺถ ยํ ยํ สมาปชฺชิตุํ อิจฺฉามิ ยตฺถ ยตฺถ ยทา ยทา, ตํ ตํ ตตฺถ ตตฺถ ตทา ตทา สมาปชฺชิตฺวา [Pg.53] วิหรามีติ อตฺโถ. ยทิปิ หิ สุญฺญตาปฺปณิหิตาทินามกสฺส ยสฺส กสฺสจิปิ มคฺคสฺส สุญฺญตาทิเภทํ ติวิธมฺปิ ผลํ สมฺภวติ. อยํ ปน เถรี สุญฺญตานิมิตฺตสมาปตฺติโยว สมาปชฺชติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สุญฺญตสฺสานิมิตฺตสฺส, ลาภินีหํ ยทิจฺฉก’’นฺติ. เยภุยฺยวเสน วา เอตํ วุตฺตํ. นิทสฺสนมตฺตเมตนฺติ อปเร.

거기서 ‘공과 무상을 원하는 대로 얻는 자’란 공삼매(空三昧)와 무상삼매(無相三昧)를 내가 원하는 대로 얻는다는 뜻이다. 거기서 어떤 삼매에 들기를 원하든, 어디서든 언제든, 바로 그때 그곳에서 그 삼매에 들어 머문다는 의미이다. 비록 공이나 무원(無願) 등으로 불리는 어떤 도(道)에서든 공 등의 차이에 따른 세 가지 과(果)가 모두 가능하지만, 이 장로니는 특히 공삼매와 무상삼매에 든다. 그래서 “공과 무상을 원하는 대로 얻는 자”라고 말한 것이다. 혹은 대개 그러하기에 이렇게 말한 것이다. 다른 이들은 이것이 단지 하나의 예시일 뿐이라고 말한다.

เย ทิพฺพา เย จ มานุสาติ เย เทวโลกปริยาปนฺนา เย จ มนุสฺสโลกปริยาปนฺนา วตฺถุกามา, เต สพฺเพปิ ตปฺปฏิพทฺธฉนฺทราคปฺปหาเนน มยา สมฺมเทว อุจฺฉินฺนา, อปริโภคารหา กตา. วุตฺตญฺหิ – ‘‘อภพฺโพ, อาวุโส, ขีณาสโว ภิกฺขุ กาเม ปริภุญฺชิตุํ. เสยฺยถาปิ ปุพฺเพ อคาริยภูโต’’ติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

‘천상의 것이든 인간의 것이든’이란 천상계에 속하거나 인간계에 속하는 모든 물욕(vatthukāma)을 말하며, 그것들에 얽매인 탐욕(chandarāga)을 제거함으로써 나에 의해 완전히 끊어졌고, 다시는 누릴 수 없는 것이 되었다는 뜻이다. 참으로 이렇게 설해졌다. “도반들이여, 번뇌가 다한 비구는 이전에 재가자였을 때처럼 감각적 욕망을 누리는 것이 불가능하다.” 나머지는 이미 설명한 바와 같다.

อปรา อุตฺตมาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

또 다른 웃따마 장로니 게송의 주석이 끝났다.

๔. ทนฺติกาเถรีคาถาวณฺณนา

4. 단띠까(Dantikā) 장로니 게송의 주석

ทิวาวิหารา นิกฺขมฺมาติอาทิกา ทนฺติกาย เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺตี พุทฺธสุญฺญกาเล จนฺทภาคาย นทิยา ตีเร กินฺนรโยนิยํ นิพฺพตฺติ. สา เอกทิวสํ กินฺนเรหิ สทฺธึ กีฬนฺตี วิจรมานา อทฺทส อญฺญตรํ ปจฺเจกพุทฺธํ อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล ทิวาวิหารํ นิสินฺนํ. ทิสฺวาน ปสนฺนมานสา อุปสงฺกมิตฺวา สาลปุปฺเผหิ ปูชํ กตฺวา วนฺทิตฺวา ปกฺกามิ. สา เตน ปุญฺญกมฺเมน เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺตี อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท สาวตฺถิยํ โกสลรญฺโญ ปุโรหิตพฺราหฺมณสฺส เคเห นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺวา เชตวนปฏิคฺคหเณ ปฏิลทฺธสทฺธา อุปาสิกา หุตฺวา ปจฺฉา มหาปชาปติโคตมิยา สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ราชคเห วสมานา เอกทิวสํ ปจฺฉาภตฺตํ คิชฺฌกูฏํ อภิรุหิตฺวา ทิวาวิหารํ นิสินฺนา หตฺถาโรหกสฺส อภิรุหนตฺถาย ปาทํ ปสาเรนฺตํ หตฺถึ ทิสฺวา ตเทว อารมฺมณํ กตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถรี ๒.๒.๘๖-๙๖) –

‘낮의 휴식을 마치고 나와서’로 시작되는 게송은 단띠까 장로니의 것이다. 그녀 역시 이전 부다들 아래에서 공덕을 쌓았고, 여러 생에서 해탈의 의지처가 되는 선업을 쌓아오다가, 부다께서 계시지 않던 시절 찬다바가(Candabhāgā) 강가에서 낀나라(Kinnara)로 태어났다. 그녀는 어느 날 낀나라들과 함께 놀며 다니다가, 어떤 나무 아래에서 낮의 휴식을 취하며 앉아 있는 한 벽지불을 보았다. 보고서 청정한 마음으로 다가가 살라(Sāla) 꽃으로 공양하고 절을 올린 뒤 떠났다. 그녀는 그 복업으로 천상과 인간계를 윤회하다가, 이번 부다의 출현기에 사밧띠의 꼬살라 왕의 궁정 사제 브라만의 집에서 태어났다. 지각을 갖추게 된 뒤 제따와나(기원정사) 기증식에서 신심을 얻어 우바새가 되었고, 나중에 마하빠자빠띠 고따미 장로니의 곁에서 출가하였다. 라자가하(왕사성)에 머물던 어느 날, 식후에 깃자꾸따(영취산) 산에 올라가 낮의 휴식을 취하며 앉아 있다가, 코끼리 조련사가 코끼리를 태우기 위해 발을 내밀게 하는 모습을 보고 그것을 명상 주제로 삼아 위빳사나를 닦았으며, 네 가지 무애해와 함께 아라한과를 증득했다. 그것이 아빠다나(Apadāna, Therī 2.2.86-96)에 이렇게 설해져 있다.

‘‘จนฺทภาคานทีตีเร[Pg.54], อโหสึ กินฺนรี ตทา;

อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, สยมฺภุํ อปราชิตํ.

“찬다바가 강가에서 나는 그때 낀나라였습니다. 번뇌 없고 스스로 깨달았으며 패배함이 없는 부다(벽지불)를 뵈었습니다.

‘‘ปสนฺนจิตฺตา สุมนา, เวทชาตา กตญฺชลี;

สาลมาลํ คเหตฺวาน, สยมฺภุํ อภิปูชยึ.

청정한 마음과 기쁜 마음으로 전율을 느끼며 합장하고, 살라 꽃다발을 들고서 스스로 깨달은 분께 공양 올렸습니다.

‘‘เตน กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;

ชหิตฺวา กินฺนรีเทหํ, ตาวตึสมคจฺฉหํ.

그 잘 행해진 업과 의도와 서원으로 인해, 낀나라의 몸을 벗어던지고 따와띠상(도리천)으로 갔습니다.

‘‘ฉตฺตึสเทวราชูนํ, มเหสิตฺตมการยึ;

มนสา ปตฺถิตํ มยฺหํ, นิพฺพตฺตติ ยถิจฺฉิตํ.

서른여섯 명의 천왕들의 왕비가 되었고, 내 마음으로 바라는 것은 원하는 대로 생겨났습니다.

‘‘ทสนฺนํ จกฺกวตฺตีนํ, มเหสิตฺตมการยึ;

โอจิตตฺตาว หุตฺวาน, สํสรามิ ภเวสฺวหํ.

열 명의 전륜성왕의 왕비가 되었고, 고귀한 자가 되어 여러 생을 윤회했습니다.

‘‘กุสลํ วิชฺชเต มยฺหํ, ปพฺพชึ อนคาริยํ;

ปูชารหา อหํ อชฺช, สกฺยปุตฺตสฺส สาสเน.

내게는 선업이 있었기에 집 없는 곳으로 출가했습니다. 오늘 나는 석가 아들(부다)의 가르침 안에서 공양받을 만한 자가 되었습니다.

‘‘วิสุทฺธมนสา อชฺช, อเปตมนปาปิกา;

สพฺพาสวปริกฺขีณา, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว.

오늘 깨끗한 마음으로 마음의 악함을 떨쳐냈으며, 모든 번뇌가 다하였으니 이제 다시 태어남은 없습니다.

‘‘จตุนฺนวุติโต กปฺเป, ยํ พุทฺธมภิปูชยึ;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, สาลมาลายิทํ ผลํ.

구십사겁 전에 부다께 공양 올린 일로 나는 악도를 알지 못합니다. 이것이 살라 꽃다발의 결과입니다.

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

나의 번뇌는 불태워졌고… (중략) … 부처님의 가르침을 완수했습니다.”

อรหตฺตํ ปน ปตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปีติโสมนสฺสชาตา อุทานวเสน –

아라한과를 얻은 뒤 자신의 수행을 되돌아보며 희열과 기쁨에 차서 감흥어린 찬탄(우다나)의 의미로 다음과 같이 말했다.

๔๘.

48.

‘‘ทิวาวิหารา นิกฺขมฺม, คิชฺฌกูฏมฺหิ ปพฺพเต;

นาคํ โอคาหมุตฺติณฺณํ, นทีตีรมฺหิ อทฺทสํ.

“낮의 휴식을 마치고 깃자꾸따 산에서 나와, 강가에서 목욕을 마치고 올라오는 코끼리를 보았노라.

๔๙.

49.

‘‘ปุริโส องฺกุสมาทาย, ‘เทหิ ปาท’นฺติ ยาจติ;

นาโค ปสารยี ปาทํ, ปุริโส นาคมารุหิ.

한 남자가 갈고리를 들고 ‘발을 내밀어라’라고 요청하니, 코끼리는 발을 내밀었고 남자는 코끼리에 올라탔노라.

๕๐.

50.

‘‘ทิสฺวา อทนฺตํ ทมิตํ, มนุสฺสานํ วสํ คตํ;

ตโต จิตฺตํ สมาเธสึ, ขลุ ตาย วนํ คตา’’ติ. – อิมา คาถา อภาสิ;

길들지 않은 자가 길들여져 사람의 통제에 따르는 것을 보고, 나는 그때 마음을 집중했노라. 실로 그 목적으로 나는 숲에 갔었노라.” 그녀는 이 게송들을 읊었다.

ตตฺถ [Pg.55] นาคํ โอคาหมุตฺติณฺณนฺติ หตฺถินาคํ นทิยํ โอคาหํ กตฺวา โอคยฺห ตโต อุตฺติณฺณํ. ‘‘โอคยฺห มุตฺติณฺณ’’นฺติ วา ปาโฐ. ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. นทีตีรมฺหิ อทฺทสนฺติ จนฺทภาคาย นทิยา ตีเร อปสฺสึ.

거기서 '물속에 들어갔다가 나온 코끼리를(nāgaṃ ogāhamuttiṇṇaṃ)'이란 코끼리 왕이 강물에 들어갔다가 그곳으로부터 나온 것을 말합니다. 혹은 '들어가서 나왔다(Ogayha muttiṇṇa)'라는 독법도 있습니다. 'Ma' 자는 단어의 연결자(padasandhikara)입니다. '강가에서 보았네(Nadītīramhi addasaṃ)'란 찬다바가(Candabhāgā) 강가에서 보았음을 의미합니다.

กึ กโรนฺตนฺติ เจตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘ปุริโส’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘เทหิ ปาท’นฺติ ยาจตีติ ‘‘ปาทํ เทหิ’’อิติ ปิฏฺฐิอาโรหนตฺถํ ปาทํ ปสาเรตุํ สญฺญํ เทติ, ยถาปริจิตญฺหิ สญฺญํ เทนฺโต อิธ ยาจตีติ วุตฺโต.

무엇을 하고 있는지를 보이기 위해 '사람이' 등으로 설해졌습니다. 거기서 '발을 달라(dehi pādaṃ)'고 요청한다는 것은 등에 올라타기 위해 '발을 내밀어라'라고 신호를 주는 것이니, 익숙해진 대로 신호를 주는 것을 여기서는 '요청한다'라고 하였습니다.

ทิสฺวา อทนฺตํ ทมิตนฺติ ปกติยา ปุพฺเพ อทนฺตํ อิทานิ หตฺถาจริเยน หตฺถิสิกฺขาย ทมิตทมถํ อุปคมิตํ. กีทิสํ ทมิตํ? มนุสฺสานํ วสํ คตํ ยํ ยํ มนุสฺสา อาณาเปนฺติ, ตํ ตํ ทิสฺวาติ โยชนา. ตโต จิตฺตํ สมาเธสึ, ขลุ ตาย วนํ คตาติ ขลูติ อวธารณตฺเถ นิปาโต. ตโต หตฺถิทสฺสนโต ปจฺฉา, ตาย หตฺถิโน กิริยาย เหตุภูตาย, วนํ อรญฺญํ คตา จิตฺตํ สมาเธสึเยว. กถํ? ‘‘อยมฺปิ นาม ติรจฺฉานคโต หตฺถี หตฺถิทมกสฺส วเสน ทมถํ คโต, กสฺมา มนุสฺสภูตาย จิตฺตํ ปุริสทมกสฺส สตฺถุ วเสน ทมถํ น คมิสฺสตี’’ติ สํเวคชาตา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อคฺคมคฺคสมาธินา มม จิตฺตํ สมาเธสึ อจฺจนฺตสมาธาเนน สพฺพโส กิเลเส เขเปสินฺติ อตฺโถ.

'길들여지지 않은 것이 길들여진 것을 보고(Disvā adantaṃ damitaṃ)'란 본래 이전에 길들여지지 않았던 것이 지금 코끼리 조련사에 의해 코끼리 훈련법으로 길들여짐에 이른 것을 말합니다. 어떤 상태로 길들여졌습니까? 사람들이 명령하는 것마다 사람들의 지배하에 있게 된 것을 보았다는 뜻입니다. '그로부터 마음을 집중했네, 참으로 숲으로 갔기에(Tato cittaṃ samādhesiṃ, khalu tāya vanaṃ gatā)'에서 'khalu'는 강조의 의미를 가진 불변사입니다. 그 코끼리를 본 뒤에, 그 코끼리의 행위가 원인이 되어, 숲인 밀림으로 가서 마음을 집중하였다는 것입니다. 어떻게 집중했습니까? '이 축생인 코끼리조차 코끼리 조련사의 권능으로 길들여지는데, 어찌 인간인 나의 마음이 사람을 길들이시는 분인 스승의 권능으로 길들여지지 않겠는가'라고 혐오(saṃvega)를 일으켜 위빳사나를 증장시키고, 제일의 길의 삼매(aggamaggasamādhi)로 나의 마음을 집중하였으니, 완전한 집중으로 모든 번뇌를 소멸시켰다는 뜻입니다.

ทนฺติกาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

단티까 테리(Dantikātherī)의 게송 주해를 마칩니다.

๕. อุพฺพิริเถรีคาถาวณฺณนา

5. 웁비리 테리(Ubbirītherī)의 게송 주해

อมฺม, ชีวาติอาทิกา อุพฺพิริยา เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺตี ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต กาเล หํสวตีนคเร กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺตา เอกทิวสํ มาตาปิตูสุ มงฺคลํ อนุภวิตุํ เคหนฺตรคเตสุ อทุติยา สยํ เคเห โอหีนา อุปกฏฺฐาย เวลาย ภควโต สาวกํ เอกํ ขีณาสวตฺเถรํ เคหทฺวารสมีเปน คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ภิกฺขํ ทาตุกามา, ‘‘ภนฺเต, อิธ ปวิสถา’’ติ วตฺวา เถเร เคหํ ปวิฏฺเฐ ปญฺจปติฏฺฐิเตน เถรํ วนฺทิตฺวา โคนกาทีหิ อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา อทาสิ. นิสีทิ เถโร ปญฺญตฺเต [Pg.56] อาสเน. สา ปตฺตํ คเหตฺวา ปิณฺฑปาตสฺส ปูเรตฺวา เถรสฺส หตฺเถ ฐเปสิ. เถโร อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ. สา เตน ปุญฺญกมฺเมน ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺถ ยาวตายุกํ อุฬารทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา ตโต จุตา สุคตีสุเยว สํสรนฺตี อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท สาวตฺถิยํ คหปติมหาสาลกุเล นิพฺพตฺติตฺวา อุพฺพิรีติ ลทฺธนามา อภิรูปา ทสฺสนียา ปาสาทิกา อโหสิ. สา วยปฺปตฺตกาเล โกสลรญฺญา อตฺตโน เคหํ นีตา, กติปยสํวจฺฉราติกฺกเมน เอกํ ธีตรํ ลภิ. ตสฺสา ชีวนฺตีติ นามํ อกํสุ. ราชา ตสฺสา ธีตรํ ทิสฺวา ตุฏฺฐมานโส อุพฺพิริยา อภิเสกํ อทาสิ. ธีตา ปนสฺสา อาธาวิตฺวา ปริธาวิตฺวา วิจรณกาเล กาลมกาสิ. มาตา ยตฺถ ตสฺสา สรีรนิกฺเขโป กโต, ตํ สุสานํ คนฺตฺวา ทิวเส ทิวเส ปริเทวติ. เอกทิวสํ สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา โถกํ นิสีทิตฺวา คตา อจิรวตีนทิยา ตีเร ฐตฺวา ธีตรํ อารพฺภ ปริเทวติ. ตํ ทิสฺวา สตฺถา คนฺธกุฏิยํ ยถานิสินฺโนว อตฺตานํ ทสฺเสตฺวา ‘‘กสฺมา วิปฺปลปสี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘มม ธีตรํ อารพฺภ วิปฺปลปามิ, ภควา’’ติ. ‘‘อิมสฺมึ สุสาเน ฌาปิตา ตว ธีตโร จตุราสีติสหสฺสมตฺตา, ตาสํ กตร สนฺธาย วิปฺปลปสี’’ติ. ตาสํ ตํ ตํ อาฬาหนฏฺฐานํ ทสฺเสตฺวา –

'얘야, 지완띠야(Amma, jīvanti)'로 시작되는 게송은 웁비리 테리의 것입니다. 이 수행녀 또한 이전 부처님들 처소에서 공덕을 쌓고 여기저기 태어남에서 윤회로부터 벗어날 연관된 선업을 쌓아오다가, 빠두뭇따라(Padumuttara) 부처님 당시에 함사바티(Haṃsavatī) 시의 어느 가문에 태어나 지각을 갖추게 되었습니다. 어느 날 부모님이 축제에 참여하러 집을 비우고 혼자 집에 남아 있을 때, 공양 시간이 다가올 무렵 부처님의 제자인 어느 아라한 장로가 집 문 근처를 지나는 것을 보고 공양을 올리고자 '존자시여, 이리로 들어오소서'라고 말하였습니다. 장로가 집으로 들어오자 오체투지로 장로에게 절을 하고 고나까(gonaka) 등의 자리를 마련하여 드렸습니다. 장로는 마련된 자리에 앉았습니다. 그녀는 발바리(patta)를 받아 공양물로 채워 장로의 손에 올려드렸습니다. 장로는 축원(anumodana)을 하고 떠났습니다. 그녀는 그 공덕으로 타와팅사(Tāvatiṃsa)에 태어나 그곳에서 수명이 다할 때까지 위대한 천상의 행복을 누렸습니다. 그곳에서 죽어 선처만을 윤회하다가 이번 부처님 출현기에 사밧티의 어느 부호 가문에 태어나 웁비리라는 이름을 얻었으며, 용모가 매우 아름답고 우아하였습니다. 그녀는 혼기가 되었을 때 꼬살라 국왕의 왕비가 되었고, 몇 년이 지나 딸 하나를 얻었습니다. 그녀의 이름을 지완띠(Jīvantī)라고 지었습니다. 왕은 그 딸을 보고 기뻐하며 웁비리에게 왕비의 지위를 주었습니다. 그러나 그 딸은 아장아장 걷고 뛰어다닐 무렵에 죽고 말았습니다. 어머니는 딸의 시신을 안치한 묘지로 가서 날마다 통곡하였습니다. 어느 날 스승의 처소에 가서 절을 하고 잠시 앉아 있다가 떠나 아찌라바티(Aciravatī) 강가에 서서 딸에 대해 통곡하고 있었습니다. 스승께서는 간다꾸띠(Gandhakuṭī)에 앉아 계신 채로 자신의 모습을 나타내어 '왜 울고 있느냐?'라고 물으셨습니다. '세존이시여, 제 딸 때문에 울고 있습니다.' '이 묘지에서 화장된 너의 딸들은 8만 4천 명에 달하는데, 그들 중 누구를 생각하며 울고 있느냐?'라고 하시며, 그녀에게 각각의 화장터를 보여주시며 다음과 같이 설하셨습니다.

๕๑.

51.

‘‘อมฺม ชีวาติ วนมฺหิ กนฺทสิ, อตฺตานํ อธิคจฺฉ อุพฺพิริ;

จุลฺลาสีติสหสฺสานิ, สพฺพา ชีวสนามิกา;

เอตมฺหาฬาหเน ทฑฺฒา, ตาสํ กมนุโสจสี’’ติ. – สอุปฑฺฒคาถมาห;

'얘야, 지완띠야 하며 숲에서 부르짖는구나. 웁비리여, 너 자신을 알라. 8만 4천 명의 딸들이 모두 지완띠라는 이름을 가졌으니, 이 화장터에서 화장되었거늘, 그들 중 누구를 슬퍼하느냐?'라고 반 줄의 게송을 더하여 설하셨습니다.

ตตฺถ, อมฺม, ชีวาติ มาตุปจารนาเมน ธีตุยา อาลปนํ, อิทญฺจสฺสา วิปฺปลปนาการทสฺสนํ. วนมฺหิ กนฺทสีติ วนมชฺเฌ ปริเทวสิ. อตฺตานํ อธิคจฺฉ อุพฺพิรีติ อุพฺพิริ ตว อตฺตานเมว ตาว พุชฺฌสฺสุ ยาถาวโต ชานาหิ. จุลฺลาสีติสหสฺสานีติ จตุราสีติสหสฺสานิ. สพฺพา ชีวสนามิกาติ ตา สพฺพาปิ ชีวนฺติ, ยา สมานนามิกา. เอตมฺหาฬาหเน ทฑฺฒาติ เอตมฺหิ สุสาเน ฌาปิตา. ตาสํ กมนุโสจสีติ ตาสุ ชีวนฺตีนามาสุ จตุราสีติสหสฺสมตฺตาสุ กํ สนฺธาย ตฺวํ อนุโสจสิ อนุโสกํ อาปชฺชสีติ เอวํ สตฺถารา ธมฺเม เทสิเต เทสนานุสาเรน ญาณํ [Pg.57] เปเสตฺวา วิปสฺสนํ อารภิตฺวา สตฺถุ เทสนาวิลาเสน อตฺตโน จ เหตุสมฺปตฺติยา ยถาฐาตาว วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา มคฺคปฏิปาฏิยา อคฺคผเล อรหตฺเต ปติฏฺฐาสิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถรี ๒.๒.๓๗-๖๐) –

거기서 '얘야, 지완띠야(Amma, jīvanti)'란 어머니로서의 친근한 명칭으로 딸을 부르는 것이며, 이것은 그녀가 통곡하는 모습을 보여줍니다. '숲에서 부르짖는구나(vanamhi kandasi)'란 숲 한가운데서 통곡한다는 것입니다. '너 자신을 알라, 웁비리여(attānaṃ adhigaccha ubbiri)'란 웁비리여, 네 자신을 먼저 깨닫고 여실히 알라는 뜻입니다. '8만 4천 명(Cullāsītisahassāni)'은 숫자 84,000을 말합니다. '모두 지완띠라는 이름을 가진(sabbā jīvasanāmikā)'이란 그들 모두가 지완띠라는 같은 이름을 가졌음을 말합니다. '이 화장터에서 화장된(Etamhāḷāhane daḍḍhā)'이란 이 묘지에서 화장되었음을 말합니다. '그들 중 누구를 슬퍼하느냐(tāsaṃ kamanusocasī)'란 지완띠라는 이름을 가졌던 8만 4천 명의 딸들 가운데 누구를 생각하며 네가 슬퍼하고 근심에 빠져 있느냐는 것입니다. 이와 같이 스승에 의해 법이 설해지자, 설법에 따라 지혜를 기울여 위빳사나를 시작하였고, 스승의 설법의 수려함과 자신의 원인의 성취로 인하여 제자리에 서서 위빳사나에 매진하여 도(magga)의 순서에 따라 최상의 과위인 아라한과에 머물렀습니다. 그리하여 ‘아빠다나’(Apadāna)에서 다음과 같이 설해졌습니다.

‘‘นคเร หํสวติยา, อโหสึ พาลิกา ตทา;

มาตา จ เม ปิตา เจว, กมฺมนฺตํ อคมํสุ เต.

그때 나는 함사바티 시에서 어린 소녀였네. 나의 어머니와 아버지는 일하러 가셨다네.

‘‘มชฺฌนฺหิกมฺหิ สูริเย, อทฺทสํ สมณํ อหํ;

วีถิยา อนุคจฺฉนฺตํ, อาสนํ ปญฺญเปสหํ.

한낮에 태양이 비칠 때, 나는 보았네. 길을 따라 걷고 계신 사문을. 나는 자리를 마련하였네.

‘‘โคนกาวิกติกาหิ, ปญฺญเปตฺวา มมาสนํ;

ปสนฺนจิตฺตา สุมนา, อิทํ วจนมพฺรวึ.

고나까(양털 카펫)와 위까띠까(자수 양털)로 나의 자리를 마련하고, 청정한 마음과 기쁜 마음으로 이 말을 하였네.

‘‘สนฺตตฺตา กุถิตา ภูมิ, สูโร มชฺฌนฺหิเก ฐิโต;

มาลุตา จ น วายนฺติ, กาโล เจเวตฺถ เมหิติ.

대지는 뜨겁게 달아올랐고, 태양은 중천에 떴으며, 바람은 불지 않으니, 지금이 이곳에 머무실 시간입니다.

‘‘ปญฺญตฺตมาสนมิทํ, ตวตฺถาย มหามุนิ;

อนุกมฺปํ อุปาทาย, นิสีท มม อาสเน.

이 마련된 자리는 당신을 위한 것입니다, 위대한 성자시여. 자비를 베푸시어 나의 자리에 앉으소서.

‘‘นิสีทิ ตตฺถ สมโณ, สุทนฺโต สุทฺธมานโส;

ตสฺส ปตฺตํ คเหตฺวาน, ยถารนฺธํ อทาสหํ.

잘 조복되고 청정한 마음을 가진 사문께서 그곳에 앉으셨네. 그분의 발바리를 받아 힘닿는 대로 공양물을 드렸네.

‘‘เตน กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคจฺฉหํ.

그 선한 업과 의지, 서원으로 인하여 인간의 몸을 버리고 타와팅사(삼십삼천)로 갔네.

‘‘ตตฺถ เม สุกตํ พฺยมฺหํ, อาสเนน สุนิมฺมิตํ;

สฏฺฐิโยชนมุพฺเพธํ, ตึสโยชนวิตฺถตํ.

그곳에 나의 잘 지어진 궁전이 자리에 의해 잘 마련되었네. 높이는 60요자나였고, 너비는 30요자나였네.

‘‘โสณฺณมยา มณิมยา, อโถปิ ผลิกามยา;

โลหิตงฺคมยา เจว, ปลฺลงฺกา วิวิธา มม.

황금으로 된 것, 보석으로 된 것, 또한 수정으로 된 것, 그리고 붉은 보석으로 된 나의 다양한 침상들이 있었네.

‘‘ตูลิกาวิกติกาหิ, กฏฺฏิสฺสจิตฺตกาหิ จ;

อุทฺธเอกนฺตโลมี จ, ปลฺลงฺกา เม สุสณฺฐิตา.

“솜을 넣은 모직 덮개와 자수를 놓은 화려한 덮개로 덮여 있고, 한쪽에 털이 있는 나의 침상들은 잘 갖추어져 있었습니다.

‘‘ยทา อิจฺฉามิ คมนํ, หาสขิฑฺฑสมปฺปิตา;

สห ปลฺลงฺกเสฏฺเฐน, คจฺฉามิ มม ปตฺถิตํ.

내가 가고 싶을 때면, 기쁨과 유희에 푹 빠진 채, 이 뛰어난 침상과 함께 내가 원하는 곳으로 갑니다.

‘‘อสีติเทวราชูนํ, มเหสิตฺตมการยึ;

สตฺตติจกฺกวตฺตีนํ, มเหสิตฺตมการยึ.

여든 분의 천신들의 왕의 왕비가 되었고, 일흔 분의 전륜성왕의 왕비가 되었습니다.

‘‘ภวาภเว [Pg.58] สํสรนฺตี, มหาโภคํ ลภามหํ;

โภเค เม อูนตา นตฺถิ, เอกาสนสฺสิทํ ผลํ.

여러 생을 윤회하면서 나는 큰 부를 얻었습니다. 나에게 부가 부족한 적은 없었으니, 이것이 침좌(한 자리)를 보시한 과보입니다.

‘‘ทุเว ภเว สํสรามิ, เทวตฺเต อถ มานุเส;

อญฺเญ ภเว น ชานามิ, เอกาสนสฺสิทํ ผลํ.

천신 아니면 인간, 이 두 태생으로만 윤회합니다. 다른 태생은 알지 못하니, 이것이 침좌를 보시한 과보입니다.

‘‘ทุเว กุเล ปชายามิ, ขตฺติเย จาปิ พฺราหฺมเณ;

อุจฺจากุลีนา สพฺพตฺถ, เอกาสนสฺสิทํ ผลํ.

크샤트리야 아니면 브라만, 이 두 가문에서 태어납니다. 어디서나 고귀한 가문 출신이었으니, 이것이 침좌를 보시한 과보입니다.

‘‘โทมนสฺสํ น ชานามิ, จิตฺตสนฺตาปนํ มม;

เววณฺณิยํ น ชานามิ, เอกาสนสฺสิทํ ผลํ.

나는 마음의 근심이나 고통을 알지 못합니다. 추한 모습도 알지 못하니, 이것이 침좌를 보시한 과보입니다.

‘‘ธาติโย มํ อุปฏฺฐนฺติ, ขุชฺชา เจลาปิกา พหู;

องฺเกน องฺกํ คจฺฉามิ, เอกาสนสฺสิทํ ผลํ.

유모들이 나를 시봉하고, 많은 곱추와 하녀들이 있습니다. 나는 이 품에서 저 품으로 옮겨 다니니, 이것이 침좌를 보시한 과보입니다.

‘‘อญฺญา นฺหาเปนฺติ โภเชนฺติ, อญฺญา รเมนฺติ มํ สทา;

อญฺญา คนฺธํ วิลิมฺปนฺติ, เอกาสนสฺสิทํ ผลํ.

어떤 이들은 나를 씻겨주고 먹여주며, 어떤 이들은 항상 나를 즐겁게 해줍니다. 어떤 이들은 향료를 발라주니, 이것이 침좌를 보시한 과보입니다.

‘‘มณฺฑเป รุกฺขมูเล วา, สุญฺญาคาเร วสนฺติยา;

มม สงฺกปฺปมญฺญาย, ปลฺลงฺโก อุปติฏฺฐติ.

정자에서나 나무 아래서나 혹은 빈집에 머물 때도, 나의 마음을 알고서 침상이 나타납니다.

‘‘อยํ ปจฺฉิมโก มยฺหํ, จริโม วตฺตเต ภโว;

อชฺชาปิ รชฺชํ ฉฑฺเฑตฺวา, ปพฺพชึ อนคาริยํ.

이것이 나의 마지막 생이며, 최후의 윤회가 진행되고 있습니다. 오늘도 왕궁을 버리고 집 없는 곳으로 출가했습니다.

‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป, ยํ ทานมททึ ตทา;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, เอกาสนสฺสิทํ ผลํ.

십만 겁 전에 내가 그때 보시를 하였기에, 악처를 알지 못합니다. 이것이 침좌를 보시한 과보입니다.

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

나의 번뇌들은 불태워졌고…(중략)…부처님의 가르침을 완성하였다.”

อรหตฺเต ปน ปติฏฺฐาย อตฺตนา อธิคตวิเสสํ ปกาเสนฺตี –

아라한과에 머물면서 스스로 증득한 특별함을 밝히며 (말했다) —

๕๒.

52.

‘‘อพฺพหี ตว เม สลฺลํ, ทุทฺทสํ หทยสฺสิตํ;

ยํ เม โสกปเรตาย, ธีตุโสกํ พฺยปานุทิ.

“참으로 당신은 내 심장에 박혀 보기 어려웠던 화살을 뽑아 주셨습니다. 슬픔에 압도된 나에게서 딸에 대한 슬픔을 물리쳐 주셨습니다.

๕๓.

53.

‘‘สาชฺช อพฺพูฬฺหสลฺลาหํ, นิจฺฉาตา ปรินิพฺพุตา;

พุทฺธํ ธมฺมญฺจ สงฺฆญฺจ, อุเปมิ สรณํ มุนิ’’นฺติ. –

화살을 뽑아낸 나는 오늘 갈애가 없고 완전히 평온합니다. 성자이신 부처님과 가르침과 승가에 귀의합니다.”

อิมา ทฺเว คาถา อภาสิ.

이 두 게송을 읊었다.

ตตฺถ [Pg.59] อพฺพหี วต เม สลฺลํ, ทุทฺทสํ หทยสฺสิตนฺติ อนุปจิตกุสลสมฺภาเรหิ ยาถาวโต ทุทฺทสํ มม จิตฺตสนฺนิสฺสิตํ ปีฬาชนนโต ทุนฺนีหรณโต อนฺโต ตุทนโต จ ‘‘สลฺล’’นฺติ ลทฺธนามํ โสกํ ตณฺหญฺจ อพฺพหี วต นีหริ วต. ยํ เม โสกปเรตายาติ ยสฺมา โสเกน อภิภูตาย มยฺหํ ธีตุโสกํ พฺยปานุทิ อนวเสสโต นีหริ, ตสฺมา อพฺพหี วต เม สลฺลนฺติ โยชนา.

거기서 ‘참으로 내 심장에 박혀 보기 어려웠던 화살을 뽑아 주셨습니다’라는 것은, 공덕의 자량을 쌓지 못한 이들에게는 있는 그대로 보기 어렵고, 나의 마음에 의지하여 괴로움을 일으키고 뽑아내기 어려우며 안에서 찌르기 때문에 ‘화살’이라는 이름을 얻은 슬픔과 갈애를 참으로 제거하고 뽑아냈다는 뜻이다. ‘슬픔에 압도된 나에게’라는 것은, 슬픔에 압도된 나의 딸에 대한 슬픔을 남김없이 제거했기 때문에, ‘참으로 나의 화살을 뽑아 주셨다’라고 연결된다.

สาชฺช อพฺพูฬฺหสลฺลาหนฺติ สา อหํ อชฺช สพฺพโส อุทฺธฏตณฺหาสลฺลา ตโต เอว นิจฺฉาตา ปรินิพฺพุตา. มุนินฺติ สพฺพญฺญุพุทฺธํ ตทุปเทสิตมคฺคผลนิพฺพานปเภทํ นววิธโลกุตฺตรธมฺมญฺจ, ตตฺถ ปติฏฺฐิตํ อฏฺฐอริยปุคฺคลสมูหสงฺขาตํ สงฺฆญฺจ, อนุตฺตเรหิ เตหิ โยชนโต สกลวฏฺฏทุกฺขวินาสนโต จ สรณํ ตาณํ เลณํ ปรายณนฺติ, อุเปมิ อุปคจฺฉามิ พุชฺฌามิ เสวามิ จาติ อตฺโถ.

‘화살을 뽑아낸 나는 오늘’이라는 것은, 그(녀)인 내가 오늘 모든 갈애의 화살을 뽑아냈고, 바로 그 때문에 갈애가 없으며 완전히 평온하다는 것이다. ‘성자’란 일체지자이신 부처님과 그분이 가르치신 도(道), 과(果), 열반으로 분류되는 아홉 가지 출세간법, 그리고 거기에 머무는 여덟 부류의 성자들의 무리인 승가를 의미한다. 더할 나위 없는 그것들과 결합하고 모든 윤회의 고통을 소멸시키기 때문에 귀의처, 보호처, 안식처, 최상의 의지처로서 ‘귀의합니다’라고 하는 것은 다가가고, 깨닫고, 섬긴다는 의미이다.

อุพฺพิริเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

웁비리 테리 게송 주해가 끝났다.

๖. สุกฺกาเถรีคาถาวณฺณนา

6. 숙카 테리 게송 주해

กึเม กตา ราชคเหติอาทิกา สุกฺกาย เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺตี วิปสฺสิสฺส ภควโต กาเล พนฺธุมตีนคเร กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺตา อุปาสิกาหิ สทฺธึ วิหารํ คนฺตฺวา สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา ปฏิลทฺธสทฺธา ปพฺพชิตฺวา พหุสฺสุตา ธมฺมธรา ปฏิภานวตี อโหสิ. สา ตตฺถ พหูนิ วสฺสสหสฺสานิ พฺรหฺมจริยํ จริตฺวา ปุถุชฺชนกาลกิริยเมว กตฺวา ตุสิเต นิพฺพตฺติ. ตถา สิขิสฺส ภควโต, เวสฺสภุสฺส ภควโต กาเลติ เอวํ ติณฺณํ สมฺมาสมฺพุทฺธานํ สาสเน สีลํ รกฺขิตฺวา พหุสฺสุตา ธมฺมธรา อโหสิ, ตถา กกุสนฺธสฺส, โกณาคมนสฺส, กสฺสปสฺส จ ภควโต สาสเน ปพฺพชิตฺวา วิสุทฺธสีลา พหุสฺสุตา ธมฺมกถิกา อโหสิ.

‘왕사성에서 내가 무엇을 하였는가’ 등으로 시작되는 게송은 숙카 테리의 것이다. 그녀 또한 이전의 부처님들 처소에서 공덕을 쌓고 여기저기 생에서 윤회를 벗어나는 의지처가 되는 선법을 쌓았다. 위빳시 부처님 시대에 반두마띠 성의 가문에서 태어나 총명함을 갖추고 우바새들과 함께 사원에 가서 스승의 곁에서 법을 듣고 신심을 얻어 출가하여, 다문(多聞)하고 법을 수지하며 변재를 갖추게 되었다. 그녀는 그곳에서 수천 년 동안 범행을 닦고 범부의 상태로 목숨을 마친 뒤 도솔천에 태어났다. 그와 같이 시키 부처님, 웨싸부 부처님 시대에도 이와 같이 세 분의 정등각자의 가르침 아래서 계율을 지키고 다문하며 법을 수지하였다. 또한 까꾸산다 부처님, 고나 가마나 부처님, 까쌉빠 부처님의 가르침 아래서 출가하여 청정한 계율을 지키고 다문한 법사였다.

เอวํ สา ตตฺถ ตตฺถ พหุํ ปุญฺญํ อุปจินิตฺวา สุคตีสุเยว สํสรนฺตี อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ราชคหนคเร คหปติมหาสาลกุเล นิพฺพตฺติ, สุกฺกาติสฺสา นามํ อโหสิ. สา วิญฺญุตํ ปตฺตา สตฺถุ ราชคหปเวสเน ลทฺธปฺปสาทา [Pg.60] อุปาสิกา หุตฺวา อปรภาเค ธมฺมทินฺนาย เถริยา สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา สญฺชาตสํเวคา ตสฺสา เอว สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตี นจิรสฺเสว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถรี ๒.๔.๑๑๑-๑๔๒) –

이와 같이 그녀는 여기저기서 많은 복덕을 쌓고 선처에서만 윤회하다가, 이번 부처님 출현기에 왕사성의 장자 가문에서 태어나 숙카띠싸라는 이름을 가졌다. 그녀는 총명함을 갖추고 스승께서 왕사성에 들어오실 때 신심을 얻어 우바새가 되었으며, 나중에 담마딘나 테리의 곁에서 법을 듣고 해탈의 염원을 일으켜 그녀의 곁에서 출가하여 위빳사나 수행을 하다가 머지않아 사무애해와 함께 아라한과를 얻었다. 그래서 아빠다나에 다음과 같이 설해졌다.

‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, วิปสฺสี นาม นายโก;

อุปฺปชฺชิ จารุทสฺสโน, สพฺพธมฺมวิปสฺสโก.

“구십일 겁 전에 위빳시라 이름하는 인도자께서 출현하셨으니, 보기 드물게 아름답고 모든 법을 통찰하는 분이셨다.

‘‘ตทาหํ พนฺธุมติยํ, ชาตา อญฺญตเร กุเล;

ธมฺมํ สุตฺวาน มุนิโน, ปพฺพชึ อนคาริยํ.

그때 나는 반두마띠에서 어떤 가문에 태어나 성자의 법을 듣고 집 없는 곳으로 출가했다.

‘‘พหุสฺสุตา ธมฺมธรา, ปฏิภานวตี ตถา;

วิจิตฺตกถิกา จาปิ, ชินสาสนการิกา.

나는 다문하고 법을 수지하며 변재가 있었고, 다양한 법문을 설하며 승리자의 가르침을 실천했다.

‘‘ตทา ธมฺมกถํ กตฺวา, หิตาย ชนตํ พหุํ;

ตโต จุตาหํ ตุสิตํ, อุปปนฺนา ยสสฺสินี.

그때 법문을 설하여 많은 사람들을 이롭게 하고, 거기서 죽어 명성 있는 도솔천에 태어났다.

‘‘เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป, สิขี วิย สิขี ชิโน;

ตปนฺโต ยสสา โลเก, อุปฺปชฺชิ วทตํ วโร.

지금으로부터 삼십일 겁 전에 시키 부처님과 같이 불꽃 같은 승리자께서 세상에서 명성으로 빛나며, 말하는 이들 중에 으뜸인 분으로 출현하셨다.

‘‘ตทาปิ ปพฺพชิตฺวาน, พุทฺธสาสนโกวิทา;

โชเตตฺวา ชินวากฺยานิ, ตโตปิ ติทิวํ คตา.

그때도 출가하여 부처님의 가르침에 정통하였고, 승리자의 말씀을 빛내고는 거기서 천상으로 갔다.

‘‘เอกตฺตึเสว กปฺปมฺหิ, เวสฺสภู นาม นายโก;

อุปฺปชฺชิตฺถ มหาญาณี, ตทาปิ จ ตเถวหํ.

바로 그 삼십일 겁에 웨싸부라 이름하는 인도자, 위대한 지혜를 가진 분이 출현하셨으니, 그때도 나는 그와 같았다.”

‘‘ปพฺพชิตฺวา ธมฺมธรา, โชตยึ ชินสาสนํ;

คนฺตฺวา มรุปุรํ รมฺมํ, อนุโภสึ มหาสุขํ.

출가하여 법을 수지하고, 승리자의 가르침을 빛내었으며, 즐거운 신들의 도시(천상)에 가서 큰 행복을 누렸습니다.

‘‘อิมมฺหิ ภทฺทเก กปฺเป, กกุสนฺโธ ชินุตฺตโม;

อุปฺปชฺชิ นรสรโณ, ตทาปิ จ ตเถวหํ.

이 현겁에 인간들의 귀의처이신 최상의 승리자 카쿠산다 부처님께서 출현하셨을 때, 그때의 나도 그러하였습니다(출가하였습니다).

‘‘ปพฺพชิตฺวา มุนิมตํ, โชตยิตฺวา ยถายุกํ;

ตโต จุตาหํ ติทิวํ, อคํ สภวนํ ยถา.

성자의 가르침에 출가하여 수명이 다할 때까지 (가르침을) 빛내고, 거기서 죽어 마치 자기 처소에 가듯 천상으로 갔습니다.

‘‘อิมสฺมึเยว กปฺปมฺหิ, โกณาคมนนายโก;

อุปฺปชฺชิ โลกสรโณ, อรโณ อมตงฺคโต.

바로 이 겁에 세상의 귀의처이시며 번뇌 없으시고 불사(不死)에 이르신 인도자 코나가마나 부처님께서 출현하셨습니다.

‘‘ตทาปิ [Pg.61] ปพฺพชิตฺวาน, สาสเน ตสฺส ตาทิโน;

พหุสฺสุตา ธมฺมธรา, โชตยึ ชินสาสนํ.

그때에도 그러한 분(부처님)의 가르침에 출가하여, 많이 배우고 법을 수지하며 승리자의 가르침을 빛내었습니다.

‘‘อิมสฺมึเยว กปฺปมฺหิ, กสฺสโป มุนิมุตฺตโม;

อุปฺปชฺชิ โลกสรโณ, อรโณ มรณนฺตคู.

바로 이 겁에 세상의 귀의처이시며 번뇌 없으시고 죽음의 끝에 도달하신 최상의 성자 카사파 부처님께서 출현하셨습니다.

‘‘ตสฺสาปิ นรวีรสฺส, ปพฺพชิตฺวาน สาสเน;

ปริยาปุฏสทฺธมฺมา, ปริปุจฺฉา วิสารทา.

그 인중영웅(부처님)의 가르침에도 출가하여, 정법을 통달하고 문답에 능숙하였습니다.

‘‘สุสีลา ลชฺชินี เจว, ตีสุ สิกฺขาสุ โกวิทา;

พหุํ ธมฺมกถํ กตฺวา, ยาวชีวํ มหามุเน.

오, 위대한 성자시여, 계행이 청정하고 수치심을 알며 세 가지 공부(삼학)에 숙련되어, 평생토록 많은 법문을 하였습니다.

‘‘เตน กมฺมวิปาเกน, เจตนาปณิธีหิ จ;

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคจฺฉหํ.

그 업의 과보와 의도와 서원들로 인하여 인간의 몸을 버리고 삼십삼천으로 갔습니다.

‘‘ปจฺฉิเม จ ภเว ทานิ, คิริพฺพชปุรุตฺตเม;

ชาตา เสฏฺฐิกุเล ผีเต, มหารตนสญฺจเย.

그리고 이제 마지막 생에, 기리바자(왕사성)라는 최고의 도시에서 막대한 보물이 쌓여 있는 부유한 장자의 가문에 태어났습니다.

‘‘ยทา ภิกฺขุสหสฺเสน, ปริวุโต โลกนายโก;

อุปาคมิ ราชคหํ, สหสฺสกฺเขน วณฺณิโต.

세상의 인도자(부처님)께서 천 명의 비구들에게 둘러싸여, 천안(사카 천왕)의 찬탄을 받으며 라자가하에 오셨을 때였습니다.

‘‘ทนฺโต ทนฺเตหิ สห ปุราณชฏิเลหิ, วิปฺปมุตฺโต วิปฺปมุตฺเตหิ;

สิงฺคีนิกฺขสวณฺโณ, ราชคหํ ปาวิสิ ภควา.

잘 길들여진 분께서 길들여진 옛 자띨라들과 함께, 해탈하신 분께서 해탈한 이들과 함께, 황금빛 광채를 띠며 세존께서는 라자가하로 들어오셨습니다.

‘‘ทิสฺวา พุทฺธานุภาวํ ตํ, สุตฺวาว คุณสญฺจยํ;

พุทฺเธ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, ปูชยึ ตํ ยถาพลํ.

부처님의 그 위신력을 보고 공덕의 무더기를 듣고서, 부처님께 청정한 믿음을 가지고 힘닿는 대로 그분께 공양을 올렸습니다.

‘‘อปเรน จ กาเลน, ธมฺมทินฺนาย สนฺติเก;

อคารา นิกฺขมิตฺวาน, ปพฺพชึ อนคาริยํ.

그 후 얼마 뒤에 담마딘나 비구니 곁에서 집을 나와 집 없는 곳으로 출가하였습니다.

‘‘เกเสสุ ฉิชฺชมาเนสุ, กิเลเส ฌาปยึ อหํ;

อุคฺคหึ สาสนํ สพฺพํ, ปพฺพชิตฺวา จิเรนหํ.

머리카락이 깎일 때 나는 번뇌를 태워버렸습니다. 출가한 지 얼마 되지 않아 나는 모든 가르침을 습득하였습니다.

‘‘ตโต ธมฺมมเทเสสึ, มหาชนสมาคเม;

ธมฺเม เทสิยมานมฺหิ, ธมฺมาภิสมโย อหุ.

그 후 대중이 모인 곳에서 법을 설하였고, 법이 설해질 때 법의 깨달음이 있었습니다.

‘‘เนกปาณสหสฺสานํ, ตํ วิทิตฺวาติวิมฺหิโต;

อภิปฺปสนฺโน เม ยกฺโข, ภมิตฺวาน คิริพฺพชํ.

수천 명의 중생들에게 일어난 그 일을 알고서 크게 감동한 한 야차가 기리바자를 돌며 나에게 깊은 신심을 내었습니다.

‘‘กึเม [Pg.62] กตา ราชคเห มนุสฺสา, มธุํ ปีตาว อจฺฉเร;

เย สุกฺกํ น อุปาสนฺติ, เทเสนฺตึ อมตํ ปทํ.

“라자가하의 사람들은 도대체 무엇을 하고 있는가? 마치 꿀에 취한 듯 가만히 있구나. 불사의 경지를 설하고 있는 청정한 분(숙카 비구니)을 받들어 모시지 않다니.”

‘‘ตญฺจ อปฺปฏิวานียํ, อเสจนกโมชวํ;

ปิวนฺติ มญฺเญ สปฺปญฺญา, วลาหกมิวทฺธคู.

“물릴 줄 모르고 순수하며 자양분이 가득한 그 법을, 마치 갈증 난 나그네가 빗물을 마시듯 지혜로운 이들은 마시는구나.”

‘‘อิทฺธีสุ จ วสี โหมิ, ทิพฺพาย โสตธาตุยา;

เจโตปริยญาณสฺส, วสี โหมิ มหามุเน.

“오, 위대한 성자시여, 저는 신통력을 자재하게 부리고 천이통을 얻었으며, 타심통에도 자재합니다.”

‘‘ปุพฺเพนิวาสํ ชานามิ, ทิพฺพจกฺขุ วิโสธิตํ;

สพฺพาสวปริกฺขีณา, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว.

“저는 전생을 기억하며 천안이 청정해졌고, 모든 번뇌가 다하여 이제 다시 태어남은 없습니다.”

‘‘อตฺถธมฺมนิรุตฺตีสุ, ปฏิภาเน ตเถว จ;

ญาณํ มม มหาวีร, อุปฺปนฺนํ ตว สนฺติเก.

“오, 위대한 영웅이시여, 의미와 법과 어원과 변재에 대한 저의 지혜가 당신의 곁에서 생겨났습니다.”

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

“저의 번뇌는 불태워졌고 … (중략) … 부처님의 가르침을 완수하였습니다.”

อรหตฺตํ ปน ปตฺวา ปญฺจสตภิกฺขุนิปริวารา มหาธมฺมกถิกา อโหสิ. สา เอกทิวสํ ราชคเห ปิณฺฑาย จริตฺวา กตภตฺตกิจฺจา ภิกฺขุนุปสฺสยํ ปวิสิตฺวา สนฺนิสินฺนาย มหติยา ปริสาย มธุภณฺฑํ ปีเฬตฺวา สุมธุรํ ปาเยนฺตี วิย อมเตน อภิสิญฺจนฺตี วิย ธมฺมํ เทเสติ. ปริสา จสฺสา ธมฺมกถํ โอหิตโสตา อวิกฺขิตฺตจิตฺตา สกฺกจฺจํ สุณาติ. ตสฺมึ ขเณ เถริยา จงฺกมนโกฏิยํ รุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา ธมฺมเทสนาย ปสนฺนา ราชคหํ ปวิสิตฺวา รถิยาย รถิยํ สิงฺฆาฏเกน สิงฺฆาฏกํ วิจริตฺวา ตสฺสา คุณํ วิภาเวนฺตี –

그녀는 아라한과에 이른 뒤 오백 명의 비구니들에게 둘러싸인 위대한 설법가가 되었다. 그녀는 어느 날 라자가하에서 탁발을 하고 식사를 마친 뒤 비구니 처소로 들어가, 앉아 있는 큰 대중에게 마치 벌집을 짜서 아주 달콤한 것을 마시게 하듯, 마치 감로수를 뿌려주듯 법을 설하였다. 대중은 그녀의 법문을 귀 기울여 흐트러짐 없는 마음으로 공경히 들었다. 그때 장로니의 경행처 끝에 있는 나무에 거주하던 천신이 법문에 감동하여 라자가하에 들어가 거리마다 골목마다 다니며 그녀의 덕성을 밝히며 다음과 같이 말하였다.

๕๔.

54.

‘‘กึเม กตา ราชคเห มนุสฺสา, มธุํ ปีตาว อจฺฉเร;

เย สุกฺกํ น อุปาสนฺติ, เทเสนฺตึ พุทฺธสาสนํ.

“라자가하의 사람들은 도대체 무엇을 하고 있는가? 마치 꿀에 취한 듯 가만히 있구나. 부처님의 가르침을 설하고 있는 숙카 비구니를 받들어 모시지 않다니.”

๕๕.

55.

‘‘ตญฺจ อปฺปฏิวานียํ, อเสจนกโมชวํ;

ปิวนฺติ มญฺเญ สปฺปญฺญา, วลาหกมิวทฺธคู’’ติ. –

“물릴 줄 모르고 순수하며 자양분이 가득한 그 법을, 마치 갈증 난 나그네가 빗물을 마시듯 지혜로운 이들은 마시는구나.”

อิมา ทฺเว คาถา อภาสิ.

이 두 게송을 읊었다.

ตตฺถ กึเม กตา ราชคเห มนุสฺสาติ อิเม ราชคเห มนุสฺสา กึ กตา, กิสฺมึ นาม กิจฺเจ พฺยาวฏา. มธุํ ปีตาว อจฺฉเรติ ยถา ภณฺฑมธุํ คเหตฺวา มธุํ ปีตวนฺโต วิสญฺญิโน หุตฺวา สีสํ อุกฺขิปิตุํ น สกฺโกนฺติ[Pg.63], เอวํ อิเมปิ ธมฺมสญฺญาย วิสญฺญิโน หุตฺวา มญฺเญ สีสํ อุกฺขิปิตุํ น สกฺโกนฺติ, เกวลํ อจฺฉนฺติเยวาติ อตฺโถ. เย สุกฺกํ น อุปาสนฺติ, เทเสนฺตึ พุทฺธสาสนนฺติ พุทฺธสฺส ภควโต สาสนํ ยาถาวโต เทเสนฺตึ ปกาเสนฺตึ สุกฺกํ เถรึ เย น อุปาสนฺติ น ปยิรุปาสนฺติ. เต อิเม ราชคเห มนุสฺสา กึ กตาติ โยชนา.

거기서 ‘라자가하의 사람들은 도대체 무엇을 하고 있는가’란, 이 라자가하의 사람들이 무엇을 하길래 어떤 일에 몰두하고 있는가 하는 뜻이다. ‘마치 꿀에 취한 듯 가만히 있구나’란, 마치 그릇에 담긴 꿀을 마신 자들이 정신을 잃어 머리를 들 수 없는 것처럼, 이들도 법의 인식에 취해 머리를 들 수 없는 듯이 오직 가만히 있을 뿐이라는 의미이다. ‘부처님의 가르침을 설하고 있는 청정한 분을 받들어 모시지 않는 자들’이란, 세존의 가르침을 사실대로 설하고 밝히는 숙카(Sukka) 장로니를 받들어 모시지 않는 자들이라는 뜻이다. 이들이 라자가하에서 무엇을 하느냐는 문장으로 연결된다.

ตญฺจ อปฺปฏิวานียนฺติ ตญฺจ ปน ธมฺมํ อนิวตฺติตภาวาวหํ นิยฺยานิกํ, อภิกฺกนฺตตาย วา ยถา โสตุชนสวนมโนหรภาเวน อนปนียํ, อเสจนกํ อนาสิตฺตกํ ปกติยาว มหารสํ ตโต เอว โอชวนฺตํ. ‘‘โอสธ’’นฺติปิ ปาฬิ. วฏฺฏทุกฺขพฺยาธิติกิจฺฉาย โอสธภูตํ. ปิวนฺติ มญฺเญ สปฺปญฺญา, วลาหกมิวทฺธคูติ วลาหกนฺตรโต นิกฺขนฺตํ อุทกํ นิรุทกกนฺตาเร ปถคา วิย ตํ ธมฺมํ สปฺปญฺญา ปณฺฑิตปุริสา ปิวนฺติ มญฺเญ ปิวนฺตา วิย สุณนฺติ.

‘물릴 줄 모르고’란 그 법이 결코 물러남이 없이 해탈로 인도하는 것임을, 혹은 뛰어나서 듣는 이의 귀에 감미로워 떠날 수 없음을 말한다. ‘순수하며’란 다른 것을 섞지 않아도 본래부터 큰 맛이 있으며 그 때문에 ‘자양분이 가득한’ 것이다. ‘약’이라는 판본도 있는데, 이는 윤회의 괴로움이라는 병을 치료하는 약이라는 뜻이다. ‘마치 갈증 난 나그네가 빗물을 마시듯 지혜로운 이들은 마시는구나’란, 물 없는 광야의 길을 가는 이들이 구름에서 나온 물을 마시듯, 지혜로운 이들이 그 법을 마시는 것처럼 경청하고 있다는 의미이다.

มนุสฺสา ตํ สุตฺวา ปสนฺนมานสา เถริยา สนฺติกํ อุปสงฺกมิตฺวา สกฺกจฺจํ ธมฺมํ สุณึสุ. อปรภาเค เถริยา อายุปริโยสาเน ปรินิพฺพานกาเล สาสนสฺส นิยฺยานิกภาววิภาวนตฺถํ อญฺญํ พฺยากโรนฺตี –

사람들은 그 소리를 듣고 신심을 내어 장로니에게 다가가 정성껏 법을 들었다. 훗날 장로니가 수명이 다하여 반열반할 때, 가르침의 해탈로 인도하는 성질을 밝히기 위해 다른 깨달음의 내용을 선언하였다.

๕๖.

56.

‘‘สุกฺกา สุกฺเกหิ ธมฺเมหิ, วีตราคา สมาหิตา;

ธาเรติ อนฺติมํ เทหํ, เชตฺวา มารํ สวาหน’’นฺติ. – อิมํ คาถํ อภาสิ;

“숙카는 청정한 법들을 통해 탐욕을 여의고 삼매에 들었으며, 마라의 군대를 물리치고 마지막 몸을 지니고 있다.” — 이 게송을 읊었다.

ตตฺถ สุกฺกาติ สุกฺกาเถรี อตฺตานเมว ปรํ วิย ทสฺเสติ. สุกฺเกหิ ธมฺเมหีติ สุปริสุทฺเธหิ โลกุตฺตรธมฺเมหิ. วีตราคา สมาหิตาติ อคฺคมคฺเคน สพฺพโส วีตราคา อรหตฺตผลสมาธินา สมาหิตา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

거기서 ‘숙카는(sukkā)’이란 숙카 테리가 자신을 마치 타인인 것처럼 나타낸 것이다. ‘청정한 법들을 통해(sukkehi dhammehi)’란 매우 청정한 출세간의 법들을 의미한다. ‘탐욕을 여의고 삼매에 들었으며(vītarāgā samāhitā)’란 제일의 도(아라한도)로써 모든 탐욕을 완전히 여의고 아라한과의 삼매로 삼매에 든 것을 말한다. 나머지는 이미 설명한 방식과 같다.

สุกฺกาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

숙카 테리 게송 주해를 마친다.

๗. เสลาเถรีคาถาวณฺณนา

7. 셀라 테리 게송 주해

นตฺถิ [Pg.64] นิสฺสรณํ โลเกติอาทิกา เสลาย เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺตี หํสวตีนคเร กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺตา มาตาปิตูหิ สมานชาติกสฺส กุลปุตฺตสฺส ทินฺนา, เตน สทฺธึ พหูนิ วสฺสสตานิ สุขสํวาสํ วสิตฺวา ตสฺมึ กาลงฺกเต สยมฺปิ อทฺธคตา วโยอนุปฺปตฺตา สํเวคชาตา กึกุสลคเวสินี กาเลน กาลํ อาราเมน อารามํ วิหาเรน วิหารํ อนุวิจรติ ‘‘สมณพฺราหฺมณานํ สนฺติเก ธมฺมํ โสสฺสามี’’ติ. สา เอกทิวสํ สตฺถุ โพธิรุกฺขํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ยทิ พุทฺโธ ภควา อสโม อสมสโม อปฺปฏิปุคฺคโล, ทสฺเสตุ เม อยํ โพธิ ปาฏิหาริย’’นฺติ นิสีทิ. ตสฺสา ตถา จิตฺตุปฺปาทสมนนฺตรเมว โพธิ ปชฺชลิ, สพฺพโสวณฺณมยา สาขา อุฏฺฐหึสุ, สพฺพา ทิสา วิโรจึสุ. สา ตํ ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา ปสนฺนมานสา ครุจิตฺตีการํ อุปฏฺฐเปตฺวา สิรสิ อญฺชลึ ปคฺคยฺห สตฺตรตฺตินฺทิวํ ตตฺเถว นิสีทิ. สตฺตเม ทิวเส อุฬารํ ปูชาสกฺการํ อกาสิ. สา เตน ปุญฺญกมฺเมน เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺตี อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท อาฬวีรฏฺเฐ อาฬวิกสฺส รญฺโญ ธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ. เสลาติสฺสา นามํ อโหสิ. อาฬวิกสฺส ปน รญฺโญ ธีตาติ กตฺวา อาฬวิกาติปิ นํ โวหรนฺติ. สา วิญฺญุตํ ปตฺตา สตฺถริ อาฬวกํ ทเมตฺวา ตสฺส หตฺเถ ปตฺตจีวรํ ทตฺวา เตน สทฺธึ อาฬวีนครํ อุปคเต ทาริกา หุตฺวา รญฺญา สทฺธึ สตฺถุ สนฺติกํ อุปคนฺตฺวา ธมฺมํ สุตฺวา ปฏิลทฺธสทฺธา อุปาสิกา อโหสิ. สา อปรภาเค สญฺชาตสํเวคา ภิกฺขุนีสุ ปพฺพชิตฺวา กตปุพฺพกิจฺจา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา สงฺขาเร สมฺมสนฺตี อุปนิสฺสยสมฺปนฺนตฺตา ปริปกฺกญาณา นจิรสฺเสว อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถรี ๒.๒.๖๑-๘๕) –

‘세상에 벗어남은 없다’로 시작하는 것은 셀라 테리의 게송이다. 그녀 역시 이전 부처님들 아래서 공덕을 쌓았고, 여러 생에서 윤회를 벗어날 의지처인 선업을 쌓으며 함사바티 시의 가문에서 태어나 성년이 되었다. 부모에 의해 같은 계급의 가문 자제에게 시집가서 그와 함께 수백 년 동안 행복하게 살았다. 남편이 죽자 스스로도 나이가 들어 노년에 이르러 혐오감이 생겨 무엇이 선인지 찾으며 때때로 이 동산에서 저 동산으로, 이 사원에서 저 사원으로 돌아다니며 ‘사문과 바라문들의 곁에서 법을 듣겠다’고 생각했다. 어느 날 그녀는 부처님의 보리수 근처로 가서 ‘만약 부처님 세존께서 비할 바 없고, 동등한 자가 없으며, 대등한 인물이 없다면, 이 보리수가 내게 신통을 보여주소서’라고 생각하며 앉았다. 그녀의 마음이 일어남과 동시에 보리수가 타오르듯 빛났고, 모든 가지가 황금색으로 변해 모든 방향으로 광채를 내뿜었다. 그녀는 그 신통을 보고 신심이 생겨 공경하는 마음을 일으켜 머리에 합장하고 7일 밤낮을 그곳에 앉아 있었다. 일곱째 날에 성대한 공양과 예경을 올렸다. 그녀는 그 선업으로 천상과 인간계를 윤회하다가, 이번 부처님의 시대에 알라비 국의 알라비카 왕의 딸로 태어났다. 셀라 띳사라는 이름을 가졌다. 알라비카 왕의 딸이라 해서 알라비카라고도 불렸다. 그녀는 성년이 되어 세존께서 알라바카를 조복시키고 그의 손에 발우와 가사를 주어 함께 알라비 시에 오셨을 때, 소녀로서 왕과 함께 세존 곁으로 가서 법을 듣고 믿음을 얻어 재가신도가 되었다. 나중에 혐오감을 느껴 비구니로 출가하여 전행을 마치고 위빳사나를 닦으며 행들을 관찰하다가, 의지처가 구족되고 지혜가 성숙하여 오래지 않아 아라한과를 얻었다. 그래서 아빠다나에서 다음과 같이 설해졌다.

‘‘นคเร หํสวติยา, จาริกี อาสหํ ตทา;

อาราเมน จ อารามํ, จรามิ กุสลตฺถิกา.

“함사바티 성에서 그때 나는 유행을 하고 있었네. 선한 것을 구하며 동산에서 동산으로 돌아다녔네.

‘‘กาฬปกฺขมฺหิ ทิวเส, อทฺทสํ โพธิมุตฺตมํ;

ตตฺถ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, โพธิมูเล นิสีทหํ.

그믐날에 나는 최상의 보리수를 보았네. 거기서 마음을 맑게 하고 보리수 뿌리에 앉았네.

‘‘ครุจิตฺตํ [Pg.65] อุปฏฺเฐตฺวา, สิเร กตฺวาน อญฺชลึ;

โสมนสฺสํ ปเวเทตฺวา, เอวํ จินฺเตสิ ตาวเท.

공경하는 마음을 일으켜 머리 위에 합장하고, 기쁨을 표현하며 그때 바로 이렇게 생각했네.

‘‘ยทิ พุทฺโธ อมิตคุโณ, อสมปฺปฏิปุคฺคโล;

ทสฺเสตุ ปาฏิหีรํ เม, โพธิ โอภาสตุ อยํ.

만약 부처님께서 한량없는 공덕을 지니고 비할 바 없는 분이라면, 내게 신통을 보여주소서, 이 보리수가 빛나게 하소서.

‘‘สห อาวชฺชิเต มยฺหํ, โพธิ ปชฺชลิ ตาวเท;

สพฺพโสณฺณมยา อาสิ, ทิสา สพฺพา วิโรจติ.

내가 마음을 내자마자 보리수가 즉시 타오르듯 빛났네. 온통 황금색이 되어 모든 방향을 비추었네.

‘‘สตฺตรตฺตินฺทิวํ ตตฺถ, โพธิมูเล นิสีทหํ;

สตฺตเม ทิวเส ปตฺเต, ทีปปูชํ อกาสหํ.

7일 밤낮을 거기 보리수 뿌리에 앉아 있었네. 일곱째 날이 되었을 때 등불 공양을 올렸네.

‘‘อาสนํ ปริวาเรตฺวา, ปญฺจทีปานิ ปชฺชลุํ;

ยาว อุเทติ สูริโย, ทีปา เม ปชฺชลุํ ตทา.

좌석을 둘러싸고 다섯 개의 등불이 타올랐네. 해가 뜰 때까지 그때 나의 등불들이 타올랐네.

‘‘เตน กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคจฺฉหํ.

그 잘 행해진 업과 의도와 서원으로 인해, 인간의 몸을 버리고 도리천으로 갔네.

‘‘ตตฺถ เม สุกตํ พฺยมฺหํ, ปญฺจทีปาติ วุจฺจติ;

สฏฺฐิโยชนมุพฺเพธํ, ตึสโยชนวิตฺถตํ.

거기에는 잘 지어진 나의 궁전이 있어 ‘다섯 등불’이라 불렸네. 높이는 60요자나였고 넓이는 30요자나였네.

‘‘อสงฺขิยานิ ทีปานิ, ปริวาเร ชลึสุ เม;

ยาวตา เทวภวนํ, ทีปาโลเกน โชตติ.

무수한 등불들이 나를 에워싸고 타올랐네. 천상의 궁전이 등불 빛으로 환히 빛났네.

‘‘ปรมฺมุขา นิสีทิตฺวา, ยทิ อิจฺฉามิ ปสฺสิตุํ;

อุทฺธํ อโธ จ ติริยํ, สพฺพํ ปสฺสามิ จกฺขุนา.

등을 돌리고 앉아서 보고자 원하면, 위와 아래와 옆의 모든 것을 눈으로 보았네.

‘‘ยาวตา อภิกงฺขามิ, ทฏฺฐุํ สุคตทุคฺคเต;

ตตฺถ อาวรณํ นตฺถิ, รุกฺเขสุ ปพฺพเตสุ วา.

천상이나 지옥의 중생들을 보고자 원할 때면, 거기에는 나무나 산들의 장애가 전혀 없었네.

‘‘อสีติเทวราชูนํ, มเหสิตฺตมการยึ;

สตานํ จกฺกวตฺตีนํ, มเหสิตฺตมการยึ.

여든 명의 천왕들의 왕비가 되었고, 수백 명의 전륜성왕들의 왕비가 되었네.

‘‘ยํ ยํ โยนุปปชฺชามิ, เทวตฺตํ อถ มานุสํ;

ทีปสตสหสฺสานิ, ปริวาเร ชลนฺติ เม.

어떠한 태생으로 태어나든, 천상이든 인간계든, 수십만 개의 등불이 나를 에워싸고 타올랐네.

‘‘เทวโลกา จวิตฺวาน, อุปฺปชฺชึ มาตุกุจฺฉิยํ;

มาตุกุจฺฉิคตา สนฺตี, อกฺขิ เม น นิมีลติ.

천상에서 죽어 어머니의 모태에 태어났을 때도, 모태에 있는 동안 내 눈은 감기지 않았네.

‘‘ทีปสตสหสฺสานิ, ปุญฺญกมฺมสมงฺคิตา;

ชลนฺติ สูติกาเคเห, ปญฺจทีปานิทํ ผลํ.

선업을 갖춘 덕분에 수십만 개의 등불이 산실에서 타올랐으니, 이것이 다섯 등불을 공양한 결과라네.

‘‘ปจฺฉิเม [Pg.66] ภเว สมฺปตฺเต, มานสํ วินิวตฺตยึ;

อชรามตํ สีติภาวํ, นิพฺพานํ ผสฺสยึ อหํ.

마지막 생에 이르러 마음을 안으로 돌렸고, 늙지도 죽지도 않는 시원한 상태인 열반에 닿았네.

‘‘ชาติยา สตฺตวสฺสาหํ, อรหตฺตมปาปุณึ;

อุปสมฺปาทยี พุทฺโธ, คุณมญฺญาย โคตโม.

태어난 지 일곱 살에 나는 아라한과에 도달했네. 고따마 부처님께서 나의 덕을 아시고 구족계를 주셨네.

‘‘มณฺฑเป รุกฺขมูเล วา, สุญฺญาคาเร วสนฺติยา;

ตทา ปชฺชลเต ทีปํ, ปญฺจทีปานิทํ ผลํ.

정자에서나 나무 아래서나 빈집에서 머물 때에도, 그때 등불은 타오르나니 이것이 다섯 등불을 공양한 결과라네.

‘‘ทิพฺพจกฺขุวิสุทฺธํ เม, สมาธิกุสลา อหํ;

อภิญฺญาปารมิปฺปตฺตา, ปญฺจทีปานิทํ ผลํ.

나의 천안은 청정하고 나는 삼매에 능숙하며, 신통의 완성을 이루었으니 이것이 다섯 등불을 공양한 결과라네.

‘‘สพฺพโวสิตโวสานา, กตกิจฺจา อนาสวา;

ปญฺจทีปา มหาวีร, ปาเท วนฺทามิ จกฺขุม.

모든 범행을 닦아 마치고 할 일을 다 마쳤으며 번뇌가 없나이다. 대영웅이시여, 눈을 갖추신 분이시여, 다섯 등불의 공덕으로 당신의 발에 예배하나이다.

‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป, ยํ ทีปมททึ ตทา;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปญฺจทีปานิทํ ผลํ.

십만 겁 전에 그때 내가 등불을 보시했기에, 악처를 알지 못하니 이것이 다섯 등불을 공양한 결과라네.

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

나의 번뇌들은 불태워졌고…(줄임)…부처님의 가르침을 실천하였노라.”

อรหตฺตํ ปน ปตฺวา เถรี สาวตฺถิยํ วิหรนฺตี เอกทิวสํ ปจฺฉาภตฺตํ สาวตฺถิโต นิกฺขมิตฺวา ทิวาวิหารตฺถาย อนฺธวนํ ปวิสิตฺวา อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล นิสีทิ. อถ นํ มาโร วิเวกโต วิจฺเฉเทตุกาโม อญฺญาตกรูเปน อุปคนฺตฺวา –

아라한과를 얻은 뒤 그 테리는 사왓띠에 머물고 있었는데, 어느 날 오후에 사왓띠에서 나가 낮 동안 머물기 위해 안다와나 숲으로 들어가 어느 나무 아래에 앉았다. 그때 마라가 그녀를 은둔에서 떼어놓고 싶어 낯선 사람의 모습으로 다가와서…

๕๗.

57.

‘‘นตฺถิ นิสฺสรณํ โลเก, กึ วิเวเกน กาหสิ;

ภุญฺชาหิ กามรติโย, มาหุ ปจฺฉานุตาปินี’’ติ. – คาถมาห;

“세상에 벗어남은 없는데 은둔해서 무엇을 하려느냐? 감각적 욕망의 즐거움을 누려라, 나중에 후회하지 말고.”라는 게송을 읊었다.

ตสฺสตฺโถ – อิมสฺมึ โลเก สพฺพสมเยสุปิ อุปปริกฺขียมาเนสุ นิสฺสรณํ นิพฺพานํ นาม นตฺถิ เตสํ เตสํ สมณพฺราหฺมณานํ ฉนฺทโส ปฏิญฺญายมานํ โวหารมตฺตเมเวตํ, ตสฺมา กึ วิเวเกน กาหสิ เอวรูเป สมฺปนฺนปฐมวเย ฐิตา อิมินา กายวิเวเกน กึ กริสฺสสิ? อถ โข ภุญฺชาหิ กามรติโย วตฺถุกามกิเลสกามสนฺนิสฺสิตา ขิฑฺฑารติโย [Pg.67] ปจฺจนุโภหิ. กสฺมา? มาหุ ปจฺฉานุตาปินี ‘‘ยทตฺถํ พฺรหฺมจริยํ จรามิ, ตเทว นิพฺพานํ นตฺถิ, เตเนเวตํ นาธิคตํ, กามโภคา จ ปริหีนา, อนตฺโถ วต มยฺห’’นฺติ ปจฺฉา วิปฺปฏิสารินี มา อโหสีติ อธิปฺปาโย.

그 뜻은 다음과 같다. 이 세상에서 모든 때를 면밀히 살펴볼 때, 출리(出離)인 열반이라는 것은 그러저러한 사문 바라문들의 의지에 따라 공언되는 관용적인 말일 뿐이다. 그러므로 (홀로 있음의) 분리[viveka]로 무엇을 하겠는가? 이처럼 원숙한 청춘의 시기에 머물면서 이 몸의 분리[kāyaviveka]로 무엇을 하겠는가? 그러니 감각적 욕망의 즐거움, 즉 욕망의 대상[vatthukāma]과 번뇌로서의 욕망[kilesakāma]에 의지한 유희의 즐거움을 누려라. 왜인가? 나중에 ‘내가 청정범행을 닦은 목적이었던 바로 그 열반은 없구나. 그 때문에 그것을 얻지도 못했고, 감각적 욕망의 향유도 잃어버렸으니, 참으로 나에게 손해로구나’라고 후회하며 괴로워하는 자가 되지 말라는 의도이다.

ตํ สุตฺวา เถรี ‘‘พาโล วตายํ มาโร, โย มม ปจฺจกฺขภูตํ นิพฺพานํ ปฏิกฺขิปติ. กาเมสุ จ มํ ปวาเรติ, มม ขีณาสวภาวํ น ชานาติ. หนฺท นํ ตํ ชานาเปตฺวา ตชฺเชสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา –

그것을 듣고 장로니는 ‘참으로 이 마라는 어리석구나. 나에게 목격된 열반을 부정하고, 나를 감각적 욕망으로 권하니, 나의 번뇌 다한 상태(khīṇāsavabhāva)를 모르는구나. 자, 그에게 그것을 알게 하여 꾸짖어주리라’고 생각하며,

๕๘.

58.

‘‘สตฺติสูลูปมา กามา, ขนฺธาสํ อธิกุฏฺฏนา;

ยํ ตฺวํ กามรตึ พฺรูสิ, อรตี ทานิ สา มม.

“감각적 욕망은 창과 가시 같고, 오온(五蘊)은 그것에 난도질당하는 도마와 같으니, 그대가 감각적 욕망의 즐거움이라 말하는 것이 이제 나에게는 즐거움이 아니로다.”

๕๙.

59.

‘‘สพฺพตฺถ วิหตา นนฺที, ตโมกฺขนฺโธ ปทาลิโต;

เอวํ ชานาหิ ปาปิม, นิหโต ตฺวมสิ อนฺตกา’’ติ. – อิมํ คาถาทฺวยมาห;

“모든 곳에서 환희는 꺾였고, 어둠의 덩어리는 부서졌노라. 악한 자여, 이와 같이 알라. 죽음의 신이여, 그대는 패배하였노라.” — 이 두 게송을 읊었다.

ตตฺถ สตฺติสูลูปมา กามาติ กามา นาม เยน อธิฏฺฐิตา, ตสฺส สตฺตสฺส วินิวิชฺฌนโต นิสิตสตฺติ วิย สูลํ วิย จ ทฏฺฐพฺพา. ขนฺธาติ อุปาทานกฺขนฺธา. อาสนฺติ เตสํ. อธิกุฏฺฏนาติ ฉินฺทนาธิฏฺฐานา, อจฺจาทานฏฺฐานนฺติ อตฺโถ. ยโต ขนฺเธ อจฺจาทาย สตฺตา กาเมหิ เฉชฺชเภชฺชํ ปาปุณนฺติ. ยํ ตฺวํ กามรตึ พฺรูสิ, อรติ ทานิ สา มมาติ, ปาปิม, ตฺวํ ยํ กามรตึ รมิตพฺพํ เสวิตพฺพํ กตฺวา วทสิ, สา ทานิ มม นิรติชาติกตฺตา มีฬฺหสทิสา, น ตาย มม โกจิ อตฺโถ อตฺถีติ.

거기서 ‘감각적 욕망은 창과 가시 같고’라는 것은, 감각적 욕망이란 그것에 사로잡힌 중생을 꿰뚫기 때문에 날카로운 창과 같고 가시와 같이 보아야 한다는 뜻이다. ‘오온’은 취착의 대상인 오온(五取蘊)이다. ‘그것에’는 그것들의(오온들의) 라는 뜻이다. ‘난도질당하는 도마[adhikuṭṭana]’란 잘라내는 장소, 즉 베어지는 장소라는 뜻이다. 오온을 토대로 중생들이 감각적 욕망에 의해 베어지고 찢어지는 일을 당하기 때문이다. ‘그대가 감각적 욕망의 즐거움이라 말하는 것이 이제 나에게는 즐거움이 아니로다’라는 것은, 악한 자여, 그대가 즐겨야 하고 누려야 할 것이라고 하며 말하는 감각적 욕망의 즐거움이, 이제 나에게는 즐거움이 생기지 않는 것이 되어 마치 똥과 같아서, 나에게는 그것으로 인한 어떠한 목적도 없다는 뜻이다.

ตตฺถ การณมาห ‘‘สพฺพตฺถ วิหตา นนฺที’’ติอาทินา. ตตฺถ เอวํ ชานาหีติ ‘‘สพฺพโส ปหีนตณฺหาวิชฺชา’’ติ มํ ชานาหิ, ตโต เอว พลวิธมนวิสยาติกฺกมเนหิ อนฺตก ลามกาจาร, มาร, ตฺวํ มยา นิหโต พาธิโต อสิ, น ปนาหํ ตยา พาธิตพฺพาติ อตฺโถ.

거기서 ‘모든 곳에서 환희는 꺾였고’ 등으로 그 이유를 말하였다. 거기서 ‘이와 같이 알라’는 것은 ‘모든 면에서 갈애와 무명이 버려진 자’로 나를 알라는 뜻이다. ‘그러므로 힘의 파괴와 영역의 초월로 인해, 비열한 행실을 하는 죽음의 신 마라여, 그대는 나에 의해 패배하고 저지당했으니, 나는 결코 그대에게 저지당할 존재가 아니다’라는 뜻이다.

เอวํ เถริยา มาโร สนฺตชฺชิโต ตตฺเถวนฺตรธายิ. เถรีปิ ผลสมาปตฺติสุเขน อนฺธวเน ทิวสภาคํ วีตินาเมตฺวา สายนฺเห วสนฏฺฐานเมว คตา.

이렇게 장로니에게 위협을 당한 마라는 그 자리에서 사라졌다. 장로니 또한 과등지(果等至)의 행복으로 안다와나 숲에서 낮 시간을 보내고 저녁때 처소로 돌아갔다.

เสลาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

셀라 장로니 게송 주해를 마친다.

๘. โสมาเถรีคาถาวณฺณนา

8. 소마 장로니 게송 주해

ยํ [Pg.68] ตํ อิสีหิ ปตฺตพฺพนฺติอาทิกา โสมาย เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺตี สิขิสฺส ภควโต กาเล ขตฺติยมหาสาลกุเล นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺวา อรุณรญฺโญ อคฺคมเหสี อโหสีติ สพฺพํ อตีตวตฺถุ อภยตฺเถริยา วตฺถุสทิสํ. ปจฺจุปฺปนฺนวตฺถุ ปน อยํ เถรี ตตฺถ ตตฺถ เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺตี อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ราชคเห พิมฺพิสารสฺส รญฺโญ ปุโรหิตสฺส ธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ตสฺสา โสมาติ นามํ อโหสิ. สา วิญฺญุตํ ปตฺตา สตฺถุ ราชคหปเวสเน ปฏิลทฺธสทฺธา อุปาสิกา หุตฺวา อปรภาเค สญฺชาตสํเวคา ภิกฺขุนีสุ ปพฺพชิตฺวา กตปุพฺพกิจฺจา วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตี น จิรสฺเสว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถรี ๒.๑.๗๑, ๘๐-๙๐) –

‘성자들이 얻어야 할 것’ 등으로 시작되는 게송은 소마 장로니의 것이다. 그녀 또한 이전의 부처님들 처소에서 공덕을 쌓고 여기저기 태어나며 윤회를 벗어날 의지처인 선업을 쌓았다. 시키(Sikhī) 부처님 당시에 크샤트리아 대살라 나무 가문에 태어나 지각을 갖춘 뒤 아루나(Aruṇa) 왕의 정비가 되었으니, 모든 과거 이야기는 아바야 장로니의 이야기와 같다. 현재의 이야기로는, 이 장로니가 여기저기 천상과 인간 세상에 유전하다가 이번 부처님 출현기에 라자가하의 빔비사라 왕의 제관(purohita)의 딸로 태어났다. 그녀의 이름은 소마였다. 그녀는 지각을 갖춘 뒤 스승께서 라자가하에 들어오실 때 신심을 얻어 우파시카(여성 재가신도)가 되었고, 나중에 혐오감을 느껴 비구니들에게 출가하여 전행(前行)을 마치고 위빳사나 수행을 하였으며, 머지않아 사무애해와 함께 아라한과를 얻었다. 그래서 아빠다나에서 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘นคเร อรุณวติยา, อรุโณ นาม ขตฺติโย;

ตสฺส รญฺโญ อหุํ ภริยา, วาริตํ วารยามหํ.

“아루나바티 도시에 아루나라는 이름의 크샤트리아가 있었으니, 나는 그 왕의 아내로서… 금기된 것을 금하였습니다.”

‘‘ยาวตา…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ. –

“얼마만큼…(중략)… 부처님의 가르침을 행하였습니다”라고 하였다.

สพฺพํ อภยตฺเถริยา อปทานสทิสํ.

모든 것은 아바야 장로니의 아빠다나와 같다.

อรหตฺตํ ปน ปตฺวา วิมุตฺติสุเขน สาวตฺถิยํ วิหรนฺตี เอกทิวสํ ทิวาวิหารตฺถาย อนฺธวนํ ปวิสิตฺวา อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล นิสีทิ. อถ นํ มาโร วิเวกโต วิจฺเฉเทตุกาโม อทิสฺสมานุรูโป อุปคนฺตฺวา อากาเส ฐตฺวา –

그녀는 아라한과를 얻고 해탈의 행복을 누리며 사왓티에 머물던 중, 어느 날 낮 시간을 보내기 위해 안다와나 숲으로 들어가 어떤 나무 아래에 앉았다. 그때 마라가 그녀를 은둔에서 떼어놓고자 형체를 드러내지 않고 다가와 공중에 머물며 —

๖๐.

60.

‘‘ยํ ตํ อิสีหิ ปตฺตพฺพํ, ฐานํ ทุรภิสมฺภวํ;

น ตํ ทฺวงฺคุลปญฺญาย, สกฺกา ปปฺโปตุมิตฺถิยา’’ติ. – อิมํ คาถมาห;

“성자들이 도달해야 할 그 도달하기 어려운 경지는, 두 손가락의 지혜를 가진 여인으로서는 도달할 수 없노라.”는 이 게송을 읊었다.

ตสฺสตฺโถ – สีลกฺขนฺธาทีนํ เอสนฏฺเฐน ‘‘อิสี’’ติ ลทฺธนาเมหิ พุทฺธาทีหิ มหาปญฺเญหิ ปตฺตพฺพํ, ตํ อญฺเญหิ ปน ทุรภิสมฺภวํ ทุนฺนิปฺผาทนียํ. ยํ ตํ อรหตฺตสงฺขาตํ ปรมสฺสาสฏฺฐานํ, น ตํ ทฺวงฺคุลปญฺญาย นิหีนปญฺญาย อิตฺถิยา ปาปุณิตุํ สกฺกา. อิตฺถิโย หิ สตฺตฏฺฐวสฺสกาลโต ปฏฺฐาย สพฺพกาลํ โอทนํ ปจนฺติโย ปกฺกุถิเต อุทเก ตณฺฑุเล ปกฺขิปิตฺวา ‘‘เอตฺตาวตา [Pg.69] โอทนํ ปกฺก’’นฺติ น ชานนฺติ, ปกฺกุถิยมาเน ปน ตณฺฑุเล ทพฺพิยา อุทฺธริตฺวา ทฺวีหิ องฺคุลีหิ ปีเฬตฺวา ชานนฺติ, ตสฺมา ทฺวงฺคุลิปญฺญายาติ วุตฺตา.

그 뜻은 다음과 같다. 계온(戒蘊) 등을 찾는다는 의미에서 ‘성자[isi]’라는 이름을 얻은 부처님 등의 큰 지혜를 가진 이들에 의해 도달되어야 하는 것인데, 그것은 다른 이들에게는 도달하기 어렵고 성취하기 어려운 것이다. 아라한과라고 일컬어지는 그 최상의 안식의 경지는, 비천한 지혜를 가진 여인이 도달할 수 없다. 여인들은 일곱 여덟 살 때부터 항상 밥을 지으면서, 끓는 물에 쌀을 넣고서 ‘이 정도면 밥이 다 되었다’는 것을 모르고, 쌀이 끓을 때 국자로 떠내어 두 손가락으로 눌러보고 나서야 알기 때문에, ‘두 손가락의 지혜’라고 말한 것이다.

ตํ สุตฺวา เถรี มารํ อปสาเทนฺตี –

그것을 듣고 장로니는 마라를 꾸짖으며 —

๖๑.

61.

‘‘อิตฺถิภาโว โน กึ กยิรา, จิตฺตมฺหิ สุสมาหิเต;

ญาณมฺหิ วตฺตมานมฺหิ, สมฺมา ธมฺมํ วิปสฺสโต.

“마음이 잘 집중되어 있고, 법을 바르게 통찰하여 지혜가 작용하고 있을 때, 여자의 상태가 우리에게 무슨 상관이 있겠는가?”

๖๒.

62.

‘‘สพฺพตฺถ วิหตา นนฺที, ตโมกฺขนฺโธ ปทาลิโต;

เอวํ ชานาหิ ปาปิม, นิหโต ตฺวมสิ อนฺตกา’’ติ. –

“모든 곳에서 환희는 꺾였고, 어둠의 덩어리는 부서졌노라. 악한 자여, 이와 같이 알라. 죽음의 신이여, 그대는 패배하였노라.” —

อิตรา ทฺเว คาถา อภาสิ.

다른 두 게송을 읊었다.

ตตฺถ อิตฺถิภาโว โน กึ กยิราติ มาตุคามภาโว อมฺหากํ กึ กเรยฺย, อรหตฺตปฺปตฺติยา กีทิสํ วิพนฺธํ อุปฺปาเทยฺย. จิตฺตมฺหิ สุสมาหิเตติ จิตฺเต อคฺคมคฺคสมาธินา สุฏฺฐุ สมาหิเต. ญาณมฺหิ วตฺตมานมฺหีติ ตโต อรหตฺตมคฺคญาเณ ปวตฺตมาเน. สมฺมา ธมฺมํ วิปสฺสโตติ จตุสจฺจธมฺมํ ปริญฺญาทิวิธินา สมฺมเทว ปสฺสโต. อยญฺเหตฺถ สงฺเขโป – ปาปิม, อิตฺถี วา โหตุ ปุริโส วา, อคฺคมคฺเค อธิคเต อรหตฺตํ หตฺถคตเมวาติ.

거기서 ‘여자의 상태가 우리에게 무슨 상관이 있겠는가’라는 것은, 여성이라는 상태가 우리에게 무엇을 하겠으며, 아라한과를 얻는 데 어떤 장애를 일으키겠느냐는 뜻이다. ‘마음이 잘 집중되어 있고’라는 것은 마음이 아라한도의 삼매로 아주 잘 집중되었을 때를 말한다. ‘지혜가 작용하고 있을 때’라는 것은 그로부터 아라한도의 지혜가 일어나고 있을 때를 말한다. ‘법을 바르게 통찰하여’라는 것은 사성제의 법을 철지(遍知) 등의 방법으로 바르게 보고 있는 자에게라는 뜻이다. 이것의 요점은 다음과 같다. ‘악한 자여, 여자든 남자든 제일도(最上道)를 증득하면 아라한과는 손안에 들어온 것이나 다름없다’는 것이다.

อิทานิ ตสฺส อตฺตนา อธิคตภาวํ อุชุกเมว ทสฺเสนฺตี ‘‘สพฺพตฺถ วิหตา นนฺที’’ติ คาถมาห. สา วุตฺตตฺถาเยว.

이제 그녀 자신이 증득한 상태를 직접적으로 보여주며 ‘모든 곳에서 환희는 꺾였고’라는 게송을 읊었다. 그것은 이미 말한 의미와 같다.

โสมาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

소마 장로니 게송 주해를 마친다.

ติกนิปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

3모음(Tika-nipata) 주해를 마친다.

๔. จตุกฺกนิปาโต

4. 4모음(Catukka-nipata)

๑. ภทฺทากาปิลานีเถรีคาถาวณฺณนา

1. 밧다 까필라니 장로니 게송 주해

จตุกฺกนิปาเต [Pg.70] ปุตฺโต พุทฺธสฺส ทายาโทติอาทิกา ภทฺทาย กาปิลานิยา เถริยา คาถา. สา กิร ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต กาเล หํสวตีนคเร กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺวา สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ สุณนฺตี สตฺถารํ เอกํ ภิกฺขุนึ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรนฺตีนํ อคฺคฏฺฐาเน ฐเปนฺตํ ทิสฺวา อธิการกมฺมํ กตฺวา สยมฺปิ ตํ ฐานนฺตรํ ปตฺเถตฺวา ยาวชีวํ ปุญฺญานิ กตฺวา ตโต จุตา เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺตี อนุปฺปนฺเน พุทฺเธ พาราณสิยํ กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา ปติกุลํ คนฺตฺวา, เอกทิวสํ อตฺตโน นนนฺทาย สทฺธึ กลหํ กโรนฺตี ตาย ปจฺเจกพุทฺธสฺส ปิณฺฑปาเต ทินฺเน ‘‘อยํ อิมสฺส ทานํ ทตฺวา อุฬารสมฺปตฺตึ ลภิสฺสตี’’ติ ปจฺเจกพุทฺธสฺส หตฺถโต ปตฺตํ คเหตฺวา ภตฺตํ ฉฑฺเฑตฺวา กลลสฺส ปูเรตฺวา อทาสิ. มหาชโน ครหิ – ‘‘พาเล, ปจฺเจกพุทฺโธ เต กึ อปรชฺฌี’’ติ? สา เตสํ วจเนน ลชฺชมานา ปุน ปตฺตํ คเหตฺวา กลลํ นีหริตฺวา โธวิตฺวา คนฺธจุณฺเณน อุพฺพฏฺเฏตฺวา จตุมธุรสฺส ปูเรตฺวา อุปริ อาสิตฺเตน ปทุมคพฺภวณฺเณน สปฺปินา วิชฺโชตมานํ ปจฺเจกพุทฺธสฺส หตฺเถ ฐเปตฺวา ‘‘ยถา อยํ ปิณฺฑปาโต โอภาสชาโต, เอวํ โอภาสชาตํ เม สรีรํ โหตู’’ติ ปตฺถนํ ปฏฺฐเปสิ. สา ตโต จวิตฺวา สุคตีสุเยว สํสรนฺตี กสฺสปพุทฺธกาเล พาราณสิยํ มหาวิภวสฺส เสฏฺฐิโน ธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ปุพฺพกมฺมผเลน ทุคฺคนฺธสรีรา มนุสฺเสหิ ชิคุจฺฉิตพฺพา หุตฺวา สํเวคชาตา อตฺตโน อาภรเณหิ สุวณฺณิฏฺฐกํ กาเรตฺวา ภควโต เจติเย ปติฏฺฐเปสิ, อุปฺปลหตฺเถน จ ปูชํ อกาสิ. เตนสฺสา สรีรํ ตสฺมึเยว ภเว สุคนฺธํ มโนหรํ ชาตํ. สา ปติโน ปิยา มนาปา หุตฺวา ยาวชีวํ กุสลํ กตฺวา ตโต จุตา สคฺเค นิพฺพตฺติ. ตตฺถาปิ ยาวชีวํ ทิพฺพสุขํ อนุภวิตฺวา, ตโต จุตา พาราณสิรญฺโญ ธีตา หุตฺวา ตตฺถ เทวสมฺปตฺติสทิสํ สมฺปตฺตึ อนุภวนฺตี จิรกาลํ ปจฺเจกพุทฺเธ อุปฏฺฐหิตฺวา, เตสุ ปรินิพฺพุเตสุ สํเวคชาตา ตาปสปพฺพชฺชาย ปพฺพชิตฺวา อุยฺยาเน วสนฺตี ฌานานิ ภาเวตฺวา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติตฺวา ตโต จุตา สาคลนคเร โกสิยโคตฺตสฺส [Pg.71] พฺราหฺมณกุลสฺส เคเห นิพฺพตฺติตฺวา มหตา ปริหาเรน วฑฺฒิตฺวา วยปฺปตฺตา มหาติตฺถคาเม ปิปฺผลิกุมารสฺส เคหํ นีตา. ตสฺมึ ปพฺพชิตุํ นิกฺขนฺเต มหนฺตํ โภคกฺขนฺธํ มหนฺตญฺจ ญาติปริวฏฺฏํ ปหาย ปพฺพชฺชตฺถาย นิกฺขมิตฺวา ปญฺจ วสฺสานิ ติตฺถิยาราเม ปวิสิตฺวา อปรภาเค มหาปชาปติโคตมิยา สนฺติเก ปพฺพชฺชํ อุปสมฺปทญฺจ ลภิตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา น จิรสฺเสว อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถรี ๒.๓.๒๔๔-๓๑๓) –

4모음(Catukkanipāta)의 ‘부처님의 아들, 상속자’ 등으로 시작하는 게송은 밧다 카필라니 장로니의 게송이다. 그녀는 파두뭇타라 세존 당시에 함사바티 성의 어느 가문에 태어나 성년이 되어 스승의 곁에서 법을 듣다가, 스승께서 한 비구니를 숙명통(宿命通)을 지닌 이들 가운데 으뜸으로 세우시는 것을 보고 공덕을 쌓고 자신도 그 자리를 서원했다. 평생 공덕을 쌓고 거기서 죽어 천상과 인간계를 윤회하다가 부처님이 출현하지 않은 시대에 바라나시의 어느 가문에 태어나 시댁으로 갔다. 어느 날 자신의 시누이와 다투다가 시누이가 벽지불에게 공양을 올리자 ‘이 여자가 이것을 보시하고 큰 복보를 얻겠구나’라고 생각하여 벽지불의 손에서 발우를 빼앗아 밥을 버리고 진흙을 가득 채워 드렸다. 사람들이 ‘어리석은 여자여, 벽지불이 그대에게 무슨 잘못을 했는가?’라고 꾸짖었다. 그녀는 그들의 말에 부끄러움을 느껴 다시 발우를 가져와 진흙을 꺼내어 씻고 향 가루로 닦은 뒤 네 가지 단맛(catumadhura)으로 채우고 그 위에 연꽃 봉오리 빛깔의 정제 버터를 부어 빛나는 발우를 벽지불의 손에 올리며 ‘이 공양물이 빛나는 것처럼 제 몸도 빛나게 하소서’라고 발원했다. 그녀는 거기서 죽어 선처에만 윤회하다가 카사파 부처님 당시에 바라나시의 큰 부자인 장자의 딸로 태어났다. 과거 업의 결과로 몸에서 악취가 나서 사람들이 혐오하게 되자 참회하는 마음이 생겨 자신의 장신구들로 금벽돌을 만들어 세존의 탑에 안치하고 청연화(uppala) 뭉치로 공양을 올렸다. 그로 인해 그녀의 몸은 그 생에 바로 향기롭고 아름답게 변했다. 그녀는 남편의 사랑을 받으며 평생 선행을 하다가 죽어서 천상에 태어났다. 거기서도 평생 천상의 행복을 누리다가 죽어서 바라나시 왕의 딸로 태어나 천상의 복락과 같은 영화를 누렸고, 오랫동안 벽지불들을 수종하다가 그분들이 반열반하시자 무상함을 느껴 고행자로 출가하여 숲에서 살며 선정을 닦아 범천에 태어났다. 거기서 죽어 사갈라 성의 코시야 성씨를 가진 브라만 가문에 태어나 극진한 보살핌 속에 자라 성년이 되어 마하티타 마을의 핍팔리 청년의 집으로 시집갔다. 그가 출가하기 위해 떠날 때 막대한 재산과 친척들을 버리고 출가하기 위해 길을 떠나 5년 동안 외도들의 수행처에 머물다가 나중에 마하파자파티 고타미의 처소에서 출가하여 구족계를 받았고, 위빳사나를 닦아 머지않아 아라한과를 성취했다. 이에 대해 아파다나(Apa. therī 2.3.244-313)에서 이렇게 말씀하셨다.

‘‘ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน, สพฺพธมฺมาน ปารคู;

อิโต สตสหสฺสมฺหิ, กปฺเป อุปฺปชฺชิ นายโก.

“파두뭇타라라는 이름의 승리자, 모든 법의 피안에 도달하신 인도자께서 지금으로부터 10만 겁 전에 출현하셨습니다.”

‘‘ตทาหุ หํสวติยํ, วิเทโห นาม นามโต;

เสฏฺฐี ปหูตรตโน, ตสฺส ชายา อโหสหํ.

“그때 함사바티 성에 비데하(Videha)라고 불리는, 많은 보석을 가진 장자가 있었는데 나는 그의 아내였습니다.”

‘‘กทาจิ โส นราทิจฺจํ, อุเปจฺจ สปริชฺชโน;

ธมฺมมสฺโสสิ พุทฺธสฺส, สพฺพทุกฺขภยปฺปหํ.

“어느 때 그는 권속들과 함께 사람 중의 태양이신 부처님께 다가가서 모든 괴로움과 두려움을 제거해 주는 법을 들었습니다.”

‘‘สาวกํ ธุตวาทานํ, อคฺคํ กิตฺเตสิ นายโก;

สุตฺวา สตฺตาหิกํ ทานํ, ทตฺวา พุทฺธสฺส ตาทิโน.

“인도자께서는 두타행을 설하는 제자들 중 으뜸인 자를 찬탄하셨습니다. 그것을 듣고 그러한 부처님께 이레 동안 보시를 드린 뒤,”

‘‘นิปจฺจ สิรสา ปาเท, ตํ ฐานมภิปตฺถยึ;

ส หาสยนฺโต ปริสํ, ตทา หิ นรปุงฺคโว.

“머리를 발에 조아려 예배하며 그 지위를 원했습니다. 그러자 그때 사람들 중의 영웅께서는 대중을 기쁘게 하시며,”

‘‘เสฏฺฐิโน อนุกมฺปาย, อิมา คาถา อภาสถ;

ลจฺฉเส ปตฺถิตํ ฐานํ, นิพฺพุโต โหหิ ปุตฺตก.

“장자에 대한 연민으로 이 게송들을 읊으셨습니다. ‘아들아, 그대가 원한 지위를 얻게 될 것이니 평온을 얻으라.”

‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป, โอกฺกากกุลสมฺภโว;

โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.

“10만 겁 뒤에 옥카카(Okkāka) 가문에서 태어나 성이 고타마인 스승이 세상에 출현할 것이다.”

‘‘ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาโท, โอรโส ธมฺมนิมฺมิโต;

กสฺสโป นาม โคตฺเตน, เหสฺสติ สตฺถุ สาวโก.

“그 법의 상속자이자 법으로 창조된 친아들이며 성이 카사파인 스승의 제자가 있을 것이다.”

‘‘ตํ สุตฺวา มุทิโต หุตฺวา, ยาวชีวํ ตทา ชินํ;

เมตฺตจิตฺโต ปริจริ, ปจฺจเยหิ วินายกํ.

“그 말을 듣고 기뻐하며 평생토록 자애로운 마음으로 그때의 승리자이신 인도자를 필수품들로 받들어 섬겼습니다.”

‘‘สาสนํ โชตยิตฺวาน, โส มทฺทิตฺวา กุติตฺถิเย;

เวเนยฺยํ วินยิตฺวา จ, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

“그분은 교법을 빛내시고 사된 외도들을 굴복시키며 제도할 이들을 길들이신 뒤, 제자들과 함께 반열반에 드셨습니다.”

‘‘นิพฺพุเต [Pg.72] ตมฺหิ โลกคฺเค, ปูชนตฺถาย สตฺถุโน;

ญาติมิตฺเต สมาเนตฺวา, สห เตหิ อการยิ.

“세상의 으뜸이신 그분께서 반열반하시자, 스승을 공경하기 위해 친지들과 친구들을 모아 그들과 함께 탑을 세웠습니다.”

‘‘สตฺตโยชนิกํ ถูปํ, อุพฺพิทฺธํ รตนามยํ;

ชลนฺตํ สตรํสึว, สาลราชํว ผุลฺลิตํ.

“높이가 7요자나인 보석으로 된 탑을 세우니, 그것은 마치 수백 개의 빛살처럼 번쩍이고 활짝 핀 살라 나무의 왕과 같았습니다.”

‘‘สตฺตสตสหสฺสานิ, ปาติโย ตตฺถ การยิ;

นฬคฺคี วิย โชตนฺตี, รตเนเหว สตฺตหิ.

“거기에 70만 개의 그릇을 만들게 하니, 일곱 가지 보석들로 갈대불처럼 빛났습니다.”

‘‘คนฺธเตเลน ปูเรตฺวา, ทีปานุชฺชลยี ตหึ;

ปูชนตฺถาย มเหสิสฺส, สพฺพภูตานุกมฺปิโน.

“그곳에 향기로운 기름을 채워 등불을 밝혔으니, 모든 중생을 가엾이 여기시는 위대한 성자를 공양하기 위함이었습니다.”

‘‘สตฺตสตสหสฺสานิ, ปุณฺณกุมฺภานิ การยิ;

รตเนเหว ปุณฺณานิ, ปูชนตฺถาย มเหสิโน.

“위대한 성자를 공양하기 위해 보석들로 가득 찬 70만 개의 보배 항아리들을 만들게 했습니다.”

‘‘มชฺเฌ อฏฺฐฏฺฐกุมฺภีนํ, อุสฺสิตา กญฺจนคฺฆิโย;

อติโรจนฺติ วณฺเณน, สรเทว ทิวากโร.

“항아리 여덟 개씩 모인 것들 가운데에 금으로 만든 장식 기둥들을 세우니, 그 빛깔이 마치 가을날의 태양처럼 매우 찬란했습니다.”

‘‘จตุทฺวาเรสุ โสภนฺติ, โตรณา รตนามยา;

อุสฺสิตา ผลกา รมฺมา, โสภนฺติ รตนามยา.

“네 문에는 보석으로 된 아치형 문들이 아름답게 장식되었고, 높이 세워진 즐거운 판벽들도 보석으로 되어 빛났습니다.”

‘‘วิโรจนฺติ ปริกฺขิตฺตา, อวฏํสา สุนิมฺมิตา;

อุสฺสิตานิ ปฏากานิ, รตนานิ วิโรจเร.

“둘러쳐진 잘 만들어진 화환들이 빛나고, 높이 달린 보석 깃발들도 찬란하게 빛났습니다.”

‘‘สุรตฺตํ สุกตํ จิตฺตํ, เจติยํ รตนามยํ;

อติโรจติ วณฺเณน, สสญฺโฌว ทิวากโร.

“매우 붉고 잘 만들어진 화려한 보석 탑은 그 빛깔이 마치 노을이 진 태양처럼 매우 찬란했습니다.”

‘‘ถูปสฺส เวทิโย ติสฺโส, หริตาเลน ปูรยิ;

เอกํ มโนสิลาเยกํ, อญฺชเนน จ เอกิกํ.

“탑의 세 기단 중 하나는 황라(haritāla)로 채우고, 하나는 만선화(manosilā)로, 하나는 안자나(añjana)로 채웠습니다.”

‘‘ปูชํ เอตาทิสํ รมฺมํ, กาเรตฺวา วรวาทิโน;

อทาสิ ทานํ สงฺฆสฺส, ยาวชีวํ ยถาพลํ.

“수승한 말씀을 하시는 분께 이와 같이 즐거운 공양을 올리고, 평생토록 힘닿는 대로 승가에 보시를 베풀었습니다.”

‘‘สหาว เสฏฺฐินา เตน, ตานิ ปุญฺญานิ สพฺพโส;

ยาวชีวํ กริตฺวาน, สหาว สุคตึ คตา.

“그 장자와 함께 그러한 공덕을 온전히 평생토록 쌓은 뒤, 함께 선처에 태어났습니다.”

‘‘สมฺปตฺติโยนุโภตฺวาน, เทวตฺเต อถ มานุเส;

ฉายา วิย สรีเรน, สห เตเนว สํสรึ.

“천상과 인간 세상에서 복락을 누리며, 마치 몸을 따르는 그림자처럼 그와 함께 윤회했습니다.”

‘‘เอกนวุติโต [Pg.73] กปฺเป, วิปสฺสี นาม นายโก;

อุปฺปชฺชิ จารุทสฺสโน, สพฺพธมฺมวิปสฺสโก.

“91겁 전에 위빳시라는 이름의 인도자, 보기 드물게 아름답고 모든 법을 통찰하시는 분이 출현하셨습니다.”

‘‘ตทายํ พนฺธุปติยํ, พฺราหฺมโณ สาธุสมฺมโต;

อฑฺโฒ สนฺโต คุเณนาปิ, ธเนน จ สุทุคฺคโต.

“그때 반두마티 성에 훌륭하다고 인정받는 어느 브라만이 있었는데, 그는 덕성은 풍부했으나 재물은 매우 빈궁했습니다.”

‘‘ตทาปิ ตสฺสาหํ อาสึ, พฺราหฺมณี สมเจตสา;

กทาจิ โส ทิชวโร, สงฺคเมสิ มหามุนึ.

그때에도 나는 그의 아내인 바라문 여인으로서 그와 마음을 같이 하였습니다. 어느 때 그 뛰어난 바라문은 대성자(大聖者)를 만났습니다.

‘‘นิสินฺนํ ชนกายมฺหิ, เทเสนฺตํ อมตํ ปทํ;

สุตฺวา ธมฺมํ ปมุทิโต, อทาสิ เอกสาฏกํ.

대중들 사이에 앉으셔서 불사의 도(不死의 道)를 설하시는 것을 듣고, 그는 기뻐하며 입고 있던 한 벌의 옷을 공양 올렸습니다.

‘‘ฆรเมเกน วตฺเถน, คนฺตฺวาเนตํ ส มพฺรวิ;

อนุโมท มหาปุญฺญํ, ทินฺนํ พุทฺธสฺส สาฏกํ.

그는 옷 한 벌만 걸치고 집으로 돌아와 내게 이렇게 말했습니다. '부처님께 옷을 공양 올린 이 큰 공덕을 함께 기뻐해 주오.'

‘‘ตทาหํ อญฺชลึ กตฺวา, อนุโมทึ สุปีณิตา;

สุทินฺโน สาฏโก สามิ, พุทฺธเสฏฺฐสฺส ตาทิโน.

그때 나는 합장하고 크게 기뻐하며 수희(隨喜)하였습니다. '여보, 그러한 분이신 가장 뛰어나신 부처님께 옷을 참으로 잘 보시하셨습니다.'

‘‘สุขิโต สชฺชิโต หุตฺวา, สํสรนฺโต ภวาภเว;

พาราณสิปุเร รมฺเม, ราชา อาสิ มหีปติ.

그는 행복을 누리고 공덕을 갖춘 채 여러 생을 윤회하다가, 아름다운 바라나시 성에서 땅의 주인인 왕이 되었습니다.

‘‘ตทา ตสฺส มเหสีหํ, อิตฺถิคุมฺพสฺส อุตฺตมา;

ตสฺสาติ ทยิตา อาสึ, ปุพฺพสฺเนเหน ภตฺตุโน.

그때 나는 그의 왕비로서 여인들 가운데 으뜸이었으며, 전생의 인연으로 남편인 왕에게 매우 사랑받는 아내가 되었습니다.

‘‘ปิณฺฑาย วิจรนฺเต เต, อฏฺฐ ปจฺเจกนายเก;

ทิสฺวา ปมุทิโต หุตฺวา, ทตฺวา ปิณฺฑํ มหารหํ.

탁발을 하러 다니시는 여덟 분의 벽지불을 뵙고, 그는 기뻐하며 값진 음식을 공양 올렸습니다.

‘‘ปุโน นิมนฺตยิตฺวาน, กตฺวา รตนมณฺฑปํ;

กมฺมาเรหิ กตํ ปตฺตํ, โสวณฺณํ วต ตตฺตกํ.

그분들을 다시 초청하여 보석 정자를 만들고, 세공사들이 만든 금 발우와 금 쟁반을 준비했습니다.

‘‘สมาเนตฺวาน เต สพฺเพ, เตสํ ทานมทาสิ โส;

โสณฺณาสเน ปวิฏฺฐานํ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ.

그분들을 모두 모셔와 금 자리에 앉으시게 한 뒤, 그는 청정한 마음으로 직접 손수 보시를 올렸습니다.

‘‘ตมฺปิ ทานํ สหาทาสึ, กาสิราเชนหํ ตทา;

ปุนาหํ พาราณสิยํ, ชาตา กาสิกคามเก.

그때 나도 카시 국왕과 함께 그 보시를 올렸습니다. 그 후 나는 다시 바라나시의 어느 카시 마을에서 태어났습니다.

‘‘กุฏุมฺพิกกุเล ผีเต, สุขิโต โส สภาตุโก;

เชฏฺฐสฺส ภาตุโน ชายา, อโหสึ สุปติพฺพตา.

부유한 장자의 가문에서 그는 형제와 함께 행복하게 살았습니다. 나는 그중 형의 아내로서 남편을 지극히 섬겼습니다.

‘‘ปจฺเจกพุทฺธํ [Pg.74] ทิสฺวาน, กนิยสฺส มม ภตฺตุโน;

ภาคนฺนํ ตสฺส ทตฺวาน, อาคเต ตมฺหิ ปาวทึ.

벽지불을 뵙고 시동생의 몫인 음식을 그분께 공양 올린 뒤, 시동생이 돌아오자 그에게 말했습니다.

‘‘นาภินนฺทิตฺถ โส ทานํ, ตโต ตสฺส อทาสหํ;

อุขา อานิย ตํ อนฺนํ, ปุโน ตสฺเสว โส อทา.

그는 그 보시를 기뻐하지 않았습니다. 그래서 나는 그에게 다른 음식을 주었습니다. 내가 솥을 가져와 음식을 주자, 그는 그것을 다시 벽지불에게 주었습니다.

‘‘ตทนฺนํ ฉฑฺฑยิตฺวาน, ทุฏฺฐา พุทฺธสฺสหํ ตทา;

ปตฺตํ กลลปุณฺณํ ตํ, อทาสึ ตสฺส ตาทิโน.

그때 나는 화가 나서 그 음식을 내던져 버리고, 그러한 분이신 부처님의 발우에 진흙을 가득 채워 드렸습니다.

‘‘ทาเน จ คหเณ เจว, อปเจ ปทุเสปิ จ;

สมจิตฺตมุขํ ทิสฺวา, ตทาหํ สํวิชึ ภุสํ.

보시를 올릴 때나 받으실 때나, 또한 공경할 때나 해를 입힐 때나, 평온한 그분의 얼굴을 보고 나는 그때 크게 뉘우치며 전율했습니다.

‘‘ปุโน ปตฺตํ คเหตฺวาน, โสธยิตฺวา สุคนฺธินา,ปสนฺนจิตฺตา ปูเรตฺวา, สฆตํ สกฺกรํ อทํ.

다시 발우를 받아 향기로운 것으로 깨끗이 씻어내고, 맑은 마음으로 버터와 설탕을 가득 채워 공양 올렸습니다.

‘‘ยตฺถ ยตฺถูปปชฺชามิ, สุรูปา โหมิ ทานโต;

พุทฺธสฺส อปกาเรน, ทุคฺคนฺธา วทเนน จ.

그 보시의 공덕으로 태어나는 곳마다 용모는 아름다웠으나, 부처님께 지은 잘못으로 인해 입에서는 고약한 냄새가 났습니다.

‘‘ปุน กสฺสปวีรสฺส, นิธายนฺตมฺหิ เจติเย;

โสวณฺณํ อิฏฺฐกํ วรํ, อทาสึ มุทิตา อหํ.

그 후 카사파 영웅(부처님)의 사리탑이 세워질 때, 나는 기쁜 마음으로 훌륭한 금 벽돌을 보시했습니다.

‘‘จตุชฺชาเตน คนฺเธน, นิจยิตฺวา ตมิฏฺฐกํ;

มุตฺตา ทุคฺคนฺธโทสมฺหา, สพฺพงฺคสุสมาคตา.

네 가지 향료로 그 벽돌을 공양하니, 입의 악취에서 벗어나 온몸에서 향기가 나고 모든 지체가 아름답게 조화를 이루었습니다.

‘‘สตฺต ปาติสหสฺสานิ, รตเนเหว สตฺตหิ;

กาเรตฺวา ฆตปูรานิ, วฏฺฏีนิ จ สหสฺสโส.

칠보로 만든 칠천 개의 그릇에 버터를 가득 채우고, 수천 개의 등불 심지를 만들었습니다.

‘‘ปกฺขิปิตฺวา ปทีเปตฺวา, ฐปยึ สตฺตปนฺติโย;

ปูชนตฺถํ โลกนาถสฺส, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

그것들에 불을 붙여 일곱 줄로 세워놓고, 맑고 깨끗한 마음으로 세상의 보호자이신 부처님을 예배하기 위해 공양 올렸습니다.

‘‘ตทาปิ ตมฺหิ ปุญฺญมฺหิ, ภาคินียิ วิเสสโต;

ปุน กาสีสุ สญฺชาโต, สุมิตฺตา อิติ วิสฺสุโต.

그때에도 그러한 공덕을 쌓는 데 함께했던 나의 동반자는 다시 카시에서 수밋타라는 이름으로 태어났습니다.

‘‘ตสฺสาหํ ภริยา อาสึ, สุขิตา สชฺชิตา ปิยา;

ตทา ปจฺเจกมุนิโน, อทาสึ ฆนเวฐนํ.

나는 그의 사랑받고 행복한 아내였습니다. 그때 나는 벽지불께 두터운 머리 수건을 공양 올렸습니다.

‘‘ตสฺสาปิ ภาคินี อาสึ, โมทิตฺวา ทานมุตฺตมํ;

ปุนาปิ กาสิรฏฺฐมฺหิ, ชาโต โกลิยชาติยา.

그 수승한 보시를 함께 기뻐하며 나도 그 공덕의 동반자가 되었습니다. 그 후 그는 다시 카시 왕국에서 콜리야 족으로 태어났습니다.

‘‘ตทา [Pg.75] โกลิยปุตฺตานํ, สเตหิ สห ปญฺจหิ;

ปญฺจ ปจฺเจกพุทฺธานํ, สตานิ สมุปฏฺฐหิ.

그때 그는 오백 명의 콜리야 청년들과 함께 오백 분의 벽지불을 지극히 모셨습니다.

‘‘เตมาสํ ตปฺปยิตฺวาน, อทาสิ จ ติจีวเร;

ชายา ตสฺส ตทา อาสึ, ปุญฺญกมฺมปถานุคา.

석 달 동안 그분들을 공양하고 세 벌의 가사를 올렸습니다. 그때 나는 그의 아내로서 공덕의 길을 함께 걸었습니다.

‘‘ตโต จุโต อหุ ราชา, นนฺโท นาม มหายโส;

ตสฺสาปิ มเหสี อาสึ, สพฺพกามสมิทฺธินี.

그 후 그는 세상을 떠나 명성 높은 난다 왕이 되었고, 나도 그의 왕비가 되어 모든 소망을 성취하며 살았습니다.

‘‘ตทา ราชา ภวิตฺวาน, พฺรหฺมทตฺโต มหีปติ;

ปทุมวตีปุตฺตานํ, ปจฺเจกมุนินํ ตทา.

그때 땅의 주인인 브라흐마닷타 왕이 되어, 파두마바티의 아들들인 벽지불들께,

‘‘สตานิ ปญฺจนูนานิ, ยาวชีวํ อุปฏฺฐหึ;

ราชุยฺยาเน นิวาเสตฺวา, นิพฺพุตานิ จ ปูชยึ.

정확히 오백 분의 벽지불을 평생토록 모셨습니다. 왕실 정원에 머물게 해 드리고 열반에 드신 후에도 그분들을 공양했습니다.

‘‘เจติยานิ จ กาเรตฺวา, ปพฺพชิตฺวา อุโภ มยํ;

ภาเวตฺวา อปฺปมญฺญาโย, พฺรหฺมโลกํ อคมฺหเส.

사리탑을 세우고 우리 두 사람은 모두 출가하였습니다. 사무량심을 닦아 범천의 세상에 태어났습니다.

‘‘ตโต จุโต มหาติตฺเถ, สุชาโต ปิปฺผลายโน;

มาตา สุมนเทวีติ, โกสิโคตฺโต ทิโช ปิตา.

그곳에서 죽어 마하띳따 마을에서 삡빨라야나로 태어났으니, 어머니는 수마나데비였고, 아버지는 꼬시야 성씨의 브라만이었습니다.

‘‘อหํ มทฺเท ชนปเท, สากลาย ปุรุตฺตเม;

กปฺปิลสฺส ทิชสฺสาสึ, ธีตา มาตา สุจีมติ.

나는 맛다 지방의 으뜸가는 도시 사깔라에서 브라만 까삘라의 딸이었고, 어머니는 수찌마띠였습니다.

‘‘ฆรกญฺจนพิมฺเพน, นิมฺมินิตฺวาน มํ ปิตา;

อทา กสฺสปธีรสฺส, กาเมหิ วชฺชิตสฺสมํ.

아버지는 황금으로 나의 형상을 만들어, 감각적 욕망을 멀리한 지혜로운 까싸빠에게 나를 주었습니다.

‘‘กทาจิ โส การุณิโก, คนฺตฺวา กมฺมนฺตเปกฺขโก;

กากาทิเกหิ ขชฺชนฺเต, ปาเณ ทิสฺวาน สํวิชิ.

언젠가 자비로운 그가 일터를 살피러 갔다가, 까마귀 등에게 먹히는 생명들을 보고 전율하였습니다.

‘‘ฆเรวาหํ ติเล ชาเต, ทิสฺวานาตปตาปเน;

กิมี กาเกหิ ขชฺชนฺเต, สํเวคมลภึ ตทา.

나 또한 집에서 뙤약볕에 말리는 깨 속에 생긴 벌레들이 까마귀들에게 먹히는 것을 보고, 그때 혐오감을 느꼈습니다.

‘‘ตทา โส ปพฺพชี ธีโร, อหํ ตมนุปพฺพชึ;

ปญฺจ วสฺสานิ นิวสึ, ปริพฺพาชวเต อหํ.

그때 지혜로운 그는 출가하였고, 나도 그를 따라 출가하였습니다. 나는 유행자의 서원을 지키며 5년 동안 머물렀습니다.

‘‘ยทา ปพฺพชิตา อาสิ, โคตมี ชินโปสิกา;

ตทาหํ ตมุปคนฺตฺวา, พุทฺเธน อนุสาสิตา.

승리자를 기르신 고따미께서 출가하셨을 때, 나는 그녀에게 가서 부처님의 가르침을 받았습니다.

‘‘น [Pg.76] จิเรเนว กาเลน, อรหตฺตมปาปุณึ;

อโห กลฺยาณมิตฺตตฺตํ, กสฺสปสฺส สิรีมโต.

머지않아 나는 아라한과를 증득하였으니, 아! 영광스러운 까싸빠의 선우 됨이여.

‘‘สุโต พุทฺธสฺส ทายาโท, กสฺสโป สุสมาหิโต;

ปุพฺเพนิวาสํ โย เวทิ, สคฺคาปายญฺจ ปสฺสติ.

부처님의 아들이자 상속자인 까싸빠는 마음이 잘 집중되어, 전생을 알고 천상과 지옥을 봅니다.

‘‘อโถ ชาติกฺขยํ ปตฺโต, อภิญฺญาโวสิโต มุนิ;

เอตาหิ ตีหิ วิชฺชาหิ, เตวิชฺโช โหติ พฺราหฺมโณ.

또한 태어남의 소멸에 이르렀고 신통을 완성한 성자이니, 이 세 가지 명지를 갖추어 세 가지 명지를 갖춘 브라만이라 불립니다.

‘‘ตเถว ภทฺทากาปิลานี, เตวิชฺชา มจฺจุหายินี;

ธาเรติ อนฺติมํ เทหํ, ชิตฺวา มารํ สวาหนํ.

그와 같이 바다 까삘라니도 세 가지 명지를 갖추고 죽음을 물리쳤으며, 군대를 거느린 마라를 이기고 마지막 몸을 지니고 있습니다.

‘‘ทิสฺวา อาทีนวํ โลเก, อุโภ ปพฺพชิตา มยํ;

ตฺยมฺห ขีณาสวา ทนฺตา, สีติภูตามฺห นิพฺพุตา.

세상의 재난을 보고 우리 둘은 출가하였으니, 번뇌를 다하고 잘 길들여졌으며, 서늘해졌고 평온에 들었습니다.

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ. (อป. เถรี ๒.๓.๒๔๔-๓๑๓);

나의 번뇌는 불태워졌고 ... (중략) ... 부처님의 가르침을 완수하였다. (아빠다나 테리 2.3.244-313)

อรหตฺตํ ปน ปตฺวา ปุพฺเพนิวาสญาเณ จิณฺณวสี อโหสิ. ตตฺถ สาติสยํ กตาธิการตฺตา อปรภาเค ตํ สตฺถา เชตวเน อริยคณมชฺเฌ นิสินฺโน ภิกฺขุนิโย ปฏิปาฏิยา ฐานนฺตเรสุ ฐเปนฺโต ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรนฺตีนํ อคฺคฏฺฐาเน ฐเปสิ. สา เอกทิวสํ มหากสฺสปตฺเถรสฺส คุณาภิตฺถวนปุพฺพกํ อตฺตโน กตกิจฺจตาทิวิภาวนมุเขน อุทานํ อุทาเนนฺตี –

그녀는 아라한과를 얻은 뒤 숙명통에 능숙해졌습니다. 그녀는 과거에 쌓은 공덕이 수승했기에, 나중에 스승께서는 제따바나에서 성스러운 대중 가운데 앉으시어 비구니들을 차례대로 직위에 임명하실 때, 그녀를 전생을 기억하는 이들 중 으뜸에 임명하셨습니다. 그녀는 어느 날 마하까싸빠 장로의 덕을 찬탄하며 자신의 할 일을 마쳤음을 밝히는 우다나를 읊었습니다.

๖๓.

63.

‘‘ปุตฺโต พุทฺธสฺส ทายาโท, กสฺสโป สุสมาหิโต;

ปุพฺเพนิวาสํ โยเวทิ, สคฺคาปายญฺจ ปสฺสติ.

부처님의 아들이자 상속자인 까싸빠는 마음이 잘 집중되어, 전생을 알고 천상과 지옥을 봅니다.

๖๔.

64.

‘‘อโถ ชาติกฺขยํ ปตฺโต, อภิญฺญาโวสิโต มุนิ;

เอตาหิ ตีหิ วิชฺชาหิ, เตวิชฺโช โหติ พฺราหฺมโณ.

또한 태어남의 소멸에 이르렀고 신통을 완성한 성자이니, 이 세 가지 명지를 갖추어 세 가지 명지를 갖춘 브라만이라 불립니다.

๖๕.

65.

‘‘ตเถว ภทฺทากาปิลานี, เตวิชฺชา มจฺจุหายินี;

ธาเรติ อนฺติมํ เทหํ, เชตฺวา มารํ สวาหนํ.

그와 같이 바다 까삘라니도 세 가지 명지를 갖추고 죽음을 물리쳤으며, 군대를 거느린 마라를 이기고 마지막 몸을 지니고 있습니다.

๖๖.

66.

‘‘ทิสฺวา อาทีนวํ โลเก, อุโภ ปพฺพชิตา มยํ;

ตฺยมฺห ขีณาสวา ทนฺตา, สีติภูตามฺห นิพฺพุตา’’ติ. –

세상의 재난을 보고 우리 둘은 출가하였으니, 번뇌를 다하고 잘 길들여졌으며, 서늘해졌고 평온에 들었습니다.

อิมา คาถา อภาสิ.

이 게송들을 읊었습니다.

ตตฺถ [Pg.77] ปุตฺโต พุทฺธสฺส ทายาโทติ พุทฺธานุพุทฺธภาวโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส อนุชาตสุโต ตโต เอว ตสฺส ทายภูตสฺส นวโลกุตฺตรธมฺมสฺส อาทาเนน ทายาโท กสฺสโป โลกิยโลกุตฺตเรหิ สมาธีหิ สุฏฺฐุ สมาหิตจิตฺตตาย สุสมาหิโต. ปุพฺเพนิวาสํ โยเวทีติ โย มหากสฺสปตฺเถโร ปุพฺเพนิวาสํ อตฺตโน ปเรสญฺจ นิวุตฺถกฺขนฺธสนฺตานํ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณน ปากฏํ กตฺวา อเวทิ อญฺญาสิ ปฏิวิชฺฌิ. สคฺคาปายญฺจ ปสฺสตีติ ฉพฺพีสติเทวโลกเภทํ สคฺคํ จตุพฺพิธํ อปายญฺจ ทิพฺพจกฺขุนา หตฺถตเล อามลกํ วิย ปสฺสติ.

거기서 '부처님의 아들이자 상속자'라는 것은 부처님을 따라 깨달았기에 정등각자께서 낳으신 아들이며, 그분의 유산인 아홉 가지 출세간법을 물려받았기에 상속자라는 뜻입니다. '까싸빠는 마음이 잘 집중되어'라는 것은 세간과 출세간의 삼매로 마음이 아주 잘 집중되었기 때문입니다. '전생을 안다'는 것은 마하까싸빠 장로가 자신과 타인의 과거 오온의 상속인 전생을 숙명통으로 분명하게 알았고 꿰뚫었다는 뜻입니다. '천상과 지옥을 본다'는 것은 스물여섯 가지 천상 세계와 네 가지 악처를 천안통으로 손바닥 위의 아말라까 열매를 보듯 본다는 의미입니다.

อโถ ชาติกฺขยํ ปตฺโตติ ตโต ปรํ ชาติกฺขยสงฺขาตํ อรหตฺตํ ปตฺโต. อภิญฺญาย อภิวิสิฏฺเฐน ญาเณน อภิญฺเญยฺยํ ธมฺมํ อภิชานิตฺวา ปริญฺเญยฺยํ ปริชานิตฺวา, ปหาตพฺพํ ปหาย, สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตฺวา โวสิโต นิฏฺฐํ ปตฺโต กตกิจฺโจ. อาสวกฺขยปญฺญาสงฺขาตํ โมนํ ปตฺตตฺตา มุนิ.

'또한 태어남의 소멸에 이르렀고'라는 것은 그 후에 태어남의 소멸이라 일컬어지는 아라한과에 도달했다는 뜻입니다. 신통, 즉 수승한 지혜로써 알아야 할 법을 알고, 철저히 알아야 할 것을 철저히 알며, 버려야 할 것을 버리고, 실현해야 할 것을 실현하여 완수했으니, 즉 마침내 도달하여 할 일을 마친 자입니다. 번뇌가 다한 지혜라고 불리는 성자의 상태에 도달했기에 성자라고 합니다.

ตเถว ภทฺทากาปิลานีติ ยถา มหากสฺสโป เอตาหิ ยถาวุตฺตาหิ ตีหิ วิชฺชาหิ เตวิชฺโช มจฺจุหายี จ, ตเถว ภทฺทากาปิลานี เตวิชฺชา มจฺจุหายินีติ. ตโต เอว ธาเรติ อนฺติมํ เทหํ, เชตฺวา มารํ สวาหนนฺติ อตฺตานเมว ปรํ วิย กตฺวา ทสฺเสติ.

'그와 같이 바다 까삘라니도'라는 것은 마하까싸빠가 앞서 말한 세 가지 명지를 갖추어 삼명자이며 죽음을 물리친 자인 것과 마찬가지로, 바다 까삘라니도 삼명자이며 죽음을 물리친 자라는 뜻입니다. '마지막 몸을 지니고 있다, 군대를 거느린 마라를 이기고'라는 구절에서는 자기 자신을 제3자처럼 표현하여 보여주고 있습니다.

อิทานิ ยถา เถรสฺส ปฏิปตฺติ อาทิมชฺฌปริโยสานกลฺยาณา, เอวํ มมปีติ ทสฺเสนฺตี ‘‘ทิสฺวา อาทีนว’’นฺติ โอสานคาถมาห. ตตฺถ ตฺยมฺห ขีณาสวา ทนฺตาติ เต มยํ มหากสฺสปตฺเถโร อหญฺจ อุตฺตเมน ทเมน ทนฺตา สพฺพโส ขีณาสวา จ อมฺห. สีติภูตามฺห นิพฺพุตาติ ตโต เอว กิเลสปริฬาหาภาวโต สีติภูตา สอุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา นิพฺพุตา จ อมฺห ภวามาติ อตฺโถ.

이제 장로의 수행이 처음과 중간과 끝이 훌륭했듯이 나의 수행도 그러함을 보여주기 위해 '세상의 재난을 보고'라는 마지막 게송을 읊었습니다. 거기서 '우리들은 번뇌를 다하고 잘 길들여졌으며'라는 것은 우리들, 즉 마하까싸빠 장로와 내가 최상의 길들여짐으로 길들여졌으며 모든 번뇌가 다했다는 뜻입니다. '서늘해졌고 평온에 들었다'라는 것은 번뇌의 열기가 없으므로 서늘해졌으며, 유여의열반계로 평온에 들었다는 의미입니다.

ภทฺทากาปิลานีเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

바다 까삘라니 장로니 게송 주석이 끝났습니다.

จตุกฺกนิปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

네 부의 모음 주석이 끝났습니다.

๕. ปญฺจกนิปาโต

5. 다섯 부의 모음

๑. อญฺญตราเถรีคาถาวณฺณนา

1. 어떤 장로니 게송 주석

ปญฺจกนิปาเต [Pg.78] ปณฺณวีสติ วสฺสานีติอาทิกา อญฺญตราย เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺตี อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท เทวทหนคเร มหาปชาปติโคตมิยา ธาตี หุตฺวา วฑฺเฒสิ. นามโคตฺตโต ปน อปญฺญาตา อโหสิ. สา มหาปชาปติโคตมิยา ปพฺพชิตกาเล สยมฺปิ ปพฺพชิตฺวา ปญฺจวีสติ สํวจฺฉรานิ กามราเคน อุปทฺทุตา อจฺฉราสงฺฆาตมตฺตมฺปิ กาลํ จิตฺเตกคฺคตํ อลภนฺตี พาหา ปคฺคยฺห กนฺทมานา ธมฺมทินฺนาเถริยา สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา กาเมหิ วินิวตฺติตมานสา กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา ภาวนมนุยญฺชนฺตี น จิรสฺเสว ฉฬภิญฺญา หุตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อุทานวเสน –

다섯 부의 모음에 있는 '이십오 년 동안'으로 시작되는 것은 어떤 장로니의 게송입니다. 그녀 또한 과거 부처님들 처소에서 공덕을 쌓았고, 여러 생에서 해탈의 토대가 되는 선법을 쌓아오다가, 이번 부처님의 시대에 데바다하 성에서 마하빠자빠띠 고따미의 유모가 되어 그녀를 길렀습니다. 그러나 이름과 성씨는 알려지지 않았습니다. 그녀는 마하빠자빠띠 고따미가 출가할 때 자신도 출가하였으나, 25년 동안 감각적 욕망에 시달려 손가락을 한 번 튕기는 짧은 시간조차 마음의 집중을 얻지 못했습니다. 그녀는 두 팔을 들고 울면서 담마딘나 장로니 곁에서 법을 듣고, 욕망에서 마음을 돌려 명상 주제를 받아 수행에 전념하였습니다. 머지않아 여섯 가지 신통을 갖추게 되었고, 자신의 수행을 되돌아보며 감흥어린 말로써 읊었습니다.

๖๗.

67.

‘‘ปณฺณวีสติ วสฺสานิ, ยโต ปพฺพชิตา อหํ;

นาจฺฉราสงฺฆาตมตฺตมฺปิ, จิตฺตสฺสูปสมชฺฌคํ.

내가 출가한 지 이십오 년이 지났으나, 손가락을 한 번 튕기는 짧은 시간조차 마음의 고요함을 얻지 못했습니다.

๖๘.

68.

‘‘อลทฺธา เจตโส สนฺตึ, กามราเคนวสฺสุตา;

พาหา ปคฺคยฺห กนฺทนฺตี, วิหารํ ปาวิสึ อหํ.

마음의 평화를 얻지 못하고 감각적 욕망에 젖어, 나는 두 팔을 들고 울부짖으며 사원으로 들어갔습니다.

๖๙.

69.

‘‘สา ภิกฺขุนึ อุปาคจฺฉึ, ยา เม สทฺธายิกา อหุ;

สา เม ธมฺมมเทเสสิ, ขนฺธายตนธาตุโย.

나는 내게 믿음직했던 그 비구니에게 다가갔습니다. 그녀는 내게 오온(khandha), 십이처(āyatana), 십팔계(dhātu)의 법을 설해 주었습니다.

๗๐.

70.

‘‘ตสฺสา ธมฺมํ สุณิตฺวาน, เอกมนฺเต อุปาวิสึ;

ปุพฺเพนิวาสํ ชานามิ, ทิพฺพจกฺขุ วิโสธิตํ.

그녀의 법을 듣고 나서 한곁에 앉았습니다. 나는 전생을 기억하고(숙명통), 천안(天眼)은 깨끗해졌습니다.

๗๑.

71.

‘‘เจโตปริจฺจญาณญฺจ, โสตธาตุ วิโสธิตา;

อิทฺธีปิ เม สจฺฉิกตา, ปตฺโต เม อาสวกฺขโย;

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ. –

타심통(他心通)을 얻고 천이계(天耳界)도 청정해졌습니다. 신통력도 체득하였고 번뇌의 멸진(누진통)에 이르렀습니다. 여섯 가지 신통(육신통)을 체득하였고, 부처님의 가르침을 완수하였습니다.

อิมา คาถา อภาสิ.

이러한 게송들을 읊었다.

ตตฺถ [Pg.79] นาจฺฉราสงฺฆาตมตฺตมฺปีติ อจฺฉราฆฏิตมตฺตมฺปิ ขณํ องฺคุลิโผฏนมตฺตมฺปิ กาลนฺติ อตฺโถ. จิตฺตสฺสูปสมชฺฌคนฺติ จิตฺตสฺส อุปสมํ จิตฺเตกคฺคํ น อชฺฌคนฺติ โยชนา, น ปฏิลภินฺติ อตฺโถ.

거기서 ‘손가락 튕길 정도의 순간도(nāccharāsaṅghātamattampīti)’란 손가락을 튕기는 정도의 찰나의 시간이라는 뜻이다. ‘마음의 평온을 얻지 못했다(cittassūpasamajjhaganti)’는 것은 마음의 평온, 즉 심일경성(心一境性)을 얻지 못했다는 의미이다.

กามราเคนวสฺสุตาติ กามคุณสงฺขาเตสุ วตฺถุกาเมสุ ทฬฺหตราภินิเวสิตาย พหเลน ฉนฺทราเคน ตินฺตจิตฺตา.

‘감각적 욕망의 탐욕에 젖어(kāmarāgenavassutā)’란 다섯 가지 가닥의 감각적 욕망이라 불리는 대상들에 대한 욕망에 매우 강하게 집착하여, 강한 욕탐으로 마음이 젖어 있다는 뜻이다.

ภิกฺขุนินฺติ ธมฺมทินฺนตฺเถรึ สนฺธาย วทติ.

‘비구니에게’란 담마딘나 테리(Dhammadinnā)를 가리켜 말한 것이다.

เจโตปริจฺจญาณญฺจาติ เจโตปริยญาณญฺจ วิโสธิตนฺติ สมฺพนฺโธ, อธิคตนฺติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

‘타심통(cetopariccañāṇañca)’은 그것이 청정해졌다는 것과 연결되며, 이를 성취했다는 뜻이다. 나머지는 이미 설명한 바와 같다.

อญฺญตราเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

어떤 비구니 장로(안냐타라 테리)의 게송에 대한 주해를 마친다.

๒. วิมลาเถรีคาถาวณฺณนา

2. 위말라(Vimalā) 장로 비구니 게송의 주해

มตฺตา วณฺเณน รูเปนาติอาทิกา วิมลาย เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินิตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท เวสาลิยํ อญฺญตราย รูปูปชีวินิยา อิตฺถิยา ธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ. วิมลาติสฺสา นามํ อโหสิ. สา วยปฺปตฺตา ตเถว ชีวิกํ กปฺเปนฺตี เอกทิวสํ อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ เวสาลิยํ ปิณฺฑาย จรนฺตํ ทิสฺวา ปฏิพทฺธจิตฺตา หุตฺวา เถรสฺส วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา เถรํ อุทฺทิสฺส ปโลภนกมฺมํ กาตุํ อารภิ. ‘‘ติตฺถิเยหิ อุยฺโยชิตา ตถา อกาสี’’ติ เกจิ วทนฺติ. เถโร ตสฺสา อสุภวิภาวนมุเขน สนฺตชฺชนํ กตฺวา โอวาทมทาสิ. ตํ เหฏฺฐา เถรคาถาย อาคตเมว, ตถา ปน เถเรน โอวาเท ทินฺเน สา สํเวคชาตา หิโรตฺตปฺปํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา สาสเน ปฏิลทฺธสทฺธา อุปาสิกา หุตฺวา อปรภาเค ภิกฺขุนีสุ ปพฺพชิตฺวา ฆเฏนฺตี วายมนฺตี เหตุสมฺปนฺนตาย น จิรสฺเสว อรหตฺตํ ปตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อุทานวเสน –

‘빛깔과 형색에 취하여(Mattā vaṇṇena rūpena)’ 등으로 시작되는 게송은 위말라(Vimalā) 장로 비구니의 것이다. 그녀 역시 이전의 부처님들 처소에서 공덕을 쌓고 여기저기 태어나는 동안 윤회에서 벗어날 토대가 되는 선업을 쌓았다. 이번 부처님 생존 시에 웨살리에서 어떤 기녀의 딸로 태어났다. 이름은 위말라였다. 그녀는 성인이 되어 역시 같은 직업으로 생계를 유지하다가, 어느 날 웨살리에서 탁발을 다니시는 존자 마하목갈라나를 보고 마음이 끌려 장로가 머무는 곳으로 가서 장로를 유혹하려 했다. 어떤 이들은 그녀가 외도들에 의해 부추김을 받아 그렇게 했다고도 한다. 장로는 그녀에게 부정관(不淨觀)을 통해 꾸짖으며 훈계하였다. 그 내용은 이미 장로게(Theragāthā)에 나온 바와 같다. 장로의 훈계를 들은 그녀는 전율을 느껴 부끄러움과 창피함(慚愧)을 일으켰고, 가르침에 대한 믿음을 얻어 재가신도가 되었다. 나중에 비구니로 출가하여 정진한 결과, 인연이 성숙하여 오래지 않아 아라한과를 얻었으며, 자신의 수행 과정을 되돌아보며 기쁨에 넘쳐 이렇게 읊었다.

๗๒.

72.

‘‘มตฺตา วณฺเณน รูเปน, โสภคฺเคน ยเสน จ;

โยพฺพเนน จุปตฺถทฺธา, อญฺญาสมติมญฺญิหํ.

나는 나의 빛깔과 형색에 취하고, 아름다움과 명성에 취했으며, 젊음에 도취되어 오만해져서 다른 여인들을 경멸했습니다.

๗๓.

73.

‘‘วิภูเสตฺวา [Pg.80] อิมํ กายํ, สุจิตฺตํ พาลลาปนํ;

อฏฺฐาสึ เวสิทฺวารมฺหิ, ลุทฺโท ปาสมิโวฑฺฑิย.

어리석은 자들을 현혹하고 화려하게 꾸민 이 몸을 단장하고서, 사냥꾼이 그물을 치듯이 유녀의 집 문앞에 서 있었습니다.

๗๔.

74.

‘‘ปิฬนฺธนํ วิทํเสนฺตี, คุยฺหํ ปกาสิกํ พหุํ;

อกาสึ วิวิธํ มายํ, อุชฺฌคฺฆนฺตี พหุํ ชนํ.

장신구들을 보여주고 은밀한 곳과 드러난 곳을 많이 노출하며, 많은 사람을 비웃으며 갖가지 유혹의 마술을 부렸습니다.

๗๕.

75.

‘‘สาชฺช ปิณฺฑํ จริตฺวาน, มุณฺฑา สงฺฆาฏิปารุตา;

นิสินฺนา รุกฺขมูลมฺหิ, อวิตกฺกสฺส ลาภินี.

그런 내가 이제는 머리를 깎고 가사를 걸친 채 탁발을 하고, 나무 아래 앉아 무심(無尋)의 삼매(제2선)를 얻었습니다.

๗๖.

76.

‘‘สพฺเพ โยคา สมุจฺฉินฺนา, เย ทิพฺพา เย จ มานุสา;

เขเปตฺวา อาสเว สพฺเพ, สีติภูตามฺหิ นิพฺพุตา’’ติ. –

천상의 것이든 인간의 것이든 모든 속박(yoga)은 끊어졌습니다. 모든 번뇌를 소멸하여 나는 시원해졌고 평온에 도달했습니다.

อิมา คาถา อภาสิ.

이러한 게송들을 읊었다.

ตตฺถ มตฺตา วณฺเณน รูเปนาติ คุณวณฺเณน เจว รูปสมฺปตฺติยา จ. โสภคฺเคนาติ สุภคภาเวน. ยเสนาติ ปริวารสมฺปตฺติยา. มตฺตา วณฺณมทรูปมทโสภคฺคมทปริวารมทวเสน มทํ อาปนฺนาติ อตฺโถ. โยพฺพเนน จุปตฺถทฺธาติ โยพฺพนมเทน อุปรูปริ ถทฺธา โยพฺพนนิมิตฺเตน อหงฺกาเรน อุปตฺถทฺธจิตฺตา อนุปสนฺตมานสา. อญฺญาสมติมญฺญิหนฺติ อญฺญา อิตฺถิโย อตฺตโน วณฺณาทิคุเณหิ สพฺพถาปิ อติกฺกมิตฺวา มญฺญึ อหํ. อญฺญาสํ วา อิตฺถีนํ วณฺณาทิคุเณ อติมญฺญึ อติกฺกมิตฺวา อมญฺญึ อวมานํ อกาสึ.

거기서 ‘빛깔과 형색에 취하여(mattā vaṇṇena rūpena)’란 덕스러운 용모와 형색의 성취를 말한다. ‘아름다움(sobhagga)’이란 매력적인 상태를, ‘명성(yasa)’이란 추종자가 많은 성취를 말한다. 용모의 취함, 형색의 취함, 아름다움의 취함, 주변 사람들의 취함으로 인해 취한 상태가 되었다는 뜻이다. ‘젊음에 도취되어 오만해져서(yobbanena cupatthaddhā)’란 젊음의 아만에 의해 더욱더 뻣뻣해진 것이니, 젊음을 이유로 한 자만심으로 마음이 들뜨고 가라앉지 않은 상태를 말한다. ‘다른 여인들을 경멸했습니다(aññāsamatimaññihaṃ)’란 다른 여인들을 자신의 용모 등의 자질로 모든 면에서 능가한다고 생각했거나, 다른 여인들의 용모 등의 자질을 업신여기고 무시했다는 뜻이다.

วิภูสิตฺวา อิมํ กายํ, สุจิตฺตํ พาลลาปนนฺติ อิมํ นานาวิธอสุจิภริตํ เชคุจฺฉํ อหํ มมาติ พาลานํ ลาปนโต วาจนโต พาลลาปนํ มม กายํ ฉวิราคกรณเกสฏฺฐปนาทินา สุจิตฺตํ วตฺถาภรเณหิ วิภูสิตฺวา สุมณฺฑิตปสาทิตํ กตฺวา. อฏฺฐาสึ เวสิทฺวารมฺหิ, ลุทฺโท ปาสมิโวฑฺฑิยาติ มิคลุทฺโท วิย มิคานํ พนฺธนตฺถาย ทณฺฑวากุราทิมิคปาสํ, มารสฺส ปาสภูตํ ยถาวุตฺตํ มม กายํ เวสิทฺวารมฺหิ เวสิยา ฆรทฺวาเร โอฑฺฑิยิตฺวา อฏฺฐาสึ.

‘어리석은 자들을 현혹하고 화려하게 꾸민 이 몸을 단장하고서(vibhūsitvā imaṃ kāyaṃ, sucittaṃ bālalāpanaṃ)’란 온갖 부정한 것으로 가득 찬 혐오스러운 이 몸을, 어리석은 자들이 ‘나의 것’이라고 말하며 매달리기에 ‘어리석은 자들을 현혹하는 것’이라 하며, 피부의 빛깔을 내고 머리를 손질하는 등으로 아름답게 꾸미고 옷과 장신구로 화려하게 장식하고 단장했다는 뜻이다. ‘사냥꾼이 그물을 치듯이 유녀의 집 문앞에 서 있었습니다(aṭṭhāsiṃ vesidvāramhi, luddo pāsamivoḍḍiya)’란 사냥꾼이 짐승을 잡기 위해 덫이나 그물을 치듯이, 마라의 올가미와 같은 자신의 몸을 기녀의 집 문 앞에 두고 서 있었다는 뜻이다.

ปิฬนฺธนํ วิทํเสนฺตี, คุยฺหํ ปกาสิกํ พหุนฺติ อูรุชฆนถนทสฺสนาทิกํ คุยฺหญฺเจว ปาทชาณุสิราทิกํ ปกาสญฺจาติ คุยฺหํ ปกาสิกญฺจ พหุํ นานปฺปการํ ปิฬนฺธนํ อาภรณํ ทสฺเสนฺตี. อกาสึ วิวิธํ มายํ, อุชฺฌคฺฆนฺตี พหุํ [Pg.81] ชนนฺติ โยพฺพนมทมตฺตํ พหุํ พาลชนํ วิปฺปลมฺเภตุํ หสนฺตี คนฺธมาลาวตฺถาภรณาทีหิ สรีรสภาวปฏิจฺฉาทเนน หสวิลาสภาวาทีหิ เตหิ จ วิวิธํ นานปฺปการํ วญฺจนํ อกาสึ.

‘장신구들을 보여주고 은밀한 곳과 드러난 곳을 많이 노출하며(piḷandhanaṃ vidaṃsentī, guyhaṃ pakāsikaṃ bahuṃ)’란 허벅지, 엉덩이, 가슴 등 은밀한 곳과 발, 무릎, 머리 등 드러난 곳에 여러 가지 장신구를 달아 보여준다는 뜻이다. ‘많은 사람을 비웃으며 갖가지 유혹의 마술을 부렸습니다(akāsiṃ vividhaṃ māyaṃ, ujjhagghantī bahuṃ janaṃ)’란 젊음의 망상에 빠진 어리석은 사람들을 유혹하기 위해 웃으면서, 향기나 꽃, 의복과 장신구 등으로 몸의 본래 모습을 숨기고 웃음과 교태 등으로 그들을 속이는 갖가지 기만행위를 했다는 뜻이다.

สาชฺช ปิณฺฑํ จริตฺวาน…เป… อวิตกฺกสฺส ลาภินีติ สา อหํ เอวํ ปมาทวิหารินี สมานา อชฺช อิทานิ อยฺยสฺส มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส โอวาเท ฐตฺวา สาสเน ปพฺพชิตฺวา มุณฺฑา สงฺฆาฏิปารุตา หุตฺวา ปิณฺฑํ จริตฺวาน ภิกฺขาหารํ ภุญฺชิตฺวา นิสินฺนา รุกฺขมูลมฺหิ รุกฺขมูเล วิวิตฺตาสเน นิสินฺนา ทุติยชฺฌานปาทกสฺส อคฺคผลสฺส อธิคเมน อวิตกฺกสฺส ลาภินี อมฺหีติ โยชนา.

‘그런 내가 이제는 탁발을 하고… 중략 … 무심의 삼매를 얻었습니다(Sājja piṇḍaṃ caritvāna…pe… avitakkassa lābhinī)’란 예전에는 그렇게 방일하게 살았던 내가 이제는 존자 마하목갈라나 장로의 훈계에 머물며 가르침에 출가하여, 머리를 깎고 가사를 입고 탁발하여 음식을 먹고 숲속 나무 아래의 한적한 처소에 앉아 제2선을 기초로 하는 최고의 결실(아라한과)을 얻음으로써 ‘일으킨 생각(vitakka)이 없는 상태’를 얻게 되었다는 의미이다.

สพฺเพ โยคาติ กามโยคาทโย จตฺตาโรปิ โยคา. สมุจฺฉินฺนาติ ปฐมมคฺคาทินา ยถารหํ สมฺมเทว อุจฺฉินฺนา ปหีนา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

‘모든 속박(sabbe yogā)’이란 감각적 욕망의 속박 등 네 가지 속박을 말한다. ‘끊어졌다(samucchinnā)’는 것은 첫 번째 도(예류도) 등에 의해 적절하게 완전히 끊어지고 버려졌다는 뜻이다. 나머지는 이미 설명한 바와 같다.

วิมลาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

위말라 장로 비구니 게송의 주해를 마친다.

๓. สีหาเถรีคาถาวณฺณนา

3. 시하(Sīhā) 장로 비구니 게송의 주해

อโยนิโส มนสิการาติอาทิกา สีหาย เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินิตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท เวสาลิยํ สีหเสนาปติโน ภคินิยา ธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ตสฺสา ‘‘มาตุลสฺส นามํ กโรมา’’ติ สีหาติ นามํ อกํสุ. สา วิญฺญุตํ ปตฺวา เอกทิวสํ สตฺถารา สีหสฺส เสนาปติโน ธมฺเม เทสิยมาเน ตํ ธมฺมํ สุตฺวา ปฏิลทฺธสทฺธา มาตาปิตโร อนุชานาเปตฺวา ปพฺพชิ. ปพฺพชิตฺวา จ วิปสฺสนํ อารภิตฺวาปิ พหิทฺธา ปุถุตฺตารมฺมเณ วิธาวนฺตํ จิตฺตํ นิวตฺเตตุํ อสกฺโกนฺตี สตฺต สํวจฺฉรานิ มิจฺฉาวิตกฺเกหิ พาธียมานา จิตฺตสฺสาทํ อลภนฺตี ‘‘กึ เม อิมินา ปาปชีวิเตน, อุพฺพนฺธิตฺวา มริสฺสามี’’ติ ปาสํ คเหตฺวา รุกฺขสาขายํ ลคฺคิตฺวา ตํ อตฺตโน กณฺเฐ ปฏิมุญฺจนฺตี ปุพฺพาจิณฺณวเสน วิปสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหริ, อนฺติมภวิกตาย ปาสสฺส พนฺธนํ คีวฏฺฐาเน อโหสิ, ญาณสฺส ปริปากํ คตตฺตา สา ตาวเทว วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา สห [Pg.82] ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. อรหตฺตํ ปตฺตสมกาลเมว จ ปาสพนฺโธ คีวโต มุจฺจิตฺวา วินิวตฺติ. สา อรหตฺเต ปติฏฺฐิตา อุทานวเสน –

‘비지혜로운 주의(ayoniso manasikāra)’ 등으로 시작되는 게송은 씨하(Sīhā) 장로니의 것이다. 그녀 또한 과거 부처님들 처소에서 공덕을 쌓고, 여러 생에서 해탈의 의지처가 되는 선업을 쌓아 이번 부처님 생에 웨살리에서 씨하(Sīha) 장군의 누이의 딸로 태어났다. 그녀의 이름을 ‘외삼촌의 이름을 따서 짓자’고 하여 씨하라고 지었다. 그녀는 성년이 되어 어느 날 스승(부처님)께서 씨하 장군에게 법을 설하실 때 그 법을 듣고 신심을 얻어 부모님의 허락을 받아 출가하였다. 출가한 후 위빳사나를 시작했음에도 불구하고, 외부의 다양한 대상들로 치닫는 마음을 돌이키지 못하여 7년 동안 그릇된 사유들에 시달리며 마음의 즐거움을 얻지 못했다. 그녀는 ‘이러한 죄악된 삶이 내게 무슨 소용인가, 목을 매어 죽으리라’고 생각하며 밧줄을 가지고 나뭇가지에 걸고 자신의 목에 그것을 매려 할 때, 과거에 닦은 습성으로 인해 위빳사나로 마음을 향하게 하였다. 마지막 생이었기에 올가미가 목에 걸려 있는 상태에서 지혜가 성숙함에 이르러, 그녀는 즉시 위빳사나를 증장시켜 네 가지 무애해와 함께 아라한과에 도달했다. 아라한과에 도달함과 동시에 목의 밧줄 올가미는 풀려 내려왔다. 그녀는 아라한과에 머물며 기쁨에 넘쳐 이렇게 읊었다.

๗๗.

77.

‘‘อโยนิโส มนสิการา, กามราเคน อฏฺฏิตา;

อโหสึ อุทฺธตา ปุพฺเพ, จิตฺเต อวสวตฺตินี.

“비지혜로운 주의(ayoniso manasikāra)로 인해, 감각적 욕망에 시달리며, 예전에 나는 들뜨고 마음을 제어하지 못했네.”

๗๘.

78.

‘‘ปริยุฏฺฐิตา กฺเลเสหิ, สุภสญฺญานุวตฺตินี;

สมํ จิตฺตสฺส น ลภึ, ราคจิตฺตวสานุคา.

“번뇌들에 압도되고, 아름답다는 인식(subhasaññā)을 따르며, 탐욕에 물든 마음의 지배를 받아 마음의 평온을 얻지 못했네.”

๗๙.

79.

‘‘กิสา ปณฺฑุ วิวณฺณา จ, สตฺต วสฺสานิ จาริหํ;

นาหํ ทิวา วา รตฺตึ วา, สุขํ วินฺทึ สุทุกฺขิตา.

“여위고 창백하며 안색이 변한 채로 7년 동안 (수행자로) 지냈으나, 낮이나 밤이나 행복을 얻지 못하고 몹시 고통스러웠네.”

๘๐.

80.

‘‘ตโต รชฺชุํ คเหตฺวาน, ปาวิสึ วนมนฺตรํ;

วรํ เม อิธ อุพฺพนฺธํ, ยญฺจ หีนํ ปุนาจเร.

“그리하여 밧줄을 들고 숲속으로 들어갔네. 다시 비천한 (재가자의) 삶을 사느니 여기서 목을 매는 것이 내게는 더 낫겠구나.”

๘๑.

81.

‘‘ทฬฺหปาสํ กริตฺวาน, รุกฺขสาขาย พนฺธิย;

ปกฺขิปึ ปาสํ คีวายํ, อถ จิตฺตํ วิมุจฺจิ เม’’ติ. –

“단단한 올가미를 만들어 나뭇가지에 매고 내 목에 올가미를 씌웠을 때, 그때 나의 마음은 해탈하였네.”

อิมา คาถา อภาสิ.

그녀는 이 게송들을 읊었다.

ตตฺถ อโยนิโส มนสิการาติ อนุปายมนสิกาเรน, อสุเภ สุภนฺติ วิปลฺลาสคฺคาเหน. กามราเคน อฏฺฏิตาติ กามคุเณสุ ฉนฺทราเคน ปีฬิตา. อโหสึ อุทฺธตา ปุพฺเพ, จิตฺเต อวสวตฺตินีติ ปุพฺเพ มม จิตฺเต มยฺหํ วเส อวตฺตมาเน อุทฺธตา นานารมฺมเณ วิกฺขิตฺตจิตฺตา อสมาหิตา อโหสึ.

거기서 ‘비지혜로운 주의(ayoniso manasikāra)’란 방편이 아닌 주의력으로, 부정(不淨)한 것을 깨끗(淨)하다고 전도된 집착을 하는 것이다. ‘감각적 욕망에 시달리며(kāmarāgena aṭṭitā)’란 감각적 욕망의 가닥들에 대한 갈망과 탐욕으로 고통받는 것이다. ‘예전에 나는 들뜨고 마음을 제어하지 못했네(ahosiṃ uddhatā pubbe, citte avasavattinī)’란 예전에 내 마음이 나의 통제 하에 있지 않을 때, 들뜨고 여러 대상에 흩어져 집중되지 못했음을 의미한다.

ปริยุฏฺฐิตา กฺเลเสหิ, สุภสญฺญานุวตฺตินีติ ปริยุฏฺฐานปตฺเตหิ กามราคาทิกิเลเสหิ อภิภูตา รูปาทีสุ สุภนฺติ ปวตฺตาย กามสญฺญาย อนุวตฺตนสีลา. สมํ จิตฺตสฺส น ลภึ, ราคจิตฺตวสานุคาติ กามราคสมฺปยุตฺตจิตฺตสฺส วสํ อนุคจฺฉนฺตี อีสกมฺปิ จิตฺตสฺส สมํ เจโตสมถํ จิตฺเตกคฺคตํ น ลภึ.

‘번뇌들에 압도되고, 아름답다는 인식을 따르며(pariyuṭṭhitā klesehi, subhasaññānuvattinī)’란 치성하게 일어난 감각적 욕망 등의 번뇌들에 굴복하고, 형색 등에 대해 ‘아름답다’고 일어나는 감각적 인식의 성질을 따르는 것이다. ‘마음의 평온을 얻지 못했네, 탐욕에 물든 마음의 지배를 받아(samaṃ cittassa na labhiṃ, rāgacittavasānugā)’란 감각적 탐욕과 결합된 마음의 권속을 따르느라 아주 미세한 마음의 평온이나 정지(cetosamatha), 혹은 심일경성(cittekaggata)조차 얻지 못했다는 것이다.

กิสา ปณฺฑุ วิวณฺณา จาติ เอวํ อุกฺกณฺฐิตภาเวน กิสา ธมนิสนฺถตคตฺตา อุปฺปณฺฑุปฺปณฺฑุกชาตา ตโต เอว วิวณฺณา วิคตฉวิวณฺณา จ หุตฺวา. สตฺต วสฺสานีติ สตฺต สํวจฺฉรานิ. จาริหนฺติ จรึ อหํ. นาหํ ทิวา วา [Pg.83] รตฺตึ วา, สุขํ วินฺทึ สุทุกฺขิตาติ เอวมหํ สตฺตสุ สํวจฺฉเรสุ กิเลสทุกฺเขน ทุกฺขิตา เอกทาปิ ทิวา วา รตฺตึ วา สมณสุขํ น ปฏิลภึ.

‘여위고 창백하며 안색이 변한 채(kisā paṇḍu vivaṇṇā ca)’란 이처럼 불만족스러운 상태로 인해 여위어 핏줄이 드러나고, 창백하게 질렸으며, 그로 인해 본래의 안색마저 잃게 된 것을 말한다. ‘7년 동안(satta vassāni)’은 7해 동안을 의미한다. ‘지냈으나(cārihaṃ)’는 내가 지냈다는 뜻이다. ‘낮이나 밤이나 행복을 얻지 못하고 몹시 고통스러웠네(nāhaṃ divā vā rattiṃ vā, sukhaṃ vindiṃ sudukkhitā)’란 이와 같이 내가 7년 동안 번뇌의 고통으로 괴로워하며 단 한 번도 낮이나 밤에 사문의 행복을 얻지 못했다는 뜻이다.

ตโตติ กิเลสปริยุฏฺฐาเนน สมณสุขาลาภภาวโต. รชฺชุํ คเหตฺวาน ปาวิสึ, วนมนฺตรนฺติ ปาสรชฺชุํ อาทาย วนนฺตรํ ปาวิสึ. กิมตฺถํ ปาวิสีติ เจ อาห – ‘‘วรํ เม อิธ อุพฺพนฺธํ, ยญฺจ หีนํ ปุนาจเร’’ติ ยทหํ สมณธมฺมํ กาตุํ อสกฺโกนฺตี หีนํ คิหิภาวํ ปุน อาจเร อาจเรยฺยํ อนุติฏฺเฐยฺยํ, ตโต สตคุเณน สหสฺสคุเณน อิมสฺมึ วนนฺตเร อุพฺพนฺธํ พนฺธิตฺวา มรณํ เม วรํ เสฏฺฐนฺติ อตฺโถ. อถ จิตฺตํ วิมุจฺจิ เมติ ยทา รุกฺขสาขาย พนฺธปาสํ คีวายํ ปกฺขิปิ, อถ ตทนนฺตรเมว วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนามคฺเคน ฆฏิตตฺตา มคฺคปฏิปาฏิยา สพฺพาสเวหิ มม จิตฺตํ วิมุจฺจิ วิมุตฺตํ อโหสีติ.

‘그리하여(tato)’란 번뇌의 압도됨으로 인해 사문의 행복을 얻지 못한 상태로부터를 의미한다. ‘밧줄을 들고 숲속으로 들어갔네(rajjuṃ gahetvāna pāvisiṃ, vanamantaraṃ)’란 올가미용 밧줄을 가지고 숲 깊은 곳으로 들어간 것이다. 무엇 때문에 들어갔는가에 대해 ‘다시 비천한 삶을 사느니 여기서 목을 매는 것이 내게는 더 낫겠구나’라고 하였다. 즉, 사문법을 행할 수 없어서 다시 비천한 재가자의 삶을 살거나 유지하느니, 차라리 이 숲에서 목을 매어 죽는 것이 백 배 천 배 더 낫고 수승하다는 의미이다. ‘그때 나의 마음은 해탈하였네(atha cittaṃ vimucci me)’란 나뭇가지에 매단 올가미를 목에 씌웠을 때, 바로 그 직후에 출세간으로 인도하는 위빳사나 도(道)에 전념함으로써 도의 순차에 따라 모든 번뇌로부터 내 마음이 해탈하고 벗어났음을 의미한다.

สีหาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

씨하 장로니 게송 주해를 마친다.

๔. สุนฺทรีนนฺทาเถรีคาถาวณฺณนา

4. 순다리난다(Sundarīnandā) 장로니 게송 주해

อาตุรํ อสุจินฺติอาทิกา สุนฺทรีนนฺทาย เถริยา คาถา. อยมฺปิ กิร ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต กาเล หํสวตีนคเร กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺวา, สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ สุณนฺตี สตฺถารํ เอกํ ภิกฺขุนึ ฌายินีนํ อคฺคฏฺฐาเน ฐเปนฺตํ ทิสฺวา อธิการกมฺมํ กตฺวา ตํ ฐานนฺตรํ ปตฺเถตฺวา กุสลํ อุปจินนฺตี กปฺปสตสหสฺสํ เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺตี อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท สกฺยราชกุเล นิพฺพตฺติ. นนฺทาติสฺสา นามํ อกํสุ. อปรภาเค รูปสมฺปตฺติยา สุนฺทรีนนฺทา, ชนปทกลฺยาณีติ จ ปญฺญายิตฺถ. สา อมฺหากํ ภควติ สพฺพญฺญุตํ ปตฺวา อนุปุพฺเพน กปิลวตฺถุํ คนฺตฺวา นนฺทกุมารญฺจ ราหุลกุมารญฺจ ปพฺพาเชตฺวา คเต สุทฺโธทนมหาราเช จ ปรินิพฺพุเต มหาปชาปติโคตมิยา ราหุลมาตาย จ ปพฺพชิตาย จินฺเตสิ – ‘‘มยฺหํ เชฏฺฐภาตา จกฺกวตฺติรชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตฺวา โลเก อคฺคปุคฺคโล พุทฺโธ ชาโต, ปุตฺโตปิสฺส ราหุลกุมาโร ปพฺพชิ, ภตฺตาปิ เม นนฺทราชา, มาตาปิ [Pg.84] มหาปชาปติโคตมี, ภคินีปิ ราหุลมาตา ปพฺพชิตา, อิทานาหํ เคเห กึ กริสฺสามิ, ปพฺพชิสฺสามี’’ติ ภิกฺขุนุปสฺสยํ คนฺตฺวา ญาติสิเนเหน ปพฺพชิ, โน สทฺธาย. ตสฺมา ปพฺพชิตฺวาปิ รูปํ นิสฺสาย อุปฺปนฺนมทา. ‘‘สตฺถา รูปํ วิวณฺเณติ ครหติ, อเนกปริยาเยน รูเป อาทีนวํ ทสฺเสตี’’ติ พุทฺธุปฏฺฐานํ น คจฺฉตีติอาทิ สพฺพํ เหฏฺฐา อภิรูปนนฺทาย วตฺถุสฺมึ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อยํ ปน วิเสโส – สตฺถารา นิมฺมิตํ อิตฺถิรูปํ อนุกฺกเมน ชราภิภูตํ ทิสฺวา อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต มนสิกโรนฺติยา เถริยา กมฺมฏฺฐานาภิมุขํ จิตฺตํ อโหสิ. ตํ ทิสฺวา สตฺถา ตสฺสา สปฺปายวเสน ธมฺมํ เทเสนฺโต –

‘병들고 불결하고’ 등으로 시작되는 게송은 순다리난다 장로니의 게송이다. 이분 또한 파두뭇타라 부처님 당시에 함사와티 시의 어느 가문에서 태어나 성년이 된 후, 스승의 처소에서 법을 듣던 중 스승께서 한 비구니를 선수행을 닦는 이들 가운데 으뜸으로 세우시는 것을 보고 공양의 공덕을 쌓고 그 지위를 염원하며 선업을 쌓았다. 십만 겁 동안 천상과 인간계를 윤회하다가 이번 불타 시대에 석가족 왕가에 태어났다. 사람들은 그녀의 이름을 난다라 불렀다. 훗날 그녀는 빼어난 용모 때문에 ‘순다리난다(아름다운 난다)’ 또는 ‘자나파다깔랴니(지방의 미인)’라고도 알려졌다. 그녀는 우리 세존께서 일체지를 증득하신 후 점차 카필라왓투에 가셔서 난다 왕자와 라훌라 왕자를 출가시키고, 숫도다나 대왕이 반열반한 후 마하파자파티 고타미와 라훌라의 어머니가 출가하자 다음과 같이 생각했다. ‘나의 큰오빠는 전륜성왕의 자리를 버리고 출가하여 세상에서 가장 존귀한 분인 부처님이 되셨고, 그 아들 라훌라 왕자도 출가했으며, 내 남편 난다 왕자도, 어머니 마하파자파티 고타미도, 언니인 라훌라의 어머니도 출가했다. 이제 내가 집에서 무엇을 하겠는가, 나도 출가하리라.’ 그리하여 비구니 사찰로 가서 친족에 대한 애착으로 출가하였으나 신심으로 한 것은 아니었다. 이 때문에 출가한 뒤에도 자신의 용모에 대한 자만심이 생겼다. ‘스승께서는 용모를 헐뜯고 비난하며, 여러 방편으로 용모의 재난을 보여주신다’고 생각하며 부처님을 시봉하러 가지 않는 등 모든 상황은 앞서 말한 아비루파난다의 이야기와 같은 방식으로 이해해야 한다. 다만 차이점은 스승께서 신통으로 만드신 여인의 모습이 점차 노쇠함에 압도되는 것을 보고, 장로니가 무상·고·무아로 관찰하며 수행으로 마음이 향했다는 점이다. 이를 보시고 스승께서는 그녀의 적성에 맞추어 법을 설하시며 다음과 같이 게송을 읊으셨다.

๘๒.

82.

‘‘อาตุรํ อสุจึ ปูตึ, ปสฺส นนฺเท สมุสฺสยํ;

อสุภาย จิตฺตํ ภาเวหิ, เอกคฺคํ สุสมาหิตํ.

“난다여, 병들고 불결하고 부패한 이 몸뚱이를 보라. 부정(不淨)에 마음을 닦고, 한 곳에 집중하여 잘 가다듬으라.”

๘๓.

83.

‘‘ยถา อิทํ ตถา เอตํ, ยถา เอตํ ตถา อิทํ;

ทุคฺคนฺธํ ปูติกํ วาติ, พาลานํ อภินนฺทิตํ.

“이것이 그러하듯 저것도 그러하며, 저것이 그러하듯 이것도 그러하다. 악취가 나고 부패한 것이 흘러나오니, 어리석은 자들이나 즐거워하는 것이로다.”

๘๔.

84.

‘‘เอวเมตํ อเวกฺขนฺตี, รตฺตินฺทิวมตนฺทิตา;

ตโต สกาย ปญฺญาย, อภินิพฺพิชฺฌ ทกฺขิส’’นฺติ. –

“이와 같이 밤낮으로 게으름 없이 관찰하라. 그러면 자신의 지혜로써 염오(厭離)하여 보게 되리라.”

อิมา ติสฺโส คาถา อภาสิ.

부처님께서는 이 세 편의 게송을 설하셨다.

สา เทสนานุสาเรน ญาณํ เปเสตฺวา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. ตสฺสา อุปริมคฺคตฺถาย กมฺมฏฺฐานํ อาจิกฺขนฺโต ‘‘นนฺเท, อิมสฺมึ สรีเร อปฺปมตฺตโกปิ สาโร นตฺถิ, มํสโลหิตเลปโน ชราทีนํ วาสภูโต, อฏฺฐิปุญฺชมตฺโต เอวาย’’นฺติ ทสฺเสตุํ –

그녀는 설법의 가르침을 따라 지혜를 기울여 예류과(수다원)에 머물렀다. 부처님께서는 그녀가 상위 도(道)에 이르게 하기 위해 수행법을 가르쳐주시며, “난다여, 이 몸에는 아주 작은 실체도 없다. 살과 피를 발라놓은 것으로서 늙음 등이 거처하는 곳일 뿐이며, 단지 뼈 무더기에 불과하다”는 것을 보여주기 위해 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘อฏฺฐินํ นครํ กตํ, มํสโลหิตเลปนํ;

ยตฺถ ชรา จ มจฺจุ จ, มาโน มกฺโข จ โอหิโต’’ติ. (ธ. ป. ๑๕๐) –

“뼈로써 성(城)을 만들고, 살과 피로 칠을 했네. 그곳에 늙음과 죽음, 그리고 자만과 기만이 머물러 있네.”

ธมฺมปเท อิมํ คาถมาห.

법구경에서 이 게송을 말씀하셨다.

สา เทสนาวสาเน อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถรี ๒.๓.๑๖๖-๒๑๙) –

그녀는 설법의 끝에 아라한과를 증득했다. 그것에 대하여 아파다나에 다음과 같이 설해져 있다.

‘‘ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน, สพฺพธมฺมาน ปารคู;

อิโต สตสหสฺสมฺหิ, กปฺเป อุปฺปชฺชิ นายโก.

“모든 법의 저 언덕에 이르신 파두뭇타라라는 이름의 승리자, 인도자께서 지금으로부터 십만 겁 전에 출현하셨다.”

‘‘โอวาทโก [Pg.85] วิญฺญาปโก, ตารโก สพฺพปาณินํ;

เทสนากุสโล พุทฺโธ, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

“교계하시고 이해시키시며 모든 생명을 건너게 하시는 분, 설법에 능숙하신 부처님께서는 많은 사람을 구원하셨다.”

‘‘อนุกมฺปโก การุณิโก, หิเตสี สพฺพปาณินํ;

สมฺปตฺเต ติตฺถิเย สพฺเพ, ปญฺจสีเล ปติฏฺฐปิ.

“자애롭고 자비로우시며 모든 생명의 이익을 구하시는 분은, 찾아온 모든 외도들을 오계(五戒)에 머물게 하셨다.”

‘‘เอวํ นิรากุลํ อาสิ, สุญฺญตํ ติตฺถิเยหิ จ;

วิจิตฺตํ อรหนฺเตหิ, วสีภูเตหิ ตาทิภิ.

“이처럼 외도들이 없어 혼란스럽지 않았고, 자재를 얻고 여여한 아라한들로 (세상은) 화려하게 수놓아졌다.”

‘‘รตนานฏฺฐปญฺญาสํ, อุคฺคโตว มหามุนิ;

กญฺจนคฺฆิยสงฺกาโส, พาตฺตึสวรลกฺขโณ.

“여든여덟 자(팔십팔 팔꿈치) 높이로 솟아오른 위대한 성자께서는 황금 등불처럼 빛나셨고, 서른두 가지의 뛰어난 상호를 갖추셨다.”

‘‘วสฺสสตสหสฺสานิ, อายุ วิชฺชติ ตาวเท;

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส, ตาเรสิ ชนตํ พหุํ.

“당시 수명은 십만 년이었으며, 그분은 그동안 머무시며 많은 사람을 구원하셨다.”

‘‘ตทาหํ หํสวติยํ, ชาตา เสฏฺฐิกุเล อหุํ;

นานารตนปชฺโชเต, มหาสุขสมปฺปิตา.

“그때 나는 함사와티에서 장자의 가문에 태어나, 온갖 보석의 빛 속에 큰 행복을 누리며 살았다.”

‘‘อุเปตฺวา ตํ มหาวีรํ, อสฺโสสึ ธมฺมเทสนํ;

อมตํ ปรมสฺสาทํ, ปรมตฺถนิเวทกํ.

“그 위대한 영웅께 다가가 법의 설법을 들었으니, 불사(不死)의 지극한 즐거움이며 최상의 진리를 알리는 것이었다.”

‘‘ตทา นิมนฺตยิตฺวาน, สสงฺฆํ โลกนายกํ;

ทตฺวา ตสฺส มหาทานํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

“그때 승가와 함께 세상의 인도자를 초청하여, 커다란 공양을 올리고 내 손으로 직접 신심을 다해 받들었다.”

‘‘ฌายินีนํ ภิกฺขุนีนํ, อคฺคฏฺฐานมปตฺถยึ;

นิปจฺจ สิรสา ธีรํ, สสงฺฆํ โลกนายกํ.

“수행하는 비구니들 가운데 으뜸가는 지위를 염원하며, 승가와 함께 계신 현자이신 세상의 인도자께 머리 숙여 예배했다.”

‘‘ตทา อทนฺตทมโก, ติโลกสรโณ ปภู;

พฺยากาสิ นรสารถิ, ลจฺฉเส ตํ สุปตฺถิตํ.

“그때 길들지 않은 이를 길들이시는 분, 삼계의 귀의처이며 자재하신 분, 인간의 어진 인도자께서는 나의 서원을 예언하셨다.”

‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป, โอกฺกากกุลสมฺภโว;

โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.

“십만 겁 후에 옥카카 가문에서 태어나 고타마라는 성을 가진 스승이 세상에 출현할 것이다.”

‘‘ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาทา, โอรสา ธมฺมนิมฺมิตา;

นนฺทาติ นาม นาเมน, เหสฺสติ สตฺถุ สาวิกา.

“그분의 법의 상속자이며, 마음에서 난 법의 자식으로서, 난다라는 이름의 스승의 여제자가 될 것이다.”

‘‘ตํ สุตฺวา มุทิตา หุตฺวา, ยาวชีวํ ตทา ชินํ;

เมตฺตจิตฺตา ปริจรึ, ปจฺจเยหิ วินายกํ.

“그 말을 듣고 기뻐하며 평생토록 그때의 승리자이신 인도자를 자애로운 마음으로 필수품을 공양하며 시봉했다.”

‘‘เตน [Pg.86] กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคจฺฉหํ.

“그 잘 행해진 업과 의지의 서원으로 인해, 인간의 몸을 버리고 타화자재천으로 갔다.”

‘‘ตโต จุตา ยามมคํ, ตโตหํ ตุสิตํ คตา;

ตโต จ นิมฺมานรตึ, วสวตฺติปุรํ ตโต.

“그곳에서 죽어 야마천에 갔고, 그 후 도솔천에 갔으며, 그다음 화락천과 타화자재천으로 갔다.”

‘‘ยตฺถ ยตฺถูปปชฺชามิ, ตสฺส กมฺมสฺส วาหสา;

ตตฺถ ตตฺเถว ราชูนํ, มเหสิตฺตมการยึ.

“그 업의 힘으로 내가 태어나는 곳마다 그곳 왕들의 왕비가 되었다.”

‘‘ตโต จุตา มนุสฺสตฺเต, ราชานํ จกฺกวตฺตินํ;

มณฺฑลีนญฺจ ราชูนํ, มเหสิตฺตมการยึ.

“그곳에서 죽어 인간계에서 전륜성왕과 여러 제후왕의 왕비가 되었다.”

‘‘สมฺปตฺตึ อนุโภตฺวาน, เทเวสุ มนุเชสุ จ;

สพฺพตฺถ สุขิตา หุตฺวา, เนกกปฺเปสุ สํสรึ.

“천상과 인간계에서 번영을 누리고 어디서나 행복하게 지내며 여러 겁 동안 윤회했다.”

‘‘ปจฺฉิเม ภเว สมฺปตฺเต, สุรมฺเม กปิลวฺหเย;

รญฺโญ สุทฺโธทนสฺสาหํ, ธีตา อาสึ อนินฺทิตา.

“마지막 생에 이르러 아름다운 카필라 성에서 숫도다나 왕의 흠잡을 데 없는 딸로 태어났다.”

‘‘สิริยา รูปินึ ทิสฺวา, นนฺทิตํ อาสิ ตํ กุลํ;

เตน นนฺทาติ เม นามํ, สุนฺทรํ ปวรํ อหุ.

“아름다움과 미모를 보고 가문이 기뻐하였으니, 그로 인해 나의 이름은 ‘아름답고 뛰어난 난다’가 되었다.”

‘‘ยุวตีนญฺจ สพฺพาสํ, กลฺยาณีติ จ วิสฺสุตา;

ตสฺมิมฺปิ นคเร รมฺเม, ฐเปตฺวา ตํ ยโสธรํ.

모든 젊은 여인들 가운데서 '칼리아니(아름다운 여인)'라 이름 높았습니다. 그 아름다운 성에서 야소다라를 제외하고는 말입니다.

‘‘เชฏฺโฐ ภาตา ติโลกคฺโค, ปจฺฉิโม อรหา ตถา;

เอกากินี คหฏฺฐาหํ, มาตรา ปริโจทิตา.

맏오라버니는 세간에서 으뜸가는 분이시고, 막내 동생 또한 아라한이 되셨는데, 나 홀로 재가에 머물고 있자니 어머니께서 다그치셨습니다.

‘‘สากิยมฺหิ กุเล ชาตา, ปุตฺเต พุทฺธานุชา ตุวํ;

นนฺเทนปิ วินา ภูตา, อคาเร กินฺนุ อจฺฉสิ.

사캬 가문에서 태어나 부처님의 여동생이며, 난다와도 떨어지게 되었는데 왜 집에서 머물고 있느냐?

‘‘ชราวสานํ โยพฺพญฺญํ, รูปํ อสุจิสมฺมตํ;

โรคนฺตมปิจาโรคฺยํ, ชีวิตํ มรณนฺติกํ.

청춘은 늙음으로 끝나고, 육신은 부정한 것으로 여겨지며, 건강은 병으로 끝나고, 생명은 죽음으로 끝나는 법이다.

‘‘อิทมฺปิ เต สุภํ รูปํ, สสีกนฺตํ มโนหรํ;

ภูสนานํ อลงฺการํ, สิริสงฺฆาฏสํนิภํ.

너의 이 아름다운 모습은 달처럼 사랑스럽고 마음을 사로잡으며, 장신구 중의 장식이며, 아름다움의 집합체와도 같구나.

‘‘ปุญฺชิตํ โลกสารํว, นยนานํ รสายนํ;

ปุญฺญานํ กิตฺติชนนํ, อุกฺกากกุลนนฺทนํ.

세상의 정수를 모아놓은 듯하고, 눈에는 영약과 같으며, 공덕의 명성을 낳고 옥까까 가문의 기쁨이로구나.

‘‘น [Pg.87] จิเรเนว กาเลน, ชรา สมธิเสสฺสติ;

วิหาย เคหํ การุญฺเญ, จร ธมฺมมนินฺทิเต.

머지않아 늙음이 엄습할 것이니, 허물없는 이여, 집을 떠나 연민하는 마음으로 법을 닦아라.

‘‘สุตฺวาหํ มาตุ วจนํ, ปพฺพชึ อนคาริยํ;

เทเหน นตุ จิตฺเตน, รูปโยพฺพนลาฬิตา.

어머니의 말씀을 듣고 나는 집 없는 곳으로 출가하였습니다. 그러나 몸만 그러했을 뿐 마음은 아니었으니, 외모와 젊음에 도취되어 있었습니다.

‘‘มหตา จ ปยตฺเตน, ฌานชฺเฌน ปรํ มม;

กาตุญฺจ วทเต มาตา, น จาหํ ตตฺถ อุสฺสุกา.

어머니는 나에게 큰 노력으로 선정을 닦는 데 전념하라고 말씀하셨지만, 나는 그 일에 마음을 쓰지 않았습니다.

‘‘ตโต มหาการุณิโก, ทิสฺวา มํ กามลาลสํ;

นิพฺพนฺทนตฺถํ รูปสฺมึ, มม จกฺขุปเถ ชิโน.

그러자 대비하신 승리자께서 내가 감각적 욕망에 빠져 있는 것을 보시고, 외모에 대한 집착을 끊어주시기 위해 나의 눈앞에 나타나셨습니다.

‘‘สเกน อานุภาเวน, อิตฺถึ มาเปสิ โสภินึ;

ทสฺสนียํ สุรุจิรํ, มมโตปิ สุรูปินึ.

부처님께서는 당신의 신통력으로 나보다 훨씬 더 아름답고 보기 좋으며 우아한 여인을 만들어내셨습니다.

‘‘ตมหํ วิมฺหิตา ทิสฺวา, อติวิมฺหิตเทหินึ;

จินฺตยึ สผลํ เมติ, เนตฺตลาภญฺจ มานุสํ.

나는 그녀를 보고 깜짝 놀랐습니다. 너무나 놀라운 자태를 보고, 인간의 눈을 가진 보람이 있다고 생각했습니다.

‘‘ตมหํ เอหิ สุภเค, เยนตฺโถ ตํ วเทหิ เม;

กุลํ เต นามโคตฺตญฺจ, วท เม ยทิ เต ปิยํ.

나는 그녀에게 '아름다운 이여, 이리 오세요. 그대가 원하는 것이 무엇인지 말해 주오. 그대의 가문과 이름과 성을 나에게 말해 주오, 실례가 되지 않는다면요'라고 말했습니다.

‘‘น วญฺจกาโล สุภเค, อุจฺฉงฺเค มํ นิวาสย;

สีทนฺตีว มมงฺคานิ, ปสุปฺปยมุหุตฺตกํ.

그녀는 '아름다운 이여, 지체할 시간이 없습니다. 나를 그대의 무릎에 눕혀주오. 내 사지가 무너져 내리는 것 같으니, 잠시만 쉬게 해주오'라고 답했습니다.

‘‘ตโต สีสํ มมงฺเค สา, กตฺวา สยิ สุโลจนา;

ตสฺสา นลาเฏ ปติตา, ลุทฺธา ปรมทารุณา.

그러자 아름다운 눈을 가진 그녀는 내 무릎에 머리를 대고 누웠습니다. 그런데 그녀의 이마에 지독하고 끔찍한 종기가 생겨났습니다.

‘‘สห ตสฺสา นิปาเตน, ปิฬกา อุปปชฺชถ;

ปคฺฆรึสุ ปภินฺนา จ, กุณปา ปุพฺพโลหิตา.

그녀가 눕자마자 종기들이 솟아오르더니, 그것이 터져 시체 썩는 냄새가 나는 고름과 피가 흘러나왔습니다.

‘‘ปภินฺนํ วทนญฺจาปิ, กุณปํ ปูติคนฺธนํ;

อุทฺธุมาตํ วินิลญฺจ, ปุพฺพญฺจาปิ สรีรกํ.

그녀의 얼굴은 일그러졌고 시체 썩는 악취가 났으며, 온몸은 부풀어 오르고 푸르스름하게 변하며 고름이 가득 찼습니다.

‘‘สา ปเวทิตสพฺพงฺคี, นิสฺสสนฺตี มุหุํ มุหุํ;

เวทยนฺตี สกํ ทุกฺขํ, กรุณํ ปริเทวยิ.

그녀는 온몸을 떨며 가쁜 숨을 몰아쉬었고, 자신의 고통을 느끼며 애처롭게 울부짖었습니다.

‘‘ทุกฺเขน ทุกฺขิตา โหมิ, ผุสยนฺติ จ เวทนา;

มหาทุกฺเข นิมุคฺคมฺหิ, สรณํ โหหิ เม สขี.

'나는 고통으로 괴롭습니다. 극심한 통증이 밀려듭니다. 나는 큰 고통에 빠졌으니, 친구여, 나의 의지처가 되어주오.'

‘‘กุหึ [Pg.88] วทนโสตํ เต, กุหึ เต ตุงฺคนาสิกา;

ตมฺพพิมฺพวโรฏฺฐนฺเต, วทนํ เต กุหึ คตํ.

그대의 입술은 어디로 갔으며, 오똑한 코는 어디로 갔는가? 붉은 빔바 열매 같던 입술과 그대의 얼굴은 어디로 갔는가?

‘‘กุหึ สสีนิภํ วณฺณํ, กมฺพุคีวา กุหึ คตา;

โทฬา โลลาว เต กณฺณา, เววณฺณํ สมุปาคตา.

달빛 같던 살결은 어디로 가고, 매끄러운 목은 어디로 갔는가? 흔들거리던 그대의 귀는 이제 추하게 변해버렸구나.

‘‘มกุฬขารกาการา, กลิกาว ปโยธรา;

ปภินฺนา ปูติกุณปา, ทุฏฺฐคนฺธิตฺตมาคตา.

꽃봉오리 같던 젖가슴은 터져서 썩은 송장처럼 되었고, 고약한 악취를 풍기게 되었구나.

‘‘เวทิมชฺฌาว สุสฺโสณี, สูนาว นีตกิพฺพิสา;

ชาตา อมชฺฌภริตา, อโห รูปมสสฺสตํ.

제단처럼 잘록했던 허리와 아름다운 엉덩이는 부어올라 흉측하게 되었고, 배가 불룩하게 튀어나왔으니, 아, 육신이란 참으로 덧없구나!

‘‘สพฺพํ สรีรสญฺชาตํ, ปูติคนฺธํ ภยานกํ;

สุสานมิว พีภจฺฉํ, รมนฺเต ยตฺถ พาลิสา.

온몸에서 생겨난 것은 악취뿐이요 공포스러우며, 무덤처럼 혐오스러운데, 어리석은 자들은 이런 육신을 즐기는구나.

‘‘ตทา มหาการุณิโก, ภาตา เม โลกนายโก;

ทิสฺวา สํวิคฺคจิตฺตํ มํ, อิมา คาถา อภาสถ.

그때 대비하신 나의 오라버니, 세상의 인도자께서는 내가 전율하고 있는 것을 보시고 이 게송들을 읊어 주셨습니다.

‘‘อาตุรํ กุณปํ ปูตึ, ปสฺส นนฺเท สมุสฺสยํ;

อสุภาย จิตฺตํ ภาเวหิ, เอกคฺคํ สุสมาหิตํ.

난다여, 병들고 썩어가는 추한 이 몸뚱이를 보아라. 부정관(不淨觀)으로 마음을 닦아 일념으로 집중하고 잘 안정시켜라.

‘‘ยถา อิทํ ตถา เอตํ, ยถา เอตํ ตถา อิทํ;

ทุคฺคนฺธํ ปูติกํ วาติ, พาลานํ อภินนฺทิตํ.

내 몸이 저러하듯 저 몸도 그러하며, 저 몸이 그러하듯 내 몸도 그러하다. 악취가 나고 썩어가는 것인데도 어리석은 자들은 이를 즐거워한다.

‘‘เอวเมตํ อเวกฺขนฺตี, รตฺตินฺทิวมตนฺทิตา;

ตโต สกาย ปญฺญาย, อภินิพฺพิชฺฌ ทกฺขิสํ.

이와 같이 밤낮으로 게으름 없이 관찰하며, 나의 지혜로써 염오하며 꿰뚫어 보았습니다.

‘‘ตโตหํ อติสํวิคฺคา, สุตฺวา คาถา สุภาสิตา;

ตตฺรฏฺฐิตาวหํ สนฺตี, อรหตฺตมปาปุณึ.

그리하여 나는 크게 전율하며 잘 설해진 게송을 듣고, 그 자리에 서서 평온을 얻어 아라한과를 성취하였습니다.

‘‘ยตฺถ ยตฺถ นิสินฺนาหํ, สทา ฌานปรายณา;

ชิโน ตสฺมึ คุเณ ตุฏฺโฐ, เอตทคฺเค ฐเปสิ มํ.

내가 어디에 앉아 있든 항상 선정에 몰입해 있으니, 승리자께서는 그 덕성을 기뻐하시어 나를 그 분야에서 으뜸으로 세워주셨습니다.

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

“내 번뇌는 다 타버렸고... 부처님의 가르침은 성취되었다.”

อรหตฺตํ ปน ปตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อุทานวเสน ‘‘อาตุรํ อสุจิ’’นฺติอาทินา สตฺถารา เทสิตาหิ ตีหิ คาถาหิ สทฺธึ –

한편, 그녀는 아라한과에 도달하여 자신의 수행을 되돌아보고는 감흥어린 게송으로서, 스승께서 설하신 ‘병들고 부정하며’ 등으로 시작되는 세 게송과 함께 다음과 같이 읊었다.

๘๕.

85.

‘‘ตสฺสา [Pg.89] เม อปฺปมตฺตาย, วิจินนฺติยา โยนิโส;

ยถาภูตํ อยํ กาโย, ทิฏฺโฐ สนฺตรพาหิโร.

“방일하지 않고 이치에 맞게 살피는 나에게, 안팎으로 이 몸의 실상이 있는 그대로 보여졌네.

๘๖.

86.

‘‘อถ นิพฺพินฺทหํ กาเย, อชฺฌตฺตญฺจ วิรชฺชหํ;

อปฺปมตฺตา วิสํยุตฺตา, อุปสนฺตามฺหิ นิพฺพุตา’’ติ. –

그리하여 나는 이 몸을 혐오하게 되었고, 안으로 탐욕을 떠났네. 방일하지 않고 모든 속박에서 벗어나, 고요해졌고 열반에 들었네.”

อิมา ทฺเว คาถา อภาสิ.

그녀는 이 두 게송을 읊었다.

ตตฺถ เอวเมตํ อเวกฺขนฺตี…เป… ทกฺขิสนฺติ เอตํ อาตุราทิสภาวํ กายํ เอวํ ‘‘ยถา อิทํ ตถา เอต’’นฺติอาทินา วุตฺตปฺปกาเรน รตฺตินฺทิวํ สพฺพกาลํ อตนฺทิตา หุตฺวา ปรโต โฆสเหตุกํ สุตมยญาณํ มุญฺจิตฺวา, ตโต ตํนิมิตฺตํ อตฺตนิ สมฺภูตตฺตา สกายภาวนามยาย ปญฺญาย ยาถาวโต ฆนวินิพฺโภคกรเณน อภินิพฺพิชฺฌ, กถํ นุ โข ทกฺขิสํ ปสฺสิสฺสนฺติ อาโภคปุเรจาริเกน ปุพฺพภาคญาณจกฺขุนา อเวกฺขนฺตี วิจินนฺตีติ อตฺโถ.

거기서 ‘이와 같이 관찰하면서...’ 등은 다음과 같은 뜻이다. 병든 상태 등의 본질을 지닌 이 몸을 ‘이것이 그러하듯 저것도 그러하다’ 등의 설해진 방식대로 밤낮으로 모든 시간 동안 게으름 없이 관찰하면서, 타인의 음성을 원인으로 하는 문소성혜(聞所成慧)를 놓아버리고, 그 표상을 자신에게 생겨나게 하여 자신의 몸을 닦음으로써 생기는 지혜(수소성혜)로써 사실대로 형체의 덩어리를 해체하여 꿰뚫어 보면서, ‘어떻게 볼 것인가, 보게 될 것인가’라고 주의를 기울임이 앞선 예비 단계의 지혜의 눈으로 관찰하고 살핀다는 뜻이다.

เตนาห ‘‘ตสฺสา เม อปฺปมตฺตายา’’ติอาทิ. ตสฺสตฺโถ – ตสฺสา เม สติอวิปฺปวาเสน อปฺปมตฺตาย โยนิโส อุปาเยน อนิจฺจาทิวเสน วิปสฺสนาปญฺญาย วิจินนฺติยา วีมํสนฺติยา, อยํ ขนฺธปญฺจกสงฺขาโต กาโย สสนฺตานปรสนฺตานวิภาคโต สนฺตรพาหิโร ยถาภูตํ ทิฏฺโฐ.

그래서 ‘방일하지 않는 나에게’라고 말씀하신 것이다. 그 뜻은, 마음 챙김을 놓치지 않아 방일하지 않는 내가, 이치에 맞는 방법으로 무상함 등을 통찰하는 위빳사나 지혜로써 살피고 조사할 때, 오온(五蘊)으로 이루어진 이 몸이 자신의 상속과 타인의 상속의 구분에 따라 안팎으로 실상 그대로 보여졌다는 것이다.

อถ ตถา ทสฺสนโต ปจฺฉา นิพฺพินฺทหํ กาเย วิปสฺสนาปญฺญาสหิตาย มคฺคปญฺญาย อตฺตภาเว นิพฺพินฺทึ, วิเสสโตว อชฺฌตฺตสนฺตาเน วิรชฺชิ วิราคํ อาปชฺชึ, อหํ ยถาภูตาย อปฺปมาทปฏิปตฺติยา มตฺถกปฺปตฺติยา อปฺปมตฺตา สพฺพโส สํโยชนานํ สมุจฺฉินฺนตฺตา วิสํยุตฺตา อุปสนฺตา จ นิพฺพุตา จ อมฺหีติ.

그리하여 그렇게 실상을 본 뒤에, 위빳사나 지혜를 동반한 도(道)의 지혜로써 자신의 존재에 대해 혐오하게 되었고, 특히 안의 상속에 대해 탐욕이 빛바래게 되었으며, 나는 실다운 방일하지 않는 수행이 정점에 도달하여, 방일하지 않고 모든 결박이 완전히 끊어졌기에 속박에서 벗어났으며, 고요해졌고 열반에 들었다는 것이다.

สุนฺทรีนนฺทาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

순다리난다 테리 게송 주해가 끝났다.

๕. นนฺทุตฺตราเถรีคาถาวณฺณนา

5. 난둣따라 테리 게송 주해

อคฺคึ จนฺทญฺจาติอาทิกา นนฺทุตฺตราย เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินิตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท กุรุรฏฺเฐ กมฺมาสธมฺมนิคเม พฺราหฺมณกุเล นิพฺพตฺติตฺวา[Pg.90], เอกจฺจานิ วิชฺชาฏฺฐานานิ สิปฺปายตนานิ จ อุคฺคเหตฺวา นิคณฺฐปพฺพชฺชํ อุปคนฺตฺวา, วาทปฺปสุตา ชมฺพุสาขํ คเหตฺวา ภทฺทากุณฺฑลเกสา วิย ชมฺพุทีปตเล วิจรนฺตี มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา ปราชยํ ปตฺตา เถรสฺส โอวาเท ฐตฺวา สาสเน ปพฺพชิตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺตี น จิรสฺเสว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อุทานวเสน –

‘불과 달과’ 등으로 시작되는 게송은 난둣따라 테리의 것이다. 그녀 또한 이전 부처님들 처소에서 공덕을 쌓고 여기저기 생에서 윤회를 벗어날 의지처가 되는 선업을 쌓아 왔으며, 이번 부처님 출현 시기에 쿠루 국의 깜마사담마 마을의 바라문 가문에서 태어났다. 여러 학문과 기술을 익힌 뒤 니간타파로 출가하였고, 논쟁을 즐겨 잠부 나뭇가지를 들고 밧다 쿤달라께사처럼 인도 대륙을 유랑하다가, 마하목갈라나 장로를 찾아가 질문을 던졌으나 패배하였다. 장로의 가르침에 머물며 교단에 출가하여 수행을 하다가 머지않아 네 가지 분석의 지혜와 함께 아라한과를 얻었다. 자신의 수행을 되돌아보고 감흥어로서 다음과 같이 읊었다.

๘๗.

87.

‘‘อคฺคึ จนฺทญฺจ สูริยญฺจ, เทวตา จ นมสฺสิหํ;

นทีติตฺถานิ คนฺตฺวาน, อุทกํ โอรุหามิหํ.

“불과 달과 해와 신들에게 나는 예배했네. 강가의 나루터로 가서 나는 물속으로 내려갔네.

๘๘.

88.

‘‘พหูวตสมาทานา, อฑฺฒํ สีสสฺส โอลิขึ;

ฉมาย เสยฺยํ กปฺเปมิ, รตฺตึ ภตฺตํ น ภุญฺชหํ.

많은 고행의 계율을 지키며 머리의 절반을 밀었네. 맨땅에서 잠을 자고 밤에는 음식을 먹지 않았네.

๘๙.

89.

‘‘วิภูสามณฺฑนรตา, นฺหาปนุจฺฉาทเนหิ จ;

อุปกาสึ อิมํ กายํ, กามราเคน อฏฺฏิตา.

장식과 꾸미기에 열중하고, 씻고 연고를 바르며, 감각적 욕망에 시달리면서 나는 이 몸을 보살폈네.

๙๐.

90.

‘‘ตโต สทฺธํ ลภิตฺวาน, ปพฺพชึ อนคาริยํ;

ทิสฺวา กายํ ยถาภูตํ, กามราโค สมูหโต.

그 뒤 신심을 얻어 집 없는 곳으로 출가했네. 몸을 있는 그대로 보게 되니 감각적 욕망이 뿌리 뽑혔네.

๙๑.

91.

‘‘สพฺเพ ภวา สมุจฺฉินฺนา, อิจฺฉา จ ปตฺถนาปิ จ;

สพฺพโยควิสํยุตฺตา, สนฺตึ ปาปุณิ เจตโส’’ติ. –

모든 존재에 대한 갈망은 끊어졌고 욕구와 바람도 사라졌네. 모든 결박에서 벗어나 마음의 평화를 얻었네.”

อิมา ปญฺจ คาถา อภาสิ.

그녀는 이 다섯 게송을 읊었다.

ตตฺถ อคฺคึ จนฺทญฺจ สูริยญฺจ, เทวตา จ นมสฺสิหนฺติ อคฺคิปฺปมุขา เทวาติ อินฺทานํ เทวานํ อาราธนตฺถํ อาหุตึ ปคฺคเหตฺวา อคฺคิญฺจ, มาเส มาเส สุกฺกปกฺขสฺส ทุติยาย จนฺทญฺจ, ทิวเส ทิวเส สายํ ปาตํ สูริยญฺจ, อญฺญา จ พาหิรา หิรญฺญคพฺภาทโย เทวตา จ, วิสุทฺธิมคฺคํ คเวสนฺตี นมสฺสิหํ นมกฺการํ อหํ อกาสึ. นทีติตฺถานิ คนฺตฺวาน, อุทกํ โอรุหามิหนฺติ คงฺคาทีนํ นทีนํ ปูชาติตฺถานิ อุปคนฺตฺวา สายํ ปาตํ อุทกํ โอตรามิ อุทเก นิมุชฺชิตฺวา องฺคสิญฺจนํ กโรมิ.

거기서 ‘불과 달과 해와 신들에게 나는 예배했네’란, 불을 으뜸으로 하는 신들, 즉 인드라 신들을 즐겁게 하기 위해 제물을 바치며 불에게, 매달 밝은 보름의 이튿날에 달에게, 매일 아침저녁으로 해에게, 그리고 다른 외부의 히란냐가르바 등의 신들에게 청정의 길을 찾으며 예배를 드렸다는 것이다. ‘강가의 나루터로 가서 나는 물속으로 내려갔네’란, 갠지스 강 등의 강에 있는 성스러운 나루터에 가서 아침저녁으로 물에 들어가 몸을 씻었다는 뜻이다.

พหูวตสมาทานาติ ปญฺจาตปตปฺปนาทิ พหุวิธวตสมาทานา. คาถาสุขตฺถํ พหูติ ทีฆกรณํ. อฑฺฒํ สีสสฺส โอลิขินฺติ มยฺหํ สีสสฺส อฑฺฒเมว [Pg.91] มุณฺเฑมิ. เกจิ ‘‘อฑฺฒํ สีสสฺส โอลิขินฺติ เกสกลาปสฺส อฑฺฒํ ชฏาพนฺธนวเสน พนฺธิตฺวา อฑฺฒํ วิสฺสชฺเชสิ’’นฺติ อตฺถํ วทนฺติ. ฉมาย เสยฺยํ กปฺเปมีติ ถณฺฑิลสายินี หุตฺวา อนนฺตรหิตาย ภูมิยา สยามิ. รตฺตึ ภตฺตํ น ภุญฺชหนฺติ รตฺตูปรตา หุตฺวา รตฺติยํ โภชนํ น ภุญฺชึ.

‘많은 고행의 계율을 지키며’란, 다섯 가지 열기로 고행하는 등 다양한 고행의 의무를 받아들인 것이다. 게송의 운율을 위해 ‘bahū’라고 길게 발음했다. ‘머리의 절반을 밀었네’란, 내 머리의 절반만 삭도질했다는 것이다. 어떤 이들은 ‘머리카락 뭉치의 절반은 상투를 짜서 묶고 절반은 풀어놓는 것’이라고 뜻을 설명하기도 한다. ‘맨땅에서 잠을 자고’란, 깔개 없는 바닥에서 자는 수행을 한 것이다. ‘밤에는 음식을 먹지 않았네’란, 밤에는 식사를 중단했다는 뜻이다.

วิภูสามณฺฑนรตาติ จิรกาลํ อตฺตกิลมถานุโยเคน กิลนฺตกายา ‘‘เอวํ สรีรสฺส กิลมเนน นตฺถิ ปญฺญาสุทฺธิ. สเจ ปน อินฺทฺริยานํ โตสนวเสน สรีรสฺส ตปฺปเนน สุทฺธิ สิยา’’ติ มนฺตฺวา อิมํ กายํ อนุคฺคณฺหนฺตี วิภูสายํ มณฺฑเน จ รตา วตฺถาลงฺกาเรหิ อลงฺกรเณ คนฺธมาลาทีหิ มณฺฑเน จ อภิรตา. นฺหาปนุจฺฉาทเนหิ จาติ สมฺพาหนาทีนิ กาเรตฺวา นฺหาปเนน อุจฺฉาทเนน จ. อุปกาสึ อิมํ กายนฺติ อิมํ มม กายํ อนุคฺคณฺหึ สนฺตปฺเปสึ. กามราเคน อฏฺฏิตาติ เอวํ กายทฬฺหีพหุลา หุตฺวา อโยนิโสมนสิการปจฺจยา ปริยุฏฺฐิเตน กามราเคน อฏฺฏิตา อภิณฺหํ อุปทฺทุตา อโหสึ.

‘장식과 꾸미기에 열중하고’란, 오랜 기간 고행에 전념하여 몸이 쇠약해졌을 때, ‘이와 같은 육체의 고행으로는 지혜의 청정이 없다. 만약 감각 기관을 만족시켜 육체를 편안케 함으로써 청정이 있게 된다면’이라고 생각하여 이 몸을 돌보면서, 옷과 장신구로 치장하고 향료와 꽃등으로 꾸미는 것에 열중했다는 것이다. ‘씻고 연고를 바르며’란, 마사지를 받고 씻고 기름 등을 바르는 것을 의미한다. ‘이 몸을 보살폈네’란, 나의 이 몸을 돌보고 즐겁게 했다는 뜻이다. ‘감각적 욕망에 시달리면서’란, 이와 같이 몸을 가꾸는 데 전념하며 그릇된 사유로 인해 치성해진 감각적 욕망에 눌려 자주 괴롭힘을 당했다는 뜻이다.

ตโต สทฺธํ ลภิตฺวานาติ เอวํ สมาทินฺนวตานิ ภินฺทิตฺวา กายทฬฺหีพหุลา วาทปฺปสุตา หุตฺวา ตตฺถ ตตฺถ วิจรนฺตี ตโต ปจฺฉา อปรภาเค มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส สนฺติเก ลทฺโธวาทานุสาสนา สทฺธํ ปฏิลภิตฺวา. ทิสฺวา กายํ ยถาภูตนฺติ สห วิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย อิมํ มม กายํ ยถาภูตํ ทิสฺวา อนาคามิมคฺเคน สพฺพโส กามราโค สมูหโต. ตโต ปรํ อคฺคมคฺเคน สพฺเพ ภวา สมุจฺฉินฺนา, อิจฺฉา จ ปตฺถนาปิ จาติ ปจฺจุปฺปนฺนวิสยาภิลาสสงฺขาตา อิจฺฉา จ อายติภวาภิลาสสงฺขาตา ปตฺถนาปิ สพฺเพ ภวาปิ สมุจฺฉินฺนาติ โยชนา. สนฺตึ ปาปุณิ เจตโสติ อจฺจนฺตํ สนฺตึ อรหตฺตผลํ ปาปุณึ อธิคจฺฉินฺติ อตฺโถ.

"그리하여 신심을 얻었으니(Tato saddhaṃ labhitvānā)"라는 것은, 이와 같이 수지했던 계행들을 깨뜨리고 몸의 강건함에만 치중하며 논쟁을 즐기는 자가 되어 여기저기 떠돌아다니다가, 그 후에 나중에 마하목갈라나 장로의 곁에서 훈계와 가르침을 얻어 신심을 되찾았다는 의미이다. "몸을 있는 그대로 보고(Disvā kāyaṃ yathābhūtaṃ)"라는 것은 위빳사나와 함께 도의 지혜(magga-paññā)로써 나의 이 몸을 있는 그대로 보아, 아나함도(anāgāmi-magga)로써 모든 감각적 욕망(kāmarāgo)을 완전히 뿌리 뽑았다는 것이다. 그 후(Tato paraṃ) 최고의 도(aggamagga, 아라한도)에 의해 모든 존재(bhava)가 끊어졌으며, "욕구와 염원 또한(icchā ca patthanāpi cā)"이라는 것은 현재의 대상에 대한 갈망인 욕구(icchā)와 미래의 존재에 대한 갈망인 염원(patthanā)도, 그리고 모든 존재(bhava)도 다 끊어졌다는 결합이다. "마음의 평온에 이르렀노라(Santiṃ pāpuṇi cetaso)"라는 것은 절대적인 평온인 아라한과를 얻어 도달했다는 뜻이다.

นนฺทุตฺตราเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

난둣따라 테리 게송 주석이 끝났다.

๖. มิตฺตากาฬีเถรีคาถาวณฺณนา

6. 미따깔리 테리 게송 주석

สทฺธาย [Pg.92] ปพฺพชิตฺวานาติอาทิกา มิตฺตากาฬิยา เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺตี อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท กุรุรฏฺเฐ กมฺมาสธมฺมนิคเม พฺราหฺมณกุเล นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺตา มหาสติปฏฺฐานเทสนาย ปฏิลทฺธสทฺธา ภิกฺขุนีสุ ปพฺพชิตฺวา สตฺต สํวจฺฉรานิ ลาภสกฺการคิทฺธิกา หุตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺตี ตตฺถ ตตฺถ วิจริตฺวา อปรภาเค โยนิโส อุมฺมุชฺชนฺตี สํเวคชาตา หุตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา น จิรสฺเสว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อุทานวเสน –

"믿음으로 출가하여(Saddhāya pabbajitvāna)" 등으로 시작되는 게송은 미따깔리 테리의 것이다. 그녀 또한 이전 부다들 아래에서 공덕을 쌓았으며, 여러 생에서 해탈의 의지처(vivaṭṭūpanissaya)가 되는 선업을 쌓아오다가, 이번 부처님 생에 쿠루(Kuru)국의 깜마사담마(Kammāsadhamma) 마을의 브라만 가문에서 태어나 지혜를 갖추게 되었다. 대념처경(Mahāsatipaṭṭhāna-sutta) 설법을 듣고 신심을 얻어 비구니들 사이에서 출가하였으나, 7년 동안 이득과 명예에 탐착하며 사문 법을 수행하면서도 여기저기 떠돌아다녔다. 나중에 이치에 맞게 사유(yoniso)를 일으켜 영적 절박함(saṃvega)이 생겨나 위빳사나를 시작하였고, 머지않아 무애해(paṭisambhidā)와 함께 아라한과를 얻었다. 자신의 수행을 되돌아보며 감흥어(udāna)로서 다음과 같이 읊었다.

๙๒.

92.

‘‘สทฺธาย ปพฺพชิตฺวาน, อคารสฺมานคาริยํ;

วิจรึหํ เตน เตน, ลาภสกฺการอุสฺสุกา.

“신심으로 집에서 나와 출가하여, 이득과 명예에 전념하며 여기저기를 떠돌아다녔네.

๙๓.

93.

‘‘ริญฺจิตฺวา ปรมํ อตฺถํ, หีนมตฺถํ อเสวิหํ;

กิเลสานํ วสํ คนฺตฺวา, สามญฺญตฺถํ น พุชฺฌิหํ.

“최상의 목표를 저버리고 저열한 목표를 쫓았으며, 번뇌의 힘에 굴복하여 사문의 목표를 깨닫지 못했네.

๙๔.

94.

‘‘ตสฺสา เม อหุ สํเวโค, นิสินฺนาย วิหารเก;

อุมฺมคฺคปฏิปนฺนามฺหิ, ตณฺหาย วสมาคตา.

“사원에 앉아 있는 내게 영적 절박함이 생겼으니, 나는 갈애의 힘에 굴복하여 그릇된 길에 들어섰구나.

๙๕.

95.

‘‘อปฺปกํ ชีวิตํ มยฺหํ, ชรา พฺยาธิ จ มทฺทติ;

ปุรายํ ภิชฺชติ กาโย, น เม กาโล ปมชฺชิตุํ.

“나의 삶은 짧고 늙음과 병이 나를 짓누르네. 이 몸이 무너지기 전에 내가 방일할 때가 아니로다.

๙๖.

96.

‘‘ยถาภูตมเวกฺขนฺตี, ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ;

วิมุตฺตจิตฺตา อุฏฺฐาสึ, กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ. – อิมา คาถา อภาสิ;

“오온의 생멸을 있는 그대로 관찰하며, 해탈한 마음으로 일어났으니, 부처님의 가르침을 다 이루었노라.” — 이 게송들을 읊었다.

ตตฺถ วิจรึหํ เตน เตน, ลาภสกฺการอุสฺสุกาติ ลาเภ จ สกฺกาเร จ อุสฺสุกา ยุตฺตปฺปยุตฺตา หุตฺวา เตน เตน พาหุสจฺจธมฺมกถาทินา ลาภุปฺปาทเหตุนา วิจรึ อหํ.

거기서 "이득과 명예에 전념하며 여기저기를 떠돌아다녔네(vicariṃhaṃ tena tena, lābhasakkāraussukā)"라는 것은 이득과 명예에 전념하고 몰두하여, 다문(bāhusacca)이나 법문(dhammakathā) 등 이득을 일으키는 원인으로써 여기저기 떠돌아다녔다는 뜻이다.

ริญฺจิตฺวา ปรมํ อตฺถนฺติ ฌานวิปสฺสนามคฺคผลาทึ อุตฺตมํ อตฺถํ ชหิตฺวา ฉฑฺเฑตฺวา. หีนมตฺถํ อเสวิหนฺติ จตุปจฺจยสงฺขาตอามิสภาวโต หีนํ ลามกํ อตฺถํ อโยนิโส ปริเยสนาย ปฏิเสวึ อหํ. กิเลสานํ วสํ คนฺตฺวาติ มานมทตณฺหาทีนํ กิเลสานํ วสํ อุปคนฺตฺวา สามญฺญตฺถํ สมณกิจฺจํ น พุชฺฌึ น ชานึ อหํ.

"최상의 목표를 저버리고(Riñcitvā paramaṃ atthaṃ)"라는 것은 선정, 위빳사나, 도와 과 등의 수승한 목표를 버리고 내팽개쳤다는 것이다. "저열한 목표를 쫓았으며(Hīnamatthaṃ asevihaṃ)"라는 것은 네 가지 필수품이라 불리는 물질적 이익(āmisa)의 상태인 저열하고 비천한 목표를 이치에 맞지 않는 탐구로써 쫓았다는 뜻이다. "번뇌의 힘에 굴복하여(Kilesānaṃ vasaṃ gantvā)"라는 것은 자만, 취기, 갈애 등의 번뇌의 지배를 받게 되어 "사문의 목표를 깨닫지 못했네(sāmaññatthaṃ na bujjhiṃ)", 즉 사문의 임무를 알지 못했다는 뜻이다.

นิสินฺนาย [Pg.93] วิหารเกติ มม วสนกโอวรเก นิสินฺนาย อหุ สํเวโค. กถนฺติ เจ, อาห ‘‘อุมฺมคฺคปฏิปนฺนามฺหี’’ติ. ตตฺถ อุมฺมคฺคปฏิปนฺนามฺหีติ ยาวเทว อนุปาทาย ปรินิพฺพานตฺถมิทํ สาสนํ, ตตฺถ สาสเน ปพฺพชิตฺวา กมฺมฏฺฐานํ อมนสิกโรนฺตี ตสฺส อุมฺมคฺคปฏิปนฺนา อมฺหีติ. ตณฺหาย วสมาคตาติ ปจฺจยุปฺปาทนตณฺหาย วสํ อุปคตา.

"사원에 앉아 있는 내게(Nisinnāya vihārake)"라는 것은 내가 거처하는 방에 앉아 있을 때 영적 절박함이 생겼다는 것이다. 어떻게 생겼는가 하면, "그릇된 길에 들어섰구나(ummaggapaṭipannāmhī)"라고 말한다. 여기서 "그릇된 길에 들어섰구나"라는 것은 이 가르침(sāsana)이 오직 집착 없는 반열반(parinibbāna)을 위한 것임에도, 그 가르침에 출가하여 명상 주제(kammaṭṭhāna)를 마음에 잡도리하지 않은 채 그 길에서 벗어나 잘못된 길을 가고 있었다는 뜻이다. "갈애의 힘에 굴복하여(Taṇhāya vasamāgatā)"라는 것은 필수품을 생기게 하려는 갈애의 지배를 받았다는 뜻이다.

อปฺปกํ ชีวิตํ มยฺหนฺติ ปริจฺฉินฺนกาลา วชฺชิตโต พหูปทฺทวโต จ มม ชีวิตํ อปฺปกํ ปริตฺตํ ลหุกํ. ชรา พฺยาธิ จ มทฺทตีติ ตญฺจ สมนฺตโต อาปติตฺวา นิปฺโปเถนฺตา ปพฺพตา วิย ชรา พฺยาธิ จ มทฺทติ นิมฺมถติ. ‘‘มทฺทเร’’ติปิ ปาโฐ. ปุรายํ ภิชฺชติ กาโยติ อยํ กาโย ภิชฺชติ ปุรา. ยสฺมา ตสฺส เอกํสิโก เภโท, ตสฺมา น เม กาโล ปมชฺชิตุํ อยํ กาโล อฏฺฐกฺขณวชฺชิโต นวโม ขโณ, โส ปมชฺชิตุํ น ยุตฺโตติ ตสฺสาหุํ สํเวโคติ โยชนา.

"나의 삶은 짧고(Appakaṃ jīvitaṃ mayhaṃ)"라는 것은 한정된 시간에 의해 차단되어 있고 많은 재난이 따르기에 나의 삶이 매우 짧고 가볍다는 뜻이다. "늙음과 병이 나를 짓누르네(Jarā byādhi ca maddati)"라는 것은 사방에서 닥쳐와 으스러뜨리는 산들처럼 늙음과 병이 짓누르고 괴롭힌다는 뜻이다. "maddare"라는 독법도 있다. "이 몸이 무너지기 전에(Purāyaṃ bhijjati kāyo)"라는 것은 이 몸이 머지않아 무너진다는 것이다. 그것의 붕괴는 확실하기 때문에, "내가 방일할 때가 아니로다(na me kālo pamajjituṃ)"라는 것은 이 시기가 여덟 가지 부적절한 찰나(aṭṭhakkhaṇa)를 벗어난 아홉 번째 찰나이므로, 방일하는 것은 마땅치 않다는 뜻이다. 이렇게 그녀에게 영적 절박함이 생겼다는 결합이다.

ยถาภูตมเวกฺขนฺตีติ เอวํ ชาตสํเวคา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อนิจฺจาทิมนสิกาเรน ยถาภูตมเวกฺขนฺตี. กึ อเวกฺขนฺตีติ อาห ‘‘ขนฺธานํ อุทยพฺพย’’นฺติ. ‘‘อวิชฺชาสมุทยา รูปสมุทโย’’ติอาทินา (ปฏิ. ม. ๑.๕๐) สมปญฺญาสปฺปเภทานํ ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธานํ อุปฺปาทนิโรธญฺจ อุทยพฺพยานุปสฺสนาย อเวกฺขนฺตี วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา มคฺคปฏิปาฏิยา สพฺพโส กิเลเสหิ จ ภเวหิ จ วิมุตฺตจิตฺตา อุฏฺฐาสึ, อุภโต อุฏฺฐาเนน มคฺเคน ภวตฺตยโต จาติ วุฏฺฐิตา อโหสึ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

"있는 그대로 관찰하며(Yathābhūtamavekkhantī)"라는 것은 이와 같이 영적 절박함이 생겨 위빳사나를 시작하여 무상(anicca) 등을 마음에 잡도리함으로써 있는 그대로 관찰했다는 것이다. 무엇을 관찰했는가 하면 "오온의 생멸(khandhānaṃ udayabbayaṃ)"이라고 말한다. "무명(avijjā)이 일어남으로써 물질(rūpa)이 일어난다"는 등의 방식으로 쉰 가지로 분류되는 다섯 가지 취온(upādānakkhandha)의 일어남과 사라짐을 생멸의 관찰로써 지켜보며, 위빳사나에 정진하여 도의 순서에 따라 모든 번뇌와 존재로부터 "해탈한 마음으로 일어났으니(vimuttacittā uṭṭhāsiṃ)", 도(magga)에 의해 세 가지 존재(bhavattaya)로부터 벗어났다는 뜻이다. 나머지는 이미 설명된 방식과 같다.

มิตฺตากาฬีเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

미따깔리 테리 게송 주석이 끝났다.

๗. สกุลาเถรีคาถาวณฺณนา

7. 사꿀라 테리 게송 주석

อคารสฺมึ วสนฺตีติอาทิกา สกุลาย เถริยา คาถา. อยํ กิร ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต กาเล หํสวตีนคเร อานนฺทสฺส รญฺโญ ธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺตา, สตฺถุ เวมาติกภคินี นนฺทาติ นาเมน. สา วิญฺญุตํ ปตฺวา เอกทิวสํ สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ สุณนฺตี สตฺถารา เอกํ ภิกฺขุนึ ทิพฺพจกฺขุกานํ อคฺคฏฺฐาเน ฐเปนฺตํ ทิสฺวา อุสฺสาหชาตา อธิการกมฺมํ กตฺวา สยมฺปิ ตํ ฐานนฺตรํ ปตฺเถนฺตี ปณิธานมกาสิ. สา ตตฺถ ยาวชีวํ [Pg.94] พหุํ อุฬารํ กุสลกมฺมํ กตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา อปราปรํ สุคตีสุเยว สํสรนฺตี กสฺสปสฺส ภควโต กาเล พฺราหฺมณกุเล นิพฺพตฺติตฺวา ปริพฺพาชกปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา เอกจารินี วิจรนฺตี เอกทิวสํ เตลภิกฺขาย อาหิณฺฑิตฺวา เตลํ ลภิตฺวา เตน เตเลน สตฺถุ เจติเย สพฺพรตฺตึ ทีปปูชํ อกาสิ. สา ตโต จุตา ตาวตึเส นิพฺพตฺติตฺวา สุวิสุทฺธทิพฺพจกฺขุกา หุตฺวา เอกํ พุทฺธนฺตรํ เทเวสุเยว สํสริตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท สาวตฺถิยํ พฺราหฺมณกุเล นิพฺพตฺติ. สกุลาติสฺสา นามํ อโหสิ. สา วิญฺญุตํ ปตฺตา สตฺถุ เชตวนปฏิคฺคหเณ ปฏิลทฺธสทฺธา อุปาสิกา หุตฺวา อปรภาเค อญฺญตรสฺส ขีณาสวตฺเถรสฺส สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา สญฺชาตสํเวคา ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา ฆเฏนฺตี วายมนฺตี น จิรสฺเสว อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถรี ๒.๓.๑๓๑-๑๖๕) –

'재가에 머물 때' 등으로 시작하는 사쿨라 장로니의 게송이다. 그녀는 파두뭇타라 부처님 시대에 함사바티 성에서 아난다 왕의 딸로 태어났으며, 스승의 이복 자매로 이름은 난다였다. 그녀는 지각력이 생긴 뒤 어느 날 스승의 곁에서 법을 듣다가, 스승께서 한 비구니를 천안 제일의 자리에 세우시는 것을 보고 의욕이 생겨 공덕을 쌓고 자신도 그 자리를 얻기를 바라며 서원을 세웠다. 그녀는 그곳에서 평생토록 많고 고귀한 선업을 짓고 천상에 태어났으며, 여러 선처를 유전하다가 카사파 부처님 시대에 바라문 가문에 태어나 유행녀로 출가하여 홀로 수행하며 지내던 중, 어느 날 기름을 구걸하러 다니디가 기름을 얻어 그 기름으로 부처님의 탑에 밤새도록 등불 공양을 올렸다. 그녀는 그곳에서 죽어 삼십삼천에 태어나 아주 청정한 천안을 갖게 되었고, 한 부처님 사이 동안 천상에서만 윤회하다가 이 부처님 출현기에 사밧티의 바라문 가문에 태어났다. 이름은 사쿨라였다. 그녀는 지각력이 생긴 뒤 스승께서 제타바나를 기증받으실 때 신심을 얻어 재가 신도가 되었고, 나중에 어떤 아라한 장로의 곁에서 법을 듣고 전율을 느껴 출가하여 위빳사나를 닦으며 정진하여 머지않아 아라한과를 얻었다. 그리하여 ‘아파다나’(Apa. therī 2.3.131-165)에서 다음과 같이 설해졌다.

‘‘ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน, สพฺพธมฺมาน ปารคู;

อิโต สตสหสฺสมฺหิ, กปฺเป อุปฺปชฺชิ นายโก.

'모든 법의 저편에 이르신 승리자, 파두뭇타라라는 이름의 인도자께서 지금으로부터 십만 겁 전에 세상에 출현하셨네.'

‘‘หิตาย สพฺพสตฺตานํ, สุขาย วทตํ วโร;

อตฺถาย ปุริสาชญฺโญ, ปฏิปนฺโน สเทวเก.

'모든 중생의 이익을 위해, 행복을 위해, 설법자 중의 으뜸이신 분, 사람 중의 영웅께서 천신을 포함한 세상을 위해 정진하셨네.'

‘‘ยสคฺคปตฺโต สิริมา, กิตฺติวณฺณคโต ชิโน;

ปูชิโต สพฺพโลกสฺส, ทิสา สพฺพาสุ วิสฺสุโต.

'최상의 명성을 얻으시고 영광스러우며 명성이 자자하신 승리자께서는 온 세상의 숭배를 받으시고 모든 방향에 널리 알려지셨네.'

‘‘อุตฺติณฺณวิจิกิจฺโฉ โส, วีติวตฺตกถํกโถ;

สมฺปุณฺณมนสงฺกปฺโป, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ.

'의혹을 건너시고 망설임을 벗어나셨으며, 마음의 서원을 성취하시고 위없는 최상의 깨달음에 도달하셨네.'

‘‘อนุปฺปนฺนสฺส มคฺคสฺส, อุปฺปาเทตา นรุตฺตโม;

อนกฺขาตญฺจ อกฺขาสิ, อสญฺชาตญฺจ สญฺชนี.

'사람 중의 으뜸이신 그분은 일어나지 않은 길을 일으키시고, 설해지지 않은 길을 설하셨으며, 생기지 않은 길을 생기게 하셨네.'

‘‘มคฺคญฺญู จ มคฺควิทู, มคฺคกฺขายี นราสโภ;

มคฺคสฺส กุสโล สตฺถา, สารถีนํ วรุตฺตโม.

'길을 아시고 길을 통달하셨으며 길을 설하시는 사람 중의 황소 같으신 분, 길에 능숙하신 스승은 인도자들 중의 최상이시네.'

‘‘มหาการุณิโก สตฺถา, ธมฺมํ เทเสติ นายโก;

นิมุคฺเค กามปงฺกมฺหิ, สมุทฺธรติ ปาณิเน.

'위대한 자비의 스승이자 인도자께서는 법을 설하시며, 감관의 욕망이라는 진흙탕에 빠진 중생들을 건져 올리시네.'

‘‘ตทาหํ หํสวติยํ, ชาตา ขตฺติยนนฺทนา;

สุรูปา สธนา จาปิ, ทยิตา จ สิรีมตี.

'그때 나는 함사바티 성에서 왕족의 딸로 태어났으니, 용모가 아름답고 재산도 많았으며 사랑받는 영광스러운 여인이었네.'

‘‘อานนฺทสฺส [Pg.95] มหารญฺโญ, ธีตา ปรมโสภนา;

เวมาตา ภคินี จาปิ, ปทุมุตฺตรนามิโน.

'아난다 대왕의 딸로서 지극히 아름다웠고, 파두뭇타라라 불리는 그분의 이복 자매였네.'

‘‘ราชกญฺญาหิ สหิตา, สพฺพาภรณภูสิตา;

อุปาคมฺม มหาวีรํ, อสฺโสสึ ธมฺมเทสนํ.

'왕녀들과 함께 모든 장신구로 치장하고서 위대한 영웅께 나아가 법문을 들었네.'

‘‘ตทา หิ โส โลกครุ, ภิกฺขุนึ ทิพฺพจกฺขุกํ;

กิตฺตยํ ปริสามชฺเฌ, อคฺคฏฺฐาเน ฐเปสิ ตํ.

'그때 세상의 스승께서는 천안을 가진 비구니를 대중 가운데서 칭찬하시며 그를 제일의 자리에 세우셨네.'

‘‘สุณิตฺวา ตมหํ หฏฺฐา, ทานํ ทตฺวาน สตฺถุโน;

ปูชิตฺวาน จ สมฺพุทฺธํ, ทิพฺพจกฺขุํ อปตฺถยึ.

'그 말씀을 듣고 기뻐하며 나는 스승님께 보시를 올리고, 부처님을 공양한 뒤 천안을 얻기를 서원했네.'

‘‘ตโต อโวจ มํ สตฺถา, นนฺเท ลจฺฉสิ ปตฺถิตํ;

ปทีปธมฺมทานานํ, ผลเมตํ สุนิจฺฉิตํ.

'그러자 스승께서 내게 말씀하셨네. "난다여, 그대가 바라는 것을 얻으리라. 이것은 등불과 법 보시의 분명한 결과이니라."'

‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป, โอกฺกากกุลสมฺภโว;

โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.

'십만 겁이 지나면 옥까까 가문에서 태어난 고타마라는 성을 가진 스승이 세상에 나타나리라.'

‘‘ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาทา, โอรสา ธมฺมนิมฺมิตา;

สกุลา นาม นาเมน, เหสฺสติ สตฺถุ สาวิกา.

'그분의 법의 상속자이자 법으로 태어난 친자식인 사쿨라라는 이름의 제자가 그 스승에게 있으리라.'

‘‘เตน กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคจฺฉหํ.

'그 잘 지은 업과 의도와 서원으로 인해, 인간의 몸을 버리고 나는 삼십삼천으로 갔네.'

‘‘อิมมฺหิ ภทฺทเก กปฺเป, พฺรหฺมพนฺธุ มหายโส;

กสฺสโป นาม โคตฺเตน, อุปฺปชฺชิ วทตํ วโร.

'이 현겁에 명성 높은 브라만 가문의 카사파라는 성을 가진 설법자 중의 으뜸께서 출현하셨네.'

‘‘ปริพฺพาชกินี อาสึ, ตทาหํ เอกจารินี;

ภิกฺขาย วิจริตฺวาน, อลภึ เตลมตฺตกํ.

'그때 나는 홀로 다니는 유행녀였으니, 구걸하며 돌아다니다가 약간의 기름을 얻었네.'

‘‘เตน ทีปํ ปทีเปตฺวา, อุปฏฺฐึ สพฺพสํวรึ;

เจติยํ ทฺวิปทคฺคสฺส, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

'청정한 마음으로 그 기름으로 등불을 밝혀 밤새도록 인간 중에 으뜸이신 분의 탑을 공양했네.'

‘‘เตน กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคจฺฉหํ.

'그 잘 지은 업과 의도와 서원으로 인해, 인간의 몸을 버리고 나는 삼십삼천으로 갔네.'

‘‘ยตฺถ ยตฺถูปปชฺชามิ, ตสฺส กมฺมสฺส วาหสา;

ปชฺชลนฺติ มหาทีปา, ตตฺถ ตตฺถ คตาย เม.

'내가 태어나는 곳마다 그 업의 힘으로 인해, 내가 가는 곳마다 커다란 등불들이 타올랐네.'

‘‘ติโรกุฏฺฏํ [Pg.96] ติโรเสลํ, สมติคฺคยฺห ปพฺพตํ;

ปสฺสามหํ ยทิจฺฉามิ, ทีปทานสฺสิทํ ผลํ.

'벽 너머와 바위 너머, 산을 넘어서도 내가 보고자 하는 것은 다 보나니, 이것이 등불 보시의 결과이네.'

‘‘วิสุทฺธนยนา โหมิ, ยสสา จ ชลามหํ;

สทฺธาปญฺญาวตี เจว, ทีปทานสฺสิทํ ผลํ.

'나의 눈은 청정하고 명성으로 빛나며, 믿음과 지혜를 갖추었으니, 이것이 등불 보시의 결과이네.'

‘‘ปจฺฉิเม จ ภเว ทานิ, ชาตา วิปฺปกุเล อหํ;

ปหูตธนธญฺญมฺหิ, มุทิเต ราชปูชิเต.

'그리고 이제 마지막 생에서 나는 바라문 가문에 태어났으니, 재물과 곡식이 풍부하고 즐거움이 넘치며 왕의 존경을 받는 가문이었네.'

‘‘อหํ สพฺพงฺคสมฺปนฺนา, สพฺพาภรณภูสิตา;

ปุรปฺปเวเส สุคตํ, วาตปาเน ฐิตา อหํ.

'나는 모든 신체적 조건을 갖추고 모든 장신구로 치장한 채, 부처님께서 성으로 들어오실 때 창가에 서 있었네.'

‘‘ทิสฺวา ชลนฺตํ ยสสา, เทวมนุสฺสสกฺกตํ;

อนุพฺยญฺชนสมฺปนฺนํ, ลกฺขเณหิ วิภูสิตํ.

'명성으로 빛나고 신과 인간의 존경을 받으며, 수형호를 갖추고 상들로 장엄하신 분을 보았네.'

‘‘อุทคฺคจิตฺตา สุมนา, ปพฺพชฺชํ สมโรจยึ;

น จิเรเนว กาเลน, อรหตฺตมปาปุณึ.

'마음이 들뜨고 즐거워 출가를 결심했고, 머지않아 아라한과를 얻었네.'

‘‘อิทฺธีสุ จ วสี โหมิ, ทิพฺพาย โสตธาตุยา;

ปรจิตฺตานิ ชานามิ, สตฺถุสาสนการิกา.

'나는 신통력에 자재하고 천이통을 얻었으며, 타심통을 알고 스승의 가르침을 실천하네.'

‘‘ปุพฺเพนิวาสํ ชานามิ, ทิพฺพจกฺขุ วิโสธิตํ;

เขเปตฺวา อาสเว สพฺเพ, วิสุทฺธาสึ สุนิมฺมลา.

'숙명통을 알고 천안을 정화했으며, 모든 번뇌를 소멸하여 청정하고 때가 묻지 않았네.'

‘‘ปริจิณฺโณ มยา สตฺถา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ;

โอหิโต ครุโก ภาโร, ภวเนตฺติสมูหตา.

‘‘나는 스승님을 섬겼고, 부처님의 가르침을 행하였노라. 무거운 짐은 내려놓았고, 존재로 이끄는 끈(갈애)은 뿌리째 뽑혔노라.

‘‘ยสฺสตฺถาย ปพฺพชิตา, อคารสฺมานคาริยํ;

โส เม อตฺโถ อนุปฺปตฺโต, สพฺพสํโยชนกฺขโย.

‘‘집에서 나와 집 없는 곳으로 출가한 그 목적을 나는 달성했으니, 모든 결박을 소멸하였노라.

‘‘ตโต มหาการุณิโก, เอตทคฺเค ฐเปสิ มํ;

ทิพฺพจกฺขุกานํ อคฺคา, สกุลาติ นรุตฺตโม.

‘‘그 후 대비심 깊으신 분, 인간 중의 으뜸이신 분(부처님)께서 나를 이 분야에서 으뜸에 세우셨으니, 사쿨라는 천안(天眼)을 가진 여제자들 가운데 제일이라 하셨노라.

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

‘‘나의 번뇌들은 불태워졌고... (중략) ... 부처님의 가르침을 행하였노라.’’

อรหตฺตํ ปน ปตฺวา กตาธิการตาย ทิพฺพจกฺขุญาเณ จิณฺณวสี อโหสิ. เตน นํ สตฺถา ทิพฺพจกฺขุกานํ ภิกฺขุนีนํ อคฺคฏฺฐาเน ฐเปสิ. สา อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปีติโสมนสฺสชาตา อุทานวเสน –

아라한과를 얻은 뒤, 과거에 쌓은 공덕으로 인해 천안통(天眼通)에 숙달하게 되었다. 그리하여 스승께서는 그녀를 천안을 가진 비구니들 가운데 제일의 자리에 세우셨다. 그녀는 자신의 수행을 관찰하고 기쁨과 즐거움이 생겨 감흥어린 찬탄의 의미로 —

๙๗.

97.

‘‘อคารสฺมึ [Pg.97] วสนฺตีหํ, ธมฺมํ สุตฺวาน ภิกฺขุโน;

อทฺทสํ วิรชํ ธมฺมํ, นิพฺพานํ ปทมจฺจุตํ.

‘‘내가 집에서 살고 있을 때 한 비구로부터 법을 듣고, 티끌 없는 법, 불사(不死)의 경지인 열반을 보았노라.

๙๘.

98.

‘‘สาหํ ปุตฺตํ ธีตรญฺจ, ธนธญฺญญฺจ ฉฑฺฑิย;

เกเส เฉทาปยิตฺวาน, ปพฺพชึ อนคาริยํ.

‘‘나는 아들과 딸, 그리고 재물과 곡식을 버리고, 머리를 깎고 집 없는 곳으로 출가하였노라.

๙๙.

99.

‘‘สิกฺขมานา อหํ สนฺตี, ภาเวนฺตี มคฺคมญฺชสํ;

ปหาสึ ราคโทสญฺจ, ตเทกฏฺเฐ จ อาสเว.

‘‘나는 학법녀(學法女)로서 도(道)의 길을 닦으며, 탐욕과 성냄, 그리고 그것들과 함께하는 번뇌들을 버렸노라.

๑๐๐.

100.

‘‘ภิกฺขุนี อุปสมฺปชฺช, ปุพฺพชาติมนุสฺสรึ;

ทิพฺพจกฺขุ วิโสธิตํ, วิมลํ สาธุภาวิตํ.

‘‘비구니 구족계에 올랐을 때 전생을 기억하였고, 깨끗하고 잘 닦여진 티 없는 천안(天眼)이 정화되었노라.

๑๐๑.

101.

‘‘สงฺขาเร ปรโต ทิสฺวา, เหตุชาเต ปโลกิเต;

ปหาสึ อาสเว สพฺเพ, สีติภูตามฺหิ นิพฺพุตา’’ติ. –

‘‘원인에서 생겨나고 부서지는 성질인 형성된 것들(색·수·상·행·식)을 남(무아)으로 보고, 모든 번뇌를 버렸으니, 이제 나는 청량해졌고 평온에 들었노라.’’ —

อิมา คาถา อภาสิ.

이 게송들을 읊었다.

ตตฺถ อคารสฺมึ วสนฺตีหํ, ธมฺมํ สุตฺวาน ภิกฺขุโนติ อหํ ปุพฺเพ อคารมชฺเฌ วสมานา อญฺญตรสฺส ภินฺนกิเลสสฺส ภิกฺขุโน สนฺติเก จตุสจฺจคพฺภํ ธมฺมกถํ สุตฺวา. อทฺทสํ วิรชํ ธมฺมํ, นิพฺพานํ ปทมจฺจุตนฺติ ราครชาทีนํ อภาเวน วิรชํ, วานโต นิกฺขนฺตตฺตา นิพฺพานํ, จวนาภาวโต อธิคตานํ อจฺจุติเหตุตาย จ นิพฺพานํ อจฺจุตํ, ปทนฺติ จ ลทฺธนามํ อสงฺขตธมฺมํ, สหสฺสนยปฏิมณฺฑิเตน ทสฺสนสงฺขาเตน ธมฺมจกฺขุนา อทฺทสํ ปสฺสึ.

거기서 ‘내가 집에서 살고 있을 때 한 비구로부터 법을 듣고’란, 내가 이전에 집안에서 살고 있을 때 번뇌를 부순 어떤 비구로부터 사성제를 포함한 법문을 듣고 나서라는 뜻이다. ‘티끌 없는 법, 불사의 경지인 열반을 보았다’란, 탐욕 등의 티끌이 없으므로 ‘티끌 없는’이고, 갈애에서 벗어났으므로 ‘열반’이며, 죽음(윤회)이 없으므로 얻은 바가 사라지지 않는 원인이 된다는 의미에서 열반은 ‘불사(不死)’이고, ‘도(道)’라는 이름을 얻은 무위법(無爲法)을, 수천 가지 방법으로 장엄된 견(見)이라 불리는 법안(法眼)으로 보았다는 뜻이다.

สาหนฺติ สา อหํ วุตฺตปฺปกาเรน โสตาปนฺนา โหมิ.

‘나는’이란 앞에서 말한 방식대로 수다원이 된 나를 말한다.

สิกฺขมานา อหํ สนฺตีติ อหํ สิกฺขมานาว สมานา ปพฺพชิตฺวา วสฺเส อปริปุณฺเณ เอว. ภาเวนฺตี มคฺคมญฺชสนฺติ มชฺฌิมปฏิปตฺติภาวโต อญฺชสํ อุปริมคฺคํ อุปฺปาเทนฺตี. ตเทกฏฺเฐ จ อาสเวติ ราคโทเสหิ สหเชกฏฺเฐ ปหาเนกฏฺเฐ จ ตติยมคฺควชฺเฌ อาสเว ปหาสึ สมุจฺฉินฺทึ.

‘나는 학법녀로서’란 내가 학법녀인 상태로 출가하여 아직 법랍이 차지 않았을 때를 말한다. ‘도의 길을 닦으며’란 중도(中道)의 수행이기에 ‘길’이라 하는 상위의 도(道)를 일으키며라는 뜻이다. ‘그것들과 함께하는 번뇌들을’이란 탐욕과 성냄과 함께 생겨나고 함께 제거되는, 세 번째 도(아나함도)에 의해 끊어지는 번뇌들을 끊어 없앴다는 뜻이다.

ภิกฺขุนี อุปสมฺปชฺชาติ วสฺเส ปริปุณฺเณ อุปสมฺปชฺชิตฺวา ภิกฺขุนี หุตฺวา. วิมลนฺติ อวิชฺชาทีหิ อุปกฺกิเลเสหิ วิมุตฺตตาย วิคตมลํ, สาธุ สกฺกจฺจ สมฺมเทว [Pg.98] ภาวิตํ, สาธูหิ วา พุทฺธาทีหิ ภาวิตํ อุปฺปาทิตํ ทิพฺพจกฺขุ วิโสธิตนฺติ สมฺพนฺโธ.

‘비구니 구족계에 올랐을 때’란 법랍이 차서 구족계를 받아 비구니가 되었을 때를 말한다. ‘티 없는’이란 무명 등의 오염원들로부터 벗어났기에 때가 없다는 것이고, ‘정중히 올바르게 잘 닦여진’ 혹은 부처님 등의 성자들에 의해 닦이고 일으켜진 ‘천안이 정화되었다’는 것과 연결된다.

สงฺขาเรติ เตภูมกสงฺขาเร. ปรโตติ อนตฺตโต. เหตุชาเตติ ปจฺจยุปฺปนฺเน. ปโลกิเตติ ปลุชฺชนสภาเว ปภงฺคุเน ปญฺญาจกฺขุนา ทิสฺวา. ปหาสึ อาสเว สพฺเพติ อคฺคมคฺเคน อวสิฏฺเฐ สพฺเพปิ อาสเว ปชหึ, เขเปสินฺติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

‘형성된 것들’이란 삼계(三界)의 형성된 것들을 말한다. ‘남으로’란 무아(無我)로 본다는 것이다. ‘원인에서 생겨나고’란 조건에 의해 생겨난 것을 말한다. ‘부서지는 성질’이란 무너지는 성질과 파괴되는 성질을 지혜의 눈으로 보았다는 것이다. ‘모든 번뇌를 버렸으니’란 제일의 도(아라한도)에 의해 남은 모든 번뇌를 버렸다는 뜻이며, 소멸시켰다는 의미이다. 나머지는 앞에서 설명한 바와 같다.

สกุลาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

사쿨라 테리 게송 주해(사쿨라 테리 가타 완나나)가 끝났다.

๘. โสณาเถรีคาถาวณฺณนา

8. 소나 테리 게송 주해(소나 테리 가타 완나나)

ทส ปุตฺเต วิชายิตฺวาติอาทิกา โสณาย เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต กาเล หํสวตีนคเร กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺวา เอกทิวสํ สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ สุณนฺตี สตฺถารํ เอกํ ภิกฺขุนึ อารทฺธวีริยานํ ภิกฺขุนีนํ อคฺคฏฺฐาเน ฐเปนฺตํ ทิสฺวา, อธิการกมฺมํ กตฺวา สยมฺปิ ตํ ฐานนฺตรํ ปตฺเถตฺวา ยาวชีวํ ปุญฺญานิ กตฺวา, ตโต จุตา กปฺปสตสหสฺสํ เทวมนุสฺเสสุ สํสริตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท สาวตฺถิยํ กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วยปฺปตฺตา ปติกุลํ คตา ทส ปุตฺตธีตโร ลภิตฺวา พหุปุตฺติกาติ ปญฺญายิตฺถ. สา สามิเก ปพฺพชิเต วยปฺปตฺเต ปุตฺตธีตโร ฆราวาเส ปติฏฺฐาเปตฺวา สพฺพํ ธนํ ปุตฺตานํ วิภชิตฺวา อทาสิ, น กิญฺจิ อตฺตโน ฐเปสิ. ตํ ปุตฺตา จ ธีตโร จ กติปาหเมว อุปฏฺฐหิตฺวา ปริภวํ อกํสุ. สา ‘‘กึ มยฺหํ อิเมหิ ปริภวาย ฆเร วสนฺติยา’’ติ ภิกฺขุนิโย อุปสงฺกมิตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจิ. ตํ ภิกฺขุนิโย ปพฺพาเชสุํ. สา ลทฺธูปสมฺปทา ‘‘อหํ มหลฺลิกากาเล ปพฺพชิตฺวา อปฺปมตฺตาย ภวิตพฺพ’’นฺติ ภิกฺขุนีนํ วตฺตปฏิวตฺตํ กโรนฺตี ‘‘สพฺพรตฺตึ สมณธมฺมํ กริสฺสามี’’ติ เหฏฺฐาปาสาเท เอกถมฺภํ หตฺเถน คเหตฺวา ตํ อวิชหมานา สมณธมฺมํ กโรนฺตี จงฺกมมานาปิ ‘‘อนฺธกาเร ฐาเน รุกฺขาทีสุ ยตฺถ กตฺถจิ เม สีสํ ปฏิหญฺเญยฺยา’’ติ รุกฺขํ หตฺเถน คเหตฺวา ตํ อวิชหมานาว สมณธมฺมํ กโรติ. ตโต ปฏฺฐาย สา อารทฺธวีริยตาย ปากฏา อโหสิ. สตฺถา ตสฺสา ญาณปริปากํ ทิสฺวา [Pg.99] คนฺธกุฏิยํ นิสินฺโนว โอภาสํ ผริตฺวา สมฺมุเข นิสินฺโน วิย อตฺตานํ ทสฺเสตฺวา –

‘열 명의 자식을 낳고’로 시작하는 것은 소나 장로니의 게송이다. 그녀 역시 파두뭇따라 부처님 당시 함사바티 시의 장자 집안에서 태어나 지각을 갖추게 되었을 때, 어느 날 스승의 곁에서 법을 듣다가 스승께서 정진이 뛰어난 비구니들 가운데 어떤 비구니를 제일의 자리에 세우시는 것을 보았다. 그녀는 공덕을 쌓고 자신도 그 자리를 얻기를 발원하며 평생 공덕을 지었다. 그곳에서 죽어 십만 겁 동안 천상과 인간계를 윤회하다가, 이번 부처님 대에 사밧티의 장자 집안에서 태어나 성인이 되어 시집을 가서 열 명의 자녀를 낳아 ‘바후뿟띠카(많은 자녀를 둔 여인)’라 불리게 되었다. 그녀는 남편이 출가하자 나이가 들어 자녀들을 가정을 이루게 하고 모든 재산을 자녀들에게 나누어 주었으며 자신을 위해서는 아무것도 남겨두지 않았다. 자녀들은 며칠 동안만 그녀를 보살피더니 이내 무시하기 시작했다. 그녀는 ‘나를 무시하는 이들의 집에 살아서 무엇하겠는가’라고 생각하며 비구니들을 찾아가 출가를 청했다. 비구니들이 그녀를 출가시켰다. 그녀는 구족계를 받고 ‘나는 늙어서 출가했으니 방일하지 않아야겠다’고 생각하며 비구니들의 의무를 다했다. ‘밤새도록 사문법을 닦으리라’ 다짐하며 누각 아래에서 한 손으로 기둥을 잡고 그것을 놓지 않은 채 사문법을 닦으며 경행하였고, ‘어두운 곳에서 나무 등에 머리가 부딪힐지도 모른다’는 생각에 손으로 나무를 잡고 그것을 놓지 않은 채 사문법을 닦았다. 그때부터 그녀는 정진이 뛰어난 것으로 유명해졌다. 스승께서는 그녀의 지혜가 무르익은 것을 보시고 향실에 앉으신 채로 광명을 놓아 마치 면전에 앉아 계신 듯 모습을 나투어 —

‘‘โย จ วสฺสสตํ ชีเว, อปสฺสํ ธมฺมมุตฺตมํ;

เอกาหํ ชีวิตํ เสยฺโย, ปสฺสโต ธมฺมมุตฺตม’’นฺติ. (ธ. ป. ๑๑๕) –

‘‘최상의 법을 보지 못하고 백 년을 사는 것보다, 최상의 법을 보며 하루를 사는 것이 더 낫다.’’ (법구경 115) —

คาถํ อภาสิ. สา คาถาปริโยสาเน อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถรี ๒.๓.๒๒๐-๒๔๓) –

이 게송을 읊으셨다. 게송이 끝났을 때 그녀는 아라한과에 도달했다. 그래서 아빠다나(Apadāna)에 다음과 같이 설해졌다. —

‘‘ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน, สพฺพธมฺมาน ปารคู;

อิโต สตสหสฺสมฺหิ, กปฺเป อุปฺปชฺชิ นายโก.

‘‘모든 법의 피안에 도달하신 파두뭇따라라는 이름의 승리자, 지금으로부터 십만 겁 전에 그 인도자께서 출현하셨노라.

‘‘ตทา เสฏฺฐิกุเล ชาตา, สุขิตา ปูชิตา ปิยา;

อุเปตฺวา ตํ มุนิวรํ, อสฺโสสึ มธุรํ วจํ.

‘‘그때 장자의 가문에 태어나 행복하고 존경받으며 사랑받던 나는, 그 성자 중의 보배(부처님)께 다가가 달콤한 가르침을 들었노라.

‘‘อารทฺธวีริยานคฺคํ, วณฺเณสิ ภิกฺขุนึ ชิโน;

ตํ สุตฺวา มุทิตา หุตฺวา, การํ กตฺวาน สตฺถุโน.

‘‘승리자께서는 정진하는 이들 중 으뜸인 한 비구니를 칭찬하셨으니, 그것을 듣고 기쁨에 넘쳐 스승님께 공양을 올렸노라.

‘‘อภิวาทิย สมฺพุทฺธํ, ฐานํ ตํ ปตฺถยึ ตทา;

อนุโมทิ มหาวีโร, สิชฺฌตํ ปณิธี ตว.

‘‘정등각자께 절을 올리고 그때 그 자리를 발원하였더니, 위대한 영웅(부처님)께서는 ‘그대의 서원이 이루어지리라’며 기뻐하셨노라.

‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป, โอกฺกากกุลสมฺภโว;

โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.

‘‘십만 겁 후에 옥까까 가문에서 태어나 성(姓)이 고타마인 스승께서 세상에 출현하시리라.

‘‘ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาทา, โอรสา ธมฺมนิมฺมิตา;

โสณาติ นาม นาเมน, เหสฺสติ สตฺถุ สาวิกา.

‘‘그분의 법의 상속자이자 친아들(제자)이며 법으로 빚어진 소나라 불리는 여제자가 그 스승님의 제자가 되리라.

‘‘ตํ สุตฺวา มุทิตา หุตฺวา, ยาวชีวํ ตทา ชินํ;

เมตฺตจิตฺตา ปริจรึ, ปจฺจเยหิ วินายกํ.

그것을 듣고 기뻐하며, 그때부터 평생토록 승리자이신 분을, 자애로운 마음으로 인도자이신 분을 필수품으로 공양하였습니다.

‘‘เตน กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคจฺฉหํ.

그 잘 행해진 업과 의도와 서원으로 인해, 인간의 몸을 버리고 도리천(서른세 천사들의 세상)에 태어났습니다.

‘‘ปจฺฉิเม จ ภเว ทานิ, ชาตา เสฏฺฐิกุเล อหํ;

สาวตฺถิยํ ปุรวเร, อิทฺเธ ผีเต มหทฺธเน.

이제 마지막 생에 저는 훌륭한 도시 사밧티의 번영하고 풍요롭고 부유한 장자의 가문에서 태어났습니다.

‘‘ยทา จ โยพฺพนปฺปตฺตา, คนฺตฺวา ปติกุลํ อหํ;

ทส ปุตฺตานิ อชนึ, สุรูปานิ วิเสสโต.

제가 젊음에 이르렀을 때 남편의 가문으로 시집을 가서, 특히 용모가 빼어난 열 명의 아들을 낳았습니다.

‘‘สุเขธิตา [Pg.100] จ เต สพฺเพ, ชนเนตฺตมโนหรา;

อมิตฺตานมฺปิ รุจิตา, มม ปเคว เต สิยา.

그들 모두는 행복하게 자라 사람들의 눈과 마음을 사로잡았고, 원수들에게조차 사랑스러웠으니, 저에게는 더 말할 나위가 없었습니다.

‘‘ตโต มยฺหํ อกามาย, ทสปุตฺตปุรกฺขโต;

ปพฺพชิตฺถ ส เม ภตฺตา, เทวเทวสฺส สาสเน.

그러자 제 뜻과는 반대로 열 명의 아들을 앞세우고, 저의 남편은 신들 중의 신(부처님)의 가르침에 출가하였습니다.

‘‘ตเทกิกา วิจินฺเตสึ, ชีวิเตนาลมตฺถุ เม;

จตฺตาย ปติปุตฺเตหิ, วุฑฺฒาย จ วรากิยา.

그때 혼자 남겨진 가련한 저는 생각했습니다. '남편과 자식들에게 버림받고 늙은 나에게, 이 삶이 무슨 소용이 있겠는가?'

‘‘อหมฺปิ ตตฺถ คจฺฉิสฺสํ, สมฺปตฺโต ยตฺถ เม ปติ;

เอวาหํ จินฺตยิตฺวาน, ปพฺพชึ อนคาริยํ.

'나의 남편이 간 그곳으로 나 또한 가리라.' 이와 같이 생각하고 저는 집 없는 곳으로 출가하였습니다.

‘‘ตโต จ มํ ภิกฺขุนิโย, เอกํ ภิกฺขุนุปสฺสเย;

วิหาย คจฺฉุโมวาทํ, ตาเปหิ อุทกํ อิติ.

그러자 비구니들은 비구니 처소에 저를 혼자 남겨두고 '물을 데워 놓으라'는 지시를 내리고 훈계를 들으러 떠났습니다.

‘‘ตทา อุทกมาหิตฺวา, โอกิริตฺวาน กุมฺภิยา;

จุลฺเล ฐเปตฺวา อาสีนา, ตโต จิตฺตํ สมาทหึ.

그때 저는 물을 길어와 항아리에 붓고 아궁이 위에 올려둔 뒤 앉아서 마음을 집중했습니다.

‘‘ขนฺเธ อนิจฺจโต ทิสฺวา, ทุกฺขโต จ อนตฺตโต;

เขเปตฺวา อาสเว สพฺเพ, อรหตฺตมปาปุณึ.

오온(五蘊)을 무상하고 괴로움이며 무아라고 관찰하여, 모든 번뇌를 소멸하고 아라한과를 증득했습니다.

‘‘ตทาคนฺตฺวา ภิกฺขุนิโย, อุณฺโหทกมปุจฺฉิสุํ;

เตโชธาตุมธิฏฺฐาย, ขิปฺปํ สนฺตาปยึ ชลํ.

그때 비구니들이 돌아와서 따뜻한 물을 찾기에, 저는 화계(火界)에 집중하여 즉시 물을 데웠습니다.

‘‘วิมฺหิตา ตา ชินวรํ, เอตมตฺถมสาวยุํ;

ตํ สุตฺวา มุทิโต นาโถ, อิมํ คาถํ อภาสถ.

놀란 그녀들이 이 일을 승리자 중의 으뜸이신 분께 알렸고, 그 소식을 듣고 기뻐하신 세존께서는 이 게송을 읊으셨습니다.

‘‘โย จ วสฺสสตํ ชีเว, กุสีโต หีนวีริโย;

เอกาหํ ชีวิตํ เสยฺโย, วีริยมารภโต ทฬฺหํ.

'게으르고 정진함이 없이 백 년을 사는 것보다, 견고하게 정진을 시작하여 하루를 사는 것이 더 낫다.'

‘‘อาราธิโต มหาวีโร, มยา สุปฺปฏิปตฺติยา;

อารทฺธวีริยานคฺคํ, มมาห ส มหามุนิ.

제가 바른 수행으로 위대한 영웅(부처님)을 기쁘게 해 드렸기에, 그 위대한 성자께서는 저를 정진하는 이들 중에 으뜸이라고 말씀하셨습니다.

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

나의 번뇌는 불타버렸고…(중략)…부처님의 가르침을 완수하였다.

อถ นํ ภควา ภิกฺขุนิโย ปฏิปาฏิยา ฐานนฺตเร ฐเปนฺโต อารทฺธวีริยานํ อคฺคฏฺฐาเน ฐเปสิ. สา เอกทิวสํ อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อุทานวเสน –

그리하여 세존께서는 비구니들을 차례대로 서열에 두시면서, 그녀를 정진하는 이들 중 으뜸인 자리에 두셨습니다. 그녀는 어느 날 자신의 수행을 되돌아보며 감흥어린 게송(Udāna)으로 이렇게 읊었습니다.

๑๐๒.

102.

‘‘ทส [Pg.101] ปุตฺเต วิชายิตฺวา, อสฺมึ รูปสมุสฺสเย;

ตโตหํ ทุพฺพลา ชิณฺณา, ภิกฺขุนึ อุปสงฺกมึ.

"이 육신으로 열 명의 아들을 낳고, 그 때문에 저는 쇠약하고 늙어 비구니를 찾아갔습니다."

๑๐๓.

103.

‘‘สา เม ธมฺมมเทเสสิ, ขนฺธายตนธาตุโย;

ตสฺสา ธมฺมํ สุณิตฺวาน, เกเส เฉตฺวาน ปพฺพชึ.

"그녀는 저에게 온(蘊)·처(處)·계(界)의 법을 설해주었습니다. 그녀의 법을 듣고 머리를 깎고 출가하였습니다."

๑๐๔.

104.

‘‘ตสฺสา เม สิกฺขมานาย, ทิพฺพจกฺขุ วิโสธิตํ;

ปุพฺเพนิวาสํ ชานามิ, ยตฺถ เม วุสิตํ ปุเร.

"제가 수행하는 동안 천안(天眼)이 청정해졌고, 이전에 제가 살았던 전생의 일들을 알게 되었습니다."

๑๐๕.

105.

‘‘อนิมิตฺตญฺจ ภาเวมิ, เอกคฺคา สุสมาหิตา;

อนนฺตราวิโมกฺขาสึ, อนุปาทาย นิพฺพุตา.

"집중하여 잘 삼매에 들어 표상 없는 삼매(無相)를 닦았으며, [도의] 바로 다음에 해탈을 얻어, 집착 없이 번뇌가 소멸되었습니다."

๑๐๖.

106.

‘‘ปญฺจกฺขนฺธา ปริญฺญาตา, ติฏฺฐนฺติ ฉินฺนมูลกา;

ธิ ตวตฺถุ ชเร ชมฺเม, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’ติ. – อิมา คาถา อภาสิ;

"오온은 완전히 파악되었고 뿌리가 뽑힌 채 남아 있습니다. 가련한 늙음이여, 너에게 저주가 있을지어다. 이제 다시 태어남은 없다." - 이 게송들을 읊었습니다.

ตตฺถ รูปสมุสฺสเยติ รูปสงฺขาเต สมุสฺสเย. อยญฺหิ รูปสทฺโท ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๖๐) รูปายตเน อาคโต. ‘‘ยํกิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๑๘๑) รูปกฺขนฺเธ. ‘‘ปิยรูเป สาตรูเป รชฺชตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๔๐๙) สภาเว. ‘‘พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๓๘; อ. นิ. ๑.๔๒๗-๔๓๔) กสิณายตเน. ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๓๙; อ. นิ. ๑.๔๓๕-๔๔๒) รูปฌาเน. ‘‘อฏฺฐิญฺจ ปฏิจฺจ นฺหารุญฺจ ปฏิจฺจ มํสญฺจ ปฏิจฺจ จมฺมญฺจ ปฏิจฺจ อากาโส ปริวาริโต รูปนฺตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๐๖) รูปกาเย. อิธาปิ รูปกาเยว ทฏฺฐพฺโพ. สมุสฺสยสทฺโทปิ อฏฺฐีนํ สรีรสฺส ปริยาโย. ‘‘สตนฺติ สมุสฺสยา’’ติอาทีสุ อฏฺฐิสรีรปริยาเย. ‘‘อาตุรํ อสุจึ ปูตึ, ปสฺส นนฺเท สมุสฺสย’’นฺติอาทีสุ (เถรคา. ๑๙) สรีเร. อิธาปิ สรีเร เอว ทฏฺฐพฺโพ. เตน วุตฺตํ – ‘‘รูปสมุสฺสเย’’ติ, รูปสงฺขาเต สมุสฺสเย สรีเรติ อตฺโถ. ฐตฺวาติ วจนเสโส. อสฺมึ รูปสมุสฺสเยติ หิ อิมสฺมึ รูปสมุสฺสเย ฐตฺวา อิมํ รูปกายํ นิสฺสาย ทส ปุตฺเต วิชายิตฺวาติ โยชนา. ตโตติ ตสฺมา ทสปุตฺตวิชายนเหตุ. สา หิ ปฐมวยํ อติกฺกมิตฺวา ปุตฺตเก [Pg.102] วิชายนฺตี อนุกฺกเมน ทุพฺพลสรีรา ชราชิณฺณา จ อโหสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ตโตหํ ทุพฺพลา ชิณฺณา’’ติ.

거기서 '루빠사뭇사예(rūpasamussaye)'란 물질(rūpa)이라 불리는 쌓임(samussaye)을 의미합니다. 이 '루빠(rūpa)'라는 단어는 "안(眼)과 색(色, rūpa)을 연하여..." 등의 구절에서는 색처(色處)의 의미로, "어떠한 색이든 과거..." 등의 구절에서는 색온(色蘊)의 의미로, "사랑스러운 성품(piyarūpa)..." 등의 구절에서는 자성(sabhāva)의 의미로, "외부의 색들을 본다" 등의 구절에서는 가시나의 대상(kasiṇāyatana)의 의미로, "색을 가진 자가 색들을 본다" 등의 구절에서는 색계의 선정(rūpajhāna)의 의미로, "뼈와 힘줄... 을 연하여 색이라고 불리게 된다" 등의 구절에서는 물질의 몸(rūpakāya)의 의미로 쓰였습니다. 여기에서도 물질의 몸으로 보아야 합니다. '사뭇사야(samussaya)'라는 단어 또한 뼈로 된 신체의 동의어입니다. "백 개의 뼈마디(samussaya)" 등의 구절에서는 뼈로 된 신체의 의미로, "난다여, 이 몸(samussaya)을 보라" 등의 구절에서는 신체의 의미로 쓰였으니, 여기에서도 신체로 보아야 합니다. 그러므로 '루빠사뭇사예'란 물질이라 불리는 쌓임인 '신체에서'라는 뜻입니다. '탓와(ṭhatvā, 머물러서)'라는 말이 생략된 것으로 보아, '이 물질의 몸에 머물며 이 물질의 몸을 바탕으로 열 명의 아들을 낳고'라고 연결됩니다. '따또(tato)'는 '그 열 명의 아들을 낳은 원인 때문에'라는 뜻입니다. 그녀는 청년기를 지나서 아이들을 낳았기에 점차 신체가 쇠약해지고 노쇠하게 되었습니다. 그래서 "그 때문에 저는 쇠약하고 늙어"라고 말한 것입니다.

ตสฺสาติ ตโต, ตสฺสาติ วา ตสฺสา สนฺติเก. ปุน ตสฺสาติ กรเณ สามิวจนํ, ตายาติ อตฺโถ. สิกฺขมานายาติ ติสฺโสปิ สิกฺขา สิกฺขมานา.

'땃사(tassā)'는 '그로부터' 또는 '그녀의 곁에서'라는 뜻입니다. 다시 '땃사'는 격변화에서 속격이 도구격의 의미로 쓰인 것이니, '그녀에 의해서'라는 뜻입니다. '식카마나야(sikkhamānāya)'란 세 가지 학습(三學)을 닦고 있는 것을 말합니다.

อนนฺตราวิโมกฺขาสินฺติ อคฺคมคฺคสฺส อนนฺตรา อุปฺปนฺนวิโมกฺขา อาสึ. รูปี รูปานิ ปสฺสตีติอาทโย หิ อฏฺฐปิ วิโมกฺขา อนนฺตรวิโมกฺขา นาม น โหนฺติ. มคฺคานนฺตรํ อนุปฺปตฺตา หิ ผลวิโมกฺขา ผลสมาปตฺติกาเล ปวตฺตมานาปิ ปฐมมคฺคานนฺตรเมว สมุปฺปตฺติโต ตํ อุปาทาย อนนฺตรวิโมกฺขา นาม, ยถา มคฺคสมาธิ อานนฺตริกสมาธีติ วุจฺจติ. อนุปาทาย นิพฺพุตาติ รูปาทีสุ กิญฺจิปิ อคฺคเหตฺวา กิเลสปรินิพฺพาเนน นิพฺพุตา อาสึ.

'아난따라비목카싱(anantarāvimokkhāsiṃ)'이란 제일 높은 도(阿羅漢道)의 바로 다음에 일어난 해탈(果)을 얻었다는 뜻입니다. "색을 가진 자가 색들을 본다" 등의 여덟 가지 해탈은 '아난따라비목카(무간해탈)'라고 불리지 않습니다. 도의 바로 다음에 도달한 과의 해탈은 과등지(果等至)의 순간에 나타나는데, 첫 번째 도의 바로 다음에 도달하는 것부터 시작하여 그것을 근거로 '아난따라비목카'라고 부릅니다. 이는 마치 도의 삼매를 '무간삼매(ānantarikasamādhi)'라고 부르는 것과 같습니다. '아누빠다야 니뿌따(anupādāya nibbutā)'란 색 등의 그 무엇도 움켜쥐지 않고 번뇌의 소멸(kilesaparinibbāna)을 통해 열반에 들었다는 뜻입니다.

เอวํ วิชฺชาตฺตยํ วิภาเวตฺวา อรหตฺตผเลน กูฏํ คณฺหนฺตี อุทาเนตฺวา, อิทานิ ชราย จิรกาลํ อุปทฺทุตสรีรํ วิครหนฺตี สห วตฺถุนา ตสฺส สมติกฺกนฺตภาวํ วิภาเวตุํ ‘‘ปญฺจกฺขนฺธา ปริญฺญาตา’’ติ โอสานคาถมาห. ตตฺถ ธิ ตวตฺถุ ชเร ชมฺเมติ องฺคานํ สิถิลภาวกรณาทินา ชเร ชมฺเม ลามเก หีเน ตว ตุยฺหํ ธิ อตฺถุ ธิกาโร โหตุ. นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโวติ ตสฺมา ตฺวํ มยา อติกฺกนฺตา อภิภูตาสีติ อธิปฺปาโย.

이와 같이 세 가지 명지(三明)를 밝히고 아라한과로 정점에 도달했음을 선포하며 감흥을 읊은 뒤, 이제 늙음으로 인해 오랫동안 시달린 신체를 꾸짖으며 그 사건과 함께 그것을 넘어섰음을 밝히기 위해 "오온은 완전히 파악되었고"라는 마지막 게송을 읊은 것입니다. 거기서 '디 따왓투 자레 잠메(dhi tavatthu jare jamme)'란 사지를 무력하게 만드는 등의 행위를 하는 저급하고 열등한 '가련한 늙음'에 대해 "너에게 저주가 있을지어다"라고 하는 것입니다. "이제 다시 태어남은 없다"는 것은 '그러므로 너는 나에 의해 극복되고 정복되었다'는 의미입니다.

โสณาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

소나 테리 가타의 주석이 끝났다.

๙. ภทฺทากุณฺฑลเกสาเถรีคาถาวณฺณนา

9. 밧다 꾼달라께사 테리 가타의 주석

ลูนเกสีติอาทิกา ภทฺทาย กุณฺฑลเกสาย เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต กาเล หํสวตีนคเร กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺวา เอกทิวสํ สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ สุณนฺตี สตฺถารํ เอกํ ภิกฺขุนึ ขิปฺปาภิญฺญานํ อคฺคฏฺฐาเน ฐเปนฺตํ ทิสฺวา, อธิการกมฺมํ กตฺวา ตํ ฐานนฺตรํ ปตฺเถตฺวา ยาวชีวํ ปุญฺญานิ กตฺวา กปฺปสตสหสฺสํ เทวมนุสฺเสสุ สํสริตฺวา กสฺสปพุทฺธกาเล กิกิสฺส กาสิรญฺโญ เคเห สตฺตนฺนํ [Pg.103] ภคินีนํ อพฺภนฺตรา หุตฺวา, วีสติ วสฺสสหสฺสานิ ทส สีลานิ สมาทาย โกมาริพฺรหฺมจริยํ จรนฺตี สงฺฆสฺส วสนปริเวณํ กาเรตฺวา, เอกํ พุทฺธนฺตรํ สุคตีสุเยว สํสริตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ราชคเห เสฏฺฐิกุเล นิพฺพตฺติ. ภทฺทาติสฺสา นามํ อโหสิ. สา มหตา ปริวาเรน วฑฺฒมานา วยปฺปตฺตา, ตสฺมึเยว นคเร ปุโรหิตสฺส ปุตฺตํ สตฺตุกํ นาม โจรํ สโหฑฺฒํ คเหตฺวา ราชาณาย นครคุตฺติเกน มาเรตุํ อาฆาตนํ นิยฺยมานํ, สีหปญฺชเรน โอโลเกนฺตี ทิสฺวา ปฏิพทฺธจิตฺตา หุตฺวา สเจ ตํ ลภามิ, ชีวิสฺสามิ; โน เจ, มริสฺสามีติ สยเน อโธมุขี นิปชฺชิ.

'머리를 뽑은 자여' 등으로 시작하는 이 게송은 밧다 군달라께사 장로니의 게송이다. 이분 또한 빠두뭇따라 부처님 당시에 함사바티 시의 장자 가문에서 태어나 지각이 들었을 때, 어느 날 스승의 곁에서 법을 듣다가 스승께서 어떤 비구니를 속히 통찰하는 자들 가운데 으뜸가는 자리에 임명하시는 것을 보고, 공덕을 쌓고 그 지위를 서원하였다. 그녀는 평생토록 복덕을 쌓고 백천 겁 동안 천상과 인간계를 윤회하다가, 까쌉빠 부처님 당시에 까시 왕 기끼의 집안에서 일곱 자매 중의 하나로 태어났다. 이만 년 동안 열 가지 계율을 수지하고 처녀의 몸으로 청정범행을 닦으며 승가를 위한 거처를 지어 올린 뒤, 한 부처님의 공백기 동안 선처에서만 윤회하다가 이번 부처님 출현기에 라자가하의 장자 가문에서 태어났다. 이름은 밧다였다. 그녀는 많은 시종들에 둘러싸여 성장하여 성년이 되었는데, 어느 날 시의 전속 사제인 뿌로히따의 아들이자 장물을 지닌 채 체포된 사투까라는 이름의 도둑이 왕명에 따라 사형 집행인에게 끌려 처형장으로 가는 것을 창문으로 보고 그에게 마음을 빼앗겼다. 그녀는 '만약 그를 얻으면 살 것이요, 그렇지 못하면 죽으리라'고 생각하며 침상에 얼굴을 묻고 엎드렸다.

อถสฺสา ปิตา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา เอกธีตุตาย พลวสิเนโห สหสฺสลญฺชํ ทตฺวา อุปาเยเนว โจรํ วิสฺสชฺชาเปตฺวา คนฺโธทเกน นฺหาเปตฺวา สพฺพาภรณปฏิมณฺฑิตํ กาเรตฺวา ปาสาทํ เปเสสิ. ภทฺทาปิ ปริปุณฺณมโนรถา อติเรกาลงฺกาเรน อลงฺกริตฺวา ตํ ปริจรติ. สตฺตุโก กติปาหํ วีตินาเมตฺวา ตสฺสา อาภรเณสุ อุปฺปนฺนโลโภ ภทฺเท, อหํ นครคุตฺติเกน คหิตมตฺโตว โจรปปาเต อธิวตฺถาย เทวตาย ‘‘สจาหํ ชีวิตํ ลภามิ, ตุยฺหํ พลิกมฺมํ อุปสํหริสฺสามี’’ติ ปตฺถนํ อายาจึ, ตสฺมา พลิกมฺมํ สชฺชาเปหีติ. สา ‘‘ตสฺส มนํ ปูเรสฺสามี’’ติ พลิกมฺมํ สชฺชาเปตฺวา สพฺพาภรณวิภูสิตา สามิเกน สทฺธึ เอกํ ยานํ อภิรุยฺห ‘‘เทวตาย พลิกมฺมํ กริสฺสามี’’ติ โจรปปาตํ อภิรุหิตุํ อารทฺธา.

그러자 그녀의 아버지는 그 사정을 듣고 외동딸에 대한 강한 애정 때문에, 천 냥을 뇌물로 주고 계책을 써서 도둑을 석방시킨 뒤, 향기로운 물로 씻기고 온갖 장신구로 꾸미게 하여 궁전으로 보냈다. 밧다 또한 소원을 성취하여 화려한 장식으로 몸을 꾸미고 그를 보살폈다. 사투까는 며칠이 지나자 그녀의 장신구에 탐욕이 생겨 '밧다여, 내가 도둑의 절벽(Corapapāta)을 지키는 관리에게 붙잡혔을 때 그곳의 신에게 '만약 내가 살아난다면 당신께 제물을 바치겠나이다'라고 서원했으니 제물을 준비하시오'라고 말했다. 그녀는 '그의 마음을 채워주리라'고 생각하며 제물을 준비하고, 온갖 장신구로 치장한 채 남편과 함께 수레에 올라 '신에게 제물을 바치리라'며 도둑의 절벽을 오르기 시작했다.

สตฺตุโก จินฺเตสิ – ‘‘สพฺเพสุ อภิรุหนฺเตสุ อิมิสฺสา อาภรณํ คเหตุํ น สกฺกา’’ติ ปริวารชนํ ตตฺเถว ฐเปตฺวา ตเมว พลิภาชนํ คาหาเปตฺวา ปพฺพตํ อภิรุหนฺโต ตาย สทฺธึ ปิยกถํ น กเถสิ. สา อิงฺคิเตเนว ตสฺสาธิปฺปายํ อญฺญาสิ. สตฺตุโก, ‘‘ภทฺเท, ตว อุตฺตรสาฏกํ โอมุญฺจิตฺวา กายารูฬฺหปสาธนํ ภณฺฑิกํ กโรหี’’ติ. สา, ‘‘สามิ, มยฺหํ โก อปราโธ’’ติ? ‘‘กึ นุ มํ, พาเล,‘พลิกมฺมตฺถํ อาคโต’ติ สญฺญํ กโรสิ? พลิกมฺมาปเทเสน ปน ตว อาภรณํ คเหตุํ อาคโต’’ติ. ‘‘กสฺส ปน, อยฺย, ปสาธนํ, กสฺส อห’’นฺติ? ‘‘นาหํ เอตํ วิภาคํ ชานามี’’ติ. ‘‘โหตุ, อยฺย, เอกํ ปน เม อธิปฺปายํ ปูเรหิ, อลงฺกตนิยาเมน [Pg.104] จ อาลิงฺคิตุํ เทหี’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. สา เตน สมฺปฏิจฺฉิตภาวํ ญตฺวา ปุรโต อาลิงฺคิตฺวา ปจฺฉโต อาลิงฺคนฺตี วิย ปพฺพตปปาเต ปาเตสิ. โส ปติตฺวา จุณฺณวิจุณฺณํ อโหสิ. ตาย กตํ อจฺฉริยํ ทิสฺวา ปพฺพเต อธิวตฺถา เทวตา โกสลฺลํ วิภาเวนฺตี อิมา คาถา อภาสิ –

사투까는 '모든 사람이 함께 올라가면 그녀의 장신구를 빼앗을 수 없다'고 생각하여, 시종들을 그곳에 머물게 하고 그녀에게 제물 그릇을 들게 한 채 산을 오르며 그녀와 다정한 대화를 나누지 않았다. 그녀는 눈치로 그의 의도를 알아차렸다. 사투까가 '밧다여, 그대의 겉옷을 벗어 몸에 걸친 장신구들을 꾸러미로 만드시오'라고 하자, 그녀는 '서방님, 제게 무슨 잘못이 있습니까?'라고 물었다. 그는 '이 어리석은 여인아, 내가 정말 제물을 바치러 왔다고 생각하느냐? 제물이라는 구실로 그대의 장신구를 빼앗으러 온 것이다'라고 말했다. '그러면 주인님, 이 장신구는 누구의 것이며 저는 누구의 것입니까?' '나는 그런 구분은 모른다.' '주인님, 그렇다면 저의 소원 하나만 들어주십시오. 장식한 모습 그대로 한 번만 안게 해주십시오.' 그는 '좋다'고 승낙했다. 그녀는 그가 허락한 것을 알고, 앞에서 안는 척하다가 뒤에서 안으면서 산 절벽 아래로 그를 밀어 버렸다. 그는 떨어져 가루가 되었다. 산에 거주하던 신이 그녀의 놀라운 행동을 보고 그녀의 지혜를 찬탄하며 이 게송들을 읊었다.

‘‘น หิ สพฺเพสุ ฐาเนสุ, ปุริโส โหติ ปณฺฑิโต;

อิตฺถีปิ ปณฺฑิตา โหติ, ตตฺถ ตตฺถ วิจกฺขณา.

'모든 장소에서 남자가 현명한 것만은 아니니, 여자 또한 여기저기서 통찰력 있는 지혜로운 자가 되네.'

‘‘น หิ สพฺเพสุ ฐาเนสุ, ปุริโส โหติ ปณฺฑิโต;

อิตฺถีปิ ปณฺฑิตา โหติ, ลหุํ อตฺถวิจินฺติกา’’ติ. (อป. เถรี. ๒.๓.๓๑-๓๒);

'모든 장소에서 남자가 현명한 것만은 아니니, 여자 또한 지혜로워 속히 이익을 생각하네.'

ตโต ภทฺทา จินฺเตสิ – ‘‘น สกฺกา มยา อิมินา นิยาเมน เคหํ คนฺตุํ, อิโตว คนฺตฺวา เอกํ ปพฺพชฺชํ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ นิคณฺฐารามํ คนฺตฺวา นิคณฺเฐ ปพฺพชฺชํ ยาจิ. อถ นํ เต อาหํสุ – ‘‘เกน นิยาเมน ปพฺพชฺชา โหตู’’ติ? ‘‘ยํ ตุมฺหากํ ปพฺพชฺชาย อุตฺตมํ, ตเทว กโรถา’’ติ. เต ‘‘สาธู’’ติ ตสฺสา ตาลฏฺฐินา เกเส ลุญฺจิตฺวา ปพฺพาเชสุํ. ปุน เกสา วฑฺฒนฺตา กุณฺฑลาวฏฺฏา หุตฺวา วฑฺเฒสุํ. ตโต ปฏฺฐาย สา กุณฺฑลเกสาติ นาม ชาตา. สา ตตฺถ อุคฺคเหตพฺพํ สมยํ วาทมคฺคญฺจ อุคฺคเหตฺวา ‘‘เอตฺตกํ นาม อิเม ชานนฺติ, อิโต อุตฺตริ วิเสโส นตฺถี’’ติ ญตฺวา ตโต อปกฺกมิตฺวา ยตฺถ ยตฺถ ปณฺฑิตา อตฺถิ, ตตฺถ ตตฺถ คนฺตฺวา เตสํ ชานนสิปฺปํ อุคฺคเหตฺวา อตฺตนา สทฺธึ กเถตุํ สมตฺถํ อทิสฺวา ยํ ยํ คามํ วา นิคมํ วา ปวิสติ, ตสฺส ทฺวาเร วาลุการาสึ กตฺวา ตตฺถ ชมฺพุสาขํ ฐเปตฺวา ‘‘โย มม วาทํ อาโรเปตุํ สกฺโกติ, โส อิมํ สาขํ มทฺทตู’’ติ สมีเป ฐิตทารกานํ สญฺญํ ทตฺวา วสนฏฺฐานํ คจฺฉติ. สตฺตาหมฺปิ ชมฺพุสาขาย ตเถว ฐิตาย ตํ คเหตฺวา ปกฺกมติ.

그 후 밧다는 '내가 이런 모습으로 집에 돌아갈 수는 없다. 여기서 떠나 출가하리라'고 생각하고, 니간타(자이나교) 수도원에 가서 출가를 요청했다. 그러자 그들이 '어떤 방식으로 출가하겠느냐?'고 물었다. '그대들의 출가법 중 가장 수승한 것을 행해 주십시오.' 그들은 '좋다'고 하며 종려나무 뼈로 그녀의 머리카락을 뽑아 출가시켰다. 나중에 머리카락이 다시 자랄 때 소용돌이치듯 말려 자랐으므로, 그때부터 그녀는 군달라께사(곱슬머리)라는 이름을 얻게 되었다. 그녀는 그곳에서 배워야 할 교리와 논쟁법을 익힌 뒤, '이들이 아는 것은 이 정도뿐이며 이보다 높은 특별한 지혜는 없다'는 것을 알고 그곳을 떠나, 지혜로운 자가 있다는 곳이면 어디든 가서 그들의 기술을 익혔다. 자신과 토론할 만한 상대를 보지 못하자, 그녀는 마을이나 성읍에 들어갈 때마다 그 입구에 모래 더미를 만들고 그곳에 염부수(Jambu) 가지를 꽂아두고 근처 아이들에게 '누구든 내 주장에 반박할 수 있는 자는 이 가지를 밟으라'고 일러두고 숙소로 갔다. 이레 동안이나 염부수 가지가 그대로 있으면 그것을 거두어 떠나곤 했다.

เตน จ สมเยน อมฺหากํ ภควา โลเก อุปฺปชฺชิตฺวา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺโก อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ อุปนิสฺสาย เชตวเน วิหรติ. กุณฺฑลเกสาปิ วุตฺตนเยน คามนิคมราชธานีสุ วิจรนฺตี สาวตฺถึ ปตฺวา นครทฺวาเร วาลุการาสิมฺหิ ชมฺพุสาขํ ฐเปตฺวา ทารกานํ สญฺญํ ทตฺวา สาวตฺถึ ปาวิสิ.

그 무렵 우리 세존께서 세상에 출현하여 고귀한 법의 바퀴를 굴리시고, 차례로 유행하시다 사밧티 근처 제따바나에 머물고 계셨다. 군달라께사 또한 앞서 말한 방식대로 마을과 성읍과 왕도들을 유행하다가 사밧티에 도착하여 성문 앞 모래 더미에 염부수 가지를 꽂아두고 아이들에게 일러둔 뒤 사밧티 성안으로 들어갔다.

อถายสฺมา [Pg.105] ธมฺมเสนาปติ เอกโกว นครํ ปวิสนฺโต ตํ สาขํ ทิสฺวา ตํ ทเมตุกาโม ทารเก ปุจฺฉิ – ‘‘กสฺมายํ สาขา เอวํ ฐปิตา’’ติ? ทารกา ตมตฺถํ อาโรเจสุํ. เถโร ‘‘ยทิ เอวํ อิมํ สาขํ มทฺทถา’’ติ อาห. ทารกา ตํ มทฺทึสุ. กุณฺฑลเกสา กตภตฺตกิจฺจา นครโต นิกฺขมนฺตี ตํ สาขํ มทฺทิตํ ทิสฺวา ‘‘เกนิทํ มทฺทิต’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา เถเรน มทฺทาปิตภาวํ ญตฺวา ‘‘อปกฺขิโก วาโท น โสภตี’’ติ สาวตฺถึ ปวิสิตฺวา วีถิโต วีถึ วิจรนฺตี ‘‘ปสฺเสยฺยาถ สมเณหิ สกฺยปุตฺติเยหิ สทฺธึ มยฺหํ วาท’’นฺติ อุคฺโฆเสตฺวา มหาชนปริวุตา อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล นิสินฺนํ ธมฺมเสนาปตึ อุปสงฺกมิตฺวา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา เอกมนฺตํ ฐิตา ‘‘กึ ตุมฺเหหิ มม ชมฺพุสาขา มทฺทาปิตา’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อาม, มยา มทฺทาปิตา’’ติ. ‘‘เอวํ สนฺเต ตุมฺเหหิ สทฺธึ มยฺหํ วาโท โหตู’’ติ. ‘‘โหตุ, ภทฺเท’’ติ. ‘‘กสฺส ปุจฺฉา, กสฺส วิสฺสชฺชนา’’ติ? ‘‘ปุจฺฉา นาม อมฺหากํ ปตฺตา, ตฺวํ ยํ อตฺตโน ชานนกํ ปุจฺฉา’’ติ. สา สพฺพเมว อตฺตโน ชานนกํ วาทํ ปุจฺฉิ. เถโร ตํ สพฺพํ วิสฺสชฺเชสิ. สา อุปริ ปุจฺฉิตพฺพํ อชานนฺตี ตุณฺหี อโหสิ. อถ นํ เถโร อาห – ‘‘ตยา พหุํ ปุจฺฉิตํ, มยมฺปิ ตํ เอกํ ปญฺหํ ปุจฺฉามา’’ติ. ‘‘ปุจฺฉถ, ภนฺเต’’ติ. เถโร ‘‘เอกํ นาม กิ’’นฺติ อิมํ ปญฺหํ ปุจฺฉิ. กุณฺฑลเกสา เนว อนฺตํ น โกฏึ ปสฺสนฺตี อนฺธการํ ปวิฏฺฐา วิย หุตฺวา ‘‘น ชานามิ, ภนฺเต’’ติ อาห. ‘‘ตฺวํ เอตฺตกมฺปิ อชานนฺตี อญฺญํ กึ ชานิสฺสสี’’ติ วตฺวา ธมฺมํ เทเสสิ. สา เถรสฺส ปาเทสุ ปติตฺวา, ‘‘ภนฺเต, ตุมฺเห สรณํ คจฺฉามี’’ติ อาห. ‘‘มา มํ ตฺวํ, ภทฺเท, สรณํ คจฺฉ, สเทวเก โลเก อคฺคปุคฺคลํ ภควนฺตเมว สรณํ คจฺฉา’’ติ. ‘‘เอวํ กริสฺสามิ, ภนฺเต’’ติ สา สายนฺหสมเย ธมฺมเทสนาเวลายํ สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. สตฺถา ตสฺสา ญาณปริปากํ ญตฺวา –

그때 법의 장군(사리불 존자)께서 홀로 성으로 들어가시다가 그 가지를 보시고, 그녀를 조복시키고자 아이들에게 물으셨다. “어찌하여 이 가지를 이렇게 두었느냐?” 아이들이 그 사연을 일러주었다. 장로께서 “그렇다면 이 가지를 밟아 버려라”고 말씀하셨다. 아이들이 그것을 밟아 뭉개버렸다. 꾼달라께사가 식사를 마치고 성에서 나오다가 그 짓밟힌 가지를 보고 “누가 이것을 짓밟았느냐?”고 물었고, 장로께서 짓밟게 하신 것을 알고는 “편협한 논쟁은 어울리지 않는다”고 하며 사밧띠로 들어가 거리마다 돌아다니며 “석가자 사문들과 나의 논쟁을 보라”고 외쳤다. 그리고 많은 사람들에 둘러싸여 어느 나무 아래 앉아 계신 법의 장군에게 다가가 인사를 나누고 한쪽에 서서 물었다. “당신들이 나의 잠부 가지를 짓밟게 하였습니까?” “그렇소, 내가 짓밟게 하였소.” “그렇다면 당신과 나의 논쟁이 있어야겠군요.” “그렇게 합시다, 여인이여.” “누가 묻고 누가 답하겠습니까?” “묻는 것은 우리에게 달렸으니, 당신이 아는 것을 물어보시오.” 그녀는 자신이 아는 모든 논쟁의 주제를 물었다. 장로께서는 그 모든 것에 답하셨다. 그녀는 더 이상 물을 것을 알지 못해 침묵하였다. 그러자 장로께서 그녀에게 말씀하셨다. “그대는 많이 물었소. 이제 나도 그대에게 한 가지 질문을 던지겠소.” “물으십시오, 존자시여.” 장로께서 “하나란 무엇입니까?”라는 이 질문을 던지셨다. 꾼달라께사는 그 끝도 경계도 보지 못한 채 마치 어둠 속에 빠진 듯하여 “존자시여, 모르겠습니다”라고 답했다. “그대는 이것조차 모르면서 다른 무엇을 알겠소?”라고 말씀하시며 법을 설하셨다. 그녀는 장로의 발아래 엎드려 “존자시여, 당신께 귀의합니다”라고 말했다. “여인이여, 나에게 귀의하지 말고, 천신을 포함한 세상의 으뜸이신 세존께 귀의하시오.” “존자시여, 그렇게 하겠습니다”라고 답한 그녀는 저녁 무렵 법문을 설하시는 때에 스승님께 나아가 오체투지로 절을 올리고 한쪽에 섰다. 스승께서는 그녀의 지혜가 성숙한 것을 아시고—

‘‘สหสฺสมปิ เจ คาถา, อนตฺถปทสํหิตา;

เอกํ คาถาปทํ เสยฺโย, ยํ สุตฺวา สุปสมฺมตี’’ติ. –

“비록 유익하지 못한 구절들로 된 천 편의 게송이라 할지라도, 들으면 마음이 고요해지는 한 구절의 게송이 더 낫다.”

อิมํ คาถมาห. คาถาปริโยสาเน ยถาฐิตาว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถรี ๒.๓.๑-๕๔) –

이 게송을 읊으셨다. 게송이 끝날 때 그녀는 서 있는 그 자리에서 네 가지 무애해와 함께 아라한과를 성취하였다. 그것이 아빠다나(Apa. Therī 2.3.1-54)에 설해져 있다.

‘‘ปทุมุตฺตโร [Pg.106] นาม ชิโน, สพฺพธมฺมาน ปารคู;

อิโต สตสหสฺสมฺหิ, กปฺเป อุปฺปชฺชิ นายโก.

“빠두뭇따라라는 이름의 승리자, 모든 법의 피안에 도달하신 인도자께서 지금으로부터 십만 겁 전에 출현하셨다.”

‘‘ตทาหํ หํสวติยํ, ชาตา เสฏฺฐิกุเล อหุํ;

นานารตนปชฺโชเต, มหาสุขสมปฺปิตา.

“그때 나는 항사와띠 성의 장자 가문에 태어나, 여러 보석의 빛 속에서 큰 행복을 누리며 살았다.”

‘‘อุเปตฺวา ตํ มหาวีรํ, อสฺโสสึ ธมฺมเทสนํ;

ตโต ชาตปฺปสาทาหํ, อุเปสึ สรณํ ชินํ.

“그 위대한 영웅께 나아가 법문을 들었으며, 그로 인해 신심이 생겨 승리자께 귀의하였다.”

‘‘ตทา มหาการุณิโก, ปทุมุตฺตรนามโก;

ขิปฺปาภิญฺญานมคฺคนฺติ, ฐเปสิ ภิกฺขุนึ สุภํ.

“그때 대비심을 갖추신 빠두뭇따라 부처님께서 어느 아름다운 비구니를 ‘속히 깨닫는 자들(속통지) 중의 으뜸’으로 임명하셨다.”

‘‘ตํ สุตฺวา มุทิตา หุตฺวา, ทานํ ทตฺวา มเหสิโน;

นิปจฺจ สิรสา ปาเท, ตํ ฐานมภิปตฺถยึ.

“그 말을 듣고 기뻐하며 대성인께 공양을 올리고, 머리 숙여 발에 절하며 그 지위를 발원하였다.”

‘‘อนุโมทิ มหาวีโร, ภทฺเท ยํ เตภิปตฺถิตํ;

สมิชฺฌิสฺสติ ตํ สพฺพํ, สุขินี โหหิ นิพฺพุตา.

“위대한 영웅께서 축복하셨다. ‘그대여, 그대가 발원한 것이 모두 이루어질 것이니, 행복하고 열반에 든 자가 되어라.”

‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป, โอกฺกากกุลสมฺภโว;

โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.

“십만 겁 후에 옥까까 가문에서 태어난 고따마라는 성의 스승께서 세상에 출현하실 것이다.”

‘‘ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาทา, โอรสา ธมฺมนิมฺมิตา;

ภทฺทากุณฺฑลเกสาติ, เหสฺสติ สตฺถุ สาวิกา.

“그분의 법의 상속자이자 법으로 태어난 친아들로서, 바다 꾼달라께사라는 이름의 스승의 제자가 될 것이다.”

‘‘เตน กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคจฺฉหํ.

“그 선업과 의도와 서원으로 인해 인간의 몸을 버리고 도리천으로 갔다.”

‘‘ตโต จุตา ยามมคํ, ตโตหํ ตุสิตํ คตา;

ตโต จ นิมฺมานรตึ, วสวตฺติปุรํ ตโต.

“그곳에서 죽어 야마천으로 갔고, 그 후에 도솔천으로 갔으며, 거기서 화락천으로, 그다음 타화자재천으로 갔다.”

‘‘ยตฺถ ยตฺถูปปชฺชามิ, ตสฺส กมฺมสฺส วาหสา;

ตตฺถ ตตฺเถว ราชูนํ, มเหสิตฺตมการยึ.

“태어나는 곳마다 그 업의 힘으로 인해 그곳 왕들의 왕비가 되었다.”

‘‘ตโต จุตา มนุสฺเสสุ, ราชูนํ จกฺกวตฺตินํ;

มณฺฑลีนญฺจ ราชูนํ, มเหสิตฺตมการยึ.

“그곳에서 죽어 인간들 가운데 전륜성왕들과 제후국 왕들의 왕비가 되었다.”

‘‘สมฺปตฺตึ อนุโภตฺวาน, เทเวสุ มานุเสสุ จ;

สพฺพตฺถ สุขิตา หุตฺวา, เนกกปฺเปสุ สํสรึ.

“천상과 인간계에서 영화를 누리고 모든 곳에서 행복을 느끼며 여러 겁 동안 윤회하였다.”

‘‘อิมมฺหิ [Pg.107] ภทฺทเก กปฺเป, พฺรหฺมพนฺธุ มหายโส;

กสฺสโป นาม โคตฺเตน, อุปฺปชฺชิ วทตํ วโร.

“이 현겁에 대명성을 지닌 브라만들의 친족이며 말하는 이들 중 으뜸인 까싸빠라는 성의 분이 출현하셨다.”

‘‘อุปฏฺฐาโก มเหสิสฺส, ตทา อาสิ นริสฺสโร;

กาสิราชา กิกี นาม, พาราณสิปุรุตฺตเม.

“그 대성인의 시봉자로서 그때 사람들의 주인이 있었으니, 바라나시라는 으뜸가는 성의 끼끼라는 까시 국왕이었다.”

‘‘ตสฺส ธีตา จตุตฺถาสึ, ภิกฺขุทายีติ วิสฺสุตา;

ธมฺมํ สุตฺวา ชินคฺคสฺส, ปพฺพชฺชํ สมโรจยึ.

“나는 그의 네 번째 딸로서 빅구다이(비구들의 보시자)로 알려졌으며, 최상의 승리자의 법을 듣고 출가를 원하였다.”

‘‘อนุชานิ น โน ตาโต, อคาเรว ตทา มยํ;

วีสวสฺสสหสฺสานิ, วิจริมฺห อตนฺทิตา.

“부친께서 허락하지 않으셔서 우리는 그때 재가에 머물며 이만 년 동안 게으름 없이 정진하였다.”

‘‘โกมาริพฺรหฺมจริยํ, ราชกญฺญา สุเขธิตา;

พุทฺโธปฏฺฐานนิรตา, มุทิตา สตฺต ธีตโร.

“왕의 딸로서 안락하게 자란 일곱 딸은 부처님을 시봉하는 데 전념하며 기쁜 마음으로 처녀의 몸으로 청정범행을 닦았다.”

‘‘สมณี สมณคุตฺตา จ, ภิกฺขุนี ภิกฺขุทายิกา;

ธมฺมา เจว สุธมฺมา จ, สตฺตมี สงฺฆทายิกา.

“사마니, 사마나굿따, 빅구니, 빅구다이까, 담마, 수담마, 그리고 일곱 번째 쌍가다이까이다.”

‘‘เขมา อุปฺปลวณฺณา จ, ปฏาจารา อหํ ตทา;

กิสาโคตมี ธมฺมทินฺนา, วิสาขา โหติ สตฺตมี.

“그들은 그때의 케마, 우빳라완나, 빠따짜라, 그리고 나, 끼사고따미, 담마딘나, 그리고 일곱 번째는 위사카이다.”

‘‘เตหิ กมฺเมหิ สุกเตหิ, เจตนาปณิธีหิ จ;

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคจฺฉหํ.

“그 선업들과 의도와 서원으로 인해 인간의 몸을 버리고 도리천으로 갔다.”

‘‘ปจฺฉิเม จ ภเว ทานิ, คิริพฺพชปุรุตฺตเม;

ชาตา เสฏฺฐิกุเล ผีเต, ยทาหํ โยพฺพเน ฐิตา.

“그리고 이제 마지막 생에 으뜸가는 기리바자(왕사성)에서 부유한 장자 가문에 태어나 청춘을 보내고 있었다.”

‘‘โจรํ วธตฺถํ นียนฺตํ, ทิสฺวา รตฺตา ตหึ อหํ;

ปิตา เม ตํ สหสฺเสน, โมจยิตฺวา วธา ตโต.

“처형당하러 끌려가는 도둑을 보고 그에게 반하자, 나의 아버지는 천 금을 주고 그를 처형으로부터 구해냈다.”

‘‘อทาสิ ตสฺส มํ ตาโต, วิทิตฺวาน มนํ มม;

ตสฺสาหมาสึ วิสฏฺฐา, อตีว ทยิตา หิตา.

“나의 마음을 알고 아버지는 나를 그에게 주었으며, 나는 그에게 헌신하며 지극히 사랑하고 도움이 되는 아내가 되었다.”

‘‘โส เม ภูสนโลเภน, พลิมชฺฌาสโย ทิโส;

โจรปฺปปาตํ เนตฺวาน, ปพฺพตํ เจตยี วธํ.

“그는 나의 장신구를 탐하여 마음속에 악의를 품고 도둑의 절벽으로 나를 유인하여 죽이려 계획하였다.”

‘‘ตทาหํ ปณมิตฺวาน, สตฺตุกํ สุกตญฺชลี;

รกฺขนฺตี อตฺตโน ปาณํ, อิทํ วจนมพฺรวึ.

“그때 나는 두 손을 모아 합장하고 원수에게 절하며 나의 생명을 지키고자 이 말을 하였다.”

‘‘อิทํ [Pg.108] สุวณฺณเกยูรํ, มุตฺตา เวฬุริยา พหู;

สพฺพํ หรสฺสุ ภทฺทนฺเต, มญฺจ ทาสีติ สาวย.

“이 황금 팔찌와 많은 진주와 청옥들, 이 모든 것을 가져가십시오. 그리고 저를 당신의 여종이라 부르십시오.”

‘‘โอโรปยสฺสุ กลฺยาณี, มา พาฬฺหํ ปริเทวสิ;

น จาหํ อภิชานามิ, อหนฺตฺวา ธนมาภตํ.

아름다운 여인이여, (장신구를) 내려놓으시오. 너무 슬피 울지 마시오. 나는 (사람을) 죽이지 않고 재물을 가져온 적이 없소.

‘‘ยโต สรามิ อตฺตานํ, ยโต ปตฺโตสฺมิ วิญฺญุตํ;

น จาหํ อภิชานามิ, อญฺญํ ปิยตรํ ตยา.

내가 나 자신을 기억하고 지각이 생긴 이래로, 당신보다 더 사랑스러운 다른 이를 알지 못하오.

‘‘เอหิ ตํ อุปคูหิสฺสํ, กตฺวาน ตํ ปทกฺขิณํ;

น จ ทานิ ปุโน อตฺถิ, มม ตุยฺหญฺจ สงฺคโม.

이리 오시오. 당신을 오른쪽으로 세 번 돌고 나서 당신을 안아주겠소. 이제 다시는 나와 당신의 만남은 없을 것이오.

‘‘น หิ สพฺเพสุ ฐาเนสุ, ปุริโส โหติ ปณฺฑิโต;

อิตฺถีปิ ปณฺฑิตา โหติ, ตตฺถ ตตฺถ วิจกฺขณา.

모든 경우에 있어서 남자만이 지혜로운 것은 아니오. 여자 또한 지혜로우니, 여기저기에서 통찰력이 있다오.

‘‘น หิ สพฺเพสุ ฐาเนสุ, ปุริโส โหติ ปณฺฑิโต;

อิตฺถีปิ ปณฺฑิตา โหติ, ลหุํ อตฺถวิจินฺติกา.

모든 경우에 있어서 남자만이 지혜로운 것은 아니오. 여자 또한 지혜로우니, 신속하게 사리를 판단한다오.

‘‘ลหุญฺจ วต ขิปฺปญฺจ, นิกฏฺเฐ สมเจตยึ;

มิคํ อุณฺณา ยถา เอวํ, ตทาหํ สตฺตุกํ วธึ.

참으로 빠르고 신속하게, 위험이 닥쳤을 때 생각했노라. 마치 거미가 먹잇감을 잡듯, 그때 나는 원수를 죽였노라.

‘‘โย จ อุปฺปติตํ อตฺถํ, น ขิปฺปมนุพุชฺฌติ;

โส หญฺญเต มนฺทมติ, โจโรว คิริคพฺภเร.

일어난 일을 신속하게 깨닫지 못하는 자는, 어리석은 마음으로 인해 산의 동굴 속 도둑처럼 죽임을 당하리라.

‘‘โย จ อุปฺปติตํ อตฺถํ, ขิปฺปเมว นิโพธติ;

มุจฺจเต สตฺตุสมฺพาธา, ตทาหํ สตฺตุกา ยถา.

일어난 일을 신속하게 깨닫는 자는 원수의 억압에서 벗어나리니, 그때 내가 원수에게서 벗어난 것과 같으리라.

‘‘ตทาหํ ปาตยิตฺวาน, คิริทุคฺคมฺหิ สตฺตุกํ;

สนฺติกํ เสตวตฺถานํ, อุเปตฺวา ปพฺพชึ อหํ.

그때 나는 험한 산에서 원수를 떨어뜨려 죽인 뒤, 백의외도들에게 가서 출가하였노라.

‘‘สณฺฑาเสน จ เกเส เม, ลุญฺจิตฺวา สพฺพโส ตทา;

ปพฺพชิตฺวาน สมยํ, อาจิกฺขึสุ นิรนฺตรํ.

그때 그들은 집게로 내 머리카락을 모두 뽑았고, 출가한 뒤에 나에게 그들의 교리를 끊임없이 가르쳐주었노라.

‘‘ตโต [Pg.109] ตํ อุคฺคเหตฺวาหํ, นิสีทิตฺวาน เอกิกา;

สมยํ ตํ วิจินฺเตสึ, สุวาโน มานุสํ กรํ.

그 후 나는 그것을 배운 뒤 홀로 앉아 그 교리를 고찰하였으나, 그것은 마치 개가 사람의 손을 시늉하는 것과 같았노라.

‘‘ฉินฺนํ คยฺห สมีเป เม, ปาตยิตฺวา อปกฺกมิ;

ทิสฺวา นิมิตฺตมลภึ, หตฺถํ ตํ ปุฬวากุลํ.

누군가 잘린 손을 가져와 내 곁에 떨어뜨리고 떠나갔는데, 구더기가 끓는 그 손을 보고 나는 (수행의) 표상을 얻었노라.

‘‘ตโต อุฏฺฐาย สํวิคฺคา, อปุจฺฉึ สหธมฺมิเก;

เต อโวจุํ วิชานนฺติ, ตํ อตฺถํ สกฺยภิกฺขโว.

그때 나는 전율하며 일어나 도반들에게 물었더니, 그들은 사카족의 비구들이 그 뜻을 안다고 말해주었노라.

‘‘สาหํ ตมตฺถํ ปุจฺฉิสฺสํ, อุเปตฺวา พุทฺธสาวเก;

เต มมาทาย คจฺฉึสุ, พุทฺธเสฏฺฐสฺส สนฺติกํ.

나는 그 뜻을 묻기 위해 부처님의 제자들에게 다가갔고, 그들은 나를 데리고 가장 뛰어나신 부처님께로 갔노라.

‘‘โส เม ธมฺมมเทเสสิ, ขนฺธายตนธาตุโย;

อสุภานิจฺจทุกฺขาติ, อนตฺตาติ จ นายโก.

인도자께서는 나에게 오온과 십이처와 십팔계에 대해, 그리고 그것들이 부정하고 무상하며 괴로움이고 무아라는 법을 설해주셨노라.

‘‘ตสฺส ธมฺมํ สุณิตฺวาหํ, ธมฺมจกฺขุํ วิโสธยึ;

ตโต วิญฺญาตสทฺธมฺมา, ปพฺพชฺชํ อุปสมฺปทํ.

그분의 법을 듣고 나는 법안을 깨끗이 하였으며, 참된 법을 깨달은 뒤 출가하여 구족계를 받았노라.

‘‘อายาจิโต ตทา อาห, เอหิ ภทฺเทติ นายโก;

ตทาหํ อุปสมฺปนฺนา, ปริตฺตํ โตยมทฺทสํ.

내가 청했을 때 인도자께서는 '오라, 밧다여'라고 말씀하셨으니, 그것이 나의 구족계가 되었노라. 그때 나는 흐르는 적은 양의 물을 보았노라.

‘‘ปาทปกฺขาลเนนาหํ, ญตฺวา สอุทยพฺพยํ;

ตถา สพฺเพปิ สงฺขาเร, อีทิสํ จินฺตยึ ตทา.

발을 씻으며 물의 생멸을 보았고, 그와 같이 모든 형성된 것들도 그러하다고 그때 생각하였노라.

‘‘ตโต จิตฺตํ วิมุจฺจิ เม, อนุปาทาย สพฺพโส;

ขิปฺปาภิญฺญานมคฺคํ เม, ตทา ปญฺญาปยี ชิโน.

그때 내 마음은 어디에도 집착하지 않고 온전히 해탈하였노라. 승리자께서는 나를 속통지의 길로 선언하셨노라.

‘‘อิทฺธีสุ จ วสี โหมิ, ทิพฺพาย โสตธาตุยา;

ปรจิตฺตานิ ชานามิ, สตฺถุสาสนการิกา.

나는 신통력을 자유자재로 부리고 천이통을 갖추었으며, 타심통을 얻어 스승의 가르침을 실천하고 있노라.

‘‘ปุพฺเพนิวาสํ ชานามิ, ทิพฺพจกฺขุ วิโสธิตํ;

เขเปตฺวา อาสเว สพฺเพ, วิสุทฺธาสึ สุนิมฺมลา.

나는 숙명통을 알고 천안통을 깨끗이 하였노라. 모든 번뇌를 소멸하여 청정하고 티 없이 깨끗해졌노라.

‘‘ปริจิณฺโณ มยา สตฺถา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ;

โอหิโต ครุโก ภาโร, ภวเนตฺติ สมูหตา.

나는 스승님을 지극히 모셨고 부처님의 가르침을 완수하였노라. 무거운 짐은 내려놓았고 다시 태어나게 하는 끈은 뿌리째 뽑혔노라.

‘‘ยสฺสตฺถาย ปพฺพชิตา, อคารสฺมานคาริยํ;

โส เม อตฺโถ อนุปฺปตฺโต, สพฺพสํโยชนกฺขโย.

집을 떠나 출가한 목적이었던 그 최상의 목표를 나는 달성하였으니, 모든 결박이 소멸되었노라.

‘‘อตฺถธมฺมนิรุตฺตีสุ, ปฏิภาเน ตเถว จ;

ญาณํ เม วิมลํ สุทฺธํ, พุทฺธเสฏฺฐสฺส สาสเน.

의리·법·사·요의 네 가지 분석적 지혜에 있어, 가장 뛰어나신 부처님의 가르침 안에서 나의 지혜는 티 없이 맑고 깨끗하노라.

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

나의 번뇌는 불타 없어졌고... (중략) ... 부처님의 가르침을 완수하였노라.

อรหตฺตํ ปน ปตฺวา ตาวเทว ปพฺพชฺชํ ยาจิ. สตฺถา ตสฺสา ปพฺพชฺชํ อนุชานิ. สา ภิกฺขุนุปสฺสยํ คนฺตฺวาน ปพฺพชิตฺวา ผลสุเขน นิพฺพานสุเขน จ วีตินาเมนฺตี อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อุทานวเสน –

아라한과를 얻은 뒤 그녀는 즉시 출가를 요청하였다. 스승께서는 그녀의 출가를 허락하셨다. 그녀는 비구니 처소로 가서 출가한 뒤, 과보의 즐거움과 열반의 즐거움으로 시간을 보내며 자신의 수행을 되돌아보고 찬탄을 읊었다.

๑๐๗.

107.

‘‘ลูนเกสี [Pg.110] ปงฺกธรี, เอกสาฏี ปุเร จรึ;

อวชฺเช วชฺชมตินี, วชฺเช จาวชฺชทสฺสินี.

머리카락을 뽑고 먼지를 뒤집어쓴 채, 한 벌의 옷만 걸치고 예전에 나는 유행하였노라. 허물 없는 것을 허물이라 생각하고, 허물 있는 것을 허물 없는 것으로 보았노라.

๑๐๘.

108.

‘‘ทิวาวิหารา นิกฺขมฺม, คิชฺฌกูฏมฺหิ ปพฺพเต;

อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขตํ.

기사굴산에서 낮 동안의 휴식을 마치고 나오다가, 비구 승가에 둘러싸인 번뇌 없는 부처님을 뵈었노라.

๑๐๙.

109.

‘‘นิหจฺจ ชาณุํ วนฺทิตฺวา, สมฺมุขา อญฺชลึ อกํ;

เอหิ ภทฺเทติ มํ อวจ, สา เม อาสูปสมฺปทา.

무릎을 꿇고 절을 올린 뒤 면전에서 합장하였더니, '오라, 밧다여'라고 내게 말씀하셨노라. 그것이 바로 나의 구족계가 되었노라.

๑๑๐.

110.

‘‘จิณฺณา องฺคา จ มคธา, วชฺชี กาสี จ โกสลา;

อนกา ปณฺณาส วสฺสานิ, รฏฺฐปิณฺฑํ อภุญฺชหํ.

앙가와 마가다, 밧지와 까시와 꼬살라국을 유행하였노라. 빚짐 없이 오십 년 동안 나라의 보시 음식을 수용하였노라.

๑๑๑.

111.

‘‘ปุญฺญํ วต ปสวิ พหุํ, สปฺปญฺโญ วตายํ อุปาสโก;

โย ภทฺทาย จีวรํ อทาสิ, วิปฺปมุตฺตาย สพฺพคนฺเถหี’’ติ. –

“참으로 많은 공덕을 쌓았구나, 이 우바새는 참으로 지혜롭도다. 모든 속박에서 완전히 벗어난 밧다에게 가사를 보시하였으니.”

อิมา คาถา อภาสิ.

이 게송들을 읊었다.

ตตฺถ ลูนเกสีติ ลูนา ลุญฺจิตา เกสา มยฺหนฺติ ลูนเกสี, นิคณฺเฐสุ ปพฺพชฺชาย ตาลฏฺฐินา ลุญฺจิตเกสา, ตํ สนฺธาย วทติ. ปงฺกธรีติ ทนฺตกฏฺฐสฺส อขาทเนน ทนฺเตสุ มลปงฺกธารณโต ปงฺกธรี. เอกสาฏีติ นิคณฺฐจาริตฺตวเสน เอกสาฏิกา. ปุเร จรินฺติ ปุพฺเพ นิคณฺฐี หุตฺวา เอวํ วิจรึ. อวชฺเช วชฺชมตินีติ นฺหานุจฺฉาทนทนฺตกฏฺฐขาทนาทิเก อนวชฺเช สาวชฺชสญฺญี. วชฺเช จาวชฺชทสฺสินีติ มานมกฺขปลาสวิปลฺลาสาทิเก สาวชฺเช อนวชฺชทิฏฺฐี.

거기서 ‘머리카락을 깎은 자(lūnakesī)’란 나의 머리카락이 깎이고 뽑혔기에 머리카락을 깎은 자라 하며, 니간타들에게 출가할 때 종려나무 뼈로 머리카락을 뽑은 것을 지칭하여 말한다. ‘때가 낀 자(Paṅkadharī)’란 양치 도구를 사용하지 않음으로써 치아에 때가 끼었기 때문에 때가 낀 자라 한다. ‘한 벌의 옷을 입은 자(Ekasāṭī)’란 니간타의 수행 방식에 따라 한 벌의 옷을 입은 자를 말한다. ‘예전에 유행하였네(Pure carin)’란 예전에 니간타 여성이 되어 이와 같이 유행했다는 뜻이다. ‘허물없는 것에서 허물을 보는 자(Avajje vajjamatinī)’란 목욕, 도포, 양치 도구 사용 등 허물없는 것에 대해 허물이 있다는 인식을 가진 자를 말한다. ‘허물 있는 것에서 허물없음을 보는 자(Vajje cāvajjadassinī)’란 자만, 위선, 악의, 전도된 생각 등 허물이 있는 것에 대해 허물이 없다는 견해를 가진 자를 말한다.

ทิวาวิหารา นิกฺขมฺมาติ อตฺตโน ทิวาวิหารฏฺฐานโต นิกฺขมิตฺวา. อยมฺปิ ฐิตมชฺฌนฺหิกเวลายํ เถเรน สมาคตา ตสฺส ปญฺหสฺส วิสฺสชฺชเนน ธมฺมเทสนาย จ นิหตมานทพฺพา ปสนฺนมานสา หุตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ อุปสงฺกมิตุกามาว อตฺตโน วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ทิวาฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา สายนฺหสมเย สตฺถุ สนฺติกํ อุปสงฺกมิตฺวา.

‘낮의 휴식처에서 나와(Divāvihārā nikkhammā)’란 자신의 낮의 휴식처로부터 나와서라는 뜻이다. 그녀 또한 한낮의 시간에 장로와 만나 그의 질문에 대한 답변과 법문으로 자만심이 꺾이고 맑은 마음이 되어, 스승의 처소로 나아가고자 자신의 거처로 가서 낮 동안 머무는 곳에 앉아 있다가, 저녁 시간에 스승의 처소로 나아가서,

นิหจฺจ ชาณุํ วนฺทิตฺวาติ ชาณุทฺวยํ ปถวิยํ นิหนฺตฺวา ปติฏฺฐเปตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา. สมฺมุขา อญฺชลึ อกนฺติ สตฺถุ สมฺมุขา ทสนขสโมธานสมุชฺชลํ อญฺชลึ อกาสึ. เอหิ, ภทฺเทติ มํ อวจ, สา เม อาสูปสมฺปทาติ ยํ มํ ภควา อรหตฺตํ ปตฺวา ปพฺพชฺชญฺจ อุปสมฺปทญฺจ ยาจิตฺวา ฐิตํ [Pg.111] ‘‘เอหิ, ภทฺเท, ภิกฺขุนุปสฺสยํ คนฺตฺวา ภิกฺขุนีนํ สนฺติเก ปพฺพช อุปสมฺปชฺชสฺสู’’ติ อวจ อาณาเปสิ. สา สตฺถุ อาณา มยฺหํ อุปสมฺปทาย การณตฺตา อุปสมฺปทา อาสิ อโหสิ.

‘무릎을 꿇고 절하며(Nihacca jāṇuṃ vanditvā)’란 두 무릎을 땅에 대고 안착시켜 오체투지로 절하며라는 뜻이다. ‘앞에서 합장하였네(Sammukhā añjaliṃ akā)’란 스승 앞에서 열 손가락을 모아 빛나는 합장을 하였다는 뜻이다. ‘밧다여, 오라’고 나에게 말씀하셨으니, 그것이 나의 구족계였네’란 내가 아라한과를 얻고 출가와 구족계를 청하며 서 있을 때, 세존께서 ‘밧다여, 오라. 비구니 처소로 가서 비구니들 곁에서 출가하고 구족계를 받으라’고 말씀하시며 명하신 것을 말한다. 그 스승의 명령이 나의 구족계의 원인이 되었기에 그것이 구족계가 되었다.

จิณฺณาติอาทิกา ทฺเว คาถา อญฺญาพฺยากรณคาถา. ตตฺถ จิณฺณา องฺคา จ มคธาติ เย อิเม องฺคา จ มคธา จ วชฺชี จ กาสี จ โกสลา จ ชนปทา ปุพฺเพ สาณาย มยา รฏฺฐปิณฺฑํ ภุญฺชนฺติยา จิณฺณา จริตา, เตสุเยว สตฺถารา สมาคมโต ปฏฺฐาย อนณา นิทฺโทสา อปคตกิเลสา หุตฺวา ปญฺญาส สํวจฺฉรานิ รฏฺฐปิณฺฑํ อภุญฺชึ อหํ.

‘다녔도다(Ciṇṇā)’로 시작하는 두 게송은 아라한과를 선언하는 게송이다. 거기서 ‘앙가와 마가다를(ciṇṇā aṅgā ca magadhā)’이란 예전에 삼베옷을 입고 나라의 공양물을 먹으며 내가 다녔던 앙가, 마가다, 밧지, 까시, 꼬살라 지방들을 말하며, 바로 그곳들에서 스승과 만난 이후부터 빚이 없고 허물이 없으며 번뇌가 사라진 상태로 50년 동안 나는 나라의 공양물을 먹었다.

เยน อภิปฺปสนฺนมานเสน อุปาสเกน อตฺตโน จีวรํ ทินฺนํ, ตสฺส ปุญฺญวิเสสกิตฺตนมุเขน อญฺญํ พฺยากโรนฺตี ‘‘ปุญฺญํ วต ปสวี พหุ’’นฺติ โอสานคาถมาห. สา สุวิญฺเญยฺยาว.

맑은 마음을 가진 어떤 우바새가 자신의 가사를 보시하였는데, 그의 특별한 공덕을 찬탄하는 형식을 빌려 아라한과를 선언하며 ‘참으로 많은 공덕을 쌓았구나’라는 마지막 게송을 읊었다. 그것은 이해하기 쉽다.

ภทฺทากุณฺฑลเกสาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

밧다 꾼달라께사 테리 가타 주해(밧다 꾼달라께사 장로니게송 주해)가 끝났다.

๑๐. ปฏาจาราเถรีคาถาวณฺณนา

10. 빠따짜라 테리 가타 주해(빠따짜라 장로니게송 주해)

นงฺคเลหิ กสํ เขตฺตนฺติอาทิกา ปฏาจาราย เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต กาเล หํสวตีนคเร กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺวา, เอกทิวสํ สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ สุณนฺตี สตฺถารํ เอกํ ภิกฺขุนึ วินยธรานํ อคฺคฏฺฐาเน ฐเปนฺตํ ทิสฺวา, อธิการกมฺมํ กตฺวา ตํ ฐานนฺตรํ ปตฺเถสิ. สา ยาวชีวํ กุสลํ กตฺวา เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺตี กสฺสปพุทฺธกาเล กิกิสฺส กาสิรญฺโญ เคเห ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา สตฺตนฺนํ ภคินีนํ อพฺภนฺตรา หุตฺวา วีสติ วสฺสสหสฺสานิ พฺรหฺมจริยํ จริตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปริเวณํ อกาสิ. สา ตโต จุตา เทวโลเก นิพฺพตฺตา, เอกํ พุทฺธนฺตรํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท สาวตฺถิยํ เสฏฺฐิเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วยปฺปตฺตา อตฺตโน เคเห เอเกน กมฺมกาเรน สทฺธึ กิเลสสนฺถวํ อกาสิ. ตํ มาตาปิตโร สมชาติกสฺส กุมารสฺส ทาตุํ ทิวสํ สณฺฐเปสุํ. ตํ ญตฺวา สา หตฺถสารํ คเหตฺวา เตน กตสนฺถเวน ปุริเสน สทฺธึ อคฺคทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา เอกสฺมึ คามเก วสนฺตี คพฺภินี อโหสิ. สา [Pg.112] ปริปกฺเก คพฺเภ ‘‘กึ อิธ อนาถวาเสน, กุลเคหํ คจฺฉาม, สามี’’ติ วตฺวา ตสฺมึ ‘‘อชฺช คจฺฉาม, สฺเว คจฺฉามา’’ติ กาลกฺเขปํ กโรนฺเต ‘‘นายํ พาโล มํ เนสฺสตี’’ติ ตสฺมึ พหิ คเต เคเห ปฏิสาเมตพฺพํ ปฏิสาเมตฺวา ‘‘กุลฆรํ คตาติ มยฺหํ สามิกสฺส กเถถา’’ติ ปฏิวิสฺสกฆรวาสีนํ อาจิกฺขิตฺวา ‘‘เอกิกาว กุลฆรํ คมิสฺสามี’’ติ มคฺคํ ปฏิปชฺชิ. โส อาคนฺตฺวา เคเห ตํ อปสฺสนฺโต ปฏิวิสฺสเก ปุจฺฉิตฺวา ‘‘กุลฆรํ คตา’’ติ สุตฺวา ‘‘มํ นิสฺสาย กุลธีตา อนาถา ชาตา’’ติ ปทานุปทํ คนฺตฺวา สมฺปาปุณิ. ตสฺสา อนฺตรามคฺเค เอว คพฺภวุฏฺฐานํ อโหสิ. สา ปสุตกาลโต ปฏฺฐาย ปฏิปฺปสฺสทฺธคมนุสฺสุกฺกา สามิกํ คเหตฺวา นิวตฺติ. ทุติยวารมฺปิ คพฺภินี อโหสีติอาทิ สพฺพํ ปุริมนเยเนว วิตฺถาเรตพฺพํ.

‘쟁기로 밭을 갈아(Naṅgalehi kasaṃ khettaṃ)’로 시작하는 것은 빠따짜라 장로니의 게송이다. 그녀 또한 빠두뭇따라 세존 시절에 함사바띠 성의 가문에서 태어나 지혜를 갖추게 되었고, 어느 날 스승의 처소에서 법을 듣다가 스승께서 한 비구니를 율장 수지자들 중의 으뜸가는 자리에 임명하시는 것을 보고, 큰 공덕을 지은 뒤 그 자리를 발원하였다. 그녀는 평생 동안 선업을 짓고 천상과 인간계를 윤회하다가, 까사빠 부처님 시절에 까시의 국왕 끼끼의 집에서 태어나 일곱 자매 중의 한 명이 되어 2만 년 동안 청정범행을 닦고 비구 승가를 위해 수행처를 지어 올렸다. 그녀는 그곳에서 죽어 천상계에 태어났고, 한 부처님의 출현 주기 동안 천상의 복락을 누리다가 이번 부처님 시대에 사밧띠의 장자 가문에서 태어나, 성인이 된 뒤 자신의 집에서 한 하인과 더불어 정을 통했다. 그녀의 부모가 가문이 같은 도령에게 그녀를 시집보내기로 날을 정하자, 그녀는 이를 알고 귀중품을 챙겨 그 정을 통한 남자와 함께 뒷문으로 빠져나가 어느 마을에 살면서 임신하게 되었다. 그녀는 해산달이 차자 ‘여기 연고 없는 곳에서 무엇하겠습니까, 친정으로 갑시다, 남편이여’라고 말했으나, 그가 ‘오늘 가자, 내일 가자’ 하며 시간을 지체하자, ‘이 어리석은 자는 나를 데려다주지 않겠구나’ 생각하고 그가 밖으로 나갔을 때 집안일을 정리하고 이웃 사람들에게 ‘친정집으로 갔다고 내 남편에게 말해주시오’라고 일러두고는 홀로 친정으로 가기 위해 길을 떠났다. 남편이 돌아와 집에서 그녀를 보지 못하고 이웃들에게 물어 ‘친정으로 갔다’는 말을 듣고는 ‘나 때문에 가문의 딸이 의지할 곳 없게 되었구나’ 하며 발자국을 따라가 그녀를 만났다. 그녀는 도중에 아이를 낳았다. 그녀는 출산한 뒤부터 길을 가려던 노력을 멈추고 남편과 함께 돌아왔다. 두 번째로 임신했을 때도… 등 모든 내용은 앞서 설명한 방식대로 상세히 서술되어야 한다.

อยํ ปน วิเสโส – ยทา ตสฺสา อนฺตรามคฺเค กมฺมชวาตา จลึสุ, ตทา มหาอกาลเมโฆ อุทปาทิ. สมนฺตโต วิชฺชุลตาหิ อาทิตฺตํ วิย เมฆถนิเตหิ ภิชฺชมานํ วิย จ อุทกธารานิปาตนิรนฺตรํ นภํ อโหสิ. สา ตํ ทิสฺวา, ‘‘สามิ, เม อโนวสฺสกํ ฐานํ ชานาหี’’ติ อาห. โส อิโต จิโต จ โอโลเกนฺโต เอกํ ติณสญฺฉนฺนํ คุมฺพํ ทิสฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา หตฺถคตาย วาสิยา ตสฺมึ คุมฺเพ ทณฺฑเก ฉินฺทิตุกาโม ติเณหิ สญฺฉาทิตวมฺมิกสีสนฺเต อุฏฺฐิตรุกฺขทณฺฑกํ ฉินฺทิ. ตาวเทว จ นํ ตโต วมฺมิกโต นิกฺขมิตฺวา โฆรวิโส อาสีวิโส ฑํสิ. โส ตตฺเถว ปติตฺวา กาลมกาสิ. สา มหาทุกฺขํ อนุภวนฺตี ตสฺส อาคมนํ โอโลเกนฺตี ทฺเวปิ ทารเก วาตวุฏฺฐึ อสหมาเน วิรวนฺเต อุรนฺตเร กตฺวา, ทฺวีหิ ชาณุเกหิ ทฺวีหิ หตฺเถหิ จ ภูมึ อุปฺปีเฬตฺวา ยถาฐิตาว รตฺตึ วีตินาเมตฺวา วิภาตาย รตฺติยา มํสเปสิวณฺณํ เอกํ ปุตฺตํ ปิโลติกจุมฺพฏเก นิปชฺชาเปตฺวา หตฺเถหิ อุเรหิ จ ปริคฺคเหตฺวา, อิตรํ ‘‘เอหิ, ตาต, ปิตา เต อิโต คโต’’ติ วตฺวา สามิเกน คตมคฺเคน คจฺฉนฺตี ตํ วมฺมิกสมีเป กาลงฺกตํ นิสินฺนํ ทิสฺวา ‘‘มํ นิสฺสาย มม สามิโก มโต’’ติ โรทนฺตี ปริเทวนฺตี สกลรตฺตึ เทเวน วุฏฺฐตฺตา ชณฺณุกปฺปมาณํ ถนปฺปมาณํ อุทกํ สวนฺตึ อนฺตรามคฺเค นทึ ปตฺวา, อตฺตโน มนฺทพุทฺธิตาย ทุพฺพลตาย จ ทฺวีหิ ทารเกหิ สทฺธึ อุทกํ โอตริตุํ อวิสหนฺตี เชฏฺฐปุตฺตํ โอริมตีเร ฐเปตฺวา อิตรํ [Pg.113] อาทาย ปรตีรํ คนฺตฺวา สาขาภงฺคํ อตฺถริตฺวา ตตฺถ ปิโลติกจุมฺพฏเก นิปชฺชาเปตฺวา ‘‘อิตรสฺส สนฺติกํ คมิสฺสามี’’ติ พาลปุตฺตกํ ปหาตุํ อสกฺโกนฺตี ปุนปฺปุนํ นิวตฺติตฺวา โอโลกยมานา นทึ โอตรติ.

그러나 생의 른 점은 이다. 그녀가 길을 가는 도중에 해산의 진통(업에서 생긴 바람)이 일었을 때, 큰 때 아닌 비구름이 일어났다. 사방에서 번갯불로 타오르는 듯했고, 천둥소리로 찢어지는 듯했으며, 빗줄기가 끊임없이 쏟아지는 하늘이 되었다. 그녀는 그것을 보고 '남편이여, 비를 피할 곳을 찾아보세요'라고 말했다. 그는 여기저기를 살펴보다가 풀로 덮인 덤불을 보고 그곳으로 가서, 손에 든 칼로 그 덤불의 나뭇가지를 자르려 하다가, 풀로 덮인 개미언덕 위로 솟아오른 나뭇가지를 잘랐다. 그러자마자 그 개미언덕에서 독기가 서린 무서운 독사가 나와서 그를 물었다. 그는 그 자리에서 쓰러져 죽었다. 그녀는 큰 고통을 겪으며 그가 오기를 기다리다가, 비바람을 견디지 못해 울부짖는 두 아이를 가슴에 품고, 두 무릎과 두 손으로 땅을 짚은 채 그대로 밤을 지새웠다. 날이 밝자 살덩이 같은 아들을 천 조각으로 만든 둥근 받침대에 눕히고 손과 가슴으로 안아 올렸다. 그리고 다른 아이에게 '얘야, 이리 오너라. 네 아버지는 이리로 가셨단다'라고 말하며 남편이 간 길로 가다가, 개미언덕 근처에서 죽어 앉아 있는 그를 보고 '나 때문에 내 남편이 죽었구나'라며 울며 한탄했다. 밤새 내린 비로 인해 무릎 높이, 가슴 높이까지 물이 차 흐르는 길 중간의 강에 이르렀다. 자신의 어리석음과 연약함 때문에 두 아이와 함께 물에 들어가는 것을 감당하지 못하고, 큰아들을 이쪽 강변에 두고 다른 아이를 데리고 건너편 강변으로 가서 나뭇가지를 꺾어 깔고 그 위에 천 조각 받침대에 눕혔다. '다른 아이에게 가야지' 하며 어린 아들을 차마 떠나지 못해 자꾸 뒤돌아보며 강으로 들어갔다.

อถสฺสา นทีมชฺฌํ คตกาเล เอโก เสโน ตํ ทารกํ ทิสฺวา ‘‘มํสเปสี’’ติ สญฺญาย อากาสโต ภสฺสิ. สา ตํ ทิสฺวา อุโภ หตฺเถ อุกฺขิปิตฺวา ‘‘สูสู’’ติ ติกฺขตฺตุํ มหาสทฺทํ นิจฺฉาเรสิ. เสโน ทูรภาเวน ตํ อนาทิยนฺโต กุมารํ คเหตฺวา เวหาสํ อุปฺปติ. โอริมตีเร ฐิโต ปุตฺโต อุโภ หตฺเถ อุกฺขิปิตฺวา มหาสทฺทํ นิจฺฉารยมานํ ทิสฺวา ‘‘มํ สนฺธาย วทตี’’ติ สญฺญาย เวเคน อุทเก ปติ. อิติ พาลปุตฺตโก เสเนน, เชฏฺฐปุตฺตโก อุทเกน หโต. สา ‘‘เอโก เม ปุตฺโต เสเนน คหิโต, เอโก อุทเกน วูฬฺโห, ปนฺเถ เม ปติ มโต’’ติ โรทนฺตี ปริเทวนฺตี คจฺฉนฺตี สาวตฺถิโต อาคจฺฉนฺตํ เอกํ ปุริสํ ทิสฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘กตฺถ วาสิโกสิ, ตาตา’’ติ? ‘‘สาวตฺถิวาสิโกมฺหิ, อมฺมา’’ติ. ‘‘สาวตฺถิยํ อสุกวีถิยํ อสุกกุลํ นาม อตฺถิ, ตํ ชานาสิ, ตาตา’’ติ? ‘‘ชานามิ, อมฺม, ตํ ปน มา ปุจฺฉิ, อญฺญํ ปุจฺฉา’’ติ. ‘‘อญฺเญน เม ปโยชนํ นตฺถิ, ตเทว ปุจฺฉามิ, ตาตา’’ติ. ‘‘อมฺม, ตฺวํ อตฺตโน อนาจิกฺขิตุํ น เทสิ, อชฺช เต สพฺพรตฺตึ เทโว วสฺสนฺโต ทิฏฺโฐ’’ติ? ‘‘ทิฏฺโฐ เม, ตาต, มยฺหเมว โส สพฺพรตฺตึ วุฏฺโฐ, ตํ การณํ ปจฺฉา กเถสฺสามิ, เอตสฺมึ ตาว เม เสฏฺฐิเคเห ปวตฺตึ กเถหี’’ติ. ‘‘อมฺม, อชฺช รตฺติยํ เสฏฺฐิ จ ภริยา จ เสฏฺฐิปุตฺโต จาติ ตโยปิ ชเน อวตฺถรมานํ เคหํ ปติ, เต เอกจิตกายํ ฌายนฺติ, สฺวายํ ธูโม ปญฺญายติ, อมฺมา’’ติ. สา ตสฺมึ ขเณ นิวตฺถวตฺถมฺปิ ปตมานํ น สญฺชานิ. โสกุมฺมตฺตตฺตํ ปตฺวา ชาตรูเปเนว –

그때 그녀가 강 한가운데에 이르렀을 때, 매 한 마리가 그 아이를 보고 '고기 덩어리'라는 생각에 하늘에서 내려왔다. 그녀는 그것을 보고 두 손을 치켜들고 '슈, 슈' 하고 세 번 크게 소리를 냈다. 매는 거리가 멀었기에 그 소리를 아랑곳하지 않고 아이를 낚아채 하늘로 솟아올랐다. 이쪽 강변에 서 있던 아들은 어머니가 두 손을 치켜들고 큰 소리를 내는 것을 보고 '나를 부르시는구나'라고 생각하여 급히 물에 뛰어들었다. 이처럼 어린 아들은 매에게, 큰아들은 물에 휩쓸려 죽었다. 그녀는 '내 한 아들은 매에게 잡혀가고, 한 아들은 물에 떠내려갔으며, 길 위에서 남편은 죽었다'라며 울며 한탄하며 가다가 사밧티에서 오는 한 남자를 보고 물었다. '보시오, 어디 사시는 분입니까?' '어머니, 사밧티에 삽니다.' '사밧티의 아무개 거리, 아무개 가문이라는 집을 아십니까?' '어머니, 압니다. 하지만 그것은 묻지 말고 다른 것을 물으십시오.' '저는 다른 것은 필요 없습니다. 그것만 묻겠습니다.' '어머니, 당신은 스스로를 말하지 않는군요. 오늘 밤새도록 비가 내리는 것을 보았습니까?' '보았습니다. 나에게만 밤새 비가 내린 것 같습니다. 그 이유는 나중에 말하겠으니, 우선 그 장자의 집 소식을 말해 주십시오.' '어머니, 오늘 밤 장자와 부인과 장자의 아들, 이 세 사람 위에 집이 무너져 내렸습니다. 그들은 하나의 화장 장작 위에서 타고 있으며, 저기 보이는 것이 그 연기입니다, 어머니.' 그 순간 그녀는 입고 있던 옷이 떨어지는 것조차 알지 못했다. 슬픔으로 미쳐버려 벌거벗은 채로—

‘‘อุโภ ปุตฺตา กาลงฺกตา, ปนฺเถ มยฺหํ ปตี มโต;

มาตา ปิตา จ ภาตา จ, เอกจิตมฺหิ ฑยฺหเร’’ติ. (อป. เถรี ๒.๒.๔๙๘) –

'두 아들은 죽었고, 길 위에서 내 남편도 죽었네. 어머니와 아버지와 오라버니는, 한 화장 장작 위에서 타는구나.'

วิลปนฺตี ปริพฺภมติ.

통곡하며 방황했다.

ตโต [Pg.114] ปฏฺฐาย ตสฺสา นิวาสนมตฺเตนปิ ปเฏน อจรณโต ปติตาจารตฺตา ปฏาจาราตฺเวว สมญฺญา อโหสิ. ตํ ทิสฺวา มนุสฺสา ‘‘คจฺฉ, อุมฺมตฺติเก’’ติ เกจิ กจวรํ มตฺถเก ขิปนฺติ, อญฺเญ ปํสุํ โอกิรนฺติ, อปเร เลฑฺฑุํ ขิปนฺติ. สตฺถา เชตวเน มหาปริสามชฺเฌ นิสีทิตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต ตํ ตถา ปริพฺภมนฺตึ ทิสฺวา ญาณปริปากญฺจ โอโลเกตฺวา ยถา วิหาราภิมุขี อาคจฺฉติ, ตถา อกาสิ. ปริสา ตํ ทิสฺวา ‘‘อิมิสฺสา อุมฺมตฺติกาย อิโต อาคนฺตุํ มาทตฺถา’’ติ อาห. ‘‘ภควา มา นํ วารยิตฺถา’’ติ วตฺวา อวิทูรฏฺฐานํ อาคตกาเล ‘‘สตึ ปฏิลภ ภคินี’’ติ อาห. สา ตาวเทว พุทฺธานุภาเวน สตึ ปฏิลภิตฺวา นิวตฺถวตฺถสฺส ปติตภาวํ สลฺลกฺเขตฺวา หิโรตฺตปฺปํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา อุกฺกุฏิกํ อุปนิสชฺชาย นิสีทิ. เอโก ปุริโส อุตฺตรสาฏกํ ขิปิ. สา ตํ นิวาเสตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อวสฺสโย เม โหถ, เอกํ เม ปุตฺตํ เสโน คณฺหิ, เอโก อุทเกน วูฬฺโห, ปนฺเถ ปติ มโต, มาตาปิตโร ภาตา จ เคเหน อวตฺถฏา มตา เอกจิตกสฺมึ ฌายนฺตี’’ติ สา โสกการณํ อาจิกฺขิ. สตฺถา ‘‘ปฏาจาเร, มา จินฺตยิ, ตว อวสฺสโย ภวิตุํ สมตฺถสฺเสว สนฺติกํ อาคตาสิ. ยถา หิ ตฺวํ อิทานิ ปุตฺตาทีนํ มรณนิมิตฺตํ อสฺสูนิ ปวตฺเตสิ, เอวํ อนมตคฺเค สํสาเร ปุตฺตาทีนํ มรณเหตุ ปวตฺติตํ อสฺสุ จตุนฺนํ มหาสมุทฺทานํ อุทกโต พหุตร’’นฺติ ทสฺเสนฺโต –

그때부터 그녀는 옷가지조차 걸치지 않고 돌아다녔으므로, 행실이 무너졌다는 뜻에서 '파타차라'라고 불리게 되었다. 사람들은 그녀를 보고 '가라, 미친 여자야'라며 어떤 이들은 머리에 쓰레기를 던지고, 다른 이들은 흙을 뿌리고, 또 다른 이들은 돌멩이를 던졌다. 부처님께서는 제타바나 선원에서 대중 가운데 앉아 법을 설하시다가, 그녀가 그렇게 방황하는 것을 보시고 그녀의 지혜가 무르익었음을 살피신 뒤, 그녀가 사원 쪽으로 오도록 만드셨다. 대중은 그녀를 보고 '이 미친 여자가 이리로 오지 못하게 하라'고 말했다. 세존께서는 '그녀를 막지 마라'고 말씀하시고, 그녀가 멀지 않은 곳에 왔을 때 '누이야, 마음을 챙겨라'고 말씀하셨다. 그녀는 곧바로 부처님의 위신력으로 마음을 챙겨 입고 있던 옷이 떨어진 것을 알아차리고, 부끄러움과 창피함을 느껴 쭈그려 앉았다. 어떤 사람이 겉옷을 던져 주었다. 그녀는 그것을 입고 세존께 다가가 오체투지로 절을 올리고, '세존이시여, 저의 의지처가 되어 주소서. 한 아들은 매가 채가고, 한 아들은 물에 떠내려갔으며, 길 위에서 남편은 죽었습니다. 부모님과 오라버니는 집이 무너져 죽어 한 화장 장작 위에서 타고 있습니다'라며 슬픔의 원인을 말씀드렸다. 세존께서는 '파타차라여, 걱정하지 마라. 너는 너의 의지처가 되어 줄 수 있는 이에게 왔다. 네가 지금 자식 등의 죽음 때문에 눈물을 흘리듯, 시작을 알 수 없는 윤회 속에서 자식 등의 죽음으로 인해 흘린 눈물은 네 대양의 물보다 더 많다'라고 하시며—

‘‘จตูสุ สมุทฺเทสุ ชลํ ปริตฺตกํ, ตโต พหุํ อสฺสุชลํ อนปฺปกํ;

ทุกฺเขน ผุฏฺฐสฺส นรสฺส โสจนา, กึ การณา อมฺม ตุวํ ปมชฺชสี’’ติ. (ธ. ป. อฏฺฐ. ๑.๑๑๒ ปฏาจาราเถรีวตฺถุ) –

'네 대양의 물은 적으니, 그보다 훨씬 많은 눈물을 흘렸네. 괴로움에 처한 사람의 슬픔이니, 여인이여, 어찌하여 그대는 방일하는가.'

คาถํ อภาสิ.

게송을 읊으셨다.

เอวํ สตฺถริ อนมตคฺคปริยายกถํ (สํ. นิ. ๒.๑๒๕-๑๒๖) กเถนฺเต ตสฺสา โสโก ตนุตรภาวํ อคมาสิ. อถ นํ ตนุภูตโสกํ ญตฺวา ‘‘ปฏาจาเร, ปุตฺตาทโย [Pg.115] นาม ปรโลกํ คจฺฉนฺตสฺส ตาณํ วา เลณํ วา สรณํ วา ภวิตุํ น สกฺโกนฺตี’’ติ วิชฺชมานาปิ เต น สนฺติ เอว, ตสฺมา ปณฺฑิเตน อตฺตโน สีลํ วิโสเธตฺวา นิพฺพานคามิมคฺโคเยว สาเธตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต –

스승께서 이와 같이 무시무종(끝을 알 수 없는)의 윤회에 관한 법문(Saṃ. Ni. 2.125-126)을 설하시자 그녀의 슬픔은 점점 옅어졌다. 그 후 그녀의 슬픔이 옅어진 것을 아시고 “빠따짜라여, 저세상으로 가는 자에게 자식들이나 그 밖의 이들은 보호처나 피난처나 귀의처가 될 수 없다”라며, 그들이 실재하더라도 실제로는 없는 것과 같음을 보이시며, 지혜로운 자는 자신의 계를 청정히 하여 오직 열반으로 가는 길만을 닦아야 함을 보여주시기 위해 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘น สนฺติ ปุตฺตา ตาณาย, น ปิตา นาปิ พนฺธวา;

อนฺตเกนาธิปนฺนสฺส, นตฺถิ ญาตีสุ ตาณตา.

“자식들도 보호자가 될 수 없고, 아버지도 친척들도 그러하다. 죽음에 사로잡힌 자에게 친척들 사이의 보호란 없다.”

‘‘เอตมตฺถวสํ ญตฺวา, ปณฺฑิโต สีลสํวุโต;

นิพฺพานคมนํ มคฺคํ, ขิปฺปเมว วิโสธเย’’ติ. (ธ. ป. ๒๘๘-๒๘๙) –

“이러한 이치를 알아 지혜로운 자는 계로써 스스로를 단속하고, 열반으로 가는 길을 조속히 닦아야 한다.”

อิมาหิ คาถาหิ ธมฺมํ เทเสสิ. เทสนาวสาเน ปฏาจารา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิตฺวา สตฺถารํ ปพฺพชฺชํ ยาจิ. สตฺถา ตํ ภิกฺขุนีนํ สนฺติกํ เนตฺวา ปพฺพาเชสิ. สา ลทฺธูปสมฺปทา อุปริมคฺคตฺถาย วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตี เอกทิวสํ ฆเฏน อุทกํ อาทาย ปาเท โธวนฺตี อุทกํ อาสิญฺจิ. ตํ โถกํ ฐานํ คนฺตฺวา ปจฺฉิชฺชิ, ทุติยวารํ อาสิตฺตํ ตโต ทูรํ อคมาสิ, ตติยวารํ อาสิตฺตํ ตโตปิ ทูรตรํ อคมาสิ. สา ตเทว อารมฺมณํ คเหตฺวา ตโย วเย ปริจฺฉินฺทิตฺวา ‘‘มยา ปฐมํ อาสิตฺตอุทกํ วิย อิเม สตฺตา ปฐมวเยปิ มรนฺติ, ตโต ทูรํ คตํ ทุติยวารํ อาสิตฺตํ อุทกํ วิย มชฺฌิมวเยปิ, ตโต ทูรตรํ คตํ ตติยวารํ อาสิตฺตํ อุทกํ วิย ปจฺฉิมวเยปิ มรนฺติเยวา’’ติ จินฺเตสิ. สตฺถา คนฺธกุฏิยํ นิสินฺโนว โอภาสํ ผริตฺวา ตสฺสา สมฺมุเข ฐตฺวา กเถนฺโต วิย ‘‘เอวเมตํ, ปฏาจาเร, สพฺเพปิเม สตฺตา มรณธมฺมา, ตสฺมา ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ อปสฺสนฺตสฺส วสฺสสตํ ชีวโต ตํ ปสฺสนฺตสฺส เอกาหมฺปิ เอกกฺขณมฺปิ ชีวิตํ เสยฺโย’’ติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต –

이 게송들로 법을 설하셨다. 설법이 끝났을 때 빠따짜라는 예류과에 머물렀고 스승께 출가를 청했다. 스승께서는 그녀를 비구니들에게 데려가 출가시키셨다. 그녀는 구족계를 받고 상위의 도(道)를 얻기 위해 위빳사나를 닦던 어느 날, 항아리에 물을 담아 발을 씻다가 물을 부었다. 그 물은 조금 흐르다가 멈추었다. 두 번째 부은 물은 그보다 멀리 갔고, 세 번째 부은 물은 그보다 더 멀리 갔다. 그녀는 그것을 명상 주제로 삼아 인생의 세 단계(삼시)를 구분하며 생각했다. “내가 처음에 부은 물처럼 이 중생들도 인생의 초기 단계에 죽고, 그보다 멀리 간 두 번째 부은 물처럼 중생들은 인생의 중기 단계에도 죽으며, 그보다 더 멀리 간 세 번째 부은 물처럼 중생들은 인생의 후기 단계에도 죽는구나.” 스승께서는 향실에 앉아 계시면서 광명을 비추어 그녀 앞에 서 계신 것처럼 말씀하셨다. “빠따짜라여, 그러하다. 이 모든 중생은 죽기 마련인 법이다. 그러므로 오온의 생멸을 보지 못하고 백 년을 사는 것보다, 그것을 보는 이의 단 하루, 단 한 순간의 삶이 더 낫다.” 이 의미를 보여주시며 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘โย จ วสฺสสตํ ชีเว, อปสฺสํ อุทยพฺพยํ;

เอกาหํ ชีวิตํ เสยฺโย, ปสฺสโต อุทยพฺพย’’นฺติ. (ธ. ป. ๑๑๓) –

“오온의 생멸을 보지 못하고 백 년을 사는 것보다, 생멸을 보는 이의 단 하루의 삶이 더 낫다.”

คาถมาห. คาถาปริโยสาเน ปฏาจารา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถรี ๒.๒.๔๖๘-๕๑๑) –

게송을 읊으셨다. 게송이 끝났을 때 빠따짜라는 무애해와 함께 아라한과에 도달했다. 그리하여 ‘아빠다나’에 다음과 같이 설해졌다.

‘‘ปทุมุตฺตโร [Pg.116] นาม ชิโน, สพฺพธมฺมาน ปารคู;

อิโต สตสหสฺสมฺหิ, กปฺเป อุปฺปชฺชิ นายโก.

“모든 법의 피안에 도달하신 빠두뭇따라라는 이름의 승리자, 인도자께서 지금으로부터 십만 겁 전에 출현하셨다.”

‘‘ตทาหํ หํสวติยํ, ชาตา เสฏฺฐิกุเล อหุํ;

นานารตนปชฺโชเต, มหาสุขสมปฺปิตา.

“그때 나는 항사와띠 시의 장자 가문에서 태어나 여러 보석의 광채 속에서 커다란 행복을 누렸다.”

‘‘อุเปตฺวา ตํ มหาวีรํ, อสฺโสสึ ธมฺมเทสนํ;

ตโต ชาตปสาทาหํ, อุเปสึ สรณํ ชินํ.

“그 위대한 영웅께 다가가 법문을 들었고, 그로 인해 신심이 생겨 승리자께 귀의했다.”

‘‘ตโต วินยธารีนํ, อคฺคํ วณฺเณสิ นายโก;

ภิกฺขุนึ ลชฺชินึ ตาทึ, กปฺปากปฺปวิสารทํ.

“그때 인도자께서는 계율을 지니는 비구니들 가운데 으뜸이며, 수치심을 알고 흔들림 없으며, 허용된 것과 허용되지 않은 것에 정통한 비구니를 칭찬하셨다.”

‘‘ตทา มุทิตจิตฺตาหํ, ตํ ฐานมภิกงฺขินี;

นิมนฺเตตฺวา ทสพลํ, สสงฺฆํ โลกนายกํ.

“그때 나는 기쁜 마음으로 그 자리를 열망하며, 십력을 지니신 세상의 인도자와 승가를 초대했다.”

‘‘โภชยิตฺวาน สตฺตาหํ, ททิตฺวาว ติจีวรํ;

นิปจฺจ สิรสา ปาเท, อิทํ วจนมพฺรวึ.

“이레 동안 공양을 올리고 세 가지 가사를 보시한 뒤, 발아래 머리를 조아려 엎드려 이와 같이 말씀드렸다.”

‘‘ยา ตยา วณฺณิตา วีร, อิโต อฏฺฐมเก มุนิ;

ตาทิสาหํ ภวิสฺสามิ, ยทิ สิชฺฌติ นายก.

“‘영웅이시여, 당신께서 칭찬하신 그 비구니처럼, 지도자시여, 만약 이루어진다면 저도 미래의 성자 아래서 그와 같은 이가 되고 싶습니다.’”

‘‘ตทา อโวจ มํ สตฺถา, ภทฺเท มา ภายิ อสฺสส;

อนาคตมฺหิ อทฺธาเน, ลจฺฉเส ตํ มโนรถํ.

“그때 스승께서 내게 말씀하셨다. ‘착한 여인이여, 두려워하지 말고 안심하라. 미래의 시간에 그대의 소망을 이루게 될 것이다.’”

‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป, โอกฺกากกุลสมฺภโว;

โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.

“십만 겁 후에 옥까까 가문에서 태어나 성이 고따마인 스승께서 세상에 출현하실 것이다.”

‘‘ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาทา, โอรสา ธมฺมนิมฺมิตา;

ปฏาจาราติ นาเมน, เหสฺสติ สตฺถุ สาวิกา.

“그분의 법의 상속자이자 법에서 태어난 적자인 빠따짜라라는 이름의 제자가 스승의 여제자가 될 것이다.”

‘‘ตทาหํ มุทิตา หุตฺวา, ยาวชีวํ ตทา ชินํ;

เมตฺตจิตฺตา ปริจรึ, สสงฺฆํ โลกนายกํ.

“그때 나는 기쁨에 넘쳐 평생토록 자애로운 마음으로 세상의 인도자이신 승리자와 승가를 보필했다.”

‘‘เตน กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคจฺฉหํ.

“그 선한 업과 의도와 서원 덕분에 인간의 몸을 버리고 따와띵사 천상에 태어났다.”

‘‘อิมมฺหิ ภทฺทเก กปฺเป, พฺรหฺมพนฺธุ มหายโส;

กสฺสโป นาม โคตฺเตน, อุปฺปชฺชิ วทตํ วโร.

“이 어진 겁에 명성 높은 브라만 가문 출신인 까싸빠라는 성을 가진 분이 설법자들 중 으뜸으로 출현하셨다.”

‘‘อุปฏฺฐาโก [Pg.117] มเหสิสฺส, ตทา อาสิ นริสฺสโร;

กาสิราชา กิกี นาม, พาราณสิปุรุตฺตเม.

“그때 대성자의 시자는 인간의 왕인 기끼라는 이름의 까시 국왕이었으며, 바라나시라는 으뜸가는 도시에 머물렀다.”

‘‘ตสฺสาสึ ตติยา ธีตา, ภิกฺขุนี อิติ วิสฺสุตา;

ธมฺมํ สุตฺวา ชินคฺคสฺส, ปพฺพชฺชํ สมโรจยึ.

“나는 그의 세 번째 딸로서 ‘비구니’라고 알려졌으며, 최고 승리자의 법을 듣고 출가를 기뻐했다.”

‘‘อนุชานิ น โน ตาโต, อคาเรว ตทา มยํ;

วีสวสฺสสหสฺสานิ, วิจริมฺห อตนฺทิตา.

“아버지는 우리에게 허락하지 않으셨고, 그래서 우리는 이만 년 동안 게으름 없이 재가에서 머물렀다.”

‘‘โกมาริพฺรหฺมจริยํ, ราชกญฺญา สุเขธิตา;

พุทฺโธปฏฺฐานนิรตา, มุทิตา สตฺตธีตโร.

“처녀로서 청정범행을 닦으며 행복하게 자란 왕녀들인 우리 일곱 딸은 기쁜 마음으로 부처님을 보필하는 데 전념했다.”

‘‘สมณี สมณคุตฺตา จ, ภิกฺขุนี ภิกฺขุทายิกา;

ธมฺมา เจว สุธมฺมา จ, สตฺตมี สงฺฆทายิกา.

“사마니, 사마나굿따, 비구니, 비구다이가, 담마, 수담마, 그리고 일곱 번째 쌍가다이가였다.”

‘‘อหํ อุปฺปลวณฺณา จ, เขมา ภทฺทา จ ภิกฺขุนี;

กิสาโคตมี ธมฺมทินฺนา, วิสาขา โหติ สตฺตมี.

“나와 우빳라완나, 케마, 밧다, 비구니, 끼사고따미, 담마딘나 그리고 일곱 번째 위사카였다.”

‘‘เตหิ กมฺเมหิ สุกเตหิ, เจตนาปณิธีหิ จ;

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคจฺฉหํ.

“그 선한 업들과 의도와 서원 덕분에 인간의 몸을 버리고 따와띵사 천상에 태어났다.”

‘‘ปจฺฉิเม จ ภเว ทานิ, ชาตา เสฏฺฐิกุเล อหํ;

สาวตฺถิยํ ปุรวเร, อิทฺเธ ผีเต มหทฺธเน.

“그리고 이제 마지막 생에 나는 사왓띠라는 훌륭하고 번영하며 재물이 풍부한 도시의 장자 가문에 태어났다.”

‘‘ยทา จ โยพฺพนูเปตา, วิตกฺกวสคา อหํ;

นรํ ชารปตึ ทิสฺวา, เตน สทฺธึ อคจฺฉหํ.

“내가 젊음에 이르렀을 때 번뇌의 힘에 사로잡혀 한 남자를 정부(情夫)로 보고 그와 함께 도망쳤다.”

‘‘เอกปุตฺตปสูตาหํ, ทุติโย กุจฺฉิยา มม;

ตทาหํ มาตาปิตโร, โอกฺขามีติ สุนิจฺฉิตา.

“나는 아들 하나를 낳았고, 둘째를 배고 있었다. 그때 나는 부모님을 뵙겠다고 굳게 결심했다.”

‘‘นาโรเจสึ ปตึ มยฺหํ, ตทา ตมฺหิ ปวาสิเต;

เอกิกา นิคฺคตา เคหา, คนฺตุํ สาวตฺถิมุตฺตมํ.

“나는 남편에게 알리지 않고, 그가 집을 비운 사이에 최고의 도시인 사왓띠로 가기 위해 홀로 집을 나섰다.”

‘‘ตโต เม สามิ อาคนฺตฺวา, สมฺภาเวสิ ปเถ มมํ;

ตทา เม กมฺมชา วาตา, อุปฺปนฺนา อติทารุณา.

그 후 나의 남편이 와서 길에서 나를 만났습니다. 그때 나에게 업에서 생긴 바람(진통)이 아주 심하게 일어났습니다.

‘‘อุฏฺฐิโต จ มหาเมโฆ, ปสูติสมเย มม;

ทพฺพตฺถาย ตทา คนฺตฺวา, สามิ สปฺเปน มาริโต.

내가 해산할 때 큰 구름(폭풍우)이 일어났습니다. 그때 땔감을 구하러 갔던 남편은 뱀에 물려 죽었습니다.

‘‘ตทา [Pg.118] วิชาตทุกฺเขน, อนาถา กปณา อหํ;

กุนฺนทึ ปูริตํ ทิสฺวา, คจฺฉนฺตี สกุลาลยํ.

그때 해산의 고통으로 의지할 곳 없이 가련해진 나는, 물이 불어난 작은 강을 보고 친정집으로 가고 있었습니다.

‘‘พาลํ อาทาย อตรึ, ปารกูเล จ เอกกํ;

สาเยตฺวา พาลกํ ปุตฺตํ, อิตรํ ตรณายหํ.

아이를 데리고 강을 건너 저쪽 기슭에 어린 아들을 혼자 눕혀 두고, 다른 아이를 데려오기 위해 건너갔습니다.

‘‘นิวตฺตา อุกฺกุโส หาสิ, ตรุณํ วิลปนฺตกํ;

อิตรญฺจ วหี โสโต, สาหํ โสกสมปฺปิตา.

되돌아올 때 매가 울부짖는 어린 아들을 채갔고, 다른 아이는 강물에 떠내려갔습니다. 그렇게 나는 슬픔에 잠겼습니다.

‘‘สาวตฺถินครํ คนฺตฺวา, อสฺโสสึ สชเน มเต;

ตทา อโวจํ โสกฏฺฏา, มหาโสกสมปฺปิตา.

사밧티 성에 가서 친족들이 죽었다는 소식을 들었습니다. 그때 슬픔에 시달리고 큰 슬픔에 잠겨 이렇게 말했습니다.

‘‘อุโภ ปุตฺตา กาลงฺกตา, ปนฺเถ มยฺหํ ปตี มโต;

มาตา ปิตา จ ภาตา จ, เอกจิตมฺหิ ฑยฺหเร.

두 아들은 죽었고, 길에서 나의 남편도 죽었습니다. 어머니와 아버지와 오라버니는 한 화장 장작더미에서 타고 있습니다.

‘‘ตทา กิสา จ ปณฺฑุ จ, อนาถา ทีนมานสา;

อิโต ตโต ภมนฺตีหํ, อทฺทสํ นรสารถึ.

그때 수척해지고 창백해져서, 의지할 곳 없이 비참한 마음으로 여기저기 방황하던 나는 사람들의 인도자(부처님)를 뵈었습니다.

‘‘ตโต อโวจ มํ สตฺถา, ปุตฺเต มา โสจิ อสฺสส;

อตฺตานํ เต คเวสสฺสุ, กึ นิรตฺถํ วิหญฺญสิ.

그러자 스승님께서 내게 말씀하셨습니다. '아들들 때문에 슬퍼하지 말고 안심하라. 너 자신을 찾아라. 왜 무익하게 괴로워하느냐?'

‘‘น สนฺติ ปุตฺตา ตาณาย, น ญาตี นาปิ พนฺธวา;

อนฺตเกนาธิปนฺนสฺส, นตฺถิ ญาตีสุ ตาณตา.

죽음의 신에게 붙들린 자에게는 아들도 보호자가 되지 못하고, 친척도 일가친척도 보호자가 되지 못하며, 친족들 중에 보호란 없습니다.

‘‘ตํ สุตฺวา มุนิโน วากฺยํ, ปฐมํ ผลมชฺฌคํ;

ปพฺพชิตฺวาน นจิรํ, อรหตฺตมปาปุณึ.

성자의 그 말씀을 듣고 첫 번째 과보(예류과)를 얻었습니다. 출가한 지 얼마 지나지 않아 아라한과를 얻었습니다.

‘‘อิทฺธีสุ จ วสี โหมิ, ทิพฺพาย โสตธาตุยา;

ปรจิตฺตานิ ชานามิ, สตฺถุสาสนการิกา.

나는 신통력에 자재하며, 천이통을 가졌습니다. 타심통을 갖추었으며, 스승님의 가르침을 실천합니다.

‘‘ปุพฺเพนิวาสํ ชานามิ, ทิพฺพจกฺขุ วิโสธิตํ;

เขเปตฺวา อาสเว สพฺเพ, วิสุทฺธาสึ สุนิมฺมลา.

숙명통을 알고 천안통을 정화했습니다. 모든 번뇌를 소멸하여 청정하고 매우 깨끗해졌습니다.

‘‘ตโตหํ วินยํ สพฺพํ, สนฺติเก สพฺพทสฺสิโน;

อุคฺคหึ สพฺพวิตฺถารํ, พฺยาหริญฺจ ยถาตถํ.

그 후 나는 일체지자(부처님)의 곁에서 모든 율을 상세히 배웠고, 여실하게 설했습니다.

‘‘ชิโน ตสฺมึ คุเณ ตุฏฺโฐ, เอตทคฺเค ฐเปสิ มํ;

อคฺคา วินยธารีนํ, ปฏาจาราว เอกิกา.

승리자(부처님)께서는 그 공덕에 기뻐하시며 나를 이 방면의 으뜸으로 세우셨으니, 율을 지니는 이들 중에 파타차라가 유일한 으뜸입니다.

‘‘ปริจิณฺโณ [Pg.119] มยา สตฺถา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ;

โอหิโต ครุโก ภาโร, ภวเนตฺติ สมูหตา.

나는 스승님을 시봉하였고, 부처님의 가르침을 실천했습니다. 무거운 짐은 내려놓았고, 존재로 이끄는 갈애는 뿌리 뽑혔습니다.

‘‘ยสฺสตฺถาย ปพฺพชิตา, อคารสฺมานคาริยํ;

โส เม อตฺโถ อนุปฺปตฺโต, สพฺพสํโยชนกฺขโย.

집에서 나와 집 없는 곳으로 출가한 목적, 즉 모든 결박의 멸진이라는 그 목적을 나는 달성했습니다.

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

나의 번뇌들은 불태워졌고... (중략) ... 부처님의 가르침은 성취되었습니다.

อรหตฺตํ ปน ปตฺวา เสกฺขกาเล อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อุปริวิเสสสฺส นิพฺพตฺติตาการํ วิภาเวนฺตี อุทานวเสน –

아라한과를 얻은 후, 유학 시절의 자신의 수행을 반조하며 위로 더 높은 성취를 이룬 모습을 드러내기 위해 다음과 같이 우다나(감흥어)를 읊으셨다.

๑๑๒.

112.

‘‘นงฺคเลหิ กสํ เขตฺตํ, พีชานิ ปวปํ ฉมา;

ปุตฺตทารานิ โปเสนฺตา, ธนํ วินฺทนฺติ มาณวา.

쟁기로 밭을 갈고 땅에 씨앗을 뿌리며, 처자식을 부양하는 젊은이들은 재물을 얻습니다.

๑๑๓.

113.

‘‘กิมหํ สีลสมฺปนฺนา, สตฺถุสาสนการิกา;

นิพฺพานํ นาธิคจฺฉามิ, อกุสีตา อนุทฺธตา.

계율을 갖추고 스승님의 가르침을 실천하며, 게으르지 않고 들뜨지 않은 내가 어찌하여 열반을 얻지 못하겠습니까?

๑๑๔.

114.

‘‘ปาเท ปกฺขาลยิตฺวาน, อุทเกสุ กโรมหํ;

ปาโททกญฺจ ทิสฺวาน, ถลโต นินฺนมาคตํ.

발을 씻으며 물을 부었습니다. 높은 곳에서 낮은 곳으로 흘러가는 발 씻은 물을 보았습니다.

๑๑๕.

115.

‘‘ตโต จิตฺตํ สมาเธสึ, อสฺสํ ภทฺรํวชานิยํ;

ตโต ทีปํ คเหตฺวาน, วิหารํ ปาวิสึ อหํ;

เสยฺยํ โอโลกยิตฺวาน, มญฺจกมฺหิ อุปาวิสึ.

그때 마음을 집중하니 마치 잘 길들여진 준마와 같았습니다. 그런 다음 등불을 들고 방으로 들어갔습니다. 침상을 살펴보고 침대 위에 앉았습니다.

๑๑๖.

116.

‘‘ตโต สูจึ คเหตฺวาน, วฏฺฏึ โอกสฺสยามหํ;

ปทีปสฺเสว นิพฺพานํ, วิโมกฺโข อหุ เจตโส’’ติ. – อิมา คาถา อภาสิ;

그때 바늘을 가지고 등불의 심지를 끌어내리니, 등불이 꺼지듯 마음의 해탈이 일어났습니다. - 이 게송들을 읊으셨다.

ตตฺถ กสนฺติ กสนฺตา กสิกมฺมํ กโรนฺตา. พหุตฺเถ หิ อิทํ เอกวจนํ. ปวปนฺติ พีชานิ วปนฺตา. ฉมาติ ฉมายํ. ภุมฺมตฺเถ หิ อิทํ ปจฺจตฺตวจนํ. อยญฺเหตฺถ สงฺเขปตฺโถ – อิเม มาณวา สตฺตา นงฺคเลหิ ผาเลหิ เขตฺตํ กสนฺตา ยถาธิปฺปายํ เขตฺตภูมิยํ ปุพฺพณฺณาปรณฺณเภทานิ พีชานิ วปนฺตา ตํเหตุ ตํนิมิตฺตํ อตฺตานํ ปุตฺตทาราทีนิ โปเสนฺตา หุตฺวา ธนํ [Pg.120] ปฏิลภนฺติ. เอวํ อิมสฺมึ โลเก โยนิโส ปยุตฺโต ปจฺจตฺตปุริสกาโร นาม สผโล สอุทโย.

거기서 'kasanti'는 밭을 가는 것, 농사일을 하는 것을 뜻한다. 이것은 복수의 의미이나 단수형으로 쓰였다. 'pavapanti'는 씨앗을 뿌리는 것이다. 'chamā'는 땅(chamāyaṃ)에서라는 뜻이다. 처소격의 의미로 주격이 쓰인 것이다. 요약된 의미는 이러하다. 이 젊은 중생들은 쟁기 날로 밭을 갈고, 의도한 대로 밭에 곡식의 씨앗들을 뿌려, 그것을 원인으로 하여 처자식 등을 부양하며 재물을 얻는다. 이와 같이 이 세상에서 지혜롭게 행해진 개인의 노력은 결실이 있고 이익이 있다.

ตตฺถ กิมหํ สีลสมฺปนฺนา, สตฺถุสาสนการิกา. นิพฺพานํ นาธิคจฺฉามิ, อกุสีตา อนุทฺธตาติ อหํ สุวิสุทฺธสีลา อารทฺธวีริยตาย อกุสีตา อชฺฌตฺตํ สุสมาหิตจิตฺตตาย อนุทฺธตา จ หุตฺวา จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานภาวนาสงฺขาตํ สตฺถุ สาสนํ กโรนฺตี กสฺมา นิพฺพานํ นาธิคจฺฉามิ, อธิคมิสฺสามิ เอวาติ.

거기서 '어찌하여 내가 계율을 갖추고 스승님의 가르침을 실천하며... 열반을 얻지 못하겠습니까?'라는 말은, 내가 매우 청정한 계율을 갖추고 정진을 시작하여 게으르지 않으며 내면으로 마음이 잘 집중되어 들뜨지 않은 상태에서, 사성제 명상 주제의 수행이라 일컬어지는 스승님의 가르침을 실천하고 있는데, 왜 열반을 얻지 못하겠는가, 반드시 얻을 것이라는 뜻이다.

เอวํ ปน จินฺเตตฺวา วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตี เอกทิวสํ ปาทโธวนอุทเก นิมิตฺตํ คณฺหิ. เตนาห ‘‘ปาเท ปกฺขาลยิตฺวานา’’ติอาทิ. ตสฺสตฺโถ – อหํ ปาเท โธวนฺตี ปาทปกฺขาลนเหตุ ติกฺขตฺตุํ อาสิตฺเตสุ อุทเกสุ ถลโต นินฺนมาคตํ ปาโททกํ ทิสฺวา นิมิตฺตํ กโรมิ.

이와 같이 생각하며 위빳사나 수행을 하던 어느 날, 발을 씻는 물에서 표상(nimitta)을 취했다. 그래서 '발을 씻으며' 등을 말씀하셨다. 그 의미는 이러하다. '나는 발을 씻으며, 세 번 부은 발 씻은 물이 높은 곳에서 낮은 곳으로 흘러가는 것을 보고 표상을 삼았다'는 것이다.

‘‘ยถา อิทํ อุทกํ ขยธมฺมํ วยธมฺมํ, เอวํ สตฺตานํ อายุสงฺขารา’’ติ เอวํ อนิจฺจลกฺขณํ, ตทนุสาเรน ทุกฺขลกฺขณํ, อนตฺตลกฺขณญฺจ อุปธาเรตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒนฺตี ตโต จิตฺตํ สมาเธสึ, อสฺสํ ภทฺรํวชานิยนฺติ ยถา อสฺสํ ภทฺรํ อาชานิยํ กุสโล สารถิ สุเขน สาเรติ, เอวํ มยฺหํ จิตฺตํ สุเขเนว สมาเธสึ, วิปสฺสนาสมาธินา สมาหิตํ อกาสึ. เอวํ ปน วิปสฺสนํ วฑฺเฒนฺตี อุตุสปฺปายนิชิคิสาย โอวรกํ ปวิสนฺตี อนฺธการวิธมนตฺถํ ทีปํ คเหตฺวา คพฺภํ ปวิสิตฺวา ทีปํ ฐเปตฺวา มญฺจเก นิสินฺนมตฺตาว ทีปํ วิชฺฌาเปตุํ อคฺคฬสูจิยา ทีปวฏฺฏึ อากฑฺฒึ, ตาวเทว อุตุสปฺปายลาเภน ตสฺสา จิตฺตํ สมาหิตํ อโหสิ, วิปสฺสนาวีถึ โอตริ, มคฺเคน ฆฏฺเฏสิ. ตโต มคฺคปฏิปาฏิยา สพฺพโส อาสวานํ ขโย อโหสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ตโต ทีปํ คเหตฺวาน…เป… วิโมกฺโข อหุ เจตโส’’ติ. ตตฺถ เสยฺยํ โอโลกยิตฺวานาติ ทีปาโลเกน เสยฺยํ ปสฺสิตฺวา.

'이 물이 소멸하는 법이고 사라지는 법이듯, 중생들의 수명의 형성(saṅkhāra)도 그러하다'라고 이와 같이 무상의 특징을, 그에 따라 고의 특징과 무아의 특징을 고찰하며 위빳사나를 닦으면서, '그때 마음을 집중하니 마치 잘 길들여진 준마와 같았다'는 것은, 숙련된 마부가 준마를 쉽게 다루듯 그렇게 나의 마음을 쉽게 집중시키고 위빳사나 삼매로 집중되게 했다는 뜻이다. 이와 같이 위빳사나를 닦으며 적절한 기온을 구하고자 방으로 들어가면서, 어둠을 물리치기 위해 등불을 들고 방에 들어가 등불을 놓아두고 침대에 앉자마자 등불을 끄기 위해 빗장 바늘로 등불 심지를 끌어당겼는데, 바로 그때 적절한 기온을 얻음으로써 그녀의 마음은 집중되었고 위빳사나의 길에 들어서서 도(magga)에 닿았다. 그 후 도의 차례에 따라 모든 번뇌가 소멸하였다. 그래서 '그때 등불을 들고... (중략) ... 마음의 해탈이 일어났다'고 말씀하신 것이다. 거기서 '침상을 살펴보고'란 등불의 빛으로 침상을 보았다는 뜻이다.

สูจินฺติ อคฺคฬสูจึ. วฏฺฏึ โอกสฺสยามีติ ทีปํ วิชฺฌาเปตุํ เตลาภิมุขํ ทีปวฏฺฏึ อากฑฺเฒมิ. วิโมกฺโขติ กิเลเสหิ วิโมกฺโข. โส ปน ยสฺมา ปรมตฺถโต จิตฺตสฺส สนฺตติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘เจตโส’’ติ. ยถา ปน วฏฺฏิเตลาทิเก ปจฺจเย สติ อุปฺปชฺชนารโห ปทีโป ตทภาเว อนุปฺปชฺชนโต [Pg.121] นิพฺพุโตติ วุจฺจติ, เอวํ กิเลสาทิปจฺจเย สติ อุปฺปชฺชนารหํ จิตฺตํ ตทภาเว อนุปฺปชฺชนโต วิมุตฺตนฺติ วุจฺจตีติ อาห – ‘‘ปทีปสฺเสว นิพฺพานํ, วิโมกฺโข อหุ เจตโส’’ติ.

'바늘(sūci)'은 빗장 바늘을 말한다. '심지를 끌어내린다(vaṭṭiṃ okassayāmi)'는 등불을 끄기 위해 기름 쪽으로 등불 심지를 잡아당기는 것을 말한다. '해탈(vimokkho)'은 번뇌들로부터의 해탈이다. 그것은 궁극적인 의미에서 마음의 상속이므로 '마음의(cetaso)'라고 말씀하신 것이다. 마치 심지와 기름 등의 조건이 있을 때 켜질 수 있는 등불이 그 조건이 없을 때 켜지지 않으므로 '꺼졌다(nibbuto)'고 하듯이, 번뇌 등의 조건이 있을 때 일어날 수 있는 마음이 그 조건이 없을 때 일어나지 않으므로 '해탈했다(vimutta)'고 말한다는 뜻에서 '등불이 꺼지듯 마음의 해탈이 일어났다'고 말씀하신 것이다.

ปฏาจาราเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

파타차라 테리 게송 주해(파타차라테리가타완나나)가 끝났다.

๑๑. ตึสมตฺตาเถรีคาถาวณฺณนา

11. 서른 명의 테리(비구니)들의 게송 주해

มุสลานิ คเหตฺวานาติอาทิกา ตึสมตฺตานํ เถรีนํ คาถา. ตาปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺติโย อนุกฺกเมน อุปจิตวิโมกฺขสมฺภารา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท สกกมฺมสญฺโจทิตา ตตฺถ ตตฺถ กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺวา ปฏาจาราย เถริยา สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา ปฏิลทฺธสทฺธา ปพฺพชิตฺวา ปริสุทฺธสีลา วตฺตปฏิวตฺตํ ปริปูเรนฺติโย วิหรนฺติ. อเถกทิวสํ ปฏาจาราเถรี ตาสํ โอวาทํ เทนฺตี –

'절구를 들고서'로 시작하는 게송은 서른 명 정도의 테리(비구니)들의 게송이다. 그녀들 또한 이전 부처님들 처소에서 공덕을 쌓았고, 여러 생에서 윤회로부터 벗어나는 의지처가 되는 선업을 쌓아 점차적으로 해탈의 자량을 갖추게 되었다. 이번 부처님 시대에 각자의 업에 이끌려 여러 가문에서 태어나 지각을 갖춘 뒤, 파타차라 테리의 처소에서 법을 듣고 신심을 얻어 출가하였다. 청정한 계를 지키며 의무와 실천을 완수하며 지내고 있었다. 그러던 어느 날 파타차라 테리가 그녀들에게 훈계를 주며 다음과 같이 말했다.

๑๑๗.

117.

‘‘มุสลานิ คเหตฺวาน, ธญฺญํ โกฏฺเฏนฺติ มาณวา;

ปุตฺตทารานิ โปเสนฺตา, ธนํ วินฺทนฺติ มาณวา.

“절구를 들고서 젊은이들은 곡식을 찧으며, 처자식을 부양하며 젊은이들은 재물을 얻는다.

๑๑๘.

118.

‘‘กโรถ พุทฺธสาสนํ, ยํ กตฺวา นานุตปฺปติ;

ขิปฺปํ ปาทานิ โธวิตฺวา, เอกมนฺเต นิสีทถ;

เจโตสมถมนุยุตฺตา, กโรถ พุทฺธสาสน’’นฺติ. – อิมา ทฺเว คาถา อภาสิ;

“부처님의 가르침을 실천하라, 그것을 행하면 후회하지 않으리라. 서둘러 발을 씻고 한쪽으로 물러나 앉아, 마음의 고요함에 전념하여 부처님의 가르침을 실천하라.” 이 두 게송을 읊었다.

ตตฺถายํ สงฺเขปตฺโถ – อิเม สตฺตา ชีวิตเหตุ มุสลานิ คเหตฺวา ปเรสํ ธญฺญํ โกฏฺเฏนฺติ, อุทุกฺขลกมฺมํ กโรนฺติ. อญฺญมฺปิ เอทิสํ นิหีนกมฺมํ กตฺวา ปุตฺตทารํ โปเสนฺตา ยถารหํ ธนมฺปิ สํหรนฺติ. ตํ ปน เนสํ กมฺมํ นิหีนํ คมฺมํ โปถุชฺชนิกํ ทุกฺขํ อนตฺถสญฺหิตญฺจ. ตสฺมา เอทิสํ สํกิเลสิกปปญฺจํ วชฺเชตฺวา กโรถ พุทฺธสาสนํ สิกฺขตฺตยสงฺขาตํ สมฺมาสมฺพุทฺธสาสนํ กโรถ สมฺปาเทถ อตฺตโน สนฺตาเน นิพฺพตฺเตถ. ตตฺถ การณมาห – ‘‘ยํ กตฺวา นานุตปฺปตี’’ติ, ยสฺส กรณเหตุ เอตรหิ อายติญฺจ [Pg.122] อนุตาปํ นาปชฺชติ. อิทานิ ตสฺส กรเณ ปุพฺพกิจฺจํ อนุโยควิธิญฺจ ทสฺเสตุํ, ‘‘ขิปฺปํ ปาทานิ โธวิตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยสฺมา อโธวิตปาทสฺส อวิกฺขาลิตมุขสฺส จ นิสชฺชสุขํ อุตุสปฺปายลาโภ จ น โหติ, ปาเท ปน โธวิตฺวา มุขญฺจ วิกฺขาเลตฺวา เอกมนฺเต นิสินฺนสฺส ตทุภยํ ลภติ, ตสฺมา ขิปฺปํ อิมํ ยถาลทฺธํ ขณํ อวิราเธนฺติโย ปาทานิ อตฺตโน ปาเท โธวิตฺวา เอกมนฺเต วิวิตฺเต โอกาเส นิสีทถ นิสชฺชถ. อฏฺฐตึสาย อารมฺมเณสุ ยตฺถ กตฺถจิ จิตฺตรุจิเก อารมฺมเณ อตฺตโน จิตฺตํ อุปนิพนฺธิตฺวา เจโตสมถมนุยุตฺตา สมาหิเตน จิตฺเตน จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานภาวนาวเสน พุทฺธสฺส ภควโต สาสนํ โอวาทํ อนุสิฏฺฐึ กโรถ สมฺปาเทถาติ.

그 요지는 다음과 같다. 이 중생들은 생계를 위해 절구를 들고 다른 이들의 곡식을 찧으며 절구질하는 일을 한다. 또한 이와 같은 천한 일을 하며 처자식을 부양하고 형편에 맞게 재물을 모은다. 그러나 그들의 그러한 행위는 천하고 저속하며 범부의 것이며 괴로움이고 무익한 것이다. 그러므로 이와 같은 오염된 번뇌의 확산(파판차)을 멀리하고 부처님의 가르침, 즉 삼학(三學)으로 이루어진 정등각자의 가르침을 실천하고 성취하여 자신의 상속에 생겨나게 하라. 그 이유를 “그것을 행하면 후회하지 않으리라”고 하였으니, 그것을 행함으로 인해 현재와 미래에 후회에 빠지지 않기 때문이다. 이제 그것을 행함에 있어 예비 단계와 전념하는 방법을 보여주기 위해 “서둘러 발을 씻고” 등으로 말씀하셨다. 거기서 발을 씻지 않고 얼굴을 씻지 않으면 앉는 즐거움과 계절의 적합함을 얻지 못하지만, 발을 씻고 얼굴을 씻고 한쪽으로 물러나 앉은 이에게는 그 두 가지를 얻기 때문이다. 그러므로 서둘러 얻은 이 기회를 놓치지 말고 자신의 발을 씻고 한적한 곳의 한쪽에 앉으라. 서른여덟 가지 명상 주제 중 마음이 즐거워하는 어떤 주제에든 자신의 마음을 묶어 두고 마음의 고요함에 전념하며 삼매에 든 마음으로 사성제 수행의 명상을 통해 부처님 세존의 가르침과 훈계와 지도를 실천하고 성취하라는 뜻이다.

อถ ตา ภิกฺขุนิโย ตสฺสา เถริยา โอวาเท ฐตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา ภาวนาย กมฺมํ กโรนฺติโย ญาณสฺส ปริปากํ คตตฺตา เหตุสมฺปนฺนตาย จ สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา โอวาทคาถาหิ สทฺธึ –

그러자 그 비구니들은 테리의 훈계에 머물며 위빳사나를 시작하여 수행을 하였고, 지혜가 성숙하고 원인이 구족되었기에 사분별지(사무애해)와 함께 아라한과를 얻었다. 자신의 수행을 돌이켜보며 훈계의 게송들과 함께 다음과 같이 읊었다.

๑๑๙.

119.

‘‘ตสฺสา ตา วจนํ สุตฺวา, ปฏาจาราย สาสนํ;

ปาเท ปกฺขาลยิตฺวาน, เอกมนฺตํ อุปาวิสุํ;

เจโตสมถมนุยุตฺตา, อกํสุ พุทฺธสาสนํ.

“파타차라의 그 말씀을 듣고 그녀의 가르침을 따라, 발을 씻고서 한쪽으로 물러나 앉았네. 마음의 고요함에 전념하여 부처님의 가르침을 실천했네.

๑๒๐.

120.

‘‘รตฺติยา ปุริเม ยาเม, ปุพฺพชาติมนุสฺสรุํ;

รตฺติยา มชฺฌิเม ยาเม, ทิพฺพจกฺขุํ วิโสธยุํ;

รตฺติยา ปจฺฉิเม ยาเม, ตโมขนฺธํ ปทาลยุํ.

“밤의 초경에는 전생을 기억했고, 밤의 중경에는 천안을 정화했으며, 밤의 종경에는 어둠의 무리를 타파했네.

๑๒๑.

121.

‘‘อุฏฺฐาย ปาเท วนฺทึสุ, กตา เต อนุสาสนี;

อินฺทํว เทวา ติทสา, สงฺคาเม อปราชิตํ;

ปุรกฺขตฺวา วิหสฺสาม, เตวิชฺชามฺห อนาสวา’’ติ. –

“일어나 그녀의 발에 절하며 ‘당신의 훈계는 완수되었습니다’라고 했네. 전쟁에서 지지 않은 인드라 신을 서른세 천신들이 따르듯, 우리는 당신을 앞세워 모시며 지내리니, 삼명을 얻고 번뇌를 다했노라.”

อิมา คาถา อภาสึสุ.

이 게송들을 읊었다.

ตตฺถ ตสฺสา ตา วจนํ สุตฺวา, ปฏาจาราย สาสนนฺติ ตสฺสา ปฏาจาราย เถริยา กิเลสปฏิสตฺตุสาสนฏฺเฐน สาสนภูตํ โอวาทวจนํ, ตา ตึสมตฺตา ภิกฺขุนิโย สุตฺวา ปฏิสฺสุตฺวา สิรสา สมฺปฏิจฺฉิตฺวา.

거기서 ‘그녀의 그 말씀을 듣고 파타차라의 가르침을’이란, 그 파타차라 테리의 번뇌라는 적을 물리치는 성격을 가진 가르침이 된 훈계의 말을, 그 서른 명 정도의 비구니들이 듣고 응답하며 머리 숙여 받아들였다는 뜻이다.

อุฏฺฐาย [Pg.123] ปาเท วนฺทึสุ, กตา เต อนุสาสนีติ ยถาสมฺปฏิจฺฉิตํ ตสฺสา สาสนํ อฏฺฐึ กตฺวา มนสิ กตฺวา ยถาผาสุกฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา ภาเวนฺติโย ภาวนํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา อตฺตนา อธิคตวิเสสํ อาโรเจตุํ นิสินฺนาสนโต อุฏฺฐาย ตสฺสา สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘มหาเถริ ตวานุสาสนี ยถานุสิฏฺฐํ อมฺเหหิ กตา’’ติ วตฺวา ตสฺสา ปาเท ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทึสุ. อินฺทํว เทวา ติทสา, สงฺคาเม อปราชิตนฺติ เทวาสุรสงฺคาเม อปราชิตํ วิชิตาวึ อินฺทํ ตาวตึสา เทวา วิย มหาเถริ, มยํ ตํ ปุรกฺขตฺวา วิหริสฺสาม อญฺญสฺส กตฺตพฺพสฺส อภาวโต. ตสฺมา ‘‘เตวิชฺชามฺห อนาสวา’’ติ อตฺตโน กตญฺญุภาวํ ปเวเทนฺตี อิทเมว ตาสํ อญฺญาพฺยากรณํ อโหสิ. ยํ ปเนตฺถ อตฺถโต อวิภตฺตํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

‘일어나 그녀의 발에 절하며 당신의 훈계는 완수되었습니다’란, 받아들인 바와 같이 그녀의 가르침을 소중히 여기고 마음에 새겨, 편안한 곳에 앉아 수행하여 수행의 정점에 도달한 뒤, 자신들이 증득한 특별한 법을 알리기 위해 앉았던 자리에서 일어나 그녀에게 다가가 “큰 테리시여, 당신의 훈계는 당신이 지도하신 대로 저희에 의해 완수되었습니다”라고 말하며 그녀의 발에 오체투지로 절했다는 뜻이다. ‘전쟁에서 지지 않은 인드라 신을 서른세 천신들이 따르듯’이란, 천신과 아수라의 전쟁에서 지지 않고 승리한 인드라를 삼십삼천의 천신들이 모시듯, “큰 테리시여, 저희는 더 이상 해야 할 일이 없기에 당신을 앞세워 모시며 지내겠습니다”라는 뜻이다. 그러므로 ‘삼명을 얻고 번뇌를 다했노라’고 하며 자신들의 감사함을 알리니, 이것이 바로 그녀들의 구경의 지혜의 선언(아냐바야카라나)이었다. 여기서 설명되지 않은 부분은 앞에서 설명한 방식과 같다.

ตึสมตฺตาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

서른 명의 테리들의 게송 주해(팀사맛타테리가타완나나)가 끝났다.

๑๒. จนฺทาเถรีคาถาวณฺณนา

12. 찬다 테리 게송 주해

ทุคฺคตาหํ ปุเร อาสินฺติอาทิกา จนฺทาย เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺตี อนุกฺกเมน สมฺภตวิโมกฺขสมฺภารา ปริปกฺกญาณา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท อญฺญตรสฺมึ พฺราหฺมณคาเม อปญฺญาตสฺส พฺราหฺมณสฺส เคเห ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. ตสฺสา นิพฺพตฺติโต ปฏฺฐายํ ตํ กุลํ โภเคหิ ปริกฺขยํ คตํ. สา อนุกฺกเมน วิญฺญุตํ ปตฺวา ทุกฺเขน ชีวติ. อถ ตสฺมึ เคเห อหิวาตโรโค อุปฺปชฺชิ. เตนสฺสา สพฺเพปิ ญาตกา มรณพฺยสนํ ปาปุณึสุ. สา ญาติกฺขเย ชาเต อญฺญตฺถ ชีวิตุํ อสกฺโกนฺตี กปาลหตฺถา กุเล กุเล วิจริตฺวา ลทฺธลทฺเธน ภิกฺขาหาเรน ยาเปนฺตี เอกทิวสํ ปฏาจาราย เถริยา ภตฺตวิสฺสคฺคฏฺฐานํ อคมาสิ. ภิกฺขุนิโย ตํ ทุกฺขิตํ ขุทฺทาภิภูตํ ทิสฺวาน สญฺชาตการุญฺญา ปิยสมุทาจาเรน สงฺคเหตฺวา ตตฺถ วิชฺชมาเนน อุปจารมโนหเรน อาหาเรน สนฺตปฺเปสุํ. สา ตาสํ อาจารสีเล ปสีทิตฺวา เถริยา สนฺติกํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. ตสฺสา เถรี ธมฺมํ กเถสิ. สา ตํ ธมฺมํ สุตฺวา สาสเน อภิปฺปสนฺนา สํสาเร จ สญฺชาตสํเวคา ปพฺพชิ[Pg.124]. ปพฺพชิตฺวา จ เถริยา โอวาเท ฐตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา ภาวนํ อนุยุญฺชนฺตี กตาธิการตาย ญาณสฺส จ ปริปากํ คตตฺตา น จิรสฺเสว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา –

‘예전에 나는 불행했습니다(Duggatāhaṃ pure āsi)’로 시작되는 찬다 장로니의 게송이다. 이분 또한 과거 부처님들 처소에서 쌓은 공덕이 있어, 여러 생에서 해탈의 의지처가 되는 선업을 쌓았으며, 점차적으로 해탈의 자양분을 갖추고 지혜가 성숙해졌다. 이번 부처님 생애에 어느 브라만 마을에서 이름 없는 브라만의 집안에 모태의 인연을 맺었다. 그녀가 태어난 때부터 그 가문은 재산이 탕진되었다. 그녀는 점차 성인이 되어 고통스럽게 살아갔다. 그러던 중 그 집에 흑사병(ahivātarogo)이 돌았다. 그로 인해 그녀의 모든 친족이 죽음의 재난을 당했다. 친족들이 죽고 나서 다른 곳에서 생계를 이어갈 수 없었던 그녀는 발루(발다루)를 손에 들고 집집마다 돌아다니며 구걸하여 얻은 음식으로 연명하다가, 어느 날 빠따짜라 장로니가 공양을 배푸는 곳에 가게 되었다. 비구니들은 그녀가 고통받고 굶주림에 허덕이는 것을 보고 자비심을 일으켜, 다정한 태도로 그녀를 거두어 그곳에 있는 정갈하고 맛있는 음식으로 만족하게 해주었다. 그녀는 비구니들의 행실과 계율에 신심을 일으켜 장로니에게 다가가 절을 올리고 한 곁에 앉았다. 장로니는 그녀에게 법을 설했다. 그녀는 그 법을 듣고 가르침에 깊은 신심을 내고 윤회에 대한 혐오감을 일으켜 출가했다. 출가한 후 장로니의 훈계에 머물며 위빳사나를 닦고 수행에 전념하여, 과거에 쌓은 공덕과 지혜가 성숙했기에 머지않아 사무애해와 함께 아라한과를 증득했다. 그녀는 자신의 수행을 반조하며 다음과 같이 읊었다.

๑๒๒.

122.

‘‘ทุคฺคตาหํ ปุเร อาสึ, วิธวา จ อปุตฺติกา;

วินา มิตฺเตหิ ญาตีหิ, ภตฺตโจฬสฺส นาธิคํ.

“나는 예전에 불행했고, 과부였으며 자식도 없었습니다. 친구도 친척도 없이, 음식과 옷조차 얻지 못했습니다.”

๑๒๓.

123.

‘‘ปตฺตํ ทณฺฑญฺจ คณฺหิตฺวา, ภิกฺขมานา กุลา กุลํ;

สีตุณฺเหน จ ฑยฺหนฺตี, สตฺต วสฺสานิ จาริหํ.

“발루와 지팡이를 들고 집집마다 구걸하며, 추위와 더위에 시달리며 7년 동안 떠돌아다녔습니다.”

๑๒๔.

124.

‘‘ภิกฺขุนึ ปุน ทิสฺวาน, อนฺนปานสฺส ลาภินึ;

อุปสงฺกมฺมํ อโวจํ, ปพฺพชฺชํ อนคาริยํ.

“그러다 음식과 마실 것을 나누어주는 비구니를 만나 뵙고, 다가가서 집 없는 삶(출가)을 청했습니다.”

๑๒๕.

125.

‘‘สา จ มํ อนุกมฺปาย, ปพฺพาเชสิ ปฏาจารา;

ตโต มํ โอวทิตฺวาน, ปรมตฺเถ นิโยชยิ.

“그녀, 빠따짜라님은 자비심으로 나를 출가시켜 주셨고, 나를 훈계하여 최상의 목적(열반)에 정진하게 하셨습니다.”

๑๒๖.

126.

‘‘ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา, อกาสึ อนุสาสนึ;

อโมโฆ อยฺยาโยวาโท, เตวิชฺชามฺหิ อนาสวา’’ติ. –

“나는 그녀의 말씀을 듣고 가르침대로 행했습니다. 존자님의 훈계는 헛되지 않았으니, 나는 이제 삼명을 갖추고 번뇌가 다했습니다.”

อุทานวเสน อิมา คาถา อภาสิ.

환희에 차서 이 게송들을 읊었다.

ตตฺถ ทุคฺคตาติ ทลิทฺทา. ปุเรติ ปพฺพชิตโต ปุพฺเพ. ปพฺพชิตกาลโต ปฏฺฐาย หิ อิธ ปุคฺคโล โภเคหิ อฑฺโฒ วา ทลิทฺโท วาติ น วตฺตพฺโพ. คุเณหิ ปน อยํ เถรี อฑฺฒาเยว. เตนาห ‘‘ทุคฺคตาหํ ปุเร อาสิ’’นฺติ. วิธวาติ ธโว วุจฺจติ สามิโก, ตทภาวา วิธวา, มตปติกาติ อตฺโถ. อปุตฺติกาติ ปุตฺตรหิตา. วินา มิตฺเตหีติ มิตฺเตหิ พนฺธเวหิ จ ปริหีนา รหิตา. ภตฺตโจฬสฺส นาธิคนฺติ ภตฺตสฺส โจฬสฺส จ ปาริปูรึ นาธิคจฺฉึ, เกวลํ ปน ภิกฺขาปิณฺฑสฺส ปิโลติกาขณฺฑสฺส จ วเสน ฆาสจฺฉาทนมตฺตเมว อลตฺถนฺติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ปตฺตํ ทณฺฑญฺจ คณฺหิตฺวา’’ติอาทิ.

여기서 ‘불행한(duggatā)’은 가난함을 의미한다. ‘예전에(pure)’는 출가하기 전을 뜻한다. 출가한 때부터는 이 사람이 재산이 넉넉한지 가난한지 말할 필요가 없기 때문이다. 그러나 공덕의 측면에서 이 장로니는 참으로 부유한 자였다. 그래서 “예전에 나는 불행했습니다”라고 말한 것이다. ‘과부(vidhavā)’란 남편을 뜻하는 ‘dhavo’가 없는 상태, 즉 남편이 죽은 여인을 의미한다. ‘자식 없는(aputtikā)’은 아들이 없는 것을, ‘친구 없이(vinā mittehi)’는 친구와 친족이 모두 없음을 뜻한다. ‘음식과 옷을 얻지 못했다(bhattacoḷassa nādhigaṃ)’는 것은 식사와 의복을 충분히 얻지 못했다는 것으로, 오직 구걸한 밥 한 덩이와 누더기 조각으로 겨우 먹고 입는 정도만 얻었음을 의미한다. 그래서 “발루와 지팡이를 들고” 등으로 말한 것이다.

ตตฺถ [Pg.125] ปตฺตนฺติ มตฺติกาภาชนํ. ทณฺฑนฺติ โคณสุนขาทิปริหรณทณฺฑกํ. กุลา กุลนฺติ กุลโต กุลํ. สีตุณฺเหน จ ฑยฺหนฺตีติ วสนเคหาภาวโต สีเตน จ อุณฺเหน จ ปีฬิยมานา.

거기서 ‘발루(pattaṃ)’는 흙으로 만든 그릇을, ‘지팡이(daṇḍaṃ)’는 소나 개 등을 쫓기 위한 막대기를 뜻한다. ‘집집마다(kulā kulaṃ)’는 이 집 저 집으로 다니는 것을, ‘추위와 더위에 시달리며(sītuṇhena ca ḍayhantī)’는 살 집이 없어서 추위와 더위로 고통받는 것을 뜻한다.

ภิกฺขุนินฺติ ปฏาจาราเถรึ สนฺธาย วทติ. ปุนาติ ปจฺฉา, สตฺตสํวจฺฉรโต อปรภาเค.

‘비구니를(bhikkhuniṃ)’은 빠따짜라 장로니를 가리켜 말한 것이다. ‘다시(puna)’는 그 후, 즉 7년이 지난 뒤를 의미한다.

ปรมตฺเถติ ปรเม อุตฺตเม อตฺเถ, นิพฺพานคามินิยา ปฏิปทาย นิพฺพาเน จ. นิโยชยีติ กมฺมฏฺฐานํ อาจิกฺขนฺตี นิโยเชสิ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

‘최상의 목적(paramatthe)’은 가장 높고 수승한 목적, 즉 열반으로 이끄는 도 닦음과 열반을 뜻한다. ‘정진하게 하셨다(niyojayī)’는 명상 주제(kammaṭṭhāna)를 일러주어 수행하게 했다는 뜻이다. 나머지는 이미 설명한 바와 같다.

จนฺทาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

찬다 장로니 게송의 주석이 끝났다.

ปญฺจกนิปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

오구집(Pañcakanipāta)의 주석이 끝났다.

๖. ฉกฺกนิปาโต

6. 육구집(Chakkanipāto)

๑. ปญฺจสตมตฺตาเถรีคาถาวณฺณนา

1. 오백 명가량의 장로니 게송의 주석

ฉกฺกนิปาเต [Pg.126] ยสฺส มคฺคํ น ชานาสีติอาทิกา ปญฺจสตมตฺตานํ เถรีนํ คาถา. อิมาปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺติโย อนุกฺกเมน อุปจิตวิโมกฺขสมฺภารา หุตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ตตฺถ ตตฺถ กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วยปฺปตฺตา มาตาปิตูหิ ปติกุลํ อานีตา ตตฺถ ตตฺถ ปุตฺเต ลภิตฺวา ฆราวาสํ วสนฺติโย สมานชาติกสฺส ตาทิสสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา สพฺพาว มตปุตฺตา หุตฺวา, ปุตฺตโสเกน อภิภูตา ปฏาจาราย เถริยา สนฺติกํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา นิสินฺนา อตฺตโน โสกการณํ อาโรเจสุํ. เถรี ตาสํ โสกํ วิโนเทนฺตี –

육구집에는 ‘그대가 그 길을 알지 못하거늘(yassa maggaṃ na jānāsi)’로 시작되는 약 500명 장로니들의 게송이 있다. 이들 또한 과거 부처님들 처소에서 공덕을 쌓았고, 여러 생에서 해탈의 의지처가 되는 선업을 쌓았으며, 점차적으로 해탈의 자양분을 갖추게 되었다. 이번 부처님 생애에 여러 가문에서 태어나 성인이 된 후 부모에 의해 시집을 가서 자식들을 낳고 가정생활을 하던 중, 과거에 지은 동일한 종류의 업으로 인해 모두 자식을 잃게 되었다. 자식을 잃은 슬픔에 압도된 그녀들은 빠따짜라 장로니를 찾아가 절을 올리고 앉아 자신들의 슬픔의 원인을 고했다. 장로니는 그들의 슬픔을 달래주며 다음과 같이 설했다.

๑๒๗.

127.

‘‘ยสฺส มคฺคํ น ชานาสิ, อาคตสฺส คตสฺส วา;

ตํ กุโต จาคตํ สตฺตํ, มม ปุตฺโตติ โรทสิ.

“그대가 그 (아이의) 오고 가는 길을 알지 못하거늘, 어디에선가 왔다가 간 그 중생을 ‘내 아들이다’라고 울고 있구나.”

๑๒๘.

128.

‘‘มคฺคญฺจ โขสฺส ชานาสิ, อาคตสฺส คตสฺส วา;

น นํ สมนุโสเจสิ, เอวํธมฺมา หิ ปาณิโน.

“그대가 만일 그 오고 가는 길을 안다면, 그를 위해 슬퍼하지 않을 것이니, 살아있는 자들의 법(성품)이 참으로 그러하기 때문이다.”

๑๒๙.

129.

‘‘อยาจิโต ตตาคจฺฉิ, นานุญฺญาโต อิโต คโต;

กุโตจิ นูน อาคนฺตฺวา, วสิตฺวา กติปาหกํ;

อิโตปิ อญฺเญน คโต, ตโตปญฺเญน คจฺฉติ.

“청하지 않았는데도 이곳에 왔고, 허락하지 않았는데도 여기서 떠나갔다. 분명 어디에선가 왔다가 며칠 동안 머물다가, 여기서 다시 다른 곳으로 갔으며, 거기서 또 다른 곳으로 갈 것이다.”

๑๓๐.

130.

‘‘เปโต มนุสฺสรูเปน, สํสรนฺโต คมิสฺสติ;

ยถาคโต ตถา คโต, กา ตตฺถ ปริเทวนา’’ติ. –

“사람의 모습으로 나타난 죽은 자는 계속 윤회하며 흘러갈 것이다. 온 그대로 간 것인데, 거기에 무슨 통곡이 필요한가?”

อิมาหิ จตูหิ คาถาหิ ธมฺมํ เทเสสิ.

이 네 구의 게송으로 법을 설하셨다.

ตา ตสฺสา ธมฺมํ สุตฺวา สญฺชาตสํเวคา เถริยา สนฺติเก ปพฺพชึสุ. ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺติโย วิมุตฺติปริปาจนียานํ ธมฺมานํ ปริปากํ คตตฺตา น จิรสฺเสว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺเต ปติฏฺฐหึสุ. อถ ตา อธิคตารหตฺตา อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อุทานวเสน ‘‘ยสฺส มคฺคํ น ชานาสี’’ติอาทิกาหิ โอวาทคาถาหิ สทฺธึ –

그녀들은 장로니의 법을 듣고 혐오감을 일으켜 장로니의 처소에서 출가했다. 출가하여 위빳사나 수행을 하던 중, 해탈을 성숙시키는 법들이 무르익어 머지않아 사무애해와 함께 아라한과를 얻었다. 아라한과를 얻은 후 그녀들은 자신의 수행을 반조하며, 환희에 차서 ‘그대가 그 길을 알지 못하거늘’이라는 훈계의 게송들과 함께 다음과 같이 노래했다.

๑๓๑.

131.

‘‘อพฺพหี [Pg.127] วต เม สลฺลํ, ทุทฺทสํ หทยสฺสิตํ;

ยา เม โสกปเรตาย, ปุตฺตโสกํ พฺยปานุทิ.

“참으로 내 마음속에 박힌, 보기 어려운 화살을 그녀가 뽑아주었네. 슬픔에 잠긴 나에게서 자식을 잃은 슬픔을 몰아내 주었네.”

๑๓๒.

132.

‘‘สาชฺช อพฺพูฬฺหสลฺลาหํ, นิจฺฉาตา ปรินิพฺพุตา;

พุทฺธํ ธมฺมญฺจ สงฺฆญฺจ, อุเปมิ สรณํ มุนิ’’นฺติ. –

“나는 오늘 화살을 뽑아내고 갈증을 여의었으며 평온을 얻었네. 부처님과 가르침과 승가, 그리고 성자(부처님)께 귀의하노라.”

อิมา คาถา วิสุํ วิสุํ อภาสึสุ.

이 게송들을 각각 읊었다.

ตตฺถ ยสฺส มคฺคํ น ชานาสิ, อาคตสฺส คตสฺส วาติ ยสฺส สตฺตสฺส อิธ อาคตสฺส อาคตมคฺคํ วา อิโต คตสฺส คตมคฺคํ วา ตฺวํ น ชานาสิ. อนนฺตรา อตีตานาคตภวูปปตฺติโย สนฺธาย วทติ. ตํ กุโต จาคตํ สตฺตนฺติ ตํ เอวํ อวิญฺญาตาคตคตมคฺคํ กุโตจิ คติโต อาคตมคฺคํ อาคจฺฉนฺเตน อนฺตรามคฺเค สพฺเพน สพฺพํ อกตปริจยสมาคตปุริสสทิสํ สตฺตํ เกวลํ มมตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา มม ปุตฺโตติ กุโต เกน การเณน โรทสิ. อปฺปฏิการโต มม ปุตฺตสฺส จ อกาตพฺพโต น เอตฺถ โรทนการณํ อตฺถีติ อธิปฺปาโย.

거기서 ‘그대가 오는 길도 가는 길도 알지 못하는 그에 대하여’란, 이곳에 온 중생의 온 길이나 이곳에서 간 중생의 간 길을 그대가 알지 못한다는 뜻이다. 이는 바로 직전의 과거생과 미래생의 태어남을 염두에 두고 하는 말이다. ‘그 중생이 어디서 왔는가’라는 것은, 이와 같이 온 길과 간 길을 알지 못하고, 어떤 곳으로부터 온 길을 따라오면서 도중에 전혀 알지 못하는 사람과 만난 것과 같은 중생에 대하여, 단지 ‘나의 것’이라는 집착을 일으켜 ‘내 아들이다’라고 하며 ‘어찌하여(어떤 이유로) 우는가?’라는 뜻이다. 슬픔을 되돌릴 수 없기에, 그리고 내 아들에 대하여 더 이상 아무것도 할 수 없기에, 여기에 울어야 할 이유가 없다는 취지이다.

มคฺคญฺจ โขสฺส ชานาสีติ อสฺส ตว ปุตฺตาภิมตสฺส สตฺตสฺส อาคตสฺส อาคตมคฺคญฺจ คตสฺส คตมคฺคญฺจ อถ ชาเนยฺยาสิ. น นํ สมนุโสเจสีติ เอวมฺปิ นํ น สมนุโสเจยฺยาสิ. กสฺมา? เอวํธมฺมา หิ ปาณิโน, ทิฏฺฐธมฺเมปิ หิ สตฺตานํ สพฺเพหิ ปิเยหิ มนาเปหิ นานาภาวา วินาภาวา ตตฺถ วสวตฺติตาย อภาวโต, ปเคว อภิสมฺปรายํ.

‘그대가 진실로 그의 길을 안다면’이란, 그대의 아들이라고 여겨지는 중생의 온 길과 간 길을 만약 그대가 안다면 [슬퍼하지 않을 것]이라는 의미이다. ‘그를 위해 슬퍼하지 않으리’란, 이와 같이 그를 위해 슬퍼하지 않을 것이라는 뜻이다. 왜인가? ‘중생들의 법이 그러하기 때문’이니, 현생에서도 중생들이 모든 사랑스럽고 마음에 드는 것들과 헤어지고 떨어지는 것이 중생들의 법이며, 거기에는 스스로 지배할 수 있는 힘이 없기 때문인데, 하물며 내생에 대해서야 말할 나위가 있겠는가.

อยาจิโต ตตาคจฺฉีติ ตโต ปรโลกโต เกนจิ อยาจิโต อิธ อาคจฺฉิ. ‘‘อาคโต’’ติปิ ปาฬิ, โส เอวตฺโถ. นานุญฺญาโต อิโต คโตติ อิธโลกโต เกนจิ อนนุญฺญาโต ปรโลกํ คโต. กุโตจีติ นิรยาทิโต ยโต กุโตจิ คติโต. นูนาติ ปริสงฺกายํ. วสิตฺวา กติปาหกนฺติ กติปยทิวสมตฺตํ อิธ วสิตฺวา. อิโตปิ อญฺเญน คโตติ อิโตปิ ภวโต อญฺเญน คโต, อิโต อญฺญมฺปิ ภวํ ปฏิสนฺธิวเสน อุปคโต. ตโตปญฺเญน คจฺฉตีติ ตโตปิ ภวโต อญฺเญน คมิสฺสติ, อญฺญเมว ภวํ อุปคมิสฺสติ.

‘청하지 않았는데 저곳에서 왔고’란, 저 내생으로부터 누구의 청함도 없이 이곳에 왔다는 뜻이다. ‘아 가토(Āgato)’라는 구절도 전해지는데 뜻은 같다. ‘허락 없이 이곳에서 갔노라’란, 이 세상으로부터 누구의 허락도 받지 않고 저세상으로 갔다는 뜻이다. ‘어떤 곳으로부터(Kutoci)’란, 지옥 등 어떤 곳으로부터라는 뜻이다. ‘누나(Nūna)’는 추측을 나타낸다. ‘며칠을 머물다가’란, 며칠 동안만 이곳에 머물다가라는 뜻이다. ‘이곳에서 다른 곳으로 갔노라’란, 이곳으로부터 다른 생으로 갔으며, 이곳으로부터 다른 생에 재생연결을 통해 이르렀다는 뜻이다. ‘그곳에서 다시 다른 곳으로 가리라’란, 그 생으로부터 다시 다른 생으로 갈 것이며, 또 다른 생에 이를 것이라는 뜻이다.

เปโตติ [Pg.128] อเปโต ตํ ตํ ภวํ อุปปชฺชิตฺวา ตโต อปคโต. มนุสฺสรูเปนาติ นิทสฺสนมตฺตเมตํ, มนุสฺสภาเวน ติรจฺฉานาทิภาเวน จาติ อตฺโถ. สํสรนฺโตติ อปราปรํ อุปปตฺติวเสน สํสรนฺโต. ยถาคโต ตถา คโตติ ยถา อวิญฺญาตคติโต จ อนามนฺเตตฺวา อาคโต ตถา อวิญฺญาตคติโก อนนุญฺญาโตว คโต. กา ตตฺถ ปริเทวนาติ ตตฺถ ตาทิเส อวสวตฺตินิ ยถากามาวจเร กา นาม ปริเทวนา, กึ ปริเทวิเตน ปโยชนนฺติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

‘죽은 자(Peto)’란 떠나간 자이니, 그 해당 생에 태어났다가 거기서 떠나간 것을 말한다. ‘인간의 모습으로’란 단지 예를 든 것일 뿐이며, 인간의 상태나 축생 등의 상태로라는 의미이다. ‘윤회하면서’란 재생을 거듭하며 이리저리 윤회하는 것을 말한다. ‘온 대로 갔노라’란, 온 곳을 알지 못하고 작별 인사도 없이 온 것처럼, 갈 곳을 알지 못하고 허락도 없이 간 것과 같다. ‘거기에 무슨 슬픔이 있는가’란, 그와 같이 지배할 수 없는 생사윤회 속에서 무슨 슬픔이 있겠으며, 슬퍼한들 무슨 소용이 있겠는가 하는 뜻이다. 나머지는 앞에서 설명한 방식과 같다.

เอตฺถ จ อาทิโต จตสฺโส คาถา ปฏาจาราย เถริยา เตสํ ปญฺจมตฺตานํ อิตฺถิสตานํ โสกวิโนทนวเสน วิสุํ วิสุํ ภาสิตา. ตสฺสา โอวาเท ฐตฺวา ปพฺพชิตฺวา อธิคตวิเสสาหิ ตาหิ ปญฺจสตมตฺตาหิ ภิกฺขุนีหิ ฉปิ คาถา ปจฺเจกํ ภาสิตาติ ทฏฺฐพฺพา.

여기서 처음 네 게송은 파타차라 장로니가 그들 오백 명 가량의 여인들의 슬픔을 달래주기 위해 각각 읊은 것이다. 그녀의 훈계를 따르고 출가하여 특별한 경지를 증득한 그 오백 명 가량의 비구니들에 의해 나머지 여섯 게송도 각자 읊어진 것으로 보아야 한다.

ปญฺจสตา ปฏาจาราติ ปฏาจาราย เถริยา สนฺติเก ลทฺธโอวาทตาย ปฏาจาราย วุตฺตํ อเวทิสุนฺติ กตฺวา ‘‘ปฏาจารา’’ติ ลทฺธนามา ปญฺจสตา ภิกฺขุนิโย.

‘오백 명의 파타차라들’이란 파타차라 장로니의 슬하에서 훈계를 받았기에 ‘파타차라가 말한 것을 알게 되었다’고 하여 ‘파타차라’라는 이름을 얻게 된 오백 명의 비구니들을 말한다.

ปญฺจสตมตฺตาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

오백 명 비구니 장로니 게송의 주석이 끝났다.

๒. วาเสฏฺฐีเถรีคาถาวณฺณนา

2. 와셋티 장로니 게송의 주석

ปุตฺตโสเกนหํ อฏฺฏาติอาทิกา วาเสฏฺฐิยา เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺตี อนุกฺกเมน สมฺภตวิโมกฺขสมฺภารา เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺตี อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท เวสาลิยํ กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วยปฺปตฺตา มาตาปิตูหิ สมานชาติกสฺส กุลปุตฺตสฺส ทินฺนา ปติกุลํ คนฺตฺวา เตน สทฺธึ สุขสํวาสํ วสนฺตี เอกํ ปุตฺตํ ลภิตฺวา ตสฺมึ อาธาวิตฺวา ปริธาวิตฺวา วิจรณกาเล กาลํ กเต ปุตฺตโสเกน อฏฺฏิตา อุมฺมตฺติกา อโหสิ. สา ญาตเกสุ สามิเก จ ติกิจฺฉํ กโรนฺเตสุ เตสํ อชานนฺตานํเยว ปลายิตฺวา ยโต ตโต ปริพฺภมนฺตี มิถิลานครํ สมฺปตฺตา ตตฺถทฺทส ภควนฺตํ อนฺตรวีถิยํ คจฺฉนฺตํ ทนฺตํ คุตฺตํ สํยตินฺทฺริยํ [Pg.129] นาคํ. ทิสฺวาน สห ทสฺสเนน พุทฺธานุภาวโต อปคตุมฺมาทา ปกติจิตฺตํ ปฏิลภิ. อถสฺสา สตฺถา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสสิ. สา ตํ ธมฺมํ สุตฺวา ปฏิลทฺธสํเวคา สตฺถารํ ปพฺพชฺชํ ยาจิตฺวา สตฺถุ อาณาย ภิกฺขุนีสุ ปพฺพชิตฺวา กตปุพฺพกิจฺจา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา ฆเฏนฺตี วายมนฺตี ปริปกฺกญาณตาย น จิรสฺเสว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อุทานวเสน –

‘아들을 잃은 슬픔에 괴로워하며’ 등으로 시작되는 게송은 와셋티 장로니의 것이다. 그녀 또한 과거 부처님들 처소에서 공덕을 쌓았고, 여러 생에서 해탈의 토대가 되는 선업을 쌓아 점차로 해탈의 자양분을 갖추었으며, 천상과 인간계를 윤회하다가 이번 부처님 시대에 웨살리의 가문에 태어났다. 장성하여 부모님에 의해 가문이 같은 장자의 아들에게 시집가서 그와 함께 행복하게 살다가 아들 하나를 얻었다. 그 아이가 아장아장 걸어 다닐 무렵에 죽자, 아들을 잃은 슬픔에 괴로워하다가 미쳐버렸다. 친척들과 남편이 치료를 하려 했으나 그들이 모르는 사이에 도망쳐서 이리저리 떠돌아다니다가 미틸라 성에 이르렀다. 거기서 그녀는 거리에서 걸어가고 계시는, 잘 조복되고 수호되었으며 감각기관이 제어된 용과 같으신 세존을 뵈었다. 뵙는 순간 부처님의 위신력으로 미친 증세가 사라지고 본래의 마음을 되찾았다. 그러자 스승께서는 그녀에게 간략하게 법을 설하셨다. 그녀는 그 법을 듣고 전율을 느껴 스승께 출가를 청하였고, 스승의 허락으로 비구니들 사이에서 출가하여 예비 수행을 마친 뒤 위빳사나를 닦으며 정진하고 노력하였다. 지혜가 성숙하여 머지않아 사무애해와 함께 아라한과를 얻었고, 자신의 수행 과정을 되돌아보며 감흥의 의미로 다음과 같이 읊었다.

๑๓๓.

133.

‘‘ปุตฺตโสเกนหํ อฏฺฏา, ขิตฺตจิตฺตา วิสญฺญินี;

นคฺคา ปกิณฺณเกสี จ, เตน เตน วิจาริหํ.

“아들을 잃은 슬픔에 괴로워하며, 마음은 흐트러지고 정신을 잃었네. 벌거벗은 채 머리를 풀어 헤치고, 이리저리 헤매고 다녔네.”

๑๓๔.

134.

‘‘วีถิสงฺการกูเฏสุ, สุสาเน รถิยาสุ จ;

อจรึ ตีณิ วสฺสานิ, ขุปฺปิปาสา สมปฺปิตา.

“거리와 쓰레기더미와, 묘지와 길가에서, 배고픔과 목마름에 시달리며, 삼 년 동안 떠돌아다녔네.”

๑๓๕.

135.

‘‘อถทฺทสาสึ สุคตํ, นครํ มิถิลํ ปติ;

อทนฺตานํ ทเมตารํ, สมฺพุทฺธมกุโตภยํ.

“그러다 미틸라 성 근처에서, 잘 가신 분을 뵈었네. 길들여지지 않은 자들을 길들이시는 분, 두려움 없는 정등각자를.”

๑๓๖.

136.

‘‘สจิตฺตํ ปฏิลทฺธาน, วนฺทิตฺวาน อุปาวิสึ;

โส เม ธมฺมมเทเสสิ, อนุกมฺปาย โคตโม.

“제정신을 되찾고서, 절을 올리고 곁에 앉았네. 고따마께서는 자비로운 마음으로, 나에게 법을 설해주셨네.”

๑๓๗.

137.

‘‘ตสฺส ธมฺมํ สุณิตฺวาน, ปพฺพชึ อนคาริยํ;

ยุญฺชนฺตี สตฺถุวจเน, สจฺฉากาสึ ปทํ สิวํ.

“그분의 법을 듣고서, 집 없는 곳으로 출가했네. 스승의 가르침에 전념하여, 평온한 경지를 실현했네.”

๑๓๘.

138.

‘‘สพฺเพ โสกา สมุจฺฉินฺนา, ปหีนา เอตทนฺติกา;

ปริญฺญาตา หิ เม วตฺถู, ยโต โสกาน สมฺภโว’’ติ. –

“모든 슬픔은 끊어졌고, 여기에서 다 사라졌네. 슬픔이 생겨나는 근본 원인인, 존재의 바탕들을 철저히 알았기에.”

อิมา คาถา อภาสิ.

이와 같은 게송들을 읊었다.

ตตฺถ อฏฺฏาติ อฏฺฏิตา. อยเมว วา ปาโฐ, อฏฺฏิตา ปีฬิตาติ อตฺโถ. ขิตฺตจิตฺตาติ โสกุมฺมาเทน ขิตฺตหทยา. ตโต เอว ปกติสญฺญาย วิคเมน วิสญฺญินี. หิโรตฺตปฺปาภาวโต อปคตวตฺถตาย นคฺคา. วิธุตเกสตาย ปกิณฺณเกสี. เตน เตนาติ คาเมน คามํ นคเรน นครํ วีถิยา วีถึ วิจรึ อหํ.

거기서 ‘아따(aṭṭā)’란 괴로워함(aṭṭitā)이다. 혹은 이 단어 자체가 괴로워하고 억눌렸다는 뜻이다. ‘마음은 흐트러지고’란 슬픔으로 인한 광기로 마음이 흩어졌다는 것이다. 그로 인해 정상적인 지각을 상실했으므로 ‘정신을 잃었네’라고 했다. 수치심과 부끄러움이 없어 옷을 벗었기에 ‘벌거벗은 채’라 했고, 머리칼을 흐트러뜨렸기에 ‘머리를 풀어 헤치고’라 했다. ‘이리저리’란 마을에서 마을로, 성에서 성으로, 거리에서 거리로 돌아다녔음을 의미한다.

อถาติ ปจฺฉา อุมฺมาทสํวตฺตนิยสฺส กมฺมสฺส ปริกฺขเย. สุคตนฺติ โสภนคมนตฺตา สุนฺทรํ ฐานํ คตตฺตา สมฺมา คทตฺตา สมฺมา จ คตตฺตา สุคตํ [Pg.130] ภควนฺตํ. มิถิลํ ปตีติ มิถิลาภิมุขํ, มิถิลานคราภิมุขํ คจฺฉนฺตนฺติ อตฺโถ.

‘그러다’란 나중에 미치게 된 업이 다했을 때를 말한다. ‘잘 가신 분(Sugata)’이란 훌륭한 행보를 보이셨기에, 수승한 곳에 가셨기에, 바르게 말씀하셨기에, 그리고 바르게 가셨기에 수가타라 불리는 세존을 의미한다. ‘미틸라 성 근처에서’란 미틸라 성을 향해 가고 계신 분을 뜻한다.

สจิตฺตํ ปฏิลทฺธานาติ พุทฺธานุภาเวน อุมฺมาทํ ปหาย อตฺตโน ปกติจิตฺตํ ปฏิลภิตฺวา.

‘제정신을 되찾고서’란 부처님의 위신력으로 광기를 버리고 자신의 본래 마음을 되찾았다는 뜻이다.

ยุญฺชนฺตี สตฺถุวจเนติ สตฺถุ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาสเน โยคํ กโรนฺตี ภาวนํ อนุยุญฺชนฺตี. สจฺฉากาสึ ปทํ สิวนฺติ สิวํ เขมํ จตูหิ โยเคหิ อนุปทฺทุตํ นิพฺพานํ ปทํ สจฺฉิอกาสึ.

"스승의 말씀을 닦는다"는 것은 스승이신 정등각자의 가르침 안에서 정진(yoga)하며 수행(bhāvana)에 매진하는 것을 뜻한다. "평온한 경지를 실현했노라"는 것은 네 가지 멍에(yoga)로부터 방해받지 않는 평온하고 안전한 열반의 경지를 실현했다는 의미이다.

เอตทนฺติกาติ เอตํ อิทานิ มยา อธิคตํ อรหตฺตํ อนฺโต ปริโยสานํ เอเตสนฺติ เอตทนฺติกา, โสกา. น ทานิ เตสํ สมฺภโว อตฺถีติ อตฺโถ. ยโต โสกาน สมฺภโวติ ยโต อนฺโตนิชฺฌานลกฺขณานํ โสกานํ สมฺภโว, เตสํ โสกานํ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธสงฺขาตา วตฺถู อธิฏฺฐานานิ ญาตตีรณปหานปริญฺญาหิ ปริญฺญาตา. ตสฺมา โสกา เอตทนฺติกาติ โยชนา.

"이것이 끝이다"라는 것은, 이 아라한과가 이제 나에 의해 얻어졌으며 이것들이 종결이고 마지막이라는 뜻이니, [그것은] 슬픔들이다. 이제 그것들이 생겨날 일이 없다는 의미이다. "어디서 슬픔이 생겨나는가"라고 한 것은, 안으로 타오르는 특징을 가진 슬픔들이 어디서 생겨나는지, 그 슬픔들의 토대이자 근거인 오취온이라 불리는 사물들을 '아는 철저한 지혜(ñāta-pariññā)', '조사하는 철저한 지혜(tīraṇa-pariññā)', '버리는 철저한 지혜(pahāna-pariññā)'로써 완전히 알았다는 것이다. 그러므로 "슬픔은 이것이 끝이다"라고 연결된다.

วาเสฏฺฐีเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

바셋티 테리 가타 주석이 끝났다.

๓. เขมาเถรีคาถาวณฺณนา

3. 케마 테리 가타 주석

ทหรา ตฺวํ รูปวตีติอาทิกา เขมาย เถริยา คาถา. อยํ กิร ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต กาเล หํสวตีนคเร ปราธีนวุตฺติกา ปเรสํ ทาสี อโหสิ. สา ปเรสํ เวยฺยาวจฺจกรเณน ชีวิกํ กปฺเปนฺตี เอกทิวสํ ปทุมุตฺตรสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส อคฺคสาวกํ สุชาตตฺเถรํ ปิณฺฑาย จรนฺตํ ทิสฺวา ตโย โมทเก ทตฺวา ตํทิวสเมว อตฺตโน เกเส วิสฺสชฺเชตฺวา เถรสฺส ทานํ ทตฺวา ‘‘อนาคเต มหาปญฺญา พุทฺธสฺส สาวิกา ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ กตฺวา ยาวชีวํ กุสลกมฺเม อปฺปมตฺตา หุตฺวา เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺตี อนุกฺกเมน ฉกามสคฺเค, เตสํ เตสํ เทวราชูนํ มเหสิภาเวน อุปปนฺนา, มนุสฺสโลเกปิ อเนกวารํ จกฺกวตฺตีนํ มณฺฑลราชูนญฺจ มเหสิภาวํ อุปคตา มหาสมฺปตฺติโย อนุภวิตฺวา วิปสฺสิสฺส ภควโต กาเล มนุสฺสโลเก อุปฺปชฺชิตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺวา, สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา ปฏิลทฺธสํเวคา ปพฺพชิตฺวา ทสวสฺสสหสฺสานิ [Pg.131] พฺรหฺมจริยํ จรนฺตี พหุสฺสุตา ธมฺมกถิกา หุตฺวา พหุชนสฺส ธมฺมกถนาทินา ปญฺญาสํวตฺตนิยกมฺมํ กตฺวา ตโต จวิตฺวา สุคตีสุเยว สํสรนฺตี อิมสฺมึ กปฺเป ภควโต จ กกุสนฺธสฺส ภควโต จ โกณาคมนสฺส กาเล วิภวสมฺปนฺเน กุเล นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺวา มหนฺตํ สงฺฆารามํ กาเรตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิยฺยาเทสิ.

"그대는 젊고 아름다운데" 등으로 시작되는 것은 케마 장로니의 게송이다. 그녀는 전해오는 바에 의하면, 파두뭇타라 부처님 당시에 함사바티 시에서 타인에게 의지해 살아가는 다른 이들의 하녀였다. 그녀는 다른 이들의 일을 도와주며 생계를 꾸려가다가, 어느 날 파두뭇타라 정등각자의 상수제자인 수자타 장로가 탁발하러 다니는 것을 보고 세 개의 과자(modaka)를 공양 올리고, 바로 그날 자신의 머리카락을 잘라 팔아 장로에게 보시를 한 뒤, "미래에 큰 지혜를 가진 부처님의 제자가 되게 하소서"라고 서원을 하였다. 평생 선업에 방일하지 않고 천상과 인간계를 윤회하며 차례로 육욕천에 태어나 각각의 천왕들의 왕비가 되었고, 인간계에서도 여러 차례 전륜성왕과 제후들의 왕비가 되어 큰 복락을 누렸다. 위빳시 부처님 당시에는 인간계에 태어나 지혜를 갖춘 뒤, 스승의 곁에서 법을 듣고 전율(saṃvega)을 느껴 출가하여 만 년 동안 청정범행을 닦으며 다문(多聞)의 법사가 되어 많은 사람에게 법을 설하는 등 지혜를 증장시키는 업을 지었다. 그곳에서 죽어 선처에만 윤회하다가, 이 겁의 까꾸산다 부처님과 꼬나가마나 부처님 당시에 부유한 가문에 태어나 지혜를 갖춘 뒤, 큰 승원을 건립하여 부처님을 상수로 하는 비구 승가에 봉헌하였다.

ภควโต ปน กสฺสปทสพลสฺส กาเล กิกิสฺส กาสิรญฺโญ สพฺพเชฏฺฐิกา สมณี นาม ธีตา หุตฺวา, สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา ปฏิลทฺธสํเวคา อคาเรเยว ฐิตา, วีสติ วสฺสสหสฺสานิ โกมาริพฺรหฺมจริยํ จรนฺตี สมณคุตฺตาทีหิ อตฺตโน ภคินีหิ สทฺธึ รมณียํ ปริเวณํ กาเรตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิยฺยาเทสิ. เอวเมว ตตฺถ ตตฺถ ภเว อายตนคตํ อุฬารํ ปุญฺญกมฺมํ กตฺวา สุคตีสุเยว สํสริตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท มทฺทรฏฺเฐ สากลนคเร ราชกุเล นิพฺพตฺติ. เขมาติสฺสา นามํ อโหสิ, สุวณฺณวณฺณา กญฺจนสนฺนิภตฺตจา. สา วยปฺปตฺตา พิมฺพิสารรญฺโญ เคหํ คตา. สตฺถริ เวฬุวเน วิหรนฺเต รูปมตฺตา หุตฺวา ‘‘รูเป โทสํ ทสฺเสตี’’ติ สตฺถุ ทสฺสนาย น คจฺฉติ.

또한 까싸빠 십력존 부처님 당시에는 까시 왕 끼끼의 맏딸인 사마니라는 공주가 되어, 스승의 처소에서 법을 듣고 전율을 느껴 재가에 머물면서도 2만 년 동안 동정의 청정범행을 닦으며 사마나굿따 등 자매들과 함께 아름다운 수행처를 건립하여 부처님을 상수로 하는 비구 승가에 봉헌하였다. 이와 같이 이르는 곳마다 존재(bhava) 속에서 고귀한 공덕의 업을 쌓고 선처에만 윤회하다가, 이번 부처님의 출현기에 맛다국의 사깔라 시의 왕가에 태어났다. 이름은 케마였고, 황금빛 피부에 금색으로 빛나는 몸을 가졌다. 그녀는 성년이 되어 빔비사라 왕의 궁으로 갔다. 스승께서 벨루바나(죽림정사)에 머물고 계실 때, 그녀는 자신의 미모에 도취되어 "부처님은 외모의 허물을 설하신다"라고 하며 스승을 뵙지 않으러 갔다.

ราชา มนุสฺเสหิ เวฬุวนสฺส วณฺเณ ปกาสาเปตฺวา เทวิยา วิหารทสฺสนาย จิตฺตํ อุปฺปาเทสิ. อถ เทวี ‘‘วิหารํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ ราชานํ ปฏิปุจฺฉิ. ราชา ‘‘วิหารํ คนฺตฺวา สตฺถารํ อทิสฺวา อาคนฺตุํ น ลภิสฺสสี’’ติ วตฺวา ปุริสานํ สญฺญํ อทาสิ – ‘‘พลกฺกาเรนปิ เทวึ ทสพลํ ทสฺเสถา’’ติ. เทวี วิหารํ คนฺตฺวา ทิวสภาคํ เขเปตฺวา นิวตฺเตนฺตี สตฺถารํ อทิสฺวาว คนฺตุํ อารทฺธา. อถ นํ ราชปุริสา อนิจฺฉนฺติมฺปิ สตฺถุ สนฺติกํ นยึสุ. สตฺถา ตํ อาคจฺฉนฺตึ ทิสฺวา อิทฺธิยา เทวจฺฉราสทิสํ อิตฺถึ นิมฺมินิตฺวา ตาลปณฺณํ คเหตฺวา พีชยมานํ อกาสิ. เขมา เทวี ตํ ทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘เอวรูปา นาม เทวจฺฉรปฏิภาคา อิตฺถิโย ภควโต อวิทูเร ติฏฺฐนฺติ, อหํ เอตาสํ ปริจาริกตายปิ นปฺปโหมิ, มนมฺปิ นิกฺการณา ปาปจิตฺตสฺส วเสน นฏฺฐา’’ติ นิมิตฺตํ คเหตฺวา ตเมว อิตฺถึ โอโลกยมานา อฏฺฐาสิ. อถสฺสา ปสฺสนฺติยาว สตฺถุ อธิฏฺฐานพเลน สา อิตฺถี ปฐมวยํ อติกฺกมฺม มชฺฌิมวยมฺปิ อติกฺกมฺม ปจฺฉิมวยํ ปตฺวา ขณฺฑทนฺตา ปลิตเกสา วลิตฺตจา หุตฺวา สทฺธึ ตาลปณฺเณน ปริวตฺติตฺวา ปติ[Pg.132]. ตโต เขมา กตาธิการตฺตา เอวํ จินฺเตสิ – ‘‘เอวํวิธมฺปิ สรีรํ อีทิสํ วิปตฺตึ ปาปุณิ, มยฺหมฺปิ สรีรํ เอวํคติกเมว ภวิสฺสตี’’ติ. อถสฺสา จิตฺตาจารํ ญตฺวา สตฺถา –

왕은 사람들을 시켜 벨루바나의 아름다움을 찬탄하게 하여 왕비가 사원을 보고 싶은 마음이 생기게 했다. 이에 왕비는 왕에게 "사원을 구경하겠습니다"라고 물었다. 왕은 "사원에 가서 스승을 뵙지 않고 돌아와서는 안 된다"라고 말하고 사람들에게 "강제로라도 왕비에게 십력존을 뵙게 하라"고 일렀다. 왕비는 사원에 가서 낮 시간을 보내고 돌아오려 할 때 스승을 뵙지 않고 떠나려 했다. 그러자 왕의 부하들이 원치 않는 그녀를 스승의 처소로 데려갔다. 스승께서는 그녀가 오는 것을 보시고 신통력으로 천녀와 같은 여인을 만들어 부채를 들고 부채질하는 모습을 만드셨다. 케마 왕비는 이를 보고 생각했다. "이런 천녀와 같은 여인들이 세존 곁에 서 있는데, 나는 이들의 시녀조차 될 수 없겠구나. 내 마음은 공연히 악한 마음에 사로잡혀 망가졌구나." 그녀는 그 여인을 표상(nimitta)으로 취하여 오직 그 여인만을 바라보며 서 있었다. 그때 그녀가 보고 있는 동안 스승의 결정력(adhiṭṭhāna)으로 그 여인은 청년기를 지나 중년기를 지나 노년기에 이르러, 이가 빠지고 머리가 희어지고 피부가 쪼글쪼글해지더니 부채와 함께 쓰러져 죽었다. 그때 케마는 쌓은 공덕이 있었기에 이렇게 생각했다. "이와 같은 몸도 이와 같은 재난에 이르렀거늘, 나의 몸도 이와 같은 길을 가게 될 것이다." 그러자 그녀의 마음의 작용을 아시고 스승께서—

‘‘เย ราครตฺตานุปตนฺติ โสตํ, สยํ กตํ มกฺกฏโกว ชาลํ;

เอตมฺปิ เฉตฺวาน ปริพฺพชนฺติ, อนเปกฺขิโน กามสุขํ ปหายา’’ติ. –

“탐욕에 물든 자들은 자기가 만든 거미줄에 걸린 거미처럼 [욕망의] 흐름을 따라 떨어진다. [현자들은] 이것조차 끊어버리고, 감각적 쾌락에 미련 없이 집착을 버리고 유행(출가)한다.”

คาถมาห. สา คาถาปริโยสาเน สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณีติ อฏฺฐกถาสุ อาคตํ. อปทาเน ปน ‘‘อิมํ คาถํ สุตฺวา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐิตา ราชานํ อนุชานาเปตฺวา ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณี’’ติ อาคตํ. ตตฺถายํ อปทานปาฬิ (อป. เถรี ๒.๒.๒๘๙-๓๘๓) –

이 게송을 읊으셨다. 그녀는 게송이 끝날 때 사무애해(paṭisambhidā)와 함께 아라한과를 성취했다고 주석서들에 전해진다. 하지만 아빠다나(Apadāna)에는 “이 게송을 듣고 예류과에 머물렀으며, 왕의 허락을 받아 출가하여 아라한과를 얻었다”라고 전해진다. 그 아빠다나의 구절은 다음과 같다.

‘‘ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน, สพฺพธมฺเมสุ จกฺขุมา;

อิโต สตสหสฺสมฺหิ, กปฺเป อุปฺปชฺชิ นายโก.

“파두뭇타라라는 이름의 승리자, 모든 법에 안목을 갖춘 인도자께서 지금으로부터 십만 겁 전에 출현하셨네.”

‘‘ตทาหํ หํสวติยํ, ชาตา เสฏฺฐิกุเล อหุํ;

นานารตนปชฺโชเต, มหาสุขสมปฺปิตา.

“그때 나는 함사바티 시의 장자 가문에 태어나, 온갖 보석이 빛나고 큰 행복이 넘치는 삶을 살았네.”

‘‘อุเปตฺวา ตํ มหาวีรํ, อสฺโสสึ ธมฺมเทสนํ;

ตโต ชาตปฺปสาทาหํ, อุเปมิ สรณํ ชินํ.

“그 위대한 영웅께 다가가 법문을 들었으며, 그로 인해 신심이 생겨 승리자께 귀의하였네.”

‘‘มาตรํ ปิตรํ จาหํ, อายาจิตฺวา วินายกํ;

นิมนฺตยิตฺวา สตฺตาหํ, โภชยึ สหสาวกํ.

“나는 어머니와 아버지께 간청하여, 인도자(부처님)와 그 제자들을 초대하여 이레 동안 공양을 올렸네.”

‘‘อติกฺกนฺเต จ สตฺตาเห, มหาปญฺญานมุตฺตมํ;

ภิกฺขุนึ เอตทคฺคมฺหิ, ฐเปสิ นรสารถิ.

“이레가 지났을 때, 사람들의 어진 지도자(부처님)께서는 큰 지혜를 가진 이들 중 으뜸인 비구니를 그 제일의 자리에 세우셨네.”

‘‘ตํ สุตฺวา มุทิตา หุตฺวา, ปุโน ตสฺส มเหสิโน;

การํ กตฺวาน ตํ ฐานํ, ปณิปจฺจ ปณีทหึ.

“그 소식을 듣고 기뻐하며, 다시 그 위대한 성자께 공양을 올리고 절을 하며 그 자리를 얻기를 서원하였네.”

‘‘ตโต มม ชิโน อาห, สิชฺฌตํ ปณิธี ตว;

สสงฺเฆ เม กตํ การํ, อปฺปเมยฺยผลํ ตยา.

그때 승리자께서 내게 말씀하셨습니다. '그대의 서원이 이루어지리라. 그대가 승가와 함께 나에게 베푼 공양은 그 과보가 헤아릴 수 없이 크리라.'

‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป, โอกฺกากกุลสมฺภโว;

โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.

지금부터 십만 겁 뒤에, 옥까까 가문에서 태어나 성이 고따마인 스승께서 세상에 출현하시리라.

‘‘ตสฺส [Pg.133] ธมฺเมสุ ทายาทา, โอรสา ธมฺมนิมฺมิตา;

เอตทคฺคมนุปฺปตฺตา, เขมา นาม ภวิสฺสติ.

그분 법의 상속자이자 법으로 태어난 친자식이며, 으뜸의 지위에 도달한 케마라는 이름의 제자가 나타나리라.

‘‘เตน กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสูปคา อหํ.

그 선한 업과 의도와 서원으로 인해, 나는 인간의 몸을 버리고 삼십삼천에 태어났습니다.

‘‘ตโต จุตา ยามมคํ, ตโตหํ ตุสิตํ คตา;

ตโต จ นิมฺมานรตึ, วสวตฺติปุรํ ตโต.

그곳에서 죽어 야마천으로 갔고, 그곳에서 도솔천으로 갔으며, 다시 화락천으로, 그다음에는 타화자재천으로 갔습니다.

‘‘ยตฺถ ยตฺถูปปชฺชามิ, ตสฺส กมฺมสฺส วาหสา;

ตตฺถ ตตฺเถว ราชูนํ, มเหสิตฺตมการยึ.

내가 태어나는 곳마다 그 업의 힘으로 인해, 그곳의 왕들의 왕비가 되었습니다.

‘‘ตโต จุตา มนุสฺสตฺเต, ราชูนํ จกฺกวตฺตินํ;

มณฺฑลีนญฺจ ราชูนํ, มเหสิตฺตมการยึ.

천상에서 죽어 인간 세상에 태어나서도, 전륜성왕이나 지방 군주들의 왕비가 되었습니다.

‘‘สมฺปตฺตึ อนุโภตฺวาน, เทเวสุ มนุเชสุ จ;

สพฺพตฺถ สุขิตา หุตฺวา, เนกกปฺเปสุ สํสรึ.

천상과 인간 세상에서 번영을 누리고 어디서나 행복하게 지내며 여러 겁 동안 윤회하였습니다.

‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, วิปสฺสี โลกนายโก;

อุปฺปชฺชิ จารุทสฺสโน, สพฺพธมฺมวิปสฺสโก.

구십일 겁 전에, 세상의 인도자이시며 보기에도 아름답고 모든 법을 통찰하시는 위빳시 부처님이 출현하셨습니다.

‘‘ตมหํ โลกนายกํ, อุเปตฺวา นรสารถึ;

ธมฺมํ ภณิตํ สุตฺวาน, ปพฺพชึ อนคาริยํ.

나는 사람들의 조어사이신 그 세상의 인도자께 다가가 설해진 법을 듣고 출가하여 수행자가 되었습니다.

‘‘ทสวสฺสสหสฺสานิ, ตสฺส วีรสฺส สาสเน;

พฺรหฺมจริยํ จริตฺวาน, ยุตฺตโยคา พหุสฺสุตา.

그 영웅의 가르침 아래에서 만 년 동안 청정범행을 닦았으며, 수행에 전념하고 많이 배웠습니다.

‘‘ปจฺจยาการกุสลา, จตุสจฺจวิสารทา;

นิปุณา จิตฺตกถิกา, สตฺถุสาสนการิกา.

연기법에 능숙하고 사성제에 확신을 가졌으며, 섬세하고 유창하게 설법하며 스승의 가르침을 실천했습니다.

‘‘ตโต จุตาหํ ตุสิตํ, อุปปนฺนา ยสสฺสินี;

อภิโภมิ ตหึ อญฺเญ, พฺรหฺมจารีผเลนหํ.

그곳에서 죽어 도솔천에 태어나 명성을 얻었으며, 청정범행의 과보로 그곳의 다른 이들을 압도했습니다.

‘‘ยตฺถ ยตฺถูปปนฺนาหํ, มหาโภคา มหทฺธนา;

เมธาวินี สีลวตี, วินีตปริสาปิ จ.

나는 태어나는 곳마다 큰 재물과 자산을 가졌고, 지혜롭고 계율을 잘 지켰으며 성품이 곧은 추종자들을 두었습니다.

‘‘ภวามิ เตน กมฺเมน, โยเคน ชินสาสเน;

สพฺพา สมฺปตฺติโย มยฺหํ, สุลภา มนโส ปิยา.

그 업과 승리자의 가르침에서의 수행 덕분에, 나는 모든 번영을 쉽게 얻었으며 마음에 드는 것들을 가졌습니다.

‘‘โยปิ [Pg.134] เม ภวเต ภตฺตา, ยตฺถ ยตฺถ คตายปิ;

วิมาเนติ น มํ โกจิ, ปฏิปตฺติพเลน เม.

내가 어디에 가든 나의 남편이 된 누구라도 나를 무시하지 않았으니, 이는 나의 수행의 힘 덕분이었습니다.

‘‘อิมมฺหิ ภทฺทเก กปฺเป, พฺรหฺมพนฺธุ มหายโส;

นาเมน โกณาคมโน, อุปฺปชฺชิ วทตํ วโร.

이 현겁에 명성이 높고 성현들의 친족이며 말하는 이들 중 으뜸인 코나가마나 부처님이 출현하셨습니다.

‘‘ตทา หิ พาราณสิยํ, สุสมิทฺธกุลปฺปชา;

ธนญฺชานี สุเมธา จ, อหมฺปิ จ ตโย ชนา.

그때 바라나시의 아주 부유한 가문에서 태어난 다난자니와 수메다, 그리고 나까지 세 사람이 있었습니다.

‘‘สงฺฆารามมทาสิมฺห, ทานสหายิกา ปุเร;

สงฺฆสฺส จ วิหารมฺปิ, อุทฺทิสฺส การิกา มยํ.

이전에 우리는 보시의 동료로서 승가에 사원을 기부했으며, 승가를 위해 처소를 짓기도 했습니다.

‘‘ตโต จุตา มยํ สพฺพา, ตาวตึสูปคา อหุํ;

ยสสา อคฺคตํ ปตฺตา, มนุสฺเสสุ ตเถว จ.

그곳에서 죽어 우리 모두는 삼십삼천에 태어났으며, 인간들 사이에서도 그와 같이 최고의 명성을 얻었습니다.

‘‘อิมสฺมึเยว กปฺปมฺหิ, พฺรหฺมพนฺธุ มหายโส;

กสฺสโป นาม โคตฺเตน, อุปฺปชฺชิ วทตํ วโร.

바로 이 겁에 명성이 높고 성현들의 친족이며 말하는 이들 중 으뜸인 성이 까사빠인 부처님이 출현하셨습니다.

‘‘อุปฏฺฐาโก มเหสิสฺส, ตทา อาสิ นริสฺสโร;

กาสิราชา กิกี นาม, พาราณสิปุรุตฺตเม.

그때 최상의 도시 바라나시에는 그 위대한 성자를 시봉하며 사람들을 다스리는 끼끼라는 이름의 까시 국왕이 있었습니다.

‘‘ตสฺสาสึ เชฏฺฐิกา ธีตา, สมณี อิติ วิสฺสุตา;

ธมฺมํ สุตฺวา ชินคฺคสฺส, ปพฺพชฺชํ สมโรจยึ.

나는 그의 첫째 딸로 사마니라고 알려졌으며, 지고한 승리자의 법을 듣고 출가하기를 원했습니다.

‘‘อนุชานิ น โน ตาโต, อคาเรว ตทา มยํ;

วีสวสฺสสหสฺสานิ, วิจริมฺห อตนฺทิตา.

부친께서 허락하지 않으셔서 우리는 재가에 머물렀지만, 이만 년 동안 게으름 없이 수행했습니다.

‘‘โกมาริพฺรหฺมจริยํ, ราชกญฺญา สุเขธิตา;

พุทฺโธปฏฺฐานนิรตา, มุทิตา สตฺต ธีตโร.

행복하게 자란 일곱 공주들은 어린 시절부터 청정범행을 지켰으며, 기쁜 마음으로 부처님을 시봉하는 데 전념했습니다.

‘‘สมณี สมณคุตฺตา จ, ภิกฺขุนี ภิกฺขุทายิกา;

ธมฺมา เจว สุธมฺมา จ, สตฺตมี สงฺฆทายิกา.

사마니, 사마나굿따, 빅쿠니, 빅쿠다이야까, 담마, 수담마, 그리고 일곱째인 상가다이야까였습니다.

‘‘อหํ อุปฺปลวณฺณา จ, ปฏาจารา จ กุณฺฑลา;

กิสาโคตมี ธมฺมทินฺนา, วิสาขา โหติ สตฺตมี.

나는 케마가 되었고, 다른 이들은 우빳라완나, 빠따짜라, 꾼달라, 끼사고따미, 담마딘나, 그리고 일곱째인 위사카가 되었습니다.

‘‘กทาจิ โส นราทิจฺโจ, ธมฺมํ เทเสสิ อพฺภุตํ;

มหานิทานสุตฺตนฺตํ, สุตฺวา ตํ ปริยาปุณึ.

한번은 인중지일께서 경이로운 법을 설하셨는데, 대인연경을 듣고 그것을 완벽하게 익혔습니다.

‘‘เตหิ [Pg.135] กมฺเมหิ สุกเตหิ, เจตนาปณิธีหิ จ;

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคจฺฉหํ.

그 선한 업과 의도와 서원들로 인해, 인간의 몸을 버리고 삼십삼천으로 갔습니다.

‘‘ปจฺฉิเม จ ภเว ทานิ, สากลาย ปุรุตฺตเม;

รญฺโญ มทฺทสฺส ธีตามฺหิ, มนาปา ทยิตา ปิยา.

그리고 이제 마지막 생에, 사깔라라는 최상의 도시에서 마따 국왕의 딸로 태어났으니, 사랑스럽고 귀하며 총애를 받는 존재였습니다.

‘‘สห เม ชาตมตฺตมฺหิ, เขมํ ตมฺหิ ปุเร อหุ;

ตโต เขมาติ นามํ เม, คุณโต อุปปชฺชถ.

내가 태어나자마자 성안에는 평온함(khema)이 있었습니다. 그 덕분에 나의 공덕에 따라 '케마'라는 이름이 내게 붙여졌습니다.

‘‘ยทาหํ โยพฺพนํ ปตฺตา, รูปลาวญฺญภูสิตา;

ตทา อทาสิ มํ ตาโต, พิมฺพิสารสฺส ราชิโน.

내가 아름다운 미모를 갖춘 청춘이 되었을 때, 그때 아버지는 나를 빔비사라 왕에게 주었습니다.

‘‘ตสฺสาหํ สุปฺปิยา อาสึ, รูปเกลายเน รตา;

รูปานํ โทสวาทีติ, น อุเปสึ มหาทยํ.

나는 왕의 총애를 받았으며 자신의 미모를 가꾸는 데 열중했습니다. [부처님께서] 형색의 결점을 말씀하신다는 소리에 나는 대비자(부처님)에게 다가가지 않았습니다.

‘‘พิมฺพิสาโร ตทา ราชา, มมานุคฺคหพุทฺธิยา;

วณฺณยิตฺวา เวฬุวนํ, คายเก คาปยี มมํ.

그때 빔비사라 왕은 나를 도우려는 마음으로 죽림(벨루바나)을 찬양하며 가수들에게 노래를 부르게 했습니다.

‘‘รมฺมํ เวฬุวนํ เยน, น ทิฏฺฐํ สุคตาลยํ;

น เตน นนฺทนํ ทิฏฺฐํ, อิติ มญฺญามเส มยํ.

“행복한 분의 거처인 즐거운 죽림을 보지 못한 사람은 난다나(천상의 정원)를 보지 못한 것이다.”라고 우리는 생각합니다.

‘‘เยน เวฬุวนํ ทิฏฺฐํ, นรนนฺทนนนฺทนํ;

สุทิฏฺฐํ นนฺทนํ เตน, อมรินฺทสุนนฺทนํ.

사람들을 기쁘게 하는 죽림을 본 사람은 신들의 왕을 기쁘게 하는 난다나를 잘 본 것입니다.

‘‘วิหาย นนฺทนํ เทวา, โอตริตฺวา มหีตลํ;

รมฺมํ เวฬุวนํ ทิสฺวา, น ตปฺปนฺติ สุวิมฺหิตา.

신들은 난다나를 떠나 지상으로 내려와서 즐거운 죽림을 보고는 매우 놀라워하며 만족할 줄 모릅니다.

‘‘ราชปุญฺเญน นิพฺพตฺตํ, พุทฺธปุญฺเญน ภูสิตํ;

โก วตฺตา ตสฺส นิสฺเสสํ, วนสฺส คุณสญฺจยํ.

왕의 공덕으로 생겨나고 부처님의 공덕으로 장엄된 그 숲의 공덕의 무리를 누가 다 말할 수 있겠습니까?

‘‘ตํ สุตฺวา วนสมิทฺธํ, มม โสตมโนหรํ;

ทฏฺฐุกามา ตมุยฺยานํ, รญฺโญ อาโรจยึ ตทา.

내 귀에 감미로운 그 숲의 풍요로움에 대해 듣고 나서, 나는 그때 왕에게 그 정원을 보고 싶다고 말했습니다.

‘‘มหตา ปริวาเรน, ตทา จ โส มหีปติ;

มํ เปเสสิ ตมุยฺยานํ, ทสฺสนาย สมุสฺสุกํ.

그때 그 왕은 대부대를 거느리고 보는 것을 갈망하는 나를 그 정원으로 보냈습니다.

‘‘คจฺฉ ปสฺส มหาโภเค, วนํ เนตฺตรสายนํ;

ยํ สทา ภาติ สิริยา, สุคตาภานุรญฺชิตํ.

“커다란 복을 가진 이여, 가서 눈에 영약이 되는 숲을 보시오. 그곳은 항상 서광으로 빛나며 행복한 분의 광채로 물들어 있소.”

‘‘ยทา [Pg.136] จ ปิณฺฑาย มุนิ, คิริพฺพชปุรุตฺตมํ;

ปวิฏฺโฐหํ ตทาเยว, วนํ ทฏฺฐุมุปาคมึ.

성자께서 탁발을 위해 가장 뛰어난 도시인 기리바자에 들어가셨을 때, 바로 그때 나는 숲을 보러 갔습니다.

‘‘ตทา ตํ ผุลฺลวิปินํ, นานาภมรกูชิตํ;

โกกิลาคีตสหิตํ, มยูรคณนจฺจิตํ.

그때 그 꽃이 만발한 숲은 여러 벌들이 윙윙거리고 뻐꾸기의 노래가 울려 퍼졌으며 공작 무리들이 춤을 추고 있었습니다.

‘‘อปฺปสทฺทมนากิณฺณํ, นานาจงฺกมภูสิตํ;

กุฏิมณฺฑปสํกิณฺณํ, โยคีวรวิราชิตํ.

소음이 없고 번잡하지 않으며 여러 경행처로 장엄되었고, 수행처와 정자들이 가득하며 뛰어난 수행자들로 빛나고 있었습니다.

‘‘วิจรนฺตี อมญฺญิสฺสํ, สผลํ นยนํ มม;

ตตฺถาปิ ตรุณํ ภิกฺขุํ, ยุตฺตํ ทิสฺวา วิจินฺตยึ.

거닐면서 나는 내 눈이 결실을 맺었다고 생각했습니다. 거기서 정진하는 젊은 비구를 보고 이렇게 생각했습니다.

‘‘อีทิเส วิปิเน รมฺเม, ฐิโตยํ นวโยพฺพเน;

วสนฺตมิว กนฺเตน, รูเปน จ สมนฺวิโต.

“이토록 즐거운 숲에 서 있는 이 젊은이는 봄날처럼 사랑스럽고 아름다운 형색을 갖추었구나.”

‘‘นิสินฺโน รุกฺขมูลมฺหิ, มุณฺโฑ สงฺฆาฏิปารุโต;

ฌายเต วตยํ ภิกฺขุ, หิตฺวา วิสยชํ รตึ.

“나무 아래 앉아 머리를 깎고 가사를 입고서, 이 비구는 감각 대상에서 생긴 즐거움을 버리고 실로 명상을 하고 있구나.”

‘‘นนุ นาม คหฏฺเฐน, กามํ ภุตฺวา ยถาสุขํ;

ปจฺฉา ชิณฺเณน ธมฺโมยํ, จริตพฺโพ สุภทฺทโก.

“재가자로서 마땅히 즐거움을 마음껏 누린 뒤에, 나중에 늙어서 이 상서로운 법을 닦아야 하지 않겠는가.”

‘‘สุญฺญกนฺติ วิทิตฺวาน, คนฺธเคหํ ชินาลยํ;

อุเปตฺวา ชินมทฺทกฺขํ, อุทยนฺตํ ว ภากรํ.

승리자의 거처인 향실(건다쿠티)이 비어 있음을 알고 다가가서, 떠오르는 태양 같은 승리자를 보았습니다.

‘‘เอกกํ สุขมาสีนํ, พีชมานํ วริตฺถิยา;

ทิสฺวาเนวํ วิจินฺเตสึ, นายํ ลูโข นราสโภ.

홀로 행복하게 앉아 뛰어난 여인의 부채질을 받고 계신 것을 보고 이렇게 생각했습니다. “이 인중지룡(人中之龍)은 거친 분이 아니시구나.”

‘‘สา กญฺญา กนกาภาสา, ปทุมานนโลจนา;

พิมฺโพฏฺฐี กุนฺททสนา, มโนเนตฺตรสายนา.

그 처녀는 황금빛 광채가 났고 연꽃 같은 얼굴과 눈을 가졌으며, 붉은 입술과 재스민 꽃봉오리 같은 치아를 가졌으니 마음과 눈에 영약과 같았습니다.

‘‘เหมโทลาภสวนา, กลิกาการสุตฺถนี;

เวทิมชฺฌาว สุสฺโสณี, รมฺโภรุ จารุภูสนา.

황금 그네 같은 귀와 꽃봉오리 모양의 젖가슴을 가졌고, 제단 같은 허리와 아름다운 둔부, 바나나 줄기 같은 허벅지와 고운 장신구를 갖추고 있었습니다.

‘‘รตฺตํสกุปสํพฺยานา, นีลมฏฺฐนิวาสนา;

อตปฺปเนยฺยรูเปน, หาสภาวสมนฺวิตา.

붉은색 상의를 어깨에 걸치고 매끄러운 푸른색 하의를 입었으며, 아무리 봐도 질리지 않는 미모로 미소를 띠고 있었습니다.

‘‘ทิสฺวา ตเมวํ จินฺเตสึ, อโหยมภิรูปินี;

น มยาเนน เนตฺเตน, ทิฏฺฐปุพฺพา กุทาจนํ.

그녀를 보고 나는 이렇게 생각했습니다. “아, 정말 아름다운 여인이구나. 내 이 눈으로 이런 사람을 일찍이 본 적이 없었다.”

‘‘ตโต [Pg.137] ชราภิภูตา สา, วิวณฺณา วิกตานนา;

ภินฺนทนฺตา เสตสิรา, สลาลา วทนาสุจิ.

그러자 그녀는 노쇠함에 압도되어 안색이 변하고 얼굴이 일그러졌으며, 이빨은 빠지고 머리는 하얘졌으며 입에서는 부정한 침이 흘러나왔습니다.

‘‘สํขิตฺตกณฺณา เสตกฺขี, ลมฺพาสุภปโยธรา;

วลิวิตตสพฺพงฺคี, สิราวิตตเทหินี.

귀는 오그라들고 눈은 흐릿해졌으며 젖가슴은 흉하게 처졌고, 온몸은 주름으로 뒤덮였으며 혈관이 다 드러났습니다.

‘‘นตงฺคา ทณฺฑทุติยา, อุปฺผาสุลิกตา กิสา;

ปเวธมานา ปติตา, นิสฺสสนฺตี มุหุํ มุหุํ.

몸은 굽어 지팡이에 의지하고 갈비뼈가 드러날 정도로 야위었으며, 바들바들 떨며 쓰러져 연신 가쁜 숨을 몰아쉬었습니다.

‘‘ตโต เม อาสิ สํเวโค, อพฺภุโต โลมหํสโน;

ธิรตฺถุ รูปํ อสุจึ, รมนฺเต ยตฺถ พาลิสา.

그러자 내게 놀랍고 소름 끼치는 전율(saṃvega)이 일어났습니다. “어리석은 자들이 즐거워하는 이 부정한 형색에 저주 있으라!”

‘‘ตทา มหาการุณิโก, ทิสฺวา สํวิคฺคมานสํ;

อุทคฺคจิตฺโต สุคโต, อิมา คาถา อภาสถ.

그때 대비자이신 행복한 분께서는 전율하는 내 마음을 보시고, 기쁜 마음으로 이 게송들을 읊으셨습니다.

‘‘อาตุรํ อสุจึ ปูตึ, ปสฺส เขเม สมุสฺสยํ;

อุคฺฆรนฺตํ ปคฺฆรนฺตํ, พาลานํ อภินนฺทิตํ.

“케마여, 병들고 부정하고 부패한 이 몸뚱이를 보라. 오물이 흐르고 스며 나오는데 어리석은 자들은 이것을 즐거워하는구나.”

‘‘อสุภาย จิตฺตํ ภาเวหิ, เอกคฺคํ สุสมาหิตํ;

สติ กายคตา ตฺยตฺถุ, นิพฺพิทา พหุลา ภว.

부정한 것을 대상으로 마음을 닦고, 한곳으로 집중하여 잘 안정되게 하라. 몸에 대한 마음챙김을 확립하고, 염오(厭惡)를 많이 닦으라.

‘‘ยถา อิทํ ตถา เอตํ, ยถา เอตํ ตถา อิทํ;

อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, กาเย ฉนฺทํ วิราชย.

이것이 그러하듯 저것도 그러하고, 저것이 그러하듯 이것도 그러하다. 안으로나 밖으로나 이 몸에 대한 욕탐을 빛바래게 하라.

‘‘อนิมิตฺตญฺจ ภาเวหิ, มานานุสยมุชฺชห;

ตโต มานาภิสมยา, อุปสนฺตา จริสฺสสิ.

표상 없는 삼매를 닦고, 자만이라는 잠재성향을 버려라. 그러면 자만을 완전히 깨달아 평온하게 살아가리라.

‘‘เย ราครตฺตานุปตนฺติ โสตํ, สยํ กตํ มกฺกฏโกว ชาลํ;

เอตมฺปิ เฉตฺวาน ปริพฺพชนฺติ, อนเปกฺขิโน กามสุขํ ปหาย.

탐욕에 물든 자들은 스스로 만든 거미줄에 걸린 거미처럼 흐르는 물결을 따라 떠내려간다. 그러나 현자들은 이것마저 끊어버리고 감각적 쾌락을 버려 미련 없이 유행한다.

‘‘ตโต กลฺลิตจิตฺตํ มํ, ญตฺวาน นรสารถิ;

มหานิทานํ เทเสสิ, สุตฺตนฺตํ วินยาย เม.

그때 사람을 길들이시는 분께서는 내 마음이 준비된 것을 아시고, 나를 길들이기 위해 대연경(大緣經)을 설해주셨다.

‘‘สุตฺวา สุตฺตนฺตเสฏฺฐํ ตํ, ปุพฺพสญฺญมนุสฺสรึ;

ตตฺถ ฐิตาวหํ สนฺตี, ธมฺมจกฺขุํ วิโสธยึ.

그 으뜸가는 경전을 듣고 나는 이전의 지각을 회상했다. 거기 머물며 평온을 얻은 나는 법의 눈을 깨끗이 씻어냈다.

‘‘นิปติตฺวา มเหสิสฺส, ปาทมูลมฺหิ ตาวเท;

อจฺจยํ เทสนตฺถาย, อิทํ วจนมพฺรวึ.

그 즉시 대선인의 발 아래 엎드려 허물을 참회하기 위해 이와 같이 말씀드렸다.

‘‘นโม [Pg.138] เต สพฺพทสฺสาวิ, นโม เต กรุณากร;

นโม เต ติณฺณสํสาร, นโม เต อมตํ ทท.

모든 것을 보시는 분께 절합니다. 자비를 베푸시는 분께 절합니다. 윤회를 건너신 분께 절합니다. 불사(不死)를 주시는 분께 절합니다.

‘‘ทิฏฺฐิคหนปกฺขนฺทา, กามราควิโมหิตา;

ตยา สมฺมา อุปาเยน, วินีตา วินเย รตา.

견해의 밀림에 빠지고 감각적 탐욕에 미혹되었던 제가 당신의 바른 방편으로 길들여져 이제 가르침 안에서 기뻐합니다.

‘‘อทสฺสเนน วิโภคา, ตาทิสานํ มเหสินํ;

อนุโภนฺติ มหาทุกฺขํ, สตฺตา สํสารสาคเร.

이러한 대선인들을 뵙지 못함으로 인해, 중생들은 윤회의 바다에서 커다란 고통을 겪고 있습니다.

‘‘ยทาหํ โลกสรณํ, อรณํ อรณนฺตคุํ;

นาทฺทสามิ อทูรฏฺฐํ, เทสยามิ ตมจฺจยํ.

세상의 귀의처이며 번뇌가 없고 번뇌의 끝에 도달하신 분께서 가까이 계셨음에도 제가 뵙지 못했으니, 그 허물을 참회합니다.

‘‘มหาหิตํ วรททํ, อหิโตติ วิสงฺกิตา;

โนเปสึ รูปนิรตา, เทสยามิ ตมจฺจยํ.

큰 이익을 주시고 최상의 것을 주시는 분을 해로운 분이라 의심하고 외모에만 빠져서 가까이 가지 않았으니, 그 허물을 참회합니다.

‘‘ตทา มธุรนิคฺโฆโส, มหาการุณิโก ชิโน;

อโวจ ติฏฺฐ เขเมติ, สิญฺจนฺโต อมเตน มํ.

그때 감미로운 음성을 지니신 대비하신 승리자께서 '케마여, 머물러라'고 말씀하시며 내게 불사의 감로수를 뿌려주셨다.

‘‘ตทา ปกมฺย สิรสา, กตฺวา จ นํ ปทกฺขิณํ;

คนฺตฺวา ทิสฺวา นรปตึ, อิทํ วจนมพฺรวึ.

그때 머리 숙여 절하고 오른쪽으로 돌아 경의를 표한 뒤, 국왕에게 가서 이와 같이 말씀드렸다.

‘‘อโห สมฺมา อุปาโย เต, จินฺติโตยมรินฺทม;

วนทสฺสนกามาย, ทิฏฺโฐ นิพฺพานโต มุนิ.

오, 원수를 굴복시키시는 임금님이시여, 당신께서 생각하신 방편은 참으로 훌륭했습니다. 숲을 보러 가고 싶어 했던 저는 열반에 드신 성자를 뵈었습니다.

‘‘ยทิ เต รุจฺจเต ราช, สาสเน ตสฺส ตาทิโน;

ปพฺพชิสฺสามิ รูเปหํ, นิพฺพินฺนา มุนิวาณินา.

왕이시여, 만약 당신께서 허락하신다면, 저는 그러한 성자의 가르침에 출가하겠습니다. 저는 성자의 말씀으로 인해 육신에 대해 염오를 느꼈습니다.

‘‘อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน, ตทาห ส มหีปติ;

อนุชานามิ เต ภทฺเท, ปพฺพชฺชา ตว สิชฺฌตุ.

그때 대왕은 두 손을 모아 합장하며 이렇게 말했다. '어진 부인이여, 그대에게 출가를 허락하오. 그대의 출가가 성취되기를.'

‘‘ปพฺพชิตฺวา ตทา จาหํ, อทฺธมาเส อุปฏฺฐิเต;

ทีโปทยญฺจ เภทญฺจ, ทิสฺวา สํวิคฺคมานสา.

출가한 지 보름이 되었을 때, 나는 등불이 타올랐다 꺼지는 것을 보고 마음의 전율을 느꼈다.

‘‘นิพฺพินฺนา สพฺพสงฺขาเร, ปจฺจยาการโกวิทา;

จตุโรเฆ อติกฺกมฺม, อรหตฺตมปาปุณึ.

모든 형성된 것들에 대해 염오를 느끼고 연기의 이치에 정통하게 되었으며, 네 가지 폭류를 건너 아라한과를 증득했다.

‘‘อิทฺธีสุ จ วสี อาสึ, ทิพฺพาย โสตธาตุยา;

เจโตปริยญาณสฺส, วสี จาปิ ภวามหํ.

나는 신통력에 자재하게 되었고 천이통을 얻었으며, 타심통에도 자재하게 되었다.

‘‘ปุพฺเพนิวาสํ [Pg.139] ชานามิ, ทิพฺพจกฺขุ วิโสธิตํ;

สพฺพาสวปริกฺขีณา, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว.

숙명통을 알고 천안통을 정화하였으며, 모든 번뇌가 다하여 이제 다시 태어남은 없다.

‘‘อตฺถธมฺมนิรุตฺตีส, ปฏิภาเน ตเถว จ;

ปริสุทฺธํ มม ญาณํ, อุปฺปนฺนํ พุทฺธสาสเน.

의(義), 법(法), 어(語), 응(應)의 네 가지 무애해에 있어, 부처님의 가르침 안에서 나의 지혜는 청정하게 생겨났다.

‘‘กุสลาหํ วิสุทฺธีสุ, กถาวตฺถุวิสารทา;

อภิธมฺมนยญฺญู จ, วสิปฺปตฺตามฺหิ สาสเน.

나는 청정함에 능숙하고 논사(論事)에 능란하며, 아비달마의 체계를 잘 알고 가르침 안에서 자재함을 얻었다.

‘‘ตโต โตรณวตฺถุสฺมึ, รญฺญา โกสลสามินา;

ปุจฺฉิตา นิปุเณ ปญฺเห, พฺยากโรนฺตี ยถาตถํ.

그 후 토라나와투에서 코살라의 국왕이 심오한 질문을 던졌을 때, 나는 있는 그대로 명확하게 답변했다.

‘‘ตทา ส ราชา สุคตํ, อุปสงฺกมฺม ปุจฺฉถ;

ตเถว พุทฺโธ พฺยากาสิ, ยถา เต พฺยากตา มยา.

그때 왕은 세존께 다가가 여쭈었고, 부처님께서는 내가 답변한 것과 똑같이 답변해 주셨다.

‘‘ชิโน ตสฺมึ คุเณ ตุฏฺโฐ, เอตทคฺเค ฐเปสิ มํ;

มหาปญฺญานมคฺคาติ, ภิกฺขุนีนํ นรุตฺตโม.

승리자께서는 그 공덕에 기뻐하시며 나를 비구니들 가운데 '대혜(大慧) 제일'의 으뜸 자리에 앉히셨다.

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ. (อป. เถรี ๒.๒.๒๘๙-๓๘๓);

나의 번뇌는 불타버렸고... 부처님의 가르침을 완수했다.

อรหตฺตํ ปน ปตฺวา ผลสุเขน นิพฺพานสุเขน จ วิหรนฺติยา อิมิสฺสา เถริยา สติปิ อญฺญาสํ ขีณาสวตฺเถรีนํ ปญฺญาเวปุลฺลปฺปตฺติยํ ตตฺถ ปน กตาธิการตาย มหาปญฺญาภาโว ปากโฏ อโหสิ. ตถา หิ นํ ภควา เชตวนมหาวิหาเร อริยคณมชฺเฌ นิสินฺโน ปฏิปาฏิยา ภิกฺขุนิโย ฐานนฺตเร ฐเปนฺโต ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวิกานํ ภิกฺขุนีนํ มหาปญฺญานํ ยทิทํ เขมา’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๓๕-๒๓๖) มหาปญฺญตาย อคฺคฏฺฐาเน ฐเปสิ. ตํ เอกทิวสํ อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล ทิวาวิหารํ นิสินฺนํ มาโร ปาปิมา ตรุณรูเปน อุปสงฺกมิตฺวา กาเมหิ ปโลเภนฺโต –

아라한과를 증득한 후 과의 즐거움과 열반의 즐거움으로 머물던 이 장로니에게, 번뇌가 다한 다른 장로니들에게도 지혜의 풍요로움이 있었지만, 과거에 지은 공덕으로 인해 그녀의 큰 지혜가 널리 알려졌다. 그리하여 세존께서는 제타바나 대사원에서 성스러운 대중 가운데 앉아 비구니들을 차례로 지위에 임명하실 때, '비구니 제자들 가운데 지혜가 뛰어난 자로는 케마가 으뜸이다'라고 하시며 대혜제일의 자리에 임명하셨다. 어느 날 그녀가 어떤 나무 아래에서 낮 동안의 머무름을 위해 앉아 있을 때, 사악한 마왕이 젊은이의 모습으로 다가와 감각적 욕망으로 그녀를 유혹하며 이 게송을 읊었다.

๑๓๙.

139.

‘‘ทหรา ตฺวํ รูปวตี, อหมฺปิ ทหโร ยุวา;

ปญฺจงฺคิเกน ตุริเยน, เอหิ เขเม รมามเส’’ติ. – คาถมาห;

'그대는 젊고 아름다우며 나 또한 젊은 청년이니, 케마여, 이리로 와서 다섯 가지 악기로 연주되는 음악 속에 함께 즐깁시다.'

ตสฺสตฺโถ – เขเม, ตฺวํ ตรุณปฺปตฺตา, โยพฺพเน ฐิตา รูปสมฺปนฺนา, อหมฺปิ ตรุโณ ยุวา, ตสฺมา มยํ โยพฺพญฺญํ อเขเปตฺวา ปญฺจงฺคิเกน ตุริเยน วชฺชมาเนน เอหิ กามขิฑฺฑารติยา รมาม กีฬามาติ.

그 뜻은 다음과 같다. '케마여, 그대는 젊음에 도달했고 청춘의 시기에 머물며 미모를 갖추었으며, 나 또한 젊은 청년이다. 그러니 우리 젊음을 허비하지 말고 다섯 가지 악기가 연주되는 가운데 이리로 와서 성적 유희의 즐거움으로 함께 즐기고 놀자'는 것이다.

ตํ [Pg.140] สุตฺวา สา กาเมสุ สพฺพธมฺเมสุ จ อตฺตโน วิรตฺตภาวํ ตสฺส จ มารภาวํ อตฺตาภินิเวเสสุ สตฺเตสุ อตฺตโน ถามคตํ อปฺปสาทํ กตกิจฺจตญฺจ ปกาเสนฺตี –

그것을 듣고 그녀는 감각적 욕망들과 모든 법(현상)들에 대해 자신이 탐욕을 떠난 상태와 그가 마라라는 사실을, 그리고 자아에 집착하는 중생들에 대해 자신이 확고하게 가진 혐오감과 [수행의] 할 일을 다 마쳤음을 밝히면서 다음과 같이 말하였다.

๑๔๐.

140.

‘‘อิมินา ปูติกาเยน, อาตุเรน ปภงฺคุนา;

อฏฺฏิยามิ หรายามิ, กามตณฺหา สมูหตา.

“부패하고 병들고 부서지기 쉬운 이 몸 때문에 나는 괴로워하고 부끄러워하노라. 감각적 욕망에 대한 갈애는 뿌리째 뽑혔노라.

๑๔๑.

141.

‘‘สตฺติสูลูปมา กามา, ขนฺธาสํ อธิกุฏฺฏนา;

ยํ ตฺวํ กามรตึ พฺรูสิ, อรตี ทานิ สา มม.

감각적 욕망들은 칼과 창과 같고 오온은 [그것들을 베는] 도마와 같으니, 그대가 즐거움이라고 말하는 감각적 욕망은 이제 나에게는 즐거움이 아니로다.

๑๔๒.

142.

‘‘สพฺพตฺถ วิหตา นนฺที, ตโมขนฺโธ ปทาลิโต;

เอวํ ชานาหิ ปาปิม, นิหโต ตฺวมสิ อนฺตก.

모든 곳에서 희열은 파괴되었고 어둠의 덩어리는 부수어졌노라. 사악한 자여, 이와 같이 알라. 끝장을 내는 자여, 그대는 패배하였노라.

๑๔๓.

143.

‘‘นกฺขตฺตานิ นมสฺสนฺตา, อคฺคึ ปริจรํ วเน;

ยถาภุจฺจมชานนฺตา, พาลา สุทฺธิมมญฺญถ.

별들에게 절하고 숲에서 불을 공양하며, 있는 그대로를 알지 못하는 어리석은 자들은 그것이 청정함이라고 생각하였노라.

๑๔๔.

144.

‘‘อหญฺจ โข นมสฺสนฺตี, สมฺพุทฺธํ ปุริสุตฺตมํ;

ปมุตฺตา สพฺพทุกฺเขหิ, สตฺถุสาสนการิกา’’ติ. – อิมา คาถา อภาสิ;

그러나 나는 인중최존(人中最高)이신 정등각자께 절하며 모든 고통에서 해방되었고, 스승의 가르침을 실천하고 있노라.”라고 이 게송들을 읊었다.

ตตฺถ อคฺคึ ปริจรํ วเนติ ตโปวเน อคฺคิหุตฺตํ ปริจรนฺโต. ยถาภุจฺจมชานนฺตาติ ปวตฺติโย ยถาภูตํ อปริชานนฺตา. เสสเมตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานเมว.

여기서 ‘숲에서 불을 공양하며(aggiṃ paricaraṃ vane)’는 고행의 숲에서 불의 제사(aggihutta)를 받드는 것을 의미한다. ‘있는 그대로를 알지 못하는(yathābhuccamajānantā)’은 일어나는 현상들을 있는 그대로 온전히 알지 못하는 것을 의미한다. 그 밖의 나머지는 앞에서 설명한 방식과 같으므로 명백하다.

เขมาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

케마 테리 가타 주석이 끝났다.

๔. สุชาตาเถรีคาถาวณฺณนา

4. 수자타 테리 가타 주석

อลงฺกตา สุวสนาติอาทิกา สุชาตาย เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺตี อนุกฺกเมน สมฺภตวิโมกฺขสมฺภารา หุตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท สาเกตนคเร เสฏฺฐิกุเล นิพฺพตฺติตฺวา วยปฺปตฺตา มาตาปิตูหิ สมานชาติกสฺส เสฏฺฐิปุตฺตสฺส ทินฺนา หุตฺวา ปติกุลํ คตา. ตตฺถ เตน สทฺธึ สุขสํวาสํ วสนฺตี เอกทิวสํ อุยฺยานํ คนฺตฺวา นกฺขตฺตกีฬํ กีฬิตฺวา ปริชเนน [Pg.141] สทฺธึ นครํ อาคจฺฉนฺตี อญฺชนวเน สตฺถารํ ทิสฺวา ปสนฺนมานสา อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. สตฺถา ตสฺสา อนุปุพฺพึ กถํ กเถตฺวา กลฺลจิตฺตตํ ญตฺวา อุปริ สามุกฺกํสิกํ ธมฺมเทสนํ ปกาเสสิ. สา เทสนาวสาเน อตฺตโน กตาธิการตาย ญาณสฺส ปริปากํ คตตฺตา จ, สตฺถุ จ เทสนาวิลาเสน ยถานิสินฺนาว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เคหํ คนฺตฺวา สามิกญฺจ มาตาปิตโร จ อนุชานาเปตฺวา สตฺถุอาณาย ภิกฺขุนุปสฺสยํ คนฺตฺวา ภิกฺขุนีนํ สนฺติเก ปพฺพชิ. ปพฺพชิตฺวา จ อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อุทานวเสน –

‘치장하고 잘 차려입고’로 시작되는 것은 수자타 장로니의 게송이다. 그녀 또한 과거 부처님들 처소에서 공덕을 쌓았고 여러 생에서 해탈의 토대가 되는 선업을 쌓으며 점차 해탈의 자양분을 갖추게 되었다. 이번 부처님 시대에 사케타 시의 장자 가문에서 태어나 성인이 되었을 때, 부모님에 의해 가문이 대등한 장자의 아들에게 출가하여 시댁으로 갔다. 거기서 그와 함께 행복하게 살다가 어느 날 정원에 가서 축제를 즐기고 권속들과 함께 성으로 돌아오던 중, 안자나 숲에서 스승님을 뵙고 맑은 마음으로 다가가 절을 올리고 한곁에 앉았다. 스승께서는 그녀에게 차례대로 법을 설하신 뒤 그녀의 마음이 준비되었음을 아시고 그 위에 (사성제와 같은) 최상의 법문을 밝히셨다. 그녀는 설법이 끝날 때 자신이 쌓은 공덕과 지혜가 성숙했기 때문에, 그리고 스승의 설법의 위신력으로 앉은 자리에서 분석적 지혜(무애해)와 함께 아라한과를 얻었다. 스승께 절을 올리고 집으로 돌아가 남편과 부모님의 허락을 받은 뒤 스승의 명에 따라 비구니 처소로 가서 비구니들 곁에서 출가하였다. 출가한 뒤 자신의 수행을 되새기며 희열에 찬 목소리로 다음과 같이 말하였다.

๑๔๕.

145.

‘‘อลงฺกตา สุวสนา, มาลินี จนฺทโนกฺขิตา;

สพฺพาภรณสญฺฉนฺนา, ทาสีคณปุรกฺขตา.

“치장하고 잘 차려입고, 꽃다발을 두르고 전단향을 바르고, 온갖 장신구로 몸을 덮고, 하녀들에 둘러싸여,

๑๔๖.

146.

‘‘อนฺนํ ปานญฺจ อาทาย, ขชฺชํ โภชฺชํ อนปฺปกํ;

เคหโต นิกฺขมิตฺวาน, อุยฺยานมภิหารยึ.

음식과 마실 것, 그리고 수많은 씹어 먹는 음식과 받아먹는 음식을 가지고 집을 나서서 정원으로 향했노라.

๑๔๗.

147.

‘‘ตตฺถ รมิตฺวา กีฬิตฺวา, อาคจฺฉนฺตี สกํ ฆรํ;

วิหารํ ทฏฺฐุํ ปาวิสึ, สาเกเต อญฺชนํ วนํ.

거기서 즐기고 놀다가 내 집으로 돌아오는 길에, 사케타의 안자나 숲에 있는 사원을 보러 들어갔노라.

๑๔๘.

148.

‘‘ทิสฺวาน โลกปชฺโชตํ, วนฺทิตฺวาน อุปาวิสึ;

โส เม ธมฺมมเทเสสิ, อนุกมฺปาย จกฺขุมา.

세상의 등불을 뵙고 절을 올린 뒤 곁에 앉았더니, 혜안(慧眼)을 갖추신 그분께서 자비심으로 내게 법을 설해주셨노라.

๑๔๙.

149.

‘‘สุตฺวา จ โข มเหสิสฺส, สจฺจํ สมฺปฏิวิชฺฌหํ;

ตตฺเถว วิรชํ ธมฺมํ, ผุสยึ อมตํ ปทํ.

대성자(大聖者)의 법을 듣고 진리를 꿰뚫어 알았으며, 바로 그 자리에서 티끌 없는 법, 불사의 경지를 얻었노라.

๑๕๐.

150.

‘‘ตโต วิญฺญาตสทฺธมฺมา, ปพฺพชึ อนคาริยํ;

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, อโมฆํ พุทฺธสาสน’’นฺติ. –

그리하여 바른 법을 알고서 집 없는 곳으로 출가하였으니, 세 가지 명지(三明)를 증득하였고 부처님의 가르침은 헛되지 않았노라.”

อิมา คาถา อภาสิ.

라고 이 게송들을 읊었다.

ตตฺถ อลงฺกตาติ วิภูสิตา. ตํ ปน อลงฺกตาการํ ทสฺเสตุํ ‘‘สุวสนา มาลินี จนฺทโนกฺขิตา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ มาลินีติ มาลาธารินี. จนฺทโนกฺขิตาติ จนฺทนานุลิตฺตา. สพฺพาภรณสญฺฉนฺนาติ หตฺถูปคาทีหิ สพฺเพหิ อาภรเณหิ อลงฺการวเสน สญฺฉาทิตสรีรา.

여기서 ‘치장하고(alaṅkatā)’는 장식한 것을 의미한다. 그 치장한 모습을 보여주기 위해 ‘잘 차려입고 꽃다발을 두르고 전단향을 바르고’라고 하였다. 거기서 ‘꽃다발을 두르고(mālinī)’는 꽃목걸이를 착용한 것이고, ‘전단향을 바르고(candanokkhitā)’는 전단향 연고를 바른 것이다. ‘온갖 장신구로 몸을 덮고(sabbābharaṇasañchannā)’는 팔찌 등 모든 장신구로 장식하여 몸을 가린 것이다.

อนฺนํ [Pg.142] ปานญฺจ อาทาย, ขชฺชํ โภชฺชํ อนปฺปกนฺติ สาลิโอทนาทิอนฺนํ, อมฺพปานาทิปานํ, ปิฏฺฐขาทนียาทิขชฺชํ, อวสิฏฺฐํ อาหารสงฺขาตํ โภชฺชญฺจ ปหูตํ คเหตฺวา. อุยฺยานมภิหารยินฺติ นกฺขตฺตกีฬาวเสน อุยฺยานํ อุปเนสึ. อนฺนปานาทึ ตตฺถ อาเนตฺวา สห ปริชเนน กีฬนฺตี รมนฺตี ปริจาเรสินฺติ อธิปฺปาโย.

‘음식과 마실 것... 수많은 씹어 먹는 음식과 받아먹는 음식을 가지고(annaṃ pānañca ādāya... khajjaṃ bhojjaṃ anappakaṃ)’는 쌀밥 등의 음식, 망고 음료 등의 마실 것, 가루로 만든 과자 등의 씹어 먹는 음식, 그리고 남은 음식물로 일컬어지는 받아먹는 음식을 충분히 챙겼다는 뜻이다. ‘정원으로 향했노라(uyyānamabhihārayiṃ)’는 축제를 즐기기 위해 정원으로 갔다는 것이다. 음식과 마실물 등을 그곳으로 가져가서 권속들과 함께 즐기고 놀며 지냈다는 뜻이다.

สาเกเต อญฺชนํ วนนฺติ สาเกตสมีเป อญฺชนวเน วิหารํ ปาวิสึ.

‘사케타의 안자나 숲(sākete añjanaṃ vanaṃ)’은 사케타 근처 안자나 숲에 있는 사원으로 들어갔다는 의미이다.

โลกปชฺโชตนฺติ ญาณปชฺโชเตน โลกสฺส ปชฺโชตภูตํ.

‘세상의 등불(lokapajjotaṃ)’은 지혜의 등불로 세상의 광명이 되신 분을 의미한다.

ผุสยินฺติ ผุสึ, อธิคจฺฉินฺติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

‘얻었노라(phusayiṃ)’는 접촉했다, 즉 증득했다는 뜻이다. 나머지는 앞에서 설명한 방식과 같다.

สุชาตาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

수자타 테리 가타 주석이 끝났다.

๕. อโนปมาเถรีคาถาวณฺณนา

5. 아노파마 테리 가타 주석

อุจฺเจ กุเลติอาทิกา อโนปมาย เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺตี อนุกฺกเมน วิมุตฺติปริปาจนีเย ธมฺเม ปริพฺรูหิตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท สาเกตนคเร มชฺฌสฺส นาม เสฏฺฐิโน ธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ตสฺสา รูปสมฺปตฺติยา อโนปมาติ นามํ อโหสิ. ตสฺสา วยปฺปตฺตกาเล พหู เสฏฺฐิปุตฺตา ราชมหามตฺตา ราชาโน จ ปิตุ ทูตํ ปาเหสุํ – ‘‘อตฺตโน ธีตรํ อโนปมํ เทหิ, อิทญฺจิทญฺจ เต ทสฺสามา’’ติ. สา ตํ สุตฺวา อุปนิสฺสยสมฺปนฺนตาย ‘‘ฆราวาเสน มยฺหํ อตฺโถ นตฺถี’’ติ สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ธมฺมํ สุตฺวา ญาณสฺส ปริปากํ คตตฺตา เทสนานุสาเรน วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ตํ อุสฺสุกฺกาเปนฺตี มคฺคปฏิปาฏิยา ตติยผเล ปติฏฺฐาสิ. สา สตฺถารํ ปพฺพชฺชํ ยาจิตฺวา สตฺถุอาณาย ภิกฺขุนุปสฺสยํ อุปคนฺตฺวา ภิกฺขุนีนํ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา สตฺตเม ทิวเส อรหตฺตํ สจฺฉิกตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อุทานวเสน –

‘높은 가문에’로 시작되는 것은 아노파마 장로니의 게송이다. 그녀 또한 과거 부처님들 처소에서 공덕을 쌓았고 여러 생에서 해탈의 토대가 되는 선업을 쌓으며 점차 해탈을 무르익게 하는 법들을 닦아오다가, 이번 부처님 시대에 사케타 시의 마짜(Majjha)라는 장자의 딸로 태어났다. 그녀는 용모가 뛰어나 아노파마(비교할 수 없는 자)라는 이름을 얻었다. 그녀가 성인이 되었을 때 많은 장자의 아들들과 왕실의 고관들, 그리고 왕들이 아버지에게 사절을 보내 “당신의 딸 아노파마를 주십시오. 이것저것을 당신께 드리겠습니다.”라고 하였다. 그녀는 그것을 듣고 선근이 구족했기 때문에 “내게는 가정을 꾸리는 삶이 아무런 의미가 없다”고 생각하여 스승님께 나아가 법을 듣고 지혜가 성숙했기에 설법에 따라 위빠사나를 닦기 시작했다. 거기에 전념하여 도(道)의 단계에 따라 제3과(아나함과)에 머물게 되었다. 그녀는 스승께 출가를 청하여 스승의 명에 따라 비구니 처소에 가서 비구니들 곁에서 출가하여 7일 만에 아라한과를 증득하고 자신의 수행을 되새기며 희열에 찬 목소리로 다음과 같이 말하였다.

๑๕๑.

151.

‘‘อุจฺเจ กุเล อหํ ชาตา, พหุวิตฺเต มหทฺธเน;

วณฺณรูเปน สมฺปนฺนา, ธีตา มชฺฌสฺส อตฺรชา.

“나는 재물이 많고 큰 자산이 있는 높은 가문에서 태어났으니, 마짜의 친딸로 용모를 갖추었노라.

๑๕๒.

152.

‘‘ปตฺถิตา [Pg.143] ราชปุตฺเตหิ, เสฏฺฐิปุตฺเตหิ คิชฺฌิตา;

ปิตุ เม เปสยี ทูตํ, เทถ มยฺหํ อโนปมํ.

왕자들은 나를 원했고 장자의 아들들은 나를 탐냈으니, 나의 아버지에게 사절을 보내 ‘제게 아노파마를 주십시오’라고 하였노라.

๑๕๓.

153.

‘‘ยตฺตกํ ตุลิตา เอสา, ตุยฺหํ ธีตา อโนปมา;

ตโต อฏฺฐคุณํ ทสฺสํ, หิรญฺญํ รตนานิ จ.

‘당신의 딸 아노파마의 가치가 얼마이든, 그 여덟 배에 달하는 황금과 보석들을 주겠노라’ [제안했노라.]

๑๕๔.

154.

‘‘สาหํ ทิสฺวาน สมฺพุทฺธํ, โลกเชฏฺฐํ อนุตฺตรํ;

ตสฺส ปาทานิ วนฺทิตฺวา, เอกมนฺตํ อุปาวิสึ.

그러한 나는 세상의 어른이시고 위없으신 정등각자를 뵙고, 그분의 발에 절을 올린 뒤 한곁에 앉았노라.

๑๕๕.

155.

‘‘โส เม ธมฺมมเทเสสิ, อนุกมฺปาย โคตโม;

นิสินฺนา อาสเน ตสฺมึ, ผุสยึ ตติยํ ผลํ.

고타마 부처님께서는 자비심으로 내게 법을 설해주셨고, 그 자리에 앉아 나는 제3과(아나함과)를 증득하였노라.

๑๕๖.

156.

‘‘ตโต เกสานิ เฉตฺวาน, ปพฺพชึ อนคาริยํ;

อชฺช เม สตฺตมี รตฺติ, ยโต ตณฺหา วิเสสิตา’’ติ. –

‘‘그 훌륭한 머리카락을 자르고 집 없는 곳으로 출가했습니다. 갈애가 완전히 제거된 지 오늘로 제게 일곱 번째 밤이 되었습니다.’’

อิมา คาถา อภาสิ.

이 게송들을 읊었다.

ตตฺถ อุจฺเจ กุเลติ อุฬารตเม เวสฺสกุเล. พหุวิตฺเตติ อลงฺการาทิปหูตวิตฺตูปกรเณ. มหทฺธเนติ นิธานคตสฺเสว จตฺตารีสโกฏิปริมาณสฺส มหโต ธนสฺส อตฺถิภาเวน มหทฺธเน อหํ ชาตาติ โยชนา. วณฺณรูเปน สมฺปนฺนาติ วณฺณสมฺปนฺนา เจว รูปสมฺปนฺนา จ, สินิทฺธภาสุราย ฉวิสมฺปตฺติยา วตฺถาภรณาทิสรีราวยวสมฺปตฺติยา จ สมนฺนาคตาติ อตฺโถ. ธีตา มชฺฌสฺส อตฺรชาติ มชฺฌนามสฺส เสฏฺฐิโน โอรสา ธีตา.

거기서 ‘높은 가문에서(ucce kule)’란 가장 고귀한 웨사(Vessa) 가문에서라는 뜻이다. ‘많은 재산이 있고(bahuvitte)’란 장신구 등 많은 부의 도구들을 갖추었다는 것이다. ‘큰 재물이 있는(mahaddhane)’이란 창고에 보관된 것만 해도 4억 억(koṭi)에 달하는 막대한 재산이 있다는 의미에서 ‘큰 재물이 있는 가문에 내가 태어났다’고 연결된다. ‘용모와 형색을 갖추고(vaṇṇarūpena sampannā)’란 용모도 갖추고 형색도 갖추었다는 것이니, 매끄럽고 빛나는 피부의 성취와 옷, 장신구 등 신체 각 부위의 아름다움을 함께 갖추었다는 의미이다. ‘맛자의 친딸(dhītā majjhassa atrajā)’이란 맛자라는 이름의 장자(seṭṭhi)의 친딸이라는 뜻이다.

ปตฺถิตา ราชปุตฺเตหีติ ‘‘กถํ นุ โข ตํ ลเภยฺยามา’’ติ ราชกุมาเรหิ อภิปตฺถิตา. เสฏฺฐิปุตฺเตหิ คิชฺฌิตาติ ตถา เสฏฺฐิกุมาเรหิปิ อภิคิชฺฌิตา ปจฺจาสีสิตา. เทถ มยฺหํ อโนปมนฺติ ราชปุตฺตาทโย ‘‘เทถ มยฺหํ อโนปมํ เทถ มยฺห’’นฺติ ปิตุ สนฺติเก ทูตํ เปสยึสุ.

‘왕자들이 원하였고(patthitā rājaputtehi)’란 왕자들이 ‘어떻게 하면 그녀를 얻을 수 있을까’라며 갈망했다는 것이다. ‘장자의 아들들이 탐내었네(seṭṭhiputtehi gijjhitā)’란 그와 같이 장자의 아들들도 몹시 탐내며 바랐다는 것이다. 왕자 등은 ‘내게 아노빠마를 주시오, 내게 주시오’라며 아버지 처소로 사절을 보냈다.

ยตฺตกํ ตุลิตา เอสาติ ‘‘ตุยฺหํ ธีตา อโนปมา ยตฺตกํ ธนํ อคฺฆตี’’ติ ตุลิตา ลกฺขณญฺญูหิ ปริจฺฉินฺนา, ‘‘ตโต อฏฺฐคุณํ ทสฺสามี’’ติ ปิตุ เม เปสยิ ทูตนฺติ โยชนา. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

‘그녀를 달아보니 이만큼이다(yattakaṃ tulitā esā)’란 ‘당신의 딸 아노빠마는 이만큼의 재물 가치가 있다’라고 관상가들이 판정하자, ‘그보다 여덟 배를 주겠노라’고 나의 아버지에게 사절을 보냈다는 연결이다. 나머지는 앞서 설명한 방식 그대로이다.

อโนปมาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아노빠마 테리 게송 주해(vaṇṇanā)가 끝났다.

๖. มหาปชาปติโคตมีเถรีคาถาวณฺณนา

6. 마하빠자빠띠 고따미 테리 게송 주해

พุทฺธ [Pg.144] วีร นโม ตฺยตฺถูติอาทิกา มหาปชาปติโคตมิยา คาถา. อยมฺปิ กิร ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต กาเล หํสวตีนคเร กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺวา สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ สุณนฺตี สตฺถารํ เอกํ ภิกฺขุนึ รตฺตญฺญูนํ อคฺคฏฺฐาเน ฐเปนฺตํ ทิสฺวา, อธิการกมฺมํ กตฺวา ตํ ฐานนฺตรํ ปตฺเถตฺวา ยาวชีวํ ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา กปฺปสตสหสฺสํ เทวมนุสฺเสสุ สํสริตฺวา, กสฺสปสฺส จ ภควโต อนฺตเร อมฺหากญฺจ ภควโต พุทฺธสุญฺเญ โลเก พาราณสิยํ ปญฺจนฺนํ ทาสิสตานํ เชฏฺฐิกา หุตฺวา นิพฺพตฺติ. อถ สา วสฺสูปนายิกสมเย ปญฺจ ปจฺเจกพุทฺเธ นนฺทมูลกปพฺภารโต อิสิปตเน โอตริตฺวา, นคเร ปิณฺฑาย จริตฺวา อิสิปตนเมว คนฺตฺวา, วสฺสูปนายิกสมเย กุฏิยา อตฺถาย หตฺถกมฺมํ ปริเยสนฺเต ทิสฺวา, ตา ทาสิโย ตาสํ อตฺตโน จ สามิเก สมาทเปตฺวา จงฺกมาทิปริวารสมฺปนฺนา ปญฺจ กุฏิโย กาเรตฺวา, มญฺจปีฐปานียปริโภชนียภาชนาทีนิ อุปฏฺฐเปตฺวา ปจฺเจกพุทฺเธ เตมาสํ ตตฺเถว วสนตฺถาย ปฏิญฺญํ กาเรตฺวา วารภิกฺขํ ปฏฺฐเปสุํ. ยา อตฺตโน วารทิวเส ภิกฺขํ ทาตุํ น สกฺโกติ, ตสฺสา สยํ สกเคหโต นีหริตฺวา เทติ. เอวํ เตมาสํ ปฏิชคฺคิตฺวา ปวารณาย สมฺปตฺตาย เอเกกํ ทาสึ เอเกกํ สาฏกํ วิสฺสชฺชาเปสิ. ปญฺจถูลสาฏกสตานิ อเหสุํ. ตานิ ปริวตฺตาเปตฺวา ปญฺจนฺนํ ปจฺเจกพุทฺธานํ ติจีวรานิ กตฺวา อทาสิ. ปจฺเจกพุทฺธา ตาสํ ปสฺสนฺตีนํเยว อากาเสน คนฺธมาทนปพฺพตํ อคมํสุ.

‘영웅이신 부처님께 절합니다’ 등으로 시작되는 게송은 마하빠자빠띠 고따미의 것이다. 그녀 또한 빠두뭇따라 부처님 당시 함사와띠 시의 한 가문에서 태어나 지혜를 갖추게 되었을 때, 스승의 처소에서 법을 듣다가 스승께서 한 비구니를 경험이 풍부한 이들 중 으뜸의 자리에 올리는 것을 보고, 수승한 공덕을 쌓고 그 지위를 서원하였다. 평생 보시 등의 복업을 짓고 10만 겁 동안 천상과 인간계를 윤회하다가, 까쌉빠 부처님과 우리 부처님 사이의 부처님 없는 세상에서 바라나시의 500명 하녀들의 우두머리로 태어났다. 그때 그녀는 우안거 시기에 다섯 분의 벽지불이 난다물라까 산기슭에서 이시빠따나로 내려와 성안에서 탁발을 하고 다시 이시빠따나로 가서 우안거를 위해 처소를 구하는 것을 보았다. 그녀는 하녀들과 그들의 남편들, 그리고 자신의 남편을 권유하여 경행처 등이 갖춰진 다섯 채의 오두막을 짓게 하고 침상과 의자, 마시는 물과 씻는 물, 그릇 등을 공양하였다. 벽지불들께 석 달 동안 그곳에 머물 것을 약속받고 차례대로 음식을 공양했다. 자신의 차례에 음식을 보시할 수 없는 이가 있으면 스스로 자기 집에서 가져다주었다. 이렇게 석 달 동안 보살피고 자자(pavāraṇā)의 날이 되자, 하녀들 각자에게 옷 한 벌씩을 내놓게 했다. 500벌의 거친 옷감이 모였다. 그것들을 바꾸어 다섯 분의 벽지불께 삼의(三衣)를 만들어 공양했다. 벽지불들은 그녀들이 보는 앞에서 허공으로 날아 간다마다나 산으로 갔다.

ตาปิ สพฺพา ยาวชีวํ กุสลํ กตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺตึสุ. ตาสํ เชฏฺฐิกา ตโต จวิตฺวา พาราณสิยา อวิทูเร เปสการคาเม เปสการเชฏฺฐกสฺส เคเห นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺวา, ปทุมวติยา ปุตฺเต ปญฺจสเต ปจฺเจกพุทฺเธ ทิสฺวา สมฺปิยายมานา สพฺเพ วนฺทิตฺวา ภิกฺขํ อทาสิ. เต ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา คนฺธมาทนเมว อคมํสุ. สาปิ ยาวชีวํ กุสลํ กตฺวา เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺตี อมฺหากํ สตฺถุ นิพฺพตฺติโต ปุเรตรเมว เทวทหนคเร มหาสุปฺปพุทฺธสฺส เคเห ปฏิสนฺธึ คณฺหิ, โคตมีติสฺสา โคตฺตาคตเมว นามํ อโหสิ; มหามายาย กนิฏฺฐภคินี. ลกฺขณปาฐกาปิ ‘‘อิมาสํ ทฺวินฺนมฺปิ กุจฺฉิยํ วสิตา ทารกา จกฺกวตฺติโน [Pg.145] ภวิสฺสนฺตี’’ติ พฺยากรึสุ. สุทฺโธทนมหาราชา วยปฺปตฺตกาเล ทฺเวปิ มงฺคลํ กตฺวา อตฺตโน ฆรํ อภิเนสิ.

그녀들도 모두 평생 선업을 쌓고 천상계에 태어났다. 그들의 우두머리는 그곳에서 죽어 바라나시 근처 직조공 마을의 직조공 우두머리의 집에서 태어나 지혜를 갖추게 되었는데, 빠두마와띠의 아들들인 500분의 벽지불을 뵙고 기뻐하며 모두에게 절하고 음식을 올렸다. 그분들은 식사를 마치고 간다마다나 산으로 갔다. 그녀 또한 평생 선업을 쌓고 천상과 인간계를 윤회하다가 우리 스승께서 태어나시기 전에 데와다하 시의 마하숩빠붓다의 집에서 수태되었으니, 성씨를 따라 고따미라는 이름을 얻었다. 그녀는 마하마야의 여동생이었다. 관상가들도 ‘이 두 여인의 태중에 머무는 아이들은 전륜성왕이 될 것이다’라고 예언했다. 숫도다나 대왕은 두 여인이 적령기가 되자 혼례를 치르고 자신의 집으로 맞아들였다.

อปรภาเค อมฺหากํ สตฺถริ อุปฺปชฺชิตฺวา ปวตฺติตวรธมฺมจกฺเก อนุปุพฺเพน ตตฺถ ตตฺถ เวเนยฺยานํ อนุคฺคหํ กโรนฺเต เวสาลึ อุปนิสฺสาย กูฏาคารสาลายํ วิหรนฺเต สุทฺโธทนมหาราชา เสตจฺฉตฺตสฺส เหฏฺฐา อรหตฺตํ สจฺฉิกตฺวา ปรินิพฺพายิ. อถ มหาปชาปติโคตมี ปพฺพชิตุกามา หุตฺวา สตฺถารํ เอกวารํ ปพฺพชฺชํ ยาจมานา อลภิตฺวา ทุติยวารํ เกเส ฉินฺทาเปตฺวา กาสายานิ อจฺฉาเทตฺวา กลหวิวาทสุตฺตนฺตเทสนาปริโยสาเน (สุ. นิ. ๘๖๘ อาทโย) นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิตานํ ปญฺจนฺนํ สกฺยกุมารสตานํ ปาทปริจาริกาหิ สทฺธึ เวสาลึ คนฺตฺวา อานนฺทตฺเถรํ สตฺถารํ ยาจาเปตฺวา อฏฺฐหิ ครุธมฺเมหิ (อ. นิ. ๘.๕๑; จูฬว. ๔๐๓) ปพฺพชฺชญฺจ อุปสมฺปทญฺจ ปฏิลภิ. อิตรา ปน สพฺพาปิ เอกโตอุปสมฺปนฺนา อเหสุํ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปเนตํ วตฺถุ ปาฬิยํ อาคตเมว.

그 후 우리 스승께서 출현하여 전법의 바퀴를 굴리시며 점차 도처에서 제도할 만한 이들을 도우실 때 웨살리 근처 꾸따가라 살라에 머무셨는데, 숫도다나 대왕은 백산개 아래에서 아라한과를 증득하고 반열반하였다. 그때 마하빠자빠띠 고따미는 출가하기를 원하여 스승께 한 차례 출가를 청하였으나 허락받지 못하자, 두 번째에는 스스로 머리카락을 자르고 가사를 입고서 ‘분쟁에 관한 경(Kalahavivāda Sutta)’ 설법이 끝날 때 출가한 500명의 사낏야 왕자들의 아내들과 함께 웨살리로 가서, 아난다 어른을 통해 스승께 청을 올려 여덟 가지 무거운 법(garudhamma)을 받아들임으로써 출가와 구족계(upasampada)를 받았다. 나머지 여인들도 모두 함께 구족계를 받았다. 이것은 여기서 간략히 서술한 것이며, 상세한 이야기는 성전에 이미 전해지는 바와 같다.

เอวํ อุปสมฺปนฺนา ปน มหาปชาปติโคตมี สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. อถสฺสา สตฺถา ธมฺมํ เทเสสิ. สา สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา ภาวนมนุยุญฺชนฺตี น จิรสฺเสว อภิญฺญาปฏิสมฺภิทาปริวารํ อรหตฺตํ ปาปุณิ. เสสา ปน ปญฺจสตา ภิกฺขุนิโย นนฺทโกวาทปริโยสาเน (ม. นิ. ๓.๓๙๘ อาทโย) ฉฬภิญฺญา อเหสุํ. อเถกทิวสํ สตฺถา เชตวนมหาวิหาเร อริยคณมชฺเฌ นิสินฺโน ภิกฺขุนิโย ฐานนฺตเร ฐเปนฺโต มหาปชาปติโคตมึ รตฺตญฺญูนํ ภิกฺขุนีนํ อคฺคฏฺฐาเน ฐเปสิ. สา ผลสุเขน นิพฺพานสุเขน จ วีตินาเมนฺตี กตญฺญุตาย ฐตฺวา เอกทิวสํ สตฺถุ คุณาภิตฺถวนปุพฺพกอุปการกวิภาวนามุเขน อญฺญํ พฺยากโรนฺตี –

이렇게 구족계를 받은 마하빠자빠띠 고따미는 스승께 다가가 절을 올리고 한쪽에 섰다. 그때 스승께서 그녀에게 법을 설하셨다. 그녀는 스승의 처소에서 명상 주제(kammaṭṭhāna)를 받아 수행에 매진하여 머지않아 신통과 무애해를 갖춘 아라한과에 이르렀다. 나머지 500명의 비구니들도 ‘난다까의 훈계에 관한 경(Nandakovāda Sutta)’이 끝날 때 육신통을 얻었다. 그러던 어느 날 스승께서는 제따와나 대행사에서 성스러운 제자들 가운데 앉으셔서 비구니들을 각 지위에 올리실 때, 마하빠자빠띠 고따미를 경험이 풍부한(rattaññū) 비구니들 중 으뜸의 자리에 올리셨다. 그녀는 과(果)의 즐거움과 열반의 즐거움으로 시간을 보내다가, 감사의 마음을 담아 어느 날 스승의 덕을 찬탄하고 그분의 은혜를 밝히는 방편으로 자신의 깨달음을 다음과 같이 선언하였다.

๑๕๗.

157.

‘‘พุทฺธวีร นโม ตฺยตฺถุ, สพฺพสตฺตานมุตฺตม;

โย มํ ทุกฺขา ปโมเจสิ, อญฺญญฺจ พหุกํ ชนํ.

“붓다이신 영웅이시여, 당신께 절하나이다. 모든 중생 가운데 가장 뛰어나신 분이시여, 당신께서는 저를 괴로움에서 벗어나게 하셨고, 다른 많은 사람들도 그러하셨나이다.”

๑๕๘.

158.

‘‘สพฺพทุกฺขํ ปริญฺญาตํ, เหตุตณฺหา วิโสสิตา;

ภาวิโต อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, นิโรโธ ผุสิโต มยา.

“모든 괴로움을 철저히 알았고, [괴로움의] 원인인 갈애는 말라버렸으며, 여덟 가지 성스러운 도(팔정도)를 닦아, 저는 멸진(열반)을 체득하였나이다.”

๑๕๙.

159.

‘‘มาตา [Pg.146] ปุตฺโต ปิตา ภาตา, อยฺยกา จ ปุเร อหุํ;

ยถาภุจฺจมชานนฺตี, สํสรึหํ อนิพฺพิสํ.

“예전에 저는 어머니였고 아들이었으며 아버지였고 형제였으며 할머니였나이다. 사실 그대로를 알지 못하여 [안식처를] 찾지 못한 채 윤회하였나이다.”

๑๖๐.

160.

‘‘ทิฏฺโฐ หิ เม โส ภควา, อนฺติโมยํ สมุสฺสโย;

วิกฺขีโณ ชาติสํสาโร, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว.

“저는 참으로 그 세존을 뵈었나이다. 이것이 마지막 몸이며, 태어남의 윤회는 다하였으니, 이제 다시 태어남은 없나이다.”

๑๖๑.

161.

‘‘อารทฺธวีริเย ปหิตตฺเต, นิจฺจํ ทฬฺหปรกฺกเม;

สมคฺเค สาวเก ปสฺเส, เอสา พุทฺธาน วนฺทนา.

“정진을 시작하고 스스로를 [열반에] 보낸, 언제나 굳건히 노력하며 화합한 제자들을 보십시오. 이것이 부처님들에 대한 예배입니다.”

๑๖๒.

162.

‘‘พหูนํ วต อตฺถาย, มายา ชนยิ โคตมํ;

พฺยาธิมรณตุนฺนานํ, ทุกฺขกฺขนฺธํ พฺยปานุที’’ติ. – อิมา คาถา อภาสิ;

“참으로 많은 이들의 이익을 위하여 마야 부인은 고타마를 낳으셨으니, 병과 죽음에 찔린 자들의 괴로움의 무리를 물리쳐 주셨도다.” — 이 게송들을 읊으셨다.

ตตฺถ พุทฺธวีราติ จตุสจฺจพุทฺเธสุ วีร, สพฺพพุทฺธา หิ อุตฺตมวีริเยหิ จตุสจฺจพุทฺเธหิ วา จตุพฺพิธสมฺมปฺปธานวีริยนิปฺผตฺติยา วิชิตวิชยตฺตา วีรา นาม. ภควา ปน วีริยปารมิปาริปูริยา จตุรงฺคสมนฺนาคตวีริยาธิฏฺฐาเนน สาติสยจตุพฺพิธสมฺมปฺปธานกิจฺจนิปฺผตฺติยา ตสฺสา จ เวเนยฺยสนฺตาเน สมฺมเทว ปติฏฺฐาปิตตฺตา วิเสสโต วีริยยุตฺตตาย วีโรติ วตฺตพฺพตํ อรหติ. นโม ตฺยตฺถูติ นโม นมกฺกาโร เต โหตุ. สพฺพสตฺตานมุตฺตมาติ อปทาทิเภเทสุ สตฺเตสุ สีลาทิคุเณหิ อุตฺตโม ภควา. ตเทกเทสํ สตฺถุปการคุณํ ทสฺเสตุํ, ‘‘โย มํ ทุกฺขา ปโมเจสิ, อญฺญญฺจ พหุกํ ชน’’นฺติ วตฺวา อตฺตโน ทุกฺขา ปมุตฺตภาวํ วิภาเวนฺตี ‘‘สพฺพทุกฺข’’นฺติ คาถมาห.

거기서 ‘붓다 영웅(buddhavīrā)’이란 사성제를 깨달은 이들 중의 영웅을 뜻한다. 모든 부처님은 최상의 정진으로 사성제를 깨달았기에, 혹은 네 가지 바른 노력(사정근)의 성취로 승리를 거두었기에 영웅이라 불린다. 특히 세존께서는 정진 바라밀을 완성하셨고 네 가지 요소가 갖춰진 정진의 결의로 탁월하게 사정근의 과업을 완수하셨으며, 제도할 대상의 마음속에 이를 바르게 확립시키셨기에 특별히 정진을 갖춘 분으로서 ‘영웅’이라 불릴 만하다. ‘당신께 절하나이다(namo tyatthu)’란 당신께 경의와 예배가 있기를 바란다는 뜻이다. ‘모든 중생 가운데 으뜸(sabbasattānamuttama)’이란 발이 없는 존재 등의 여러 부류의 중생들 가운데 계율 등의 덕성으로 가장 뛰어나신 세존을 의미한다. 스승의 은덕의 일부분을 보여주기 위해 ‘저를 괴로움에서 벗어나게 하셨고...’라고 말한 뒤, 자신이 괴로움에서 벗어난 상태를 설명하며 ‘모든 괴로움’이라는 게송을 읊으셨다.

ปุน ยโต ปโมเจสิ, ตํ วฏฺฏทุกฺขํ เอกเทเสน ทสฺเสนฺตี ‘‘มาตา ปุตฺโต’’ติ คาถมาห. ตตฺถ ยถาภุจฺจมชานนฺตีติ ปวตฺติเหตุอาทึ ยถาภูตํ อนวพุชฺฌนฺตี. สํสรึหํ อนิพฺพิสนฺติ สํสารสมุทฺเท ปติฏฺฐํ อวินฺทนฺตี อลภนฺตี ภวาทีสุ อปราปรุปฺปตฺติวเสน สํสรึ อหนฺติ กเถนฺตี อาห ‘‘มาตา ปุตฺโต’’ติอาทิ. ยสฺมึ ภเว เอตสฺส มาตา อโหสิ, ตโต อญฺญสฺมึ ภเว ตสฺเสว ปุตฺโต, ตโต อญฺญสฺมึ ภเว ปิตา ภาตา อหูติ อตฺโถ.

다시 무엇으로부터 벗어났는가에 대해, 그 윤회의 괴로움을 한 부분으로 보여주며 ‘어머니, 아들’의 게송을 읊으셨다. 거기서 ‘사실 그대로를 알지 못하여(yathābhuccamajānantī)’란 [윤회의] 발생 원인 등을 사실대로 깨닫지 못했다는 의미이다. ‘찾지 못한 채 윤회하였나이다(saṃsariṃhaṃ anibbisanti)’란 윤회의 바다에서 발붙일 곳을 찾지 못하고 얻지 못한 채, 여러 생에서 거듭거듭 태어남을 통해 ‘나는 윤회하였다’고 말하며 ‘어머니, 아들’ 등을 읊은 것이다. 어떤 생에서는 이 사람의 어머니였고, 다른 생에서는 바로 그 사람의 아들이었으며, 또 다른 생에서는 아버지나 형제였다는 뜻이다.

‘‘ทิฏฺโฐ [Pg.147] หิ เม’’ติ คาถายปิ อตฺตโน ทุกฺขโต ปมุตฺตภาวเมว วิภาเวติ. ตตฺถ ทิฏฺโฐ หิ เม โส ภควาติ โส ภควา สมฺมาสมฺพุทฺโธ อตฺตนา ทิฏฺฐโลกุตฺตรธมฺมทสฺสเนน ญาณจกฺขุนา มยา ปจฺจกฺขโต ทิฏฺโฐ. โย หิ ธมฺมํ ปสฺสติ, โส ภควนฺตํ ปสฺสติ นาม. ยถาห – ‘‘โย โข, วกฺกลิ, ธมฺมํ ปสฺสติ, โส มํ ปสฺสตี’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๓.๘๗).

‘저는 참으로 뵈었나이다’라는 게송에서도 자신이 괴로움에서 벗어난 상태를 설명한다. 거기서 ‘저는 참으로 그 세존을 뵈었나이다’란 그 세존이신 정등각자를 자신이 목격한 출세간의 법을 보는 지혜의 눈(ñāṇacakkhu)으로 직접 뵈었다는 뜻이다. 법을 보는 자는 세존을 보는 것이기 때문이다. ‘왓칼리여, 법을 보는 자는 나를 본다’ (S3.87)라고 말씀하신 바와 같다.

อารทฺธวีริเยติ ปคฺคหิตวีริเย. ปหิตตฺเตติ นิพฺพานํ เปสิตจิตฺเต. นิจฺจํ ทฬฺหปรกฺกเมติ อปตฺตสฺส ปตฺติยา ปตฺตสฺส เวปุลฺลตฺถาย สพฺพกาลํ ถิรปรกฺกเม. สมคฺเคติ สีลทิฏฺฐิสามญฺเญน สํหตภาเวน สมคฺเค. สตฺถุเทสนาย สวนนฺเต ชาตตฺตา สาวเก, ‘‘อิเม มคฺคฏฺฐา อิเม ผลฏฺฐา’’ติ ยาถาวโต ปสฺสติ. เอสา พุทฺธาน วนฺทนาติ ยา สตฺถุ ธมฺมสรีรภูตสฺส อริยสาวกานํ อริยภาวภูตสฺส จ โลกุตฺตรธมฺมสฺส อตฺตปจฺจกฺขกิริยา, เอสา สมฺมาสมฺพุทฺธานํ สาวกพุทฺธานญฺจ วนฺทนา ยาถาวโต คุณนินฺนตา.

‘정진을 시작하고(āraddhavīriye)’란 정진을 치켜세운 자들이다. ‘스스로를 보낸(pahitatteti)’이란 열반으로 마음을 보낸 자들이다. ‘언제나 굳건히 노력하며(niccaṃ daḷhaparakkame)’란 도달하지 못한 것을 얻기 위해, 그리고 얻은 것을 증장시키기 위해 항상 확고히 노력하는 자들이다. ‘화합한(samagge)’이란 계율과 견해의 공통됨으로 단결된 상태로 화합한 자들이다. 스승의 가르침을 듣는 끝에 생겨난 이들이기에 제자(sāvake)라고 하며, ‘이분들은 도(道)에 머무는 분들이고 이분들은 과(果)에 머무는 분들이다’라고 여실히 보는 것이다. ‘이것이 부처님들에 대한 예배이다’란 법의 몸(法身)이신 스승에 대해서나, 성스러운 제자들의 성스러운 상태인 출세간의 법에 대해 스스로 직접 체득하는 것이야말로, 정등각자들과 제자 부처님(벽지불/아라한)들에 대해 공덕에 귀의하는 진정한 예배라는 뜻이다.

‘‘พหูนํ วต อตฺถายา’’ติ โอสานคาถายปิ สตฺถุ โลกสฺส พหูปการตํเยว วิภาเวติ. ยํ ปเนตฺถ อตฺถโต น วิภตฺตํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

‘참으로 많은 이들의 이익을 위하여’라는 마지막 게송에서도 스승이 세상에 베푼 커다란 도움을 설명한다. 여기서 의미가 설명되지 않은 부분은 쉽게 이해할 수 있는 것들이다.

อเถกทา มหาปชาปติโคตมี สตฺถริ เวสาลิยํ วิหรนฺเต มหาวเน กูฏาคารสาลายํ สยํ เวสาลิยํ ภิกฺขุนุปสฺสเย วิหรนฺตี ปุพฺพณฺหสมยํ เวสาลิยํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา อตฺตโน ทิวาฏฺฐาเน ยถาปริจฺฉินฺนกาลํ ผลสมาปตฺติสุเขน วีตินาเมตฺวา ผลสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา โสมนสฺสชาตา อตฺตโน อายุสงฺขาเร อาวชฺเชนฺตี เตสํ ขีณภาวํ ญตฺวา เอวํ จินฺเตสิ – ‘‘ยํนูนาหํ วิหารํ คนฺตฺวา ภควนฺตํ อนุชานาเปตฺวา มโนภาวนีเย จ เถเร สพฺเพว สพฺรหฺมจริเย อาปุจฺฉิตฺวา อิเธว อาคนฺตฺวา ปรินิพฺพาเยยฺย’’นฺติ. ยถา จ เถริยา, เอวํ ตสฺสา ปริวารภูตานํ ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุนิสตานํ ปริวิตกฺโก อโหสิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถรี ๒.๒.๙๗-๒๘๘) –

그 후 언젠가 세존께서 웨살리의 대림원(Mahāvana) 중각강당(Kūṭāgārasālā)에 머무실 때, 마하빠자빠띠 고타미는 직접 웨살리의 비구니 사찰에 머물고 있었다. 오전 시간에 웨살리로 탁발을 나가 공양을 마친 뒤, 자신의 낮 동안 머무는 처소에서 정해진 시간만큼 과등지(果等至)의 행복으로 시간을 보내고, 과등지에서 일어나 자신의 수행을 되새기며 기쁨에 차서 자신의 수명을 관찰하였다. 수명이 다했음을 알고 이렇게 생각했다. ‘내가 사원에 가서 세존의 허락을 받고, 존경할 만한 장로들과 모든 동료 수행자들에게 작별 인사를 한 뒤, 이곳으로 돌아와 반열반에 드는 것이 좋겠구나.’ 장로니가 생각한 것처럼, 그녀를 따르는 오백 명의 비구니들에게도 그러한 생각이 들었다. 이에 대해 아빠다나(Apadāna)에서 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘เอกทา โลกปชฺโชโต, เวสาลิยํ มหาวเน;

กูฏาคาเร กุสาลายํ, วสเต นรสารถิ.

“옛날 세상의 등불이자 사람들을 길들이시는 분께서 웨살리 대림원 중각강당에 머물고 계셨다.”

‘‘ตทา [Pg.148] ชินสฺส มาตุจฺฉา, มหาโคตมิ ภิกฺขุนี;

ตหึ กเต ปุเร รมฺเม, วสี ภิกฺขุนุปสฺสเย.

“그때 승리자(부처님)의 이모인 마하고타미 비구니는 예전에 지어진 그 아름다운 성읍의 비구니 사찰에 머물고 있었다.”

‘‘ภิกฺขุนีหิ วิมุตฺตาหิ, สเตหิ สห ปญฺจหิ;

รโหคตาย ตสฺเสวํ, จิตสฺสาสิ วิตกฺกิตํ.

“해탈한 오백 명의 비구니들과 함께 홀로 머물던 그녀에게 이러한 생각이 떠올랐다.”

‘‘พุทฺธสฺส ปรินิพฺพานํ, สาวกคฺคยุคสฺส วา;

ราหุลานนฺทนนฺทานํ, นาหํ ลจฺฉามิ ปสฺสิตุํ.

“부처님의 반열반이나 상수제자 두 분의 반열반, 라훌라나 아난다나 난다의 반열반을 나는 보지 않으리라.”

‘‘พุทฺธสฺส ปรินิพฺพานา, สาวกคฺคยุคสฺส วา;

มหากสฺสปนนฺทานํ, อานนฺทราหุลาน จ.

“부처님이나 상수제자 두 분, 마하깟사빠나 난다, 아난다나 라훌라의 반열반보다 [먼저],”

‘‘ปฏิกจฺจายุสงฺขารํ, โอสชฺชิตฺวาน นิพฺพุตึ;

คจฺเฉยฺยํ โลกนาเถน, อนุญฺญาตา มเหสินา.

“미리 수명을 버리고 대성자이신 세상의 보호자(부처님)께 허락을 받아 반열반에 들어야겠다.”

‘‘ตถา ปญฺจสตานมฺปิ, ภิกฺขุนีนํ วิตกฺกิตํ;

อาสิ เขมาทิกานมฺปิ, เอตเทว วิตกฺกิตํ.

“그와 같이 오백 명의 비구니들에게도 생각이 떠올랐으니, 케마 등을 비롯한 이들에게도 바로 이러한 생각이 들었다.”

‘‘ภูมิจาโล ตทา อสิ, นาทิตา เทวทุนฺทุภี;

อุปสฺสยาธิวตฺถาโย, เทวตา โสกปีฬิตา.

“그때 지진이 일어났고 하늘의 북소리가 울려 퍼졌으며, 사찰에 거주하던 천신들은 슬픔에 젖었다.”

‘‘วิลปนฺตา สุกรุณํ, ตตฺถสฺสูนิ ปวตฺตยุํ;

มิตฺตา ภิกฺขุนิโย ตาหิ, อุปคนฺตฺวาน โคตมึ.

“그들은 몹시 애처롭게 울며 눈물을 흘렸고, 도반인 비구니들이 고타미에게 다가갔다.”

‘‘นิปจฺจ สิรสา ปาเท, อิทํ วจนมพฺรวุํ;

ตตฺถ โตยลวาสิตฺตา, มยมยฺเย รโหคตา.

“머리를 숙여 발 아래 절하며 이 말을 하였다. 거기서 [눈물] 방울에 젖은 채 저희는 홀로 있었습니다, 존자시여.”

‘‘สา จลา จลิตา ภูมิ, นาทิตา เทวทุนฺทุภี;

ปริเทวา จ สุยฺยนฺเต, กิมตฺถํ นูน โคตมี.

“이 대지가 요동치며 흔들리고 하늘의 북소리가 울리며 통곡 소리가 들리니, 고타미여, 도대체 무슨 일입니까?”

‘‘ตทา อโวจ สา สพฺพํ, ยถาปริวิตกฺกิตํ;

ตาโยปิ สพฺพา อาหํสุ, ยถาปริวิตกฺกิตํ.

“그때 그녀는 자신이 생각한 모든 것을 말하였고, 그녀들 또한 모두 자신들이 생각한 바를 말하였다.”

‘‘ยทิ เต รุจิตํ อยฺเย, นิพฺพานํ ปรมํ สิวํ;

นิพฺพายิสฺสาม สพฺพาปิ, พุทฺธานุญฺญาย สุพฺพเต.

“존자시여, 만약 지고하고 평온한 열반이 당신의 뜻이라면, 계행이 뛰어난 저희 모두 부처님의 허락을 받아 함께 열반에 들겠나이다.”

‘‘มยํ สหาว นิกฺขนฺตา, ฆราปิ จ ภวาปิ จ;

สหาเยว คมิสฺสาม, นิพฺพานํ ปทมุตฺตมํ.

“우리는 집에서도 존재(생존)에서도 함께 나왔으니, 최상의 경지인 열반으로도 함께 가리라.”

‘‘นิพฺพานาย [Pg.149] วชนฺตีนํ, กึ วกฺขามีติ สา วทํ;

สห สพฺพาหิ นิคฺคญฺฉิ, ภิกฺขุนีนิลยา ตทา.

“‘열반으로 나아가는 그들에게 무엇을 말하겠는가?’라고 그녀는 말하며, 그때 모든 비구니와 함께 비구니 처소에서 나왔다.”

‘‘อุปสฺสเย ยาธิวตฺถา, เทวตา ตา ขมนฺตุ เม;

ภิกฺขุนีนิลยสฺเสทํ, ปจฺฉิมํ ทสฺสนํ มม.

“처소에 거주하는 천신들이여, 저를 용서하소서. 이것이 나의 비구니 처소에 대한 마지막 모습입니다.”

‘‘น ชรา มจฺจุ วา ยตฺถ, อปฺปิเยหิ สมาคโม;

ปิเยหิ น วิโยโคตฺถิ, ตํ วชิสฺสํ อสงฺขตํ.

“그곳에는 늙음도 죽음도 없고, 싫어하는 이와 만남도 없으며, 사랑하는 이와 헤어짐도 없으니, 그 형성되지 않은 곳(무위)으로 나는 가리라.”

‘‘อวีตราคา ตํ สุตฺวา, วจนํ สุคโตรสา;

โสกฏฺฏา ปริเทวึสุ, อโห โน อปฺปปุญฺญตา.

“탐욕을 다 버리지 못한 부처님의 자손들은 그 말을 듣고 슬픔에 젖어 울부짖었다. ‘아, 우리에게 복이 없구나.’”

‘‘ภิกฺขุนีนิลโย สุญฺโญ, ภูโต ตาหิ วินา อยํ;

ปภาเต วิย ตาราโย, น ทิสฺสนฺติ ชิโนรสา.

“비구니 처소는 그녀들이 없으니 텅 비게 되었네. 새벽녘의 별들처럼 승리자의 자손(비구니)들이 보이지 않는구나.”

‘‘นิพฺพานํ โคตมี ยาติ, สเตหิ สห ปญฺจหิ;

นทีสเตหิว สห, คงฺคา ปญฺจหิ สาครํ.

“고타미는 오백 명의 비구니와 함께 열반에 드니, 마치 갠지스 강이 오백 개의 지류와 함께 바다로 흘러가는 것과 같구나.”

‘‘รถิยาย วชนฺติโย, ทิสฺวา สทฺธา อุปาสิกา;

ฆรา นิกฺขมฺม ปาเทสุ, นิปจฺจ อิทมพฺรวุํ.

“거리로 나아가는 그녀들을 보고 믿음 있는 여신도들이 집에서 나와 발 아래 엎드려 이렇게 말했다.”

‘‘ปสีทสฺสุ มหาโภเค, อนาถาโย วิหาย โน;

ตยา น ยุตฺตา นิพฺพาตุํ, อิจฺฉฏฺฏา วิลปึสุ ตา.

“큰 복을 지니신 분이여, 자비를 베푸소서. 저희를 의지할 곳 없게 버려두지 마소서. 당신께서 열반에 드시는 것은 합당하지 않습니다. 그들은 슬픔에 젖어 울부짖었다.”

‘‘ตาสํ โสกปหานตฺถํ, อโวจ มธุรํ คิรํ;

รุทิเตน อลํ ปุตฺตา, หาสกาโลยมชฺช โว.

“그녀들의 슬픔을 없애주기 위해 그녀는 달콤한 목소리로 말했다. ‘딸들아, 울지 말아라. 오늘은 너희에게 기뻐해야 할 때이다.’”

‘‘ปริญฺญาตํ มยา ทุกฺขํ, ทุกฺขเหตุ วิวชฺชิโต;

นิโรโธ เม สจฺฉิกโต, มคฺโค จาปิ สุภาวิโต.

“나는 고통을 온전히 알았고, 고통의 원인을 버렸으며, 소멸을 체득하였고, 길을 잘 닦았다.”

‘‘ปริจิณฺโณ มยา สตฺถา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ;

โอหิโต ครุโก ภาโร, ภวเนตฺติ สมูหตา.

“나는 스승을 잘 모셨고, 부처님의 가르침을 실천했다. 무거운 짐을 내려놓았고, 존재로 이끄는 갈애를 뿌리 뽑았다.”

‘‘ยสฺสตฺถาย ปพฺพชิตา, อคารสฺมานคาริยํ;

โส เม อตฺโถ อนุปฺปตฺโต, สพฺพสํโยชนกฺขโย.

“집에서 나와 출가한 그 목적, 즉 모든 결박의 소멸을 나는 성취했다.”

‘‘พุทฺโธ ตสฺส จ สทฺธมฺโม, อนูโน ยาว ติฏฺฐติ;

นิพฺพาตุํ ตาว กาโล เม, มา มํ โสจถ ปุตฺติกา.

“부처님과 그분의 정법이 온전히 머물러 있는 지금이 내가 열반에 들 때이다. 딸들아, 나를 위해 슬퍼하지 말아라.”

‘‘โกณฺฑญฺญานนฺทนนฺทาที[Pg.150], ติฏฺฐนฺติ ราหุโล ชิโน;

สุขิโต สหิโต สงฺโฆ, หตทพฺพา จ ติตฺถิยา.

“꼰단냐, 아난다, 난다 등과 승리자의 아들 라훌라가 계시고, 승가는 행복하고 화합하며, 외도들은 세력을 잃었다.”

‘‘โอกฺกากวํสสฺส ยโส, อุสฺสิโต มารมทฺทโน;

นนุ สมฺปติ กาโล เม, นิพฺพานตฺถาย ปุตฺติกา.

“옥까까 왕족의 명성이 드높고 마라를 굴복시켰으니, 딸들아, 지금이 바로 내가 열반에 들 때가 아니겠느냐?”

‘‘จิรปฺปภุติ ยํ มยฺหํ, ปตฺถิตํ อชฺช สิชฺฌเต;

อานนฺทเภริกาโลยํ, กึ โว อสฺสูหิ ปุตฺติกา.

“오래전부터 내가 바랐던 것이 오늘 이루어지니, 지금은 기쁨의 북을 울릴 때이다. 딸들아, 왜 눈물을 흘리느냐?”

‘‘สเจ มยิ ทยา อตฺถิ, ยทิ จตฺถิ กตญฺญุตา;

สทฺธมฺมฏฺฐิติยา สพฺพา, กโรถ วีริยํ ทฬฺหํ.

“만일 나에 대한 자애가 있고 감사하는 마음이 있다면, 정법이 머물 수 있도록 모두 굳건히 정진하라.”

‘‘ถีนํ อทาสิ ปพฺพชฺชํ, สมฺพุทฺโธ ยาจิโต มยา;

ตสฺมา ยถาหํ นนฺทิสฺสํ, ตถา ตมนุติฏฺฐถ.

“정등각자께서는 나의 요청을 받아 여인들에게 출가를 허락하셨다. 그러므로 내가 기뻐하듯이 너희도 그렇게 정진하라.”

‘‘ตา เอวมนุสาสิตฺวา, ภิกฺขุนีหิ ปุรกฺขตา;

อุเปจฺจ พุทฺธํ วนฺทิตฺวา, อิทํ วจนมพฺรวิ.

“이와 같이 그녀들을 훈계하고 비구니들을 앞세워 부처님께 다가가 절을 올리고 이렇게 말씀드렸다.”

‘‘อหํ สุคต เต มาตา, ตฺวญฺจ วีร ปิตา มม;

สทฺธมฺมสุขท นาถ, ตยิ ชาตามฺหิ โคตม.

“선서여, 저는 당신의 어머니이고, 영웅이여, 당신은 저의 아버지입니다. 정법의 행복을 주시는 보호자여, 고타마시여, 저는 당신에 의해 다시 태어났습니다.”

‘‘สํวทฺธิโตยํ สุคต, รูปกาโย มยา ตว;

อนินฺทิโต ธมฺมกาโย, มม สํวทฺธิโต ตยา.

“선서여, 저는 당신의 이 육신을 길러주었고, 당신은 흠잡을 데 없는 저의 법신을 길러주셨습니다.”

‘‘มุหุตฺตํ ตณฺหาสมณํ, ขีรํ ตฺวํ ปายิโต มยา;

ตยาหํ สนฺตมจฺจนฺตํ, ธมฺมขีรญฺหิ ปายิตา.

“저는 당신에게 잠시 갈증을 달래주는 젖을 먹였으나, 당신은 저에게 영원히 평온한 법의 젖을 먹여주셨습니다.”

‘‘พนฺธนารกฺขเณ มยฺหํ, อณโณ ตฺวํ มหามุเน;

ปุตฺตกามา ถิโย ยาจํ, ลภนฺติ ตาทิสํ สุตํ.

“대성자여, 당신은 저를 속박으로부터 보호해주신 것에 대해 빚이 없습니다. 아들을 원하는 여인들이 기도하여 얻는 아들이 바로 당신과 같은 아들입니다.”

‘‘มนฺธาตาทินรินฺทานํ, ยา มาตา สา ภวณฺณเว;

นิมุคฺคาหํ ตยา ปุตฺต, ตาริตา ภวสาครา.

“만다따 등 왕들의 어머니들도 존재의 바다에 빠졌으나, 아들이여, 저는 당신에 의해 존재의 바다에서 건너졌습니다.”

‘‘รญฺโญ มาตา มเหสีติ, สุลภํ นามมิตฺถินํ;

พุทฺธมาตาติ ยํ นามํ, เอตํ ปรมทุลฺลภํ.

“왕의 어머니라거나 왕비라는 이름은 여인들에게 얻기 쉬우나, ‘부처님의 어머니’라는 이름은 지극히 얻기 어렵습니다.”

‘‘ตญฺจ ลทฺธํ มหาวีร, ปณิธานํ มมํ ตยา;

อณุกํ วา มหนฺตํ วา, ตํ สพฺพํ ปูริตํ มยา.

“대영웅이여, 당신을 통해 그 서원을 얻었고, 작든 크든 저의 모든 서원은 다 이루어졌습니다.”

‘‘ปรินิพฺพาตุมิจฺฉามิ[Pg.151], วิหาเยมํ กเฬวรํ;

อนุชานาหิ เม วีร, ทุกฺขนฺตกร นายก.

“이 몸을 버리고 반열반에 들고자 합니다. 고통을 끝내신 인도자, 영웅이여, 저를 허락해주소서.”

‘‘จกฺกงฺกุสธชากิณฺเณ, ปาเท กมลโกมเล;

ปสาเรหิ ปณามํ เต, กริสฺสํ ปุตฺตอุตฺตเม.

“수레바퀴와 갈고리와 깃발의 문양이 새겨진 연꽃처럼 부드러운 발을 뻗어주소서. 으뜸가는 아들이신 당신께 절을 올리겠습니다.”

‘‘สุวณฺณราสิสงฺกาสํ, สรีรํ กุรุ ปากฏํ;

กตฺวา เทหํ สุทิฏฺฐํ เต, สนฺตึ คจฺฉามิ นายก.

“황금 더미와 같이 빛나는 몸을 보여주소서. 인도자여, 당신의 몸을 잘 뵙고 나서 평온으로 가겠습니다.”

‘‘ทฺวตฺตึสลกฺขณูเปตํ, สุปฺปภาลงฺกตํ ตนุํ;

สญฺฌาฆนาว พาลกฺกํ, มาตุจฺฉํ ทสฺสยี ชิโน.

승리자(부처님)께서는 서른두 가지 대인상을 갖추고 훌륭한 광채로 장엄된 당신의 몸을 이모님께 보여주셨으니, 마치 저녁 구름 사이로 떠오르는 태양과 같았습니다.

‘‘ผุลฺลารวินฺทสํกาเส, ตรุณาทิจฺจสปฺปเภ;

จกฺกงฺกิเต ปาทตเล, ตโต สา สิรสา ปติ.

만개한 연꽃 같고 떠오르는 태양의 빛과 같으며 수레바퀴 문양이 새겨진 그분의 발치에, 그녀는 머리를 숙여 예배했습니다.

‘‘ปณมามิ นราทิจฺจ, อาทิจฺจกุลเกตุกํ;

ปจฺฉิเม มรเณ มยฺหํ, น ตํ อิกฺขามหํ ปุโน.

"사람들 가운데 태양이시며 태양 종족의 깃발이신 분이시여, 저는 절을 올립니다. 저의 마지막 죽음에 임하여 저는 당신을 다시 뵙지 못할 것입니다."

‘‘อิตฺถิโย นาม โลกคฺค, สพฺพโทสากรา มตา;

ยทิ โก จตฺถิ โทโส เม, ขมสฺสุ กรุณากร.

"세상의 으뜸이신 분이시여, 여인들은 모든 허물의 근원이라 여겨집니다. 자비의 화신이시여, 만일 저에게 어떤 허물이 있다면 용서하소서."

‘‘อิตฺถิกานญฺจ ปพฺพชฺชํ, หํ ตํ ยาจึ ปุนปฺปุนํ;

ตตฺถ เจ อตฺถิ โทโส เม, ตํ ขมสฺสุ นราสภ.

"사람들 중의 영웅이시여, 여인들의 출가를 제가 거듭 요청드렸습니다. 그 일에 만일 저의 허물이 있다면 용서하소서."

‘‘มยา ภิกฺขุนิโย วีร, ตวานุญฺญาย สาสิตา;

ตตฺร เจ อตฺถิ ทุนฺนีตํ, ตํ ขมสฺสุ ขมาธิป.

"영웅이시여, 저는 당신의 허락 아래 비구니들을 가르쳤습니다. 인욕의 주인이시여, 그 가르침에 어떤 잘못된 이끎이 있었다면 용서하소서."

‘‘อกฺขนฺเต นาม ขนฺตพฺพํ, กึ ภเว คุณภูสเน;

กิมุตฺตรํ เต วตฺถามิ, นิพฺพานาย วชนฺติยา.

"공덕으로 장엄된 이에게 용서받지 못할 일이 무엇이 있겠느냐? 열반으로 떠나는 너에게 내가 더 이상 무엇을 말하겠느냐?"

‘‘สุทฺเธ อนูเน มม ภิกฺขุสงฺเฆ, โลกา อิโต นิสฺสริตุํ ขมนฺเต;

ปภาตกาเล พฺยสนงฺคตานํ, ทิสฺวาน นิยฺยาติว จนฺทเลขา.

"청정하고 결함 없는 나의 비구 승가는 이 세상에서 벗어나기에 충분하구나. 마치 동틀 녘에 사라져가는 초승달이 밤을 벗어나 떠나가듯이 (너희는 떠나가는구나)."

‘‘ตเทตรา ภิกฺขุนิโย ชินคฺคํ, ตาราว จนฺทานุคตา สุเมรุํ;

ปทกฺขิณํ กจฺจ นิปจฺจ ปาเท, ฐิตา มุขนฺตํ สมุทิกฺขมานา.

그러자 다른 비구니들이 달을 따르는 별들처럼 수미산 같은 승리자 주위를 돌고 그분 발 앞에 엎드려 절하며, 그분의 얼굴을 우러러보며 서 있었습니다.

‘‘น ติตฺติปุพฺพํ ตว ทสฺสเนน, จกฺขุํ น โสตํ ตว ภาสิเตน;

จิตฺตํ มมํ เกวลเมกเมว, ปปฺปุยฺย ตํ ธมฺมรเสน ติตฺติ.

"당신을 뵙는 것만으로 제 눈은 채워지지 않았고, 당신의 말씀을 듣는 것만으로 제 귀는 채워지지 않았습니다. 오직 법의 맛을 얻었을 때만 저의 마음은 온전한 만족을 얻었습니다."

‘‘นทโต [Pg.152] ปริสายํ เต, วาทิตพฺพปหาริโน;

เย เต ทกฺขนฺติ วทนํ, ธญฺญา เต นรปุงฺคว.

"사람들 중의 영웅이시여, 대중 가운데서 사자후를 토하시며 연주되는 악기 소리처럼 위엄 있는 당신의 얼굴을 뵙는 이들은 참으로 복된 이들입니다."

‘‘ทีฆงฺคุลี ตมฺพนเข, สุเภ อายตปณฺหิเก;

เย ปาเท ปณมิสฺสนฺติ, เตปิ ธญฺญา คุณนฺธร.

"덕을 갖추신 분이시여, 길고 가느다란 손가락과 구릿빛 손톱, 아름답고 긴 발뒤꿈치를 지닌 당신의 발에 절을 올리는 이들 또한 참으로 복된 이들입니다."

‘‘มธุรานิ ปหฏฺฐานิ, โทสคฺฆานิ หิตานิ จ;

เย เต วากฺยานิ สุยฺยนฺติ, เตปิ ธญฺญา นรุตฺตม.

"인중지존이시여, 달콤하고 기쁨을 주며 번뇌를 없애고 이익이 되는 당신의 말씀을 듣는 이들 또한 참으로 복된 이들입니다."

‘‘ธญฺญาหํ เต มหาวีร, ปาทปูชนตปฺปรา;

ติณฺณสํสารกนฺตารา, สุวากฺเยน สิรีมโต.

"위대한 영웅이시여, 당신의 발을 예배하는 데 전념하며 영광스러운 분의 훌륭한 가르침으로 윤회의 광야를 건넌 저는 참으로 복됩니다."

‘‘ตโต สา อนุสาเวตฺวา, ภิกฺขุสงฺฆมฺปิ สุพฺพตา;

ราหุลานนฺทนนฺเท จ, วนฺทิตฺวา อิทมพฺรวิ.

그러고 나서 계행이 청정한 그녀는 비구 승가에게도 작별을 고하고 라훌라와 아난다와 난다에게 인사를 전한 뒤 이렇게 말했습니다.

‘‘อาสีวิสาลยสเม, โรคาวาเส กเฬวเร;

นิพฺพินฺทา ทุกฺขสงฺฆาเฏ, ชรามรณโคจเร.

"독사의 소굴과 같고 질병의 거처인 이 몸, 고통의 덩어리이자 늙음과 죽음의 영역인 이 몸에 대해 저는 염오를 느낍니다."

‘‘นานากลิมลากิณฺเณ, ปรายตฺเต นิรีหเก;

เตน นิพฺพาตุมิจฺฉามิ, อนุมญฺญถ ปุตฺตกา.

"온갖 더러움으로 가득 차 있고 타인에 의존하며 의지가 없는 이 몸 때문에, 저는 반열반에 들고자 합니다. 아들들이여, 이를 허락해주십시오."

‘‘นนฺโท ราหุลภทฺโท จ, วีตโสกา นิราสวา;

ฐิตาจลฏฺฐิติ ถิรา, ธมฺมตมนุจินฺตยุํ.

슬픔을 떨치고 번뇌를 여읜 난다와 복된 라훌라는 움직이지 않는 산처럼 굳건히 서서 법의 본성을 반조했습니다.

‘‘ธิรตฺถุ สงฺขตํ โลลํ, อสารํ กทลูปมํ;

มายามรีจิสทิสํ, อิตฺตรํ อนวฏฺฐิตํ.

"무상하고 덧없으며 실체가 없는, 마치 바나나 나무 같고 환영이나 아지랑이 같은, 잠시뿐이며 안정이 없는 유위(有爲)의 법들이여, 참으로 허망하구나."

‘‘ยตฺถ นาม ชินสฺสายํ, มาตุจฺฉา พุทฺธโปสิกา;

โคตมี นิธนํ ยาติ, อนิจฺจํ สพฺพสงฺขตํ.

"승리자의 이모이자 부처님을 기르신 고타미조차 죽음에 이르니, 모든 유위법은 참으로 무상하도다."

‘‘อานนฺโท จ ตทา เสโข, โสกฏฺโฏ ชินวจฺฉโล;

ตตฺถสฺสูนิ กโรนฺโต โส, กรุณํ ปริเทวติ.

그때 아직 수행자(유학)였던 아난다는 승리자를 사랑하는 마음이 깊어, 눈물을 흘리며 애처롭게 슬퍼했습니다.

‘‘หา สนฺตึ โคตมี ยาติ, นูน พุทฺโธปิ นิพฺพุตึ;

คจฺฉติ น จิเรเนว, อคฺคิริว นิรินฺธโน.

"아, 고타미께서 평온으로 가시니, 머지않아 부처님께서도 땔감이 다한 불처럼 반열반에 드시겠구나."

‘‘เอวํ วิลาปมานํ ตํ, อานนฺทํ อาห โคตมี;

สุตสาครคมฺภีร, พุทฺโธปฏฺฐาน ตปฺปร.

이처럼 슬퍼하고 있는 아난다에게 고타미가 말했습니다. "배움의 바다처럼 깊고 부처님 시봉에 전념하는 아난다여."

‘‘น [Pg.153] ยุตฺตํ โสจิตุํ ปุตฺต, หาสกาเล อุปฏฺฐิเต;

ตยา เม สรณํ ปุตฺต, นิพฺพานํ ตมุปาคตํ.

"아들아, 기뻐해야 할 시간이 다가왔는데 슬퍼하는 것은 마땅하지 않다. 아들아, 나는 네 덕분에 안식처인 열반에 도달했노라."

‘‘ตยา ตาต สมชฺฌิฏฺโฐ, ปพฺพชฺชํ อนุชานิ โน;

มา ปุตฺต วิมโน โหหิ, สผโล เต ปริสฺสโม.

"사랑하는 아들아, 네가 요청해주었기에 부처님께서 우리의 출가를 허락하셨다. 아들아, 마음 아파하지 마라. 너의 노력은 결실을 보았단다."

‘‘ยํ น ทิฏฺฐํ ปุราเณหิ, ติตฺถิกาจริเยหิปิ;

ตํ ปทํ สุกุมารีหิ, สตฺตวสฺสาหิ เวทิตํ.

"옛 스승들이나 외도의 스승들도 보지 못한 그 경지를, 이제 겨우 일곱 살 된 어린 여아들도 깨달아 알고 있단다."

‘‘พุทฺธสาสนปาเลต, ปจฺฉิมํ ทสฺสนํ ตว;

ตตฺถ คจฺฉามหํ ปุตฺต, คโต ยตฺถ น ทิสฺสเต.

"부처님의 가르침을 수호하는 자여, 이것이 너와의 마지막 만남이다. 아들아, 나는 한 번 가면 다시는 돌아오지 않는 그곳으로 가노라."

‘‘กทาจิ ธมฺมํ เทเสนฺโต, ขิปี โลกคฺคนายโก;

ตทาหํ อาสีสวาจํ, อโวจํ อนุกมฺปิกา.

"언젠가 세상의 으뜸가는 인도자께서 법을 설하시다 재채기를 하셨을 때, 나는 연민하는 마음으로 축복의 말을 올렸었다."

‘‘จิรํ ชีว มหาวีร, กปฺปํ ติฏฺฐ มหามุเน;

สพฺพโลกสฺส อตฺถาย, ภวสฺสุ อชรามโร.

"위대한 영웅이시여, 오래 사소서. 위대한 성자이시여, 한 겁 동안 머무소서. 온 세상의 이익을 위해 늙지도 죽지도 않는 분이 되소서."

‘‘ตํ ตถาวาทินึ พุทฺโธ, มมํ โส เอตทพฺรวิ;

น เหวํ วนฺทิยา พุทฺธา, ยถา วนฺทสิ โคตมี.

"그렇게 말하는 나에게 부처님께서는 이렇게 말씀하셨다. '고타미여, 부처님들은 그대가 기원하는 그런 방식으로 예경받는 것이 아니니라.'"

‘‘กถํ จรหิ สพฺพญฺญู, วนฺทิตพฺพา ตถาคตา;

กถํ อวนฺทิยา พุทฺธา, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต.

“전지하신 분이시여, 그러면 여래들께는 어떻게 예배해야 합니까? 부처님들께 어떻게 하는 것이 예배하지 않는 것입니까? 제가 여쭈오니 그것을 제게 말씀해 주소서.”

‘‘อารทฺธวีริเย ปหิตตฺเต, นิจฺจํ ทฬฺหปรกฺกเม;

สมคฺเค สาวเก ปสฺส, เอตํ พุทฺธานวนฺทนํ.

“정진을 시작하고 스스로를 정진에 바치며, 항상 견고한 노력으로 화합한 제자들을 보라. 이것이 바로 부처님들께 드리는 예배이니라.”

‘‘ตโต อุปสฺสยํ คนฺตฺวา, เอกิกาหํ วิจินฺตยึ;

สมคฺคปริสํ นาโถ, โรเธสิ ติภวนฺตโค.

“그 뒤 거처로 돌아가서 저 홀로 생각했습니다. ‘세 가지 존재의 끝에 도달하신 보호자(부처님)께서 화합한 대중을 머물게 하셨구나.’”

‘‘หนฺทาหํ ปรินิพฺพิสฺสํ, มา วิปตฺติตมทฺทสํ;

เอวาหํ จินฺตยิตฺวาน, ทิสฺวาน อิสิสตฺตมํ.

“‘자, 이제 나는 반열반에 들리라. 쇠퇴함을 보지 않으리라.’ 이와 같이 생각하고 나서 수송(殊勝)한 성자(부처님)를 뵙고,”

‘‘ปรินิพฺพานกาลํ เม, อาโรเจสึ วินายกํ;

ตโต โส สมนุญฺญาสิ, กาลํ ชานาหิ โคตมี.

“인도자(부처님)께 저의 반열반의 때를 고했습니다. 그러자 그분께서는 ‘고따미여, 그대가 때를 알라.’라며 허락하셨습니다.”

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา, วิหรามิ อนาสวา.

“나의 번뇌는 불태워졌고 모든 존재(윤회)의 뿌리는 뽑혔다. 포승줄을 끊은 코끼리처럼 나는 번뇌 없이 살아가노라.”

‘‘สฺวาคตํ [Pg.154] วต เม อาสิ, มม พุทฺธสฺส สนฺติเก;

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

“참으로 나는 부처님 처소에 잘 왔도다. 세 가지 명지(三明)를 얻었으며 부처님의 가르침을 모두 성취하였노라.”

‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺฐิเม;

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

“네 가지 무애해(四無礙解)와 여덟 가지 해탈(八解脫), 그리고 여섯 가지 신통(六神通)을 체득하였으니 부처님의 가르침을 모두 성취하였노라.”

‘‘ถีนํ ธมฺมาภิสมเย, เย พาลา วิมตึ คตา;

เตสํ ทิฏฺฐิปฺปหานตฺถํ, อิทฺธึ ทสฺเสหิ โคตมี.

“여인들의 법의 실현에 대해 의혹을 품은 어리석은 자들이 있나니, 그들의 [잘못된] 견해를 버리게 하기 위해 고따미여, 신통을 보여주어라.”

‘‘ตทา นิปจฺจ สมฺพุทฺธํ, อุปฺปติตฺวาน อมฺพรํ;

อิทฺธี อเนกา ทสฺเสสิ, พุทฺธานุญฺญาย โคตมี.

“그때 정등각자께 절을 올리고 허공으로 솟아올라, 고따미는 부처님의 허락을 받아 여러 가지 신통을 보여주었습니다.”

‘‘เอกิกา พหุธา อาสิ, พหุธา เจกิกา ตถา;

อาวิภาวํ ติโรภาวํ, ติโรกุฏฺฏํ ติโรนคํ.

“하나에서 여럿이 되고 다시 여럿에서 하나가 되었으며, 나타나기도 하고 사라지기도 하며, 벽을 통과하고 산을 통과했습니다.”

‘‘อสชฺชมานา อคมา, ภูมิยมฺปิ นิมุชฺชถ;

อภิชฺชมาเน อุทเก, อคญฺฉิ มหิยา ยถา.

“걸림 없이 나아갔고 땅속으로도 잠겼으며, 갈라지지 않는 물 위를 마치 땅 위인 것처럼 걸어갔습니다.”

‘‘สกุณีว ตถากาเส, ปลฺลงฺเกน กมี ตทา;

วสํ วตฺเตสิ กาเยน, ยาว พฺรหฺมนิเวสนํ.

“마치 새처럼 허공에서 가부좌를 틀고 나아갔으며, 범천의 거처에 이르기까지 몸으로 자재함을 부렸습니다.”

‘‘สิเนรุํ ทณฺฑํ กตฺวาน, ฉตฺตํ กตฺวา มหามหึ;

สมูลํ ปริวตฺเตตฺวา, ธารยํ จงฺกมี นเภ.

“시네루 산(수미산)을 자루로 삼고 대지를 양산으로 삼아, 뿌리째 뒤집어 그것을 받쳐 들고 허공에서 거닐었습니다.”

‘‘ฉสฺสูโรทยกาเลว, โลกญฺจากาสิ ธูมิกํ;

ยุคนฺเต วิย โลกํ สา, ชาลามาลากุลํ อกา.

“여섯 개의 태양이 떠오를 때처럼 세상을 연기로 가득 채웠고, 겁의 끝(말겁)에 이른 세상처럼 불꽃의 무리로 뒤덮이게 했습니다.”

‘‘มุจลินฺทํ มหาเสลํ, เมรุมูลนทนฺตเร;

สาสปาริว สพฺพานิ, เอเกนคฺคหิ มุฏฺฐินา.

“무짤린다 산과 거대한 바위, 메루 산의 뿌리와 강들 사이의 모든 것을 마치 겨자씨처럼 한 주먹에 쥐었습니다.”

‘‘องฺคุลคฺเคน ฉาเทสิ, ภากรํ สนิสากรํ;

จนฺทสูรสหสฺสานิ, อาเวฬมิว ธารยิ.

“손가락 끝으로 태양과 달을 가렸으며, 수천 개의 달과 해를 화환처럼 걸치기도 했습니다.”

‘‘จตุสาครโตยานิ, ธารยี เอกปาณินา;

ยุคนฺตชลทาการํ, มหาวสฺสํ ปวสฺสถ.

“네 바다의 물을 한 손으로 떠받쳤으며, 겁의 끝에 내리는 구름처럼 큰 비를 내리게 했습니다.”

‘‘จกฺกวตฺตึ สปริสํ, มาปยี สา นภตฺตเล;

ครุฬํ ทฺวิรทํ สีหํ, วินทนฺตํ ปทสฺสยิ.

“허공에 권속을 거느린 전륜성왕을 만들고, 가루다와 코끼리와 사자가 포효하는 모습을 보여주었습니다.”

‘‘เอกิกา [Pg.155] อภินิมฺมิตฺวา, อปฺปเมยฺยํ ภิกฺขุนีคณํ;

ปุน อนฺตรธาเปตฺวา, เอกิกา มุนิมพฺรวิ.

“홀로 있으면서 헤아릴 수 없는 비구니 승가를 만들어낸 뒤, 다시 그들을 사라지게 하고 홀로 성자(부처님)께 말씀드렸습니다.”

‘‘มาตุจฺฉา เต มหาวีร, ตว สาสนการิกา;

อนุปฺปตฺตา สกํ อตฺถํ, ปาเท วนฺทามิ จกฺขุม.

“위대한 영웅이시여, 저는 당신의 이모이자 당신의 가르침을 따르는 자입니다. 저의 목적을 달성하였으니, 혜안을 가진 분이시여, 당신의 발에 예배드립니다.”

‘‘ทสฺเสตฺวา วิวิธา อิทฺธี, โอโรหิตฺวา นภตฺตลา;

วนฺทิตฺวา โลกปชฺโชตํ, เอกมนฺตํ นิสีทิ สา.

“갖가지 신통을 보여준 뒤 허공에서 내려와, 세상의 등불(부처님)께 예배드리고 한 곁에 앉았습니다.”

‘‘สา วีสวสฺสสติกา, ชาติยาหํ มหามุเน;

อลเมตฺตาวตา วีร, นิพฺพายิสฺสามิ นายก.

“위대한 성자이시여, 저는 태어난 지 백이십 년이 되었습니다. 영웅이시여, 인도자시여, 이제 이것으로 충분하니 저는 반열반에 들겠습니다.”

‘‘ตทาติวิมฺหิตา สพฺพา, ปริสา สา กตญฺชลี;

อโวจยฺเย กถํ อาสิ, อตุลิทฺธิปรกฺกมา.

“그때 온 대중이 몹시 경탄하여 합장하며 말했습니다. ‘성스러운 분이시여, 어떻게 이처럼 비할 데 없는 신통력을 갖추셨습니까?’”

‘‘ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน, สพฺพธมฺเมสุ จกฺขุมา;

อิโต สตสหสฺสมฺหิ, กปฺเป อุปฺปชฺชิ นายโก.

“모든 법에 눈을 갖추신 빠두뭇따라라는 이름의 승리자, 인도자께서 지금으로부터 십만 겁 전에 출현하셨습니다.”

‘‘ตทาหํ หํสวติยํ, ชาตามจฺจกุเล อหุํ;

สพฺโพปการสมฺปนฺเน, อิทฺเธ ผีเต มหทฺธเน.

“그때 저는 함사바띠 성의 대신(大臣) 가문에서 태어났는데, 모든 편의가 갖추어져 있고 번영하며 풍요로운 큰 부잣집이었습니다.”

‘‘กทาจิ ปิตุนา สทฺธึ, ทาสีคณปุรกฺขตา;

มหตา ปริวาเรน, ตํ อุเปจฺจ นราสภํ.

“어느 날 아버지와 함께 하녀들을 앞세우고 큰 권속들과 함께 그 인중지웅(人中之雄)께 다가갔습니다.”

‘‘วาสวํ วิย วสฺสนฺตํ, ธมฺมเมฆํ อนาสวํ;

สรทาทิจฺจสทิสํ, รํสิชาลสมุชฺชลํ.

“마치 비를 뿌리는 바사바(인드라)처럼 번뇌 없는 법의 구름을 내리시며, 가을 태양처럼 광명의 그물로 찬란히 빛나는 그분을 뵈었습니다.”

‘‘ทิสฺวา จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, สุตฺวา จสฺส สุภาสิตํ;

มาตุจฺฉํ ภิกฺขุนึ อคฺเค, ฐเปนฺตํ นรนายกํ.

“[그분을] 뵙고 마음의 청정함을 얻었으며 그분의 훌륭한 설법을 들었습니다. 그때 인도의 지도자(부처님)께서는 이모인 비구니를 으뜸가는 자리에 임명하고 계셨습니다.”

‘‘สุตฺวา ทตฺวา มหาทานํ, สตฺตาหํ ตสฺส ตาทิโน;

สสงฺฆสฺส นรคฺคสฺส, ปจฺจยานิ พหูนิ จ.

“그것을 듣고 칠 일 동안 그러한 분(부처님)과 승가에 큰 보시를 행하였으며, 인중지존(人중之尊)께 많은 필수품을 공양했습니다.”

‘‘นิปจฺจ ปาทมูลมฺหิ, ตํ ฐานมภิปตฺถยึ;

ตโต มหาปริสตึ, อโวจ อิสิสตฺตโม.

그분의 발치에 엎드려 그 지위를 발원했습니다. 그러자 성자들 중 으뜸이신 분께서 대중 가운데서 말씀하셨습니다.

‘‘ยา สสงฺฆํ อโภเชสิ, สตฺตาหํ โลกนายกํ;

ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ, สุณาถ มม ภาสโต.

“승가와 더불어 세상의 인도자께 이레 동안 공양을 올린 여인, 그녀를 내가 찬탄하리니, 나의 말을 들으라.

‘‘สตสหสฺสิโต [Pg.156] กปฺเป, โอกฺกากกุลสมฺภโว;

โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.

지금부터 십만 겁 뒤에, 옥까까 가문에서 태어나 성이 고따마인 스승께서 세상에 출현하시리라.

ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาทา, โอรสา ธมฺมนิมฺมิตา;

โคตมี นาม นาเมน, เหสฺสติ สตฺถุ สาวิกา.

그분 법의 상속자이며, 법에서 태어나고 법으로 빚어진, 이름이 고따미인 스승의 제자가 있으리라.

‘‘ตสฺส พุทฺธสฺส มาตุจฺฉา, ชีวิตาปาทิกา อยํ;

รตฺตญฺญูนญฺจ อคฺคตฺตํ, ภิกฺขุนีนํ ลภิสฺสติ.

그분 부처님의 이모이자 양육자인 그녀는 비구니들 가운데 오랜 경험을 가진 이들 중 으뜸의 자리를 얻으리라.”

‘‘ตํ สุตฺวาน ปโมทิตฺวา, ยาวชีวํ ตทา ชินํ;

ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐิตฺวา, ตโต กาลงฺกตา อหํ.

그 말을 듣고 기뻐하며, 평생토록 그때의 승리자를 필수품으로 시봉한 뒤, 저는 목숨을 다했습니다.

‘‘ตาวตึเสสุ เทเวสุ, สพฺพกามสมิทฺธิสุ;

นิพฺพตฺตา ทสหงฺเคหิ, อญฺเญ อภิภวึ อหํ.

모든 욕망이 성취되는 삼십삼천의 신들 가운데 태어나, 저는 열 가지 특징으로 다른 이들을 압도했습니다.

‘‘รูปสทฺเทหิ คนฺเธหิ, รเสหิ ผุสเนหิ จ;

อายุนาปิ จ วณฺเณน, สุเขน ยสสาปิ จ.

형색과 소리와 냄새와 맛과 감촉으로, 그리고 수명과 용모와 행복과 명성으로 [압도했습니다].

‘‘ตเถวาธิปเตยฺเยน, อธิคยฺห วิโรจหํ;

อโหสึ อมรินฺทสฺส, มเหสี ทยิตา ตหึ.

그와 같이 지배력으로도 뛰어나 빛났으며, 그곳에서 신들의 왕의 사랑받는 왕비가 되었습니다.

‘‘สํสาเร สํสรนฺตีหํ, กมฺมวายุสเมริตา;

กาสิสฺส รญฺโญ วิสเย, อชายึ ทาสคามเก.

업의 바람에 쫓겨 윤회하는 중에, 저는 까시 왕의 영토에 있는 노비들의 마을에서 태어났습니다.

‘‘ปญฺจทาสสตานูนา, นิวสนฺติ ตหึ ตทา;

สพฺเพสํ ตตฺถ โย เชฏฺโฐ, ตสฺส ชายา อโหสหํ.

그때 그곳에는 오백 명의 노비들이 살고 있었는데, 저는 그들 중 우두머리인 자의 아내가 되었습니다.

‘‘สยมฺภุโน ปญฺจสตา, คามํ ปิณฺฑาย ปาวิสุํ;

เต ทิสฺวาน อหํ ตุฏฺฐา, สห สพฺพาหิ อิตฺถิภิ.

오백 분의 벽지불들께서 탁발을 위해 마을로 들어오셨습니다. 저와 모든 여인들은 그분들을 보고 기뻐했습니다.

‘‘ปูคา หุตฺวาว สพฺพาโย, จตุมาเส อุปฏฺฐหุํ;

ติจีวรานิ ทตฺวาน, สํสริมฺห สสามิกา.

우리 모두는 무리를 지어 넉 달 동안 그분들을 시봉했습니다. 세 가지 가사를 보시하고, 남편들과 함께 윤회했습니다.

‘‘ตโต จุตา สพฺพาปิ ตา, ตาวตึสคตา มยํ;

ปจฺฉิเม จ ภเว ทานิ, ชาตา เทวทเห ปุเร.

그 후 우리 모두는 죽어서 삼십삼천에 갔고, 이제 마지막 생에 데바다하 성에서 태어났습니다.

‘‘ปิตา อญฺชนสกฺโก เม, มาตา มม สุลกฺขณา;

ตโต กปิลวตฺถุสฺมึ, สุทฺโธทนฆรํ คตา.

나의 아버지는 안자나 석까이고, 나의 어머니는 술락카나입니다. 그 후 까삘라왓투에서 숫도다나 왕의 집으로 시집갔습니다.

‘‘เสสา [Pg.157] สกฺยกุเล ชาตา, สกฺยานํ ฆรมาคมุํ;

อหํ วิสิฏฺฐา สพฺพาสํ, ชินสฺสาปาทิกา อหุํ.

나머지 여인들은 석까 가문에서 태어나 석까족의 집으로 시집갔습니다. 저는 그들 모두 중에서 가장 뛰어난 자로서 승리자의 양육자가 되었습니다.

‘‘มม ปุตฺโตภินิกฺขมฺม, พุทฺโธ อาสิ วินายโก;

ปจฺฉาหํ ปพฺพชิตฺวาน, สเตหิ สห ปญฺจหิ.

저의 아들은 출가하여 인도자이신 부처님이 되셨습니다. 그 후 저도 오백 명의 여인들과 함께 출가했습니다.

‘‘สากิยานีหิ ธีราหิ, สห สนฺติสุขํ ผุสึ;

เย ตทา ปุพฺพชาติยํ, อมฺหากํ อาสุ สามิโน.

지혜로운 석까 여인들과 함께 평화의 행복을 얻었습니다. 전생에 우리의 남편들이었던 자들도 [수행에 매진했습니다].

‘‘สหปุญฺญสฺส กตฺตาโร, มหาสมยการกา;

ผุสึสุ อรหตฺตํ เต, สุคเตนานุกมฺปิตา.

함께 공덕을 지은 그들은 대집회의 주인공들이 되었으며, 선서의 연민을 입어 아라한과를 체득했습니다.

‘‘ตเทตรา ภิกฺขุนิโย, อารุหึสุ นภตฺตลํ;

สํคตา วิย ตาราโย, วิโรจึสุ มหิทฺธิกา.

그러자 다른 비구니들도 허공으로 솟아올랐습니다. 마치 별들이 모인 것처럼 큰 신통력을 지닌 그녀들은 빛났습니다.

‘‘อิทฺธี อเนกา ทสฺเสสุํ, ปิฬนฺธวิกตึ ยถา;

กมฺมาโร กนกสฺเสว, กมฺมญฺญสฺส สุสิกฺขิโต.

잘 훈련된 금세공사가 다루기 쉬운 금으로 여러 장식품을 만들 듯, 그녀들은 여러 가지 신통력을 보여주었습니다.

‘‘ทสฺเสตฺวา ปาฏิหีรานิ, วิจิตฺตานิ พหูนิ จ;

โตเสตฺวา วาทิปวรํ, มุนึ สปริสํ ตทา.

다양하고 수많은 기적을 보여준 뒤, 최고의 설법자이신 성자와 그 대중들을 기쁘게 했습니다.

‘‘โอโรหิตฺวาน คคนา, วนฺทิตฺวา อิสิสตฺตมํ;

อนุญฺญาตา นรคฺเคน, ยถาฐาเน นิสีทิสุํ.

허공에서 내려와 성자들 중 으뜸이신 분께 절을 올리고, 사람들 중 으뜸이신 분의 허락을 받아 제자리에 앉았습니다.

‘‘อโหนุกมฺปิกา อมฺหํ, สพฺพาสํ จิร โคตมี;

วาสิตา ตว ปุญฺเญหิ, ปตฺตา โน อาสวกฺขยํ.

“오, 고따미께서는 오랫동안 우리 모두에게 자애로우셨습니다! 당신의 공덕에 감화되어 우리는 번뇌의 멸진에 이르렀습니다.

‘‘กิเลสา ฌาปิตา อมฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;

นาคีว พนฺธนํ เฉตฺวา, วิหราม อนาสวา.

우리의 번뇌는 타버렸고 모든 존재의 뿌리는 뽑혔습니다. 속박을 끊은 코끼리처럼 우리는 번뇌 없이 지냅니다.

‘‘สฺวาคตํ วต โน อาสิ, พุทฺธเสฏฺฐสฺส สนฺติเก;

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

참으로 우리는 가장 뛰어나신 부처님 곁으로 잘 왔습니다. 세 가지 명지를 얻었으며 부처님의 가르침을 완수했습니다.

‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺฐิเม;

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

네 가지 무애해와 여덟 가지 해탈을 얻었고, 여섯 가지 신통을 체득했으며 부처님의 가르침을 완수했습니다.

‘‘อิทฺธีสุ จ วสี โหม, ทิพฺพาย โสตธาตุยา;

เจโตปริยญาณสฺส, วสี โหม มหามุเน.

위대한 성자시여, 저희는 신통력에 자재하며, 천이통과 타심통에 자재합니다.

‘‘ปุพฺเพนิวาสํ [Pg.158] ชานาม, ทิพฺพจกฺขุ วิโสธิตํ;

สพฺพาสวปริกฺขีณา, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภวา.

우리는 전생을 알며 천안통을 깨끗이 닦았습니다. 모든 번뇌가 다하였으니 이제 다시 태어남은 없습니다.

‘‘อตฺเถ ธมฺเม จ เนรุตฺเต, ปฏิภาเน จ วิชฺชติ;

ญาณํ อมฺหํ มหาวีร, อุปฺปนฺนํ ตว สนฺติเก.

위대한 영웅이시여, 당신 곁에서 우리에게는 의(義)·법(法)·사(辭)·변(辨)에 관한 지혜가 생겨났습니다.”

‘‘อสฺมาภิ ปริจิณฺโณสิ, เมตฺตจิตฺตา หิ นายก;

อนุชานาหิ สพฺพาสํ, นิพฺพานาย มหามุเน.

“저희는 자애로운 마음으로 지도자를 모셨습니다. 위대한 성자시여, 저희 모두의 열반을 허락해 주소서.”

‘‘นิพฺพายิสฺสาม อิจฺเจวํ, กึ วกฺขามิ วทนฺติโย;

ยสฺส ทานิ จ โว กาลํ, มญฺญถาติ ชิโนพฺรวิ.

“‘우리는 열반에 들겠습니다’라고 말하는 그녀들에게 승리자께서는 ‘이제 그대들이 때라고 생각하는 대로 하라’고 말씀하셨습니다.”

‘‘โคตมีอาทิกา ตาโย, ตทา ภิกฺขุนิโย ชินํ;

วนฺทิตฺวา อาสนา ตมฺหา, วุฏฺฐาย อาคมึสุ ตา.

“그때 고타미를 비롯한 그 비구니들은 승리자께 절을 올리고, 그 자리에서 일어나 물러나왔습니다.”

‘‘มหตา ชนกาเยน, สห โลกคฺคนายโก;

อนุสํยายี โส วีโร, มาตุจฺฉํ ยาวโกฏฺฐกํ.

“세상의 지고한 지도자이신 그 영웅께서는 많은 사람과 함께 이모를 성문 앞까지 배웅하셨습니다.”

‘‘ตทา นิปติ ปาเทสุ, โคตมี โลกพนฺธุโน;

สเหว ตาหิ สพฺพาหิ, ปจฺฉิมํ ปาทวนฺทนํ.

“그때 고타미는 모든 비구니와 함께 세상의 친족이신 분의 발 아래 엎드려 마지막으로 발에 절을 올렸습니다.”

‘‘อิทํ ปจฺฉิมกํ มยฺหํ, โลกนาถสฺส ทสฺสนํ;

น ปุโน อมตาการํ, ปสฺสิสฺสามิ มุขํ ตว.

“이것이 세상의 보호자를 뵙는 저의 마지막 모습입니다. 당신의 불사(不死)와 같은 얼굴을 다시는 뵙지 못할 것입니다.”

‘‘น จ เม วนฺทนํ วีร, ตว ปาเท สุโกมเล;

สมฺผุสิสฺสติ โลกคฺค, อชฺช คจฺฉามิ นิพฺพุตึ.

“영웅이시여, 세상의 으뜸이신 분이시여, 저의 절이 당신의 부드러운 발에 닿는 것도 이제 마지막입니다. 저는 오늘 열반에 듭니다.”

‘‘รูเปน กึ ตวาเนน, ทิฏฺเฐ ธมฺเม ยถาตเถ;

สพฺพํ สงฺขตเมเวตํ, อนสฺสาสิกมิตฺตรํ.

“진리대로 법을 보았으니, 당신의 이 육신이 무슨 소용이겠습니까? 형성된 모든 것은 참으로 의지할 곳 없고 덧없는 것입니다.”

‘‘สา สห ตาหิ คนฺตฺวาน, ภิกฺขุนุปสฺสยํ สกํ;

อฑฺฒปลฺลงฺกมาภุชฺช, นิสีทิ ปรมาสเน.

“그녀는 비구니들과 함께 자신의 처소로 가서 가부좌를 틀고 수승한 자리에 앉았습니다.”

‘‘ตทา อุปาสิกา ตตฺถ, พุทฺธสาสนวจฺฉลา;

ตสฺสา ปวตฺตึ สุตฺวาน, อุเปสุํ ปาทวนฺทิกา.

“그때 그곳에 있던 부처님의 가르침을 사랑하는 여신도들이 그 소식을 듣고 그녀의 발에 절하기 위해 다가왔습니다.”

‘‘กเรหิ อุรํ ปหนฺตา, ฉินฺนมูลา ยถา ลตา;

โรทนฺตา กรุณํ รวํ, โสกฏฺฏา ภูมิปาติตา.

“그들은 가슴을 치며 뿌리 뽑힌 덩굴처럼 슬피 울며 통곡하였고, 슬픔에 잠겨 땅바닥에 쓰러졌습니다.”

‘‘มา [Pg.159] โน สรณเท นาเถ, วิหาย คมิ นิพฺพุตึ;

นิปติตฺวาน ยาจาม, สพฺพาโย สิรสา มยํ.

“피난처를 주시는 보호자시여, 저희를 버리고 열반에 들지 마소서. 저희 모두 머리를 조아려 엎드려 간청하나이다.”

‘‘ยา ปธานตมา ตาสํ, สทฺธา ปญฺญา อุปาสิกา;

ตสฺสา สีสํ ปมชฺชนฺตี, อิทํ วจนมพฺรวิ.

“그들 중 신심과 지혜가 가장 뛰어난 여신도의 머리를 쓰다듬으며 고타미는 이렇게 말했습니다.”

‘‘อลํ ปุตฺตา วิสาเทน, มารปาสานุวตฺตินา;

อนิจฺจํ สงฺขตํ สพฺพํ, วิโยคนฺตํ จลาจลํ.

“자식들아, 마라의 올가미를 따르는 절망은 그만두어라. 형성된 모든 것은 무상하고 이별로 끝을 맺으며 흔들리는 것이다.”

‘‘ตโต สา ตา วิสชฺชิตฺวา, ปฐมํ ฌานมุตฺตมํ;

ทุติยญฺจ ตติยญฺจ, สมาปชฺชิ จตุตฺถกํ.

“그 후 그녀는 그들을 보내고 나서 수승한 초선, 제2선, 제3선, 제4선에 들었습니다.”

‘‘อากาสายตนญฺเจว, วิญฺญาณายตนํ ตถา;

อากิญฺจํ เนวสญฺญญฺจ, สมาปชฺชิ ยถากฺกมํ.

“공무변처, 식무변처, 무소유처, 비상비비상처에 순서대로 들었습니다.”

‘‘ปฏิโลเมน ฌานานิ, สมาปชฺชิตฺถ โคตมี;

ยาวตา ปฐมํ ฌานํ, ตโต ยาวจตุตฺถกํ.

“고타미는 역순으로 선정들에 들었다가 다시 초선에 이르렀고, 거기서부터 다시 제4선에 이르렀습니다.”

‘‘ตโต วุฏฺฐาย นิพฺพายิ, ทีปจฺจีว นิราสวา;

ภูมิจาโล มหา อาสิ, นภสา วิชฺชุตา ปติ.

“그 후 선정에서 나와 번뇌 없는 그녀는 등불이 꺼지듯 열반에 들었습니다. 그러자 큰 지진이 일어났고 하늘에서 번개가 떨어졌습니다.”

‘‘ปนาทิตา ทุนฺทุภิโย, ปริเทวึสุ เทวตา;

ปุปฺผวุฏฺฐี จ คคนา, อภิวสฺสถ เมทนึ.

“하늘의 북소리가 울려 퍼지고 신들은 슬퍼하였으며, 하늘에서 꽃비가 내려 대지를 적셨습니다.”

‘‘กมฺปิโต เมรุราชาปิ, รงฺคมชฺเฌ ยถา นโฏ;

โสเกน จาติทีโนว, วิรโว อาสิ สาคโร.

“수미산왕조차 무대 위의 무용수처럼 흔들렸고, 바다는 슬픔에 젖어 비통한 소리를 내었습니다.”

‘‘เทวา นาคาสุรา พฺรหฺมา, สํวิคฺคาหึสุ ตงฺขเณ;

อนิจฺจา วต สงฺขารา, ยถายํ วิลยํ คตา.

“그 순간 신들과 용들과 아수라들과 범천들은 전율하며 ‘형성된 것들은 참으로 무상하구나, 이와 같이 소멸에 이르는구나’라고 말했습니다.”

‘‘ยา เจ มํ ปริวารึสุ, สตฺถุ สาสนการิกา;

ตโยปิ อนุปาทานา, ทีปจฺจิ วิย นิพฺพุตา.

“스승님의 가르침을 실천하며 나를 따랐던 그 비구니들 또한 집착 없이 등불이 꺼지듯 열반에 들었습니다.”

‘‘หา โยคา วิปฺปโยคนฺตา, หานิจฺจํ สพฺพสงฺขตํ;

หา ชีวิตํ วินาสนฺตํ, อิจฺจาสิ ปริเทวนา.

“‘아, 만남은 헤어짐으로 끝나는구나! 아, 모든 형성된 것은 무상하구나! 아, 삶은 사라지는 것이로구나!’ 이와 같은 슬픈 탄식이 흘러나왔습니다.”

‘‘ตโต เทวา จ พฺรหฺมา จ, โลกธมฺมานุวตฺตนํ;

กาลานุรูปํ กุพฺพนฺติ, อุเปตฺวา อิสิสตฺตมํ.

“그 후 신들과 범천들은 세상의 도리를 따라 가장 수승한 성자께 다가가 때에 맞는 예우를 다하였습니다.”

‘‘ตทา [Pg.160] อามนฺตยี สตฺถา, อานนฺทํ สุตสาครํ;

คจฺฉานนฺท นิเวเทหิ, ภิกฺขูนํ มาตุ นิพฺพุตึ.

“그때 스승께서는 배움의 바다와 같은 아난다에게 말씀하셨습니다. ‘가거라, 아난다여. 비구들에게 어머니의 열반을 알려라.’”

‘‘ตทานนฺโท นิรานนฺโท, อสฺสุนา ปุณฺณโลจโน;

คคฺคเรน สเรนาห, สมาคจฺฉนฺตุ ภิกฺขโว.

“그때 아난다는 슬픔에 잠겨 눈에 눈물이 가득한 채, 메인 목소리로 말했습니다. ‘비구들이여, 모이십시오.’”

‘‘ปุพฺพทกฺขิณปจฺฉาสุ, อุตฺตราย จ สนฺติเก;

สุณนฺตุ ภาสิตํ มยฺหํ, ภิกฺขโว สุคโตรสา.

“동쪽, 남쪽, 서쪽 그리고 북쪽 가까이에 계신 분들이여, 여래의 아들들인 비구들이여, 나의 말을 들으십시오.”

‘‘ยา วฑฺฒยิ ปยตฺเตน, สรีรํ ปจฺฉิมํ มุเน;

สา โคตมี คตา สนฺตึ, ตาราว สูริโยทเย.

“지극한 정성으로 성자의 마지막 몸을 길러주신 고타미께서, 해가 뜰 때의 별처럼 평온에 드셨습니다.”

‘‘พุทฺธมาตาปิ ปญฺญตฺตึ, ฐปยิตฺวา คตาสมํ;

น ยตฺถ ปญฺจเนตฺโตปิ, คตึ ทกฺขติ นายโก.

“부처님의 어머니께서도 이름만을 남겨둔 채, 다섯 가지 눈을 가진 인도자조차 그 자취를 볼 수 없는 고요한 경지에 이르셨습니다.”

‘‘ยสฺสตฺถิ สุคเต สทฺธา, โย จ ปิโย มหามุเน;

พุทฺธมาตุสฺส สกฺการํ, กโรตุ สุคโตรโส.

“여래에 대한 믿음이 있고 위대한 성자를 사랑하는 이여, 여래의 아들로서 부처님 어머니께 경의를 표하십시오.”

‘‘สุทูรฏฺฐาปิ ตํ สุตฺวา, สีฆมาคจฺฉุ ภิกฺขโว;

เกจิ พุทฺธานุภาเวน, เกจิ อิทฺธีสุ โกวิทา.

"아주 먼 곳에 있던 비구들도 그 소식을 듣고 서둘러 왔습니다. 어떤 이들은 부처님의 위신력으로, 어떤 이들은 신통에 능숙하여 왔습니다."

‘‘กูฏาคารวเร รมฺเม, สพฺพโสณฺณมเย สุเภ;

มญฺจกํ สมาโรเปสุํ, ยตฺถ สุตฺตาสิ โคตมี.

"아름답고 훌륭하며 온통 황금으로 된 고귀한 중각당(重閣堂)에, 고타미께서 누워 계시는 침상을 올려 모셨습니다."

‘‘จตฺตาโร โลกปาลา เต, อํเสหิ สมธารยุํ;

เสสา สกฺกาทิกา เทวา, กูฏาคาเร สมคฺคหุํ.

"사천왕들이 그것을 어깨로 받쳐 들었고, 제석천을 비롯한 나머지 천신들은 중각당 주위에 모여들었습니다."

‘‘กูฏาคารานิ สพฺพานิ, อาสุํ ปญฺจสตานิปิ;

สรทาทิจฺจวณฺณานิ, วิสฺสกมฺมกตานิ หิ.

"가을 태양의 빛깔을 띠고 비슈바카르마가 만든 오백 개의 중각당들도 모두 그곳에 있었습니다."

‘‘สพฺพา ตาปิ ภิกฺขุนิโย, อาสุํ มญฺเจสุ สายิตา;

เทวานํ ขนฺธมารุฬฺหา, นิยฺยนฺติ อนุปุพฺพโส.

"비구니들도 모두 침상에 누운 채로 천신들의 어깨 위에 올라타서 차례로 나아갔습니다."

‘‘สพฺพโส ฉาทิตํ อาสิ, วิตาเนน นภตฺตลํ;

สตารา จนฺทสูรา จ, ลญฺฉิตา กนกามยา.

"하늘 전체가 천막으로 덮여 있었고, 황금으로 된 달과 해와 별들로 장식되어 있었습니다."

‘‘ปฏากา อุสฺสิตาเนกา, วิตตา ปุปฺผกญฺจุกา;

โอคตากาสปทุมา, มหิยา ปุปฺผมุคฺคตํ.

"수많은 깃발들이 높이 솟아 있고 꽃 덮개들이 펼쳐져 있었으며, 하늘에서는 연꽃이 내려오고 땅에서는 꽃들이 솟아났습니다."

‘‘ทิสฺสนฺติ [Pg.161] จนฺทสูริยา, ปชฺชลนฺติ จ ตารกา;

มชฺฌํ คโตปิ จาทิจฺโจ, น ตาเปสิ สสี ยถา.

"달과 해가 보이고 별들이 빛났으며, 중천에 뜬 태양조차 달처럼 뜨겁지 않았습니다."

‘‘เทวา ทิพฺเพหิ คนฺเธหิ, มาเลหิ สุรภีหิ จ;

วาทิเตหิ จ นจฺเจหิ, สงฺคีตีหิ จ ปูชยุํ.

"천신들은 천상의 향과 향기로운 꽃다발, 그리고 연주와 춤과 노래로 공양을 올렸습니다."

‘‘นาคาสุรา จ พฺรหฺมาโน, ยถาสตฺติ ยถาพลํ;

ปูชยึสุ จ นิยฺยนฺตึ, นิพฺพุตํ พุทฺธมาตรํ.

"용과 아수라와 범천들도 각자의 능력과 힘에 따라, 열반에 드신 부처님의 어머니가 나아가시는 길에 공양을 올렸습니다."

‘‘สพฺพาโย ปุรโต นีตา, นิพฺพุตา สุคโตรสา;

โคตมี นิยฺยเต ปจฺฉา, สกฺกตา พุทฺธโปสิกา.

"열반에 든 부처님의 친딸들인 모든 비구니들이 앞장서 나아갔고, 부처님을 기르신 고타미께서는 존경을 받으며 뒤따라 나아갔습니다."

‘‘ปุรโต เทวมนุชา, สนาคาสุรพฺรหฺมกา;

ปจฺฉา สสาวโก พุทฺโธ, ปูชตฺถํ ยาติ มาตุยา.

"앞에는 천신과 인간들, 용과 아수라와 범천들이 있었고, 뒤에는 제자들과 함께 부처님께서 어머니를 공양하기 위해 가셨습니다."

‘‘พุทฺธสฺส ปรินิพฺพานํ, เนทิสํ อาสิ ยาทิสํ;

โคตมีปรินิพฺพานํ, อเตวจฺฉริยํ อหุ.

"부처님의 반열반도 이와 같지는 않았으니, 고타미의 반열반은 참으로 경이로운 것이었습니다."

‘‘พุทฺโธ พุทฺธสฺส นิพฺพาเน, โนปฏิยาทิ ภิกฺขโว;

พุทฺโธ โคตมินิพฺพาเน, สาริปุตฺตาทิกา ตถา.

"비구들이여, 부처님께서 부처님의 열반을 준비하지는 않으시나, 고타미의 열반에는 부처님과 사리불 등이 그와 같이 하셨습니다."

‘‘จิตกานิ กริตฺวาน, สพฺพคนฺธมยานิ เต;

คนฺธจุณฺณปกิณฺณานิ, ฌาปยึสุ จ ตา ตหึ.

"그들은 온갖 향나무로 화장용 장작더미를 만들고 향 가루를 뿌린 뒤, 그곳에서 그분들을 다비(茶毘)했습니다."

‘‘เสสภาคานิ ฑยฺหึสุ, อฏฺฐี เสสานิ สพฺพโส;

อานนฺโท จ ตทาโวจ, สํเวคชนกํ วโจ.

"나머지 부분들은 타버리고 유골들만 모두 남았을 때, 아난다 존자는 절박함을 일으키는 말을 했습니다."

‘‘โคตมี นิธนํ ยาตา, ฑยฺหญฺจสฺส สรีรกํ;

สงฺเกตํ พุทฺธนิพฺพานํ, น จิเรน ภวิสฺสติ.

"‘고타미께서 서거하셨고 그 몸도 다비되었으니, 부처님의 열반도 머지않아 일어날 징조입니다.’"},{

‘‘ตโต โคตมิธาตูนิ, ตสฺสา ปตฺตคตานิ โส;

อุปนาเมสิ นาถสฺส, อานนฺโท พุทฺธโจทิโต.

그후 부처님의 권고를 받은 아난다는 그녀의 발우에 든 고따미의 사리들을 보호자이신 부처님께 올렸습니다.

‘‘ปาณินา ตานิ ปคฺคยฺห, อโวจ อิสิสตฺตโม;

มหโต สารวนฺตสฺส, ยถา รุกฺขสฺส ติฏฺฐโต.

일곱 번째 선인(부처님)께서는 그것들을 손으로 받들어 올리시고, 마치 견고하게 서 있는 거대한 나무에 대하여 말씀하시듯 말씀하셨습니다.

‘‘โย โส มหตฺตโร ขนฺโธ, ปลุชฺเชยฺย อนิจฺจตา;

ตถา ภิกฺขุนิสงฺฆสฺส, โคตมี ปรินิพฺพุตา.

그 거대한 줄기가 무상함으로 인해 무너지듯이, 비구니 승가의 고따미도 그와 같이 완전한 열반에 들었노라.

‘‘อโห [Pg.162] อจฺฉริยํ มยฺหํ, นิพฺพุตายปิ มาตุยา;

สารีรมตฺตเสสาย, นตฺถิ โสกปริทฺทโว.

오, 참으로 경이롭구나. 나의 어머니께서 열반에 드시고 오직 육신의 사리만이 남았음에도, 내게 슬픔과 비탄은 없구나.

‘‘น โสจิยา ปเรสํ สา, ติณฺณสํสารสาครา;

ปริวชฺชิตสนฺตาปา, สีติภูตา สุนิพฺพุตา.

그녀는 다른 이들에게 슬퍼할 대상이 아니니, 윤회의 바다를 건넜고, 번뇌의 열기를 멀리하여 시원해졌으며, 훌륭하게 열반에 들었기 때문이라.

‘‘ปณฺฑิตาสิ มหาปญฺญา, ปุถุปญฺญา ตเถว จ;

รตฺตญฺญู ภิกฺขุนีนํ สา, เอวํ ธาเรถ ภิกฺขโว.

그녀는 현명하고 대지혜를 갖추었으며 넓은 지혜를 가졌고, 비구니들 중에서 수행의 연륜이 깊은 자였으니, 비구들이여, 이와 같이 기억하라.

‘‘อิทฺธีสุ จ วสี อาสิ, ทิพฺพาย โสตธาตุยา;

เจโตปริยญาณสฺส, วสี อาสิ จ โคตมี.

고따미는 신통들에 자재하였고, 천이통과 타심통에도 자재하였노라.

‘‘ปุพฺเพนิวาสมญฺญาสิ, ทิพฺพจกฺขุ วิโสธิตํ;

สพฺพาสวปริกฺขีณา, นตฺถิ ตสฺสา ปุนพฺภโว.

그녀는 숙명통을 알았고 천안통을 청정히 하였으며, 모든 번뇌가 다하여 그녀에게 다시 태어남은 없노라.

‘‘อตฺถธมฺมนิรุตฺตีสุ, ปฏิภาเน ตเถว จ;

ปริสุทฺธํ อหุ ญาณํ, ตสฺมา โสจนิยา น สา.

의(義)·법(法)·사(辭)·변(辯)에 있어서 지혜가 매우 청정하였으니, 그러므로 그녀는 슬퍼할 대상이 아니니라.

‘‘อโยฆนหตสฺเสว, ชลโต ชาตเวทสฺส;

อนุปุพฺพูปสนฺตสฺส, ยถา น ญายเต คติ.

쇠망치로 두들겨진 후 타오르던 불길이 점차 꺼졌을 때 그 가는 곳을 알 수 없는 것과 같이,

‘‘เอวํ สมฺมา วิมุตฺตานํ, กามพนฺโธฆตารินํ;

ปญฺญาเปตุํ คติ นตฺถิ, ปตฺตานํ อจลํ สุขํ.

이와 같이 바르게 해탈하고 감각적 욕망의 결박과 폭류를 건너 흔들림 없는 행복에 도달한 이들에게는, 그 가는 곳을 규정할 수 없느라.

‘‘อตฺตทีปา ตโต โหถ, สติปฏฺฐานโคจรา;

ภาเวตฺวา สตฺตโพชฺฌงฺเค, ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสถา’’ติ. (อป. เถรี ๒.๒.๙๗-๒๘๘);

그러므로 자신을 섬으로 삼고 사념처를 수행의 영역으로 삼으라. 칠각지를 닦아 괴로움의 끝을 보게 되리라.

มหาปชาปติโคตมีเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

마하빠자빠띠 고따미 테리 게송의 주석이 끝났다.

๗. คุตฺตาเถรีคาถาวณฺณนา

7. 구따 테리 가타 주석

คุตฺเต ยทตฺถํ ปพฺพชฺชาติอาทิกา คุตฺตาย เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺตี อนุกฺกเมน สมฺภตวิโมกฺขสมฺภารา หุตฺวา, ปริปกฺกกุสลมูลา สุคตีสุเยว สํสรนฺตี อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท สาวตฺถิยํ พฺราหฺมณกุเล นิพฺพตฺตา, คุตฺตาติสฺสา นามํ อโหสิ. สา วิญฺญุตํ ปตฺวา อุปนิสฺสยสมฺปตฺติยา โจทิยมานา ฆราวาสํ ชิคุจฺฉนฺตี มาตาปิตโร อนุชานาเปตฺวา มหาปชาปติโคตมิยา สนฺติเก ปพฺพชิ. ปพฺพชิตฺวา [Pg.163] จ วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา ภาวนํ อนุยุญฺชนฺติยา ตสฺสา จิตฺตํ จิรกาลปริจเยน พหิทฺธารมฺมเณ วิธาวติ, เอกคฺคํ นาโหสิ. สตฺถา ทิสฺวา ตํ อนุคฺคณฺหนฺโต, คนฺธกุฏิยํ ยถานิสินฺโนว โอภาสํ ผริตฺวา ตสฺสา อาสนฺเน อากาเส นิสินฺนํ วิย อตฺตานํ ทสฺเสตฺวา โอวทนฺโต –

‘구따여, 무엇을 위해 출가했느냐’로 시작되는 구따 테리의 게송이다. 이분 또한 예전 부처님들 아래서 공덕을 쌓았고, 여러 생에서 해탈의 토대가 되는 선업을 쌓으며 점차 해탈의 자양분을 갖추게 되었다. 선한 뿌리가 성숙하여 선처에만 윤회하다가, 이번 부처님 시대에 사밧띠의 브라만 가문에 태어나 구따라는 이름을 가졌다. 그녀는 분별력을 갖추게 되자 숙세의 인연에 이끌려 재가 생활을 혐오하게 되었고, 부모님의 허락을 받아 마하빠자빠띠 고따미 곁에서 출가하였다. 출가하여 위빳사나를 시작하고 수행에 전념하였으나, 오랫동안 익혀온 습기로 인해 마음이 바깥 대상들로 달려가 집중을 얻지 못했다. 스승께서 이를 보시고 그녀를 돕기 위해, 향실에 앉으신 채로 광명을 내뿜어 그녀의 가까운 공중에 앉아 계신 것처럼 모습을 나타내어 이렇게 훈계하셨다.

๑๖๓.

163.

‘‘คุตฺเต ยทตฺถํ ปพฺพชฺชา, หิตฺวา ปุตฺตํ วสุํ ปิยํ;

ตเมว อนุพฺรูเหหิ, มา จิตฺตสฺส วสํ คมิ.

“구따여, 아들과 사랑하는 재물을 버리고 무엇을 위해 출가했는지, 바로 그것을 닦아라. 마음의 지배를 받지 마라.”

๑๖๔.

164.

‘‘จิตฺเตน วญฺจิตา สตฺตา, มารสฺส วิสเย รตา;

อเนกชาติสํสารํ, สนฺธาวนฺติ อวิทฺทสู.

“마음에 속은 중생들은 마라의 영역을 즐기며, 알지 못하여 수많은 생의 윤회를 거듭한다.”

๑๖๕.

165.

‘‘กามาจฺฉนฺทญฺจ พฺยาปาทํ, สกฺกายทิฏฺฐิเมว จ;

สีลพฺพตปรามาสํ, วิจิกิจฺฉํ จ ปญฺจมํ.

“감각적 욕망과 악의, 그리고 유신견, 계금취, 그리고 다섯 번째인 의심.”

๑๖๖.

166.

‘‘สํโยชนานิ เอตานิ, ปชหิตฺวาน ภิกฺขุนี;

โอรมฺภาคมนียานิ, นยิทํ ปุนเรหิสิ.

“비구니여, 낮은 단계로 인도하는 이러한 결박들을 버리면, 다시는 이곳으로 돌아오지 않으리라.”

๑๖๗.

167.

‘‘ราคํ มานํ อวิชฺชญฺจ, อุทฺธจฺจญฺจ วิวชฺชิย;

สํโยชนานิ เฉตฺวาน, ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสสิ.

“탐욕과 자만과 무명과 들뜸을 멀리하고, 결박들을 끊어 괴로움의 끝을 보리라.”

๑๖๘.

168.

‘‘เขเปตฺวา ชาติสํสารํ, ปริญฺญาย ปุนพฺภวํ;

ทิฏฺเฐว ธมฺเม นิจฺฉาตา, อุปสนฺตา จริสฺสสี’’ติ. – อิมา คาถา อาภาสิ;

“윤회의 태어남을 다하고 다시 태어남을 통찰하여, 현생에서 갈애 없이 평온하게 살아가리라.” — 이 게송들을 읊으셨다.

ตตฺถ ตเมว อนุพฺรูเหหีติ ยทตฺถํ ยสฺส กิเลสปรินิพฺพานสฺส ขนฺธปรินิพฺพานสฺส จ อตฺถาย. หิตฺวา ปุตฺตํ วสุํ ปิยนฺติ ปิยายิตพฺพํ ญาติปริวฏฺฏํ โภคกฺขนฺธญฺจ หิตฺวา มม สาสเน ปพฺพชฺชา พฺรหฺมจริยวาโส อิจฺฉิโต, ตเมว วฑฺเฒยฺยาสิ สมฺปาเทยฺยาสิ. มา จิตฺตสฺส วสํ คมีติ ทีฆรตฺตํ รูปาทิอารมฺมณวเสน วฑฺฒิตสฺส กูฏจิตฺตสฺส วสํ มา คจฺฉิ.

거기서 ‘바로 그것을 닦아라(tameva anubrūhehi)’란 무엇을 위한 것인지, 즉 어떤 번뇌의 완전한 소멸과 오온의 완전한 소멸을 위해서인지를 뜻한다. ‘아들과 사랑하는 재물을 버리고’란 소중히 여겨야 할 친족 무리와 재산의 더미를 버리고 나의 가르침 안에서 출가와 청정행을 서원했으니, 바로 그것을 증장시키고 성취하라는 뜻이다. ‘마음의 지배를 받지 마라’란 오랜 세월 색 등 대상의 힘으로 커진 사악한 마음의 지배 아래 들어가지 말라는 뜻이다.

ยสฺมา จิตฺตํ นาเมตํ มายูปมํ, เยน วญฺจิตา อนฺธปุถุชฺชนา มารวสานุคา สํสารํ นาติวตฺตนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘จิตฺเตน วญฺจิตา’’ติอาทิ.

왜냐하면 마음이란 것은 환상과 같아서, 그것에 속은 눈먼 범부들은 마라의 지배를 따르며 윤회를 벗어나지 못하기 때문이다. 그래서 “마음에 속은” 등으로 말씀하셨다.

สํโยชนานิ [Pg.164] เอตานีติ เอตานิ ‘‘กามจฺฉนฺทญฺจ พฺยาปาท’’นฺติอาทินา ยถาวุตฺตานิ ปญฺจ พนฺธนฏฺเฐน สํโยชนานิ. ปชหิตฺวานาติ อนาคามิมคฺเคน สมุจฺฉินฺทิตฺวา. ภิกฺขุนีติ ตสฺสา อาลปนํ. โอรมฺภาคมนียานีติ รูปารูปธาตุโต เหฏฺฐาภาเค กามธาตุยํ มนุสฺสชีวสฺส หิตานิ อุปการานิ ตตฺถ ปฏิสนฺธิยา ปจฺจยภาวโต. ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. ‘‘โอรมาคมนียานี’’ติ ปาฬิ, โส เอวตฺโถ. นยิทํ ปุนเรหิสีติ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ ปหาเนน อิทํ กามฏฺฐานํ กามภวํ ปฏิสนฺธิวเสน ปุน นาคมิสฺสสิ. ร-กาโร ปทสนฺธิกโร. ‘‘อิตฺถ’’นฺติ วา ปาฬิ, อิตฺถตฺตํ กามภวมิจฺเจว อตฺโถ.

‘이러한 결박들이란’이란 ‘감각적 욕망과 악의’ 등으로 앞서 말한 다섯 가지 묶는 성질의 결박들을 말한다. ‘버리면’이란 아나함도로써 완전히 끊어버림을 말한다. ‘비구니여’는 그녀를 부르는 말이다. ‘낮은 단계로 인도하는’이란 색계와 무색계보다 아래 부분인 욕계에서 인간의 삶에 유익하고 도움이 되는 것들을 말하는데, 그곳에서 재생연결의 원인이 되기 때문이다. ‘m’ 글자는 어구의 연결을 위한 것이다. ‘orāmagamanīyāni’라는 전승도 있는데 의미는 같다. ‘다시는 이곳으로 돌아오지 않으리라’란 하분결을 제거함으로써 재생연결을 통해 이 욕계의 처소인 욕계의 존재로 다시 오지 않을 것이라는 뜻이다. ‘r’ 글자는 어구의 연결을 위한 것이다. ‘itthaṃ’이라는 전승도 있는데, ‘이러한 상태’ 즉 욕계의 존재라는 뜻이다.

ราคนฺติ รูปราคญฺจ อรูปราคญฺจ. มานนฺติ อคฺคมคฺควชฺฌํ มานํ. อวิชฺชญฺจ อุทฺธจฺจญฺจาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. วิวชฺชิยาติ วิปสฺสนาย วิกฺขมฺเภตฺวา. สํโยชนานิ เฉตฺวานาติ เอตานิ รูปราคาทีนิ ปญฺจุทฺธมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ อรหตฺตมคฺเคน สมุจฺฉินฺทิตฺวา. ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสสีติ สพฺพสฺสาปิ วฏฺฏทุกฺขสฺส ปริยนฺตํ ปริโยสานํ ปาปุณิสฺสสิ.

‘탐욕’이란 색계에 대한 탐착과 무색계에 대한 탐착을 말한다. ‘자만’이란 제일 높은 도(아라한도)로 끊어야 할 자만을 말한다. ‘무명과 들뜸’에서도 이와 같은 방식이다. ‘멀리하고’란 위빳사나로 억제함을 말한다. ‘결박들을 끊어’란 이러한 색탐 등의 다섯 가지 상분결을 아라한도로써 완전히 끊어버림을 말한다. ‘괴로움의 끝을 보리라’란 모든 윤회의 괴로움의 한계와 종국에 도달할 것이라는 뜻이다.

เขเปตฺวา ชาติสํสารนฺติ ชาติ สมูลิกสํสารปวตฺตึ ปริโยสาเปตฺวา. นิจฺฉาตาติ นิตฺตณฺหา. อุปสนฺตาติ สพฺพโส กิเลสานํ วูปสเมน อุปสนฺตา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

‘윤회의 태어남을 다하고’란 뿌리를 포함한 윤회의 진행을 끝내는 것을 말한다. ‘갈애 없이’란 갈애가 없는 상태를 말한다. ‘평온하게’란 모든 번뇌의 가라앉음으로 평온해진 것을 말한다. 나머지는 말한 바와 같다.

เอวํ สตฺถารา อิมาสุ คาถาสุ ภาสิตาสุ คาถาปริโยสาเน เถรี สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา อุทานวเสน ภควตา ภาสิตนิยาเมเนว อิมา คาถา อภาสิ. เตเนว ตา เถริยา คาถา นาม ชาตา.

이와 같이 스승께서 이 게송들을 읊으셨을 때, 게송이 끝날 무렵 테리는 무애해와 함께 아라한과를 얻었고, 기쁨에 겨워 세존께서 읊으신 방식 그대로 이 게송들을 읊었다. 그리하여 그것이 그 테리의 게송이 되었다.

คุตฺตาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

구따 테리 가타 주석이 끝났다.

๘. วิชยาเถรีคาถาวณฺณนา

8. 위자야 테리 가타 주석

จตุกฺขตฺตุนฺติอาทิกา วิชยาย เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺตี, อนุกฺกเมน ปริพฺรูหิตกุสลมูลา เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺตี, อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ราชคเห อญฺญตรสฺมึ กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺวา เขมาย [Pg.165] เถริยา คิหิกาเล สหายิกา อโหสิ. สา ตสฺสา ปพฺพชิตภาวํ สุตฺวา ‘‘สาปิ นาม ราชมเหสี ปพฺพชิสฺสติ กิมงฺคํ ปนาห’’นฺติ ปพฺพชิตุกามาเยว หุตฺวา เขมาเถริยา สนฺติกํ อุปสงฺกมิ. เถรี ตสฺสา อชฺฌาสยํ ญตฺวา ตถา ธมฺมํ เทเสสิ, ยถา สํสาเร สํวิคฺคมานสา สาสเน สา อภิปฺปสนฺนา ภวิสฺสติ. สา ตํ ธมฺมํ สุตฺวา สํเวคชาตา ปฏิลทฺธสทฺธา จ หุตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจิ. เถรี ตํ ปพฺพาเชสิ. สา ปพฺพชิตฺวา กตปุพฺพกิจฺจา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา เหตุสมฺปนฺนตาย, น จิรสฺเสว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อุทานวเสน –

‘네 번 다섯 번’으로 시작되는 위자야 테리의 게송이다. 이분 또한 예전 부처님들 아래서 공덕을 쌓았고, 여러 생에서 해탈의 토대가 되는 선업을 쌓으며 점차 선한 뿌리를 키워 천상과 인간계를 윤회하다가, 이번 부처님 시대에 라자가하의 어떤 가문에서 태어나 분별력을 갖추게 되자 케마 테리의 재가 시절 친구가 되었다. 그녀는 케마 테리가 출가했다는 소식을 듣고 “왕비조차 출가했는데 하물며 나는 어떠하랴”라며 출가하고 싶은 마음이 생겨 케마 테리를 찾아갔다. 테리는 그녀의 성향을 알고, 그녀가 윤회에 대해 두려움을 느끼고 가르침에 깊은 신심을 갖도록 법을 설해 주었다. 그녀는 그 법을 듣고 전율을 느끼고 신심을 얻어 출가를 요청했다. 테리는 그녀를 출가시켰다. 그녀는 출가하여 예비 수행을 마친 뒤 위빳사나를 시작했고, 과거의 원인이 구족된 덕분에 오래지 않아 무애해와 함께 아라한과를 얻었다. 자신의 수행을 되돌아보며 기쁨에 겨워 다음과 같이 읊었다.

๑๖๙.

169.

‘‘จตุกฺขตฺตุํ ปญฺจกฺขตฺตุํ, วิหารา อุปนิกฺขมึ;

อลทฺธา เจตโส สนฺตึ, จิตฺเต อวสวตฺตินี.

“네 번이나 다섯 번이나 거처를 나섰네. 마음의 평온을 얻지 못한 채, 마음의 지배를 받으며.”

๑๗๐.

170.

‘‘ภิกฺขุนึ อุปสงฺกมฺม, สกฺกจฺจํ ปริปุจฺฉหํ;

สา เม ธมฺมมเทเสสิ, ธาตุอายตนานิ จ.

“비구니에게 다가가 정중히 물었네. 그녀는 나에게 법과 요소와 감관을 가르쳐 주었네.”

๑๗๑.

171.

‘‘จตฺตาริ อริยสจฺจานิ, อินฺทฺริยานิ พลานิ จ;

โพชฺฌงฺคฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ, อุตฺตมตฺถสฺส ปตฺติยา.

“최상의 목적을 달성하기 위해, 사성제와 기능들과 힘들과 보리분법과 팔정도를 가르쳐 주었네.”

๑๗๒.

172.

‘‘ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา, กโรนฺตี อนุสาสนึ;

รตฺติยา ปุริเม ยาเม, ปุพฺพชาติมนุสฺสรึ.

“그녀의 말을 듣고 훈계대로 행하며, 밤의 첫 부분에 전생을 기억했네.”

๑๗๓.

173.

‘‘รตฺติยา มชฺฌิเม ยาเม, ทิพฺพจกฺขุํ วิโสธยึ;

รตฺติยา ปจฺฉิเม ยาเม, ตโมขนฺธํ ปทาลยึ.

“밤의 중간 부분에 천안을 청정히 하였고, 밤의 마지막 부분에 무명의 어둠을 깨뜨렸네.”

๑๗๔.

174.

‘‘ปีติสุเขน จ กายํ, ผริตฺวา วิหรึ ตทา;

สตฺตมิยา ปาเท ปสาเรสึ, ตโมขนฺธํ ปทาลิยา’’ติ. –

“그때 나는 희열과 행복으로 몸을 가득 채워 머물렀으며, 일곱째 날에 어둠의 무더기(무명)를 깨뜨리고 발을 뻗었습니다.”

อิมา คาถา อภาสิ.

이 게송들을 읊었다.

ตตฺถ ภิกฺขุนินฺติ เขมาเถรึ สนฺธาย วทติ.

거기서 ‘비구니여’라는 것은 케마 장로니를 지칭하여 말하는 것이다.

โพชฺฌงฺคฏฺฐงฺคิกํ มคฺคนฺติ สตฺตโพชฺฌงฺคญฺจ อฏฺฐงฺคิกญฺจ อริยมคฺคํ. อุตฺตมตฺถสฺส ปตฺติยาติ อรหตฺตสฺส นิพฺพานสฺเสว วา ปตฺติยา อธิคมาย.

‘칠각지와 팔정도의 길’이란 일곱 가지 깨달음의 구성 요소와 여덟 가지 성스러운 도를 의미한다. ‘최상의 목적을 얻기 위하여’란 아라한과나 열반의 증득을 의미한다.

ปีติสุเขนาติ [Pg.166] ผลสมาปตฺติปริยาปนฺนาย ปีติยา สุเขน จ. กายนฺติ ตํสมฺปยุตฺตํ นามกายํ ตทนุสาเรน รูปกายญฺจ. ผริตฺวาติ ผุสิตฺวา พฺยาเปตฺวา วา. สตฺตมิยา ปาเท ปสาเรสินฺติ วิปสฺสนาย อารทฺธทิวสโต สตฺตมิยํ ปลฺลงฺกํ ภินฺทิตฺวา ปาเท ปสาเรสึ. กถํ? ตโมขนฺธํ ปทาลิย, อปฺปทาลิตปุพฺพํ โมหกฺขนฺธํ อคฺคมคฺคญาณาสินา ปทาเลตฺวา. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

‘희열과 행복으로’란 과등지(果等至)에 포함된 희열과 행복을 말한다. ‘몸’이란 그것과 결합된 정신의 몸(명신)과 그에 따른 물질의 몸(색신)을 말한다. ‘가득 채워’란 접촉하거나 두루 퍼지게 함을 의미한다. ‘일곱째 날에 발을 뻗었다’란 위빳사나를 시작한 날로부터 일곱째 날에 가부좌를 풀고 발을 뻗었음을 의미한다. 어떻게? ‘어둠의 무더기를 깨뜨리고’ 즉, 이전에는 깨뜨리지 못했던 어리석음의 무더기를 제일 높은 도(아라한도)의 지혜라는 칼로 깨뜨린 뒤에 그렇게 한 것이다. 나머지는 앞에서 설명한 방식과 같다.

วิชยาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

위자야 장로니 게송 주해(위자야테리가타완나나)가 끝났다.

ฉกฺกนิปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

여섯 개 모음 주해(육집주해)가 끝났다.

๗. สตฺตกนิปาโต

7. 일곱 개 모음(칠집)

๑. อุตฺตราเถรีคาถาวณฺณนา

1. 웃따라 장로니 게송 주해(웃따라테리가타완나나)

สตฺตกนิปาเต [Pg.167] มุสลานิ คเหตฺวานาติ อุตฺตราย เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺตี, อนุกฺกเมน สมฺภาวิตกุสลมูลา สมุปจิตวิโมกฺขสมฺภารา ปริปกฺกวิมุตฺติปริปาจนียธมฺมา หุตฺวา, อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท สาวตฺถิยํ อญฺญตรสฺมึ กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา อุตฺตราติ ลทฺธนามา อนุกฺกเมน วิญฺญุตํ ปตฺวา ปฏาจาราย เถริยา สนฺติกํ อุปสงฺกมิ. เถรี ตสฺสา ธมฺมํ กเถสิ. สา ธมฺมํ สุตฺวา สํสาเร ชาตสํเวคา สาสเน อภิปฺปสนฺนา หุตฺวา ปพฺพชิ. ปพฺพชิตฺวา จ กตปุพฺพกิจฺจา ปฏาจาราย เถริยา สนฺติเก วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา ภาวนมนุยุญฺชนฺตี อุปนิสฺสยสมฺปนฺนตาย อินฺทฺริยานํ ปริปากํ คตตฺตา จ น จิรสฺเสว วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. อรหตฺตํ ปน ปตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อุทานวเสน –

일곱 개 모음의 ‘절굿공이를 들고서’는 웃따라 장로니의 게송이다. 그녀 역시 이전 부처님들 처소에서 공덕을 쌓고 여러 생에서 윤회로부터 벗어날 의지처인 선업을 쌓아왔으며, 점차적으로 선한 뿌리를 배양하고 해탈의 자양분을 모아 해탈을 성숙시킬 법이 무르익게 되었다. 이번 부처님 시대에 사밧티의 어떤 가문에서 태어나 웃따라라는 이름을 얻었다. 점차 지혜를 갖추게 되어 파타차라 장로니를 찾아갔다. 장로니는 그녀에게 법을 설했다. 그녀는 법을 듣고 윤회에 대해 혐오감을 느껴 교단에 신심을 일으켜 출가했다. 출가하여 전행(前行)을 마치고 파타차라 장로니 곁에서 위빳사나를 시작하여 수행에 전념하였다. 의지처가 구족되고 감관이 성숙했기에 머지않아 위빳사나를 정진시켜 사무애해와 함께 아라한과를 얻었다. 아라한과를 얻은 뒤 자신의 수행을 되돌아보며 찬탄(우다나)의 의미로 다음과 같이 말했다.

๑๗๕.

175.

‘‘มุสลานิ คเหตฺวาน, ธญฺญํ โกฏฺเฏนฺติ มาณวา;

ปุตฺตทารานิ โปเสนฺตา, ธนํ วินฺทนฺติ มาณวา.

“절굿공이를 들고서 젊은이들은 곡식을 찧네. 처자식을 부양하며 젊은이들은 재물을 얻네.”

๑๗๖.

176.

‘‘ฆเฏถ พุทฺธสาสเน, ยํ กตฺวา นานุตปฺปติ;

ขิปฺปํ ปาทานิ โธวิตฺวา, เอกมนฺตํ นิสีทถ.

“행한 뒤에 후회하지 않을 부처님의 가르침에 힘쓰라. 속히 발을 씻고 한곳에 앉으라.”

๑๗๗.

177.

‘‘จิตฺตํ อุปฏฺฐเปตฺวาน, เอกคฺคํ สุสมาหิตํ;

ปจฺจเวกฺขถ สงฺขาเร, ปรโต โน จ อตฺตโต.

“마음을 확립하여 한곳에 집중하고 잘 안정시킨 뒤, 형성된 것들(행)을 남의 것처럼 관찰하고 자아로 보지 말라.”

๑๗๘.

178.

‘‘ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา, ปฏาจารานุสาสนึ;

ปาเท ปกฺขาลยิตฺวาน, เอกมนฺเต อุปาวิสึ.

“나는 파타차라의 훈계인 그녀의 말을 듣고서, 발을 씻고 한곳에 앉았다.”

๑๗๙.

179.

‘‘รตฺติยา ปุริเม ยาเม, ปุพฺพชาติมนุสฺสรึ;

รตฺติยา มชฺฌิเม ยาเม, ทิพฺพจกฺขุํ วิโสธยึ.

“밤의 초경에 나는 전생을 기억했고, 밤의 중경에 천안을 정화했다.”

๑๘๐.

180.

‘‘รตฺติยา ปจฺฉิเม ยาเม, ตโมกฺขนฺธํ ปทาลยึ;

เตวิชฺชา อถ วุฏฺฐาสึ, กตา เต อนุสาสนี.

“밤의 후경에 어둠의 무더기를 깨뜨렸으니, 삼명을 얻어 일어났다. 당신의 훈계는 이루어졌다.”

๑๘๑.

181.

‘‘สกฺกํว [Pg.168] เทวา ติทสา, สงฺคาเม อปราชิตํ;

ปุรกฺขตฺวา วิหสฺสามิ, เตวิชฺชามฺหิ อนาสวา’’ติ. –

“삼십삼천의 신들이 전쟁에서 패배하지 않는 제석천을 앞세우듯, 나 또한 삼명을 갖추고 번뇌 없이 당신을 앞세워 머물리라.”

อิมา คาถา อภาสิ.

이 게송들을 읊었다.

ตตฺถ จิตฺตํ อุปฏฺฐเปตฺวานาติ ภาวนาจิตฺตํ กมฺมฏฺฐาเน อุปฏฺฐเปตฺวา. กถํ? เอกคฺคํ สุสมาหิตํ ปจฺจเวกฺขถาติ ปฏิปตฺตึ อเวกฺขถ, สงฺขาเร อนิจฺจาติปิ, ทุกฺขาติปิ, อนตฺตาติปิ ลกฺขณตฺตยํ วิปสฺสถาติ อตฺโถ. อิทญฺจ โอวาทกาเล อตฺตโน อญฺเญสญฺจ ภิกฺขุนีนํ เถริยาทีนํ โอวาทสฺส อนุวาทวเสน วุตฺตํ. ปฏาจารานุสาสนินฺติ ปฏาจาราย เถริยา อนุสิฏฺฐึ. ‘‘ปฏาจาราย สาสน’’นฺติปิ วา ปาโฐ.

거기서 ‘마음을 확립하여’란 수행하는 마음을 명상 주제에 확립하는 것이다. 어떻게? ‘한곳에 집중하여 잘 안정시킨 뒤 관찰하라’는 것은 자신의 수행을 살피라는 것이니, 형성된 것들을 무상, 고, 무아라는 세 가지 특성으로 통찰하라는 뜻이다. 이것은 훈계할 때 자신과 다른 비구니들, 장로니들에게 내린 훈계를 다시 읊는 방식으로 말해진 것이다. ‘파타차라의 훈계’란 파타차라 장로니의 가르침을 말한다. ‘파타차라의 가르침’이라는 읽기 방식도 있다.

อถ วุฏฺฐาสินฺติ เตวิชฺชาภาวปฺปตฺติโต ปจฺฉา อาสนโต วุฏฺฐาสึ. อยมฺปิ เถรี เอกทิวสํ ปฏาจาราย เถริยา สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ โสเธตฺวา อตฺตโน วสนฏฺฐานํ ปวิสิตฺวา ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสีทิ. ‘‘น ตาวิมํ ปลฺลงฺกํ ภินฺทิสฺสามิ, ยาว เม น อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจตี’’ติ นิจฺฉยํ กตฺวา สมฺมสนํ อารภิตฺวา, อนุกฺกเมน วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา มคฺคปฏิปาฏิยา อภิญฺญาปฏิสมฺภิทาปริวารํ อรหตฺตํ ปตฺวา เอกูนวีสติยา ปจฺจเวกฺขณาญาณาย ปวตฺตาย ‘‘อิทานิมฺหิ กตกิจฺจา’’ติ โสมนสฺสชาตา อิมา คาถา อุทาเนตฺวา ปาเท ปสาเรสิ อรุณุคฺคมนเวลายํ. ตโต สมฺมเทว วิภาตาย รตฺติยา เถริยา สนฺติกํ อุปคนฺตฺวา อิมา คาถา ปจฺจุทาหาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘กตา เต อนุสาสนี’’ติอาทิ. เสสํ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

‘그 후 일어났다’란 삼명의 상태를 얻은 뒤 자리에서 일어났음을 의미한다. 이 장로니 또한 어느 날 파타차라 장로니 곁에서 명상 주제를 점검받고 자신의 거처로 들어가 가부좌를 틀고 앉았다. ‘내 번뇌가 취착 없이 소멸될 때까지 이 가부좌를 풀지 않으리라’고 결심하고 관찰을 시작하여, 점차 위빳사나를 정진시켜 도의 순서에 따라 신통과 사무애해를 갖춘 아라한과를 얻었다. 열아홉 가지 반조의 지혜가 일어났을 때 ‘이제 나는 할 일을 마쳤다’며 희열에 차서 이 게송들을 읊고 새벽녘에 발을 뻗었다. 그 후 밤이 완전히 밝았을 때 장로니를 찾아가 이 게송들을 다시 읊어 드렸다. 그래서 ‘당신의 훈계는 이루어졌다’ 등의 말이 나온 것이다. 나머지는 모두 앞에서 설명한 방식과 같다.

อุตฺตราเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

웃따라 장로니 게송 주해(웃따라테리가타완나나)가 끝났다.

๒. จาลาเถรีคาถาวณฺณนา

2. 짤라 장로니 게송 주해(짤라테리가타완나나)

สตึ อุปฏฺฐเปตฺวานาติอาทิกา จาลาย เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินิตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท มคเธสุ นาลกคาเม รูปสาริพฺราหฺมณิยา กุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺติ. ตสฺสา นามคฺคหณทิวเส จาลาติ นามํ อกํสุ, ตสฺสา กนิฏฺฐาย อุปจาลาติ, อถ ตสฺสา กนิฏฺฐาย สีสูปจาลาติ[Pg.169]. อิมา ติสฺโสปิ ธมฺมเสนาปติสฺส กนิฏฺฐภคินิโย, อิมาสํ ปุตฺตานมฺปิ ติณฺณํ อิทเมว นามํ. เย สนฺธาย เถรคาถาย ‘‘จาเล อุปจาเล สีสูปจาเล’’ติ (เถรคา. ๔๒) อาคตํ.

‘마음을 확립하여’ 등으로 시작하는 것은 짤라 장로니의 게송이다. 그녀 역시 이전 부처님들 처소에서 공덕을 쌓고 여러 생에서 윤회로부터 벗어날 선업을 쌓아왔으며, 이번 부처님 시대에 마가다국의 날라까 마을에서 루빠사리 바라문 여인의 태에서 태어났다. 그녀의 이름을 짓는 날에 ‘짤라’라는 이름을 지어주었고, 그녀의 여동생은 ‘우빠짤라’, 그 아래 여동생은 ‘시수빠짤라’였다. 이 세 사람 모두 법의 장군(사리뿟따)의 여동생들이다. 이들의 아들 세 명도 이와 같은 이름을 가졌는데, 이를 지칭하여 장로게에 ‘짤라, 우빠짤라, 시수빠짤라’라고 나온다.

อิมา ปน ติสฺโสปิ ภคินิโย ‘‘ธมฺมเสนาปติ ปพฺพชี’’ติ สุตฺวา ‘‘น หิ นูน โส โอรโก ธมฺมวินโย, น สา โอริกา ปพฺพชฺชา, ยตฺถ อมฺหากํ อยฺโย ปพฺพชิโต’’ติ อุสฺสาหชาตา ติพฺพจฺฉนฺทา อสฺสุมุขํ รุทมานํ ญาติปริชนํ ปหาย ปพฺพชึสุ. ปพฺพชิตฺวา จ ฆเฏนฺติโย วายมนฺติโย นจิรสฺเสว อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. อรหตฺตํ ปน ปตฺวา นิพฺพานสุเขน ผลสุเขน วิหรนฺติ.

이 세 자매는 ‘법의 장군이 출가했다’는 말을 듣고서 ‘우리 오라버니가 출가한 곳이라면 분명 하찮은 법과 율이 아닐 것이며, 하찮은 출가가 아닐 것이다’라며 신심을 일으켰고, 눈물을 흘리며 우는 친척들을 뒤로하고 출가했다. 출가하여 힘쓰고 정진하여 머지않아 아라한과를 얻었다. 아라한과를 얻은 뒤에는 열반의 행복과 과의 행복으로 머물렀다.

ตาสุ จาลา ภิกฺขุนี เอกทิวสํ ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺตา อนฺธวนํ ปวิสิตฺวา ทิวาวิหารํ นิสีทิ. อถ นํ มาโร อุปสงฺกมิตฺวา กาเมหิ อุปเนสิ. ยํ สนฺธาย สุตฺเต วุตฺตํ –

그들 중 짤라 비구니는 어느 날 식사 후에 탁발에서 돌아와 안다 숲으로 들어가 낮 동안의 명상을 위해 앉았다. 그때 마라가 그녀에게 다가와 감각적 욕망으로 유혹하려 했다. 그것을 지칭하여 경전에서 다음과 같이 설해졌다.

‘‘อถ โข จาลา ภิกฺขุนี ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรํ อาทาย สาวตฺถึ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. สาวตฺถิยํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺตา เยน อนฺธวนํ, เตนุปสงฺกมิ ทิวาวิหาราย. อนฺธวนํ อชฺโฌคาเหตฺวา อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล ทิวาวิหารํ นิสีทิ. อถ โข มาโร ปาปิมา เยน จาลา ภิกฺขุนี, เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา จาลํ ภิกฺขุนึ เอตทโวจา’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๖๗).

그때 찰라 비구니는 오전에 옷을 입고 발우와 가사를 수하고 사왓티로 탁발을 하러 들어갔다. 사왓티에서 탁발을 마치고 공양 후에 돌아와 낮 동안 머물기 위해 안다와나로 갔다. 안다와나 깊숙이 들어가서 어떤 나무 아래에 낮 동안 머물기 위해 앉았다. 그때 사악한 마라가 찰라 비구니가 있는 곳으로 다가갔다. 다가가서 찰라 비구니에게 이와 같이 말했다.

อนฺธวนมฺหิ ทิวาวิหารํ นิสินฺนํ มาโร อุปสงฺกมิตฺวา พฺรหฺมจริยวาสโต วิจฺฉินฺทิตุกาโม ‘‘กํ นุ อุทฺทิสฺส มุณฺฑาสี’’ติอาทึ ปุจฺฉิ. อถสฺส สตฺถุ คุเณ ธมฺมสฺส จ นิยฺยานิกภาวํ ปกาเสตฺวา อตฺตโน กตกิจฺจภาววิภาวเนน ตสฺส วิสยาติกฺกมํ ปเวเทสิ. ตํ สุตฺวา มาโร ทุกฺขี ทุมฺมโน ตตฺเถวนฺตรธายิ. อถ สา อตฺตนา มาเรน จ ภาสิตา คาถา อุทานวเสน กเถนฺตี –

안다와나에서 낮 동안 머물기 위해 앉아 있는 그녀에게 마라가 다가가서 청정범행의 삶에서 떼어놓고자 하여 '누구를 위해 머리를 깎았는가?'라는 등으로 물었다. 그러자 그녀는 스승의 덕과 가르침의 해탈로 이끄는 성질을 밝히고, 자신의 할 일을 다 마쳤음을 드러냄으로써 마라의 영역을 벗어났음을 알렸다. 그것을 듣고 마라는 괴로워하고 실망하여 바로 그곳에서 사라졌다. 그 후 그녀는 자신과 마라가 말한 게송들을 우다나(감흥어)의 형식으로 말하였다.

๑๘๒.

182.

‘‘สตึ อุปฏฺฐเปตฺวาน, ภิกฺขุนี ภาวิตินฺทฺริยา;

ปฏิวิชฺฌิ ปทํ สนฺตํ, สงฺขารูปสมํ สุขํ.

마음챙김을 확립하고, 감관을 닦은 비구니는 평온한 경지인 형성의 가라앉음의 행복을 꿰뚫어 알았네.

๑๘๓.

183.

‘‘กํ [Pg.170] นุ อุทฺทิสฺส มุณฺฑาสิ, สมณี วิย ทิสฺสติ;

น จ โรเจสิ ปาสณฺเฑ, กิมิทํ จรสิ โมมุหา.

누구를 위해서 머리를 깎았는가? 수행녀처럼 보이는데, 다른 종파들을 좋아하지 않으니, 어찌하여 이토록 어리석게 다니는가?

๑๘๔.

184.

‘‘อิโต พหิทฺธา ปาสณฺฑา, ทิฏฺฐิโย อุปนิสฺสิตา;

น เต ธมฺมํ วิชานนฺติ, น เต ธมฺมสฺส โกวิทา.

이 가르침 밖의 종파들은 견해에 의지하고 있으니, 그들은 법을 알지 못하고 법에 정통하지 못하네.

๑๘๕.

185.

‘‘อตฺถิ สกฺยกุเล ชาโต, พุทฺโธ อปฺปฏิปุคฺคโล;

โส เม ธมฺมมเทเสสิ, ทิฏฺฐีนํ สมติกฺกมํ.

사캬 족에 태어나신 부처님, 비길 데 없는 분이 계시네. 그분께서 나에게 견해들을 뛰어넘는 법을 설해주셨네.

๑๘๖.

186.

‘‘ทุกฺขํ ทุกฺขสมุปฺปาทํ, ทุกฺขสฺส จ อติกฺกมํ;

อริยํ จฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ, ทุกฺขูปสมคามินํ.

괴로움과 괴로움의 발생, 괴로움의 뛰어넘음, 그리고 괴로움의 가라앉음으로 인도하는 성스러운 여덟 가지 길을 (설해주셨네).

๑๘๗.

187.

‘‘ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา, วิหรึ สาสเน รตา;

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

그분의 말씀을 듣고 나는 가르침 안에서 즐거워하며 머물렀네. 세 가지 지혜를 얻었으니, 부처님의 가르침을 완수하였네.

๑๘๘.

188.

‘‘สพฺพตฺถ วิหตา นนฺที, ตโมกฺขนฺโธ ปทาลิโต;

เอวํ ชานาหิ ปาปิม, นิหโต ตฺวมสิ อนฺตกา’’ติ. –

모든 곳에서 즐거움은 파괴되었고, 어둠의 덩어리는 찢겨졌네. 사악한 자여, 이와 같이 알라. 죽음의 신이여, 그대는 패배하였노라.

อิมา คาถา อภาสิ.

이 게송들을 읊었다.

ตตฺถ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวานาติ สติปฏฺฐานภาวนาวเสน กายาทีสุ อสุภทุกฺขานิจฺจานตฺตวเสน สตึ สุฏฺฐุ อุปฏฺฐิตํ กตฺวา. ภิกฺขุนีติ อตฺตานํ สนฺธาย วทติ. ภาวิตินฺทฺริยาติ อริยมคฺคภาวนาย ภาวิตสทฺธาทิปญฺจินฺทฺริยา. ปฏิวิชฺฌิ ปทํ สนฺตนฺติ สนฺตํ ปทํ นิพฺพานํ สจฺฉิกิริยาปฏิเวเธน ปฏิวิชฺฌิ สจฺฉากาสิ. สงฺขารูปสมนฺติ สพฺพสงฺขารานํ อุปสมเหตุภูตํ. สุขนฺติ อจฺจนฺตสุขํ.

거기서 '마음챙김을 확립하고'란 사념처 수행을 통하여 몸 등에 대해 부정, 고, 무상, 무아의 관점에서 마음챙김을 잘 확립하여라는 뜻이다. '비구니'는 자신을 가리켜 말하는 것이다. '감관을 닦은'이란 성스러운 도의 수행으로 믿음 등의 다섯 가지 감관을 닦은 것을 말한다. '평온한 경지를 꿰뚫어 알았네'란 평온한 경지인 열반을 실증의 통찰로 꿰뚫어 보아 체득했다는 뜻이다. '형성의 가라앉음'이란 모든 형성의 가라앉음의 원인이 되는 것을 말한다. '행복'이란 절대적인 행복을 의미한다.

‘‘กํ นุ อุทฺทิสฺสา’’ติ คาถา มาเรน วุตฺตา. ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ – อิมสฺมึ โลเก พหู สมยา เตสญฺจ เทเสตาโร พหู เอว ติตฺถกรา, เตสุ กํ นุ โข ตฺวํ อุทฺทิสฺส มุณฺฑาสิ มุณฺฑิตเกสา อสิ. น เกวลํ มุณฺฑาว, อถ โข กาสาวธารเณน จ สมณี วิย ทิสฺสติ. น จ โรเจสิ ปาสณฺเฑติ ตาปสปริพฺพาชกาทีนํ อาทาสภูเต ปาสณฺเฑ เต เต สมยนฺตเร เนว โรเจสิ. กิมิทํ จรสิ โมมุหาติ กึ นามิทํ, ยํ ปาสณฺฑวิหิตํ อุชุํ นิพฺพานมคฺคํ ปหาย อชฺช กาลิกํ กุมคฺคํ ปฏิปชฺชนฺตี อติวิย มูฬฺหา จรสิ ปริพฺภมสีติ.

'누구를 위해서'라는 게송은 마라가 한 말이다. 거기서 요약된 의미는 다음과 같다. 이 세상에는 많은 교설이 있고 그것을 설하는 많은 외도 스승들이 있는데, 그들 중 누구를 위해 그대는 머리를 깎았는가 하는 것이다. 단지 머리만 깎은 것이 아니라 가사를 수함으로써 '수행녀처럼 보인다'고 한 것이다. '다른 종파들을 좋아하지 않으니'란 유행자 등의 거울이 되는 여러 종파와 그 교설들을 좋아하지 않는다는 뜻이다. '어찌하여 이토록 어리석게 다니는가'란 어찌하여 종파들에서 규정한 곧은 열반의 길을 버리고 지금 이 순간의 잘못된 길로 들어서서 이토록 매우 어리석게 방황하며 다니느냐는 말이다.

ตํ [Pg.171] สุตฺวา เถรี ปฏิวจนทานมุเขน ตํ ตชฺเชนฺตี ‘‘อิโต พหิทฺธา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อิโต พหิทฺธา ปาสณฺฑา นาม อิโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาสนโต พหิทฺธา กุฏีสกพหุการาทิกา. เต หิ สตฺตานํ ตณฺหาปาสํ ทิฏฺฐิปาสญฺจ เฑนฺติ โอฑฺเฑนฺตีติ ปาสณฺฑาติ วุจฺจติ. เตนาห – ‘‘ทิฏฺฐิโย อุปนิสฺสิตา’’ติ สสฺสตทิฏฺฐิคตานิ อุเปจฺจ นิสฺสิตา, ทิฏฺฐิคตานิ อาทิยึสูติ อตฺโถ. ยทคฺเคน จ ทิฏฺฐิสนฺนิสฺสิตา, ตทคฺเคน ปาสณฺฑสนฺนิสฺสิตา. น เต ธมฺมํ วิชานนฺตีติ เย ปาสณฺฑิโน สสฺสตทิฏฺฐิคตสนฺนิสฺสิตา ‘‘อยํ ปวตฺติ เอวํ ปวตฺตตี’’ติ ปวตฺติธมฺมมฺปิ ยถาภูตํ น วิชานนฺติ. น เต ธมฺมสฺส โกวิทาติ ‘‘อยํ นิวตฺติ เอวํ นิวตฺตตี’’ติ นิวตฺติธมฺมสฺสาปิ อกุสลา, ปวตฺติธมฺมมคฺเคปิ หิ เต สํมูฬฺหา, กิมงฺคํ ปน นิวตฺติธมฺเมติ.

그것을 듣고 장로니는 대답하는 형식을 통해 그를 꾸짖으며 '이 밖의 종파들은' 등을 말하였다. 거기서 '이 밖의 종파들'이란 이 정등각자의 가르침 밖의 쿠티사카나 바후카라 등을 말한다. 그것들은 중생들을 갈애의 덫과 견해의 덫으로 옭아매기 때문에 종파(pāsaṇḍa)라고 불린다. 그래서 '견해에 의지하고 있으니'라고 말한 것이니, 상견에 의지하고 견해를 취했다는 뜻이다. 견해에 의지하는 만큼 종파에 의지하는 것이다. '그들은 법을 알지 못하고'란 상견에 의지한 종파들이 '이 발생은 이와 같이 일어난다'는 발생의 법조차 여실히 알지 못함을 뜻한다. '법에 정통하지 못하네'란 '이 소멸은 이와 같이 일어난다'는 소멸의 법에도 서툴다는 것이니, 발생하는 법의 길에서도 미혹되어 있는데 하물며 소멸하는 법에 대해서는 어떠하겠는가라는 뜻이다.

เอวํ ปาสณฺฑวาทานํ อนิยฺยานิกตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ กํ นุ อุทฺทิสฺส มุณฺฑาสีติ ปญฺหํ วิสฺสชฺเชตุํ ‘‘อตฺถิ สกฺยกุเล ชาโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ทิฏฺฐีนํ สมติกฺกมนฺติ สพฺพาสํ ทิฏฺฐีนํ สมติกฺกมนุปายํ ทิฏฺฐิชาลวินิเวฐนํ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

이와 같이 종파들의 주장이 해탈로 이끌지 못함을 보이고, 이제 '누구를 위해 머리를 깎았는가'라는 질문에 답하기 위해 '사캬 족에 태어나신' 등을 말하였다. 거기서 '견해들을 뛰어넘는'이란 모든 견해를 뛰어넘는 방법인 견해의 그물을 벗어나는 것을 말한다. 나머지는 말한 바와 같다.

จาลาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

찰라 장로니 게송 주석이 끝났다.

๓. อุปจาลาเถรีคาถาวณฺณนา

3. 우파찰라 장로니 게송 주석

สติมตีติอาทิกา อุปจาลาย เถริยา คาถา. ตสฺสา วตฺถุ จาลาย เถริยา วตฺถุมฺหิ วุตฺตเมว. อยมฺปิ หิ จาลา วิย ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อรหตฺตํ ปตฺวา อุทาเนนฺตี –

'마음챙김이 있고' 등으로 시작되는 게송은 우파찰라 장로니의 것이다. 그녀의 이야기는 찰라 장로니의 이야기에서 말한 것과 같다. 그녀 역시 찰라처럼 출가하여 위빳사나를 확립하고 아라한과를 얻어 감흥어를 읊으며—

๑๘๙.

189.

‘‘สติมตี จกฺขุมตี, ภิกฺขุนี ภาวิตินฺทฺริยา;

ปฏิวิชฺฌิ ปทํ สนฺตํ, อกาปุริสเสวิต’’นฺติ. –

마음챙김이 있고 안목이 있으며 감관을 닦은 비구니는 하열하지 않은 인간들이 누리는 평온한 경지를 꿰뚫어 알았네.

อิมํ คาถํ อภาสิ.

이 게송을 읊었다.

ตตฺถ สติมตีติ สติสมฺปนฺนา, ปุพฺพภาเค ปรเมน สติเนปกฺเกน สมนฺนาคตา หุตฺวา ปจฺฉา อริยมคฺคสฺส ภาวิตตฺตา สติเวปุลฺลปฺปตฺติยา อุตฺตมาย สติยา สมนฺนาคตาติ อตฺโถ. จกฺขุมตีติ ปญฺญาจกฺขุนา สมนฺนาคตา, อาทิโต อุทยตฺถคามินิยา ปญฺญาย อริยาย นิพฺเพธิกาย สมนฺนาคตา [Pg.172] หุตฺวา ปญฺญาเวปุลฺลปฺปตฺติยา ปรเมน ปญฺญาจกฺขุนา สมนฺนาคตาติ วุตฺตํ โหติ. อกาปุริสเสวิตนฺติ อลามกปุริเสหิ อุตฺตมปุริเสหิ อริเยหิ พุทฺธาทีหิ เสวิตํ.

거기서 '마음챙김이 있고'란 마음챙김을 구족한 것이니, 수행의 초기 단계에서 최상의 마음챙김과 통찰을 갖추고 나중에 성스러운 도를 닦음으로써 마음챙김의 풍요로움에 이르러 수승한 마음챙김을 갖추게 되었다는 뜻이다. '안목이 있으며'란 지혜의 눈을 갖춘 것이니, 처음부터 생멸을 관찰하는 지혜, 성스럽고 통찰력 있는 지혜를 갖추어 지혜의 풍요로움에 도달함으로써 최상의 지혜의 눈을 갖추게 되었음을 말한다. '하열하지 않은 인간들이 누리는'이란 하열하지 않은 인간들인 최상의 인간들인 부처님 등의 성자들이 누리는 것을 말한다.

‘‘กินฺนุ ชาตึ น โรเจสี’’ติ คาถา เถรึ กาเมสุ อุปหาเรตุกาเมน มาเรน วุตฺตา. ‘‘กึ นุ ตฺวํ ภิกฺขุนิ น โรเจสี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๖๗) หิ มาเรน ปุฏฺฐา เถรี อาห – ‘‘ชาตึ ขฺวาหํ, อาวุโส, น โรเจมี’’ติ. อถ นํ มาโร ชาตสฺส กามา ปริโภคา, ตสฺมา ชาติปิ อิจฺฉิตพฺพา, กามาปิ ปริภุญฺชิตพฺพาติ ทสฺเสนฺโต –

'어찌하여 태어남을 좋아하지 않는가'라는 게송은 장로니를 감각적 욕망으로 유혹하려는 마라가 한 말이다. 마라가 '비구니여, 그대는 왜 좋아하지 않는가?'라고 물었을 때 장로니는 '벗이여, 나는 태어남을 좋아하지 않는다'라고 대답했다. 이에 마라는 태어난 자는 욕망을 누려야 하므로 태어남을 바라야 하고 욕망도 누려야 함을 보이면서—

๑๙๐.

190.

‘‘กินฺนุ ชาตึ น โรเจสิ, ชาโต กามานิ ภุญฺชติ;

ภุญฺชาหิ กามรติโย, มาหุ ปจฺฉานุตาปินี’’ติ. –

어찌하여 태어남을 좋아하지 않는가? 태어난 자는 욕망을 누리나니, 감각적 욕망의 즐거움을 누려라. 나중에 후회하지 않도록.

คาถมาห.

이 게송을 말했다.

ตสฺสตฺโถ – กึ นุ ตํ การณํ, เยน ตฺวํ อุปจาเล ชาตึ น โรเจสิ น โรเจยฺยาสิ, น ตํ การณํ อตฺถิ. ยสฺมา ชาโต กามานิ ภุญฺชติ อิธ ชาโต กามคุณสํหิตานิ รูปาทีนิ ปฏิเสวนฺโต กามสุขํ ปริภุญฺชติ. น หิ อชาตสฺส ตํ อตฺถิ, ตสฺมา ภุญฺชาหิ กามรติโย กามขิฑฺฑารติโย อนุภว. มาหุ ปจฺฉานุตาปินี ‘‘โยพฺพญฺเญ สติ วิชฺชมาเนสุ โภเคสุ น มยา กามสุขมนุภูต’’นฺติ ปจฺฉานุตาปินี มา อโหสิ. อิมสฺมึ โลเก ธมฺมา นาม ยาวเทว อตฺถาธิคมตฺโถ อตฺโถ จ กามสุขตฺโถติ ปากโฏยมตฺโถติ อธิปฺปาโย.

그 뜻은 이와 같다. — “우빠짤라여, 그대가 왜 태어남을 좋아하지 않는가? 그대가 태어남을 좋아하지 않을 만한 이유는 전혀 없다. 왜냐하면 태어난 자는 감각적 욕망들을 누리기 때문이다. 이 세상에 태어난 자는 감각적 욕망의 가닥(kāmaguṇa)들과 결합된 형색 등을 즐기며 감각적 즐거움을 향유한다. 태어나지 않은 자에게는 그런 것이 없으니, 그러므로 감각적 기쁨과 감각적 유희의 기쁨을 즐기고 누려라. ‘젊음이 있고 재물이 있을 때 내가 감각적 즐거움을 누리지 못했다’라고 나중에 후회하는 자가 되지 마라.” 이 세상에서 법(dhamma)이라 불리는 것은 오직 이익의 성취를 위함이며, 그 이익이란 감각적 즐거움이라는 것이 분명하다는 것이 그 의도이다.

ตํ สุตฺวา เถรี ชาติยา ทุกฺขนิมิตฺตตํ อตฺตโน จ ตสฺส วิสยาติกฺกมํ วิภาเวตฺวา ตชฺเชนฺตี –

그 말을 듣고 장로니는 태어남이 고통의 징표임을 밝히고 자신이 그 영역을 넘어섰음을 분명히 하며 마라를 꾸짖으며 —

๑๙๑.

191.

‘‘ชาตสฺส มรณํ โหติ, หตฺถปาทาน เฉทนํ;

วธพนฺธปริกฺเลสํ, ชาโต ทุกฺขํ นิคจฺฉติ.

“태어난 자에게는 죽음이 있고, 손과 발이 잘리는 일이 있으며, 살해와 포박의 괴로움이 있으니, 태어난 자는 고통을 겪게 된다.”

๑๙๒.

192.

‘‘อตฺถิ สกฺยกุเล ชาโต, สมฺพุทฺโธ อปราชิโต;

โส เม ธมฺมมเทเสสิ, ชาติยา สมติกฺกมํ.

“석가족에 태어나신, 정등각자이시며 패배함이 없는 분이 계시니, 그분께서 나에게 태어남을 완전히 초월하는 법을 설해 주셨다.”

๑๙๓.

193.

‘‘ทุกฺขํ [Pg.173] ทุกฺขสมุปฺปาทํ, ทุกฺขสฺส จ อติกฺกมํ;

อริยํ จฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ, ทุกฺขูปสมคามินํ.

“고통과 고통의 발생, 그리고 고통의 초월과 고통의 가라앉힘으로 인도하는 고귀한 팔정도를 (설해 주셨다).”

๑๙๔.

194.

‘‘ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา, วิหรึ สาสเน รตา;

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

“나는 그분의 말씀을 듣고 가르침을 즐거워하며 머물렀노라. 세 가지 명지(vijjā)를 체득하였고, 부처님의 가르침을 완수하였노라.”

๑๙๕.

195.

‘‘สพฺพตฺถ วิหตา นนฺที, ตโมกฺขนฺโธ ปทาลิโต;

เอวํ ชานาหิ ปาปิม, นิหโต ตฺวมสิ อนฺตกา’’ติ. –

“모든 곳에서 갈애(nandī)는 파괴되었고, 어둠의 덩어리는 부서졌노라. 악한 자여, 이와 같이 알라. 끝을 만드는 자(마라)여, 너는 패배하였노라.” —

อิมา คาถา อภาสิ.

이 게송들을 읊으셨다.

ตตฺถ ชาตสฺส มรณํ โหตีติ ยสฺมา ชาตสฺส สตฺตสฺส มรณํ โหติ, น อชาตสฺส. น เกวลํ มรณเมว, อถ โข ชราโรคาทโย ยตฺตกานตฺถา, สพฺเพปิ เต ชาตสฺส โหนฺติ ชาติเหตุกา. เตนาห ภควา – ‘‘ชาติปจฺจยา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺตี’’ติ (มหาว. ๑; วิภ. ๒๒๕; อุทา. ๑). เตเนวาห – ‘‘หตฺถปาทาน เฉทน’’นฺติ หตฺถปาทานํ เฉทนํ ชาตสฺเสว โหติ, น อชาตสฺส. หตฺถปาทเฉทนาปเทเสน เจตฺถ พาตฺตึส กมฺมการณาปิ ทสฺสิตา เอวาติ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนวาห – ‘‘วธพนฺธปริกฺเลสํ, ชาโต ทุกฺขํ นิคจฺฉตี’’ติ. ชีวิตวิโยชนมุฏฺฐิปฺปหาราทิสงฺขาตํ วธปริกฺเลสญฺเจว อนฺทุพนฺธนาทิสงฺขาตํ พนฺธปริกฺเลสํ อญฺญญฺจ ยํกิญฺจิ ทุกฺขํ นาม ตํ สพฺพํ ชาโต เอว นิคจฺฉติ, น อชาโต, ตสฺมา ชาตึ น โรเจมีติ.

거기서 ‘태어난 자에게는 죽음이 있고’란, 태어난 중생에게 죽음이 있지 태어나지 않은 자에게는 없기 때문이다. 단지 죽음뿐만 아니라, 늙음과 병 등 이롭지 못한 모든 것들도 태어난 자에게 있으며 태어남을 원인으로 한다. 그래서 세존께서는 “태어남을 조건으로 늙음과 죽음, 슬픔, 비탄, 고통, 불만족, 절망이 생긴다”라고 말씀하셨다. 또한 “손과 발이 잘리는 일”이란, 손과 발이 잘리는 것은 태어난 자에게만 있지 태어나지 않은 자에게는 없기 때문이다. 여기서 손과 발이 잘리는 일을 예로 들어 서른두 가지 형벌(kammakāraṇā)도 나타낸 것으로 보아야 한다. 그래서 “살해와 포박의 괴로움이 있으니, 태어난 자는 고통을 겪게 된다”라고 하셨다. 생명을 빼앗는 것과 주먹질 등을 일컫는 살해의 괴로움과, 쇠사슬에 묶이는 것 등을 일컫는 포박의 괴로움, 그리고 다른 어떤 고통이라 불리는 것들도 모두 태어난 자만이 겪게 되지 태어나지 않은 자는 겪지 않는다. 그러므로 “나는 태어남을 즐거워하지 않는다”라고 하신 것이다.

อิทานิ ชาติยา กามานญฺจ อจฺจนฺตเมว อตฺตนา สมติกฺกนฺตภาวํ มูลโต ปฏฺฐาย ทสฺเสนฺตี – ‘‘อตฺถิ สกฺยกุเล ชาโต’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อปราชิโตติ กิเลสมาราทินา เกนจิ น ปราชิโต. สตฺถา หิ สพฺพาภิภู สเทวกํ โลกํ อญฺญทตฺถุ อภิภวิตฺวา ฐิโต, ตสฺมา อปราชิโต. เสสํ วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานเมว.

이제 태어남과 감각적 욕망들을 스스로 완전히 초월했음을 근본부터 보여주기 위해 “석가족에 태어나신” 등의 게송을 읊으셨다. 거기서 ‘패배함이 없는 분(aparājito)’이란 번뇌의 마라(kilesamāra) 등 그 누구에게도 패배하지 않은 분을 말한다. 스승께서는 참으로 모든 것을 정복하시고 천상을 포함한 세상을 완전히 제압하여 서 계시기에 패배함이 없는 분이라 한다. 나머지는 이미 설명된 방식대로이므로 명확하다.

อุปจาลาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

우빠짤라 장로니 게송 주해를 마친다.

สตฺตกนิปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

일곱 모음(Sattakanipāta) 주해를 마친다.

๘. อฏฺฐกนิปาโต

8. 여덟 모음(Aṭṭhakanipāto)

๑. สีสูปจาลาเถรีคาถาวณฺณนา

1. 시수빠짤라 장로니 게송 주해

อฏฺฐกนิปาเต [Pg.174] ภิกฺขุนี สีลสมฺปนฺนาติอาทิกา สีสูปจาลาย เถริยา คาถา. อิมิสฺสาปิ วตฺถุ จาลาย เถริยา วตฺถุมฺหิ วุตฺตนยเมว. อยมฺปิ หิ อายสฺมโต ธมฺมเสนาปติสฺส ปพฺพชิตภาวํ สุตฺวา สยมฺปิ อุสฺสาหชาตา ปพฺพชิตฺวา กตปุพฺพกิจฺจา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา, ฆเฏนฺตี วายมนฺตี นจิรสฺเสว อรหตฺตํ ปาปุณิ. อรหตฺตํ ปตฺวา ผลสมาปตฺติสุเขน วิหรนฺตี เอกทิวสํ อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา กตกิจฺจาติ โสมนสฺสชาตา อุทานวเสน –

여덟 모음의 “계행을 구족한 비구니” 등으로 시작하는 게송은 시수빠짤라 장로니의 것이다. 이분의 이야기 또한 짤라 장로니의 이야기에서 설명된 방식과 같다. 이분 역시 존자 담마세나빠띠(사리뿟따)가 출가했다는 소식을 듣고 스스로 열의가 생겨 출가하여 예비 수행을 마친 뒤 위빳사나를 닦기 시작했다. 그리고 분투하고 정진하여 머지않아 아라한과를 증득했다. 아라한과를 얻어 과등지(phalasamāpatti)의 즐거움으로 머물던 어느 날, 자신의 실천을 반조하고 할 일을 다 마쳤다는 생각에 기쁨이 생겨 감흥어(udāna)로서 —

๑๙๖.

196.

‘‘ภิกฺขุนี สีลสมฺปนฺนา, อินฺทฺริเยสุ สุสํวุตา;

อธิคจฺเฉ ปทํ สนฺตํ, อเสจนกโมชว’’นฺติ. – คาถมาห;

“계행을 구족하고 감각기관을 잘 단속한 비구니는, 섞임이 없고 활력이 넘치는 평화로운 상태를 증득하리라.” — 이 게송을 읊으셨다.

ตตฺถ สีลสมฺปนฺนาติ ปริสุทฺเธน ภิกฺขุนิสีเลน สมนฺนาคตา ปริปุณฺณา. อินฺทฺริเยสุ สุสํวุตาติ มนจฺฉฏฺเฐสุ อินฺทฺริเยสุ สุฏฺฐุ สํวุตา, รูปาทิอารมฺมเณ อิฏฺเฐ ราคํ, อนิฏฺเฐ โทสํ, อสมเปกฺขเน โมหญฺจ ปหาย สุฏฺฐุ ปิหิตินฺทฺริยา. อเสจนกโมชวนฺติ เกนจิ อนาสิตฺตกํ โอชวนฺตํ สภาวมธุรํ สพฺพสฺสาปิ กิเลสโรคสฺส วูปสมโนสธภูตํ อริยมคฺคํ, นิพฺพานเมว วา. อริยมคฺคมฺปิ หิ นิพฺพานตฺถิเกหิ ปฏิปชฺชิตพฺพโต กิเลสปริฬาหาภาวโต จ ปทํ สนฺตนฺติ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

거기서 ‘계행을 구족한(sīlasampannā)’이란 청정한 비구니의 계를 갖추어 원만한 것을 말한다. ‘감각기관을 잘 단속한(indriyesu susaṃvutā)’이란 마음을 여섯 번째로 하는 감각기관들을 잘 단속한 것이니, 형색 등의 대상에 대해 즐거운 것에는 탐욕을, 즐겁지 않은 것에는 성냄을, 관찰하지 못함에는 어리석음을 버리고 감각기관을 잘 닫아건 것을 말한다. ‘섞임이 없고 활력이 넘치는(asecanakamojavaṃ)’이란 다른 어떤 것도 섞이지 않고 활력이 있으며 본질적으로 달콤하며 모든 번뇌의 병을 가라앉히는 약과 같은 고귀한 도(ariyamagga), 혹은 열반 그 자체를 말한다. 고귀한 도 또한 열반을 구하는 자들이 실천해야 할 것이며 번뇌의 열기가 없으므로 ‘평화로운 상태(padaṃ santaṃ)’라고 부르는 것이 타당하다.

๑๙๗.

197.

‘‘ตาวตึสา จ ยามา จ, ตุสิตา จาปิ เทวตา;

นิมฺมานรติโน เทวา, เย เทวา วสวตฺติโน;

ตตฺถ จิตฺตํ ปณีเธหิ, ยตฺถ เต วุสิตํ ปุเร’’ติ. –

“삼십삼천과 야마천, 그리고 도솔천의 신들, 화락천의 신들과 타화자재천의 신들, 그대가 전에 살았던 그곳에 마음을 두라.” —

อยํ คาถา กามสคฺเคสุ นิกนฺตึ อุปฺปาเทหีติ ตตฺถ อุยฺโยชนวเสน เถรึ สมาปตฺติยา จาเวตุกาเมน มาเรน วุตฺตา.

이 게송은 욕계 천상들에 대한 애착을 일으키게 하려고 그곳으로 권유함으로써 장로니를 삼매(samāpatti)에서 물러나게 하려는 마라에 의해 읊어진 것이다.

ตตฺถ สหปุญฺญการิโน เตตฺตึส ชนา ยตฺถ อุปปนฺนา, ตํ ฐานํ ตาวตึสนฺติ. ตตฺถ นิพฺพตฺตา สพฺเพปิ เทวปุตฺตา ตาวตึสา. เกจิ ปน ‘‘ตาวตึสาติ [Pg.175] เตสํ เทวานํ นามเมวา’’ติ วทนฺติ. ทฺวีหิ เทวโลเกหิ วิสิฏฺฐํ ทิพฺพํ สุขํ ยาตา อุปยาตา สมฺปนฺนาติ ยามา. ทิพฺพาย สมฺปตฺติยา ตุฏฺฐา ปหฏฺฐาติ ตุสิตา. ปกติปฏิยตฺตารมฺมณโต อติเรเกน รมิตุกามตากาเล ยถารุจิเต โภเค นิมฺมินิตฺวา รมนฺตีติ นิมฺมานรติโน. จิตฺตรุจึ ญตฺวา ปเรหิ นิมฺมิเตสุ โภเคสุ วสํ วตฺเตนฺตีติ วสวตฺติโน. ตตฺถ จิตฺตํ ปณีเธหีติ ตสฺมึ ตาวตึสาทิเก เทวนิกาเย ตว จิตฺตํ ฐเปหิ, อุปปชฺชนาย นิกนฺตึ กโรหิ. จาตุมหาราชิกานํ โภคา อิตเรหิ นิหีนาติ อธิปฺปาเยน ตาวตึสาทโยว วุตฺตา. ยตฺถ เต วุสิตํ ปุเรติ เยสุ เทวนิกาเยสุ ตยา ปุพฺเพ วุตฺถํ. อยํ กิร ปุพฺเพ เทเวสุ อุปฺปชฺชนฺตี, ตาวตึสโต ปฏฺฐาย ปญฺจกามสคฺเค โสเธตฺวา ปุน เหฏฺฐโต โอตรนฺตี, ตุสิเตสุ ฐตฺวา ตโต จวิตฺวา อิทานิ มนุสฺเสสุ นิพฺพตฺตา.

거기서 공덕을 함께 쌓은 서른세 명의 사람들이 태어난 곳이라 하여 그 장소를 ‘삼십삼천(tāvatiṃsa)’이라 한다. 그곳에 태어난 모든 천자들도 ‘따와띰사’라 불린다. 그러나 어떤 이들은 “삼십삼천이란 그 신들의 이름일 뿐이다”라고 말한다. 아래 두 천상보다 뛰어난 천상의 행복에 도달하고 성취했다 하여 ‘야마천(yāmā)’이라 한다. 천상의 성취에 기뻐하고 즐거워한다 하여 ‘도솔천(tusitā)’이라 한다. 본래 준비된 대상보다 더 즐기고 싶을 때 원하는 대로 욕락을 창조하여 즐긴다 하여 ‘화락천(nimmānaratino)’이라 한다. 마음의 즐거움을 알고 다른 이들이 창조한 욕락에 대해 지배권을 행사한다 하여 ‘타화자재천(vasavattino)’이라 한다. 거기서 ‘마음을 두라(cittaṃ paṇīdhehi)’란 그 삼십삼천 등의 신들의 무리에 그대의 마음을 두고, 태어나고자 하는 애착을 가지라는 뜻이다. 사왕천의 욕락은 다른 천상들에 비해 열등하다는 취지에서 삼십삼천 등만을 언급한 것이다. ‘그대가 전에 살았던 곳’이란 그대가 과거에 살았던 신들의 무리를 말한다. 이분은 과거에 천상들에 태어날 때, 삼십삼천부터 시작하여 다섯 욕계 천상을 거치며 정화하고 다시 아래로 내려와 도솔천에 머물다가 거기서 죽어 지금 인간들 사이에 태어났다고 한다.

ตํ สุตฺวา เถรี – ‘‘ติฏฺฐตุ, มาร, ตยา วุตฺตกามโลโก. อญฺโญปิ สพฺโพ โลโก ราคคฺคิอาทีหิ อาทิตฺโต สมฺปชฺชลิโต. น ตตฺถ วิญฺญูนํ จิตฺตํ รมตี’’ติ กามโต จ โลกโต จ อตฺตโน วินิวตฺติตมานสตํ ทสฺเสตฺวา มารํ ตชฺเชนฺตี –

그 말을 듣고 장로니는 “머물러라, 마라여. 그대가 말한 욕계는 관두어라. 그 외의 모든 세상도 탐욕의 불길 등으로 타오르고 활활 불붙고 있다. 그곳에는 지혜로운 이들의 마음이 즐거워하지 않는다.”라며 욕계와 세상을 향해 자신의 마음이 되돌아섰음을 보여주고 마라를 꾸짖으며—

๑๙๘.

198.

ยามา จ‘‘ตาวตึสา จ ยามา จ, ตุสิตา จาปิ เทวตา;

นิมฺมานรติโน เทวา, เย เทวา วสวตฺติโน.

“도리천과 야마천, 그리고 투시타천의 신들, 화락천의 신들과 타화자재천의 신들.”

๑๙๙.

199.

‘‘กาลํ กาลํ ภวา ภวํ, สกฺกายสฺมึ ปุรกฺขตา;

อวีติวตฺตา สกฺกายํ, ชาติมรณสาริโน.

“때때로 존재에서 존재로, 유신(sakkāya)에 매여 그것을 앞세우며, 유신을 뛰어넘지 못한 채 태어남과 죽음을 반복하네.”

๒๐๐.

200.

‘‘สพฺโพ อาทีปิโต โลโก, สพฺโพ โลโก ปทีปิโต;

สพฺโพ ปชฺชลิโต โลโก, สพฺโพ โลโก ปกมฺปิโต.

“온 세상은 타오르고 있고, 온 세상은 불붙어 있네. 온 세상은 활활 타오르고 있고, 온 세상은 진동하고 있네.”

๒๐๑.

201.

‘‘อกมฺปิยํ อตุลิยํ, อปุถุชฺชนเสวิตํ;

พุทฺโธ ธมฺมมเทเสสิ, ตตฺถ เม นิรโต มโน.

“흔들림 없고 비길 데 없으며, 범부들은 수행하지 못하는 그 법을 부처님께서 설하셨으니, 내 마음은 그곳에 즐거워하네.”

๒๐๒.

202.

‘‘ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา, วิหรึ สาสเน รตา;

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

“그분의 말씀을 듣고 나는 가르침 안에서 즐겁게 머물렀네. 세 가지 명지(明知)를 얻었으니, 부처님의 가르침을 다 이루었네.”

๒๐๓.

203.

‘‘สพฺพตฺถ [Pg.176] วิหตา นนฺที, ตโมกฺขนฺโธ ปทาลิโต;

เอวํ ชานาหิ ปาปิม, นิหโต ตฺวมสิ อนฺตกา’’ติ. –

“모든 곳에서 희열(nandī)은 파괴되었고, 어둠의 덩어리는 부서졌네. 악한 자여, 이와 같이 알라. 죽음의 신아, 너는 패배하였느니라.”

อิมา คาถา อภาสิ.

이 게송들을 읊었다.

ตตฺถ กาลํ กาลนฺติ ตํ ตํ กาลํ. ภวา ภวนฺติ ภวโต ภวํ. สกฺกายสฺมินฺติ ขนฺธปญฺจเก. ปุรกฺขตาติ ปุรกฺขารการิโน. อิทํ วุตฺตํ โหติ – มาร, ตยา วุตฺตา ตาวตึสาทโย เทวา ภวโต ภวํ อุปคจฺฉนฺตา อนิจฺจตาทิอเนกาทีนวากุเล สกฺกาเย ปติฏฺฐิตา, ตสฺมา ตสฺมึ ภเว อุปฺปตฺติกาเล, เวมชฺฌกาเล, ปริโยสานกาเลติ ตสฺมึ ตสฺมึ กาเล สกฺกายเมว ปุรกฺขตฺวา ฐิตา. ตโต เอว อวีติวตฺตา สกฺกายํ นิสฺสรณาภิมุขา อหุตฺวา สกฺกายตีรเมว อนุปริธาวนฺตา ชาติมรณสาริโน ราคาทีหิ อนุคตตฺตา ปุนปฺปุนํ ชาติมรณเมว อนุสฺสรนฺติ, ตโต น วิมุจฺจนฺตีติ.

거기서 ‘때때로(kālaṃ kālaṃ)’는 각각의 때를 의미한다. ‘존재에서 존재로(bhavā bhavaṃ)’는 하나의 존재에서 다른 존재로 가는 것이다. ‘유신에서(sakkāyasmiṃ)’는 오온(五蘊)에서이다. ‘앞세우며(purakkhatā)’는 앞세워 행하는 자들이다. 다음과 같이 말한 것이다. 마라여, 그대가 말한 도리천 등의 신들은 존재에서 존재로 옮겨가며 무상함 등의 여러 재난으로 가득한 유신에 머물러 있다. 그러므로 그 존재의 태어날 때, 중간 때, 마지막 때인 각각의 시기에 오직 유신만을 앞세워 서 있다. 그러므로 유신을 벗어나지 못해 해탈을 향하지 못하고 유신의 언저리만을 맴돌며 태어남과 죽음을 반복하며, 탐욕 등에 휩쓸려 다시 태어남과 죽음을 거듭하며 거기서 해탈하지 못한다는 뜻이다.

สพฺโพ อาทีปิโต โลโกติ, มาร, น เกวลํ ตยา วุตฺตกามโลโกเยว ธาตุตฺตยสญฺญิโต, สพฺโพปิ โลโก ราคคฺคิอาทีหิ เอกาทสหิ อาทิตฺโต. เตหิเยว ปุนปฺปุนํ อาทีปิตตาย ปทีปิโต. นิรนฺตรํ เอกชาลีภูตตาย ปชฺชลิโต. ตณฺหาย สพฺพกิเลเสหิ จ อิโต จิโต จ กมฺปิตตาย จลิตตาย ปกมฺปิโต.

‘온 세상은 타오르고 있고(sabbo ādīpito loko)’라는 것은 마라여, 그대가 말한 삼계라고 불리는 욕계뿐만 아니라 온 세상이 탐욕의 불 등 열한 가지 불길로 타오르고 있다는 뜻이다. 바로 그것들에 의해 거듭 타오르기 때문에 불붙어 있는(padīpito) 것이며, 끊임없이 하나의 불길이 되었기에 활활 타오르는(pajjalito) 것이다. 갈애와 모든 번뇌로 인해 이리저리 흔들리고 움직이기에 진동하는(pakampito) 것이다.

เอวํ อาทิตฺเต ปชฺชลิเต ปกมฺปิเต จ โลเก เกนจิปิ กมฺเปตุํ จาเลตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย อกมฺปิยํ, คุณโต ‘‘เอตฺตโก’’ติ ตุเลตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย อตฺตนา สทิสสฺส อภาวโต จ อตุลิยํ. พุทฺธาทีหิ อริเยหิ เอว โคจรภาวนาภิคมโต เสวิตตฺตา อปุถุชฺชนเสวิตํ. พุทฺโธ ภควา มคฺคผลนิพฺพานปฺปเภทํ นววิธํ โลกุตฺตรธมฺมํ มหากรุณาย สญฺโจทิตมานโส อเทเสสิ สเทวกสฺส โลกสฺส กเถสิ ปเวเทสิ. ตตฺถ ตสฺมึ อริยธมฺเม มยฺหํ มโน นิรโต อภิรโต, น ตโต วินิวตฺตตีติ อตฺโถ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

이와 같이 타오르고 활활 불붙고 진동하는 세상에서 누구도 흔들거나 움직일 수 없기에 ‘흔들림 없는(akampiyaṃ)’ 것이고, 공덕 면에서 ‘이만큼이다’라고 헤아릴 수 없으며 자신과 같은 것이 없기에 ‘비길 데 없는(atuliyaṃ)’ 것이다. 부처님 등 성자들만이 경계로 삼아 수행하여 도달했기에 ‘범부들은 수행하지 못하는(aputhujjanasevitaṃ)’ 것이다. 부처님 세존께서는 도·과·열반으로 나누어지는 아홉 가지 출세간법을 대비심에 고무된 마음으로 설하셨으며, 신과 인간을 포함한 세상에 말씀하시고 공포하셨다. 그곳에 즉 그 성스러운 법에 ‘내 마음은 즐거워하니(me nirato mano)’ 그곳에서 되돌아오지 않는다는 의미이다. 나머지는 앞서 설명한 방식과 같다.

สีสูปจาลาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

시수빠짤라 장로니 게송 주해를 마친다.

อฏฺฐกนิปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

여덟 구절의 모음(8집) 주해를 마친다.

๙. นวกนิปาโต

9. 아홉 구절의 모음(9집)

๑. วฑฺฒมาตุเถรีคาถาวณฺณนา

1. 밧다마따(밧다의 어머니) 장로니 게송 주해

นวกนิปาเต [Pg.177] มา สุ เต วฑฺฒ โลกมฺหีติอาทิกา วฑฺฒมาตาย เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺตี, อนุกฺกเมน สมฺภตวิโมกฺขสมฺภารา หุตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ภารุกจฺฉกนคเร กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วยปฺปตฺตา ปติกุลํ คตา เอกํ ปุตฺตํ วิชายิ. ตสฺส วฑฺโฒติ นามํ อโหสิ. ตโต ปฏฺฐาย สา วฑฺฒมาตาติ โวหรียิตฺถ. สา ภิกฺขูนํ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา ปฏิลทฺธสทฺธา ปุตฺตํ ญาตีนํ นิยฺยาเทตฺวา ภิกฺขุนุปสฺสยํ คนฺตฺวา ปพฺพชิ. อิโต ปรํ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ วฑฺฒตฺเถรสฺส วตฺถุมฺหิ (เถรคา. อฏฺฐ. ๒.วฑฺฒตฺเถรคาถาวณฺณนา) อาคตเมว. วฑฺฒตฺเถรญฺหิ อตฺตโน ปุตฺตํ สนฺตรุตฺตรํ เอกกํ ภิกฺขุนุปสฺสเย อตฺตโน ทสฺสนตฺถาย อุปคตํ อยํ เถรี ‘‘กสฺมา ตฺวํ เอกโก สนฺตรุตฺตโรว อิธาคโต’’ติ โจเทตฺวา โอวทนฺตี –

9집에 있는 ‘밧다여, 세상에서 네게...’ 등으로 시작되는 게송은 밧다마따 장로니의 것이다. 이분 또한 과거 부처님들 처소에서 공덕을 쌓고 여러 생에서 해탈의 의지처가 되는 선법을 쌓았으며, 점차 해탈의 자양분을 갖추어 이번 부처님 생에 바루깟차 시의 장자의 집에서 태어나 성인이 되어 시집을 가서 아들 하나를 낳았다. 그의 이름은 밧다(Vaḍḍha)였다. 그때부터 그녀는 ‘밧다의 어머니’라 불리게 되었다. 그녀는 비구들 곁에서 법을 듣고 신심을 얻어 아들을 친지들에게 맡기고 비구니 처소로 가서 출가했다. 이 이후에 해야 할 이야기는 밧다 장로의 이야기(장로게 주해)에 나오는 것과 같다. 밧다 장로가 자신의 아들로서 겉옷과 안옷만을 걸친 채 홀로 비구니 처소에 있는 자신을 보러 왔을 때, 이 장로니는 “너는 왜 겉옷과 안옷만 입고 홀로 이곳에 왔느냐”라고 꾸짖으며 훈계하며—

๒๐๔.

204.

‘‘มา สุ เต วฑฺฒ โลกมฺหิ, วนโถ อหุ กุทาจนํ;

มา ปุตฺตก ปุนปฺปุนํ, อหุ ทุกฺขสฺส ภาคิมา.

“밧다여, 세상에서 네게 번뇌의 숲(vanatha)이 결코 생기지 않게 하라. 아들아, 다시는 괴로움의 몫을 나누어 갖는 자가 되지 마라.”

๒๐๕.

205.

‘‘สุขญฺหิ วฑฺฒ มุนโย, อเนชา ฉินฺนสํสยา;

สีติภูตา ทมปฺปตฺตา, วิหรนฺติ อนาสวา.

“밧다여, 성자들은 참으로 행복하니, 갈애의 동요가 없고 의심을 끊었으며, 청량해지고 제어를 성취하여 번뇌 없이 머물기 때문이라네.”

๒๐๖.

206.

‘‘เตหานุจิณฺณํ อิสีหิ, มคฺคํ ทสฺสนปตฺติยา;

ทุกฺขสฺสนฺตกิริยาย, ตฺวํ วฑฺฒ อนุพฺรูหยา’’ติ. –

“지혜를 얻고 괴로움을 끝내기 위해 성인(仙人)들이 닦아온 그 길을, 밧다여, 너는 더욱 닦아 나가거라.”

อิมา ติสฺโส คาถา อภาสิ.

이 세 게송을 읊었다.

ตตฺถ มา สุ เต วฑฺฒ โลกมฺหิ, วนโถ อหุ กุทาจนนฺติ สูติ นิปาตมตฺตํ. วฑฺฒ, ปุตฺตก, สพฺพสฺมิมฺปิ สตฺตโลเก, สงฺขารโลเก จ กิเลสวนโถ ตุยฺหํ กทาจิปิ มา อหุ มา อโหสิ. ตตฺถ การณมาห – ‘‘มา, ปุตฺตก, ปุนปฺปุนํ, อหุ ทุกฺขสฺส ภาคิมา’’ติ วนถํ อนุจฺฉินฺทนฺโต ตํ นิมิตฺตสฺส ปุนปฺปุนํ อปราปรํ ชาติอาทิทุกฺขสฺส ภาคี มา อโหสิ.

거기서 ‘밧다여, 세상에서 네게 번뇌의 숲이 결코 생기지 않게 하라’에서 ‘sū’는 어조사일 뿐이다. “밧다야, 아들아, 모든 중생의 세상과 형성(행)의 세상에서 네게 번뇌의 숲이 결코 생기지 않게 하라.”는 뜻이다. 그 이유를 “아들아, 다시는 괴로움의 몫을 나누어 갖는 자가 되지 마라”고 말한다. 번뇌의 숲을 끊지 못하면 그 원인으로 인해 거듭거듭 다시 태어남 등의 괴로움의 몫을 가지게 되니, 그렇게 되지 말라는 것이다.

เอวํ [Pg.178] วนถสฺส อสมุจฺเฉเท อาทีนวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สมุจฺเฉเท อานิสํสํ ทสฺเสนฺตี ‘‘สุขญฺหิ วฑฺฒา’’ติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ – ปุตฺตก, วฑฺฒ โมเนยฺยธมฺมสมนฺนาคเตน มุนโย, เอชาสงฺขาตาย ตณฺหาย อภาเวน อเนชา, ทสฺสนมคฺเคเนว ปหีนวิจิกิจฺฉตาย ฉินฺนสํสยา, สพฺพกิเลสปริฬาหาภาเวน สีติภูตา, อุตฺตมสฺส ทมถสฺส อธิคตตฺตา ทมปฺปตฺตา อนาสวา ขีณาสวา สุขํ วิหรนฺติ, น เตสํ เอตรหิ เจโตทุกฺขํ อตฺถิ, อายตึ ปน สพฺพมฺปิ ทุกฺขํ น ภวิสฺสเตว.

이처럼 번뇌의 숲을 완전히 끊지 못했을 때의 과실을 보여주고, 이제 그것을 완전히 끊었을 때의 이익을 보여주며 ‘성자들은 참으로 행복하니...’ 등을 말하였다. 그 뜻은 다음과 같다. 아들아, 밧다여, 성자의 법(moneyyadhamma)을 갖춘 성자들은 갈애라고 불리는 동요가 없기에 ‘동요가 없는(aneja)’ 이들이며, 견도(見道)에 의해 의심이 제거되었기에 ‘의심을 끊은(chinnasaṃsayā)’ 이들이다. 모든 번뇌의 열기가 없기에 ‘청량해진(sītibhūtā)’ 이들이고, 최상의 제어(damatha)를 얻었기에 ‘제어를 성취한(damappattā)’ 이들이며, 번뇌가 다한 무루의(anāsavā) 아라한들은 행복하게 머문다. 그들에게는 지금 마음의 괴로움이 없으며, 장래에도 모든 괴로움이 결코 생기지 않을 것이다.

ยสฺมา เจเตวํ, ตสฺมา เตหานุจิณฺณํ อิสีหิ…เป… อนุพฺรูหยาติ เตหิ ขีณาสเวหิ อิสีหิ อนุจิณฺณํ ปฏิปนฺนํ สมถวิปสฺสนามคฺคํ ญาณทสฺสนสฺส อธิคมาย สกลสฺสาปิ วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตกิริยาย วฑฺฒ, ตฺวํ อนุพฺรูหย วฑฺเฒยฺยาสีติ.

그러하기에 ‘성자들이 닦아온 그 길을... 닦아 나가라’고 한 것이다. 그 번뇌를 다한 성인(仙人)들이 닦고 실천한 사마타와 위빳사나의 길을, 지혜와 견해를 얻기 위해 그리고 모든 윤회의 괴로움을 끝내기 위해 “밧다여, 너는 더욱 닦고 증장시켜라.”는 뜻이다.

ตํ สุตฺวา วฑฺฒตฺเถโร ‘‘อทฺธา มม มาตา อรหตฺเต ปติฏฺฐิตา’’ติ จินฺเตตฺวา ตมตฺถํ ปเวเทนฺโต –

그 말을 듣고 밧다 장로는 “참으로 나의 어머니는 아라한과에 머무시는구나”라고 생각하며 그 사실을 알리며—

๒๐๗.

207.

‘‘วิสารทาว ภณสิ, เอตมตฺถํ ชเนตฺติ เม;

มญฺญามิ นูน มามิเก, วนโถ เต น วิชฺชตี’’ติ. – คาถมาห;

“당신께서는 참으로 확신에 차서 말씀하시니, 어머니시여, 제게 이 뜻을 일깨워 주십니다. 저의 어머니시여, 이제 당신께는 (번뇌의) 숲이 존재하지 않는다고 생각합니다.”라고 게송을 읊었다.

ตตฺถ วิสารทาว ภณสิ, เอตมตฺถํ ชเนตฺติ เมติ ‘‘มา สุ เต วฑฺฒ โลกมฺหิ, วนโถ อหุ กุทาจน’’นฺติ เอตมตฺถํ เอตํ โอวาทํ, อมฺม, วิคตสารชฺชา กตฺถจิ อลคฺคา อนลฺลีนาว หุตฺวา มยฺหํ วทสิ. ตสฺมา มญฺญามิ นูน มามิเก, วนโถ เต น วิชฺชตีติ, นูน มามิเก มยฺหํ, อมฺม, เคหสิตเปมมตฺโตปิ วนโถ ตุยฺหํ มยิ น วิชฺชตีติ มญฺญามิ, น มามิกาติ อตฺโถ.

거기서 ‘확신에 차서 말씀하시니, 제게 이 뜻을 일깨워 주십니다’라는 것은, “바따여, 세상에서 결코 그대에게 (번뇌의) 숲이 생기지 않기를”이라는 이 가르침의 뜻을, 어머니시여, 어느 곳에도 걸림이나 집착이 없이 두려움 없이 저에게 말씀하신다는 것이다. 그러므로 ‘저의 어머니시여, 이제 당신께는 (번뇌의) 숲이 존재하지 않는다고 생각합니다’라는 것은, 이제 저의 어머니시여, 당신께는 저에 대한 세속적인 애정만큼의 (번뇌의) 숲도 존재하지 않는다고 생각한다는 것이며, ‘나의 것’이라는 생각이 없다는 뜻이다.

ตํ สุตฺวา เถรี ‘‘อณุมตฺโตปิ กิเลโส กตฺถจิปิ วิสเย มม น วิชฺชตี’’ติ วตฺวา อตฺตโน กตกิจฺจตํ ปกาเสนฺตี –

그것을 듣고 장로니는 “어떠한 대상에 대해서도 나에게는 아주 미세한 번뇌조차 존재하지 않는다”라고 말하며 자신의 할 일을 다 마쳤음을 밝히면서 —

๒๐๘.

208.

‘‘เย เกจิ วฑฺฒ สงฺขารา, หีนา อุกฺกฏฺฐมชฺฌิมา;

อณูปิ อณุมตฺโตปิ, วนโถ เม น วิชฺชติ.

“바따여, 저열하거나 수승하거나 중간이거나, 그 어떤 형성된 것들이든, 아주 미세하고 작은 (번뇌의) 숲조차 내게는 존재하지 않는다.

๒๐๙.

209.

‘‘สพฺเพ [Pg.179] เม อาสวา ขีณา, อปฺปมตฺตสฺส ฌายโต;

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ. –

방일하지 않고 선을 닦는 나의 모든 번뇌는 다하였고, 세 가지 명지(明知)를 얻었으며, 부처님의 가르침을 완수하였다.” —

อิมํ คาถาทฺวยมาห.

이 두 게송을 읊었다.

ตตฺถ เย เกจีติ อนิยมวจนํ. สงฺขาราติ สงฺขตธมฺมา. หีนาติ ลามกา ปติกุฏฺฐา. อุกฺกฏฺฐมชฺฌิมาติ ปณีตา เจว มชฺฌิมา จ. เตสุ วา อสงฺขตา หีนา ชาติสงฺขตา อุกฺกฏฺฐา, อุภยวิมิสฺสิตา มชฺฌิมา. หีเนหิ วา ฉนฺทาทีหิ นิพฺพตฺติตา หีนา, มชฺฌิเมหิ มชฺฌิมา, ปณีเตหิ อุกฺกฏฺฐา. อกุสลา ธมฺมา วา หีนา, โลกุตฺตรา ธมฺมา อุกฺกฏฺฐา, อิตรา มชฺฌิมา. อณูปิ อณุมตฺโตปีติ น เกวลํ ตยิ เอว, อถ โข เย เกจิ หีนาทิเภทภินฺนา สงฺขารา. เตสุ สพฺเพสุ อณูปิ อณุมตฺโตปิ อติปริตฺตโกปิ วนโถ มยฺหํ น วิชฺชติ.

거기서 ‘그 어떤 것이든(ye keci)’이라는 것은 부정칭 대명사이다. ‘형성된 것들(saṅkhārā)’이란 형성된 법(saṅkhatadhammā)들이다. ‘저열한 것(hīnā)’이란 천하고 비천한 것들이다. ‘수승하거나 중간인 것(ukkaṭṭhamajjhimā)’이란 뛰어난 것과 중간인 것을 말한다. 혹은 그것들 중에서 형성되지 않은 것은 저열하고, 태어남으로 형성된 것은 수승하며, 양쪽이 섞인 것은 중간이다. 혹은 저열한 욕탐 등으로 생겨난 것은 저열하고, 중간인 것으로 생겨난 것은 중간이며, 뛰어난 것으로 생겨난 것은 수승한 것이다. 혹은 불선법은 저열하고, 출세간법은 수승하며, 그 밖의 것은 중간이다. ‘아주 미세하고 작은 것조차(aṇūpi aṇumattopi)’라는 것은 단지 당신에게뿐만 아니라, 저열함 등의 차별로 나뉘는 그 어떤 형성된 것들이든, 그 모든 것들 중에서 아주 미세하고 아주 작은 (번뇌의) 숲조차 내게는 존재하지 않는다는 것이다.

ตตฺถ การณมาห – ‘‘สพฺเพ เม อาสวา ขีณา, อปฺปมตฺตสฺส ฌายโต’’ติ. ตตฺถ อปฺปมตฺตสฺส ฌายโตติ อปฺปมตฺตาย ฌายนฺติยา, ลิงฺควิปลฺลาเสน เหตํ วุตฺตํ. เอตฺถ จ ยสฺมา ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, ตสฺมา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ. ยสฺมา อปฺปมตฺตา ฌายินี, ตสฺมา สพฺเพ เม อาสวา ขีณา, อณูปิ อณุมตฺโตปิ วนโถ เม น วิชฺชตีติ โยชนา.

거기서 이유를 말하였다 — ‘방일하지 않고 선을 닦는 나의 모든 번뇌는 다하였고’라고. 거기서 ‘방일하지 않고 선을 닦는(appamattassa jhāyato)’이란 방일하지 않고 선을 닦는 여인에게, 성(性)의 변화를 통해 이렇게 설해진 것이다. 그리고 여기서 세 가지 명지를 얻었기 때문에 부처님의 가르침을 완수하였다. 방일하지 않고 선을 닦았기 때문에 나의 모든 번뇌는 다하였고, 아주 미세하고 작은 (번뇌의) 숲조차 내게는 존재하지 않는다는 연결이다.

เอวํ วุตฺตโอวาทํ องฺกุสํ กตฺวา สญฺชาตสํเวโค เถโร วิหารํ คนฺตฺวา ทิวาฏฺฐาเน นิสินฺโน วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา สญฺชาตโสมนสฺโส มาตุ สนฺติกํ คนฺตฺวา อญฺญํ พฺยากโรนฺโต –

이와 같이 설해진 훈계를 갈고리로 삼아 전율(saṃvega)을 일으킨 장로는 사원으로 가서 낮 동안 머무는 곳에 앉아 위빳사나를 닦아 아라한과를 얻었다. 자신의 수행을 반조하며 기쁨이 생겨 어머니 처소로 가서 아라한과를 선포하며 —

๒๑๐.

210.

‘‘อุฬารํ วต เม มาตา, ปโตทํ สมวสฺสริ;

ปรมตฺถสญฺหิตา คาถา, ยถาปิ อนุกมฺปิกา.

“참으로 나의 어머니께서는 자애로운 분으로서, 최상의 의미를 담은 게송으로 내게 커다란 채찍을 휘두르셨네.

๒๑๑.

211.

‘‘ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา, อนุสิฏฺฐึ ชเนตฺติยา;

ธมฺมสํเวคมาปาทึ, โยคกฺเขมสฺส ปตฺติยา.

나를 낳아 주신 분의 말씀과 훈계를 듣고, 나는 안온(yogakkhema)을 얻기 위해 법에 대한 전율을 일으켰네.

๒๑๒.

212.

‘‘โสหํ ปธานปหิตตฺโต, รตฺตินฺทิวมตนฺทิโต;

มาตรา โจทิโต สนฺเต, อผุสึ สนฺติมุตฺตม’’นฺติ. –

정진에 마음을 내어 밤낮으로 게으르지 않았던 나는, 어머니의 독려를 받아 가장 뛰어난 평화에 도달하였네.” —

อิมา ติสฺโส คาถา อภาสิ.

이 세 게송을 읊었다.

อถ [Pg.180] เถรี อตฺตโน วจนํ องฺกุสํ กตฺวา ปุตฺตสฺส อรหตฺตปฺปตฺติยา อาราธิตจิตฺตา เตน ภาสิตคาถา สยํ ปจฺจนุภาสิ. เอวํ ตาปิ เถริยา คาถา นาม ชาตา.

그러자 장로니는 자신의 말을 갈고리로 삼아 아들이 아라한과를 얻은 것에 기뻐하며 그가 읊은 게송을 스스로 누렸다. 이와 같이 그것 또한 장로니의 게송이라 불리게 되었다.

ตตฺถ อุฬารนฺติ วิปุลํ มหนฺตํ. ปโตทนฺติ โอวาทปโตทํ. สมวสฺสรีติ สมฺมา ปวตฺเตสิ วตาติ โยชนา. โก ปน โส ปโตโทติ อาห ‘‘ปรมตฺถสญฺหิตา คาถา’’ติ. ตํ ‘‘มา สุ เต, วฑฺฒ, โลกมฺหี’’ติอาทิกา คาถา สนฺธาย วทติ. ยถาปิ อนุกมฺปิกาติ ยถา อญฺญาปิ อนุคฺคาหิกา, เอวํ มยฺหํ มาตา ปวตฺตินิวตฺติวิภาวนคาถาสงฺขาตํ อุฬารํ ปโตทํ ปาชนทณฺฑกํ มม ญาณเวคสมุตฺเตชํ ปวตฺเตสีติ อตฺโถ.

거기서 ‘커다란(uḷāraṃ)’이란 광대하고 큰 것이다. ‘채찍(patodaṃ)’이란 훈계의 채찍이다. ‘휘두르셨네(samavassarī)’란 바르게 운용하셨다는 뜻이다. 그렇다면 그 채찍은 무엇인가? ‘최상의 의미를 담은 게송(paramatthasañhitā gāthā)’이라고 하였다. 그것은 “바따여, 세상에서 결코 그대에게” 등으로 시작하는 게송을 가리켜 말하는 것이다. ‘자애로운 분으로서(yathāpi anukampikā)’라는 것은 다른 자애로운 이와 같이, 나의 어머니께서 세간의 발생과 소멸을 밝혀 주는 게송이라 일컬어지는 커다란 채찍이자 몰이 막대기로 나의 지혜의 속도를 자극하셨다는 뜻이다.

ธมฺมสํเวคมาปาทินฺติ ญาณภยาวหตฺตา อติวิย มหนฺตํ ภึสนํ สํเวคํ อาปชฺชึ.

‘법에 대한 전율을 일으켰네(dhammasaṃvegamāpādiṃ)’라는 것은 지혜의 두려움을 가져오기 때문에 매우 크고 무서운 전율에 도달했다는 것이다.

ปธานปหิตตฺโตติ จตุพฺพิธสมฺมปฺปธานโยเคน ทิพฺพานํ ปฏิเปสิตจิตฺโต. อผุสึ สนฺติมุตฺตมนฺติ อนุตฺตรํ สนฺตึ นิพฺพานํ ผุสึ อธิคจฺฉินฺติ อตฺโถ.

‘정진에 마음을 낸(padhānapahitatto)’이란 네 가지 바른 정진의 수행으로 열반에 마음을 보낸 자라는 뜻이다. ‘가장 뛰어난 평화에 도달하였네(aphusiṃ santimuttama)’라는 것은 위없는 평화인 열반에 닿아 증득했다는 뜻이다.

วฑฺฒมาตุเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

바따의 어머니 장로니 게송 주해(Vaḍḍhamātutherīgāthāvaṇṇanā)가 끝났다.

นวกนิปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아홉 모음 주해(Navakanipātavaṇṇanā)가 끝났다.

๑๐. เอกาทสกนิปาโต

10. 열한 모음(Ekādasakanipāto)

๑. กิสาโคตมีเถรีคาถาวณฺณนา

1. 끼사고따미 장로니 게송 주해(Kisāgotamītherīgāthāvaṇṇanā)

เอกาทสกนิปาเต [Pg.181] กลฺยาณมิตฺตตาติอาทิกา กิสาโคตมิยา เถริยา คาถา. อยํ กิร ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต กาเล หํสวตีนคเร กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺวา เอกทิวสํ สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ สุณนฺตี สตฺถารํ เอกํ ภิกฺขุนึ ลูขจีวรธารีนํ อคฺคฏฺฐาเน ฐเปนฺตํ ทิสฺวา อธิการกมฺมํ กตฺวา ตํ ฐานนฺตรํ ปตฺเถสิ. สา กปฺปสตสหสฺสํ เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺตี อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท สาวตฺถิยํ ทุคฺคตกุเล นิพฺพตฺติ. โคตมีติสฺสา นามํ อโหสิ. กิสสรีรตาย ปน ‘‘กิสาโคตมี’’ติ โวหรียิตฺถ. ตํ ปติกุลํ คตํ ทุคฺคตกุลสฺส ธีตาติ ปริภวึสุ. สา เอกํ ปุตฺตํ วิชายิ. ปุตฺตลาเภน จสฺสา สมฺมานํ อกํสุ. โส ปนสฺสา ปุตฺโต อาธาวิตฺวา ปริธาวิตฺวา กีฬนกาเล กาลมกาสิ. เตนสฺสา โสกุมฺมาโท อุปฺปชฺชิ.

열한 모음의 ‘좋은 친구임(kalyāṇamittatā)’ 등으로 시작하는 게송은 끼사고따미 장로니의 것이다. 그녀는 빠두뭇따라 부처님 시대에 항사와띠 시의 가문에서 태어나 지각을 갖추게 되었을 때, 어느 날 스승의 처소에서 법을 듣다가 스승께서 거친 옷을 입는 비구니들 중에 한 분을 최고로 임명하시는 것을 보고 공덕을 쌓은 뒤 그 지위를 발원하였다. 그녀는 십만 겁 동안 천상과 인간계를 윤회하다가, 이번 부처님의 출현기에 사밧띠의 가난한 가문에서 태어났다. 고따미띳사라는 이름을 가졌으나, 몸이 여위었기 때문에 ‘끼사고따미(여윈 고따미)’라고 불렸다. 그녀는 시댁에 갔으나 가난한 집안의 딸이라고 멸시를 받았다. 그녀는 아들 하나를 낳았다. 아들을 얻음으로써 그녀는 존중을 받게 되었다. 그런데 그 아들이 뛰어다니며 놀 때쯤에 죽음을 맞이하였다. 그로 인해 그녀에게 슬픔으로 인한 광기가 생겼다.

สา ‘‘อหํ ปุพฺเพ ปริภวปตฺตา หุตฺวา ปุตฺตสฺส ชาตกาลโต ปฏฺฐาย สกฺการํ ปาปุณึ, อิเม มยฺหํ ปุตฺตํ พหิ ฉฑฺเฑตุมฺปิ วายมนฺตี’’ติ โสกุมฺมาทวเสน มตกเฬวรํ องฺเกนาทาย ‘‘ปุตฺตสฺส เม เภสชฺชํ เทถา’’ติ เคหทฺวารปฏิปาฏิยา นคเร วิจรติ. มนุสฺสา ‘‘เภสชฺชํ กุโต’’ติ ปริภาสนฺติ. สา เตสํ กถํ น คณฺหาติ. อถ นํ เอโก ปณฺฑิตปุริโส ‘‘อยํ ปุตฺตโสเกน จิตฺตวิกฺเขปํ ปตฺตา, เอติสฺสา เภสชฺชํ ทสพโลเยว ชานิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา, ‘‘อมฺม, ตว ปุตฺตสฺส เภสชฺชํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉา’’ติ อาห. สา สตฺถุ ธมฺมเทสนาเวลายํ วิหารํ คนฺตฺวา ‘‘ปุตฺตสฺส เม เภสชฺชํ เทถ ภควา’’ติ อาห. สตฺถา ตสฺสา อุปนิสฺสยํ ทิสฺวา ‘‘คจฺฉ นครํ ปวิสิตฺวา ยสฺมึ เคเห โกจิ มตปุพฺโพ นตฺถิ, ตโต สิทฺธตฺถกํ อาหรา’’ติ อาห. สา ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ ตุฏฺฐมานสา นครํ ปวิสิตฺวา ปฐมเคเหเยว ‘‘สตฺถา มม ปุตฺตสฺส เภสชฺชตฺถาย สิทฺธตฺถกํ อาหราเปติ. สเจ เอตสฺมึ เคเห โกจิ มตปุพฺโพ นตฺถิ, สิทฺธตฺถกํ เม เทถา’’ติ อาห. โก อิธ มเต คเณตุํ สกฺโกตีติ. กึ เตน หิ อลํ สิทฺธตฺถเกหีติ ทุติยํ ตติยํ ฆรํ คนฺตฺวา พุทฺธานุภาเวน วิคตุมฺมาทา ปกติจิตฺเต ฐิตา จินฺเตสิ – ‘‘สกลนคเร [Pg.182] อยเมว นิยโม ภวิสฺสติ, อิทํ หิตานุกมฺปินา ภควตา ทิฏฺฐํ ภวิสฺสตี’’ติ สํเวคํ ลภิตฺวา ตโตว พหิ นิกฺขมิตฺวา ปุตฺตํ อามกสุสาเน ฉฑฺเฑตฺวา อิมํ คาถมาห –

그녀는 '나는 예전에 무시당하며 살다가 아들이 태어난 때부터 존중을 받았는데, 이들은 내 아들을 밖으로 내버리려고 애쓰고 있다'고 생각하며, 슬픔으로 인한 광기 때문에 아들의 시신을 품에 안고 '내 아들에게 줄 약을 달라'며 성안의 집들을 차례로 돌아다녔다. 사람들은 '약이 어디 있느냐'며 꾸짖었지만, 그녀는 그들의 말을 듣지 않았다. 그때 어떤 현명한 사람이 '이 여인은 아들에 대한 슬픔으로 정신의 착란을 겪고 있구나. 이 여인에게 필요한 약은 십력(부처님)만이 아실 것이다'라고 생각하여, '어머니, 당신 아들을 위한 약을 정등각자께 가서 물어보시오'라고 말했다. 그녀는 스승님의 법문 시간에 사원으로 가서 '세존이시여, 제 아들에게 약을 주십시오'라고 말했다. 스승께서는 그녀의 근기를 보시고 '성안으로 들어가서, 지금까지 아무도 죽은 적이 없는 집에서 겨자씨를 가져오너라'고 말씀하셨다. 그녀는 '알겠습니다, 세존이시여'라고 기뻐하며 성안으로 들어가 첫 번째 집에서 '스승님께서 제 아들의 약을 위해 겨자씨를 가져오라고 하셨습니다. 만일 이 집에 지금까지 아무도 죽은 사람이 없다면, 제게 겨자씨를 주십시오'라고 말했다. 사람들은 '여기서 죽은 자를 누가 셀 수 있겠는가? 산 자는 적고 죽은 자가 더 많다'라고 했다. 그녀는 '그렇다면 이 겨자씨가 무슨 소용인가'라며 두 번째, 세 번째 집으로 가다가 부처님의 위신력으로 광기가 사라지고 본래의 마음을 회복하여 생각했다. '온 성안이 이와 같을 것이다. 이것을 중생의 이익을 위해 연민하시는 세존께서 꿰뚫어 보셨을 것이다.' 그녀는 전율을 느껴 그 길로 성 밖으로 나가 아들을 공동묘지에 버리고 이 게송을 읊었다.

‘‘น คามธมฺโม นิคมสฺส ธมฺโม, น จาปิยํ เอกกุลสฺส ธมฺโม;

สพฺพสฺส โลกสฺส สเทวกสฺส, เอเสว ธมฺโม ยทิทํ อนิจฺจตา’’ติ. (อป. เถรี ๒.๓.๘๒);

"이것은 마을의 법도 아니고 성읍의 법도 아니며, 또한 한 가문의 법도 아니다. 신들을 포함한 모든 세상의 법이니, 그것은 바로 무상함이다."

เอวญฺจ ปน วตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ อคมาสิ. อถ นํ สตฺถา ‘‘ลทฺโธ เต, โคตมิ, สิทฺธตฺถโก’’ติ อาห. ‘‘นิฏฺฐิตํ, ภนฺเต, สิทฺธตฺถเกน กมฺมํ, ปติฏฺฐา ปน เม โหถา’’ติ อาห. อถสฺสา สตฺถา –

이렇게 말하고 스승님의 처소로 갔다. 그때 스승께서 그녀에게 "고타미여, 겨자씨를 얻었느냐?"라고 물으셨다. 그녀는 "세존이시여, 겨자씨로 할 일은 끝났습니다. 저의 의지처가 되어 주십시오"라고 말했다. 그러자 스승께서—

‘‘ตํ ปุตฺตปสุสมฺมตฺตํ, พฺยาสตฺตมนสํ นรํ;

สุตฺตํ คามํ มโหโฆว, มจฺจุ อาทาย คจฺฉตี’’ติ. (ธ. ป. ๒๘๗) –

"자식과 가축에 집착하고 마음에 얽매인 그 사람을, 잠든 마을을 휩쓸어가는 큰 홍수처럼 죽음이 낚아채 간다."

คาถมาห.

—이 게송을 읊으셨다.

คาถาปริโยสาเน ยถาฐิตาว โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาย สตฺถารํ ปพฺพชฺชํ ยาจิ. สตฺถา ปพฺพชฺชํ อนุชานิ. สา สตฺถารํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา วนฺทิตฺวา ภิกฺขุนุปสฺสยํ คนฺตฺวา ปพฺพชิตฺวา อุปสมฺปทํ ลภิตฺวา นจิรสฺเสว โยนิโสมนสิกาเรน กมฺมํ กโรนฺตี วิปสฺสนํ วฑฺเฒสิ. อถสฺสา สตฺถา –

게송이 끝났을 때 그녀는 그 자리에 선 채로 예류과에 머물렀고, 스승님께 출가를 청했다. 스승께서는 출가를 허락하셨다. 그녀는 스승님을 오른쪽으로 세 번 돌며 예배하고 비구니 수행처로 가서 출가하여 구족계를 받았다. 머지않아 지혜로운 주의력으로 수행하며 위빳사나를 닦았다. 그러자 스승께서—

‘‘โย จ วสฺสสตํ ชีเว, อปสฺสํ อมตํ ปทํ;

เอกาหํ ชีวิตํ เสยฺโย, ปสฺสโต อมตํ ปท’’นฺติ. (ธ. ป. ๑๑๔) –

"불사의 경지를 보지 못하고 백 년을 사는 것보다, 불사의 경지를 보며 하루를 사는 것이 더 낫다."

อิมํ โอภาสคาถมาห.

—이 광명의 게송을 읊으셨다.

สา คาถาปริโยสาเน อรหตฺตํ ปาปุณิตฺวา ปริกฺขารวลญฺเช ปรมุกฺกฏฺฐา หุตฺวา ตีหิ ลูเขหิ สมนฺนาคตํ จีวรํ ปารุปิตฺวา วิจริ. อถ นํ สตฺถา เชตวเน นิสินฺโน ภิกฺขุนิโย ปฏิปาฏิยา ฐานนฺตเร ฐเปนฺโต ลูขจีวรธารีนํ อคฺคฏฺฐาเน ฐเปสิ. สา อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ‘‘สตฺถารํ นิสฺสาย มยา อยํ วิเสโส ลทฺโธ’’ติ กลฺยาณมิตฺตตาย ปสํสามุเขน อิมา คาถา อภาสิ –

그녀는 게송 끝에 아라한과에 이르렀고, 필수품 사용에 매우 엄격하여 세 가지 거친 옷을 입고 다녔다. 그때 제타와나에 앉아 계시던 스승께서 비구니들을 차례로 직위에 임명하시며 그녀를 '거친 옷을 입는 비구니들 중 으뜸'의 자리에 임명하셨다. 그녀는 자신의 수행을 되돌아보며 '스승님을 의지하여 내가 이 특별한 성취를 얻었구나'라고 생각하며 선지식에 대한 찬양의 의미로 이 게송들을 읊었다.

๒๑๓.

213.

‘‘กลฺยาณมิตฺตตา [Pg.183] มุนินา, โลกํ อาทิสฺส วณฺณิตา;

กลฺยาณมิตฺเต ภชมาโน, อปิ พาโล ปณฺฑิโต อสฺส.

"선지식이 있음은 성자께서 세상을 가리켜 찬탄하신 것이니, 선지식을 사귀면 어리석은 자라도 지혜로워질 것이다.

๒๑๔.

214.

‘‘ภชิตพฺพา สปฺปุริสา, ปญฺญา ตถา วฑฺฒติ ภชนฺตานํ;

ภชมาโน สปฺปุริเส, สพฺเพหิปิ ทุกฺเขหิ ปมุจฺเจยฺย.

선한 이들을 사귀어야 하니, 그들을 사귀는 자들에게 지혜가 그와 같이 자라기 때문이다. 선한 이들을 사귀는 자는 모든 괴로움에서 벗어날 것이다.

๒๑๕.

215.

‘‘ทุกฺขญฺจ วิชาเนยฺย, ทุกฺขสฺส จ สมุทยํ นิโรธํ;

อฏฺฐงฺคิกญฺจ มคฺคํ, จตฺตาริปิ อริยสจฺจานิ.

괴로움과 괴로움의 원인, 소멸, 그리고 팔정도, 즉 이 네 가지 성스러운 진리를 알아야 한다.

๒๑๖.

216.

‘‘ทุกฺโข อิตฺถิภาโว, อกฺขาโต ปุริสทมฺมสารถินา;

สปตฺติกมฺปิ หิ ทุกฺขํ, อปฺเปกจฺจา สกึ วิชาตาโย.

여성으로 태어남은 괴로움이라고 인어사(부처님)께서 말씀하셨다. 남편을 공유하는 것도 괴로움이며, 어떤 여인들은 한 번 출산하고 고통을 겪기도 한다.

๒๑๗.

217.

‘‘คลเก อปิ กนฺตนฺติ, สุขุมาลินิโย วิสานิ ขาทนฺติ;

ชนมารกมชฺฌคตา, อุโภปิ พฺยสนานิ อนุโภนฺติ.

어떤 연약한 여인들은 목을 긋기도 하고 독을 마시기도 한다. 아이를 죽이는 재앙의 한가운데서 둘 다 불행을 겪는다.

๒๑๘.

218.

‘‘อุปวิชญฺญา คจฺฉนฺตี, อทฺทสาหํ ปตึ มตํ;

ปนฺถมฺหิ วิชายิตฺวาน, อปฺปตฺตาว สกํ ฆรํ.

해산이 임박하여 길을 가다 남편이 죽은 것을 보았고, 자기 집에 도착하기도 전에 길 위에서 아이를 낳았다.

๒๑๙.

219.

‘‘ทฺเว ปุตฺตา กาลกตา, ปตี จ ปนฺเถ มโต กปณิกาย;

มาตา ปิตา จ ภาตา, ฑยฺหนฺติ จ เอกจิตกายํ.

두 아들은 죽고 남편도 길에서 죽어 가련하구나. 어머니와 아버지와 형제는 한 화장 장작 위에서 타고 있다.

๒๒๐.

220.

‘‘ขีณกุลีเน กปเณ, อนุภูตํ เต ทุขํ อปริมาณํ;

อสฺสู จ เต ปวตฺตํ, พหูนิ จ ชาติสหสฺสานิ.

가문은 몰락하고 가련한 자여, 그대는 헤아릴 수 없는 고통을 겪었으며, 수천 번의 생 동안 많은 눈물을 흘렸다.

๒๒๑.

221.

‘‘วสิตา สุสานมชฺเฌ, อโถปิ ขาทิตานิ ปุตฺตมํสานิ;

หตกุลิกา สพฺพครหิตา, มตปติกา อมตมธิคจฺฉึ.

무덤 한가운데서 살았고 또한 아들들의 살점을 먹기도 했다. 가문은 파멸하고 모든 이의 멸시를 받으며 남편을 잃었지만, 나는 불사를 얻었다.

๒๒๒.

222.

‘‘ภาวิโต เม มคฺโค, อริโย อฏฺฐงฺคิโก อมตคามี;

นิพฺพานํ สจฺฉิกตํ, ธมฺมาทาสํ อเวกฺขึหํ.

불사로 인도하는 성스러운 팔정도를 닦았고, 열반을 실현하였으며 법의 거울을 비추어 보았다.

๒๒๓.

223.

‘‘อหมมฺหิ กนฺตสลฺลา, โอหิตภารา กตญฺหิ กรณียํ;

กิสาโคตมี เถรี, วิมุตฺตจิตฺตา อิมํ ภณี’’ติ.

나는 화살을 뽑았고 짐을 내려놓았으며 할 일을 마쳤다. 마음이 해탈한 키사고타미 테리가 이것을 말하였다."

ตตฺถ กลฺยาณมิตฺตตาติ กลฺยาโณ ภทฺโท สุนฺทโร มิตฺโต เอตสฺสาติ กลฺยาณมิตฺโต. โย ยสฺส สีลาทิคุณสมาทเปตา, อฆสฺส ฆาตา, หิตสฺส วิธาตา, เอวํ สพฺพากาเรน อุปกาโร มิตฺโต [Pg.184] โหติ, โส ปุคฺคโล กลฺยาณมิตฺโต, ตสฺส ภาโว กลฺยาณมิตฺตตา, กลฺยาณมิตฺตวนฺตตา. มุนินาติ สตฺถารา. โลกํ อาทิสฺส วณฺณิตาติ กลฺยาณมิตฺเต อนุคนฺตพฺพนฺติ สตฺตโลกํ อุทฺทิสฺส –

거기서 '선지식이 있음'이란 선하고 상서롭고 훌륭한 친구가 있는 것이 선지식이다. 어떤 사람이 다른 사람에게 계율 등의 덕성을 갖추게 하고, 재앙을 없애주며, 이익을 마련해주는 등 모든 면에서 도움이 되는 친구라면 그 사람은 선지식이며, 그의 상태가 선지식임이다. '성자'란 스승님을 말한다. '세상을 가리켜 찬탄하셨다'는 것은 선지식을 따라야 한다고 중생계를 가리켜—

‘‘สกลเมวิทํ, อานนฺท, พฺรหฺมจริยํ ยทิทํ กลฺยาณมิตฺตตา กลฺยาณสหายตา กลฺยาณสมฺปวงฺกตา’’ (สํ. นิ. ๕.๒). ‘‘กลฺยาณมิตฺตสฺเสตํ, เมฆิย, ภิกฺขุโน ปาฏิกงฺขํ กลฺยาณสหายสฺส กลฺยาณสมฺปวงฺกสฺส ยํ สีลวา ภวิสฺสติ ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต วิหริสฺสตี’’ติ (อุทา. ๓๑) จ เอวมาทินา ปสํสิตา.

"아난다여, 이 청정범행의 전부는 바로 선지식을 가짐, 선한 동료를 가짐, 선한 이들과 함께함이다." 또한 "메기야여, 선지식을 가지고 선한 동료를 가지고 선한 이들과 함께하는 비구에게는, 그가 계율을 갖추고 빠띠목카의 단속으로 단속하며 머물 것이 기대된다"는 등과 같이 찬탄하신 것이다.

กลฺยาณมิตฺเต ภชมาโนติอาทิ กลฺยาณมิตฺตตาย อานิสํสทสฺสนํ. ตตฺถ อปิ พาโล ปณฺฑิโต อสฺสาติ กลฺยาณมิตฺเต ภชมาโน ปุคฺคโล ปุพฺเพ สุตาทิวิรเหน พาโลปิ สมาโน อสฺสุตสวนาทินา ปณฺฑิโต ภเวยฺย.

'선지식을 사귀면' 등은 선지식을 가짐의 이익을 보여주는 것이다. 거기서 '어리석은 자라도 지혜로워질 것이다'라는 것은 선지식을 사귀는 사람은 이전에 배움 등이 없어 어리석은 자일지라도 법을 듣는 것 등으로 인해 지혜로워진다는 뜻이다.

ภชิตพฺพา สปฺปุริสาติ พาลสฺสาปิ ปณฺฑิตภาวเหตุโต พุทฺธาทโย สปฺปุริสา กาเลน กาลํ อุปสงฺกมนาทินา เสวิตพฺพา. ปญฺญา ตถา ปวฑฺฒติ ภชนฺตานนฺติ กลฺยาณมิตฺเต ภชนฺตานํ ตถา ปญฺญา วฑฺฒติ พฺรูหติ ปาริปูรึ คจฺฉติ. ยถา เตสุ โย โกจิ ขตฺติยาทิโก ภชมาโน สปฺปุริเส สพฺเพหิปิ ชาติอาทิทุกฺเขหิ ปมุจฺเจยฺยาติ โยชนา.

“참사람(善士)들을 가까이해야 한다”는 것은 어리석은 자도 현명하게 되는 원인이 되기 때문에, 부처님 등을 비롯한 참사람들을 때에 맞춰 다가가 뵙는 등으로 섬겨야 한다는 것이다. “그와 같이 가까이하는 자들에게 통찰지가 자라난다”는 것은 선지식(善知識)들을 가까이하는 자들에게 그와 같이 통찰지가 자라고 증장하며 충만함에 이른다는 것이다. “그들 중에서 왕족 등이든 누구든 참사람들을 가까이하는 자는 누구나 태어남 등의 모든 괴로움에서 벗어날 것이다”라고 연결된다.

มุจฺจนวิธึ ปน กลฺยาณมิตฺตวิธินา ทสฺเสตุํ ‘‘ทุกฺขญฺจ วิชาเนยฺยา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ จตฺตาริ อริยสจฺจานีติ ทุกฺขญฺจ ทุกฺขสมุทยญฺจ นิโรธญฺจ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคญฺจาติ อิมานิ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ วิชาเนยฺย ปฏิวิชฺเฌยฺยาติ โยชนา.

선지식의 방법으로써 벗어남의 방법을 보여주기 위해 “괴로움을 완전히 알아야 하고” 등이 설해졌다. 거기서 “네 가지 성스러운 진리”란 괴로움, 괴로움의 일어남, 소멸, 여덟 가지 구성 요소를 가진 도라는 이 네 가지 성스러운 진리를 완전히 알고 꿰뚫어 보아야 한다는 의미로 연결된다.

‘‘ทุกฺโข อิตฺถิภาโว’’ติอาทิกา ทฺเว คาถา อญฺญตราย ยกฺขินิยา อิตฺถิภาวํ ครหนฺติยา ภาสิตา. ตตฺถ ทุกฺโข อิตฺถิภาโว อกฺขาโตติ จปลตา, คพฺภธารณํ, สพฺพกาลํ ปรปฏิพทฺธวุตฺติตาติ เอวมาทีหิ อาทีนเวหิ อิตฺถิภาโว ทุกฺโขติ, ปุริสทมฺมสารถินา ภควตา กถิโต. สปตฺติกมฺปิ ทุกฺขนฺติ สปตฺตวาโส สปตฺติยา สทฺธึ สํวาโสปิ [Pg.185] ทุกฺโข, อยมฺปิ อิตฺถิภาเว อาทีนโวติ อธิปฺปาโย. อปฺเปกจฺจา สกึ วิชาตาโยติ เอกจฺจา อิตฺถิโย เอกวารเมว วิชาตา, ปฐมคพฺเภ วิชายนทุกฺขํ อสหนฺติโย. คลเก อปิ กนฺตนฺตีติ อตฺตโน คีวมฺปิ ฉินฺทนฺติ. สุขุมาลินิโย วิสานิ ขาทนฺตีติ สุขุมาลสรีรา อตฺตโน สุขุมาลภาเวน เขทํ อวิสหนฺติโย วิสานิปิ ขาทนฺติ. ชนมารกมชฺฌคตาติ ชนมารโก วุจฺจติ มูฬฺหคพฺโภ. มาตุคามชนสฺส มารโก, มชฺฌคตา ชนมารกา กุจฺฉิคตา, มูฬฺหคพฺภาติ อตฺโถ. อุโภปิ พฺยสนานิ อนุโภนฺตีติ คพฺโภ คพฺภินี จาติ ทฺเวปิ ชนา มรณญฺจ มารณนฺติกพฺยสนานิ จ ปาปุณนฺติ. อปเร ปน ภณนฺติ ‘‘ชนมารกา นาม กิเลสา, เตสํ มชฺฌคตา กิเลสสนฺตานปติตา อุโภปิ ชายาปติกา อิธ กิเลสปริฬาหวเสน, อายตึ ทุคฺคติปริกฺกิเลสวเสน พฺยสนานิ ปาปุณนฺตี’’ติ. อิมา กิร ทฺเว คาถา สา ยกฺขินี ปุริมตฺตภาเว อตฺตโน อนุภูตทุกฺขํ อนุสฺสริตฺวา อาห. เถรี ปน อิตฺถิภาเว อาทีนววิภาวนาย ปจฺจนุภาสนฺตี อโวจ.

“여성으로 태어남은 괴로움이다” 등으로 시작되는 두 게송은 여성으로 태어난 것을 비난하는 어떤 야차녀에 의해 설해진 것이다. 거기서 “여성으로 태어남은 괴로움이라고 말씀하셨다”는 것은 경솔함, 임신, 항상 타인에게 의존하여 살아가는 점 등 이러한 결점들로 인해 여성으로 태어남은 괴로움이라고 인격의 조복자이신 세존께서 말씀하신 것이다. “첩과 함께 사는 것도 괴로움이다”라는 것은 남편의 다른 아내(첩)와 함께 사는 것도 괴로움이며, 이것 또한 여자의 몸을 받은 것의 결점이라는 뜻이다. “어떤 여인은 한 번 해산하고”라는 것은 어떤 여인들은 단 한 번 해산하면서 첫 번째 해산의 고통을 견디지 못함을 말한다. “목을 자르기도 하고”라는 것은 자신의 목조차도 베어버린다는 것이다. “연약한 여인들은 독을 먹는다”는 것은 몸이 연약하여 자신의 연약함 때문에 고통을 견디지 못하고 독을 먹기도 한다는 것이다. “태아의 죽음(난산)에 처한 여인”에서 ‘자나마라까(janamāraka)’는 난산된 태아를 말한다. 이는 어머니가 되는 여인을 죽이는 자라는 뜻이며, 태 속에 있는 난산된 태아의 처지에 놓였다는 의미이다. “둘 다 재앙을 겪는다”는 것은 태아와 임산부 두 사람 모두 죽음과 죽음에 이르는 재앙을 겪는다는 것이다. 다른 이들은 “자나마라까란 번뇌를 말하며, 그 가운데 처했다는 것은 번뇌의 흐름에 떨어진 부부 두 사람 모두가 이 세상에서는 번뇌의 뜨거움 때문에, 내생에는 악처의 고통 때문에 재앙을 겪는 것이다”라고 설명한다. 전하는 바에 따르면 이 두 게송은 그 야차녀가 전생에 자신이 겪었던 괴로움을 회상하며 읊은 것이다. 그러나 장로니는 여성으로 태어남의 결점을 밝히기 위해 (그 게송들을) 이어서 읊은 것이다.

‘‘อุปวิชญฺญา คจฺฉนฺตี’’ติอาทิกา ทฺเว คาถา ปฏาจาราย เถริยา ปวตฺตึ อารพฺภ ภาสิตา. ตตฺถ อุปวิชญฺญา คจฺฉนฺตีติ อุปคตวิชายนกาลา มคฺคํ คจฺฉนฺตี, อปตฺตาว สกํ เคหํ ปนฺเถ วิชายิตฺวาน ปตึ มตํ อทฺทสํ อหนฺติ โยชนา.

“해산이 임박하여 길을 가다가” 등으로 시작되는 두 게송은 빠따짜라 장로니의 내력을 소재로 설해진 것이다. 거기서 “해산이 임박하여 길을 가다가”라는 것은 해산할 때가 다가와 길을 가던 중, 자신의 집에 도착하기도 전에 노상에서 해산하고 남편이 죽은 것을 보았다는 내용으로 연결된다.

กปณิกายาติ วรากาย. อิมา กิร ทฺเว คาถา ปฏาจาราย ตทา โสกุมฺมาทปตฺตาย วุตฺตาการสฺส อนุกรณวเสน อิตฺถิภาเว อาทีนววิภาวนตฺถเมว เถริยา วุตฺตา.

“가련한 여인에게”라는 것은 불쌍한 여인에게라는 뜻이다. 이 두 게송은 빠따짜라가 당시에 슬픔으로 실성했을 때의 모습을 흉내 내는 방식으로 여성으로 태어남의 결점을 드러내기 위해 장로니가 읊은 것이다.

อุภยมฺเปตํ อุทาหรณภาเวน อาเนตฺวา อิทานิ อตฺตโน อนุภูตํ ทุกฺขํ วิภาเวนฺตี ‘‘ขีณกุลิเน’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ขีณกุลิเนติ โภคาทีหิ ปาริชุญฺญปตฺตกุลิเก. กปเณติ ปรมอวญฺญาตํ ปตฺเต. อุภยญฺเจตํ อตฺตโน เอว อามนฺตนวจนํ. อนุภูตํ เต ทุขํ อปริมาณนฺติ อิมสฺมึ อตฺตภาเว, อิโต ปุริมตฺตภาเวสุ วา อนปฺปกํ ทุกฺขํ ตยา อนุภวิตํ. อิทานิ ตํ ทุกฺขํ เอกเทเสน วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘อสฺสู จ เต ปวตฺต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.ตสฺสตฺโถ – อิมสฺมึ อนมตคฺเค สํสาเร [Pg.186] ปริพฺภมนฺติยา พหุกานิ ชาติสหสฺสานิ โสกาภิภูตาย อสฺสุ จ ปวตฺตํ, อวิเสสิตํ กตฺวา วุตฺตญฺเจตํ, มหาสมุทฺทสฺส อุทกโตปิ พหุกเมว สิยา.

이 두 가지를 예로 든 뒤, 이제 자신이 겪은 괴로움을 밝히며 “가문이 몰락하고” 등을 읊었다. 거기서 “가문이 몰락하고”란 재물 등을 잃어 파멸에 이른 가문을 말한다. “비천한”이란 지극히 멸시받는 처지에 놓인 것을 말한다. 이 두 가지는 자신을 부르는 말이다. “그대가 겪은 괴로움은 헤아릴 수 없네”라는 것은 이번 생에서나 혹은 이 전의 생들에서 그대가 겪은 괴로움이 적지 않다는 것이다. 이제 그 괴로움을 일부분씩 나누어 보여주기 위해 “그대의 눈물은 흘러” 등이 설해졌다. 그 뜻은 이 시작을 알 수 없는 윤회 속에서 방황하며 수천 번의 생 동안 슬픔에 압도되어 흘린 눈물이 — 이것은 특별히 구분하지 않고 설해진 것인데 — 대양의 물보다도 더 많을 것이라는 의미이다.

วสิตา สุสานมชฺเฌติ มนุสฺสมํสขาทิกา สุนขี สิงฺคาลี จ หุตฺวา สุสานมชฺเฌ วุสิตา. ขาทิตานิ ปุตฺตมํสานีติ พฺยคฺฆทีปิพิฬาราทิกาเล ปุตฺตมํสานิ ขาทิตานิ. หตกุลิกาติ วินฏฺฐกุลวํสา. สพฺพครหิตาติ สพฺเพหิ ฆรวาสีหิ ครหิตา ครหปฺปตฺตา. มตปติกาติ วิธวา. อิเม ปน ตโย ปกาเร ปุริมตฺตภาเว อตฺตโน อนุปฺปตฺเต คเหตฺวา วทติ. เอวํภูตาปิ หุตฺวา อธิจฺจ ลทฺธาย กลฺยาณมิตฺตเสวาย อมตมธิคจฺฉิ,นิพฺพานํ อนุปฺปตฺตา.

“무덤 한가운데 살았고”라는 것은 인육을 먹는 개나 여우가 되어 무덤 한가운데서 살았다는 것이다. “아들의 살을 먹었네”라는 것은 호랑이, 표범, 고양이 등으로 태어났을 때 아들의 살을 먹었다는 것이다. “가문이 멸망하고”라는 것은 가문의 대가 끊긴 것을 말한다. “모두에게 비난받고”라는 것은 모든 재가자에게 비난을 받고 멸시를 당했다는 것이다. “남편을 잃고”라는 것은 과부가 되었다는 것이다. 전생에 자신에게 닥쳤던 이러한 세 가지 유형을 취하여 말하고 있다. 이와 같은 처지가 되었음에도 우연히 얻게 된 선지식과의 만남을 통해 불사(不死)를 얻었으며, 열반에 이르렀다는 것이다.

อิทานิ ตเมว อมตาธิคมํ ปากฏํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ภาวิโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ภาวิโตติ วิภาวิโต อุปฺปาทิโต วฑฺฒิโต ภาวนาภิสมยวเสน ปฏิวิทฺโธ. ธมฺมาทาสํ อเวกฺขึหนฺติ ธมฺมมยํ อาทาสํ อทฺทกฺขึ อปสฺสึ อหํ.

이제 그 불사의 증득을 분명하게 보여주기 위해 “닦여진” 등이 설해졌다. 거기서 “닦여진”이란 (수행의) 성취를 통해 분명해지고 일어나고 증장하며 통찰하여 꿰뚫은 것을 말한다. “법의 거울을 보았네”라는 것은 법으로 이루어진 거울을 내가 보았다는 뜻이다.

อหมมฺหิ กนฺตสลฺลาติ อริยมคฺเคน สมุจฺฉินฺนคาราทิสลฺลา อหํ อมฺหิ. โอหิตภาราติ โอโรปิตกามขนฺธกิเลสาภิสงฺขารภารา. กตญฺหิ กรณียนฺติ ปริญฺญาทิเภทํ โสฬสวิธมฺปิ กิจฺจํ กตํ ปริโยสิตํ. สุวิมุตฺตจิตฺตา อิมํ ภณีติ สพฺพโส วิมุตฺตจิตฺตา กิสาโคตมี เถรี อิมมตฺถํ ‘‘กลฺยาณมิตฺตตา’’ติอาทินา คาถาพนฺธวเสน อภณีติ อตฺตานํ ปรํ วิย เถรี วทติ. ตตฺริทํ อิมิสฺสา เถริยา อปทานํ (อป. เถรี ๒.๓.๕๕-๙๔) –

“나는 화살이 뽑혔네”라는 것은 성스러운 도로써 탐욕 등의 화살을 완전히 끊어버린 상태인 나를 말한다. “짐을 내려놓았네”라는 것은 내려놓아야 할 감각적 욕망, 오온, 번뇌, 형성물들의 짐을 내려놓았다는 것이다. “해야 할 일을 마쳤네”라는 것은 철저한 앎(遍知) 등 열여섯 가지 작용을 모두 완수하고 끝마쳤다는 것이다. “마음이 잘 해탈한 이가 이것을 읊었네”라는 것은 마음이 온전히 해탈한 끼사고따미 장로니가 이 내용을 “선지식임이여” 등의 게송 형식으로 읊었다는 것인데, 장로니가 자신을 마치 타인인 것처럼 말하고 있다. 여기에 이 장로니의 아빠다나(Apadāna)가 있다.

‘‘ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน, สพฺพธมฺมาน ปารคู;

อิโต สตสหสฺสมฺหิ, กปฺเป อุปฺปชฺชิ นายโก.

“파두뭇따라라는 이름의 승리자, 모든 법의 피안에 도달하신 인도자께서 지금으로부터 십만 겁 전에 출현하셨네.”

‘‘ตทาหํ หํสวติยํ, ชาตา อญฺญตเร กุเล;

อุเปตฺวา ตํ นรวรํ, สรณํ สมุปาคมึ.

“그때 나는 함사바띠 성의 어떤 가문에서 태어나, 그분 인간들 중의 뛰어난 분께 다가가 귀의하였네.”

‘‘ธมฺมญฺจ ตสฺส อสฺโสสึ, จตุสจฺจูปสญฺหิตํ;

มธุรํ ปรมสฺสาทํ, วฏฺฏสนฺติสุขาวหํ.

“나는 그분의 법을 들었으니, 사성제와 연결된 감미롭고 지극히 즐거우며 윤회의 그침과 행복을 가져다주는 법이었네.”

‘‘ตทา จ ภิกฺขุนึ วีโร, ลูขจีวรธารินึ;

ฐเปนฺโต เอตทคฺคมฺหิ, วณฺณยี ปุริสุตฺตโม.

“그때 영웅이신 그분, 인간들 중의 으뜸이신 분께서는 거친 가사를 입은 비구니를 그 분야에서 으뜸(第一)으로 임명하시며 칭송하셨네.”

‘‘ชเนตฺวานปฺปกํ [Pg.187] ปีตึ, สุตฺวา ภิกฺขุนิยา คุเณ;

การํ กตฺวาน พุทฺธสฺส, ยถาสตฺติ ยถาพลํ.

“비구니의 덕성을 듣고 적지 않은 기쁨을 내어, 부처님께 힘닿는 대로 정성껏 공양을 올렸네.”

‘‘นิปจฺจ มุนิวรํ ตํ, ตํ ฐานมภิปตฺถยึ;

ตทานุโมทิ สมฺพุทฺโธ, ฐานลาภาย นายโก.

“그 성자들 중의 뛰어난 분께 엎드려 절하고 그 지위를 갈망하였네. 그때 세존이시며 인도자께서는 그 지위를 얻게 될 것임을 수기하며 기뻐하셨네.”

‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป, โอกฺกากกุลสมฺภโว;

โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.

“지금으로부터 십만 겁 뒤에 옥까까 가문에서 태어난 고따마라는 성(姓)을 가진 스승이 세상에 출현하시리라.”

‘‘ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาทา, โอรสา ธมฺมนิมฺมิตา;

กิสาโคตมี นาเมน, เหสฺสสิ สตฺถุ สาวิกา.

“그분(부처님)의 법의 상속녀이자 가슴으로 낳은 딸이며 법으로 창조된 자로서, 기사고타미라는 이름으로 스승의 여제자가 될 것이다.”

‘‘ตํ สุตฺวา มุทิตา หุตฺวา, ยาวชีวํ ตทา ชินํ;

เมตฺตจิตฺตา ปริจรึ, ปจฺจเยหิ วินายกํ.

“그 말을 듣고 기뻐하며, 그때부터 평생 동안 자애로운 마음으로 승리자이자 인도자이신 그분을 필수품으로 봉양했습니다.”

‘‘เตน กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคจฺฉหํ.

“그 선한 업과 의도와 서원으로 인해, 인간의 몸을 버리고 삼십삼천에 태어났습니다.”

‘‘อิมมฺหิ ภทฺทเก กปฺเป, พฺรหฺมพนฺธุ มหายโส;

กสฺสโป นาม โคตฺเตน, อุปฺปชฺชิ วทตํ วโร.

“이 현겁에 명성이 높고 범천의 친족이며 설법가 중의 으뜸이신 가섭이라는 성을 가진 분이 출현하셨습니다.”

‘‘อุปฏฺฐาโก มเหสิสฺส, ตทา อาสิ นริสฺสโร;

กาสิราชา กิกี นาม, พาราณสิปุรุตฺตเม.

“그때 대성자(가섭불)의 시봉자는 인간들의 왕인 카시의 키키 왕이었으며, 바라나시라는 최상의 성에 살았습니다.”

‘‘ปญฺจมี ตสฺส ธีตาสึ, ธมฺมา นาเมน วิสฺสุตา;

ธมฺมํ สุตฺวา ชินคฺคสฺส, ปพฺพชฺชํ สมโรจยึ.

“나는 그의 다섯째 딸이었으며 담마라는 이름으로 알려졌습니다. 최고의 승리자로부터 법을 듣고 출가를 원했습니다.”

‘‘อนุชานิ น โน ตาโต, อคาเรว ตทา มยํ;

วีสวสฺสสหสฺสานิ, วิจริมฺห อตนฺทิตา.

“부왕께서 우리를 허락하지 않으셔서, 우리는 그때 집에서 이만 년 동안 게으름 없이 수행하며 지냈습니다.”

‘‘โกมาริพฺรหฺมจริยํ, ราชกญฺญา สุเขธิตา;

พุทฺโธปฏฺฐานนิรตา, มุทิตา สตฺต ธีตโร.

“행복하게 자란 왕녀들인 우리 일곱 딸은 기쁜 마음으로 처녀의 몸으로 청정범행을 닦으며 부처님을 시봉하는 데 전념했습니다.”

‘‘สมณี สมณคุตฺตา จ, ภิกฺขุนี ภิกฺขุทายิกา;

ธมฺมา เจว สุธมฺมา จ, สตฺตมี สงฺฆทายิกา.

“사마니, 사마나굿타, 빅쿠니, 빅쿠다이카, 담마, 수담마, 그리고 일곱째인 상가다이카입니다.”

‘‘เขมา อุปฺปลวณฺณา จ, ปฏาจารา จ กุณฺฑลา;

อหญฺจ ธมฺมทินฺนา จ, วิสาขา โหติ สตฺตมี.

“그들은 지금 케마, 우빳라완나, 빠따짜라, 꾼달라, 나(기사고타미), 담마딘나이며, 일곱째는 위사카입니다.”

‘‘เตหิ [Pg.188] กมฺเมหิ สุกเตหิ, เจตนาปณิธีหิ จ;

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคจฺฉหํ.

“그 선한 업들과 의도와 서원으로 인해, 인간의 몸을 버리고 삼십삼천에 태어났습니다.”

‘‘ปจฺฉิเม จ ภเว ทานิ, ชาตา เสฏฺฐิกุเล อหํ;

ทุคฺคเต อธเน นฏฺเฐ, คตา จ สธนํ กุลํ.

“그리고 지금의 마지막 생에 나는 가난하고 재산이 없는 집안에서 태어나, 재산이 있는 집안으로 시집을 갔습니다.”

‘‘ปตึ ฐเปตฺวา เสสา เม, เทสฺสนฺติ อธนา อิติ;

ยทา จ ปสฺสูตา อาสึ, สพฺเพสํ ทยิตา ตทา.

“남편을 제외한 나머지 사람들은 내가 가난하다는 이유로 미워했습니다. 그러나 내가 아이를 낳았을 때 모든 이의 사랑을 받게 되었습니다.”

‘‘ยทา โส ตรุโณ ภทฺโท, โกมลโก สุเขธิโต;

สปาณมิว กนฺโต เม, ตทา ยมวสํ คโต.

“나의 생명처럼 사랑스럽고 어리고 귀하게 자란 그 아이가 죽음을 맞이했을 때,”

‘‘โสกฏฺฏาทีนวทนา, อสฺสุเนตฺตา รุทมฺมุขา;

มตํ กุณปมาทาย, วิลปนฺตี คมามหํ.

“나는 슬픔에 잠겨 비참한 얼굴로 눈물을 흘리며 울면서, 죽은 시신을 안고 울부짖으며 돌아다녔습니다.”

‘‘ตทา เอเกน สนฺทิฏฺฐา, อุเปตฺวาภิสกฺกุตฺตมํ;

อโวจํ เทหิ เภสชฺชํ, ปุตฺตสญฺชีวนนฺติ โภ.

“그때 어떤 분의 안내로 최고의 의사이신 분(부처님)께 나아가 ‘이 아이를 살릴 약을 주십시오’라고 말씀드렸습니다.”

‘‘น วิชฺชนฺเต มตา ยสฺมึ, เคเห สิทฺธตฺถกํ ตโต;

อาหราติ ชิโน อาห, วินโยปายโกวิโท.

“교화의 방편에 능숙하신 승리자께서는 ‘지금까지 한 번도 죽은 사람이 없는 집에서 겨자씨를 가져오너라’고 말씀하셨습니다.”

‘‘ตทา คมิตฺวา สาวตฺถึ, น ลภึ ตาทิสํ ฆรํ;

กุโต สิทฺธตฺถกํ ตสฺมา, ตโต ลทฺธา สตึ อหํ.

“그리하여 사밧티 성안을 돌아다녔으나 그런 집을 찾을 수 없었습니다. 겨자씨를 구할 곳이 없음을 알고, 그때 나는 정신을 차렸습니다.”

‘‘กุณปํ ฉฑฺฑยิตฺวาน, อุเปสึ โลกนายกํ;

ทูรโตว มมํ ทิสฺวา, อโวจ มธุรสฺสโร.

“시신을 버리고 세상의 인도자께 나아갔습니다. 그분은 멀리서 나를 보시고 감미로운 목소리로 말씀하셨습니다.”

‘‘โย จ วสฺสสตํ ชีเว, อปสฺสํ อุทยพฺพยํ;

เอกาหํ ชีวิตํ เสยฺโย, ปสฺสโต อุทยพฺพยํ.

“태어남과 사라짐을 보지 못하고 백 년을 사는 것보다, 태어남과 사라짐을 보며 단 하루를 사는 것이 더 낫다.”

‘‘น คามธมฺโม นิคมสฺส ธมฺโม, น จาปิยํ เอกกุลสฺส ธมฺโม;

สพฺพสฺส โลกสฺส สเทวกสฺส, เอเสว ธมฺโม ยทิทํ อนิจฺจตา.

“이것은 마을의 법도 아니고 성읍의 법도 아니며, 어느 한 가문의 법도 아니다. 신들을 포함한 온 세상의 법이니, 그것은 바로 무상함이다.”

‘‘สาหํ สุตฺวานิมา คาถา, ธมฺมจกฺขุํ วิโสธยึ;

ตโต วิญฺญาตสทฺธมฺมา, ปพฺพชึ อนคาริยํ.

“나는 이 게송들을 듣고 법의 눈을 깨끗이 씻었습니다. 그 후 참된 법을 깨닫고 집 없는 곳으로 출가했습니다.”

‘‘ตถา ปพฺพชิตา สนฺตี, ยุญฺชนฺตี ชินสาสเน;

น จิเรเนว กาเลน, อรหตฺตมปาปุณึ.

“그렇게 출가하여 승리자의 가르침에 정진하며, 머지않아 아라한과를 얻었습니다.”

‘‘อิทฺธีสุ [Pg.189] จ วสี โหมิ, ทิพฺพาย โสตธาตุยา;

ปรจิตฺตานิ ชานามิ, สตฺถุสาสนการิกา.

“나는 신통력에 자재하고 천이통을 얻었으며, 타심통을 알고 스승의 가르침을 실천합니다.”

‘‘ปุพฺเพนิวาสํ ชานามิ, ทิพฺพจกฺขุ วิโสธิตํ;

เขเปตฺวา อาสเว สพฺเพ, วิสุทฺธาสึ สุนิมฺมลา.

“숙명통을 알고 천안통을 깨끗이 닦았으며, 모든 번뇌를 소멸하여 티 없이 맑고 깨끗해졌습니다.”

‘‘ปริจิณฺโณ มยา สตฺถา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ;

โอหิโต ครุโก ภาโร, ภวเนตฺติ สมูหตา.

“나는 스승님을 봉양하였고 부처님의 가르침을 완수했습니다. 무거운 짐은 내려놓았고 윤회의 끈은 뿌리째 뽑혔습니다.”

‘‘ยสฺสตฺถาย ปพฺพชิตา, อคารสฺมานคาริยํ;

โส เม อตฺโถ อนุปฺปตฺโต, สพฺพสํโยชนกฺขโย.

“집에서 집 없는 곳으로 출가한 그 목적을 나는 달성하였으니, 모든 결박이 다 사라졌습니다.”

‘‘อตฺถธมฺมนิรุตฺตีสุ, ปฏิภาเน ตเถว จ;

ญาณํ เม วิมลํ สุทฺธํ, พุทฺธเสฏฺฐสฺส วาหสา.

“의미(義)·법(法)·어원(辭)·변재(辯)에 대한 나의 지혜는 가장 뛰어나신 부처님의 위신력으로 티 없이 맑고 깨끗합니다.”

‘‘สงฺการกูฏา อาหิตฺวา, สุสานา รถิยาปิ จ;

ตโต สงฺฆาฏิกํ กตฺวา, ลูขํ ธาเรมิ จีวรํ.

“쓰레기 더미와 공동묘지와 길거리에서 헝겊을 수습하여 그것으로 가사를 만들어 거친 옷을 입었습니다.”

‘‘ชิโน ตสฺมึ คุเณ ตุฏฺโฐ, ลูขจีวรธารเณ;

ฐเปสิ เอตทคฺคมฺหิ, ปริสาสุ วินายโก.

“승리자이자 인도자께서는 거친 가사를 입는 그 덕행을 기뻐하시며, 나를 대중들 가운데 그 분야에서 으뜸으로 세우셨습니다.”}]```of_thought_content_here}```json 1817 - 1846 JSON Array of objects exactly as defined in schema... ``````json [ {

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

“나의 모든 번뇌는 불태워졌고 … (중략) … 부처님의 가르침은 완수되었다.”

กิสาโคตมีเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

키사고따미 테리 가타(장로니게)에 대한 주석이 끝났다.

เอกาทสนิปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

11개 모음(열한 개의 절)에 대한 주석이 끝났다.

๑๑. ทฺวาทสกนิปาโต

11. 12개 모음(열두 개의 절)

๑. อุปฺปลวณฺณาเถรีคาถาวณฺณนา

1. 웁빨라완나 테리 가타(장로니게)에 대한 주석

ทฺวาทสกนิปาเต [Pg.190] อุโภ มาตา จ ธีตา จาติอาทิกา อุปฺปลวณฺณาย เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต กาเล หํสวตีนคเร กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺวา, มหาชเนน สทฺธึ สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา, ธมฺมํ สุณนฺตี สตฺถารํ เอกํ ภิกฺขุนึ อิทฺธิมนฺตานํ อคฺคฏฺฐาเน ฐเปนฺตํ ทิสฺวา สตฺตาหํ พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา ตํ ฐานนฺตรํ ปตฺเถสิ. สา ยาวชีวํ กุสลํ กตฺวา เทวมนุสฺเสสุํ สํสรนฺตี กสฺสปพุทฺธกาเล พาราณสินคเร กิกิสฺส กาสิรญฺโญ เคเห ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา สตฺตนฺนํ ภคินีนํ อพฺภนฺตรา หุตฺวา วีสติวสฺสสหสฺสานิ พฺรหฺมจริยํ จริตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปริเวณํ กตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺตา.

12개 모음의 ‘어머니와 딸 두 사람 모두’ 등으로 시작되는 게송은 웁빨라완나 장로니의 것이다. 이분 또한 빠두뭇따라 부처님 당시에 함사와티 성의 어느 가문에서 태어나 지혜를 갖추게 되었고, 대중과 함께 스승님께 나아가 법을 듣다가, 스승께서 어떤 비구니를 신통력을 가진 자들 중 으뜸인 자리에 임명하시는 것을 보고, 부처님을 상공으로 하는 비구 승가에 7일 동안 큰 보시를 올리고 그 지위를 발원하였다. 그녀는 평생 공덕을 쌓고 천상과 인간계를 윤회하다가, 까쌉빠 부처님 당시에 바라나시 성의 까시 국왕 끼끼의 집안에서 태어나 일곱 자매 중의 한 명으로 2만 년 동안 청정범행을 닦고 비구 승가를 위해 정사(pariveṇa)를 지어 올린 뒤 천상에 태어났다.

ตโต จวิตฺวา ปุน มนุสฺสโลกํ อาคจฺฉนฺตี เอกสฺมึ คามเก สหตฺถา กมฺมํ กตฺวา ชีวนกฏฺฐาเน นิพฺพตฺตา. สา เอกทิวสํ เขตฺตกุฏึ คจฺฉนฺตี อนฺตรามคฺเค เอกสฺมึ สเร ปาโตว ปุปฺผิตํ ปทุมปุปฺผํ ทิสฺวา ตํ สรํ โอรุยฺห ตญฺเจว ปุปฺผํ ลาชปกฺขิปนตฺถาย ปทุมินิปตฺตญฺจ คเหตฺวา เกทาเร สาลิสีสานิ ฉินฺทิตฺวา กุฏิกาย นิสินฺนา ลาเช ภชฺชิตฺวา ปญฺจ ลาชสตานิ กตฺวา ฐเปสิ. ตสฺมึ ขเณ คนฺธมาทนปพฺพเต นิโรธสมาปตฺติโต วุฏฺฐิโต เอโก ปจฺเจกพุทฺโธ อาคนฺตฺวา ตสฺสา อวิทูเร ฐาเน อฏฺฐาสิ. สา ปจฺเจกพุทฺธํ ทิสฺวา ลาเชหิ สทฺธึ ปทุมปุปฺผํ คเหตฺวา, กุฏิโต โอรุยฺห ลาเช ปจฺเจกพุทฺธสฺส ปตฺเต ปกฺขิปิตฺวา ปทุมปุปฺเผน ปตฺตํ ปิธาย อทาสิ. อถสฺสา ปจฺเจกพุทฺเธ โถกํ คเต เอตทโหสิ – ‘‘ปพฺพชิตา นาม ปุปฺเผน อนตฺถิกา, อหํ ปุปฺผํ คเหตฺวา ปิฬนฺธิสฺสามี’’ติ คนฺตฺวา ปจฺเจกพุทฺธสฺส หตฺถโต ปุปฺผํ คเหตฺวา ปุน จินฺเตสิ – ‘‘สเจ, อยฺโย, ปุปฺเผน อนตฺถิโก อภวิสฺสา, ปตฺตมตฺถเก ฐเปตุํ นาทสฺส, อทฺธา อยฺยสฺส อตฺโถ ภวิสฺสตี’’ติ ปุน คนฺตฺวา ปตฺตมตฺถเก ฐเปตฺวา ปจฺเจกพุทฺธํ ขมาเปตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อิเมสํ เม ลาชานํ นิสฺสนฺเทน ลาชคณนาย ปุตฺตา อสฺสุ, ปทุมปุปฺผสฺส นิสฺสนฺเทน นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฏฺฐาเน ปเท ปเท ปทุมปุปฺผํ อุฏฺฐหตู’’ติ ปตฺถนํ อกาสิ. ปจฺเจกุพุทฺโธ ตสฺสา ปสฺสนฺติยาว อากาเสน [Pg.191] คนฺธมาทนปพฺพตํ คนฺตฺวา ตํ ปทุมํ นนฺทมูลกปพฺภาเร ปจฺเจกพุทฺธานํ อกฺกมนโสปานสมีเป ปาทปุญฺฉนํ กตฺวา ฐเปสิ.

그녀는 그곳에서 죽어 다시 인간 세상에 태어날 때, 어떤 마을에서 직접 손으로 일을 하며 살아가는 처지로 태어났다. 어느 날 그녀는 밭에 있는 오두막으로 가다가 길가에 있는 어느 연못에서 아침 일찍 피어난 연꽃을 보고, 그 연못에 내려가 그 꽃과 함께 튀밥을 담을 연잎을 가지고 왔다. 논에서 쌀 이삭을 잘라 오두막에 앉아 튀밥을 볶아 오백 개의 튀밥을 만들어 두었다. 그때 간다마다나 산에서 멸진정으로부터 일어난 어느 벽지불이 다가와 그녀에게서 멀지 않은 곳에 섰다. 그녀는 벽지불을 뵙고 튀밥과 함께 연꽃을 들고 오두막에서 내려와 튀밥을 벽지불의 발바닥에 담아 올리고 연꽃으로 발바닥을 덮어 보시했다. 벽지불이 조금 가신 후에 그녀에게 이런 생각이 들었다. ‘출가하신 분들은 꽃이 필요 없을 텐데, 내가 꽃을 가져다 장식해야겠다.’ 하고 가서 벽지불의 손에서 꽃을 가져왔다가 다시 생각했다. ‘만약 존자께서 꽃이 필요 없으셨다면 발바닥 위에 올려두도록 내버려 두지 않으셨을 것이다. 분명 존자께 필요하실 것이다.’ 하고 다시 가서 발바닥 위에 올려두고 벽지불께 용서를 구하며 발원했다. ‘존자시여, 이 튀밥의 과보로 튀밥의 수만큼 아들들이 있게 하시고, 연꽃의 과보로 태어나는 곳마다 발걸음마다 연꽃이 솟아나게 하소서.’ 벽지불은 그녀가 보는 앞에서 허공으로 간다마다나 산으로 가서 그 연꽃을 난다물라까 동굴의 벽지불들이 딛는 계단 근처에 발을 닦는 용도로 놓아두었다.

สาปิ ตสฺส กมฺมสฺส นิสฺสนฺเทน เทวโลเก ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. นิพฺพตฺตกาลโต ปฏฺฐาย จสฺสา ปเท ปเท มหาปทุมปุปฺผํ อุฏฺฐาสิ. สา ตโต จวิตฺวา ปพฺพตปาเท เอกสฺมึ ปทุมสเร ปทุมคพฺเภ นิพฺพตฺติ. ตํ นิสฺสาย เอโก ตาปโส วสติ. โส ปาโตว มุขโธวนตฺถาย สรํ คนฺตฺวา ตํ ปุปฺผํ ทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อิทํ ปุปฺผํ เสเสหิ มหนฺตตรํ, เสสานิ จ ปุปฺผิตานิ อิทํ มกุลิตเมว, ภวิตพฺพเมตฺถ การเณนา’’ติ อุทกํ โอตริตฺวา ตํ ปุปฺผํ คณฺหิ. ตํ เตน คหิตมตฺตเมว ปุปฺผิตํ. ตาปโส อนฺโตปทุมคพฺเภ นิปนฺนทาริกํ อทฺทส. ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย จ ธีตุสิเนหํ ลภิตฺวา ปทุเมเนว สทฺธึ ปณฺณสาลํ เนตฺวา มญฺจเก นิปชฺชาเปสิ. อถสฺสา ปุญฺญานุภาเวน องฺคุฏฺฐเก ขีรํ นิพฺพตฺติ. โส ตสฺมึ ปุปฺเผ มิลาเต อญฺญํ นวํ ปุปฺผํ อาหริตฺวา ตํ นิปชฺชาเปสิ. อถสฺสา อาธาวนวิธาวเนน กีฬิตุํ สมตฺถกาลโต ปฏฺฐาย ปทวาเร ปทวาเร ปทุมปุปฺผํ อุฏฺฐาติ, กุงฺกุมราสิสฺส วิย อสฺสา สรีรวณฺโณ โหติ. สา อปตฺตา เทววณฺณํ, อติกฺกนฺตา มานุสวณฺณํ อโหสิ. สา ปิตริ ผลาผลตฺถาย คเต ปณฺณสาลายํ โอหิยติ.

그녀는 또한 그 업의 과보로 천상에 태어났다. 태어난 때부터 그녀의 발걸음마다 큰 연꽃이 솟아났다. 그녀는 그곳에서 죽어 산기슭의 어느 연꽃 연못에 있는 연꽃 봉오리 속에서 태어났다. 그 근처에 한 수행자가 살고 있었다. 그는 아침 일찍 세수를 하러 연못에 갔다가 그 꽃을 보고 생각했다. ‘이 꽃은 다른 꽃들보다 훨씬 크구나. 다른 꽃들은 피었는데 이것만 봉오리진 것을 보니, 여기에 무슨 이유가 있음에 틀림없다.’ 하고 물속에 들어가 그 꽃을 땄다. 그가 잡자마자 꽃이 피었다. 수행자는 연꽃 봉오리 안에 누워 있는 여자아이를 보았다. 그는 아이를 본 순간부터 딸처럼 사랑하는 마음이 생겨 연꽃과 함께 잎새집(paṇṇasālā)으로 데려가 침상에 뉘었다. 그러자 그녀의 복덕의 위력으로 엄지손가락에서 우유가 나왔다. 그녀가 이리저리 뛰어다니며 놀 수 있게 된 때부터 발걸음마다 연꽃이 솟아났고, 그녀의 몸색깔은 마치 사프란(kuṅkuma) 더미처럼 아름다웠다. 그녀는 인간의 아름다움을 넘어 천신과 같은 자태를 지녔다. 그녀는 아버지가 과일을 구하러 가면 잎새집에 남아 있곤 했다.

อเถกทิวสํ ตสฺสา วยปฺปตฺตกาเล ปิตริ ผลาผลตฺถาย คเต เอโก วนจรโก ตํ ทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘มนุสฺสานํ นาม เอวํวิธํ รูปํ นตฺถิ, วีมํสิสฺสามิ น’’นฺติ ตาปสสฺส อาคมนํ อุทิกฺขนฺโต นิสีทิ. สา ปิตริ อาคจฺฉนฺเต ปฏิปถํ คนฺตฺวา ตสฺส หตฺถโต กาชกมณฺฑลุํ อคฺคเหสิ, อาคนฺตฺวา นิสินฺนสฺส จสฺส อตฺตโน กรณวตฺตํ ทสฺเสสิ. ตทา โส วนจรโก มนุสฺสภาวํ ญตฺวา ตาปสํ อภิวาเทตฺวา นิสีทิ. ตาปโส ตํ วนจรกํ วนมูลผเลหิ จ ปานีเยน จ นิมนฺเตตฺวา, ‘‘โภ ปุริส, อิมสฺมึเยว ฐาเน วสิสฺสสิ, อุทาหุ คมิสฺสสี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘คมิสฺสามิ, ภนฺเต, อิธ กึ กริสฺสามี’’ติ? ‘‘อิทํ ตยา ทิฏฺฐการณํ เอตฺโต คนฺตฺวา อกเถตุํ สกฺขิสฺสสี’’ติ? ‘‘สเจ, อยฺโย, น อิจฺฉติ, กึการณา กเถสฺสามี’’ติ ตาปสํ วนฺทิตฺวา ปุน อาคมนกาเล มคฺคสญฺชานนตฺถํ สาขาสญฺญญฺจ รุกฺขสญฺญญฺจ กโรนฺโต ปกฺกามิ.

그러던 어느 날 그녀가 성숙한 나이가 되었을 때, 아버지가 과일을 구하러 간 사이 한 사냥꾼이 그녀를 보고 생각했다. ‘인간에게는 이런 미모가 없다. 내가 조사해 보리라.’ 하고 수행자가 오기를 기다리며 앉아 있었다. 그녀는 아버지가 돌아오자 마중을 나가 그의 손에서 물병을 받아들었고, 자리에 앉은 그에게 자신이 해야 할 도리를 다했다. 그때 그 사냥꾼은 그녀가 인간임을 알고 수행자에게 절을 하고 앉았다. 수행자는 그 사냥꾼에게 숲의 뿌리와 과일과 마실 물로 대접하고는 ‘여보게, 이 자리에 머물겠는가, 아니면 가겠는가?’라고 물었다. ‘존자시여, 가겠습니다. 여기서 무엇을 하겠습니까?’ ‘그대가 본 일을 가서 말하지 않을 수 있겠는가?’ ‘존자께서 원하지 않으신다면 제가 왜 말하겠습니까?’ 하고 수행자에게 절을 하고는 다시 올 때 길을 알 수 있도록 나뭇가지를 꺾고 나무에 표시를 하며 떠났다.

โส [Pg.192] พาราณสึ คนฺตฺวา ราชานํ อทฺทส. ราชา ‘‘กสฺมา อาคโตสี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อหํ, เทว, ตุมฺหากํ วนจรโก ปพฺพตปาเท อจฺฉริยํ อิตฺถิรตนํ ทิสฺวา อาคโตมฺหี’’ติ สพฺพํ ปวตฺตึ กเถสิ. โส ตสฺส วจนํ สุตฺวา เวเคน ปพฺพตปาทํ คนฺตฺวา อวิทูเร ฐาเน ขนฺธาวารํ นิวาเสตฺวา วนจรเกน เจว อญฺเญหิ จ ปุริเสหิ สทฺธึ ตาปสสฺส ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา นิสินฺนเวลาย ตตฺถ คนฺตฺวา อภิวาเทตฺวา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. ราชา ตาปสสฺส ปพฺพชิตปริกฺขารภณฺฑํ ปาทมูเล ฐเปตฺวา, ‘‘ภนฺเต, อิมสฺมึ ฐาเน กึ กโรม, คมิสฺสามา’’ติ อาห. ‘‘คจฺฉ, มหาราชา’’ติ. ‘‘อาม, คจฺฉามิ, ภนฺเต, อยฺยสฺส ปน สมีเป วิสภาคปริสา อตฺถี’’ติ อสฺสุมฺหา, อสารุปฺปา เอสา ปพฺพชิตานํ, มยา สทฺธึ คจฺฉตุ, ภนฺเตติ. มนุสฺสานํ นาม จิตฺตํ ทุตฺโตสยํ, กถํ พหูนํ มชฺเฌ วสิสฺสตีติ? อมฺหากํ รุจิตกาลโต ปฏฺฐาย เสสานํ เชฏฺฐกฏฺฐาเน ฐเปตฺวา ปฏิชคฺคิสฺสาม, ภนฺเตติ.

그는 바라나시로 가서 왕을 알현했습니다. 왕이 “무슨 일로 왔느냐?”라고 묻자, “대왕이시여, 저는 왕의 사냥꾼인데 산기슭에서 놀라운 여인의 보물을 보고 왔습니다.”라고 말하며 모든 상황을 이야기했습니다. 왕은 그의 말을 듣고 급히 산기슭으로 가서 멀지 않은 곳에 진영을 친 뒤, 사냥꾼 및 다른 사람들과 함께 수행자에게 공양을 올렸습니다. 그리고 공양 후 앉아 있을 때 그곳으로 가서 절을 하고 안부를 나눈 뒤 한쪽에 앉았습니다. 왕은 수행자의 출가 도구들을 발치에 놓으며 “존자시여, 이 장소에서 무엇을 하시겠습니까? (저와 함께) 가십시다.”라고 말했습니다. “가십시오, 대왕이시여.” “예, 가겠습니다, 존자시여. 그러나 성자께서는 적절치 않은 무리에 둘러싸여 계시다고 들었습니다. 이는 출가자들에게 합당하지 않으니, 존자시여, 저와 함께 가십시다.” “사람들의 마음은 만족시키기 어려우니, 어찌 많은 사람들 가운데서 머물겠습니까?” “존자시여, 저희가 원하는 때부터 나머지 사람들의 우두머리 자리에 모시고 받들어 모시겠습니다.”

โส รญฺโญ กถํ สุตฺวา ทหรกาเล คหิตนามวเสเนว, ‘‘อมฺม, ปทุมวตี’’ติ ธีตรํ ปกฺโกสิ. สา เอกวจเนเนว ปณฺณสาลโต นิกฺขมิตฺวา ปิตรํ อภิวาเทตฺวา อฏฺฐาสิ. อถ นํ ปิตา อาห – ‘‘ตฺวํ, อมฺม, วยปฺปตฺตา, อิมสฺมึ ฐาเน รญฺญา ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย วสิตุํ อยุตฺตา, รญฺญา สทฺธึ คจฺฉ, อมฺมา’’ติ. สา ‘‘สาธุ, ตาตา’’ติ ปิตุ วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อภิวาเทตฺวา โรทมานา อฏฺฐาสิ. ราชา ‘‘อิมิสฺสา ปิตุ จิตฺตํ คณฺหิสฺสามี’’ติ ตสฺมึเยว ฐาเน กหาปณราสิมฺหิ ฐเปตฺวา อภิเสกํ อกาสิ. อถ นํ คเหตฺวา อตฺตโน นครํ อาเนตฺวา อาคตกาลโต ปฏฺฐาย เสสิตฺถิโย อโนโลเกตฺวา ตาย สทฺธึเยว รมติ. ตา อิตฺถิโย อิสฺสาปกตา ตํ รญฺโญ อนฺตเร ปริภินฺทิตุกามา เอวมาหํสุ – ‘‘นายํ, มหาราช, มนุสฺสชาติกา, กหํ นาม ตุมฺเหหิ มนุสฺสานํ วิจรณฏฺฐาเน ปทุมานิ อุฏฺฐหนฺตานิ ทิฏฺฐปุพฺพานิ, อทฺธา อยํ ยกฺขินี, นีหรถ นํ, มหาราชา’’ติ. ราชา ตาสํ กถํ สุตฺวา ตุณฺหี อโหสิ.

그는 왕의 말을 듣고 어릴 때 지어준 이름대로 “얘야, 파둠마바띠야”라며 딸을 불렀습니다. 그녀는 그 한마디에 즉시 잎새집에서 나와 아버지께 절을 하고 섰습니다. 그때 아버지가 그녀에게 말했습니다. “얘야, 너는 혼기가 찼다. 왕께서 너를 보신 이후로 이 장소에 머무는 것은 적절하지 않으니, 왕과 함께 가거라, 얘야.” 그녀는 “예, 아버지”라고 아버지의 말씀을 받아들이고 절을 한 뒤 울면서 서 있었습니다. 왕은 “이 아이 아버지의 마음을 얻으리라”라고 생각하며 바로 그 자리에 금화 무더기를 쌓아놓고 (그녀를 그 위에 앉혀) 즉위식을 거행했습니다. 그런 뒤 그녀를 데리고 자신의 성으로 돌아와서, 그날부터 다른 여인들은 돌아보지도 않고 오직 그녀와 함께 즐거워했습니다. 다른 여인들은 질투심에 사로잡혀 왕과 그녀 사이를 이간질하고자 이렇게 말했습니다. “대왕이시여, 이 여자는 인간 종족이 아닙니다. 사람들이 다니는 곳에서 연꽃이 피어나는 것을 보신 적이 있습니까? 틀림없이 이 여자는 야차녀입니다. 대왕이시여, 그녀를 내쫓으십시오.” 왕은 그들의 말을 듣고 침묵했습니다.

อถสฺสาปเรน สมเยน ปจฺจนฺโต กุปิโต. โส ‘‘ครุคพฺภา ปทุมวตี’’ติ นคเร ฐเปตฺวา ปจฺจนฺตํ อคมาสิ. อถ ตา อิตฺถิโย ตสฺสา อุปฏฺฐายิกาย ลญฺชํ ทตฺวา ‘‘อิมิสฺสา ทารกํ ชาตมตฺตเมว อปเนตฺวา [Pg.193] เอกํ ทารุฆฏิกํ โลหิเตน มกฺขิตฺวา สนฺติเก ฐเปหี’’ติ อาหํสุ. ปทุมวติยาปิ นจิรสฺเสว คพฺภวุฏฺฐานํ อโหสิ. มหาปทุมกุมาโร เอกโกว กุจฺฉิยํ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. อวเสสา เอกูนปญฺจสตา ทารกา มหาปทุมกุมารสฺส มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิตฺวา นิปนฺนกาเล สํเสทชา หุตฺวา นิพฺพตฺตึสุ. อถสฺสา ‘‘น ตาว อยํ สตึ ปฏิลภตี’’ติ ญตฺวา สา อุปฏฺฐายิกา เอกํ ทารุฆฏิกํ โลหิเตน มกฺขิตฺวา สมีเป ฐเปตฺวา ตาสํ อิตฺถีนํ สญฺญํ อทาสิ. ตาปิ ปญฺจสตา อิตฺถิโย เอเกกา เอเกกํ ทารกํ คเหตฺวา จุนฺทการกานํ สนฺติกํ เปเสตฺวา กรณฺฑเก อาหราเปตฺวา อตฺตนา อตฺตนา คหิตทารเก ตตฺถ นิปชฺชาเปตฺวา พหิ ลญฺฉนํ กตฺวา ฐปยึสุ.

그 후 얼마 지나지 않아 변방에서 반란이 일어났습니다. 왕은 “파둠마바띠가 만삭이다”라고 생각하며 그녀를 성에 남겨두고 변방으로 떠났습니다. 그때 그 여인들은 그녀의 시녀에게 뇌물을 주며 “이 여자가 아이를 낳자마자 치워버리고, 피를 묻힌 나무 토막 하나를 옆에 두어라”라고 말했습니다. 파둠마바띠도 머지않아 해산하게 되었습니다. 마하파둠마 왕자 한 명만이 모태에 잉태되었습니다. 나머지 499명의 아이들은 마하파둠마 왕자가 어머니의 태에서 나와 누워 있을 때 습생(濕生)으로 태어났습니다. 그때 시녀는 그녀가 아직 정신을 차리지 못한 것을 알고, 피를 묻힌 나무 토막 하나를 곁에 두고 그 여인들에게 신호를 보냈습니다. 500명의 여인들은 각각 한 명씩 아이를 데려다가 세공인에게 보내어 함들을 가져오게 한 뒤, 자신들이 데려온 아이들을 그 안에 눕히고 겉에 봉인을 하여 두었습니다.

ปทุมวตีปิ โข สญฺญํ ลภิตฺวา ตํ อุปฏฺฐายิกํ ‘‘กึ วิชาตมฺหิ, อมฺมา’’ติ ปุจฺฉิ. สา ตํ สนฺตชฺเชตฺวา ‘‘กุโต ตฺวํ ทารกํ ลภิสฺสสี’’ติ วตฺวา ‘‘อยํ ตว กุจฺฉิโต นิกฺขนฺตทารโก’’ติ โลหิตมกฺขิตํ ทารุฆฏิกํ ปุรโต ฐเปสิ. สา ตํ ทิสฺวา โทมนสฺสปฺปตฺตา ‘‘สีฆํ ตํ ผาเลตฺวา อปเนหิ, สเจ โกจิ ปสฺเสยฺย, ลชฺชิตพฺพํ ภเวยฺยา’’ติ อาห. สา ตสฺสา กถํ สุตฺวา อตฺถกามา วิย ทารุฆฏิกํ ผาเลตฺวา อุทฺธเน ปกฺขิปิ.

파둠마바띠도 정신을 차린 뒤 시녀에게 “얘야, 내가 무엇을 낳았느냐?”라고 물었습니다. 시녀는 그녀를 꾸짖으며 “당신이 어디서 아이를 얻겠느냐?”라고 말하고 “이것이 당신의 배에서 나온 아이다”라며 피 묻은 나무 토막을 앞에 놓았습니다. 그녀는 그것을 보고 슬픔에 잠겨 “속히 그것을 쪼개어 치워버려라. 만약 누군가 본다면 부끄러운 일이 될 것이다”라고 말했습니다. 시녀는 그녀의 말을 듣고 마치 그녀를 위하는 척하며 나무 토막을 쪼개어 아궁이에 던져 넣었습니다.

ราชาปิ ปจฺจนฺตโต อาคนฺตฺวา นกฺขตฺตํ ปฏิมาเนนฺโต พหินคเร ขนฺธาวารํ พนฺธิตฺวา นิสีทิ. อถ ตา ปญฺจสตา อิตฺถิโย รญฺโญ ปจฺจุคฺคมนํ อาคนฺตฺวา อาหํสุ – ‘‘ตฺวํ, มหาราช, น อมฺหากํ สทฺทหสิ, อมฺเหหิ วุตฺตํ อการณํ วิย โหติ, ตฺวํ มเหสิยา อุปฏฺฐายิกํ ปกฺโกสาเปตฺวา ปฏิปุจฺฉ, ทารุฆฏิกํ เต เทวี วิชาตา’’ติ. ราชา ตํ การณํ อนุปปริกฺขิตฺวาว ‘‘อมนุสฺสชาติกา ภวิสฺสตี’’ติ ตํ เคหโต นิกฺกฑฺฒิ. ตสฺสา ราชเคหโต สห นิกฺขมเนเนว ปทุมปุปฺผานิ อนฺตรธายึสุ, สรีรจฺฉวีปิ วิวณฺณา อโหสิ. สา เอกิกาว อนฺตรวีถิยา ปายาสิ. อถ นํ เอกา วยปฺปตฺตา มหลฺลิกา อิตฺถี ทิสฺวา ธีตุสิเนหํ อุปฺปาเทตฺวา ‘‘กหํ คจฺฉสิ, อมฺมา’’ติ อาห. ‘‘อาคนฺตุกมฺหิ, วสนฏฺฐานํ โอโลเกนฺตี วิจรามี’’ติ. ‘‘อิธาคจฺฉ, อมฺมา’’ติ วสนฏฺฐานํ ทตฺวา โภชนํ ปฏิยาเทสิ.

왕도 변방에서 돌아와 길일을 기다리며 성 밖에서 진영을 치고 머물렀습니다. 그때 500명의 여인들이 왕을 마중 나와서 말했습니다. “대왕이시여, 당신은 저희를 믿지 않으셨고 저희가 한 말은 근거 없는 것처럼 여겨졌습니다. 이제 왕비의 시녀를 불러 물어보십시오. 왕비께서는 나무 토막을 낳으셨습니다.” 왕은 그 사정을 조사해보지도 않고 “인간 종족이 아님이 틀림없다”라며 그녀를 집에서 쫓아냈습니다. 그녀가 왕궁에서 나오자마자 연꽃들이 사라졌고, 피부의 광택도 변색되었습니다. 그녀는 홀로 거리 사이를 걸어갔습니다. 그때 나이 든 한 노파가 그녀를 보고 딸처럼 여기는 마음을 일으켜 “얘야, 어디로 가느냐?”라고 물었습니다. “저는 나그네인데, 머물 곳을 찾아다니고 있습니다.” “이리로 오너라, 얘야.” 노파는 머물 곳을 주고 음식을 준비해 주었습니다.

ตสฺสา อิมินาว นิยาเมน ตตฺถ วสมานาย ตา ปญฺจสตา อิตฺถิโย เอกจิตฺตา หุตฺวา ราชานํ อาหํสุ – ‘‘มหาราช, ตุมฺเหสุ ยุทฺธํ [Pg.194] คเตสุ อมฺเหหิ คงฺคาเทวตาย ‘อมฺหากํ เทเว วิชิตสงฺคาเม อาคเต พลิกมฺมํ กตฺวา อุทกกีฬํ กริสฺสามา’ติ ปตฺถิตํ อตฺถิ, เอตมตฺถํ, เทว, ชานาเปมา’’ติ. ราชา ตาสํ วจเนน ตุฏฺโฐ คงฺคาย อุทกกีฬํ กาตุํ อคมาสิ. ตาปิ อตฺตนา อตฺตนา คหิตกรณฺฑกํ ปฏิจฺฉนฺนํ กตฺวา อาทาย นทึ คนฺตฺวา เตสํ กรณฺฑกานํ ปฏิจฺฉาทนตฺถํ ปารุปิตฺวา ปารุปิตฺวา อุทเก ปติตฺวา กรณฺฑเก วิสฺสชฺเชสุํ. เตปิ โข กรณฺฑกา สพฺเพ สห คนฺตฺวา เหฏฺฐาโสเต ปสาริตชาลมฺหิ ลคฺคึสุ. ตโต อุทกกีฬํ กีฬิตฺวา รญฺโญ อุตฺติณฺณกาเล ชาลํ อุกฺขิปนฺตา เต กรณฺฑเก ทิสฺวา รญฺโญ สนฺติกํ อานยึสุ.

그녀가 그런 식으로 그곳에서 지내는 동안, 그 500명의 여인들은 한마음이 되어 왕에게 말했습니다. “대왕이시여, 당신께서 전쟁에 나가셨을 때 저희는 강의 여신에게 ‘우리 왕께서 전쟁에서 이기고 돌아오시면 제물을 바치고 물놀이를 하겠다’고 서원했습니다. 대왕이시여, 그 사실을 알려드립니다.” 왕은 그들의 말에 기뻐하며 강에서 물놀이를 하러 갔습니다. 여인들도 각자 가져온 함을 숨겨서 강으로 가져가, 그 함들을 가리기 위해 겉옷으로 덮은 채 물속에 들어가 함들을 떠나보냈습니다. 그 함들은 모두 함께 떠내려가 하류에 쳐놓은 그물에 걸렸습니다. 그 후 물놀이를 즐기고 왕이 물에서 나왔을 때, 그물을 건져 올리던 사람들이 그 함들을 발견하고 왕에게 가져왔습니다.

ราชา กรณฺฑเก โอโลเกตฺวา ‘‘กึ, ตาตา, กรณฺฑเกสู’’ติ อาห. ‘‘น ชานาม, เทวา’’ติ. โส เต กรณฺฑเก วิวราเปตฺวา โอโลเกนฺโต ปฐมํ มหาปทุมกุมารสฺส กรณฺฑกํ วิวราเปสิ. เตสํ ปน สพฺเพสมฺปิ กรณฺฑเกสุ นิปชฺชาปิตทิวเสสุเยว ปุญฺญิทฺธิยา องฺคุฏฺฐโต ขีรํ นิพฺพตฺติ. สกฺโก เทวราชา ตสฺส รญฺโญ นิกฺกงฺขภาวตฺถํ อนฺโตกรณฺฑเก อกฺขรานิ ลิขาเปสิ – ‘‘อิเม กุมารา ปทุมวติยา กุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺตา พาราณสิรญฺโญ ปุตฺตา, อถ เน ปทุมวติยา สปตฺติโย ปญฺจสตา อิตฺถิโย กรณฺฑเกสุ ปกฺขิปิตฺวา อุทเก ขิปึสุ, ราชา อิมํ การณํ ชานาตู’’ติ. กรณฺฑเก วิวฏมตฺเต ราชา อกฺขรานิ วาเจตฺวา ทารเก ทิสฺวา มหาปทุมกุมารํ อุกฺขิปิตฺวา เวเคน รเถ โยเชตฺวา ‘‘อสฺเส กปฺเปถ, อหํ อชฺช อนฺโตนครํ ปวิสิตฺวา เอกจฺจานํ มาตุคามานํ ปิยํ กริสฺสามี’’ติ ปาสาทวรํ อารุยฺห หตฺถิคีวาย สหสฺสภณฺฑิกํ ฐเปตฺวา นคเร เภรึ จราเปสิ – ‘‘โย ปทุมวตึ ปสฺสติ, โส อิมํ สหสฺสํ คณฺหาตู’’ติ.

왕이 상자들을 살펴보고 “여보게들, 상자들 안에 무엇이 있는가?”라고 물었다. “대왕이시여, 모릅니다”라고 하였다. 그는 그 상자들을 열게 하여 살펴보다가 먼저 마하파두마 왕자의 상자를 열게 하였다. 그런데 그들 모두가 상자에 눕혀진 바로 그날, 공덕의 위력으로 엄지손가락에서 우유가 나왔다. 천제석은 그 왕의 의구심을 없애주기 위해 상자 안에 글자를 새겨놓았다. ‘이 왕자들은 파두마바티의 복중에서 태어난 바라나시 왕의 아들들이다. 그런데 파두마바티의 시기하는 오백 명의 여인들이 그들을 상자에 넣어 물에 던졌으니, 왕께서는 이 사정을 아소서.’ 상자가 열리자마자 왕은 글을 읽고 아이들을 보았으며, 마하파두마 왕자를 들어 올리고 서둘러 수레에 말을 매게 하여 “말들을 준비하라. 내가 오늘 성안으로 들어가 어떤 여인들에게 응분의 대가를 치러주리라”고 말하고 궁전으로 올라가, 코끼리 목에 천 냥이 든 꾸러미를 두고 성안에 북을 울려 포고하게 하였다. “파두마바티를 찾아내는 자는 이 천 냥을 가질 것이다.”

ตํ กถํ สุตฺวา ปทุมวตี มาตุ สญฺญํ อทาสิ – ‘‘หตฺถิคีวโต สหสฺสํ คณฺห, อมฺมา’’ติ. ‘‘นาหํ เอวรูปํ คณฺหิตุํ วิสหามี’’ติ อาห. สา ทุติยมฺปิ ตติยมฺปิ วุตฺเต ‘‘กึ วตฺวา คณฺหามิ, อมฺมา’’ติ อาห. ‘‘‘มม ธีตา ปทุมวตึ เทวึ ปสฺสตี’ติ วตฺวา คณฺหาหี’’ติ. สา ‘‘ยํ วา ตํ วา โหตู’’ติ คนฺตฺวา สหสฺสจงฺโกฏกํ คณฺหิ. อถ นํ มนุสฺสา ปุจฺฉึสุ – ‘‘ปทุมวตึ เทวึ ปสฺสสิ, อมฺมา’’ติ? ‘‘อหํ น ปสฺสามิ, ธีตา กิร เม ปสฺสตี’’ติ อาห. เต ‘‘กหํ ปน สา, อมฺมา’’ติ วตฺวา ตาย สทฺธึ คนฺตฺวา [Pg.195] ปทุมวตึ สญฺชานิตฺวา ปาเทสุ นิปตึสุ. ตสฺมึ กาเล สา ‘‘ปทุมวตี เทวี อย’’นฺติ ญตฺวา ‘‘ภาริยํ วต อิตฺถิยา กมฺมํ กตํ, ยา เอวํวิธสฺส รญฺโญ มเหสี สมานา เอวรูเป ฐาเน นิรารกฺขา วสี’’ติ อาห.

그 말을 듣고 파두마바티는 어머니(양모)에게 신호를 주었다. “어머니, 코끼리 목에서 천 냥을 받으세요.” “나는 그런 것을 받을 엄두가 나지 않는구나.” 그녀가 두 번 세 번 말하자, “무슨 말을 하고 받아야 하느냐, 얘야?”라고 물었다. “‘내 딸이 파두마바티 왕비를 보았습니다’라고 말하고 받으세요.” 그녀는 “될 대로 되어라” 하고 가서 천 냥이 든 바구니를 받았다. 그러자 사람들이 그녀에게 물었다. “할머니, 파두마바티 왕비를 보았습니까?” “나는 보지 못했지만, 내 딸이 보았다고 합니다.” 그들은 “할머니, 그녀가 어디 있습니까?”라고 묻고 그녀와 함께 가서 파두마바티를 확인하고 그녀의 발아래 엎드렸다. 그때 사람들은 “이분이 파두마바티 왕비이시다”라는 것을 알고, “참으로 여인의 업이 무겁구나. 이와 같은 왕의 왕비이면서 이런 곳에서 보호자도 없이 살았다니”라고 말하였다.

เตปิ ราชปุริสา ปทุมวติยา นิเวสนํ เสตสาณีหิ ปริกฺขิปาเปตฺวา ทฺวาเร อารกฺขํ ฐเปตฺวา คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสุํ. ราชา สุวณฺณสิวิกํ เปเสสิ. สา ‘‘อหํ เอวํ น คมิสฺสามิ, มม วสนฏฺฐานโต ปฏฺฐาย ยาว ราชเคหํ เอตฺถนฺตเร วรโปตฺถกจิตฺตตฺถรเณ อตฺถราเปตฺวา อุปริ สุวณฺณตารกวิจิตฺตํ เจลวิตานํ พนฺธาเปตฺวา ปสาธนตฺถาย สพฺพาลงฺกาเรสุ ปหิเตสุ ปทสาว คมิสฺสามิ, เอวํ เม นาครา สมฺปตฺตึ ปสฺสิสฺสนฺตี’’ติ อาห. ราชา ‘‘ปทุมวติยา ยถารุจึ กโรถา’’ติ อาห. ตโต ปทุมวตี สพฺพปสาธนํ ปสาเธตฺวา ‘‘ราชเคหํ คมิสฺสามี’’ติ มคฺคํ ปฏิปชฺชิ. อถสฺสา อกฺกนฺตอกฺกนฺตฏฺฐาเน วรโปตฺถกจิตฺตตฺถรณานิ ภินฺทิตฺวา ปทุมปุปฺผานิ อุฏฺฐหึสุ. สา มหาชนสฺส อตฺตโน สมฺปตฺตึ ทสฺเสตฺวา ราชนิเวสนํ อารุยฺห สพฺเพปิ เต เจลจิตฺตตฺถรเณ ตสฺสา มหลฺลิกาย โปสาวนิกมูลํ กตฺวา ทาเปสิ.

왕의 사람들도 파두마바티의 처소를 흰 휘장으로 두르게 하고 문에 경비병을 세운 뒤 가서 왕에게 보고하였다. 왕은 황금 가마를 보냈다. 그녀는 “나는 이렇게 가지 않겠습니다. 내가 사는 곳에서부터 왕궁에 이르기까지 그사이에 훌륭한 천으로 된 무늬 있는 융단을 깔게 하고, 위에는 황금 별로 장식된 화려한 천막을 치게 하며, 몸을 단장할 모든 장신구를 보내주면 그때 발로 걸어서 가겠습니다. 그래야 성 사람들이 나의 번영을 보게 될 것입니다”라고 말하였다. 왕은 “파두마바티가 원하는 대로 하라”고 하였다. 그러자 파두마바티는 모든 장신구로 단장하고 “왕궁으로 가리라” 하며 길을 나섰다. 그때 그녀가 발을 내디딜 때마다 훌륭한 천 융단을 뚫고 연꽃들이 솟아올랐다. 그녀는 사람들에게 자신의 번영을 보여주고 왕궁에 올라가, 그 모든 천 융단을 그 노파에게 양육비로 삼으라며 주었다.

ราชาปิ โข ตา ปญฺจสตา อิตฺถิโย ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘อิมาโย เต, เทวิ, ทาสิโย กตฺวา เทมี’’ติ อาห. ‘‘สาธุ, มหาราช, เอตาสํ มยฺหํ ทินฺนภาวํ สกลนคเร ชานาเปหี’’ติ. ราชา นคเร เภรึ จราเปสิ ‘‘ปทุมวติยา ทุพฺภิกา ปญฺจสตา อิตฺถิโย เอติสฺสาว ทาสิโย กตฺวา ทินฺนา’’ติ. สา ‘‘ตาสํ สกลนาคเรน ทาสิภาโว สลฺลกฺขิโต’’ติ ญตฺวา ‘‘อหํ มม ทาสิโย ภุชิสฺสา กาตุํ ลภามิ, เทวา’’ติ ราชานํ ปุจฺฉิ. ‘‘ตว อิจฺฉา, เทวี’’ติ. ‘‘เอวํ สนฺเต ตเมว เภริจาริกํ ปกฺโกสาเปตฺวา – ‘ปทุมวติเทวิยา อตฺตโน ทาสิโย กตฺวา ทินฺนา ปญฺจสตา อิตฺถิโย สพฺพาว ภุชิสฺสา กตา’ติ ปุน เภรึ จราเปถา’’ติ อาห. สา ตาสํ ภุชิสฺสภาเว กเต เอกูนานิ ปญฺจปุตฺตสตานิ ตาสํเยว หตฺเถ โปสนตฺถาย ทตฺวา สยํ มหาปทุมกุมารํเยว คณฺหิ.

왕도 그 오백 명의 여인들을 불러 “왕비여, 이들을 그대의 하녀로 삼도록 주겠노라”고 말하였다. “좋습니다, 대왕이시여. 이들이 저에게 주어졌음을 온 성안에 알리게 하소서.” 왕은 성안에 북을 쳐서 “파두마바티를 해치려 했던 오백 명의 여인들을 그녀의 하녀로 삼도록 주었다”고 포고하게 하였다. 그녀는 “온 성 사람들이 그들이 하녀가 된 것을 확인했다”는 것을 알고 왕에게 “대왕이시여, 제가 제 하녀들을 자유인으로 만들어줄 수 있겠습니까?”라고 물었다. “왕비의 뜻대로 하시오.” “그렇다면 다시 북 치는 자를 불러 ‘파두마바티 왕비가 자기 하녀로 받은 오백 명의 여인들을 모두 자유인으로 만들었다’고 다시 북을 쳐서 알리게 하소서”라고 말하였다. 그녀는 그들이 자유인이 되자 499명의 아들을 그들의 손에 맡겨 기르게 하고, 자신은 마하파두마 왕자만을 직접 데려갔다.

อถาปรภาเค เตสํ กุมารานํ กีฬนวเย สมฺปตฺเต ราชา อุยฺยาเน นานาวิธํ กีฬนฏฺฐานํ กาเรสิ. เต อตฺตโน โสฬสวสฺสุทฺเทสิกกาเล สพฺเพว เอกโต หุตฺวา อุยฺยาเน ปทุมสญฺฉนฺนาย มงฺคลโปกฺขรณิยา [Pg.196] กีฬนฺตา นวปทุมานิ ปุปฺผิตานิ ปุราณปทุมานิ จ วณฺฏโต ปตนฺตานิ ทิสฺวา ‘‘อิมสฺส ตาว อนุปาทินฺนกสฺส เอวรูปา ชรา ปาปุณาติ, กิมงฺคํ ปน อมฺหากํ สรีรสฺส. อิทมฺปิ หิ เอวํคติกเมว ภวิสฺสตี’’ติ อารมฺมณํ คเหตฺวา สพฺเพว ปจฺเจกโพธิญาณํ นิพฺพตฺเตตฺวา อุฏฺฐายุฏฺฐาย ปทุมกณฺณิกาสุ ปลฺลงฺเกน นิสีทึสุ.

그 후 그 왕자들이 놀 나이가 되었을 때, 왕은 공원에 여러 가지 놀이터를 만들게 하였다. 그들이 모두 16세 무렵이 되었을 때 다 함께 공원에서 연꽃으로 뒤덮인 상서로운 연못에서 놀다가, 새로 핀 연꽃들과 줄기에서 떨어지는 시든 연꽃들을 보고 “이 지각 없는 것조차도 이와 같은 늙음에 이르는데, 하물며 우리의 몸은 어떠하겠는가. 이것 또한 이와 같은 운명일 뿐이다”라고 명상의 주제를 붙잡아, 모두가 벽지불의 지혜를 얻어 일어나 연꽃 중심에 가부좌를 틀고 앉았다.

อถ เตหิ สทฺธึ คตราชปุริสา พหุคตํ ทิวสํ ญตฺวา ‘‘อยฺยปุตฺตา, ตุมฺหากํ เวลํ ชานาถา’’ติ อาหํสุ. เต ตุณฺหี อเหสุํ. ปุริสา คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสุํ – ‘‘กุมารา, เทว, ปทุมกณฺณิกาสุ นิสินฺนา, อมฺเหสุ กเถนฺเตสุปิ วจีเภทํ น กโรนฺตี’’ติ. ‘‘ยถารุจิยา เนสํ นิสีทิตุํ เทถา’’ติ. เต สพฺพรตฺตึ คหิตารกฺขา ปทุมกณฺณิกาสุ นิสินฺนนิยาเมเนว อรุณํ อุฏฺฐาเปสุํ. ปุริสา ปุนทิวเส อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘เทวา, เวลํ ชานาถา’’ติ อาหํสุ. ‘‘น มยํ เทวา, ปจฺเจกพุทฺธา นาม มยํ อมฺหา’’ติ. ‘‘อยฺยา, ตุมฺเห ภาริยํ กถํ กเถถ, ปจฺเจกพุทฺธา นาม ตุมฺหาทิสา น โหนฺติ, ทฺวงฺคุลเกสมสฺสุธรา กาเย ปฏิมุกฺกอฏฺฐปริกฺขารา โหนฺตี’’ติ. เต ทกฺขิณหตฺเถน สีสํ ปรามสึสุ, ตาวเทว คิหิลิงฺคํ อนฺตรธายิ. อฏฺฐ ปริกฺขารา กาเย ปฏิมุกฺกา จ อเหสุํ. ตโต ปสฺสนฺตสฺเสว มหาชนสฺส อากาเสน นนฺทมูลกปพฺภารํ อคมํสุ.

그때 그들과 함께 갔던 왕의 사람들이 날이 저문 것을 알고 “왕자님들, 때가 되었음을 아소서”라고 말하였다. 그들은 침묵하였다. 사람들이 가서 왕에게 보고하였다. “대왕이시여, 왕자들이 연꽃 중심에 앉아 저희가 말을 걸어도 아무런 대답이 없습니다.” “그들이 원하는 대로 앉아 있게 두어라.” 그들은 밤새도록 경비를 서며 그들이 연꽃 중심에 앉아 있는 그대로 새벽을 맞이하게 하였다. 사람들이 다음 날 다가가서 “님들이여, 때가 되었음을 아소서”라고 말하였다. “우리는 님들이 아니라, 벽지불이라 불리는 이들이다.” “스님들이여, 어찌 그런 엄청난 말씀을 하십니까. 벽지불은 당신들 같은 모습이 아닙니다. 손가락 두 마디 정도의 머리카락과 수염을 가졌으며, 몸에는 여덟 가지 필수품을 지니고 계십니다.” 그들이 오른손으로 머리를 쓰다듬자 즉시 속인의 모습이 사라졌다. 몸에는 여덟 가지 필수품이 갖춰졌다. 그러고 나서 지켜보는 많은 사람 앞에서 허공으로 날아올라 난다물라카 산비탈로 갔다.

สาปิ โข ปทุมวตี เทวี ‘‘อหํ พหุปุตฺตา หุตฺวา นิปุตฺตา ชาตา’’ติ หทยโสกํ ปตฺวา เตเนว โสเกน กาลงฺกตฺวา ราชคหนคเร ทฺวารคามเก สหตฺเถน กมฺมํ กตฺวา ชีวนฏฺฐาเน นิพฺพตฺติ. อถาปรภาเค กุลฆรํ คตา เอกทิวสํ สามิกสฺส เขตฺตํ ยาคุํ หรมานา เตสํ อตฺตโน ปุตฺตานํ อนฺตเร อฏฺฐ ปจฺเจกพุทฺเธ ภิกฺขาจารเวลาย อากาเสน คจฺฉนฺเต ทิสฺวา สีฆํ สีฆํ คนฺตฺวา สามิกสฺส อาโรเจสิ – ‘‘ปสฺส, อยฺย, ปจฺเจกพุทฺเธ, เอเต นิมนฺเตตฺวา โภเชสฺสามา’’ติ. โส อาห – ‘‘สมณสกุณา นาเมเต อญฺญตฺถาปิ เอวํ จรนฺติ, น เอเต ปจฺเจกพุทฺธา’’ติ เต เตสํ กเถนฺตานํเยว อวิทูเร ฐาเน โอตรึสุ. สา อิตฺถี ตํ ทิวสํ อตฺตโน ภตฺตขชฺชโภชนํ เตสํ ทตฺวา ‘‘สฺเวปิ อฏฺฐ ชนา มยฺหํ ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติ อาห. ‘‘สาธุ, อุปาสิเก, ตว สกฺกาโร เอตฺตโกว โหตุ, อาสนานิ จ อฏฺเฐว โหนฺตุ, อญฺเญปิ พหู ปจฺเจกพุทฺเธ [Pg.197] ทิสฺวา ตว จิตฺตํ ปสีเทยฺยาสี’’ติ. สา ปุนทิวเส อฏฺฐ อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา อฏฺฐนฺนํ สกฺการสมฺมานํ ปฏิยาเทตฺวา นิสีทิ.

그 파두마바티 왕비도 “나는 많은 아들을 두었다가 아들이 없게 되었다”라고 가슴의 슬픔에 이르러, 그 슬픔으로 인해 목숨을 마치고 라자가하 성의 문가 마을에서 자신의 손으로 일을 하며 살아가는 처지로 태어났다. 그 후 시집을 가서 어느 날 남편의 밭으로 죽을 나르다가, 자신의 아들들이었던 여덟 분의 벽지불들이 탁발할 시간에 허공으로 가시는 것을 보고, 빨리 달려가서 남편에게 알렸다. “보십시오, 서방님, 벽지불들이십니다. 저분들을 초대하여 공양을 올립시다.” 남편이 말하기를, “수행자라는 이름의 새들일 뿐이오. 다른 곳에서도 저렇게 다니니 저들은 벽지불이 아니오”라고 했고, 그들이 그렇게 말하는 동안 벽지불들은 멀지 않은 곳에 내려앉았다. 그녀는 그날 자신의 밥과 음식을 그분들께 드리고 “내일도 여덟 분께서 저의 공양을 받으소서”라고 말했다. 벽지불들은 “우빠시까여, 좋소. 그대의 공양은 이만큼만 하고 자리는 여덟 개만 준비하시오. 다른 많은 벽지불들을 보고 그대의 마음이 청정해지기를 바라오”라고 했다. 그녀는 다음 날 여덟 개의 자리를 마련하고 여덟 분을 위한 공양물을 준비하여 앉아 있었다.

นิมนฺติตปจฺเจกพุทฺธา เสสานํ สญฺญํ อทํสุ – ‘‘มาริสา อชฺช อญฺญตฺถ อคนฺตฺวา สพฺเพว ตุมฺหากํ มาตุ สงฺคหํ กโรถา’’ติ. เต เตสํ วจนํ สุตฺวา สพฺเพว เอกโต อากาเสน อาคนฺตฺวา มาตุฆรทฺวาเร ปาตุรเหสุํ. สาปิ ปฐมํ ลทฺธสญฺญตาย พหูปิ ทิสฺวา น กมฺปิตฺถ. สพฺเพปิ เต เคหํ ปเวเสตฺวา อาสเนสุ นิสีทาเปสิ. เตสุ ปฏิปาฏิยา นิสีทนฺเตสุ นวโม อญฺญานิ อฏฺฐ อาสนานิ มาเปตฺวา สยํ ธุราสเน นิสีทติ, ยาว อาสนานิ วฑฺฒนฺติ, ตาว เคหํ วฑฺฒติ. เอวํ เตสุ สพฺเพสุปิ นิสินฺเนสุ สา อิตฺถี อฏฺฐนฺนํ ปจฺเจกพุทฺธานํ ปฏิยาทิตํ สกฺการํ ปญฺจสตานมฺปิ ยาวทตฺถํ ทตฺวา อฏฺฐ นีลุปฺปลหตฺถเก อาหริตฺวา นิมนฺติตปจฺเจกพุทฺธานํเยว ปาทมูเล ฐเปตฺวา อาห – ‘‘มยฺหํ, ภนฺเต, นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฏฺฐาเน สรีรวณฺโณ อิเมสํ นีลุปฺปลานํ อนฺโตคพฺภวณฺโณ วิย โหตู’’ติ ปตฺถนํ อกาสิ. ปจฺเจกพุทฺธา มาตุ อนุโมทนํ กตฺวา คนฺธมาทนํเยว อคมํสุ.

초대받은 벽지불들이 나머지 분들에게 신호를 보냈다. “벗들이여, 오늘 다른 곳으로 가지 말고 모두 그대들의 어머니를 돕도록 합시다.” 그들은 그 말을 듣고 모두 함께 허공으로 날아와 어머니의 집 문 앞에 나타났다. 그녀도 처음에는 여덟 분이라는 신호를 받았기에 많은 분을 보고서도 동요하지 않았다. 모든 분을 집 안으로 모셔 자리에 앉게 했다. 그들이 차례대로 앉을 때, 아홉 번째 분이 다른 여덟 개의 자리를 신통으로 만들고 자신은 첫 번째 자리에 앉았으며, 자리가 늘어남에 따라 집도 넓어졌다. 이와 같이 모든 분이 앉았을 때, 그 여인은 여덟 분의 벽지불을 위해 준비한 공양물을 오백 분에게도 충분히 드리고, 여덟 송이의 푸른 연꽃 다발을 가져와 초대받은 벽지불들의 발치에 놓으며 말했다. “존자들이시여, 제가 태어나는 곳마다 제 몸의 색깔이 이 푸른 연꽃의 속 꽃잎 색깔과 같게 하소서”라고 발원했다. 벽지불들은 어머니에게 축원을 하고 간다마다나 산으로 떠났다.

สาปิ ยาวชีวํ กุสลํ กตฺวา ตโต จุตา เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท สาวตฺถิยํ เสฏฺฐิกุเล ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. นีลุปฺปลคพฺภสมานวณฺณตาย จสฺสา อุปฺปลวณฺณาตฺเวว นามํ อกํสุ. อถสฺสา วยปฺปตฺตกาเล สกลชมฺพุทีเป ราชาโน จ เสฏฺฐิโน จ เสฏฺฐิสฺส สนฺติกํ ทูตํ ปหิณึสุ ‘‘ธีตรํ อมฺหากํ เทตู’’ติ. อปหิณนฺโต นาม นาโหสิ. ตโต เสฏฺฐิ จินฺเตสิ – ‘‘อหํ สพฺเพสํ มนํ คเหตุํ น สกฺขิสฺสามิ, อุปายํ ปเนกํ กริสฺสามี’’ติ ธีตรํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘‘ปพฺพชิตุํ, อมฺม, สกฺขิสฺสสี’’ติ อาห. ตสฺสา ปจฺฉิมภวิกตฺตา ปิตุ วจนํ สีเส อาสิตฺตสตปากเตลํ วิย อโหสิ. ตสฺมา ปิตรํ ‘‘ปพฺพชิสฺสามิ, ตาตา’’ติ อาห. โส ตสฺสา สกฺการํ กตฺวา ภิกฺขุนุปสฺสยํ เนตฺวา ปพฺพาเชสิ. ตสฺสา อจิรปพฺพชิตาย เอว อุโปสถาคาเร กาลวาโร ปาปุณิ. สา ปทีปํ ชาเลตฺวา อุโปสถาคารํ สมฺมชฺชิตฺวา ทีปสิขาย นิมิตฺตํ คณฺหิตฺวา ฐิตาว ปุนปฺปุนํ โอโลกยมานา เตโชกสิณารมฺมณํ ฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ตเทว ปาทกํ กตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ. อรหตฺตผเลน สทฺธึเยว จ [Pg.198] อภิญฺญาปฏิสมฺภิทาปิ อิชฺฌึสุ. วิเสสโต ปน อิทฺธิวิกุพฺพเน จิณฺณวสี อโหสิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถรี ๒.๒.อุปฺปลวณฺณาเถรีอปทาน, อญฺญมญฺญวิสทิสํ) –

그녀는 평생 공덕을 쌓고 거기서 죽어 천상에 태어났다가, 이번 부처님 출현기에 사왓티의 장자 가문에 수태되었다. 푸른 연꽃의 속 꽃잎과 같은 색깔 때문에 그녀의 이름을 우빨라완나라고 지었다. 그녀가 적령기가 되었을 때, 온 점부주의 왕들과 장자들이 장자에게 사절을 보내 “딸을 우리에게 주시오”라고 했다. 사절을 보내지 않은 이가 없었다. 그러자 장자는 생각했다. “나는 모든 사람의 마음을 얻을 수 없으니, 한 가지 방책을 써야겠다.” 딸을 불러 “얘야, 출가할 수 있겠느냐?”라고 물었다. 그녀는 마지막 생이었기에 아버지의 말은 머리에 백 번 정제한 기름을 부은 것과 같았다. 그래서 아버지에게 “아버지, 출가하겠습니다”라고 말했다. 그는 그녀를 위해 공양을 베풀고 비구니 사원으로 데려가 출가시켰다. 그녀가 출가한 지 얼마 되지 않아 포살당의 차례가 돌아왔다. 그녀는 등불을 켜고 포살당을 청소한 뒤, 등불의 불꽃을 표상으로 삼아 서서 계속 관찰하다가 화계(火界)를 대상으로 삼아 선정을 일으키고, 그것을 기초로 삼아 아라한과에 도달했다. 아라한과와 함께 신통과 무애해도 성취했다. 특히 신통의 변화에 있어서는 숙달된 경지에 이르렀다. 그리하여 아빠다나에서 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน, สพฺพธมฺมาน ปารคู;

อิโต สตสหสฺสมฺหิ, กปฺเป อุปฺปชฺชิ นายโก.

“모든 법의 저편에 도달하신 파두뭇따라라는 승리자, 인도자께서 지금으로부터 십만 겁 전에 출현하셨다.

‘‘ตทาหํ หํสวติยํ, ชาตา เสฏฺฐิกุเล อหุํ;

นานารตนปชฺโชเต, มหาสุขสมปฺปิตา.

그때 나는 함사바티 성의 장자 가문에서 태어나, 여러 보석의 빛 속에서 큰 행복을 누리고 있었다.

‘‘อุเปตฺวา ตํ มหาวีรํ, อสฺโสสึ ธมฺมเทสนํ;

ตโต ชาตปฺปสาทาหํ, อุเปมิ สรณํ ชินํ.

그 대영웅께 다가가 법문을 듣고, 신심이 생겨 승리자께 귀의했다.

‘‘ภควา อิทฺธิมนฺตีนํ, อคฺคํ วณฺเณสิ นายโก;

ภิกฺขุนึ ลชฺชินึ ตาทึ, สมาธิฌานโกวิทํ.

세존이신 인도자께서는 신통을 가진 이들 중 으뜸인 비구니, 부끄러움을 알고 여여하며 삼매와 선정에 능숙한 비구니를 찬탄하셨다.

‘‘ตทา มุทิตจิตฺตาหํ, ตํ ฐานํ อภิกงฺขินี;

นิมนฺติตฺวา ทสพลํ, สสงฺฆํ โลกนายกํ.

그때 나는 기쁜 마음으로 그 지위를 갈망하며, 십력자이신 세상의 인도자를 승가와 함께 초대했다.

‘‘โภชยิตฺวาน สตฺตาหํ, ทตฺวาน จ ติจีวรํ;

สตฺตมาลํ คเหตฺวาน, อุปฺปลาเทวคนฺธิกํ.

이레 동안 공양을 올리고 세 가지 가사를 드린 뒤, 푸른 연꽃 향기가 나는 일곱 개의 꽃다발을 들고,

‘‘สตฺถุ ปาเท ฐเปตฺวาน, ญาณมฺหิ อภิปูชยึ;

นิปจฺจ สิรสา ปาเท, อิทํ วจนมพฺรวึ.

스승의 발치에 놓으며 지혜로써 공양하고, 머리 숙여 발에 절하며 이 말을 올렸다.

‘‘ยาทิสา วณฺณิตา วีร, อิโต อฏฺฐมเก มุนิ;

ตาทิสาหํ ภวิสฺสามิ, ยทิ สิชฺฌติ นายก.

영웅이시여, 지금으로부터 여덟 번째 성자께서 찬탄하신 분처럼, 인도자시여, 만일 이루어진다면 저도 그와 같이 되겠습니다.

‘‘ตทา อโวจ มํ สตฺถา, วิสฺสฏฺฐา โหติ ทาริเก;

อนาคตมฺหิ อทฺธาเน, ลจฺฉเส ตํ มโนรถํ.

그때 스승께서는 내게 말씀하셨다. ‘소녀여, 안심하거라. 미래의 시간에 그대는 그 소원을 성취할 것이다.’

‘‘สตสหสฺสิโต กปฺเป, โอกฺกากกุลสมฺภโว;

โคตโม นาม โคตฺเตน, สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.

십만 겁 후에 옥까까 가문에서 태어난 고따마라는 성씨를 가진 스승이 세상에 출현할 것이다.

‘‘ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาทา, โอรสา ธมฺมนิมฺมิตา;

นาเมนุปฺปลวณฺณาติ, รูเปน จ ยสสฺสินี.

그분의 법의 상속자이며, 마음으로 낳은 법의 창조물로서, 이름은 우빨라완나이고 형색은 영화로울 것이다.

‘‘อภิญฺญาสุ วสิปฺปตฺตา, สตฺถุสาสนการิกา;

สพฺพาสวปริกฺขีณา, เหสฺสสี สตฺถุ สาวิกา.

신통에 자재함을 얻고 스승의 가르침을 실천하며, 모든 번뇌가 다한 스승의 제자가 될 것이다.

‘‘ตทาหํ [Pg.199] มุทิตา หุตฺวา, ยาวชีวํ ตทา ชินํ;

เมตฺตจิตฺตา ปริจรึ, สสงฺฆํ โลกนายกํ.

그때 나는 기뻐하며 평생토록 승가와 함께 세상의 인도자이신 승리자를 자애로운 마음으로 받들었다.

‘‘เตน กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคจฺฉหํ.

그 잘 행해진 업과 의도와 발원으로 인해, 인간의 몸을 버리고 도리천으로 갔다.

‘‘ตโต จุตาหํ มนุเช, อุปปนฺนา สยมฺภุโน;

อุปฺปเลหิ ปฏิจฺฉนฺนํ, ปิณฺฑปาตมทาสหํ.

거기서 죽어 인간 세상에 태어나, 벽지불께 연꽃으로 덮인 음식을 공양 올렸다.

‘‘เอกนวุติโต กปฺเป, วิปสฺสี นาม นายโก;

อุปฺปชฺชิ จารุทสฺสโน, สพฺพธมฺเมสุ จกฺขุมา.

구십일 겁 전에 위빳시라는 이름의 인도자, 아름다운 모습의 모든 법에 눈을 갖춘 분이 출현하셨다.

‘‘เสฏฺฐิธีตา ตทา หุตฺวา, พาราณสิปุรุตฺตเม;

นิมนฺเตตฺวาน สมฺพุทฺธํ, สสงฺฆํ โลกนายกํ.

그때 나는 바라나시 최상의 성읍에서 장자의 딸이 되어, 정등각자이신 세상의 인도자를 승가와 함께 초대했다.

‘‘มหาทานํ ททิตฺวาน, อุปฺปเลหิ วินายกํ;

ปูชยิตฺวา เจตสาว, วณฺณโสภํ อปตฺถยึ.

큰 보시를 베풀고 연꽃으로 인도자를 공양하며, 마음으로 용모의 아름다움을 발원했다.”

‘‘อิมมฺหิ ภทฺทเก กปฺเป, พฺรหฺมพนฺธุ มหายโส;

กสฺสโป นาม โคตฺเตน, อุปฺปชฺชิ วทตํ วโร.

이 현겁에, 명성 높은 브라만족이며 말하는 이들 중 으뜸인 가섭(Kassapa)이라는 이름의 부처님이 출현하셨습니다.

‘‘อุปฏฺฐาโก มเหสิสฺส, ตทา อาสิ นริสฺสโร;

กาสิราชา กิกี นาม, พาราณสิปุรุตฺตเม.

그때 바라나시라는 최상의 도시에서 위대한 성자(부처님)의 시봉자는 인간의 군주인 키키(Kiki)라는 이름의 카시 국왕이었습니다.

‘‘ตสฺสาสึ ทุติยา ธีตา, สมณคุตฺตสวฺหยา;

ธมฺมํ สุตฺวา ชินคฺคสฺส, ปพฺพชฺชํ สมโรจยึ.

저는 그의 둘째 딸이었고 사마나굿따(Samaṇaguttā)라 불렸습니다. 승리자(부처님)의 가르침을 듣고 출가를 발원하였습니다.

‘‘อนุชานิ น โน ตาโต, อคาเรว ตทา มยํ;

วีสวสฺสสหสฺสานิ, วิจริมฺห อตนฺทิตา.

부왕께서 허락하지 않으셔서 우리는 그때 집에 머물며, 이만 년 동안 게으름 없이 수행하였습니다.

‘‘โกมาริพฺรหฺมจริยํ, ราชกญฺญา สุเขธิตา;

พุทฺโธปฏฺฐานนิรตา, มุทิตา สตฺตธีตโร.

처녀의 범행을 닦으며 행복하게 자란 왕녀들, 부처님을 시봉하기를 즐기며 기뻐하는 일곱 딸이 있었습니다.

‘‘สมณี สมณคุตฺตา จ, ภิกฺขุนี ภิกฺขุทายิกา;

ธมฺมา เจว สุธมฺมา จ, สตฺตมี สงฺฆทายิกา.

사마니, 사마나굿따, 빅쿠니, 빅쿠다이까, 담마, 수담마, 그리고 일곱째인 상가다이까였습니다.

‘‘อหํ เขมา จ สปฺปญฺญา, ปฏาจารา จ กุณฺฑลา;

กิสาโคตมี ธมฺมทินฺนา, วิสาขา โหติ สตฺตมี.

지금의 저는 케마이고, 지혜로운 케마, 빠따짜라, 꾼달라, 끼사고따미, 담마딘나, 그리고 일곱째인 위사카가 바로 그들입니다.

‘‘เตหิ [Pg.200] กมฺเมหิ สุกเตหิ, เจตนาปณิธีหิ จ;

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสมคจฺฉหํ.

그러한 선행들과 의도와 서원들로 인해 인간의 몸을 버리고 저는 삼십삼천(도리천)에 태어났습니다.

‘‘ตโต จุตา มนุสฺเสสุ, อุปปนฺนา มหากุเล;

ปีตํ มฏฺฐํ วรํ ทุสฺสํ, อทํ อรหโต อหํ.

그곳에서 죽어 인간 세상에 내려와 명문가에 태어났고, 저는 아라한께 노란색의 매끄럽고 훌륭한 옷을 보시하였습니다.

‘‘ตโต จุตาริฏฺฐปุเร, ชาตา วิปฺปกุเล อหํ;

ธีตา ติริฏิวจฺฉสฺส, อุมฺมาทนฺตี มโนหรา.

그곳에서 죽어 아릿타 성의 바라문 가문에 태어났으니, 띠리티밧차의 딸인 마음을 사로잡는 움마단띠였습니다.

‘‘ตโต จุตา ชนปเท, กุเล อญฺญตเร อหํ;

ปสูตา นาติผีตมฺหิ, สาลึ โคเปมหํ ตทา.

그곳에서 죽어 지방의 어느 가문에 태어났는데, 그리 부유하지 않은 곳에서 태어나 그때 저는 벼를 지키고 있었습니다.

‘‘ทิสฺวา ปจฺเจกสมฺพุทฺธํ, ปญฺจลาชสตานิหํ;

ทตฺวา ปทุมจฺฉนฺนานิ, ปญฺจ ปุตฺตสตานิหํ.

벽지불을 뵙고 연꽃으로 덮인 오백 개의 튀긴 쌀을 공양 올린 뒤, 저는 오백 명의 아들을 낳았습니다.

‘‘ปตฺถยึ เตปิ ปตฺเถสุํ, มธุํ ทตฺวา สยมฺภุโน;

ตโต จุตา อรญฺเญหํ, อชายึ ปทุโมทเร.

제가 서원하자 그들도 서원하였고, 스스로 깨달은 분(벽지불)께 꿀을 공양 올렸습니다. 그곳에서 죽어 숲속 연꽃 속에서 태어났습니다.

‘‘กาสิรญฺโญ มเหสีหํ, หุตฺวา สกฺกตปูชิตา;

อชนึ ราชปุตฺตานํ, อนูนํ สตปญฺจกํ.

카시 국왕의 왕비가 되어 공경과 숭상을 받았고, 오백 명의 왕자를 부족함 없이 낳았습니다.

‘‘ยทา เต โยพฺพนปฺปตฺตา, กีฬนฺตา ชลกีฬิตํ;

ทิสฺวา โอปตฺตปทุมํ, อาสุํ ปจฺเจกนายกา.

그들이 청년이 되어 물놀이를 즐기다가 떨어진 연꽃을 보고는 벽지불들이 되었습니다.

‘‘สาหํ เตหิ วินาภูตา, สุตวีเรหิ โสกินี;

จุตา อิสิคิลิปสฺเส, คามกมฺหิ อชายิหํ.

영웅적인 아들들과 헤어져 슬픔에 잠겼던 저는, 그 생을 마치고 이시길리 산기슭의 어느 마을에서 태어났습니다.

‘‘ยทา พุทฺโธ สุตมตี, สุตานํ ภตฺตุโนปิ จ;

ยาคุํ อาทาย คจฺฉนฺตี, อฏฺฐ ปจฺเจกนายเก.

아들들과 남편을 위해 죽을 가지고 가다가 여덟 분의 벽지불을 뵙게 되었습니다.

‘‘ภิกฺขาย คามํ คจฺฉนฺเต, ทิสฺวา ปุตฺเต อนุสฺสรึ;

ขีรธารา วินิคฺคจฺฉิ, ตทา เม ปุตฺตเปมสา.

탁발을 위해 마을로 가시는 그분들을 뵙고 아들들을 떠올리니, 그때 아들들에 대한 사랑으로 젖이 흘러나왔습니다.

‘‘ตโต เตสํ อทํ ยาคุํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ;

ตโต จุตาหํ ติทสํ, นนฺทนํ อุปปชฺชหํ.

그래서 청정한 마음으로 제 손으로 그분들께 죽을 공양 올렸습니다. 그곳에서 죽어 삼십삼천의 난다나 동산에 태어났습니다.

‘‘อนุโภตฺวา สุขํ ทุกฺขํ, สํสริตฺวา ภวาภเว;

ตวตฺถาย มหาวีร, ปริจฺจตฺตญฺจ ชีวิตํ.

행복과 고통을 경험하고 여러 생을 윤회하며, 위대한 영웅이시여, 당신을 위해 목숨까지 바쳤습니다.

‘‘ธีตา [Pg.201] ตุยฺหํ มหาวีร, ปญฺญวนฺต ชุตินฺธร;

พหุญฺจ ทุกฺกรํ กมฺมํ, กตํ เม อติทุกฺกรํ.

지혜롭고 광휘 넘치는 위대한 영웅이시여, 저는 당신의 딸입니다. 저는 행하기 매우 어려운 많은 난행들을 닦았습니다.

‘‘ราหุโล จ อหญฺเจว, เนกชาติสเต พหู;

เอกสฺมึ สมฺภเว ชาตา, สมานจฺฉนฺทมานสา.

라훌라와 저는 수백 번의 많은 생 동안, 같은 곳에 태어나 뜻과 마음을 같이 하였습니다.

‘‘นิพฺพตฺติ เอกโต โหติ, ชาติยาปิ จ เอกโต;

ปจฺฉิเม ภเว สมฺปตฺเต, อุโภปิ นานาสมฺภวา.

태어남이 함께였고 생애도 함께였으나, 마지막 생에 이르러 우리 둘은 각기 다른 가문에서 태어났습니다.

‘‘ปุริมานํ ชินคฺคานํ, สงฺคมํ เต นิทสฺสิตํ;

อธิการํ พหุํ มยฺหํ, ตุยฺหตฺถาย มหามุนิ.

위대한 성자시여, 당신을 위해 제가 쌓은 많은 공덕과 이전의 승리자들과 만났던 일들을 보여드렸습니다.

‘‘ยํ มยา ปูริตํ กมฺมํ, กุสลํ สร เม มุนิ;

ตวตฺถาย มหาวีร, ปุญฺญํ อุปจิตํ มยา.

성자시여, 제가 성취한 선행을 기억하소서. 위대한 영웅이시여, 당신을 위해 제가 공덕을 쌓았습니다.

‘‘อภพฺพฏฺฐาเน วชฺเชตฺวา, วารยนฺติ อนาจารํ;

ตวตฺถาย มหาวีร, จตฺตํ เม ชีวิตํ พหุํ.

부적절한 곳을 피하고 그릇된 행실을 막으며, 위대한 영웅이시여, 당신을 위해 저는 여러 번 목숨을 버렸습니다.

‘‘เอวํ พหุวิธํ ทุกฺขํ, สมฺปตฺติ จ พหุพฺพิธา;

ปจฺฉิเม ภเว สมฺปตฺเต, ชาตา สาวตฺถิยํ ปุเร.

이처럼 여러 가지 고통과 여러 가지 성취를 겪고, 마지막 생에 이르러 사밧띠 성에서 태어났습니다.

‘‘มหาธนเสฏฺฐิกุเล, สุขิเต สชฺชิเต ตถา;

นานารตนปชฺโชเต, สพฺพกามสมิทฺธิเน.

행복하고 잘 갖춰진 거부 장자의 가문, 온갖 보석이 빛나고 모든 소망이 이루어지는 곳에 태어났습니다.

‘‘สกฺกตา ปูชิตา เจว, มานิตาปจิตา ตถา;

รูปสีริมนุปฺปตฺตา, กุเลสุ อภิสกฺกตา.

존중받고 공양받으며, 존경받고 숭상받았으며, 빼어난 용모를 갖추어 가문에서 극진한 대접을 받았습니다.

‘‘อตีว ปตฺถิตา จาสึ, รูปโสภสิรีหิ จ;

ปตฺถิตา เสฏฺฐิปุตฺเตหิ, อเนเกหิ สเตหิปิ.

저는 빼어난 미모와 우아함으로 인해 매우 인기가 있었고, 수백 명의 많은 장자 아들이 구혼하였습니다.

‘‘อคารํ ปชหิตฺวาน, ปพฺพชึ อนคาริยํ;

อฑฺฒมาเส อสมฺปตฺเต, จตุสจฺจมปาปุณึ.

집을 버리고 집 없는 곳으로 출가하여, 보름이 되기도 전에 사성제를 성취했습니다.

‘‘อิทฺธิยา อภินิมฺมิตฺวา, จตุรสฺสํ รถํ อหํ;

พุทฺธสฺส ปาเท วนฺทิสฺสํ, โลกนาถสฺส ตาทิโน.

신통력으로 사각형의 전차를 만들어 내어, 세상의 보호자이시며 여여(如如)하신 부처님의 발에 절을 올렸습니다.

‘‘อิทฺธีสุ จ วสี โหมิ, ทิพฺพาย โสตธาตุยา;

เจโตปริยญาณสฺส, วสี โหมิ มหามุเน.

저는 신통력을 자유자재로 부리고 천이통(天耳通)을 갖추었으며, 대성인이시여, 타심통(他心通)도 자유자재로 부립니다.

‘‘ปุพฺเพนิวาสํ [Pg.202] ชานามิ, ทิพฺพจกฺขุ วิโสธิตํ;

สพฺพาสวปริกฺขีณา, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว.

전생을 알고 천안통(天眼通)은 청정해졌으며, 모든 번뇌가 다하여 이제 다시 태어남은 없습니다.

‘‘อตฺถธมฺมนิรุตฺตีสุ, ปฏิภาเน ตเถว จ;

ญาณํ เม วิมลํ สุทฺธํ, ปภาเวน มเหสิโน.

의(義)·법(法)·사(辭)·변(辯)의 네 가지 무애해(四無礙解)에 있어, 대성인의 위신력으로 저의 지혜는 때 묻지 않고 청정합니다.

‘‘จีวรํ ปิณฺฑปาตญฺจ, ปจฺจยํ สยนาสนํ;

ขเณน อุปนาเมนฺติ, สหสฺสานิ สมนฺตโต.

가사와 공양물, 필수품과 처소를 수천 명의 사람들이 사방에서 순식간에 가져다줍니다.

‘‘ชิโน ตมฺหิ คุเณ ตุฏฺโฐ, เอตทคฺเค ฐเปสิ มํ;

อคฺคา อิทฺธิมตีนนฺติ, ปริสาสุ วินายโก.

승리자(부처님)께서는 그 공덕에 기뻐하시며 저를 이 자리에 앉히셨으니, 인도자(부처님)께서는 대중들 가운데서 '신통력을 가진 여인들 중 으뜸'이라고 저를 세워 주셨습니다.

‘‘ปริจิณฺโณ มยา สตฺถา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ;

โอหิโต ครุโก ภาโร, ภวเนตฺติสมูหตา.

저는 스승님을 모셨고 부처님의 가르침을 실천했습니다. 무거운 짐은 내려놓았고 윤회의 갈애는 뿌리 뽑혔습니다.

‘‘ยสฺสตฺถาย ปพฺพชิตา, อคารสฺมานคาริยํ;

โส เม อตฺโถ อนุปฺปตฺโต, สพฺพสํโยชนกฺขโย.

집을 떠나 집 없는 곳으로 출가한 그 목적을 저는 달성했으니, 모든 결박이 다 사라졌습니다.

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

저의 번뇌들은 불태워졌고... (중략) ... 부처님의 가르침은 성취되었습니다.

อยํ ปน เถรี ยทา ภควา สาวตฺถินครทฺวาเร ยมกปาฏิหาริยํ กาตุํ กณฺฑมฺพรุกฺขมูลํ อุปคญฺฉิ, ตทา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอวมาห – ‘‘อหํ, ภนฺเต, ปาฏิหาริยํ กริสฺสามิ, ยทิ ภควา อนุชานาตี’’ติ สีหนาทํ นทิ. สตฺถา อิทํ การณํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา เชตวนมหาวิหาเร อริยคณมชฺเฌ นิสินฺโน ปฏิปาฏิยา ภิกฺขุนิโย ฐานนฺตเร ฐเปนฺโต อิมํ เถรึ อิทฺธิมนฺตีนํ อคฺคฏฺฐาเน ฐเปสิ. สา ฌานสุเขน ผลสุเขน นิพฺพานสุเขน จ วีตินาเมนฺตี เอกทิวสํ กามานํ อาทีนวํ โอการํ สํกิเลสญฺจ ปจฺจเวกฺขมานา คงฺคาตีริยตฺเถรสฺส มาตุยา ธีตาย สทฺธึ สปตฺติวาสํ อุทฺทิสฺส สํเวคชาตาย วุตฺตคาถา ปจฺจนุภาสนฺตี –

이 장로니는 세존께서 사밧티 성문 어귀에서 쌍신변(雙神變)을 행하시기 위해 칸담바 나무 아래로 가셨을 때, 스승님께 다가가 절을 올리고 '세존이시여, 세존께서 허락하신다면 제가 신변을 행하겠습니다'라고 사자후를 토했습니다. 스승께서는 이 사건을 계기로 제타바나 대사원에서 성스러운 대중 가운데 앉아 비구니들의 서열을 정하시면서, 이 장로니를 신통력을 가진 이들 중 으뜸인 자리에 앉히셨습니다. 그녀는 선정의 즐거움과 과(果)의 즐거움, 그리고 열반의 즐거움을 누리며 지내다가, 어느 날 감각적 욕망의 재난과 비천함과 오염원을 관찰하던 중, 강가티리야 장로의 어머니가 그녀의 딸과 함께 겪었던 첩(妾)으로서의 삶을 떠올리며 우러나온 소회를 담은 게송을 읊었습니다.

๒๒๔.

224.

‘‘อุโภ มาตา จ ธีตา จ, มยํ อาสุํ สปตฺติโย;

ตสฺสา เม อหุ สํเวโค, อพฺภุโต โลมหํสโน.

어머니와 딸인 우리 두 사람은 한 남자의 아내들이었습니다. 그로 인해 제게는 경이롭고 소름 끼치는 전율이 일어났습니다.

๒๒๕.

225.

‘‘ธิรตฺถุ กามา อสุจี, ทุคฺคนฺธา พหุกณฺฏกา;

ยตฺถ มาตา จ ธีตา จ, สภริยา มยํ อหุํ.

부정하고 악취 나며 가시가 많은 감각적 욕망들이여, 저주받을지어다! 그 욕망 때문에 어머니와 딸인 우리가 한 남자의 아내들이 되었구나.

๒๒๖.

226.

‘‘กาเมสฺวาทีนวํ [Pg.203] ทิสฺวา, เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุ เขมโต;

สา ปพฺพชึ ราชคเห, อคารสฺมานคาริย’’นฺติ. –

감각적 욕망에서의 재난을 보고, 출가를 안온한 것으로 보아, 나는 라자가하에서 집을 떠나 집 없는 곳으로 출가했습니다.

อิมา ติสฺโส คาถา อภาสิ.

그녀는 이 세 게송을 읊었습니다.

ตตฺถ อุโภ มาตา จ ธีตา จ, มยํ อาสุํ สปตฺติโยติ มาตา จ ธีตา จาติ อุโภ มยํ อญฺญมญฺญํ สปตฺติโย อหุมฺห.

거기서 '어머니와 딸인 우리 두 사람은 한 남자의 아내들이었습니다'라는 것은 어머니와 딸인 우리 두 사람이 서로 한 남자의 아내가 되었다는 뜻입니다.

สาวตฺถิยํ กิร อญฺญตรสฺส วาณิชสฺส ภริยาย ปจฺจูสเวลายํ กุจฺฉิยํ คพฺโภ สณฺฐาสิ, สา ตํ น อญฺญาสิ. วาณิโช วิภาตาย รตฺติยา สกเฏสุ ภณฺฑํ อาโรเปตฺวา ราชคหํ อุทฺทิสฺส คโต. ตสฺสา คจฺฉนฺเต กาเล คพฺโภ วฑฺเฒตฺวา ปริปากํ อคมาสิ. อถ นํ สสฺสุ เอวมาห – ‘‘มม ปุตฺโต จิรปฺปวุตฺโถ ตฺวญฺจ คพฺภินี, ปาปกํ ตยา กต’’นฺติ. สา ‘‘ตว ปุตฺตโต อญฺญํ ปุริสํ น ชานามี’’ติ อาห. ตํ สุตฺวาปิ สสฺสุ อสทฺทหนฺตี ตํ ฆรโต นิกฺกฑฺฒิ. สา สามิกํ คเวสนฺตี อนุกฺกเมน ราชคหํ สมฺปตฺตา. ตาวเทว จสฺสา กมฺมชวาเตสุ จลนฺเตสุ มคฺคสมีเป อญฺญตรํ สาลํ ปวิฏฺฐาย คพฺภวุฏฺฐานํ อโหสิ. สา สุวณฺณพิมฺพสทิสํ ปุตฺตํ วิชายิตฺวา อนาถสาลายํ สยาเปตฺวา อุทกกิจฺจตฺถํ พหิ นิกฺขนฺตา. อถญฺญตโร อปุตฺตโก สตฺถวาโห เตน มคฺเคน คจฺฉนฺโต ‘‘อสฺสามิกาย ทารโก, มม ปุตฺโต ภวิสฺสตี’’ติ ตํ ธาติยา หตฺเถ อทาสิ. อถสฺส มาตา อุทกกิจฺจํ กตฺวา อุทกํ คเหตฺวา ปฏินิวตฺติตฺวา ปุตฺตํ อปสฺสนฺตี โสกาภิภูตา ปริเทวิตฺวา ราชคหํ อปฺปวิสิตฺวาว มคฺคํ ปฏิปชฺชิ. ตํ อญฺญตโร โจรเชฏฺฐโก อนฺตรามคฺเค ทิสฺวา ปฏิพทฺธจิตฺโต อตฺตโน ปชาปตึ อกาสิ. สา ตสฺส เคเห วสนฺตี เอกํ ธีตรํ วิชายิ. อถ สา เอกทิวสํ ธีตรํ คเหตฺวา ฐิตา สามิเกน ภณฺฑิตฺวา ธีตรํ มญฺจเก ขิปิ. ทาริกาย สีสํ โถกํ ภินฺทิ. ตโต สาปิ สามิกํ ภายิตฺวา ราชคหเมว ปจฺจาคนฺตฺวา เสริวิจาเรน วิจรติ. ตสฺสา ปุตฺโต ปฐมโยพฺพเน ฐิโต ‘‘มาตา’’ติ อชานนฺโต อตฺตโน ปชาปตึ อกาสิ. อปรภาเค ตํ โจรเชฏฺฐกธีตรํ ภคินิภาวํ อชานนฺโต วิวาหํ กตฺวา อตฺตโน เคหํ อาเนสิ. เอวํ โส อตฺตโน มาตรํ ภคินิญฺจ ปชาปตี กตฺวา วาเสสิ. เตน ตา อุโภปิ สปตฺติวาสํ วสึสุ. อเถกทิวสํ มาตา [Pg.204] ธีตุ เกสวฏฺฏึ โมเจตฺวา อูกํ โอโลเกนฺตี สีเส วณํ ทิสฺวา ‘‘อปฺเปวนามายํ มม ธีตา ภเวยฺยา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา สํเวคชาตา หุตฺวา ราชคเห ภิกฺขุนุปสฺสยํ คนฺตฺวา ปพฺพชิตฺวา กตปุพฺพกิจฺจา วิเวกวาสํ วสนฺตี อตฺตโน จ ปุพฺพปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ‘‘อุโภ มาตา’’ติอาทิกา คาถา อภาสิ. ตา ปน ตาย วุตฺตคาถาว กาเมสุ อาทีนวทสฺสนวเสน ปจฺจนุภาสนฺตี อยํ เถรี ‘‘อุโภ มาตา จ ธีตา จา’’ติอาทิมาห. เตน วุตฺตํ – ‘‘สา ฌานสุเขน ผลสุเขน นิพฺพานสุเขน จ วีตินาเมนฺตี อิมา ติสฺโส คาถา อภาสี’’ติ.

사밧티의 어떤 상인의 아내의 복중에 새벽녘에 태기가 생겼는데, 그녀는 그것을 알지 못했습니다. 상인은 날이 밝자 수레에 물건을 싣고 라자가하를 향해 떠났습니다. 시간이 흘러 태아가 자라 해산할 때가 되었습니다. 그러자 시어머니가 그녀에게 '내 아들이 떠난 지 오래되었는데 네가 임신을 했으니, 너는 죄를 지었다'라고 말했습니다. 그녀는 '당신의 아들 외에 다른 남자는 모릅니다'라고 말했습니다. 시어머니는 그 말을 듣고도 믿지 않고 그녀를 집에서 쫓아냈습니다. 그녀는 남편을 찾아 점차 라자가하에 이르렀습니다. 그때 진통이 시작되어 길 근처의 어느 건물에 들어가 아들을 낳았습니다. 그녀는 황금 인형 같은 아들을 낳아 구제소에 눕혀두고 물을 구하러 밖으로 나갔습니다. 그때 자식이 없는 어느 상단주가 그 길을 가다가 '주인 없는 아이로구나, 내 아들로 삼으리라' 하고 보모의 손에 맡겼습니다. 한편 아이의 어머니는 물 일을 마치고 물을 가지고 돌아왔으나 아들이 보이지 않자, 슬픔에 압도되어 울부짖다가 라자가하로 들어가지 못하고 길을 떠났습니다. 길에서 어떤 도적 두목이 그녀를 보고 마음이 끌려 자신의 아내로 삼았습니다. 그녀는 그의 집에서 살며 딸 하나를 낳았습니다. 그러던 어느 날 그녀는 딸을 안고 있다가 남편과 다투게 되어 딸을 침상에 던졌습니다. 아이의 머리가 조금 깨졌습니다. 그 후 그녀는 남편이 두려워 라자가하로 돌아와 제멋대로 떠돌며 살았습니다. 한편 그녀의 아들은 청년이 되어 친어머니인 줄 모르고 그녀를 아내로 삼았습니다. 나중에 그 도적 두목의 딸을 여동생인 줄 모르고 혼인하여 자신의 집으로 데려왔습니다. 이처럼 그는 자신의 어머니와 여동생을 아내로 삼아 살았습니다. 이로 인해 그 두 여인은 함께 한 남자의 아내로 살게 되었습니다. 그러던 어느 날 어머니가 딸의 머리카락을 풀어 이를 잡아주다가 머리의 흉터를 보고 '혹시 이 아이가 내 딸이 아닐까' 하고 물어보고는, 큰 충격을 받아 라자가하의 비구니 처소로 가서 출가했습니다. 수행을 닦고 홀로 지내며 자신의 과거 행적을 되돌아보며 '어머니와 딸인 우리'라는 게송을 읊었습니다. 그런데 이 장로니(웁팔라반나)는 그녀가 읊은 게송을 감각적 욕망의 재난을 보는 관점에서 다시 읊은 것입니다. 그래서 '그녀는 선정의 즐거움과 과의 즐거움, 열반의 즐거움을 누리며 이 세 게송을 읊었다'라고 말하는 것입니다.

ตตฺถ อสุจีติ กิเลสาสุจิปคฺฆรเณน อสุจี. ทุคฺคนฺธาติ วิสคนฺธวายเนน ปูติคนฺธา. พหุกณฺฏกาติ วิสูยิกปฺปวตฺติยา สุจริตวินิวิชฺฌนฏฺเฐน พหุวิธกิเลสกณฺฏกา. ตถา หิ เต สตฺติสูลูปมา กามาติ วุตฺตา. ยตฺถาติ เยสุ กาเมสุ ปริภุญฺชิตพฺเพสุ. สภริยาติ สมานภริยา, สปตฺติโยติ อตฺโถ.

거기서 '부정하고'라는 것은 번뇌라는 오물의 유출로 인해 부정하다는 뜻입니다. '악취 나며'라는 것은 독한 냄새가 풍기기에 썩은 냄새가 난다는 뜻입니다. '가시가 많은'이라는 것은 뒤틀린 행위로 인해 선행을 저해한다는 의미에서 여러 가지 번뇌의 가시를 말합니다. 참으로 감각적 욕망은 칼이나 창과 같다고 설해졌습니다. '그곳에서'란 누려야 할 감각적 욕망들 안에서라는 뜻입니다. '한 남자의 아내들'이란 같은 남편을 둔 아내들, 즉 첩이라는 뜻입니다.

๒๒๗.

227.

‘‘ปุพฺเพนิวาสํ ชานามิ, ทิพฺพจกฺขุํ วิโสธิตํ;

เจโตปริจฺจญาณญฺจ, โสตธาตุ วิโสธิตา.

전생을 알고 천안통(天眼通)은 청정해졌으며, 타심통(他心通)을 갖추었고 천이통(天耳通)도 청정해졌습니다.

๒๒๘.

228.

‘‘อิทฺธีปิ เม สจฺฉิกตา, ปตฺโต เม อาสวกฺขโย;

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ’’.

신통력도 증득했고 번뇌의 멸진에 이르렀습니다. 육신통(六神通)을 증득했으며 부처님의 가르침을 실천했습니다.

‘‘ปุพฺเพนิวาส’’นฺติอาทิกา ทฺเว คาถา อตฺตโน อธิคตวิเสสํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปีติโสมนสฺสชาตาย เถริยา วุตฺตา. ตตฺถ เจโตปริจฺจญาณนฺติ เจโตปริยญาณํ, สจฺฉิกตํ, ปตฺตนฺติ วา สมฺพนฺโธ.

‘숙명[전생]’(Pubbenivāsa) 등으로 시작되는 두 게송은 테리가 자신이 얻은 특별한 성취를 반조하고 기쁨과 희열이 생겨서 설한 것이다. 거기서 ‘타심통’(cetopariccañāṇa)은 타심지(cetopariyañāṇa)를 의미하며, ‘체득했다’ 혹은 ‘도달했다’는 것과 연결된다.

๒๒๙.

229.

‘‘อิทฺธิยา อภินิมฺมิตฺวา, จตุรสฺสํ รถํ อหํ;

พุทฺธสฺส ปาเท วนฺทิตฺวา, โลกนาถสฺส ตาทิโน’’ติ. –

“나는 신통력으로 네 마리 말이 끄는 마차를 만들어, 세상의 보호자이시고 여여하신 부처님의 발에 절을 올렸노라.”

อยํ คาถา ยทา ภควา ยมกปาฏิหาริยํ กาตุํ กณฺฑมฺพรุกฺขมูลํ อุปสงฺกมิ, ตทา อยํ เถรี เอวรูปํ รถํ นิมฺมินิตฺวา เตน สทฺธึ สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ภควา ‘‘อหํ ปาฏิหาริยํ กริสฺสามิ ติตฺถิยมทนิมฺมถนาย, อนุชานาถา’’ติ วตฺวา สตฺถุ สนฺติเก อฏฺฐาสิ, ตํ สทฺธาย วุตฺตา. ตตฺถ อิทฺธิยา อภินิมฺมิตฺวา, จตุรสฺสํ รถํ อหนฺติ จตูหิ อสฺเสหิ โยชิตํ รถํ อิทฺธิยา อภินิมฺมินิตฺวา พุทฺธสฺส ภควโต ปาเท วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสินฺติ อธิปฺปาโย.

이 게송은 세존께서 쌍신변(yamakapāṭihāriya)을 행하시기 위해 깐담바 나무 아래로 가셨을 때, 이 테리가 이와 같은 마차를 만들어 그것과 함께 스승의 곁으로 가서, 세존께 “제가 외도들의 자만을 꺾기 위해 신변을 행하겠습니다. 허락해 주소서”라고 말하며 스승의 곁에 머물렀을 때, 신심으로 읊은 것이다. 거기서 ‘신통력으로 만들어, 네 마리 말이 끄는 마차를’은 네 마리 말로 연결된 마차를 신통력으로 만들어 부처님 세존의 발에 절을 올리고 한곁에 섰다는 의미이다.

๒๓๐.

230.

‘‘สุปุปฺผิตคฺคํ [Pg.205] อุปคมฺม ปาทปํ, เอกา ตุวํ ติฏฺฐสิ สาลมูเล;

น จาปิ เต ทุติโย อตฺถิ โกจิ, พาเล น ตฺวํ ภายสิ ธุตฺตกานํ’’.

“꼭대기까지 꽃이 활짝 핀 나무에 다가가서, 그대는 홀로 살라 나무 아래 서 있구나. 그대에게는 아무런 동료도 없으니, 어리석은 여자여, 그대는 건달들이 두렵지 않은가?”

ตตฺถ สุปุปฺผิตคฺคนฺติ สุฏฺฐุ ปุปฺผิตอคฺคํ, อคฺคโต ปฏฺฐาย สพฺพผาลิปุลฺลนฺตี อตฺโถ. ปาทปนฺติ รุกฺขํ, อิธ ปน สาลรุกฺโข อธิปฺเปโต. เอกา ตุวนฺติ เอกิกา ตฺวํ อิธ ติฏฺฐสิ. น จาปิ เต ทุติโย อตฺถิ โกจีติ ตว สหายภูโต อารกฺขโก โกจิปิ นตฺถิ, รูปสมฺปตฺติยา วา ตุยฺหํ ทุติโย โกจิปิ นตฺถิ, อสทิสรูปา เอกิกาว อิมสฺมึ ชนวิวิตฺเต ฐาเน ติฏฺฐสิ. พาเล น ตฺวํ ภายสิ ธุตฺตกานนฺติ ตรุณิเก ตฺวํ ธุตฺตปุริสานํ กถํ น ภายสิ, สกิญฺจนการิโน ธุตฺตาติ อธิปฺปาโย. อิมํ กิร คาถํ มาโร เอกทิวสํ เถรึ สุปุปฺผิเต สาลวเน ทิวาวิหารํ นิสินฺนํ ทิสฺวา อุปสงฺกมิตฺวา วิเวกโต วิจฺฉินฺทิตุกาโม วีมํสนฺโต อาห. อถ นํ เถรี สนฺตชฺเชนฺตี อตฺตโน อานุภาววเสน –

거기서 ‘꼭대기까지 꽃이 활짝 핀’(supupphitagga)은 꼭대기가 아주 잘 핀, 즉 끝에서부터 모든 가지가 활짝 핀 것을 의미한다. ‘나무’(pādapa)는 수목을 뜻하는데, 여기서는 살라 나무를 의미한다. ‘그대 홀로’(ekā tuvaṃ)는 그대 혼자 여기에 서 있다는 것이다. ‘그대에게는 아무런 동료도 없으니’(na cāpi te dutiyo atthi koci)는 그대의 동료인 보호자가 전혀 없다는 것이며, 혹은 미모에 있어서 그대와 짝할 만한 자가 아무도 없어서 비할 데 없는 미모로 홀로 이 인적 드문 곳에 서 있다는 것이다. ‘어리석은 여자여, 그대는 건달들이 두렵지 않은가’(bāle na tvaṃ bhāyasi dhuttakānaṃ)는 젊은 여인이여, 그대는 건달들을 어찌 두려워하지 않는가라는 뜻으로, 집착을 일으키는 건달들을 의미한다. 전해오는 바에 의하면, 마라(Māra)가 어느 날 꽃이 만발한 살라 숲에서 낮의 머묾을 위해 앉아 있는 테리를 보고 다가가서, 고독으로부터 그녀를 떼어놓고자 시험하며 이 게송을 읊었다. 그러자 테리는 그를 위협하며 자신의 위력으로 다음과 같이 말하였다.

๒๓๑.

231.

‘‘สตํ สหสฺสานิปิ ธุตฺตกานํ, สมาคตา เอทิสกา ภเวยฺยุํ;

โลมํ น อิญฺเช นปิ สมฺปเวเธ, กึ เม ตุวํ มาร กริสฺสเสโก.

“이와 같은 건달들이 수백 수천 명이나 모여든다 할지라도, 나는 털끝 하나 까딱하지 않고 전율하지도 않으리라. 마라여, 그대 혼자서 나에게 무엇을 할 수 있겠는가?”

๒๓๒.

232.

‘‘เอสา อนฺตรธายามิ, กุจฺฉึ วา ปวิสามิ เต;

ภมุกนฺตเร ติฏฺฐามิ, ติฏฺฐนฺตึ มํ น ทกฺขสิ.

“나 여기 사라지기도 하고, 그대의 뱃속으로 들어가기도 하며, 눈썹 사이에 서기도 하리니, 서 있는 나를 그대는 보지 못하리라.”

๒๓๓.

233.

‘‘จิตฺตมฺหิ วสีภูตาหํ, อิทฺธิปาทา สุภาวิตา;

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

“나는 마음에 자재함을 얻었고, 신족통(iddhipāda)을 잘 닦았으며, 여섯 가지 신통(chaḷabhiññā)을 체득하였으니, 부처님의 가르침을 완수하였노라.”

๒๓๔.

234.

‘‘สตฺติสูลูปมา กามา, ขนฺธาสํ อธิกุฏฺฏนา;

ยํ ตฺวํ กามรตึ พฺรูสิ, อรตี ทานิ สา มม.

“감각적 욕망은 칼과 창과 같고, 오온(khandha)은 도살장의 고기 써는 판과 같으니, 그대가 말하는 ‘욕락’은 이제 나에게 즐거움이 없는 것이 되었노라.”

๒๓๕.

235.

‘‘สพฺพตฺถ วิหตา นนฺที, ตโมขนฺโธ ปทาลิโต;

เอวํ ชานาหิ ปาปิม, นิหโต ตฺวมสิ อนฺตกา’’ติ. –

“모든 곳에서 탐애(nandī)는 파괴되었고, 무명의 무더기(tamokhandho)는 깨뜨려졌노라. 악한 자여, 이와 같이 알라. 끝내는 자(antaka)여, 그대는 패배하였노라.”

อิมา คาถา อภาสิ.

이 게송들을 읊었다.

ตตฺถ [Pg.206] สตํ สหสฺสานิปิ ธุตฺตกานํ, สมาคตา เอทิสกา ภเวยฺยุนฺติ ยาทิสโก ตฺวํ เอทิสกา เอวรูปา อเนกสตสหสฺสมตฺตาปิ ธุตฺตกา สมาคตา ยทิ ภเวยฺยุํ. โลมํ น อิญฺเช นปิ สมฺปเวเธติ โลมมตฺตมฺปิ น อิญฺเชยฺย น สมฺปเวเธยฺย. กึ เม ตุวํ มาร กริสฺสเสโกติ มาร, ตฺวํ เอกโกว มยฺหํ กึ กริสฺสสิ?

거기서 ‘이와 같은 건달들이 수백 수천 명이나 모여든다 할지라도’는 그대와 같은 자들이 이처럼 수백 수천 명이나 모여든다 하더라도 라는 뜻이다. ‘털끝 하나 까딱하지 않고 전율하지도 않으리라’는 털끝만큼도 움직이지 않고 떨지도 않겠다는 것이다. ‘마라여, 그대 혼자서 나에게 무엇을 할 수 있겠는가’는 마라여, 그대 혼자서 나에게 무엇을 하겠느냐는 뜻이다.

อิทานิ มารสฺส อตฺตโน กิญฺจิปิ กาตุํ อสมตฺถตํเยว วิภาเวนฺตี ‘‘เอสา อนฺตรธายามี’’ติ คาถมาห. ตสฺสตฺโถ – มาร, เอสาหํ ตว ปุรโต ฐิตาว อนฺตรธายามิ อทสฺสนํ คจฺฉามิ, อชานนฺตสฺเสว เต กุจฺฉึ วา ปวิสามิ, ภมุกนฺตเร วา ติฏฺฐามิ, เอวํ ติฏฺฐนฺติญฺจ มํ ตฺวํ น ปสฺสสิ.

이제 마라가 자신에게 아무것도 할 수 없음을 보여주며 ‘나 여기 사라지기도 하고’라는 게송을 읊었다. 그 뜻은, 마라여, 나 여기 그대의 앞에 서 있는 채로 사라져서 보이지 않게 되고, 알지 못하는 사이에 그대의 뱃속에 들어가기도 하며, 눈썹 사이에 서기도 하리니, 이처럼 서 있는 나를 그대는 보지 못한다는 것이다.

กสฺมาติ เจ? จิตฺตมฺหิ วสีภูตาหํ, อิทฺธิปาทา สุภาวิตา, อหํ จมฺหิ มาร, มยฺหํ จิตฺตํ วสีภาวปฺปตฺตํ, จตฺตาโรปิ อิทฺธิปาทา มยา สุฏฺฐุ ภาวิตา พหุลีกตา, ตสฺมา อหํ ยถาวุตฺตาย อิทฺธิวิสยตาย ปโหมีติ. เสสํ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานเมว.

왜냐하면 ‘나는 마음에 자재함을 얻었고, 신족통을 잘 닦았노라’고 하였으니, 마라여, 나의 마음은 자재함에 이르렀고 네 가지 신족통도 내가 잘 닦고 많이 익혔으므로, 나는 말한 바와 같은 신통의 영역을 발휘할 수 있기 때문이다. 나머지는 모두 앞에서 설명한 방식대로 명확하다.

อุปฺปลวณฺณาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

웃빨라완나 테리 게송 주석이 끝났다.

ทฺวาทสนิปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

12게송 모음(Dvadasanipata) 주석이 끝났다.

๑๒. โสฬสนิปาโต

12. 16게송 모음(Soḷasanipāto)

๑. ปุณฺณาเถรีคาถาวณฺณนา

1. 뿐나 테리 게송 주석

โสฬสนิปาเต [Pg.207] อุทหารี อหํ สีเตติอาทิกา ปุณฺณาย เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺตี วิปสฺสิสฺส ภควโต กาเล กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺวา เหตุสมฺปนฺนตาย สญฺชาตสํเวคา ภิกฺขุนีนํ สนฺติกํ คนฺตฺวา ธมฺมํ สุตฺวา ลทฺธปฺปสาทา ปพฺพชิตฺวา ปริสุทฺธสีลา ตีณิ ปิฏกานิ อุคฺคเหตฺวา พหุสฺสุตา ธมฺมธรา ธมฺมกถิกา จ อโหสิ. ยถา จ วิปสฺสิสฺส ภควโต สาสเน, เอวํ สิขิสฺส เวสฺสภุสฺส กกุสนฺธสฺส โกณาคมนสฺส กสฺสปสฺส จ ภควโต สาสเน ปพฺพชิตฺวา สีลสมฺปนฺนา พหุสฺสุตา ธมฺมธรา ธมฺมกถิกา จ อโหสิ. มานธาตุกตฺตา ปน กิเลเส สมุจฺฉินฺทิตุํ นาสกฺขิ. มาโนปนิสฺสยวเสน กมฺมสฺส กตตฺตา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท อนาถปิณฺฑิกสฺส เสฏฺฐิโน ฆรทาสิยา กุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺติ, ปุณฺณาติสฺสา นามํ อโหสิ. สา สีหนาทสุตฺตนฺตเทสนาย (ม. นิ. ๑.๑๔๖ อาทโย) โสตาปนฺนา หุตฺวา ปจฺฉา อุทกสุทฺธิกํ พฺราหฺมณํ ทเมตฺวา เสฏฺฐินา สมฺภาวิตา หุตฺวา เตน ภุชิสฺสภาวํ ปาปิตา ตํ ปพฺพชฺชํ อนุชานาเปตฺวา ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตี น จิรสฺเสว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถรี ๒.๔.๑๘๔-๒๐๓) –

16게송 모음에서 ‘나는 물 긷는 자, 추운 때에’ 등으로 시작되는 것은 뿐나 테리의 게송이다. 그녀 또한 이전 부처님들 처소에서 공덕을 쌓았고 여러 생에서 해탈의 토대가 되는 선업을 쌓아오다가, 위빳시 세존 시대에 가문에서 태어나 지혜가 생겼을 때 전생의 복덕으로 인해 감흥(saṃvega)이 일어나 비구니들 곁으로 가서 법을 듣고 신심을 얻어 출가하였다. 청정한 계율을 지키고 삼장을 배워서 다문(多聞)이고 지법(持法)이며 법사(法師)가 되었다. 위빳시 세존의 가르침에서와 같이, 시키, 윗사부, 까꾸싼다, 꼬나가마나, 까쌉빠 세존의 가르침에서도 출가하여 계율을 갖추고 다문이며 지법이고 법사가 되었다. 그러나 자만의 기질 때문에 번뇌를 완전히 끊지는 못했다. 자만의 잠재세력으로 인해 지은 업의 결과로 이번 부처님 출현기에 아나타삔디까 장자의 집 여종의 태에 태어났으며, 이름은 뿐나띠싸였다. 그녀는 사자후경(Sīhanādasuttanta) 설법을 듣고 예류자가 되었고, 나중에 물로 정화된다는 브라만(udakasuddhika brāhmaṇa)을 제도하여 장자에게 존경을 받았으며, 그로 인해 자유의 몸이 되어 출가를 허락받았다. 출가하여 위빳사나 수행을 하던 중 오래지 않아 무애해(paṭisambhidā)와 함께 아라한과를 얻었다. 그래서 ‘아빠다나’에 다음과 같이 설해졌다.

‘‘วิปสฺสิโน ภควโต, สิขิโน เวสฺสภุสฺส จ;

กกุสนฺธสฺส มุนิโน, โกณาคมนตาทิโน.

“위빳시 세존과 시키 세존, 윗사부 세존, 그리고 성자이신 까꾸싼다 세존과 꼬나가마나 세존께,”

‘‘กสฺสปสฺส จ พุทฺธสฺส, ปพฺพชิตฺวาน สาสเน;

ภิกฺขุนี สีลสมฺปนฺนา, นิปกา สํวุตินฺทฺริยา.

“그리고 까쌉빠 부처님의 가르침에서 출가하여, 계율을 갖추고 지혜로우며 감관을 잘 단속하는 비구니가 되었노라.”

‘‘พหุสฺสุตา ธมฺมธรา, ธมฺมตฺถปฏิปุจฺฉิกา;

อุคฺคเหตา จ ธมฺมานํ, โสตา ปยิรุปาสิตา.

“다문이고 지법이며, 법의 의미를 묻고 배우는 자였으며, 가르침을 수지하고 들으며 스승을 받들어 모셨노라.”

‘‘เทเสนฺตี ชนมชฺเฌหํ, อโหสึ ชินสาสเน;

พาหุสจฺเจน เตนาหํ, เปสลา อภิมญฺญิสํ.

“나는 승리자의 가르침 안에서 사람들 가운데 법을 설했노라. 그러한 다문함으로 인해 나는 스스로를 훌륭하다고 자만하였노라.”

‘‘ปจฺฉิเม [Pg.208] จ ภเว ทานิ, สาวตฺถิยํ ปุรุตฺตเม;

อนาถปิณฺฑิโน เคเห, ชาตาหํ กุมฺภทาสิยา.

마지막 생인 지금, 가장 훌륭한 도시 사왓띠에서 아나타삔디까 장자의 집 하녀의 딸로 태어났습니다.

‘‘คตา อุทกหาริยํ, โสตฺถิยํ ทิชมทฺทสํ;

สีตฏฺฏํ โตยมชฺฌมฺหิ, ตํ ทิสฺวา อิทมพฺรวึ.

물을 길으러 갔을 때, 물속에서 추위에 떨고 있는 한 바라문을 보았습니다. 그를 보고 이렇게 말했습니다.

‘‘อุทหารี อหํ สีเต, สทา อุทกโมตรึ;

อยฺยานํ ทณฺฑภยภีตา, วาจาโทสภยฏฺฏิตา.

저는 물을 긷는 사람이라 추위 속에서도 늘 물속에 들어갑니다. 주인들의 매질이 두렵고, 거친 말의 비난이 두려웠기 때문입니다.

‘‘กสฺส พฺราหฺมณ ตฺวํ ภีโต, สทา อุทกโมตริ;

เวธมาเนหิ คตฺเตหิ, สีตํ เวทยเส ภุสํ.

바라문이여, 당신은 누구를 두려워하여 늘 물속에 들어갑니까? 온몸을 떨면서 극심한 추위를 느끼고 계시는군요.

‘‘ชานนฺตี วต มํ โภติ, ปุณฺณิเก ปริปุจฺฉสิ;

กโรนฺตํ กุสลํ กมฺมํ, รุนฺธนฺตํ กตปาปกํ.

복된 여인 뿐니까여, 그대는 나를 알면서도 묻는구료. 나는 선한 업을 짓고 이미 지은 악업을 씻어내고 있는 것이오.

‘‘โย จ วุฑฺโฒ ทหโร วา, ปาปกมฺมํ ปกุพฺพติ;

ทกาภิเสจนา โสปิ, ปาปกมฺมา ปมุจฺจติ.

늙은이든 젊은이든 누구라도 악한 업을 저질렀을 때, 물로 씻으면 그 악한 업에서 벗어날 수 있소.

‘‘อุตฺตรนฺตสฺส อกฺขาสึ, ธมฺมตฺถสํหิตํ ปทํ;

ตญฺจ สุตฺวา ส สํวิคฺโค, ปพฺพชิตฺวารหา อหุ.

물에서 올라오는 그에게 나는 법의 의미가 담긴 구절을 말해 주었습니다. 그것을 듣고 그는 전율하며 출가하여 아라한이 되었습니다.

‘‘ปูเรนฺตี อูนกสตํ, ชาตา ทาสิกุเล ยโต;

ตโต ปุณฺณาติ นามํ เม, ภุชิสฺสํ มํ อกํสุ เต.

종의 가문에서 태어나 백 명의 하녀 수(혹은 부족함)를 채웠기에, 내 이름은 뿐나(가득함)입니다. 그들은 나를 자유인으로 만들어 주었습니다.

‘‘เสฏฺฐึ ตโตนุชาเนตฺวา, ปพฺพชึ อนคาริยํ;

น จิเรเนว กาเลน, อรหตฺตมปาปุณึ.

장자의 허락을 받아 집 없는 곳으로 출가했습니다. 그리 오래지 않아 아라한과를 얻었습니다.

‘‘อิทฺธีสุ จ วสี โหมิ, ทิพฺพาย โสตธาตุยา;

เจโตปริยญาณสฺส, วสี โหมิ มหามุเน.

위대한 성자시여, 저는 신통력을 자유자재로 부리고, 천이통과 타심통을 갖추었습니다.

‘‘ปุพฺเพนิวาสํ ชานามิ, ทิพฺพจกฺขุ วิโสธิตํ;

สพฺพาสวปริกฺขีณา, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว.

저는 전생을 알고 천안통을 정화했습니다. 모든 번뇌는 다했고 이제 다시 태어남은 없습니다.

‘‘อตฺถธมฺมนิรุตฺตีสุ, ปฏิภาเน ตเถว จ;

ญาณํ เม วิมลํ สุทฺธํ, พุทฺธเสฏฺฐสฺส วาหสา.

의(義)·법(法)·사(辭)·변(辯)에 대하여, 부처님의 위신력으로 저의 지혜는 티 없이 깨끗하고 청정합니다.

‘‘ภาวนาย [Pg.209] มหาปญฺญา, สุเตเนว สุตาวินี;

มาเนน นีจกุลชา, น หิ กมฺมํ วินสฺสติ.

수행으로 큰 지혜를 얻고 들음으로 박식해졌습니다. 자만심 때문에 낮은 가문에서 태어났으나, 지은 업은 결코 사라지지 않습니다.

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

나의 번뇌는 불살라졌고... 부처님의 가르침을 완수했습니다.

อรหตฺตํ ปน ปตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อุทานวเสน –

아라한과를 얻은 뒤 자신의 수행을 되돌아보며 감흥어린 게송으로 다음과 같이 읊었다.

๒๓๖.

236.

‘‘อุทหารี อหํ สีเต, สทา อุทกโมตรึ;

อยฺยานํ ทณฺฑภยภีตา, วาจาโทสภยฏฺฏิตา.

저는 물을 긷는 사람이라 추위 속에서도 늘 물속에 들어갔습니다. 주인들의 매질이 두렵고, 거친 말의 비난이 두려웠기 때문입니다.

๒๓๗.

237.

‘‘กสฺส พฺราหฺมณ ตฺวํ ภีโต, สทา อุทกโมตริ;

เวธมาเนหิ คตฺเตหิ, สีตํ เวทยเส ภุสํ.

바라문이여, 당신은 누구를 두려워하여 늘 물속에 들어갑니까? 온몸을 떨면서 극심한 추위를 느끼고 계시는군요.

๒๓๘.

238.

‘‘ชานนฺตี วต มํ โภติ, ปุณฺณิเก ปริปุจฺฉสิ;

กโรนฺตํ กุสลํ กมฺมํ, รุนฺธนฺตํ กตปาปกํ.

복된 여인 뿐니까여, 그대는 나를 알면서도 묻는구료. 나는 선한 업을 짓고 이미 지은 악업을 씻어내고 있는 것이오.

๒๓๙.

239.

‘‘โย จ วุฑฺโฒ ทหโร วา, ปาปกมฺมํ ปกุพฺพติ;

ทกาภิเสจนา โสปิ, ปาปกมฺมา ปมุจฺจติ.

늙은이든 젊은이든 누구라도 악한 업을 저질렀을 때, 물로 씻으면 그 악한 업에서 벗어날 수 있소.

๒๔๐.

240.

‘‘โก นุ เต อิทมกฺขาสิ, อชานนฺตสฺส อชานโก;

‘ทกาภิเสจนา นาม, ปาปกมฺมา ปมุจฺจติ’.

무지한 자가 무지한 자에게 ‘물로 씻으면 악한 업에서 벗어난다’라고 말한 것을 당신은 믿고 있습니까?

๒๔๑.

241.

‘‘สคฺคํ นูน คมิสฺสนฺติ, สพฺเพ มณฺฑูกกจฺฉปา;

นาคา จ สุสุมารา จ, เย จญฺเญ อุทเก จรา.

그렇다면 개구리, 거북이, 용, 악어, 그리고 물속에 사는 다른 모든 것들도 틀림없이 천상에 가겠군요.

๒๔๒.

242.

‘‘โอรพฺภิกา สูกริกา, มจฺฉิกา มิคพนฺธกา;

โจรา จ วชฺฌฆาตา จ, เย จญฺเญ ปาปกมฺมิโน;

ทกาภิเสจนา เตปิ, ปาปกมฺมา ปมุจฺจเร.

양을 잡는 자, 돼지를 잡는 자, 어부, 사냥꾼, 도둑, 사형집행인, 그리고 그 밖의 악행을 저지르는 자들도 물로 씻으면 악한 업에서 벗어나겠군요.

๒๔๓.

243.

‘‘สเจ อิมา นทิโย เต, ปาปํ ปุพฺเพ กตํ วหุํ;

ปุญฺญมฺปิ มา วเหยฺยุํ เต, เตน ตฺวํ ปริพาหิโร.

만일 이 강들이 그대가 이전에 지은 많은 악을 씻어갈 수 있다면, 그대의 공덕 또한 씻어가 버릴 것이니, 그대는 공덕도 악덕도 없는 자가 될 것입니다.

๒๔๔.

244.

‘‘ยสฺส พฺราหฺมณ ตฺวํ ภีโต, สทา อุทกโมตริ;

ตเมว พฺรหฺเม มากาสิ, มา เต สีตํ ฉวึ หเน.

바라문이여, 당신이 두려워하여 늘 물속에 들어가게 만드는 그 일을 하지 마십시오. 추위가 당신의 피부를 상하게 하지 않도록 하십시오.

๒๔๕.

245.

‘‘กุมฺมคฺคปฏิปนฺนํ มํ, อริยมคฺคํ สมานยิ;

ทกาภิเสจนา โภติ, อิมํ สาฏํ ททามิ เต.

그릇된 길로 가고 있던 나를 성스러운 길로 인도해 주었습니다. 여인이여, (나를 깨우쳐 준) 보답으로 이 옷을 그대에게 드립니다.

๒๔๖.

246.

‘‘ตุยฺเหว [Pg.210] สาฏโก โหตุ, นาหมิจฺฉามิ สาฏกํ;

สเจ ภายสิ ทุกฺขสฺส, สเจ เต ทุกฺขมปฺปิยํ.

그 옷은 당신이나 가지십시오. 저는 그 옷을 원하지 않습니다. 만일 당신이 괴로움을 두려워하고, 괴로움이 당신에게 싫은 것이라면,

๒๔๗.

247.

‘‘มากาสิ ปาปกํ กมฺมํ, อาวิ วา ยทิ วา รโห;

สเจ จ ปาปกํ กมฺมํ, กริสฺสสิ กโรสิ วา.

드러내놓고든 남몰래든 악한 업을 짓지 마십시오. 만일 당신이 악한 업을 지으려 하거나 짓고 있다면,

๒๔๘.

248.

‘‘น เต ทุกฺขา ปมุตฺยตฺถิ, อุเปจฺจาปิ ปลายโต;

สเจ ภายสิ ทุกฺขสฺส, สเจ เต ทุกฺขมปฺปิยํ.

도망쳐 달아날지라도 당신에게 괴로움에서의 해방은 없습니다. 만일 당신이 괴로움을 두려워하고, 괴로움이 당신에게 싫은 것이라면,

๒๔๙.

249.

‘‘อุเปหิ สรณํ พุทฺธํ, ธมฺมํ สงฺฆญฺจ ตาทินํ;

สมาทิยาหิ สีลานิ, ตํ เต อตฺถาย เหหิติ.

그런 분(부처님)과 법과 승가에 귀의하십시오. 계율을 지키십시오. 그것이 당신에게 이익이 될 것입니다.

๒๕๐.

250.

‘‘อุเปมิ สรณํ พุทฺธํ, ธมฺมํ สงฺฆญฺจ ตาทินํ;

สมาทิยามิ สีลานิ, ตํ เม อตฺถาย เหหิติ.

저는 그런 분(부처님)과 법과 승가에 귀의합니다. 계율을 지킵니다. 그것이 저에게 이익이 될 것입니다.

๒๕๑.

251.

‘‘พฺรหฺมพนฺธุ ปุเร อาสึ, อชฺชมฺหิ สจฺจพฺราหฺมโณ;

เตวิชฺโช เวทสมฺปนฺโน, โสตฺติโย จมฺหิ นฺหาตโก’’ติ. –

“나는 이전에는 이름뿐인 브라만이었으나, 오늘 진정한 브라만이 되었습니다. 세 가지 명지(三明)를 갖추고 베다를 성취했으며, 배움을 마치고 목욕재계한 자입니다.”

อิมา คาถา อภาสิ.

그는 이 게송들을 읊었다.

ตตฺถ อุทหารีติ ฆเฏน อุทกํ วาหิกา. สีเต ตทา อุทกโมตรินฺติ สีตกาเลปิ สพฺพทา รตฺตินฺทิวํ อุทกํ โอตรึ. ยทา ยทา อยฺยกานํ อุทเกน อตฺโถ, ตทา ตทา อุทกํ ปาวิสึ, อุทกโมตริตฺวา อุทกํ อุปเนสินฺติ อธิปฺปาโย. อยฺยานํ ทณฺฑภยภีตาติ อยฺยกานํ ทณฺฑภเยน ภีตา. วาจาโทสภยฏฺฏิตาติ วจีทณฺฑภเยน เจว โทสภเยน จ อฏฺฏิตา ปีฬิตา, สีเตปิ อุทกโมตรินฺติ โยชนา.

여기서 ‘물을 긷는 자(udahārī)’란 항아리로 물을 나르는 사람을 말한다. ‘추울 때 물에 내려갔다’는 것은 추운 계절에도 언제나 밤낮으로 물에 내려갔다는 뜻이다. 주인들이 물을 필요로 할 때마다 물에 들어갔고, 물에 내려가서 물을 길어다 바쳤다는 의미이다. ‘주인들의 매질이 두려워’라는 것은 주인들의 매질에 대한 공포 때문에 두려워했다는 것이다. ‘말의 허물과 두려움에 시달려’라는 것은 말의 채찍(악담)과 허물에 대한 두려움에 의해 시달리고 고통받으며 추위 속에서도 물에 내려갔다는 연결이다.

อเถกทิวสํ ปุณฺณา ทาสี ฆเฏน อุทกํ อาเนตุํ อุทกติตฺถํ คตา. ตตฺถ อทฺทส อญฺญตรํ พฺราหฺมณํ อุทกสุทฺธิกํ หิมปาตสมเย มหติ สีเต วตฺตมาเน ปาโตว อุทกํ โอตริตฺวา สสีสํ นิมุชฺชิตฺวา มนฺเต ชปฺปิตฺวา อุทกโต อุฏฺฐหิตฺวา อลฺลวตฺถํ อลฺลเกสํ ปเวธนฺตํ ทนฺตวีณํ วาทยมานํ. ตํ ทิสฺวา กรุณาย สญฺโจทิตมานสา ตโต นํ ทิฏฺฐิคตา วิเวเจตุกามา ‘‘กสฺส, พฺราหฺมณ, ตฺวํ ภีโต’’ติ คาถมาห. ตตฺถ กสฺส, พฺราหฺมณ, ตฺวํ กุโต จ นาม ภยเหตุโต ภีโต หุตฺวา สทา [Pg.211] อุทกโมตริ สพฺพกาลํ สายํ ปาตํ อุทกํ โอตริ. โอตริตฺวา จ เวธมาเนหิ กมฺปมาเนหิ คตฺเตหิ สรีราวยเวหิ สีตํ เวทยเส ภุสํ สีตทุกฺขํ อติวิย ทุสฺสหํ ปฏิสํเวทยสิ ปจฺจนุภวสิ.

그러던 어느 날 하녀 푼나(Puṇṇā)는 항아리를 들고 물을 긷기 위해 나루터로 갔다. 거기서 그녀는 서리가 내리는 아주 추운 시기인 이른 아침에 물에 내려가 머리까지 잠기고 주문을 외운 뒤, 젖은 옷과 젖은 머리로 몸을 떨며 이가 맞부딪치는 소리를 내며 물에서 올라오는 어떤 수질(水潔)주의자 브라만을 보았다. 그를 보고 자애로운 마음이 일어난 그녀는 그가 사견에서 벗어나기를 바라는 마음으로 ‘브라만이여, 당신은 누구를 두려워하십니까?’라는 게송을 읊었다. 여기서 ‘브라만이여, 당신은 누구를(kassa)’이란 당신은 도대체 어떤 두려움의 원인 때문에 두려워하여 언제나 아침저녁으로 물에 내려가는가라는 뜻이다. 물에 내려가서 떨리는 사지로 추위를 심하게 겪으며, 도저히 참기 어려운 추위의 고통을 뼈저리게 겪고 경험하고 있다는 것이다.

ชานนฺตี วต มํ โภตีติ, โภติ ปุณฺณิเก, ตฺวํ ตํ อุปจิตํ ปาปกมฺมํ รุนฺธนฺตํ นิวารณสมตฺถํ กุสลํ กมฺมํ อิมินา อุทโกโรหเนน กโรนฺตํ มํ ชานนฺตี วต ปริปุจฺฉสิ.

‘부인이시여, 참으로 저를 아시는군요’라는 것은 ‘부인 푼니카여, 그대는 내가 이 물에 들어가는 행위를 통해 쌓인 악업을 막고 차단할 수 있는 선업을 짓고 있다는 사실을 알면서 참으로 묻는구나’라는 뜻이다.

นนุ อยมตฺโถ โลเก ปากโฏ เอว. กถาปิ มยํ ตุยฺหํ วทามาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘โย จ วุฑฺโฒ’’ติ คาถมาห. ตสฺสตฺโถ – วุฑฺโฒ วา ทหโร วา มชฺฌิโม วา โย โกจิ หึสาทิเภทํ ปาปกมฺมํ ปกุพฺพติ อติวิย กโรติ, โสปิ ภุสํ ปาปกมฺมนิรโต ทกาภิเสจนา สินาเนน ตโต ปาปกมฺมา ปมุจฺจติ อจฺจนฺตเมว วิมุจฺจตีติ.

이 이치는 세상에 잘 알려진 것이 아닌가. ‘늙은이나’ 등의 게송을 읊으며 이를 보여준다. 그 의미는 늙은이든 젊은이든 중년이든 누구라도 살생 등의 악업을 지으면, 그는 악업에 깊이 빠져 있더라도 물을 끼얹는 목욕을 함으로써 그 악업에서 완전히 벗어난다는 것이다.

ตํ สุตฺวา ปุณฺณิกา ตสฺส ปฏิวจนํ เทนฺตี ‘‘โก นุ เต’’ติอาทิมาห. ตตฺถ โก นุ เต อิทมกฺขาสิ, อชานนฺตสฺส อชานโกติ กมฺมวิปากํ อชานนฺตสฺส เต สพฺเพน สพฺพํ กมฺมวิปากํ อชานโต อชานโก อวิทฺทสุ พาโล อุทกาภิเสจนเหตุ ปาปกมฺมโต ปมุจฺจตีติ, อิทํ อตฺถชาตํ โก นุ นาม อกฺขาสิ, น โส สทฺเธยฺยวจโน, นาปิ เจตํ ยุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย.

그 말을 듣고 푼니카는 그에게 대답하며 ‘도대체 누가 당신에게’ 등을 말했다. 여기서 ‘도대체 누가 당신에게 이것을 말했습니까?’라는 것은 업의 과보를 모르는 그대에게, 모든 업의 과보를 전혀 모르는 무지하고 어리석은 자가 ‘물을 끼얹는 것으로 악업에서 벗어난다’는 이 사실을 도대체 누가 말했느냐는 것이다. 그의 말은 믿을 만한 것이 못 되며 이치에도 맞지 않는다는 뜻이다.

อิทานิสฺส ตเมว ยุตฺติอภาวํ วิภาเวนฺตี ‘‘สคฺคํ นูน คมิสฺสนฺตี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ นาคาติ วิชฺฌสา. สุสุมาราติ กุมฺภีลา. เย จญฺเญ อุทเก จราติ เย จญฺเญปิ วาริโคจรา มจฺฉมกรนนฺทิยาวตฺตาทโย จ, เตปิ สคฺคํ นูน คมิสฺสนฺติ เทวโลกํ อุปปชฺชิสฺสนฺติ มญฺเญ, อุทกาภิเสจนา ปาปกมฺมโต มุตฺติ โหติ เจติ อตฺโถ.

이제 그녀는 그 이치 없음을 설명하며 ‘참으로 천상에 가겠구나’ 등을 말했다. 거기서 ‘나아(nāgā)’는 물뱀이다. ‘수수마라(susumārā)’는 악어이다. ‘물속에 사는 다른 것들’이란 물고기, 상어, 조개 등 다른 물에 사는 생물들을 말하며, 그들도 참으로 천상 세계에 태어날 것이라는 뜻이다. 만약 물을 끼얹는 것으로 악업에서 벗어날 수 있다면 말이다.

โอรพฺภิกาติ อุรพฺภฆาตกา. สูกริกาติ สูกรฆาตกา. มจฺฉิกาติ เกวฏฺฏา. มิคพนฺธกาติ มาควิกา. วชฺฌฆาตาติ วชฺฌฆาตกมฺเม นิยุตฺตา.

‘양 도살자(orabbhikā)’는 양을 죽이는 자들이다. ‘돼지 도살자(sūkarikā)’는 돼지를 죽이는 자들이다. ‘어부(macchikā)’는 물고기를 잡는 자들이다. ‘사냥꾼(migabandhakā)’은 짐승을 잡는 자들이다. ‘사형 집행인(vajjhaghātā)’은 사형을 집행하는 일에 종사하는 자들이다.

ปุญฺญมฺปิ มา วเหยฺยุนฺติ อิมา อจิรวติอาทโย นทิโย ยถา ตยา ปุพฺเพ กตํ ปาปํ ตตฺถ อุทกาภิเสจเนน สเจ วหุํ นีหเรยฺยุํ, ตถา ตยา กตํ ปุญฺญมฺปิ อิมา นทิโย วเหยฺยุํ ปวาเหยฺยุํ. เตน ตฺวํ ปริพาหิโร [Pg.212] อสฺส ตถา สติ เตน ปุญฺญกมฺเมน ตฺวํ ปริพาหิโร วิรหิโตว ภเวยฺยาติ น เจตํ ยุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. ยถา วา อุทเกน อุทโกโรหกสฺส ปุญฺญปวาหนํ น โหติ, เอวํ ปาปปวาหนมฺปิ น โหติ เอว. กสฺมา? นฺหานสฺส ปาปเหตูนํ อปฺปฏิปกฺขภาวโต. โย ยํ วินาเสติ, โส ตสฺส ปฏิปกฺโข. ยถา อาโลโก อนฺธการสฺส, วิชฺชา จ อวิชฺชาย, น เอวํ นฺหานํ ปาปสฺส. ตสฺมา นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ ‘‘น อุทกาภิเสจนา ปาปโต ปริมุตฺตี’’ติ. เตนาห ภควา –

‘공덕조차 휩쓸어 가버릴 것’이라는 것은, 아치라와티 강 등의 이 강들이 그대가 이전에 지은 악을 물을 끼얹음으로써 씻어낸다면, 그와 같이 그대가 지은 공덕 또한 이 강들이 휩쓸어 가버릴 것이라는 뜻이다. 그렇게 되면 그대는 공덕을 잃게 될 것이며, 그러한 상태가 된다면 그대는 공덕에서 멀어지게 될 것이니 이것은 이치에 맞지 않는다는 의미이다. 또한 물이 물에 들어가는 사람의 공덕을 씻어내지 못하듯이, 악 또한 결코 씻어내지 못한다. 왜냐하면 목욕은 악의 원인들과 대치(對治)되는 관계가 아니기 때문이다. 어떤 것을 소멸시키는 것은 그것의 반대되는 것이다. 빛이 어둠의 반대이고, 지혜가 무명의 반대인 것과 같으나, 목욕은 악의 반대가 아니다. 그러므로 ‘물을 끼얹는 것으로는 악에서 벗어날 수 없다’는 결론에 도달해야 한다. 그래서 세존께서 말씀하셨다.

‘‘น อุทเกน สุจี โหติ, พหฺเวตฺถ นฺหายตี ชโน;

ยมฺหิ สจฺจญฺจ ธมฺโม จ, โส สุจี โส จ พฺราหฺมโณ’’ติ. (อุทา. ๙;

เนตฺติ. ๑๐๔);

“물로 깨끗해지는 것이 아니니, 여기 많은 사람이 목욕을 한다네. 진실과 법(Dhamma)이 있는 자, 그가 깨끗한 자이며 그가 바로 브라만이라네.”

อิทานิ ยทิ ปาปํ ปวาเหตุกาโมสิ, สพฺเพน สพฺพํ ปาปํ มา กโรหีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺส, พฺราหฺมณา’’ติ คาถมาห. ตตฺถ ตเมว พฺรหฺเม มากาสีติ ยโต ปาปโต ตฺวํ ภีโต, ตเมว ปาปํ พฺรหฺเม, พฺราหฺมณ, ตฺวํ มา อกาสิ. อุทโกโรหนํ ปน อีทิเส สีตกาเล เกวลํ สรีรเมว พาธติ. เตนาห – ‘‘มา เต สีตํ ฉวึ หเน’’ติ, อีทิเส สีตกาเล อุทกาภิเสจเนน ชาตสีตํ ตว สรีรจฺฉวึ มา หเนยฺย มา พาเธสีติ อตฺโถ.

이제 만약 악을 씻어내고 싶다면 아예 악을 행하지 말라는 것을 보여주기 위해 ‘브라만이여, 누구든’ 등의 게송을 읊었다. 거기서 ‘브라만이여, 그것을 하지 마시오’라는 것은 그대가 두려워하는 그 악을, 브라만이여, 행하지 말라는 뜻이다. 물에 들어가는 것은 이와 같은 추운 날씨에 오로지 몸을 괴롭힐 뿐이다. 그래서 ‘추위가 그대의 피부를 해치지 않게 하시오’라고 했으니, 이와 같은 추위에 물을 끼얹어 발생하는 추위가 그대의 피부를 상하게 하거나 괴롭히지 않게 하라는 의미이다.

กุมฺมคฺคปฏิปนฺนํ มนฺติ ‘‘อุทกาภิเสจเนน สุทฺธิ โหตี’’ติ อิมํ กุมฺมคฺคํ มิจฺฉาคาหํ ปฏิปนฺนํ ปคฺคยฺห ฐิตํ มํ. อริยมคฺคํ สมานยีติ ‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณํ, กุสลสฺส อุปสมฺปทา’’ติ (ที. นิ. ๒.๙๐; ธ. ป. ๑๘๓; เนตฺติ. ๓๐, ๑๑๖, ๑๒๔; เปฏโก. ๒๙) อิมํ พุทฺธาทีหิ อริเยหิ คตมคฺคํ สมานยิ, สมฺมเทว อุปเนสิ, ตสฺมา โภติ อิมํ สาฏกํ ตุฏฺฐิทานํ อาจริยภาคํ ตุยฺหํ ททามิ, ตํ ปฏิคฺคณฺหาติ อตฺโถ.

‘그릇된 길에 들어선 나를’이란 ‘물을 끼얹음으로써 청정해진다’는 이 그릇된 길, 즉 그릇된 집착에 빠져 있던 나를 말한다. ‘성스러운 길로 인도했네’라는 것은 ‘모든 악을 행하지 말고, 선을 구족하라’는 부처님 등 성자들이 가신 길로 인도하고 바르게 이끌어 주었다는 것이다. 그러므로 ‘부인이여, 기쁜 마음으로 주는 이 옷을 스승의 몫으로 당신에게 드리니 받으십시오’라는 뜻이다.

สา ตํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ธมฺมํ กเถตฺวา สรเณสุ สีเลสุ จ ปติฏฺฐาเปตุํ ‘‘ตุยฺเหว สาฏโก โหตุ, นาหมิจฺฉามิ สาฏก’’นฺติ วตฺวา ‘‘สเจ ภายสิ ทุกฺขสฺสา’’ติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ – ยทิ ตุวํ สกลาปายิเก สุคติยญฺจ อผาสุกตาโทภคฺคตาทิเภทา ทุกฺขา ภายสิ. ยทิ เต ตํ อปฺปิยํ น อิฏฺฐํ. อาวิ วา ปเรสํ ปากฏภาเวน อปฺปฏิจฺฉนฺนํ [Pg.213] กตฺวา กาเยน วาจาย ปาณาติปาตาทิวเสน วา ยทิ วา รโห อปากฏภาเวน ปฏิจฺฉนฺนํ กตฺวา มโนทฺวาเรเยว อภิชฺฌาทิวเสน วา อณุมตฺตมฺปิ ปาปกํ ลามกํ กมฺมํ มากาสิ มา กริ. อถ ปน ตํ ปาปกมฺมํ อายตึ กริสฺสสิ, เอตรหิ กโรสิ วา, ‘‘นิรยาทีสุ จตูสุ อปาเยสุ มนุสฺเสสุ จ ตสฺส ผลภูตํ ทุกฺขํ อิโต เอตฺโต วา ปลายนฺเต มยิ นานุพนฺธิสฺสตี’’ติ อธิปฺปาเยน อุเปจฺจ สญฺจิจฺจ ปลายโตปิ เต ตโต ปาปโต มุตฺติ โมกฺขา นตฺถิ, คติกาลาทิปจฺจยนฺตรสมวาเย สติ วิปจฺจเต เอวาติ อตฺโถ. ‘‘อุปฺปจฺจา’’ติ วา ปาโฐ, อุปฺปติตฺวาติ อตฺโถ. เอวํ ปาปสฺส อกรเณน ทุกฺขาภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปุญฺญสฺส กรเณนปิ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สเจ ภายสี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตาทินนฺติ ทิฏฺฐาทีสุ ตาทิภาวปฺปตฺตํ. ยถา วา ปุริมกา สมฺมาสมฺพุทฺธา ปสฺสิตพฺพา, ตถา ปสฺสิตพฺพโต ตาทิ, ตํ พุทฺธํ สรณํ อุเปหีติ โยชนา. ธมฺมสงฺเฆสุปิ เอเสว นโย. ตาทีนํ วรพุทฺธานํ ธมฺมํ, อฏฺฐนฺนํ อริยปุคฺคลานํ สงฺฆํ สมูหนฺติ โยชนา. ตนฺติ สรณคมนํ สีลานํ สมาทานญฺจ. เหหิตีติ ภวิสฺสติ.

그녀는 그것을 거절하고 법을 설하여 귀의와 계에 안주하게 하려고 ‘그대의 옷이 되게 하시오, 나는 옷을 원하지 않소’라고 말하고 ‘만약 당신이 고통을 두려워한다면’ 등을 말하였다. 그 뜻은—만일 당신이 모든 악처의 고통과 선처에서의 불편함이나 불운 등의 차별을 가진 고통을 두려워한다면, 만일 당신에게 그것이 싫고 원하지 않는 것이라면, 남들에게 드러나 가려지지 않게 몸과 말로 살생 등을 하거나, 혹은 홀로 드러나지 않게 숨겨서 마음의 문으로만 탐욕 등을 부리거나, 아주 미세한 사악하고 비열한 업이라도 짓지 마시오, 하지 마시오. 만약 당신이 그 악업을 장차 짓거나 지금 짓는다면, ‘지옥 등 네 가지 악처와 인간들 사이에서 그 과보인 고통이 여기저기로 도망치는 나를 따라오지 않을 것이다’라는 의도로 의도적으로 작정하고 도망칠지라도 당신에게 그 악으로부터의 벗어남이나 해방은 없으며, 태어나는 때 등의 다른 조건들이 모였을 때 반드시 과보를 받게 된다는 뜻이다. ‘웁빳짜(Uppaccā, 날아올라)’라는 독법도 있는데, 날아오른다는 뜻이다. 이와 같이 악을 행하지 않음으로써 고통이 없음을 보여주고, 이제 선을 행함으로써도 그것을 보여주기 위해 ‘만약 당신이 두려워한다면’ 등이 설해졌다. 거기서 ‘따디낭(tādīnaṃ)’은 형색 등에 대해 그러한 상태(tādibhāva)에 이른 분들이다. 혹은 이전의 정등각자들께서 보셔야 할 대로 보셔야 하는 것처럼, 그와 같이 보시는 분이기에 ‘따디(tādi, 그러한 분)’이며, 그 부처님께 귀의하라는 연결이다. 법과 승가에 대해서도 이와 같은 방식이다. 그러한 분들인 수승한 부처님들의 법과, 여덟 부류의 성스러운 이들의 승가인 무리라는 연결이다. ‘그것(taṃ)’은 귀의함과 계를 수지함이다. ‘헤히띠(hehitī)’는 ‘될 것이다’라는 뜻이다.

โส พฺราหฺมโณ สรเณสุ สีเลสุ จ ปติฏฺฐาย อปรภาเค สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา ปฏิลทฺธสทฺโธ ปพฺพชิตฺวา ฆเฏนฺโต วายมนฺโต น จิรสฺเสว เตวิชฺโช หุตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อุทาเนนฺโต ‘‘พฺรหฺมพนฺธู’’ติ คาถมาห.

그 바라문은 귀의와 계에 안주하고 나중에 스승의 곁에서 법을 듣고 믿음을 얻어 출가하여, 정진하고 노력하여 머지않아 삼명을 갖춘 자가 되었고, 자신의 수행을 반조하며 감흥을 읊으며 ‘바라문의 친족(brahmabandhu)’이라는 게송을 읊었다.

ตสฺสตฺโถ – อหํ ปุพฺเพ พฺราหฺมณกุเล อุปฺปตฺติมตฺเตน พฺรหฺมพนฺธุ นามาสึ. ตถา อิรุพฺเพทาทีนํ อชฺเฌนาทิมตฺเตน เตวิชฺโช เวทสมฺปนฺโน โสตฺติโย นฺหาตโก จ นามาสึ. อิทานิ สพฺพโส พาหิตปาปตาย สจฺจพฺราหฺมโณ ปรมตฺถพฺราหฺมโณ, วิชฺชตฺตยาธิคเมน เตวิชฺโช, มคฺคญาณสงฺขาเตน เวเทน สมนฺนาคตตฺตา เวทสมฺปนฺโน, นิตฺถรสพฺพปาปตาย นฺหาตโก จ อมฺหีติ. เอตฺถ จ พฺราหฺมเณน วุตฺตคาถาปิ อตฺตนา วุตฺตคาถาปิ ปจฺฉา เถริยา ปจฺเจกํ ภาสิตาติ สพฺพา เถริยา คาถา เอว ชาตาติ.

그 뜻은—나는 예전에 바라문 가문에서 태어난 것만으로 ‘바라문의 친족’이라 불렸다. 또한 이루베다(리그베다) 등을 학습한 것만으로 ‘삼명을 갖춘 자(tevijja)’, ‘베다를 성취한 자(vedasampanno)’, ‘성전의 정통한 자(sottiyo)’, ‘목욕을 마친 자(nhātako)’라 불렸다. 이제는 모든 면에서 악을 멀리했기에 ‘진정한 바라문’이자 ‘승의의 바라문’이며, 세 가지 지혜(삼명)를 체득했기에 ‘삼명을 갖춘 자’이고, 도의 지혜라 불리는 베다를 갖추었기에 ‘베다를 성취한 자’이며, 모든 악을 씻어냈기에 ‘목욕을 마친 자’가 되었다는 것이다. 여기서 바라문이 읊은 게송도, 자신이 읊은 게송도 나중에 장로니가 각각 설했기에 모두 장로니의 게송이 되었다.

ปุณฺณาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

푼나 테리 게송 주해가 끝났다.

โสฬสนิปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

16개 모음(Soḷasanipāta) 주해가 끝났다.

๑๓. วีสตินิปาโต

13. 20개 모음 (Vīsatinipāto)

๑. อมฺพปาลีเถรีคาถาวณฺณนา

1. 암바빨리 테리 게송 주해

วีสตินิปาเต [Pg.214] กาฬกา ภมรวณฺณสาทิสาติอาทิกา อมฺพปาลิยา เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺตี สิขิสฺส ภควโต สาสเน ปพฺพชิตฺวา อุปสมฺปนฺนา หุตฺวา ภิกฺขุนิสิกฺขาปทํ สมาทาย วิหรนฺตี, เอกทิวสํ สมฺพหุลาหิ ภิกฺขุนีหิ สทฺธึ เจติยํ วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กโรนฺตี ปุเรตรํ คจฺฉนฺติยา ขีณาสวตฺเถริยา ขิปนฺติยา สหสา เขฬปิณฺฑํ เจติยงฺคเณ ปติตํ, ขีณาสวตฺเถริยา อปสฺสิตฺวา คตาย อยํ ปจฺฉโต คจฺฉนฺตี ตํ เขฬปิณฺฑํ ทิสฺวา ‘‘กา นาม คณิกา อิมสฺมึ ฐาเน เขฬปิณฺฑํ ปาเตสี’’ติ อกฺโกสิ. สา ภิกฺขุนิกาเล สีลํ รกฺขนฺตี คพฺภวาสํ ชิคุจฺฉิตฺวา โอปปาติกตฺตภาเว จิตฺตํ ฐเปสิ. เตน จริมตฺตภาเว เวสาลิยํ ราชุยฺยาเน อมฺพรุกฺขมูเล โอปปาติกา หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ตํ ทิสฺวา อุยฺยานปาโล นครํ อุปเนสิ. อมฺพรุกฺขมูเล นิพฺพตฺตตาย สา อมฺพปาลีตฺเวว โวหรียิตฺถ. อถ นํ อภิรูปํ ทสฺสนียํ ปาสาทิกํ วิลาสกนฺตตาทิคุณวิเสสสมุทิตํ ทิสฺวา สมฺพหุลา ราชกุมารา อตฺตโน อตฺตโน ปริคฺคหํ กาตุกามา อญฺญมญฺญํ กลหํ อกํสุ. เตสํ กลหวูปสมตฺถํ ตสฺสา กมฺมสญฺโจทิตา โวหาริกา ‘‘สพฺเพสํ โหตู’’ติ คณิกาฏฺฐาเน ฐเปสุํ. สา สตฺถริ ปฏิลทฺธสทฺธา อตฺตโน อุยฺยาเน วิหารํ กตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิยฺยาเทตฺวา ปจฺฉา อตฺตโน ปุตฺตสฺส วิมลโกณฺฑญฺญตฺเถรสฺส สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตี อตฺตโน สรีรสฺส ชราชิณฺณภาวํ นิสฺสาย สํเวคชาตา สงฺขารานํ อนิจฺจตํ วิภาเวนฺตี –

20개 모음에서 ‘검고 벌의 색깔과 같았던’ 등으로 시작하는 것은 암바빨리 장로니의 게송이다. 이분도 이전 부처님들 처소에서 공덕을 쌓고 여기저기 생에서 해탈의 토대가 되는 선업을 쌓아오다가, 시키 부처님의 교단에서 출가하여 구족계(비구니계)를 받고 학습계를 수지하여 머물렀다. 어느 날 여러 비구니와 함께 제티야(탑)에 예배하고 오른쪽으로 돌며 예배하던 중, 앞서 가던 번뇌를 다한(아라한) 장로니가 뱉은 침 덩어리가 마침 제티야 마당에 떨어졌다. 아라한 장로니는 보지 못하고 지나갔으나, 뒤따라오던 이 장로니가 그 침 덩어리를 보고 ‘어떤 창녀가 이 자리에 침 덩어리를 뱉었는가!’라고 욕을 하였다. 그녀는 비구니 시절에 계를 지키며 모태에 머무는 것을 혐오하여 화생(化生)하는 몸에 마음을 두었다. 그 업으로 인해 마지막 생에 웨살리의 왕실 정원 망고나무 아래에서 화생하여 태어났다. 정원사가 그녀를 보고 성으로 데려갔다. 망고나무(amba) 아래에서 태어났기에 그녀를 ‘암바빨리(Ambapālī)’라고 불렀다. 그 후 그녀가 용모가 아름답고 보기 좋으며 우아하고 매력적인 등의 뛰어난 덕성을 갖춘 것을 보고, 많은 왕자들이 각자 자기 소유로 삼고자 서로 싸움을 벌였다. 그 싸움을 가라앉히기 위해 그녀의 업에 자극받은 판관들이 ‘모두의 여인이 되게 하자’며 그녀를 기녀(gaṇikā)의 지위에 두었다. 그녀는 부처님에 대한 믿음을 얻어 자신의 정원에 사원을 짓고 부처님을 상수로 하는 비구 승가에 기부하였다. 나중에 자신의 아들인 위말라꼰단냐 장로의 곁에서 법을 듣고 출가하여 위빳사나 수행을 하다가, 자신의 몸이 늙고 쇠약해진 것을 근거로 수행의 감흥이 일어나 형성된 것들의 무상함을 밝히며 게송을 읊었다.

๒๕๒.

252.

‘‘กาฬกา ภมรวณฺณสาทิสา, เวลฺลิตคฺคา มม มุทฺธชา อหุํ;

เต ชราย สาณวากสาทิสา, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

검고 벌의 색깔과 같았으며, 끝이 곱슬거렸던 나의 머리카락은, 늙음으로 인해 이제 삼베 옷과 같아졌으니, 진실을 말씀하시는 분의 말씀은 틀림이 없네.

๒๕๓.

253.

‘‘วาสิโตว [Pg.215] สุรภี กรณฺฑโก, ปุปฺผปูร มม อุตฺตมงฺคโช;

ตํ ชรายถ สโลมคนฺธิกํ, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

화공이 잘 그린 선처럼, 나의 눈썹은 예전에 참으로 아름다웠네. 그것들이 늙음으로 인해 주름져 아래로 처졌으니, 진실을 말씀하시는 분의 말씀은 틀림이 없네.

๒๕๔.

254.

‘‘กานนํว สหิตํ สุโรปิตํ, โกจฺฉสูจิวิจิตคฺคโสภิตํ;

ตํ ชราย วิรลํ ตหึ ตหึ, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

잘 심어 가꾼 숲과 같았고, 빗과 핀으로 화려하게 장식되어 아름다웠던 머리칼은, 이제 늙음으로 인해 여기저기 성겨졌으니, 진실을 말씀하시는 분의 말씀은 틀림이 없네.

๒๕๕.

255.

‘‘กณฺหขนฺธกสุวณฺณมณฺฑิตํ, โสภเต สุเวณีหิลงฺกตํ;

ตํ ชราย ขลิตํ สิรํ กตํ, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

검은 바탕에 금빛 장식으로 빛났고, 땋은 머리로 아름답게 치장했던 머리는, 이제 늙음으로 인해 대머리가 되었으니, 진실을 말씀하시는 분의 말씀은 틀림이 없네.

๒๕๖.

256.

‘‘จิตฺตการสุกตาว เลขิกา, โสภเร สุ ภมุกา ปุเร มม;

ตา ชราย วลิภิปฺปลมฺพิตา, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

예전에 나의 눈썹은 화가가 잘 그려놓은 선처럼 아름다웠네. 이제 그것들은 노쇠함으로 주름져 처져 있으니, 진실을 말씀하시는 분의 말씀은 틀림이 없구나.

๒๕๗.

257.

‘‘ภสฺสรา สุรุจิรา ยถา มณี, เนตฺตเหสุมภินีลมายตา;

เต ชรายภิหตา น โสภเร, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

보석처럼 반짝이고 매우 찬란했으며, 짙고 푸르며 길게 뻗었던 나의 눈은, 이제 늙음에 시달려 빛나지 않으니, 진실을 말씀하시는 분의 말씀은 틀림이 없네.

๒๕๘.

258.

‘‘สณฺหตุงฺคสทิสี จ นาสิกา, โสภเต สุ อภิโยพฺพนํ ปติ;

สา ชราย อุปกูลิตา วิย, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

매끄럽고 우뚝 솟은 봉우리 같았던 코는, 한창 젊었을 때 참으로 아름다웠네. 그것이 이제 늙음으로 인해 오그라든 것 같으니, 진실을 말씀하시는 분의 말씀은 틀림이 없네.

๒๕๙.

259.

‘‘กงฺกณํว สุกตํ สุนิฏฺฐิตํ, โสภเร สุ มม กณฺณปาฬิโย;

ตา ชราย วลิภิปฺปลมฺพิตา, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

잘 만들어 완성된 팔찌처럼, 나의 귓불은 참으로 아름다웠네. 그것들이 이제 늙음으로 인해 주름져 아래로 처졌으니, 진실을 말씀하시는 분의 말씀은 틀림이 없네.

๒๖๐.

260.

‘‘ปตฺตลีมกุลวณฺณสาทิสา[Pg.216], โสภเร สุ ทนฺตา ปุเร มม;

เต ชราย ขณฺฑิตา จาสิตา, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

예전에는 나의 치아들이 파탈리 꽃봉오리의 색깔처럼 아름답게 빛났었네. 이제 그것들은 노쇠함으로 부서지고 검게 되었으니, 진리를 말씀하시는 분의 말씀은 틀림이 없구나.

๒๖๑.

261.

‘‘กานนมฺหิ วนสณฺฑจารินี, โกกิลาว มธุรํ นิกูชิหํ;

ตํ ชราย ขลิตํ ตหึ ตหึ, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

숲속의 수풀 사이를 거니는 꾀꼬리처럼 달콤하게 노래하곤 했었네. 이제 그것은 노쇠함으로 여기저기 끊기고 떨리니, 진리를 말씀하시는 분의 말씀은 틀림이 없구나.

๒๖๒.

262.

‘‘สณฺหกมฺพุริว สุปฺปมชฺชิตา, โสภเต สุ คีวา ปุเร มม;

สา ชราย ภคฺคา วินามิตา, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

예전에는 나의 목이 잘 닦인 매끄러운 소라 껍데기처럼 아름답게 빛났었네. 이제 그것은 노쇠함으로 꺾이고 굽었으니, 진리를 말씀하시는 분의 말씀은 틀림이 없구나.

๒๖๓.

263.

‘‘วฏฺฏปลิฆสทิโสปมา อุโภ, โสภเร สุ พาหา ปุเร มม;

ตา ชราย ยถา ปาฏลิพฺพลิตา, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

예전에는 나의 양팔이 둥근 빗장처럼 아름답게 빛났었네. 이제 그것들은 노쇠함으로 파탈리 나무의 뒤틀린 가지처럼 되었으니, 진리를 말씀하시는 분의 말씀은 틀림이 없구나.

๒๖๔.

264.

‘‘สณฺหมุทฺทิกสุวณฺณมณฺฑิตา, โสภเร สุ หตฺถา ปุเร มม;

เต ชราย ยถา มูลมูลิกา, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

예전에는 나의 두 손이 매끄러운 반지와 황금으로 장식되어 아름답게 빛났었네. 이제 그것들은 노쇠함으로 식물의 뿌리처럼 되었으니, 진리를 말씀하시는 분의 말씀은 틀림이 없구나.

๒๖๕.

265.

‘‘ปีนวฏฺฏสหิภุคฺคตา อุโภ, โสภเร สุ ถนกา ปุเร มม;

เถวิกีว ลมฺพนฺติ โนทกา, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

예전에는 나의 가슴이 풍만하고 둥글며 솟아올라 아름답게 빛났었네. 이제 그것들은 물 없는 가죽 주머니처럼 축 늘어졌으니, 진리를 말씀하시는 분의 말씀은 틀림이 없구나.

๒๖๖.

266.

‘‘กญฺจนสฺส ผลกํว สมฺมฏฺฐํ, โสภเต สุ กาโย ปุเร มม;

โส วลีหิ สุขุมาหิ โอตโต, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

예전에는 나의 몸이 잘 닦인 황금판처럼 아름답게 빛났었네. 이제 그것은 미세한 주름들로 뒤덮였으니, 진리를 말씀하시는 분의 말씀은 틀림이 없구나.

๒๖๗.

267.

‘‘นาคโภคสทิโสปมา [Pg.217] อุโภ, โสภเร สุ อูรู ปุเร มม;

เต ชราย ยถา เวฬุนาฬิโย, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

예전에는 나의 허벅지가 코끼리 코처럼 아름답게 빛났었네. 이제 그것들은 노쇠함으로 대나무 막대기처럼 되었으니, 진리를 말씀하시는 분의 말씀은 틀림이 없구나.

๒๖๘.

268.

‘‘สณฺหนูปุรสุวณฺณมณฺฑิตา, โสภเร สุ ชงฺฆา ปุเร มม;

ตา ชราย ติลทณฺฑการิว, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

예전에는 나의 종아리가 매끄러운 황금 발찌로 장식되어 아름답게 빛났었네. 이제 그것들은 노쇠함으로 깨 줄기처럼 되었으니, 진리를 말씀하시는 분의 말씀은 틀림이 없구나.

๒๖๙.

269.

‘‘ตูลปุณฺณสทิโสปมา อุโภ, โสภเร สุ ปาทา ปุเร มม;

เต ชราย ผุฏิตา วลีมตา, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา.

예전에는 나의 두 발이 솜을 채워 넣은 듯이 아름답게 빛났었네. 이제 그것들은 노쇠함으로 갈라지고 주름졌으니, 진리를 말씀하시는 분의 말씀은 틀림이 없구나.

๒๗๐.

270.

‘‘เอทิโส อหุ อยํ สมุสฺสโย, ชชฺชโร พหุทุขานมาลโย;

โสปเลปปติโต ชราฆโร, สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถา’’ติ. –

이 몸뚱이는 이와 같았으니, 낡아 허물어지고 많은 고통의 집이로다. 겉칠이 떨어져 나가는 낡은 집과 같으니, 진리를 말씀하시는 분의 말씀은 틀림이 없구나.

อิมา คาถาโย อภาสิ.

그녀는 이 게송들을 읊었다.

ตตฺถ กาฬกาติ กาฬกวณฺณา. ภมรวณฺณสาทิสาติ กาฬกา โหนฺตาปิ ภมรสทิสวณฺณา, สินิทฺธนีลาติ อตฺโถ. เวลฺลิตคฺคาติ กุญฺจิตคฺคา, มูลโต ปฏฺฐาย ยาว อคฺคา กุญฺจิตา เวลฺลิตาติ อตฺโถ. มุทฺธชาติ เกสา. ชรายาติ ชราเหตุ ชราย อุปหตโสภา. สาณวากสาทิสาติ สาณสทิสา วากสทิสา จ, สาณวากสทิสา เจว มกจิวากสทิสา จาติปิ อตฺโถ. สจฺจวาทิวจนํ อนญฺญถาติ สจฺจวาทิโน อวิตถวาทิโน สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ‘‘สพฺพํ รูปํ อนิจฺจํ ชราภิภูต’’นฺติอาทิวจนํ อนญฺญถา ยถาภูตเมว, น ตตฺถ วิตถํ อตฺถีติ.

거기서 '깔라까(kāḷakā)'는 검은색이라는 뜻이다. '바마라완나사디사(bhamaravaṇṇasādisā)'는 검으면서도 벌과 같은 색깔, 즉 윤기 나는 청색이라는 뜻이다. '웰리딱가(vellitaggā)'는 끝이 말려 있다는 뜻으로, 뿌리부터 끝까지 말려 있다는 의미이다. '뭇다자(muddhajā)'는 머리카락이다. '자라야(jarāyā)'는 늙음 때문에, 늙음으로 인해 아름다움이 손상되었다는 뜻이다. '사나와까사디사(sāṇavākasādisā)'는 삼베와 같고 껍질과 같다는 뜻이며, 삼베 껍질과 같고 마까 섬유 껍질과 같다는 뜻이기도 하다. '삿짜와디와짜낭 아난냐타(saccavādivacanaṃ anaññathā)'는 진리를 말씀하시고 허망한 말씀을 하지 않으시는 정등각자께서 '모든 형색은 무상하고 늙음에 압도된다'라고 하신 말씀 등이 틀림없이 있는 그대로이며, 거기에는 허망함이 없다는 뜻이다.

วาสิโตว สุรภี กรณฺฑโกติ ปุปฺผคนฺธวาสจุณฺณาทีหิ วาสิโต วาสํ คาหาปิโต ปสาธนสมุคฺโค วิย สุคนฺธิ. ปุปฺผปูร มม อุตฺตมงฺคโชติ จมฺปกสุมนมลฺลิกาทีหิ ปุปฺเผหิ ปูริโต ปุพฺเพ มม เกสกลาโป นิมฺมโลติ [Pg.218] อตฺโถ. ตนฺติ อุตฺตมงฺคชํ. อถ ปจฺฉา เอตรหิ สโลมคนฺธิกํ ปากติกโลมคนฺธเมว ชาตํ. อถ วา สโลมคนฺธิกนฺติ เมณฺฑกโลเมหิ สมานคนฺธํ. ‘‘เอฬกโลมคนฺธ’’นฺติปิ วทนฺติ.

'와시또와 수라비 까란다꼬(vāsitova surabhī karaṇḍako)'는 꽃향기 가루 등으로 향기가 배게 한, 향기를 머금게 한 화장품 상자처럼 향기롭다는 뜻이다. '뿝빠뿌라 마마 웃따망가조(pupphapūra mama uttamaṅgajo)'는 예전에 내 머리카락 묶음이 깜빠까, 수마나, 말리까 등의 꽃들로 가득 채워져 깨끗했다는 뜻이다. '땅(taṃ)'은 그 머리카락을 가리킨다. '아타 빠차 에따라히 살로마간디깡(atha pacchā etarahi salomagandhikaṃ)'은 이제 나중에 평범한 털 냄새가 나게 되었다는 뜻이다. 또는 '살로마간디깡'은 양털과 같은 냄새라는 뜻이다. '엘라까로마간다(eḷakalomagandha)'라고도 말한다.

กานนํว สหิตํ สุโรปิตนฺติ สุฏฺฐุ โรปิตํ สหิตํ ฆนสนฺนิเวสํ อุทฺธเมว อุฏฺฐิตํ อุชุกทีฆสาขํ อุปวนํ วิย. โกจฺฉสูจิวิจิตคฺคโสภิตนฺติ ปุพฺเพ โกจฺเฉน สุวณฺณสูจิยา จ เกสชฏาวิชฏเนน วิจิตคฺคํ หุตฺวา โสภิตํ, ฆนภาเวน วา โกจฺฉสทิสํ หุตฺวา ปณทนฺตสูจีหิ วิจิตคฺคตาย โสภิตํ. ตนฺติ อุตฺตมงฺคชํ. วิรลํ ตหึ ตหินฺติ ตตฺถ ตตฺถ วิรลํ วิลูนเกสํ.

'까나낭와 사히깡 수로삐땅(kānanaṃva sahitaṃ suropitanti)'은 잘 심겨져 빽빽하게 들어찬, 위로 솟아 곧고 긴 가지가 있는 숲과 같다는 뜻이다. '꼭짜수찌위찌딱가소비땅(kocchasūcivicitaggasobhitaṃ)'은 예전에 빗과 황금 바늘로 머리카락을 빗고 정리하여 다채로운 끝부분으로 아름다웠다는 뜻이거나, 빽빽함 때문에 빗과 같고 상아 바늘들로 다채로운 끝부분이 되어 아름다웠다는 뜻이다. '땅(taṃ)'은 그 머리카락이다. '위랄랑 따힝 따힝(viralaṃ tahiṃ tahiṃ)'은 여기저기 드문드문하여 머리카락이 빠진 상태를 말한다.

กณฺหขนฺธกสุวณฺณมณฺฑิตนฺติ สุวณฺณวชิราทีหิ วิภูสิตํ กณฺหเกสปุญฺชกํ. เย ปน ‘‘สณฺหกณฺฑกสุวณฺณมณฺฑิต’’นฺติ ปฐนฺติ, เตสํ สณฺหาหิ สุวณฺณสูจีหิ ชฏาวิชฏเนน มณฺฑิตนฺติ อตฺโถ. โสภเต สุเวณีหิลงฺกตนฺติ สุนฺทเรหิ ราชรุกฺขมาลา สทิเสหิ เกสเวณีหิ อลงฺกตํ หุตฺวา ปุพฺเพ วิราชเต. ตํ ชราย ขลิตํ สิรํ กตนฺติ ตํ ตถา โสภิตํ สิรํ อิทานิ ชราย ขลิตํ ขณฺฑิตาขณฺฑิตํ วิลูนเกสํ กตํ.

'깐하기 한다까수완나만디땅(kaṇhakhandhakasuvaṇṇamaṇḍitaṃ)'은 금과 다이아몬드 등으로 장식된 검은 머리카락 뭉치를 의미한다. '산하깐다까수완나만디땅(saṇhakaṇḍakasuvaṇṇamaṇḍitaṃ)'이라고 읽는 이들에게는, 매끄러운 황금 바늘로 머리를 정리하여 장식했다는 뜻이다. '소바떼 수웨니힐랑까땅(sobhate suveṇīhilaṅkataṃ)'은 예전에 왕실 나무 화환처럼 아름다운 머리 땋개로 장식되어 빛났다는 뜻이다. '땅 자라야 깔리땅 시랑 까땅(taṃ jarāya khalitaṃ siraṃ kataṃ)'은 그렇게 아름다웠던 머리가 이제 노쇠함으로 인해 여기저기 빠지고 머리카락이 없게 되었다는 뜻이다.

จิตฺตการสุกตาว เลขิกาติ จิตฺตกาเรน สิปฺปินา นีลาย วณฺณธาตุยา สุฏฺฐุ กตา เลขา วิย โสภเต. สุ ภมุกา ปุเร มมาติ สุนฺทรา ภมุกา ปุพฺเพ มม โสภนํ คตา. วลิภิปฺปลมฺพิตาติ นลาฏนฺเต อุปฺปนฺนาหิ วลีหิ ปลมฺพนฺตา ฐิตา.

'찟따까라수까따와 레끼까(cittakārasukatāva lekhikā)'는 숙련된 화가가 푸른 안료로 잘 그린 선처럼 아름답다는 뜻이다. '수 바무까 뿌레 마마(su bhamukā pure mama)'는 예전에 나의 아름다운 눈썹이 아름다움을 발했다는 뜻이다. '왈리빕빨람비따(valibhippalambitā)'는 이마 끝에 생긴 주름들 때문에 아래로 늘어져 있는 상태를 말한다.

ภสฺสราติ ภาสุรา. สุรุจิราติ สุฏฺฐุ รุจิรา. ยถา มณีติ มณิมุทฺทิกา วิย. เนตฺตเหสุนฺติ สุเนตฺตา อเหสุํ. อภินีลมายตาติ อภินีลา หุตฺวา อายตา. เตติ เนตฺตา. ชรายภิหตาติ ชราย อภิหตา.

'밧사라(bhassarā)'는 빛난다는 뜻이다. '수루찌라(surucirā)'는 매우 눈부시다는 뜻이다. '야타 마니(yathā maṇī)'는 보석 반지와 같다는 뜻이다. '넷따헤숭(nettahesuṃ)'은 아름다운 눈이었다는 뜻이다. '아비닐라마야따(abhinīlamāyatā)'는 짙은 청색이면서 길쭉하다는 뜻이다. '떼(te)'는 그 눈들을 가리킨다. '자라야비하따(jarāyabhihatā)'는 노쇠함에 타격을 입었다는 뜻이다.

สณฺหตุงฺคสทิสี จาติ สณฺหา ตุงฺคา เสสมุขาวยวานํ อนุรูปา จ. โสภเตติ วฏฺเฏตฺวา ฐปิตหริตาลวฏฺฏิ วิย มม นาสิกา โสภเต. สุ อภิโยพฺพนํ ปตีติ สุนฺทเร อภินวโยพฺพนกาเล สา นาสิกา อิทานิ ชราย นิวาริตโสภตาย ปริเสทิตา วิย วรตฺตา วิย จ ชาตา.

'산하뚱가사디시 짜(saṇhatuṅgasadisī cā)'는 매끄럽고 높으며 얼굴의 다른 부위들과 잘 어울린다는 뜻이다. '소바떼(sobhate)'는 둥글게 말아 놓은 하리딸라 덩이처럼 나의 코가 빛났다는 뜻이다. '수 아비욥바낭 빠띠(su abhiyobbanaṃ patī)'는 아름다운 청춘의 시기에 그 코가 (아름다웠으나), 이제는 노쇠함으로 아름다움이 가려져 땀에 젖은 듯하거나 가죽 끈처럼 되었다는 뜻이다.

กงฺกณํว [Pg.219] สุกตํ สุนิฏฺฐิตนฺติ สุปริกมฺมกตํ สุวณฺณกงฺกณํ วิย วฏฺฏุลภาวํ สนฺธาย วทติ. โสภเรติ โสภนฺเต. ‘‘โสภนฺเต’’ติ วา ปาโฐ. สุอิติ นิปาตมตฺตํ. กณฺณปาฬิโยติ กณฺณคนฺธา. วลิภิปฺปลมฺพิตาติ ตหึ ตหึ อุปฺปนฺนวลีหิ วลิตา หุตฺวา วฏฺฏนิยา ปณามิตวตฺถขนฺธา วิย ภสฺสนฺตา โอลมฺพนฺติ.

'깡까낭와 수까땅 수닛띠땅(kaṅkaṇaṃva sukataṃ suniṭṭhitaṃ)'은 잘 가공된 황금 팔찌처럼 둥근 모양을 두고 말하는 것이다. '소바레(sobhante)'는 아름답다는 뜻이다. '소반떼(sobhante)'라는 독법도 있다. '수(su)'는 어조사일 뿐이다. '깐나빨리요(kaṇṇapāḷiyo)'는 귀불이다. '왈리빕빨람비따(valibhippalambitā)'는 여기저기 생긴 주름으로 인해 쭈글쭈글해져서, 둥글게 말아 내린 옷감 뭉치처럼 아래로 늘어져 있다는 뜻이다.

ปตฺตลีมกุลวณฺณสาทิสาติ กทลิมกุลสทิสวณฺณสณฺฐานา. ขณฺฑิตาติ เภทนปตเนหิ ขณฺฑิตา ขณฺฑภาวํ คตา. อสิตาติ วณฺณเภเทน อสิตภาวํ คตา.

'빳딸리마꿀라완na사디사(pattalīmakulavaṇṇasādisā)'는 까달리 꽃봉오리와 같은 색깔과 모양이라는 뜻이다. '깐디따(khaṇḍitā)'는 부서지거나 빠져서 깨진 상태가 되었다는 뜻이다. '아시따(asitā)'는 색이 변하여 검게 되었다는 뜻이다.

กานนมฺหิ วนสณฺฑจารินี, โกกิลาว มธุรํ นิกูชิหนฺติ วนสณฺเฑ โคจรจรเณน วนสณฺฑจารินี กานเน อนุสํคีตนิวาสินี โกกิลา วิย มธุราลาปํ นิกูชิหํ. ตนฺติ นิกูชิตํ อาลาปํ. ขลิตํ ตหึ ตหินฺติ ขณฺฑทนฺตาทิภาเวน ตตฺถ ตตฺถ ปกฺขลิตํ ชาตํ.

'까나남히 와나산다짜리니, 꼬낄라와 마두랑 니꾸지항(kānanamhi vanasaṇḍacārinī, kokilāva madhuraṃ nikūjihaṃ)'은 수풀 사이를 먹이를 찾아 다니며 숲속에서 노래하며 사는 꾀꼬리처럼 달콤한 목소리로 노래했다는 뜻이다. '땅(taṃ)'은 그 지저귀는 목소리를 가리킨다. '깔리땅 따힝 따힝(khalitaṃ tahiṃ tahiṃ)'은 치아가 빠지는 등의 이유로 여기저기서 발음이 새거나 떨리게 되었다는 뜻이다.

สณฺหกมฺพุริว สุปฺปมชฺชิตาติ สุฏฺฐุ ปมชฺชิตา สณฺหา สุวณฺณสงฺขา วิย. ภคฺคา วินามิตาติ มํสปริกฺขเยน วิภูตสิราชาลตาย ภคฺคา หุตฺวา วินตา.

"매끄러운 조개껍데기처럼 잘 닦인 것"이란 잘 닦여서 황금색 조개껍데기처럼 매끄럽다는 뜻이다. "부러지고 굽은 것"이란 살이 빠져서 힘줄이 다 드러나 부러진 듯 굽어지게 된 것이다.

วฏฺฏปลิฆสทิโสปมาติ วฏฺเฏน ปลิฆทณฺเฑน สมสมา. ตาติ ตา อุโภปิ พาหาโย. ยถา ปาฏลิพฺพลิตาติ ชชฺชรภาเวน ปลิตปาฏลิสาขาสทิสา.

"둥근 빗장과 같은 것"이란 둥근 빗장 막대기와 똑같다는 의미이다. "그것들"이란 그 두 팔을 말한다. "파탈리 나무의 시든 가지처럼"이란 노쇠함으로 인해 마른 파탈리 나뭇가지와 같다는 뜻이다.

สณฺหมุทฺทิกสุวณฺณมณฺฑิตาติ สุวณฺณมยาหิ มฏฺฐภาสุราหิ มุทฺทิกาหิ วิภูสิตา. ยถา มูลมูลิกาติ มูลกกณฺฑสทิสา.

"매끄러운 금반지로 장식된 것"이란 금으로 된 매끄럽고 빛나는 반지들로 장식된 것을 말한다. "무 뿌리처럼"이란 무 뿌리와 같다는 뜻이다.

ปีนวฏฺฏสหิตุคฺคตาติ ปีนา วฏฺฏา อญฺญมญฺญํ สหิตาว หุตฺวา อุคฺคตา อุทฺธมุขา. โสภเต สุ ถนกา ปุเร มมาติ มม อุโภปิ ถนา ยถาวุตฺตรูปา หุตฺวา สุวณฺณกลสิโย วิย โสภึสุ. ปุถุตฺเต หิ อิทํ เอกวจนํ, อตีตตฺเถ จ วตฺตมานวจนํ. เถวิกีว ลมฺพนฺติ โนทกาติ เต อุโภปิ เม ถนา โนทกา คลิตชลา เวณุทณฺฑเก ฐปิตอุทกภสฺมา วิย ลมฺพนฺติ.

"풍만하고 둥글며 서로 붙어 솟아오른 것"이란 풍만하고 둥글며 서로 밀착하여 위로 향해 솟아오른 것을 말한다. "예전에 나의 두 유방은 아름다웠네"란 나의 두 유방이 앞에서 말한 것과 같은 모습이 되어 황금 항아리처럼 빛났다는 것이다. 여기서는 단수형을 썼으나 복수의 의미이고, 시제는 과거이나 현재형 어미를 썼다. "물 없는 가죽 부대처럼 늘어져 있네"란 나의 그 두 유방이 물이 빠져나가 대나무 막대기에 걸어둔 빈 물주머니처럼 늘어져 있다는 것이다.

กญฺจนผลกํว [Pg.220] สมฺมฏฺฐนฺติ ชาติหิงฺคุลเกน มกฺขิตฺวา จิรปริมชฺชิตโสวณฺณผลกํ วิย โสภเต. โส วลีหิ สุขุมาหิ โอตโตติ โส มม กาโย อิทานิ สุขุมาหิ วลีหิ ตหึ ตหึ วิตโต วลิตฺตจตํ อาปนฺโน.

"잘 닦인 황금판처럼"이란 붉은 안료(지나힝굴라카)를 발라 오랫동안 잘 닦은 황금판처럼 빛난다는 것이다. "그것이 미세한 주름들로 덮여 있네"란 나의 그 몸이 이제 미세한 주름들로 여기저기 덮여 주름진 피부가 되었다는 뜻이다.

นาคโภคสทิโสปมาติ หตฺถินาคสฺส หตฺเถน สมสมา. หตฺโถ หิ อิธ ภุญฺชติ เอเตนาติ โภโคติ วุตฺโต. เตติ อูรุโย. ยถา เวฬุนาฬิโยติ อิทานิ เวฬุปพฺพสทิสา อเหสุํ.

"코끼리의 코와 같은 것"이란 코끼리의 코와 똑같다는 뜻이다. 코(hattha)로 먹는다고 해서 '보가(bhoga)'라고 불렸다. "그것들"이란 허벅지들을 말한다. "대나무 대롱처럼"이란 이제 대나무 마디처럼 되었다는 것이다.

สณฺหนูปุรสุวณฺณมณฺฑิตาติ สินิทฺธมฏฺเฐหิ สุวณฺณนูปุเรหิ วิภูสิตา. ชงฺฆาติ อฏฺฐิชงฺฆาโย. ตาติ ตา ชงฺฆาโย. ติลทณฺฑการิวาติ อปฺปมํสโลหิตตฺตา กิสภาเวน ลูนาวสิฏฺฐวิสุกฺขติลทณฺฑกา วิย อเหสุํ. ร-กาโร ปทสนฺธิกโร.

"매끄러운 황금 발찌로 장식된 것"이란 매끄럽고 잘 닦인 황금 발찌들로 장식된 것을 말한다. "종아리"란 뼈가 드러난 종아리를 말한다. "그것들"이란 그 종아리들을 말한다. "참깨 대처럼"이란 살과 피가 없어서 여위었기 때문에, 베어낸 뒤 남겨져 바짝 마른 참깨 줄기들처럼 되었다는 것이다. '라(ra)'라는 글자는 단어의 연결을 돕기 위한 것이다.

ตูลปุณฺณสทิโสปมาติ มุทุสินิทฺธภาเวน สิมฺพลิตูลปุณฺณปลิคุณฺฐิตอุปาหนสทิสา. เต มม ปาทา อิทานิ ผุฏิตา ผลิตา, วลีมตา วลิมนฺโต ชาตา.

"솜을 채운 것과 같은 것"이란 부드럽고 매끄러움이 마치 목화솜을 채워 넣은 신발과 같다는 것이다. "나의 그 발들은 이제 갈라지고 터졌네"란 주름이 생겨 주름투성이가 되었다는 뜻이다.

เอทิโสติ เอวรูโป. อหุ อโหสิ ยถาวุตฺตปฺปกาโร. อยํ สมุสฺสโยติ อยํ มม กาโย. ชชฺชโรติ สิถิลาพนฺโธ. พหุทุขานมาลโยติ ชราทิเหตุกานํ พหูนํ ทุกฺขานํ อาลยภูโต. โสปเลปปติโตติ โส อยํ สมุสฺสโย อปเลปปติโต อภิสงฺขาราเลปปริกฺขเยน ปติโต ปาตาภิมุโขติ อตฺโถ. โสปิ อเลปปติโตติ วา ปทวิภาโค, โส เอวตฺโถ. ชราฆโรติ ชิณฺณฆรสทิโส. ชราย วา ฆรภูโต อโหสิ. ตสฺมา สจฺจวาทิโน ธมฺมานํ ยถาภูตํ สภาวํ สมฺมเทว ญตฺวา กถนโต อวิตถวาทิโน สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส มม สตฺถุวจนํ อนญฺญถา.

"이와 같은"이란 이와 같은 종류를 말한다. "있었네"란 앞에서 말한 것과 같은 상태였다는 것이다. "이 몸뚱이는"이란 나의 이 몸을 말한다. "낡은"이란 결합이 느슨해진 것이다. "많은 고통의 집"이란 노쇠 등으로 인한 많은 고통의 거처가 된 것이다. "칠이 벗겨진 것"이란 이 몸뚱이가 업의 형성에 의한 칠이 다하여 무너진 것, 즉 무너질 운명에 처했다는 뜻이다. 혹은 '소피 알레파파티토(sopi alepapatito)'라고 단어를 나누기도 하는데, 뜻은 같다. "늙은 집"이란 낡은 집과 같다는 것이다. 혹은 늙음의 집이 되었다는 것이다. 그러므로 진실을 말씀하시는 분, 법의 있는 그대로의 자성을 잘 알아서 말씀하시기에 거짓이 없는 분인 정등각자 나의 스승님의 말씀은 틀림이 없다.

เอวํ อยํ เถรี อตฺตโน อตฺตภาเว อนิจฺจตาย สลฺลกฺขณมุเขน สพฺเพสุปิ เตภูมกธมฺเมสุ อนิจฺจตํ อุปธาเรตฺวา ตทนุสาเรน ตตฺถ ทุกฺขลกฺขณํ อนตฺตลกฺขณญฺจ อาโรเปตฺวา วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปนฺตี มคฺคปฏิปาฏิยา อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถรี ๒.๔.๒๐๔-๒๑๙) –

이와 같이 이 테리는 자신의 몸에 대해 무상함을 관찰하는 것을 통하여 세 가지 영역의 모든 법에 대해서도 무상함을 숙고하고, 그것을 따라 고(苦)의 특징과 무아(無我)의 특징을 적용하여 위빳사나에 전념함으로써 수행의 단계를 거쳐 아라한과에 도달했다. 그래서 아빠다나에 이렇게 설해졌다.

‘‘โย รํสิผุสิตาเวโฬ, ผุสฺโส นาม มหามุนิ;

ตสฺสาหํ ภคินี อาสึ, อชายึ ขตฺติเย กุเล.

"광채가 머리 장식처럼 빛나는 풋사(Phussa)라는 함성(Mahāmuni)께서 계셨으니, 나는 그분의 누이였으며 고귀한 가문에서 태어났노라.

‘‘ตสฺส [Pg.221] ธมฺมํ สุณิตฺวาหํ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา;

มหาทานํ ททิตฺวาน, ปตฺถยึ รูปสมฺปทํ.

"그분의 법을 듣고 청정한 마음으로 큰 보시를 베푼 뒤, 아름다운 용모를 갖추기를 서원하였노라.

‘‘เอกตึเส อิโต กปฺเป, สิขี โลกคฺคนายโก;

อุปฺปนฺโน โลกปชฺโชโต, ติโลกสรโณ ชิโน.

"지금으로부터 31겁 전에 세상의 으뜸가는 인도자이신 시키(Sikhī) 부처님, 세상의 등불이요 세 세상의 귀의처이신 승리자께서 출현하셨노라.

‘‘ตทารุณปุเร รมฺเม, พฺรหฺมญฺญกุลสมฺภวา;

วิมุตฺตจิตฺตํ กุปิตา, ภิกฺขุนึ อภิสาปยึ.

"그때 아름다운 아루나(Aruṇa) 성에서 바라문 가문에 태어나, 화가 나서 마음이 해탈한 비구니님을 모욕하였노라.

‘‘เวสิกาว อนาจารา, ชินสาสนทูสิกา;

เอวํ อกฺโกสยิตฺวาน, เตน ปาเปน กมฺมุนา.

"'창녀처럼 행실이 나쁘고 승리자의 가르침을 더럽히는 자여!' 이렇게 욕설을 퍼부은 그 악한 업으로 말미암아,

‘‘ทารุณํ นิรยํ คนฺตฺวา, มหาทุกฺขสมปฺปิตา;

ตโต จุตา มนุสฺเสสุ, อุปปนฺนา ตปสฺสินี.

"끔찍한 지옥에 떨어져 큰 고통을 겪었으며, 거기서 죽어 인간 세상에 태어나서도 고통을 겪었노라.

‘‘ทสชาติสหสฺสานิ, คณิกตฺตมการยึ;

ตมฺหา ปาปา น มุจฺจิสฺสํ, ภุตฺวา ทุฏฺฐวิสํ ยถา.

"만 번의 생 동안 기녀의 삶을 살았으니, 독약을 먹은 것처럼 그 악업에서 벗어나지 못했노라.

‘‘พฺรหฺมจริยมเสวิสฺสํ, กสฺสเป ชินสาสเน;

เตน กมฺมวิปาเกน, อชายึ ติทเส ปุเร.

"까사빠(Kassapa) 부처님의 가르침 아래에서 청정행을 닦았으니, 그 업의 과보로 도리천에 태어났노라.

‘‘ปจฺฉิเม ภเว สมฺปตฺเต, อโหสึ โอปปาติกา;

อมฺพสาขนฺตเร ชาตา, อมฺพปาลีติ เตนหํ.

"마지막 생에 이르러 화생(化生)으로 태어났으니, 망고나무 가지 사이에서 태어났기에 나는 암바빨리(Ambapālī)라 불렸노라.

‘‘ปริวุตา ปาณโกฏีหิ, ปพฺพชึ ชินสาสเน;

ปตฺตาหํ อจลํ ฐานํ, ธีตา พุทฺธสฺส โอรสา.

"수많은 사람들에 둘러싸여 있다가 승리자의 가르침에 출가하여, 부처님의 친딸로서 흔들림 없는 경지에 도달하였노라.

‘‘อิทฺธีสุ จ วสี โหมิ, โสตธาตุวิสุทฺธิยา;

เจโตปริยญาณสฺส, วสี โหมิ มหามุนิ.

"신통력에 자재하고 천이통을 깨끗이 하였으며, 타심통에도 자재하게 되었노라, 위대한 성자시여.

‘‘ปุพฺเพนิวาสํ ชานามิ, ทิพฺพจกฺขุ วิโสธิตํ;

สพฺพาสวปริกฺขีณา, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว.

"숙명통을 알고 천안통을 정화하였으며, 모든 번뇌가 다하여 이제 다시 태어남은 없노라.

‘‘อตฺถธมฺมนิรุตฺตีสุ, ปฏิภาเน ตเถว จ;

ญาณํ เม วิมลํ สุทฺธํ, พุทฺธเสฏฺฐสฺส วาหสา.

"의미와 법과 언어와 변재에 있어서, 가장 뛰어나신 부처님의 위신력으로 나의 지혜는 티 없이 맑고 깨끗하노라.

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;

นาคีว พนฺธนํ เฉตฺวา, วิหรามิ อนาสวา.

"나의 번뇌들은 불태워졌고 모든 존재의 뿌리는 뽑혔노라. 코끼리가 결박을 끊은 것처럼 번뇌 없이 머무노라.

‘‘สฺวาคตํ [Pg.222] วต เม อาสิ, พุทฺธเสฏฺฐสฺส สนฺติเก;

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

"가장 뛰어나신 부처님 곁으로 온 것은 참으로 환영할 만한 일이었노라. 세 가지 명지(明知)를 체득하였고 부처님의 가르침을 완수하였노라.

‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺฐิเม;

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

"네 가지 무애해와 여덟 가지 해탈, 그리고 여섯 가지 신통을 실현하였노라. 부처님의 가르침을 완수하였노라."

อรหตฺตํ ปน ปตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อุทานวเสน ตา เอว คาถา ปจฺจุทาหาสีติ.

아라한과에 이른 뒤 자신의 수행을 되돌아보고 기쁨의 노래(우다나)로서 바로 이 게송들을 읊으신 것이다.

อมฺพปาลีเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

암바빨리 테리 게송 주해가 끝났다.

๒. โรหินีเถรีคาถาวณฺณนา

2. 로히니 테리 게송 주해

สมณาติ โภติ สุปีติอาทิกา โรหินิยา เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺตี อิโต เอกนวุติกปฺเป วิปสฺสิสฺส ภควโต กาเล กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺวา, เอกทิวสํ พนฺธุมตีนคเร ภควนฺตํ ปิณฺฑาย จรนฺตํ ทิสฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา ปูวสฺส ปูเรตฺวา ภควโต ทตฺวา ปีติโสมนสฺสชาตา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิ. สา เตน ปุญฺญกมฺเมน เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺตี อนุกฺกเมน อุปจิตวิโมกฺขสมฺภารา หุตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท เวสาลิยํ มหาวิภวสฺส พฺราหฺมณสฺส เคเห นิพฺพตฺติตฺวา โรหินีติ ลทฺธนามา วิญฺญุตํ ปตฺวา, สตฺถริ เวสาลิยํ วิหรนฺเต วิหารํ คนฺตวา ธมฺมํ สุตฺวา โสตาปนฺนา หุตฺวา มาตาปิตูนํ ธมฺมํ เทเสตฺวา สาสเน ปสาทํ อุปฺปาเทตฺวา เต อนุชานาเปตฺวา สยํ ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตี น จิรสฺเสว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ –

‘사문들이여’로 시작하는 게송은 로히니 장로니의 게송이다. 그녀 역시 과거 부처님들 처소에서 공덕을 쌓고, 여러 생에서 해탈의 의지처가 되는 선업을 쌓아왔다. 지금으로부터 91겁 전 위빳시 세존 시대에 어느 가문에 태어나 지혜를 갖추게 되었을 때, 하루는 반두마띠 성에서 세존께서 탁발을 다니시는 것을 보고 발을 잡아 떡을 가득 채워 세존께 공양 올렸다. 기쁨과 희열이 생겨 다섯 부분으로 절을 올렸다. 그녀는 그 복업으로 인해 천상과 인간계를 윤회하며 점차 해탈의 자양분을 쌓았고, 이번 부처님 세상에 웨살리 시의 큰 부를 가진 브라만 가문에 태어나 로히니라는 이름을 얻었다. 지혜를 갖추게 되었을 때, 스승께서 웨살리에 머무시는 동안 사원에 가서 법을 듣고 예류자가 되었다. 부모에게 법을 설하여 성법에 대한 신심을 일으키게 한 뒤, 그들의 허락을 받아 스스로 출가하여 위빳사나 수행을 하였고, 오래지 않아 무애해와 함께 아라한과를 성취하였다. 그리하여 다음과 같이 설해졌다.

‘‘นคเร พนฺธุมติยา, วิปสฺสิสฺส มเหสิโน;

ปิณฺฑาย วิจรนฺตสฺส, ปูเวทาสิมหํ ตทา.

“반두마띠 성에서 대성인 위빳시 부처님께서 탁발을 다니실 때, 나는 그때 떡을 공양 올렸습니다.”

‘‘เตน กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;

ตตฺถ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, ตาวตึสมคจฺฉหํ.

“그 잘 행해진 업과 의도와 서원으로, 그곳에서 마음을 청정히 하여 나는 도리천에 태어났습니다.”

‘‘ฉตฺตึสเทวราชูนํ[Pg.223], มเหสิตฺตมการยึ;

ปญฺญาสจกฺกวตฺตีนํ, มเหสิตฺตมการยึ.

“서른여섯 명 천왕의 왕비가 되었고, 쉰 명 전륜성왕의 왕비가 되었습니다.”

‘‘มนสา ปตฺถิตา นาม, สพฺพา มยฺหํ สมิชฺฌถ;

สมฺปตฺตึ อนุโภตฺวาน, เทเวสุ มนุเชสุ จ.

“마음으로 원한 것은 무엇이든 다 이루어졌으니, 천상과 인간계에서 풍요를 누렸습니다.”

‘‘ปจฺฉิเม ภวสมฺปตฺเต, ชาโต วิปฺปกุเล อหํ;

โรหินี นาม นาเมน, ญาตเกหิ ปิยายิตา.

“마지막 생에 이르러 나는 브라만 가문에 태어났고, 로히니라는 이름으로 친족들의 사랑을 받았습니다.”

‘‘ภิกฺขูนํ สนฺติกํ คนฺตฺวา, ธมฺมํ สุตฺวา ยถาตถํ;

สํวิคฺคมานสา หุตฺวา, ปพฺพชึ อนคาริยํ.

“비구 스님들께 나아가 법을 있는 그대로 듣고, 마음의 경각심을 일으켜 집 없는 곳으로 출가했습니다.”

‘‘โยนิโส ปทหนฺตีนํ, อรหตฺตมปาปุณึ;

เอกนวุติโต กปฺเป, ยํ ทานมททึ ตทา;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ปูวทานสฺสิทํ ผลํ.

“지혜롭게 정진하여 아라한과를 얻었습니다. 91겁 전에 바친 그 보시로 인해 나는 악처를 알지 못합니다. 이것이 떡을 보시한 공덕의 결과입니다.”

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

“나의 번뇌는 불태워졌고... 부처님의 가르침은 완수되었습니다.”

อรหตฺตํ ปน ปตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปุพฺเพ โสตาปนฺนกาเล ปิตรา อตฺตนา จ วจนปฏิวจนวเสน วุตฺตคาถา อุทานวเสน ภาสนฺตี –

아라한과를 성취한 뒤 자신의 실천을 되돌아보며, 과거 예류자였을 때 아버지와 자신이 주고받은 문답의 게송을 환희심을 담아 읊었다.

๒๗๑.

271.

‘‘สมณาติ โภติ สุปิ, สมณาติ ปพุชฺฌสิ;

สมณาเนว กิตฺเตสิ, สมณี นูน ภวิสฺสสิ.

“아가야, 너는 ‘사문들이여’ 하며 잠들고, ‘사문들이여’ 하며 깨어나는구나. 오직 사문들만을 찬탄하니, 너는 분명 사문(비구니)이 되겠구나.”

๒๗๒.

272.

‘‘วิปุลํ อนฺนญฺจ ปานญฺจ, สมณานํ ปเวจฺฉสิ;

โรหินี ทานิ ปุจฺฉามิ, เกน เต สมณา ปิยา.

“너는 사문들에게 풍성한 음식과 음료를 바치는구나. 로히니여, 이제 묻노니, 왜 너에게는 사문들이 그토록 소중하냐?”

๒๗๓.

273.

‘‘อกมฺมกามา อลสา, ปรทตฺตูปชีวิโน;

อาสํสุกา สาทุกามา, เกน เต สมณา ปิยา.

“일하기 싫어하고 게으르며, 남이 주는 것에 의지해 살고, 바라는 것이 많으며 맛있는 것만 찾는데, 왜 너에게는 사문들이 그토록 소중하냐?”

๒๗๔.

274.

‘‘จิรสฺสํ วต มํ ตาต, สมณานํ ปริปุจฺฉสิ;

เตสํ เต กิตฺตยิสฺสามิ, ปญฺญาสีลปรกฺกมํ.

“아버지, 참으로 오랫동안 제게 사문들에 대해 물으셨습니다. 이제 그들의 지혜와 계행과 정진에 대해 말씀드리겠습니다.”

๒๗๕.

275.

‘‘กมฺมกามา อนลสา, กมฺมเสฏฺฐสฺส การกา;

ราคํ โทสํ ปชหนฺติ, เตน เม สมณา ปิยา.

“그들은 선한 일을 좋아하고 게으르지 않으며, 최상의 업을 행합니다. 그들은 탐욕과 성냄을 버리기에, 제게 사문들은 소중합니다.”

๒๗๖.

276.

‘‘ตีณิ ปาปสฺส มูลานิ, ธุนนฺติ สุจิการิโน;

สพฺพํ ปาปํ ปหีเนสํ, เตน เม สมณา ปิยา.

“청정함을 행하는 그들은 세 가지 악의 뿌리를 털어버립니다. 모든 악을 버렸기에, 제게 사문들은 소중합니다.”

๒๗๗.

277.

‘‘กายกมฺมํ [Pg.224] สุจิ เนสํ, วจีกมฺมญฺจ ตาทิสํ;

มโนกมฺมํ สุจิ เนสํ, เตน เม สมณา ปิยา.

“그들의 몸의 업은 청정하고, 말의 업 또한 그러하며, 마음의 업도 청정합니다. 그러기에 제게 사문들은 소중합니다.”

๒๗๘.

278.

‘‘วิมลา สงฺขมุตฺตาว, สุทฺธา สนฺตรพาหิรา;

ปุณฺณา สุกฺกาน ธมฺมานํ, เตน เม สมณา ปิยา.

“때 묻지 않은 진주 조개처럼 안팎이 깨끗하며, 밝고 깨끗한 법으로 충만합니다. 그러기에 제게 사문들은 소중합니다.”

๒๗๙.

279.

‘‘พหุสฺสุตา ธมฺมธรา, อริยา ธมฺมชีวิโน;

อตฺถํ ธมฺมญฺจ เทเสนฺติ, เตน เม สมณา ปิยา.

“많이 배우고 법을 수호하며, 성스럽게 법답게 살아갑니다. 그들은 의미와 법을 설하기에, 제게 사문들은 소중합니다.”

๒๘๐.

280.

‘‘พหุสฺสุตา ธมฺมธรา, อริยา ธมฺมชีวิโน;

เอกคฺคจิตฺตา สติมนฺโต, เตน เม สมณา ปิยา.

“많이 배우고 법을 수호하며, 성스럽게 법답게 살아갑니다. 마음은 집중되어 있고 마음챙김을 갖추었기에, 제게 사문들은 소중합니다.”

๒๘๑.

281.

‘‘ทูรงฺคมา สติมนฺโต, มนฺตภาณี อนุทฺธตา;

ทุกฺขสฺสนฺตํ ปชานนฺติ, เตน เม สมณา ปิยา.

“멀리까지 통찰하며 마음챙김을 갖추고, 지혜롭게 말하며 들뜨지 않습니다. 그들은 괴로움의 끝을 알기에, 제게 사문들은 소중합니다.”

๒๘๒.

282.

‘‘ยสฺมา คามา ปกฺกมนฺติ, น วิโลเกนฺติ กิญฺจนํ;

อนเปกฺขาว คจฺฉนฺติ, เตน เม สมณา ปิยา.

“그들은 마을을 떠날 때 어떤 것도 돌아보지 않으며, 미련 없이 떠나갑니다. 그러기에 제게 사문들은 소중합니다.”

๒๘๓.

283.

‘‘น เต สํ โกฏฺเฐ โอเปนฺติ, น กุมฺภึ น ขโฬปิยํ;

ปรินิฏฺฐิตเมสานา, เตน เม สมณา ปิยา.

“그들은 곳간이나 단지나 바구니에 음식을 쌓아두지 않고, 다 마련된 공양물을 찾습니다. 그러기에 제게 사문들은 소중합니다.”

๒๘๔.

284.

‘‘น เต หิรญฺญํ คณฺหนฺติ, น สุวณฺณํ น รูปิยํ;

ปจฺจุปฺปนฺเนน ยาเปนฺติ, เตน เม สมณา ปิยา.

“그들은 금이나 황금이나 은을 받지 않으며, 오직 현재 얻어진 것으로 살아갑니다. 그러기에 제게 사문들은 소중합니다.”

๒๘๕.

285.

‘‘นานากุลา ปพฺพชิตา, นานาชนปเทหิ จ;

อญฺญมญฺญํ ปิหยนฺติ, เตน เม สมณา ปิยา.

“다양한 가문과 여러 지방에서 출가하여 서로를 아끼고 존중합니다. 그러기에 제게 사문들은 소중합니다.”

๒๘๖.

286.

‘‘อตฺถาย วต โน โภติ, กุเล ชาตาสิ โรหินี;

สทฺธา พุทฺเธ จ ธมฺเม จ, สงฺเฆ จ ติพฺพคารวา.

“로히니여, 네가 우리 가문에 태어난 것은 참으로 우리에게 큰 이익이구나. 부처님과 법과 승가에 대해 확고한 믿음과 깊은 공경심을 가졌구나.”

๒๘๗.

287.

‘‘ตุวญฺเหตํ ปชานาสิ, ปุญฺญกฺเขตฺตํ อนุตฺตรํ;

อมฺหมฺปิ เอเต สมณา, ปฏิคฺคณฺหนฺติ ทกฺขิณํ.

“너는 위없는 복밭을 참으로 잘 알고 있구나. 우리 또한 이 사문들에게 보시물을 올리겠다.”

๒๘๘.

288.

‘‘ปติฏฺฐิโต เหตฺถ ยญฺโญ, วิปุโล โน ภวิสฺสติ;

สเจ ภายสิ ทุกฺขสฺส, สเจ เต ทุกฺขมปฺปิยํ.

“여기에 마련된 보시는 우리에게 풍성한 공덕이 될 것이다. 만약 네가 괴로움을 두려워하고 괴로움을 싫어한다면,”

๒๘๙.

289.

‘‘อุเปหิ สรณํ พุทฺธํ, ธมฺมํ สงฺฆญฺจ ตาทินํ;

สมาทิยาหิ สีลานิ, ตํ เต อตฺถาย เหหิติ.

“그러한 분이신 부처님과 법과 승가에 귀의하거라. 계율을 받아 지니거라. 그것이 네게 이익이 될 것이다.”

๒๙๐.

290.

‘‘อุเปมิ [Pg.225] สรณํ พุทฺธํ, ธมฺมํ สงฺฆญฺจ ตาทินํ;

สมาทิยามิ สีลานิ, ตํ เม อตฺถาย เหหิติ.

“저는 그러한 분이신 부처님과 법과 승가에 귀의합니다. 계율을 받아 지닙니다. 그것이 제게 이익이 될 것입니다.”

๒๙๑.

291.

‘‘พฺรหฺมพนฺธุ ปุเร อาสึ, โส อิทานิมฺหิ พฺราหฺมโณ;

เตวิชฺโช โสตฺติโย จมฺหิ, เวทคู จมฺหิ นฺหาตโก’’ติ. –

“나는 이전에는 이름뿐인 브라만이었으나, 이제 나는 참된 브라만입니다. 삼명을 갖추고 베다를 익혔으며, 지혜의 완성자이자 번뇌를 씻어낸 자입니다.”

อิมา คาถา ปจฺจุทาหาสิ.

이 게송들을 읊었다.

ตตฺถ อาทิโต ติสฺโส คาถา อตฺตโน ธีตุ ภิกฺขูสุ สมฺมุตึ อนิจฺฉนฺเตน วุตฺตา. ตตฺถ สมณาติ โภติ สุปีติ โภติ ตฺวํ สุปนกาเลปิ ‘‘สมณา สมณา’’ติ กิตฺเตนฺตี สมณปฏิพทฺธํเยว กถํ กเถนฺตี สุปสิ. สมณาติ ปพุชฺฌสีติ สุปนโต อุฏฺฐหนฺตีปิ ‘‘สมณา’’อิจฺเจวํ วตฺวา ปพุชฺฌสิ นิทฺทาย วุฏฺฐาสิ. สมณาเนว กิตฺเตสีติ สพฺพกาลมฺปิ สมเณ เอว สมณานเมว วา คุเณ กิตฺเตสิ อภิตฺถวสิ. สมณี นูน ภวิสฺสสีติ คิหิรูเปน ฐิตาปิ จิตฺเตน สมณี เอว มญฺเญ ภวิสฺสสิ. อถ วา สมณี นูน ภวิสฺสสีติ อิทานิ คิหิรูเปน ฐิตาปิ น จิเรเนว สมณี เอว มญฺเญ ภวิสฺสสิ สมเณสุ เอว นินฺนโปณภาวโต.

거기서 처음 세 게송은 자기 딸이 비구들에게 귀의하는 것을 원하지 않는 아버지가 한 말이다. 거기서 ‘사문들이여, 잠잘 때도 사문들이여’라는 것은 그대가 잠자는 동안에도 사문들이라 칭송하며 사문들과 관련된 말만을 하며 잠을 잔다는 뜻이다. ‘사문들이라 하며 깨어난다’는 것은 잠에서 일어나면서도 ‘사문들’이라고 말하며 잠에서 깨어남을 의미한다. ‘사문들만을 칭송한다’는 것은 모든 시간에 오직 사문들의 덕만을 찬탄하고 기린다는 뜻이다. ‘참으로 사문이 되겠구나’라는 것은 비록 재가자의 모습으로 있을지라도 마음은 이미 사문이나 다름없다는 뜻이다. 또는 ‘머지않아 참으로 사문이 되겠구나’라는 것은 현재 재가자의 모습일지라도 사문들에게 마음이 기울어 있으므로 머지않아 사문이 될 것이라는 의미이다.

ปเวจฺฉสีติ เทสิ. โรหินี ทานิ ปุจฺฉามีติ, อมฺม โรหินิ, ตํ อหํ อิทานิ ปุจฺฉามีติ พฺราหฺมโณ อตฺตโน ธีตรํ ปุจฺฉนฺโต อาห. เกน เต สมณา ปิยาติ, อมฺม โรหินิ, ตฺวํ สยนฺตีปิ ปพุชฺฌนฺตีปิ อญฺญทาปิ สมณานเมว คุเณ กิตฺตยสิ, เกน นาม การเณน ตุยฺหํ สมณา ปิยายิตพฺพา ชาตาติ อตฺโถ.

‘Pavecchasi’는 준다는 뜻이다. ‘로히니여, 이제 내가 묻노니’란, 아버지가 자기 딸에게 물으면서 한 말이다. ‘왜 그대에게 사문들이 사랑스러운가’란, 로히니여, 그대는 잘 때나 깰 때나 다른 때에도 오직 사문들의 덕만을 칭송하니, 어떤 이유로 사문들이 그대에게 사랑스럽게 되었는가라는 뜻이다.

อิทานิ พฺราหฺมโณ สมเณสุ โทสํ ธีตุ อาจิกฺขนฺโต ‘‘อกมฺมกามา’’ติ คาถมาห. ตตฺถ อกมฺมกามาติ น กมฺมกามา, อตฺตโน ปเรสญฺจ อตฺถาวหํ กิญฺจิ กมฺมํ น กาตุกามา. อลสาติ กุสีตา. ปรทตฺตูปชีวิโนติ ปเรหิ ทินฺเนเนว อุปชีวนสีลา. อาสํสุกาติ ตโต เอว ฆาสจฺฉาทนาทีนํ อาสีสนกา. สาทุกามาติ สาทุํ มธุรเมว อาหารํ อิจฺฉนกา. สพฺพเมตํ พฺราหฺมโณ สมณานํ คุเณ อชานนฺโต อตฺตนาว ปริกปฺปิตํ โทสมาห.

이제 브라만이 딸에게 사문들의 허물을 지적하며 ‘일을 하기 싫어하고’라는 게송을 읊었다. 거기서 ‘akammakāmā’는 일하기를 원하지 않는, 자신이나 타인에게 이익이 되는 어떤 일도 하려 하지 않는 자들을 말한다. ‘alasā’는 게으른 자들이다. ‘paradattūpajīvino’는 남이 주는 것으로만 살아가는 성품을 가진 자들이다. ‘āsaṃsukā’는 바로 거기서 먹을 것과 입을 것 등을 바라는 자들이다. ‘sādukāmā’는 맛있는 음식만을 원하는 자들이다. 이 모든 것은 브라만이 사문들의 공덕을 알지 못한 채 스스로 상상하여 말한 허물이다.

ตํ [Pg.226] สุตฺวา โรหินี ‘‘ลทฺโธ ทานิ เม โอกาโส อยฺยานํ คุเณ กเถตุ’’นฺติ ตุฏฺฐมานสา ภิกฺขูนํ คุเณ กิตฺเตตุกามา ปฐมํ ตาว เตสํ กิตฺตเน โสมนสฺสํ ปเวเทนฺตี ‘‘จีรสฺสํ วต มํ, ตาตา’’ติ คาถมาห. ตตฺถ จิรสฺสํ วตาติ จิเรน วต. ตาตาติ ปิตรํ อาลปติ. สมณานนฺติ สมเณ สมณานํ วา มยฺหํ ปิยายิตพฺพํ ปริปุจฺฉสิ. เตสนฺติ สมณานํ. ปญฺญาสีลปรกฺกมนฺติ ปญฺญญฺจ สีลญฺจ อุสฺสาหญฺจ.

그 말을 듣고 로히니는 ‘이제 성자들의 공덕을 말할 기회를 얻었구나’라고 기뻐하며 비구들의 덕을 찬탄하고자 먼저 그 찬탄에 대한 기쁨을 표하며 ‘오, 아버지여, 참으로 오랜만입니다’라는 게송을 읊었다. 거기서 ‘cirassaṃ vata’는 참으로 오랜만이라는 뜻이다. ‘tātā’는 아버지를 부르는 말이다. ‘사문들의’란 사문들에 대해 혹은 나에게 사문들이 사랑스러운 이유를 묻는다는 뜻이다. ‘그들의’란 사문들의 지혜와 계행과 정진을 의미한다.

กิตฺตยิสฺสามีติ กถยิสฺสามิ. ปฏิชาเนตฺวา เต กิตฺเตนฺตี ‘‘อกมฺมกามา อลสา’’ติ เตน วุตฺตํ โทสํ ตาว นิพฺเพเฐตฺวา ตปฺปฏิปกฺขภูตํ คุณํ ทสฺเสตุํ ‘‘กมฺมกามา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ กมฺมกามาติ วตฺตปฏิวตฺตาทิเภทํ กมฺมํ สมณกิจฺจํ ปริปูรณวเสน กาเมนฺติ อิจฺฉนฺตีติ กมฺมกามา. ตตฺถ ยุตฺตปฺปยุตฺตา หุตฺวา อุฏฺฐาย สมุฏฺฐาย วายมนโต น อลสาติ อนลสา. ตํ ปน กมฺมํ เสฏฺฐํ อุตฺตมํ นิพฺพานาวหเมว กโรนฺตีติ กมฺมเสฏฺฐสฺส การกา. กโรนฺตา ปน ตํ ปฏิปตฺติยา อนวชฺชภาวโต ราคํ โทสํ ปชหนฺติ, ยถา ราคโทสา ปหียนฺติ, เอวํ สมณา กมฺมํ กโรนฺติ. เตน เม สมณา ปิยาติ เตน ยถาวุตฺเตน สมฺมาปฏิปชฺชเนน มยฺหํ สมณา ปิยายิตพฺพาติ อตฺโถ.

‘Kittayissāmi’는 말하겠다는 뜻이다. ‘일을 하기 싫어하고 게으르다’고 말한 그 허물을 풀고 그와 반대되는 덕을 보이기 위해 ‘일을 좋아하고’ 등으로 시작하는 말을 했다. 거기서 ‘kammakāmā’란 사문의 직분을 완수하는 일을 원한다는 뜻이다. 거기서 적절하게 노력하여 정진함으로써 게으르지 않으므로 ‘analasā’라 한다. 그들은 수승하고 최상인 열반을 가져오는 일을 하므로 ‘최상의 업을 짓는 자들’이다. 그 일을 수행함에 있어 허물이 없으므로 탐욕과 성냄을 버리니, 탐욕과 성냄이 버려지도록 사문들은 일을 한다. ‘그렇기에 내게 사문들이 사랑스럽다’는 것은 위에서 말한 바른 수행으로 인하여 사문들이 내게 사랑스럽다는 뜻이다.

ตีณิ ปาปสฺส มูลานีติ โลภโทสโมหสงฺขาตานิ อกุสลสฺส ตีณิ มูลานิ. ธุนนฺตีติ นิคฺฆาเตนฺติ, ปชหนฺตีติ อตฺโถ. สุจิการิโนติ อนวชฺชกมฺมการิโน. สพฺพํ ปาปํ ปหีเนสนฺติ อคฺคมคฺคาธิคเมน เอสํ สพฺพมฺปิ ปาปํ ปหีนํ.

‘세 가지 악의 뿌리’란 탐욕, 성냄, 어리석음이라는 세 가지 불선근을 말한다. ‘dhunanti’는 제거한다, 즉 버린다는 뜻이다. ‘sucikārinoti’는 흠결 없는 행위를 하는 자들이다. ‘모든 악이 버려졌다’는 것은 아라한과를 증득함으로써 그들의 모든 악이 완전히 버려졌음을 의미한다.

เอวํ ‘‘สมณา สุจิการิโน’’ติ สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘กายกมฺม’’นฺติ คาถมาห. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

이와 같이 ‘사문들은 깨끗한 행위를 한다’고 요약해서 말한 의미를 상세히 설명하기 위해 ‘몸의 업’이라는 게송을 읊었다. 그것은 쉽게 이해할 수 있다.

วิมลา สงฺขมุตฺตาวาติ สุโธตสงฺขา วิย มุตฺตา วิย จ วิคตมลา ราคาทิมลรหิตา. สุทฺธา สนฺตรพาหิราติ สนฺตรญฺจ พาหิรญฺจ สนฺตรพาหิรํ. ตโต สนฺตรพาหิรโต สุทฺธา, สุทฺธาสยปโยคาติ อตฺโถ. ปุณฺณา สุกฺกาน ธมฺมานนฺติ เอกนฺตสุกฺเกหิ อนวชฺชธมฺเมหิ ปริปุณฺณา, อเสเขหิ สีลกฺขนฺธาทีหิ สมนฺนาคตาติ อตฺโถ.

‘vimalā saṅkhamuttā’는 잘 닦인 소라 껍데기나 진주처럼 번뇌의 때가 없음을 의미한다. ‘안팎으로 깨끗하다’는 것은 마음의 의도와 행동이 모두 깨끗하다는 뜻이다. ‘흰 법들로 가득 차 있다’는 것은 깨끗하고 흠 없는 법들로 충만하며, 무학의 계온 등을 갖추었음을 의미한다.

สุตฺตเคยฺยาทิพหุํ [Pg.227] สุตํ เอเตสํ, สุเตน วา อุปฺปนฺนาติ พหุสฺสุตา, ปริยตฺติพาหุสจฺเจน ปฏิเวธพาหุสจฺเจน จ สมนฺนาคตาติ อตฺโถ. ตเมว ทุวิธมฺปิ ธมฺมํ ธาเรนฺตีติ ธมฺมธรา. สตฺตานํ อาจารสมาจารสิกฺขาปเทน อรียนฺตีติ อริยา. ธมฺเมน ญาเยน ชีวนฺตีติ ธมฺมชีวิโน. อตฺถํ ธมฺมญฺจ เทเสนฺตีติ ภาสิตตฺถญฺจ เทสนาธมฺมญฺจ กเถนฺติ ปกาเสนฺติ. อถ วา อตฺถโต อนเปตํ ธมฺมโต อนเปตญฺจ เทเสนฺติ อาจิกฺขนฺติ.

경과 응송 등 많은 것을 들었기에 ‘다문’이라 하며, 이는 교학의 다문과 통찰의 다문을 갖추었음을 뜻한다. 그 법을 수지하므로 ‘법을 지니는 자’라 한다. 중생들을 바른 행실로 인도하므로 ‘성자’라 한다. 법에 따라 살아가므로 ‘법답게 사는 자’라 한다. ‘의미와 법을 설한다’는 것은 설해진 의미와 가르침의 법을 밝힌다는 뜻이다. 또는 의미와 법에서 벗어나지 않게 가르친다는 뜻이다.

เอกคฺคจิตฺตาติ สมาหิตจิตฺตา. สติมนฺโตติ อุปฏฺฐิตสติโน.

‘ekaggacittā’는 집중된 마음을 가진 자들이며, ‘satimanto’는 마음챙김이 확립된 자들이다.

ทูรงฺคมาติ อรญฺญคตา, มนุสฺสูปจารํ มุญฺจิตฺวา ทูรํ คจฺฉนฺตา, อิทฺธานุภาเวน วา ยถารุจิตํ ทูรํ ฐานํ คจฺฉนฺตีติ ทูรงฺคมา. มนฺตา วุจฺจติ ปญฺญา, ตาย ภณนสีลตาย มนฺตภาณี. น อุทฺธตาติ อนุทฺธตา, อุทฺธจฺจรหิตา วูปสนฺตจิตฺตา. ทุกฺขสฺสนฺตํ ปชานนฺตีติ วฏฺฏทุกฺขสฺส ปริยนฺตภูตํ นิพฺพานํ ปฏิวิชฺฌนฺติ.

‘dūraṅgamā’는 숲으로 가서 멀리 가는 자들, 혹은 신통력으로 먼 곳까지 가는 자들을 말한다. ‘mantā’는 지혜를 말하며, 그것으로 말하기에 ‘지혜롭게 말하는 자’라 한다. ‘들뜨지 않은 자’란 마음이 가라앉은 자들이다. ‘괴로움의 끝을 안다’는 것은 열반을 꿰뚫어 안다는 뜻이다.

น วิโลเกนฺติ กิญฺจนนฺติ ยโต คามโต ปกฺกมนฺติ, ตสฺมึ คาเม กญฺจิ สตฺตํ วา สงฺขารํ วา อเปกฺขาวเสน น โอโลเกนฺติ, อถ โข ปน อนเปกฺขาว คจฺฉนฺติ ปกฺกมนฺติ.

‘어떤 것도 돌아보지 않는다’는 것은 마을을 떠날 때 그 마을의 어떤 중생이나 사물에 대해서도 애착 없이 떠나감을 의미한다.

น เต สํ โกฏฺเฐ โอเปนฺตีติ เต สมณา สํ อตฺตโน สนฺตกํ สาปเตยฺยํ โกฏฺเฐ น โอเปนฺติ น ปฏิสาเมตฺวา ฐเปนฺติ ตาทิสสฺส ปริคฺคหสฺส อภาวโต. กุมฺภินฺติ กุมฺภิยํ. ขโฬปิยนฺติ ปจฺฉิยํ. ปรินิฏฺฐิตเมสานาติ ปรกุเลสุ ปเรสํ อตฺถาย สิทฺธเมว ฆาสํ ปริเยสนฺตา.

‘그들은 곳간에 저장하지 않는다’는 것은 사문들이 자기 소유의 재물을 곳간에 넣어두지 않는다는 것이니, 그런 소유가 없기 때문이다. ‘kumbhi’는 항아리, ‘khaḷopiya’는 그릇이다. ‘준비된 것을 찾는 자들’이란 타인을 위해 이미 만들어진 음식을 구한다는 뜻이다.

หิรญฺญนฺติ กหาปณํ. รูปิยนฺติ รชตํ. ปจฺจุปฺปนฺเนน ยาเปนฺตีติ อตีตํ อนนุโสจนฺตา อนาคตญฺจ อปจฺจาสีสนฺตา ปจฺจุปฺปนฺเนน ยาเปนฺติ อตฺตภาวํ ปวตฺเตนฺติ.

‘hirañña’는 금화이고, ‘rūpiya’는 은이다. ‘현재의 것으로 살아간다’는 것은 과거를 후회하거나 미래를 기대하지 않고, 현재 얻은 것으로 삶을 영위한다는 뜻이다.

อญฺญมญฺญํ ปิหยนฺตีติ อญฺญมญฺญสฺมึ เมตฺตึ กโรนฺติ. ‘‘ปิหายนฺติ’’ปิ ปาโฐ, โส เอว อตฺโถ.

"서로를 동경한다(aññamaññaṃ pihayanti)"는 것은 서로에게 자애(metta)를 닦는다는 뜻입니다. "pihāyanti"라는 이본(pāṭho)도 있는데, 그 뜻은 같습니다.

เอวํ โส พฺราหฺมโณ ธีตุยา สนฺติเก ภิกฺขูนํ คุเณ สุตฺวา ปสนฺนมานโส ธีตรํ ปสํสนฺโต ‘‘อตฺถาย วตา’’ติอาทิมาห.

이와 같이 그 바라문은 딸의 곁에서 비구들의 덕성을 듣고 청정한 마음이 되어 딸을 칭찬하며 "참으로 이익을 위하여" 등으로 시작되는 말을 하였습니다.

อมฺหมฺปีติ อมฺหากมฺปิ. ทกฺขิณนฺติ เทยฺยธมฺมํ.

"우리에게도(amhampi)"는 "우리를 위해서도(amhākampi)"라는 뜻입니다. "공양물(dakkhiṇa)"은 보시물(deyyadhamma)을 뜻합니다.

เอตฺถาติ [Pg.228] เอเตสุ สมเณสุ. ยญฺโญติ ทานธมฺโม. วิปุโลติ วิปุลผโล. เสสํ วุตฺตนยเมว.

"여기(ettha)"는 "이 사문들에게"라는 뜻입니다. "제사(yañña)"는 보시의 법(dānadhamma)입니다. "광대하다(vipula)"는 것은 과보가 광대하다는 것입니다. 나머지는 이미 설명한 바와 같습니다.

เอวํ พฺราหฺมโณ สรเณสุ สีเลสุ จ ปติฏฺฐิโต อปรภาเค สญฺชาตสํเวโค ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺเต ปติฏฺฐาย อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อุทาเนนฺโต ‘‘พฺรหฺมพนฺธู’’ติ คาถมาห. ตสฺสตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว.

이와 같이 바라문은 귀의처와 계에 확립되었고, 나중에 영적 절박함(saṃvega)이 생겨 출가하여 위빳사나를 닦아 아라한과에 머물렀습니다. 자신의 수행을 관찰하고 감흥어린 노래를 읊으며 "바라문의 친족(brahmabandhū)"이라는 게송을 읊었습니다. 그 뜻은 앞서 설명한 것과 같습니다.

โรหินีเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

로히니 테리 가타(로히니 장로니 게송)의 주석이 끝났다.

๓. จาปาเถรีคาถาวณฺณนา

3. 짜빠 테리 가타(짜빠 장로니 게송)의 주석

ลฏฺฐิหตฺโถ ปุเร อาสีติอาทิกา จาปาย เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺตี, อนุกฺกเมน อุปจิตกุสลมูลา สมฺภตวิโมกฺขสมฺภารา หุตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท วงฺคหารชนปเท อญฺญตรสฺมึ มิคลุทฺทกคาเม เชฏฺฐกมิคลุทฺทกสฺส ธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ, จาปาติสฺสา นามํ อโหสิ. เตน จ สมเยน อุปโก อาชีวโก โพธิมณฺฑโต ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตุํ พาราณสึ อุทฺทิสฺส คจฺฉนฺเตน สตฺถารา สมาคโต ‘‘วิปฺปสนฺนานิ โข เต, อาวุโส, อินฺทฺริยานิ, ปริสุทฺโธ ฉวิวณฺโณ ปริโยทาโต, กํสิ ตฺวํ, อาวุโส, อุทฺทิสฺส ปพฺพชิโต, โก วา เต สตฺถา, กสฺส วา ตฺวํ ธมฺมํ โรเจสี’’ติ (มหาว. ๑๑; ม. นิ. ๑.๒๘๕) ปุจฺฉิตฺวา –

"예전에는 손에 지팡이를 들고 있었네"로 시작되는 게송은 짜빠 장로니의 게송입니다. 그녀 또한 과거의 부처님들 처소에서 공덕을 쌓았으며, 여러 생에서 윤회로부터 벗어나는 토대가 되는 선업을 쌓았습니다. 점차로 선근을 쌓아 해탈의 자양분을 갖추게 되어, 이번 부처님 시대에 왕가하라(Vaṅgahāra) 지방의 어느 사슴 사냥꾼 마을에서 우두머리 사냥꾼의 딸로 태어나 짜빠(Cāpā)라는 이름을 가졌습니다. 그때 아지위까(Ajīvaka) 고행자 우빠까(Upaka)가 보리수 아래에서 법의 바퀴를 굴리기 위해 바라나시를 향해 가시던 스승님과 마주쳤습니다. "도반이여, 그대의 감각기관은 참으로 맑고 피부색은 깨끗하고 밝구려. 도반이여, 그대는 누구를 위해 출가하였으며 그대의 스승은 누구이며 누구의 법을 기뻐하는가?"라고 물으니,

‘‘สพฺพาภิภู สพฺพวิทูหมสฺมิ, สพฺเพสุ ธมฺเมสุ อนูปลิตฺโต;

สพฺพญฺชโห ตณฺหากฺขเย วิมุตฺโต, สยํ อภิญฺญาย กมุทฺทิเสยฺยํ. (ธ. ป. ๓๕๓;

มหาว. ๑๑;

กถา. ๔๐๕;

ม. นิ. ๑.๒๘๕);

"나는 모든 것을 이긴 자이며 모든 것을 아는 자이다. 모든 법에 물들지 않았고, 모든 것을 버렸으며 갈애가 다한 님에서 해탈하였다. 스스로 특별한 지혜로 알았으니 누구를 스승이라 일컫겠는가.

‘‘น เม อาจริโย อตฺถิ, สทิโส เม น วิชฺชติ;

สเทวกสฺมึ โลกสฺมึ, นตฺถิ เม ปฏิปุคฺคโล.

"나에게는 스승이 없고, 나와 대등한 자도 없으며, 신들을 포함한 세상에서 나에게 맞설 상대는 없다.

‘‘อหญฺหิ [Pg.229] อรหา โลเก, อหํ สตฺถา อนุตฺตโร;

เอโกมฺหิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, สีติภูโตมฺหิ นิพฺพุโต.

"참으로 나는 세상에서 아라한이며, 위없는 스승이다. 오직 나만이 바르게 깨달은 자(정등각자)이며, 시원하게 식었고 번뇌가 꺼진 자(열반에 든 자)이다.

‘‘ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตุํ, คจฺฉามิ กาสินํ ปุรํ;

อนฺธีภูตสฺมึ โลกสฺมึ, อาหญฺฉํ อมตทุนฺทุภิ’’นฺติ. (มหาว. ๑๑;

กถา. ๔๐๕;

ม. นิ. ๑.๒๘๕) –

"법의 바퀴를 굴리기 위해 까시(Kāsī)의 도시로 가노라. 눈먼 세상에서 불사의 북을 두드리리라."

สตฺถารา อตฺตโน สพฺพญฺญุพุทฺธภาเว ธมฺมจกฺกปวตฺตเน จ ปเวทิเต ปสนฺนจิตฺโต โส ‘‘หุเปยฺยปาวุโส, อรหสิ อนนฺตชิโน’’ติ (มหาว. ๑๑; ม. นิ. ๑.๒๘๕) วตฺวา อุมฺมคฺคํ คเหตฺวา ปกฺกนฺโต วงฺคหารชนปทํ อคมาสิ. โส ตตฺถ เอกํ มิคลุทฺทกคามกํ อุปนิสฺสาย วาสํ กปฺเปสิ. ตํ ตตฺถ เชฏฺฐกมิคลุทฺทโก อุปฏฺฐาสิ. โส เอกทิวสํ ทูรํ มิควํ คจฺฉนฺโต ‘‘มยฺหํ อรหนฺเต มา ปมชฺชี’’ติ อตฺตโน ธีตรํ จาปํ อาณาเปตฺวา อคมาสิ สทฺธึ ปุตฺตภาตุเกหิ. สา จสฺส ธีตา อภิรูปา โหติ ทสฺสนียา.

스승께서 자신의 일체자(一切者)인 부처의 상태와 법륜을 굴리는 것에 대해 선언하시자, 그는 마음이 맑아져 "도반이여, 그럴 수도 있겠구려. 그대는 끝없는 승리자(Anantajina)가 될 자격이 있소"라고 말하고 길을 떠나 왕가하라 지방으로 갔습니다. 그는 거기서 어느 사슴 사냥꾼 마을을 의지하여 살았습니다. 그곳에서 우두머리 사냥꾼이 그를 시봉했습니다. 어느 날 그는 멀리 사냥을 나가면서, "나의 아라한을 소홀히 대하지 마라"고 딸 짜빠에게 명령하고 아들들과 형제들과 함께 떠났습니다. 그의 딸은 모습이 매우 아름답고 매혹적이었습니다.

อถ โข อุปโก อาชีวโก ภิกฺขาจารเวลายํ มิคลุทฺทกสฺส ฆรํ คโต ปริวิสิตุํ อุปคตํ จาปํ ทิสฺวา ราเคน อภิภูโต ภุญฺชิตุมฺปิ อสกฺโกนฺโต ภาชเนน ภตฺตํ อาทาย วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ภตฺตํ เอกมนฺเต นิกฺขิปิตฺวา ‘‘สเจ จาปํ ลภิสฺสามิ, ชีวามิ, โน เจ, มริสฺสามี’’ติ นิราหาโร นิปชฺชิ. สตฺตเม ทิวเส มิคลุทฺทโก อาคนฺตฺวา ธีตรํ ปุจฺฉิ – ‘‘กึ มยฺหํ อรหนฺเต น ปมชฺชี’’ติ? สา ‘‘เอกทิวสเมว อาคนฺตฺวา ปุน นาคตปุพฺโพ’’ติ อาห. มิคลุทฺทโก จ ตาวเทวสฺส วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ‘‘กึ, ภนฺเต, อผาสุก’’นฺติ ปาเท ปริมชฺชนฺโต ปุจฺฉิ. อุปโก นิตฺถุนนฺโต ปริวตฺตติเยว. โส ‘‘วทถ, ภนฺเต, ยํ มยา สกฺกา กาตุํ, สพฺพํ ตํ กริสฺสามี’’ติ อาห. อุปโก เอเกน ปริยาเยน อตฺตโน อชฺฌาสยํ อาโรเจสิ. ‘‘อิตโร ชานาสิ ปน, ภนฺเต, กิญฺจิ สิปฺป’’นฺติ. ‘‘น ชานามี’’ติ. ‘‘น, ภนฺเต, กิญฺจิ สิปฺปํ อชานนฺเตน สกฺกา ฆรํ อาวสิตุ’’นฺติ. โส อาห – ‘‘นาหํ กิญฺจิ สิปฺปํ ชานามิ, อปิจ ตุมฺหากํ มํสหารโก ภวิสฺสามิ, มํสญฺจ วิกฺกิณิสฺสามี’’ติ. มาควิโก ‘‘อมฺหากมฺปิ เอตเทว รุจฺจตี’’ติ อุตฺตรสาฏกํ ทตฺวา อตฺตโน สหายกสฺส เคเห กติปาหํ วสาเปตฺวา ตาทิเส ทิวเส ฆรํ อาเนตฺวา ธีตรํ อทาสิ.

그때 아지위까 고행자 우빠까는 탁발할 시간에 사냥꾼의 집으로 갔고, 공양을 대접하기 위해 다가온 짜빠를 보고 욕정에 사로잡혀 먹지도 못한 채 그릇에 밥을 담아 거처로 돌아가서 밥을 한쪽에 치워두고는 "만약 내가 짜빠를 얻는다면 살 것이요, 그렇지 못하면 죽으리라"며 음식을 끊고 누워버렸습니다. 일곱째 날에 사냥꾼이 돌아와 딸에게 "나의 아라한을 소홀히 하지 않았느냐?"라고 물었습니다. 그녀는 "단 하루만 오시고 그 후로는 오신 적이 없어요"라고 말했습니다. 사냥꾼은 즉시 그의 거처로 가서 "존자시여, 무엇이 불편하십니까?"라고 발을 주무르며 물었습니다. 우빠까는 신음하며 몸을 뒤척일 뿐이었습니다. 그는 "말씀하십시오, 존자시여. 제가 할 수 있는 일이라면 무엇이든 다 하겠습니다"라고 말했습니다. 우빠까는 어떤 방식으로 자신의 속마음을 털어놓았습니다. 사냥꾼이 "그런데 존자시여, 어떤 기술이라도 아십니까?"라고 묻자, "모릅니다"라고 답했습니다. "존자시여, 기술을 전혀 모르는 사람은 가정을 꾸릴 수 없습니다"라고 하니, 그는 "나는 어떤 기술도 모르지만, 당신들을 위해 고기를 배달하고 고기를 팔겠습니다"라고 말했습니다. 사냥꾼은 "우리에게도 그것이 좋겠습니다"라고 하며 겉옷을 주고 자기 친구의 집에서 며칠간 머물게 한 뒤, 적당한 날에 집으로 데려와 딸을 주었습니다.

อถ [Pg.230] กาเล คจฺฉนฺเต เตสํ สํวาสมนฺวาย ปุตฺโต นิพฺพตฺติ, สุภทฺโทติสฺส นามํ อกํสุ. จาปา ตสฺส โรทนกาเล ‘‘อุปกสฺส ปุตฺต, อาชีวกสฺส ปุตฺต, มํสหารกสฺส ปุตฺต, มา โรทิ มา โรที’’ติอาทินา ปุตฺตโตสนคีเตน อุปกํ อุปฺปณฺเฑสิ. โส ‘‘มา ตฺวํ จาเป มํ ‘อนาโถ’ติ มญฺญิ, อตฺถิ เม สหาโย อนนฺตชิโน นาม, ตสฺสาหํ สนฺติกํ คมิสฺสามี’’ติ อาห. จาปา ‘‘เอวมยํ อฏฺฏียตี’’ติ ญตฺวา ปุนปฺปุนํ ตถา กเถสิเยว. โส เอกทิวสํ ตาย ตถา วุตฺโต กุชฺฌิตฺวา คนฺตุมารทฺโธ. ตาย ตํ ตํ วตฺวา อนุนียมาโนปิ สญฺญตฺตึ อนาคจฺฉนฺโต ปจฺฉิมทิสาภิมุโข ปกฺกามิ.

그 후 시간이 흘러 그들의 동거로 인해 아들이 태어났는데, 이름을 수밧다(Subhadda)라고 지었습니다. 짜빠는 아이가 울 때마다 "우빠까의 아들아, 아지위까의 아들아, 고기 배달꾼의 아들아, 울지 마라, 울지 마라"는 등의 아이를 달래는 노래로 우빠까를 조롱했습니다. 그는 "짜빠여, 나를 '의지할 곳 없는 자'라고 생각하지 마라. 나에게는 끝없는 승리자(Anantajina)라는 이름의 친구가 있으니, 나는 그의 곁으로 갈 것이다"라고 말했습니다. 짜빠는 "이 사람이 괴로워하는구나"라고 알면서도 거듭해서 그와 같이 말했습니다. 그는 어느 날 그녀가 그렇게 말하자 화가 나서 떠나기 시작했습니다. 그녀가 이런저런 말을 하며 달랬음에도 불구하고 받아들이지 않고 서쪽 방향을 향해 떠났습니다.

ภควา จ เตน สมเยน สาวตฺถิยํ เชตวเน วิหรนฺโต ภิกฺขูนํ อาจิกฺขิ – ‘‘โย, ภิกฺขเว, อชฺช ‘กุหึ อนนฺตชิโน’ติ อิธาคนฺตฺวา ปุจฺฉติ, ตํ มม สนฺติกํ เปเสถา’’ติ. อุปโกปิ ‘‘กุหึ อนนฺตชิโน วสตี’’ติ ตตฺถ ตตฺถ ปุจฺฉนฺโต อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ คนฺตฺวา วิหารํ ปวิสิตฺวา วิหารมชฺเฌ ฐตฺวา ‘‘กุหึ อนนฺตชิโน’’ติ ปุจฺฉิ. ตํ ภิกฺขู ภควโต สนฺติกํ นยึสุ. โส ภควนฺตํ ทิสฺวา ‘‘ชานาถ มํ ภควา’’ติ อาห. ‘‘อาม, ชานามิ, กุหึ ปน ตฺวํ เอตฺตกํ กาลํ วสี’’ติ? ‘‘วงฺคหารชนปเท, ภนฺเต’’ติ. ‘‘อุปก, อิทานิ มหลฺลโก ชาโต ปพฺพชิตุํ สกฺขิสฺสสี’’ติ? ‘‘ปพฺพชิสฺสามิ, ภนฺเต’’ติ. สตฺถา อญฺญตรํ ภิกฺขุํ อาณาเปสิ – ‘‘เอหิ ตฺวํ, ภิกฺขุ, อิมํ ปพฺพาเชหี’’ติ. โส ตํ ปพฺพาเชสิ. โส ปพฺพชิโต สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา ภาวนํ อนุยุญฺชนฺโต น จิรสฺเสว อนาคามิผเล ปติฏฺฐาย กาลํ กตฺวา อวิเหสุ นิพฺพตฺโต, นิพฺพตฺตกฺขเณเยว อรหตฺตํ ปาปุณิ. อวิเหสุ นิพฺพตฺตมตฺตา สตฺต ชนา อรหตฺตํ ปตฺตา, เตสํ อยํ อญฺญตโร. วุตฺตญฺเหตํ –

세존께서 그 무렵 사왓티 제타와나에 머무시며 비구들에게 알려주셨습니다. “비구들아, 오늘 누군가 ‘무한한 승리자(Anantajina)가 어디 계신가?’라고 물으며 이곳으로 온다면, 그를 내 처소로 보내라.” 우빠까도 “무한한 승리자가 어디 살고 계신가?”라고 여기저기 물으며 차례로 사왓티에 이르러 사원에 들어가 사원 한가운데 서서 “무한한 승리자가 어디 계신가?”라고 물었습니다. 비구들이 그를 세존의 처소로 데려갔습니다. 그는 세존을 뵙고 “세존이시여, 저를 아시겠습니까?”라고 말했습니다. “그래, 안다. 그런데 너는 그동안 어디에 살았느냐?” “반가하라 지방에 살았습니다, 세존이시여.” “우빠까야, 이제 늙었으니 출가할 수 있겠느냐?” “출가하겠습니다, 세존이시여.” 스승께서는 어떤 비구에게 명령하셨습니다. “비구여, 오라. 이 사람을 출가시켜라.” 그 비구가 그를 출가시켰습니다. 그는 출가하여 스승의 처소에서 명상 주제를 받아 수행에 전념하여 머지않아 불환과에 머물렀고, 목숨을 마친 뒤 아비하(무번천)에 태어나 태어나는 찰나에 아라한과를 얻었습니다. 아비하에 태어나자마자 아라한과를 얻은 일곱 분이 있는데, 이분은 그중 한 분입니다. 이와 같이 전해집니다.

‘‘อวิหํ อุปปนฺนาเส, วิมุตฺตา สตฺต ภิกฺขโว;

ราคโทสปริกฺขีณา, ติณฺณา โลเก วิสตฺติกํ.

“아비하에 태어나 해탈한 일곱 비구들은, 탐욕과 성냄을 완전히 소멸하고 세상의 끈덕진 갈애를 건넜도다.”

‘‘อุปโกปลคณฺโฑ จ, ปกฺกุสาติ จ เต ตโย;

ภทฺทิโย ขณฺฑเทโว จ, พาหุรคฺคิ จ สิงฺคิโย;

เต หิตฺวา มานุสํ เทหํ, ทิพฺพโยคํ อุปจฺจคุ’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๑๐๕);

“우빠까와 빨라간다, 뿍꾸사띠 세 사람과, 밧디야, 칸다데와, 바후락기, 싱기야가 그들이다. 그들은 인간의 몸을 버리고 천상의 결박마저 뛰어넘었도다.” (Saṃ. Ni. 1.105)

อุปเก [Pg.231] ปน ปกฺกนฺเต นิพฺพินฺทหทยา จาปา ทารกํ อยฺยกสฺส นิยฺยาเทตฺวา ปุพฺเพ อุปเกน คตมคฺคํ คจฺฉนฺตี สาวตฺถึ คนฺตฺวา ภิกฺขุนีนํ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตี มคฺคปฏิปาฏิยา อรหตฺเต ปติฏฺฐิตา, อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปุพฺเพ อุปเกน อตฺตนา จ กถิตคาถาโย อุทานวเสน เอกชฺฌํ กตฺวา –

우빠까가 떠난 뒤, 염리심이 생긴 짜빠는 아이를 할아버지에게 맡기고 예전에 우빠까가 갔던 길을 따라 사왓티에 이르러 비구니들 처소에서 출가하여 위빳사나 수행을 닦아 차례로 아라한과에 머물렀습니다. 그녀는 자신의 수행을 반조하며 예전에 우빠까와 자신이 주고받았던 게송들을 감흥어의 형식으로 한데 모아 다음과 같이 읊었습니다.

๒๙๒.

292.

‘‘ลฏฺฐิหตฺโถ ปุเร อาสิ, โส ทานิ มิคลุทฺทโก;

อาสาย ปลิปา โฆรา, นาสกฺขิ ปารเมตเว.

“예전에는 손에 지팡이를 들었으나, 이제는 사슴 사냥꾼이 되었구나. 갈애의 무서운 늪에 빠져 피안에 이르지 못했노라.”

๒๙๓.

293.

‘‘สุมตฺตํ มํ มญฺญมานา, จาปิ ปุตฺตมโตสยิ;

จาปาย พนฺธนํ เฉตฺวา, ปพฺพชิสฺสํ ปุโนปหํ.

“짜빠는 나를 아주 홀렸다고 생각하며 아들을 보이며 달랬지만, 짜빠의 속박을 끊고 나는 다시 출가하리라.”

๒๙๔.

294.

‘‘มา เม กุชฺฌิ มหาวีร, มา เม กุชฺฌิ มหามุนิ;

น หิ โกธปเรตสฺส, สุทฺธิ อตฺถิ กุโต ตโป.

“위대한 영웅이시여, 제게 화내지 마소서. 위대한 성자시여, 제게 화내지 마소서. 분노에 휩싸인 자에게는 청정함이 없거늘, 고행이 어디 있겠습니까?”

๒๙๕.

295.

‘‘ปกฺกมิสฺสญฺจ นาฬาโต, โกธ นาฬาย วจฺฉติ;

พนฺธนฺตี อิตฺถิรูเปน, สมเณ ธมฺมชีวิโน.

“나는 날라(Nāḷā)에서 떠나리라. 분노는 날라에 머물 것이다. 여인의 형상으로 법답게 살아가는 사문을 유혹하고 붙잡는구나.”

๒๙๖.

296.

‘‘เอหิ กาฬ นิวตฺตสฺสุ, ภุญฺช กาเม ยถา ปุเร;

อหญฺจ เต วสีกตา, เย จ เม สนฺติ ญาตกา.

“오세요, 깔라여, 돌아오세요. 예전처럼 감각적 쾌락을 즐기세요. 저와 저의 친족들도 당신의 뜻에 따르겠습니다.”

๒๙๗.

297.

‘‘เอตฺโต จาเป จตุพฺภาคํ, ยถา ภาสสิ ตฺวญฺจ เม;

ตยิ รตฺตสฺส โปสสฺส, อุฬารํ วต ตํ สิยา.

“짜빠여, 그대가 내게 말하는 것의 4분의 1만큼이라도 그대에게 매혹된 남자에게 말한다면, 그것은 참으로 훌륭한 유혹이겠구나.”

๒๙๘.

298.

‘‘กาฬงฺคินึว ตกฺการึ, ปุปฺผิตํ คิริมุทฺธนิ;

ผุลฺลํ ทาลิมลฏฺฐึว, อนฺโตทีเปว ปาฏลึ.

“산꼭대기에 핀 깔랑기니나 딱까리 꽃처럼, 활짝 핀 다리마 가지처럼, 섬 안의 빠딸리 꽃처럼,”

๒๙๙.

299.

‘‘หริจนฺทนลิตฺตงฺคึ, กาสิกุตฺตมธารินึ;

ตํ มํ รูปวตึ สนฺตึ, กสฺส โอหายํ คจฺฉสิ.

“황금빛 샌달우드 향료를 몸에 바르고 카시산 최상의 옷을 입은, 이처럼 아름답고 평온한 나를 누구에게 버려두고 가십니까?”

๓๐๐.

300.

‘‘สากุนฺติโกว สกุณึ, ยถา พนฺธิตุมิจฺฉติ;

อาหริเมน รูเปน, น มํ ตฺวํ พาธยิสฺสสิ.

“새 잡는 사냥꾼이 새를 잡으려 하듯, 그대의 외모로 나를 유혹하려 하지만 나를 억제하지 못할 것이다.”

๓๐๑.

301.

‘‘อิมญฺจ เม ปุตฺตผลํ, กาฬ อุปฺปาทิตํ ตยา;

ตํ มํ ปุตฺตวตึ สนฺตึ, กสฺส โอหาย คจฺฉสิ.

“깔라여, 당신에 의해 태어난 이 아들이 나의 결실입니다. 아들을 가진 이 아름답고 평온한 나를 누구에게 버려두고 가십니까?”

๓๐๒.

302.

‘‘ชหนฺติ [Pg.232] ปุตฺเต สปฺปญฺญา, ตโต ญาตี ตโต ธนํ;

ปพฺพชนฺติ มหาวีรา, นาโค เฉตฺวาว พนฺธนํ.

“지혜로운 자들은 자식을 버리고, 친족과 재물도 버린다네. 위대한 영웅들은 코끼리가 결박을 끊듯 출가한다네.”

๓๐๓.

303.

‘‘อิทานิ เต อิมํ ปุตฺตํ, ทณฺเฑน ฉุริกาย วา;

ภูมิยํ วา นิสุมฺภิสฺสํ, ปุตฺตโสกา น คจฺฉสิ.

“이제 내가 이 아이를 몽둥이나 칼로, 혹은 땅바닥에 내던지겠습니다. 자식에 대한 슬픔 때문에 당신은 떠나지 못할 것입니다.”

๓๐๔.

304.

‘‘สเจ ปุตฺตํ สิงฺคาลานํ, กุกฺกุรานํ ปทาหิสิ;

น มํ ปุตฺตกตฺเต ชมฺมิ, ปุนราวตฺตยิสฺสสิ.

“그대가 아이를 여우나 개들에게 준다 해도, 가련한 여인이여, 자식 때문에 나를 다시 돌아서게 하지는 못할 것이다.”

๓๐๕.

305.

‘‘หนฺท โข ทานิ ภทฺทนฺเต, กุหึ กาฬ คมิสฺสสิ;

กตมํ คามนิคมํ, นครํ ราชธานิโย.

“자, 이제 깔라여, 어디로 가시렵니까? 어느 마을이나 성읍, 도시나 왕도로 가시렵니까?”

๓๐๖.

306.

‘‘อหุมฺห ปุพฺเพ คณิโน, อสฺสมณา สมณมานิโน;

คาเมน คามํ วิจริมฺห, นคเร ราชธานิโย.

“우리는 예전에 무리를 지었으나 사문이 아니면서 사문인 척했지. 마을에서 마을로, 도시와 왕도를 떠돌아다녔지.”

๓๐๗.

307.

‘‘เอโส หิ ภควา พุทฺโธ, นทึ เนรญฺชรํ ปติ;

สพฺพทุกฺขปฺปหานาย, ธมฺมํ เทเสติ ปาณินํ;

ตสฺสาหํ สนฺติกํ คจฺฉํ, โส เม สตฺถา ภวิสฺสติ.

“저기 네란자라 강변에 세존이신 부처님께서 모든 괴로움을 없애기 위해 중생들에게 법을 설하고 계신다. 나는 그분의 처소로 가리니, 그분이 나의 스승이 되실 것이다.”

๓๐๘.

308.

‘‘วนฺทนํ ทานิ เม วชฺชาสิ, โลกนาถํ อนุตฺตรํ;

ปทกฺขิณญฺจ กตฺวาน, อาทิเสยฺยาสิ ทกฺขิณํ.

“이제 저를 대신해서 위없는 세상의 보호자께 절을 올려 주소서. 오른쪽으로 세 번 돌고 공덕을 회향해 주소서.”

๓๐๙.

309.

‘‘เอตํ โข ลพฺภมมฺเหหิ, ยถา ภาสสิ ตฺวญฺจ เม;

วนฺทนํ ทานิ เต วชฺชํ, โลกนาถํ อนุตฺตรํ;

ปทกฺขิณญฺจ กตฺวาน, อาทิสิสฺสามิ ทกฺขิณํ.

“그대가 내게 말한 대로 하겠노라. 이제 그대를 위해 위없는 세상의 보호자께 절을 올리고, 오른쪽으로 세 번 돌고 공덕을 회향하겠노라.”

๓๑๐.

310.

‘‘ตโต จ กาโฬ ปกฺกามิ, นทึ เนรญฺชรํ ปติ;

โส อทฺทสาสิ สมฺพุทฺธํ, เทเสนฺตํ อมตํ ปทํ.

그리하여 깔라는 네란자라 강변으로 떠났습니다. 그는 불사의 경지를 설하고 계시는 정등각자를 뵈었습니다.

๓๑๑.

311.

‘‘ทุกฺขํ ทุกฺขสมุปฺปาทํ, ทุกฺขสฺส จ อติกฺกมํ;

อริยํ จฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ, ทุกฺขูปสมคามินํ.

“괴로움, 괴로움의 발생, 괴로움의 소멸, 그리고 괴로움의 가라앉음으로 인도하는 거룩한 팔정도에 대해 [설하고 계셨다].”

๓๑๒.

312.

‘‘ตสฺส ปาทานิ วนฺทิตฺวา, กตฺวาน นํ ปทกฺขิณํ;

จาปาย อาทิสิตฺวาน, ปพฺพชึ อนคาริยํ;

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ. –

“그분의 두 발에 절을 올리고 오른쪽으로 세 번 돌고서, 짜빠를 위해 회향한 뒤 집 없는 곳으로 출가하였노라. 세 가지 명지를 얻었으니 부처님의 가르침을 다 이루었노라.”

อิมา คาถา อภาสิ.

그녀는 이 게송들을 읊었습니다.

ตตฺถ [Pg.233] ลฏฺฐิหตฺโถติ ทณฺฑหตฺโถ. ปุเรติ ปุพฺเพ ปริพฺพาชกกาเล จณฺฑโคณกุกฺกุราทีนํ ปริหรณตฺถํ ทณฺฑํ หตฺเถน คเหตฺวา วิจรณโก อโหสิ. โส ทานิ มิคลุทฺทโกติ โส อิทานิ มิคลุทฺเทหิ สทฺธึ สมฺโภคสํวาเสหิ มิคลุทฺโท มาควิโก ชาโต. อาสายาติ ตณฺหาย. ‘‘อาสยา’’ติปิ ปาโฐ, อชฺฌาสยเหตูติ อตฺโถ. ปลิปาติ กามปงฺกโต ทิฏฺฐิปงฺกโต จ. โฆราติ อวิทิตวิปุลานตฺถาวหตฺตา ทารุณโต โฆรา. นาสกฺขิ ปารเมตเวติ ตสฺเสว ปลิปสฺส ปารภูตํ นิพฺพานํ เอตุํ คนฺตุํ น อสกฺขิ, น อภิสมฺภุนีติ อตฺตานเมว สนฺธาย อุปโก วทติ.

거기서 ‘지팡이를 손에 든 자(laṭṭhihattho)’란 지팡이를 손에 쥔 자를 뜻합니다. ‘예전에(pure)’란 과거 유행어 시절에 사나운 소나 개 등을 물리치기 위해 지팡이를 손에 들고 다녔던 때를 말합니다. ‘이제는 사슴 사냥꾼이 되었구나(so dāni migaluddako)’란 지금 사슴 사냥꾼들과 함께 생활하며 사슴을 잡는 사냥꾼이 되었다는 뜻입니다. ‘갈애로(āsāya)’란 갈애를 뜻합니다. ‘āsayā’라는 독법도 있는데, 이는 ‘성향 때문에’라는 뜻입니다. ‘늪(palipā)’이란 감각적 욕망의 진흙탕과 견해의 진흙탕을 말합니다. ‘무서운(ghorā)’이란 알려지지 않은 막대한 재앙을 가져오기에 두렵고 무시무시하다는 뜻입니다. ‘피안에 이르지 못했노라(nāsakkhi pārametave)’란 그 늪의 저편인 열반에 가고자 했으나 가지 못했고 성취하지 못했다는 뜻으로 우빠까가 자기 자신을 두고 한 말입니다.

สุมตฺตํ มํ มญฺญมานาติ อตฺตนิ สุฏฺฐุ มตฺตํ มทปฺปตฺตํ กามเคธวเสน ลคฺคํ ปมตฺตํ วา กตฺวา มํ สลฺลกฺขนฺตี. จาปา ปุตฺตมโตสยีติ มิคลุทฺทสฺส ธีตา จาปา ‘‘อาชีวกสฺส ปุตฺตา’’ติอาทินา มํ ฆฏฺเฏนฺตี ปุตฺตํ โตเสสิ เกฬายสิ. ‘‘สุปติ มํ มญฺญมานา’’ติ จ ปฐนฺติ, สุปตีติ มํ มญฺญมานาติ อตฺโถ. จาปาย พนฺธนํ เฉตฺวาติ จาปาย ตยิ อุปฺปนฺนํ กิเลสพนฺธนํ ฉินฺทิตฺวา. ปพฺพชิสฺสํ ปุโนปหนฺติ ปุน ทุติยวารมฺปิ อหํ ปพฺพชิสฺสามิ.

'나를 아주 취한 자로 여기며(Sumattaṃ maṃ maññamānā)'라는 구절은, 자신에 대해 아주 취하고 교만에 빠졌으며, 감각적 욕망에 대한 탐착으로 인해 묶여 있거나 방일하게 된 상태로 나를 관찰하고 있다는 뜻이다. '짜빠가 아들을 기쁘게 했다(Cāpā puttamatosayī)'라는 것은 사슴 사냥꾼의 딸인 짜빠가 "아지와까의 아들아"라는 등의 말로 나를 자극하면서 아들을 기쁘게 하고 어루만졌다는 뜻이다. '나를 잠자는 자로 여기며(Supati maṃ maññamānā)'라고도 읽히는데, 이는 나를 잠자고 있는 자로 여긴다는 의미이다. '짜빠의 결박을 끊고(Cāpāya bandhanaṃ chetvā)'라는 것은 짜빠에 의해 그대에게 일어난 번뇌의 결박을 끊고라는 뜻이다. '나는 다시 출가하리라(Pabbajissaṃ punopahaṃ)'라는 것은 다시 두 번째로 나도 출가하겠다는 뜻이다.

อิทานิ ตสฺสา ‘‘มยฺหํ อตฺโถ นตฺถี’’ติ วทติ, ตํ สุตฺวา จาปา ขมาเปนฺตี ‘‘มา เม กุชฺฌี’’ติ คาถมาห. ตตฺถ มา เม กุชฺฌีติ เกฬิกรณมตฺเตน มา มยฺหํ กุชฺฌิ. มหาวีร, มหามุนีติ อุปกํ อาลปติ. ตญฺหิ สา ปุพฺเพปิ ปพฺพชิโต, อิทานิปิ ปพฺพชิตุกาโมติ กตฺวา ขนฺติญฺจ ปจฺจาสีสนฺตี ‘‘มหามุนี’’ติ อาห. เตเนวาห – ‘‘น หิ โกธปเรตสฺส, สุทฺธิ อตฺถิ กุโต ตโป’’ติ, ตฺวํ เอตฺตกมฺปิ อสหนฺโต กถํ จิตฺตํ ทเมสฺสสิ, กถํ วา ตปํ จริสฺสสีติ อธิปฺปาโย.

이제 그에게 "나에게는 이익이 없다"라고 말하자, 그것을 듣고 짜빠는 용서를 구하며 "나에게 화내지 마소서"라는 게송을 읊었다. 거기서 '나에게 화내지 마소서(mā me kujjhi)'라는 것은 농담을 한 것뿐이니 나에게 화내지 말라는 것이다. '위대한 영웅이시여, 위대한 성자이시여(Mahāvīra, mahāmuni)'라고 우빠까를 부른다. 그녀는 그가 이전에도 출가자였고 지금도 출가하고 싶어 한다는 것을 알고 인내를 바라며 "위대한 성자여"라고 말한 것이다. 그래서 "분노에 휩싸인 자에게 청정함이 없으니, 어찌 고행이 있겠는가"라고 말한 것이다. 즉, 당신이 이 정도도 참지 못한다면 어떻게 마음을 다스리고 어떻게 고행을 닦겠는가라는 뜻이다.

อถ นาฬํ คนฺตฺวา ชีวิตุกาโมสีติ จาปาย วุตฺโต อาห – ‘‘ปกฺกมิสฺสญฺจ นาฬาโต, โกธ นาฬาย วจฺฉตี’’ติ โก อิธ นาฬาย วสิสฺสติ, นาฬาโตว อหํ ปกฺกมิสฺสาเมว. โส หิ ตสฺส ชาตคาโม, ตโต นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิ. โส จ มคธรฏฺเฐ โพธิมณฺฑสฺส อาสนฺนปเทเส, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ. พนฺธนฺตี อิตฺถิรูเปน, สมเณ ธมฺมชีวิโนติ จาเป ตฺวํ ธมฺเมน ชีวนฺเต ธมฺมิเก ปพฺพชิเต อตฺตโน อิตฺถิรูเปน อิตฺถิกุตฺตากปฺเปหิ พนฺธนฺตี ติฏฺฐสิ. เยนาหํ อิทานิ เอทิโส ชาโต, ตสฺมา ตํ ปริจฺจชามีติ อธิปฺปาโย.

그러자 "날라 마을에 가서 살고 싶으신가요?"라는 짜빠의 말을 듣고 그는 대답했다. "나는 날라에서 떠나갈 것이니, 누가 날라에 머물겠는가?" 즉, "누가 여기 날라에 살겠는가, 나는 날라에서 떠나버릴 것이다"라는 말이다. 그곳은 그의 고향 마을이었고, 그는 그곳에서 나가 출가했다. 그곳은 마가다국의 보디만다(깨달음의 장소) 근처에 있는 지역으로, 그것을 염두에 두고 한 말이다. '여인의 모습으로 법답게 사는 사문들을 결박하는 자여(Bandhantī itthirūpena, samaṇe dhammajīvino)'라는 것은 "짜빠여, 그대는 법에 따라 살아가는 법다운 출가자들을 자신의 여인의 모습과 여인다운 행동과 태도로 결박하고 서 있구나"라는 뜻이다. "이로 인해 내가 지금 이와 같이 되었으니, 그러므로 그대를 버리노라"라는 뜻이다.

เอวํ [Pg.234] วุตฺเต จาปา ตํ นิวตฺเตตุกามา ‘‘เอหิ, กาฬา’’ติ คาถมาห. ตสฺสตฺโถ – กาฬวณฺณตาย, กาฬ, อุปก, เอหิ นิวตฺตสฺสุ มา ปกฺกมิ, ปุพฺเพ วิย กาเม ปริภุญฺช, อหญฺจ เย จ เม สนฺติ ญาตกา, เต สพฺเพว ตุยฺหํ มา ปกฺกมิตุกามตาย วสีกตา วสวตฺติโน กตาติ.

이렇게 말하자 짜빠는 그를 되돌리고 싶어서 "오소서, 깔라여"라는 게송을 읊었다. 그 의미는 "피부색이 검기 때문에 깔라(검은 자)여, 우빠까여, 돌아오소서, 떠나지 마소서. 예전처럼 감각적 욕망을 즐기소서. 나와 나의 친척들 모두는 당신이 떠나지 않기를 바라며 당신의 지배 하에 복종하게 되었습니다"라는 것이다.

ตํ สุตฺวา อุปโก ‘‘เอตฺโต จาเป’’ติ คาถมาห. ตตฺถ จาเปติ จาเป. จาปสทิสองฺคลฏฺฐิตาย หิ สา, จาปาติ นามํ ลภิ, ตสฺมา, จาปาติ วุจฺจติ. ตฺวํ จาเป, ยถา ภาสสิ, อิทานิ ยาทิสํ กเถสิ, อิโต จตุพฺภาคเมว ปิยสมุทาจารํ กเรยฺยาสิ. ตยิ รตฺตสฺส ราคาภิภูตสฺส ปุริสสฺส อุฬารํ วต ตํ สิยา, อหํ ปเนตรหิ ตยิ กาเมสุ จ วิรตฺโต, ตสฺมา จาปาย วจเน น ติฏฺฐามีติ อธิปฺปาโย.

그것을 듣고 우빠까는 "짜빠여, 여기서..."라는 게송을 읊었다. 거기서 '짜빠여(cāpe)'는 짜빠를 부르는 말이다. 그녀는 활(cāpa)과 같은 몸매를 가졌기에 짜빠라는 이름을 얻었으며, 그래서 짜빠라고 불린다. "짜빠여, 그대가 말하는 것처럼, 지금 그대가 말하는 것의 4분의 1만큼이라도 사랑스러운 태도를 보였어야 했다. 그대에게 매혹되고 탐욕에 압도된 남자에게는 그것이 참으로 대단한 것이겠지만, 나는 지금 그대와 감각적 욕망에서 벗어났으니, 그러므로 짜빠의 말에 머물지 않겠다"는 뜻이다.

ปุน, จาปา, อตฺตนิ ตสฺส อาสตฺตึ อุปฺปาเทตุกามา ‘‘กาฬงฺคินิ’’นฺติ อาห. ตตฺถ, กาฬาติ ตสฺสาลปนํ. องฺคินินฺติ องฺคลฏฺฐิสมฺปนฺนํ. อิวาติ อุปมาย นิปาโต. ตกฺการึ ปุปฺผิตํ คิริมุทฺธนีติ ปพฺพตมุทฺธนิ ฐิตํ สุปุปฺผิตทาลิมลฏฺฐึ วิย. ‘‘อุกฺกาคาริ’’นฺติ จ เกจิ ปฐนฺติ, องฺคตฺถิลฏฺฐึ วิยาติ อตฺโถ. คิริมุทฺธนีติ จ อิทํ เกนจิ อนุปหตโสภตาทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. เกจิ ‘‘กาลิงฺคินิ’’นฺติ ปาฐํ วตฺวา ตสฺส กุมฺภณฺฑลตาสทิสนฺติ อตฺถํ วทนฺติ. ผุลฺลํ ทาลิมลฏฺฐึวาติ ปุปฺผิตํ พีชปูรลตํ วิย. อนฺโตทีเปว ปาฏลินฺติ ทีปกพฺภนฺตเร ปุปฺผิตปาฏลิรุกฺขํ วิย, ทีปคฺคหณญฺเจตฺถ โสภาปาฏิหาริยทสฺสนตฺถเมว.

다시 짜빠는 그에게 자신에 대한 애착을 일으키고자 "검은 사지를 가진 여인이여(kāḷaṅginī)"라고 말했다. 거기서 '깔라(kāḷā)'는 그녀를 부르는 이름이다. '앙기니(aṅginī)'는 아름다운 몸매를 갖춘 여인이라는 뜻이다. '이와(iva)'는 비유를 나타내는 불변어이다. '산꼭대기에 꽃핀 딱까리(Takkāriṃ pupphitaṃ girimuddhanī)'는 산꼭대기에 서 있는 꽃이 만발한 다리말라(dālimala) 나무와 같다는 뜻이다. '욱까가리(ukkāgārī)'라고 읽는 이들도 있는데, 이는 앙깟티라(aṅgatthila) 나무와 같다는 뜻이다. '산꼭대기에'라는 표현은 누구에게도 훼손되지 않은 아름다움을 보여주기 위해 사용되었다. 어떤 이들은 '깔링기니(kāliṅginī)'라는 독법을 취하며 그것이 쿰반다(kumbhaṇḍa) 덩굴과 같다는 의미라고 말한다. '꽃핀 다리말라 나무처럼(phullaṃ dālimalaṭṭhiṃva)'은 꽃이 핀 비자뿌라(bījapūra) 덩굴과 같다는 뜻이다. '섬 안의 빠딸리(antodīpeva pāṭaliṃ)'는 섬 내부에 꽃이 핀 빠딸리 나무와 같다는 뜻이며, 여기서 섬이라는 표현을 쓴 것은 아름다움의 경이로움을 보여주기 위한 것이다.

หริจนฺทนลิตฺตงฺคินฺติ โลหิตจนฺทเนน อนุลิตฺตสพฺพงฺคึ. กาสิกุตฺตมธารินินฺติ อุตฺตมกาสิกวตฺถธรํ. ตํ มนฺติ ตาทิสํ มํ. รูปวตึ สนฺตินฺติ รูปสมฺปนฺนํ สมานํ. กสฺส โอหาย คจฺฉสีติ กสฺส นาม สตฺตสฺส, กสฺส วา เหตุโน, เกน การเณน, โอหาย ปหาย ปริจฺจชิตฺวา คจฺฉสิ.

'황금빛 샌들우드를 바른 몸(Haricandanalittaṅgī)'은 붉은 샌들우드(적잔향)를 온몸에 바른 여인을 뜻한다. '최고급 까시 천을 입은(Kāsikuttamadhārinī)'은 최고급 까시 옷감을 걸친 여인을 뜻한다. '그런 나를(taṃ maṃ)'은 그러한 나를, '아름다운 모습인(rūpavatiṃ santiṃ)'은 용모가 뛰어난 상태인 나를 뜻한다. "누구를 버리고 가시나요(kassa ohāya gacchasi)?"라는 말은 어떤 존재를 위해, 혹은 어떤 이유로, 무슨 까닭으로 내버려 두고 떠나가는가라는 뜻이다.

อิโต ปรมฺปิ เตสํ วจนปฏิวจนคาถาว ฐเปตฺวา ปริโยสาเน ติสฺโส คาถา. ตตฺถ สากุนฺติโกวาติ สกุณลุทฺโท วิย. อาหริเมน รูเปนาติ เกสมณฺฑนาทินา สรีรชคฺคเนน เจว วตฺถาภรณาทินา [Pg.235] จ อภิสงฺขาริเกน รูเปน วณฺเณน กิตฺติเมน จาตุริเยนาติ อตฺโถ. น มํ ตฺวํ พาธยิสฺสสีติ ปุพฺเพ วิย อิทานิ มํ ตฺวํ น พาธิตุํ สกฺขิสฺสสิ.

이 이후로도 그들의 대화 게송들이 이어지며, 마지막에 세 개의 게송이 있다. 거기서 '새 사냥꾼처럼(sākuntiko)'은 새를 잡는 사냥꾼과 같다는 뜻이다. '꾸며낸 모습으로(āharimena rūpena)'라는 것은 머리 장식 등 몸을 가꾸는 것과 옷과 장신구 등으로 꾸민 모습, 즉 인위적인 모습과 색깔, 기교를 뜻한다. "그대는 나를 방해하지 못하리라(na maṃ tvaṃ bādhayissasi)"는 이전처럼 이제 그대는 나를 방해할 수 없을 것이라는 뜻이다.

ปุตฺตผลนฺติ ปุตฺตสงฺขาตํ ผลํ ปุตฺตปสโว.

'아들이라는 열매(Puttaphala)'는 아들이라고 불리는 결과물, 즉 자식의 출산을 말한다.

สปฺปญฺญาติ ปญฺญวนฺโต, สํสาเร อาทีนววิภาวินิยา ปญฺญาย สมนฺนาคตาติ อธิปฺปาโย. เต หิ อปฺปํ วา มหนฺตํ วา ญาติปริวฏฺฏํ โภคกฺขนฺธํ วา ปหาย ปพฺพชนฺติ. เตนาห – ‘‘ปพฺพชนฺติ มหาวีรา, นาโค เฉตฺวาว พนฺธน’’นฺติ, อยพนฺธนํ วิย หตฺถินาโค คิหิพนฺธนํ ฉินฺทิตฺวา มหาวีริยาว ปพฺพชนฺติ, น นิหีนวีริยาติ อตฺโถ.

'지혜로운 자들(Sappaññā)'은 지혜가 있는 자들, 즉 윤회의 재난을 통찰하는 지혜를 갖춘 자들이라는 뜻이다. 그들은 적거나 많은 친족의 무리나 재물의 더미를 버리고 출가한다. 그래서 "위대한 영웅들은 출가한다, 코끼리가 결박을 끊는 것처럼"이라고 말한 것이다. 이는 코끼리가 쇠사슬을 끊듯이 재가(在家)의 결박을 끊고 위대한 정진으로 출가하는 것이지, 열등한 정진으로 하는 것이 아니라는 뜻이다.

ทณฺเฑนาติ เยน เกนจิ ทณฺเฑน. ฉุริกายาติ ขุเรน. ภูมิยํ วา นิสุมฺภิสฺสนฺติ ปถวิยํ ปาเตตฺวา โปถนวิชฺฌนาทินา วิพาธิสฺสามิ. ปุตฺตโสกา น คจฺฉสีติ ปุตฺตโสกนิมิตฺตํ น คจฺฉิสฺสสิ.

'몽둥이로(Daṇḍena)'는 어떤 몽둥이로든, '칼로(Churikāya)'는 칼날로라는 뜻이다. '땅에 내동댕이치리라(Bhūmiyaṃ vā nisumbhissanti)'는 땅에 넘어뜨려 두들겨 패거나 찔러서 괴롭히겠다는 뜻이다. "아들에 대한 슬픔 때문에 가지 못하리라(Puttasokā na gacchasi)"는 아들에 대한 슬픔을 원인으로 해서 떠나지 못할 것이라는 뜻이다.

ปทาหิสีติ ทสฺสสิ. ปุตฺตกตฺเตติ ปุตฺตการณา. ชมฺมีติ ตสฺสา อาลปนํ, ลามเกติ อตฺโถ.

'줄 것이다(Padāhisi)'는 줄 것이라는 뜻이다. '아들 때문에(Puttakatte)'는 아들을 이유로라는 뜻이다. '천박한 여인이여(Jammi)'는 그녀를 부르는 말로, 비천한 자라는 뜻이다.

อิทานิ ตสฺส คมนํ อนุชานิตฺวา คมนฏฺฐานํ ชานิตุํ ‘‘หนฺท โข’’ติ คาถมาห.

이제 그의 떠남을 허용하면서 가는 곳을 알기 위해 "자, 이제(handa kho)"라는 게송을 읊었다.

อิตโร ปุพฺเพ อหํ อนิยฺยานิกํ สาสนํ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสึ, อิทานิ ปน นิยฺยานิเก อนนฺตชินสฺส สาสเน ฐาตุกาโม, ตสฺมา ตสฺส สนฺติกํ คมิสฺสามีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อหุมฺหา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ คณิโนติ คณธรา. อสฺสมณาติ น สมิตปาปา. สมณมานิโนติ สมิตปาปาติ เอวํ สญฺญิโน. วิจริมฺหาติ ปูรณาทีสุ อตฺตานํ ปกฺขิปิตฺวา วทติ.

다른 쪽(우빠까)은 "이전에 나는 해탈로 이끌지 못하는 가르침을 받들고 머물렀으나, 이제는 해탈로 이끄시는 무한한 승리자(부처님)의 가르침에 머물고자 한다. 그러므로 그분의 곁으로 가겠다"는 것을 보여주기 위해 "우리는 ...였다(ahumhā)" 등의 말을 했다. 거기서 '가니(gaṇino)'는 무리의 스승들이다. '사문이 아닌 자들(assamaṇā)'은 악을 가라앉히지 못한 자들이다. '사문이라고 자처하는 자들(samaṇamānino)'은 "우리는 악을 가라앉힌 자들이다"라고 생각하는 자들이다. '우리는 유행했다(vicarimha)'는 푸라나(Pūraṇa) 등의 무리에 자신을 포함시켜 말하는 것이다.

เนรญฺชรํ ปตีติ เนรญฺชราย นทิยา สมีเป ตสฺสา ตีเร. พุทฺโธติ อภิสมฺโพธึ ปตฺโต, อภิสมฺโพธึ ปตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต สพฺพกาลํ ภควา ตตฺเถว วสีติ อธิปฺปาเยน วทติ.

'네란자라 강으로(Nerañjaraṃ pati)'는 네란자라 강 근처, 그 강가로라는 뜻이다. '부처님(Buddho)'은 무상정등각을 성취하신 분이다. 정등각을 성취하고 법을 설하시며 세존께서 항상 그곳에 머무신다는 의미로 말하는 것이다.

วนฺทนํ ทานิ เม วชฺชาสีติ มม วนฺทนํ วเทยฺยาสิ, มม วจเนน โลกนาถํ อนุตฺตรํ วเทยฺยาสีติ อตฺโถ. ปทกฺขิณญฺจ กตฺวาน, อาทิเสยฺยาสิ ทกฺขิณนฺติ พุทฺธํ ภควนฺตํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวาปิ จตูสุ ฐาเนสุ [Pg.236] วนฺทิตฺวา, ตโต ปุญฺญโต มยฺหํ ปตฺติทานํ เทนฺโต ปทกฺขิณํ อาทิเสยฺยาสิ พุทฺธคุณานํ สุตปุพฺพตฺตา เหตุสมฺปนฺนตาย จ เอวํ วทติ.

이제 나에게 인사를 전하라는 것은 나의 인사를 전해 달라는 뜻이며, 나의 말로 위없는 세상의 보호자(세존)께 인사를 전해 달라는 의미이다. '오른쪽으로 돌고 보시의 공덕을 회향하라'는 것은 부처님 세존께 세 번 오른쪽으로 돌고 네 곳에서 예배한 후, 그 공덕으로부터 나에게 공덕의 나눔을 주면서 보시의 공덕을 회향하라는 것이다. 부처님의 덕을 이전에 들었기 때문에 그 원인이 구족되어 이와 같이 말한 것이다.

เอตํ โข ลพฺภมมฺเหหีติ เอตํ ปทกฺขิณกรณํ ปุญฺญํ อมฺเหหิ ตว ทาตุํ สกฺกา, น นิวตฺตนํ, ปุพฺเพ วิย กามูปโภโค จ น สกฺกาติ อธิปฺปาโย. เต วชฺชนฺติ ตว วนฺทนํ วชฺชํ วกฺขามิ.

'이것은 우리가 얻을 수 있는 것이다'라는 것은 이 오른쪽으로 도는 공덕은 우리가 그대에게 줄 수 있지만, (수행에서) 물러나는 것이나 이전처럼 감각적 즐거움을 누리는 것은 줄 수 없다는 뜻이다. '그들이 말하리라(Te vajjanti)'는 것은 그대의 인사를 전하겠다는 것이다.

โสติ กาโฬ, อทฺทสาสีติ อทฺทกฺขิ.

'소(So)'는 시간이고, '보았다(addasāsi)'는 '보았다(addakkhi)'는 뜻이다.

สตฺถุเทสนายํ สจฺจกถาย ปธานตฺตา ตพฺพินิมุตฺตาย อภาวโต ‘‘ทุกฺข’’นฺติอาทิ วุตฺตํ, เสสํ วุตฺตนยเมว.

스승의 설법에서 진리에 대한 이야기가 주가 되므로, 거기서 벗어나지 않는 '괴로움' 등이 설해졌으며, 나머지는 이미 설명된 방식과 같다.

จาปาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

차파 테리 게송 주해(Cāpātherīgāthāvaṇṇanā)가 끝났다.

๔. สุนฺทรีเถรีคาถาวณฺณนา

4. 순다리 테리 게송 주해(Sundarītherīgāthāvaṇṇanā)

เปตานิ โภติ ปุตฺตานีติอาทิกา สุนฺทริยา เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺตี อิโต เอกตึสกปฺเป เวสฺสภุสฺส ภควโต กาเล กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺวา เอกทิวสํ สตฺถารํ ปิณฺฑาย จรนฺตํ ทิสฺวา ปสนฺนมานสา ภิกฺขํ ทตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิ. สตฺถา ตสฺสา จิตฺตปฺปสาทํ ญตฺวา อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ. สา เตน ปุญฺญกมฺเมน ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา ตโต จุตา อปราปรํ สุคตีสุเยว สํสรนฺตี ปริปกฺกญาณา หุตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท พาราณสิยํ สุชาตสฺส นาม พฺราหฺมณสฺส ธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ตสฺสา รูปสมฺปตฺติยา สุนฺทรีติ นามํ อโหสิ. วยปฺปตฺตกาเล จสฺสา กนิฏฺฐภาตา กาลมกาสิ. อถสฺสา ปิตา ปุตฺตโสเกน อภิภูโต ตตฺถ ตตฺถ วิจรนฺโต วาสิฏฺฐิตฺเถริยา สมาคนฺตฺวา ตํ โสกวิโนทนการณํ ปุจฺฉนฺโต ‘‘เปตานิ โภติ ปุตฺตานี’’ติอาทิกา ทฺเว คาถา อภาสิ. เถรี ตํ โสกาภิภูตํ ญตฺวา โสกํ วิโนเทตุกามา ‘‘พหูนิ ปุตฺตสตานี’’ติอาทิกา ทฺเว คาถา วตฺวา อตฺตโน อโสกภาวํ กเถสิ. ตํ [Pg.237] สุตฺวา พฺราหฺมโณ ‘‘กถํ ตฺวํ, อยฺเย, เอวํ อโสกา ชาตา’’ติ อาห. ตสฺส เถรี รตนตฺตยคุณํ กเถสิ.

'부인, 죽은 아들들 때문에' 등으로 시작되는 것은 순다리 테리의 게송이다. 그녀 또한 이전 부처님들 처소에서 공덕을 쌓고 여기저기 태어나며 해탈의 의지처가 되는 선업을 쌓았다. 지금으로부터 31겁 전 위사부(Vessabhū) 부처님 당시에 어느 가문에서 태어나 지혜를 갖추게 되었고, 어느 날 스승께서 탁발하시는 것을 보고 기쁜 마음으로 한 국자의 음식을 보시하고 오체투지로 예배했다. 스승께서는 그녀의 마음이 청정함을 아시고 축원(anumodana)을 하신 뒤 떠나셨다. 그녀는 그 복업으로 도리천에 태어나 그곳에서 수명이 다할 때까지 머물며 천상의 행복을 누렸고, 거기서 죽어 여러 선처만을 유전하다가 지혜가 성숙하여, 이번 부처님 시대에 바라나시에서 수자타(Sujāta)라는 이름의 브라만 딸로 태어났다. 그녀의 용모가 뛰어나 순다리(Sundarī)라는 이름을 가졌다. 그녀가 성장했을 때 그녀의 남동생이 죽었다. 그러자 그녀의 아버지는 아들을 잃은 슬픔에 압도되어 여기저기 방황하다가 와시티(Vāsiṭṭhī) 테리를 만나 슬픔을 제거하는 법을 묻고자 '부인, 죽은 아들들 때문에' 등의 두 게송을 읊었다. 테리는 그가 슬픔에 압도된 것을 알고 슬픔을 제거해주고자 '수백 명의 많은 아들들' 등의 두 게송을 읊으며 자신이 슬픔이 없음을 말했다. 그 말을 듣고 브라만은 '존자여, 어떻게 당신은 이처럼 슬픔이 없게 되었습니까?'라고 물었다. 테리는 그에게 삼보의 덕을 설해주었다.

อถ พฺราหฺมโณ ‘‘กุหึ สตฺถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิทานิ มิถิลายํ วิหรตี’’ติ ตํ สุตฺวา ตาวเทว รถํ โยเชตฺวา รเถน มิถิลํ คนฺตฺวา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา สมฺโมทนียํ กถํ กตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. ตสฺส สตฺถา ธมฺมํ เทเสสิ. โส ธมฺมํ สุตฺวา ปฏิลทฺธสทฺโธ ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา ฆเฏนฺโต วายมนฺโต ตติเย ทิวเส อรหตฺตํ ปาปุณิ. อถ สารถิ รถํ อาทาย พาราณสึ คนฺตฺวา พฺราหฺมณิยา ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสิ. สุนฺทรี อตฺตโน ปิตุ ปพฺพชิตภาวํ สุตฺวา, ‘‘อมฺม, อหมฺปิ ปพฺพชิสฺสามี’’ติ มาตรํ อาปุจฺฉิ. มาตา ‘‘ยํ อิมสฺมึ เคเห โภคชาตํ, สพฺพํ ตํ ตุยฺหํ สนฺตกํ, ตฺวํ อิมสฺส กุลสฺส ทายาทิกา ปฏิปชฺช, อิมํ สพฺพโภคํ ปริภุญฺช, มา ปพฺพชี’’ติ อาห. สา ‘‘น มยฺหํ โภเคหิ อตฺโถ, ปพฺพชิสฺสาเมวาหํ, อมฺมา’’ติ มาตรํ อนุชานาเปตฺวา มหตึ สมฺปตฺตึ เขฬปิณฺฑํ วิย ฉฑฺเฑตฺวา ปพฺพชิ. ปพฺพชิตฺวา จ สิกฺขมานาเยว หุตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา ฆเฏนฺตี วายมนฺตี เหตุสมฺปนฺนตาย ญาณสฺส ปริปากํ คตตฺตา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน –

그러자 브라만은 '스승님은 어디 계십니까?'라고 물었고, '지금 미틸라(Mithilā)에 계십니다'라는 말을 듣고 즉시 수레를 준비하여 수레를 타고 미틸라로 가서 스승님께 다가가 예배하고 즐거운 대화를 나눈 뒤 한곁에 앉았다. 스승께서 그에게 법을 설하셨다. 그는 법을 듣고 신심을 얻어 출가하여 위빳사나를 시작하고 정진하여 3일째 되는 날에 아라한과를 얻었다. 그러자 마부는 수레를 가지고 바라나시로 가서 브라만 부인에게 그 소식을 전했다. 순다리는 자기 아버지의 출가 소식을 듣고, '어머니, 저도 출가하겠습니다'라고 어머니께 허락을 구했다. 어머니는 '이 집에 있는 모든 재산은 다 네 것이니, 너는 이 가문의 상속자가 되어 이 모든 재산을 누리고 살며 출가하지 마라'고 말했다. 그녀는 '저는 재산에 관심이 없습니다. 어머니, 저는 반드시 출가하겠습니다'라고 하며 어머니의 허락을 받고, 큰 재산을 침 뱉는 것처럼 버리고 출가했다. 출가하여 수행녀(sikkhamānā)가 되어 위빳사나를 닦으며 정진하여, 원인이 구족되었기에 지혜가 성숙하여 사무애해(paṭisambhidā)와 함께 아라한과를 얻었다. 그것이 아빠다나(Apadāna)에 설해져 있다.

‘‘ปิณฺฑปาตํ จรนฺตสฺส, เวสฺสภุสฺส มเหสิโน;

กฏจฺฉุภิกฺขมุคฺคยฺห, พุทฺธเสฏฺฐสฺสทาสหํ.

'탁발을 하시는 대선인 위사부 부처님께, 한 국자의 음식을 들어 가장 뛰어난 부처님께 제가 드렸습니다.

‘‘ปฏิคฺคเหตฺวา สมฺพุทฺโธ, เวสฺสภู โลกนายโก;

วีถิยา สณฺฐิโต สตฺถา, อกา เม อนุโมทนํ.

세상의 인도자이신 정등각자 위사부 부처님께서 그것을 받으시고, 길가에 서서 스승께서는 저에게 축원을 해주셨습니다.

‘‘กฏจฺฉุภิกฺขํ ทตฺวาน, ตาวตึสํ คมิสฺสสิ;

ฉตฺตึสเทวราชูนํ, มเหสิตฺตํ กริสฺสสิ.

한 국자의 음식을 보시했으니, 그대는 도리천에 갈 것이며, 서른여섯 명의 천왕들의 왕비가 될 것이다.

‘‘ปญฺญาสํ จกฺกวตฺตีนํ, มเหสิตฺตํ กริสฺสสิ;

มนสา ปตฺถิตํ สพฺพํ, ปฏิลจฺฉสิ สพฺพทา.

쉰 명의 전륜성왕의 왕비가 될 것이며, 마음으로 바라는 모든 것을 언제나 얻게 될 것이다.

‘‘สมฺปตฺตึ อนุโภตฺวาน, ปพฺพชิสฺสสิ กิญฺจนา;

สพฺพาสเว ปริญฺญาย, นิพฺพายิสฺสสินาสวา.

행복을 누리다가 장애를 버리고 출가할 것이며, 모든 번뇌를 철저히 알아 번뇌 없이 열반에 들 것이다.'

‘‘อิทํ [Pg.238] วตฺวาน สมฺพุทฺโธ, เวสฺสภู โลกนายโก;

นภํ อพฺภุคฺคมี วีโร, หํสราชาว อมฺพเร.

세상의 인도자이신 정등각자 위사부 영웅께서는 이 말씀을 하시고, 허공의 황새 왕처럼 하늘로 솟아오르셨습니다.

‘‘สุทินฺนํ เม ทานวรํ, สุยิฏฺฐา ยาคสมฺปทา;

กฏจฺฉุภิกฺขํ ทตฺวาน, ปตฺตาหํ อจลํ ปทํ.

나의 훌륭한 보시는 잘 드려졌고, 공양의 성취는 잘 이루어졌습니다. 한 국자의 음식을 보시하고 나는 흔들림 없는 경지에 도달했습니다.

‘‘เอกตึเส อิโต กปฺเป, ยํ ทานมททึ ตทา;

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ, ภิกฺขาทานสฺสิทํ ผลํ.

지금으로부터 31겁 전에 그때 드린 보시로 인해, 나는 악처를 알지 못합니다. 이것이 음식을 보시한 결과입니다.

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

나의 번뇌는 불태워졌고... 부처님의 가르침은 성취되었다.

อรหตฺตํ ปน ปตฺวา ผลสุเขน นิพฺพานสุเขน จ วิหรนฺตี อปรภาเค ‘‘สตฺถุ ปุรโต สีหนาทํ นทิสฺสามี’’ติ อุปชฺฌายํ อาปุจฺฉิตฺวา พาราณสิโต นิกฺขมิตฺวา สมฺพหุลาหิ ภิกฺขุนีหิ สทฺธึ อนุกฺกเมน สาวตฺถึ คนฺตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ อุปสงฺกมิตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ ฐิตา สตฺถารา กตปฏิสนฺถารา สตฺถุ โอรสธีตุภาวาทิวิภาวเนน อญฺญํ พฺยากาสิ. อถสฺสา มาตรํ อาทึ กตฺวา สพฺโพ ญาติคโณ ปริชโน จ ปพฺพชิ. สา อปรภาเค อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปิตรา วุตฺตคาถํ อาทึ กตฺวา อุทานวเสน –

그녀는 아라한과를 얻어 과의 즐거움과 열반의 즐거움으로 머물다가, 나중에 '스승 앞에서 사자후를 토하리라'고 생각하고 은사께 허락을 받아 바라나시를 떠나 여러 비구니들과 함께 차례로 사밧티로 가서 스승님 처소에 이르러 스승님께 예배하고 한곁에 섰다. 스승님께서 환영의 인사를 건네시자 스승님의 친딸임을 밝히는 등으로 아라한의 지혜를 드러냈다. 그러자 그녀의 어머니를 비롯한 모든 친척들과 권속들이 출가했다. 그녀는 나중에 자신의 수행을 반조하며 아버지가 읊은 게송을 시작으로 찬탄(udāna)의 형식으로 읊었다.

๓๑๓.

313.

‘‘เปตานิ โภติ ปุตฺตานิ, ขาทมานา ตุวํ ปุเร;

ตุวํ ทิวา จ รตฺโต จ, อตีว ปริตปฺปสิ.

부인, 그대는 이전에 죽은 아들들을 생각하며 슬픔에 먹혀가며, 낮이나 밤이나 지나치게 괴로워했습니다.

๓๑๔.

314.

‘‘สาชฺช สพฺพานิ ขาทิตฺวา, สตปุตฺตานิ พฺราหฺมณี;

วาเสฏฺฐิ เกน วณฺเณน, น พาฬฺหํ ปริตปฺปสิ.

브라만 부인 와세티여, 그런데 오늘 그대는 수백 명의 아들들을 다 잃었음에도 불구하고, 어떤 까닭으로 그리 심하게 괴로워하지 않습니까?

๓๑๕.

315.

‘‘พหูนิ ปุตฺตสตานิ, ญาติสงฺฆสตานิ จ;

ขาทิตานิ อตีตํเส, มม ตุญฺหญฺจ พฺราหฺมณ.

브라만여, 지나온 과거에 수백 명의 많은 아들들과 수백 명의 친척 무리들이 나에게도 그대에게도 죽음에 먹혀 사라졌습니다.

๓๑๖.

316.

‘‘สาหํ นิสฺสรณํ ญตฺวา, ชาติยา มรณสฺส จ;

น โสจามิ น โรทามิ, น จาปิ ปริตปฺปยึ.

나는 태어남과 죽음에서 벗어나는 길을 알았기에, 슬퍼하지도 않고 울지도 않으며, 또한 괴로워하지도 않습니다.

๓๑๗.

317.

‘‘อพฺภุตํ วต วาเสฏฺฐิ, วาจํ ภาสสิ เอทิสึ;

กสฺส ตฺวํ ธมฺมมญฺญาย, คิรํ ภาสสิ เอทิสึ.

“경이롭구나, 와셋티여. 그대는 참으로 그러한 말을 하는구나. 누구의 가르침을 깨달아 그대는 그러한 말을 하는가?”

๓๑๘.

318.

‘‘เอส พฺราหฺมณ สมฺพุทฺโธ, นครํ มิถิลํ ปติ;

สพฺพทุกฺขปฺปหานาย, ธมฺมํ เทเสสิ ปาณินํ.

“브라만여, 저 정등각자께서는 미틸라 성에 머무시며, 모든 괴로움을 버리게 하기 위해 살아있는 존재들에게 법을 설하십니다.”

๓๑๙.

319.

‘‘ตสฺส [Pg.239] พฺรหฺเม อรหโต, ธมฺมํ สุตฺวา นิรูปธึ;

ตตฺถ วิญฺญาตสทฺธมฺมา, ปุตฺตโสกํ พฺยปานุทึ.

“브라만여, 집착이 없으신 저 아라한의 법을 듣고, 그곳에서 참된 법을 깨달아 아들에 대한 슬픔을 떨쳐버렸습니다.”

๓๒๐.

320.

‘‘โส อหมฺปิ คมิสฺสามิ, นครํ มิถิลํ ปติ;

อปฺเปว มํ โส ภควา, สพฺพทุกฺขา ปโมจเย.

“나 또한 미틸라 성으로 가겠습니다. 아마도 그 세존께서 나를 모든 괴로움에서 벗어나게 해주실 것입니다.”

๓๒๑.

321.

‘‘อทฺทส พฺราหฺมโณ พุทฺธํ, วิปฺปมุตฺตํ นิรูปธึ;

สฺวสฺส ธมฺมมเทเสสิ, มุนิ ทุกฺขสฺส ปารคู.

브라만은 모든 속박에서 벗어나고 집착이 없으신 부처님을 뵈었습니다. 괴로움의 끝에 도달하신 성자께서는 그에게 법을 설하셨습니다.

๓๒๒.

322.

‘‘ทุกฺขํ ทุกฺขสมุปฺปาทํ, ทุกฺขสฺส จ อติกฺกมํ;

อริยํ จฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ, ทุกฺขูปสมคามินํ.

괴로움과 괴로움의 발생, 괴로움의 초월, 그리고 괴로움의 가라앉힘으로 인도하는 고귀한 여덟 가지 성스러운 길을 설하셨습니다.

๓๒๓.

323.

‘‘ตตฺถ วิญฺญาตสทฺธมฺโม, ปพฺพชฺชํ สมโรจยิ;

สุชาโต ตีหิ รตฺตีหิ, ติสฺโส วิชฺชา อผสฺสยิ.

그곳에서 참된 법을 깨달은 그는 출가를 원했습니다. 수자타는 사흘 밤 만에 세 가지 밝은 지혜(삼명)를 얻었습니다.

๓๒๔.

324.

‘‘เอหิ สารถิ คจฺฉาหิ, รถํ นิยฺยาทยาหิมํ;

อาโรคฺยํ พฺราหฺมณึ วชฺช, ปพฺพชิ ทานิ พฺราหฺมโณ;

สุชาโต ตีหิ รตฺตีหิ, ติสฺโส วิชฺชา อผสฺสยิ.

“오너라 마부여, 가서 이 수레를 돌려주어라. 브라만 여인에게 안부를 전하며 말하여라. ‘이제 브라만께서는 출가하셨다. 수자타는 사흘 밤 만에 세 가지 밝은 지혜를 얻으셨다’라고.”

๓๒๕.

325.

‘‘ตโต จ รถมาทาย, สหสฺสญฺจาปิ สารถิ;

อาโรคฺยํ พฺราหฺมณึโวจ, ‘ปพฺพชิ ทานิ พฺราหฺมโณ;

สุชาโต ตีหิ รตฺตีหิ, ติสฺโส วิชฺชา อผสฺสยิ.

그리하여 마부는 수레와 천 금을 가지고 가서 브라만 여인에게 안부를 전하며 말했습니다. “이제 브라만께서는 출가하셨습니다. 수자타는 사흘 밤 만에 세 가지 밝은 지혜를 얻으셨습니다.”

๓๒๖.

326.

‘‘เอตญฺจาหํ อสฺสรถํ, สหสฺสญฺจาปิ สารถิ;

เตวิชฺชํ พฺราหฺมณํ สุตฺวา, ปุณฺณปตฺตํ ททามิ เต.

“마부여, 세 가지 지혜를 갖춘 브라만에 대해 듣고, 나는 이 말 수레와 천 금을 감사의 선물로 그대에게 주노라.”

๓๒๗.

327.

‘‘ตุยฺเหว โหตฺวสฺสรโถ, สหสฺสญฺจาปิ พฺราหฺมณิ;

อหมฺปิ ปพฺพชิสฺสามิ, วรปญฺญสฺส สนฺติเก.

“브라만 여인이여, 말 수레와 천 금은 그대의 것이 되게 하소서. 저 또한 수승한 지혜를 지닌 분의 곁에서 출가하겠습니다.”

๓๒๘.

328.

‘‘หตฺถี ควสฺสํ มณิกุณฺฑลญฺจ, ผีตญฺจิมํ คหวิภวํ ปหาย;

ปิตา ปพฺพชิโต ตุยฺหํ, ภุญฺช โภคานิ สุนฺทรี;

ตุวํ ทายาทิกา กุเล.

“코끼리와 소와 말, 보석 귀걸이와 이 풍요로운 집안의 재산을 버리고 너의 아버지는 출가하셨다. 순다리여, 너는 이 즐거움을 누려라. 너는 이 가문의 상속녀이다.”

๓๒๙.

329.

‘‘หตฺถี [Pg.240] ควสฺสํ มณิกุณฺฑลญฺจ, รมฺมํ จิมํ คหวิภวํ ปหาย;

ปิตา ปพฺพชิโต มยฺหํ, ปุตฺตโสเกน อฏฺฏิโต;

อหมฺปิ ปพฺพชิสฺสามิ, ภาตุโสเกน อฏฺฏิตา.

“코끼리와 소와 말, 보석 귀걸이와 이 즐거운 집안의 재산을 버리고, 아들을 잃은 슬픔에 괴로워하던 저의 아버지는 출가하셨습니다. 저 또한 오라비를 잃은 슬픔에 괴로워하며 출가하겠습니다.”

๓๓๐.

330.

‘‘โส เต อิชฺฌตุ สงฺกปฺโป, ยํ ตฺวํ ปตฺเถสิ สุนฺทรี;

อุตฺติฏฺฐปิณฺโฑ อุญฺโฉ จ, ปํสุกูลญฺจ จีวรํ;

เอตานิ อภิสมฺโภนฺตี, ปรโลเก อนาสวา.

“순다리여, 네가 바라는 그 서원이 이루어지기를. 걸식하여 얻은 음식과 넝마로 만든 가사, 이것들로 만족하며 다음 세상에서 번뇌 없는 자가 되어라.”

๓๓๑.

331.

‘‘สิกฺขมานาย เม อยฺเย, ทิพฺพจกฺขุ วิโสธิตํ;

ปุพฺเพนิวาสํ ชานามิ, ยตฺถ เม วุสิตํ ปุเร.

“스승님이시여, 수행 중인 저의 천안(天眼)은 청정해졌습니다. 저는 제가 예전에 살았던 과거의 삶들을 압니다.”

๓๓๒.

332.

‘‘ตุวํ นิสฺสาย กลฺยาณิ, เถริ สงฺฆสฺส โสภเน;

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

“훌륭하고 승가를 빛내는 장로 비구니이신 당신을 의지하여, 세 가지 지혜를 얻었고 부처님의 가르침을 완수했습니다.”

๓๓๓.

333.

‘‘อนุชานาหิ เม อยฺเย, อิจฺเฉ สาวตฺถิ คนฺตเว;

สีหนาทํ นทิสฺสามิ, พุทฺธเสฏฺฐสฺส สนฺติเก.

“스승님이시여, 저를 허락해 주소서. 사밧티로 가기를 원합니다. 가장 뛰어나신 부처님 앞에서 사자후를 토하겠습니다.”

๓๓๔.

334.

‘‘ปสฺส สุนฺทริ สตฺถารํ, เหมวณฺณํ หริตฺตจํ;

อทนฺตานํ ทเมตารํ, สมฺพุทฺธมกุโตภยํ.

“순다리여, 황금빛 피부를 지니신 스승님을 보아라. 길들여지지 않은 자들을 길들이시는 분, 어디에도 두려움이 없으신 정등각자를 보아라.”

๓๓๕.

335.

‘‘ปสฺส สุนฺทริมายนฺตึ, วิปฺปมุตฺตํ นิรูปธึ;

วีตราคํ วิสํยุตฺตํ, กตกิจฺจมนาสวํ.

“모든 속박에서 벗어나 집착이 없고, 탐욕을 떠나 속박에서 풀려났으며, 할 일을 다 마치고 번뇌가 없는 상태로 다가오는 순다리를 보아라.”

๓๓๖.

336.

‘‘พาราณสิโต นิกฺขมฺม, ตว สนฺติกมาคตา;

สาวิกา เต มหาวีร, ปาเท วนฺทติ สุนฺทรี.

“바라나시에서 나와 당신의 곁으로 왔습니다. 위대한 영웅이시여, 당신의 제자 순다리가 당신의 발에 예배드립니다.”

๓๓๗.

337.

‘‘ตุวํ พุทฺโธ ตุวํ สตฺถา, ตุยฺหํ ธีตามฺหิ พฺราหฺมณ;

โอรสา มุขโต ชาตา, กตกิจฺจา อนาสวา.

“당신은 부처님이시요 스승님이십니다. 브라만이시여, 저는 당신의 딸입니다. 당신의 입을 통해 태어난 친딸로서, 할 일을 다 마치고 번뇌가 없습니다.”

๓๓๘.

338.

‘‘ตสฺสา เต สฺวาคตํ ภทฺเท, ตโต เต อทุราคตํ;

เอวญฺหิ ทนฺตา อายนฺติ, สตฺถุ ปาทานิ วนฺทิกา;

วีตราคา วิสํยุตฺตา, กตกิจฺจา อนาสวา’’ติ. –

“현숙한 여인이여, 너의 걸음은 헛되지 않았구나. 이처럼 잘 길들여진 제자들은 탐욕을 떠나 속박에서 벗어나고 할 일을 다 마쳐 번뇌가 없는 자가 되어 스승의 발에 예배하러 오느니라.”

อิมา คาถา ปจฺจุทาหาสิ.

이 게송들을 읊었다.

ตตฺถ [Pg.241] เปตานีติ มตานิ. โภตีติ ตํ อาลปติ. ปุตฺตานีติ ลิงฺควิปลฺลาเสน วุตฺตํ, เปเต ปุตฺเตติ อตฺโถ. เอโก เอว จ ตสฺสา ปุตฺโต มโต, พฺราหฺมโณ ปน ‘‘จิรกาลํ อยํ โสเกน อฏฺฏา หุตฺวา วิจริ, พหู มญฺเญ อิมิสฺสา ปุตฺตา มตา’’ติ เอวํสญฺญี หุตฺวา พหุวจเนนาห. ตถา จ ‘‘สาชฺช สพฺพานิ ขาทิตฺวา สตปุตฺตานี’’ติ. ขาทมานาติ โลกโวหารวเสน ขุํสนวจนเมตํ. โลเก หิ ยสฺสา อิตฺถิยา ชาตชาตา ปุตฺตา มรนฺติ, ตํ ครหนฺตา ‘‘ปุตฺตขาทินี’’ติอาทึ วทนฺติ. อตีวาติ อติวิย ภุสํ. ปริตปฺปสีติ สนฺตปฺปสิ, ปุเรติ โยชนา. อยญฺเหตฺถ สงฺเขปตฺโถ – โภติ วาเสฏฺฐิ, ปุพฺเพ ตฺวํ มตปุตฺตา หุตฺวา โสจนฺตี ปริเทวนฺตี อติวิย โสกาย สมปฺปิตา คามนิคมราชธานิโย อาหิณฺฑสิ.

거기서 ‘죽은 자들(petāni)’이란 죽은 사람들을 의미한다. ‘그대(bhoti)’는 그녀를 부르는 말이다. ‘아들들(puttānī)’은 문법적 성의 바뀜으로 설해진 것이며 죽은 아들들이라는 뜻이다. 그녀의 아들은 단 한 명만 죽었으나, 브라만은 ‘이 여인은 오랫동안 슬픔에 잠겨 배회했으니, 아마도 많은 아들이 죽었을 것이다’라고 생각하여 복수형으로 말한 것이다. 그리하여 ‘그녀는 오늘 백 명의 아들을 모두 먹어 치웠다’라고 한 것이다. ‘먹는다(khādamānā)’는 세상의 관습적인 비난의 표현이다. 세상에서 자식을 낳을 때마다 죽는 여인에게 비난하며 ‘자식 잡아먹는 년’ 등으로 부르기 때문이다. ‘심히(atīva)’는 매우 격렬하게라는 뜻이다. ‘고뇌한다(paritappasi)’는 괴로워한다는 뜻이며, ‘예전에(pure)’와 연결된다. 여기서 간략한 의미는 이렇다. “와셋티여, 예전에 그대는 죽은 아들들 때문에 슬퍼하고 통곡하며, 극심한 슬픔에 사로잡혀 마을과 성읍과 도성들을 배회하였다.”

สาชฺชาติ สา อชฺช, สา ตฺวํ เอตรหีติ อตฺโถ. ‘‘สชฺชา’’ติ วา ปาโฐ. เกน วณฺเณนาติ เกน การเณน.

‘그녀는 오늘(sājja)’은 ‘그녀가 오늘’, 즉 ‘그대인 그녀가 지금’이라는 뜻이다. 또는 ‘sajjā’라고도 읽는다. ‘어떤 모습으로(kena vaṇṇena)’는 ‘어떤 이유로’라는 뜻이다.

ขาทิตานีติ เถรีปิ พฺราหฺมเณน วุตฺตปริยาเยเนว วทติ. ขาทิตานิ วา พฺยคฺฆทีปิพิฬาราทิชาติโย สนฺธาเยวมาห. อตีตํเสติ อตีตโกฏฺฐาเส, อติกฺกนฺตภเวสูติ อตฺโถ. มม ตุยฺหญฺจาติ มยา จ ตยา จ.

‘먹었다(khāditāni)’는 비구니도 브라만이 말한 것과 같은 방식으로 말한 것이다. 혹은 호랑이, 표범, 고양이 등이 먹는 것을 염두에 두고 이렇게 말한 것이다. ‘과거의 시기에(atītaṃse)’는 과거의 영역에서, 즉 지나간 생들에서라는 뜻이다. ‘나와 그대의(mama tuyhañca)’는 ‘나에 의해서와 그대에 의해서’라는 뜻이다.

นิสฺสรณํ ญตฺวา ชาติยา มรณสฺส จาติ ชาติชรามรณานํ นิสฺสรณภูตํ นิพฺพานํ มคฺคญาเณน ปฏิวิชฺฌิตฺวา. น จาปิ ปริตปฺปยินฺติ น จาปิ อุปายาสาสึ, อหํ อุปายาสํ น อาปชฺชินฺติ อตฺโถ.

‘태어남과 죽음으로부터의 벗어남을 알고(nissaraṇaṃ ñatvā jātiyā maraṇassa ca)’란 태어남과 늙음과 죽음의 벗어남이 되는 열반을 도의 지혜로 꿰뚫어 알았다는 것이다. ‘고뇌하지도 않았다(na cāpi paritappayi)’는 괴로워하지 않았다는 것이며, ‘나는 고뇌에 빠지지 않았다’는 뜻이다.

อพฺภุตํ วตาติ อจฺฉริยํ วต. ตญฺหิ อพฺภุตํ ปุพฺเพ อภูตํ อพฺภุตนฺติ วุจฺจติ. เอทิสินฺติ เอวรูปึ, ‘‘น โสจามิ น โรทามิ, น จาปิ ปริตปฺปยิ’’นฺติ เอวํ โสจนาทีนํ อภาวทีปนึ วาจํ. กสฺส ตฺวํ ธมฺมมญฺญายาติ เกวลํ ยถา เอทิโส ธมฺโม ลทฺธุํ น สกฺกา, ตสฺมา กสฺส นาม สตฺถุโน ธมฺมมญฺญาย คิรํ ภาสสิ เอทิสนฺติ สตฺถารํ สาสนญฺจ ปุจฺฉติ.

‘참으로 경이롭구나(abbhutaṃ vata)’는 참으로 놀랍다는 뜻이다. 예전에 없었던 것을 ‘경이로운 것(abbhuta)’이라 부르기 때문이다. ‘그러한(edisiṃ)’은 이와 같은, 즉 “나는 슬퍼하지도 울지도 않으며 고뇌하지도 않는다”라고 슬픔 등이 없음을 나타내는 말을 뜻한다. ‘누구의 법을 알아서(kassa tvaṃ dhammamaññāya)’는 단지 이러한 법은 얻기 불가능하므로, “도대체 어느 스승의 가르침을 알아서 그러한 말을 하는가”라고 스승과 가르침에 대해 묻는 것이다.

นิรูปธินฺติ นิทฺทุกฺขํ. วิญฺญาตสทฺธมฺมาติ ปฏิวิทฺธอริยสจฺจธมฺมา. พฺยปานุทินฺติ นีหรึ ปชหึ.

‘집착 없는(nirūpadhiṃ)’은 괴로움이 없다는 뜻이다. ‘참된 법을 깨달아(viññātasaddhammā)’는 성스러운 진리의 법을 꿰뚫어 알았다는 뜻이다. ‘떨쳐버렸다(byapānudiṃ)’는 제거하고 버렸다는 뜻이다.

วิปฺปมุตฺตนฺติ [Pg.242] สพฺพโส วิมุตฺตํ, สพฺพกิเลเสหิ สพฺพภเวหิ จ วิสํยุตฺตํ. สฺวสฺสาติ โส สมฺมาสมฺพุทฺโธ อสฺส พฺราหฺมณสฺส.

‘해탈한(vippamuttaṃ)’은 온전히 해탈한, 즉 모든 번뇌와 모든 존재의 속박에서 벗어난 것을 말한다. ‘그는 그에게(svassa)’는 ‘그 정등각자께서는 그 브라만에게’라는 뜻이다.

ตตฺถาติ ตสฺสํ จตุสจฺจธมฺมเทสนายํ.

'거기에서'란 그 사성제의 법의 설법에서라는 뜻이다.

รถํ นิยฺยาทยาหิมนฺติ อิมํ รถํ พฺราหฺมณิยา นิยฺยาเทหิ.

'수레를 내어주어라'라는 것은 이 수레를 바라문 여인에게 내어주라는 뜻이다.

สหสฺสญฺจาปีติ มคฺคปริพฺพยตฺถํ นีตํ กหาปณสหสฺสญฺจาปิ อาทาย นิยฺยาเทหีติ โยชนา.

'천(가하빠나) 또한'이란 노잣돈으로 가져온 천 가하빠나 또한 가지고 가서 내어주라는 연결이다.

อสฺสรถนฺติ อสฺสยุตฺตรถํ. ปุณฺณปตฺตนฺติ ตุฏฺฐิทานํ.

'말 수레'란 말이 끄는 수레를 말한다. '푼나빳따(가득 찬 그릇)'란 기쁨의 선물을 의미한다.

เอวํ พฺราหฺมณิยา ตุฏฺฐิทาเน ทิยฺยมาเน ตํ อสมฺปฏิจฺฉนฺโต สารถิ ‘‘ตุยฺเหว โหตู’’ติ คาถํ วตฺวา สตฺถุ สนฺติกเมว คนฺตฺวา ปพฺพชิ. ปพฺพชิเต ปน สารถิมฺหิ พฺราหฺมณี อตฺตโน ธีตรํ สุนฺทรึ อามนฺเตตฺวา ฆราวาเส นิโยเชนฺตี ‘‘หตฺถี ควสฺส’’นฺติ คาถมาห. ตตฺถ หตฺถีติ หตฺถิโน. ควสฺสนฺติ คาโว จ อสฺสา จ. มณิกุณฺฑลญฺจาติ มณิ จ กุณฺฑลานิ จ. ผีตญฺจิมํ คหวิภวํ ปหายาติ อิมํ หตฺถิอาทิปฺปเภทํ ยถาวุตฺตํ อวุตฺตญฺจ เขตฺตวตฺถุหิรญฺญสุวณฺณาทิเภทํ ผีตํ ปหูตญฺจ คหวิภวํ เคหูปกรณํ อญฺญญฺจ ทาสิทาสาทิกํ สพฺพํ ปหาย ตว ปิตา ปพฺพชิโต. ภุญฺช โภคานิ สุนฺทรีติ สุนฺทริ, ตฺวํ อิเม โภเค ภุญฺชสฺสุ. ตุวํ ทายาทิกา กุเลติ ตุวญฺหิ อิมสฺมึ กุเล ทายชฺชารหาติ.

이와 같이 바라문 여인에게 기쁨의 선물이 주어질 때, 마부는 그것을 받지 않고 '그것은 당신의 것이 되십시오'라는 게송을 읊고 스승님의 처소로 가서 출가하였다. 마부가 출가하자 바라문 여인은 자신의 딸인 순다리를 불러 세속의 삶에 머물게 하려고 '코끼리, 소, 말'이라는 게송을 읊었다. 거기서 '코끼리'란 코끼리들을 말한다. '소와 말'이란 소들과 말들을 말한다. '보석과 귀걸이'란 보석과 귀걸이들을 말한다. '이 번성한 가문의 재산을 버리고'란 코끼리 등으로 분류되는 앞에서 언급한 것과 언급되지 않은 논밭, 대지, 금은 등의 종류와 번성하고 풍부한 가문의 재산, 가구, 그리고 노비 등의 다른 모든 것을 버리고 너의 아버지가 출가했다는 뜻이다. '순다리야, 이 누림을 즐겨라'란 순다리야, 네가 이 누림들을 누리라는 뜻이다. '너는 이 가문의 상속녀이다'란 네가 참으로 이 가문에서 유산을 받을 자격이 있다는 뜻이다.

ตํ สุตฺวา สุนฺทรี อตฺตโน เนกฺขมฺมชฺฌาสยํ ปกาเสนฺตี ‘‘หตฺถีควสฺส’’นฺติอาทิมาห.

그 말을 듣고 순다리는 자신의 출가하려는 의지를 드러내며 '코끼리, 소, 말' 등으로 시작되는 게송을 읊었다.

อถ นํ มาตา เนกฺขมฺเมเยว นิโยเชนฺตี ‘‘โส เต อิชฺฌตู’’ติอาทินา ทิยฑฺฒคาถมาห. ตตฺถ ยํ ตฺวํ ปตฺเถสิ สุนฺทรีติ สุนฺทริ ตฺวํ อิทานิ ยํ ปตฺเถสิ อากงฺขสิ. โส ตว ปพฺพชฺชาย สงฺกปฺโป ปพฺพชฺชาย ฉนฺโท อิชฺฌตุ อนนฺตราเยน สิชฺฌตุ. อุตฺติฏฺฐปิณฺโฑติ ฆเร ฆเร ปติฏฺฐิตฺวา ลทฺธพฺพภิกฺขาปิณฺโฑ. อุญฺโฉติ ตทตฺถํ ฆรปฏิปาฏิยา อาหิณฺฑนํ อุทฺทิสฺส ฐานญฺจ. เอตานีติ อุตฺติฏฺฐปิณฺฑาทีนิ. อภิสมฺโภนฺตีติ อนิพฺพินฺนรูปา ชงฺฆพลํ นิสฺสาย อภิสมฺภวนฺตี, สาเธนฺตีติ อตฺโถ.

그러자 그녀의 어머니는 그녀를 출가에 전념하게 하려고 '그것이 너에게 이루어지기를'이라며 한 구절 반의 게송을 읊었다. 거기서 '순다리야, 네가 바라는 것'이란 순다리야, 네가 지금 바라고 열망하는 것을 말한다. '그것'이란 너의 출가에 대한 서원과 출가에 대한 의지가 이루어지기를, 장애 없이 성취되기를 바란다는 것이다. '일어서서 받는 밥'이란 집집마다 서서 얻어야 하는 탁발 음식을 말한다. '이삭 줍기(운차)'란 그것을 위해 집집마다 차례로 다니는 것과 그 목적지를 말한다. '이것들'이란 서서 받는 밥 등을 말한다. '성취하며'란 지치지 않는 모습으로 다리의 힘에 의지하여 이룩하며, 즉 성취한다는 뜻이다.

อถ สุนฺทรี ‘‘สาธุ, อมฺมา’’ติ มาตุยา ปฏิสฺสุณิตฺวา นิกฺขมิตฺวา ภิกฺขุนุปสฺสยํ คนฺตฺวา สิกฺขมานาเยว สมานา ติสฺโส วิชฺชา สจฺฉิกตฺวา ‘‘สตฺถุ [Pg.243] สนฺติกํ คมิสฺสามี’’ติ อุปชฺฌายํ อาโรเจตฺวา ภิกฺขุนีหิ สทฺธึ สาวตฺถึ อคมาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘สิกฺขมานาย เม, อยฺเย’’ติอาทิ. ตตฺถ สิกฺขมานาย เมติ สิกฺขมานาย สมานาย มยา. อยฺเยติ อตฺตโน อุปชฺฌายํ อาลปติ.

그러자 순다리는 '좋습니다, 어머니'라고 어머니의 말씀에 응답하고는, 집을 떠나 비구니 사원에 가서 식차마나로서 세 가지 명지를 체득하였다. 그리고 '스승님께 가겠습니다'라고 은사님께 알리고 비구니들과 함께 사왓띠로 갔다. 그래서 '존자시여, 공부하는 저에게' 등으로 설해졌다. 거기서 '공부하는 저에게'란 식차마나인 저에 의해서라는 뜻이다. '존자시여(아야)'는 자신의 은사님을 부르는 말이다.

ตุวํ นิสฺสาย กลฺยาณิ, เถริ สงฺฆสฺส โสภเนติ ภิกฺขุนิสงฺเฆ วุทฺธตรภาเวน ถิรคุณโยเคน จ สงฺฆตฺเถริ โสภเนหิ สีลาทีหิ สมนฺนาคตตฺตา โสภเน กลฺยาณิ กลฺยาณมิตฺเต, อยฺเย, ตํ นิสฺสาย มยา ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ โยชนา.

'거룩하신 분이시여, 당신을 의지하여 승가의 빛나는 장로 비구니여'란 비구니 승가에서 연장자이고 견고한 덕을 갖추었기에 승가의 장로 비구니이며, 훌륭한 계행 등을 갖추었기에 빛나는 분이며, 거룩한 분, 즉 선지식이신 존자시여, 당신을 의지하여 제가 세 가지 명지를 체득하였고 부처님의 가르침을 완수했다는 연결이다.

อิจฺเฉติ อิจฺฉามิ. สาวตฺถิ คนฺตเวติ สาวตฺถึ คนฺตุํ. สีหนาทํ นทิสฺสามีติ อญฺญาพฺยากรณเมว สนฺธายาห.

'원한다'란 원한다는 뜻이다. '사왓띠에 가기 위해'란 사왓띠에 가기 위해서라는 뜻이다. '사자후를 토하리라'란 구경의 지혜를 선언하는 것을 의미하며 말한 것이다.

อถ สุนฺทรี อนุกฺกเมน สาวตฺถึ คนฺตฺวา วิหารํ ปวิสิตฺวา สตฺถารํ ธมฺมาสเน นิสินฺนํ ทิสฺวา อุฬารํ ปีติโสมนสฺสํ ปฏิสํเวทยมานา อตฺตานเมว อาลปนฺตี อาห ‘‘ปสฺส สุนฺทรี’’ติ. เหมวณฺณนฺติ สุวณฺณวณฺณํ. หริตฺตจนฺติ กญฺจนสนฺนิภตฺตจํ. เอตฺถ จ ภควา ปีตวณฺเณน ‘‘สุวณฺณวณฺโณ’’ติ วุจฺจติ. อถ โข สมฺมเทว ฆํสิตฺวา ชาติหิงฺคุลเกน อนุลิมฺปิตฺวา สุปริมชฺชิตกญฺจนาทาสสนฺนิโภติ ทสฺเสตุํ ‘‘เหมวณฺณ’’นฺติ วตฺวา ‘‘หริตฺตจ’’นฺติ วุตฺตํ.

그러자 순다리는 점차 사왓띠에 도착하여 사원에 들어가 스승님께서 법좌에 앉아 계신 것을 보고, 커다란 기쁨과 희열을 느끼며 스스로에게 말하듯 '보라, 순다리를'이라고 읊었다. '황금빛의'란 황금색을 말한다. '황금색 피부의'란 황금과 같은 피부를 말한다. 여기서 세존께서는 황금색을 띠셨기에 '황금빛의 분'이라 불리신다. 그리고 잘 닦고 천연 진사를 발라 아주 잘 문지른 황금 거울과 같음을 보여주기 위해 '황금빛의'라고 말하고 '황금색 피부의'라고 설한 것이다.

ปสฺส สุนฺทริมายนฺตินฺติ ตํ สุนฺทรินามิกํ มํ ภควา อาคจฺฉนฺติ ปสฺส. ‘‘วิปฺปมุตฺต’’นฺติอาทินา อญฺญํ พฺยากโรนฺตี ปีติวิปฺผารวเสน วทติ.

'오고 있는 순다리를 보소서'란 '세존이시여, 순다리라 불리는 제가 오고 있는 것을 보소서'라는 뜻이다. '해탈한' 등으로 구경의 지혜를 선언하며 기쁨이 넘쳐서 말하는 것이다.

กุโต ปน อาคตา, กตฺถ จ อาคตา, กีทิสา จายํ สุนฺทรีติ อาสงฺกนฺตานํ อาสงฺกํ นิวตฺเตตุํ ‘‘พาราณสิโต’’ติ คาถํ วตฺวา ตตฺถ ‘‘สาวิกา จา’’ติ วุตฺตมตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘ตุวํ พุทฺโธ’’ติ คาถมาห. ตสฺสตฺโถ – อิมสฺมึ สเทวเก โลเก ตุวเมเวโก สพฺพญฺญุพุทฺโธ, ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺเถหิ ยถารหํ อนุสาสนโต ตุวํ เม สตฺถา, อหญฺจ ขีณาสวพฺราหฺมณี ภควา ตุยฺหํ อุเร วายาม ชนิตาภิชาติตาย โอรสา, มุขโต ปวตฺตธมฺมโฆเสน สาสนสฺส จ มุขภูเตน อริยมคฺเคน ชาตตฺตา มุขโต ชาตา, นิฏฺฐิตปริญฺญาตาทิกรณียตาย กตกิจฺจา, สพฺพโส อาสวานํ เขปิตตฺตา อนาสวาติ.

또한 어디서 왔으며, 어디로 왔으며, 이 순다리는 어떠한 사람인가라고 의구심을 갖는 이들의 의구심을 없애주기 위해 '바라나시로부터'라는 게송을 읊었고, 거기서 '제자이며'라고 설해진 의미를 더욱 명확히 하기 위해 '당신은 부처님'이라는 게송을 읊었다. 그 뜻은 '이 신들의 세계를 포함한 세상에서 당신만이 오직 한 분이신 일체지자 부처님이시며, 현세와 내세와 궁극적인 목적에 대해 합당하게 가르치시기에 당신은 저의 스승이십니다. 세존이시여, 번뇌를 다한 바라문 여인인 저는 당신의 품속에서 정진을 통해 태어난 친딸이며, 입으로부터 나온 법의 음성과 교법의 관문인 성스러운 도(道)에 의해 태어났기에 입으로부터 태어난 자이며, 철저한 앎 등 해야 할 일을 완수했기에 할 일을 다 마친 자이며, 모든 번뇌를 소멸시켰기에 번뇌가 없는 자입니다'라는 뜻이다.

อถสฺสา [Pg.244] สตฺถา อาคมนํ อภินนฺทนฺโต ‘‘ตสฺสา เต สฺวาคต’’นฺติ คาถมาห. ตสฺสตฺโถ – ยา ตฺวํ มยา อธิคตํ ธมฺมํ ยาถาวโต อธิคจฺฉิ. ตสฺสา เต, ภทฺเท สุนฺทริ, อิธ มม สนฺติเก อาคตํ อาคมนํ สุอาคตํ. ตโต เอว ตํ อทุราคตํ น ทุราคตํ โหติ. กสฺมา? ยสฺมา เอวญฺหิ ทนฺตา อายนฺตีติ, ยถา ตฺวํ สุนฺทริ, เอวญฺหิ อุตฺตเมน อริยมคฺคทมเถน ทนฺตา ตโต เอว สพฺพธิ วีตราคา, สพฺเพสํ สํโยชนานํ สมุจฺฉินฺนตฺตา วิสํยุตฺตา กตกิจฺจา อนาสวา สตฺถุ ปาทานํ วนฺทิกา อาคจฺฉนฺติ, ตสฺมา ตสฺสา เต สฺวาคตํ อทุราคตนฺติ โยชนา.

그러자 스승께서는 그녀가 온 것을 기뻐하시며 '그러한 너에게 환영한다'라는 게송을 읊으셨다. 그 뜻은 '내가 체득한 법을 여실하게 체득한 자여, 현숙한 순다리야, 여기 내 곁으로 온 너의 걸음을 환영한다. 그러므로 그것은 결코 잘못 온 것이 아니다. 왜인가? 순다리야, 너처럼 최상의 성스러운 도의 제어함으로 잘 길들여져 모든 탐욕을 떠나고, 모든 결박이 끊어졌기에 속박에서 벗어나 할 일을 다 마친 번뇌 없는 자들이 스승의 발에 경배하러 오기 때문이다. 그러므로 그러한 너에게 환영하며 잘못 온 것이 아니다'라는 연결이다.

สุนฺทรีเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

순다리 장로 비구니 게송에 대한 설명이 끝났다.

๕. สุภากมฺมารธีตุเถรีคาถาวณฺณนา

5. 대장장이의 딸 수바 장로 비구니 게송에 대한 설명

ทหราหนฺติอาทิกา สุภาย กมฺมารธีตาย เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺตี อนุกฺกเมน สมฺภาวิตกุสลมูลา อุปจิตวิโมกฺขสมฺภารา สุคตีสุเยว สํสรนฺตี ปริปกฺกญาณา หุตฺวา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ราชคเห อญฺญตรสฺส สุวณฺณการสฺส ธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ, รูปสมฺปตฺติโสภาย สุภาติ ตสฺสา นามํ อโหสิ. สา อนุกฺกเมน วิญฺญุตํ ปตฺวา, สตฺถุ ราชคหปฺปเวสเน สตฺถริ สญฺชาตปฺปสาทา เอกทิวสํ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. สตฺถา ตสฺสา อินฺทฺริยปริปากํ ทิสฺวา อชฺฌาสยานุรูปํ จตุสจฺจคพฺภธมฺมํ เทเสสิ. สา ตาวเทว สหสฺสนยปฏิมณฺฑิเต โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาสิ. สา อปรภาเค ฆราวาเส โทสํ ทิสฺวา มหาปชาปติยา โคตมิยา สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา ภิกฺขุนิสีเล ปติฏฺฐิตา อุปริมคฺคตฺถาย ภาวนมนุยุญฺชิ. ตํ ญาตกา กาเลน กาลํ อุปสงฺกมิตฺวา กาเมหิ นิมนฺเตนฺตา ปหูตธนํ วิภวชาตญฺจ ทสฺเสตฺวา ปโลเภนฺติ. สา เอกทิวสํ อตฺตโน สนฺติกํ อุปคตานํ ฆราวาเสสุ กาเมสุ จ อาทีนวํ ปกาเสนฺตี ‘‘ทหราห’’นฺติอาทีหิ จตุวีสติยา คาถาหิ ธมฺมํ กเถตฺวา เต นิราเส กตฺวา วิสฺสชฺเชตฺวา วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตี อินฺทฺริยานิ ปริโยทเปนฺตี [Pg.245] ภาวนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา น จิรสฺเสว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. อรหตฺตํ ปน ปตฺวา –

‘다하라항(Daharāhaṃ)’ 등으로 시작되는 게송은 금세공사의 딸인 수바(Subha) 장로니의 게송이다. 그녀 역시 과거 부처님들 처소에서 공덕을 쌓았고, 여러 생에서 해탈의 의지처가 되는 선업을 쌓으며 점진적으로 선근을 성취하였다. 해탈의 자양분을 갖추고 천상에만 윤회하며 지혜가 무르익어, 이번 부처님의 출현 시기에 라자가하의 어떤 금세공사의 딸로 태어났다. 용모가 아름다워 그녀의 이름은 수바(Subha, 아름다운 여인)가 되었다. 그녀는 점차 성장하여 분별력을 갖추게 되었고, 스승(부처님)께서 라자가하에 입성하셨을 때 스승께 신심이 생겨 어느 날 세존께 다가가 절을 올리고 한 곁에 앉았다. 스승께서는 그녀의 근기가 무르익었음을 보시고 그녀의 성향에 맞게 사성제를 담은 법을 설하셨다. 그녀는 그 즉시 천 가지 방식으로 장엄된 예류과에 머물렀다. 그녀는 나중에 재가 생활의 허물을 보고 대파사파제 고따미의 처소에서 출가하여 비구니의 계에 머물며 상위의 도를 위해 수행에 전념했다. 친척들은 때때로 그녀를 찾아와 감각적 욕망으로 유혹하고 막대한 재산과 부를 보여주며 미혹시키려 했다. 그녀는 어느 날 자신에게 다가온 이들에게 재가 생활과 감각적 욕망의 위험을 밝히며, ‘다하라항’ 등으로 시작되는 24개의 게송으로 법을 설하여 그들의 기대를 꺾어 돌려보낸 뒤, 위빳사나 수행을 하며 감관을 청정히 하고 수행에 힘써 머지않아 사무애해와 함께 아라한과를 얻었다. 아라한과를 얻고 나서 다음과 같이 읊었다.

๓๓๙.

339.

‘‘ทหราหํ สุทฺธวสนา, ยํ ปุเร ธมฺมมสฺสุณึ;

ตสฺสา เม อปฺปมตฺตาย, สจฺจาภิสมโย อหุ.

“나는 젊고 깨끗한 옷을 입었을 때, 일찍이 법을 들었습니다. 방일하지 않은 나에게 진리의 깨달음이 있었습니다.”

๓๔๐.

340.

‘‘ตโตหํ สพฺพกาเมสุ, ภุสํ อรติมชฺฌคํ;

สกฺกายสฺมึ ภยํ ทิสฺวา, เนกฺขมฺมเมว ปีหเย.

“그 후 나는 모든 감각적 욕망에 대해 강한 혐오감을 느꼈습니다. 유신견(Sakkāya)에서 두려움을 보고 오직 출리(Nekkhamma)만을 갈망했습니다.”

๓๔๑.

341.

‘‘หิตฺวานหํ ญาติคณํ, ทาสกมฺมกรานิ จ;

คามเขตฺตานิ ผีตานิ, รมณีเย ปโมทิเต.

“나는 친척 무리들과 하인들과 일꾼들, 그리고 넓은 마을과 논밭, 즐겁고 기쁜 것들을 버렸습니다.”

๓๔๒.

342.

‘‘ปหายหํ ปพฺพชิตา, สาปเตยฺยมนปฺปกํ;

เอวํ สทฺธาย นิกฺขมฺม, สทฺธมฺเม สุปฺปเวทิเต.

“나는 적지 않은 재산을 버리고 출가했습니다. 이처럼 믿음으로 나아가 잘 설해진 정법에 들었습니다.”

๓๔๓.

343.

‘‘เนตํ อสฺส ปติรูปํ, อากิญฺจญฺญญฺหิ ปตฺถเย;

โย ชาตรูปํ รชตํ, ฉฑฺเฑตฺวา ปุนราคเม.

“황금과 은을 버린 자가 다시 그것으로 돌아오는 것은 합당하지 않습니다. 무소유를 갈망하는 자가 어찌 다시 그것을 바라겠습니까?”

๓๔๔.

344.

‘‘รชตํ ชาตรูปํ วา, น โพธาย น สนฺติยา;

เนตํ สมณสารุปฺปํ, น เอตํ อริยทฺธนํ.

“은이나 황금은 깨달음을 위한 것도 아니고 평온을 위한 것도 아닙니다. 이것은 사문에게 어울리지 않으며, 성스러운 재산도 아닙니다.”

๓๔๕.

345.

‘‘โลภนํ มทนญฺเจตํ, โมหนํ รชวฑฺฒนํ;

สาสงฺกํ พหุอายาสํ, นตฺถิ เจตฺถ ธุวํ ฐิติ.

“이것은 탐욕과 취기, 미혹이며 번뇌를 증장시키는 것입니다. 위험하고 많은 고통이 따르며, 여기에는 견고한 머무름이 없습니다.”

๓๔๖.

346.

‘‘เอตฺถ รตฺตา ปมตฺตา จ, สํกิลิฏฺฐมนา นรา;

อญฺญมญฺเญน พฺยารุทฺธา, ปุถู กุพฺพนฺติ เมธคํ.

“여기에 물들고 방일하며 마음이 더럽혀진 사람들은, 서로 대립하며 수많은 다툼을 일으킵니다.”

๓๔๗.

347.

‘‘วโธ พนฺโธ ปริกฺเลโส, ชานิ โสกปริทฺทโว;

กาเมสุ อธิปนฺนานํ, ทิสฺสเต พฺยสนํ พหุํ.

“감각적 욕망에 빠진 자들에게는 살해, 결박, 괴로움, 손실, 슬픔, 탄식 등 많은 재앙이 보입니다.”

๓๔๘.

348.

‘‘ตํ มํ ญาตี อมิตฺตาว, กึ โว กาเมสุ ยุญฺชถ;

ชานาถ มํ ปพฺพชิตํ, กาเมสุ ภยทสฺสินึ.

“친척들이여, 원수처럼 왜 나를 감각적 욕망에 묶으려 합니까? 출가하여 감각적 욕망에서 두려움을 보는 나를 아십시오.”

๓๔๙.

349.

‘‘น หิรญฺญสุวณฺเณน, ปริกฺขียนฺติ อาสวา;

อมิตฺตา วธกา กามา, สปตฺตา สลฺลพนฺธนา.

“황금과 은으로 번뇌가 다하지 않습니다. 감각적 욕망은 원수이고 살인자이며 적이고 화살의 결박입니다.”

๓๕๐.

350.

‘‘ตํ มํ ญาตี อมิตฺตาว, กึ โว กาเมสุ ยุญฺชถ;

ชานาถ มํ ปพฺพชิตํ, มุณฺฑํ สงฺฆาฏิปารุตํ.

“친척들이여, 원수처럼 왜 나를 감각적 욕망에 묶으려 합니까? 머리를 깎고 가사를 걸친 출가한 나를 아십시오.”

๓๕๑.

351.

‘‘อุตฺติฏฺฐปิณฺโฑ [Pg.246] อุญฺโฉ จ, ปํสุกูลญฺจ จีวรํ;

เอตํ โข มม สารุปฺปํ, อนคารูปนิสฺสโย.

“발바닥을 딛고 얻은 밥과 남은 음식, 그리고 분소의가 참으로 나에게 어울리는 것입니다. 이것이 집 없는 삶의 의지처입니다.”

๓๕๒.

352.

‘‘วนฺตา มเหสีหิ กามา, เย ทิพฺพา เย จ มานุสา;

เขมฏฺฐาเน วิมุตฺตา เต, ปตฺตา เต อจลํ สุขํ.

“천상의 것이든 인간의 것이든, 감각적 욕망은 위대한 성자들에 의해 구토물처럼 버려졌습니다. 안온한 곳에서 해탈한 그들은 흔들림 없는 행복에 도달했습니다.”

๓๕๓.

353.

‘‘มาหํ กาเมหิ สํคจฺฉึ, เยสุ ตาณํ น วิชฺชติ;

อมิตฺตา วธกา กามา, อคฺคิกฺขนฺธูปมา ทุขา.

“나는 보호받을 길 없는 감각적 욕망에 결합되지 않기를. 감각적 욕망은 원수이고 살인자이며, 불덩이와 같은 고통입니다.”

๓๕๔.

354.

‘‘ปริปนฺโถ เอส ภโย, สวิฆาโต สกณฺฏโก;

เคโธ สุวิสโม เจโส, มหนฺโต โมหนามุโข.

“이것은 장애이며 두려움이고, 고통이며 가시입니다. 이것은 매우 험난한 탐착이며 거대한 미혹의 입구입니다.”

๓๕๕.

355.

‘‘อุปสคฺโค ภีมรูโป, กามา สปฺปสิรูปมา;

เย พาลา อภินนฺทนฺติ, อนฺธภูตา ปุถุชฺชนา.

“감각적 욕망은 무시무시한 재앙이며 뱀의 머리와 같습니다. 눈먼 범부들인 어리석은 자들은 이것을 즐깁니다.”

๓๕๖.

356.

‘‘กามปงฺเกน สตฺตา หิ, พหู โลเก อวิทฺทสู;

ปริยนฺตํ น ชานนฺติ, ชาติยา มรณสฺส จ.

“세상의 많은 어리석은 자들은 감각적 욕망의 늪에 빠져, 태어남과 죽음의 끝을 알지 못합니다.”

๓๕๗.

357.

‘‘ทุคฺคติคมนํ มคฺคํ, มนุสฺสา กามเหตุกํ;

พหุํ เว ปฏิปชฺชนฺติ, อตฺตโน โรคมาวหํ.

“사람들은 감각적 욕망을 원인으로 하여, 자신에게 병을 가져오는 괴로운 곳으로 가는 길을 많이도 걸어갑니다.”

๓๕๘.

358.

‘‘เอวํ อมิตฺตชนนา, ตาปนา สํกิเลสิกา;

โลกามิสา พนฺธนียา, กามา มรณพนฺธนา.

“이와 같이 감각적 욕망은 원수를 만들고 고통을 주며 더럽히는 것입니다. 세상의 미끼이자 결박이며 죽음의 굴레입니다.”

๓๕๙.

359.

‘‘อุมฺมาทนา อุลฺลปนา, กามา จิตฺตปฺปมาถิโน;

สตฺตานํ สํกิเลสาย, ขิปฺปํ มาเรน โอฑฺฑิตํ.

“감각적 욕망은 마음을 미치게 하고 유혹하며 어지럽힙니다. 중생들을 더럽히기 위해 마라가 순식간에 쳐놓은 덫입니다.”

๓๖๐.

360.

‘‘อนนฺตาทีนวา กามา, พหุทุกฺขา มหาวิสา;

อปฺปสฺสาทา รณกรา, สุกฺกปกฺขวิโสสนา.

“감각적 욕망은 끝없는 결점이 있고 큰 고통이며 지독한 독입니다. 즐거움은 적고 갈등을 일으키며 선한 법을 말려버립니다.”

๓๖๑.

361.

‘‘สาหํ เอตาทิสํ กตฺวา, พฺยสนํ กามเหตุกํ;

น ตํ ปจฺจาคมิสฺสามิ, นิพฺพานาภิรตา สทา.

“나는 감각적 욕망을 원인으로 하는 이와 같은 재앙을 보고, 결코 그것으로 돌아가지 않을 것이며 항상 니바나를 즐기겠습니다.”

๓๖๒.

362.

‘‘รณํ ตริตฺวา กามานํ, สีติภาวาภิกงฺขินี;

อปฺปมตฺตา วิหสฺสามิ, สพฺพสํโยชนกฺขเย.

“감각적 욕망의 갈등을 건너 청량함을 갈구하며, 모든 결사의 멸진을 위해 방일하지 않고 머물겠습니다.”

๓๖๓.

363.

‘‘อโสกํ วิรชํ เขมํ, อริยฏฺฐงฺคิกํ อุชุํ;

ตํ มคฺคํ อนุคจฺฉามิ, เยน ติณฺณา มเหสิโน.

“슬픔이 없고 티끌이 없으며 안온하고 곧은 성스러운 팔정도를 가겠습니다. 위대한 성자들이 건너간 그 길을 따르겠습니다.”

๓๖๔.

364.

‘‘อิมํ [Pg.247] ปสฺสถ ธมฺมฏฺฐํ, สุภํ กมฺมารธีตรํ;

อเนชํ อุปสมฺปชฺช, รุกฺขมูลมฺหิ ฌายติ.

“법에 머무는 금세공사의 딸 수바를 보십시오. 요동함 없는 경지에 들어 나무 아래에서 명상하고 있습니다.”

๓๖๕.

365.

‘‘อชฺชฏฺฐมี ปพฺพชิตา, สทฺธา สทฺธมฺมโสภนา;

วินีตุปฺปลวณฺณาย, เตวิชฺชา มจฺจุหายินี.

“출가한 지 오늘로 여드레째인 그녀는 정법으로 빛나는 신심을 가졌습니다. 우빨라완나에게 지도받아 삼명을 갖추고 죽음을 물리쳤습니다.”

๓๖๖.

366.

‘‘สายํ ภุชิสฺสา อณณา, ภิกฺขุนี ภาวิตินฺทฺริยา;

สพฺพโยควิสํยุตฺตา, กตกิจฺจา อนาสวา.

“오늘 그녀는 자유롭고 빚이 없으며 감관을 닦은 비구니입니다. 모든 속박에서 벗어나 할 일을 다 마쳤고 번뇌가 없습니다.”

๓๖๗.

367.

‘‘ตํ สกฺโก เทวสงฺเฆน, อุปสงฺกมฺม อิทฺธิยา;

นมสฺสติ ภูตปติ, สุภํ กมฺมารธีตร’’นฺติ. – อิมา คาถา อภาสิ;

“중생의 주인인 사까(제석천)가 신들의 무리와 함께 신통력으로 다가와, 금세공사의 딸 수바에게 예배합니다.” - 이와 같은 게송들을 읊었다.

ตตฺถ ทหราหํ สุทฺธวสนา, ยํ ปุเร ธมฺมมสฺสุณินฺติ ยสฺมา อหํ ปุพฺเพ ทหรา ตรุณี เอว สุทฺธวสนา สุทฺธวตฺถนิวตฺถา อลงฺกตปฺปฏิยตฺตา สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ อสฺโสสึ. ตสฺสา เม อปฺปมตฺตาย, สจฺจาภิสมโย อหูติ ยสฺมา จ ตสฺสา เม มยฺหํ ยถาสุตํ ธมฺมํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อปฺปมตฺตาย อุปฏฺฐิตสฺสติยา สีลํ อธิฏฺฐหิตฺวา ภาวนํ อนุยุญฺชนฺติยาว จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ อภิสมโย ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติอาทินา (ปฏิ. ม. ๑.๓๒) ปฏิเวโธ อโหสิ.

거기서 '젊은 나는 깨끗한 옷을 입고'라는 것은 내가 예전에 젊고 어렸을 때 깨끗한 옷을 입고 장식하고 꾸민 채 스승님 곁에서 법을 들었기 때문입니다. '방일하지 않은 나에게 진리의 깨달음이 있었다'라는 것은 들은 바대로 법을 고찰하고 방일하지 않으며 마음챙김을 확립하고 계를 지니고 수행에 매진하여 '이것이 괴로움이다' 등(Paṭi. ma. 1.32)의 네 가지 성스러운 진리에 대한 깨달음, 즉 통찰이 있었기 때문입니다.

ตโตหํ สพฺพกาเมสุ, ภุสํ อรติมชฺฌคนฺติ ตโต เตน การเณน สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมสฺส สุตตฺตา สจฺจานญฺจ อภิสมิตตฺตา มนุสฺเสสุ ทิพฺเพสุ จาติ สพฺเพสุปิ กาเมสุ ภุสํ อติวิย อรตึ อุกฺกณฺฐึ อธิคจฺฉึ. สกฺกายสฺมึ อุปาทานกฺขนฺธปญฺจเก, ภยํ สปฺปฏิภยภาวํ ญาณจกฺขุนา ทิสฺวา, เนกฺขมฺมเมว ปพฺพชฺชํ นิพฺพานเมว, ปีหเย ปิหยามิ ปตฺถยามิ.

'그 후 나는 모든 감각적 욕망에 대해 커다란 혐오를 느꼈다'라는 것은 그 때문에, 즉 스승님 곁에서 법을 듣고 진리를 깨달았기 때문에 인간의 것이나 천상의 것이나 모든 감각적 욕망에 대해 매우 큰 혐오와 싫증을 느꼈다는 것입니다. 오취온이라는 유신(sakkāya)에서 두려움, 즉 공포스러운 상태를 지혜의 눈으로 보고 출가와 열반만을 갈망하고 원합니다.

ทาสกมฺมกรานิ จาติ ทาเส จ กมฺมกาเร จ, ลิงฺควิปลฺลาเสน เหตํ วุตฺตํ. คามเขตฺตานีติ คาเม จ ปุพฺพณฺณาปรณฺณวิรุหนกฺเขตฺตานิ จ, คามปริยาปนฺนานิ วา เขตฺตานิ. ผีตานีติ สมิทฺธานิ. รมณีเยติ มนุญฺเญ. ปโมทิเตติ ปมุทิเต, โภคกฺขนฺเธ หิตฺวาติ สมฺพนฺโธ. สาปเตยฺยนฺติ สนฺตกํ ธนํ, มณิกนกรชตาทิปริคฺคหวตฺถุํ. อนปฺปกนฺติ มหนฺตํ, ปหายาติ โยชนา. เอวํ สทฺธาย นิกฺขมฺมาติ ‘‘หิตฺวานหํ ญาติคณ’’นฺติอาทินา วุตฺตปฺปกาเรน [Pg.248] มหนฺตํ ญาติปริวฏฺฏํ มหนฺตญฺจ โภคกฺขนฺธํ ปหาย กมฺมกมฺมผลานิ รตนตฺตยญฺจาติ สทฺเธยฺยวตฺถุํ สทฺธาย สทฺทหิตฺวา ฆรโต นิกฺขมฺม, สทฺธมฺเม สุปฺปเวทิเต สมฺมาสมฺพุทฺเธน สุฏฺฐุ ปเวทิเต อริยวินเย อหํ ปพฺพชิตา.

'노비와 일꾼들'이란 남종과 일꾼들을 말하는데, 이는 성(gender)의 전도로 표현된 것입니다. '마을과 들판'이란 마을과 곡식들이 자라는 들판, 또는 마을에 속한 들판을 의미합니다. '풍요로운'이란 번창한 것을, '아름다운'이란 마음을 즐겁게 하는 것을, '기쁜'이란 즐거운 것을 말하며, '부의 무더기를 버리고'와 연결됩니다. '재산'이란 소유한 재물, 즉 보석·금·은 등의 소유물을 뜻합니다. '적지 않은'이란 거대한 것을 뜻하며, '버리고'와 연결됩니다. 이와 같이 '친족의 무리를 버리고' 등의 방식으로 설해진 것처럼 거대한 친족의 무리와 거대한 부의 무리를 버리고, 업과 업의 과보 그리고 삼보라는 믿어야 할 대상을 믿음으로 신뢰하여 집에서 나와, 정등각자께서 잘 설하신 정법, 즉 성스러운 율에 나는 출가했습니다.

เอวํ ปพฺพชิตาย ปน เนตํ อสฺส ปติรูปํ, ยทิทํ ฉฑฺฑิตานํ กามานํ ปจฺจาคมนํ. อากิญฺจญฺญญฺหิ ปตฺถเยติ อหํ อกิญฺจนภาวํ อปริคฺคหภาวเมว ปตฺถยามิ. โย ชาตรูปรชตํ, ฉฑฺเฑตฺวา ปุนราคเมติ โย ปุคฺคโล สุวณฺณํ รชตํ อญฺญมฺปิ วา กิญฺจิ ธนชาตํ ฉฑฺเฑตฺวา ปุน ตํ คณฺเหยฺย, โส ปณฺฑิตานํ อนฺตเร กถํ สีสํ อุกฺขิเปยฺย?

이렇게 출가한 이에게 버린 감각적 욕망으로 다시 돌아가는 것은 적절하지 않습니다. '무소유를 원하기 때문'이란 나는 아무것도 가지지 않은 상태, 즉 무소유의 상태만을 원한다는 것입니다. '금과 은을 버리고 다시 돌아오는 자'란 금과 은 또는 다른 어떤 재물을 버리고 다시 그것을 취하는 사람을 말하는데, 그가 어떻게 현자들 사이에서 머리를 들 수 있겠습니까?

ยสฺมา รชตํ ชาตรูปํ วา, น โพธาย น สนฺติยา น มคฺคญาณาย น นิพฺพานาย โหตีติ อตฺโถ. เนตํ สมณสารุปฺปนฺติ เอตํ ชาตรูปรชตาทิปริคฺคหวตฺถุ, ตสฺส วา ปริคฺคณฺหนํ สมณานํ สารุปฺปํ น โหติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘น กปฺปติ สมณานํ สกฺยปุตฺติยานํ ชาตรูปรชต’’นฺติอาทิ (จูฬว. ๔๔๖). น เอตํ อริยทฺธนนฺติ เอตํ ยถาวุตฺตปริคฺคหวตฺถุ สทฺธาทิธนํ วิย อริยธมฺมมยมฺปิ ธนํ น โหติ, น อริยภาวาวหโต. เตนาห ‘‘โลภน’’นฺติอาทิ.

왜냐하면 은이나 금은 깨달음을 위해서도, 평온을 위해서도, 도의 지혜를 위해서도, 열반을 위해서도 도움이 되지 않기 때문입니다. '이것은 사문에게 적절하지 않다'라는 것은 이 금과 은 등의 소유물 혹은 그것을 소유하는 것이 사문들에게 적당하지 않다는 것입니다. 그래서 "석가자의 아들들인 사문들에게 금과 은은 허용되지 않는다"(cūḷava. 446)라고 설해졌습니다. '이것은 성스러운 재산이 아니다'라는 것은 이와 같은 소유물은 믿음 등의 재산처럼 성스러운 법으로 이루어진 재산도 아니며, 성스러운 상태를 가져다주지도 않는다는 것입니다. 그래서 '탐욕을 일으키는 것' 등이 설해졌습니다.

ตตฺถ โลภนนฺติ โลภุปฺปาทนํ. มทนนฺติ มทาวหํ. โมหนนฺติ สมฺโมหชนนํ. รชวฑฺฒนนฺติ ราครชาทิสํวฑฺฒนํ. เยน ปริคฺคหิตํ, ตสฺส อาสงฺกาวหตฺตา สห อาสงฺกาย วตฺตตีติ สาสงฺกํ, เยน ปริคฺคหิตํ, ตสฺส ยโต กุโต อาสงฺกาวหนฺติ อตฺโถ. พหุอายาสนฺติ สชฺชนรกฺขณาทิวเสน พหุปริสฺสมํ. นตฺถิ เจตฺถ ธุวํ ฐิตีติ เอตสฺมึ ธเน ธุวภาโว จ ฐิติภาโว จ นตฺถิ, จญฺจลมนวฏฺฐิตเมวาติ อตฺโถ.

거기서 '탐욕을 일으키는 것'이란 탐욕을 발생시키는 것입니다. '취하게 하는 것'이란 취기를 가져오는 것입니다. '미혹하게 하는 것'이란 어리석음을 낳는 것입니다. '번뇌의 먼지를 증장시키는 것'이란 탐욕의 먼지 등을 더욱 커지게 하는 것입니다. 그것을 소유한 자에게 불안을 가져다주기 때문에 불안과 함께한다는 의미에서 '불안한 것'이며, 그것을 소유한 자에게 어디서든 불안을 가져다준다는 뜻입니다. '많은 고생이 따르는 것'이란 재물을 지키는 일 등으로 인해 많은 수고가 따른다는 것입니다. '여기에 영원한 머무름은 없다'라는 것은 이 재물에 영원함도 안정됨도 없으며, 변하기 쉽고 불안정할 뿐이라는 의미입니다.

เอตฺถ รตฺตา ปมตฺตา จาติ เอตสฺมึ ธเน รตฺตา สญฺชาตราคา ทสกุสลธมฺเมสุ สติยา วิปฺปวาเสน ปมตฺตา. สํกิลิฏฺฐมนา โลภาทิสํกิเลเสน สํกิลิฏฺฐจิตฺตาว นาม โหนฺติ. ตโต จ อญฺญมญฺญมฺหิ พฺยารุทฺธา, ปุถู กุพฺพนฺติ เมธคํ อนฺตมโส มาตาปิ ปุตฺเตน, ปุตฺโตปิ มาตราติ เอวํ อญฺญมญฺญํ ปฏิรุทฺธา หุตฺวา ปุถู สตฺตา เมธคํ กลหํ [Pg.249] กโรนฺติ. เตนาห ภควา – ‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, กามเหตุ กามนิทานํ กามาธิกรณํ…เป… มาตาปิ ปุตฺเตน วิวทติ ปุตฺโตปิ มาตรา วิวทตี’’ติอาทิ (ม. นิ. ๑.๑๖๘, ๑๗๘).

'여기에 물들고 방일한 자들'이란 이 재물에 물들어 탐욕이 생기고 십선업(十善業)에 대해 마음챙김을 놓침으로써 방일해진 자들을 말합니다. '오염된 마음을 가진 자들'이란 탐욕 등의 오염원(saṃkilesa)으로 인해 마음이 오염된 자들을 말합니다. 그리고 그로 인해 서로 대립하여 많은 이들이 다툼을 벌이니, 심지어 어머니가 아들과, 아들이 어머니와 다투게 됩니다. 이처럼 서로 대립하여 많은 중생이 분쟁과 싸움을 일으킵니다. 그래서 세존께서는 "다시 비구들이여, 감각적 욕망을 원인으로 하고, 감각적 욕망을 근거로 하고, 감각적 욕망을 연유로 하여... 어머니가 아들과 다투고 아들이 어머니와 다툰다"(ma. ni. 1.168, 178)라고 말씀하셨습니다.

วโธติ มรณํ. พนฺโธติ อทฺทุพนฺธนาทิพนฺธนํ. ปริกฺเลโสติ หตฺถจฺเฉทาทิปริกิเลสาปตฺติ. ชานีติ ธนชานิ เจว ปริวารชานิ จ. โสกปริทฺทโวติ โสโก จ ปริเทโว จ. อธิปนฺนานนฺติ อชฺโฌสิตานํ. ทิสฺสเต พฺยสนํ พหุนฺติ ยถาวุตฺตวธพนฺธนาทิเภทํ อวุตฺตญฺจ โทมนสฺสุปายาสาทึ ทิฏฺฐธมฺมิกํ สมฺปรายิกญฺจ พหุํ พหุวิธํ พฺยสนํ อนตฺโถ กาเมสุ ทิสฺสเตว.

'살해'란 죽음을 의미합니다. '포박'이란 밧줄로 묶는 것 등의 포박을 의미합니다. '괴로움'이란 손을 자르는 것 등의 고초를 겪는 것입니다. '손실'이란 재산의 손실과 권속의 손실을 의미합니다. '슬픔과 한탄'이란 슬픔과 통곡입니다. '집착하는 자들에게'란 매달려 있는 자들에게라는 뜻입니다. '많은 재난이 보인다'라는 것은 앞에서 언급한 살해와 포박 등의 종류와 언급되지 않은 근심과 절망 등, 현세와 내세의 많고 다양한 재난과 불행이 감각적 욕망 속에서 실로 보인다는 것입니다.

ตํ มํ ญาตี อมิตฺตาว, กึ โว กาเมสุ ยุญฺชถาติ ตาทิสํ มํ ยถา กาเมสุ วิรตฺตํ ตุมฺเห ญาตี ญาตกา สมานา อนตฺถกามา อมิตฺตา วิย กึ เกน การเณน กาเมสุ ยุญฺชถ นิโยเชถ. ชานาถ มํ ปพฺพชิตํ, กาเมสุ ภยทสฺสินินฺติ กาเม ภยโต ปสฺสนฺตึ ปพฺพชิตํ มํ อาชานาถ, กึ เอตฺตกํ ตุมฺเหหิ อนญฺญาตนฺติ อธิปฺปาโย.

'그런 나를 친족들이여, 원수처럼 왜 감각적 욕망으로 이끄는가'라는 것은 감각적 욕망에서 벗어난 나에게, 당신들은 비록 친족일지라도 해를 끼치려는 원수처럼 왜 무슨 이유로 감각적 욕망에 매달리게 하고 권유하느냐는 것입니다. '감각적 욕망에서 두려움을 보고 출가한 나를 알아라'라는 것은 감각적 욕망을 두려움으로 보며 출가한 나를 분명히 알라는 것이며, 어찌 이 정도도 당신들은 알지 못하느냐는 뜻입니다.

น หิรญฺญสุวณฺเณน, ปริกฺขียนฺติ อาสวาติ กามาสวาทโย หิรญฺญสุวณฺเณน น กทาจิ ปริกฺขยํ คจฺฉนฺติ, อถ โข เตหิ เอว ปริวฑฺฒนฺเตว. เตนาห – ‘‘อมิตฺตา วธกา กามา, สปตฺตา สลฺลพนฺธนา’’ติ. กามา หิ อหิตาวหตฺตา เมตฺติยา อภาเวน อมิตฺตา, มรณเหตุตาย อุกฺขิตฺตาสิกวธกสทิสตฺตา วธกา, อนุพนฺธิตฺวาปิ อนตฺถาวหนตาย เวรานุพนฺธสปตฺตสทิสตฺตา สปตฺตา, ราคาทีนํ สลฺลานํ พนฺธนโต สลฺลพนฺธนา.

'은과 금으로 번뇌는 소멸되지 않는다'라는 것은 감각적 욕망의 번뇌(kāmāsava) 등이 금과 은으로는 결코 소멸되지 않고 오히려 그것들로 인해 더욱 늘어날 뿐이라는 것입니다. 그래서 "감각적 욕망은 원수요 살해자이며, 적이자 화살의 결박이다"라고 말했습니다. 감각적 욕망은 해로움을 가져오고 우애가 없으므로 '원수'이고, 죽음의 원인이 되어 칼을 든 살해자와 같으므로 '살해자'이며, 끝까지 쫓아다니며 불행을 가져오는 원한 맺힌 적과 같으므로 '적'이고, 탐욕 등의 화살로 묶기 때문에 '화살의 결박'입니다.

มุณฺฑนฺติ มุณฺฑิตเกสํ. ตตฺถ ตตฺถ นนฺตกานิ คเหตฺวา สงฺฆาฏิจีวรปารุปเนน สงฺฆาฏิปารุตํ.

'머리를 깎은'이란 머리카락을 민 것을 뜻합니다. '가사를 걸친'이란 여기저기서 누더기 조각들을 모아 만든 가사(saṅghāṭi)를 몸에 두른 것을 말합니다.

อุตฺติฏฺฐปิณฺโฑติ วิวฏทฺวาเร ฆเร ฆเร ปติฏฺฐิตฺวา ลภนกปิณฺโฑ. อุญฺโฉติ ตทตฺถํ อุญฺฉาจริยา. อนคารูปนิสฺสโยติ อนคารานํ ปพฺพชิตานํ อุปคนฺตฺวา นิสฺสิตพฺพโต อุปนิสฺสยภูโต ชีวิตปริกฺขาโร. ตญฺหิ นิสฺสาย ปพฺพชิตา ชีวนฺติ.

‘서서 얻는 공양물(Uttiṭṭhapiṇḍo)’이란 문이 열려 있는 집집마다 서서 얻는 공양물이다. ‘줍는 것(uñcho)’이란 그것을 위한 줍는 행위(uñchācariyā)를 말한다. ‘가출한 자의 의지처(anagārūpanissayo)’란 가출한 출가자들에게 다가가 의지해야 하는 것이기에 의지처가 된 생계의 필수품이다. 참으로 출가자들은 그것에 의지하여 살아간다.

วนฺตาติ [Pg.250] ฉฑฺฑิตา. มเหสีหีติ พุทฺธาทีหิ มเหสีหิ. เขมฏฺฐาเนติ กามโยคาทีหิ อนุปทฺทวฏฺฐานภูเต นิพฺพาเน. เตติ มเหสโย. อจลํ สุขนฺติ นิพฺพานสุขํ ปตฺตา. ตสฺมา ตํ ปตฺเถนฺเตน กามา ปริจฺจชิตพฺพาติ อธิปฺปาโย.

‘버려진(Vantā)’이란 내던져진 것이다. ‘대성자들에 의해(Mahesīhi)’란 부처님 등의 대성자들에 의해서이다. ‘안온한 곳에서(Khemaṭṭhāne)’란 감각적 욕망의 결박 등으로 인한 재난이 없는 장소인 열반에서이다. ‘그들(Te)’이란 대성자들이다. ‘흔들림 없는 행복(Acalaṃ sukhant)’이란 열반의 행복에 도달한 것이다. 그러므로 그것을 바라는 자는 감각적 욕망을 버려야 한다는 뜻이다.

มาหํ กาเมหิ สํคจฺฉินฺติ อหํ กทาจิปิ กาเมหิ น สมาคจฺเฉยฺยํ. กสฺมาติ เจ อาห – ‘‘เยสุ ตาณํ น วิชฺชตี’’ติอาทิ, เยสุ กาเมสุ อุปปริกฺขิยมาเนสุ เอกสฺมิมฺปิ อนตฺถปริตฺตาณํ นาม นตฺถิ. อคฺคิกฺขนฺธูปมา มหาภิตาปฏฺเฐน. ทุขา ทุกฺขมฏฺเฐน.

‘나는 감각적 욕망과 만나지 않기를(Māhaṃ kāmehi saṃgacchi)’이란 나는 결코 감각적 욕망과 마주치지 않기를 바란다는 것이다. 왜냐하면 “그것들에는 보호처가 없기 때문이다” 등을 말했으니, 조사해 보았을 때 그 감각적 욕망들 중 단 하나에도 불행으로부터의 보호라는 것은 없기 때문이다. 크게 타오른다는 의미에서 불덩어리에 비유된다. 고통스럽다는 의미에서 괴로움이다.

ปริปนฺโถ เอส ภโย ยทิทํ กามา นาม อวิทิตวิปุลานตฺถาวหตฺตา. สวิฆาโต จิตฺตวิฆาตกรตฺตา. สกณฺฏโก วินิวิชฺฌนตฺตา. เคโธ สุวิสโม เจโสติ คิทฺธิเหตุตาย เคโธ. สุฏฺฐุ วิสโม มหาปลิโพโธ โส. ทุรติกฺกมนฏฺเฐน มหนฺโต. โมหนามุโข มุจฺฉาปตฺติเหตุโต.

이 위험은 장애물이니, 이른바 감각적 욕망이란 알지 못하는 사이에 막대한 불이익을 가져오기 때문이다. 마음의 고통을 일으키기에 ‘고통이 있는 것’이다. 꿰찌르기에 ‘가시가 있는 것’이다. ‘탐착이고 매우 험난한 것(Gedho suvisamo ceso)’이란 갈망의 원인이기에 탐착이다. 그것은 매우 험난한 큰 장애물이다. 벗어나기 어렵다는 의미에서 ‘거대한 것’이다. 혼미함에 빠지게 하는 원인이기에 ‘미혹의 입구’이다.

อุปสคฺโค ภีมรูโปติ อติภึสนกสภาโว, มหนฺโต เทวตูปสคฺโค วิย อนตฺถกาทิทุกฺขาวหนโต. สปฺปสิรูปมา กามา สปฺปฏิภยฏฺเฐน.

‘두려운 모습의 재앙(Upasaggo bhīmarūpo)’이란 매우 공포스러운 성질을 가진 것이니, 신의 재앙처럼 불이익 등의 괴로움을 가져오기 때문이다. 감각적 욕망은 뱀처럼 두렵다는 의미에서 뱀의 머리에 비유된다.

กามปงฺเกน สตฺตาติ กามสงฺขาเตน ปงฺเกน สตฺตา ลคฺคา.

‘욕망의 늪에 빠진 자들(Kāmapaṅkena sattā)’이란 감각적 욕망이라 일컬어지는 늪에 걸려 빠져 있는 자들을 말한다.

ทุคฺคติคมนํ มคฺคนฺติ นิรยาทิอปายคามินํ มคฺคํ. กามเหตุกนฺติ กาโมปโภคเหตุกํ. พหุนฺติ ปาณาติปาตาทิเภเทน พหุวิธํ. โรคมาวหนฺติ รุชฺชนฏฺเฐน โรคสงฺขาตสฺส ทิฏฺฐธมฺมิกาทิเภทสฺส ทุกฺขสฺส อาวหนกํ.

‘악처로 가는 길(Duggatigamanaṃ maggaṃ)’이란 지옥 등의 악처로 가는 길이다. ‘감각적 욕망을 원인으로 하는(Kāmahetukaṃ)’이란 감각적 욕망의 향유를 원인으로 하는 것이다. ‘많은(Bahuṃ)’이란 살생 등의 차이에 따라 여러 가지라는 것이다. ‘질병을 가져오는(Rogamāvahanti)’이란 아프다는 의미에서 질병이라 일컬어지는, 현세 등의 차이가 있는 괴로움을 초래하는 것이다.

เอวนฺติ ‘‘อมิตฺตา วธกา’’ติอาทินา วุตฺตปฺปกาเรน. อมิตฺตชนนาติ อมิตฺตภาวสฺส นิพฺพตฺตนกา. ตาปนาติ สนฺตาปนกา, ตปนียาติ อตฺโถ. สํกิเลสิกาติ สํกิเลสาวหา. โลกามิสาติ โลเก อามิสภูตา. พนฺธนิยาติ พนฺธภูเตหิ สํโยชเนหิ วฑฺฒิตพฺพา, สํโยชนิยาติ อตฺโถ. มรณพนฺธนาติ ภวาทีสุ นิพฺพตฺตินิมิตฺตตาย ปวตฺตการณโต จ มรณวิพนฺธนา.

‘이와 같이(Evaṃ)’란 “적이고 살인자다” 등에서 언급된 방식이다. ‘적을 만드는 것(Amittajananā)’이란 적대적인 상태를 생기게 하는 것이다. ‘태우는 것(Tāpanā)’이란 고통스럽게 태우는 것이니, 태워야 할 것이라는 의미이다. ‘오염시키는 것(Saṃkilesikā)’이란 오염을 가져오는 것이다. ‘세상의 미끼(Lokāmisā)’란 세상에서 미끼가 된 것이다. ‘묶는 것(Bandhaniyā)’이란 결박인 족쇄들에 의해 증대되는 것이니, 묶여야 할 것이라는 뜻이다. ‘죽음의 결박(Maraṇabandhanā)’이란 존재 등에서 태어남의 표상으로서 작용하는 원인이기에 죽음의 장애가 되는 것이다.

อุมฺมาทนาติ [Pg.251] วิปริณามธมฺมานํ วิโยควเสน โสกุมฺมาทกรา, วฑฺฒิยา วา อุปรูปริมทาวหา. อุลฺลปนาติ ‘‘อโห สุขํ อโห สุข’’นฺติ อุทฺธํ อุทฺธํ ลปาปนกา. ‘‘อุลฺโลลนา’’ติปิ ปาโฐ, ภตฺตปิณฺฑนิมิตฺตํ นงฺคุฏฺฐํ อุลฺโลเลนฺโต สุนโข วิย อามิสเหตุ สตฺเต อุปรูปริลาลนา, ปราภวาวญฺญาตปาปนกาติ อตฺโถ. จิตฺตปฺปมาถิโนติ ปริฬาหุปฺปาทนาทินา สมฺปติ อายติญฺจ จิตฺตสฺส ปมถนสีลา. ‘‘จิตฺตปฺปมทฺทิโน’’ติ วา ปาโฐ, โส เอวตฺโถ. เย ปน ‘‘จิตฺตปฺปมาทิโน’’ติ วทนฺติ, เตสํ จิตฺตสฺส ปมาทาวหาติ อตฺโถ. สํกิเลสายาติ วิพาธนาย อุปตาปนาย วา. ขิปฺปํ มาเรน โอฑฺฑิตนฺติ กามา นาเมเต มาเรน โอฑฺฑิตํ กุมินนฺติ ทฏฺฐพฺพา สตฺตานํ อนตฺถาวหนโต.

‘광기로 만드는 것(Ummādanā)’이란 변하기 마련인 것들의 이별로 인해 슬픔과 광기를 일으키거나, 혹은 (욕망의) 증대로 인해 거듭거듭 취기를 가져오는 것이다. ‘속여 달래는 것(Ullapanā)’이란 “아, 행복하다. 아, 행복하다”라고 자꾸만 지껄이게 만드는 것이다. ‘흔들어대는 것(Ullolanā)’이라는 이본도 있는데, 밥 한 덩이를 위해 꼬리를 흔드는 개처럼 미끼를 위해 중생들을 거듭거듭 애태우게 하며, 파멸과 무시를 당하게 한다는 뜻이다. ‘마음을 뒤흔드는 것(Cittappamāthino)’이란 번뇌를 일으킴으로써 현재와 미래에 마음을 어지럽히는 성질을 가진 것이다. ‘마음을 짓밟는 것(Cittappamaddino)’이라는 이본도 있으나 같은 의미이다. 만약 ‘마음을 방종하게 하는 것(Cittappamādino)’이라고 말하는 이들이 있다면, 그것은 마음의 방일을 가져온다는 뜻이다. ‘오염을 위해(Saṃkilesāya)’란 괴롭힘이나 고통을 위해서이다. ‘마라에 의해 재빨리 쳐진(Khippaṃ mārena oḍḍitaṃ)’이란, 감각적 욕망이란 마라가 쳐놓은 통그물(kuminanti)과 같다고 보아야 하니 중생들에게 불행을 가져오기 때문이다.

อนนฺตาทีนวาติ ‘‘โลภนํ มทนญฺเจต’’นฺติอาทินา, ‘‘อิธ สีตสฺส ปุรกฺขโต อุณฺหสฺส ปุรกฺขโต’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๑๖๗) จ ทุกฺขกฺขนฺธสุตฺตาทีสุ วุตฺตนเยน อปริยนฺตาทีนวา พหุโทสา. พหุทุกฺขาติ อาปายิกาทิพหุวิธทุกฺขานุพนฺธา. มหาวิสาติ กฏุกาสยฺหผลตาย หลาหลาทิมหาวิสสทิสา. อปฺปสฺสาทาติ สตฺถธาราคตมธุพินฺทุ วิย ปริตฺตสฺสาทา. รณกราติ สาราคาทิสํวฑฺฒกา. สุกฺกปกฺขวิโสสนาติ สตฺตานํ อนวชฺชโกฏฺฐาสสฺส วินาสกา.

‘끝없는 재난(Anantādīnavā)’이란 “이것은 탐욕이고 유혹이다” 등과 “여기서 추위에 떨고 더위에 시달리며” 등(MN 1.167), 괴로움의 무리 경(Dukkhakkhandhasutta) 등에서 언급된 방식에 따라 한량없는 재난과 많은 결함이 있다는 것이다. ‘많은 괴로움(Bahudukkhā)’이란 악처의 괴로움 등 여러 종류의 괴로움이 뒤따르는 것이다. ‘큰 독(Mahāvisā)’이란 그 결과가 쓰디쓰고 견디기 힘들기에 할라할라(halāhalā) 등 강력한 독과 같다는 것이다. ‘적은 즐거움(Appassādā)’이란 칼날에 묻은 꿀 한 방울처럼 즐거움이 아주 적은 것이다. ‘싸움을 일으키는 것(Raṇakarā)’이란 탐착 등을 증대시키는 것이다. ‘밝은 면을 메마르게 하는 것(Sukkapakkhavisosanā)’이란 중생들의 비난받지 않을 부분(선법)을 파괴하는 것이다.

สาหนฺติ สา อหํ, เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา ปฏิลทฺธสทฺธา กาเม ปหาย ปพฺพชิตฺวา ฐิตาติ อตฺโถ. เอตาทิสนฺติ เอวรูปํ วุตฺตปฺปการํ. กตฺวาติ อิติ กตฺวา, ยถาวุตฺตการเณนาติ อตฺโถ. น ตํ ปจฺจาคมิสฺสามีติ ตํ มยา ปุพฺเพ วนฺตกาเม ปุน น ปริภุญฺชิสฺสามิ. นิพฺพานาภิรตา สทาติ ยสฺมา ปพฺพชิตกาลโต ปฏฺฐาย สพฺพกาลํ นิพฺพานาภิรตา, ตสฺมา น ตํ ปจฺจาคมิสฺสามีติ โยชนา.

‘그러한 나는(Sāhaṃ)’이란 바로 나이며, 위에서 설명한 방식대로 스승의 곁에서 법을 듣고 믿음을 얻어 감각적 욕망을 버리고 출가하여 머물러 있다는 뜻이다. ‘이와 같은 것을(Etādisaṃ)’이란 이와 같은 종류의 위에서 언급한 방식을 말한다. ‘하고서(Katvā)’란 이와 같이 하여, 즉 앞에서 말한 이유 때문이라는 뜻이다. ‘그것으로 돌아가지 않으리라(Na taṃ paccāgamissāmi)’란 내가 예전에 버린 그 감각적 욕망들을 다시는 누리지 않겠다는 것이다. ‘항상 열반을 즐거워하기에(Nibbānābhiratā sadā)’란 출가한 때부터 줄곧 항상 열반을 즐거워하기 때문이며, 그러므로 그것으로 돌아가지 않으리라는 구절과 연결된다.

รณํ ตริตฺวา กามานนฺติ กามานํ รณํ ตริตฺวา, ตญฺจ มยา กาตพฺพํ อริยมคฺคสํปหารํ กตฺวา. สีติภาวาภิกงฺขินีติ สพฺพกิเลสทรถปริฬาหวูปสเมน สีติภาวสงฺขาตํ อรหตฺตํ อภิกงฺขนฺตี. สพฺพสํโยชนกฺขเยติ สพฺเพสํ สํโยชนานํ ขยภูเต นิพฺพาเน อภิรตา.

‘욕망의 전쟁을 건너(Raṇaṃ taritvā kāmānaṃ)’란 감각적 욕망이라는 전쟁을 건너는 것이며, 그것은 내가 행해야 할 성스러운 도의 타격으로써 이루어진 것이다. ‘서늘해짐을 갈망하며(Sītibhāvābhikaṅkhinī)’란 모든 번뇌의 고통과 열기가 가라앉음으로써 서늘해짐이라 일컬어지는 아라한과를 갈망한다는 뜻이다. ‘모든 족쇄의 멸진에서(Sabbasaṃyojanakkhaye)’란 모든 족쇄의 멸진인 열반에서 즐거워한다는 뜻이다.

เยน [Pg.252] ติณฺณา มเหสิโนติ เยน อริยมคฺเคน พุทฺธาทโย มเหสิโน สํสารมโหฆํ ติณฺณา, อหมฺปิ เตหิ คตมคฺคํ อนุคจฺฉามิ, สีลาทิปฏิปตฺติยา อนุปาปุณามีติ อตฺโถ.

‘대성자들이 건넌 길로(Yena tiṇṇā mahesino)’란 부처님 등의 대성자들이 성스러운 도로써 윤회의 거대한 폭류를 건넜듯이, 나 또한 그들이 간 길을 따라가며 계 등의 수행으로 도달하겠다는 뜻이다.

ธมฺมฏฺฐนฺติ อริยผลธมฺเม ฐิตํ. อเนชนฺติ ปฏิปฺปสฺสทฺธ เอชตาย อเนชนฺติ ลทฺธนามํ อคฺคผลํ. อุปสมฺปชฺชาติ สมฺปาเทตฺวา อคฺคมคฺคาธิคเมน อธิคนฺตฺวา. ฌายตีติ ตเมว ผลชฺฌานํ อุปนิชฺฌายติ.

‘법에 머무는(Dhammaṭṭhaṃ)’이란 성스러운 과(果)의 법에 머무는 것이다. ‘동요 없는(Anejaṃ)’이란 동요가 가라앉았기에 ‘동요 없음’이라는 이름을 얻은 최고의 과이다. ‘성취하여(Upasampajja)’란 성취하고서, 즉 최고의 도의 증득으로써 증득하고서이다. ‘수행한다(Jhāyati)’란 바로 그 과의 선정(果定)을 계속해서 닦는다는 뜻이다.

อชฺชฏฺฐมี ปพฺพชิตาติ ปพฺพชิตา หุตฺวา ปพฺพชิตโต ปฏฺฐาย อชฺช อฏฺฐมทิวโส, อิโต อตีเต อฏฺฐมิยํ ปพฺพชิตาติ อตฺโถ. สทฺธาติ สทฺธาสมฺปนฺนา. สทฺธมฺมโสภนาติ สทฺธมฺมาธิคเมน โสภนา.

‘출가한 지 오늘로 여드레(Ajjaṭṭhamī pabbajitā)’란 출가한 뒤로 오늘이 여덟 번째 날이라는 것이니, 지금으로부터 지난 여드레 전에 출가했다는 뜻이다. ‘믿음이 있는(Saddhā)’이란 신심을 갖춘 것이다. ‘바른 법으로 빛나는(Saddhammasobhanā)’이란 바른 법의 증득으로 빛나는 것이다.

ภุชิสฺสาติ ทาสภาวสทิสานํ กิเลสานํ ปหาเนน ภุชิสฺสา. กามจฺฉนฺทาทิอิณาปคเมน อณณา.

‘자유로운 여인(Bhujissā)’이란 노예의 상태와 같은 번뇌들을 버림으로써 자유로운 자라는 뜻이다. ‘빚이 없는 여인(Aṇaṇā)’이란 감각적 욕구 등의 빚이 사라졌음을 말한다.

อิมา กิร ติสฺโส คาถา ปพฺพชิตฺวา อฏฺฐเม ทิวเส อรหตฺตํ ปตฺวา อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา นิสินฺนํ เถรึ ภิกฺขูนํ ทสฺเสตฺวา ปสํสนฺเตน ภควตา วุตฺตา.

전하는 바에 따르면 이 세 게송은, 출가한 지 여드레 만에 아라한과를 얻고 어느 나무 아래에서 과정에 들어 앉아 있는 장로니를 비구들에게 보여주며 찬탄하시면서 세존께서 설하신 것이다.

อถ สกฺโก เทวานมินฺโท ตํ ปวตฺตึ ทิพฺเพน จกฺขุนา ทิสฺวา ‘‘เอวํ สตฺถารา ปสํสียมานา อยํ เถรี ยสฺมา เทเวหิ จ ปยิรุปาสิตพฺพา’’ติ ตาวเทว ตาวตึเสหิ เทเวหิ สทฺธึ อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. ตํ สนฺธาย สงฺคีติกาเรหิ วุตฺตํ –

그때 천황(天王) 삭까는 천안(天眼)으로 그 상황을 보고, '세존께서 이토록 칭송하시니, 이 장로니는 신들도 시봉해야 마땅한 분이다'라고 생각했다. 그는 곧바로 따와띠잉사(Tāvatiṃsa, 三十三天)의 신들과 함께 다가가 절을 올리고 합장한 채 곁에 섰다. 결집자들은 이를 두고 이렇게 말했다.

‘‘ตํ สกฺโก เทวสงฺเฆน, อุปสงฺกมฺม อิทฺธิยา;

นมสฺสติ ภูตปติ, สุภํ กมฺมารธีตร’’นฺติ.

“신들의 무리와 함께 천황 삭까가 신통력으로 다가갔네. 생령(生靈)의 주(主)께서 대장장이의 딸인 수바 장로니에게 경배하네.”

ตตฺถ ตีสุ กามภเวสุ ภูตานํ สตฺตานํ ปติ อิสฺสโรติ กตฺวา ภูตปตีติ ลทฺธนาโม สกฺโก เทวราชา เทวสงฺเฆน สทฺธึ ตํ สุภํ กมฺมารธีตรํ อตฺตโน เทวิทฺธิยา อุปสงฺกมฺม นมสฺสติ, ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทตีติ อตฺโถ.

여기서 '생령의 주(bhūtapati)'라는 이름은 세 가지 욕계(欲界)에 태어난 중생들의 주인이며 통치자라는 뜻에서 얻은 것이다. 천황 삭까는 신들의 무리와 함께 자신의 신통력으로 그 아름다운 대장장이의 딸에게 다가가 경배하니, 오체투지(五體投地)로 예배한다는 뜻이다.

สุภากมฺมารธีตุเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

대장장이의 딸 수바 장로니 게송 주해를 마친다.

วีสตินิปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

스무 편의 모음(二十集, Vīsatinipāta) 주해를 마친다.

๑๔. ตึสนิปาโต

14. 서른 편의 모음(三十集, Tiṃsanipāta)

๑. สุภาชีวกมฺพวนิกาเถรีคาถาวณฺณนา

1. 지와까 망고 숲의 수바 장로니 게송 주해

ตึสนิปาเต [Pg.253] ชีวกมฺพวนํ รมฺมนฺติอาทิกา สุภาย ชีวกมฺพวนิกาย เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺตี, สมฺภาวิตกุสลมูลา อนุกฺกเมน ปริพฺรูหิตวิโมกฺขสมฺภารา ปริปกฺกญาณา หุตฺวา, อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ราชคเห พฺราหฺมณมหาสาลกุเล นิพฺพตฺติ, สุภาติสฺสา นามมโหสิ. ตสฺสา กิร สรีราวยวา โสภนวณฺณยุตฺตา อเหสุํ, ตสฺมา สุภาติ อนฺวตฺถเมว นามํ ชาตํ. สา สตฺถุ ราชคหปฺปเวสเน ปฏิลทฺธสทฺธา อุปาสิกา หุตฺวา อปรภาเค สํสาเร ชาตสํเวคา กาเมสุ อาทีนวํ ทิสฺวา เนกฺขมฺมญฺจ เขมโต สลฺลกฺขนฺตี มหาปชาปติยา โคตมิยา สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตี กติปาเหเนว อนาคามิผเล ปติฏฺฐาสิ.

서른 편의 모음(三十集)에 있는 ‘지와까의 망고 숲은 아름다우니’로 시작되는 게송은 지와까 망고 숲의 수바 장로니가 읊은 것이다. 그녀 역시 과거의 부처님들 처소에서 공덕을 쌓았고, 여러 생에서 해탈의 의지처가 되는 선업을 쌓아 선근을 길러왔다. 점차 해탈의 자양분을 갖추고 지혜가 성숙하여, 이번 부처님의 시대에 라자가하(王舍城)의 부유한 바라문 가문에서 태어나 수바(Subhā)라는 이름을 가졌다. 그녀의 신체 부위가 매우 아름다웠기에 그 의미에 어울리게 수바(아름다운 자)라고 불렸다. 그녀는 세존께서 라자가하에 입성하실 때 신심을 얻어 우빠시까(여성 재가신자)가 되었고, 나중에 윤회에 대한 혐오감을 느껴 감각적 욕망의 위험을 보고 출가가 안온한 길임을 통찰하였다. 마하빠자빠띠 고따미의 문하에서 출가하여 위빳사나를 닦은 지 며칠 만에 아나함(阿那含)의 과보에 머물렀다.

อถ นํ เอกทิวสํ อญฺญตโร ราชคหวาสี ธุตฺตปุริโส ตรุโณ ปฐมโยพฺพเน ฐิโต ชีวกมฺพวเน ทิวาวิหาราย คจฺฉนฺตึ ทิสฺวา ปฏิพทฺธจิตฺโต หุตฺวา มคฺคํ โอวรนฺโต กาเมหิ นิมนฺเตสิ. สา ตสฺส นานปฺปกาเรหิ กามานํ อาทีนวํ อตฺตโน จ เนกฺขมฺมชฺฌาสยํ ปเวเทนฺตี ธมฺมํ กเถสิ. โส ธมฺมกถํ สุตฺวาปิ น ปฏิกฺกมติ, นิพนฺธติเยว. เถรี นํ อตฺตโน วจเน อติฏฺฐนฺตํ อกฺขิมฺหิ จ อภิรตฺตํ ทิสฺวา, ‘‘หนฺท, ตยา สมฺภาวิตํ อกฺขิ’’นฺติ อตฺตโน เอกํ อกฺขึ อุปฺปาเฏตฺวา ตสฺส อุปเนสิ. ตโต โส ปุริโส สนฺตาโส สํเวคชาโต ตตฺถ วิคตราโคว หุตฺวา เถรึ ขมาเปตฺวา คโต. เถรี สตฺถุ สนฺติกํ อคมาสิ. สตฺถุโน สห ทสฺสเนเนวสฺสา อกฺขิ ปฏิปากติกํ อโหสิ. ตโต สา พุทฺธคตาย ปีติยา นิรนฺตรํ ผุฏา หุตฺวา อฏฺฐาสิ. สตฺถา ตสฺสา จิตฺตาจารํ ญตฺวา ธมฺมํ เทเสตฺวา อคฺคมคฺคตฺถาย กมฺมฏฺฐานํ อาจิกฺขิ. สา ปีตึ วิกฺขมฺเภตฺวา ตาวเทว วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. อรหตฺตํ ปน ปตฺวา ผลสุเขน นิพฺพานสุเขน วิหรนฺตี อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อตฺตนา เตน จ ธุตฺตปุริเสน วุตฺตคาถา อุทานวเสน –

그러던 어느 날, 라자가하에 사는 젊은 난봉꾼 하나가 지와까의 망고 숲에서 낮 동안의 명상을 위해 걸어가는 그녀를 보고 마음이 사로잡혔다. 그는 길을 가로막고 감각적 욕망으로 그녀를 유혹했다. 그녀는 그에게 감각적 욕망의 위험과 자신의 출가 의지를 여러 가지로 설명하며 법을 설했다. 그는 법문을 듣고도 물러나지 않고 끈질기게 매달렸다. 장로니는 그가 자신의 말에는 아랑곳하지 않고 오직 눈에 매혹된 것을 보고 “자, 그대가 그토록 탐내는 눈이다”라며 자신의 눈 한쪽을 뽑아 그에게 내밀었다. 그러자 그 남자는 공포와 소름이 돋아 그 자리에서 탐욕이 사라졌고, 장로니에게 용서를 구하고 떠나갔다. 장로니는 세존의 처소로 향했다. 세존을 뵙는 순간 그녀의 눈은 원래대로 회복되었다. 그녀는 부처님을 향한 기쁨으로 충만한 채 서 있었다. 세존께서는 그녀의 마음가짐을 아시고 법을 설하시어 아라한과를 얻기 위한 수행법을 가르쳐 주셨다. 그녀는 기쁨을 가라앉히고 즉시 위빳사나를 닦아 통찰지(四無礙解)와 함께 아라한과를 성취했다. 아라한이 된 후 과(果)의 즐거움과 열반의 즐거움을 누리며 자신의 수행 과정을 되돌아보고, 자신과 그 난봉꾼이 나누었던 게송을 사자후(udāna)의 형식으로 읊었다.

๓๖๘.

368.

‘‘ชีวกมฺพวนํ [Pg.254] รมฺมํ, คจฺฉนฺตึ ภิกฺขุนึ สุภํ;

ธุตฺตโก สนฺนิวาเรสิ, ตเมนํ อพฺรวี สุภา.

“아름다운 지와까의 망고 숲으로 걸어가는 비구니 수바를 한 난봉꾼이 가로막았네. 그러자 수바가 그에게 말했네.”

๓๖๙.

369.

‘‘กึ เต อปราธิตํ มยา, ยํ มํ โอวริยาน ติฏฺฐสิ;

น หิ ปพฺพชิตาย อาวุโส, ปุริโส สมฺผุสนาย กปฺปติ.

“내가 그대에게 무슨 잘못을 했기에 나의 길을 가로막고 서 있는가? 벗이여, 출가한 여인을 남자가 만지는 것은 합당하지 않네.”

๓๗๐.

370.

‘‘ครุเก มม สตฺถุสาสเน, ยา สิกฺขา สุคเตน เทสิตา;

ปริสุทฺธปทํ อนงฺคณํ, กึ มํ โอวริยาน ติฏฺฐสิ.

“나의 스승의 가르침은 엄중하고 선서(善逝)께서 설하신 계율은 엄격하네. 번뇌 없는 청정한 길을 가는 나를 왜 가로막고 서 있는가?”

๓๗๑.

371.

‘‘อาวิลจิตฺโต อนาวิลํ, สรโช วีตรชํ อนงฺคณํ;

สพฺพตฺถ วิมุตฺตมานสํ, กึ มํ โอวริยาน ติฏฺฐสิ.

“혼탁한 마음을 가진 자가 혼탁함 없는 자를, 때 묻은 자가 때 묻지 않고 번뇌 없는 자를, 모든 것에서 마음이 해탈한 자를 왜 가로막고 서 있는가?”

๓๗๒.

372.

‘‘ทหรา จ อปาปิกา จสิ, กึ เต ปพฺพชฺชา กริสฺสติ;

นิกฺขิป กาสายจีวรํ, เอหิ รมาม สุปุปฺผิเต วเน.

“그대는 젊고 흠잡을 데 없는데, 출가가 그대에게 무엇을 해 주겠는가? 가사(袈裟)를 벗어 던지고, 꽃이 만발한 숲에서 함께 즐기세.”

๓๗๓.

373.

‘‘มธุรญฺจ ปวนฺติ สพฺพโส, กุสุมรเชน สมุฏฺฐิตา ทุมา;

ปฐมวสนฺโต สุโข อุตุ, เอหิ รมาม สุปุปฺผิเต วเน.

“사방에서 달콤한 향기 풍기고 나무들은 꽃가루로 뒤덮였네. 초봄의 계절은 이토록 즐거우니, 꽃이 만발한 숲에서 함께 즐기세.”

๓๗๔.

374.

‘‘กุสุมิตสิขรา จ ปาทปา, อภิคชฺชนฺติว มาลุเตริตา;

กา ตุยฺหํ รติ ภวิสฺสติ, ยทิ เอกา วนโมคหิสฺสสิ.

“꽃핀 나무 꼭대기들이 바람에 흔들리며 마치 소리 높여 노래하는 듯하네. 홀로 숲으로 들어간다면 그대에게 무슨 즐거움이 있겠는가?”

๓๗๕.

375.

‘‘วาฬมิคสงฺฆเสวิตํ, กุญฺชรมตฺตกเรณุโลฬิตํ;

อสหายิกา คนฺตุมิจฺฉสิ, รหิตํ ภึสนกํ มหาวนํ.

“맹수들의 무리가 살고 발정 난 코끼리들이 날뛰는 곳, 동료도 없이 무시무시하고 외진 거대한 숲으로 어찌 가려 하는가?”

๓๗๖.

376.

‘‘ตปนียกตาว [Pg.255] ธีติกา, วิจรสิ จิตฺตลเตว อจฺฉรา;

กาสิกสุขุเมหิ วคฺคุภิ, โสภสี สุวสเนหิ นูปเม.

“황금으로 만든 인형처럼, 칫딸라따 숲을 거니는 천녀(天女)처럼, 까시(Kāsi)산 고운 옷을 입은 그대의 모습은 비할 데 없이 아름답네.”

๓๗๗.

377.

‘‘อหํ ตว วสานุโค สิยํ, ยทิ วิหเรมเส กานนนฺตเร;

น หิ มตฺถิ ตยา ปิยตฺตโร, ปาโณ กินฺนริมนฺทโลจเน.

“만일 우리가 숲속에서 함께 지낸다면 나는 그대의 뜻을 따르는 종이 되리라. 숲의 요정(kinnarī)처럼 둥근 눈을 가진 여인이여, 내게 그대보다 더 소중한 생명은 없네.”

๓๗๘.

378.

‘‘ยทิ เม วจนํ กริสฺสสิ, สุขิตา เอหิ อคารมาวส;

ปาสาทนิวาตวาสินี, ปริกมฺมํ เต กโรนฺตุ นาริโย.

“만일 내 말을 들어준다면 집으로 돌아가 행복하게 사세. 바람이 잘 통하는 별채에서 살며 여인들이 그대를 시봉하게 하리라.”

๓๗๙.

379.

‘‘กาสิกสุขุมานิ ธารย, อภิโรเปหิ จ มาลวณฺณกํ;

กญฺจนมณิมุตฺตกํ พหุํ, วิวิธํ อาภรณํ กโรมิ เต.

“까시산 고운 옷을 입고 꽃과 향료로 단장하세. 수많은 금과 보석과 진주로 그대를 위해 다양한 장신구를 만들어 주겠네.”

๓๘๐.

380.

‘‘สุโธตรชปจฺฉทํ สุภํ, โคนกตูลิกสนฺถตํ นวํ;

อภิรุห สยนํ มหารหํ, จนฺทนมณฺฑิตสารคนฺธิกํ.

“깨끗하게 세탁된 덮개가 있고 긴 털의 양모 요가 깔린 귀한 침상, 전단향 향기가 감도는 보석 박힌 침상에 오르세.”

๓๘๑.

381.

‘‘อุปฺปลํ จุทกา สมุคฺคตํ, ยถา ตํ อมนุสฺสเสวิตํ;

เอวํ ตฺวํ พฺรหฺมจารินี, สเกสงฺเคสุ ชรํ คมิสฺสสิ.

“물속에서 솟아오른 연꽃이 사람의 손길이 닿지 않는 곳에 있듯이, 청정하게 수행하는 그대 또한 그렇게 몸과 함께 늙어갈 것인가.”

๓๘๒.

382.

‘‘กึ เต อิธ สารสมฺมตํ, กุณปปูรมฺหิ สุสานวฑฺฒเน;

เภทนธมฺเม กเฬวเร, ยํ ทิสฺวา วิมโน อุทิกฺขสิ.

“시체로 가득 차 공동묘지만 넓힐 뿐인, 결국 무너져 내릴 이 몸뚱이에서 그대는 무엇이 그리 대단하다고 생각하여 넋을 잃고 바라보는가?”

๓๘๓.

383.

‘‘อกฺขีนิ [Pg.256] จ ตูริยาริว, กินฺนริยาริว ปพฺพตนฺตเร;

ตว เม นยนานิ ทกฺขิย, ภิยฺโย กามรตี ปวฑฺฒติ.

“산속에 사는 숲 요정의 눈처럼, 그대의 눈은 투리야 열매와 같구나. 그대의 눈을 보고 있노라면 나의 육욕은 더욱 타오르네.”

๓๘๔.

384.

‘‘อุปฺปลสิขโรปมานิ เต, วิมเล หาฏกสนฺนิเภ มุเข;

ตว เม นยนานิ ทกฺขิย, ภิยฺโย กามคุโณ ปวฑฺฒติ.

“황금빛으로 빛나는 그대의 깨끗한 얼굴에 박힌 눈은 연꽃봉우리 같구나. 그대의 눈을 보고 있노라면 나의 욕정은 더욱 타오르네.”

๓๘๕.

385.

‘‘อปิ ทูรคตา สรมฺหเส, อายตปมฺเห วิสุทฺธทสฺสเน;

น หิ มตฺถิ ตยา ปิยตฺตโร, นยนา กินฺนริมนฺทโลจเน.

“멀리 떨어져 있어도 길고 짙은 속눈썹을 가진 그 청정한 눈을 잊지 못하리. 숲의 요정처럼 둥근 눈을 가진 여인이여, 내게 그대의 눈보다 더 소중한 것은 없네.”

๓๘๖.

386.

‘‘อปเถน ปยาตุมิจฺฉสิ, จนฺทํ กีฬนกํ คเวสสิ;

เมรุํ ลงฺเฆตุมิจฺฉสิ, โย ตฺวํ พุทฺธสุตํ มคฺคยสิ.

“그대는 길이 아닌 곳으로 가려 하고, 달을 장난감으로 얻으려 하며, 메루산을 뛰어넘으려 하는구나. 부처님의 딸을 유혹하려 하는 자여!”

๓๘๗.

387.

‘‘นตฺถิ หิ โลเก สเทวเก, ราโค ยตฺถปิ ทานิ เม สิยา;

นปิ นํ ชานามิ กีริโส, อถ มคฺเคน หโต สมูลโก.

“신들을 포함한 이 세상 어디에도 나에게 탐욕이 생길 곳은 없습니다. 그것이 어떤 것인지조차 나는 알지 못합니다. 도(道)에 의해 뿌리째 뽑혀버렸기 때문입니다.

๓๘๘.

388.

‘‘อิงฺคาลกุยาว อุชฺฌิโต, วิสปตฺโตริว อคฺคิโต กโต;

นปิ นํ ปสฺสามิ กีริโส, อถ มคฺเคน หโต สมูลโก.

“숯불 구덩이처럼 버려졌고, 독이 든 그릇처럼 불에 타버렸습니다. 그것이 어떤 것인지 보지도 못합니다. 도(道)에 의해 뿌리째 뽑혀버렸기 때문입니다.

๓๘๙.

389.

‘‘ยสฺสา สิยา อปจฺจเวกฺขิตํ, สตฺถา วา อนุปาสิโต สิยา;

ตฺวํ ตาทิสิกํ ปโลภย, ชานนฺตึ โส อิมํ วิหญฺญสิ.

“만약 지혜로 관찰하지 못했거나 스승을 모시지 못한 여자가 있다면, 당신은 그런 여자를 유혹하십시오. 진리를 아는 이 여자를 유혹하려 한다면 당신만 괴로울 뿐입니다.

๓๙๐.

390.

‘‘มยฺหญฺหิ [Pg.257] อกฺกุฏฺฐวนฺทิเต, สุขทุกฺเข จ สตี อุปฏฺฐิตา;

สงฺขตมสุภนฺติ ชานิย, สพฺพตฺเถว มโน น ลิมฺปติ.

“나에게는 비난이나 찬탄에 대해서도, 즐거움이나 괴로움에 대해서도 마음챙김이 확립되어 있습니다. 형성된 것은 부정(不淨)한 것임을 알아서, 어디에도 마음이 물들지 않습니다.

๓๙๑.

391.

‘‘สาหํ สุคตสฺส สาวิกา, มคฺคฏฺฐงฺคิกยานยายินี;

อุทฺธฏสลฺลา อนาสวา, สุญฺญาคารคตา รมามหํ.

“나는 팔정도의 수레를 타고 가는 슈가타(행복하게 가신 분)의 제자입니다. 화살을 뽑아버리고 번뇌가 없는 나는 빈집에 머물며 즐거워합니다.

๓๙๒.

392.

‘‘ทิฏฺฐา หิ มยา สุจิตฺติตา, โสมฺภา ทารุกปิลฺลกานิ วา;

ตนฺตีหิ จ ขีลเกหิ จ, วินิพทฺธา วิวิธํ ปนจฺจกา.

“나는 아름답게 그려진 인형이나 나무 인형을 보았습니다. 실과 말뚝에 묶여서 여러 가지로 춤을 추는 것들입니다.

๓๙๓.

393.

‘‘ตมฺหุทฺธเฏ ตนฺติขีลเก, วิสฺสฏฺเฐ วิกเล ปริกฺริเต;

น วินฺเทยฺย ขณฺฑโส กเต, กิมฺหิ ตตฺถ มนํ นิเวสเย.

“그 실과 말뚝이 뽑히고 흩어지고 망가지고 산산조각이 난다면, 거기서 무엇을 찾을 수 있겠습니까? 거기에 무엇에 마음을 두겠습니까?

๓๙๔.

394.

‘‘ตถูปมา เทหกานิ มํ, เตหิ ธมฺเมหิ วินา น วตฺตนฺติ;

ธมฺเมหิ วินา น วตฺตติ, กิมฺหิ ตตฺถ มนํ นิเวสเย.

“나의 이 몸도 그와 같습니다. 그러한 요소들 없이는 존재하지 못합니다. 법(요소들) 없이는 존재하지 못하는데, 거기에 무엇에 마음을 두겠습니까?

๓๙๕.

395.

‘‘ยถา หริตาเลน มกฺขิตํ, อทฺทส จิตฺติกํ ภิตฺติยา กตํ;

ตมฺหิ เต วิปรีตทสฺสนํ, สญฺญา มานุสิกา นิรตฺถิกา.

“벽에 황화비소로 그려진 인형을 보았을 때처럼, 당신이 그것을 보고 진짜 사람으로 여기는 것은 거꾸로 된 견해이며 인간의 헛된 인식일 뿐입니다.

๓๙๖.

396.

‘‘มายํ วิย อคฺคโต กตํ, สุปินนฺเตว สุวณฺณปาทปํ;

อุปคจฺฉสิ อนฺธ ริตฺตกํ, ชนมชฺเฌริว รุปฺปรูปกํ.

“눈먼 자여, 당신은 마술처럼 눈앞에 나타난 것이나 꿈속의 황금 나무와 같은 헛된 것에 다가갑니다. 마치 사람들 사이에서 춤추는 인형과 같은 것에.

๓๙๗.

397.

‘‘วฏฺฏนิริว [Pg.258] โกฏโรหิตา, มชฺเฌ ปุพฺพุฬกา สอสฺสุกา;

ปีฬโกฬิกา เจตฺถ ชายติ, วิวิธา จกฺขุวิธา จ ปิณฺฑิตา.

“눈은 구멍 속에 박힌 구슬 같고, 가운데는 거품 같으며 눈물이 고여 있습니다. 눈곱이 끼고 여러 가지 눈의 부속물들이 뭉쳐진 것에 불과합니다.

๓๙๘.

398.

‘‘อุปฺปาฏิย จารุทสฺสนา, น จ ปชฺชิตฺถ อสงฺคมานสา;

หนฺท เต จกฺขุํ หรสฺสุ ตํ, ตสฺส นรสฺส อทาสิ ตาวเท.

“아름다운 눈을 가진 그녀는 집착 없는 마음으로 눈을 뽑아냈습니다. ‘자, 당신이 원하는 이 눈을 가져가시오’라고 말하며 즉시 그 남자에게 주었습니다.

๓๙๙.

399.

‘‘ตสฺส จ วิรมาสิ ตาวเท, ราโค ตตฺถ ขมาปยี จ นํ;

โสตฺถิ สิยา พฺรหฺมจารินี, น ปุโน เอทิสกํ ภวิสฺสติ.

“그러자 즉시 그 남자의 탐욕이 사라졌고, 그녀에게 용서를 빌었습니다. ‘수행자시여, 평안하시길. 다시는 이런 일이 없을 것입니다.’

๔๐๐.

400.

‘‘อาสาทิย เอทิสํ ชนํ, อคฺคึ ปชฺชลิตํว ลิงฺคิย;

คณฺหิย อาสีวิสํ วิย, อปิ นุ โสตฺถิ สิยา ขเมหิ โน.

“‘이런 분을 괴롭힌 것은 타오르는 불길을 껴안은 것과 같고, 독사를 잡은 것과 같습니다. 부디 저를 용서하시어 평안케 하소서.’

๔๐๑.

401.

‘‘มุตฺตา จ ตโต สา ภิกฺขุนี, อคมี พุทฺธวรสฺส สนฺติกํ;

ปสฺสิย วรปุญฺญลกฺขณํ, จกฺขุ อาสิ ยถา ปุราณก’’นฺติ. –

“그곳에서 풀려난 그 비구니는 수승하신 부처님 처소로 갔습니다. 수승한 공덕의 상호를 뵙자, 눈은 예전처럼 다시 생겨났습니다.”

อิมา คาถา ปจฺจุทาหาสิ.

그녀는 이 게송들을 읊었다.

ตตฺถ ชีวกมฺพวนนฺติ ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส อมฺพวนํ. รมฺมนฺติ รมณียํ. ตํ กิร ภูมิภาคสมฺปตฺติยา ฉายูทกสมฺปตฺติยา จ รุกฺขานํ โรปิตากาเรน อติวิย มนุญฺญํ มโนรมํ. คจฺฉนฺตินฺติ อมฺพวนํ อุทฺทิสฺส คตํ, ทิวาวิหาราย อุปคจฺฉนฺตึ. สุภนฺติ เอวํนามิกํ. ธุตฺตโกติ อิตฺถิธุตฺโต. ราชคหวาสี กิเรโก มหาวิภวสฺส สุวณฺณการสฺส ปุตฺโต ยุวา อภิรูโป อิตฺถิธุตฺโต ปุริโส มตฺโต วิจรติ. โส ตํ ปฏิปเถ [Pg.259] ทิสฺวา ปฏิพทฺธจิตฺโต มคฺคํ อุปรุนฺธิตฺวา อฏฺฐาสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ธุตฺตโก สนฺนิวาเรสี’’ติ, มม คมนํ นิเสเธสีติ อตฺโถ. ตเมนํ อพฺรวี สุภาติ ตเมนํ นิวาเรตฺวา ฐิตํ ธุตฺตํ สุภา ภิกฺขุนี กเถสิ. เอตฺถ จ ‘‘คจฺฉนฺตึ ภิกฺขุนึ สุภํ, อพฺรวิ สุภา’’ติ จ อตฺตานเมว เถรี อญฺญํ วิย กตฺวา วทติ. เถริยา วุตฺตคาถานํ สมฺพนฺธทสฺสนวเสน สงฺคีติกาเรหิ อยํ คาถา วุตฺตา.

거기서 ‘지바까의 망고 숲(jīvakambavana)’이란 꼬마라밧짜 지바까의 망고 숲을 말한다. ‘즐거운(rammaṃ)’이란 아름답다는 뜻이다. 그곳은 지형의 수승함과 그늘과 물의 풍요로움, 그리고 나무들이 심어진 모습으로 인해 매우 매혹적이고 마음을 즐겁게 한다고 한다. ‘가는(gacchantinti)’이란 망고 숲을 향해 간, 낮의 머묾을 위해 다가가는 그녀를 뜻한다. ‘수바(subhanti)’란 그러한 이름을 가진 여인이다. ‘난봉꾼(dhuttakoti)’이란 여자를 쫓는 자이다. 라자가하에 사는 어떤 큰 부자인 금세공사의 아들인데, 젊고 용모가 뛰어나며 여색을 밝히는 자로 취해서 돌아다녔다고 한다. 그는 길에서 그녀를 보고 마음이 사로잡혀 길을 가로막고 섰다. 그래서 ‘난봉꾼이 가로막았다’라고 하였으니, 나의 가는 길을 저지했다는 뜻이다. ‘그녀, 수바가 그에게 말했다(tamenaṃ abravī subhāti)’란 가로막고 선 난봉꾼에게 수바 비구니가 말한 것을 뜻한다. 여기서 ‘가는 비구니 수바에게, 수바가 말했다’라고 하여 테리는 자기 자신을 다른 사람처럼 표현하여 말하고 있다. 테리가 읊은 게송들의 연결을 보여주기 위해 결집자들이 이 게송을 읊었다.

‘‘อพฺรวี สุภา’’ติ วตฺวา ตสฺสา วุตฺตาการทสฺสนตฺถํ อาห ‘‘กึ เต อปราธิต’’นฺติอาทิ. ตตฺถ กึ เต อปราธิตํ มยาติ กึ ตุยฺหํ, อาวุโส, มยา อปรทฺธํ. ยํ มํ โอวริยาน ติฏฺฐสีติ เยน อปราเธน มํ คจฺฉนฺตึ โอวริตฺวา คมนํ นิเสเธตฺวา ติฏฺฐสิ, โส นตฺเถวาติ อธิปฺปาโย. อถ อิตฺถีติสญฺญาย เอวํ ปฏิปชฺชสิ, เอวมฺปิ น ยุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺตี อาห – ‘‘น หิ ปพฺพชิตาย, อาวุโส, ปุริโส สมฺผุสนาย กปฺปตี’’ติ, อาวุโส สุวณฺณการปุตฺต, โลกิยจาริตฺเตนปิ ปุริสสฺส ปพฺพชิตานํ สมฺผุสนาย น กปฺปติ, ปพฺพชิตาย ปน ปุริโส ติรจฺฉานคโตปิ สมฺผุสนาย น กปฺปติ, ติฏฺฐตุ ตาว ปุริสผุสนา, ราควเสนสฺสา นิสฺสคฺคิเยน ปุริสสฺส นิสฺสคฺคิยสฺสาปิ ผุสนา น กปฺปเตว.

‘수바가 말했다’라고 말한 뒤, 그녀가 말한 양상을 보여주기 위해 ‘내가 당신에게 무슨 잘못을 저질렀기에’ 등을 설했다. 거기서 ‘내가 당신에게 무슨 잘못을 저질렀기에(kiṃ te aparādhitaṃ mayā)’란 “벗이여, 내가 당신에게 무슨 잘못을 했습니까?”라는 뜻이다. ‘나를 가로막고 서 있습니까(yaṃ maṃ ovariyāna tiṭṭhasi)’란 어떤 잘못 때문에 길을 가는 나를 가로막아 가는 것을 방해하며 서 있느냐는 뜻이며, 그런 잘못은 전혀 없다는 의도이다. 또한 “여성이라는 인식 때문에 이렇게 행동한다면, 그것 역시 옳지 않다”는 것을 보여주기 위해 “벗이여, 출가한 여인을 남자가 만지는 것은 적절하지 않습니다”라고 하였다. “금세공사의 아들이여, 세속의 관습으로도 남자가 출가자들을 만지는 것은 적절하지 않은데, 출가한 여인에게는 축생인 수컷이라도 만지는 것이 적절하지 않습니다. 하물며 남자의 접촉은 말할 것도 없으며, 탐욕의 마음으로 니삿기야를 범하며 남자가 접촉하는 것은 결코 적절하지 않습니다.”

เตนาห ‘‘ครุเก มม สตฺถุสาสเน’’ติอาทิ. ตสฺสตฺโถ – ครุเก ปาสาณจฺฉตฺตํ วิย ครุกาตพฺเพ มยฺหํ สตฺถุ สาสเน ยา สิกฺขา ภิกฺขุนิโย อุทฺทิสฺส สุคเตน สมฺมาสมฺพุทฺเธน เทสิตา ปญฺญตฺตา. ตาหิ ปริสุทฺธปทํ ปริสุทฺธกุสลโกฏฺฐาสํ, ราคาทิองฺคณานํ สพฺพโส อภาเวน อนงฺคณํ, เอวํภูตํ มํ คจฺฉนฺตึ เกน การเณน อาวริตฺวา ติฏฺฐสีติ.

그래서 ‘나의 스승의 가르침은 엄격하거늘’ 등을 설했다. 그 뜻은, 돌우산처럼 엄격하게 지켜야 할 나의 스승의 가르침 안에서 비구니들을 위해 슈가타 정등각자께서 설하시고 제정하신 학습계율들이 있다는 것이다. 그것들로 인해 청정한 상태이며, 탐욕 등의 오염원이 전혀 없어 오염원이 없는 상태인, 이렇게 길을 가는 나를 무슨 이유로 가로막고 서 있느냐는 것이다.

อาวิลจิตฺโตติ จิตฺตสฺส อาวิลภาวกรานํ กามวิตกฺกาทีนํ วเสน อาวิลจิตฺโต, ตฺวํ ตทภาวโต อนาวิลํ, ราครชาทีนํ วเสน สรโช, สางฺคโณ ตทภาวโต วีตรชํ อนงฺคณํ สพฺพตฺถ ขนฺธปญฺจเก สมุจฺเฉทวิมุตฺติยา วิมุตฺตมานสํ, มํ กสฺมา โอวริตฺวา ติฏฺฐสีติ?

‘흐트러진 마음을 가진 자(āvilacitto)’란 마음을 흐트러뜨리는 감각적 욕망에 대한 사유 등으로 인해 마음이 흐트러진 자를 말한다. “당신은 그러한 오염원이 없기에 흐트러짐이 없고, 탐욕의 먼지 등으로 인해 먼지가 있고 오염원이 있는 나를, 그러한 번뇌가 없기에 먼지를 여의고 오염원이 없으며 모든 오온에서 단멸의 해탈로 마음이 해탈한 나를, 왜 가로막고 서 있습니까?”라는 뜻이다.

เอวํ เถริยา วุตฺเต ธุตฺตโก อตฺตโน อธิปฺปายํ วิภาเวนฺโต ‘‘ทหรา จา’’ติอาทินา ทส คาถา อภาสิ. ตตฺถ ทหราติ ตรุณี ปฐเม โยพฺพเน ฐิตา. อปาปิกา จสีติ รูเปน อลามิกา จ อสิ[Pg.260], อุตฺตมรูปธรา จาโหสีติ อธิปฺปาโย. กึ เต ปพฺพชฺชา กริสฺสตีติ ตุยฺหํ เอวํ ปฐมวเย ฐิตาย รูปสมฺปนฺนาย ปพฺพชฺชา กึ กริสฺสติ, วุฑฺฒาย พีภจฺฉรูปาย วา ปพฺพชิตพฺพนฺติ อธิปฺปาเยน วทติ. นิกฺขิปาติ ฉฑฺเฑหิ. ‘‘อุกฺขิปา’’ติ วา ปาโฐ, อปเนหีติ อตฺโถ.

테리가 이렇게 말하자, 난봉꾼은 자신의 의도를 밝히며 ‘젊고...’ 등으로 시작하는 열 개의 게송을 읊었다. 거기서 ‘젊고(daharā)’란 첫 청춘의 시기에 있는 젊은 여인을 말한다. ‘추하지 않다(apāpikā casī)’란 용모가 비천하지 않고 최상의 미모를 가졌다는 뜻이다. ‘출가가 당신에게 무엇을 해주겠는가(kiṃ te pabbajjā karissati)’란 “이렇게 첫 청춘에 있고 미모를 갖춘 당신에게 출가가 무엇을 해주겠는가, 늙고 흉측한 용모가 되었을 때나 출가해야 한다”는 의도로 말한 것이다. ‘던져버려라(nikkhipā)’란 버리라는 뜻이다. ‘치워라(ukkhipā)’라는 독법도 있는데, 이는 제거하라는 뜻이다.

มธุรนฺติ สุภํ, สุคนฺธนฺติ อตฺโถ. ปวนฺตีติ วายนฺติ. สพฺพโสติ สมนฺตโต. กุสุมรเชน สมุฏฺฐิตา ทุมาติ อิเม รุกฺขา มนฺทวาเตน สมุฏฺฐหมานกุสุมเรณุชาเตน อตฺตโน กุสุมรเชน สยํ สมุฏฺฐิตา วิย หุตฺวา สมนฺตโต สุรภี วายนฺติ. ปฐมวสนฺโต สุโข อุตูติ อยํ ปฐโม วสนฺตมาโส สุขสมฺผสฺโส จ อุตุ วตฺตตีติ อตฺโถ.

‘달콤하다(madhura)’는 것은 아름답다는 것이며, ‘좋은 향기(sugandha)’라는 뜻이다. ‘풍긴다(pavantī)’는 것은 바람에 날린다는 것이다. ‘모든 면에서(sabbaso)’란 사방에서라는 뜻이다. ‘꽃가루로 일어난 나무들(kusumarajena samuṭṭhitā dumā)’이란 이 나무들이 산들바람에 의해 일어난 꽃가루 덕분에, 마치 자신의 꽃가루에 의해 스스로 일어난 것처럼 되어 사방으로 향기를 풍긴다는 것이다. ‘첫 봄은 즐거운 계절(paṭhamavasanto sukho utu)’이란 이 첫 번째 봄철이 촉감이 즐거운 계절로 흐르고 있다는 뜻이다.

กุสุมิตสิขราติ สุปุปฺผิตคฺคา. อภิคชฺชนฺติว มาลุเตริตาติ วาเตน สญฺจลิตา อภิคชฺชนฺติว อภิตฺถนิตา วิย ติฏฺฐนฺติ. ยทิ เอกา วนโมคหิสฺสสีติ สเจ ตฺวํ เอกิกา วนโมคาหิสฺสสิ, กา นาม เต ตตฺถ รติ ภวิสฺสตีติ อตฺตนา พทฺธสุขาภิรตฺตตฺตา เอวมาห.

‘꽃피는 꼭대기들(kusumitasikharā)’이란 꽃이 만발한 가지 끝을 말한다. ‘바람에 흔들려 포효하는 듯(abhigajjantiva māluteritā)’이란 바람에 흔들려 마치 포효하거나 천둥 치는 듯이 서 있다는 것이다. ‘만약 그대가 홀로 숲에 들어간다면(yadi ekā vanamogahissasi)’이란 만약 그대가 혼자서 숲에 들어간다면 거기서 도대체 무슨 즐거움이 있겠느냐며, 자신이 맺고 있는 즐거움에 집착하기 때문에 이와 같이 말한 것이다.

วาฬมิคสงฺฆเสวิตนฺติ สีหพฺยคฺฆาทิวาฬมิคสมูเหหิ ตตฺถ ตตฺถ อุปเสวิตํ. กุญฺชรมตฺตกเรณุโลฬิตนฺติ มตฺตกุญฺชเรหิ หตฺถินีหิ จ มิคานํ จิตฺตตาปเนน รุกฺขคจฺฉาทีนํ สาขาภญฺชเนน จ อาโลฬิตปเทสํ. กิญฺจาปิ ตสฺมึ วเน อีทิสํ ตทา นตฺถิ, วนํ นาม เอวรูปนฺติ ตํ ภึสาเปตุกาโม เอวมาห. รหิตนฺติ ชนรหิตํ วิชนํ. ภึสนกนฺติ ภยชนกํ.

‘맹수 무리들이 사는 곳(vāḷamigasaṅghasevita)’이란 사자, 호랑이 등 맹수 무리들이 이곳저곳에서 머무는 곳을 말한다. ‘발정 난 코끼리와 암코끼리들이 휘저어 놓은 곳(kuñjaramattakareṇuloḷita)’이란 발정 난 수코끼리와 암코끼리들이 짐승들을 괴롭히고 나무와 덤불 등의 가지를 꺾어 어지럽혀 놓은 장소를 말한다. 비록 당시에 그 숲에 이와 같은 것이 없었을지라도, 숲이란 원래 이와 같은 것이라며 그녀를 겁주기 위해 이와 같이 말한 것이다. ‘한적한(rahita)’이란 사람이 없는, 인적이 끊긴 곳을 말한다. ‘무시무시한(bhiṃsanaka)’이란 공포를 일으키는 곳이라는 뜻이다.

ตปนียกตาว ธีติกาติ รตฺตสุวณฺเณน วิจริตา ธีตลิกา วิย สุกุสเลน ยนฺตาจริเยน ยนฺตโยควเสน สชฺชิตา สุวณฺณปฏิมา วิย วิจรสิ, อิทาเนว อิโต จิโต จ สญฺจรสิ. จิตฺตลเตว อจฺฉราติ จิตฺตลตานามเก อุยฺยาเน เทวจฺฉรา วิย. กาสิกสุขุเมหีติ กาสิรฏฺเฐ อุปฺปนฺเนหิ อติวิย สุขุเมหิ. วคฺคุภีติ สินิทฺธมฏฺเฐหิ. โสภสี สุวสเนหิ นูปเมติ นิวาสนปารุปนวตฺเถหิ อนุปเม อุปมารหิเต ตฺวํ อิทานิ เม วสานุโค โสภสีติ ภาวินํ อตฺตโน อธิปฺปายวเสน เอกนฺติกํ วตฺตมานํ วิย กตฺวา วทติ.

‘정련된 금으로 만든 인형처럼(tapanīyakatāva dhītikā)’이란 붉은 금으로 움직이는 인형처럼, 마치 노련한 기술자가 기계 장치를 이용해 잘 만든 황금 불상처럼 그대가 지금 이리저리 움직이고 다닌다는 뜻이다. ‘치타라타 숲의 천녀처럼(cittalateva accharā)’이란 치타라타라고 불리는 정원의 천녀와 같다는 것이다. ‘카시의 미세한 옷들로(kāsikasukhumehi)’란 카시국에서 생산된 매우 정교한 옷들로라는 뜻이다. ‘매끄러운 옷들로(vaggubhi)’란 부드럽고 매끄러운 옷들을 말한다. ‘아름다운 옷을 입고 비할 데 없이 빛나도다(sobhasī suvasanehi nūpameti)’란 입고 걸친 옷들로 비할 데 없이, 즉 비유할 수 없을 정도로 그대가 지금 나의 뜻에 따라 빛나고 있다고, 미래의 일을 자신의 의도대로 이미 결정된 현재의 일처럼 하여 말하는 것이다.

อหํ ตว วสานุโค สิยนฺติ อหมฺปิ ตุยฺหํ วสานุโค กึการปฏิสฺสาวี ภเวยฺยํ. ยทิ วิหเรมเส กานนนฺตเรติ ยทิ มยํ อุโภปิ วนนฺตเร [Pg.261] สห วสาม รมาม. น หิ มตฺถิ ตยา ปิยตฺตโรติ วสานุคภาวสฺส การณมาห. ปาโณติ สตฺโต, อญฺโญ โกจิปิ สตฺโต ตยา ปิยตโร มยฺหํ น หิ อตฺถีติ อตฺโถ. อถ วา ปาโณติ อตฺตโน ชีวิตํ สนฺธาย วทติ, มยฺหํ ชีวิตํ ตยา ปิยตรํ น หิ อตฺถีติ อตฺโถ. กินฺนริมนฺทโลจเนติ กินฺนริยา วิย มนฺทปุถุวิโลจเน.

‘나는 그대의 뜻을 따르는 자가 되리니(ahaṃ tava vasānugo siya)’란 나 또한 그대의 뜻에 따라 시키는 대로 하는 자가 되겠다는 뜻이다. ‘만약 우리가 숲속에서 지낸다면(yadi viharemase kānanantare)’이란 만약 우리 둘이 숲속에서 함께 살며 즐거워한다면이라는 뜻이다. ‘그대보다 더 사랑스러운 이는 없기에(na hi matthi tayā piyattaro)’라며 복종하는 이유를 말한다. ‘생명(pāṇo)’이란 중생을 뜻하니, 그대보다 더 나에게 사랑스러운 다른 중생은 결코 없다는 뜻이다. 혹은 ‘생명’을 자신의 목숨에 비유하여 말한 것이니, 나의 목숨도 그대보다 더 사랑스럽지는 않다는 뜻이다. ‘킨나리의 부드러운 눈을 가진 여인이여(kinnarimandalocane)’란 킨나리처럼 부드럽고 커다란 눈동자를 가진 여인이라는 뜻이다.

ยทิ เม วจนํ กริสฺสสิ, สุขิตา เอหิ อคารมาวสาติ สเจ ตฺวํ มม วจนํ กริสฺสสิ, เอกาสนํ เอกเสยฺยํ พฺรหฺมจริยทุกฺขํ ปหาย เอหิ กามโภเคหิ สุขิตา หุตฺวา อคารํ อชฺฌาวส. ‘‘สุขิตา เหติ อคารมาวสนฺตี’’ติ เกจิ ปฐนฺติ, เตสํ สุขิตา ภวิสฺสติ, อคารํ อชฺฌาวสนฺตีติ อตฺโถ. ปาสาทนิวาตวาสินีติ นิวาเตสุ ปาสาเทสุ วาสินี. ‘‘ปาสาทวิมานวาสินี’’ติ จ ปาโฐ, วิมานสทิเสสุ ปาสาเทสุ วาสินีติ อตฺโถ. ปริกมฺมนฺติ เวยฺยาวจฺจํ.

‘만약 내 말을 듣는다면, 행복하게 집에서 살자(yadi me vacanaṃ karissasi, sukhitā ehi agāramāvasā)’란 만약 그대가 내 말을 들어서, 홀로 앉고 홀로 자는 청정범행의 괴로움을 버리고 이리 와서 감각적 욕망의 즐거움으로 행복해하며 가정을 이루어 살자는 뜻이다. 어떤 이들은 ‘sukhitā heti agāramāvasantī’라고 읽기도 하는데, 이는 가정을 이루어 살면 행복해질 것이라는 뜻이다. ‘바람이 들지 않는 궁전에 사는 여인(pāsādanivātavāsinī)’이란 바람이 통하지 않는 궁전에 거처하는 여인을 말한다. ‘pāsādavimānavāsinī’라는 판본도 있는데, 이는 천상의 궁전과 같은 대저택에 사는 여인이라는 뜻이다. ‘시중(parikamma)’이란 시봉(veyyāvacca)을 말한다.

ธารยาติ ปริทห, นิวาเสหิ เจว อุตฺตริยญฺจ กโรหิ. อภิโรเปหีติ มณฺฑนวิภูสนวเสน วา สรีรํ อาโรปย, อลงฺกโรหีติ อตฺโถ. มาลวณฺณกนฺติ มาลญฺเจว คนฺธวิเลปนญฺจ. กญฺจนมณิมุตฺตกนฺติ กญฺจเนน มณิมุตฺตาหิ จ ยุตฺตํ, สุวณฺณมยมณิมุตฺตาหิ ขจิตนฺติ อตฺโถ. พหุนฺติ หตฺถูปคาทิเภทโต พหุปฺปการํ. วิวิธนฺติ กรณวิกติยา นานาวิธํ.

‘입으시오(dhārayā)’란 걸치고, 아랫도리에 입고 윗도리로 두르라는 뜻이다. ‘장식하시오(abhiropehi)’란 꾸미고 단장하여 몸에 걸치라는 것이니, 장식하라는 뜻이다. ‘꽃다발과 연고(mālavaṇṇaka)’란 꽃다발과 향기로운 연고를 말한다. ‘금과 보석과 진주로 된(kañcanamaṇimuttaka)’이란 금과 보석과 진주가 박힌, 즉 황금으로 된 보석과 진주가 수놓아진 것이라는 뜻이다. ‘많은(bahu)’이란 팔찌 등 여러 종류의 많은 것을 말한다. ‘다양한(vividha)’이란 제작 방식에 따른 갖가지 형태를 말한다.

สุโธตรชปจฺฉทนฺติ สุโธตตาย ปวาหิตรชํ อุตฺตรจฺฉทํ. สุภนฺติ โสภนํ. โคนกตูลิกสนฺถตนฺติ ทีฆโลมกาฬโกชเวน เจว หํสโลมาทิปุณฺณาย ตูลิกาย จ สนฺถตํ. นวนฺติ อภินวํ. มหารหนฺติ มหคฺฆํ. จนฺทนมณฺฑิตสารคนฺธิกนฺติ โคสีสกาทิสารจนฺทเนน มณฺฑิตตาย สุรภิคนฺธิกํ, เอวรูปํ สยนมารุห, ตํ อารุหิตฺวา ยถาสุขํ สยาหิ เจว นิสีท จาติ อตฺโถ.

‘먼지를 잘 닦아낸 덮개(sudhotarajapacchada)’란 잘 세탁되어 먼지가 씻겨 나간 침대 덮개를 말한다. ‘아름다운(subha)’이란 보기 좋은 것이다. ‘고나카 카페트와 솜요를 깐(gonakatūlikasantha)’이란 긴 털이 있는 검은 양모 담요와 백조의 털 등을 채워 넣은 솜요를 깐 것을 말한다. ‘새로운(nava)’이란 갓 만든 것이다. ‘값비싼(mahāraha)’이란 매우 비싼 것이다. ‘전단향으로 장식된 최상의 향기 나는(candanamaṇḍitasāragandhika)’이란 고시사 전단향 등 최상의 전단향으로 장식되어 향기로운 냄새가 나는 그런 침대에 올라가라는 것이니, 거기에 올라가서 편안하게 눕기도 하고 앉기도 하라는 뜻이다.

อุปฺปลํ จุทกา สมุคฺคตนฺติ จ-กาโร นิปาตมตฺตํ, อุทกโต อุคฺคตํ อุฏฺฐิตํ อจฺจุคฺคมฺม ฐิตํ สุผุลฺลมุปฺปลํ. ยถา ตํ อมนุสฺสเสวิตนฺติ ตญฺจ รกฺขสปริคฺคหิตาย โปกฺขรณิยา ชาตตฺตา นิมฺมนุสฺเสหิ เสวิตํ เกนจิ อปริภุตฺตเมว ภเวยฺย. เอวํ ตฺวํ พฺรหฺมจารินีติ เอวเมว ตํ สุฏฺฐุ ผุลฺลมุปฺปลํ วิย ตุวํ พฺรหฺมจารินี. สเกสงฺเคสุ อตฺตโน สรีราวยเวสุ เกนจิ อปริภุตฺเตสุเยว ชรํ คมิสฺสสิ, มุธาเยว ชราชิณฺณา ภวิสฺสสิ.

‘물에서 솟아난 연꽃(uppalaṃ cudakā samuggata)’에서 ‘ca’는 어조사일 뿐이다. 물에서 솟아올라 물 위로 높이 솟아 서 있는 만개한 연꽃을 말한다. ‘사람의 손이 닿지 않은 것처럼(yathā taṃ amanussasevita)’이란 그것이 귀신(rakkhasa)이 지키는 연못에서 자랐기 때문에 사람이 없는 곳에서 자라 아무에게도 이용되지 않은 것과 같다는 뜻이다. ‘이와 같이 그대는 수행녀(evaṃ tvaṃ brahmacārinī)’란 이처럼 저 만개한 연꽃처럼 그대는 청정범행을 닦는 여인이다. ‘자신의 몸의 지체들이(sakesaṅgesu)’란 자신의 몸의 부위들이 누구에게도 이용되지 않은 채 그대로 늙어갈 것이며, 헛되이 늙고 쇠약해질 것이라는 뜻이다.

เอวํ [Pg.262] ธุตฺตเกน อตฺตโน อธิปฺปาเย ปกาสิเต เถรี สรีรสภาววิภาวเนน ตํ ตตฺถ วิจฺฉินฺเทนฺตี ‘‘กึ เต อิธา’’ติ คาถมาห. ตสฺสตฺโถ – อาวุโส สุวณฺณการปุตฺต, เกสาทิกุณปปูเร เอกนฺเตน เภทนธมฺเม สุสานวฑฺฒเน, อิธ อิมสฺมึ กายสญฺญิเต อสุจิกเฬวเร กึ นาม ตว สารนฺติ สมฺมตํ สมฺภาวิตํ, ยํ ทิสฺวา วิมโน อญฺญตรสฺมึ อารมฺมเณ วิคตมนสงฺกปฺโป, เอตฺเถว วา อวิมโน โสมนสฺสิโก หุตฺวา อุทิกฺขสิ, ตํ มยฺหํ กเถหีติ.

이와 같이 난봉꾼이 자신의 의도를 드러내자, 테리는 몸의 본질을 밝힘으로써 그의 말을 끊으며 “그대에게 이곳에 무엇이 있는가”라는 게송을 읊었다. 그 뜻은 이렇다. “이보시오, 금세공사의 아들이여, 머리카락 등 송장으로 가득 차 있고 결정적으로 무너지는 성질이며 공동묘지를 키울 뿐인, 이곳 ‘몸’이라 불리는 부정(不淨)한 사체에서 도대체 무엇이 그대가 핵심(sāra)이라고 여기고 존중하는 것인가? 무엇을 보고 마음이 흐트러져 다른 대상에 마음의 갈피를 잡지 못하는 것인가? 아니면 여기서 마음이 어지럽지 않은 채 기쁜 마음으로 바라보고 있는 것인가? 그것을 나에게 말해보시오.”

ตํ สุตฺวา ธุตฺตโก กิญฺจาปิ ตสฺสา รูปํ จาตุริยโสภิตํ, ปฐมทสฺสนโต ปน ปฏฺฐาย ยสฺมึ ทิฏฺฐิปาเต ปฏิพทฺธจิตฺโต, ตเมว อปทิสนฺโต ‘‘อกฺขีนิ จ ตูริยาริวา’’ติอาทิมาห. กามญฺจายํ เถรี สุฏฺฐุ สํยตตาย สนฺตินฺทฺริยา, ตาย ถิรวิปฺปสนฺนโสมฺมสนฺตนยนนิปาเตสุ กมฺมานุภาวนิปฺผนฺเนสุ ปสนฺนปญฺจปฺปสาทปฏิมณฺฑิเตสุ นยเนสุ ลพฺภมาเน ปภาวิสิฏฺฐจาตุริเย ทิฏฺฐิปาเต, ยสฺมา สยํ จริตหาวภาววิลาสาทิปริกปฺปวญฺจิโต โส ธุตฺโต ชาโต, ตสฺมาสฺส ทิฏฺฐิราโค สวิเสสํ เวปุลฺลํ อคมาสิ. ตตฺถ อกฺขีนิ จ ตูริยาริวาติ ตูริ วุจฺจติ มิคี, จ-สทฺโท นิปาตมตฺตํ, มิคจฺฉาปาย วิย เต อกฺขีนีติ อตฺโถ. ‘‘โกริยาริวา’’ติ วา ปาฬิ, กุญฺจการกุกฺกุฏิยาติ วุตฺตํ โหติ. กินฺนริยาริว ปพฺพตนฺตเรติ ปพฺพตกุจฺฉิยํ วิจรมานาย กินฺนริวนิตาย วิย จ เต อกฺขีนีติ อตฺโถ. ตว เม นยนานิ ทกฺขิยาติ ตว วุตฺตคุณวิเสสานิ นยนานิ ทิสฺวา, ภิยฺโย อุปรูปริ เม กามาภิรติ ปวฑฺฒติ.

그 소리를 듣고 난봉꾼은 그녀의 모습이 비록 기교 있게 아름답지만, 처음 보았을 때부터 그의 시선이 머문 곳에 마음이 얽매여, 바로 그것을 핑계 삼아 “눈이 마치 암사슴의 눈과 같고...” 등을 말하였다. 참으로 이 테리는 매우 잘 절제되어 감관이 고요하며, 그녀의 눈은 업의 위력으로 성취되어 견고하고 맑고 부드럽고 평온한 눈짓을 갖추고 다섯 가지 맑은 깨끗함으로 장엄되어 있는데, 그 시선에서 얻어지는 빛남이 뛰어난 기교가 있기에, 스스로 태도와 아양과 자태 등을 상상하는 데 기만당한 그 난봉꾼은 시각적 탐욕(diṭṭhirāgo)이 특별히 증대되었다. 거기서 ‘akkhīni ca tūriyārivā’에서 ‘tūri’는 암사슴을 말하고, ‘ca’는 단순한 불변사이며, ‘그대의 눈은 마치 어린 사슴의 눈과 같다’는 뜻이다. 혹은 ‘koriyārivā’라는 구절도 있는데, 이는 늙은 닭[산계]이라고 말해진다. ‘kinnariyāriva pabbatantare’는 산골짜기에서 노니는 킨나리 여인과 같은 그대의 눈이라는 뜻이다. ‘tava me nayanāni dakkhiyā’는 그대의 말해진 특별한 덕을 갖춘 눈을 보고 나의 감각적 즐거움이 더욱더 위로 위로 증장한다는 뜻이다.

อุปฺปลสิขโรปมานิ เตติ รตฺตุปฺปลอคฺคสทิสานิ ปมฺหานิ ตว. วิมเลติ นิมฺมเล. หาฏกสนฺนิเภติ กญฺจนรูปกสฺส มุขสทิเส เต มุเข, นยนานิ ทกฺขิยาติ โยชนา.

‘Uppalasikharopamāni te’는 그대의 속눈썹이 붉은 연꽃의 끝과 같다는 것이다. ‘Vimale’는 깨끗함에 대하여이다. ‘Hāṭakasannibhe’는 황금 인형의 얼굴과 같은 그대의 얼굴에 대하여이며, ‘nayanāni dakkhiyā’(눈을 보고서)와 연결된다.

อปิ ทูรคตาติ ทูรํ ฐานํ คตาปิ. สรมฺหเสติ อญฺญํ กิญฺจิ อจินฺเตตฺวา ตว นยนานิ เอว อนุสฺสรามิ. อายตปมฺเหติ ทีฆปขุเม. วิสุทฺธทสฺสเนติ นิมฺมลโลจเน. น หิ มตฺถิ ตยา ปิยตฺตโร นยนาติ ตว นยนโต อญฺโญ โกจิ มยฺหํ ปิยตโร นตฺถิ. ตยาติ หิ สามิอตฺเถ เอว กรณวจนํ.

‘Api dūragatā’는 멀리 떨어진 곳에 갔을지라도라는 뜻이다. ‘Saramhase’는 다른 것은 아무것도 생각하지 않고 오직 그대의 눈만을 기억한다는 것이다. ‘Āyatapamhe’는 긴 속눈썹을 가진 이여라는 뜻이다. ‘Visuddhadassane’는 맑은 눈을 가진 이여라는 뜻이다. ‘Na hi matthi tayā piyattaro nayanā’는 그대의 눈보다 나에게 더 사랑스러운 것은 없다는 뜻이다. 여기서 ‘tayā’는 소유격의 의미를 가진 구격(instrumental case)이다.

เอวํ [Pg.263] จกฺขุสมฺปตฺติยา อุมฺมาทิตสฺส วิย ตํ ตํ วิปฺปลปโต ตสฺส ปุริสสฺส มโนรถํ วิปริวตฺเตนฺตี เถรี ‘‘อปเถนา’’ติอาทินา ทฺวาทส คาถา อภาสิ. ตตฺถ อปเถน ปยาตุมิจฺฉสีติ, อาวุโส สุวณฺณการปุตฺต, สนฺเต อญฺญสฺมึ อิตฺถิชเน โย ตฺวํ พุทฺธสุตํ พุทฺธสฺส ภควโต โอรสธีตรํ มํ มคฺคยสิ ปตฺเถสิ, โส ตฺวํ สนฺเต เขเม อุชุมคฺเค อปเถน กณฺฏกนิวุเตน สภเยน กุมฺมคฺเคน ปยาตุมิจฺฉสิ ปฏิปชฺชิตุกาโมสิ, จนฺทํ กีฬนกํ คเวสสิ จนฺทมณฺฑลํ กีฬาโคฬกํ กาตุกาโมสิ, เมรุํ ลงฺเฆตุมิจฺฉสิ จตุราสีติโยชนสหสฺสุพฺเพธํ สิเนรุปพฺพตราชํ ลงฺฆยิตฺวา อปรภาเค ฐาตุกาโมสิ, โส ตฺวํ มํ พุทฺธสุตํ มคฺคยสีติ โยชนา.

이와 같이 눈의 아름다움에 미친 것처럼 이것저것 횡설수설하는 그 남자의 욕망을 돌려놓으면서, 테리는 “길이 아닌 곳으로...”라는 등의 열두 게송을 읊었다. 거기서 ‘apathena payātumicchasi’는 “벗이여 금세공사의 아들이여, 다른 여인들이 있음에도 불구하고 부처님의 제자이자 세존의 친딸인 나를 구하고 원하니, 그대는 안전하고 바른 길이 있음에도 불구하고 가시로 덮여 있고 위험한 그릇된 길인 길이 아닌 곳으로 가고자 하고 나아가고자 한다. 달을 장난감으로 찾고 달의 원반을 놀이 공으로 만들고자 한다. 메루산을 뛰어넘으려 하니, 8만 4천 요자나 높이의 수미산 왕을 뛰어넘어 반대편에 서고자 한다. 그러한 그대가 부처님의 제자인 나를 구하려 한다”고 연결된다.

อิทานิ ตสฺส อตฺตโน อวิสยภาวํ ปตฺถนาย จ วิฆาตาวหตํ ทสฺเสตุํ ‘‘นตฺถี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ราโค ยตฺถปิ ทานิ เม สิยาติ ยตฺถ อิทานิ เม ราโค สิยา ภเวยฺย, ตํ อารมฺมณํ สเทวเก โลเก นตฺถิ เอว. นปิ นํ ชานามิ กีริโสติ นํ ราคํ กีริโสติปิ น ชานามิ. อถ มคฺเคน หโต สมูลโกติ อถาติ นิปาตมตฺตํ. อโยนิโสมนสิการสงฺขาเตน มูเลน สมูลโก ราโค อริยมคฺเคน หโต สมุคฺฆาติโต.

이제 그에게 자신의 대상이 아님과 원함으로 인한 파멸을 보여주기 위해 “없다...” 등의 게송이 설해졌다. 거기서 ‘rāgo yatthapi dāni me siyā’는 지금 나에게 탐욕이 있을 만한 그 대상은 신들의 세계를 포함한 세상에 전혀 없다는 뜻이다. ‘Napi naṃ jānāmi kīriso’는 그 탐욕이 어떤 것인지조차 알지 못한다는 뜻이다. ‘Atha maggena hato samūlako’에서 ‘atha’는 단순한 불변사이다. 비여리작의라고 불리는 뿌리와 함께 그 뿌리까지 뽑힌 탐욕이 성스러운 도(magga)에 의해 죽었으며 완전히 박멸되었다는 뜻이다.

อิงฺคาลกุยาติ องฺคารกาสุยา. อุชฺฌิโตติ วาตุกฺขิตฺโต วิย โย โกจิ, ทหนิยา อินฺธนํ วิยาติ อตฺโถ. วิสปตฺโตริวาติ วิสคตภาชนํ วิย. อคฺคิโต กโตติ อคฺคิโต องฺคารโต อปคโต กโต, วิสสฺส เลสมฺปิ อเสเสตฺวา อปนีโต วินาสิโตติ อตฺโถ.

‘Iṅgālakuyā’는 숯 구덩이에서라는 뜻이다. ‘Ujjhito’는 바람에 날려진 것과 같으니, 어떤 것이든 태워질 땔감과 같다는 뜻이다. ‘Visapattorivā’는 독이 든 그릇과 같다는 뜻이다. ‘Aggito kato’는 불(숯)로부터 멀어진 것이니, 독의 흔적조차 남기지 않고 제거되어 파괴되었다는 뜻이다.

ยสฺสา สิยา อปจฺจเวกฺขิตนฺติ ยสฺสา อิตฺถิยา อิทํ ขนฺธปญฺจกํ ญาเณน อปฺปฏิเวกฺขิตํ อปริญฺญาตํ สิยา. สตฺตา วา อนุสาสิโต สิยาติ สตฺตา วา ธมฺมสรีรสฺส อทสฺสเนน ยสฺสา อิตฺถิยา อนนุสาสิโต สิยา. ตฺวํ ตาทิสิกํ ปโลภยาติ, อาวุโส, ตฺวํ ตถารูปํ อปริมทฺทิตสงฺขารํ อปจฺจเวกฺขิตโลกุตฺตรธมฺมํ กาเมหิ ปโลภย อุปคจฺฉ. ชานนฺตึ โส อิมํ วิหญฺญสีติ โส ตฺวํ ปวตฺตึ นิวตฺติญฺจ [Pg.264] ยาถาวโต ชานนฺตึ ปฏิวิทฺธสจฺจํ อิมํ สุภํ ภิกฺขุนึ อาคมฺม วิหญฺญสิ, สมฺปติ อายติญฺจ วิฆาตํ ทุกฺขํ อาปชฺชสิ.

‘Yassā siyā apaccavekkhitaṃ’은 어떤 여인에게 이 오온이 지혜로써 통찰되지 않고 철저히 알아지지 않았다면이라는 뜻이다. ‘Sattā vā anusāsito siyā’는 중생이거나 혹은 법신(dhammasarīra)을 보지 못함으로 인해 가르침을 받지 못한 여인이라면이라는 뜻이다. “벗이여, 그대는 그러한 자, 즉 형성된 것들을 타파하지 못하고 출세간의 법을 성찰하지 못한 자를 감각적 욕망으로 유혹하고 접근하라. ‘Jānantiṃ so imaṃ vihaññasi’는 그러한 그대가 발생과 소멸을 있는 그대로 알고 진리를 꿰뚫어 아는 이 청정한 비구니로 인해 괴로워하며, 지금과 미래에 파멸과 고통에 빠지게 될 것”이라는 뜻이다.

อิทานิสฺส วิฆาตาปตฺติตํ การณวิภาวเนน ทสฺเสนฺตี ‘‘มยฺหํ หี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ หีติ เหตุอตฺเถ นิปาโต. อกฺกุฏฺฐวนฺทิเตติ อกฺโกเส วนฺทนาย จ. สุขทุกฺเขติ สุเข จ ทุกฺเข จ, อิฏฺฐานิฏฺฐวิสยสมาโยเค วา. สตี อุปฏฺฐิตาติ ปจฺจเวกฺขณยุตฺตา สติ สพฺพกาลํ อุปฏฺฐิตา. สงฺขตมสุภนฺติ ชานิยาติ เตภูมกํ สงฺขารคตํ กิเลสาสุจิปคฺฆรเณน อสุภนฺติ ญตฺวา. สพฺพตฺเถวาติ สพฺพสฺมึเยว ภวตฺตเย มยฺหํ มโน ตณฺหาเลปาทินา น อุปลิมฺปติ.

이제 그가 파멸에 이르게 된 원인을 상세히 설명하며 보여주기 위해 “참으로 나에게는...” 등의 게송을 읊었다. 거기서 ‘hī’는 이유를 나타내는 불변사이다. ‘Akkuṭṭhavandite’는 비난과 경배에 있어서라는 뜻이다. ‘Sukhadukkhe’는 즐거움과 괴로움에 있어서, 혹은 원하거나 원치 않는 대상과의 만남에 있어서라는 뜻이다. ‘Satī upaṭṭhitā’는 성찰을 갖춘 마음챙김이 항상 확립되어 있다는 뜻이다. ‘Saṅkhatamasubhanti jāniyā’는 삼계의 형성된 것들이 번뇌의 부정한 것들을 흘려보내기에 부정(不淨)한 것임을 알아서라는 뜻이다. ‘Sabbatthevā’는 삼계의 모든 곳에서 나의 마음이 갈애의 오염 등으로 오염되지 않는다는 뜻이다.

มคฺคฏฺฐงฺคิกยานยายินีติ อฏฺฐงฺคิกมคฺคสงฺขาเตน อริยยาเนน นิพฺพานปุรํ ยายินี อุปคตา. อุทฺธฏสลฺลาติ อตฺตโน สนฺตานโต สมุทฺธฏราคาทิสลฺลา.

‘Maggaṭṭhaṅgikayānayāyinī’는 팔정도라 불리는 성스러운 탈것을 타고 열반의 성으로 나아가 도달했다는 뜻이다. ‘Uddhaṭasallā’는 자신의 상속(santāna)으로부터 탐욕 등의 화살을 뽑아버렸다는 뜻이다.

สุจิตฺติตาติ หตฺถปาทมุขาทิอากาเรน สุฏฺฐุ จิตฺติตา วิรจิตา. โสมฺภาติ สุมฺภกา. ทารุกปิลฺลกานิ วาติ ทารุทณฺฑาทีหิ อุปรจิตรูปกานิ. ตนฺตีหีติ นฺหารุสุตฺตเกหิ. ขีลเกหีติ หตฺถปาทปิฏฺฐิกณฺณาทิอตฺถาย ฐปิตทณฺเฑหิ. วินิพทฺธาติ วิวิเธนากาเรน พทฺธา. วิวิธํ ปนจฺจกาติ ยนฺตสุตฺตาทีนํ อญฺฉนวิสฺสชฺชนาทินา ปฏฺฐปิตนจฺจกา, ปนจฺจนฺตา วิย ทิฏฺฐาติ โยชนา.

‘Sucittitā’는 손, 발, 얼굴 등의 형태로 잘 그려지고 만들어졌다는 뜻이다. ‘Sombhā’는 인형이다. ‘Dārukapillakāni vā’는 나무 막대기 등으로 만들어진 인형들이라는 뜻이다. ‘Tantīhi’는 힘줄과 같은 실들로라는 뜻이다. ‘Khīlakehi’는 손, 발, 등, 귀 등을 위해 세워진 말뚝(나무못)들로라는 뜻이다. ‘Vinibaddhā’는 여러 가지 방식으로 묶여 있다는 뜻이다. ‘Vividhaṃ panaccakā’는 기계 장치의 실 등을 당기고 늦춤으로써 춤추게 된 인형들이니, 마치 춤을 추는 것처럼 보인다는 뜻이다.

ตมฺหุทฺธเฏ ตนฺติขีลเกติ สนฺนิเวสวิสิฏฺฐรจนาวิเสสยุตฺตํ อุปาทาย รูปกสมญฺญา ตมฺหิ ตนฺติมฺหิ ขีลเก จ ฐานโต อุทฺธเฏ พนฺธนฺโต วิสฺสฏฺเฐ, วิสุํ กรเณน อญฺญมญฺญํ วิกเล, ตหึ ตหึ ขิปเนน ปริกฺริเต วิกิริเต. น วินฺเทยฺย ขณฺฑโส กเตติ โปตฺถกรูปสฺส อวยเว ขณฺฑาขณฺฑิเต กเต โปตฺถกรูปํ น วินฺเทยฺย, น อุปลเภยฺย. เอวํ สนฺเต กิมฺหิ ตตฺถ มนํ นิเวสเย ตสฺมึ โปตฺถกรูปาวยเว กิมฺหิ กึ ขาณุเก, อุทาหุ รชฺชุเก, มตฺติกาปิณฺฑาทิเก วา มนํ มนสญฺญํ นิเวเสยฺย, วิสงฺขาเร อวยเว สา สญฺญา กทาจิปิ นปเตยฺยาติ อตฺโถ.

‘그것이 제거되었을 때 줄과 못에 의지하여’(tamhuddhaṭe tantikhīlaketi)라는 구절은 배치의 뛰어남과 구성의 특별함이 결합된 것을 근거로 인형이라는 명칭이 붙은 것이, 그 줄과 못이 위치에서 제거되어 묶인 것이 풀리고, 분리가 일어남으로써 서로 결여되고, 여기저기 던져짐으로써 흩어지고 흩어졌을 때를 말합니다. ‘조각조각 났을 때 찾지 못한다’는 것은 인형의 형상의 부위들이 조각조각 났을 때 인형의 형상을 찾을 수 없고 얻을 수 없음을 뜻합니다. 그러할 때 거기서 마음을 어디에 두겠습니까? 그 인형의 형상의 부위들 중에서 못입니까, 아니면 줄입니까, 아니면 진흙덩이 등입니까? 어디에 마음과 마음의 지각을 두겠습니까? 형성물들이 해체된 부위들에 대해서는 그러한 지각이 결코 생기지 않는다는 뜻입니다.

ตถูปมาติ ตํสทิสา เตน โปตฺถกรูเปน สทิสา. กินฺติ เจ อาห ‘‘เทหกานี’’ติอาทิ. ตตฺถ เทหกานีติ หตฺถปาทมุขาทิเทหาวยวา. มนฺติ เม ปฏิพทฺธา อุปฏฺฐหนฺติ. เตหิ ธมฺเมหีติ เตหิ ปถวิอาทีหิ [Pg.265] จ จกฺขาทีหิ จ ธมฺเมหิ. วินา น วตฺตนฺตีติ น หิ ตถา ตถา สนฺนิวิฏฺเฐ ปถวิอาทิธมฺเม มุญฺจิตฺวา เทหา นาม สนฺติ. ธมฺเมหิ วินา น วตฺตตีติ เทโห อวยเวหิ อวยวธมฺเมหิ วินา น วตฺตติ น อุปลพฺภติ. เอวํ สนฺเต กิมฺหิ ตตฺถ มนํ นิเวสเยติ กิมฺหิ กึ ปถวิยํ, อุทาหุ อาปาทิเก เทโหติ วา หตฺถปาทาทีนีติ วา มนํ มนสญฺญํ นิเวเสยฺย. ยสฺมา ปถวิอาทิปสาทธมฺมมตฺเต เอสา สมญฺญา, ยทิทํ เทโหติ วา หตฺถปาทาทีนีติ วา สตฺโตติ วา อิตฺถีติ วา ปุริโสติ วา, ตสฺมา น เอตฺถ ชานโต โกจิ อภินิเวโส โหตีติ.

‘그와 같음’(tathūpamā)이란 그것과 비슷함, 즉 그 인형의 형상과 비슷하다는 것입니다. 무엇에 대해서인가 하면 ‘몸들’(dehakāni) 등을 말합니다. 여기서 ‘몸들’이란 손, 발, 얼굴 등 몸의 부위들입니다. ‘나에게 매여서 나타난다’고 합니다. ‘그러한 법들로 인하여’(tehi dhammehi)란 지(地) 등의 요소들과 안(眼) 등의 법들을 말합니다. ‘그것들 없이 존재하지 않는다’는 것은 그렇게 저렇게 배치된 지 등의 법들을 제외하고 몸이라는 것이 따로 있지 않기 때문입니다. ‘법들 없이 존재하지 않는다’는 것은 몸이 부위들이나 부위의 법들 없이는 존재하지 않고 얻어지지 않는다는 뜻입니다. 그러할 때 거기서 마음을 어디에 두겠습니까? 지(地)입니까, 아니면 수(水) 등입니까? 무엇을 몸이라 하고 손발이라 하여 마음과 마음의 지각을 두겠습니까? ‘몸’이라거나 ‘손발’이라거나 ‘중생’, ‘여자’, ‘남자’라고 하는 것은 단지 지 등의 요소들과 감관의 법들에 대한 명칭일 뿐이므로, 이를 아는 자에게는 여기에서 어떠한 집착도 생기지 않는다는 것입니다.

ยถา หริตาเลน มกฺขิตํ, อทฺทส จิตฺติกํ ภิตฺติยา กตนฺติ ยถา กุสเลน จิตฺตกาเรน ภิตฺติยํ หริตาเลน มกฺขิตํ ลิตฺตํ เตน เลปํ ทตฺวา กตํ อาลิขิตํ จิตฺติกํ อิตฺถิรูปํ อทฺทส ปสฺเสยฺย. ตตฺถ ยา อุปถมฺภนเขปนาทิกิริยาสมฺปตฺติยา มานุสิกา นุ โข อยํ ภิตฺติ อปสฺสาย ฐิตาติ สญฺญา, สา นิรตฺถกา มนุสฺสภาวสงฺขาตสฺส อตฺถสฺส ตตฺถ อภาวโต, มานุสีติ ปน เกวลํ ตหึ ตสฺส จ วิปรีตทสฺสนํ, ยาถาวโต คหณํ น โหติ, ธมฺมปุญฺชมตฺเต อิตฺถิปุริสาทิคหณมฺปิ เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพนฺติ อธิปฺปาโย.

‘마치 석황으로 칠해진, 벽에 그려진 그림을 보듯이’란 마치 숙련된 화가가 벽에 석황을 발라 칠하고 그것으로 도료를 입혀 그린 여인의 형상을 보는 것과 같다는 뜻입니다. 거기서 지탱하고 던지는 등의 동작이 성취됨으로 인해 ‘이 벽에 의지해 서 있는 것이 인간 여자인가’ 하는 지각이 생기나, 그것은 인간이라는 상태의 실체가 거기 없으므로 헛된 것이며, ‘인간 여자’라는 것은 단지 거기서 그 대상에 대한 전도된 견해일 뿐 사실대로 파악한 것이 아닙니다. 법의 무더기일 뿐인 것에서 여자나 남자 등으로 파악하는 것도 이와 같다고 보아야 한다는 취지입니다.

มายํ วิย อคฺคโต กตนฺติ มายากาเรน ปุรโต อุปฏฺฐาปิตํ มายาสทิสํ. สุปินนฺเตว สุวณฺณปาทปนฺติ สุปินเมว สุปินนฺตํ, ตตฺถ อุปฏฺฐิตสุวณฺณมยรุกฺขํ วิย. อุปคจฺฉสิ อนฺธ ริตฺตกนฺติ อนฺธพาล ริตฺตกํ ตุจฺฉกํ อนฺโตสารรหิตํ อิมํ อตฺตภาวํ ‘‘เอตํ มมา’’ติ สารวนฺตํ วิย อุปคจฺฉสิ อภินิวิสสิ. ชนมชฺเฌริว รุปฺปรูปกนฺติ มายากาเรน มหาชนมชฺเฌ ทสฺสิตํ รูปิยรูปสทิสํ สารํ วิย อุปฏฺฐหนฺตํ, อสารนฺติ อตฺโถ.

‘환술과 같이 앞에 내놓은’이란 환술사가 앞에 나타나게 한 환상과 같다는 것입니다. ‘꿈속의 황금 나무처럼’(supinanteva suvaṇṇapādaṃ)이란 바로 꿈속에서 나타난 황금으로 된 나무와 같다는 것입니다. ‘눈먼 자여, 텅 빈 것에 다가가는구나’란 어리석은 자여, 속의 실체가 없는 이 텅 빈 몸을 ‘이것은 나의 것’이라며 실체가 있는 것처럼 다가가 집착한다는 것입니다. ‘군중 속의 은 인형처럼’이란 환술사가 대중 속에서 보여준 은 인형처럼 실체가 있는 것처럼 나타나지만 실제로는 실체가 없다는 뜻입니다.

วฏฺฏนิริวาติ ลาขาย คุฬิกา วิย. โกฏโรหิตาติ โกฏเร รุกฺขสุสิเร ฐปิตา. มชฺเฌ ปุพฺพุฬกาติ อกฺขิทลมชฺเฌ ฐิตชลปุพฺพุฬสทิสา. สอสฺสุกาติ อสฺสุชลสหิตา. ปีฬโกฬิกาติ อกฺขิคูถโก. เอตฺถ ชายตีติ เอตสฺมึ อกฺขิมณฺฑเล อุโภสุ โกฏีสุ วิสคนฺธํ วายนฺโต นิพฺพตฺตติ. ปีฬโกฬิกาติ วา อกฺขิทเลสุ นิพฺพตฺตนกา ปีฬกา วุจฺจติ. วิวิธาติ เสตนีลมณฺฑลานญฺเจว รตฺตปีตาทีนํ สตฺตนฺนํ ปฏลานญฺจ วเสน อเนกวิธา. จกฺขุวิธาติ จกฺขุภาคา จกฺขุปฺปการา วา ตสฺส อเนกกลาปคตภาวโต. ปิณฺฑิตาติ สมุทิตา.

‘둥근 구슬처럼’(vaṭṭaniri)이란 밀랍 구슬과 같다는 뜻입니다. ‘구멍에 박힌’(koṭarohitā) 것은 나무 구멍 속에 놓인 것과 같습니다. ‘가운데의 거품’(majjhe pubbuḷakā)은 안구 중앙에 있는 물거품과 같다는 뜻입니다. ‘눈물을 머금은’(saassukā) 것은 눈물과 함께 있다는 것입니다. ‘눈곱’(pīḷakoḷikā)은 눈의 노폐물입니다. ‘여기서 생긴다’는 것은 이 안구의 양 끝에서 악취를 풍기며 생겨난다는 것입니다. 또는 눈꺼풀에서 생겨나는 종기를 ‘눈곱’이라 합니다. ‘다양하다’(vividhā)는 것은 백색과 청색의 눈동자, 그리고 적색, 황색 등 일곱 겹의 막에 따라 여러 가지라는 뜻입니다. ‘안구의 종류’란 눈의 부분들이나 종류들을 말하며, 그것이 많은 무리로 이루어져 있기 때문입니다. ‘덩어리진’(piṇḍitā) 것은 모여 있다는 뜻입니다.

เอวํ [Pg.266] จกฺขุสฺมึ สารชฺชนฺตสฺส จกฺขุโน อสุภตํ อนวฏฺฐิตตาย อนิจฺจตญฺจ วิภาเวสิ. วิภาเวตฺวา จ ยถา นาม โกจิ โลภนียํ ภณฺฑํ คเหตฺวา โจรกนฺตารํ ปฏิปชฺชนฺโต โจเรหิ ปลิพุทฺโธ ตํ โลภนียภณฺฑํ ทตฺวา คจฺฉติ, เอวเมว จกฺขุมฺหิ สารตฺเตน เตน ปุริเสน ปลิพุทฺธา เถรี อตฺตโน จกฺขุํ อุปฺปาเฏตฺวา ตสฺส อทาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อุปฺปาฏิย จารุทสฺสนา’’ติอาทิ. ตตฺถ อุปฺปาฏิยาติ อุปฺปาเฏตฺวา จกฺขุกูปโต นีหริตฺวา. จารุทสฺสนาติ ปิยทสฺสนา มโนหรทสฺสนา. น จ ปชฺชิตฺถาติ ตสฺมึ จกฺขุสฺมึ สงฺคํ นาปชฺชิ. อสงฺคมานสาติ กตฺถจิปิ อารมฺมเณ อนาสตฺตจิตฺตา. หนฺท เต จกฺขุนฺติ ตยา กามิตํ ตโต เอว มยา ทินฺนตฺตา เต จกฺขุสญฺญิตํ อสุจิปิณฺฑํ คณฺห, คเหตฺวา หรสฺสุ ปสาทยุตฺตํ อิจฺฉิตํ ฐานํ เนหิ.

이와 같이 눈에 애착을 갖는 자에게 눈의 부정함과 머무르지 않음으로 인한 무상함을 밝히셨습니다. 밝히신 뒤에, 마치 누군가가 탐낼 만한 물건을 가지고 도둑이 들끓는 광야에 들어갔다가 도둑들에게 가로막혔을 때 그 탐낼 만한 물건을 주고 가는 것처럼, 눈에 대한 탐착으로 그 남자에게 가로막힌 테리는 자신의 눈을 뽑아 그에게 주었습니다. 그래서 ‘아름다운 눈을 뽑아서’ 등이 설해졌습니다. 여기서 ‘뽑아서’(uppāṭiya)란 안구 구멍에서 꺼내어 뽑아낸 것입니다. ‘아름다운 눈’이란 보기 좋고 마음을 사로잡는 눈입니다. ‘집착하지 않았다’(na ca pajjittha)는 것은 그 눈에 대해 끈적이는 애착을 갖지 않았다는 것입니다. ‘집착 없는 마음’은 어디에도 매이지 않는 마음입니다. ‘자, 그대의 눈이다’란 그대가 원했으므로 내가 준 것이니, ‘눈’이라 불리는 이 부정한 덩어리를 취하라, 취해서 그대가 원하는 즐거운 곳으로 가져가라는 뜻입니다.

ตสฺส จ วิรมาสิ ตาวเทติ ตสฺส ธุตฺตปุริสสฺส ตาวเทว อกฺขิมฺหิ อุปฺปาฏิตกฺขเณ เอว ราโค วิคจฺฉิ. ตตฺถาติ อกฺขิมฺหิ, ตสฺสํ วา เถริยํ. อถ วา ตตฺถาติ ตสฺมึเยว ฐาเน. ขมาปยีติ ขมาเปสิ. โสตฺถิ สิยา พฺรหฺมจารินีติ เสฏฺฐจารินิ มเหสิเก ตุยฺหํ อาโรคฺยเมว ภเวยฺย. น ปุโน เอทิสกํ ภวิสฺสตีติ อิโต ปรํ เอวรูปํ อนาจารจรณํ น ภวิสฺสติ, น กริสฺสามีติ อตฺโถ.

‘그의 탐욕이 즉시 멈추었다’는 것은 그 난봉꾼의 마음에서 눈을 뽑은 순간 바로 탐욕이 사라졌다는 뜻입니다. ‘거기서’란 그 눈에 대해서, 혹은 그 테리에 대해서입니다. 또는 ‘거기서’란 바로 그 장소에서라는 뜻입니다. ‘용서를 구했다’(khamāpayī)는 것은 참회했다는 뜻입니다. ‘수행자여, 평안하기를’이란 고결한 행을 하는 위대한 분이여, 그대에게 안녕만이 있기를 바란다는 것입니다. ‘다시는 이와 같은 일이 없을 것이다’란 이후로는 이러한 부도덕한 행위가 없을 것이며, 하지 않겠다는 뜻입니다.

อาสาทิยาติ ฆฏฺเฏตฺวา. เอทิสนฺติ เอวรูปํ สพฺพตฺถ วีตราคํ. อคฺคึ ปชฺชลิตํว ลิงฺคิยาติ ปชฺชลิตํ อคฺคึ อาลิงฺเคตฺวา วิย.

‘공격하여’(āsādiya)란 해를 끼치거나 건드려서라는 뜻입니다. ‘이와 같은 분’이란 모든 면에서 탐욕을 떠난 이와 같은 분을 말합니다. ‘타오르는 불을 껴안은 것처럼’이란 활활 타오르는 불길을 껴안은 것과 같다는 뜻입니다.

ตโตติ ตสฺมา ธุตฺตปุริสา. สา ภิกฺขุนีติ สา สุภา ภิกฺขุนี. อคมี พุทฺธวรสฺส สนฺติกนฺติ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สนฺติกํ อุปคจฺฉิ อุปสงฺกมิ. ปสฺสิย วรปุญฺญลกฺขณนฺติ อุตฺตเมหิ ปุญฺญสมฺภาเรหิ นิพฺพตฺตมหาปุริสลกฺขณํ ทิสฺวา. ยถา ปุราณกนฺติ โปราณํ วิย อุปฺปาฏนโต ปุพฺเพ วิย จกฺขุ ปฏิปากติกํ อโหสิ. ยเมตฺถ อนฺตรนฺตรา น วุตฺตํ, ตํ วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมว.

‘그로부터’란 그 난봉꾼으로부터입니다. ‘그 비구니’란 그 수바 비구니입니다. ‘가장 뛰어나신 부처님 곁으로 갔다’는 것은 정등각자께 다가가 뵈었다는 뜻입니다. ‘수승한 공덕의 표상을 보고’란 수승한 공덕의 자량으로 생겨난 마하푸리사(위대한 분)의 표상을 보고 나서입니다. ‘예전처럼’(yathā purāṇakaṃ)이란 눈을 뽑기 전의 예전 모습처럼 눈이 원래대로 회복되었다는 뜻입니다. 여기서 중간중간 설명되지 않은 것은 이미 설명된 방식에 따라 쉽게 알 수 있을 것입니다.

สุภาชีวกมฺพวนิกาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

수바 지바캄바바니카 테리 게송 주해가 끝났다.

ตึสนิปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

30개 게송 모음 주해가 끝났다.

๑๕. จตฺตาลีสนิปาโต

15. 40개 게송 모음(사따리사 니빠따)

๑. อิสิทาสีเถรีคาถาวณฺณนา

1. 이시다시 테리 게송 주해

จตฺตาลีสนิปาเต [Pg.267] นครมฺหิ กุสุมนาเมติอาทิกา อิสิทาสิยา เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว ปุริสตฺตภาเว ฐตฺวา วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺตี จริมภวโต สตฺตเม ภเว อกลฺยาณสนฺนิสฺสเยน ปรทาริกกมฺมํ กตฺวา, กายสฺส เภทา นิรเย นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺถ พหูนิ วสฺสสตานิ นิรเย ปจฺจิตฺวา, ตโต จุตา ตีสุ ชาตีสุ ติรจฺฉานโยนิยํ นิพฺพตฺติตฺวา ตโต จุตา ทาสิยา กุจฺฉิสฺมึ นปุํสโก หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ตโต ปน จุตา เอกสฺส ทลิทฺทสฺส สากฏิกสฺส ธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ตํ วยปฺปตฺตํ คิริทาโส นาม อญฺญตรสฺส สตฺถวาหสฺส ปุตฺโต อตฺตโน ภริยํ กตฺวา เคหํ อาเนสิ. ตสฺส จ ภริยา อตฺถิ สีลวตี กลฺยาณธมฺมา. ตสฺสํ อิสฺสาปกตา สามิโน ตสฺสา วิทฺเทสนกมฺมํ อกาสิ. สา ตตฺถ ยาวชีวํ ฐตฺวา กายสฺส เภทา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท อุชฺเชนิยํ กุลปเทสสีลาจาราทิคุเณหิ อภิสมฺมตสฺส วิภวสมฺปนฺนสฺส เสฏฺฐิสฺส ธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ, อิสิทาสีติสฺสา นามํ อโหสิ.

사십니파타(Cattālīsanipāta)에서 '나 가람히 쿠수마나메(nagaramhi kusumanāme)' 등으로 시작되는 게송은 이시다시(Isidāsī) 장로니의 게송이다. 그녀 또한 과거 부처님들 처소에서 공덕을 쌓고, 여러 생의 인간 몸에서 해탈의 의지처가 되는 선업을 쌓아 나갔다. 마지막 생으로부터 일곱 번째 생에 악한 자와 사귀어 사음의 업을 지었고, 몸이 무너진 뒤 지옥에 태어나 그곳 지옥에서 수백 년 동안 고통을 겪었다. 그곳에서 죽어 세 번의 생 동안 축생으로 태어났고, 다시 죽어 어느 여종의 태에서 중성(양성자)으로 태어났다. 그 후 죽어서 가난한 수레꾼의 딸로 태어났다. 그녀가 성년이 되자 기리다사(Giridāsa)라는 이름의 어떤 상단주의 아들이 그녀를 아내로 삼아 집으로 데려왔다. 그에게는 이미 계행이 바르고 선량한 아내가 있었다. 그녀는 (이시다시는) 그 아내에게 질투심을 품고 남편이 그녀를 미워하게 만드는 업을 지었다. 그녀는 그곳에서 일생을 보내고 몸이 무너진 뒤, 이번 부처님 시대에 우제니(Ujjenī)에서 가문과 계행과 행실 등의 덕망을 갖춘 부유한 장자의 딸로 태어났으니, 이름은 이시다시였다.

ตํ วยปฺปตฺตกาเล มาตาปิตโร กุลรูปวยวิภวาทิสทิสสฺส อญฺญตรสฺส เสฏฺฐิปุตฺตสฺส อทํสุ. สา ตสฺส เคเห ปติเทวตา หุตฺวา มาสมตฺตํ วสิ. อถสฺสา กมฺมพเลน สามิโก วิรตฺตรูโป หุตฺวา ตํ ฆรโต นีหริ. ตํ สพฺพํ ปาฬิโต เอว วิญฺญายติ. เตสํ เตสํ ปน สามิกานํ อรุจฺจเนยฺยตาย สํเวคชาตา ปิตรํ อนุชานาเปตฺวา, ชินทตฺตาย เถริยา สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตี นจิรสฺเสว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา, ผลสุเขน นิพฺพานสุเขน จ วีตินาเมนฺตี เอกทิวสํ ปาฏลิปุตฺตนคเร ปิณฺฑาย จริตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺตา มหาคงฺคายํ วาลุกปุลิเน นิสีทิตฺวา โพธิตฺเถริยา นาม อตฺตโน สหายตฺเถริยา ปุพฺพปฏิปตฺตึ ปุจฺฉิตา ตมตฺถํ คาถาพนฺธวเสน วิสฺสชฺเชสิ ‘‘อุชฺเชนิยา ปุรวเร’’ติอาทินา. เตสํ ปน ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนานํ สมฺพนฺธํ ทสฺเสตุํ –

그녀가 성년이 되었을 때, 부모님은 가문, 용모, 나이, 재산 등이 비슷한 어떤 장자의 아들에게 그녀를 주었다. 그녀는 그의 집에서 남편을 신처럼 섬기며 한 달 정도 살았다. 그때 그녀의 업의 힘으로 인해 남편은 그녀를 싫어하게 되어 집에서 쫓아냈다. 그 모든 내용은 게송 자체에서 알 수 있다. 그러나 여러 남편들에게 버림받은 일로 인해 혐오감을 느껴 부모님의 허락을 받고, 지나닷타(Jinadattā) 장로니 처소에서 출가하여 위빳사나 수행을 하다가 머지않아 사무애해와 함께 아라한과를 얻었다. 과(果)의 즐거움과 열반의 즐거움으로 시간을 보내던 어느 날, 빠딸리뿟따 성에서 탁발을 하고 식사를 마친 뒤 돌아오다가, 큰 강의 모래사장에 앉아 보디(Bodhi) 장로니라는 동료 장로니로부터 이전의 수행 과정에 대한 질문을 받고 그 내용을 게송의 형식으로 답하였다. 그 질문과 답변의 맥락을 보여주기 위해 다음과 같이 설해졌다.

๔๐๒.

402.

‘‘นครมฺหิ กุสุมนาเม, ปาฏลิปุตฺตมฺหิ ปถวิยา มณฺเฑ;

สกฺยกุลกุลีนาโย, ทฺเว ภิกฺขุนิโย หิ คุณวติโย.

지상의 장식인 빠딸리뿟따, 쿠수마(Kusuma)라 불리는 성에, 석가족 가문 출신의 덕망 있는 두 비구니가 있었네.

๔๐๓.

403.

‘‘อิสิทาสี [Pg.268] ตตฺถ เอกา, ทุติยา โพธีติ สีลสมฺปนฺนา จ;

ฌานชฺฌายนรตาโย, พหุสฺสุตาโย ธุตกิเลสาโย.

한 명은 이시다시이고, 두 번째는 보디라는 이름의 계행을 갖춘 이들이었네. 그들은 선정에 들기를 즐기고 많이 배웠으며 번뇌를 털어버린 이들이었네.

๔๐๔.

404.

‘‘ตา ปิณฺฑาย จริตฺวา, ภตฺตตฺถํ กริย โธตปตฺตาโย;

รหิตมฺหิ สุขนิสินฺนา, อิมา คิรา อพฺภุทีเรสุ’’นฺติ. –

그들은 탁발을 하고 식사를 마친 뒤 발우를 씻고, 조용한 곳에 편안히 앉아 다음과 같은 말을 나누었네.

อิมา ติสฺโส คาถา สงฺคีติกาเรหิ ฐปิตา.

이 세 게송은 결집자(Saṅgītikāra)들에 의해 전해진 것이다.

๔๐๕.

405.

‘‘ปาสาทิกาสิ อยฺเย, อิสิทาสิ วโยปิ เต อปริหีโน;

กึ ทิสฺวาน พฺยาลิกํ, อถาสิ เนกฺขมฺมมนุยุตฺตา.

성스러운 이시다시여, 당신은 품위가 있고 나이도 젊은데, 어떤 괴로움을 보았기에 출가에 전념하게 되었습니까?

๔๐๖.

406.

‘‘เอวมนุยุญฺชิยมานา สา, รหิเต ธมฺมเทสนากุสลา;

อิสิทาสี วจนมพฺรวิ, สุณ โพธิ ยถามฺหิ ปพฺพชิตา.

이와 같이 질문을 받자, 홀로 있는 곳에서 법을 설하는 데 능숙한 이시다시는 대답했네. '보디여, 내가 어떻게 출가하게 되었는지 들으시오.'

อิโต ปรํ วิสฺสชฺชนคาถา.

이후로는 답변의 게송이다.

๔๐๗.

407.

‘‘อุชฺเชนิยา ปุรวเร, มยฺหํ ปิตา สีลสํวุโต เสฏฺฐิ;

ตสฺสมฺหิ เอกธีตา, ปิยา มนาปา จ ทยิตา จ.

가장 뛰어난 성읍 우제니에, 나의 아버지는 계행을 잘 지키는 장자였소. 나는 그의 외동딸로, 사랑받고 귀여움을 받으며 소중히 여겨졌다오.

๔๐๘.

408.

‘‘อถ เม สาเกตโต วรกา, อาคจฺฉุมุตฺตมกุลีนา;

เสฏฺฐี ปหูตรตโน, ตสฺส มมํ สุณุมทาสิ ตาโต.

그때 사케따(Sāketa)로부터 훌륭한 가문의 청혼자들이 왔소. 재산이 풍부한 장자였는데, 아버지는 나를 그의 며느리로 주었소.

๔๐๙.

409.

‘‘สสฺสุยา สสุรสฺส จ, สายํ ปาตํ ปณามมุปคมฺม;

สิรสา กโรมิ ปาเท, วนฺทามิ ยถามฺหิ อนุสิฏฺฐา.

나는 시어머니와 시아버지에게 아침저녁으로 다가가 절을 올렸소. 가르침을 받은 대로 머리를 숙여 그분들의 발에 경배했소.

๔๑๐.

410.

‘‘ยา มยฺหํ สามิกสฺส, ภคินิโย ภาตุโน ปริชโน วา;

ตเมกวรกมฺปิ ทิสฺวา, อุพฺพิคฺคา อาสนํ เทมิ.

내 남편의 자매들이나 형제들 혹은 권속들을 단 한 번이라도 보게 되면, 나는 황급히 일어나 자리를 양보했소.

๔๑๑.

411.

‘‘อนฺเนน จ ปาเนน จ, ขชฺเชน จ ยญฺจ ตตฺถ สนฺนิหิตํ;

ฉาเทมิ อุปนยามิ จ, เทมิ จ ยํ ยสฺส ปติรูปํ.

음식과 음료와 먹을거리 등 준비된 것들로 그들을 대접하고 가져다주었으며, 누구에게나 적절한 것을 나누어 주었소.

๔๑๒.

412.

‘‘กาเลน อุปฏฺฐหิตฺวา, ฆรํ สมุปคมามิ อุมฺมาเร;

โธวนฺตี หตฺถปาเท, ปญฺชลิกา สามิกมุเปมิ.

제때에 남편을 보살피고 집의 문턱에 이르러, 그의 손과 발을 씻겨주고 합장하며 남편에게 다가갔소.

๔๑๓.

413.

‘‘โกจฺฉํ ปสาทํ อญฺชนิญฺจ, อาทาสกญฺจ คณฺหิตฺวา;

ปริกมฺมการิกา วิย, สยเมว ปตึ วิภูเสมิ.

빗과 화장품, 안연과 거울을 들고, 마치 시녀처럼 스스로 남편을 단장해 주었소.

๔๑๔.

414.

‘‘สยเมว โอทนํ สาธยามิ, สยเมว ภาชนํ โธวนฺตี;

มาตาว เอกปุตฺตกํ, ตถา ภตฺตารํ ปริจรามิ.

직접 밥을 짓고 직접 그릇을 닦으며, 어머니가 외아들을 돌보듯 그렇게 남편을 정성껏 섬겼소.

๔๑๕.

415.

‘‘เอวํ [Pg.269] มํ ภตฺติกตํ, อนุรตฺตํ การิกํ นิหตมานํ;

อุฏฺฐายิกํ อนลสํ, สีลวตึ ทุสฺสเต ภตฺตา.

이와 같이 헌신하고 사랑하며 정성을 다하고 자만심을 버리고 부지런히 노력하며 계행을 지켰음에도, 남편은 나를 미워했소.

๔๑๖.

416.

‘‘โส มาตรญฺจ ปิตรญฺจ, ภณติ อาปุจฺฉหํ คมิสฺสามิ;

อิสิทาสิยา น สห วจฺฉํ, เอกาคาเรหํ สห วตฺถุํ.

그는 부모님께 고하며 '저는 떠나겠습니다. 이시다시와 함께 살 수 없습니다. 한 집에서 그녀와 함께 지내지 않겠습니다'라고 말했소.

๔๑๗.

417.

‘‘มา เอวํ ปุตฺต อวจ, อิสิทาสี ปณฺฑิตา ปริพฺยตฺตา;

อุฏฺฐายิกา อนลสา, กึ ตุยฺหํ น โรจเต ปุตฺต.

'아들아, 그렇게 말하지 마라. 이시다시는 지혜롭고 총명하며 부지런하고 게으르지 않다. 아들아, 무엇이 네 마음에 들지 않느냐?'

๔๑๘.

418.

‘‘น จ เม หึสติ กิญฺจิ, น จหํ อิสิทาสิยา สห วจฺฉํ;

เทสฺสาว เม อลํ เม, อปุจฺฉาหํ คมิสฺสามิ.

'그녀는 나에게 아무런 잘못도 저지르지 않았습니다. 하지만 나는 이시다시와 함께 살 수 없습니다. 그녀는 그저 싫을 뿐입니다. 이제 그만하겠습니다. 허락해 주십시오, 저는 떠나겠습니다.'

๔๑๙.

419.

‘‘ตสฺส วจนํ สุณิตฺวา, สสฺสุ สสุโร จ มํ อปุจฺฉึสุ;

กิสฺส ตยา อปรทฺธํ, ภณ วิสฺสฏฺฐา ยถาภูตํ.

그의 말을 듣고 시어머니와 시아버지는 나에게 물었소. '너는 무슨 잘못을 저질렀느냐? 있는 그대로 솔직하게 말해 보아라.'

๔๒๐.

420.

‘‘นปิหํ อปรชฺฌํ กิญฺจิ, นปิ หึเสมิ น ภณามิ ทุพฺพจนํ;

กึ สกฺกา กาตุยฺเย, ยํ มํ วิทฺเทสฺสเต ภตฺตา.

'저는 아무런 잘못도 저지르지 않았고, 해를 끼치거나 거친 말을 한 적도 없습니다. 남편이 나를 미워하는데 제가 무엇을 할 수 있겠습니까?'

๔๒๑.

421.

‘‘เต มํ ปิตุฆรํ ปฏินยึสุ, วิมนา ทุเขน อธิภูตา;

ปุตฺตมนุรกฺขมานา, ชิตามฺหเส รูปินึ ลกฺขึ.

그들은 아들을 아끼는 마음에 슬픔에 잠겨 어찌할 바를 모르며 나를 친정으로 돌려보냈소. '아름다운 복을 가진 며느리를 잃었구나'라며 한탄했소.

๔๒๒.

422.

‘‘อถ มํ อทาสิ ตาโต, อฑฺฒสฺส ฆรมฺหิ ทุติยกุลิกสฺส;

ตโต อุปฑฺฒสุงฺเกน, เยน มํ วินฺทถ เสฏฺฐิ.

그 뒤 아버지는 나를 두 번째 부유한 가문의 아들에게 주었소. 아버지가 나를 주며 받은 지참금은 이전의 절반이었소.

๔๒๓.

423.

‘‘ตสฺสปิ ฆรมฺหิ มาสํ, อวสึ อถ โสปิ มํ ปฏิจฺฉรยิ;

ทาสีว อุปฏฺฐหนฺตึ, อทูสิกํ สีลสมฺปนฺนํ.

그의 집에서도 한 달을 머물렀으나, 그 또한 나를 버렸소. 종처럼 받들고 아무런 허물이 없으며 계행을 갖추었음에도 말이오.

๔๒๔.

424.

‘‘ภิกฺขาย จ วิจรนฺตํ, ทมกํ ทนฺตํ เม ปิตา ภณติ;

โหหิสิ เม ชามาตา, นิกฺขิป โปฏฺฐิญฺจ ฆฏิกญฺจ.

탁발을 하러 다니며 감관을 다스리고 절제하는 어떤 이에게 아버지가 말했소. '나의 사위가 되어주게나. 바루와 지팡이를 내려놓게나.'

๔๒๕.

425.

‘‘โสปิ วสิตฺวา ปกฺขํ, อถ ตาตํ ภณติ ‘เทหิ เม โปฏฺฐึ;

ฆฏิกญฺจ มลฺลกญฺจ, ปุนปิ ภิกฺขํ จริสฺสามิ’.

그 또한 보름을 머물더니 아버지에게 말했소. '제 바루와 지팡이와 물병을 주십시오. 다시 탁발을 하러 떠나겠습니다.'

๔๒๖.

426.

‘‘อถ นํ ภณตี ตาโต, อมฺมา สพฺโพ จ เม ญาติคณวคฺโค;

กึ เต น กีรติ อิธ, ภณ ขิปฺปํ ตํ เต กริหิติ.

그때 아버지와 어머니 그리고 나의 모든 친척들이 말했소. '여기서 무엇이 부족한가? 어서 말해보게, 그것을 다 해줄 것이네.'

๔๒๗.

427.

‘‘เอวํ ภณิโต ภณติ, ยทิ เม อตฺตา สกฺโกติ อลํ มยฺหํ;

อิสิทาสิยา น สห วจฺฉํ, เอกฆเรหํ สห วตฺถุํ.

그렇게 말하자 그는 대답했소. '제 스스로가 원할 뿐입니다. 이시다시와 함께 살 수 없습니다. 한 집에서 그녀와 함께 지내지 않겠습니다.'

๔๒๘.

428.

‘‘วิสฺสชฺชิโต [Pg.270] คโต โส, อหมฺปิ เอกากินี วิจินฺเตมิ;

อาปุจฺฉิตูน คจฺฉํ, มริตุเย วา ปพฺพชิสฺสํ วา.

“그는 [나를] 버리고 떠났고, 나 또한 홀로 생각했습니다. ‘허락을 구하고 떠나리라, 죽든지 아니면 출가하리라.’”

๔๒๙.

429.

‘‘อถ อยฺยา ชินทตฺตา, อาคจฺฉี โคจราย จรมานา;

ตาต กุลํ วินยธรี, พหุสฺสุตา สีลสมฺปนฺนา.

“그때 지나닷따(Jinadattā) 스님이 탁발을 하러 [우리] 집안으로 오셨습니다. 그녀는 율을 수지하고, 많이 배웠으며, 계행을 갖춘 분이었습니다.”

๔๓๐.

430.

‘‘ตํ ทิสฺวาน อมฺหากํ, อุฏฺฐายาสนํ ตสฺสา ปญฺญาปยึ;

นิสินฺนาย จ ปาเท, วนฺทิตฺวา โภชนมทาสึ.

“그분을 뵙고 자리에서 일어나 그분을 위해 자리를 마련했습니다. 그분이 앉으시자 발에 절을 올리고 음식을 공양했습니다.”

๔๓๑.

431.

‘‘อนฺเนน จ ปาเนน จ, ขชฺเชน จ ยญฺจ ตตฺถ สนฺนิหิตํ;

สนฺตปฺปยิตฺวา อวจํ, อยฺเย อิจฺฉามิ ปพฺพชิตุํ.

“그곳에 마련된 밥과 음료와 먹을거리로 만족시켜 드린 뒤에 말씀드렸습니다. ‘스님, 저는 출가하고 싶습니다.’”

๔๓๒.

432.

‘‘อถ มํ ภณตี ตาโต, อิเธว ปุตฺตก จราหิ ตฺวํ ธมฺมํ;

อนฺเนน จ ปาเนน จ, ตปฺปย สมเณ ทฺวิชาตี จ.

“그러자 아버지가 제게 말씀하셨습니다. ‘얘야, 바로 여기서 법을 닦아라. 밥과 음료로 수행자들과 바라문들을 만족시켜라.’”

๔๓๓.

433.

‘‘อถหํ ภณามิ ตาตํ, โรทนฺตี อญฺชลึ ปณาเมตฺวา;

ปาปญฺหิ มยา ปกตํ, กมฺมํ ตํ นิชฺชเรสฺสามิ.

“그러자 저는 울면서 합장하고 아버지께 말씀드렸습니다. ‘제가 지은 악한 업이 있으니, 그 업을 소멸하겠습니다.’”

๔๓๔.

434.

‘‘อถ มํ ภณตี ตาโต, ปาปุณ โพธิญฺจ อคฺคธมฺมญฺจ;

นิพฺพานญฺจ ลภสฺสุ, ยํ สจฺฉิกรี ทฺวิปทเสฏฺโฐ.

“그러자 아버지는 제게 말씀하셨습니다. ‘깨달음과 최상의 법을 얻거라. 이족존(부처님)께서 실현하신 열반을 얻거라.’”

๔๓๕.

435.

‘‘มาตาปิตู อภิวาท, ยิตฺวา สพฺพญฺจ ญาติคณวคฺคํ;

สตฺตาหํ ปพฺพชิตา, ติสฺโส วิชฺชา อผสฺสยึ.

“부모님과 모든 친척들에게 작별 인사를 하고 출가한 지 7일 만에 세 가지 명지(三明)를 증득했습니다.”

๔๓๖.

436.

‘‘ชานามิ อตฺตโน สตฺต, ชาติโย ยสฺสยํ ผลวิปาโก;

ตํ ตว อาจิกฺขิสฺสํ, ตํ เอกมนา นิสาเมหิ.

“저는 제 자신의 일곱 생을 알고 있으며, 이것은 그 업의 결과입니다. 그것을 당신에게 말해 줄 테니 일심으로 경청하십시오.”

๔๓๗.

437.

‘‘นครมฺหิ เอรกจฺเฉ, สุวณฺณกาโร อหํ ปหูตธโน;

โยพฺพนมเทน มตฺโต, โส ปรทารํ อเสวิหํ.

“에라깟차(Erakaccha) 시에서 저는 많은 재산을 가진 금세공인이었습니다. 젊음에 도취되어 남의 아내와 간음했습니다.”

๔๓๘.

438.

‘‘โสหํ ตโต จวิตฺวา, นิรยมฺหิ อปจฺจิสํ จิรํ;

ปกฺโก ตโต จ อุฏฺฐหิตฺวา, มกฺกฏิยา กุจฺฉิโมกฺกมึ.

“저는 그곳에서 죽어 오랫동안 지옥에서 고통받았습니다. 거기서 [업이] 다하여 벗어난 뒤에 암원숭이의 모태에 들었습니다.”

๔๓๙.

439.

‘‘สตฺตาหชาตกํ มํ, มหากปิ ยูถโป นิลฺลจฺเฉสิ;

ตสฺเสตํ กมฺมผลํ, ยถาปิ คนฺตฺวาน ปรทารํ.

“태어난 지 7일 된 저를 우두머리 큰 원숭이가 거세했습니다. 그것은 남의 아내에게 간 것과 같은 업의 결과였습니다.”

๔๔๐.

440.

‘‘โสหํ ตโต จวิตฺวา, กาลํ กริตฺวา สินฺธวารญฺเญ;

กาณาย จ ขญฺชาย จ, เอฬกิยา กุจฺฉิโมกฺกมึ.

“저는 그곳에서 죽어 신다바(Sindhava) 숲에서 일생을 마친 뒤, 눈멀고 절름발이인 암양의 모태에 들었습니다.”

๔๔๑.

441.

‘‘ทฺวาทส [Pg.271] วสฺสานิ อหํ, นิลฺลจฺฉิโต ทารเก ปริวหิตฺวา;

กิมินาวฏฺโฏ อกลฺโล, ยถาปิ คนฺตฺวาน ปรทารํ.

“저는 12년 동안 거세된 채 아이들을 태우고 다녔습니다. 기생충에 시달리고 병들었으니, 그것은 남의 아내에게 간 것과 같은 [업의 결과였습니다].”

๔๔๒.

442.

‘‘โสหํ ตโต จวิตฺวา, โควาณิชกสฺส คาวิยา ชาโต;

วจฺโฉ ลาขาตมฺโพ, นิลฺลจฺฉิโต ทฺวาทเส มาเส.

“저는 그곳에서 죽어 소 장수의 암소에게서 태어났습니다. 래커(lākhā)처럼 붉은 송아지였는데, 12개월 만에 거세되었습니다.”

๔๔๓.

443.

‘‘โวฒูน นงฺคลมหํ, สกฏญฺจ ธารยามิ;

อนฺโธวฏฺโฏ อกลฺโล, ยถาปิ คนฺตฺวาน ปรทารํ.

“저는 쟁기를 끌고 수레를 밀었습니다. 앞을 보지 못하고 병들었으니, 그것은 남의 아내에게 간 것과 같은 [업의 결과였습니다].”

๔๔๔.

444.

‘‘โสหํ ตโต จวิตฺวา, วีถิยา ทาสิยา ฆเร ชาโต;

เนว มหิลา น ปุริโส, ยถาปิ คนฺตฺวาน ปรทารํ.

“저는 그곳에서 죽어 거리의 여종의 집에서 태어났습니다. 여자도 남자도 아니었으니, 그것은 남의 아내에게 간 것과 같은 [업의 결과였습니다].”

๔๔๕.

445.

‘‘ตึสติวสฺสมฺหิ มโต, สากฏิกกุลมฺหิ ทาริกา ชาตา;

กปณมฺหิ อปฺปโภเค, ธนิกปุริสปาตพหุลมฺหิ.

“서른 살에 죽어 수레 끄는 집안의 딸로 태어났습니다. 가난하고 누릴 것이 없으며, 빚쟁이들에게 시달리는 집안이었습니다.”

๔๔๖.

446.

‘‘ตํ มํ ตโต สตฺถวาโห, อุสฺสนฺนาย วิปุลาย วฑฺฒิยา;

โอกฑฺฒติ วิลปนฺตึ, อจฺฉินฺทิตฺวา กุลฆรสฺมา.

“그러자 상인이 막대한 이자를 대신하여 울부짖는 저를 가족의 집에서 강제로 끌고 갔습니다.”

๔๔๗.

447.

‘‘อถ โสฬสเม วสฺเส, ทิสฺวา มํ ปตฺตโยพฺพนํ กญฺญํ;

โอรุนฺธตสฺส ปุตฺโต, คิริทาโส นาม นาเมน.

“그 뒤 16세가 되었을 때, 청춘이 된 처녀인 저를 보고 오룬다따(Orundhata)의 아들인 기리다사(Giridāsa)라는 이가 [데려갔습니다].”

๔๔๘.

448.

‘‘ตสฺสปิ อญฺญา ภริยา, สีลวตี คุณวตี ยสวตี จ;

อนุรตฺตา ภตฺตารํ, ตสฺสาหํ วิทฺเทสนมกาสึ.

“그에게는 계행이 있고 덕이 있으며 명망 높은 다른 아내가 있었는데, 그녀는 남편을 사랑했습니다. 저는 그녀를 미워하게 만들었습니다.”

๔๔๙.

449.

‘‘ตสฺเสตํ กมฺมผลํ, ยํ มํ อปกีริตูน คจฺฉนฺติ;

ทาสีว อุปฏฺฐหนฺตึ, ตสฺสปิ อนฺโต กโต มยา’’ติ.

“여종처럼 수종들었음에도 그들이 저를 버리고 떠나는 것은 바로 그 업의 결과입니다. 이제 그 업도 저는 끝을 냈습니다.”

ตตฺถ นครมฺหิ กุสุมนาเมติ ‘‘กุสุมปุร’’นฺติ เอวํ กุสุมสทฺเทน คหิตนามเก นคเร, อิทานิ ตํ นครํ ปาฏลิปุตฺตมฺหีติ สรูปโต ทสฺเสติ. ปถวิยา มณฺเฑติ สกลาย ปถวิยา มณฺฑภูเต. สกฺยกุลกุลีนาโยติ สกฺยกุเล กุลธีตโร, สกฺยปุตฺตสฺส ภควโต สาสเน ปพฺพชิตตาย เอวํ วุตฺตํ.

“거기서 ‘꾸수마’라는 이름의 도시란 ‘꾸수마뿌라(꽃의 도시)’라고 이와 같이 ‘꽃(kusuma)’이라는 단어로 이름 지어진 도시를 말하며, 이제 그 도시가 빠딸리뿟따(Pāṭaliputta)임을 구체적으로 보여준다. ‘대지의 장식’이란 온 대지의 중심(장식)이 된 곳을 말한다. ‘석가족 가문 출신의’란 석가족의 가문에서 태어난 딸들을 말하며, 석가 아들인 세존의 가르침에 출가했기 때문에 이와 같이 말한 것이다.”

ตตฺถาติ ตาสุ ทฺวีสุ ภิกฺขุนีสุ. โพธีติ เอวํนามิกา เถรี. ฌานชฺฌายนรตาโยติ โลกิยโลกุตฺตรสฺส ฌานสฺส ฌายเน อภิรตา. พหุสฺสุตาโยติ ปริยตฺติพาหุสจฺเจน พหุสฺสุตา. ธุตกิเลสาโยติ อคฺคมคฺเคน สพฺพโส สมุคฺฆาติตกิเลสา. ภตฺตตฺถํ กริยาติ [Pg.272] ภตฺตกิจฺจํ นิฏฺฐาเปตฺวา. รหิตมฺหีติ ชนรหิตมฺหิ วิวิตฺตฏฺฐาเน. สุขนิสินฺนาติ ปพฺพชฺชาสุเขน วิเวกสุเขน จ สุขนิสินฺนา. อิมา คิราติ อิทานิ วุจฺจมานา สุขา ลาปนา. อพฺภุทีเรสุนฺติ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนวเสน กถยึสุ.

“‘거기서’란 그 두 비구니들 중에서라는 뜻이다. ‘보디’란 이와 같은 이름의 장로니이다. ‘선정에 전념하는’이란 세간적·출세간적 선정을 닦는 데 즐거워하는 자를 말한다. ‘많이 배운’이란 교학을 많이 알아 박식한 자를 말한다. ‘번뇌를 떨쳐버린’이란 아라한 도(최상의 도)에 의해 모든 번뇌를 완전히 뿌리 뽑은 자를 말한다. ‘식사를 마치고’란 식사 의례를 끝마치고라는 뜻이다. ‘외딴곳에서’란 사람들이 없는 한적한 장소에서라는 뜻이다. ‘편안히 앉아’란 출가의 즐거움과 멀리 여읨의 즐거움으로 편안히 앉아 있는 것을 말한다. ‘이 말씀들을’이란 이제 말하게 될 즐거운 대화를 뜻한다. ‘말하였다’란 질문과 답변을 통해 이야기했다는 뜻이다.”

‘‘ปาสาทิกาสี’’ติ คาถา โพธิตฺเถริยา ปุจฺฉาวเสน วุตฺตา. ‘‘เอวมนุยุญฺชิยมานา’’ติ คาถา สงฺคีติกาเรเหว วุตฺตา. ‘‘อุชฺเชนิยา’’ติอาทิกา หิ สพฺพาปิ อิสิทาสิยาว วุตฺตา. ตตฺถ ปาสาทิกาสีติ รูปสมฺปตฺติยา ปสฺสนฺตานํ ปสาทาวหา อสิ. วโยปิ เต อปริหีโนติ ตุยฺหํ วโยปิ น ปริหีโน, ปฐมวเย ฐิตาสีติ อตฺโถ. กึ ทิสฺวาน พฺยาลิกนฺติ กีทิสํ พฺยาลิกํ โทสํ ฆราวาเส อาทีนวํ ทิสฺวา. อถาสิ เนกฺขมฺมมนุยุตฺตาติ อถาติ นิปาตมตฺตํ, เนกฺขมฺมํ ปพฺพชฺชํ อนุยุตฺตา อสิ.

“‘그대는 품위가 있구나’라는 게송은 보디 장로니의 질문으로 설해진 것이다. ‘이와 같이 질문을 받자’라는 게송은 결집자들이 설한 것이다. ‘웃제니에서’ 등으로 시작하는 모든 구절은 이시다시가 설한 것이다. 여기서 ‘품위가 있구나’란 용모가 수려하여 보는 이들에게 믿음(청정함)을 준다는 뜻이다. ‘그대의 젊음도 쇠하지 않았고’란 그대의 나이가 아직 줄어들지 않았으니, 즉 첫 번째 나이(청년기)에 머물러 있다는 뜻이다. ‘어떤 허물을 보고’란 가정을 꾸리고 사는 것에서 어떤 사악함이나 결점, 재난을 보고 나서라는 뜻이다. ‘그 후 출가에 전념하게 되었는가’에서 ‘아타(atha)’는 단지 어조를 고르는 조사일 뿐이며, ‘출가(nekkhamma)’ 즉 출가 생활에 전념하게 되었다는 뜻이다.”

อนุยุญฺชิยมานาติ ปุจฺฉิยมานา, สา อิสิทาสีติ โยชนา. รหิเตติ สุญฺญฏฺฐาเน. สุณ โพธิ ยถามฺหิ ปพฺพชิตาติ โพธิตฺเถริ อหํ ยถา ปพฺพชิตา อมฺหิ, ตํ ตํ ปุราณํ สุณ สุณาหิ.

“‘질문을 받자’란 물음을 받자라는 뜻이며, 그녀는 이시다시라는 연결이다. ‘외딴곳에서’란 텅 빈 장소에서라는 뜻이다. ‘보디여, 내가 어떻게 출가했는지 들으시오’란 ‘보디 장로니여, 내가 어떻게 출가하게 되었는지 그 옛날의 일을 들으십시오’라는 뜻이다.”

อุชฺเชนิยา ปุรวเรติ อุชฺเชนีนามเก อวนฺติรฏฺเฐ อุตฺตมนคเร. ปิยาติ เอกธีตุภาเวน ปิยายิตพฺพา. มนาปาติ สีลาจารคุเณน มนวฑฺฒนกา. ทยิตาติ อนุกมฺปิตพฺพา.

“‘웃제니의 훌륭한 도시에서’란 아완띠(Avanti) 국의 웃제니라고 불리는 뛰어난 도시에서라는 뜻이다. ‘사랑스럽고’란 외동딸이라서 사랑받을 만하다는 뜻이다. ‘마음에 들고’란 계행과 행실의 덕으로 마음을 증장시킨다는 뜻이다. ‘총애받는’이란 가련히 여겨 아낌을 받는다는 뜻이다.”

อถาติ ปจฺฉา มม วยปฺปตฺตกาเล. เม สาเกตโต วรกาติ สาเกตนครโต มม วรกา มํ วาเรนฺตา อาคจฺฉุํ. อุตฺตมกุลีนาติ ตสฺมึ นคเร อคฺคกุลิกา, เยน เต เปสิตา, โส เสฏฺฐิ ปหูตรตโน. ตสฺส มมํ สุณฺหมทาสิ ตาโตติ ตสฺส สาเกตเสฏฺฐิโน สุณิสํ ปุตฺตสฺส ภริยํ กตฺวา มยฺหํ ปิตา มํ อทาสิ.

“‘그때’란 나중에 내가 혼기를 맞았을 때를 말한다. ‘내게 사께따에서 구혼자들이’란 사께따 성에서 나의 구혼자들이 나를 청하며 왔다는 뜻이다. ‘고귀한 가문 출신의’란 그 도시에서 최상의 가문이며, 그들을 보낸 이는 많은 보석을 가진 장자였다. ‘아버지께서는 그를 위해 나를 며느리로 주셨다’란 그 사께따 장자의 며느리로, 즉 아들의 아내로 삼기 위해 나의 아버지가 나를 주셨다는 뜻이다.”

สายํ ปาตนฺติ สายนฺเห ปุพฺพณฺเห จ. ปณามมุปคมฺม สิรสา กโรมีติ สสฺสุยา สสุรสฺส จ สนฺติกํ อุปคนฺตฺวา สิรสา ปณามํ กโรมิ, เตสํ ปาเท วนฺทามิ. ยถามฺหิ อนุสิฏฺฐาติ เตหิ ยถา อนุสิฏฺฐา อมฺหิ, ตถา กโรมิ, เตสํ อนุสิฏฺฐึ น อติกฺกมามิ.

“‘저녁과 아침에’란 저녁때와 오전 때를 말한다. ‘머리 숙여 인사하러 가서’란 시어머니와 시아버지의 처소로 가서 머리 숙여 인사를 드리고 그들의 발에 절한다는 뜻이다. ‘가르침을 받은 대로’란 그들로부터 가르침을 받은 대로 행하며, 그들의 가르침을 어기지 않는다는 뜻이다.”

ตเมกวรกมฺปีติ เอกวลฺลภมฺปิ. อุพฺพิคฺคาติ ตสนฺตา. อาสนํ เทมีติ ยสฺส ปุคฺคลสฺส ยํ อนุจฺฉวิกํ, ตํ ตสฺส เทมิ.

“‘그 단 한 번이라도’란 단 한 번의 사랑이라도라는 뜻이다. ‘불안해하며’란 두려워하며라는 뜻이다. ‘자리를 드립니다’란 어떤 사람에게 어떤 자리가 적절한지 알아서 그것을 그에게 준다는 뜻이다.”

ตตฺถาติ [Pg.273] ปริเวสนฏฺฐาเน. สนฺนิหิตนฺติ สชฺชิตํ หุตฺวา วิชฺชมานํ. ฉาเทมีติ อุปจฺฉาเทมิ, อุปจฺฉาเทตฺวา อุปนยามิ จ, อุปเนตฺวา เทมิ, เทนฺตีปิ ยํ ยสฺส ปติรูปํ, ตเทว เทมีติ อตฺโถ.

‘거기서(tattha)’라는 것은 음식을 차리는 곳(식당)에서라는 뜻이다. ‘준비되어(sannihitaṃ)’라는 것은 잘 갖추어져 존재하는 것을 말한다. ‘덮어준다(chādemi)’는 것은 잘 덮고, 덮은 뒤에 가져가며, 가져가서 준다는 뜻이다. 또한 줄 때도 각자에게 적당한 것을 준다는 뜻이다.

อุมฺมาเรติ ทฺวาเร. โธวนฺตี หตฺถปาเทติ หตฺถปาเท โธวินี อาสึ, โธวิตฺวา ฆรํ สมุปคมามีติ โยชนา.

‘문턱에서(ummāre)’라는 것은 문에서라는 뜻이다. ‘손발을 씻겨주며(dhovantī hatthapāde)’라는 것은 손발을 씻어주는 자가 되었다는 것이며, 씻어준 뒤에 집으로 들어간다는 연결이다.

โกจฺฉนฺติ มสฺสูนํ เกสานญฺจ อุลฺลิขนโกจฺฉํ. ปสาทนฺติ คนฺธจุณฺณาทิมุขวิเลปนํ. ‘‘ปสาธน’’นฺติปิ ปาโฐ, ปสาธนภณฺฑํ. อญฺชนินฺติ อญฺชนนาฬึ. ปริกมฺมการิกา วิยาติ อคฺคกุลิกา วิภวสมฺปนฺนาปิ ปติปริจาริกา เจฏิกา วิย.

‘빗(koccha)’이라는 것은 수염과 머리카락을 빗는 빗을 말한다. ‘화장품(pasāda)’은 향 가루 등 얼굴에 바르는 연고를 말한다. ‘pasādhana’라고 읽기도 하는데, 이는 장신구를 뜻한다. ‘안약통(añjani)’은 안약을 담는 대롱을 말한다. ‘수종 드는 사람처럼(parikammakārikā viya)’이라는 것은 명문가 출신으로 재산이 넉넉함에도 불구하고 시중드는 하녀와 같았다는 뜻이다.

สาธยามีติ ปจามิ. ภาชนนฺติ โลหภาชนญฺจ. โธวนฺตี ปริจรามีติ โยชนา.

‘준비하다(sādhayāmi)’는 것은 요리하다(pacāmi)는 뜻이다. ‘그릇(bhājana)’은 구리 그릇 등을 말한다. ‘씻으며 시중든다(dhovantī paricarāmi)’는 문맥이다.

ภตฺติกตนฺติ กตสามิภติกํ. อนุรตฺตนฺติ อนุรตฺตวนฺตึ. การิกนฺติ ตสฺส ตสฺเสว อิติ กตฺตพฺพสฺส การิกํ. นิหตมานนฺติ อปนีตมานํ. อุฏฺฐายิกนฺติ อุฏฺฐานวีริยสมฺปนฺนํ. อนลสนฺติ ตโต เอว อกุสีตํ. สีลวตินฺติ สีลาจารสมฺปนฺนํ. ทุสฺสเตติ ทุสฺสติ, กุชฺฌิตฺวา ภณติ.

‘남편에게 헌신하는(bhattikata)’은 남편에게 봉사를 다하는 것을 말한다. ‘애정 어린(anuratta)’은 사랑을 지닌 것을 말한다. ‘행하는 자(kārika)’는 각자의 해야 할 일을 하는 자를 말한다. ‘자만을 버린(nihatamāna)’은 자만심을 제거한 것을 말한다. ‘근면한(uṭṭhāyika)’은 근면한 정진을 갖춘 것을 말한다. ‘게으르지 않은(analasa)’은 바로 그러하기에 게으름 피우지 않는 것이다. ‘계행을 갖춘(sīlavatī)’은 계행과 품행을 갖춘 것을 말한다. ‘미워하다(dussate)’는 미워하여 화를 내며 말한다는 뜻이다.

ภณติ อาปุจฺฉหํ คมิสฺสามีติ ‘‘อหํ ตุมฺเห อาปุจฺฉิตฺวา ยตฺถ กตฺถจิ คมิสฺสามี’’ติ โส มม สามิโก อตฺตโน มาตรญฺจ ปิตรญฺจ ภณติ. กึ ภณตีติ เจ อาห – ‘‘อิสิทาสิยา น สห วจฺฉํ, เอกาคาเรหํ สห วตฺถุ’’นฺติ. ตตฺถ วจฺฉนฺติ วสิสฺสํ.

‘작별을 고하고 가겠다(āpucchahaṃ gamissāmi)’고 말한다는 것은 “내가 당신들에게 허락을 구하고 어디론가 가겠다”라고 나의 남편이 자신의 부모에게 말하는 것이다. 무엇을 말하는가 하면 “이시도시와 함께 살지 않겠고, 한 지붕 아래 그녀와 함께 머물지 않겠다”라고 말한다. 여기서 ‘vaccha’는 머물겠다(vasissaṃ)는 뜻이다.

เทสฺสาติ อปฺปิยา. อลํ เมติ ปโยชนํ เม ตาย อิตฺถีติ อตฺโถ. อปุจฺฉาหํ คมิสฺสามีติ ยทิ เม ตุมฺเห ตาย สทฺธึ สํวาสํ อิจฺฉถ, อหํ ตุมฺเห อปุจฺฉิตฺวา วิเทสํ ปกฺกมิสฺสามิ.

‘싫은(dessā)’이란 사랑스럽지 않다는 뜻이다. ‘나에게는 충분하다(alaṃ me)’는 것은 그 여자가 나에게 필요 없다는 뜻이다. ‘작별을 고하고 가겠다’는 것은 만약 당신들이 내가 그녀와 함께 사는 것을 원한다면, 나는 당신들에게 작별을 고하고 타국으로 떠나버리겠다는 말이다.

ตสฺสาติ มม ภตฺตุโน. กิสฺสาติ กึ อสฺส ตว สามิกสฺส. ตยา อปรทฺธํ พฺยาลิกํ กตํ.

‘그에게(tassa)’는 나의 남편에게라는 뜻이다. ‘무엇이(kissa)’는 네 남편에게 무슨 일이 있느냐는 뜻이다. 즉, “네가 잘못을 저질렀느냐, 혹은 해로운 짓을 했느냐?”라는 물음이다.

นปิหํ อปรชฺฌนฺติ นปิ อหํ ตสฺส กิญฺจิ อปรชฺฌึ. อยเมว วา ปาโฐ. นปิ หึเสมีติ นปิ พาเธมิ. ทุพฺพจนนฺติ ทุรุตฺตวจนํ. กึ สกฺกา กาตุยฺเยติ กึ มยา กาตุํ อยฺเย สกฺกา. ยํ มํ วิทฺเทสฺสเต ภตฺตาติ ยสฺมา อการเณเนว ภตฺตา มยฺหํ วิทฺเทสฺสเต วิทฺเทสฺสํ จิตฺตปฺปโกปํ กโรติ.

‘나는 잘못을 저지르지 않았습니다(napihaṃ aparajjha)’는 내가 그에게 어떤 잘못도 저지르지 않았다는 뜻이다. 이것이 본문의 읽기 방식이다. ‘해치지도 않았습니다(napi hiṃsemi)’는 괴롭히지 않았다는 뜻이다. ‘험한 말(dubbacana)’은 거칠게 내뱉는 말이다. ‘어머니(존자여), 제가 무엇을 할 수 있겠습니까(kiṃ sakkā kātuyye)’는 제가 무엇을 할 수 있느냐는 뜻이다. ‘남편이 나를 미워하기에(yaṃ maṃ viddessate bhattā)’라는 것은 남편이 아무런 이유 없이 나를 미워하고, 미움으로 마음의 노여움을 일으키기 때문이다.

วิมนาติ [Pg.274] โทมนสฺสิกา. ปุตฺตมนุรกฺขมานาติ อตฺตโน ปุตฺตํ มยฺหํ สามิกํ จิตฺตมนุรกฺขเณน อนุรกฺขนฺตา. ชิตามฺหเส รูปินึ ลกฺขินฺติ ชิตา อมฺหเส ชิตา วตามฺห รูปวตึ สิรึ, มนุสฺสเวเสน จรนฺติยา สิริเทวตาย ปริหีนา วตาติ อตฺโถ.

‘낙담하여(vimanā)’는 슬픈 마음이 되었다는 뜻이다. ‘아들을 배려하여(puttamanurakkhamānā)’는 자신의 아들이자 나의 남편인 이의 마음을 배려하여 보살피면서라는 뜻이다. ‘아름다운 복을 잃었구나(jitāmhase rūpiniṃ lakkhi)’는 “참으로 우리는 아름다운 복을 잃었구나, 인간의 모습으로 다니던 행운의 여신(시리데바타)을 정녕 잃었구나”라는 뜻이다.

อฑฺฒสฺส ฆรมฺหิ ทุติยกุลิกสฺสาติ ปฐมสามิกํ อุปาทาย ทุติยสฺส อฑฺฒสฺส กุลปุตฺตสฺส ฆรมฺหิ มํ อทาสิ, เทนฺโต จ ตโต ปฐมสุงฺกโต อุปฑฺฒสุงฺเกน อทาสิ. เยน มํ วินฺทถ เสฏฺฐีติ เยน สุงฺเกน มํ ปฐมํ เสฏฺฐิ วินฺทถ ปฏิลภิ, ตโต อุปฑฺฒสุงฺเกนาติ โยชนา.

‘부유한 가문의 두 번째 아들의 집에(aḍḍhassa gharamhi dutiyakulikassa)’라는 것은 첫 번째 남편을 거쳐 두 번째로 부유한 가문의 아들의 집에 나를 주었다는 것인데, 줄 때 첫 번째 지참금의 절반만 받고 주었다는 뜻이다. ‘장자가 나를 얻었을 때의(yena maṃ vindatha seṭṭhī)’라는 것은 장자가 처음에 나를 얻었을 때 지불한 그 지참금의 절반으로 얻었다는 연결이다.

โสปีติ ทุติยสามิโกปิ. มํ ปฏิจฺฉรยีติ มํ นีหริ, โส มํ เคหโต นิกฺกฑฺฒิ. อุปฏฺฐหนฺตินฺติ ทาสี วิย อุปฏฺฐหนฺตึ อุปฏฺฐานํ กโรนฺตึ. อทูสิกนฺติ อทุพฺภนกํ.

‘그 또한(sopī)’은 두 번째 남편 또한이라는 뜻이다. ‘나를 내쫓았다(maṃ paṭiccharayī)’는 나를 밖으로 내보냈으니, 그가 나를 집에서 쫓아냈다는 뜻이다. ‘시중드는(upaṭṭhahantī)’은 하녀처럼 시중을 들고 보살피고 있음에도라는 뜻이다. ‘잘못이 없는데도(adūsika)’는 잘못을 저지르지 않았음에도라는 뜻이다.

ทมกนฺติ การุญฺญาธิฏฺฐานตาย ปเรสํ จิตฺตสฺส ทมกํ. ยถา ปเร กิญฺจิ ทสฺสนฺติ, เอวํ อตฺตโน กายํ วาจญฺจ ทนฺตํ วูปสนฺตํ กตฺวา ปรทตฺตภิกฺขาย วิจรณกํ. ชามาตาติ ทุหิตุปติ. นิกฺขิป โปฏฺฐิญฺจ ฆฏิกญฺจาติ ตยา ปริทหิตํ ปิโลติกาขณฺฑญฺจ ภิกฺขากปาลญฺจ ฉฑฺเฑหิ.

‘조복하는 자(damaka)’는 자비심을 바탕으로 타인의 마음을 조복하는 자를 말한다. 즉 타인들이 무언가 보시할 수 있도록 자신의 몸과 말을 길들이고 고요하게 하여, 남이 주는 음식을 구하며 다니는 사람이다. ‘사위(jāmātā)’는 딸의 남편을 말한다. ‘누더기와 발우를 던져버려라(nikkhipa poṭṭhiñca ghaṭikañca)’는 네가 걸친 누더기 조각과 탁발용 그릇을 버리라는 뜻이다.

โสปิ วสิตฺวา ปกฺขนฺติ โสปิ ภิกฺขโก ปุริโส มยา สทฺธึ อทฺธมาสมตฺตํ วสิตฺวา ปกฺกามิ.

‘그 또한 머물다가 떠났다(sopi vasitvā pakkha)’는 그 걸인 남자도 나와 함께 보름 정도 머물다가 떠나버렸다는 뜻이다.

อถ นํ ภณตี ตาโตติ ตํ ภิกฺขกํ มม ปิตา มาตา สพฺโพ จ เม ญาติคโณ วคฺควคฺโค หุตฺวา ภณติ. กถํ? กึ เต น กีรติ อิธ ตุยฺหํ กึ นาม น กิรติ น สาธิยติ, ภณ ขิปฺปํ. ตํ เต กริหิตีติ ตํ ตุยฺหํ กริสฺสติ.

‘그러자 아버지가 그에게 말한다(atha naṃ bhaṇati tāto)’는 그 걸인에게 나의 아버지와 어머니, 그리고 모든 친척이 무리를 지어 말한다는 뜻이다. 어떻게 말하는가? “그대에게 여기서 무엇이 이루어지지 않는가? 참으로 무엇이 그대에게 행해지지 않고 이루어지지 않는지 어서 말하라. 그것을 그대에게 해주겠다”는 뜻이다.

ยทิ เม อตฺตา สกฺโกตีติ ยทิ มยฺหํ อตฺตา อตฺตาธีโน ภุชิสฺโส จ โหติ, อลํ มยฺหํ อิสิทาสิยา ตาย ปโยชนํ นตฺถิ, ตสฺมา น สห วจฺฉํ น สห วสิสฺสํ, เอกฆเร อหํ ตาย สห วตฺถุนฺติ โยชนา.

‘만약 내 자신이 감당할 수 있다면(yadi me attā sakkotī)’은 만약 내 자신이 자신에게 달려 있고 자유롭다면, “이시도시와는 충분합니다. 그녀는 필요 없습니다. 그러므로 함께 살지 않겠고, 한 지붕 아래 그녀와 함께 머물지 않겠습니다”라는 연결이다.

วิสฺสชฺชิโต คโต โสติ โส ภิกฺขโก ปิตรา วิสฺสชฺชิโต ยถารุจิ คโต. เอกากินีติ เอกิกาว. อาปุจฺฉิตูน คจฺฉนฺติ [Pg.275] มยฺหํ ปิตรํ วิสฺสชฺเชตฺวา คจฺฉามิ. มริตุเยติ มริตุํ. วาติ วิกปฺปตฺเถ นิปาโต.

‘허락을 받고 떠났다(vissajjito gato so)’는 그 걸인이 아버지에 의해 보내졌고(허락을 얻었고) 원하는 대로 떠났다는 뜻이다. ‘혼자서(ekākinī)’는 홀로라는 뜻이다. ‘작별을 고하고 가겠다’는 것은 나의 부모님께 허락을 구하고 떠나겠다는 뜻이다. ‘죽기 위해서(marituye)’는 죽으려 한다는 것이다. ‘혹은(vā)’은 선택의 의미를 지닌 불변사이다.

โคจรายาติ ภิกฺขาย, ตาต-กุลํ อาคจฺฉีติ โยชนา.

‘탁발을 위해(gocarāya)’라는 것은 음식을 구하기 위해 친정집으로 왔다는 연결이다.

ตนฺติ ตํ ชินทตฺตตฺเถรึ. อุฏฺฐายาสนํ ตสฺสา ปญฺญาปยินฺติ อุฏฺฐหิตฺวา อาสนํ ตสฺสา เถริยา ปญฺญาเปสึ.

‘그녀에게(taṃ)’는 그 지나닷따(Jinadatta) 장로니를 뜻한다. ‘일어나서 그녀를 위해 자리를 마련했다(uṭṭhāyāsanaṃ tassā paññāpayi)’는 일어나서 그 장로니를 위해 자리를 준비했다는 뜻이다.

อิเธวาติ อิมสฺมึ เอว เคเห ฐิตา. ปุตฺตกาติ สามญฺญโวหาเรน ธีตรํ อนุกมฺเปนฺโต อาลปติ. จราหิ ตฺวํ ธมฺมนฺติ ตฺวํ ปพฺพชิตฺวา จริตพฺพํ พฺรหฺมจริยาทิธมฺมํ จร. ทฺวิชาตีติ พฺราหฺมณชาตี.

‘바로 여기(idheva)’라는 것은 이 집에 머물면서라는 뜻이다. ‘아이야(puttakā)’는 일반적인 호칭으로 딸을 가엽게 여겨 부르는 말이다. ‘그대는 법을 닦아라(carāhi tvaṃ dhamma)’는 네가 출가하여 닦아야 할 범행(梵行) 등의 법을 닦으라는 뜻이다. ‘두 번 태어난 자(dvijātī)’는 브라만 계급을 말한다.

นิชฺชเรสฺสามีติ ชีราเปสฺสามิ วินาเสสฺสามิ.

‘소멸시키겠다(nijjaressāmi)’는 것은 닳게 하겠다, 즉 없애버리겠다는 뜻이다.

โพธินฺติ สจฺจาภิสมฺโพธึ, มคฺคญาณนฺติ อตฺโถ. อคฺคธมฺมนฺติ ผลธมฺมํ, อรหตฺตํ. ยํ สจฺฉิกรี ทฺวิปทเสฏฺโฐติ ยํ มคฺคผลนิพฺพานสญฺญิตํ โลกุตฺตรธมฺมํ ทฺวิปทานํ เสฏฺโฐ สมฺมาสมฺพุทฺโธ สจฺฉิ อกาสิ, ตํ ลภสฺสูติ โยชนา.

‘깨달음(bodhi)’은 진리의 깨달음, 즉 도(道)의 지혜라는 뜻이다. ‘최상의 법(aggadhamma)’은 과(果)의 법인 아라한과를 뜻한다. ‘두 발 달린 존재 중 으뜸이신 분께서 체득하신 것(yaṃ sacchikarī dvipadaseṭṭho)’은 도·과·열반이라 불리는 출세간의 법을 정등각자께서 체득하셨으니, 그것을 얻으라는 연결이다.

สตฺตาหํ ปพฺพชิตาติ ปพฺพชิตา หุตฺวา สตฺตาเหน. อผสฺสยินฺติ ผุสึ สจฺฉากาสึ.

‘출가한 지 이레 만에(sattāhaṃ pabbajitā)’는 출가자가 되어 칠일 만에라는 뜻이다. ‘접촉했다(aphassayi)’는 도달했다, 즉 체득했다는 뜻이다.

ยสฺสยํ ผลวิปาโกติ ยสฺส ปาปกมฺมสฺส, อยํ สามิกสฺส อมนาปภาวสงฺขาโต นิสฺสนฺทผลภูโต วิปาโก. ตํ ตว อาจิกฺขิสฺสนฺติ ตํ กมฺมํ ตว กเถสฺสามิ. ตนฺติ อาจิกฺขิยมานํ ตเมว กมฺมํ, ตํ วา มม วจนํ. เอกมนาติ เอกคฺคมนา. อยเมว วา ปาโฐ.

‘그것이 이 과보이니(yassayaṃ phalavipāko)’라는 것은 어떤 악업으로 인해, 남편이 싫어하게 되는 것이라는 이 흘러나온 결과인 과보가 생겼는지를 말한다. ‘그것을 네게 말해주리라’는 그 업을 네게 말해주겠다는 뜻이다. ‘그것을(taṃ)’은 설명되고 있는 바로 그 업, 혹은 나의 말을 뜻한다. ‘일심으로(ekamanā)’는 집중된 마음으로라는 뜻이다. 이것이 본문의 읽기 방식이다.

นครมฺหิ เอรกจฺเฉติ เอวํนามเก นคเร. โส ปรทารํ อเสวิหนฺติ โส อหํ ปรสฺส ทารํ อเสวึ.

‘에라깟차 시에서(nagaramhi erakacche)’는 그런 이름의 도시에서라는 뜻이다. ‘그는 남의 아내를 범했다(so paradāraṃ aseviha)’는 그 생에 나는 남의 아내와 간통했다는 뜻이다.

จิรํ ปกฺโกติ พหูนิ วสฺสสตสหสฺสานิ นิรยคฺคินา ทฑฺโฒ. ตโต จ อุฏฺฐหิตฺวาติ ตโต นิรยโต วุฏฺฐิโต จุโต. มกฺกฏิยา กุจฺฉิโมกฺกมินฺติ วานริยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหึ.

‘오랫동안 익혀졌고’란 수십만 년 동안 지옥의 불길에 구워졌음을 의미한다. ‘거기서 일어나서’란 그 지옥으로부터 나와서 죽었음을 의미한다. ‘원숭이의 태중에 들었다’란 원숭이의 모태에서 재생연결을 취했음을 말한다.

ยูถโปติ ยูถปติ. นิลฺลจฺเฉสีติ ปุริสภาวสฺส ลกฺขณภูตานิ พีชกานิ นิลฺลจฺเฉสิ นีหริ. ตสฺเสตํ กมฺมผลนฺติ ตสฺส มยฺหํ เอตํ อตีเต กตสฺส กมฺมสฺส ผลํ. ยถาปิ คนฺตฺวาน ปรทารนฺติ ยถา ตํ ปรทารํ อติกฺกมิตฺวา.

‘유타포(Yūthapo)’란 무리의 우두머리이다. ‘거세했다’란 남성다움의 징표인 고환을 제거하여 뽑아냈음을 말한다. ‘그것이 그 업의 과보이다’란 그것이 과거에 내가 지었던 그 업의 과보라는 뜻이다. ‘남의 아내를 범하였기에’란 남의 아내를 범하는 과실을 저질렀던 것과 같다는 뜻이다.

ตโตติ [Pg.276] มกฺกฏโยนิโต. สินฺธวารญฺเญติ สินฺธวรฏฺเฐ อรญฺญฏฺฐาเน. เอฬกิยาติ อชิยา.

‘그곳으로부터’란 원숭이의 모태로부터이다. ‘신다바라냐(Sindhavāraññe)’란 신다바 국의 숲이 있는 곳을 말한다. ‘엘라키야(Eḷakiyā)’란 암염소로부터라는 뜻이다.

ทารเก ปริวหิตฺวาติ ปิฏฺฐึ อารุยฺห กุมารเก วหิตฺวา. กิมินาวฏฺโฏติ อภิชาตฏฺฐาเน กิมิปริคโตว หุตฺวา อฏฺโฏ อฏฺฏิโต. อกลฺโลติ คิลาโน, อโหสีติ วจนเสโส.

‘아이들을 실어 나르고’란 아이들을 등에 태워 운반했음을 말한다. ‘구더기가 꼬인’이란 태어난 곳에 구더기들이 가득하여 괴로워하고 고통받았음을 의미한다. ‘건강하지 못했다(Akallo)’란 병들었다는 뜻이며, ‘있었다(ahosī)’라는 말이 생략되어 있다.

โควาณิชกสฺสาติ คาวิโย วิกฺกิณิตฺวา ชีวกสฺส. ลาขาตมฺโพติ ลาขารสรตฺเตหิ วิย ตมฺเพหิ โลเมหิ สมนฺนาคโต.

‘소 장사꾼의’란 암소들을 팔아 생계를 잇는 자의 아들이라는 뜻이다. ‘자줏빛 붉은 털의’란 칠액(lac)으로 물들인 듯 붉은색 털을 가진 것을 말한다.

โวฒูนาติ วหิตฺวา. นงฺคลนฺติ สีรํ, สกฏญฺจ ธารยามีติ อตฺโถ. อนฺโธวฏฺโฏติ กาโณว หุตฺวา อฏฺโฏ ปีฬิโต.

‘싣고서’란 등에 지고 나르는 것을 말한다. ‘쟁기를’이란 쟁기와 수레를 끈다는 뜻이다. ‘눈이 먼 채 괴로워하며’란 한쪽 눈이 먼 채로 억눌려 괴로워했다는 뜻이다.

วีถิยาติ นครวีถิยํ. ทาสิยา ฆเร ชาโตติ ฆรทาสิยา กุจฺฉิมฺหิ ชาโต. ‘‘วณฺณทาสิยา’’ติปิ วทนฺติ. เนว มหิลา น ปุริโสติ อิตฺถีปิ ปุริโสปิ น โหมิ, ชาตินปุํสโกติ อตฺโถ.

‘거리에서’란 성읍의 거리에서이다. ‘여종의 집에서 태어났다’란 집안 여종의 태중에서 태어났음을 말한다. ‘미천한 여종(Vaṇṇadāsiyā)’이라고도 한다. ‘여자도 남자도 아닌’이란 여자도 남자도 아닌, 즉 선천적 거세자(jātinapuṃsaka)라는 뜻이다.

ตึสติวสฺสมฺหิ มโตติ นปุํสโก หุตฺวา ตึสวสฺสกาเล มโต. สากฏิกกุลมฺหีติ สูตกกุเล. ธนิกปุริสปาตพหุลมฺหีติ อิณายิกานํ ปุริสานํ อธิปตนพหุเล พหูหิ อิณายิเกหิ อภิภวิตพฺเพ.

‘서른 살에 죽어’란 중성이 되어 서른 살이 되었을 때 죽었음을 의미한다. ‘수레 끄는 이의 집안에서’란 마부의 가문에서이다. ‘빚쟁이들이 많이 몰려드는’이란 빚쟁이들이 들이닥치는 일이 빈번하여 많은 채권자에게 시달려야 하는 곳을 말한다.

อุสฺสนฺนายาติ อุปจิตาย. วิปุลายาติ มหติยา. วฑฺฒิยาติ อิณวฑฺฒิยา. โอกฑฺฒตีติ อวกฑฺฒติ. กุลฆรสฺมาติ มม ชาตกุลเคหโต.

‘쌓이고 쌓인’이란 축적된 것을 말한다. ‘막대한’이란 큰 것을 말한다. ‘이자’란 빚의 이자를 의미한다. ‘끌어냈다’란 밖으로 끌어냈음을 뜻한다. ‘집안에서’란 내가 태어난 집에서라는 뜻이다.

โอรุนฺธตสฺส ปุตฺโตติ อสฺส สตฺถวาหสฺส ปุตฺโต, มยิ ปฏิพทฺธจิตฺโต นาเมน คิริทาโส นาม อวรุนฺธติ อตฺตโน ปริคฺคหภาเวน เคเห กโรติ.

‘가둔 자의 아들’이란 그 상주의 아들이 나에게 마음이 매여, 기리다사(Giridāsa)라는 이름으로 나를 자신의 소유로 삼아 집에 가두어 두었음을 말한다.

อนุรตฺตา ภตฺตารนฺติ ภตฺตารํ อนุวตฺติกา. ตสฺสาหํ วิทฺเทสนมกาสินฺติ ตสฺส ภตฺตุโน ตํ ภริยํ สปตฺตึ วิทฺเทสนกมฺมํ อกาสึ. ยถา ตํ โส กุชฺฌติ, เอวํ ปฏิปชฺชึ.

‘남편에게 헌신적인’이란 남편을 잘 따르는 아내를 말한다. ‘나는 그녀를 미워하게 만들었다’란 나는 그 남편이 아내인 동서를 미워하게 만드는 업을 지었다는 뜻이다. 그가 화를 내도록 그렇게 처신했다.

ยํ [Pg.277] มํ อปกีริตูน คจฺฉนฺตีติ ยํ ทาสี วิย สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหนฺตึ มํ ตตฺถ ตตฺถ ปติโน อปกิริตฺวา ฉฑฺเฑตฺวา อนเปกฺขา อปคจฺฉนฺติ. เอตํ ตสฺสา มยฺหํ ตทา กตสฺส ปรทาริกกมฺมสฺส สปตฺตึ วิทฺเทสนกมฺมสฺส จ นิสฺสนฺทผลํ. ตสฺสปิ อนฺโต กโต มยาติ ตสฺสปิ ตถา อนุนยปาปกกมฺมสฺส ทารุณสฺส ปริยนฺโต อิทานิ มยา อคฺคมคฺคํ อธิคจฺฉนฺติยา กโต, อิโต ปรํ กิญฺจิ ทุกฺขํ นตฺถีติ. ยํ ปเนตฺถ อนฺตรนฺตรา น วิภตฺตํ, ตํ วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานตฺถเมว.

‘나를 버리고 떠나버리네’란 내가 여종처럼 정성을 다해 시중들었음에도 불구하고, 남편들이 곳곳에서 나를 내팽개치고 미련 없이 떠나버린 것을 말한다. 이것은 내가 당시에 저질렀던 간음의 업과 동서를 미워하게 만든 업의 잔여 과보이다. ‘그것 또한 내가 끝을 냈네’란 그와 같은 가혹하고 나쁜 업의 끝을 이제 내가 최상의 도(阿羅漢道)를 체득함으로써 끝냈으며, 이 이후로는 어떤 괴로움도 없다는 뜻이다. 여기서 중간중간 설명되지 않은 부분은 이미 말한 방식에 따라 그 뜻이 분명하기 때문이다.

อิสิทาสีเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

이시다시 테리 가타 주석이 끝났다.

จตฺตาลีสนิปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

40집(Cattālīsanipāta) 주석이 끝났다.

๑๖. มหานิปาโต

16. 대집(Mahānipāta)

๑. สุเมธาเถรีคาถาวณฺณนา

1. 수메다 테리 가타 주석

มหานิปาเต [Pg.278] มนฺตาวติยา นคเรติอาทิกา สุเมธาย เถริยา คาถา. อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิการา ตตฺถ ตตฺถ ภเว วิวฏฺฏูปนิสฺสยํ กุสลํ อุปจินนฺตี, สกฺกจฺจํ วิโมกฺขสมฺภาเร สมฺภาเรนฺตี โกณาคมนสฺส ภควโต กาเล กุลเคเห นิพฺพตฺติตฺวา วิญฺญุตํ ปตฺวา, อตฺตโน สขีหิ กุลธีตาหิ สทฺธึ เอกชฺฌาสยา หุตฺวา มหนฺตํ อารามํ กาเรตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิยฺยาเทสิ. สา เตน ปุญฺญกมฺเมน กายสฺส เภทา ตาวตึสํ อุปคจฺฉิ. ตตฺถ ยาวตายุกํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา ตโต จุตา ยาเมสุ อุปปชฺชิ. ตโต จุตา ตุสิเตสุ, ตโต จุตา นิมฺมานรตีสุ, ตโต จุตา ปรนิมฺมิตวสวตฺตีสูติ อนุกฺกเมน ปญฺจสุ กามสคฺเคสุ อุปฺปชฺชิตฺวา ตตฺถ ตตฺถ เทวราชูนํ มเหสี หุตฺวา ตโต จุตา กสฺสปสฺส ภควโต กาเล มหาวิภวสฺส เสฏฺฐิโน ธีตา หุตฺวา อนุกฺกเมน วิญฺญุตํ ปตฺวา สาสเน อภิปฺปสนฺนา หุตฺวา รตนตฺตยํ อุทฺทิสฺส อุฬารปุญฺญกมฺมํ อกาสิ.

대집의 ‘만타바티 성에서’ 등으로 시작하는 게송은 수메다 장로니의 것이다. 그녀 또한 과거 부처님들 처소에서 선업을 닦아 여러 생에서 해탈의 자양을 쌓았고, 해탈의 구성 요소들을 정성껏 갖추었다. 코나가마나 부처님 당시에 가문에서 태어나 지혜를 갖추게 되었을 때, 뜻을 같이하는 친구들과 함께 큰 사찰(Ārāma)을 지어 부처님을 상수로 하는 비구 승가에 봉헌하였다. 그녀는 그 복업으로 몸이 무너진 뒤 타화자재천에 태어났다. 그곳에서 수명이 다할 때까지 천상의 행복을 누리다 죽어서 야마천에 태어났다. 거기서 죽어 도솔천에, 거기서 죽어 화락천에, 거기서 죽어 타화자재천에 차례로 다섯 욕계 천상에 태어나 매번 천왕의 왕비가 되었다. 그곳에서 죽어 카사파 부처님 당시에는 큰 부자인 장자의 딸로 태어나 지혜를 갖추게 되었고, 가르침에 신심을 내어 삼보를 위해 수승한 복업을 닦았다.

ตตฺถ ยาวชีวํ ธมฺมูปชีวินี กุสลธมฺมนิรตา หุตฺวา ตโต จุตา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติตฺวา อปราปรํ สุคตีสุเยว สํสรนฺตี, อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท มนฺตาวตีนคเร โกญฺจสฺส นาม รญฺโญ ธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ตสฺสา มาตาปิตโร สุเมธาติ นามํ อกํสุ. ตํ อนุกฺกเมน วุทฺธิปฺปตฺตวยปฺปตฺตกาเล มาตาปิตโร ‘‘วารณวตีนคเร อนิกรตฺตสฺส นาม รญฺโญ ทสฺสามา’’ติ สมฺมนฺเตสุํ. สา ปน ทหรกาลโต ปฏฺฐาย อตฺตโน สมานวยาหิ ราชกญฺญาหิ ทาสิชเนหิ จ สทฺธึ ภิกฺขุนุปสฺสยํ คนฺตฺวา ภิกฺขุนีนํ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา จิรกาลโต ปฏฺฐาย กตาธิการตาย สํสาเร ชาตสํเวคา สาสเน อภิปฺปสนฺนา หุตฺวา วยปฺปตฺตกาเล กาเมหิ วินิวตฺติตมานสา อโหสิ. เตน สา มาตาปิตูนํ ญาตีนํ สมฺมนฺตนํ สุตฺวา ‘‘น มยฺหํ ฆราวาเสน กิจฺจํ, ปพฺพชิสฺสามห’’นฺติ อาห. ตํ มาตาปิตโร ฆราวาเส นิโยเชนฺตา นานปฺปกาเรน ยาจนฺตาปิ สญฺญาเปตุํ นาสกฺขึสุ. สา ‘‘เอวํ เม [Pg.279] ปพฺพชิตุํ ลพฺภตี’’ติ ขคฺคํ คเหตฺวา สยเมว อตฺตโน เกเส ฉินฺทิตฺวา เต เอว เกเส อารพฺภ ปฏิกฺกูลมนสิการํ ปวตฺเตนฺตี ตตฺถ กตาธิการตาย ภิกฺขุนีนํ สนฺติเก มนสิการวิธานสฺส สุตปุพฺพตฺตา จ อสุภนิมิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา ตตฺถ ปฐมชฺฌานํ อธิคจฺฉิ. อธิคตปฐมชฺฌานา จ อตฺตนา ฆราวาเส อุยฺโยเชตุํ อุปคเต มาตาปิตโร อาทึ กตฺวา อนฺโตชนปริชนํ สพฺพํ ราชกุลํ สาสเน อภิปฺปสนฺนํ กาเรตฺวา ฆรโต นิกฺขมิตฺวา ภิกฺขุนุปสฺสยํ คนฺตฺวา ปพฺพชิ. ปพฺพชิตฺวา จ วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา สมฺมเทว ปริปกฺกญาณา วิมุตฺติปริปาจนียานํ ธมฺมานํ วิเสสิตาย น จิรสฺเสว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ อปทาเน (อป. เถรี ๒.๑.๑-๑๙) –

거기서 그녀는 평생 동안 법에 의지하여 살며 선법에 전념하다가, 그곳에서 죽어 삼십삼천에 태어났고, 선처를 거듭 윤회하다가, 이번 부처님 시대에 만따와띠 성의 꼰짜 왕의 딸로 태어났다. 그녀의 부모는 그녀의 이름을 수메다라고 지었다. 그녀가 점차 자라 혼기가 되었을 때, 부모는 '와라나와띠 성의 아니까랏따 왕에게 주겠다'고 상의했다. 그러나 그녀는 어린 시절부터 동년배의 왕녀들과 시녀들과 함께 비구니 사원에 가서 비구니들 곁에서 법을 들었고, 오랜 전생부터 지은 공덕으로 인해 윤회에 대한 혐오감이 생겨 가르침에 깊은 신심을 가졌으며, 성인이 되었을 때 감각적 욕망에서 마음이 멀어졌다. 그래서 그녀는 부모와 친척들의 상의를 듣고 '나에게는 재가 생활이 필요 없습니다. 출가하겠습니다'라고 말했다. 부모는 그녀를 재가 생활에 머물게 하려고 여러 가지 방법으로 간청했으나 설득할 수 없었다. 그녀는 '이렇게 하면 출가할 수 있겠지'라고 생각하며 칼을 잡고 스스로 머리카락을 잘랐다. 그리고 그 머리카락을 대상으로 하여 부정관을 수행했는데, 과거에 지은 공덕과 비구니들 곁에서 수행법을 들었던 경험 덕분에 부정의 표상을 일으켜 그 자리에서 초선정을 증득했다. 초선정을 증득한 그녀는 자신을 재가 생활로 보내려던 부모를 비롯한 온 집안 사람들과 왕실을 가르침에 귀의하게 한 뒤, 집을 나와 비구니 사원으로 가서 출가했다. 출가한 후 위빠사나를 시작하여 지혜가 온전히 성숙해졌고, 해탈을 익히기에 충분한 법들이 탁월했으므로 머지않아 사무애해와 함께 아라한과를 성취했다. 이에 대하여 아빠다나에 다음과 같이 설해졌다.

‘‘ภควติ โกณาคมเน, สงฺฆารามมฺหิ นวนิเวสมฺหิ;

สขิโย ติสฺโส ชนิโย, วิหารทานํ อทาสิมฺห.

"꼬나가마나 부처님 때, 새로 지은 승가람에서 우리 세 친구는 원림을 보시했습니다.

‘‘ทสกฺขตฺตุํ สตกฺขตฺตุํ, ทสสตกฺขตฺตุํ สตานิ จ สตกฺขตฺตุํ;

เทเวสุ อุปปชฺชิมฺห, โก ปน วาโท มนุสฺเสสุ.

"열 번, 백 번, 천 번, 백 번의 백 번을 천상에 태어났으니, 인간 세상은 말할 것도 없습니다.

‘‘เทเวสุ มหิทฺธิกา อหุมฺห, มานุสกมฺหิ โก ปน วาโท;

สตฺตรตนสฺส มเหสี, อิตฺถิรตนํ อหํ อาสึ.

"천상에서 우리는 큰 신통력을 가졌으니, 인간 세상은 말할 것도 없습니다. 나는 칠보를 갖춘 전륜성왕의 왕비, 여인보였습니다.

‘‘อิธ สญฺจิตกุสลา, สุสมิทฺธกุลปฺปชา;

ธนญฺชานี จ เขมา จ, อหมฺปิ จ ตโย ชนา.

"이곳에서 공덕을 쌓은, 번영하는 가문의 자손들인 다난자니와 케마, 그리고 나까지 세 사람이었습니다.

‘‘อารามํ สุกตํ กตฺวา, สพฺพาวยวมณฺฑิตํ;

พุทฺธปฺปมุขสงฺฆสฺส, นิยฺยาเทตฺวา ปโมทิตา.

"잘 가꾸어지고 모든 것이 갖춰진 원림을 만들어, 부처님을 상수로 하는 승가에 바치고 크게 기뻐했습니다.

‘‘ยตฺถ ยตฺถูปปชฺชามิ, ตสฺส กมฺมสฺส วาหสา;

เทเวสุ อคฺคตํ ปตฺตา, มนุสฺเสสุ ตเถว จ.

"그 업의 힘으로 내가 태어나는 곳마다, 천상에서도 최상의 지위에 올랐고 인간 세상에서도 그러했습니다.

‘‘อิมสฺมึเยว กปฺปมฺหิ, พฺรหฺมพนฺธุ มหายโส;

กสฺสโป นาม โคตฺเตน, อุปฺปชฺชิ วทตํ วโร.

"바로 이 겁에, 명성 높은 브라만족의 혈통이자 설법자 중의 으뜸이신 까사빠라는 이름의 부처님이 출현하셨습니다.

‘‘อุปฏฺฐาโก มเหสิสฺส, ตทา อาสิ นริสฺสโร;

กาสิราชา กิกี นาม, พาราณสิปุรุตฺตเม.

"그때 대성자의 시자는 바라나시라는 최상의 성의 왕인 끼끼라 불리는 국왕이었습니다.

‘‘ตสฺสาสุํ [Pg.280] สตฺต ธีตโร, ราชกญฺญา สุเขธิตา;

พุทฺโธปฏฺฐานนิรตา, พฺรหฺมจริยํ จรึสุ ตา.

"그에게는 행복하게 자란 일곱 명의 딸인 왕녀들이 있었는데, 부처님을 받드는 데 전념하며 청정범행을 닦았습니다.

‘‘ตาสํ สหายิกา หุตฺวา, สีเลสุ สุสมาหิตา;

ทตฺวา ทานานิ สกฺกจฺจํ, อคาเรว วตํ จรึ.

"그녀들의 친구가 되어 계율을 잘 지키며, 정성껏 보시를 베풀고 재가에서 계행을 닦았습니다.

‘‘เตน กมฺเมน สุกเตน, เจตนาปณิธีหิ จ;

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ, ตาวตึสูปคา อหํ.

"그 선한 업과 의도와 서원으로 인해, 인간의 몸을 버리고 나는 삼십삼천에 갔습니다.

‘‘ตโต จุตา ยามมคํ, ตโตหํ ตุสิตํ คตา;

ตโต จ นิมฺมานรตึ, วสวตฺติปุรํ คตา.

"그곳에서 죽어 야마천에 갔고, 거기서 도솔천으로 갔으며, 거기서 화락천과 타화자재천으로 갔습니다.

‘‘ยตฺถ ยตฺถูปปชฺชามิ, ปุญฺญกมฺมสโมหิตา;

ตตฺถ ตตฺเถว ราชูนํ, มเหสิตฺตมหารยึ.

"공덕의 업으로 이끌려 내가 태어나는 곳마다, 그곳마다 왕들의 왕비가 되어 큰 위세를 누렸습니다.

‘‘ตโต จุตา มนุสฺสตฺเต, ราชูนํ จกฺกวตฺตินํ;

มณฺฑลีนญฺจ ราชูนํ, มเหสิตฺตมการยึ.

"그곳에서 죽어 인간 세상에서 전륜성왕들과 제후국 왕들의 왕비가 되었습니다.

‘‘สมฺปตฺติมนุโภตฺวาน, เทเวสุ มานุเสสุ จ;

สพฺพตฺถ สุขิตา หุตฺวา, เนกชาตีสุ สํสรึ.

"복락을 누리며, 천상과 인간 세상에서 모두 행복하게 여러 생을 윤회했습니다.

‘‘โส เหตุ โส ปภโว, ตมฺมูลํ สาว สาสเน ขนฺตี;

ตํ ปฐมสโมธานํ, ตํ ธมฺมรตาย นิพฺพานํ.

"그것이 원인이 되고 그것이 기원이 되었으며, 그것이 가르침에 대한 수용의 뿌리가 되었습니다. 그것이 첫 번째 만남이었고, 그것이 법을 즐거워함에 따른 열반의 기초가 되었습니다.

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ, ภวา สพฺเพ สมูหตา;

นาคีว พนฺธนํ เฉตฺวา, วิหรามิ อนาสวา.

"나의 번뇌는 타버렸고, 모든 존재는 뿌리 뽑혔습니다. 코끼리가 결박을 끊은 것처럼, 번뇌 없이 머뭅니다.

‘‘สฺวาคตํ วต เม อาสิ, พุทฺธเสฏฺฐสฺส สนฺติเก;

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

"최상의 부처님 곁으로 온 것은 참으로 환영할 만한 일이었습니다. 세 가지 명지를 얻었으며, 부처님의 가르침을 완수했습니다.

‘‘ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, วิโมกฺขาปิ จ อฏฺฐิเม;

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

"네 가지 사무애해와 여덟 가지 해탈, 그리고 여섯 가지 신통력을 체득했으니, 부처님의 가르침을 완수했습니다."

อรหตฺตํ ปน ปตฺวา อตฺตโน ปฏิปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อุทานวเสน –

아라한과를 얻은 뒤 자신의 수행을 되돌아보고 감흥어린 찬탄의 형식으로 다음과 같이 말했다.

๔๕๐.

450.

‘‘มนฺตาวติยา นคเร, รญฺโญ โกญฺจสฺส อคฺคมเหสิยา;

ธีตา อาสึ สุเมธา, ปสาทิตา สาสนกเรหิ.

"만따와띠 성의 꼰짜 왕의 왕비의 딸 수메다가 있었으니, 부처님 가르침을 따르는 이들로부터 신심을 얻었습니다.

๔๕๑.

451.

‘‘สีลวตี จิตฺตกถา, พหุสฺสุตา พุทฺธสาสเน วินิตา;

มาตาปิตโร อุปคมฺม, ภณติ อุภโย นิสาเมถ.

"그녀는 계율을 갖추고 유창하게 법을 설하며, 배움이 깊고 부처님의 가르침에 잘 길들여져, 부모님께 다가가 두 분 모두 잘 들으시라고 말했습니다.

๔๕๒.

452.

‘‘นิพฺพานาภิรตาหํ[Pg.281], อสสฺสตํ ภวคตํ ยทิปิ ทิพฺพํ;

กิมงฺคํ ปน ตุจฺฉา กามา, อปฺปสฺสาทา พหุวิฆาตา.

"저는 열반을 즐거워합니다. 천상의 존재라 할지라도 존재의 영역은 영원하지 않습니다. 하물며 즐거움은 적고 괴로움은 많은 덧없는 감각적 욕망은 어떻겠습니까?

๔๕๓.

453.

‘‘กามา กฏุกา อาสี, วิสูปมา เยสุ มุจฺฉิตา พาลา;

เต ทีฆรตฺตํ นิรเย, สมปฺปิตา หญฺญนฺเต ทุกฺขิตา.

"감각적 욕망은 독사의 독처럼 쓰디쓴 것이어서, 그것에 매혹된 어리석은 자들은 오랜 밤 동안 지옥에 떨어져 고통받으며 죽어갑니다.

๔๕๔.

454.

‘‘โสจนฺติ ปาปกมฺมา, วินิปาเต ปาปวทฺธิโน สทา;

กาเยน จ วาจาย จ, มนสา จ อสํวุตา พาลา.

"악업을 지어 악한 곳으로 떨어지는 자들은 항상 슬퍼하며, 몸과 말과 마음을 단속하지 못한 어리석은 자들입니다.

๔๕๕.

455.

‘‘พาลา เต ทุปฺปญฺญา, อเจตนา ทุกฺขสมุทโยรุทฺธา;

เทเสนฺเต อชานนฺตา, น พุชฺฌเร อริยสจฺจานิ.

"어리석은 자들은 지혜가 없고 생각이 없으며 괴로움의 일어남에 갇혀 있습니다. 가르침을 받아도 알지 못하며 성스러운 진리들을 깨닫지 못합니다.

๔๕๖.

456.

‘‘สจฺจานิ ‘อมฺม’พุทฺธวรเทสิ, ตานิ เต พหุตรา อชานนฺตา เย;

อภินนฺทนฺติ ภวคตํ, ปิเหนฺติ เทเวสุ อุปปตฺตึ.

"어머니, 부처님께서 설하신 진리들을 알지 못하는 수많은 이들이 존재의 영역을 즐거워하고 천상에 태어나기를 갈망합니다.

๔๕๗.

457.

‘‘เทเวสุปิ อุปปตฺติ, อสสฺสตา ภวคเต อนิจฺจมฺหิ;

น จ สนฺตสนฺติ พาลา, ปุนปฺปุนํ ชายิตพฺพสฺส.

"천상에 태어나는 것조차 무상한 존재의 영역 안에서는 영원하지 않습니다. 어리석은 자들은 거듭 태어나야 한다는 사실을 두려워하지 않습니다.

๔๕๘.

458.

‘‘จตฺตาโร วินิปาตา, ทุเว จ คติโย กถญฺจิ ลพฺภนฺติ;

น จ วินิปาตคตานํ, ปพฺพชฺชา อตฺถิ นิรเยสุ.

"네 가지 비참한 곳과 두 가지 선처는 어떻게든 얻어지지만, 지옥에 떨어진 자들에게는 출가할 기회가 없습니다."

๔๕๙.

459.

‘‘อนุชานาถ มํ อุภโย, ปพฺพชิตุํ ทสพลสฺส ปาวจเน;

อปฺโปสฺสุกฺกา ฆฏิสฺสํ, ชาติมรณปฺปหานาย.

“두 분께서는 제가 십력자(부처님)의 가르침 안으로 출가하는 것을 허락해 주십시오. 저는 태어남과 죽음을 끊기 위해 흔들림 없이 정진하겠습니다.”

๔๖๐.

460.

‘‘กึ ภวคเต อภินนฺทิ, เตน กายกลินา อสาเรน;

ภวตณฺหาย นิโรธา, อนุชานาถ ปพฺพชิสฺสามิ.

“허망하고 고통스러운 이 몸으로 존재의 세계에 머무는 것을 어찌 즐거워하겠습니까? 존재에 대한 갈애의 소멸을 위해, 출가를 허락해 주십시오. 저는 출가하겠습니다.”

๔๖๑.

461.

‘‘พุทฺธานํ อุปฺปาโท, วิวชฺชิโต อกฺขโณ ขโณ ลทฺโธ;

สีลานิ พฺรหฺมจริยํ, ยาวชีวํ น ทูเสยฺยํ.

“부처님들께서 출현하셨고, 불행한 때(비시기)를 벗어나 좋은 기회(시기)를 얻었습니다. 저는 평생토록 계행과 청정범행을 더럽히지 않겠습니다.”

๔๖๒.

462.

‘‘เอวํ ภณติ สุเมธา, มาตาปิตโร ‘น ตาว อาหารํ;

อาหริสฺสํ คหฏฺฐา, มรณวสํ คตาว เหสฺสามิ’.

“수메다는 부모님께 이렇게 말했습니다. ‘저는 재가자로서 음식을 먹지 않겠습니다. 차라리 죽음의 권세에 들겠습니다.’”

๔๖๓.

463.

‘‘มาตา ทุกฺขิตา โรทติ ปิตา จ;

อสฺสา สพฺพโส สมภิหโต;

ฆเฏนฺติ สญฺญาเปตุํ, ปาสาทตเล ฉมาปติตํ.

“어머니는 고통스러워하며 울고 아버지 또한 그러했습니다. 그들은 충격에 휩싸여 궁전 바닥에 쓰러진 그녀를 설득하려 애썼습니다.”

๔๖๔.

464.

‘‘อุฏฺเฐหิ [Pg.282] ปุตฺตก กึ โสจิ, เตน ทินฺนาสิ วารณวติมฺหิ;

ราชา อนีกรตฺโต, อภิรูโป ตสฺส ตฺวํ ทินฺนา.

“‘아이야, 일어나라. 어찌하여 슬퍼하느냐? 너는 바라나와티 시의 아니카라타 왕에게 주어졌다. 그는 용모가 수려하며, 너는 그에게 주어졌단다.’”

๔๖๕.

465.

‘‘อคฺคมเหสี ภวิสฺสสิ, อนิกรตฺตสฺส ราชิโน ภริยา;

สีลานิ พฺรหฺมจริยํ, ปพฺพชฺชา ทุกฺกรา ปุตฺตก.

“‘너는 아니카라타 왕의 아내로서 제1왕비가 될 것이다. 아이야, 계행과 청정범행, 그리고 출가는 실천하기 어려운 것이란다.’”

๔๖๖.

466.

‘‘รชฺเช อาณา ธนมิสฺสริยํ, โภคา สุขา ทหริกาสิ;

ภุญฺชาหิ กามโภเค, วาเรยฺยํ โหตุ เต ปุตฺต.

“‘왕국에서의 권위와 재산과 지배권, 감각적 즐거움과 행복이 있다. 너는 아직 젊으니 감각적 욕망을 누려라. 아이야, 네 혼례가 치러지게 하라.’”

๔๖๗.

467.

‘‘อถ เน ภณติ สุเมธา, มา เอทิสิกานิ ภวคตมสารํ;

ปพฺพชฺชา วา โหหิติ, มรณํ วา เม น เจว วาเรยฺยํ.

“그러자 수메다가 그들에게 말했습니다. ‘이와 같이 허망한 존재의 세계를 권하지 마십시오. 저에게는 출가 아니면 죽음뿐이며, 결코 혼례는 없을 것입니다.’”

๔๖๘.

468.

‘‘กิมิว ปูติกายมสุจึ, สวนคนฺธํ ภยานกํ กุณปํ;

อภิสํวิเสยฺยํ ภสฺตํ, อสกึ ปคฺฆริตํ อสุจิปุณฺณํ.

““부패한 몸, 부정한 것, 악취가 나고 두려운 시체와 같고, 여러 번 오물이 흘러나오며 부정함으로 가득 찬 가죽 부대와 같은 것에 어찌 집착하겠습니까?”

๔๖๙.

469.

‘‘กิมิว ตหํ ชานนฺตี, วิกูลกํ มํสโสณิตุปลิตฺตํ;

กิมิกุลลยํ สกุณภตฺตํ, กเฬวรํ กิสฺส ทิยตีติ.

“‘살과 피가 발라져 있고, 벌레들의 소굴이며 새들의 먹이가 될 이 가증스러운 송장의 본질을 알면서도 누구에게 준단 말입니까?’”

๔๗๐.

470.

‘‘นิพฺพุยฺหติ สุสานํ, อจิรํ กาโย อเปตวิญฺญาโณ;

ฉุทฺโธ กฬิงฺครํ วิย, ชิคุจฺฉมาเนหิ ญาตีหิ.

“‘머지않아 의식이 떠나면 이 몸은 공동묘지로 실려 나갈 것입니다. 혐오감을 느끼는 친지들에 의해 나무토막처럼 버려질 것입니다.’”

๔๗๑.

471.

‘‘ฉุทฺธูน นํ สุสาเน, ปรภตฺตํ นฺหายนฺติ ชิคุจฺฉนฺตา;

นิยกา มาตาปิตโร, กึ ปน สาธารณา ชนตา.

“‘그것을 공동묘지에 내버린 뒤, 혐오감을 느끼며 목욕을 할 것입니다. 친부모조차 그러할진대, 하물며 일반 사람들이야 어떻겠습니까?’”

๔๗๒.

472.

‘‘อชฺโฌสิตา อสาเร, กเฬวเร อฏฺฐินฺหารุสงฺฆาเต;

เขฬสฺสุจฺจารสฺสวปริปุณฺเณ ปูติกายมฺหิ.

“‘뼈와 힘줄의 뭉치이며 침과 대소변과 분비물로 가득 찬, 부패한 몸이자 허망한 송장에 집착하고 있습니다.’”

๔๗๓.

473.

‘‘โย นํ วินิพฺภุชิตฺวา, อพฺภนฺตรมสฺส พาหิรํ กยิรา;

คนฺธสฺส อสหมานา, สกาปิ มาตา ชิคุจฺเฉยฺย.

“‘만약 이 몸을 뒤집어 안을 밖으로 드러낸다면, 그 냄새를 견디지 못해 친어머니조차도 혐오할 것입니다.’”

๔๗๔.

474.

‘‘ขนฺธธาตุอายตนํ, สงฺขตํ ชาติมูลกํ ทุกฺขํ;

โยนิโส อนุวิจินนฺตี, วาเรยฺยํ กิสฺส อิจฺเฉยฺยํ.

“‘오온과 육계와 십이처는 형성된 것이며 태어남을 뿌리로 하는 고통임을 여실히 통찰하면서, 제가 어찌 혼례를 원하겠습니까?’”

๔๗๕.

475.

‘‘ทิวเส ทิวเส ติสตฺติ, สตานิ นวนวา ปเตยฺยุํ กายมฺหิ;

วสฺสสตมฺปิ จ ฆาโต, เสยฺโย ทุกฺขสฺส เจวํ ขโย.

“‘매일매일 삼백 개의 새로운 창이 이 몸을 찌른다 해도, 백 년 동안 그런 고통을 겪더라도 고통의 소멸이 있다면 그것이 더 낫습니다.’”

๔๗๖.

476.

‘‘อชฺฌุปคจฺเฉ [Pg.283] ฆาตํ, โย วิญฺญาเยวํ สตฺถุโน วจนํ;

ทีโฆ เตสํ สํสาโร, ปุนปฺปุนํ หญฺญมานานํ.

“‘스승의 말씀을 이와 같이 깨달은 자는 그러한 고통을 감내할 것입니다. 그러나 반복해서 죽임을 당하는 저들의 윤회는 길기만 합니다.’”

๔๗๗.

477.

‘‘เทเวสุ มนุสฺเสสุ จ, ติรจฺฉานโยนิยา อสุรกาเย;

เปเตสุ จ นิรเยสุ จ, อปริมิตา ทิสฺสนฺเต ฆาตา.

“‘천상과 인간 세상에서, 축생의 태생과 아수라의 무리에서, 아귀와 지옥에서 무수히 많은 죽임이 목격됩니다.’”

๔๗๘.

478.

‘‘ฆาตา นิรเยสุ พหู, วินิปาตคตสฺส ปีฬิยมานสฺส;

เทเวสุปิ อตฺตาณํ, นิพฺพานสุขา ปรํ นตฺถิ.

“‘비참한 곳에 떨어져 괴로움을 당할 때 지옥에는 수많은 죽임이 있으며, 천상에도 피난처는 없습니다. 열반의 행복보다 더 높은 것은 없습니다.’”

๔๗๙.

479.

‘‘ปตฺตา เต นิพฺพานํ, เย ยุตฺตา ทสพลสฺส ปาวจเน;

อปฺโปสฺสุกฺกา ฆเฏนฺติ, ชาติมรณปฺปหานาย.

“‘십력자의 가르침에 전념하여 태어남과 죽음을 끊기 위해 흔들림 없이 정진하는 이들은 열반에 도달했습니다.’”

๔๘๐.

480.

‘‘อชฺเชว ตาตภินิกฺขมิสฺสํ, โภเคหิ กึ อสาเรหิ;

นิพฺพินฺนา เม กามา, วนฺตสมา ตาลวตฺถุกตา.

“‘아버지여, 저는 오늘 당장 출가하겠습니다. 허망한 즐거움이 무슨 소용이 있겠습니까? 감각적 욕망들은 저에게 혐오스러운 것이 되었고, 토해낸 것 같으며, 밑동 잘린 야자나무처럼 되었습니다.’”

๔๘๑.

481.

‘‘สา เจวํ ภณติ ปิตรมนีกรตฺโต, จ ยสฺส สา ทินฺนา;

อุปยาสิ วารณวเต, วาเรยฺยมุปฏฺฐิเต กาเล.

“그녀가 아버지에게 이와 같이 말했을 때, 그녀를 아내로 맞기로 했던 아니카라타가 혼례 시간이 다가오자 바라나와티 시로 왔습니다.”

๔๘๒.

482.

‘‘อถ อสิตนิจิตมุทุเก, เกเส ขคฺเคน ฉินฺทิย สุเมธา;

ปาสาทํ ปิทหิตฺวา, ปฐมชฺฌานํ สมาปชฺชิ.

“그때 수메다는 짙고 부드러운 머리카락을 칼로 자르고, 궁전의 문을 닫고 초선정(初禪定)에 들었습니다.”

๔๘๓.

483.

‘‘สา จ ตหึ สมาปนฺนา, อนีกรตฺโต จ อาคโต นครํ;

ปาสาเท จ สุเมธา, อนิจฺจสญฺญํ สุภาเวติ.

“그녀가 선정에 들어 있는 동안 아니카라타는 성에 도착했습니다. 수메다는 궁전에서 무상(無常)에 대한 인식을 닦았습니다.”

๔๘๔.

484.

‘‘สา จ มนสิ กโรติ, อนีกรตฺโต จ อารุหี ตุริตํ;

มณิกนกภูสิตงฺโค, กตญฺชลี ยาจติ สุเมธํ.

“그녀가 그것을 숙고하고 있을 때, 보석과 황금으로 치장한 아니카라타가 서둘러 올라와 합장하고 수메다에게 간청했습니다.”

๔๘๕.

485.

‘‘รชฺเช อาณา ธนมิสฺสริยํ, โภคา สุขา ทหริกาสิ;

ภุญฺชาหิ กามโภเค, กามสุขา ทุลฺลภา โลเก.

“‘왕국에서의 권위와 재산과 지배권, 감각적 즐거움과 행복이 있습니다. 당신은 아직 젊으니 감각적 욕망을 누리십시오. 세상에서 감각적 행복은 얻기 어려운 것입니다.’”

๔๘๖.

486.

‘‘นิสฺสฏฺฐํ เต รชฺชํ, โภเค ภุญฺชสฺสุ เทหิ ทานานิ;

มา ทุมฺมนา อโหสิ, มาตาปิตโร เต ทุกฺขิตา.

“‘당신에게 왕국을 맡기겠습니다. 즐거움을 누리고 보시를 행하십시오. 우울해하지 마십시오. 당신의 부모님께서 고통스러워하십니다.’”

๔๘๗.

487.

‘‘ตํ ตํ ภณติ สุเมธา, กาเมหิ อนตฺถิกา วิคตโมหา;

มา กาเม อภินนฺทิ, กาเมสฺวาทีนวํ ปสฺส.

“수메다는 그에게 이렇게 말했습니다. ‘저는 감각적 욕망을 원하지 않으며 미혹에서 벗어났습니다. 감각적 욕망을 즐거워하지 마십시오. 감각적 욕망의 위험을 보십시오.’”

๔๘๘.

488.

‘‘จาตุทฺทีโป ราชา, มนฺธาตา อาสิ กามโภคินมคฺโค;

อติตฺโต กาลงฺกโต, น จสฺส ปริปูริตา อิจฺฉา.

“‘네 대륙의 왕이었던 만다타는 감각적 욕망을 누리는 이들 중 최고였으나, 만족하지 못한 채 죽었으며 그의 욕망은 채워지지 않았습니다.’”

๔๘๙.

489.

‘‘สตฺต [Pg.284] รตนานิ วสฺเสยฺย, วุฏฺฐิมา ทสทิสา สมนฺเตน;

น จตฺถิ ติตฺติ กามานํ, อติตฺตาว มรนฺติ นรา.

칠보(七寶)가 비처럼 내리고 온 사방 열 방향에 두루 가득 차더라도, 감각적 욕망에는 만족이 없으며 사람들은 만족하지 못한 채 죽어갑니다.

๔๙๐.

490.

‘‘อสิสูนูปมา กามา, กามา สปฺปสิโรปมา;

อุกฺโกปมา อนุทหนฺติ, อฏฺฐิกงฺกลสนฺนิภา.

감각적 욕망은 칼날과 같고 뱀의 머리와 같습니다. 횃불처럼 타오르고 앙상한 뼈다귀와 같습니다.

๔๙๑.

491.

‘‘อนิจฺจา อธุวา กามา, พหุทุกฺขา มหาวิสา;

อโยคุโฬว สนฺตตฺโต, อฆมูลา ทุขปฺผลา.

감각적 욕망은 무상하고 불안정하며 괴로움이 많고 큰 독이 있습니다. 달구어진 철구(鐵球)와 같아서 재앙의 뿌리요 괴로운 결과를 가져옵니다.

๔๙๒.

492.

‘‘รุกฺขผลูปมา กามา, มํสเปสูปมา ทุขา;

สุปิโนปมา วญฺจนิยา, กามา ยาจิตกูปมา.

감각적 욕망은 나무의 열매와 같고 고깃덩이와 같으며, 기만적인 꿈과 같고 빌려온 물건과 같습니다.

๔๙๓.

493.

‘‘สตฺติสูลูปมา กามา, โรโค คณฺโฑ อฆํ นิฆํ;

องฺคารกาสุสทิสา, อฆมูลํ ภยํ วโธ.

감각적 욕망은 창과 가시 같고 병이며 종기이고 재앙이며 고통입니다. 숯불 구덩이와 같고 재앙의 뿌리이며 공포이고 살육입니다.

๔๙๔.

494.

‘‘เอวํ พหุทุกฺขา กามา, อกฺขาตา อนฺตรายิกา;

คจฺฉถ น เม ภวคเต, วิสฺสาโส อตฺถิ อตฺตโน.

이처럼 감각적 욕망은 괴로움이 많고 장애가 된다고 설해졌습니다. 가십시오. 나에게는 세속의 존재에 대한 어떠한 믿음도 없습니다.

๔๙๕.

495.

‘‘กึ มม ปโร กริสฺสติ, อตฺตโน สีสมฺหิ ฑยฺหมานมฺหิ;

อนุพนฺเธ ชรามรเณ, ตสฺส ฆาตาย ฆฏิตพฺพํ.

자신의 머리가 불타고 있는데 타인이 무엇을 해주겠습니까? 늙음과 죽음이 뒤따르고 있으니 그것을 멸하기 위해 정진해야 합니다.

๔๙๖.

496.

‘‘ทฺวารํ อปาปุริตฺวานหํ, มาตาปิตโร อนีกรตฺตญฺจ;

ทิสฺวาน ฉมํ นิสินฺเน, โรทนฺเต อิทมโวจํ.

나는 문을 열고서 부모님과 아니까랏따가 바닥에 앉아 울고 있는 것을 보고 이렇게 말했습니다.

๔๙๗.

497.

‘‘ทีโฆ พาลานํ สํสาโร, ปุนปฺปุนญฺจ โรทตํ;

อนมตคฺเค ปิตุ มรเณ, ภาตุ วเธ อตฺตโน จ วเธ.

어리석은 자들에게 윤회는 길고 거듭하여 울게 됩니다. 시작을 알 수 없는 윤회 속에서 아버지의 죽음과 형제의 죽음과 자신의 죽음을 겪었습니다.

๔๙๘.

498.

‘‘อสฺสุ ถญฺญํ รุธิรํ, สํสารํ อนมตคฺคโต สรถ;

สตฺตานํ สํสรตํ, สราหิ อฏฺฐีนญฺจ สนฺนิจยํ.

시작을 알 수 없는 윤회로부터 흘린 눈물과 젖과 피를 기억하십시오. 윤회하는 중생들의 뼈무더기를 기억하십시오.

๔๙๙.

499.

‘‘สร จตุโรทธี, อุปนีเต อสฺสุถญฺญรุธิรมฺหิ;

สร เอกกปฺปมฏฺฐีนํ, สญฺจยํ วิปุเลน สมํ.

사해(四海)의 물보다 많은 눈물과 젖과 피를 기억하십시오. 한 겁 동안 쌓인 뼈무더기가 위뿔라 산과 같음을 기억하십시오.

๕๐๐.

500.

‘‘อนมตคฺเค สํสรโต, มหึ ชมฺพุทีปมุปนีตํ;

โกลฏฺฐิมตฺตคุฬิกา, มาตา มาตุสฺเวว นปฺปโหนฺติ.

시작을 알 수 없는 윤회 속에서 인도 땅(Jambudipa)의 흙을 대추씨만한 알갱이로 만들어도, 어머니의 어머니들을 다 세기에는 부족합니다.

๕๐๑.

501.

‘‘ติณกฏฺฐสาขาปลาสํ, อุปนีตํ อนมตคฺคโต สร;

จตุรงฺคุลิกา ฆฏิกา, ปิตุปิตุสฺเวว นปฺปโหนฺติ.

시작을 알 수 없는 윤회로부터 풀과 나무와 가지와 잎을 네 손가락 마디만큼씩 잘라도, 아버지의 아버지들을 다 세기에는 부족함을 기억하십시오.

๕๐๒.

502.

‘‘สร [Pg.285] กาณกจฺฉปํ ปุพฺพสมุทฺเท, อปรโต จ ยุคฉิทฺทํ;

สิรํ ตสฺส จ ปฏิมุกฺกํ, มนุสฺสลาภมฺหิ โอปมฺมํ.

동해의 눈먼 거북이와 다른 쪽 바다의 멍에 구멍을 기억하십시오. 그 구멍에 머리가 끼는 것이 인간으로 태어남의 비유입니다.

๕๐๓.

503.

‘‘สร รูปํ เผณปิณฺโฑปมสฺส, กายกลิโน อสารสฺส;

ขนฺเธ ปสฺส อนิจฺเจ, สราหิ นิรเย พหุวิฆาเต.

거품 덩어리 같고 실체가 없는 허물투성이인 몸의 형상을 기억하십시오. 무상한 오온(五蘊)을 보고 많은 재앙이 있는 지옥을 기억하십시오.

๕๐๔.

504.

‘‘สร กฏสึ วฑฺเฒนฺเต, ปุนปฺปุนํ ตาสุ ตาสุ ชาตีสุ;

สร กุมฺภีลภยานิ จ, สราหิ จตฺตาริ สจฺจานิ.

여러 생을 거듭하며 공동묘지를 키워온 것을 기억하십시오. 악어의 공포를 기억하고 네 가지 성스러운 진리를 기억하십시오.

๕๐๕.

505.

‘‘อมตมฺหิ วิชฺชมาเน, กึ ตว ปญฺจกฏุเกน ปีเตน;

สพฺพา หิ กามรติโย, กฏุกตรา ปญฺจกฏุเกน.

불사(不死)가 존재하는데 당신은 왜 다섯 가지 쓴맛의 약을 마십니까? 모든 감각적 즐거움은 다섯 가지 쓴맛보다 더 씁니다.

๕๐๖.

506.

‘‘อมตมฺหิ วิชฺชมาเน, กึ ตว กาเมหิ เย ปริฬาหา;

สพฺพา หิ กามรติโย, ชลิตา กุถิตา กมฺปิตา สนฺตาปิตา.

불사가 존재하는데 번뇌의 열기가 있는 감각적 욕망이 당신에게 무슨 소용입니까? 모든 감각적 즐거움은 불타고 끓어오르며 떨리고 고통스러운 것입니다.

๕๐๗.

507.

‘‘อสปตฺตมฺหิ สมาเน, กึ ตว กาเมหิ เย พหุสปตฺตา;

ราชคฺคิโจรอุทกปฺปิเยหิ, สาธารณา กามา พหุสปตฺตา.

적대감이 없는 상태가 존재하는데 적이 많은 감각적 욕망이 당신에게 무슨 소용입니까? 감각적 욕망은 왕, 불, 도둑, 물, 미워하는 자들과 공유되기에 적이 많습니다.

๕๐๘.

508.

‘‘โมกฺขมฺหิ วิชฺชมาเน, กึ ตว กาเมหิ เยสุ วธพนฺโธ;

กาเมสุ หิ อสกามา, วธพนฺธทุขานิ อนุโภนฺติ.

해탈이 존재하는데 죽임과 속박이 있는 감각적 욕망이 당신에게 무슨 소용입니까? 감각적 욕망에 빠진 자들은 죽임과 속박의 괴로움을 겪습니다.

๕๐๙.

509.

‘‘อาทีปิตา ติณุกฺกา, คณฺหนฺตํ ทหนฺติ เนว มุญฺจนฺตํ;

อุกฺโกปมา หิ กามา, ทหนฺติ เย เต น มุญฺจนฺติ.

불이 붙은 풀 횃불은 잡고 있는 사람을 태울 뿐 놓아주지 않습니다. 감각적 욕망은 횃불과 같아서 그것을 놓지 않는 자들을 태워버립니다.

๕๑๐.

510.

‘‘มา อปฺปกสฺส เหตุ, กามสุขสฺส วิปุลํ ชหี สุขํ;

มา ปุถุโลโมว พฬิสํ, คิลิตฺวา ปจฺฉา วิหญฺญสิ.

보잘것없는 감각적 즐거움 때문에 커다란 행복을 버리지 마십시오. 물고기가 낚싯바늘을 삼키고 나중에 고통받는 것처럼 되지 마십시오.

๕๑๑.

511.

‘‘กามํ กาเมสุ ทมสฺสุ, ตาว สุนโขว สงฺขลาพทฺโธ;

กาหินฺติ ขุ ตํ กามา, ฉาตา สุนขํว จณฺฑาลา.

사슬에 묶인 개처럼 감각적 욕망 속에서 자신을 길들이십시오. 그렇지 않으면 마치 천민들이 굶주린 개를 다루듯 감각적 욕망이 그대를 다룰 것입니다.

๕๑๒.

512.

‘‘อปริมิตญฺจ ทุกฺขํ, พหูนิ จ จิตฺตโทมนสฺสานิ;

อนุโภหิสิ กามยุตฺโต, ปฏินิสฺสช อทฺธุเว กาเม.

감각적 욕망에 묶여 있으면 끝없는 괴로움과 많은 마음의 고통을 겪게 될 것입니다. 불안정한 감각적 욕망을 내던지십시오.

๕๑๓.

513.

‘‘อชรมฺหิ วิชฺชมาเน, กึ ตว กาเมหิ เยสุ ชรา;

มรณพฺยาธิคหิตา, สพฺพา สพฺพตฺถ ชาติโย.

늙음이 없는 상태가 존재하는데 늙음이 있는 감각적 욕망이 당신에게 무슨 소용입니까? 모든 곳의 모든 태어남은 죽음과 질병에 붙잡혀 있습니다.

๕๑๔.

514.

‘‘อิทมชรมิทมมรํ, อิทมชรามรํ ปทมโสกํ;

อสปตฺตมสมฺพาธํ, อขลิตมภยํ นิรุปตาปํ.

이것은 늙음이 없고 죽음이 없는 곳이며 슬픔 없는 경지입니다. 적도 없고 장애도 없으며 그르침도 없고 두려움도 없으며 고통도 없는 곳입니다.

๕๑๕.

515.

‘‘อธิคตมิทํ [Pg.286] พหูหิ, อมตํ อชฺชาปิ จ ลภนียมิทํ;

โย โยนิโส ปยุญฺชติ, น จ สกฺกา อฆฏมาเนน.

이 불사의 경지는 이미 많은 이들이 도달했으며 지금도 얻을 수 있습니다. 바르게 정진하는 자는 얻을 수 있으나 노력하지 않는 자는 얻을 수 없습니다.

๕๑๖.

516.

‘‘เอวํ ภณติ สุเมธา, สงฺขารคเต รตึ อลภมานา;

อนุเนนฺตี อนิกรตฺตํ, เกเส จ ฉมํ ขิปิ สุเมธา.

형성된 것(상카라)에서 즐거움을 찾지 못한 수메다는 이와 같이 말하며 아니까랏따를 설득하고, 자신의 머리카락을 바닥에 던졌습니다.

๕๑๗.

517.

‘‘อุฏฺฐาย อนิกรตฺโต, ปญฺชลิโก ยาจตสฺสา ปิตรํ โส;

วิสฺสชฺเชถ สุเมธํ, ปพฺพชิตุํ วิโมกฺขสจฺจทสฺสา.

아니까랏따는 일어나 합장하고 수메다의 아버지에게 간청했습니다. '수메다를 보내주어 출가하게 하시고 해탈과 진리를 보게 하소서.'

๕๑๘.

518.

‘‘วิสฺสชฺชิตา มาตาปิตูหิ, ปพฺพชิ โสกภยภีตา;

ฉ อภิญฺญา สจฺฉิกตา, อคฺคผลํ สิกฺขมานาย.

부모님의 허락을 받은 수메다는 슬픔과 두려움에 떨며 출가했습니다. 그녀는 수행자로서 여섯 가지 신통력을 체득하고 최상의 결실(아라한과)을 증득했습니다.

๕๑๙.

519.

‘‘อจฺฉริยมพฺภุตํ ตํ, นิพฺพานํ อาสิ ราชกญฺญาย;

ปุพฺเพนิวาสจริตํ, ยถา พฺยากริ ปจฺฉิเม กาเล.

그것은 놀랍고 경이로운 일이었으니, 왕녀에게 열반이 있었도다. 그녀가 마지막 때에 전생의 행적을 밝힌 바와 같도다.

๕๒๐.

520.

‘‘ภควติ โกณาคมเน, สงฺฆารามมฺหิ นวนิเวสมฺหิ;

สขิโย ติสฺโส ชนิโย, วิหารทานํ อทาสิมฺห.

코나가마나 부처님 당시에, 새로 건립된 승가람에서 세 명의 여인 친구들이 사원을 기증하는 보시를 행하였노라.

๕๒๑.

521.

‘‘ทสกฺขตฺตุํ สตกฺขตฺตุํ, ทสสตกฺขตฺตุํ สตานิ จ สตกฺขตฺตุํ;

เทเวสุ อุปปชฺชิมฺห, โก ปน วาโท มนุสฺเสสุ.

열 번, 백 번, 천 번, 그리고 수만 번을 천상 세계에 태어났거늘, 인간 세상에서야 더 말할 나위가 있겠는가.

๕๒๒.

522.

‘‘เทเวสุ มหิทฺธิกา อหุมฺห, มานุสกมฺหิ โก ปน วาโท;

สตฺตรตนสฺส มเหสี, อิตฺถิรตนํ อหํ อาสึ.

천상에서 우리는 큰 신통력을 가졌거늘, 인간 세상에서야 더 말할 나위가 있겠는가. 나는 칠보를 가진 전륜성왕의 왕비인 여보(女寶)였노라.

๕๒๓.

523.

‘‘โส เหตุ โส ปภโว, ตํ มูลํ สาว สาสเน ขนฺตี;

ตํ ปฐมสโมธานํ, ตํ ธมฺมรตาย นิพฺพานํ.

그것이 원인이요 그것이 기원이며 그것이 뿌리이니, 가르침에 대한 인욕이라. 그것이 첫 번째 만남이며, 법을 즐거워하는 이에게 그것은 열반이니라.

๕๒๔.

524.

‘‘เอวํ กโรนฺติ เย สทฺทหนฺติ, วจนํ อโนมปญฺญสฺส;

นิพฺพินฺทนฺติ ภวคเต, นิพฺพินฺทิตฺวา วิรชฺชนฺตี’’ติ. –

이와 같이 수승한 지혜를 가진 분의 말씀을 믿는 자들은 행하느니라. 그들은 존재의 영역에 대해 염오하고, 염오하여 탐욕을 떠나느니라.

อิมา คาถา อภาสิ.

이 게송들을 읊었다.

ตตฺถ มนฺตวติยา นคเรติ มนฺตวตีติ เอวํนามเก นคเร. รญฺโญ โกญฺจสฺสาติ โกญฺจสฺส นาม รญฺโญ มเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ ชาตา ธีตา อาสึ. สุเมธาติ นาเมน สุเมธา. ปสาทิตา สาสนกเรหีติ สตฺถุสาสนกเรหิ อริเยหิ ธมฺมเทสนาย สาสเน ปสาทิตา สญฺชาตรตนตฺตยปฺปสาทา กตา.

거기서 "만타바티 성에서"라는 것은 만타바티라는 이름의 성에서라는 뜻이다. "콘차 왕의"라는 것은 콘차라는 이름의 왕의 왕비의 태에서 태어난 딸이었다는 뜻이다. 이름은 수메다였다. "가르침을 실천하는 이들에 의해 신심을 일으킨"이라는 것은 스승의 가르침을 실천하는 성자들의 법문으로 가르침에 신심을 일으키고 삼보에 대한 신심이 생긴 것을 말한다.

สีลวตีติ [Pg.287] อาจารสีลสมฺปนฺนา. จิตฺตกถาติ จิตฺตธมฺมกถา. พหุสฺสุตาติ ภิกฺขุนีนํ สนฺติเก ปริยตฺติธมฺมสฺสุติยุตา. พุทฺธสาสเน วินีตาติ เอวํ ปวตฺติ, เอวํ นิวตฺติ, อิติ สีลํ, อิติ สมาธิ, อิติ ปญฺญาติ สุตฺตานุคเตน (ที. นิ. ๒.๑๘๖) โยนิโสมนสิกาเรน ตทงฺคโต กิเลสานํ วินิวตฺตตฺตา พุทฺธานํ สาสเน วินีตา สํยตกายวาจาจิตฺตา. อุภโย นิสาเมถาติ ตุมฺเห ทฺเวปิ มม วจนํ นิสาเมถ, มาตาปิตโร อุปคนฺตฺวา ภณตีติ โยชนา.

"계행을 갖춘"이란 행실과 계율을 구족한 것을 뜻한다. "다양한 설법을 하는"이란 다채로운 법문을 하는 것이다. "박학다식한"이란 비구니들 곁에서 교학의 가르침을 들어서 갖춘 것을 뜻한다. "부처님의 가르침에 잘 길들여진"이란 이와 같이 발생하고, 이와 같이 소멸하며, 이것이 계이고, 이것이 정이며, 이것이 혜라고 경전에 따라 여리작의함으로써 그 부분적인 번뇌들로부터 멀어졌기에 부처님의 가르침에 잘 길들여져 몸과 말과 마음이 제어된 것을 뜻한다. "두 분 모두 들으소서"라는 것은 당신들 두 분 모두 나의 말을 들으라는 뜻으로, 부모님께 다가가 말한다는 연결이다.

ยทิปิ ทิพฺพนฺติ เทวโลกปริยาปนฺนมฺปิ ภวคตํ นาม สพฺพมฺปิ อสสฺสตํ อนิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ. กิมงฺคํ ปน ตุจฺฉา กามาติ กิมงฺคํ ปน มานุสกา กามา, เต สพฺเพปิ อสารกภาวโต ตุจฺฉา ริตฺตา, สตฺถธารายํ มธุพินฺทุ วิย อปฺปสฺสาทา, เอตรหิ อายติญฺจ วิปุลทุกฺขตาย พหุวิฆาตา.

"비록 천상의 것이라 할지라도"란 천상 세계에 속한 것이라 할지라도 존재의 영역에 속한 것은 모두 영원하지 않고 무상하며 괴로움이고 변하기 마련인 성질임을 뜻한다. "하물며 덧없는 감각적 욕망들이야"라는 것은 하물며 인간의 감각적 욕망들은 어떠하겠는가라는 뜻이니, 그것들은 모두 실체가 없으므로 덧없고 비어 있으며, 칼날에 묻은 꿀 한 방울처럼 즐거움은 적고, 현재와 미래에 커다란 괴로움이 따르므로 많은 장애가 된다.

กฏุกาติ อนิฏฺฐา. สปฺปฏิภยฏฺเฐน อาสีวิสูปมา. เยสุ กาเมสุ. มุจฺฉิตาติ อชฺโฌสิตา. สมปฺปิตาติ สกมฺมุนา สพฺพโส อปฺปิตา ขิตฺตา, อุปปนฺนาติ อตฺโถ. หญฺญนฺเตติ พาธียนฺติ.

"독한"이란 원치 않는 것이다. 공포를 준다는 점에서 독사에 비유된다. "어떤 감각적 욕망들에". "매혹된"이란 집착하는 것이다. "빠진"이란 업에 의해 완전히 던져진, 즉 태어났다는 뜻이다. "해침을 당한다"란 고통받는다는 뜻이다.

วินิปาเตติ อปาเย.

"타락처에서"란 악처에서라는 뜻이다.

อเจตนาติ อตฺตหิตเจตนาย อภาเวน อเจตนา. ทุกฺขสมุทโยรุทฺธาติ ตณฺหานิมิตฺตสํสาเร อวรุทฺธา. เทเสนฺเตติ จตุสจฺจธมฺเม เทสิยมาเน. อชานนฺตาติ อตฺถํ อชานนฺตา. น พุชฺฌเร อริยสจฺจานีติ ทุกฺขาทีนิ อริยสจฺจานิ น ปฏิพุชฺฌนฺติ.

"지각없는 자들"이란 자기의 이익을 생각하는 마음이 없으므로 지각이 없는 것이다. "괴로움의 발생에 갇힌 자들"이란 갈애를 원인으로 하는 윤회에 갇힌 자들이다. "설해질 때"란 사성제의 법이 설해지고 있을 때를 말한다. "알지 못하는 자들"이란 그 의미를 알지 못하는 자들이다. "성스러운 진리를 깨닫지 못한다"란 괴로움 등의 성스러운 진리를 깨닫지 못하는 것이다.

อมฺมาติ มาตรํ ปมุขํ กตฺวา อาลปติ. เต พหุตรา อชานนฺตาติ เย อภินนฺทนฺติ ภวคตํ ปิเหนฺติ เทเวสุ อุปปตฺตึ พุทฺธวรเทสิตานิ สจฺจานิ อชานนฺตา, เตเยว จ อิมสฺมึ โลเก พหุตราติ โยชนา.

"어머니여"라고 어머니를 앞세워 부르는 것이다. "알지 못하는 그들이 더 많다"란 존재의 영역을 즐거워하고 천상에 태어나기를 바라며 부처님께서 설하신 진리를 알지 못하는 자들, 바로 그들이 이 세상에 더 많다는 연결이다.

ภวคเต อนิจฺจมฺหีติ สพฺพสฺมึ ภเว อนิจฺเจ เทเวสุ อุปปตฺติ น สสฺสตา, เอวํ สนฺเตปิ น จ สนฺตสนฺติ พาลา น อุตฺตสนฺติ น สํเวคํ อาปชฺชนฺติ. ปุนปฺปุนํ ชายิตพฺพสฺสาติ อปราปรํ อุปปชฺชมานสฺส.

"무상한 존재의 영역에서"란 모든 존재 상태가 무상하여 천상에 태어나는 것도 영원하지 않다는 것이며, 그러함에도 어리석은 자들은 두려워하지 않고 놀라지 않으며 소생(saṃvega)의 마음을 내지 않는다는 뜻이다. "거듭해서 태어나야 함에 대해"란 거듭거듭 태어나는 것에 대해라는 뜻이다.

จตฺตาโร วินิปาตาติ นิรโย ติรจฺฉานโยนิ เปตฺติวิสโย อสุรโยนีติ อิเม จตฺตาโร สุขสมุสฺสยโต วินิปาตคติโย. มนุสฺสเทวูปปตฺติสญฺญิตา [Pg.288] ปน ทฺเวว คติโย กถญฺจิ กิจฺเฉน กสิเรน ลพฺภนฺติ ปุญฺญกมฺมสฺส ทุกฺกรตฺตา. นิรเยสูติ สุขรหิเตสุ อปาเยสุ.

"네 가지 타락처"란 지옥, 축생, 아귀, 아수라라는 이 네 가지 행복이 결여된 타락한 곳들을 말한다. 반면 인간과 천상에 태어난다고 일컬어지는 두 가지 목적지는 공덕을 쌓기가 어려우므로 어떠한 방식으로든 힘들고 어렵게 얻어진다. "지옥들에서"란 즐거움이 없는 악처들에서라는 뜻이다.

อปฺโปสฺสุกฺกาติ อญฺญกิจฺเจสุ นิรุสฺสุกฺกา. ฆฏิสฺสนฺติ วายมิสฺสํ ภาวนํ อนุยุญฺชิสฺสามิ, กายกลินา อสาเรน ภวคเต กึ อภินนฺทิเตนาติ โยชนา.

"관심 없는"이란 다른 일들에 열의가 없는 것이다. "노력하리라"란 정진하고 수행에 전념하리니, 육체라는 재앙과 실체 없는 존재의 영역을 즐거워해서 무엇하겠는가라는 연결이다.

ภวตณฺหาย นิโรธาติ ภวคตาย ตณฺหาย นิโรธเหตุ นิโรธตฺถํ.

"존재에 대한 갈애의 소멸을 위해"란 존재의 영역에 대한 갈애를 소멸시키기 위해, 소멸을 목적으로 한다는 뜻이다.

พุทฺธานํ อุปฺปาโท ลทฺโธ, วิวชฺชิโต นิรยูปปตฺติอาทิโก อฏฺฐวิโธ อกฺขโณ, ขโณ นวโม ขโณ ลทฺโธติ โยชนา. สีลานีติ จตุปาริสุทฺธิสีลานิ. พฺรหฺมจริยนฺติ สาสนพฺรหฺมจริยํ. น ทูเสยฺยนฺติ น โกเปยฺยามิ.

"부처님들의 출현을 만났고" 지옥에 떨어지는 것 등 여덟 가지 불우한 시기를 피했으며, 아홉 번째 적절한 시기를 만났다는 연결이다. "계율들을"이란 네 가지 청정계를 뜻한다. "청정범행을"이란 가르침 안에서의 범행을 뜻한다. "더럽히지 않으리"란 훼손하지 않겠다는 뜻이다.

น ตาว อาหารํ อาหริสฺสํ คหฏฺฐาติ ‘‘เนว ตาว อหํ คหฏฺฐา หุตฺวา อาหารํ อาหริสฺสามิ, สเจ ปพฺพชฺชํ น ลภิสฺสามิ, มรณวสเมว คตา ภวิสฺสามี’’ติ เอวํ สุเมธา มาตาปิตโร ภณตีติ โยชนา.

"재가자로서 아직 음식을 먹지 않겠습니다"란 "나는 재가자로 있는 동안은 아직 음식을 먹지 않겠으며, 만약 출가를 허락받지 못한다면 죽음의 권세로 들어가게 될 것입니다"라고 이와 같이 수메다가 부모님께 말한다는 연결이다.

อสฺสาติ สุเมธาย. สพฺพโส สมภิหโตติ อสฺสูหิ สพฺพโส อภิหตมุโข. ฆเฏนฺติ สญฺญาเปตุนฺติ ปาสาทตเล ฉมาปติตํ สุเมธํ มาตา จ ปิตา จ คิหิภาวาย สญฺญาเปตุํ ฆเฏนฺติ วายมนฺติ. ‘‘ฆเฏนฺติ วายมนฺตี’’ติปิ ปาโฐ, โส เอวตฺโถ.

"그녀의"란 수메다의 것을 말한다. "완전히 덮인"이란 눈물로 얼굴이 완전히 덮였다는 뜻이다. "설득하려고 애쓴다"란 궁전 바닥에 쓰러진 수메다를 어머니와 아버지가 재가자의 상태로 머물도록 설득하려고 애쓰며 노력한다는 뜻이다. "Ghaṭenti vāyamanti"라는 독법도 있는데, 그 뜻은 같다.

กึ โสจิเตนาติ ‘‘ปพฺพชฺชํ น ลภิสฺสามี’’ติ กึ โสจเนน. ทินฺนาสิ วารณวติมฺหีติ วารณวตีนคเร ทินฺนา อสิ. ‘‘ทินฺนาสี’’ติ วตฺวา ปุนปิ ‘‘ตฺวํ ทินฺนา’’ติ วจนํ ทฬฺหํ ทินฺนภาวทสฺสนตฺถํ.

"슬퍼해서 무엇하느냐"란 "출가를 허락받지 못할 것"이라고 슬퍼해서 무엇하느냐는 뜻이다. "그대는 바라나바티에 주어졌다"란 바라나바티 성에 약속되었다는 뜻이다. "주어졌다"라고 말하고 다시 "그대는 주어졌다"라고 말한 것은 확실히 주어지게 된 상태를 나타내기 위함이다.

รชฺเช อาณาติ อนิกรตฺตสฺส รชฺเช ตว อาณา ปวตฺตติ. ธนมิสฺสริยนฺติ อิมสฺมึ กุเล ปติกุเล จ ธนํ อิสฺสริยญฺจ, โภคา สุขา อติวิย อิฏฺฐา โภคาติ สพฺพมิทํ ตุยฺหํ อุปฏฺฐิตํ หตฺถคตํ. ทหริกาสีติ ตรุณี จาสิ, ตสฺมา ภุญฺชาหิ กามโภเค. เตน การเณน วาเรยฺยํ โหตุ เต ปุตฺตาติ โยชนา.

"왕국의 권세"란 아니카라타의 왕국에서 그대의 명령이 통한다는 뜻이다. "재물과 지배권"이란 이 가문과 시가에서의 재물과 지배권이며, "즐거움과 행복"이란 매우 바람직한 즐거움들이니, 이 모든 것이 그대에게 준비되어 손안에 있다는 뜻이다. "그대는 젊으니"란 나이가 어리니 감각적 욕락을 누리라는 뜻이다. 그러한 이유로 그대에게 아들들을 얻는 혼례가 있기를 바란다는 연결이다.

เนติ มาตาปิตโร. มา เอทิสิกานีติ เอวรูปานิ รชฺเช อาณาทีนิ มา ภวนฺตุ. กสฺมาติ เจ อาห ‘‘ภควตมสาร’’นฺติอาทิ.

"아닙니다"라고 부모님께 말하는 것이다. "이와 같은 것들은 안 됩니다"란 이러한 왕국의 권세 등은 필요 없다는 뜻이다. 왜냐하면 "세존께서 실체 없다고 하신" 등의 말씀을 하셨기 때문이다.

กิมิวาติ [Pg.289] กิมิ วิย. ปูติกายนฺติ อิมํ ปูติกเฬวรํ. สวนคนฺธนฺติ วิสฺสฏฺฐวิสฺสคนฺธํ. ภยานกนฺติ อวีตราคานํ ภยาวหํ. กุณปํ อภิสํวิเสยฺยํ ภสฺตนฺติ กุณปภริตํ จมฺมปสิพฺพกํ, อสกึ ปคฺฆริตํ อสุจิปุณฺณํ นานปฺปการสฺส อสุจิโน ปุณฺณํ หุตฺวา อสกึ สพฺพกาลํ อธิปคฺฆรนฺตํ ‘‘มม อิท’’นฺติ อภินิเวเสยฺยํ.

"무엇처럼"이란 벌레처럼이라는 뜻이다. "부패한 몸"이란 이 썩어가는 몸뚱이를 말한다. "악취를 풍기는"이란 비릿한 냄새를 내뿜는다는 뜻이다. "무시무시한"이란 탐욕을 떠나지 못한 자들에게 공포를 준다는 뜻이다. "송장 주머니를 움켜쥐겠는가"란 송장으로 가득 찬 가죽 부대와 같고, 끊임없이 흘러나오며 온갖 더러운 것으로 가득 차서 항상 흘러넘치는 것을 "이것이 나의 것이다"라고 집착하겠는가라는 뜻이다.

กิมิว ตหํ ชานนฺตี, วิกูลกนฺติ อติวิย ปฏิกฺกูลํ อสุจีหิ มํสเปสีหิ โสณิเตหิ จ อุปลิตฺตํ อเนเกสํ กิมิกุลานํ อาลยํ สกุณานํ ภตฺตภูตํ. ‘‘กิมิกุลาลสกุณภตฺต’’นฺติปิ ปาโฐ, กิมีนํ อวสิฏฺฐสกุณานญฺจ ภตฺตภูตนฺติ อตฺโถ. ตํ อหํ กเฬวรํ ชานนฺตี ฐิตา. ตํ มํ อิทานิ วาเรยฺยวเสน กิสฺส เกน นาม การเณน ทิยฺยตีติ ทสฺเสติ. ตสฺส ตญฺจ ทานํ กิมิว กึ วิย โหตีติ โยชนา.

벌레와 같은 그것을 알면서, 매우 혐오스럽고 부정한 고깃덩이와 피로 칠해져 있으며, 수많은 벌레 무리의 서식처이자 새들의 먹이가 된 (이 몸을) '비꿀라까(vikūlaka)'라고 한다. '끼미꿀랄라사꾸나밧땅(Kimikulālasakuṇabhatta)'이라는 독법도 있는데, 벌레들과 나머지 새들의 먹이가 된 것이라는 뜻이다. 나는 그 시체를 (그러한 것이라고) 알고 서 있다. 그런데 지금 나를 혼인을 위해 어떤 이유로 주려 하는가를 보여준다. 그에게 그것을 주는 것이 무엇과 같은가라는 결합이다.

นิพฺพุยฺหติ สุสานํ, อจิรํ กาโย อเปตวิญฺญาโณติ อยํ กาโย อจิเรเนว อปคตวิญฺญาโณ สุสานํ นิพฺพุยฺหติ อุปนียติ. ฉุทฺโธติ ฉฑฺฑิโต. กฬิงฺครํ วิยาติ นิรตฺถกกฏฺฐขณฺฑสทิโส. ชิคุจฺฉมาเนหิ ญาตีหีติ ญาติชเนหิปิ ชิคุจฺฉมาเนหิ.

'공동묘지로 실려 가리니, 머지않아 이 몸은 의식이 떠나고'란, 이 몸은 머지않아 의식이 떠나 공동묘지로 실려 가고 옮겨진다는 뜻이다. '춧또(chuddho)'는 버려진 것이다. '나무토막처럼'이란 쓸모없는 나무 조각과 같다는 것이다. '혐오하는 친척들에 의해'란 친척들에 의해서도 혐오를 당한다는 것이다.

ฉุทฺธูน นํ สุสาเนติ นํ กเฬวรํ สุสาเน ฉฑฺเฑตฺวา. ปรภตฺตนฺติ ปเรสํ โสณสิงฺคาลาทีนํ ภตฺตภูตํ. นฺหายนฺติ ชิคุจฺฉนฺตาติ ‘‘อิมสฺส ปจฺฉโต อาคตา’’ติ เอตฺตเกนาปิ ชิคุจฺฉมานา สสีสํ นิมุชฺชนฺตา นฺหายนฺติ, ปเคว ผุฏฺฐวนฺโต. นิยกา มาตาปิตโรติ อตฺตโน มาตาปิตโรปิ. กึ ปน สาธารณา ชนตาติ อิตโร ปน สมูโห ชิคุจฺฉตีติ กิเมว วตฺตพฺพํ.

'그 시체를 공동묘지에 버리고'란 그 시체를 공동묘지에 내던져서이다. '타인의 먹이'란 다른 개나 자칼 등의 먹이가 된 것이다. '혐오하며 씻는다'란 '이 시체 뒤에서 왔다'는 것만으로도 혐오스러워 머리까지 잠기며 목욕을 하는데, 하물며 접촉한 자들이야 말할 것도 없다는 것이다. '자신의 부모'란 자신의 부모조차 그러하다는 것이다. 하물며 일반 사람들이 혐오하는 것이야 더 말해 무엇하겠는가.

อชฺโฌสิตาติ ตณฺหาวเสน อภินิวิฏฺฐา. อสาเรติ นิจฺจสาราทิสารรหิเต.

'집착한 자들'이란 갈애로 인해 몰입한 자들이다. '실재가 없는 것에서'란 영원한 실재 등의 본질이 없는 것에서라는 뜻이다.

วินิพฺภุชิตฺวาติ วิญฺญาณวินิพฺโภคํ กตฺวา. คนฺธสฺส อสหมานาติ คนฺธํ อสฺส กายสฺส อสหนฺตี. สกาปิ มาตาติ อตฺตโน มาตาปิ ชิคุจฺเฉยฺย โกฏฺฐาสานํ วินิพฺภุชฺชเนน ปฏิกฺกูลภาวาย สุฏฺฐุตรํ อุปฏฺฐหนโต.

'분리되면'이란 의식의 분리가 일어나는 것을 말한다. '냄새를 참지 못하고'란 이 몸의 냄새를 견디지 못하고라는 뜻이다. '자신의 어머니조차'란 자신의 어머니조차 혐오할 것이니, 몸의 부위들이 분리됨으로써 혐오스러운 상태가 더욱 분명하게 나타나기 때문이다.

ขนฺธธาตุอายตนนฺติ [Pg.290] รูปกฺขนฺธาทโย อิเม ปญฺจกฺขนฺธา, จกฺขุธาตุอาทโย อิมา อฏฺฐารสธาตุโย, จกฺขายตนาทีนิ อิมานิ ทฺวาทสายตนานีติ เอวํ ขนฺธา ธาตุโย อายตนานิ จาติ สพฺพํ อิทํ รูปารูปธมฺมชาตํ สเมจฺจ สมฺภุยฺย ปจฺจเยหิ กตตฺตา สงฺขตํ, ตยิทํ ตสฺมึ ภเว ปวตฺตมานํ ทุกฺขํ, ชาติปจฺจยตฺตา ชาติมูลกนฺติ. เอวํ โยนิโส อุปาเยน อนุวิจินนฺตี จินฺตยนฺตี, วาเรยฺยํ วิวาหํ, กิสฺส เกน การเณน อิจฺฉิสฺสามิ.

'온·처·계(蘊處界)'란 색온 등의 이 오온(五蘊), 안계 등의 이 십팔계(十八界), 안처 등의 이 십이처(十二處)를 말한다. 이처럼 온·계·처라는 이 모든 색법과 명법의 무리는 함께 모이고 결합하여 조건들에 의해 만들어졌으므로 형성된 것(행, saṅkhata)이다. 이것은 그 존재(유, bhava)에서 지속되는 고통이며, 태어남(생, jāti)을 조건으로 하기에 태어남을 근본으로 하는 것이다. 이와 같이 지혜로운 방법으로 고찰하고 생각하면서, 혼인을 어찌하여 무슨 이유로 원하겠는가.

‘‘สีลานิ พฺรหฺมจริยํ, ปพฺพชฺชา ทุกฺกรา’’ติ ยเทตํ มาตาปิตูหิ วุตฺตํ ตสฺส ปฏิวจนํ ทาตุํ ‘‘ทิวเส ทิวเส’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ทิวเส ทิวเส ติสตฺติสตานิ นวนวา ปเตยฺยุํ กายมฺหีติ ทิเน ทิเน ตีณิ สตฺติสตานิ ตาวเทว ปีตนิสิตภาเวน อภินวานิ กายสฺมึ สมฺปเตยฺยุํ. วสฺสสตมฺปิ จ ฆาโต เสยฺโยติ นิรนฺตรํ วสฺสสตมฺปิ ปตมาโน ยถาวุตฺโต สตฺติฆาโต เสยฺโย. ทุกฺขสฺส เจวํ ขโยติ เอวํ เจ วฏฺฏทุกฺขสฺส ปริกฺขโย ภเวยฺย, เอวํ มหนฺตมฺปิ ปวตฺติทุกฺขํ อธิวาเสตฺวา นิพฺพานาธิคมาย อุสฺสาโห กรณีโยติ อธิปฺปาโย.

'계행과 청정범행, 출가는 행하기 어렵다'라고 부모님이 말씀하신 것에 대해 답변을 하기 위해 '날마다 날마다' 등이 설해졌다. 거기서 '날마다 날마다 삼백 개의 창이 새롭게 몸에 꽂히더라도'란 매일 삼백 개의 창이 갓 갈아 예리하고 새로운 상태로 몸에 박히는 것을 말한다. '백 년 동안 그런 타격을 받는 것이 더 낫다'란 끊임없이 백 년 동안이라도 앞에서 말한 창의 타격을 받는 것이 더 낫다는 것이다. '이와 같이 괴로움이 다한다면'이란 이와 같이 하여 윤회의 괴로움이 소멸될 수 있다면, 이처럼 큰 생존의 괴로움을 감내하더라도 열반의 증득을 위해 노력해야 한다는 뜻이다.

อชฺฌุปคจฺเฉติ สมฺปฏิจฺเฉยฺย. เอวนฺติ วุตฺตนเยน. อิทํ วุตฺตํ โหติ – โย ปุคฺคโล อนมตคฺคํ สํสารํ อปริมาณญฺจ วฏฺฏทุกฺขํ ทีเปนฺตํ สตฺถุโน วจนํ วิญฺญาย ฐิโต ยถาวุตฺตํ สตฺติฆาตทุกฺขํ สมฺปฏิจฺเฉยฺย, เตน เจว วฏฺฏทุกฺขสฺส ปริกฺขโย สิยาติ. เตนาห – ‘‘ทีโฆ เตสํ สํสาโร, ปุนปฺปุนญฺจ หญฺญมานาน’’นฺติ, อปราปรํ ชาติชราพฺยาธิมรณาทีหิ พาธิยมานานนฺติ อตฺโถ.

'받아들이리라'란 기꺼이 받겠다는 것이다. '이와 같이'란 말한 방식대로이다. 이것은 다음과 같은 의미이다. 즉, 시작을 알 수 없는 윤회와 헤아릴 수 없는 윤회의 괴로움을 보여주시는 스승의 가르침을 깨닫고 서 있는 사람이 앞에서 말한 창에 찔리는 괴로움을 기꺼이 받아들인다면, 그것으로 윤회의 괴로움이 소멸될 것이라는 뜻이다. 그래서 '반복해서 죽임을 당하는 그들에게 윤회는 길다'라고 하였으니, 거듭되는 생·노·병·사 등으로 고통받는 자들이라는 뜻이다.

อสุรกาเยติ กาลกญฺจิกาทิ เปตาสุรนิกาเย. ฆาตาติ กายจิตฺตานํ อุปฆาตา วธา.

'아수라 무리에서'란 깔라깐지까(kālakañcika) 등의 아귀·아수라 무리를 말한다. '타격'이란 몸과 마음의 상처와 죽임을 뜻한다.

พหูติ ปญฺจวิธพนฺธนาทิกมฺมการณวเสน ปวตฺติยมานา พหู อเนกฆาตา. วินิปาตคตสฺสาติ เสสาปายสงฺขาตํ วินิปาตํ อุปคตสฺสาปิ. ปีฬิยมานสฺสาติ ติรจฺฉานาทิอตฺตภาเว อภิฆาตาทีหิ อาพาธิยมานสฺส. เทเวสุปิ อตฺตาณนฺติ เทวตฺตภาเวสุปิ ตาณํ นตฺถิ ราคปริฬาหาทินา สทุกฺขสวิฆาตภาวโต. นิพฺพานสุขา ปรํ นตฺถีติ นิพฺพานสุขโต ปรํ อญฺญํ อุตฺตมํ สุขํ นาม นตฺถิ โลกิยสุขสฺส วิปริณามสงฺขารทุกฺขสภาวตฺตา[Pg.291]. เตนาห ภควา – ‘‘นิพฺพานํ ปรมํ สุข’’นฺติ (ธ. ป. ๒๐๓-๒๐๔).

'많다'란 다섯 가지 결박 등의 업의 형벌로 인해 일어나는 수많은 여러 가지 타격을 말한다. '파멸의 처소에 떨어진 자에게'란 나머지 악처라고 하는 파멸의 처소에 떨어진 자에게도 해당한다. '괴롭힘을 당하는 자'란 축생 등의 몸으로 공격 등에 의해 고통받는 자를 말한다. '천상에서도 구원자가 없다'란 천상의 상태에서도 탐욕의 열기 등으로 인해 고통과 장애가 있으므로 구원이 없다는 것이다. '열반의 행복보다 더한 것은 없다'란 열반의 행복보다 더 나은 다른 으뜸가는 행복은 없다는 뜻이니, 세속의 행복은 변하고 형성된 괴로움(변괴고·행고)의 자성을 지니고 있기 때문이다. 그래서 세존께서는 '열반은 최상의 행복이다'라고 말씀하셨다.

ปตฺตา เต นิพฺพานนฺติ เต นิพฺพานํ ปตฺตาเยว นาม. อถ วา เตเยว นิพฺพานํ ปตฺตา. เย ยุตฺตา ทสพลสฺส ปาวจเนติ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาสเน เย ยุตฺตา ปยุตฺตา.

'그들은 열반에 이르렀다'란 그들은 참으로 열반에 도달했다는 것이다. 또는 그들만이 열반에 이른 자들이다. '십력(十力)의 가르침에 전념하는 자들'이란 정등각자의 가르침에 힘쓰고 정진하는 자들을 말한다.

นิพฺพินฺนาติ วิรตฺตา. เมติ มยา. วนฺตสมาติ สุวานวมถุสทิสา. ตาลวตฺถุกตาติ ตาลสฺส ปติฏฺฐานสทิสา กตา.

'염오함'이란 탐욕을 여읜 것이다. '내게'란 나에 의해서이다. '토해 놓은 것과 같은'이란 개가 토해 놓은 것과 같다는 뜻이다. '밑동이 잘린 야자나무처럼 된'이란 야자나무의 밑동과 같이 되었다는 것이다.

อถาติ ปจฺฉา, มาตาปิตูนํ อตฺตโน อชฺฌาสยํ ปเวเทตฺวา อนิกรตฺตสฺส จ อาคตภาวํ สุตฺวา. อสิตนิจิตมุทุเกติ อินฺทนีลภมรสมานวณฺณตาย อสิเต, ฆนภาเวน นิจิเต, สิมฺพลิตูลสมสมฺผสฺสตาย มุทุเก. เกเส ขคฺเคน ฉินฺทิยาติ อตฺตโน เกเส สุนิสิเตน อสินา ฉินฺทิตฺวา. ปาสาทํ ปิทหิตฺวาติ อตฺตโน วสนปาสาเท สิริคพฺภํ ปิธาย, ตสฺส ทฺวารํ ถเกตฺวาติ อตฺโถ. ปฐมชฺฌานํ สมาปชฺชีติ ขคฺเคน ฉินฺเน อตฺตโน เกเส ปุรโต ฐเปตฺวา ตตฺถ ปฏิกฺกูลมนสิการํ ปวตฺเตนฺตี ยถาอุปฏฺฐิเต นิมิตฺเต อุปฺปนฺนํ ปฐมํ ฌานํ วสีภาวํ อาปาเทตฺวา สมาปชฺชิ.

'그때'란 나중에 부모님께 자신의 의중을 알리고 아니까랏따 왕이 왔다는 소식을 들은 뒤를 말한다. '검고 빽빽하고 부드러운'이란 인드라 보석이나 유리광 벌레와 같은 색이라 검고, 밀도가 높아 빽빽하며, 비단솜 같은 감촉이라 부드러운 것을 말한다. '칼로 머리카락을 자르고'란 자신의 머리카락을 잘 갈린 칼로 잘라서이다. '궁전을 폐쇄하고'란 자신이 거주하는 궁전의 침실을 닫고 그 문을 잠갔다는 뜻이다. '초선정에 들었다'란 칼로 자른 자신의 머리카락을 앞에 두고 거기서 혐오의 주의집중(부정관)을 일으켜, 나타난 표상에 의해 생긴 초선정을 자유자재로 익혀서 그 선정에 들었다.

สา จ สุเมธา ตหึ ปาสาเท สมาปนฺนา ฌานนฺติ อธิปฺปาโย. อนิจฺจสญฺญํ สุภาเวตีติ ฌานโต วุฏฺฐหิตฺวา ฌานํ ปาทกํ กตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา ‘‘ยํกิญฺจิ รูป’’นฺติอาทินา (อ. นิ. ๔.๑๘๑; ม. นิ. ๑.๒๔๔; ปฏิ. ม. ๑.๔๘) อนิจฺจานุปสฺสนํ สุฏฺฐุ ภาเวติ, อนิจฺจสญฺญาคหเณเนว เจตฺถ ทุกฺขสญฺญาทีนมฺปิ คหณํ กตนฺติ เวทิตพฺพํ.

그 수메다(Sumedhā)가 그 궁전에서 선정에 들었다는 뜻이다. '무상한 산냐(무상상)를 잘 닦으며'란 선정에서 나와 선정을 기초로 위빳사나를 확립하여 '어떠한 물질이든' 등의 방법으로 무상관을 잘 닦는다는 것이니, 여기서는 무상상을 취함으로써 고상(괴로움의 지각) 등도 함께 취해진 것으로 알아야 한다.

มณิกนกภูสิตงฺโคติ มณิวิจิตฺเตหิ เหมมาลาลงฺกาเรหิ วิภูสิตคตฺโต.

'보석과 황금으로 몸을 장식한'이란 보석이 박힌 황금 목걸이 장식들로 몸을 화려하게 꾸민 자를 말한다.

รชฺเช อาณาติอาทิ ยาจิตาการนิทสฺสนํ. ตตฺถ อาณาติ อาธิปจฺจํ. อิสฺสริยนฺติ ยโส วิภวสมฺปตฺติ. โภคา สุขาติ อิฏฺฐา มนาปิยา กามูปโภคา. ทหริกาสีติ ตฺวํ อิทานิ ทหรา ตรุณี อสิ.

'왕국에서 명령한다' 등은 요청하는 방식을 나타낸 것이다. 거기서 '명령한다'는 지배권을 의미한다. '권세(issariya)'는 명성과 자산의 성취를 말한다. '향락과 행복'은 바라고 마음에 드는 감각적 욕망의 향유를 뜻한다. '그대는 젊다(daharikāsi)'는 것은 그대가 지금 어리고 젊다는 말이다.

นิสฺสฏฺฐํ เต รชฺชนฺติ มยฺหํ สพฺพมฺปิ ติโยชนิกํ รชฺชํ ตุยฺหํ ปริจฺจตฺตํ, ตํ ปฏิปชฺชิตฺวา โภเค จ ภุญฺชสฺสุ, อยํ มํ กาเมหิเยว นิมนฺเตตีติ มา [Pg.292] ทุมฺมนา อโหสิ. เทหิ ทานานีติ ยถารุจิยา มหนฺตานิ ทานานิ สมณพฺราหฺมเณสุ ปวตฺเตหิ, มาตาปิตโร เต ทุกฺขิตา โทมนสฺสปฺปตฺตา ตว ปพฺพชฺชาธิปฺปายํ สุตฺวา ตสฺมา กาเม ปริภุญฺชนฺตี. เตปิ อุปฏฺฐหนฺตี เตสํ จิตฺตํ ทุกฺขา โมเจหีติ เอวเมตฺถ ปทตฺถโยชนา เวทิตพฺพา.

'왕국이 그대에게 내주어졌다'는 것은 나의 300유순에 달하는 모든 왕국을 그대에게 양도했으니, 그것을 맡아 향락을 즐기라는 뜻이다. '이 사람이 나를 감각적 욕망으로 유혹하고 있구나'라고 생각하며 마음 상해하지 마라. '보시를 베풀라'는 것은 원하는 대로 사문과 바라문들에게 큰 보시를 행하라는 뜻이다. 그대의 부모는 그대가 출가하려 한다는 소식을 듣고 괴로워하고 슬픔에 빠져 있으니, 그러니 욕망을 즐기며 그들을 봉양하여 그들의 마음을 괴로움에서 벗어나게 하라는 것, 이와 같이 여기서 단어의 연결 구성을 알아야 한다.

มา กาเม อภินนฺทีติ วตฺถุกาเม กิเลสกาเม มา อภินนฺทิ. อถ โข เตสุ กาเมสุ อาทีนวํ โทสํ มยฺหํ วจนานุสาเรน ปสฺส ญาณจกฺขุนา โอโลเกหิ.

'욕망을 즐기지 마라'는 것은 대상으로서의 욕망(vatthukāma)과 번뇌로서의 욕망(kilesakāma)을 즐기지 말라는 뜻이다. 오히려 나의 말을 따라 그 욕망들 속에 있는 재난과 허물을 보아라. 지혜의 눈으로 살펴보아라.

จาตุทฺทีโปติ ชมฺพุทีปาทีนํ จตุนฺนํ มหาทีปานํ อิสฺสโร. มนฺธาตาติ เอวํนาโม ราชา, กามโภคีนํ อคฺโค อคฺคภูโต อาสิ. เตนาห ภควา – ‘‘ราหุคฺคํ อตฺตภาวีนํ, มนฺธาตา กามโภคิน’’นฺติ (อ. นิ. ๔.๑๕). อติตฺโต กาลงฺกโตติ จตุราสีติวสฺสสหสฺสานิ กุมารกีฬาวเสน จตุราสีติวสฺสสหสฺสานิ โอปรชฺชวเสน จตุราสีติวสฺสสหสฺสานิ จกฺกวตฺตี ราชา หุตฺวา เทวโภคสทิเส โภเค ภุญฺชิตฺวา ฉตฺตึสาย สกฺกานํ อายุปฺปมาณกาลํ ตาวตึสภวเน สคฺคสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวาปิ กาเมหิ อติตฺโตว กาลงฺกโต. น จสฺส ปริปูริตา อิจฺฉา อสฺส มนฺธาตุรญฺโญ กาเมสุ อาสา น จ ปริปุณฺณา อาสิ.

'네 대륙의 왕(Cātuddīpa)'은 잠부디파 등 네 개의 큰 대륙의 통치자를 말한다. '만다타(Mandhātā)'는 그러한 이름의 왕으로, 감각적 욕망을 즐기는 자들 중에 으뜸이었다. 그래서 세존께서는 '라후는 형체를 가진 자들 중에 으뜸이요, 만다타는 감각적 욕망을 즐기는 자들 중에 으뜸이다'라고 말씀하셨다. '만족하지 못한 채 죽었다'는 것은 8만 4천 년 동안 왕자로 놀고, 8만 4천 년 동안 부왕으로 지내고, 8만 4천 년 동안 전륜성왕이 되어 신들의 향락과 같은 즐거움을 누렸으며, 서른여섯 명의 제석천의 수명에 해당하는 기간 동안 삼십삼천의 천상 복락을 누렸음에도 불구하고 감각적 욕망에 만족하지 못한 채 죽었다는 것이다. 그의 욕구는 채워지지 않았고, 그 만다타 왕의 욕망에 대한 갈망은 가득 차지 않았다.

สตฺต รตนานิ วสฺเสยฺยาติ สตฺตปิ รตนานิ, วุฏฺฐิมา เทโว ทสทิสา พฺยาเปตฺวา, สมนฺเตน สมนฺตโต ปุริสสฺส รุจิวเสน ยทิปิ วสฺเสยฺย, ยถา ตํ มนฺธาตุมหาราชสฺส เอวํ สนฺเตปิ น จตฺถิ ติตฺติ กามานํ, อติตฺตาว มรนฺติ นรา. เตนาห ภควา – ‘‘น กหาปณวสฺเสน, ติตฺติ กาเมสุ วิชฺชตี’’ติ (ธ. ป. ๑๘๖; ชา. ๑.๓.๒๓).

'일곱 가지 보석이 내린다 해도'란 일곱 가지 보석을 비를 내리는 하늘이 열 군데 방향에 가득 채워 사방에 사람의 소원대로 비 오듯 쏟아부어 줄지라도, 저 만다타 대왕의 경우처럼, 그렇게 된다 하더라도 감각적 욕망에 대한 만족은 없으며 사람들은 만족하지 못한 채 죽는다는 뜻이다. 그래서 세존께서는 '돈(kahāpaṇa)이 비처럼 내릴지라도 감각적 욕망에는 만족함이 없다'라고 말씀하셨다.

อสิสูนูปมา กามา อธิกุฏฺฏนฏฺเฐน, สปฺปสิโรปมา สปฺปฏิภยฏฺเฐน, อุกฺโกปมา ติณุกฺกูปมา อนุทหนฏฺเฐน. เตนาห ‘‘อนุทหนฺตี’’ติ. อฏฺฐิกงฺกลสนฺนิภา อปฺปสฺสาทฏฺเฐน.

감각적 욕망은 난도질당한다는 의미에서 '칼의 도마'와 같고, 매우 두렵다는 의미에서 '독사의 머리'와 같으며, 태워버린다는 의미에서 '횃불' 즉 '풀 횃불'과 같다. 그래서 '태워버린다'고 하였다. 맛이 거의 없다는 의미에서 '뼈다귀'와 같다.

มหาวิสาติ หลาหลาทิมหาวิสสทิสา. อฆมูลาติ อฆสฺส ทุกฺขสฺส มูลา การณภูตา. เตนาห ‘‘ทุขปฺผลา’’ติ.

'커다란 독'이란 할라할라 등의 맹독과 같다는 뜻이다. '재앙의 뿌리'란 재앙인 괴로움의 뿌리이자 원인이 된다는 뜻이다. 그래서 '괴로운 열매를 맺는다'고 하였다.

รุกฺขปฺผลูปมา องฺคปจฺจงฺคานํ ผลิภญฺชนฏฺเฐน. มํสเปสูปมา พหุสาธารณฏฺเฐน. สุปิโนปมา อิตฺตรปจฺจุปฏฺฐานฏฺเฐน มายา วิย ปโลภนโต. เตนาห [Pg.293] ‘‘วญฺจนิยา’’ติ, วญฺจกาติ อตฺโถ. ยาจิตกูปมาติ ยาจิตกภณฺฑสทิสา ตาวกาลิกฏฺเฐน.

'나무의 열매'와 같다는 것은 사지백체를 꺾어버린다는 의미에서이다. '고기 덩어리'와 같다는 것은 많은 이들과 공유한다는 의미에서이다. '꿈'과 같다는 것은 신기루처럼 유혹하기 때문에 잠깐 나타났다가 사라진다는 의미에서이다. 그래서 '기만적인 것'이라 하였으니, 속이는 것이라는 뜻이다. '빌린 물건'과 같다는 것은 일시적이라는 의미에서 빌린 물건과 같다는 뜻이다.

สตฺติสูลูปมา วินิวิชฺฌนฏฺเฐน. รุชฺชนฏฺเฐน โรโค ทุกฺขตาสุลภตฺตา. คณฺโฑ กิเลสาสุจิปคฺฆรณโต. ทุกฺขุปฺปาทนฏฺเฐน อฆํ. มรณสมฺปาปเนน นิฆํ. องฺคารกาสุสทิสา มหาภิตาปนฏฺเฐน. ภยเหตุตาย เจว วธกปหูตตาย จ ภยํ วโธ นาม, กามาติ โยชนา.

'창과 말뚝'과 같다는 것은 꿰뚫는다는 의미에서이다. 괴로움에 빠지기 쉽기 때문에 아프다는 의미에서 '병'이다. 번뇌라는 부정한 것이 흘러나오기에 '종기'이다. 괴로움을 일으킨다는 의미에서 '재앙'이다. 죽음에 이르게 하므로 '파멸'이다. 크게 태워버린다는 의미에서 '숯불 구덩이'와 같다. 두려움의 원인이 되고 살해자가 많기 때문에 '두려움'이고 '살륙'이다. 이것이 감각적 욕망(kāmā)에 대한 설명이다.

อกฺขาตา อนฺตรายิกาติ ‘‘สคฺคมคฺคาธิคมสฺส นิพฺพานคามิมคฺคสฺส จ อนฺตรายกรา’’ติ จกฺขุภูเตหิ พุทฺธาทีหิ วุตฺตา. คจฺฉถาติ อนิกรตฺตํ สปริสํ วิสฺสชฺเชติ.

'장애가 된다고 설해진 것'이란 '천상에 이르는 길과 열반에 이르는 길의 성취에 장애를 일으키는 것'이라고 눈을 갖춘 분들인 부처님 등이 말씀하셨다는 뜻이다. '가거라'라고 하며 아니카라따 왕을 추종자들과 함께 돌려보낸다.

กึ มม ปโร กริสฺสตีติ ปโร อญฺโญ มม กึ นาม หิตํ กริสฺสติ อตฺตโน สีสมฺหิ อุตฺตมงฺเค เอกาทสหิ อคฺคีหิ ฑยฺหมาเน. เตนาห ‘‘อนุพนฺเธ ชรามรเณ’’ติ. ตสฺส ชรามรณสฺส สีสฑาหสฺส, ฆาตาย สมุคฺฆาตาย, ฆฏิตพฺพํ วายมิตพฺพํ.

'다른 사람이 내게 무엇을 해줄 것인가'란 자신의 머리, 즉 으뜸가는 신체 부위가 열한 가지 불길에 타고 있을 때 다른 타인이 무슨 이익을 줄 수 있겠느냐는 뜻이다. 그래서 '늙음과 죽음이 뒤따른다'고 하였다. 그 늙음과 죽음이라는 머리의 타오름을 소멸하고 완전히 뿌리 뽑기 위해 노력하고 정진해야 한다.

ฉมนฺติ ฉมายํ. อิทมโวจนฺติ อิทํ ‘‘ทีโฆ พาลานํ สํสาโร’’ติอาทิกํ สํเวคสํวตฺตนกํ วจนํ อโวจํ.

'땅에(chama)'는 지면에라는 뜻이다. '이것을 말씀하셨다'는 '어리석은 자들에게 윤회는 길다' 등과 같이 종교적 경각심(saṃvega)을 불러일으키는 말씀을 하셨다는 뜻이다.

ทีโฆ พาลานํ สํสาโรติ กิเลสกมฺมวิปากวฏฺฏภูตานํ ขนฺธายตนาทีนํ ปฏิปาฏิปวตฺติสงฺขาโต สํสาโร อปริญฺญาตวตฺถุกานํ อนฺธพาลานํ ทีโฆ พุทฺธญาเณนปิ อปริจฺฉินฺทนิโย. ยถา หิ อนุปจฺฉินฺนตฺตา อวิชฺชาตณฺหานํ อปริจฺฉินฺนตาเยว ภวปพนฺธสฺส ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายติ, เอวํ ปราปิ โกฏีติ. ปุนปฺปุนญฺจ โรทตนฺติ อปราปรํ โสกวเสน รุทนฺตานํ. อิมินาปิ อวิชฺชาตณฺหานํ อนุปจฺฉินฺนตํเยว เตสํ วิภาเวติ.

'어리석은 자들에게 윤회는 길다'는 것은 번뇌·업·과보의 순환이 된 온(蘊)과 처(處) 등이 연속적으로 일어나는 것으로 설명되는 윤회가, 실상을 온전히 알지 못하는 눈먼 어리석은 자들에게는 부처님의 지혜로도 그 끝을 단정할 수 없을 만큼 길다는 뜻이다. 마치 무명과 갈애가 끊어지지 않았기에 존재의 연속성에 끝이 없어 그 이전의 시작을 알 수 없듯이, 그 이후의 마지막도 그러하다. '거듭해서 우는 자들'이란 슬픔 때문에 거듭해서 우는 자들을 말한다. 이것으로도 그들에게 무명과 갈애가 끊어지지 않았음을 드러낸다.

อสฺสุ ถญฺญํ รุธิรนฺติ ยํ ญาติพฺยสนาทินา ผุฏฺฐานํ โรทนฺตานํ อสฺสุ จ ทารกกาเล มาตุถนโต ปีตํ ถญฺญญฺจ ยญฺจ ปจฺจตฺถิเกหิ ฆาติตานํ รุธิรํ. สํสารํ อนมตคฺคโต สํสารสฺส อนุ อมตคฺคตฺตา ญาเณน อนุคนฺตฺวาปิ อมตอคฺคตฺตา อวิทิตคฺคตฺตา อิมินา ทีเฆน อทฺธุนา สตฺตานํ สํสรตํ, อปราปรํ สํสรนฺตานํ สํสริตํ สราหิ, ตํ ‘‘กีว พหุก’’นฺติ อนุสฺสราหิ, อฏฺฐีนํ สนฺนิจยํ สราหิ อนุสฺสร, อุปธาเรหีติ อตฺโถ.

'눈물과 젖과 피'란 친지의 불행 등으로 고통받아 우는 자들의 눈물과, 어린 시절 어머니의 가슴에서 마신 젖과, 원수들에게 살해당할 때 흘린 피를 말한다. 시작을 알 수 없는 윤회에서, 윤회의 시작을 지혜로 따라가 보아도 그 시작을 알 수 없고 알지 못하기 때문에, 이 긴 세월 동안 윤회하며 거듭해서 윤회하는 중생들이 윤회해 온 바를 기억하라. 그것이 '얼마나 많은가'를 회상하라. '뼈 무더기를 기억하라'는 것은 회상하고 고찰하라는 뜻이다.

อิทานิ [Pg.294] อาทีนวสฺส พหุภาวญฺจ อุปมาย ทสฺเสตุํ ‘‘สร จตุโรทธี’’ติ คาถมาห. ตตฺถ สร จตุโรทธี อุปนีเต อสฺสุถญฺญรุธิรมฺหีติ อิเมสํ สตฺตานํ อนมตคฺคสํสาเร สํสรนฺตานํ เอเกกสฺสปิ อสฺสุมฺหิ ถญฺเญ รุธิรมฺหิ จ ปมาณโต อุปเมตพฺเพ จตุโรทธี จตฺตาโร มหาสมุทฺเท อุปมาวเสน พุทฺเธหิ อุปนีเต สร สราหิ. เอกกปฺปมฏฺฐีนํ, สญฺจยํ วิปุเลน สมนฺติ เอกสฺส ปุคฺคลสฺส เอกสฺมึ กปฺเป อฏฺฐีนํ สญฺจยํ เวปุลฺลปพฺพเตน สมํ อุปนีตํ สร. วุตฺตมฺปิ เจสํ –

이제 재난이 많음을 비유로 보이기 위해 '네 바다를 기억하라'는 게송을 읊으셨다. 거기서 '네 바다를 기억하라'는 것은 이 시작을 알 수 없는 윤회에서 윤회하는 중생들의 저마다의 눈물과 젖과 피에 대해, 부처님들께서 비유로 제시하신 네 개의 큰 바다와 비교하여 기억하라는 뜻이다. '한 겁 동안의 뼈 무더기가 광대한 산과 같음'이란 한 사람이 한 겁 동안 남긴 뼈의 무더기가 웨뿔라 산과 같다고 비유된 것을 기억하라는 뜻이다. 이에 대해 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘เอกสฺเสเกน กปฺเปน, ปุคฺคลสฺสฏฺฐิสญฺจโย;

สิยา ปพฺพตสโม ราสิ, อิติ วุตฺตํ มเหสินา.

"한 사람이 한 겁 동안 쌓은 뼈의 무더기는 산과 같은 더미가 될 것이라고 위대한 성자께서 말씀하셨다."

‘‘โส โข ปนายํ อกฺขาโต, เวปุลฺโล ปพฺพโต มหา;

อุตฺตโร คิชฺฌกูฏสฺส, มคธานํ คิริพฺพเช’’ติ. (สํ. นิ. ๒.๑๓๓);

"그것은 마가다국의 기리바자에 있는 기적굴산 북쪽에 있는 저 위대하고 광대한 웨뿔라 산이라고 설명되었다."

มหึ ชมฺพุทีปมุปนีตํ. โกลฏฺฐิมตฺตคุฬิกา, มาตา มาตุสฺเวว นปฺปโหนฺตีติ ชมฺพุทีโปติสงฺขาตํ มหาปถวึ โกลฏฺฐิมตฺตา พทรฏฺฐิมตฺตา คุฬิกา กตฺวา ตตฺเถเกกา ‘‘อยํ เม มาตุ, อยํ เม มาตุมาตู’’ติ เอวํ วิภาชิยมาเน ตา คุฬิกา มาตา มาตูสฺเวว นปฺปโหนฺติ, มาตา มาตูสุ อขีณาสฺเวว ปริยนฺติกา ตา คุฬิกา ปริกฺขยํ ปริยาทานํ คจฺเฉยฺยุํ, น ตฺเวว อนมตคฺเค สํสาเร สํสรโต สตฺตสฺส มาตุมาตโรติ. เอวํ ชมฺพุทีปมหึ สํสารสฺส ทีฆภาเวน อุปมาภาเวน อุปนีตํ มนสิ กโรหีติ.

잠부디파의 대지를 비유로 가져왔다. 대추씨 크기의 알갱이들로, 어머니들의 계보가 끝이 없어서 어머니들에게 부족하다는 것은, 잠부디파라 불리는 이 거대한 대지를 대추씨 크기나 가래나무 씨앗 크기의 알갱이들로 만들어 놓고, 그곳에 하나하나씩 '이것은 나의 어머니, 이것은 나의 어머니의 어머니'라고 이와 같이 나누어 갈 때, 그 알갱이들은 어머니들에게 부족하게 된다는 뜻이다. 어머니들이 다하지 않았음에도 그 알갱이들이 먼저 끝이 나고 소멸에 이를 것이나, 시작을 알 수 없는 윤회에서 윤회하는 중생의 어머니의 어머니들은 결코 끝이 나지 않는다. 이와 같이 윤회의 장구함을 잠부디파의 대지를 비유로 삼아 가져온 것을 마음에 새기라는 의미이다.

ติณกฏฺฐสาขาปลาสนฺติ ติณญฺจ กฏฺฐญฺจ สาขาปลาสญฺจ. อุปนีตนฺติ อุปมาภาเวน อุปนีตํ. อนมตคฺคโตติ สํสารสฺส อนมตคฺคภาวโต. จตุรงฺคุลิกา ฆฏิกาติ จตุรงฺคุลปฺปมาณานิ ขณฺฑานิ. ปิตุปิตุสฺเวว นปฺปโหนฺตีติ ปิตุปิตามเหสุ เอว ตา ฆฏิกา นปฺปโหนฺติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อิมสฺมึ โลเก สพฺพํ ติณญฺจ กฏฺฐญฺจ สาขาปลาสญฺจ จตุรงฺคุลิกา กตฺวา ตตฺเถเกกา ‘‘อยํ เม ปิตุ, อยํ เม ปิตามหสฺสา’’ติ วิภาชิยมาเน ตา ฆฏิกาว ปริกฺขยํ ปริยาทานํ คจฺเฉยฺยุํ, น ตฺเวว อนมตคฺเค สํสาเร สํสรโต สตฺตสฺส ปิตุปิตามหาติ. เอวํ ติณญฺจ กฏฺฐญฺจ สาขาปลาสญฺจ สํสารสฺส ทีฆภาเวน อุปนีตํ สราหีติ. อิมสฺมึ ปน ฐาเน –

'풀과 나무와 가지와 잎'이란 풀과 나무와 가지와 잎을 말한다. '가져왔다'는 비유로 가져왔다는 것이다. '시작을 알 수 없음으로부터'란 윤회의 시작을 알 수 없는 성질로부터라는 뜻이다. '네 손가락 마디'란 네 손가락 크기의 조각들을 말한다. '아버지들에게 부족하다'는 것은 아버지와 할아버지들에게 그 조각들이 부족하다는 뜻이다. 이는 다음과 같은 의미이다. 이 세상의 모든 풀과 나무와 가지와 잎을 네 손가락 마디 크기로 잘라 놓고 하나하나씩 '이것은 나의 아버지, 이것은 나의 할아버지'라고 나누어 갈 때, 그 조각들이 먼저 다하고 소멸에 이를 것이나, 시작을 알 수 없는 윤회에서 윤회하는 중생의 아버지와 할아버지들은 결코 끝이 나지 않는다. 이와 같이 풀과 나무와 가지와 잎을 윤회의 장구함을 비유로 가져온 것을 기억하라는 의미이다. 한편 이 대목에서 —

‘‘อนมตคฺโคยํ[Pg.295], ภิกฺขเว, สํสาโร, ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชานีวรณานํ สตฺตานํ ตณฺหาสํโยชนานํ สนฺธาวตํ สํสรตํ. ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, กตมํ นุ โข พหุตรํ, ยํ วา โว อิมินา ทีเฆน อทฺธุนา สนฺธาวตํ สํสรตํ อมนาปสมฺปโยคา มนาปวิปฺปโยคา กนฺทนฺตานํ โรทนฺตานํ อสฺสุปสฺสนฺนํ ปคฺฆริตํ, ยํ วา จตูสุ มหาสมุทฺเทสุ อุทก’’นฺติอาทิกา (สํ. นิ. ๒.๑๒๖) – ‘อนมตคฺคปาฬิ’ อาหริตพฺพา.

“수행자들이여, 이 윤회는 시작을 알 수 없다. 무명에 덮이고 갈애에 묶여서 달려가고 윤회하는 중생들에게 앞선 끝은 나타나지 않는다. 수행자들이여, 이를 어떻게 생각하는가? 그대들이 이 긴 세월 동안 달려가고 윤회하면서 원치 않는 것과 만나고 원하는 것과 헤어짐으로써 울부짖고 울며 흘린 눈물과 사대해의 물 중에서 어느 것이 더 많겠는가?”라는 등의 ‘아나마탁가 경(시작을 알 수 없음의 경)’(S. 2.126)을 인용해야 한다.

สร กาณกจฺฉปนฺติ อุภยกฺขิกาณํ กจฺฉปํ อนุสฺสร. ปุพฺพสมุทฺเท อปรโต จ ยุคฉิทฺทนฺติ ปุรตฺถิมสมุทฺเท อปรโต จ ปจฺฉิมุตฺตรทกฺขิณสมุทฺเท วาตเวเคน ปริพฺภมนฺตสฺส ยุคสฺส เอกจฺฉิทฺทํ. สิรํ ตสฺส จ ปฏิมุกฺกนฺติ กาณกจฺฉปสฺส สีสํ ตสฺส จ วสฺสสตสฺส วสฺสสตสฺส อจฺจเยน คีวํ อุกฺขิปนฺตสฺส สีสสฺส ยุคจฺฉิทฺเท ปเวสนญฺจ สร. มนุสฺสลาภมฺหิ โอปมฺมนฺติ ตยิทํ สพฺพมฺปิ พุทฺธุปฺปาทธมฺมเทสนาสุ วิย มนุสฺสตฺตลาเภ โอปมฺมํ กตฺวา ปญฺญาย สร, ตสฺส อตีว ทุลฺลภสภาวตฺตํ สารชฺชภยสฺสาปิ อติจฺจสภาวตฺตา. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริโส มหาสมุทฺเท เอกจฺฉิคฺคฬฺหํ ยุคํ ปกฺขิเปยฺยา’’ติอาทิ (ม. นิ. ๓.๒๕๒; สํ. นิ. ๕.๑๑๑๗).

'눈먼 거북이를 기억하라'는 것은 양쪽 눈이 먼 거북이를 회상하라는 것이다. '동해와 서해의 멍에 구멍'이란 동해와 서해, 남해와 북해에서 바람의 힘으로 떠돌아다니는 멍에의 한 구멍을 말한다. '그의 머리가 거기에 꿰어짐'이란 눈먼 거북이가 백 년에 한 번씩 목을 들어 올릴 때 그 머리가 멍에 구멍에 들어가는 것을 기억하라는 것이다. '인간의 몸을 얻는 비유'란 부처님의 출현과 법의 설하심에서처럼 인간으로 태어남을 얻는 것에 비유하여 지혜로 기억하라는 것이니, 그것이 지극히 얻기 어려운 성질이며 부끄러움과 두려움을 극복하기 어려운 성질이기 때문이다. 이에 대해 “수행자들이여, 예를 들어 어떤 사람이 대해에 구멍이 하나 뚫린 멍에를 던졌다고 하자”라는 등(M. 3.252; S. 5.1117)의 말씀이 전해진다.

สร รูปํ เผณปิณฺโฑปมสฺสาติ วิมทฺทาสหนโต เผณปิณฺฑสทิสสฺส อเนกานตฺถสนฺนิปาตโต กายสงฺขาตสฺส กลิโน, นิจฺจสาราทิวิรเหน อสารสฺส รูปํ อสุจิทุคฺคนฺธํ เชคุจฺฉปฏิกฺกูลภาวํ สร. ขนฺเธ ปสฺส อนิจฺเจติ ปญฺจปิ อุปาทานกฺขนฺเธ หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺเจ ปสฺส ญาณจกฺขุนา โอโลเกหิ. สราหิ นิรเย พหุวิฆาเตติ อฏฺฐ มหานิรเย โสฬสอุสฺสทนิรเย จ พหุวิฆาเต พหุทุกฺเข มหาทุกฺเข จ อนุสฺสร.

'거품 덩어리 같은 물질(색)을 기억하라'는 것은, 비벼댐을 견디지 못하므로 거품 덩어리와 같고 수많은 재난의 집합이기에 몸이라 불리는 이 재앙이, 영원한 실체 등이 없어 공허하므로 그 물질이 부정하고 악취 나며 혐오스럽고 역겨운 상태임을 기억하라는 것이다. '오온이 무상함을 보라'는 것은 다섯 가지 취착의 대상인 무더기(오취온)가 생겨났다가 사라지는 성질이기에 무상함을 지혜의 눈으로 통찰하라는 뜻이다. '지옥의 많은 고통을 기억하라'는 것은 여덟 군데의 큰 지옥과 열여섯 군데의 소지옥에서 겪는 많은 괴로움과 큰 고통을 회상하라는 것이다.

สร กฏสึ วฑฺเฒนฺเตติ ปุนปฺปุนํ ตาสุ ตาสุ ชาตีสุ อปราปรํ อุปฺปตฺติยา ปุนปฺปุนํ กฏสึ สุสานํ อาฬหนเมว วฑฺเฒนฺเต สตฺเต อนุสฺสร. ‘‘วฑฺฒนฺโต’’ติ วา ปาฬิ, ตฺวํ วฑฺฒนฺโตติ โยชนา. กุมฺภีลภยานีติ อุทรโปสนตฺถํ อกิจฺจการิตาวเสน โอทริกตฺตภยานิ. วุตฺตญฺหิ ‘‘กุมฺภีลภยนฺติ โข, ภิกฺขเว, โอทริกตฺตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (อ. นิ. ๔.๑๒๒). สราหิ จตฺตาริ [Pg.296] สจฺจานีติ ‘‘อิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ…เป… อยํ ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิปทา อริยสจฺจ’’นฺติ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ยาถาวโต อนุสฺสร อุปธาเรหิ.

'묘지를 늘려가는 것을 기억하라'는 것은 여러 생에서 반복하여 다시 태어남으로써 거듭해서 묘지와 화장터를 늘려가는 중생들을 회상하라는 것이다. 또는 '늘려가며(vaḍḍhanto)'라는 구절은 '그대가 늘려가며'라고 연결된다. '악어의 공포'란 배를 채우기 위해 해서는 안 될 일을 함으로써 생기는 먹는 것에 대한 공포를 말한다. “수행자들이여, 악어의 공포란 식탐이 많은 상태를 이르는 말이다”(A. 4.122)라고 말씀하셨기 때문이다. '네 가지 성스러운 진리를 기억하라'는 것은 '이것이 괴로움의 성스러운 진리이다... (중략) ...이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음의 성스러운 진리이다'라는 네 가지 성스러운 진리를 있는 그대로 기억하고 고찰하라는 뜻이다.

เอวํ ราชปุตฺตี อเนกาการโวการํ อนุสฺสรณวเสน กาเมสุ สํสาเร จ อาทีนวํ ปกาเสตฺวา อิทานิ พฺยติเรเกนปิ ตํ ปกาเสตุํ ‘‘อมตมฺหิ วิชฺชมาเน’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อมตมฺหิ วิชฺชมาเนติ สมฺมาสมฺพุทฺเธน มหากรุณาย อุปนีเต สทฺธมฺมามเต อุปลพฺภมาเน. กึ ตว ปญฺจกฏุเกน ปีเตนาติ ปริเยสนา ปริคฺคโห อารกฺขา ปริโภโค วิปาโก จาติ ปญฺจสุปิ ฐาเนสุ ติขิณตรทุกฺขานุพนฺธตาย สวิฆาตตฺตา สอุปายาสตฺตา กึ ตุยฺหํ ปญฺจกฏุเกน ปญฺจกามคุณรเสน ปีเตน? อิทานิ วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กโรนฺตี อาห – ‘‘สพฺพา หิ กามรติโย, กฏุกตรา ปญฺจกฏุเกนา’’ติ, อติวิย กฏุกตราติ อตฺโถ.

이와 같이 왕녀는 여러 가지 측면에서 회상하게 함으로써 감각적 욕망과 윤회에 대한 재난을 밝히고, 이제 반대되는 측면에서도 그것을 밝히기 위해 '불사가 존재함에도'라는 등의 구절을 말씀하셨다. 거기서 '불사가 존재함에도'란 정등각자께서 대비심으로 가져오신 정법의 불사(감로)를 얻을 수 있음에도라는 뜻이다. '그대가 마신 다섯 가지 쓴맛으로 무엇을 하겠는가'란 구함, 소유, 수호, 향유, 과보라는 다섯 가지 지점 모두에서 지극히 날카로운 고통이 뒤따르기에 재난이 있고 고통이 따르므로, 그대가 마신 다섯 가지 감각적 욕망의 즐거움이라는 다섯 가지 쓴맛으로 무엇을 하겠느냐는 뜻이다. 이제 설해진 의미를 더 분명히 하기 위해 '참으로 모든 감각적 욕망의 즐거움은 다섯 가지 쓴맛보다 더 쓰다'라고 말씀하셨으니, 지극히 더 쓰다는 의미이다.

เย ปริฬาหาติ เย กามา สมฺปติ กิเลสปริฬาเหน อายตึ วิปากปริฬาเหน จ สปริฬาหา มหาวิฆาตา. ชลิตา กุถิตา กมฺปิตา สนฺตาปิตาติ เอกาทสหิ อคฺคีหิ ปชฺชลิตา ปกฺกุถิตา จ หุตฺวา ตํสมงฺคีนํ กมฺปนกา สนฺตาปนกา จ.

'번뇌의 열기들(pariḷāhā)'이란 현재에는 번뇌의 열기로, 미래에는 과보의 열기로 열기가 있고 큰 재앙이 되는 감각적 욕망들을 말한다. '불타고 끓어오르고 요동치고 타오르는'이란 열한 가지 불길에 의해 활활 타오르고 부글부글 끓어올라, 그것을 갖춘 자들을 떨게 하고 타오르게 한다는 뜻이다.

อสปตฺตมฺหีติ สปตฺตรหิเต เนกฺขมฺเม. สมาเนติ สนฺเต วิชฺชมาเน. ‘‘พหุสปตฺตา’’ติ วตฺวา เยหิ พหู สปตฺตา, เต ทสฺเสตุํ ‘‘ราชคฺคี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ราชูหิ จ อคฺคินา จ โจเรหิ จ อุทเกน จ ทายาทาทิอปฺปิเยหิ จ ราชคฺคิโจรอุทกปฺปิเยหิ สาธารณโต เตสฺเวโวปมา วุตฺตา.

'적이 없는 것에서'란 적이 없는 출리(nekkhamme)를 말한다. '함께함에'란 그러한 상태가 존재할 때라는 뜻이다. '많은 적들'이라고 말한 뒤 어떤 것들이 많은 적들인지 보여주기 위해 '왕과 불' 등의 구절을 말씀하셨다. 왕, 불, 도둑, 물, 그리고 상속자 등 사랑하지 않는 자들에 의해, 왕·불·도둑·물·미운 자들에게 공통된 것이라는 비유를 그들에 대해 말씀하신 것이다.

เยสุ วธพนฺโธติ เยสุ กาเมสุ กามนิมิตฺตํ มรณโปถนาทิปริกฺกิเลโส อนฺทุพนฺธนาทิพนฺโธ จ โหตีติ อตฺโถ. กาเมสูติอาทิ วุตฺตสฺเสวตฺถสฺส ปากฏกรณํ. ตตฺถ หีติ เหตุอตฺเถ นิปาโต. ยสฺมา กาเมสุ กามเหตุ อิเม สตฺตา วธพนฺธนทุกฺขานิ อนุภวนฺติ ปาปุณนฺติ, ตสฺมา อาห – ‘‘อสกามา’’ติ, กามา นาเมเต อสนฺโต หีนา ลามกาติ อตฺโถ. ‘‘อหกามา’’ติ วา ปาโฐ, โส เอวตฺโถ. อหาติ หิ ลามกปริยาโย ‘‘อหโลกิตฺถิโย นามา’’ติอาทีสุ วิย.

'어떤 것에 죽임과 속박이 있는가(Yesu vadhabandho)'란 어떤 감각적 욕망들에 있어 욕망을 원인으로 죽임과 매질 등의 괴롭힘과 족쇄로 묶이는 등의 속박이 있다는 뜻이다. '감각적 욕망들에서(Kāmesu)' 등은 앞에서 말한 의미를 분명하게 밝히는 것이다. 여기서 '참으로(hī)'는 이유를 나타내는 불변어이다. 감각적 욕망들에서 욕망을 원인으로 이 중생들이 죽임과 속박의 고통을 겪고 당하기 때문에, '비열한 욕망(asakāmā)'이라고 말했으니, 욕망이란 이름의 이것들은 선하지 않고 저열하며 비천하다는 뜻이다. '아하까마(Ahakāmā)'라는 독법도 있는데 그 의미는 같다. '아하(Aha)'는 '비천한 세상의 여인들'이라는 등의 예에서처럼 비천함(lāmaka)의 동의어이기 때문이다.

อาทีปิตาติ [Pg.297] ปชฺชลิตา. ติณุกฺกาติ ติเณหิ กตา อุกฺกา. ทหนฺติ เย เต มุญฺจนฺตีติ เย สตฺตา เต กาเม น มุญฺจนฺติ, อญฺญทตฺถุ คณฺหนฺติ, เต ทหนฺติเยว, สมฺปติ อายติญฺจ ฌาเปนฺติ.

'불타오르는(Ādīpitā)'이란 활활 타오르는 것을 말한다. '풀횃불(Tiṇukkā)'이란 풀로 만든 횃불이다. '버리지 않는 자들을 태운다(Dahanti ye te muñcanti)'는 것은 어떤 중생들이 그 감각적 욕망을 버리지 않고 오히려 거머쥐면, 그들을 태워버려 현재와 미래에 그들을 불태운다는 것이다.

มา อปฺปกสฺส เหตูติ ปุปฺผสฺสาทสทิสสฺส ปริตฺตกสฺส กามสุขสฺส เหตุ วิปุลํ อุฬารํ ปณีตญฺจ โลกุตฺตรํ สุขํ มา ชหิ มา ฉฑฺเฑหิ. มา ปุถุโลโมว พฬิสํ คิลิตฺวาติ อามิสโลเภน พฬิสํ คิลิตฺวา พฺยสนํ ปาปุณนฺโต ‘‘ปุถุโลโม’’ติ ลทฺธนาโม มจฺโฉ วิย กาเม อปริจฺจชิตฺวา มา ปจฺฉา วิหญฺญสิ ปจฺฉา วิฆาฏํ อาปชฺชสิ.

'작은 것 때문에(Mā appakassa hetū)'란 꽃의 맛과 같이 아주 작은 감각적 욕망의 즐거움 때문에 광대하고 고귀하며 수승한 출세간의 행복을 저버리거나 버리지 말라는 뜻이다. '비늘 넓은 물고기가 낚싯바늘을 삼키듯 하지 마라(Mā puthulomova baḷisaṃ gilitvā)'는 것은 먹이에 대한 탐욕으로 낚싯바늘을 삼켜 파멸에 이르는 '푸툴로마(puthuloma, 비늘 넓은)'라 불리는 물고기처럼, 감각적 욕망을 포기하지 못해 나중에 괴로워하거나 나중에 곤경에 처하지 말라는 뜻이다.

สุนโขว สงฺขลาพทฺโธติ ยถา คทฺทุเลน พทฺโธ สุนโข คทฺทุลพนฺเธน ถมฺเภ อุปนิพทฺโธ อญฺญโต คนฺตุํ อสกฺโกนฺโต ตตฺเถว ปริพฺภมติ, เอวํ ตฺวํ กามตณฺหาย พทฺโธ, อิทานิ กามํ ยทิปิ กาเมสุ ตาว ทมสฺสุ อินฺทฺริยานิ ทเมหิ. กาหินฺติ ขุ ตํ กามา, ฉาตา สุนขํว จณฺฑาลาติ ขูติ นิปาตมตฺตํ. เต ปน กามา ตํ ตถา กริสฺสนฺติ, ยถา ฉาตชฺฌตฺตา สปากา สุนขํ ลภิตฺวา อนยพฺยสนํ ปาเปนฺตีติ อตฺโถ.

'사슬에 묶인 개처럼(Sunakhova saṅkhalābaddho)'이란 가죽끈에 묶인 개가 그 끈에 의해 기둥에 매여 다른 곳으로 가지 못하고 그 주위만 맴도는 것처럼, 그대도 감각적 욕망의 갈애에 묶여 있으니, 이제 원컨대 먼저 감각적 욕망들에 대해 감각기관들을 제어하라는 뜻이다. '감각적 욕망들이 그대에게 행하리라, 굶주린 개에게 천민들이 하듯이(Kāhinti khu taṃ kāmā, chātā sunakhaṃva caṇḍālā)'에서 '쿠(khu)'는 단순한 불변어이다. 그 감각적 욕망들은 그대를 그렇게 만들 것이니, 마치 굶주린 개 잡는 천민들이 개를 잡아 불행과 파멸에 이르게 하는 것과 같다는 뜻이다.

อปริมิตญฺจ ทุกฺขนฺติ อปริมาณํ ‘‘เอตฺตก’’นฺติ ปริจฺฉินฺทิตุํ อสกฺกุเณยฺยํ นิรยาทีสุ กายิกํ ทุกฺขํ. พหูนิ จ จิตฺตโทมนสฺสานีติ จิตฺเต ลพฺภมานานิ พหูนิ อเนกานิ โทมนสฺสานิ เจโตทุกฺขานิ. อนุโภหิสีติ อนุภวิสฺสสิ. กามยุตฺโตติ กาเมหิ ยุตฺโต, เต อปฺปฏินิสฺสชฺชนฺโต. ปฏินิสฺสช อทฺธุเว กาเมติ อทฺธุเวหิ อนิจฺเจหิ กาเมหิ วินิสฺสช อเปหีติ อตฺโถ.

'헤아릴 수 없는 고통(Aparimitañca dukkhaṃ)'이란 '이만큼이다'라고 한정할 수 없는 지옥 등에서의 육체적 고통을 말한다. '수많은 마음의 불만족(Bahūni ca cittadomanassāni)'이란 마음에서 일어나는 수많고 다양한 불만족과 마음의 고통을 말한다. '경험하리라(Anubhohisi)'는 겪게 될 것이라는 뜻이다. '욕망에 묶인 자(Kāmayutto)'란 감각적 욕망들에 묶여 그것들을 포기하지 못하는 자를 말한다. '덧없는 욕망들을 포기하라(Paṭinissaja addhuve kāme)'는 것은 덧없고 무상한 감각적 욕망들로부터 벗어나 떠나라는 뜻이다.

ชรามรณพฺยาธิคหิตา, สพฺพา สพฺพตฺถ ชาติโยติ ยสฺมา หีนาทิเภทภินฺนา สพฺพตฺถ ภวาทีสุ ชาติโย ชรามรณพฺยาธินา จ คหิตา, เตหิ อปริมุตฺตา, ตสฺมา อชรมฺหิ นิพฺพาเน วิชฺชมาเน ชราทีหิ อปริมุตฺเตหิ กาเมหิ กึ ตว ปโยชนนฺติ โยชนา.

'늙음과 죽음과 병에 붙잡혀 있네, 모든 곳에서의 모든 태어남은(Jarāmaraṇabyādhigahitā, sabbā sabbattha jātiyo)'이란 저열함 등으로 구분되는 모든 존재에서의 태어남이 늙음과 죽음과 병에 붙잡혀 있고 그것들로부터 벗어나지 못했기 때문에, 늙음이 없는 열반이 존재하는데 늙음 등에서 벗어나지 못한 감각적 욕망들이 그대에게 무슨 소용이 있겠느냐는 연결이다.

เอวํ นิพฺพานคุณทสฺสนมุเขน กาเมสุ ภเวสุ จ อาทีนวํ ปกาเสตฺวา อิทานิ นิพฺพตฺติตํ นิพฺพานคุณเมว ปกาเสนฺตี ‘‘อิทมชร’’นฺติอาทินา ทฺเว คาถา อภาสิ. ตตฺถ อิทมชรนฺติ อิทเมเวกํ อตฺตนิ ชราภาวโต อธิคตสฺส จ ชราภาวเหตุโต อชรํ. อิทมมรนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว [Pg.298] นโย. อิทมชรามรนฺติ ตทุภยเมกชฺฌํ กตฺวา โถมนาวเสน วทติ. ปทนฺติ วฏฺฏทุกฺขโต มุจฺจิตุกาเมหิ ปพฺพชิตพฺพโต ปฏิปชฺชิตพฺพโต ปทํ. โสกเหตูนํ อภาวโต โสกาภาวโต จ อโสกํ. สปตฺตกรธมฺมาภาวโต อสปตฺตํ. กิเลสสมฺพาธาภาวโต อสมฺพาธํ. ขลิตสงฺขาตานํ ทุจฺจริตานํ อภาเวน อขลิตํ. อตฺตานุวาทาทิภยานํ วฏฺฏภยสฺส จ สพฺพโส อภาวา อภยํ. ทุกฺขูปตาปสฺส กิเลสสฺสาปิ อภาเวน นิรุปตาปํ. สพฺพเมตํ อมตมหานิพฺพานเมว สนฺธาย วทติ. ตญฺหิ สา อนุสฺสวาทิสิทฺเธน อากาเรน อตฺตโน อุปฏฺฐหนฺตี เตสํ ปจฺจกฺขโต ทสฺเสนฺตี วิย ‘‘อิท’’นฺติ อโวจ.

이와 같이 열반의 공덕을 보여주는 방식을 통해 감각적 욕망들과 존재(bhava)들에 대한 위험(ādīnava)을 밝히고, 이제 성취된 열반의 공덕만을 밝히며 '이것은 늙지 않으며(idamajaraṃ)' 등으로 시작되는 두 게송을 읊었다. 거기서 '이것은 늙지 않으며(idamajaraṃ)'란 이것만이 유일하게 그 자체로 늙음이 없고, 도달한 자에게도 늙음의 원인이 없기에 늙지 않는다는 것이다. '이것은 죽지 않으며(idamamaraṃ)'에서도 같은 방식이다. '이것은 늙지도 죽지도 않으며(idamajarāmaraṃ)'는 그 두 가지를 한데 묶어 찬탄하며 말하는 것이다. '도(Pada)'란 윤회의 고통에서 벗어나고자 하는 이들이 출가하여 실천해야 할 목표이기에 도(자리)라고 한다. 슬픔의 원인들이 없고 슬픔이 없기에 '슬픔이 없으며(asoka)', 대적하는 법들이 없기에 '적이 없으며(asapatta)', 번뇌의 압박이 없기에 '막힘이 없으며(asambādha)', 비행(duccarita)이라 불리는 실수가 없기에 '실수가 없으며(akhalita)', 자신에 대한 비난 등의 두려움과 윤회의 두려움이 전혀 없기에 '두려움이 없으며(abhaya)', 고통과 열기인 번뇌조차 없기에 '고뇌가 없는(nirupatāpa)' 것이다. 이 모든 것은 불사의 큰 열반만을 가리켜 말하는 것이다. 그녀는 전승 등을 통해 확립된 모습으로 자신에게 나타난 그것을 그들에게 직접 보여주는 것처럼 '이것(idaṃ)'이라고 말하였다.

อวิคตมิทํ พหูหิ อมตนฺติ อิทํ อมตํ นิพฺพานํ พหูหิ อนนฺตอปริมาเณหิ พุทฺธาทีหิ อริเยหิ อธิคตํ ญาตํ อตฺตโน ปจฺจกฺขํ กตํ. น เกวลํ เตหิ อธิคตเมว สนฺธาย วทติ, อถ โข อชฺชาปิ จ ลภนียํ อิทานิปิ อธิคมนียํ อธิคนฺตุํ สกฺกา. เกน ลภนียนฺติ อาห ‘‘โย โยนิโส ปยุญฺชตี’’ติ, โย ปุคฺคโล โยนิโส อุปาเยน สตฺถารา ทินฺนโอวาเท ฐตฺวา ยุญฺชติ สมฺมาปโยคญฺจ กโรติ, เตน ลภนียนฺติ โยชนา. น จ สกฺกา อฆฏมาเนนาติ โย ปน โยนิโส น ปยุญฺชติ, เตน อฆฏมาเนน น จ สกฺกา, กทาจิปิ ลทฺธุํ น สกฺกาเยวาติ อตฺโถ.

'이 불사(不死)는 많은 이들이 도달한 것이다(Avigatamidaṃ bahūhi amataṃ)'란 이 불사의 열반은 수많은 무량한 부처님들과 성자들에 의해 도달되고 알려졌으며 스스로 체득되었다는 것이다. 단지 그들에 의해 도달된 것만을 가리켜 말하는 것이 아니라, 오늘날에도 얻을 수 있고 지금도 도달할 수 있으며 도달하는 것이 가능하다는 뜻이다. 누구에 의해 얻을 수 있는가에 대해 '여리(如理)하게 정진하는 자(yo yoniso payuñjati)'라고 말했으니, 어떤 사람이 방편으로써 스승께서 주신 훈계에 머물며 전념하고 바른 정진을 행한다면, 그에 의해 얻을 수 있다는 연결이다. '노력하지 않는 자는 할 수 없다(Na ca sakkā aghaṭamānena)'는 것은 여리하게 정진하지 않는 자, 즉 노력하지 않는 자는 결코 얻을 수 없다는 뜻이다.

เอวํ ภณติ สุเมธาติ เอวํ วุตฺตปฺปกาเรน สุเมธา ราชกญฺญา สํสาเร อตฺตโน สํเวคทีปนึ กาเมสุ นิพฺเพธภาคินึ ธมฺมกถํ กเถติ. สงฺขารคเต รตึ อลภมานาติ อณุมตฺเตปิ สงฺขารปวตฺเต อภิรตึ อวินฺทนฺตี. อนุเนนฺตี อนิกรตฺตนฺติ อนิกรตฺตํ ราชานํ สญฺญาเปนฺตี. เกเส จ ฉมํ ขิปีติ อตฺตโน ขคฺเคน ฉินฺเน เกเส จ ภูมิยํ ขิปิ ฉฑฺเฑสิ.

'수메다는 이렇게 말한다(Evaṃ bhaṇati sumedhā)'는 것은 앞에서 말한 방식대로 수메다 공주가 윤회에 대한 자신의 소성(saṃvega, 영적 절박함)을 밝히고 감각적 욕망들에 대한 염오(nibbedha)를 담은 법문을 설한다는 것이다. '형성된 것들에서 즐거움을 얻지 못하고(Saṅkhāragate ratiṃ alabhamānā)'란 아주 미세한 형성물의 전개에서도 즐거움을 얻지 못한다는 뜻이다. '아니까랏따 왕을 설득하며(Anunentī anikarattaṃ)'란 아니까랏따 왕을 이해시키며라는 뜻이다. '머리카락을 땅에 던졌다(Kese ca chamaṃ khipī)'란 자신의 칼로 자른 머리카락을 땅에 던져 버렸다는 것이다.

ยาจตสฺสา ปิตรํ โสติ โส อนิกรตฺโต อสฺสา สุเมธาย ปิตรํ โกญฺจราชานํ ยาจติ. กินฺติ ยาจตีติ อาห ‘‘วิสฺสชฺเชถ สุเมธํ, ปพฺพชิตุํ วิโมกฺขสจฺจทสฺสา’’ติ, สุเมธํ ราชปุตฺตึ ปพฺพชิตุํ วิสฺสชฺเชถ, สา จ ปพฺพชิตฺวา วิโมกฺขสจฺจทสฺสา อวิปรีตนิพฺพานทสฺสาวินี โหตูติ อตฺโถ.

'그는 그녀의 아버지를 설득했다(Yācatassā pitaraṃ so)'란 그 아니까랏따 왕이 수메다의 아버지인 꼰짜 왕에게 간청했다는 것이다. 어떻게 간청했는가 하면, '수메다를 보내주시오, 해탈과 진리를 보기 위해 출가하도록(vissajjetha sumedhaṃ, pabbajituṃ vimokkhasaccadassā)'이라 했으니, 수메다 공주가 출가하도록 허락해 주십시오, 그녀가 출가하여 해탈의 진리를 보는 자, 즉 뒤바뀜 없는 열반을 보는 자가 되게 해달라는 뜻이다.

โสกภยภีตาติ [Pg.299] ญาติวิโยคาทิเหตุโต สพฺพสฺมาปิ สํสารภยโต ภีตา ญาณุตฺตรวเสน อุตฺราสิตา. สิกฺขมานายาติ สิกฺขมานาย สมานาย ฉ อภิญฺญา สจฺฉิกตา, ตโต เอว อคฺคผลํ อรหตฺตํ สจฺฉิกตํ.

'슬픔과 두려움에 겁이 난(Sokabhayabhītā)'이란 친지와의 이별 등을 원인으로 한 온갖 윤회의 두려움에 겁이 나고 뛰어난 지혜에 의해 전율했다는 것이다. '수행하며(Sikkhamānāya)'란 식차마나(sikkhamāna)로 있는 동안 여섯 가지 신통(abhiññā)을 체득하였고, 바로 그곳에서 제일의 과보인 아라한과를 체득하였다는 뜻이다.

อจฺฉริยมพฺภุตํ ตํ, นิพฺพานํ อาสิ ราชกญฺญายาติ ราชปุตฺติยา สุเมธาย กิเลเสหิ ปรินิพฺพานํ อจฺฉริยํ อพฺภุตญฺจ อาสิ. ฉฬภิญฺญาว สิทฺธิยา กถนฺติ เจ ปุพฺเพนิวาสจริตํ, ยถา พฺยากริ ปจฺฉิเม กาเลติ, ปจฺฉิเม ขนฺธปรินิพฺพานกาเล อตฺตโน ปุพฺเพนิวาสปริยาปนฺนจริตํ ยถา พฺยากาสิ, ตถา ตํ ชานิตพฺพนฺติ.

'그것은 경이롭고 놀라운 공주의 열반이었네(Acchariyamabbhutaṃ taṃ, nibbānaṃ āsi rājakaññāya)'란 수메다 공주의 번뇌의 소멸(parinibbāna)이 경이롭고 놀라웠다는 것이다. 만일 '여섯 가지 신통의 성취로써 어떻게 (말했는가)'라고 묻는다면, 마지막 때에 과거의 행적을 (말했다는 것인데), 마지막 오온의 완전한 소멸(khandhaparinibbāna)의 때에 자신의 과거생에 속한 행적을 어떻게 설명했는지, 그와 같이 그것을 알아야 한다는 것이다.

ปุพฺเพนิวาสํ ปน ตาย ยถา พฺยากตํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ภควติ โกณาคมเน’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ภควติ โกณาคมเนติ โกณาคมเน สมฺมาสมฺพุทฺเธ โลเก อุปฺปนฺเน. สงฺฆารามมฺหิ นวนิเวสมฺหีติ สงฺฆํ อุทฺทิสฺส อภินวนิเวสิเต อาราเม. สขิโย ติสฺโส ชนิโย, วิหารทานํ อทาสิมฺหาติ ธนญฺชานี เขมา อหญฺจาติ มยํ ติสฺโส สขิโย อารามํ สงฺฆสฺส วิหารทานํ อทมฺห.

먼저 그녀가 자신의 전생을 어떻게 설명했는지 보여주기 위해 ‘코나가마나 부처님 때’ 등으로 설해졌다. 거기서 ‘코나가마나 부처님 때’란 코나가마나 정등각자께서 세상에 출현하셨을 때를 말한다. ‘새로 지은 승가 아라마에서’란 승가를 위하여 새로 지은 아라마에서라는 뜻이다. ‘세 친구 여인들이 위하라 보시를 보시했다’란 다난자니와 케마와 나, 우리 세 친구가 승가에 아라마인 위하라 보시를 했다는 것이다.

ทสกฺขตฺตุํ สตกฺขตฺตุนฺติ ตสฺส วิหารทานสฺส อานุภาเวน ทสวาเร เทเวสุ อุปปชิมฺห, ตโต มนุสฺเสสุ อุปปชฺชิตฺวา ปุน สตกฺขตฺตุํ เทเวสุ อุปปชฺชิมฺห, ตโตปิ มนุสฺเสสุ อุปปชฺชิตฺวา ปุน ทสสตกฺขตฺตุํ สหสฺสวารํ เทเวสุ อุปปชฺชิมฺห, ตโตปิ มนุสฺเสสุ อุปปชฺชิตฺวา ปุน สตานิ สตกฺขตฺตุํ ทสสหสฺสวาเร เทเวสุ อุปปชฺชิมฺห, โก ปน วาโท มนุสฺเสสุ. เอวํ มนุสฺเสสุ อุปฺปนฺนวาเรสุ กถาว นตฺถิ, อเนกสหสฺสวารํ อุปปชฺชิมฺหาติ อตฺโถ.

‘열 번 백 번’이란 그 위하라 보시의 위력으로 천상에 열 번 태어났고, 그 후 인간으로 태어났다가 다시 천상에 백 번 태어났으며, 그 후 인간으로 태어났다가 다시 천 번(열 번의 백 번) 천상에 태어났고, 그 후 인간으로 태어났다가 다시 만 번(백 번의 백 번) 천상에 태어났다는 의미이다. 인간 세상에 대해서는 말해 무엇 하겠는가? 이와 같이 인간으로 태어난 경우에 대해서는 말할 것도 없으며, 수천 번 태어났다는 의미이다.

เทเวสุ มหิทฺธิกา อหุมฺหาติ เทเวสุ อุปปนฺนกาเล ตสฺมึ ตสฺมึ เทวนิกาเย มหิทฺธิกา มหานุภาวา อหุมฺห. มานุสกมฺหิ โก ปน วาโทติ มนุสฺสตฺตลาเภ มหิทฺธิกตาย กถาว นตฺถิ. อิทานิ ตเมว มนุสฺสตฺตภาเว อุกฺกํสตํ มหิทฺธิกตํ ทสฺเสนฺตี ‘‘สตฺตรตนสฺส มเหสี, อิตฺถิรตนํ อหํ อาสิ’’นฺติ อาห. ตตฺถ จกฺกรตนาทีนิ สตฺต รตนานิ เอตสฺส สนฺตีติ สตฺตรตโน, จกฺกวตฺตี, ตสฺส สตฺตรตนสฺส. ฉโทสรหิตา [Pg.300] ปญฺจกลฺยาณา อติกฺกนฺตมนุสฺสวณฺณา อปตฺตทิพฺพวณฺณาติ เอวมาทิคุณสมนฺนาคเมน อิตฺถีสุ รตนภูตา อหํ อโหสึ.

‘천상에서 큰 위력을 가졌다’란 천상에 태어났을 때 그 각각의 천상 무리 중에서 큰 신통력과 큰 위력을 가졌음을 의미한다. ‘인간 세상에서는 말해 무엇 하겠는가’란 인간의 몸을 얻었을 때 큰 위력을 가졌음은 말할 것도 없다는 것이다. 이제 바로 그 인간의 몸을 받았을 때의 탁월한 위력을 보여주기 위해 ‘칠보를 가진 자의 왕비였으며, 나는 여보(女寶)였다’라고 말했다. 여기서 ‘칠보를 가진 자’란 차크라(윤보) 등의 일곱 가지 보배를 가진 자인 전륜성왕을 말하며, ‘그 칠보를 가진 자의 [왕비]’라는 뜻이다. 여섯 가지 허물이 없고 다섯 가지 아름다움(五美)을 갖추었으며, 인간의 용모를 뛰어넘고 천상의 용모에는 미치지 못하는 등의 공덕을 갖춤으로써 여인들 중에서 보배가 된 존재가 나였다는 것이다.

โส เหตูติ ยํ ตํ โกณาคมนสฺส ภควโต กาเล สงฺฆสฺส วิหารทานํ กตํ, โส ยถาวุตฺตาย ทิพฺพสมฺปตฺติยา จ เหตุ. โส ปภโว ตํ มูลนฺติ ตสฺเสว ปริยายวจนํ. สาว สาสเน ขนฺตีติ สา เอว อิธ สตฺถุสาสเน ธมฺเม นิชฺฌานกฺขนฺตี. ตํ ปฐมสโมธานนฺติ ตเทว สตฺถุสาสนธมฺเมน ปฐมํ สโมธานํ ปฐโม สมาคโม, ตเทว สตฺถุสาสนธมฺเม อภิรตาย ปริโยสาเน นิพฺพานนฺติ ผลูปจาเรน การณํ วทติ. อิมา ปน จตสฺโส คาถา เถริยา อปทานสฺส วิภาวนวเสน ปวตฺตตฺตา อปทานปาฬิยมฺปิ สงฺคหํ อาโรปิตา.

‘그것이 원인이다’란 코나가마나 세존 당시에 승가에 행한 위하라 보시가 앞에서 언급한 천상의 복락의 원인이 되었다는 것이다. ‘그것이 발생지이고 그것이 뿌리이다’란 바로 그것의 동의어이다. ‘그것이 바로 가르침에 대한 인내이다’란 바로 그것이 이곳 스승의 가르침인 법에 대해 깊이 사유하여 얻은 인내(확신)이다. ‘그것이 첫 번째 만남이다’란 바로 그것이 스승의 가르침인 법과의 첫 번째 만남이며 첫 번째 접촉이라는 뜻이다. 바로 그것이 스승의 가르침인 법에 즐거워한 끝에 얻은 열반임을 결과에 원인의 이름을 붙이는 은유(phalūpacāra)로써 그 원인을 말하고 있는 것이다. 한편 이 네 게송은 테리(장로니)의 아파다나(전생담)를 명확히 설명하는 것으로 나타나기 때문에 아파다나 빠알리에도 포함되어 전해진다.

โอสานคาถาย เอวํ กโรนฺตีติ ยถา มยา ปุริมตฺตภาเว เอตรหิ จ กตํ ปฏิปนฺนํ, เอวํ อญฺเญปิ กโรนฺติ ปฏิปชฺชนฺติ. เก เอวํ กโรนฺตีติ อาห – ‘‘เย สทฺทหนฺติ วจนํ อโนมปญฺญสฺสา’’ติ, เญยฺยปริยนฺติกญาณตาย ปริปุณฺณปญฺญสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส วจนํ เย ปุคฺคลา สทฺทหนฺติ ‘‘เอวเมต’’นฺติ โอกปฺปนฺติ, เต เอวํ กโรนฺติ ปฏิปชฺชนฺติ. อิทานิ ตาย อุกฺกํสคตาย ปฏิปตฺติยา ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘นิพฺพินฺทนฺติ ภวคเต, นิพฺพินฺทิตฺวา วิรชฺชนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ – เย ภควโต วจนํ ยาถาวโต สทฺทหนฺติ, เต วิสุทฺธิปฏิปทํ ปฏิปชฺชนฺตา สพฺพสฺมึ ภวคเต เตภูมเก สงฺขาเร วิปสฺสนาปญฺญาย นิพฺพินฺทนฺติ, นิพฺพินฺทิตฺวา จ ปน อริยมคฺเคน สพฺพโส วิรชฺชนฺติ, สพฺพสฺมาปิ ภวคตา วิมุจฺจนฺตีติ อตฺโถ. วิราเค อริยมคฺเค อธิคเต วิมุตฺตาเยว โหนฺตีติ.

마지막 게송의 ‘이와 같이 행하리라’는 내가 전생과 현생에 행하고 실천한 것처럼 다른 이들도 그렇게 행하고 실천한다는 것이다. 누가 그렇게 행하는가에 대해 ‘수승한 지혜를 가진 분의 말씀을 믿는 자들’이라고 하였다. 즉, 알아야 할 모든 것의 끝까지 아는 지혜를 갖추었기에 원만한 지혜를 지닌 정등각자의 말씀을 ‘이것은 이러하다’라고 확신하며 믿는 사람들이 이와 같이 행하고 실천한다는 뜻이다. 이제 그녀가 도달한 탁월한 실천을 보여주기 위해 ‘존재하는 것들에 대해 염오하고, 염오하여 탐욕을 빛바래게 한다’라고 설해졌다. 그 뜻은, 세존의 말씀을 사실 그대로 믿는 자들은 청정 도를 닦으면서 존재에 속한 삼계의 모든 형성된 것(행)들에 대해 위빳사나 지혜로써 염오(厭惡)하고, 염오한 뒤에는 성스러운 도(聖道)로써 모든 탐욕을 남김없이 빛바래게 하며(이욕), 모든 존재에 속한 것들로부터 해탈한다는 의미이다. 이욕(탐욕의 빛바램)인 성스러운 도를 체득했을 때 비로소 해탈한 자가 된다는 것이다.

เอวเมตา เถริกาทโย สุเมธาปริโยสานา คาถาสภาเคน อิธ เอกชฺฌํ สงฺคหํ อารูฬฺหา ‘‘ติสตฺตติปริมาณา’’ติ. ภาณวารโต ปน ทฺวาธิกา ฉสตมตฺตา เถริโย คาถา จ. ตา สพฺพาปิ ยถา สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาวิกาภาเวน เอกวิธา, ตถา อเสขภาเวน อุกฺขิตฺตปลิฆตาย สํกิณฺณปริกฺขตาย อพฺพูฬฺเหสิกตาย นิรคฺคลตาย ปนฺนภารตาย วิสญฺญุตฺตตาย ทสสุ อริยวาเสสุ วุฏฺฐวาสตาย จ, ตถา หิ ตา ปญฺจงฺควิปฺปหีนา ฉฬงฺคสมนฺนาคตา เอการกฺขา จตุราปสฺเสนา [Pg.301] ปณุนฺนปจฺเจกสจฺจา สมวยสฏฺเฐสนา อนาวิลสงฺกปฺปา ปสฺสทฺธกายสงฺขารา สุวิมุตฺตจิตฺตา สุวิมุตฺตปญฺญา จาติ เอวมาทินา (ที. นิ. ๓.๓๖๐) นเยน เอกวิธา.

이와 같이 수메다에 이르기까지의 이 장로니들은 게송의 유사함에 따라 이곳에 함께 모아져 ‘73명’으로 분류되었다. 법사(法師)들의 독송 단위인 바나와라(Bhāṇavāra)로 보면 602송의 장로니 게송들이다. 그들 모두는 정등각자의 제자라는 점에서는 한 가지 부류이듯이, 무학(阿羅漢)의 상태로서 빗장을 들어 올린 자, 도랑을 메운 자, 기둥을 뽑아 버린 자, 빗장이 없는 자, 짐을 내려놓은 자, 속박을 벗어난 자, 열 가지 성자의 거처(聖居)에서 머무는 자라는 점에서도 마찬가지이다. 즉 그들은 다섯 가지 요소(五蓋)를 버리고 여섯 가지 요소(六恒住)를 갖추었으며, 한 가지 수호(念)와 네 가지 의지처(四依)를 가졌고, 각자의 개별적 진리(상대적 진리)를 물리쳤으며, 구함(탐착)을 완전히 버렸고, 흐트러짐 없는 사유를 하며, 몸의 형성(들숨과 날숨)이 고요해졌고, 마음이 잘 해탈하고 지혜가 잘 해탈한 자들이라는 등의 방식(Digha Nikaya 3.360)에 따라 한 가지 부류이다.

สมฺมุขาปรมฺมุขาเภทโต ทุวิธา. ยา หิ สตฺถุธรมานกาเล อริยาย ชาติยา ชาตา มหาปชาปติโคตมิอาทโย, ตา สมฺมุขาสาวิกา นาม. ยา ปน ภควโต ขนฺธปรินิพฺพานโต ปจฺฉา อธิคตวิเสสา, ตา สติปิ สตฺถุธมฺมสรีรสฺส ปจฺจกฺขภาเว สตฺถุสรีรสฺส อปจฺจกฺขภาวโต ปรมฺมุขาสาวิกา นาม. ตถา อุภโตภาควิมุตฺติปญฺญาวิมุตฺติตาวเสน. อิธ ปาฬิยาคตา ปน อุภโตภาควิมุตฺตาเยว. ตถา สาปทานนาปทานเภทโต. ยาสญฺหิ ปุริเมสุ สมฺมาสมฺพุทฺเธสุ ปจฺเจกพุทฺเธสุ สาวกพุทฺเธสุ วา ปุญฺญกิริยาวเสน กตาธิการตาสงฺขาตํ อตฺถิ อปทานํ, ตา สาปทานา. ยาสํ ตํ นตฺถิ, ตา นาปทานา. ตถา สตฺถุลทฺธูปสมฺปทา สงฺฆโต ลทฺธูปสมฺปทาติ ทุวิธา. ครุธมฺมปฏิคฺคหณมฺหิ ลทฺธูปสมฺปทา มหาปชาปติโคตมี สตฺถุสนฺติกาว ลทฺธูปสมฺปทตฺตา สตฺถุลทฺธูปสมฺปทา นาม. เสสา สพฺพาปิ สงฺฆโต ลทฺธูปสมฺปทา. ตาปิ เอกโตอุปสมฺปนฺนา อุภโตอุปสมฺปนฺนาติ ทุวิธา. ตตฺถ ยา ตา มหาปชาปติโคตมิยา สทฺธึ นิกฺขนฺตา ปญฺจสตา สากิยานิโย, ตา เอกโตอุปสมฺปนฺนา ภิกฺขุสงฺฆโต เอว ลทฺธูปสมฺปทตฺตา มหาปชาปติโคตมึ ฐเปตฺวา. อิตรา อุภโตอุปสมฺปนฺนา อุภโตสงฺเฆ อุปสมฺปทตฺตา.

직접(면전)과 간접(이면)의 구분에 따라 두 종류가 있다. 스승께서 살아계실 때 성스러운 태어남으로 태어난 마하빠자빠띠 고따미 등은 '직접 제자'라 한다. 세존의 오온이 반열반하신 후에 특별한 성취를 얻은 이들은, 비록 스승의 법신(法身)은 직접 대할 수 있을지라도 스승의 육신은 직접 대할 수 없으므로 '간접 제자'라 한다. 또한 양면해탈과 지혜해탈의 구분에 따라서도 나뉜다. 여기 빠알리에 나온 이들은 양면해탈자들이다. 또한 아파다나(전생담)가 있는 이와 없는 이의 구분에 따라서도 나뉜다. 과거의 정등각자들이나 벽지불들 혹은 제자불들에게 복을 짓는 행위를 통해 쌓은 공덕인 아파다나가 있는 이들은 사파다나(Sāpadāna)라 하고, 그것이 없는 이들은 나파다나(Nāpadāna)라 한다. 또한 스승으로부터 구족계(具足戒)를 받은 이와 승가로부터 구족계를 받은 이의 두 종류가 있다. 팔경법(八敬法)을 받아들임으로써 구족계를 받은 마하빠자빠띠 고따미는 스승의 처소에서 직접 구족계를 받았으므로 '스승으로부터 구족계를 받은 자'라 한다. 나머지는 모두 승가로부터 구족계를 받았다. 그들도 한쪽 승가로부터 구족계를 받은 이와 양쪽 승가로부터 구족계를 받은 이의 두 종류가 있다. 거기서 마하빠자빠띠 고따미와 함께 출가한 500명의 사캬 여인들은 마하빠자빠띠 고따미를 제외하고 비구 승가로부터만 구족계를 받았으므로 '한쪽 승가로부터 구족계를 받은 자'이다. 그 외의 이들은 양쪽 승가에서 구족계를 받았으므로 '양쪽 승가로부터 구족계를 받은 자'이다.

เอหิภิกฺขุทุโก วิย เอหิภิกฺขุนิทุโก อิธ น ลพฺภติ. กสฺมา? ภิกฺขุนีนํ ตถา อุปสมฺปทาย อภาวโต. ยทิ เอวํ ยํ ตํ เถริคาถาย สุภทฺทาย กุณฺฑลเกสาย วุตฺตํ –

‘오라 비구여(ehi bhikkhu)’라는 두 마디의 말로 이루어진 구족계와 같은 ‘오라 비구니여(ehi bhikkhunī)’라는 구족계는 여기(비구니의 경우)에서는 발견되지 않는다. 왜 그러한가? 비구니들에게는 그러한 방식의 구족계가 없기 때문이다. 만약 그렇다면 수밧다나 꾼달라께사 장로니의 게송에서 설해진 것은 무엇인가?

‘‘นิหจฺจ ชาณุํ วนฺทิตฺวา, สมฺมุขา อญฺชลึ อกํ;

เอหิ ภทฺเทติ มํ อวจ, สา เม อาสูปสมฺปทา’’ติ. (เถรีคา. ๑๐๙);

“무릎을 꿇고 절을 한 뒤, 세존 앞에서 합장하였습니다. (세존께서) 나에게 '밧다여, 오라'라고 말씀하셨으니, 그것이 나의 구족계가 되었습니다.” (비구니 게송 109);

ตถา อปทาเนปิ –

아빠다나(비구니 비유경)에서도 그와 같다.

‘‘อายาจิโต ตทา อาห, เอหิ ภทฺเทติ นายโก;

ตทาหํ อุปสมฺปนฺนา, ปริตฺตํ โตยมทฺทส’’นฺติ. (อป. เถรี ๒.๓.๔๔);

“그때 요청을 받으신 인도자(세존)께서 '밧다여, 오라'라고 말씀하셨다. 그때 나는 구족계를 받았으며, (손바닥 위의) 적은 물을 보았다.” (아빠다나 비구니 2.3.44);

ตํ [Pg.302] กถนฺติ? นยิทํ เอหิภิกฺขุนิภาเวน อุปสมฺปทํ สนฺธาย วุตฺตํ. อุปสมฺปทาย ปน เหตุภาวโต ยา สตฺถุ อาณตฺติ, สา เม อาสูปสมฺปทาติ วุตฺตํ.

그것은 어떠한가? 이것은 '오라 비구니여'라는 방식에 의한 구족계를 염두에 두고 설해진 것이 아니다. 그러나 구족계의 원인이 되는 스승의 명령이 있었기에, '그것이 나의 구족계가 되었다'고 설해진 것이다.

ตถา หิ วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘เอหิ, ภทฺเท, ภิกฺขุนุปสฺสยํ คนฺตฺวา ภิกฺขุนีนํ สนฺติเก ปพฺพชฺช อุปสมฺปชฺชสฺสูติ มํ อโวจ อาณาเปสิ. สา สตฺถุ อาณา มยฺหํ อุปสมฺปทาย การณตฺตา อุปสมฺปทา อโหสี’’ติ. เอเตเนว อปทานคาถายปิ อตฺโถ สํวณฺณิโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

주석서에서도 이와 같이 설해졌다. “'밧다여, 오라. 비구니 처소로 가서 비구니들 곁에서 출가하고 구족계를 받으라'고 나에게 말씀하시며 명령하셨다. 그 스승의 명령이 나의 구족계의 원인이 되었기에 구족계가 되었다”라고. 이것으로 아빠다나 게송의 의미도 설명된 것으로 보아야 한다.

เอวมฺปิ ภิกฺขุนิวิภงฺเค เอหิ ภิกฺขุนีติ อิทํ กถนฺติ? เอหิภิกฺขุนิภาเวน ภิกฺขุนีนํ อุปสมฺปทาย อสภาวโชตนวจนํ ตถา อุปสมฺปทาย ภิกฺขุนีนํ อภาวโต. ยทิ เอวํ, กถํ เอหิภิกฺขุนีติ วิภงฺเค นิทฺเทโส กโตติ? เทสนานยโสตปติตภาเวน. อยญฺหิ โสตปติตตา นาม กตฺถจิ ลพฺภมานสฺสาปิ อนาหฏํ โหติ.

그렇다면 비구니 분별(Bhikkhunivibhaṅga)에서 '오라 비구니여'라는 이것은 어떠한가? '오라 비구니여'라는 방식에 의한 비구니들의 구족계는 실제로 존재하지 않음을 나타내는 말이다. 그러한 방식의 구족계는 비구니들에게는 없기 때문이다. 만약 그렇다면 왜 비구니 분별에서 '오라 비구니여'라고 설명이 되었는가? 설법의 체계에 포함되었기 때문이다. 이른바 포함됨(sotapatitatā)이란 어떤 곳에서는 실제로 존재하더라도 (그 맥락에서는) 제시되지 않는 것을 의미한다.

ยถา อภิธมฺเม มโนธาตุนิทฺเทเส (ธ. ส. ๕๖๖-๕๖๗) ลพฺภมานมฺปิ ฌานงฺคํ ปญฺจวิญฺญาณโสตปติตตาย น อุทฺธฏํ กตฺถจิ เทสนาย อสมฺภวโต. ยถา ตตฺเถว วตฺถุนิทฺเทเส หทยวตฺถุ, กตฺถจิ อลพฺภมานสฺสาปิ คหณวเสน. ตถา ฐิตกปฺปินิทฺเทเส. ยถาห –

마치 아비담마의 의계(manodhātu)에 대한 설명에서, 선정의 요소가 실제로 존재함에도 불구하고 오비식의 체계를 따르기 때문에 언급되지 않은 것과 같다. 왜냐하면 어떤 설법에서도 그것(오비식에서의 선정 요소)은 불가능하기 때문이다. 또한 그곳의 토대(vatthu)에 대한 설명에서 심장토대가 어떤 곳에서는 존재하지 않음에도 불구하고 파악을 위해 취해진 것과 같다. 겁에 머무는 자에 대한 설명에서도 마찬가지이다. 다음과 같이 설해진 바와 같다.

‘‘กตโม จ ปุคฺคโล ฐิตกปฺปี? อยญฺจ ปุคฺคโล โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน อสฺส, กปฺปสฺส จ อุฑฺฑยฺหนเวลา อสฺส, เนว ตาว กปฺโป อุฑฺฑยฺเหยฺย, ยาวายํ ปุคฺคโล น โสตาปตฺติผลํ สจฺฉิกโรตี’’ติ (ปุ. ป. ๑๗).

“어떠한 사람이 겁에 머무는 자(ṭhitakappī)인가? 여기 어떤 사람이 예류과를 증득하기 위해 수행하고 있는데, 겁이 불타 없어질 때가 되었다면, 이 사람이 예류과를 증득할 때까지는 그 겁이 불타 없어지지 않을 것이다”라고 하였다. (인시설론 17).

เอวมิธาปิ อลพฺภมานคหณวเสน เวทิตพฺพํ, ปริกปฺปวจนญฺเหตํ สเจ ภควา ภิกฺขุนิภาวโยคฺยํ กญฺจิ มาตุคามํ เอหิ ภิกฺขุนีติ วเทยฺย, เอวมฺปิ ภิกฺขุนิภาโว สิยาติ. กสฺมา ปน ภควา เอวํ น กเถสีติ? ตถา กตาธิการานํ อภาวโต. เย ปน ‘‘อนาสนฺนสนฺนิหิตภาวโต’’ติ การณํ วตฺวา ‘‘ภิกฺขู เอว หิ สตฺถุ อาสนฺนจารี สทา สนฺนิหิตาว, ตสฺมา เต ‘เอหิภิกฺขู’ติ วตฺตพฺพตํ อรหนฺติ, น ภิกฺขุนิโย’’ติ วทนฺติ, ตํ เตสํ มติมตฺตํ. สตฺถุ อาสนฺนทูรภาวสฺส ภพฺพาภพฺพภาวาสิทฺธตฺตา. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

이와 같이 여기서도 실제로 존재하지 않는 것을 파악하는 관점에서 이해해야 한다. 이것은 가설적인 말로서, 만약 세존께서 비구니가 되기에 적합한 어떤 여인에게 '오라 비구니여'라고 말씀하신다면 그렇게 비구니가 될 수도 있다는 의미이다. 그런데 왜 세존께서는 그렇게 말씀하지 않으셨는가? 그와 같이 과거에 지은 공덕이 없기 때문이다. 그러나 어떤 이들이 '가까이 있지 않았기 때문'이라는 이유를 들어, '비구들만이 스승의 곁에서 머물며 항상 가까이 있었기 때문에 그들만이 '오라 비구여'라고 불릴 자격이 있고 비구니들은 그렇지 않다'고 말하는 것은 그들 개인의 견해일 뿐이다. 스승과 가깝고 먼 것이 성취 가능 여부를 결정하지 않기 때문이다. 세존께서는 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘สงฺฆาฏิกณฺเณ [Pg.303] เจปิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ คเหตฺวา ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺโธ อสฺส ปเท ปทํ นิกฺขิปนฺโต, โส จ โหติ อภิชฺฌาลุ กาเมสุ ติพฺพสาราโค พฺยาปนฺนจิตฺโต ปทุฏฺฐมนสงฺกปฺโป มุฏฺฐสฺสติ อสมฺปชาโน อสมาหิโต วิพฺภนฺตจิตฺโต ปากตินฺทฺริโย, อถ โข โส อารกาว มยฺหํ, อหญฺจ ตสฺส. ตํ กิสฺส เหตุ? ธมฺมญฺหิ โส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ น ปสฺสติ, ธมฺมํ อปสฺสนฺโต น มํ ปสฺสติ.

“비구들이여, 설령 어떤 비구가 가사 자락을 잡고 내 뒤를 바짝 따르며 발자국마다 발을 내디딜지라도, 그가 감각적 욕망에 탐착하고 강한 탐욕을 지니며, 악의를 품고 타락한 마음을 가졌으며, 마음 챙김을 잃고 알아차림이 없으며, 집중되지 못하고 마음이 산란하며 감관이 단속되지 않았다면, 그는 나로부터 멀리 있는 것이요 나 또한 그로부터 멀리 있는 것이다. 그것은 무슨 이유인가? 비구들이여, 그 비구는 법(Dhamma)을 보지 못하기 때문이니, 법을 보지 못하면 나를 보지 못하는 것이다.

‘‘โยชนสเต เจปิ โส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วิหเรยฺย. โส จ โหติ อนภิชฺฌาลุ กาเมสุ น ติพฺพสาราโค อพฺยาปนฺนจิตฺโต อปฺปทุฏฺฐมนสงฺกปฺโป อุปฏฺฐิตสฺสติ สมฺปชาโน สมาหิโต เอกคฺคจิตฺโต สํวุตินฺทฺริโย, อถ โข โส สนฺติเกว มยฺหํ, อหญฺจ ตสฺส. ตํ กิสฺส เหตุ? ธมฺมญฺหิ โส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ปสฺสติ, ธมฺมํ ปสฺสนฺโต มํ ปสฺสตี’’ติ (อิติวุ. ๙๒).

“비구들이여, 설령 어떤 비구가 백 요자나 떨어진 곳에 살지라도, 그가 감각적 욕망에 탐착하지 않고 강한 탐욕이 없으며, 악의가 없고 타락하지 않은 마음을 가졌으며, 마음 챙김이 확립되고 알아차림이 있으며, 집중되고 마음이 한 끝에 머물며 감관이 단속되었다면, 그는 진정 내 곁에 있는 것이요 나 또한 그 곁에 있는 것이다. 그것은 무슨 이유인가? 비구들이여, 그 비구는 법을 보기 때문이니, 법을 보면 나를 보는 것이다.” (이띠붓다까 92).

ตสฺมา อการณํ เทสโต สตฺถุ อาสนฺนานาสนฺนตา. อกตาธิการตาย ปน ภิกฺขุนีนํ ตตฺถ อโยคฺยตา. เตน วุตฺตํ – ‘‘เอหิภิกฺขุนิทุโก อิธ น ลพฺภตี’’ติ. เอวํ ทุวิธา.

그러므로 장소에 따라 스승과 가깝고 먼 것은 이유가 되지 않는다. 다만 과거에 지은 공덕이 없기 때문에 비구니들에게는 그것이 적합하지 않은 것이다. 그래서 '여기서 오라 비구니여라는 두 가지 항목은 얻어지지 않는다'고 설해진 것이다. 이와 같이 두 가지이다.

อคฺคสาวิกา, มหาสาวิกา, ปกติสาวิกาติ ติวิธา. ตตฺถ เขมา, อุปฺปลวณฺณาติ อิมา ทฺเว เถริโย อคฺคสาวิกา นาม. กามํ สพฺพาปิ ขีณาสวตฺเถริโย สีลสุทฺธิอาทิเก สมฺปาเทนฺติโย จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ สุปฏฺฐิตจิตฺตา สตฺตโพชฺฌงฺเค ยถาภูตํ ภาเวตฺวา มคฺคปฏิปาฏิยา อนวเสสโต กิเลเส เขเปตฺวา อคฺคผเล ปติฏฺฐหนฺติ. ตถาปิ ยถา สทฺธาวิมุตฺตโต ทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺส ปญฺญาวิมุตฺตโต จ อุภโตภาควิมุตฺตสฺส ปุพฺพภาคภาวนาวิเสสสิทฺโธ อิจฺฉิโต วิเสโส, เอวํ อภินีหารมหนฺตตาปุพฺพโยคมหนฺตตาหิสสนฺตาเน สาติสยคุณวิเสสสฺส นิปฺผาทิตตฺตา สีลาทีหิ คุเณหิ มหนฺตา สาวิกาติ มหาสาวิกา. เตสุเยว ปน โพธิปกฺขิยธมฺเมสุ ปาโมกฺขภาเวน ธุรภูตานํ สมฺมาทิฏฺฐิสมฺมาสมาธีนํ สาติสยกิจฺจานุภาวนิพฺพตฺติยา การณภูตาย ตชฺชาภินีหารตาย สกฺกจฺจํ นิรนฺตรํ จิรกาลสมฺภูตาย สมฺมาปฏิปตฺติยา ยถากฺกมํ ปญฺญาย สมาธิมฺหิ จ อุกฺกํสปารมิปฺปตฺติยา สวิเสสํ [Pg.304] สพฺพคุเณหิ อคฺคภาเว ฐิตตฺตา ตา ทฺเวปิ อคฺคสาวิกา นาม. มหาปชาปติโคตมิอาทโย ปน อภินีหารมหนฺตตาย ปุพฺพโยคมหนฺตตาย จ ปฏิลทฺธคุณวิเสสวเสน มหติโย สาวิกาติ มหาสาวิกา นาม. อิตรา เถริกา ติสฺสา วีรา ธีราติ เอวมาทิกา อภินีหารมหนฺตตาทีนํ อภาเวน ปกติสาวิกา นาม. ตา ปน อคฺคสาวิกา วิย มหาสาวิกา วิย จ น ปริมิตา, อถ โข อเนกสตานิ อเนกสหสฺสานิ เวทิตพฺพานิ. เอวํ อคฺคสาวิกาทิเภทโต ติวิธา. ตถา สุญฺญตวิโมกฺขาทิเภทโต ติวิธา.

제자(sāvikā)에는 상수제자, 대제자, 보통제자의 세 종류가 있다. 그중에서 케마와 웃빨라완나, 이 두 장로니가 상수제자이다. 물론 모든 번뇌를 다한 장로니들도 계의 청정 등을 성취하고, 네 가지 마음 챙김의 확립(사념처)에 마음을 잘 확립하며, 일곱 가지 깨달음의 요소를 있는 그대로 닦아, 도의 단계에 따라 번뇌를 남김없이 소멸하고 최상의 과위에 머문다. 그렇지만 신해탈자보다 견득자가, 혜해탈자보다 양면해탈자가 전단계 수행의 차이에 따라 특별한 차별을 얻는 것처럼, 상수제자와 대제자는 서원의 위대함과 과거 수행의 위대함으로 인해 그 상속에 탁월한 덕성을 완성하였기에 계 등의 덕목에서 위대하다 하여 대제자라고 한다. 그중에서도 보리분법 가운데 으뜸이자 주축이 되는 정견과 정정에 있어서, 탁월한 역할과 위력을 성취하는 원인이 되는 그에 걸맞은 서원을 세우고, 공경하는 마음으로 끊임없이 오랜 세월 동안 쌓아온 바른 실천을 통해, 지혜와 삼매에서 차례대로 정점의 완성(바라밀)에 도달하여 특별히 모든 덕성에서 최상의 위치에 머물기에 그 두 분을 상수제자라고 한다. 마하빠자빠띠 고따미 등은 서원의 위대함과 과거 수행의 위대함을 통해 얻은 특별한 덕성으로 인해 위대한 제자들이라 하여 대제자라 부른다. 그 외에 띳사, 위라, 디라 등의 장로니들은 서원의 위대함 등이 없으므로 보통제자라 한다. 그들은 상수제자나 대제자들처럼 인원수가 한정되지 않았으며, 수백 수천 명에 달하는 것으로 알아야 한다. 이와 같이 상수제자 등의 구분에 따라 세 종류가 있다. 또한 공해탈 등의 구분에 따라서도 세 종류가 있다.

ปฏิปทาทิวิภาเคน จตุพฺพิธา. อินฺทฺริยาธิกวิภาเคน ปญฺจวิธา. ตถา ปฏิปตฺติยาทิวิภาเคน ปญฺจวิธา. อนิมิตฺตวิมุตฺตาทิวเสน ฉพฺพิธา. อธิมุตฺติเภเทน สตฺตวิธา. ธุรปฏิปทาทิวิภาเคน อฏฺฐวิธา. วิมุตฺติวิภาเคน นววิธา ทสวิธา จ. ตา ปเนตา ยถาวุตฺเตน ธุรเภเทน วิภชฺชมานา วีสติ โหนฺติ, ปฏิปทาวิภาเคน วิภชฺชมานา จตฺตาลีส โหนฺติ. ปุน ปฏิปทาเภเทน ธุรเภเทน วิภชฺชมานา อสีติ โหนฺติ. อถ วา สุญฺญตาวิมุตฺตาทิวิภาเคน วิภชฺชมานา จตฺตาลีสาธิกานิ ทฺเวสตานิ โหนฺติ. ปุน อินฺทฺริยาธิกวิภาเคน วิภชฺชมานา ทฺวิสตุตฺตรสหสฺสํ โหนฺตีติ. เอวเมตาสํ เถรีนํ อตฺตโน คุณวเสเนว อเนกเภทภินฺนตา เวทิตพฺพา. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน เหฏฺฐา เถรคาถาสํวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว คเหตพฺโพติ.

실천(도, paṭipadā) 등의 분류에 따라 네 종류가 있다. 기능(indriya)의 수승함에 따른 분류에 따라 다섯 종류가 있다. 또한 수행(paṭipatti) 등의 분류에 따라 다섯 종류가 있다. 표상 없는 해탈(animittavimutta) 등의 영향으로 여섯 종류가 있다. 확신(adhimutti)의 차별에 따라 일곱 종류가 있다. 멍에(dhura)와 실천 등의 분류에 따라 여덟 종류가 있다. 해탈의 분류에 따라 아홉 종류와 열 종류가 있다. 그런데 이것들은 앞에서 말한 멍에의 차별에 따라 나누면 20가지가 되고, 실천의 분류에 따라 나누면 40가지가 된다. 다시 실천의 차별과 멍에의 차별에 따라 나누면 80가지가 된다. 또는 공한 해탈(suññatāvimutta) 등의 분류에 따라 나누면 240가지가 된다. 다시 기능의 수승함에 따른 분류에 따라 나누면 1200가지가 된다. 이와 같이 이 장로니들의 자신의 덕의 힘에 따라 수많은 분류로 나뉘어짐을 알아야 한다. 이것은 여기에서 요약한 것이며, 상세한 설명은 앞의 ‘테라가타 주석(Theragāthā-saṃvaṇṇanā)’에서 말한 방식대로 이해해야 한다.

สุเมธาเถรีคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

수메다 장로니 게송의 주석이 끝났다.

มหานิปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

대품(大品)의 주석이 끝났다.

นิคมนคาถา

결어(結語)의 게송

เอตฺตาวตา [Pg.305] จ –

그리고 이와 같이 —

‘‘เย เต สมฺปนฺนสทฺธมฺมา, ธมฺมราชสฺส สตฺถุโน;

โอรสา มุขชา ปุตฺตา, ทายาทา ธมฺมนิมฺมิตา.

“법의 왕이신 스승의 참된 법을 구족하고, 가슴에서 태어나고 입에서 태어난 아들들이며, 법으로 창조된 상속자들인,”

‘‘สีลาทิคุณสมฺปนฺนา, กตกิจฺจา อนาสวา;

สุภูติอาทโย เถรา, เถริโย เถริกาทโย.

“계행 등의 덕을 구족하고, 할 일을 다 마쳤으며 번뇌가 없는, 수부티 등의 장로들과 테리카 등의 장로니들,”

‘‘เตหิ ยา ภาสิตา คาถา, อญฺญพฺยากรณาทินา;

ตา สพฺพา เอกโต กตฺวา, เถรคาถาติ สงฺคหํ.

“그들에 의해 구경(究竟)의 선언 등으로 설해진 그 모든 게송을 하나로 모아 ‘테라가타(Theragāthā, 장로게송)’라고 결집하였네.”

‘‘อาโรเปสุํ มหาเถรา, เถรีคาถาติ ตาทิโน;

ตาสํ อตฺถํ ปกาเสตุํ, โปราณฏฺฐกถานยํ.

“그러한 [아라한인] 대장로들이 ‘테리가타(Therīgāthā, 장로니게송)’라고 [결집에] 올렸으니, 그 의미를 드러내기 위해 고대 주석서의 방식을,”

‘‘นิสฺสาย ยา สมารทฺธา, อตฺถสํวณฺณนา มยา;

สา ตตฺถ ปรมตฺถานํ, ตตฺถ ตตฺถ ยถารหํ.

“의지하여 내가 시작한 이 주석은, 거기에서 궁극적인 의미들을 곳곳에서 합당하게,”

‘‘ปกาสนา ปรมตฺถทีปนี, นาม นามโต;

สมฺปตฺตา ปรินิฏฺฐานํ, อนากุลวินิจฺฉยา;

ทฺวานวุติปริมาณา, ปาฬิยา ภาณวารโต.

“드러내는 ‘빠라맛다디빠니(Paramatthadīpanī, 승의발현)’라는 이름의 [주석이] 혼란 없는 판정으로 완성에 이르렀으니, 성전의 독송 분량(bhāṇavāra)으로 92개에 달하네.”

‘‘อิติ ตํ สงฺขโรนฺเตน, ยํ ตํ อธิคตํ มยา;

ปุญฺญํ ตสฺสานุภาเวน, โลกนาถสฺส สาสนํ.

“이와 같이 그것을 엮으면서 내가 얻은 공덕, 그 위신력으로 세상의 보호자(부처님)의 가르침이,”

‘‘โอคาเหตฺวา วิสุทฺธาย, สีลาทิปฏิปตฺติยา;

สพฺเพปิ เทหิโน โหนฺตุ, วิมุตฺติรสภาคิโน.

“청정한 계행 등의 수행에 몰입하여, 모든 중생이 해탈의 맛을 나누어 갖기를.”

‘‘จิรํ ติฏฺฐตุ โลกสฺมึ, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสนํ;

ตสฺมึ สคารวา นิจฺจํ, โหนฺตุ สพฺเพปิ ปาณิโน.

“세상에 바른 깨달음을 얻으신 분의 가르침이 오래도록 머물기를, 모든 생명 있는 자들이 항상 그 가르침에 공경심을 갖기를.”

‘‘สมฺมา วสฺสตุ กาเลน, เทโวปิ ชคตีปติ;

สทฺธมฺมนิรโต โลกํ, ธมฺเมเนว ปสาสตู’’ติ.

“하늘도 제때에 바르게 비를 내리고, 대지의 주인(왕)도 참된 법에 전념하여 법으로써 세상을 다스리기를.”

พทรติตฺถวิหารวาสินา อาจริยธมฺมปาลตฺเถเรน

바다라띳다 사원에 거주하시는 아짜리야 담마빨라(Dhammapāla, 호법) 장로에 의해

กตา

작성된

เถรีคาถานํ อตฺถสํวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

‘테리가타(장로니게송)’의 주석이 끝났다.

เถรีคาถา-อฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา.

‘테리가타(장로니게송)’ 주석서가 끝났다.