Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

Con xin đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Chánh Giác.

Khuddakanikāye

Tiểu Bộ Kinh

Therīgāthā-aṭṭhakathā

Chú Giải Trưởng Lão Ni Kệ

1. Ekakanipāto

1. Phẩm Một Kệ

1. Aññatarātherīgāthāvaṇṇanā

1. Chú Giải Kệ của một Vị Trưởng Lão Ni Vô Danh

Idāni [Pg.1] therīgāthānaṃ atthasaṃvaṇṇanāya okāso anuppatto. Tattha yasmā bhikkhunīnaṃ ādito yathā pabbajjā upasampadā ca paṭiladdhā, taṃ pakāsetvā atthasaṃvaṇṇanāya karīyamānāya tattha tattha gāthānaṃ aṭṭhuppattiṃ vibhāvetuṃ sukarā hoti supākaṭā ca, tasmā taṃ pakāsetuṃ ādito paṭṭhāya saṅkhepato ayaṃ anupubbikathā –

Nay đã đến thời điểm thích hợp để chú giải ý nghĩa của Trưởng Lão Ni Kệ. Trong đó, vì rằng sau khi trình bày về việc các vị Tỳ-khưu-ni đã đắc được sự xuất gia và cụ túc giới từ lúc ban đầu như thế nào, thì khi thực hiện việc chú giải ý nghĩa, việc làm sáng tỏ nguồn gốc của các bài kệ ở mỗi nơi sẽ trở nên dễ dàng và rõ ràng hơn. Do đó, để trình bày điều ấy, đây là câu chuyện tuần tự được tóm lược kể từ lúc ban đầu –

Ayañhi lokanātho ‘‘manussattaṃ liṅgasampattī’’tyādinā vuttāni aṭṭhaṅgāni samodhānetvā dīpaṅkarassa bhagavato pādamūle katamahābhinīhāro samatiṃsapāramiyo pūrento catuvīsatiyā buddhānaṃ santike laddhabyākaraṇo anukkamena pāramiyo pūretvā ñātatthacariyāya lokatthacariyāya buddhatthacariyāya ca koṭiṃ patvā tusitabhavane nibbattitvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā dasasahassacakkavāḷadevatāhi buddhabhāvāya –

Vị Hộ Thế này, sau khi hội đủ tám yếu tố được nói đến bắt đầu bằng ‘thân người, giới tính hoàn hảo,’ đã thực hiện đại nguyện dưới chân Đức Thế Tôn Nhiên Đăng, trong khi viên mãn ba mươi pháp ba-la-mật, đã nhận được lời thọ ký từ hai mươi bốn vị Phật, đã tuần tự viên mãn các pháp ba-la-mật, đã đạt đến đỉnh cao của sự thực hành vì lợi ích cho quyến thuộc, vì lợi ích cho thế gian, và vì lợi ích cho Phật quả, đã tái sanh ở cõi trời Đâu-suất, đã lưu trú ở đấy cho đến mãn tuổi thọ, đã được chư thiên ở mười ngàn thế giới thỉnh cầu về Phật vị rằng –

‘‘Kālo kho te mahāvīra, uppajja mātukucchiyaṃ;

Sadevakaṃ tārayanto, bujjhassu amataṃ pada’’nti. (bu. vaṃ. 1.67) –

‘Thưa bậc Đại Hùng, nay đã đến lúc, Ngài hãy sanh vào lòng mẹ; để cứu độ thế giới cùng với chư thiên, xin Ngài hãy chứng ngộ cảnh giới bất tử.’ (Phật Sử, 1.67) –

Āyācitamanussūpapattiko [Pg.2] tāsaṃ devatānaṃ paṭiññaṃ datvā, katapañcamahāvilokano sakyarājakule suddhodanamahārājassa gehe sato sampajāno mātukucchiṃ okkanto dasamāse sato sampajāno tattha ṭhatvā, sato sampajāno tato nikkhanto lumbinīvane laddhābhijātiko vividhā dhātiyo ādiṃ katvā mahatā parihārena sammadeva parihariyamāno anukkamena vuḍḍhippatto tīsu pāsādesu vividhanāṭakajanaparivuto devo viya sampattiṃ anubhavanto jiṇṇabyādhimatadassanena jātasaṃvego ñāṇassa paripākataṃ gatattā, kāmesu ādīnavaṃ nekkhamme ca ānisaṃsaṃ disvā, rāhulakumārassa jātadivase channasahāyo kaṇḍakaṃ assarājaṃ āruyha, devatāhi vivaṭena dvārena aḍḍharattikasamaye mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā, teneva rattāvasesena tīṇi rajjāni atikkamitvā anomānadītīraṃ patvā ghaṭikāramahābrahmunā ānīte arahattaddhaje gahetvā pabbajito, tāvadeva vassasaṭṭhikatthero viya ākappasampanno hutvā, pāsādikena iriyāpathena anukkamena rājagahaṃ patvā, tattha piṇḍāya caritvā paṇḍavapabbatapabbhāre piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā, māgadharājena rajjena nimantiyamāno taṃ paṭikkhipitvā, bhaggavassārāmaṃ gantvā, tassa samayaṃ pariggaṇhitvā tato āḷārudakānaṃ samayaṃ pariggaṇhitvā, taṃ sabbaṃ analaṅkaritvā anukkamena uruvelaṃ gantvā tattha chabbassāni dukkarakārikaṃ katvā, tāya ariyadhammapaṭivedhassābhāvaṃ ñatvā ‘‘nāyaṃ maggo bodhāyā’’ti oḷārikaṃ āhāraṃ āharanto katipāhena balaṃ gāhetvā visākhāpuṇṇamadivase sujātāya dinnaṃ varabhojanaṃ bhuñjitvā, suvaṇṇapātiṃ nadiyā paṭisotaṃ khipitvā, ‘‘ajja buddho bhavissāmī’’ti katasanniṭṭhāno sāyanhasamaye kāḷena nāgarājena abhitthutiguṇo bodhimaṇḍaṃ āruyha acalaṭṭhāne pācīnalokadhātuabhimukho aparājitapallaṅke nisinno caturaṅgasamannāgataṃ vīriyaṃ adhiṭṭhāya, sūriye anatthaṅgateyeva mārabalaṃ vidhamitvā, paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaritvā, majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhetvā, pacchimayāme paṭiccasamuppāde ñāṇaṃ otāretvā, anulomapaṭilomaṃ paccayākāraṃ sammasanto vipassanaṃ vaḍḍhetvā sabbabuddhehi adhigataṃ anaññasādhāraṇaṃ sammāsambodhiṃ adhigantvā, nibbānārammaṇāya phalasamāpattiyā tattheva sattāhaṃ [Pg.3] vītināmetvā, teneva nayena itarasattāhepi bodhimaṇḍeyeva vītināmetvā, rājāyatanamūle madhupiṇḍikabhojanaṃ bhuñjitvā, puna ajapālanigrodhamūle nisinno dhammatāya dhammagambhīrataṃ paccavekkhitvā appossukkatāya citte namante mahābrahmunā āyācito buddhacakkhunā lokaṃ volokento tikkhindriyamudindriyādibhede satte disvā mahābrahmunā dhammadesanāya katapaṭiñño ‘‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’’nti āvajjento āḷārudakānaṃ kālaṅkatabhāvaṃ ñatvā, ‘‘bahupakārā kho me pañcavaggiyā bhikkhū, ye maṃ padhānapahitattaṃ upaṭṭhahiṃsu, yaṃnūnāhaṃ pañcavaggiyānaṃ bhikkhūnaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’’nti (mahāva. 10) cintetvā, āsāḷhipuṇṇamāyaṃ mahābodhito bārāṇasiṃ uddissa aṭṭhārasayojanaṃ maggaṃ paṭipanno antarāmagge upakena ājīvakena saddhiṃ mantetvā, anukkamena isipatanaṃ patvā tattha pañcavaggiye saññāpetvā ‘‘dveme, bhikkhave, antā pabbajitena na sevitabbā’’tiādinā (mahāva. 13; saṃ. ni. 5.1081; paṭi. ma. 2.30) dhammacakkapavattanasuttantadesanāya aññāsikoṇḍaññappamukhā aṭṭhārasabrahmakoṭiyo dhammāmataṃ pāyetvā pāṭipade bhaddiyattheraṃ, pakkhassa dutiyāyaṃ vappattheraṃ, pakkhassa tatiyāyaṃ mahānāmattheraṃ, catutthiyaṃ assajittheraṃ, sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā, pañcamiyaṃ pana pakkhassa anattalakkhaṇasuttantadesanāya (mahāva. 20; saṃ. ni. 3.59) sabbepi arahatte patiṭṭhāpetvā tato paraṃ yasadārakappamukhe pañcapaṇṇāsapurise, kappāsikavanasaṇḍe tiṃsamatte bhaddavaggiye, gayāsīse piṭṭhipāsāṇe sahassamatte purāṇajaṭileti evaṃ mahājanaṃ ariyabhūmiṃ otāretvā bimbisārappamukhāni ekādasanahutāni sotāpattiphale nahutaṃ saraṇattaye patiṭṭhāpetvā veḷuvanaṃ paṭiggahetvā tattha viharanto assajittherassa vāhasā adhigatapaṭhamamagge sañcayaṃ āpucchitvā, saddhiṃ parisāya attano santikaṃ upagate sāriputtamoggallāne aggaphalaṃ sacchikatvā sāvakapāramiyā matthakaṃ patte aggasāvakaṭṭhāne ṭhapetvā kāḷudāyittherassa abhiyācanāya kapilavatthuṃ gantvā, mānatthaddhe ñātake yamakapāṭihāriyena dametvā, pitaraṃ anāgāmiphale, mahāpajāpatiṃ sotāpattiphale paṭiṭṭhāpetvā[Pg.4], nandakumāraṃ rāhulakumārañca pabbājetvā, satthā punadeva rājagahaṃ paccāgacchi.

Sau khi được chư thiên thỉnh cầu sanh làm người, Ngài đã hứa khả với các vị trời ấy, thực hiện năm sự quan sát vĩ đại, rồi chánh niệm tỉnh giác nhập vào thai mẹ trong cung điện của đức vua Tịnh Phạn thuộc dòng dõi hoàng tộc Thích Ca, an trú trong đó mười tháng với chánh niệm tỉnh giác, rồi cũng với chánh niệm tỉnh giác đản sanh từ đó tại vườn Lâm-tỳ-ni, được chăm sóc chu đáo bởi nhiều vú nuôi và những người khác với sự săn sóc tận tình, tuần tự trưởng thành, trong ba cung điện được vây quanh bởi các vũ công và nhạc sĩ, hưởng thụ sự sung túc như một vị trời, do thấy người già, người bệnh, người chết mà sanh tâm chấn động, và do trí tuệ đã chín muồi, thấy được sự nguy hiểm trong các dục lạc và lợi ích của sự xuất ly, vào ngày thái tử La-hầu-la đản sanh, cùng với người hầu Xa-nặc, cưỡi con tuấn mã Kiền-trắc, vào lúc nửa đêm đi ra khỏi thành qua cổng được chư thiên mở, thực hiện cuộc đại xuất gia, trong phần còn lại của đêm đó vượt qua ba vương quốc và đến bờ sông A-nô-ma, xuất gia, nhận lấy y bát, biểu tượng của bậc A-la-hán, do đại Phạm thiên Ghaṭikāra mang đến, ngay lúc ấy trở nên trang nghiêm trong oai nghi, giống như một vị trưởng lão đã có sáu mươi hạ, với oai nghi khả kính tuần tự đến thành Vương Xá, đi khất thực tại đó, rồi thọ thực vật thực trên sườn núi Paṇḍava, từ chối lời mời nhận vương quốc của vua xứ Ma-kiệt-đà, đến tu viện của Bhaggava, thấu triệt giáo lý của vị này, sau đó thấu triệt giáo lý của Āḷāra và Udaka, nhưng không hài lòng với tất cả những điều đó, tuần tự đến Uruvelā, ở đó thực hành khổ hạnh trong sáu năm, nhận ra rằng pháp hành ấy không thể đưa đến sự chứng ngộ Thánh pháp, và biết rằng 'đây không phải là con đường dẫn đến giác ngộ', Ngài bắt đầu thọ dụng vật thực thô, và trong vài ngày đã phục hồi sức lực, vào ngày rằm tháng Vesak, sau khi thọ dụng món cháo sữa hảo hạng do nàng Sujātā dâng cúng, đã thả chiếc bát vàng trôi ngược dòng sông, và quyết tâm rằng: 'Hôm nay ta sẽ thành Phật', vào buổi chiều, được vua rồng Kāḷa tán thán công đức, bước lên Bồ-đề đoàn, tại nơi bất động, ngồi trên pháp tòa bất bại, mặt hướng về phương đông, và phát nguyện tinh tấn với bốn yếu tố, ngay cả trước khi mặt trời lặn đã chiến thắng ma quân, trong canh đầu nhớ lại các tiền kiếp, trong canh giữa thanh tịnh thiên nhãn, trong canh cuối hướng trí tuệ vào lý Duyên khởi, quán chiếu các duyên theo chiều thuận và chiều nghịch, phát triển tuệ quán và chứng đắc Chánh Đẳng Chánh Giác, quả vị mà tất cả chư Phật đều chứng ngộ và không ai khác có thể đạt được, an trú trong bảy ngày tại chính nơi đó trong sự chứng nhập quả vị với Niết-bàn làm đối tượng, và cũng theo cách ấy, trải qua các tuần lễ khác cũng tại Bồ-đề đoàn, sau khi thọ dụng món bánh mật ong dưới cội cây Rājāyatana, lại ngồi dưới cội bàng Ajapāla, quán xét về sự sâu xa của Giáo pháp theo đúng pháp tánh, khi tâm Ngài nghiêng về sự không nỗ lực thuyết pháp, được đại Phạm thiên thỉnh cầu, Ngài dùng Phật nhãn quan sát thế gian, thấy chúng sanh có các căn tánh khác nhau như căn lanh lợi, căn độn, đã hứa với đại Phạm thiên sẽ thuyết pháp, và khi suy xét: 'Ta nên thuyết pháp cho ai đầu tiên?', biết rằng Āḷāra và Udaka đã qua đời, Ngài nghĩ rằng: 'Năm vị tỳ-khưu đã giúp đỡ ta rất nhiều, họ đã hầu hạ ta khi ta đang tinh tấn tu hành. Vậy ta hãy thuyết pháp cho năm vị tỳ-khưu ấy trước tiên', vào ngày rằm tháng Āsāḷha, khởi hành từ cội Bồ-đề đi đến Bārāṇasī, một quãng đường mười tám do-tuần, và trên đường đã nói chuyện với du sĩ lõa thể Upaka, tuần tự đến Isipatana, tại đó đã thuyết phục nhóm năm vị, bằng bài kinh Chuyển Pháp Luân, bắt đầu bằng câu 'Này các tỳ-khưu, có hai cực đoan này mà người xuất gia không nên thực hành', đã cho mười tám triệu vị Phạm thiên, đứng đầu là ngài Aññāsikoṇḍañña, uống vị cam lồ của Giáo pháp, vào ngày mồng một đã giúp trưởng lão Bhaddiya, ngày mồng hai trưởng lão Vappa, ngày mồng ba trưởng lão Mahānāma, và ngày mồng bốn trưởng lão Assaji, an trú vào quả vị Tu-đà-hoàn, rồi vào ngày mồng năm, bằng bài kinh Vô Ngã Tướng, đã giúp tất cả họ an trú vào quả vị A-la-hán, sau đó đã đưa một số đông người đến bậc Thánh, bao gồm năm mươi lăm người do công tử Da-xá dẫn đầu, ba mươi vị vương tử Bhaddavaggiya trong rừng cây bông gòn, và một ngàn vị đạo sĩ bện tóc tại Gayāsīsa, đã giúp mười một na-do-tha người, do vua Bình-sa dẫn đầu, chứng quả Tu-đà-hoàn, và một na-do-tha người an trú trong Tam quy, sau khi nhận khu vườn Trúc Lâm và đang trú tại đó, đã bổ nhiệm vào vị trí Thượng thủ Thinh văn hai vị Sāriputta và Moggallāna, là những người đã đến yết kiến Ngài cùng với đồ chúng của họ sau khi Sāriputta chứng đắc sơ đạo nhờ trưởng lão Assaji và họ đã từ bỏ thầy cũ là Sañjaya, và là những người đã chứng ngộ quả vị tối thượng, đạt đến đỉnh cao ba-la-mật của một vị thinh văn, theo lời thỉnh cầu của trưởng lão Kāḷudāyi, đến thành Ca-tỳ-la-vệ, dùng song thông để nhiếp phục những người bà con kiêu mạn, giúp phụ vương chứng quả A-na-hàm và bà Mahāpajāpatī chứng quả Tu-đà-hoàn, cho hoàng tử Nan-đà và hoàng tử La-hầu-la xuất gia, bậc Đạo sư lại trở về thành Vương Xá.

Athāparena samayena satthari vesāliṃ upanissāya kūṭāgārasālāyaṃ viharante suddhodanamahārājā setacchattassa heṭṭhāva arahattaṃ sacchikatvā parinibbāyi. Atha mahāpajāpatiyā gotamiyā pabbajjāya cittaṃ uppajji, tato rohinīnadītīre kalahavivādasuttantadesanāya (su. ni. 868 ādayo) pariyosāne nikkhamitvā, pabbajitānaṃ pañcannaṃ kumārasatānaṃ pādaparicārikā ekajjhāsayāva hutvā mahāpajāpatiyā santikaṃ gantvā, sabbāva ‘‘satthu santike pabbajissāmā’’ti mahāpajāpatiṃ jeṭṭhikaṃ katvā satthu santikaṃ gantukāmā ahesuṃ. Ayañca mahāpajāpati pubbepi ekavāraṃ satthāraṃ pabbajjaṃ yācitvā nālattha, tasmā kappakaṃ pakkosāpetvā kese chindāpetvā kāsāyāni acchādetvā sabbā tā sākiyāniyo ādāya vesāliṃ gantvā ānandattherena dasabalaṃ yācāpetvā, aṭṭhagarudhammapaṭiggahaṇena pabbajjaṃ upasampadañca alattha. Itarā pana sabbāpi ekato upasampannā ahesuṃ. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato panetaṃ vatthu tattha tattha pāḷiyaṃ (cūḷava. 402) āgatameva.

Về sau, trong khi Đức Đạo Sư đang trú ngụ tại giảng đường Kūṭāgāra, gần Vesāli, Đại vương Suddhodana, ngay dưới lọng trắng, đã chứng đắc A-la-hán và nhập Niết-bàn. Bấy giờ, tâm xuất gia khởi lên nơi bà Mahāpajāpati Gotamī. Sau đó, vào cuối buổi thuyết giảng kinh Kalahavivāda (Kinh Tranh Cãi và Xung Đột) bên bờ sông Rohinī, những người vợ của năm trăm vị vương tử đã xuất gia, cùng chung một ý nguyện, đã đến gặp bà Mahāpajāpati. Tất cả họ đều mong muốn đến gặp Đức Đạo Sư, lấy bà Mahāpajāpati làm người dẫn đầu, với ý định: 'Chúng ta sẽ xuất gia nơi Đức Đạo Sư.' Và bà Mahāpajāpati này trước đây đã một lần xin Đức Đạo Sư cho xuất gia nhưng không được chấp thuận. Vì vậy, bà cho gọi thợ cạo tóc, cạo tóc, đắp y cà-sa, rồi cùng với tất cả các phu nhân dòng Sākya ấy đi đến Vesāli, và đã nhờ Trưởng lão Ānanda thỉnh cầu Đức Thập Lực, đã được xuất gia và thọ cụ túc giới qua việc chấp nhận Tám Pháp Trọng Yếu. Còn lại, tất cả các vị kia cũng cùng nhau thọ cụ túc giới. Đây là phần tóm lược ở đây. Còn câu chuyện này một cách chi tiết đã được trình bày ở nhiều nơi trong kinh điển Pāli (Cūḷavagga, 402).

Evaṃ upasampannā pana mahāpajāpati satthāraṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Athassā satthā dhammaṃ desesi. Sā satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā arahattaṃ pāpuṇi. Sesā ca pañcasatabhikkhuniyo nandakovādapariyosāne (ma. ni. 3.398) arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Evaṃ bhikkhunisaṅghe suppatiṭṭhite puthubhūte tattha tattha gāmanigamajanapadarājadhānīsu kulitthiyo kulasuṇhāyo kulakumārikāyo buddhasubuddhataṃ dhammasudhammataṃ saṅghasuppaṭipattitañca sutvā, sāsane abhippasannā saṃsāre ca jātasaṃvegā attano sāmike mātāpitaro ñātake ca anujānāpetvā, sāsane uraṃ datvā pabbajiṃsu. Pabbajitvā ca sīlācārasampannā satthuno ca tesaṃ therānañca santike ovādaṃ labhitvā ghaṭentiyo vāyamantiyo nacirasseva arahattaṃ sacchākaṃsu. Tāhi udānādivasena tattha tattha bhāsitā [Pg.5] gāthā pacchā saṅgītikārakehi ekajjhaṃ katvā ekakanipātādivasena saṅgītiṃ āropayiṃsu ‘‘imā therīgāthā nāmā’’ti. Tāsaṃ nipātādivibhāgo heṭṭhā vuttoyeva. Tattha nipātesu ekakanipāto ādi. Tatthapi –

Sau khi đã thọ cụ túc giới như vậy, bà Mahāpajāpati đến đảnh lễ Đức Đạo Sư rồi đứng sang một bên. Bấy giờ, Đức Đạo Sư thuyết pháp cho bà. Bà đã thọ nhận đề mục thiền từ Đức Đạo Sư và chứng đắc A-la-hán. Còn năm trăm vị Tỳ-khưu-ni còn lại đã chứng đắc A-la-hán vào cuối bài kinh Nandakovāda. Như vậy, khi Ni đoàn đã được thiết lập vững chắc và phát triển rộng rãi, ở các làng, thị trấn, xứ sở, và kinh thành, các phụ nữ, con dâu, và thiếu nữ trong các gia đình, sau khi nghe về sự giác ngộ viên mãn của Đức Phật, sự khéo thuyết của Chánh pháp, và sự thực hành tốt đẹp của Tăng đoàn, đã có tín tâm trong sạch nơi giáo pháp và sinh lòng nhàm chán đối với vòng luân hồi, đã xin phép chồng, cha mẹ, và quyến thuộc của mình, rồi dấn thân vào giáo pháp và xuất gia. Sau khi xuất gia, các vị này đầy đủ giới hạnh, nhận được lời giáo huấn từ Đức Đạo Sư và các vị Trưởng lão, đã nỗ lực, tinh tấn, và không bao lâu đã chứng đắc A-la-hán. Những bài kệ được các vị ấy nói lên ở nhiều nơi dưới dạng những lời cảm hứng, về sau đã được các vị kết tập kinh điển tập hợp lại và đưa vào cuộc kết tập theo các phẩm như Phẩm Một Kệ, với tên gọi là 'Therīgāthā' (Trưởng Lão Ni Kệ). Sự phân chia thành các phẩm của các bài kệ ấy đã được nói ở dưới. Trong các phẩm ấy, Phẩm Một Kệ là phẩm đầu tiên. Trong phẩm ấy cũng vậy –

1.

1.

‘‘Sukhaṃ supāhi therike, katvā coḷena pārutā;

Upasanto hi te rāgo, sukkhaḍākaṃva kumbhiya’’nti. –

Này Trưởng lão ni, hãy ngủ an lành, đắp y bằng mảnh vải vụn; vì tham ái của ngươi đã được dập tắt, như rau khô trong nồi vậy.

Ayaṃ gāthā ādi. Tassā kā uppatti? Atīte kira aññatarā kuladhītā koṇāgamanassa bhagavato kāle sāsane abhippasannā hutvā satthāraṃ nimantetvā dutiyadivase sākhāmaṇḍapaṃ kāretvā vālikaṃ attharitvā upari vitānaṃ bandhitvā gandhapupphādīhi pūjaṃ katvā satthu kālaṃ ārocāpesi. Satthā tattha gantvā paññatte āsane nisīdi. Sā bhagavantaṃ vanditvā paṇītena khādanīyena bhojanīyena parivisitvā, bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ ticīvarena acchādesi. Tassā bhagavā anumodanaṃ katvā pakkāmi. Sā yāvatāyukaṃ puññāni katvā āyupariyosāne devaloke nibbattitvā ekaṃ buddhantaraṃ sugatīsu eva saṃsarantī kassapassa bhagavato kāle gahapatikule nibbattitvā viññutaṃ patvā, saṃsāre jātasaṃvegā sāsane pabbajitvā upasampajjitvā vīsativassahassāni bhikkhunisīlaṃ pūretvā, puthujjanakālakiriyaṃ katvā, sagge nibbattā ekaṃ buddhantaraṃ saggasampattiṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde vesāliyaṃ khattiyamahāsālakule nibbatti. Taṃ thirasantasarīratāya therikāti vohariṃsu. Sā vayappattā kulappadesādinā samānajātikassa khattiyakumārassa mātāpitūhi dinnā patidevatā hutvā vasantī satthu vesāligamane sāsane paṭiladdhasaddhā upāsikā hutvā, aparabhāge mahāpajāpatigotamītheriyā santike dhammaṃ sutvā pabbajjāya ruciṃ uppādetvā ‘‘ahaṃ pabbajissāmī’’ti sāmikassārocesi. Sāmiko nānujānāti. Sā pana katādhikāratāya yathāsutaṃ dhammaṃ paccavekkhitvā rūpārūpadhamme pariggahetvā vipassanaṃ anuyuttā viharati.

Đây là bài kệ đầu tiên. Nguồn gốc của nó là gì? Tương truyền, trong quá khứ, vào thời Đức Thế Tôn Koṇāgamana, một người thiếu nữ con nhà gia thế, có tín tâm trong sạch nơi giáo pháp, đã thỉnh mời Đức Đạo Sư, và vào ngày hôm sau, đã cho dựng một nhà lều bằng cành cây, rải cát, giăng lọng che bên trên, cúng dường bằng hương hoa, rồi cho báo giờ đến Đức Đạo Sư. Đức Đạo Sư đã đến đó và ngự trên chỗ ngồi đã được soạn sẵn. Nàng đã đảnh lễ Đức Thế Tôn và tự tay dâng cúng các món ăn vật thực thượng vị. Khi Đức Thế Tôn đã dùng xong, tay đã rời khỏi bát, nàng đã cúng dường ba y. Đức Thế Tôn đã thuyết pháp tùy hỷ cho nàng rồi ra đi. Nàng đã làm các công đức cho đến hết tuổi thọ, và sau khi mạng chung, đã tái sanh vào cõi trời. Luân hồi trong các cõi lành suốt một Phật kỳ, vào thời Đức Thế Tôn Kassapa, nàng tái sanh trong một gia đình gia chủ và đã đến tuổi trưởng thành. Sinh lòng nhàm chán đối với vòng luân hồi, nàng đã xuất gia và thọ cụ túc giới trong giáo pháp. Nàng đã giữ trọn giới Tỳ-khưu-ni trong hai mươi ngàn năm, rồi qua đời khi còn là phàm nhân, tái sanh lên cõi trời. Hưởng thụ phúc lạc cõi trời suốt một Phật kỳ, vào thời Đức Phật hiện tại, nàng tái sanh tại Vesāli trong một gia đình Sát-đế-lỵ giàu có. Do có thân thể vững chãi và an tịnh, người ta gọi nàng là Therikā. Khi đến tuổi trưởng thành, nàng được cha mẹ gả cho một vương tử cùng dòng dõi, phù hợp với gia tộc và địa vị. Nàng sống như một người vợ hiền, và khi Đức Đạo Sư đến Vesāli, nàng đã có được đức tin nơi giáo pháp và trở thành một nữ cận sự. Về sau, sau khi nghe pháp từ Trưởng lão ni Mahāpajāpati Gotamī, nàng khởi lên ý muốn xuất gia. Nàng thưa với chồng: 'Thiếp muốn xuất gia.' Người chồng không cho phép. Tuy nhiên, do đã tích lũy căn lành, nàng quán chiếu lại giáo pháp đã được nghe, nắm bắt các pháp sắc và vô sắc, rồi sống chuyên tâm tu tập thiền quán.

Athekadivasaṃ mahānase byañjane paccamāne mahatī aggijālā uṭṭhahi. Sā aggijālā sakalabhājanaṃ taṭataṭāyantaṃ jhāyati. Sā taṃ disvā tadevārammaṇaṃ [Pg.6] katvā suṭṭhutaraṃ aniccataṃ upaṭṭhahantaṃ upadhāretvā tato tattha dukkhāniccānattatañca āropetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā anukkamena ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā anāgāmiphale patiṭṭhahi. Sā tato paṭṭhāya ābharaṇaṃ vā alaṅkāraṃ vā na dhāreti. Sā sāmikena ‘‘kasmā tvaṃ, bhadde, idāni pubbe viya ābharaṇaṃ vā alaṅkāraṃ vā na dhāresī’’ti vuttā attano gihibhāve abhabbabhāvaṃ ārocetvā pabbajjaṃ anujānāpesi. So visākho upāsako viya dhammadinnaṃ mahatā parihārena mahāpajāpatigotamiyā santikaṃ netvā ‘‘imaṃ, ayye, pabbājethā’’ti āha. Atha mahāpajāpatigotamī taṃ pabbājetvā upasampādetvā vihāraṃ netvā satthāraṃ dassesi. Satthāpissā pakatiyā diṭṭhārammaṇameva vibhāvento ‘‘sukhaṃ supāhī’’ti gāthamāha.

Một hôm, trong khi món cà-ri đang được nấu trong nhà bếp, một ngọn lửa lớn bùng lên. Ngọn lửa ấy thiêu đốt toàn bộ cái nồi, làm nó kêu lách tách. Vị ấy thấy cảnh đó, lấy chính nó làm đề mục, nhận thấy sự vô thường hiện khởi một cách rõ rệt, rồi áp đặt các đặc tính khổ, vô thường, và vô ngã lên đó, phát triển tuệ quán, tuần tự làm cho nó khô cạn, và theo tiến trình của đạo, đã an trú vào quả Bất Lai. Kể từ đó, vị ấy không còn đeo đồ trang sức hay vật trang điểm nào. Khi được người chồng hỏi: 'Này hiền thê, tại sao bây giờ nàng không đeo đồ trang sức hay vật trang điểm như trước nữa?', vị ấy đã trình bày về tình trạng không còn thích hợp với đời sống tại gia của mình và xin phép được xuất gia. Người ấy, giống như cư sĩ Visākha, đã đưa Dhammadinnā với sự chăm sóc chu đáo đến chỗ của Mahāpajāpatī Gotamī và nói: 'Thưa Tôn giả, xin hãy cho vị này xuất gia.' Khi ấy, Mahāpajāpatī Gotamī đã cho vị ấy xuất gia, làm lễ cụ túc, đưa đến tu viện và cho yết kiến bậc Đạo Sư. Bậc Đạo Sư, trong khi giải thích chính đề mục mà vị ấy đã thấy một cách tự nhiên, đã nói lên câu kệ: 'Hãy ngủ an lành.'

Tattha sukhanti bhāvanapuṃsakaniddeso. Supāhīti āṇattivacanaṃ. Theriketi āmantanavacanaṃ. Katvā coḷena pārutāti appicchatāya niyojanaṃ. Upasanto hi te rāgoti paṭipattikittanaṃ. Sukkhaḍākaṃvāti upasametabbassa kilesassa asārabhāvanidassanaṃ. Kumbhiyanti tadādhārassa aniccatucchādibhāvanidassanaṃ.

Ở đây, (từ) sukhaṃ là một chỉ định ở trung tính. Supāhi là một mệnh lệnh cách. Therike là một hô cách. (Cụm từ) katvā coḷena pārutā là sự áp dụng của tính thiểu dục. (Cụm từ) upasanto hi te rāgo là sự tán dương về sự thực hành. (Cụm từ) sukkhaḍākaṃva là sự chỉ ra bản chất vô giá trị của phiền não cần được dập tắt. (Từ) kumbhiyaṃ là sự chỉ ra bản chất vô thường, trống rỗng, v.v... của vật chứa đựng nó.

Sukhanti cetaṃ iṭṭhādhivacanaṃ. Sukhena nidukkhā hutvāti attho. Supāhīti nipajjanidassanañcetaṃ catunnaṃ iriyāpathānaṃ, tasmā cattāropi iriyāpathe sukheneva kappehi sukhaṃ viharāti attho. Theriketi idaṃ yadipi tassā nāmakittanaṃ, pacurena anvatthasaññābhāvato pana thire sāsane thirabhāvappatte, thirehi sīlādidhammehi samannāgateti attho. Katvā coḷena pārutāti paṃsukūlacoḷehi cīvaraṃ katvā acchāditasarīrā taṃ nivatthā ceva pārutā ca. Upasanto hi te rāgoti hi-saddo hetvattho. Yasmā tava santāne uppajjanakakāmarāgo upasanto anāgāmimaggañāṇagginā daḍḍho, idāni tadavasesaṃ rāgaṃ aggamaggañāṇagginā dahetvā sukhaṃ supāhīti adhippāyo. Sukkhaḍākaṃva kumbhiyanti yathā taṃ pakke bhājane appakaṃ ḍākabyañjanaṃ mahatiyā aggijālāya paccamānaṃ jhāyitvā sussantaṃ vūpasammati, yathā vā udakamisse ḍākabyañjane uddhanaṃ āropetvā paccamāne udake [Pg.7] vijjamāne taṃ cicciṭāyati ciṭiciṭāyati, udake pana chinne upasantameva hoti, evaṃ tava santāne kāmarāgo upasanto, itarampi vūpasametvā sukhaṃ supāhīti.

Và sukhaṃ này là một từ đồng nghĩa với điều khả ái. Nghĩa là: trở nên không có khổ, một cách an lạc. Supāhi này là sự chỉ ra tư thế nằm trong bốn oai nghi, do đó, nghĩa là: hãy duy trì cả bốn oai nghi một cách an lạc, hãy sống an lạc. Therike này, mặc dù là sự nêu tên của vị ấy, nhưng vì phần lớn nó có ý nghĩa phù hợp với thực chất, nên có nghĩa là: đã đạt đến trạng thái vững chắc trong giáo pháp vững chắc, đã hội đủ các pháp vững chắc như giới, v.v... Katvā coḷena pārutā (nghĩa là) đã làm y từ những mảnh vải phấn tảo, thân được che đậy, đã mặc và đắp y ấy. Upasanto hi te rāgo (nghĩa là) từ hi có nghĩa là nguyên nhân. Bởi vì dục tham có khả năng sanh khởi trong dòng tâm thức của ngươi đã được dập tắt, đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa của trí tuệ Bất Lai đạo, (nên) ý định là: bây giờ, hãy thiêu đốt phần tham ái còn lại bằng ngọn lửa của trí tuệ tối thượng đạo và hãy ngủ an lành. Sukkhaḍākaṃva kumbhiyaṃ (nghĩa là) giống như một ít món cà-ri rau trong một cái nồi đất nung, khi được nấu bởi một ngọn lửa lớn, bị cháy khô và lắng dịu; hoặc giống như món cà-ri rau trộn với nước, khi được đặt lên bếp và nấu, lúc còn nước thì nó kêu xèo xèo, nhưng khi nước đã cạn thì nó trở nên lắng dịu; cũng vậy, dục tham trong dòng tâm thức của ngươi đã được dập tắt, hãy dập tắt cả phần còn lại và ngủ an lành.

Therī indriyānaṃ paripākaṃ gatattā satthu desanāvilāsena ca gāthāpariyosāne saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.1.26-30).

Vị Trưởng Lão Ni, do các căn đã thuần thục và nhờ vào sự khéo léo trong bài thuyết pháp của bậc Đạo Sư, đã chứng đắc A-la-hán quả cùng với các Tuệ Phân Tích vào lúc cuối bài kệ. Do đó, đã được nói trong Thánh Nhân Ký Sự (Ap. therī 2.1.26-30).

‘‘Koṇāgamanabuddhassa, maṇḍapo kārito mayā;

Dhuvaṃ ticīvaraṃdāsiṃ, buddhassa lokabandhuno.

“Con đã cho dựng một ngôi đình cho đức Phật Koṇāgamana; con đã thường xuyên dâng cúng tam y đến đức Phật, bậc Thân Hữu của thế gian.

‘‘Yaṃ yaṃ janapadaṃ yāmi, nigame rājadhāniyo;

Sabbattha pūjito homi, puññakammassidaṃ phalaṃ.

“Bất cứ quốc độ nào con đi đến, dù là thị trấn hay kinh thành; con đều được tôn kính ở khắp mọi nơi, đây là quả của phước nghiệp.

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ, bhavā sabbe samūhatā;

Nāgīva bandhanaṃ chetvā, viharāmi anāsavā.

“Các phiền não của con đã được thiêu đốt, tất cả các cõi hữu đã được nhổ sạch; như con voi cái cắt đứt dây trói, con sống không còn lậu hoặc.

‘‘Svāgataṃ vata me āsi, buddhaseṭṭhassa santike;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.

“Thật là một sự khéo đến của con, khi đến gần bậc Tối Thắng Phật; tam minh đã được chứng đắc, giáo pháp của đức Phật đã được thực hành.

‘‘Paṭisambhidā catasso, vimokkhāpi ca aṭṭhime;

Chaḷabhiññā sacchikatā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

“Bốn Tuệ Phân Tích, và cả tám giải thoát này; lục thông đã được chứng ngộ, giáo pháp của đức Phật đã được thực hành.”

Arahattaṃ pana patvā therī udānentī tameva gāthaṃ abhāsi, tenāyaṃ gāthā tassā theriyā gāthā ahosi. Tattha theriyā vuttagāthāya anavaseso rāgo pariggahito aggamaggena tassa vūpasamassa adhippetattā. Rāgavūpasameneva cettha sabbesampi kilesānaṃ vūpasamo vuttoti daṭṭhabbaṃ tadekaṭṭhatāya sabbesaṃ kilesadhammānaṃ vūpasamasiddhito. Tathā hi vuccati –

Sau khi chứng đắc A-la-hán quả, vị Trưởng Lão Ni, trong khi thốt lên lời cảm hứng, đã nói chính câu kệ ấy, do đó câu kệ này đã trở thành câu kệ của vị Trưởng Lão Ni ấy. Ở đây, trong câu kệ do vị Trưởng Lão Ni nói, phần tham ái không còn dư sót được bao hàm bởi vì sự dập tắt của nó được nhắm đến bởi đạo tối thượng. Cần phải hiểu rằng chính nhờ sự dập tắt tham ái mà sự dập tắt của tất cả các phiền não cũng được nói đến ở đây, bởi vì sự dập tắt của tất cả các pháp phiền não được thành tựu do chúng có cùng một bản chất. Thật vậy, có lời nói rằng –

‘‘Uddhaccavicikicchāhi, yo moho sahajo mato;

Pahānekaṭṭhabhāvena, rāgena saraṇo hi so’’ti.

“Si nào được xem là đồng sanh với trạo cử và hoài nghi; do có cùng bản chất cần được đoạn trừ, nó thực sự có cùng nơi nương tựa với tham ái.”

Yathā cettha sabbesaṃ saṃkilesānaṃ vūpasamo vutto, evaṃ sabbatthāpi tesaṃ vūpasamo vuttoti veditabbaṃ. Pubbabhāge tadaṅgavasena, samathavipassanākkhaṇe vikkhambhanavasena, maggakkhaṇe samucchedavasena, phalakkhaṇe paṭippassaddhivasena vūpasamasiddhito. Tena catubbidhassāpi pahānassa siddhi veditabbā[Pg.8]. Tattha tadaṅgappahānena sīlasampadāsiddhi, vikkhambhanapahānena samādhisampadāsiddhi, itarehi paññāsampadāsiddhi dassitā hoti pahānābhisamayopasijjhanato. Yathā bhāvanābhisamayaṃ sādheti tasmiṃ asati tadabhāvato, tathā sacchikiriyābhisamayaṃ pariññābhisamayañca sādheti evāti. Caturābhisamayasiddhiyā tisso sikkhā, paṭipattiyā tividhakalyāṇatā, sattavisuddhiyo ca paripuṇṇā imāya gāthāya pakāsitā hontīti veditabbaṃ. Aññatarātherī apaññātā nāmagottādivasena apākaṭā, ekā therī lakkhaṇasampannā bhikkhunī imaṃ gāthaṃ abhāsīti adhippāyo.

Cần phải được hiểu rằng: Giống như sự lắng dịu của tất cả các phiền não được nói đến ở đây, cũng vậy, sự lắng dịu của chúng được nói đến ở khắp mọi nơi. Do sự thành tựu của việc lắng dịu trong giai đoạn đầu bằng phương cách thay thế (tadaṅga), trong khoảnh khắc của chỉ và quán bằng phương cách đè nén (vikkhambhana), trong khoảnh khắc của đạo bằng phương cách đoạn trừ (samuccheda), trong khoảnh khắc của quả bằng phương cách an tịnh (paṭippassaddhi). Do đó, cần phải hiểu về sự thành tựu của bốn loại đoạn trừ. Trong ấy, sự thành tựu của giới được chỉ ra bởi sự đoạn trừ bằng cách thay thế; sự thành tựu của định được chỉ ra bởi sự đoạn trừ bằng cách đè nén; sự thành tựu của tuệ được chỉ ra bởi các (cách đoạn trừ) còn lại, do sự thành tựu thông qua đoạn trừ. Giống như (sự đoạn trừ) hoàn thành sự chứng ngộ qua tu tập, vì khi không có nó thì không có sự chứng ngộ ấy, cũng vậy, nó hoàn thành sự chứng ngộ qua sự thực chứng và sự chứng ngộ qua sự liễu tri. Cần phải được hiểu rằng: Nhờ sự thành tựu của bốn sự chứng ngộ, ba học giới, ba thiện hảo của sự thực hành, và bảy thanh tịnh được tuyên thuyết một cách trọn vẹn qua bài kệ này. Một vị trưởng lão ni nào đó, không được biết đến, không rõ ràng về danh tánh, dòng họ, v.v..., một vị trưởng lão ni, một vị tỳ-khưu-ni đầy đủ các tướng tốt, đã nói lên bài kệ này – đó là ý nghĩa.

Aññatarātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải Kệ của một Vị Trưởng Lão Ni Vô Danh đã chấm dứt.

2. Muttātherīgāthāvaṇṇanā

2. Chú Giải Kệ Trưởng Lão Ni Muttā

2.

2.

‘‘Mutte muccassu yogehi, cando rāhuggahā iva;

Vippamuttena cittena, anaṇā bhuñja piṇḍaka’’nti. –

“Này Muttā, hãy giải thoát khỏi các ách phược, như mặt trăng (thoát khỏi) sự kềm giữ của Rāhu. Với tâm đã được giải thoát hoàn toàn, không còn nợ nần, hãy thọ dụng vật thực khất thực.”

Ayaṃ muttāya nāma sikkhamānāya gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patvā ekadivasaṃ satthāraṃ rathiyaṃ gacchantaṃ disvā pasannamānasā pañcapatiṭṭhitena vanditvā pītivegena satthu pādamūle avakujjā nipajji. Sā tena puññakammena devaloke nibbattitvā aparāparaṃ sugatīsuyeva saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ brāhmaṇamahāsālakule nibbatti, muttātissā nāmaṃ ahosi. Sā upanissayasampannatāya vīsativassakāle mahāpajāpatigotamiyā santike pabbajitvā sikkhamānāva hutvā kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā vipassanāya kammaṃ karoti. Sā ekadivasaṃ bhattakiccaṃ katvā piṇḍapātapaṭikkantā therīnaṃ bhikkhunīnaṃ vattaṃ dassetvā divāṭṭhānaṃ gantvā raho nisinnā vipassanāya manasikāraṃ ārabhi. Satthā surabhigandhakuṭiyā nisinnova obhāsaṃ vissajjetvā tassā purato nisinno viya attānaṃ dassetvā ‘‘mutte muccassu yogehī’’ti imaṃ gāthamāha.

Đây là bài kệ của vị học nữ tên là Muttā. Vị này cũng đã tạo các công đức nền tảng dưới thời các vị Phật quá khứ, đã tích lũy các thiện nghiệp là duyên hỗ trợ cho sự thoát ly trong các kiếp sống ở nơi này nơi kia, vào thời của đức Thế Tôn Vipassī, đã sanh ra trong một gia đình danh giá, đã đạt đến tuổi trưởng thành. Một hôm, khi nhìn thấy đức Đạo Sư đang đi trên đường, với tâm ý trong sạch, vị này đã đảnh lễ bằng năm vóc sát đất và do sự thôi thúc của niềm hoan hỷ, đã nằm úp mặt xuống dưới chân của đức Đạo Sư. Do nghiệp phước ấy, vị này đã được tái sanh ở cõi trời, và sau đó tiếp tục luân hồi chỉ trong các cảnh giới an vui. Trong thời kỳ đức Phật này xuất hiện, vị này đã sanh ra trong một gia đình Bà-la-môn đại phú ở Sāvatthī, và có tên là Muttā. Do được hội đủ các duyên lành, vào lúc hai mươi tuổi, vị này đã xuất gia dưới sự tế độ của ngài Mahāpajāpatī Gotamī, và trong khi là một vị học nữ, đã thỉnh cầu đề mục thiền định và thực hành công phu thiền quán. Một hôm, sau khi đã thọ thực xong và đi khất thực trở về, sau khi đã trình bày phận sự của mình với các vị trưởng lão ni, vị này đã đi đến nơi nghỉ ban ngày, ngồi một mình ở nơi thanh vắng, và đã bắt đầu tác ý đến thiền quán. Đức Đạo Sư, trong khi đang ngự tại hương phòng, đã phóng hào quang, đã hiện thân như thể đang ngồi ở trước mặt vị này và đã nói lên bài kệ này: “Này Muttā, hãy giải thoát khỏi các ách phược...”

Tattha [Pg.9] mutteti tassā ālapanaṃ. Muccassu yogehīti maggapaṭipāṭiyā kāmayogādīhi catūhi yogehi mucca, tehi vimuttacittā hohi. Yathā kiṃ? Cando rāhuggahā ivāti rāhusaṅkhāto gahato cando viya upakkilesato muccassu. Vippamuttena cittenāti ariyamaggena samucchedavimuttiyā suṭṭhu vimuttena cittena, itthaṃ bhūtalakkhaṇe cetaṃ karaṇavacanaṃ. Anaṇā bhuñja piṇḍakanti kilesaiṇaṃ pahāya anaṇā hutvā raṭṭhapiṇḍaṃ bhuñjeyyāsi. Yo hi kilese appahāya satthārā anuññātapaccaye paribhuñjati, so sāṇo paribhuñjati nāma. Yathāha āyasmā bākulo – ‘‘sattāhameva kho ahaṃ, āvuso, sāṇo raṭṭhapiṇḍaṃ bhuñji’’nti (ma. ni. 3.211). Tasmā sāsane pabbajitena kāmacchandādiiṇaṃ pahānāya anaṇena hutvā saddhādeyyaṃ paribhuñjitabbaṃ. Piṇḍakanti desanāsīsameva, cattāropi paccayeti attho. Abhiṇhaṃ ovadatīti ariyamaggappattiyā upakkilese visodhento bahuso ovādaṃ deti.

Trong ấy, “Muttā” là tiếng gọi vị ấy. “Hãy giải thoát khỏi các ách phược” có nghĩa là: theo tuần tự của đạo, hãy giải thoát khỏi bốn ách phược bắt đầu bằng dục phược, hãy có tâm được giải thoát khỏi chúng. Giống như cái gì? “Như mặt trăng (thoát khỏi) sự kềm giữ của Rāhu” có nghĩa là: hãy giải thoát khỏi các tùy phiền não giống như mặt trăng thoát khỏi sự kềm giữ của cái được gọi là Rāhu. “Với tâm đã được giải thoát hoàn toàn” có nghĩa là: với tâm được giải thoát tốt đẹp bởi thánh đạo qua sự giải thoát bằng cách đoạn trừ; ở đây, cách dụng cụ này mang ý nghĩa chỉ một trạng thái. “Không còn nợ nần, hãy thọ dụng vật thực khất thực” có nghĩa là: sau khi đã từ bỏ món nợ phiền não và trở nên không còn nợ nần, ngươi nên thọ dụng vật thực của quốc độ. Thật vậy, người nào chưa từ bỏ các phiền não mà thọ dụng các vật dụng được đức Đạo Sư cho phép, người ấy được gọi là thọ dụng trong khi còn mắc nợ. Như Tôn giả Bākula đã nói: “Này chư hiền, chỉ trong bảy ngày, tôi đã ăn vật thực của quốc độ trong khi còn mắc nợ” (M. Ni. 3.211). Do đó, người đã xuất gia trong giáo pháp này nên thọ dụng tín thí sau khi đã trở nên không còn nợ nần bằng cách từ bỏ món nợ dục tham, v.v... “Vật thực khất thực” chỉ là phần chính yếu của lời dạy, ý nghĩa là cả bốn món vật dụng. “Ngài thường xuyên khuyên dạy” có nghĩa là: trong khi thanh lọc các tùy phiền não để đạt đến thánh đạo, ngài ban lời khuyên dạy nhiều lần.

Sā tasmiṃ ovāde ṭhatvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.1.31-36) –

Vị này, sau khi an trú trong lời khuyên dạy ấy, không bao lâu đã chứng đắc A-la-hán quả. Do đó, điều ấy đã được nói đến trong Thánh Nhân Ký Sự (Apadāna, Therī 2.1.31-36):

‘‘Vipassissa bhagavato, lokajeṭṭhassa tādino;

Rathiyaṃ paṭipannassa, tārayantassa pāṇino.

“Đối với đức Thế Tôn Vipassī, bậc Tối Thắng trong đời, bậc Như Nhiên; đang đi vào đường phố, vị cứu độ chúng sanh.”

‘‘Gharato nikkhamitvāna, avakujjā nipajjahaṃ;

Anukampako lokanātho, sirasi akkamī mama.

“Sau khi đi ra khỏi nhà, con đã nằm úp mặt xuống; bậc Hộ Trì Thế Gian đầy lòng bi mẫn, đã bước lên đầu của con.”

‘‘Akkamitvāna sirasi, agamā lokanāyako;

Tena cittappasādena, tusitaṃ agamāsahaṃ.

“Sau khi đã bước lên đầu, bậc Lãnh Đạo Thế Gian đã ra đi; nhờ sự tịnh tín của tâm ấy, con đã đi đến cõi trời Tusita.”

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

“Các phiền não của con đã được thiêu đốt... (vân vân)... lời dạy của đức Phật đã được thực hành.”

Arahattaṃ pana patvā sā tameva gāthaṃ udānesi. Paripuṇṇasikkhā upasampajjitvā aparabhāge parinibbānakālepi tameva gāthaṃ paccabhāsīti.

Và sau khi đã chứng đắc A-la-hán quả, vị này đã thốt lên chính bài kệ ấy. Sau khi đã hoàn tất việc học giới và thọ cụ túc giới, về sau, vào lúc nhập Parinibbāna, vị này cũng đã đọc lại chính bài kệ ấy.

Muttātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải Kệ Trưởng Lão Ni Muttā đã chấm dứt.

3. Puṇṇātherīgāthāvaṇṇanā

3. Chú Giải Kệ Trưởng Lão Ni Puṇṇā

Puṇṇe [Pg.10] pūrassu dhammehīti puṇṇāya nāma sikkhamānāya gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī buddhasuññe loke candabhāgāya nadiyā tīre kinnarayoniyaṃ nibbattā. Ekadivasaṃ tattha aññataraṃ paccekabuddhaṃ disvā pasannamānasā naḷamālāya taṃ pūjetvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Sā tena puññakammena sugatīsuyeva saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ gahapatimahāsālakule nibbatti. Puṇṇātissā nāmaṃ ahosi. Sā upanissayasampannatāya vīsativassāni vasamānā mahāpajāpatigotamiyā santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddhā pabbajitvā sikkhamānā eva hutvā vipassanaṃ ārabhi. Satthā tassā gandhakuṭiyaṃ nisinno eva obhāsaṃ vissajjetvā –

“Puṇṇe pūrassu dhammehīti” là kệ ngôn về vị học nữ tên là Puṇṇā. Vị này cũng đã tạo các phước sự nơi các đức Phật quá khứ, đã tích lũy các thiện pháp làm duyên cận y cho sự giải thoát ở các kiếp sống nơi này nơi kia, trong một thế giới không có đức Phật, đã sanh vào loài khẩn-na-la bên bờ sông Candabhāgā. Một ngày nọ, ở nơi ấy, sau khi nhìn thấy một vị Phật Độc Giác, với tâm ý hoan hỷ, đã cúng dường vị ấy bằng một vòng hoa lau sậy, rồi chắp tay đứng lại. Do nghiệp phước ấy, vị nữ ấy đã luân hồi chỉ trong các cõi lành, trong thời đức Phật này xuất hiện, đã sanh vào gia tộc đại phú gia ở Sāvatthī. Tên của vị ấy là Puṇṇā. Vị nữ ấy, do có đầy đủ duyên lành, trong khi đang sống ở tuổi hai mươi, sau khi nghe pháp nơi đức Mahāpajāpati Gotamī, đã có được đức tin, rồi đã xuất gia, đã trở thành một vị học nữ và đã bắt đầu thực hành minh sát. Bậc Đạo Sư, trong khi đang ngự tại hương thất của ngài, đã phóng hào quang đến vị ấy và –

3.

3.

‘‘Puṇṇe pūrassu dhammehi, cando pannaraseriva;

Paripuṇṇāya paññāya, tamokhandhaṃ padālayā’’ti. – imaṃ gāthamāha;

– đã nói kệ ngôn này: “Này Puṇṇā, hãy làm cho sung mãn các pháp, như mặt trăng vào ngày rằm; với trí tuệ viên mãn, hãy phá tan khối u minh.”

Tattha puṇṇeti tassā ālapanaṃ. Pūrassu dhammehīti sattatiṃsabodhipakkhiyadhammehi paripuṇṇā hohi. Cando pannaraserivāti ra-kāro padasandhikaro. Pannarase puṇṇamāsiyaṃ sabbāhi kalāhi paripuṇṇo cando viya. Paripuṇṇāya paññāyāti soḷasannaṃ kiccānaṃ pāripūriyā paripuṇṇāya arahattamaggapaññāya. Tamokhandhaṃ padālayāti mohakkhandhaṃ anavasesato bhinda samucchinda. Mohakkhandhapadālanena saheva sabbepi kilesā padālitā hontīti.

Ở đây, “Puṇṇe” là lời gọi vị ấy. “Hãy làm cho sung mãn các pháp” có nghĩa là hãy trở nên viên mãn với ba mươi bảy pháp trợ Bồ-đề. Trong câu “Cando pannaraseriva,” chữ “ra” là để nối âm. (Câu này có nghĩa là) giống như mặt trăng viên mãn với tất cả các phần vào ngày rằm, ngày trăng tròn. “Với trí tuệ viên mãn” có nghĩa là với trí tuệ đạo A-la-hán, vốn viên mãn do sự hoàn thành của mười sáu phận sự. “Hãy phá tan khối u minh” có nghĩa là hãy phá vỡ, hãy đoạn trừ không còn dư sót khối si mê. Cùng với việc phá tan khối si mê, tất cả các phiền não cũng đều được phá tan.

Sā taṃ gāthaṃ sutvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.1.37-45) –

Vị nữ ấy, sau khi nghe kệ ngôn ấy, đã phát triển minh sát và đã chứng đắc A-la-hán. Do đó, đã được nói trong Trưởng Lão Ni Kệ Ký Sự:

‘‘Candabhāgānadītīre, ahosiṃ kinnarī tadā;

Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, sayambhuṃ aparājitaṃ.

“Bên bờ sông Candabhāgā, khi ấy con là một khẩn-na-la nữ; con đã thấy đức Phật không còn bụi trần, bậc Tự Giác, bậc Vô Thắng.”

‘‘Pasannacittā sumanā, vedajātā katañjalī;

Naḷamālaṃ gahetvāna, sayambhuṃ abhipūjayiṃ.

“Với tâm hoan hỷ, ý vui mừng, phát sanh niềm hân hoan, con đã chắp tay; cầm lấy vòng hoa lau sậy, con đã cúng dường bậc Tự Giác.”

‘‘Tena [Pg.11] kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca;

Jahitvā kinnarīdehaṃ, agacchiṃ tidasaṃ gatiṃ.

“Do nghiệp thiện đã làm ấy, và do các tác ý và nguyện vọng; từ bỏ thân khẩn-na-la nữ, con đã đi đến cõi trời Ba Mươi Ba.”

‘‘Chattiṃsadevarājūnaṃ, mahesittamakārayiṃ;

Dasannaṃ cakkavattīnaṃ, mahesittamakārayiṃ;

Saṃvejetvāna me cittaṃ, pabbajiṃ anagāriyaṃ.

“Con đã làm chánh hậu cho ba mươi sáu vị vua trời; con đã làm chánh hậu cho mười vị Chuyển Luân Vương; sau khi tâm con được chấn động, con đã xuất gia, sống không gia đình.”

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ, bhavā sabbe samūhatā;

Sabbāsavaparikkhīṇā, natthi dāni punabbhavo.

“Các phiền não của con đã được đốt cháy, tất cả các hữu đã được nhổ sạch; tất cả các lậu hoặc đã được đoạn tận, nay không còn tái sanh nữa.”

‘‘Catunnavutito kappe, yaṃ pupphamabhipūjayiṃ;

Duggatiṃ nābhijānāmi, pupphapūjāyidaṃ phalaṃ.

“Cách đây chín mươi bốn kiếp, con đã cúng dường đóa hoa nào; con không biết đến khổ cảnh, đây là quả của việc cúng dường hoa.”

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

“Các phiền não của con đã được đốt cháy... (vân vân)... giáo pháp của đức Phật đã được thực hành.”

Arahattaṃ pana patvā sā therī tameva gāthaṃ udānesi. Ayameva cassā aññābyākaraṇagāthā ahosīti.

Nhưng sau khi chứng đắc A-la-hán, vị Trưởng Lão Ni ấy đã thốt lên chính kệ ngôn ấy. Đây chính là kệ ngôn tuyên bố sự chứng ngộ của vị ấy.

Puṇṇātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải kệ ngôn của Trưởng Lão Ni Puṇṇā đã chấm dứt.

4. Tissātherīgāthāvaṇṇanā

4. Chú giải kệ ngôn của Trưởng Lão Ni Tissā

Tisse sikkhassu sikkhāyāti tissāya sikkhamānāya gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā sambhatakusalapaccayā imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthusmiṃ sakyarājakule nibbattitvā vayappattā bodhisattassa orodhabhūtā pacchā mahāpajāpatigotamiyā saddhiṃ nikkhamitvā pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karoti. Tassā satthā heṭṭhā vuttanayeneva obhāsaṃ vissajjetvā –

“Tisse sikkhassu sikkhāyāti” là kệ ngôn về vị học nữ Tissā. Vị này cũng đã tạo các phước sự nơi các đức Phật quá khứ, đã tích lũy các thiện pháp làm duyên cận y cho sự giải thoát ở các kiếp sống nơi này nơi kia, do có các duyên thiện đã được tích tập, trong thời đức Phật này xuất hiện, đã sanh vào hoàng tộc Thích-ca ở Kapilavatthu. Khi đến tuổi trưởng thành, đã là một cung phi của vị Bồ-tát, sau đó, đã ra đi cùng với đức Mahāpajāpati Gotamī và đã xuất gia, đang thực hành công phu minh sát. Bậc Đạo Sư, theo cách đã nói ở trước, đã phóng hào quang đến vị ấy và –

4.

4.

‘‘Tisse sikkhassu sikkhāya, mā taṃ yogā upaccaguṃ;

Sabbayogavisaṃyuttā, cara loke anāsavā’’ti. – gāthaṃ abhāsi;

– đã nói kệ ngôn: “Này Tissā, hãy học tập trong sự học tập, chớ để các cơ hội tốt đẹp vượt qua ngươi; sau khi đã giải thoát khỏi tất cả các ách buộc, hãy đi lại trong đời không còn lậu hoặc.”

Tattha tisseti tassā ālapanaṃ. Sikkhassu sikkhāyāti adhisīlasikkhādikāya tividhāya sikkhāya sikkha, maggasampayuttā tisso sikkhāyo [Pg.12] sampādehīti attho. Idāni tāsaṃ sampādane kāraṇamāha ‘‘mā taṃ yogā upaccagu’’nti manussattaṃ, indriyāvekallaṃ, buddhuppādo, saddhāpaṭilābhoti ime yogā samayā dullabhakkhaṇā taṃ mā atikkamuṃ. Kāmayogādayo eva vā cattāro yogā taṃ mā upaccaguṃ mā abhibhaveyyuṃ. Sabbayogavisaṃyuttāti sabbehi kāmayogādīhi yogehi vimuttā tato eva anāsavā hutvā loke cara, diṭṭhasukhavihārena viharāhīti attho.

Ở đây, “Tisse” là lời gọi vị ấy. “Hãy học tập trong sự học tập” có nghĩa là hãy học tập trong ba sự học tập là tăng thượng giới học, v.v..., hãy làm cho thành tựu ba sự học tập tương ứng với đạo. Bây giờ, để nói lên lý do của việc thành tựu các điều ấy, (Bậc Đạo Sư) nói “chớ để các cơ hội tốt đẹp vượt qua ngươi.” Những cơ hội, những thời điểm, những khoảnh khắc khó được này là: được làm người, các căn không khiếm khuyết, đức Phật xuất hiện, có được đức tin, chớ để chúng vượt qua ngươi. Hoặc là, bốn ách buộc là dục ách, v.v... chớ để chúng vượt qua, chớ để chúng áp đảo ngươi. “Sau khi đã giải thoát khỏi tất cả các ách buộc” có nghĩa là sau khi đã giải thoát khỏi tất cả các ách buộc là dục ách, v.v..., do đó trở nên không còn lậu hoặc, hãy đi lại trong đời, hãy trú bằng sự an trú trong hạnh phúc hiện tại.

Sā taṃ gāthaṃ sutvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇīti ādinayo heṭṭhā vuttanayeneva veditabbo.

“Vị nữ ấy, sau khi nghe kệ ngôn ấy, đã phát triển minh sát và đã chứng đắc A-la-hán,” phần đầu này nên được hiểu theo cách đã được nói ở trước.

Tissātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải kệ ngôn của Trưởng Lão Ni Tissā đã chấm dứt.

5-10. Tissāditherīgāthāvaṇṇanā

5-10. Chú giải các kệ ngôn của các Trưởng Lão Ni Tissā, v.v...

Tisse yuñjassu dhammehīti tissāya theriyā gāthā. Tassā vatthu tissāsikkhamānāya vatthusadisaṃ. Ayaṃ pana therī hutvā arahattaṃ pāpuṇi. Yathā ca ayaṃ, evaṃ ito paraṃ dhīrā, vīrā, mittā, bhadrā, upasamāti pañcannaṃ therīnaṃ vatthu ekasadisameva. Sabbāpi imā kapilavatthuvāsiniyo bodhisattassa orodhabhūtā mahāpajāpatigotamiyā saddhiṃ nikkhantā obhāsagāthāya ca arahattaṃ pattā ṭhapetvā sattamiṃ. Sā pana obhāsagāthāya vinā pageva satthu santike laddhaṃ ovādaṃ nissāya vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇitvā udānavasena ‘‘vīrā vīrehī’’ti gāthaṃ abhāsi. Itarāpi arahattaṃ patvā –

“Tisse yuñjassu dhammehīti” là kệ ngôn của Trưởng Lão Ni Tissā. Câu chuyện của vị này tương tự câu chuyện của học nữ Tissā. Tuy nhiên, vị này đã chứng đắc A-la-hán sau khi đã là một Trưởng Lão Ni. Và cũng như vị này, câu chuyện của năm vị Trưởng Lão Ni sau đây là Dhīrā, Vīrā, Mittā, Bhadrā, và Upasamā cũng hoàn toàn tương tự. Tất cả các vị này đều là cư dân ở Kapilavatthu, đã từng là cung phi của vị Bồ-tát, đã ra đi cùng với đức Mahāpajāpati Gotamī, và đã chứng đắc A-la-hán nhờ kệ ngôn hào quang, ngoại trừ vị thứ bảy. Vị ấy, không nhờ kệ ngôn hào quang, mà trước đó đã nỗ lực thực hành minh sát y theo lời giáo huấn nhận được nơi Bậc Đạo Sư, đã chứng đắc A-la-hán, và đã thốt lên kệ ngôn “vīrā vīrehī” như là lời cảm hứng. Các vị khác, sau khi chứng đắc A-la-hán –

5.

5.

‘‘Tisse yuñjassu dhammehi, khaṇo taṃ mā upaccagā;

Khaṇātītā hi socanti, nirayamhi samappitā.

“Này Tissā, hãy nỗ lực trong các pháp, chớ để thời khắc vượt qua ngươi; vì những người để lỡ thời khắc sẽ sầu muộn, khi đã rơi vào địa ngục.”

6.

6.

‘‘Dhīre nirodhaṃ phusehi, saññāvūpasamaṃ sukhaṃ;

Ārādhayāhi nibbānaṃ, yogakkhemamanuttaraṃ.

“Này bậc trí, hãy chứng ngộ sự Diệt, là sự an lạc của việc lắng dịu các tưởng; Hãy thành tựu Nibbāna, sự an ổn vô thượng khỏi các ách縛.”

7.

7.

‘‘Vīrā [Pg.13] vīrehi dhammehi, bhikkhunī bhāvitindriyā;

Dhāreti antimaṃ dehaṃ, jetvā māraṃ savāhanaṃ.

“Vị Tỳ-khưu-ni tinh cần, với các pháp tinh cần, đã tu tập các căn; đã chiến thắng Ma vương cùng với tùy tùng, đang mang giữ thân cuối cùng.”

8.

8.

‘‘Saddhāya pabbajitvāna, mitte mittaratā bhava;

Bhāvehi kusale dhamme, yogakkhemassa pattiyā.

“Này Mittā, đã xuất gia với đức tin, hãy là người ưa thích các bạn lành; Hãy tu tập các thiện pháp, vì sự chứng đắc an ổn khỏi các ách縛.”

9.

9.

‘‘Saddhāya pabbajitvāna, bhadre bhadraratā bhava;

Bhāvehi kusale dhamme, yogakkhemamanuttaraṃ.

“Này Bhadrā, đã xuất gia với đức tin, hãy là người ưa thích các điều tốt lành; Hãy tu tập các thiện pháp, vì sự an ổn vô thượng khỏi các ách縛.”

10.

10.

‘‘Upasame tare oghaṃ, maccudheyyaṃ suduttaraṃ;

Dhārehi antimaṃ dehaṃ, jetvā māraṃ savāhana’’nti. – gāthāyo abhāsiṃsu;

“Này Upasamā, hãy vượt qua bộc lưu, cảnh giới của tử thần, rất khó vượt qua; Hãy mang giữ thân cuối cùng, sau khi đã chiến thắng Ma vương cùng với tùy tùng.” – (Các vị ấy) đã nói lên các câu kệ;

Tattha yuñjassu dhammehīti samathavipassanādhammehi ariyehi bodhipakkhiyadhammehi ca yuñja yogaṃ karohi. Khaṇo taṃ mā upaccagāti yo evaṃ yogabhāvanaṃ na karoti, taṃ puggalaṃ patirūpadese uppattikkhaṇo, channaṃ āyatanānaṃ avekallakkhaṇo, buddhuppādakkhaṇo, saddhāya paṭiladdhakkhaṇo, sabbopi ayaṃ khaṇo atikkamati nāma. So khaṇo taṃ mā atikkami. Khaṇātītāti ye hi khaṇaṃ atītā, ye ca puggale so khaṇo abhīto, te nirayamhi samappitā hutvā socanti, tattha nibbattitvā mahādukkhaṃ paccanubhavantīti attho.

Ở đây, ‘hãy nỗ lực trong các pháp’ có nghĩa là hãy nỗ lực, hãy thực hành với các pháp chỉ và quán, với các pháp bậc Thánh, và với các pháp trợ Bồ-đề. ‘Thời khắc chớ để vuột qua ngươi’ có nghĩa là: người nào không tu tập sự thực hành như vậy, đối với người ấy, thời khắc được sanh vào trú xứ thích hợp, thời khắc có sáu xứ không khiếm khuyết, thời khắc có Đức Phật xuất hiện, thời khắc có được đức tin, tất cả những thời khắc này quả thật sẽ trôi qua. Thời khắc ấy chớ để trôi qua ngươi. ‘Những người đã để lỡ thời khắc’ có nghĩa là: những ai đã để lỡ thời khắc, và những người nào mà thời khắc ấy đã trôi qua, họ, sau khi bị đọa vào địa ngục, sẽ sầu muộn; sau khi sanh về nơi ấy, họ trải nghiệm khổ đau to lớn, đó là ý nghĩa.

Nirodhaṃ phusehīti kilesanirodhaṃ phussa paṭilabha. Saññāvūpasamaṃ sukhaṃ, ārādhayāhi nibbānanti kāmasaññādīnaṃ pāpasaññānaṃ upasamanimittaṃ accantasukhaṃ nibbānaṃ ārādhehi.

‘Hãy chứng ngộ sự Diệt’ có nghĩa là hãy chứng ngộ, hãy thành tựu sự diệt tận của các phiền não. ‘Sự an lạc của việc lắng dịu các tưởng, hãy thành tựu Nibbāna’ có nghĩa là hãy thành tựu Nibbāna, là dấu hiệu của sự lắng dịu các ác tưởng như dục tưởng v.v..., là sự an lạc tuyệt đối.

Vīrā vīrehi dhammehīti vīriyapadhānatāya vīrehi tejussadehi ariyamaggadhammehi bhāvitindriyā vaḍḍhitasaddhādiindriyā vīrā bhikkhunī vatthukāmehi savāhanaṃ kilesamāraṃ jinitvā āyatiṃ punabbhavābhāvato antimaṃ dehaṃ dhāretīti therī aññaṃ viya katvā attānaṃ dasseti.

‘Vị Tỳ-khưu-ni tinh cần, với các pháp tinh cần’ có nghĩa là với các pháp của Thánh đạo, là các pháp tinh cần và mạnh mẽ do sự nỗ lực là chính. ‘Đã tu tập các căn’ có nghĩa là đã phát triển các căn như tín v.v... Vị Tỳ-khưu-ni tinh cần, sau khi đã chiến thắng Ma phiền não cùng với tùy tùng là các dục vọng đối với sự vật, đang mang giữ thân cuối cùng do không còn tái sanh trong tương lai. (Như vậy) vị Trưởng lão ni đã tự trình bày về mình như thể là một người khác.

Mitteti taṃ ālapati. Mittaratāti kalyāṇamittesu abhiratā. Tattha sakkārasammānakaraṇatā hohi. Bhāvehi kusale dhammeti ariyamaggadhamme vaḍḍhehi. Yogakkhemassāti arahattassa nibbānassa ca pattiyā adhigamāya.

‘Này Mittā’ là gọi tên vị ấy. ‘Ưa thích các bạn’ có nghĩa là ưa thích các bạn lành. Ở đó, hãy là người thực hành sự tôn trọng và kính nể. ‘Hãy tu tập các thiện pháp’ có nghĩa là hãy phát triển các pháp của Thánh đạo. ‘Vì sự an ổn khỏi các ách縛’ có nghĩa là vì sự chứng đắc, sự thành tựu quả A-la-hán và Nibbāna.

Bhadreti [Pg.14] taṃ ālapati. Bhadraratāti bhadresu sīlādidhammesu ratā abhiratā hohi. Yogakkhemamanuttaranti catūhi yogehi khemaṃ anupaddavaṃ anuttaraṃ nibbānaṃ, tassa pattiyā kusale bodhipakkhiyadhamme bhāvehīti attho.

‘Này Bhadrā’ là gọi tên vị ấy. ‘Ưa thích các điều tốt lành’ có nghĩa là hãy là người ưa thích, hoan hỷ trong các pháp tốt lành như giới v.v... ‘Sự an ổn vô thượng khỏi các ách縛’ có nghĩa là Nibbāna, là sự an ổn khỏi bốn loại ách縛, không bị phiền não, là vô thượng; vì sự chứng đắc Nibbāna ấy, hãy tu tập các thiện pháp trợ Bồ-đề, đó là ý nghĩa.

Upasameti taṃ ālapati. Tare oghaṃ maccudheyyaṃ suduttaranti maccu ettha dhīyatīti maccudheyyaṃ, anupacitakusalasambhārehi suṭṭhu duttaranti suduttaraṃ, saṃsāramahoghaṃ tare ariyamagganāvāya tareyyāsi. Dhārehi antimaṃ dehanti tassa taraṇeneva antimadehadharā hohīti attho.

‘Này Upasamā’ là gọi tên vị ấy. ‘Hãy vượt qua bộc lưu, cảnh giới của tử thần, rất khó vượt qua’ có nghĩa là: ‘cảnh giới của tử thần’ vì tử thần được đặt ở đây; ‘rất khó vượt qua’ vì rất khó vượt qua đối với những người không tích lũy các tư lương thiện lành; hãy vượt qua, ngươi hãy vượt qua đại dương luân hồi bằng con thuyền của Thánh đạo. ‘Hãy mang giữ thân cuối cùng’ có nghĩa là chính nhờ sự vượt qua ấy, ngươi sẽ là người mang thân cuối cùng, đó là ý nghĩa.

Tissāditherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải về các câu kệ của Trưởng lão ni Tissā và các vị khác đã chấm dứt.

Niṭṭhitā paṭhamavaggavaṇṇanā.

Phần Chú giải về Phẩm Thứ Nhất đã chấm dứt.

11. Muttātherīgāthāvaṇṇanā

11. Chú giải kệ Trưởng lão ni Muttā

Sumuttā sādhumuttāmhītiādikā muttātheriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave kusalaṃ upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde kosalajanapade oghātakassa nāma daliddabrāhmaṇassa dhītā hutvā nibbatti, taṃ vayappattakāle mātāpitaro ekassa khujjabrāhmaṇassa adaṃsu. Sā tena gharāvāsaṃ arocantī taṃ anujānāpetvā pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karoti. Tassā bahiddhārammaṇesu cittaṃ vidhāvati, sā taṃ niggaṇhantī ‘‘sumuttā sādhumuttāmhī’’ti gāthaṃ vadantīyeva vipassanaṃ ussukkāpetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne –

Câu kệ của Trưởng lão ni Muttā bắt đầu bằng ‘Sumuttā sādhumuttāmhi’ (Ta được giải thoát tốt đẹp, được giải thoát một cách khéo léo). Vị này cũng đã tạo các căn lành dưới thời các Đức Phật quá khứ, đã tích lũy các điều thiện ở các kiếp sống nơi này nơi kia, trong thời Đức Phật hiện tại này đã sanh làm con gái của một người Bà-la-môn nghèo tên là Oghātaka ở xứ Kosala. Khi vị ấy đến tuổi trưởng thành, cha mẹ đã gả cho một người Bà-la-môn bị gù lưng. Vị ấy không ưa thích đời sống gia đình với người kia, sau khi được người ấy cho phép, đã xuất gia và thực hành pháp quán. Tâm của vị ấy chạy theo các đối tượng bên ngoài, vị ấy trong khi đang chế ngự tâm ấy, vừa đọc câu kệ ‘sumuttā sādhumuttāmhi,’ vừa nỗ lực tu tập thiền quán và đã chứng đắc quả A-la-hán cùng với các Tuệ Phân Tích. Do đó, đã được nói đến trong Thánh Nhân Ký Sự rằng –

‘‘Padumuttaro nāma jino, sabbadhammesu cakkhumā;

Pāṇine anugaṇhanto, piṇḍāya pāvisī puraṃ.

“Đấng Chiến Thắng tên Padumuttara, bậc có mắt trong tất cả các pháp; vì lòng thương tưởng chúng sanh, đã đi vào thành để khất thực.”

‘‘Tassa āgacchato satthu, sabbe nagaravāsino;

Haṭṭhatuṭṭhā samāgantvā, vālikā ākiriṃsu te.

“Khi vị Đạo Sư ấy đang đến, tất cả dân chúng trong thành; với lòng hoan hỷ vui mừng, đã cùng nhau đến và rải cát.”

‘‘Vīthisammajjanaṃ katvā, kadalipuṇṇakaddhaje;

Dhūmaṃ cuṇṇañca māsañca, sakkāraṃ kacca satthuno.

“Sau khi đã quét dọn đường phố, (dựng) các cây chuối, các bình nước đầy, và các lá phướn; (dâng) hương, bột thơm, và các vòng hoa, họ đã cúng dường đến vị Đạo Sư.”

‘‘Maṇḍapaṃ [Pg.15] paṭiyādetvā, nimantetvā vināyakaṃ;

Mahādānaṃ daditvāna, sambodhiṃ abhipatthayi.

“Sau khi đã chuẩn bị một gian đình, và đã thỉnh mời bậc Lãnh Đạo; sau khi đã thực hiện cuộc đại bố thí, họ đã phát nguyện cầu quả Chánh Giác.”

‘‘Padumuttaro mahāvīro, hārako sabbapāṇinaṃ;

Anumodaniyaṃ katvā, byākāsi aggapuggalo.

“Đấng Padumuttara, bậc Đại Hùng, người dẫn dắt tất cả chúng sanh; sau khi đã thuyết pháp tùy hỷ, bậc Tối Thượng Nhân đã thọ ký.”

‘‘Satasahasse atikkante, kappo hessati bhaddako;

Bhavābhave sukhaṃ laddhā, pāpuṇissasi bodhiyaṃ.

“Sau một trăm ngàn kiếp, sẽ có một kiếp hiền thiện; sau khi đã hưởng hạnh phúc trong các kiếp sống, ngươi sẽ chứng đắc được sự Giác Ngộ.”

‘‘Hatthakammañca ye keci, katāvī naranāriyo;

Anāgatamhi addhāne, sabbā hessanti sammukhā.

“Và bất cứ những người nam và nữ nào đã thực hiện công việc tay chân; trong thời vị lai, tất cả sẽ có mặt (phục vụ ngươi).”

‘‘Tena kammavipākena, cetanāpaṇidhīhi ca;

Uppannadevabhavane, tuyhaṃ tā paricārikā.

“Do quả của nghiệp ấy, và do các tác ý và nguyện vọng; khi sanh về cõi trời, những người ấy là người hầu cận của ngươi.”

‘‘Dibbaṃ sukhamasaṅkhyeyyaṃ, mānusañca asaṅkhiyaṃ;

Anubhonti ciraṃ kālaṃ, saṃsarimha bhavābhave.

“Hạnh phúc cõi trời không kể xiết, và hạnh phúc cõi người không đếm được; họ đã hưởng thụ trong thời gian dài, khi luân hồi trong các kiếp sống.”

‘‘Satasahassito kappe, yaṃ kammamakariṃ tadā;

Sukhumālā manussesu, atho devapuresu ca.

“Cách đây một trăm ngàn kiếp, do nghiệp mà tôi đã làm khi ấy; tôi đã là người có thân thể tế nhị giữa loài người, và cả ở các thành phố của chư thiên.”

‘‘Rūpaṃ bhogaṃ yasaṃ āyuṃ, atho kittisukhaṃ piyaṃ;

Labhāmi satataṃ sabbaṃ, sukataṃ kammasampadaṃ.

“Sắc đẹp, tài sản, danh vọng, tuổi thọ, và cả tiếng tăm, hạnh phúc, sự khả ái; tôi luôn luôn có được tất cả, (do) sự thành tựu của nghiệp thiện đã làm.”

‘‘Pacchime bhave sampatte, jātāhaṃ brāhmaṇe kule;

Sukhumālahatthapādā, ramaṇiye nivesane.

“Khi đã đạt đến kiếp sống cuối cùng, tôi đã sanh ra trong dòng dõi Bà-la-môn; với tay chân mềm mại, trong một ngôi nhà khả ái.”

‘‘Sabbakālampi pathavī, na passāmanalaṅkataṃ;

Cikkhallabhūmiṃ asuciṃ, na passāmi kudācanaṃ.

“Và trong mọi lúc, tôi không thấy (chân mình) không được trang điểm (đặt) trên mặt đất; tôi không bao giờ thấy mặt đất lầy lội, không sạch sẽ.”

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

“Các phiền não của tôi đã được đốt sạch… (v.v.)… lời dạy của Đức Phật đã được thực hành.”

Arahattaṃ pana patvā udānentī –

Và sau khi đã chứng đắc quả A-la-hán, trong khi nói lên lời cảm hứng –

11.

11.

‘‘Sumuttā sādhumuttāmhi, tīhi khujjehi muttiyā;

Udukkhalena musalena, patinā khujjakena ca;

Muttāmhi jātimaraṇā, bhavanetti samūhatā’’ti. – imaṃ gāthaṃ abhāsi;

‘Ta được giải thoát tốt đẹp, ta được giải thoát chân chánh, được giải thoát khỏi ba thứ cong vẹo; khỏi cái cối, cái chày, và người chồng gù lưng. Ta đã được giải thoát khỏi sanh và tử, dây dẫn đến hữu đã được nhổ sạch.’ – (Vị ấy) đã nói lên kệ ngôn này;

Tattha [Pg.16] sumuttāti suṭṭhu muttā. Sādhumuttāmhīti sādhu sammadeva muttā amhi. Kuto pana sumuttā sādhumuttāti āha ‘‘tīhi khujjehi muttiyā’’ti, tīhi vaṅkakehi parimuttiyāti attho. Idāni tāni sarūpato dassentī ‘‘udukkhalena musalena, patinā khujjakena cā’’ti āha. Udukkhale hi dhaññaṃ pakkhipantiyā parivattentiyā musalena koṭṭentiyā ca piṭṭhi onāmetabbā hotīti khujjakaraṇahetutāya tadubhayaṃ ‘‘khujja’’nti vuttaṃ. Sāmiko panassā khujjo eva. Idāni yassā muttiyā nidassanavasena tīhi khujjehi mutti vuttā. Tameva dassentī ‘‘muttāmhi jātimaraṇā’’ti vatvā tattha kāraṇamāha ‘‘bhavanetti samūhatā’’ti. Tassattho – na kevalamahaṃ tīhi khujjehi eva muttā, atha kho sabbasmā jātimaraṇāpi, yasmā sabbassāpi bhavassa netti nāyikā taṇhā aggamaggena mayā samugghāṭitāti.

Ở đây, ‘được giải thoát tốt đẹp’ có nghĩa là được giải thoát hoàn toàn. ‘Ta được giải thoát chân chánh’ có nghĩa là ta được giải thoát một cách chân chánh, đúng đắn. Nhưng được giải thoát tốt đẹp, được giải thoát chân chánh khỏi điều gì? Vị ấy nói: ‘được giải thoát khỏi ba thứ cong vẹo,’ nghĩa là hoàn toàn thoát khỏi ba vật làm cho cong. Bây giờ, để chỉ rõ hình tướng của chúng, vị ấy nói: ‘khỏi cái cối, cái chày, và người chồng gù lưng.’ Thật vậy, khi đổ lúa vào cối, khi đảo lúa, và khi giã bằng chày, lưng phải cúi xuống; vì là nguyên nhân làm cho cong vẹo, cả hai thứ ấy được gọi là ‘cong vẹo.’ Còn người chồng của vị ấy thì vốn đã gù lưng. Bây giờ, sự giải thoát khỏi ba thứ cong vẹo được nói đến như là một ví dụ cho sự giải thoát kia. Để chỉ rõ chính điều ấy, sau khi nói: ‘Ta đã được giải thoát khỏi sanh và tử,’ vị ấy nêu lên nguyên nhân: ‘dây dẫn đến hữu đã được nhổ sạch.’ Ý nghĩa của câu ấy là: ‘Không chỉ ta được giải thoát khỏi ba thứ cong vẹo, mà còn khỏi tất cả sanh và tử, bởi vì ái dục, sợi dây dẫn dắt, kẻ lãnh đạo của tất cả các cõi hữu, đã được ta nhổ sạch bằng con đường tối thượng.’

Muttātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải Trưởng Lão Ni Kệ của Trưởng Lão Ni Muttā đã chấm dứt.

12. Dhammadinnātherīgāthāvaṇṇanā

12. Chú giải Trưởng Lão Ni Kệ của Trưởng Lão Ni Dhammadinnā

Chandajātā avasāyīti dhammadinnātheriyā gāthā. Sā kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatīnagare parādhīnavuttikā hutvā jīvantī nirodhato vuṭṭhitassa aggasāvakassa pūjāsakkārapubbakaṃ dānaṃ datvā devaloke nibbattā. Tato cavitvā devamanussesu saṃsarantī phussassa bhagavato kāle satthu vemātikabhātikānaṃ kammikassa gehe vasamānā dānaṃ paṭicca ‘‘ekaṃ dehī’’ti sāmikena vutte dve dentī, bahuṃ puññaṃ katvā kassapabuddhakāle kikissa kāsikarañño gehe paṭisandhiṃ gahetvā sattannaṃ bhaginīnaṃ abbhantarā hutvā vīsativassasahassāni brahmacariyaṃ caritvā ekaṃ buddhantaraṃ devamanussesu saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde rājagahe kulagehe nibbattitvā vayappattā visākhassa seṭṭhino gehaṃ gatā.

‘Sanh khởi ý muốn, đã quyết định’ là kệ ngôn của Trưởng Lão Ni Dhammadinnā. Tương truyền rằng, vào thời Đức Phật Padumuttara, tại thành phố Haṃsavatī, vị ấy sống một cuộc đời phụ thuộc. Sau khi cúng dường với lòng tôn kính đến vị Thượng Thủ Thinh Văn vừa xuất khỏi Diệt tận định, vị ấy đã tái sanh vào cõi trời. Từ đó mệnh chung, vị ấy luân hồi trong cõi trời và cõi người. Vào thời Đức Thế Tôn Phussa, khi đang sống trong nhà của một người thợ của các anh em khác mẹ với Đức Đạo Sư, nhân một dịp cúng dường, khi người chồng bảo: ‘Hãy cho một,’ vị ấy đã cho hai. Sau khi tạo nhiều công đức, vào thời Đức Phật Kassapa, vị ấy đã tái sanh trong nhà của vua Kiki xứ Kāsi. Là một trong bảy chị em, vị ấy đã thực hành phạm hạnh trong hai mươi ngàn năm. Luân hồi trong cõi trời và cõi người trong một khoảng thời gian giữa hai vị Phật, trong thời kỳ Đức Phật này xuất hiện, vị ấy đã sanh ra trong một gia đình danh giá ở thành Rājagaha. Khi đến tuổi trưởng thành, vị ấy đã về nhà của trưởng giả Visākha.

Athekadivasaṃ visākho seṭṭhi satthu santike dhammaṃ sutvā anāgāmī hutvā gharaṃ gantvā pāsādaṃ abhiruhanto sopānamatthake ṭhitāya dhammadinnāya pasāritahatthaṃ anālambitvāva pāsādaṃ abhiruhitvā bhuñjamānopi [Pg.17] tuṇhībhūtova bhuñji. Dhammadinnā taṃ upadhāretvā, ‘‘ayyaputta, kasmā tvaṃ ajja mama hatthaṃ nālambi, bhuñjamānopi na kiñci kathesi, atthi nu kho koci mayhaṃ doso’’ti āha. Visākho ‘‘dhammadinne, na te doso atthi, ahaṃ pana ajja paṭṭhāya itthisarīraṃ phusituṃ āhāre ca lolabhāvaṃ kātuṃ anaraho, tādiso mayā dhammo paṭividdho. Tvaṃ pana sace icchasi, imasmiṃyeva gehe vasa. No ce icchasi, yattakena dhanena te attho, tattakaṃ gahetvā kulagharaṃ gacchāhī’’ti āha. ‘‘Nāhaṃ, ayyaputta, tayā vantavamanaṃ ācamissāmi, pabbajjaṃ me anujānāhī’’ti. Visākho ‘‘sādhu, dhammadinne’’ti taṃ suvaṇṇasivikāya bhikkhuniupassayaṃ pesesi. Sā pabbajitvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā katipāhaṃ tattha vasitvā vivekavāsaṃ vasitukāmā ācariyupajjhāyānaṃ santikaṃ gantvā, ‘‘ayyā, ākiṇṇaṭṭhāne mayhaṃ cittaṃ na ramati, gāmakāvāsaṃ gacchāmī’’ti āha. Bhikkhuniyo taṃ gāmakāvāsaṃ nayiṃsu. Sā tattha vasantī atīte madditasaṅkhāratāya na cirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.3.95-130) –

Rồi một hôm, trưởng giả Visākha sau khi nghe Pháp từ nơi Đức Đạo Sư đã trở thành bậc Bất Lai, khi về đến nhà, trong lúc đi lên lầu, ông đã không nắm lấy bàn tay đang đưa ra của bà Dhammadinnā đang đứng ở đầu cầu thang mà đi thẳng lên lầu. Ngay cả khi dùng bữa, ông cũng im lặng mà dùng. Bà Dhammadinnā nhận thấy điều đó, bèn nói: ‘Thưa hiền phu, tại sao hôm nay ngài không nắm tay tôi, và cả khi dùng bữa cũng không nói lời nào, phải chăng tôi có lỗi gì chăng?’ Visākha nói: ‘Dhammadinnā, nàng không có lỗi gì cả. Nhưng kể từ hôm nay, ta không còn thích hợp để chạm vào thân thể người nữ hay tham đắm trong việc ăn uống, một Pháp như vậy đã được ta chứng ngộ. Về phần nàng, nếu muốn, nàng cứ ở lại trong chính ngôi nhà này. Nếu không muốn, nàng hãy lấy bao nhiêu tài sản cần dùng rồi trở về nhà cha mẹ.’ (Bà đáp:) ‘Thưa hiền phu, tôi sẽ không liếm lại vật mà ngài đã nôn ra. Xin hãy cho phép tôi được xuất gia.’ Visākha nói: ‘Lành thay, Dhammadinnā,’ rồi cho người đưa bà đến tu viện ni bằng kiệu vàng. Sau khi xuất gia và nhận đề mục thiền định, bà ở đó vài ngày. Vì muốn sống ở nơi vắng vẻ, bà đến gặp các vị thầy và giáo thọ sư của mình và nói: ‘Thưa các ngài, tâm con không an vui ở nơi đông đúc, con sẽ đi đến một trú xứ ở làng quê.’ Các vị Tỳ-khưu-ni đã đưa bà đến một trú xứ ở làng quê. Khi sống ở đó, do các hành đã được tu tập trong quá khứ, không bao lâu sau bà đã chứng đắc A-la-hán cùng với các Tuệ Phân Tích. Do đó, đã được nói trong Thánh Nhân Ký Sự (Apadāna):

‘‘Padumuttaro nāma jino, sabbadhammāna pāragū;

Ito satasahassamhi, kappe uppajji nāyako.

‘Đấng Chiến Thắng tên Padumuttara, bậc thông suốt tất cả các pháp; đã sanh ra, bậc Lãnh Đạo, trong kiếp thứ một trăm ngàn tính từ đây.

‘‘Tadāhaṃ haṃsavatiyaṃ, kule aññatare ahuṃ;

Parakammakārī āsiṃ, nipakā sīlasaṃvutā.

‘Khi ấy, tại thành Haṃsavatī, con thuộc một gia đình nào đó; con là người làm thuê cho người khác, thận trọng, có giới hạnh thu thúc.

‘‘Padumuttarabuddhassa, sujāto aggasāvako;

Vihārā abhinikkhamma, piṇḍapātāya gacchati.

‘Vị Thượng Thủ Thinh Văn của Đức Phật Padumuttara, tên là Sujāta; đã đi ra khỏi tu viện, đi khất thực.

‘‘Ghaṭaṃ gahetvā gacchantī, tadā udakahārikā;

Taṃ disvā adadaṃ pūpaṃ, pasannā sehi pāṇibhi.

‘Khi ấy, con là người đi lấy nước, mang theo bình; thấy vị ấy, với tâm hoan hỷ, con đã dâng bánh bằng chính đôi tay mình.

‘‘Paṭiggahetvā tattheva, nisinno paribhuñji so;

Tato netvāna taṃ gehaṃ, adāsiṃ tassa bhojanaṃ.

‘Sau khi nhận, vị ấy đã ngồi xuống và thọ thực ngay tại đó; sau đó, con đã đưa vị ấy về nhà và dâng cúng vật thực.

‘‘Tato me ayyako tuṭṭho, akarī suṇisaṃ sakaṃ;

Sassuyā saha gantvāna, sambuddhaṃ abhivādayiṃ.

‘Do đó, ông chủ của con hài lòng, đã nhận con làm con dâu của mình; cùng với mẹ chồng, con đã đi đến và đảnh lễ bậc Chánh Đẳng Giác.

‘‘Tadā [Pg.18] so dhammakathikaṃ, bhikkhuniṃ parikittayaṃ;

Ṭhapesi etadaggamhi, taṃ sutvā muditā ahaṃ.

‘Khi ấy, Ngài đang tán dương một vị Tỳ-khưu-ni thuyết pháp; và đặt vị ấy vào địa vị tối thượng. Nghe vậy, con đã rất hoan hỷ.

‘‘Nimantayitvā sugataṃ, sasaṅghaṃ lokanāyakaṃ;

Mahādānaṃ daditvāna, taṃ ṭhānamabhipatthayiṃ.

‘Sau khi thỉnh mời bậc Thiện Thệ, bậc Lãnh Đạo thế gian, cùng với Tăng chúng; con đã thực hiện một cuộc đại cúng dường và phát nguyện đạt được địa vị ấy.

‘‘Tato maṃ sugato āha, ghananinnādasussaro;

Mamupaṭṭhānanirate, sasaṅghaparivesike.

‘Bấy giờ, bậc Thiện Thệ nói với con, với giọng nói trầm ấm và vang dội: ‘Này người chuyên tâm phụng sự ta, người phục vụ Tăng chúng.

‘‘Saddhammassavane yutte, guṇavaddhitamānase;

Bhadde bhavassu muditā, lacchase paṇidhīphalaṃ.

‘Này người chuyên tâm lắng nghe Chánh Pháp, với tâm trí tăng trưởng các phẩm hạnh; này hiền nữ, hãy hoan hỷ, ngươi sẽ nhận được kết quả của lời nguyện.

‘‘Satasahassito kappe, okkākakulasambhavo;

Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.

‘Trong kiếp thứ một trăm ngàn tính từ đây, một vị xuất thân từ dòng dõi Okkāka; tên tộc là Gotama, sẽ là bậc Đạo Sư trong thế gian.

‘‘Tassa dhammesu dāyādā, orasā dhammanimmitā;

Dhammadinnāti nāmena, hessati satthu sāvikā.

‘Là người thừa tự trong các Pháp của vị ấy, người con ruột do Pháp sanh ra; với tên gọi Dhammadinnā, cô ấy sẽ là nữ thinh văn của bậc Đạo Sư.

‘‘Taṃ sutvā muditā hutvā, yāvajīvaṃ mahāmuniṃ;

Mettacittā paricariṃ, paccayehi vināyakaṃ.

‘Nghe vậy, con đã hoan hỷ, và suốt đời đã hầu hạ bậc Đại Mâu Ni; với tâm từ, con đã phục vụ bậc Lãnh Đạo bằng các vật dụng cần thiết.

‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca;

Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ.

Do nghiệp sự đã được làm tốt đẹp ấy, và do các tác ý và nguyện vọng, sau khi từ bỏ thân người, tôi đã đi đến cõi trời Ba Mươi Ba.

‘‘Imamhi bhaddake kappe, brahmabandhu mahāyaso;

Kassapo nāma gottena, uppajji vadataṃ varo.

Trong kiếp hiền thiện này, bậc Thân Thuộc của Phạm Thiên, vị có danh tiếng lớn, tên là Kassapa theo dòng tộc, bậc Tối Thắng trong các vị thuyết giảng, đã xuất hiện.

‘‘Upaṭṭhāko mahesissa, tadā āsi narissaro;

Kāsirājā kikī nāma, bārāṇasipuruttame.

Khi ấy, vị hộ độ của bậc Đại Sĩ là vị vua chúa, vua xứ Kāsi tên là Kikī, ở tại thành phố Bārāṇasī cao quý.

‘‘Chaṭṭhā tassāsahaṃ dhītā, sudhammā iti vissutā;

Dhammaṃ sutvā jinaggassa, pabbajjaṃ samarocayiṃ.

Tôi là người con gái thứ sáu của vị ấy, nổi danh là Sudhammā. Sau khi nghe Dhamma của bậc Tối Thắng, tôi đã hoan hỷ trong việc xuất gia.

‘‘Anujāni na no tāto, agāreva tadā mayaṃ;

Vīsavassasahassāni, vicarimha atanditā.

Phụ thân đã không cho phép chúng tôi, khi ấy chúng tôi đã ở tại gia. Trong hai mươi ngàn năm, chúng tôi đã sống không mệt mỏi.

‘‘Komāribrahmacariyaṃ, rājakaññā sukhedhitā;

Buddhopaṭṭhānaniratā, muditā satta dhītaro.

Bảy người con gái, các công chúa được nuôi dưỡng trong an lạc, đã thực hành phạm hạnh của thiếu nữ, chuyên tâm phụng sự đức Phật, và hoan hỷ.

‘‘Samaṇī [Pg.19] samaṇaguttā ca, bhikkhunī bhikkhudāyikā;

Dhammā ceva sudhammā ca, sattamī saṅghadāyikā.

Samaṇī và Samaṇaguttā, Bhikkhunī và Bhikkhudāyikā, Dhammā và Sudhammā, và người thứ bảy là Saṅghadāyikā.

‘‘Khemā uppalavaṇṇā ca, paṭācārā ca kuṇḍalā;

Gotamī ca ahañceva, visākhā hoti sattamī.

Khemā và Uppalavaṇṇā, Paṭācārā và Kuṇḍalā, Gotamī và chính tôi, và Visākhā là người thứ bảy.

‘‘Tehi kammehi sukatehi, cetanāpaṇidhīhi ca;

Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ.

Do các nghiệp sự đã được làm tốt đẹp ấy, và do các tác ý và nguyện vọng, sau khi từ bỏ thân người, tôi đã đi đến cõi trời Ba Mươi Ba.

‘‘Pacchime ca bhave dāni, giribbajapuruttame;

Jātā seṭṭhikule phīte, sabbakāmasamiddhine.

Và nay, trong kiếp sống cuối cùng, tại thành phố Giribbaja cao quý, tôi đã được sanh vào gia đình trưởng giả thịnh vượng, đầy đủ mọi dục lạc.

‘‘Yadā rūpaguṇūpetā, paṭhame yobbane ṭhitā;

Tadā parakulaṃ gantvā, vasiṃ sukhasamappitā.

Khi có được phẩm chất về sắc đẹp, đang ở vào tuổi thanh xuân đầu tiên, khi ấy tôi đã đi đến gia đình khác và đã sống trong sự ban tặng của hạnh phúc.

‘‘Upetvā lokasaraṇaṃ, suṇitvā dhammadesanaṃ;

Anāgāmiphalaṃ patto, sāmiko me subuddhimā.

Sau khi đến gần bậc Nương Tựa của thế gian, sau khi nghe pháp thoại, người chồng có trí tuệ tốt đẹp của tôi đã đắc quả Bất Lai.

‘‘Tadāhaṃ anujānetvā, pabbajiṃ anagāriyaṃ;

Nacireneva kālena, arahattamapāpuṇiṃ.

Khi ấy, sau khi được cho phép, tôi đã xuất gia, sống đời không nhà. Không bao lâu sau, tôi đã chứng đắc A-la-hán quả.

‘‘Tadā upāsako so maṃ, upagantvā apucchatha;

Gambhīre nipuṇe pañhe, te sabbe byākariṃ ahaṃ.

Khi ấy, vị cận sự nam ấy sau khi đến gần tôi đã hỏi những câu hỏi sâu sắc và tế nhị. Tôi đã giải đáp tất cả các câu hỏi ấy.

‘‘Jino tasmiṃ guṇe tuṭṭho, etadagge ṭhapesi maṃ;

Bhikkhuniṃ dhammakathikaṃ, nāññaṃ passāmi edisiṃ.

Bậc Chiến Thắng, hài lòng về phẩm chất ấy, đã đặt tôi vào vị trí tối thượng: ‘Ta không thấy vị Tỳ-khưu-ni nào là người thuyết Pháp giống như vậy.’

‘‘Dhammadinnā yathā dhīrā, evaṃ dhāretha bhikkhavo;

Evāhaṃ paṇḍitā homi, nāyakenānukampitā.

‘Này các Tỳ-khưu, hãy ghi nhớ rằng Dhammadinnā là bậc trí tuệ.’ Như vậy, tôi là người có trí tuệ, đã được bậc Lãnh Đạo thương tưởng.

‘‘Pariciṇṇo mayā satthā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ;

Ohito garuko bhāro, bhavanetti samūhatā.

Bậc Đạo Sư đã được tôi phụng sự, giáo huấn của đức Phật đã được thực hành. Gánh nặng đã được đặt xuống, dây dẫn đến tái sanh đã được nhổ lên.

‘‘Yassatthāya pabbajitā, agārasmānagāriyaṃ;

So me attho anuppatto, sabbasaṃyojanakkhayo.

Mục đích mà vì nó tôi đã xuất gia, từ bỏ gia đình, sống không nhà, mục đích ấy đã được tôi thành tựu, (đó là) sự đoạn tận tất cả các kiết sử.

‘‘Iddhīsu ca vasī homi, dibbāya sotadhātuyā;

Paracittāni jānāmi, satthusāsanakārikā.

Tôi làm chủ các thần thông và thiên nhĩ giới. Tôi biết tâm của chúng sanh khác, là người thực hành giáo huấn của bậc Đạo Sư.

‘‘Pubbenivāsaṃ [Pg.20] jānāmi, dibbacakkhu visodhitaṃ;

Khepetvā āsave sabbe, visuddhāsiṃ sunimmalā.

Tôi biết các đời sống quá khứ, thiên nhãn đã được thanh tịnh. Sau khi làm cạn kiệt tất cả các lậu hoặc, tôi đã được thanh tịnh, hoàn toàn không tỳ vết.

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti. (apa. therī 2.3.95-130);

Các phiền não của tôi đã được thiêu đốt... v.v... giáo huấn của đức Phật đã được thực hành.

Arahattaṃ pana patvā ‘‘mayhaṃ manaṃ matthakaṃ pattaṃ, idāni idha vasitvā kiṃ karissāmi, rājagahameva gantvā satthārañca vandissāmi, bahū ca me ñātakā puññāni karissantī’’ti bhikkhunīhi saddhiṃ rājagahameva paccāgatā. Visākho tassā āgatabhāvaṃ sutvā tassā adhigamaṃ vīmaṃsanto pañcakkhandhādivasena pañhaṃ pucchi. Dhammadinnā sunisitena satthena kumudanāḷe chindantī viya pucchitaṃ pucchitaṃ pañhaṃ vissajjesi. Visākho sabbaṃ pucchāvissajjananayaṃ satthu ārocesi. Satthā ‘‘paṇḍitā, visākha, dhammadinnā bhikkhunī’’tiādinā taṃ pasaṃsanto sabbaññutaññāṇena saddhiṃ saṃsandetvā byākatabhāvaṃ pavedetvā tameva cūḷavedallasuttaṃ (ma. ni. 1.460) aṭṭhuppattiṃ katvā taṃ dhammakathikānaṃ bhikkhunīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. Yadā pana sā tasmiṃ gāmakāvāse vasantī heṭṭhimamagge adhigantvā aggamaggatthāya vipassanaṃ paṭṭhapesi, tadā –

Và sau khi đã chứng đắc A-la-hán quả, (vị ấy suy nghĩ rằng): ‘Tâm của ta đã đạt đến đỉnh cao, giờ đây ở lại đây ta sẽ làm gì? Ta sẽ đi đến thành Rājagaha, đảnh lễ bậc Đạo Sư, và nhiều bà con của ta sẽ tạo các phước thiện,’ (nghĩ vậy rồi) vị ấy đã cùng với các vị Tỳ-khưu-ni trở về thành Rājagaha. Visākha, sau khi nghe tin vị ấy đã đến, trong khi muốn thẩm tra sự chứng đắc của vị ấy, đã hỏi các câu hỏi theo cách về năm uẩn v.v... Dhammadinnā đã giải đáp từng câu hỏi được hỏi, giống như dùng con dao được mài bén cắt các cọng hoa súng. Visākha đã trình bày toàn bộ phương thức hỏi và đáp lên bậc Đạo Sư. Bậc Đạo Sư, trong khi tán dương vị ấy bằng câu: ‘Này Visākha, Tỳ-khưu-ni Dhammadinnā là bậc trí tuệ,’ v.v..., và sau khi cho biết rằng (vị ấy) đã giải đáp tương ứng với trí tuệ toàn giác, đã lấy chính bài kinh Tiểu Dụ Dụ (Cūḷavedallasuttaṃ - ma. ni. 1.460) làm duyên khởi và đã đặt vị ấy vào địa vị tối thượng trong các vị Tỳ-khưu-ni là những người thuyết Pháp. Và khi, trong lúc đang trú tại trú xứ ở làng ấy, sau khi đã chứng đắc đạo quả thấp hơn, vị ấy đã thiết lập tuệ quán vì mục đích (chứng đắc) đạo quả cao nhất, khi ấy –

12.

12.

‘‘Chandajātā avasāyī, manasā ca phuṭā siyā;

Kāmesu appaṭibaddhacittā, uddhaṃsotāti vuccatī’’ti. –

‘Vị nào có ước muốn sanh khởi, có sự quyết tâm, và có thể được xúc chạm bởi tâm; có tâm không bị trói buộc vào các dục, được gọi là bậc Thượng Lưu.’

Imaṃ gāthaṃ abhāsi.

Vị ấy đã nói lên câu kệ này.

Tattha chandajātāti aggaphalatthaṃ jātacchandā. Avasāyīti avasāyo vuccati avasānaṃ niṭṭhānaṃ, tampi kāmesu appaṭibaddhacittatāya ‘‘uddhaṃsotā’’ti vakkhamānattā samaṇakiccassa niṭṭhānaṃ veditabbaṃ, na yassa kassaci, tasmā padadvayenāpi appattamānasā anuttaraṃ yogakkhemaṃ patthayamānāti ayamattho vutto hoti. Manasā ca phuṭā siyāti heṭṭhimehi tīhi maggacittehi nibbānaṃ phuṭā phusitā bhaveyya. Kāmesu appaṭibaddhacittāti anāgāmimaggavasena kāmesu na paṭibaddhacittā. Uddhaṃsotāti uddhameva maggasoto saṃsārasoto ca etissāti uddhaṃsotā. Anāgāmino hi yathā aggamaggo uppajjati, na añño, evaṃ avihādīsu uppannassa yāva akaniṭṭhā uddhameva uppatti hotīti.

Ở đây, ‘có ước muốn sanh khởi’ (chandajātā) là có ước muốn sanh khởi vì mục đích quả vị cao nhất. ‘Có sự quyết tâm’ (avasāyī), ‘sự quyết tâm’ (avasāyo) được gọi là sự kết thúc, sự hoàn tất; và điều ấy, do bởi tâm không bị trói buộc vào các dục và do bởi sắp được nói là ‘bậc Thượng Lưu,’ nên được hiểu là sự hoàn tất phận sự của vị Sa-môn, chứ không phải của bất cứ điều gì. Do đó, qua hai thuật ngữ này, ý nghĩa này đã được nói đến: ‘người có tâm chưa chứng đắc, đang mong mỏi sự an ổn vô thượng khỏi các ách縛.’ ‘Và có thể được xúc chạm bởi tâm’ (manasā ca phuṭā siyā) là có thể được xúc chạm, đã xúc chạm Nibbāna với ba tâm đạo thấp hơn. ‘Có tâm không bị trói buộc vào các dục’ (kāmesu appaṭibaddhacittā) là theo cách của đạo Bất Lai, có tâm không bị trói buộc vào các dục. ‘Bậc Thượng Lưu’ (uddhaṃsotā) là người mà dòng chảy của đạo và dòng chảy của luân hồi chỉ đi lên trên. Thật vậy, đối với bậc Bất Lai, giống như đạo quả cao nhất sanh khởi chứ không phải đạo quả nào khác, cũng vậy, đối với vị đã sanh ở cõi Vô Phiền v.v... cho đến cõi Sắc Cứu Cánh, sự sanh khởi chỉ đi lên trên.

Dhammadinnātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải về Trưởng Lão Ni Kệ của Dhammadinnā đã chấm dứt.

13. Visākhātherīgāthāvaṇṇanā

13. Phần Chú Giải về Trưởng Lão Ni Kệ của Visākhā

Karotha [Pg.21] buddhasāsananti visākhāya theriyā gāthā. Tassā vatthu dhīrātheriyāvatthusadisameva. Sā arahattaṃ patvā vimuttisukhena vītināmentī –

‘Hãy thực hành giáo huấn của đức Phật’ là câu kệ của Trưởng Lão Ni Visākhā. Câu chuyện của vị ấy cũng giống như câu chuyện của Trưởng Lão Ni Dhīrā. Vị ấy, sau khi đã chứng đắc A-la-hán quả, trong khi đang sống với hạnh phúc của sự giải thoát –

13.

13.

‘‘Karotha buddhasāsanaṃ, yaṃ katvā nānutappati;

Khippaṃ pādāni dhovitvā, ekamante nisīdathā’’ti. –

‘Hãy thực hành giáo huấn của đức Phật, việc mà sau khi làm xong sẽ không hối tiếc. Sau khi nhanh chóng rửa sạch chân, hãy ngồi xuống ở một nơi riêng biệt.’

Imāya gāthāya aññaṃ byākāsi.

Vị ấy đã tuyên bố chánh trí bằng câu kệ này.

Tattha karotha buddhasāsananti buddhasāsanaṃ ovādaanusiṭṭhiṃ karotha, yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjathāti attho. Yaṃ katvā nānutappatīti anusiṭṭhiṃ katvā karaṇahetu na anutappati takkarassa sammadeva adhippāyānaṃ samijjhanato. Khippaṃ pādāni dhovitvā, ekamante nisīdathāti idaṃ yasmā sayaṃ pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā ācariyupajjhāyānaṃ vattaṃ dassetvā attano divāṭṭhāne pāde dhovitvā raho nisinnā sadatthaṃ matthakaṃ pāpesi, tasmā tattha aññepi niyojentī avoca.

Ở đây, câu: “Hãy thực hành lời dạy của đức Phật” có nghĩa là: “Hãy thực hành lời giáo huấn, lời chỉ dạy của đức Phật,” nghĩa là: “Hãy thực hành đúng theo như đã được chỉ dạy.” Câu: “Việc làm mà không hối tiếc” có nghĩa là: “Sau khi đã thực hành lời chỉ dạy, vị ấy không hối tiếc về lý do đã thực hành, bởi vì các ý nguyện của người thực hành đã được thành tựu một cách tốt đẹp.” Câu: “Hãy nhanh chóng rửa chân, rồi ngồi một nơi riêng biệt,” điều này được nói ra là vì chính bản thân vị ấy, sau bữa ăn, sau khi đi khất thực trở về, đã thể hiện phận sự đối với các vị thầy tế độ và thầy giáo thọ, đã rửa chân tại trú xứ ban ngày của mình, đã ngồi một mình ở nơi thanh vắng, và đã đạt được mục đích tối thượng cho bản thân. Do đó, vị ấy đã nói lên lời ấy để khuyến khích những người khác cũng thực hành như vậy.

Visākhātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải Trưởng Lão Ni Kệ của Trưởng Lão Ni Visākhā đã kết thúc.

14. Sumanātherīgāthāvaṇṇanā

14. Chú Giải Trưởng Lão Ni Kệ của Trưởng Lão Ni Sumanā

Dhātuyo dukkhato disvāti sumanāya theriyā gāthā. Tassā vatthu tissātheriyā vatthusadisaṃ. Imissāpi hi satthā obhāsaṃ vissajjetvā purato nisinno viya attānaṃ dassetvā –

Câu kệ bắt đầu bằng “Dhātuyo dukkhato disvā” (Thấy các uẩn là khổ) là của Trưởng Lão Ni Sumanā. Câu chuyện của vị này tương tự như câu chuyện của Trưởng Lão Ni Tissā. Quả vậy, đối với vị này cũng thế, đức Đạo Sư đã phóng hào quang, hiện thân như đang ngồi ở phía trước và nói rằng –

14.

14.

‘‘Dhātuyo dukkhato disvā, mā jātiṃ punarāgami;

Bhave chandaṃ virājetvā, upasantā carissasī’’ti. –

“Thấy các uẩn là khổ, chớ sanh lại lần nữa; Ly tham ái trong cõi hữu, con sẽ sống an tịnh.”

Imaṃ gāthamāha. Sā gāthāpariyosāne arahattaṃ pāpuṇi.

Ngài đã nói câu kệ này. Vị ấy, vào lúc cuối câu kệ, đã chứng đắc A-la-hán quả.

Tattha dhātuyo dukkhato disvāti sasantatipariyāpannā cakkhādidhātuyo itarāpi ca udayabbayapaṭipīḷanādinā ‘‘dukkhā’’ti ñāṇacakkhunā disvā. Mā jātiṃ punarāgamīti puna jātiṃ āyatiṃ punabbhavaṃ mā upagacchi[Pg.22]. Bhave chandaṃ virājetvāti kāmabhavādike sabbasmiṃ bhave taṇhāchandaṃ virāgasaṅkhātena maggena pajahitvā. Upasantā carissasīti sabbaso pahīnakilesatāya nibbutā viharissasi.

Ở đây, câu: “Thấy các uẩn là khổ” có nghĩa là: “Đã thấy bằng tuệ nhãn rằng các giới như nhãn giới và các giới khác thuộc về dòng tương tục của tự thân là ‘khổ’ do sự sanh diệt, sự bức bách, v.v...” Câu: “Chớ sanh lại lần nữa” có nghĩa là: “Chớ đi đến sự sanh trở lại, sự tái sanh trong tương lai.” Câu: “Ly tham ái trong cõi hữu” có nghĩa là: “Đã từ bỏ lòng tham muốn, tức là ái dục, trong tất cả các cõi hữu như dục hữu, v.v... bằng con đường được gọi là ly tham.” Câu: “Con sẽ sống an tịnh” có nghĩa là: “Con sẽ an trú trong trạng thái tịch tịnh, với các phiền não đã được đoạn trừ hoàn toàn.”

Ettha ca ‘‘dhātuyo dukkhato disvā’’ti iminā dukkhānupassanāmukhena vipassanā dassitā. ‘‘Bhave chandaṃ virājetvā’’ti iminā maggo, ‘‘upasantā carissasī’’ti iminā saupādisesā nibbānadhātu, ‘‘mā jātiṃ punarāgamī’’ti iminā anupādisesā nibbānadhātu dassitāti daṭṭhabbaṃ.

Và ở đây, cần được hiểu rằng: qua câu “Thấy các uẩn là khổ,” pháp quán minh sát (vipassanā) được trình bày qua phương diện quán khổ. Qua câu “Ly tham ái trong cõi hữu,” Đạo (magga) được trình bày. Qua câu “Con sẽ sống an tịnh,” Hữu Dư Y Niết Bàn (saupādisesā nibbānadhātu) được trình bày. Qua câu “Chớ sanh lại lần nữa,” Vô Dư Y Niết Bàn (anupādisesā nibbānadhātu) được trình bày.

Sumanātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải Trưởng Lão Ni Kệ của Trưởng Lão Ni Sumanā đã kết thúc.

15. Uttarātherīgāthāvaṇṇanā

15. Chú Giải Trưởng Lão Ni Kệ của Trưởng Lão Ni Uttarā

Kāyena saṃvutā āsinti uttarāya theriyā gāthā. Tassāpi vatthu tissātheriyā vatthusadisaṃ. Sāpi hi sakyakulappasutā bodhisattassa orodhabhūtā mahāpajāpatigotamiyā saddhiṃ nikkhantā obhāsagāthāya arahattaṃ patvā pana –

Câu kệ bắt đầu bằng “Kāyena saṃvutā āsiṃ” (Thân con đã được phòng hộ) là của Trưởng Lão Ni Uttarā. Câu chuyện của vị này cũng tương tự như câu chuyện của Trưởng Lão Ni Tissā. Quả vậy, vị này cũng đã sanh trong dòng họ Thích Ca, đã từng là một cung phi của vị Bồ Tát, đã xuất gia cùng với ngài Mahāpajāpatī Gotamī, và sau khi đã chứng đắc A-la-hán quả nhờ vào câu kệ hào quang, vị ấy đã –

15.

15.

‘‘Kāyena saṃvutā āsiṃ, vācāya uda cetasā;

Samūlaṃ taṇhamabbuyha, sītibhūtāmhi nibbutā’’ti. –

“Thân con đã được phòng hộ, cả lời nói và ý; Nhổ tận gốc rễ ái dục, con mát lạnh, tịch tịnh.”

Udānavasena tameva gāthaṃ abhāsi.

Vị ấy đã nói lên chính câu kệ ấy như là lời cảm hứng.

Tattha kāyena saṃvutā āsinti kāyikena saṃvarena saṃvutā ahosiṃ. Vācāyāti vācasikena saṃvarena saṃvutā āsinti yojanā, padadvayenāpi sīlasaṃvaramāha. Udāti atha. Cetasāti samādhicittena, etena vipassanābhāvanamāha. Samūlaṃ taṇhamabbuyhāti sānusayaṃ, saha vā avijjāya taṇhaṃ uddharitvā. Avijjāya hi paṭicchāditādīnave bhavattaye taṇhā uppajjati.

Ở đây, câu: “Thân con đã được phòng hộ” có nghĩa là: “Con đã được phòng hộ bằng sự phòng hộ về thân.” Câu: “Cả lời nói” được liên kết thành: “Con đã được phòng hộ bằng sự phòng hộ về lời nói.” Qua cả hai cụm từ này, ngài nói đến sự phòng hộ của giới. “Uda” có nghĩa là “và cũng.” Câu: “Và ý” có nghĩa là “bằng tâm định;” qua điều này, ngài nói đến sự tu tập minh sát. Câu: “Nhổ tận gốc rễ ái dục” có nghĩa là: “Đã nhổ lên ái dục cùng với các tùy miên của nó, hoặc cùng với vô minh.” Quả vậy, ái dục sanh khởi trong ba cõi hữu khi sự nguy hại bị che lấp bởi vô minh.

Aparo nayo – kāyena saṃvutāti sammākammantena sabbaso micchākammantassa pahānā maggasaṃvareneva kāyena saṃvutā āsiṃ. Vācāyāti sammāvācāya sabbaso micchāvācāya pahānā maggasaṃvareneva vācāya saṃvutā āsinti attho. Cetasāti samādhinā. Cetosīsena [Pg.23] hettha sammāsamādhi vutto, sammāsamādhiggahaṇeneva maggalakkhaṇena ekalakkhaṇā sammādiṭṭhiādayo maggadhammā gahitāva hontīti, maggasaṃvarena abhijjhādikassa asaṃvarassa anavasesato pahānaṃ dassitaṃ hoti. Tenevāha ‘‘samūlaṃ taṇhamabbuyhā’’ti. Sītibhūtāmhi nibbutāti sabbaso kilesapariḷāhābhāvena sītibhāvappattā anupādisesāya nibbānadhātuyā nibbutā amhīti.

Một cách giải thích khác: “Thân được phòng hộ” có nghĩa là: “Con đã được phòng hộ về thân chính bằng sự phòng hộ của Đạo, qua Chánh Nghiệp, bằng cách đoạn trừ hoàn toàn Tà Nghiệp.” “Lời nói” có nghĩa là: “Con đã được phòng hộ về lời nói chính bằng sự phòng hộ của Đạo, qua Chánh Ngữ, bằng cách đoạn trừ hoàn toàn Tà Ngữ.” “Ý” có nghĩa là “bằng định.” Ở đây, qua tiêu đề “ý,” Chánh Định được nói đến. Chỉ bằng việc nắm giữ Chánh Định, các pháp thuộc về Đạo như Chánh Kiến, v.v..., vốn có cùng đặc tính với đặc tính của Đạo, cũng được bao hàm. Do đó, sự đoạn trừ không còn dư sót sự không phòng hộ như tham ái, v.v... bằng sự phòng hộ của Đạo đã được trình bày. Vì thế, ngài nói: “Nhổ tận gốc rễ ái dục.” Câu: “Con mát lạnh, tịch tịnh” có nghĩa là: “Con đã tịch tịnh bằng Vô Dư Y Niết Bàn, đã đạt đến trạng thái mát lạnh do hoàn toàn không còn sự thiêu đốt của phiền não.”

Uttarātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải Trưởng Lão Ni Kệ của Trưởng Lão Ni Uttarā đã kết thúc.

16. Vuḍḍhapabbajitasumanātherīgāthāvaṇṇanā

16. Chú Giải Trưởng Lão Ni Kệ của Trưởng Lão Ni Sumanā, Vị Xuất Gia Lúc Tuổi Già

Sukhaṃ tvaṃ vuḍḍhike sehīti sumanāya vuḍḍhapabbajitāya gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave kusalaṃ upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ mahākosalarañño bhaginī hutvā nibbatti. Sā satthārā rañño pasenadissa kosalassa ‘‘cattāro kho me, mahārāja, daharāti na uññātabbā’’tiādinā (saṃ. ni. 1.112) desitaṃ dhammaṃ sutvā laddhappasādā saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāya pabbajitukāmāpi ‘‘ayyikaṃ paṭijaggissāmī’’ti cirakālaṃ vītināmetvā aparabhāge ayyikāya kālaṅkatāya raññā saddhiṃ mahagghāni attharaṇapāvuraṇāni gāhāpetvā vihāraṃ gantvā saṅghassa dāpetvā satthu santike dhammaṃ sutvā anāgāmiphale patiṭṭhitā pabbajjaṃ yāci. Satthā tassā ñāṇaparipākaṃ disvā –

Câu kệ bắt đầu bằng “Sukhaṃ tvaṃ vuḍḍhike sehi” (Bà lão, hãy ngủ an lành) là của Trưởng Lão Ni Sumanā, vị xuất gia lúc tuổi già. Vị này cũng đã tạo các công đức căn bản dưới thời các đức Phật quá khứ, đã tích lũy thiện nghiệp trong các kiếp sống nơi này nơi kia, và trong thời kỳ đức Phật này, đã tái sanh ở thành Sāvatthī, làm em gái của vị đại vương xứ Kosala. Vị ấy, sau khi nghe pháp thoại do đức Đạo Sư thuyết giảng cho vua Pasenadi của xứ Kosala, bắt đầu bằng câu: “Thưa Đại vương, có bốn điều không nên xem thường vì chúng còn non trẻ” (Tương Ưng Bộ 1.112), đã có được đức tin, đã an trú trong các nơi quy y và trong các giới. Mặc dù muốn xuất gia, vị ấy đã trải qua một thời gian dài với ý nghĩ: “Ta sẽ chăm sóc bà của ta.” Về sau, khi bà đã qua đời, vị ấy cùng với nhà vua đã cho mang những tấm trải và tấm đắp quý giá đến tu viện, dâng cúng đến Tăng chúng, nghe pháp từ nơi đức Đạo Sư, chứng đắc quả Bất Lai, và đã xin được xuất gia. Đức Đạo Sư, khi thấy trí tuệ của vị ấy đã chín muồi, đã nói rằng –

16.

16.

‘‘Sukhaṃ tvaṃ vuḍḍhike sehi, katvā coḷena pārutā;

Upasanto hi te rāgo, sītibhūtāsi nibbutā’’ti. –

“Bà lão, hãy ngủ an lành, đắp y làm từ vải vụn; Tham ái của bà đã lặng, bà mát lạnh, tịch tịnh.”

Imaṃ gāthaṃ abhāsi. Sā gāthāpariyosāne saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā udānavasena tameva gāthaṃ abhāsi. Idameva cassā aññābyākaraṇaṃ ahosi, sā tāvadeva pabbaji. Gāthāya pana vuḍḍhiketi vuḍḍhe, vayovuḍḍheti attho. Ayaṃ pana sīlādiguṇehipi vuḍḍhā, theriyā vuttagāthāya catutthapāde sītibhūtāsi nibbutāti yojetabbaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.

Ngài đã nói câu kệ này. Vị ấy, vào lúc cuối câu kệ, đã chứng đắc A-la-hán quả cùng với các tuệ phân tích, và đã nói lên chính câu kệ ấy như là lời cảm hứng. Chính điều này đã là lời tuyên bố về sự chứng ngộ của vị ấy, và vị ấy đã xuất gia ngay lúc đó. Tuy nhiên, trong câu kệ, “vuḍḍhike” có nghĩa là “bà lão,” nghĩa là “người lớn tuổi.” Nhưng vị này cũng là bậc trưởng thượng về các đức hạnh như giới, v.v... Ở dòng thứ tư của câu kệ do vị trưởng lão ni nói, cần được liên kết là: “bà mát lạnh, tịch tịnh.” Phần còn lại cũng theo như cách đã được giải thích.

Vuḍḍhapabbajitasumanātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải Kệ của Trưởng Lão Ni Sumanā, Vị Xuất Gia Lúc Tuổi Già, đã hoàn tất.

17. Dhammātherīgāthāvaṇṇanā

17. Chú giải Trưởng Lão Ni Kệ Dhammā

Piṇḍapātaṃ [Pg.24] caritvānāti dhammāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā sambhatapuññasambhārā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ kulaghare nibbattitvā vayappattā patirūpassa sāmikassa gehaṃ gantvā sāsane paṭiladdhasaddhā pabbajitukāmā hutvā sāmikena ananuññātā pacchā sāmike kālaṅkate pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karontī ekadivasaṃ bhikkhāya caritvā vihāraṃ āgacchantī paripatitvā tameva ārammaṇaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā –

Câu kệ bắt đầu bằng ‘Piṇḍapātaṃ caritvāna’ là của Trưởng lão ni Dhammā. Vị này cũng đã tạo các điều kiện căn bản nơi các đức Phật quá khứ, đã tích lũy các thiện nghiệp là cận y duyên cho sự thoát khỏi vòng luân hồi ở các kiếp sống nơi này nơi kia, đã thu thập các tư lương phước báu, trong thời đức Phật này xuất hiện, đã tái sanh trong một gia đình ở Sāvatthī. Khi đến tuổi trưởng thành, đã về nhà của một người chồng xứng đáng, có được đức tin trong giáo pháp, đã có mong muốn xuất gia nhưng không được chồng cho phép. Sau đó, khi người chồng qua đời, vị ấy đã xuất gia. Trong khi đang thực hành thiền minh sát, một hôm, sau khi đi khất thực, trong khi đang trở về tu viện, vị ấy đã bị té ngã. Lấy chính sự kiện ấy làm đề mục, vị ấy đã phát triển thiền minh sát và đã đắc quả A-la-hán cùng với các Tuệ Phân Tích –

17.

17.

‘‘Piṇḍapātaṃ caritvāna, daṇḍamolubbha dubbalā;

Vedhamānehi gattehi, tattheva nipatiṃ chamā;

Disvā ādīnavaṃ kāye, atha cittaṃ vimucci me’’ti. –

‘Sau khi đi khất thực, yếu ớt, tôi chống gậy; với các chi đang run rẩy, tôi đã ngã xuống ngay tại đó, trên mặt đất. Thấy được sự nguy hại trong thân này, bấy giờ tâm của tôi đã được giải thoát.’ –

Udānavasena imaṃ gāthaṃ abhāsi.

Vị ấy đã thốt lên câu kệ này như là lời cảm hứng.

Tattha piṇḍapātaṃ caritvāna, daṇḍamolubbhāti piṇḍapātatthāya yaṭṭhiṃ upatthambhena nagare vicaritvā bhikkhāya āhiṇḍitvā. Chamāti chamāyaṃ bhūmiyaṃ, pādānaṃ avasena bhūmiyaṃ nipatinti attho. Disvā ādīnavaṃ kāyeti asubhāniccadukkhānattatādīhi nānappakārehi sarīre dosaṃ paññācakkhunā disvā. Atha cittaṃ vimucci meti ādīnavānupassanāya parato pavattehi nibbidānupassanādīhi vikkhambhanavasena mama cittaṃ kilesehi vimuccitvā puna maggaphalehi yathākkamaṃ samucchedavasena ceva paṭippassaddhivasena ca sabbaso vimucci vimuttaṃ, na dānissā vimocetabbaṃ atthīti. Idameva cassā aññābyākaraṇaṃ ahosīti.

Ở đây, (cụm từ) ‘sau khi đi khất thực, chống gậy’ có nghĩa là: sau khi đi đây đó trong thành phố để khất thực, đi xin vật thực với sự hỗ trợ của cây gậy. (Từ) ‘trên mặt đất’ có nghĩa là trên mặt đất, trên nền đất; ý nghĩa là đã ngã xuống đất do đôi chân không còn kiểm soát được. (Cụm từ) ‘thấy được sự nguy hại trong thân này’ có nghĩa là: đã thấy được lỗi lầm trong thân thể bằng nhiều cách khác nhau như bất tịnh, vô thường, khổ, vô ngã, v.v... bằng con mắt trí tuệ. (Cụm từ) ‘bấy giờ tâm của tôi đã được giải thoát’ có nghĩa là: do sự chế ngự (phiền não) bởi các pháp như tuệ quán về sự nhàm chán, v.v... vốn khởi lên sau tuệ quán về sự nguy hại, tâm của tôi đã được giải thoát khỏi các phiền não; rồi lại, bởi Đạo và Quả theo thứ tự, tâm đã được giải thoát, đã được giải thoát hoàn toàn bằng cách đoạn trừ và bằng cách lắng dịu, không còn gì cần phải giải thoát nữa. Chính điều này đã là lời tuyên bố chứng đắc của vị ấy.

Dhammātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Chú giải Trưởng Lão Ni Kệ Dhammā đã hoàn tất.

18. Saṅghātherīgāthāvaṇṇanā

18. Chú giải Trưởng Lão Ni Kệ Saṅghā

Hitvā ghare pabbajitvāti saṅghāya theriyā gāthā. Tassā vatthu dhīrātheriyā vatthusadisaṃ. Gāthā pana –

Câu kệ bắt đầu bằng ‘Hitvā ghare pabbajitvā’ là của Trưởng lão ni Saṅghā. Câu chuyện của vị ấy tương tự như câu chuyện của Trưởng lão ni Dhīrā. Còn câu kệ là –

18.

18.

‘‘Hitvā [Pg.25] ghare pabbajitvā, hitvā puttaṃ pasuṃ piyaṃ;

Hitvā rāgañca dosañca, avijjañca virājiya;

Samūlaṃ taṇhamabbuyha, upasantāmhi nibbutā’’ti. – gāthaṃ abhāsi;

‘Từ bỏ nhà cửa, con đã xuất gia, từ bỏ con trai, gia súc thân yêu; từ bỏ cả tham và sân, và đã ly trừ vô minh; nhổ lên tận gốc rễ ái dục, con đã được an tịnh, đã được dập tắt (phiền não).’ – vị ấy đã nói lên câu kệ;

Tattha hitvāti chaḍḍetvā. Ghareti gehaṃ. Gharasaddo hi ekasmimpi abhidheyye kadāci bahūsu bījaṃ viya rūḷhivasena voharīyati. Hitvā puttaṃ pasuṃ piyanti piyāyitabbe putte ceva gomahiṃsādike pasū ca tappaṭibaddhachandarāgappahānena pahāya. Hitvā rāgañca dosañcāti rajjanasabhāvaṃ rāgaṃ, dussanasabhāvaṃ dosañca ariyamaggena samucchinditvā. Avijjañca virājiyāti sabbākusalesu pubbaṅgamaṃ mohañca virājetvā maggena samugghāṭetvā icceva attho. Sesaṃ vuttanayameva.

Ở đây, (từ) ‘từ bỏ’ có nghĩa là đã vứt bỏ. (Từ) ‘nhà cửa’ (số nhiều) có nghĩa là ngôi nhà (số ít). Thật vậy, từ ‘ghara’ (nhà), mặc dù chỉ có một đối tượng được đề cập, đôi khi được sử dụng ở số nhiều, giống như từ ‘bījaṃ’ (hạt giống) được dùng theo cách đã trở nên phổ biến. (Cụm từ) ‘từ bỏ con trai, gia súc thân yêu’ có nghĩa là: đã từ bỏ những đứa con đáng yêu và các loài gia súc như bò, trâu, v.v... bằng cách đoạn trừ dục tham liên quan đến chúng. (Cụm từ) ‘từ bỏ cả tham và sân’ có nghĩa là: đã đoạn trừ tham, có bản chất nhuốm nhiễm, và sân, có bản chất làm hư hoại, bằng Thánh Đạo. (Cụm từ) ‘và đã ly trừ vô minh’ có nghĩa là: đã làm cho si, vốn đi đầu trong tất cả các pháp bất thiện, phai nhạt đi, đã nhổ bật nó lên bằng Đạo. Phần còn lại có ý nghĩa như đã được giải thích.

Saṅghātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Chú giải Trưởng Lão Ni Kệ Saṅghā đã hoàn tất.

Ekakanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.

Chú giải Phẩm Một Kệ đã hoàn tất.

2. Dukanipāto

2. Phẩm Hai Kệ

1. Abhirūpanandātherīgāthāvaṇṇanā

1. Chú giải Trưởng Lão Ni Kệ Abhirūpanandā

Dukanipāte [Pg.26] āturaṃ asuciṃ pūtintiādikā abhirūpanandāya sikkhamānāya gāthā. Ayaṃ kira vipassissa bhagavato kāle bandhumatīnagare gahapatimahāsālassa dhītā hutvā satthu santike dhammaṃ sutvā saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhitā satthari parinibbute dhātucetiyaṃ ratanapaṭimaṇḍitena suvaṇṇacchattena pūjaṃ katvā, kālaṅkatvā sagge nibbattitvā aparāparaṃ sugatīsuyeva saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthunagare khemakassa sakkassa aggamahesiyā kucchismiṃ nibbatti. Nandātissā nāmaṃ ahosi. Sā attabhāvassa ativiya rūpasobhaggappattiyā abhirūpā dassanīyā pāsādikā abhirūpanandātveva paññāyittha. Tassā vayappattāya vāreyyadivaseyeva varabhūto sakyakumāro kālamakāsi. Atha naṃ mātāpitaro akāmaṃ pabbājesuṃ.

Trong Phẩm Hai Kệ, các câu kệ bắt đầu bằng ‘āturaṃ asuciṃ pūtiṃ’ là của vị Sa-di-ni Abhirūpanandā. Tương truyền rằng, vào thời của Đức Thế Tôn Vipassī, vị này đã là con gái của một vị đại gia chủ ở thành Bandhumatī. Sau khi nghe Pháp nơi đức Đạo Sư và đã an trú trong các nơi quy y và trong các giới, và sau khi đức Đạo Sư nhập Niết-bàn, vị ấy đã cúng dường một bảo tháp xá-lợi bằng một chiếc lọng vàng được trang hoàng bằng châu báu. Sau khi qua đời, vị ấy đã tái sanh ở cõi trời, và đã luân hồi mãi trong các cõi lành. Trong thời đức Phật này xuất hiện, vị ấy đã tái sanh trong bụng của chánh cung hoàng hậu của vua Khemaka dòng Sakka ở thành Kapilavatthu. Tên của vị ấy là Nandā. Do đạt được vẻ đẹp sắc sảo phi thường của thân thể, vị ấy xinh đẹp, đáng ưa nhìn, khả ái, nên đã được biết đến với tên gọi là Abhirūpanandā (Nandā Xinh Đẹp). Khi vị ấy đến tuổi trưởng thành, ngay trong ngày hứa hôn, vị hoàng tử dòng Sakka đã được chọn làm chồng đã qua đời. Bấy giờ, cha mẹ đã cho vị ấy xuất gia dù không muốn.

Sā pabbajitvāpi rūpaṃ nissāya uppannamadā ‘‘satthā rūpaṃ vivaṇṇeti garahati anekapariyāyena rūpe ādīnavaṃ dassetī’’ti buddhupaṭṭhānaṃ na gacchati. Bhagavā tassā ñāṇaparipākaṃ ñatvā mahāpajāpatiṃ āṇāpesi ‘‘sabbāpi bhikkhuniyo paṭipāṭiyā ovādaṃ āgacchantū’’ti. Sā attano vāre sampatte aññaṃ pesesi. Bhagavā ‘‘vāre sampatte attanāva āgantabbaṃ, na aññā pesetabbā’’ti āha. Sā satthu āṇaṃ laṅghituṃ asakkontī bhikkhunīhi saddhiṃ buddhupaṭṭhānaṃ agamāsi. Bhagavā iddhiyā ekaṃ abhirūpaṃ itthirūpaṃ māpetvā puna jarājiṇṇaṃ dassetvā saṃvegaṃ uppādetvā –

Dù đã xuất gia, vị ấy vẫn kiêu mạn sanh khởi do nương vào sắc đẹp. Nghĩ rằng: ‘Đức Đạo Sư chê bai sắc đẹp, khiển trách nó, và chỉ ra sự nguy hại trong sắc đẹp bằng nhiều cách,’ vị ấy không đến hầu Phật. Đức Thế Tôn, biết được trí tuệ của vị ấy đã chín muồi, đã ra lệnh cho ngài Mahāpajāpatī rằng: ‘Tất cả các Tỳ-khưu-ni hãy tuần tự đến nghe lời giáo huấn.’ Khi đến lượt mình, vị ấy đã cử người khác đi thay. Đức Thế Tôn nói: ‘Khi đến lượt, phải tự mình đến, không được cử người khác đi thay.’ Không thể trái lệnh của đức Đạo Sư, vị ấy đã cùng với các Tỳ-khưu-ni đến hầu Phật. Đức Thế Tôn, bằng thần thông, đã hóa hiện ra một hình ảnh người nữ xinh đẹp tuyệt trần, rồi lại cho thấy (hình ảnh ấy) già nua, và đã làm sanh khởi lòng chấn động –

19.

19.

‘‘Āturaṃ asuciṃ pūtiṃ, passa nande samussayaṃ;

Asubhāya cittaṃ bhāvehi, ekaggaṃ susamāhitaṃ.

‘Này Nandā, hãy nhìn xem thân thể này, bệnh hoạn, bất tịnh, và hôi thối; hãy tu tập tâm về sự bất tịnh, nhất tâm, và khéo định tĩnh.

20.

20.

‘‘Animittañca bhāvehi, mānānusayamujjaha;

Tato mānābhisamayā, upasantā carissasī’’ti. –

‘Và hãy tu tập về Vô Tướng, hãy từ bỏ tùy miên ngã mạn; do đó, nhờ thắng tri ngã mạn, con sẽ sống an tịnh.’ –

Imā [Pg.27] dve gāthā abhāsi. Tāsaṃ attho heṭṭhā vuttanayo eva. Gāthāpariyosāne abhirūpanandā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne –

(Ngài) đã nói hai câu kệ này. Ý nghĩa của chúng cũng giống như cách đã được giải thích. Vào lúc cuối các câu kệ, Abhirūpanandā đã chứng đắc quả A-la-hán. Do đó, đã được nói trong Apadāna (Thánh Nhân Ký Sự) rằng –

‘‘Nagare bandhumatiyā, bandhumā nāma khattiyo;

Tassa rañño ahuṃ bhariyā, ekajjhaṃ cārayāmahaṃ.

‘Ở thành Bandhumatī, có vị vua dòng Sát-đế-lỵ tên là Bandhumā; ta đã là vợ của vị vua ấy, chúng ta đã sống chung với nhau.

‘‘Rahogatā nisīditvā, evaṃ cintesahaṃ tadā;

Ādāya gamanīyañhi, kusalaṃ natthi me kataṃ.

‘Ngồi ở một nơi vắng vẻ, bấy giờ ta đã suy nghĩ như vầy: ‘Thật vậy, điều thiện cần phải mang theo (khi ra đi), ta đã không làm được gì.’

‘‘Mahābhitāpaṃ kaṭukaṃ, ghorarūpaṃ sudāruṇaṃ;

Nirayaṃ nūna gacchāmi, ettha me natthi saṃsayo.

‘Chắc chắn ta sẽ đi đến địa ngục, nơi có sự thiêu đốt lớn lao, cay đắng, hình dạng ghê gớm, và rất khủng khiếp; về điều này, ta không có sự nghi ngờ.’

‘‘Evāhaṃ cintayitvāna, pahaṃsetvāna mānasaṃ;

Rājānaṃ upagantvāna, idaṃ vacanamabraviṃ.

‘Sau khi đã suy nghĩ như vậy, sau khi đã làm cho tâm ý phấn khởi, sau khi đã đi đến gần đức vua, tôi đã nói lên lời này.’

‘‘Itthī nāma mayaṃ deva, purisānugatā sadā;

Ekaṃ me samaṇaṃ dehi, bhojayissāmi khattiya.

‘Thưa Thiên tử, chúng con là hạng phụ nữ, luôn luôn đi theo người nam. Xin hãy cho con một vị Sa-môn, thưa đấng Sát-đế-lỵ, con sẽ dâng cúng dường.’

‘‘Adāsi me mahārājā, samaṇaṃ bhāvitindriyaṃ;

Tassa pattaṃ gahetvāna, paramannena pūrayiṃ.

‘Vị đại vương đã cho tôi một vị Sa-môn có các căn được tu tập. Sau khi đã cầm lấy bình bát của vị ấy, tôi đã đổ đầy món cơm sữa.’

‘‘Pūrayitvā paramannaṃ, sahassagghanakenahaṃ;

Vatthayugena chādetvā, adāsiṃ tuṭṭhamānasā.

‘Sau khi đã đổ đầy món cơm sữa, tôi đã dùng cặp y phục trị giá một ngàn, sau khi đã đậy lên, tôi đã dâng cúng với tâm ý hoan hỷ.’

‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca;

Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ.

‘Do nghiệp được làm tốt đẹp ấy và do các tác ý và nguyện vọng, sau khi từ bỏ thân người, tôi đã đi đến cõi trời Ba Mươi Ba.’

‘‘Sahassaṃ devarājūnaṃ, mahesittamakārayiṃ;

Sahassaṃ cakkavattīnaṃ, mahesittamakārayiṃ.

‘Tôi đã làm chánh hậu cho một ngàn vị thiên vương. Tôi đã làm chánh hậu cho một ngàn vị Chuyển Luân Vương.’

‘‘Padesarajjaṃ vipulaṃ, gaṇanāto asaṅkhiyaṃ;

Nānāvidhaṃ bahuṃ puññaṃ, tassa kammaphalā tato.

‘(Tôi đã được) vương quyền ở các địa phương rộng lớn, không thể đếm được về số lượng. Từ đó, quả của nghiệp ấy là nhiều phước báu đủ loại.’

‘‘Uppalasseva me vaṇṇā, abhirūpā sudassanā;

Itthī sabbaṅgasampannā, abhijātā jutindharā.

‘Dung sắc của tôi như hoa sen xanh, xinh đẹp, dễ nhìn. Tôi là người phụ nữ có đầy đủ các bộ phận, thuộc dòng dõi cao quý, mang hào quang.’

‘‘Pacchime [Pg.28] bhavasampatte, ajāyiṃ sākiye kule;

Nārīsahassapāmokkhā, suddhodanasutassahaṃ.

‘Khi đạt đến sự hiện hữu cuối cùng, tôi đã được sanh ra trong dòng họ Thích-ca. Tôi là người đứng đầu của một ngàn phụ nữ của con trai vua Tịnh Phạn.’

‘‘Nibbinditvā agārehaṃ, pabbajiṃ anagāriyaṃ;

Sattamiṃ rattiṃ sampatvā, catusaccaṃ apāpuṇiṃ.

‘Sau khi nhàm chán đời sống tại gia, tôi đã xuất gia, sống không nhà cửa. Khi đến đêm thứ bảy, tôi đã đạt được Tứ Diệu Đế.’

‘‘Cīvarapiṇḍapātañca, paccayañca senāsanaṃ;

Parimetuṃ na sakkomi, piṇḍapātassidaṃ phalaṃ.

‘Y phục, vật thực khất thực, thuốc men và chỗ ở, tôi không thể đo lường được. Đây là quả của việc cúng dường vật thực khất thực.’

‘‘Yaṃ mayhaṃ purimaṃ kammaṃ, kusalaṃ janitaṃ muni;

Tuyhatthāya mahāvīra, pariciṇṇaṃ bahuṃ mayā.

‘Thưa bậc Mâu-ni, nghiệp thiện nào trước đây đã được tôi tạo ra, thưa bậc Đại Hùng, nhiều nghiệp đã được tôi tích lũy vì Ngài.’

‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ dānamadadiṃ tadā;

Duggatiṃ nābhijānāmi, piṇḍapātassidaṃ phalaṃ.

‘Cách đây ba mươi mốt kiếp, sự bố thí nào tôi đã thực hiện khi ấy, tôi không biết đến khổ cảnh. Đây là quả của việc cúng dường vật thực khất thực.’

‘‘Duve gatī pajānāmi, devattaṃ atha mānusaṃ;

Aññaṃ gatiṃ na jānāmi, piṇḍapātassidaṃ phalaṃ.

‘Tôi chỉ biết hai cảnh giới: cõi trời và cõi người. Tôi không biết đến cảnh giới nào khác. Đây là quả của việc cúng dường vật thực khất thực.’

‘‘Ucce kule pajānāmi, tayo sāle mahādhane;

Aññaṃ kulaṃ na jānāmi, piṇḍapātassidaṃ phalaṃ.

‘Tôi được sanh trong các dòng dõi cao quý, trong ba gia tộc Sāla có tài sản lớn. Tôi không biết đến dòng dõi nào khác. Đây là quả của việc cúng dường vật thực khất thực.’

‘‘Bhavābhave saṃsaritvā, sukkamūlena coditā;

Amanāpaṃ na passāmi, somanassakataṃ phalaṃ.

‘Sau khi đã luân hồi trong các kiếp sống, được thúc đẩy bởi gốc rễ thiện lành, tôi không thấy điều gì không vừa ý. Quả báu đã được tạo ra là sự hoan hỷ.’

‘‘Iddhīsu ca vasī homi, dibbāya sotadhātuyā;

Cetopariyañāṇassa, vasī homi mahāmune.

‘Thưa bậc Đại Mâu-ni, tôi làm chủ các thần thông, thiên nhĩ giới, và tôi làm chủ tha tâm thông.’

‘‘Pubbenivāsaṃ jānāmi, dibbacakkhu visodhitaṃ;

Sabbāsavaparikkhīṇā, natthi dāni punabbhavo.

‘Tôi biết được các kiếp sống quá khứ, thiên nhãn đã được thanh tịnh. Tất cả các lậu hoặc đã được đoạn tận, nay không còn tái sanh nữa.’

‘‘Atthadhammaniruttīsu, paṭibhāne tatheva ca;

Ñāṇaṃ mama mahāvīra, uppannaṃ tava santike.

‘Thưa bậc Đại Hùng, trí tuệ của con về nghĩa, về pháp, về ngữ nguyên, và cũng như vậy về biện tài đã sanh khởi nơi sự hiện diện của Ngài.’

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

‘Các phiền não của tôi đã được đốt cháy... (vân vân)... lời dạy của đức Phật đã được thực hành.’

Arahattaṃ patvā pana sā sayampi udānavasena tāyeva gāthā abhāsi, idameva cassā aññābyākaraṇaṃ ahosīti.

Và sau khi đã chứng đắc A-la-hán quả, chính vị ấy cũng đã nói lên các câu kệ ấy dưới dạng lời cảm hứng, và chính điều này đã là lời tuyên bố về sự chứng ngộ của vị ấy.

Abhirūpanandātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải về Trưởng Lão Ni Kệ của Abhirūpanandā đã chấm dứt.

2. Jentātherīgāthāvaṇṇanā

2. Phần Chú Giải về Trưởng Lão Ni Kệ của Jentā

Ye [Pg.29] ime satta bojjhaṅgātiādikā jentāya theriyā gāthā. Tassā atītaṃ paccuppannañca vatthu abhirūpanandāvatthusadisaṃ. Ayaṃ pana vesāliyaṃ licchavirājakule nibbattīti ayameva viseso. Satthārā desitaṃ dhammaṃ sutvā desanāpariyosāne arahattaṃ patvā attanā adhigataṃ visesaṃ paccavekkhitvā pītivasena –

Bài kệ của Trưởng lão ni Jentā bắt đầu bằng ‘Ye ime satta bojjhaṅgā.’ Câu chuyện quá khứ và hiện tại của vị ấy tương tự như câu chuyện của Abhirūpanandā. Tuy nhiên, chỉ có sự khác biệt này là vị này đã được sanh ra trong hoàng tộc Licchavi ở Vesālī. Sau khi nghe Pháp do đức Bổn Sư thuyết giảng, vào cuối bài Pháp, vị ấy đã chứng đắc A-la-hán quả, và sau khi quán xét về sự chứng đắc đặc biệt của mình, do bởi hỷ lạc –

21.

21.

‘‘Ye ime satta bojjhaṅgā, maggā nibbānapattiyā;

Bhāvitā te mayā sabbe, yathā buddhena desitā.

‘Bảy giác chi này, là con đường để chứng đạt Niết-bàn, tất cả đã được tôi tu tập, như đã được đức Phật thuyết giảng.’

22.

22.

‘‘Diṭṭho hi me so bhagavā, antimoyaṃ samussayo;

Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi dāni punabbhavo’’ti. –

‘Quả thật, đức Thế Tôn ấy đã được tôi thấy, đây là thân cuối cùng. Vòng sanh tử đã được đoạn tận, nay không còn tái sanh nữa.’

Imā dve gāthā abhāsi.

Vị ấy đã nói lên hai câu kệ này.

Tattha ye ime satta bojjhaṅgāti ye ime satidhammavicayavīriyapītipassaddhisamādhiupekkhāsaṅkhātā bodhiyā yathāvuttāya dhammasāmaggiyā, bodhissa vā bujjhanakassa taṃsamaṅgino puggalassa aṅgabhūtattā ‘‘bojjhaṅgā’’ti laddhanāmā satta dhammā. Maggā nibbānapattiyāti nibbānādhigamassa upāyabhūtā. Bhāvitā te mayā sabbe, yathā buddhena desitāti te sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā sabbepi mayā yathā buddhena bhagavatā desitā, tathā mayā uppāditā ca vaḍḍhitā ca.

Trong đó, (cụm từ) ‘bảy giác chi này’ có nghĩa là: bảy pháp này có được tên gọi là ‘giác chi’ do là thành phần của sự giác ngộ, (tức là) sự hợp thành của các pháp đã được nói đến, hoặc là thành phần của người đang giác ngộ, người có được sự giác ngộ ấy, (bảy pháp ấy) được gọi là niệm, trạch pháp, tinh tấn, hỷ, khinh an, định, và xả. (Cụm từ) ‘là con đường để chứng đạt Niết-bàn’ có nghĩa là là phương tiện để chứng ngộ Niết-bàn. (Cụm từ) ‘tất cả đã được tôi tu tập, như đã được đức Phật thuyết giảng’ có nghĩa là tất cả ba mươi bảy phẩm trợ đạo ấy đã được tôi làm cho sanh khởi và làm cho tăng trưởng, đúng như đã được đức Phật, đức Thế Tôn thuyết giảng.

Diṭṭho hi me so bhagavāti hi-saddo hetuattho. Yasmā so bhagavā dhammakāyo sammāsambuddho attanā adhigataariyadhammadassanena diṭṭho, tasmā antimoyaṃ samussayoti yojanā. Ariyadhammadassanena hi buddhā bhagavanto aññe ca ariyā diṭṭhā nāma honti, na rūpakāyadassanamattena. Yathāha – ‘‘yo kho, vakkali, dhammaṃ passati, so maṃ passatī’’ti (saṃ. ni. 3.87) ca ‘‘sutavā ca kho, bhikkhave, ariyasāvako ariyānaṃ dassāvī’’ti (ma. ni. 1.20; saṃ. ni. 3.1) ca ādi. Sesaṃ vuttanayameva.

(Trong câu) ‘Quả thật, đức Thế Tôn ấy đã được tôi thấy,’ từ ‘hi’ (quả thật) có nghĩa là nguyên nhân. Bởi vì đức Thế Tôn ấy, vị Chánh Đẳng Giác, là Pháp thân, đã được thấy bằng sự thấy Thánh Pháp do chính mình chứng ngộ, do đó, sự liên kết (câu văn) là ‘đây là thân cuối cùng.’ Quả thật, các đức Phật, các đức Thế Tôn, và các bậc Thánh khác được gọi là đã được thấy là do sự thấy Thánh Pháp, chứ không phải chỉ đơn thuần bằng sự thấy sắc thân. Như đã được nói: ‘Này Vakkali, ai thấy Pháp, người ấy thấy Ta’ (Tương Ưng Bộ 3.87) và ‘Này các Tỳ-khưu, vị Thánh đệ tử có nghe nhiều là người thấy các bậc Thánh’ (Trung Bộ 1.20; Tương Ưng Bộ 3.1) và các kinh khác. Phần còn lại có ý nghĩa như đã được nói.

Jentātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải Kệ Của Trưởng Lão Ni Jentā Đã Chấm Dứt.

3. Sumaṅgalamātutherīgāthāvaṇṇanā

3. Phần Chú Giải Kệ Của Trưởng Lão Ni Sumaṅgalamātā

Sumuttikātiādikā [Pg.30] sumaṅgalamātāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave kusalaṃ upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ daliddakule nibbattitvā vayappattā aññatarassa naḷakārassa dinnā paṭhamagabbheyeva pacchimabhavikaṃ puttaṃ labhi. Tassa sumaṅgaloti nāmaṃ ahosi. Tato paṭṭhāya sā sumaṅgalamātāti paññāyittha. Yasmā panassā nāmagottaṃ na pākaṭaṃ, tasmā ‘‘aññatarā therī bhikkhunī apaññātā’’ti pāḷiyaṃ vuttaṃ. Sopissā putto viññutaṃ patto pabbajitvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā sumaṅgalattheroti pākaṭo ahosi. Tassa mātā bhikkhunīsu pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karontī ekadivasaṃ gihikāle attanā laddhadukkhaṃ paccavekkhitvā saṃvegajātā vipassanaṃ vaḍḍhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā udānentī –

Bài kệ bắt đầu bằng ‘Sumuttikā’ là của Trưởng Lão Ni Sumaṅgalamātā. Vị này cũng đã tạo các thiện duyên dưới thời các đức Phật quá khứ, đã tích lũy các thiện pháp trong các kiếp sống ở nơi này nơi kia, trong thời kỳ đức Phật này xuất hiện, đã được sanh ra trong một gia đình nghèo khó ở Sāvatthī. Khi đến tuổi trưởng thành, bà đã được gả cho một người thợ làm giỏ. Ngay trong lần mang thai đầu tiên, bà đã sanh được một người con trai trong kiếp chót của vị ấy. Tên của người con ấy là Sumaṅgala. Kể từ đó, bà được biết đến với tên gọi là Sumaṅgalamātā. Tuy nhiên, vì tên và họ của bà không được biết đến, do đó trong Pāli tạng đã nói rằng: ‘một vị Trưởng Lão Ni Tỳ Khưu Ni không được biết tên’. Người con trai của bà, sau khi đạt đến tuổi hiểu biết, đã xuất gia và chứng đắc A-la-hán quả cùng với các Tuệ Phân Tích, đã trở nên nổi tiếng với danh hiệu Trưởng Lão Sumaṅgala. Mẹ của vị ấy, sau khi xuất gia trong ni chúng, thực hành công phu thiền quán, vào một ngày nọ, trong khi hồi tưởng lại những khổ đau mà mình đã trải qua thời còn tại gia, đã khởi lên tâm cảm động, đã phát triển thiền quán, và đã chứng đắc A-la-hán quả cùng với các Tuệ Phân Tích, đã thốt lên lời cảm hứng rằng –

23.

23.

‘‘Sumuttikā sumuttikā, sādhumuttikāmhi musalassa;

Ahiriko me chattakaṃ vāpi, ukkhalikā me deḍḍubhaṃ vāti.

‘Giải thoát tốt đẹp thay, giải thoát tốt đẹp thay, ta được giải thoát tốt đẹp khỏi cái chày; người chồng của ta không biết hổ thẹn, và cả cái dù che nắng, nồi nấu của ta bốc mùi như con rắn nước.

24.

24.

‘‘Rāgañca ahaṃ dosañca, cicciṭi cicciṭīti vihanāmi;

Sā rukkhamūlamupagamma, ‘aho sukha’nti sukhato jhāyāmī’’ti. –

‘Ta hủy diệt cả tham ái và sân hận, với tiếng ‘xèo xèo’; Ta, người ấy, đi đến dưới một gốc cây, thiền định trong an lạc, (nghĩ rằng) ‘Ôi, thật an lạc!’.’ –

Imā dve gāthā abhāsi.

Bà đã nói lên hai bài kệ này.

Tattha sumuttikāti sumuttā. Ka-kāro padapūraṇamattaṃ, suṭṭhu muttā vatāti attho. Sā sāsane attanā paṭiladdhasampattiṃ disvā pasādavasena, tassā vā pasaṃsāvasena āmantetvā vuttaṃ ‘‘sumuttikā sumuttikā’’ti. Yaṃ pana gihikāle visesato jigucchati, tato vimuttiṃ dassentī ‘‘sādhumuttikāmhī’’tiādimāha. Tattha sādhumuttikāmhīti sammadeva muttā vata amhi. Musalassāti musalato. Ayaṃ kira daliddabhāvena gihikāle sayameva musalakammaṃ karoti, tasmā evamāha. Ahiriko meti mama sāmiko ahiriko nillajjo, so mama na ruccatīti vacanaseso. Pakatiyāva kāmesu virattacittatāya kāmādhimuttānaṃ pavattiṃ jigucchantī vadati. Chattakaṃ vāpīti jīvitahetukena karīyamānaṃ chattakampi me na ruccatīti attho. Vā-saddo avuttasamuccayattho, tena [Pg.31] peḷācaṅkoṭakādiṃ saṅgaṇhāti. Veḷudaṇḍādīni gahetvā divase divase chattādīnaṃ karaṇavasena dukkhajīvitaṃ jigucchantī vadati. ‘‘Ahitako me vāto vātī’’ti keci vatvā ahitako jarāvaho gihikāle mama sarīre vāto vāyatīti atthaṃ vadanti. Apare pana ‘‘ahitako paresaṃ duggandhataro ca mama sarīrato vāto vāyatī’’ti atthaṃ vadanti. Ukkhalikā me deḍḍubhaṃ vātīti me mama bhattapacanabhājanaṃ cirapārivāsikabhāvena aparisuddhatāya udakasappagandhaṃ vāyati, tato ahaṃ sādhumuttikāmhīti yojanā.

Ở đây, ‘sumuttikā’ có nghĩa là ‘giải thoát tốt đẹp’. Âm tiết ‘ka’ chỉ là một tiểu từ để điền vào cho đủ nhịp; ý nghĩa là ‘thật sự được giải thoát tốt đẹp’. Bà, khi thấy được thành quả mà mình đã đạt được trong Giáo Pháp, do lòng tịnh tín, hoặc do tán thán thành quả ấy, đã tự gọi mình mà nói rằng: ‘sumuttikā sumuttikā’. Để cho thấy sự giải thoát của mình khỏi những điều mà bà đặc biệt ghê tởm khi còn tại gia, bà đã nói ‘sādhumuttikāmhī’ v.v... Ở đây, ‘sādhumuttikāmhī’ có nghĩa là ‘thật vậy, ta quả thực đã được giải thoát’. ‘Musalassa’ có nghĩa là ‘từ cái chày’. Dường như do cảnh nghèo khó, khi còn tại gia, chính bà đã phải làm công việc giã gạo bằng chày, do đó bà đã nói như vậy. ‘Ahiriko me’ có nghĩa là ‘chồng của ta không biết hổ thẹn, không có liêm sỉ’; phần còn lại của câu là ‘người ấy không làm ta hài lòng’. Vốn có tâm nhàm chán các dục lạc, bà nói lên sự ghê tởm đối với hành vi của những người đam mê dục lạc. ‘Chattakaṃ vāpi’ có nghĩa là ‘việc làm dù che nắng, được thực hiện vì mục đích sinh kế, cũng không làm ta hài lòng’. Từ ‘vā’ có ý nghĩa bao gồm cả những điều không được đề cập; qua đó, những thứ như giỏ, ghế đẩu nhỏ, v.v., cũng được bao gồm. Hàng ngày phải lấy tre, gậy, v.v., để làm dù che nắng, v.v., bà nói lên sự ghê tởm đối với cuộc sống khổ cực. Một số người, khi nói ‘ahitako me vāto vātī’, giải thích ý nghĩa là ‘một luồng gió không có lợi, gây già nua, thổi vào thân ta khi còn tại gia’. Tuy nhiên, những người khác lại giải thích ý nghĩa là ‘một luồng gió không có lợi, và có mùi hôi thối hơn đối với người khác, thổi ra từ thân ta’. ‘Ukkhalikā me deḍḍubhaṃ vāti’ có nghĩa là ‘cái nồi nấu cơm của ta, do đã dùng lâu ngày không được sạch sẽ, bốc mùi như con rắn nước’; sự liên kết là ‘từ đó, ta được giải thoát tốt đẹp’.

Rāgañca ahaṃ dosañca, cicciṭi cicciṭīti vihanāmīti ahaṃ kilesajeṭṭhakaṃ rāgañca dosañca cicciṭi cicciṭīti iminā saddena saddhiṃ vihanāmi vināsemi, pajahāmīti attho. Sā kira attano sāmikaṃ jigucchantī tena divase divase phāliyamānānaṃ sukkhānaṃ veḷudaṇḍādīnaṃ saddaṃ garahantī tassa pahānaṃ rāgadosapahānena samaṃ katvā avoca. Sā rukkhamūlamupagammāti sā ahaṃ sumaṅgalamātā vivittaṃ rukkhamūlaṃ upasaṅkamitvā. Sukhato jhāyāmīti sukhanti jhāyāmi, kālena kālaṃ samāpajjantī phalasukhaṃ nibbānasukhañca paṭisaṃvediyamānā phalajjhānena jhāyāmīti attho. Aho sukhanti idaṃ panassā samāpattito pacchā pavattamanasikāravasena vuttaṃ, pubbābhogavasenātipi yujjateva.

Câu ‘Rāgañca ahaṃ dosañca, cicciṭi cicciṭīti vihanāmi’ có nghĩa là: ‘Ta hủy diệt, loại trừ, từ bỏ các phiền não chính là tham ái và sân hận, cùng với âm thanh ‘cicciṭi cicciṭi’ này’. Dường như bà, vì ghê tởm người chồng của mình và chê trách âm thanh của những thanh tre khô, v.v., bị ông ta chẻ ra hàng ngày, đã đánh đồng việc từ bỏ âm thanh đó với việc từ bỏ tham ái và sân hận, và do đó đã nói như vậy. ‘Sā rukkhamūlamupagamma’ có nghĩa là ‘Ta, Sumaṅgalamātā, sau khi đã đi đến một gốc cây thanh vắng’. ‘Sukhato jhāyāmi’ có nghĩa là ‘ta thiền định trong an lạc; từ thời này sang thời khác, khi nhập định, cảm nhận được sự an lạc của Thánh quả và sự an lạc của Niết Bàn, ta thiền định với thiền quả’. Còn câu ‘Aho sukhaṃ’ (Ôi, thật an lạc!) thì được nói lên do sự tác ý khởi lên sau khi xuất khỏi định; nhưng cũng hợp lý khi cho rằng đó là do sự hướng tâm từ trước.

Sumaṅgalamātutherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải Kệ Của Trưởng Lão Ni Sumaṅgalamātā Đã Chấm Dứt.

4. Aḍḍhakāsitherīgāthāvaṇṇanā

4. Phần Chú Giải Kệ Của Trưởng Lão Ni Aḍḍhakāsī

Yāva kāsijanapadotiādikā aḍḍhakāsiyā theriyā gāthā. Ayaṃ kira kassapassa dasabalassa kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patvā bhikkhunīnaṃ santikaṃ gantvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddhā pabbajitvā bhikkhunisīle ṭhitaṃ aññataraṃ paṭisambhidāppattaṃ khīṇāsavattheriṃ gaṇikāvādena akkositvā, tato cutā niraye paccitvā imasmiṃ buddhuppāde kāsikaraṭṭhe uḷāravibhave seṭṭhikule nibbattitvā vuddhippattā pubbe katassa vacīduccaritassa nissandena ṭhānato paribhaṭṭhā gaṇikā ahosi. Nāmena aḍḍhakāsī [Pg.32] nāma. Tassā pabbajjā ca dūtena upasampadā ca khandhake āgatāyeva. Vuttañhetaṃ –

Bài kệ bắt đầu bằng ‘Yāva kāsijanapado’ là của Trưởng Lão Ni Aḍḍhakāsī. Dường như vị này, vào thời của đức Phật Kassapa, bậc Thập Lực, đã được sanh ra trong một gia đình gia thế. Khi đến tuổi hiểu biết, bà đã đi đến chỗ các vị Tỳ Khưu Ni, nghe Pháp, có được đức tin, và đã xuất gia. Bà đã mắng nhiếc một vị Trưởng Lão Ni, là bậc đã chứng đắc các Tuệ Phân Tích và là bậc A-la-hán, người đang an trú trong giới hạnh của Tỳ Khưu Ni, bằng lời vu khống là một kỹ nữ. Sau khi mệnh chung từ kiếp ấy, bà đã bị đọa trong địa ngục. Trong thời kỳ đức Phật này xuất hiện, bà đã được sanh ra tại xứ Kāsī, trong một gia đình trưởng giả giàu có, với tài sản to lớn. Khi đến tuổi trưởng thành, do kết quả của lời nói ác đã tạo ra trong quá khứ, bà đã bị sa ngã khỏi địa vị của mình và trở thành một kỹ nữ. Tên của bà là Aḍḍhakāsī. Việc xuất gia và thọ Cụ Túc giới qua một sứ giả của bà quả thật đã được đề cập trong các chương Khandhaka. Điều này đã được nói đến như sau –

Tena kho pana samayena aḍḍhakāsī gaṇikā bhikkhunīsu pabbajitā hoti. Sā ca sāvatthiṃ gantukāmā hoti ‘‘bhagavato santike upasampajjissāmī’’ti. Assosuṃ kho dhuttā – ‘‘aḍḍhakāsī kira gaṇikā sāvatthiṃ gantukāmā’’ti. Te magge pariyuṭṭhiṃsu. Assosi kho aḍḍhakāsī gaṇikā ‘‘dhuttā kira magge pariyuṭṭhitā’’ti. Bhagavato santike dūtaṃ pāhesi – ‘‘ahañhi upasampajjitukāmā, kathaṃ nu kho mayā paṭipajjitabba’’nti? Atha kho bhagavā etasmiṃ nidāne etasmiṃ pakaraṇe dhammiṃ kathaṃ katvā bhikkhū āmantesi – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, dūtenapi upasampādetu’’nti (cūḷava. 430).

Vào lúc bấy giờ, kỹ nữ Aḍḍhakāsī đã xuất gia trong hàng ngũ tỳ-khưu-ni. Vị ấy có ý muốn đi đến thành Sāvatthī (với ý nghĩ): ‘Ta sẽ thọ cụ túc giới nơi đức Thế Tôn.’ Bọn du đãng đã nghe được rằng: ‘Nghe nói kỹ nữ Aḍḍhakāsī có ý muốn đi đến thành Sāvatthī.’ Chúng đã rình rập ở trên đường. Kỹ nữ Aḍḍhakāsī đã nghe được rằng: ‘Nghe nói bọn du đãng đang rình rập ở trên đường.’ (Vị ấy) đã gởi sứ giả đến nơi đức Thế Tôn (để thưa rằng): ‘Con có ý muốn thọ cụ túc giới, con nên thực hành như thế nào?’ Bấy giờ, nhân sự kiện này, nhân trường hợp này, đức Thế Tôn sau khi thuyết một bài pháp thoại đã gọi các tỳ-khưu và dạy rằng: ‘Này các tỳ-khưu, Ta cho phép được truyền cụ túc giới thông qua sứ giả.’” (trích Cūḷavagga, 430).

Evaṃ laddhūpasampadā pana vipassanāya kammaṃ karontī na cirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.4.168-183) –

Và sau khi đã thọ cụ túc giới theo cách như thế, trong khi thực hành công phu về thiền quán, không bao lâu vị ấy đã chứng đắc A-la-hán quả cùng với các tuệ phân tích. Do đó, điều này đã được nói đến trong Trưởng Lão Ni Kệ (Apadāna, therī 2.4.168-183):

‘‘Imamhi bhaddake kappe, brahmabandhu mahāyaso;

Kassapo nāma gottena, uppajji vadataṃ varo.

‘Trong kiếp hiền thiện này, bậc Thân Thuộc Phạm Thiên, đại danh xưng; có danh tánh là Kassapa, đã xuất hiện, là bậc tối thượng trong các diễn giả.

‘‘Tadāhaṃ pabbajitvāna, tassa buddhassa sāsane;

Saṃvutā pātimokkhamhi, indriyesu ca pañcasu.

‘Khi ấy, con đã xuất gia trong giáo pháp của đức Phật ấy; con đã được thu thúc trong giới bổn Pātimokkha và trong cả năm giác quan.

‘‘Mattaññunī ca asane, yuttā jāgariyepi ca;

Vasantī yuttayogāhaṃ, bhikkhuniṃ vigatāsavaṃ.

‘Con biết tiết độ trong ăn uống, và cũng chuyên tâm trong sự tỉnh thức; trong khi sống chuyên cần tu tập, con (đã mắng nhiếc) một vị tỳ-khưu-ni đã đoạn tận các lậu hoặc.

‘‘Akkosiṃ duṭṭhacittāhaṃ, gaṇiketi bhaṇiṃ tadā;

Tena pāpena kammena, nirayamhi apaccisaṃ.

‘Với tâm ác độc, con đã mắng nhiếc, khi ấy con đã gọi (vị ấy) là kỹ nữ; do ác nghiệp ấy, con đã bị nấu trong địa ngục.

‘‘Tena kammāvasesena, ajāyiṃ gaṇikākule;

Bahusova parādhīnā, pacchimāya ca jātiyaṃ.

‘Do nghiệp quả còn sót lại ấy, con đã sanh vào gia đình kỹ nữ; nhiều lần phải lệ thuộc người khác, và trong kiếp sống cuối cùng này.

‘‘Kāsīsu seṭṭhikulajā, brahmacārībalenahaṃ;

Accharā viya devesu, ahosiṃ rūpasampadā.

‘Sanh trong gia đình trưởng giả ở xứ Kāsī, nhờ năng lực của phạm hạnh; con đã có được vẻ đẹp toàn hảo, giống như tiên nữ ở cõi trời.

‘‘Disvāna dassanīyaṃ maṃ, giribbajapuruttame;

Gaṇikatte nivesesuṃ, akkosanabalena me.

‘Sau khi nhìn thấy con xinh đẹp ở thành phố Giribbaja cao quý; họ đã đặt con vào nghề kỹ nữ, do năng lực của lời mắng nhiếc của con.

‘‘Sāhaṃ [Pg.33] sutvāna saddhammaṃ, buddhaseṭṭhena desitaṃ;

Pubbavāsanasampannā, pabbajiṃ anagāriyaṃ.

‘Con, sau khi nghe được Chánh pháp do bậc Tối Thắng Giác Ngộ thuyết giảng; được đầy đủ các duyên lành từ trước, đã xuất gia, sống đời không nhà.

‘‘Tadūpasampadatthāya, gacchantī jinasantikaṃ;

Magge dhutte ṭhite sutvā, labhiṃ dūtopasampadaṃ.

‘Khi ấy, vì mục đích thọ cụ túc giới, trong khi đi đến nơi đức Toàn Thắng; nghe tin bọn du đãng đang ở trên đường, con đã được thọ cụ túc giới qua sứ giả.

‘‘Sabbakammaṃ parikkhīṇaṃ, puññaṃ pāpaṃ tatheva ca;

Sabbasaṃsāramuttiṇṇā, gaṇikattañca khepitaṃ.

‘Tất cả nghiệp đã được đoạn tận, phước và tội cũng thế; con đã vượt thoát khỏi tất cả vòng luân hồi, và thân phận kỹ nữ cũng đã được chấm dứt.

‘‘Iddhīsu ca vasī homi, dibbāya sotadhātuyā;

Cetopariyañāṇassa, vasī homi mahāmune.

‘Con là bậc thuần thục về các thần thông, và về thiên nhĩ giới; con là bậc thuần thục về tha tâm thông, ôi bậc Đại Ẩn Sĩ.

‘‘Pubbenivāsaṃ jānāmi, dibbacakkhu visodhitaṃ;

Sabbāsavaparikkhīṇā, natthi dāni punabbhavo.

‘Con biết được các tiền kiếp, thiên nhãn đã được thanh tịnh; tất cả lậu hoặc đã được đoạn tận, nay không còn tái sanh nữa.

‘‘Atthadhammaniruttīsu, paṭibhāne tatheva ca;

Ñāṇaṃ mama mahāvīra, uppannaṃ tava santike.

‘Về nghĩa, pháp, và ngữ, và cũng như về biện tài; ôi bậc Đại Anh Hùng, trí tuệ của con đã sanh khởi nơi sự hiện diện của Ngài.

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti. (apa. therī 2.4.168-183);

‘Các phiền não của con đã được đốt cháy... (vân vân)... lời dạy của đức Phật đã được thực hành.’” (trích Apadāna, therī 2.4.168-183);

Arahattaṃ pana patvā udānavasena –

Và sau khi đã chứng đắc A-la-hán quả, bằng lời cảm hứng –

25.

25.

‘‘Yāva kāsijanapado, suṅko me tattako ahu;

Taṃ katvā negamo agghaṃ, aḍḍhenagghaṃ ṭhapesi maṃ.

‘Thuế của xứ Kāsī là bao nhiêu, thì giá của tôi cũng bấy nhiêu; người thành thị đã định giá ấy, rồi đặt cho tôi cái giá bằng một nửa.

26.

26.

‘‘Atha nibbindahaṃ rūpe, nibbindañca virajjahaṃ;

Mā puna jātisaṃsāraṃ, sandhāveyyaṃ punappunaṃ;

Tisso vijjā sacchikatā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti. –

‘Bấy giờ, tôi đã nhàm chán đối với sắc, và do nhàm chán, tôi đã ly tham; nguyện cho tôi không còn phải lang thang mãi trong vòng sanh tử luân hồi; ba minh đã được chứng ngộ, lời dạy của đức Phật đã được thực hành.’” –

Imā gāthā abhāsi.

Vị ấy đã nói lên những câu kệ này.

Tattha yāva kāsijanapado, suṅko me tattako ahūti kāsīsu janapadesu bhavo suṅko kāsijanapado, so yāva yattako, tattako mayhaṃ suṅko ahu ahosi. Kittako pana soti? Sahassamatto. Kāsiraṭṭhe kira tadā suṅkavasena ekadivasaṃ rañño uppajjanakaāyo ahosi sahassamatto, imāyapi purisānaṃ hatthato ekadivasaṃ laddhadhanaṃ tattakaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘yāva kāsijanapado, suṅko [Pg.34] me tattako ahū’’ti. Sā pana kāsisuṅkaparimāṇatāya kāsīti samaññaṃ labhi. Tattha yebhuyyena manussā sahassaṃ dātuṃ asakkontā tato upaḍḍhaṃ datvā divasabhāgameva ramitvā gacchanti, tesaṃ vasenāyaṃ aḍḍhakāsīti paññāyittha. Tena vuttaṃ – ‘‘taṃ katvā negamo agghaṃ, aḍḍhenagghaṃ ṭhapesi ma’’nti. Taṃ pañcasatamattaṃ dhanaṃ agghaṃ katvā negamo nigamavāsijano itthiratanabhāvena anagghampi samānaṃ aḍḍhena agghaṃ nimittaṃ aḍḍhakāsīti samaññāvasena maṃ ṭhapesi, tathā maṃ voharīti attho.

Ở đây, câu ‘Thuế của xứ Kāsī là bao nhiêu, thì giá của tôi cũng bấy nhiêu’ có nghĩa là: Thuế phát sanh ở các xứ trong xứ Kāsī là thuế của xứ Kāsī; thuế ấy là bao nhiêu, thì giá của tôi cũng đã là bấy nhiêu. Vậy thuế ấy là bao nhiêu? Khoảng một ngàn. Nghe nói, vào thời ấy, lợi tức hằng ngày của đức vua từ thuế ở xứ Kāsī là khoảng một ngàn, và số tiền mà vị này nhận được từ tay những người đàn ông trong một ngày cũng là bấy nhiêu. Do đó, đã được nói rằng: ‘Thuế của xứ Kāsī là bao nhiêu, thì giá của tôi cũng bấy nhiêu.’ Và do giá của mình bằng với số thuế của xứ Kāsī, vị ấy đã có được danh xưng là ‘Kāsī.’ Ở đây, phần lớn những người đàn ông không có khả năng trả một ngàn, nên đã trả một nửa số ấy rồi vui vẻ ra về chỉ trong nửa ngày. Do bởi họ, vị này đã được biết đến với tên gọi là ‘Aḍḍhakāsī’ (Nửa Kāsī). Do đó, đã được nói rằng: ‘người thành thị đã định giá ấy, rồi đặt cho tôi cái giá bằng một nửa.’ Câu này có nghĩa là: Người thành thị, tức là dân chúng trong thành phố, đã định giá là số tiền khoảng năm trăm, và đã đặt cho tôi, một người dù là vô giá do là một báu vật trong giới nữ nhân, cái tên hiệu là ‘Aḍḍhakāsī’ (Nửa Giá) như là một dấu hiệu về cái giá bằng một nửa; họ đã gọi tôi như thế.

Atha nibbindahaṃ rūpeti evaṃ rūpūpajīvinī hutvā ṭhitā. Atha pacchā sāsanaṃ nissāya rūpe ahaṃ nibbindiṃ ‘‘itipi rūpaṃ aniccaṃ, itipidaṃ rūpaṃ dukkhaṃ, asubha’’nti passantī tattha ukkaṇṭhiṃ. Nibbindañca virajjahanti nibbindantī cāhaṃ tato paraṃ virāgaṃ āpajjiṃ. Nibbindaggahaṇena cettha taruṇavipassanaṃ dasseti, virāgaggahaṇena balavavipassanaṃ. ‘‘Nibbindanto virajjati virāgā vimuccatī’’ti hi vuttaṃ. Mā puna jātisaṃsāraṃ, sandhāveyyaṃ punappunanti iminā nibbindanavirajjanākāre nidasseti. Tisso vijjātiādinā tesaṃ matthakappattiṃ, taṃ vuttanayameva.

Câu ‘Bấy giờ, tôi đã nhàm chán đối với sắc’ có nghĩa là: Sau khi đã sống bằng nghề nương tựa vào sắc đẹp, bấy giờ, về sau, nhờ nương tựa vào giáo pháp, tôi đã nhàm chán đối với sắc, khi thấy rằng ‘sắc là như thế này, là vô thường; sắc này là như thế này, là khổ, là bất tịnh,’ tôi đã chán ngán ở nơi ấy. Câu ‘và do nhàm chán, tôi đã ly tham’ có nghĩa là: Và tôi, trong khi nhàm chán, sau đó đã đạt đến sự ly tham. Ở đây, việc đề cập đến sự nhàm chán cho thấy thiền quán non trẻ, việc đề cập đến sự ly tham cho thấy thiền quán mạnh mẽ. Vì đã được nói rằng: ‘Do nhàm chán nên ly tham, do ly tham nên được giải thoát.’ Bằng câu ‘Nguyện cho tôi không còn phải lang thang mãi trong vòng sanh tử luân hồi,’ vị ấy chỉ ra phương cách của sự nhàm chán và ly tham. Bằng câu bắt đầu với ‘ba minh,’ vị ấy cho thấy sự chứng đắc đỉnh cao của chúng, điều ấy cũng theo như phương cách đã được nói đến.

Aḍḍhakāsitherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải về Kệ của Trưởng Lão Ni Aḍḍhakāsī đã chấm dứt.

5. Cittātherīgāthāvaṇṇanā

5. Chú Giải Kệ của Trưởng Lão Ni Cittā

Kiñcāpi khomhi kisikātiādikā cittāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī ito catunnavutikappe candabhāgāya nadiyā tīre kinnarayoniyaṃ nibbatti. Sā ekadivasaṃ ekaṃ paccekabuddhaṃ rukkhamūle nisinnaṃ disvā pasannamānasā naḷapupphehi pūjaṃ katvā vanditvā añjaliṃ paggahetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Sā tena puññakammena devamanussesu saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde rājagahe gahapatimahāsālakule nibbattitvā viññutaṃ patvā satthu rājagahappavesane paṭiladdhasaddhā pacchā mahāpajāpatigotamiyā santike pabbajitvā mahallikākāle gijjhakūṭapabbataṃ abhiruhitvā samaṇadhammaṃ karontī vipassanaṃ vaḍḍhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne –

Kệ ngôn bắt đầu bằng câu "Kiñcāpi khomhi kisikā" là của trưởng lão ni Cittā. Vị này cũng đã tạo các điều kiện căn bản nơi các đức Phật quá khứ, đã tích lũy các thiện nghiệp là cận y duyên cho sự giải thoát trong các kiếp sống ở nơi này nơi kia, cách đây chín mươi bốn kiếp đã tái sanh vào loài khẩn-na-la ở bên bờ sông Candabhāgā. Một ngày nọ, vị ấy đã nhìn thấy một vị Phật Độc Giác đang ngồi ở dưới gốc cây, với tâm ý trong sáng đã thực hiện việc cúng dường bằng hoa lau, sau khi đảnh lễ, đã chắp tay, đi nhiễu quanh bên phải rồi ra đi. Do nghiệp phước ấy, vị ấy đã luân chuyển trong các cõi trời và người, trong thời đức Phật này xuất hiện, đã tái sanh vào gia tộc đại phú gia ở thành Rājagaha (Vương Xá), sau khi đến tuổi trưởng thành, đã có được đức tin trong lúc đức Bổn Sư đi vào thành Rājagaha, về sau đã xuất gia nơi đức Mahāpajāpatigotamī, vào lúc tuổi già, sau khi đi lên núi Gijjhakūṭa (Linh Thứu), trong khi đang thực hành phận sự của sa-môn, đã phát triển thiền minh sát và đã đắc quả A-la-hán cùng với các tuệ phân tích. Do đó, đã được nói đến trong Thánh Nhân Ký Sự rằng:

‘‘Candabhāgānadītīre[Pg.35], ahosiṃ kinnarī tadā;

Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, sayambhuṃ aparājitaṃ.

“Bên bờ sông Candabhāgā, khi ấy tôi là một khẩn-na-la nữ; tôi đã nhìn thấy đức Phật không còn bụi bặm, bậc Tự Giác, đấng Vô Song.

‘‘Pasannacittā sumanā, vedajātā katañjalī;

Naḷamālaṃ gahetvāna, sayambhuṃ abhipūjayiṃ.

“Với tâm ý trong sáng, lòng hoan hỷ, niềm hân hoan phát sanh, tôi đã chắp tay; sau khi lấy vòng hoa lau, tôi đã cúng dường đến bậc Tự Giác.

‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca;

Jahitvā kinnarīdehaṃ, agacchiṃ tidasaṃ gatiṃ.

“Do nghiệp đã được làm tốt ấy, và do các tác ý và nguyện vọng, sau khi từ bỏ thân khẩn-na-la nữ, tôi đã đi đến cảnh giới của chư thiên Ba Mươi Ba.

‘‘Chattiṃsadevarājūnaṃ, mahesittamakārayiṃ;

Dasannaṃ cakkavattīnaṃ, mahesittamakārayiṃ;

Saṃvejetvāna me cittaṃ, pabbajiṃ anagāriyaṃ.

“Tôi đã làm chánh hậu của ba mươi sáu vị vua trời; tôi đã làm chánh hậu của mười vị Chuyển Luân Vương; sau khi tâm tôi được xúc động, tôi đã xuất gia, sống không gia đình.

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ, bhavā sabbe samūhatā;

Sabbāsavaparikkhīṇā, natthi dāni punabbhavo.

“Các phiền não của tôi đã được đốt cháy, tất cả các hữu đã được nhổ sạch; tất cả các lậu hoặc đã được đoạn tận, nay không còn tái sanh nữa.

‘‘Catunnavutito kappe, yaṃ pupphamabhipūjayiṃ;

Duggatiṃ nābhijānāmi, pupphapūjāyidaṃ phalaṃ.

“Cách đây chín mươi bốn kiếp, tôi đã cúng dường đóa hoa nào; tôi không còn biết đến khổ cảnh, đây là quả của việc cúng dường hoa.

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

“Các phiền não của tôi đã được đốt cháy... (vân vân)... lời dạy của đức Phật đã được thực hành.”

Sā pana arahattaṃ patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā –

Và sau khi đã đắc quả A-la-hán, trong khi quán xét lại sự thực hành của mình, vị ấy –

27.

27.

‘‘Kiñcāpi khomhi kisikā, gilānā bāḷhadubbalā;

Daṇḍamolubbha gacchāmi, pabbataṃ abhirūhiya.

“Dầu cho tôi gầy gò, bệnh hoạn, và vô cùng yếu ớt; tôi vẫn chống gậy đi, sau khi đã leo lên núi.

28.

28.

‘‘Saṅghāṭiṃ nikkhipitvāna, pattakañca nikujjiya;

Sele khambhesimattānaṃ, tamokhandhaṃ padāliyā’’ti. –

“Sau khi đặt xuống tấm y hai lớp, và úp chiếc bát xuống; tôi đã tựa mình vào tảng đá, sau khi phá tan khối u minh.” –

Imā dve gāthā abhāsi.

đã nói lên hai câu kệ này.

Tattha kiñcāpi khomhi kisikāti yadipi ahaṃ jarājiṇṇā appamaṃsalohitabhāvena kisasarīrā amhi. Gilānā bāḷhadubbalāti dhātvādivikārena gilānā, teneva gelaññena ativiya dubbalā. Daṇḍamolubbha gacchāmīti yattha katthaci gacchantī kattarayaṭṭhiṃ ālambitvāva gacchāmi. Pabbataṃ abhirūhiyāti evaṃ bhūtāpi vivekakāmatāya gijjhakūṭapabbataṃ abhiruhitvā.

Ở đây, (câu) "dầu cho tôi gầy gò" có nghĩa là: dầu cho tôi già yếu, có thân hình gầy gò do ít thịt và máu. (Câu) "bệnh hoạn, và vô cùng yếu ớt" có nghĩa là: bệnh hoạn do sự rối loạn của các yếu tố, v.v..., và do chính sự bệnh hoạn ấy nên rất yếu ớt. (Câu) "tôi vẫn chống gậy đi" có nghĩa là: khi đi bất cứ nơi đâu, tôi đều đi trong khi vịn vào cây gậy chống. (Câu) "sau khi đã leo lên núi" có nghĩa là: dầu có như thế, do mong muốn sự độc cư, sau khi đã đi lên núi Gijjhakūṭa.

Saṅghāṭiṃ [Pg.36] nikkhipitvānāti santaruttarā eva hutvā yathāsaṃhataṃ aṃse ṭhapitaṃ saṅghāṭiṃ hatthapāse ṭhapetvā. Pattakañca nikujjiyāti mayhaṃ valañjanamattikāpattaṃ adhomukhaṃ katvā ekamante ṭhapetvā. Sele khambhesimattānaṃ, tamokhandhaṃ padāliyāti pabbate nisinnā iminā dīghena addhunā apadālitapubbaṃ mohakkhandhaṃ padāletvā, teneva ca mohakkhandhapadālanena attānaṃ attabhāvaṃ khambhesiṃ, mama santānaṃ āyatiṃ anuppattidhammatāpādanena vikkhambhesinti attho.

(Câu) "sau khi đặt xuống tấm y hai lớp" có nghĩa là: chỉ còn lại y nội và y vai, sau khi đặt tấm y hai lớp đã được xếp lại và đặt trên vai xuống bên cạnh tay. (Câu) "và úp chiếc bát xuống" có nghĩa là: sau khi úp chiếc bát đất mà tôi thường dùng xuống và đặt nó sang một bên. (Câu) "tôi đã tựa mình vào tảng đá, sau khi phá tan khối u minh" có nghĩa là: ngồi trên núi, sau khi đã phá tan khối si mê chưa từng được phá tan trong suốt thời gian dài này, và do chính sự phá tan khối si mê ấy, tôi đã làm cho tự thân, cho bản thể được vững chắc, nghĩa là tôi đã chế ngự dòng tương tục của mình bằng cách làm cho nó có bản chất không còn sanh khởi trong tương lai.

Cittātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải Kệ Trưởng Lão Ni Cittā đã chấm dứt.

6. Mettikātherīgāthāvaṇṇanā

6. Chú Giải Kệ Trưởng Lão Ni Mettikā

Kiñcāpi khomhi dukkhitātiādikā mettikāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinantī siddhatthassa bhagavato kāle gahapatikule nibbattitvā viññutaṃ patvā satthu cetiye ratanena paṭimaṇḍitāya mekhalāya pūjaṃ akāsi. Sā tena puññakammena devamanussesu saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde rājagahe brāhmaṇamahāsālakule nibbatti. Sesaṃ anantare vuttasadisaṃ. Ayaṃ pana paṭibhāgakūṭaṃ abhiruhitvā samaṇadhammaṃ karontī vipassanaṃ vaḍḍhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.1.20-25) –

Kệ ngôn bắt đầu bằng câu "Kiñcāpi khomhi dukkhitā" là của trưởng lão ni Mettikā. Vị này cũng đã tạo các điều kiện căn bản nơi các đức Phật quá khứ, đã tích lũy các phước báu là cận y duyên cho sự giải thoát trong các kiếp sống ở nơi này nơi kia, vào thời của đức Thế Tôn Siddhattha, đã tái sanh vào gia tộc gia chủ, sau khi đến tuổi trưởng thành, đã thực hiện việc cúng dường bằng một sợi dây lưng được trang hoàng bằng châu báu tại bảo tháp của đức Bổn Sư. Do nghiệp phước ấy, vị ấy đã luân chuyển trong các cõi trời và người, trong thời đức Phật này xuất hiện, đã tái sanh vào gia tộc Bà-la-môn đại phú ở thành Rājagaha. Phần còn lại tương tự như đã được nói ở trước. Vị này, sau khi đi lên đỉnh Paṭibhāga, trong khi đang thực hành phận sự của sa-môn, đã phát triển thiền minh sát và đã đắc quả A-la-hán cùng với các tuệ phân tích. Do đó, đã được nói đến trong Thánh Nhân Ký Sự rằng:

‘‘Siddhatthassa bhagavato, thūpakārāpikā ahuṃ;

Mekhalikā mayā dinnā, navakammāya satthuno.

“Của đức Thế Tôn Siddhattha, tôi là người đã giúp xây dựng bảo tháp; một sợi dây lưng đã được tôi dâng cúng cho công trình mới của đức Bổn Sư.

‘‘Niṭṭhite ca mahāthūpe, mekhalaṃ punadāsahaṃ;

Lokanāthassa munino, pasannā sehi pāṇibhi.

“Và khi đại bảo tháp được hoàn thành, tôi lại dâng cúng sợi dây lưng; đến bậc Hiền Trí, đấng Hộ Trì Thế Gian, với tâm trong sáng, bằng chính đôi tay của mình.

‘‘Catunnavutito kappe, yaṃ mekhalamadaṃ tadā;

Duggatiṃ nābhijānāmi, thūpakārassidaṃ phalaṃ.

“Cách đây chín mươi bốn kiếp, khi ấy tôi đã dâng cúng sợi dây lưng nào; tôi không còn biết đến khổ cảnh, đây là quả của việc xây dựng bảo tháp.

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

“Các phiền não của tôi đã được đốt cháy... (vân vân)... lời dạy của đức Phật đã được thực hành.”

Arahattaṃ [Pg.37] pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena –

Và sau khi đã đắc quả A-la-hán, trong khi quán xét lại sự thực hành của mình, bằng lời cảm hứng, vị ấy –

29.

29.

‘‘Kiñcāpi khomhi dukkhitā, dubbalā gatayobbanā;

Daṇḍamolubbha gacchāmi, pabbataṃ abhirūhiya.

“Dầu cho tôi đau khổ, yếu ớt, đã qua tuổi thanh xuân; tôi vẫn chống gậy đi, sau khi đã leo lên núi.

30.

30.

‘‘Nikkhipitvāna saṅghāṭiṃ, pattakañca nikujjiya;

Nisinnā camhi selamhi, atha cittaṃ vimucci me;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti. –

“Sau khi đặt xuống tấm y hai lớp, và úp chiếc bát xuống; tôi đã ngồi trên tảng đá, rồi tâm tôi được giải thoát; ba minh đã được chứng đắc, lời dạy của đức Phật đã được thực hành.” –

Imā dve gāthā abhāsi.

đã nói lên hai câu kệ này.

Tattha dukkhitāti rogābhibhavena dukkhitā sañjātadukkhā dukkhappattā. Dubbalāti tāya ceva dukkhappattiyā, jarājiṇṇatāya ca balavirahitā. Tenāha ‘‘gatayobbanā’’ti, addhagatāti attho.

Ở đây, (từ) "đau khổ" có nghĩa là: đau khổ do bị bệnh tật xâm chiếm, có sự đau khổ phát sanh, đã đạt đến sự đau khổ. (Từ) "yếu ớt" có nghĩa là: không có sức lực do chính sự đạt đến đau khổ ấy và do sự già yếu. Do đó, vị ấy nói "đã qua tuổi thanh xuân," nghĩa là đã đi hết cuộc đời.

Atha cittaṃ vimucci meti selamhi pāsāṇe nisinnā camhi, atha tadanantaraṃ vīriyasamatāya sammadeva yojitattā maggapaṭipāṭiyā sabbehipi āsavehi mama cittaṃ vimucci. Sesaṃ vuttanayameva.

Khi ấy, tâm của tôi đã được giải thoát. (Nghĩa là:) Trong khi tôi đang ngồi trên tảng đá, trên phiến đá, rồi ngay sau đó, do đã khéo tác ý một cách đúng đắn về sự quân bình của tinh tấn, theo tuần tự của đạo lộ, tâm của tôi đã được giải thoát khỏi tất cả các lậu hoặc. Phần còn lại có ý nghĩa đã được trình bày.

Mettikātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải Trưởng Lão Ni Kệ của Trưởng Lão Ni Mettikā đã chấm dứt.

7. Mittātherīgāthāvaṇṇanā

7. Chú Giải Trưởng Lão Ni Kệ của Trưởng Lão Ni Mittā

Cātuddasiṃ pañcadasintiādikā aparāya mittāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī vipassissa bhagavato kāle khattiyakule nibbattitvā viññutaṃ patvā bandhumassa rañño antepurikā hutvā vipassissa bhagavato sāvikaṃ ekaṃ khīṇāsavattheriṃ disvā pasannamānasā hutvā tassā hatthato pattaṃ gahetvā paṇītassa khādanīyabhojanīyassa pūretvā mahagghena sāṭakayugena saddhiṃ adāsi. Sā tena puññakammena devamanussesu saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthusmiṃ sakyarājakule nibbattitvā viññutaṃ patvā satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddhā upāsikā ahosi. Sā aparabhāge mahāpajāpatigotamiyā santike pabbajitvā [Pg.38] katapubbakiccā vipassanāya kammaṃ karontī na cirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.1.46-59) –

Bài kệ bắt đầu bằng Cātuddasiṃ pañcadasiṃ là của vị Trưởng Lão Ni tên là Mittā, một vị khác. Vị này cũng đã tạo các điều kiện căn bản ở nơi các vị Phật quá khứ, đã tích lũy các thiện pháp là cận y duyên cho sự thoát khỏi vòng luân hồi ở các kiếp sống tại nơi này nơi kia, vào thời của đức Thế Tôn Vipassī đã sanh vào dòng dõi Sát-đế-lỵ, sau khi đến tuổi trưởng thành đã là một cung nữ của đức vua Bandhumā, sau khi nhìn thấy một vị nữ đệ tử của đức Thế Tôn Vipassī, là một vị Trưởng Lão Ni đã tận trừ các lậu hoặc, đã có tâm ý trong sạch, đã cầm lấy bát từ tay của vị ấy, đã đổ đầy các món ăn loại cứng và loại mềm thượng vị, đã dâng cúng cùng với cặp vải quý giá. Do nghiệp phước ấy, vị ấy trong khi luân chuyển ở các cõi trời và người, vào thời đức Phật này xuất hiện, đã sanh vào dòng dõi hoàng tộc Sakya ở tại thành Kapilavatthu, sau khi đến tuổi trưởng thành, sau khi nghe được Chánh Pháp ở nơi đức Đạo Sư, đã có được đức tin, đã trở thành một nữ cận sự. Về sau, vị ấy đã xuất gia ở nơi bà Mahāpajāpatī Gotamī, đã thực hiện các phận sự sơ khởi, trong khi thực hành công phu thiền quán, không bao lâu sau đã chứng đắc A-la-hán cùng với các tuệ phân tích. Do đó, điều ấy đã được nói đến ở trong Thánh Nhân Ký Sự (Apadāna):

‘‘Nagare bandhumatiyā, bandhumā nāma khattiyo;

Tassa rañño ahuṃ bhariyā, ekajjhaṃ cārayāmahaṃ.

“Ở tại thành đô Bandhumatī, có vị Sát-đế-lỵ tên là Bandhumā. Tôi đã là vợ của đức vua ấy, tôi đã hầu hạ một mình.”

‘‘Rahogatā nisīditvā, evaṃ cintesahaṃ tadā;

Ādāya gamanīyañhi, kusalaṃ natthi me kataṃ.

“Sau khi đi đến nơi kín đáo và ngồi xuống, khi ấy tôi đã suy nghĩ như vầy: ‘Thiện pháp cần được mang theo (khi ra đi), quả thật đã không được tôi thực hiện.’ ”

‘‘Mahābhitāpaṃ kaṭukaṃ, ghorarūpaṃ sudāruṇaṃ;

Nirayaṃ nūna gacchāmi, ettha me natthi saṃsayo.

“Sự thiêu đốt lớn lao, cay đắng, có hình dạng ghê gớm, rất khủng khiếp; chắc chắn tôi sẽ đi đến địa ngục. Về điều này, tôi không có sự hoài nghi.”

‘‘Rājānaṃ upasaṅkamma, idaṃ vacanamabraviṃ;

Ekaṃ me samaṇaṃ dehi, bhojayissāmi khattiya.

“Sau khi đến gần đức vua, tôi đã nói lên lời này: ‘Xin hãy cho thần thiếp một vị Sa-môn, thưa đấng Sát-đế-lỵ, thần thiếp sẽ dâng cúng vật thực.’ ”

‘‘Adāsi me mahārājā, samaṇaṃ bhāvitindriyaṃ;

Tassa pattaṃ gahetvāna, paramannena pūrayiṃ.

“Vị đại vương đã cho tôi một vị Sa-môn có các căn được tu tập. Sau khi cầm lấy bát của vị ấy, tôi đã đổ đầy cơm sữa.”

‘‘Pūrayitvā paramannaṃ, gandhālepaṃ akāsahaṃ;

Jālena pidahitvāna, vatthayugena chādayiṃ.

“Sau khi đổ đầy cơm sữa, tôi đã thực hiện việc thoa ướp hương thơm. Sau khi đậy lại bằng một cái lưới, tôi đã che phủ bằng một cặp vải.”

‘‘Ārammaṇaṃ mamaṃ etaṃ, sarāmi yāvajīvitaṃ;

Tattha cittaṃ pasādetvā, tāvatiṃsamagacchahaṃ.

“Việc này là đối tượng của tôi, tôi ghi nhớ đến trọn đời. Sau khi đã làm cho tâm ý trong sạch ở nơi ấy, tôi đã đi đến cõi trời Ba Mươi Ba.”

‘‘Tiṃsānaṃ devarājūnaṃ, mahesittamakārayiṃ;

Manasā patthitaṃ mayhaṃ, nibbattati yathicchitaṃ.

“Tôi đã làm vai trò chánh hậu cho ba mươi vị thiên vương. Điều được mong mỏi bởi tâm ý của tôi đã sanh khởi theo như ý muốn.”

‘‘Vīsānaṃ cakkavattīnaṃ, mahesittamakārayiṃ;

Ocitattāva hutvāna, saṃsarāmi bhavesvahaṃ.

“Tôi đã làm vai trò chánh hậu cho hai mươi vị Chuyển Luân Vương. Sau khi đã là người có (thiện pháp) được tích lũy, tôi luân chuyển ở các cõi hữu.”

‘‘Sabbabandhanamuttāhaṃ, apetā me upādikā;

Sabbāsavaparikkhīṇā, natthi dāni punabbhavo.

“Tôi được giải thoát khỏi tất cả sự trói buộc, các sanh y của tôi đã được loại bỏ. Tất cả các lậu hoặc đã được tận trừ, nay không còn sự tái sanh.”

‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ dānamadadiṃ tadā;

Duggatiṃ nābhijānāmi, piṇḍapātassidaṃ phalaṃ.

“Cách đây chín mươi mốt kiếp, khi tôi đã dâng cúng vật thí ấy, tôi không biết đến cảnh khổ. Đây là quả của việc cúng dường vật thực khất thực.”

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti. (apa. therī 2.1.46-59);

“Các phiền não của tôi đã được đốt sạch … (vân vân) … lời dạy của đức Phật đã được thực hành.”

Arahattaṃ [Pg.39] pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā pītisomanassajātā udānavasena –

Và sau khi đã chứng đắc A-la-hán, sau khi xem xét lại sự thực hành của mình, với hỷ và hoan hỷ đã sanh khởi, bằng lời cảm hứng –

31.

31.

‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī;

Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ.

“Vào ngày mười bốn, ngày rằm, và ngày mồng tám của mỗi nửa tháng, và các ngày phụ của mỗi nửa tháng, (việc thực hành) được hội đủ tốt đẹp với tám chi phần.”

32.

32.

‘‘Uposathaṃ upāgacchiṃ, devakāyābhinandinī;

Sājja ekena bhattena, muṇḍā saṅghāṭipārutā;

Devakāyaṃ na patthehaṃ, vineyya hadaye dara’’nti. – imā dve gāthā abhāsi;

“Tôi đã thực hành lễ Bố-tát, trong khi ưa thích cõi trời. Ngày nay, chính tôi ấy, với một bữa ăn, đầu đã được cạo, mình khoác tấm y kép, tôi không còn mong mỏi cõi trời, sau khi đã nhiếp phục phiền não ở trong tâm.” – (Vị ấy) đã nói lên hai câu kệ này.

Tattha cātuddasiṃ pañcadasinti catuddasannaṃ pūraṇī cātuddasī, pañcadasannaṃ pūraṇī pañcadasī, taṃ cātuddasiṃ pañcadasiñca, pakkhassāti sambandho. Accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ. Yā ca pakkhassa aṭṭhamī, tañcāti yojanā. Pāṭihāriyapakkhañcāti pariharaṇakapakkhañca cātuddasīpañcadasīaṭṭhamīnaṃ yathākkamaṃ ādito antato vā pavesaniggamavasena uposathasīlassa pariharitabbapakkhañca terasīpāṭipadasattamīnavamīsu cāti attho. Aṭṭhaṅgasusamāgatanti pāṇātipātā veramaṇiādīhi aṭṭhahi aṅgehi suṭṭhu samannāgataṃ. Uposathaṃ upāgacchinti upavāsaṃ upagamiṃ, upavasinti attho. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

Ở đó, cātuddasiṃ pañcadasiṃ là: cātuddasī là ngày thứ mười bốn được trọn đủ, pañcadasī là ngày thứ mười lăm được trọn đủ. Câu ấy có sự liên kết với pakkhassa (của mỗi nửa tháng). Và đây là cách dùng đối cách trong ý nghĩa thời gian liên tục. Yā ca pakkhassa aṭṭhamī, và câu ấy có sự nối kết như thế. Pāṭihāriyapakkhañca là: và các ngày phụ của mỗi nửa tháng, và các ngày của mỗi nửa tháng cần được gìn giữ giới Bố-tát theo phương diện bắt đầu và kết thúc, hoặc trước hoặc sau, theo thứ tự của các ngày mười bốn, rằm, và mồng tám. Và ý nghĩa là: vào các ngày mười ba, mồng một, mồng bảy, và mồng chín. Aṭṭhaṅgasusamāgataṃ là: được hội đủ tốt đẹp với tám chi phần, bắt đầu với việc cố ý tránh xa sự sát sanh. Uposathaṃ upāgacchinti là: tôi đã thực hành việc giữ gìn, ý nghĩa là tôi đã ở gần (với các bậc Thánh). Điều mà liên quan đến đã được nói là –

‘‘Pāṇaṃ na hane na cādinnamādiye, musā na bhāse na ca majjapo siyā;

Abrahmacariyā virameyya methunā, rattiṃ na bhuñjeyya vikālabhojanaṃ.

“Không nên giết hại sanh linh, không nên lấy của không cho, không nên nói lời dối trá, và không nên là người uống rượu. Nên từ bỏ việc không phạm hạnh, sự giao hợp; không nên ăn vào ban đêm, bữa ăn phi thời.”

‘‘Mālaṃ na dhāre na ca gandhamācare, mañce chamāyaṃ va sayetha santhate;

Etañhi aṭṭhaṅgikamāhuposathaṃ, buddhena dukkhantagunā pakāsita’’nti. (su. ni. 402-403);

“Không nên mang vòng hoa, không nên thoa ướp hương thơm; nên nằm trên giường thấp, hoặc trên nền đất có trải tấm lót. Quả thật, điều này được gọi là lễ Bố-tát có tám chi phần, đã được đức Phật, bậc có phẩm chất chấm dứt khổ đau, tuyên thuyết.”

Devakāyābhinandinīti tatrūpapattiākaṅkhāvasena cātumahārājikādiṃ devakāyaṃ abhipatthentī uposathaṃ upāgacchinti yojanā. Sājja ekena [Pg.40] bhattenāti sā ahaṃ ajja imasmiṃyeva divase ekena bhattabhojanakkhaṇena. Muṇḍā saṅghāṭipārutāti muṇḍitakesā saṅghāṭipārutasarīrā ca hutvā pabbajitāti attho. Devakāyaṃ na patthehanti aggamaggassa adhigatattā kañci devanikāyaṃ ahaṃ na patthaye. Tenevāha – ‘‘vineyya hadaye dara’’nti, cittagataṃ kilesadarathaṃ samucchedavasena vinetvāti attho. Idameva cassā aññābyākaraṇaṃ ahosi.

Devakāyābhinandinī là: trong khi mong mỏi cõi trời, bắt đầu với cõi Tứ Đại Thiên Vương, bằng phương diện ước muốn được tái sanh ở nơi ấy, (nên) có sự nối kết là: (vị ấy) đã thực hành lễ Bố-tát. Sājja ekena bhattena là: chính tôi ấy, ngày nay, vào chính ngày này, với một khoảnh khắc dùng bữa ăn. Muṇḍā saṅghāṭipārutā là: ý nghĩa là sau khi đã là người có tóc được cạo và thân mình được khoác tấm y kép, đã xuất gia. Devakāyaṃ na patthehaṃ là: do đã chứng ngộ đạo lộ cao tột, tôi không mong mỏi hội chúng chư thiên nào. Do đó, vị ấy đã nói: vineyya hadaye dara, ý nghĩa là sau khi đã nhiếp phục sự nóng nảy của phiền não đã đi vào tâm ý, bằng phương diện đoạn trừ. Chính điều này đã là lời tuyên bố về sự chứng ngộ của vị ấy.

Mittātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải Trưởng Lão Ni Kệ của Trưởng Lão Ni Mittā đã chấm dứt.

8. Abhayamātutherīgāthāvaṇṇanā

8. Chú Giải Trưởng Lão Ni Kệ của Trưởng Lão Ni Mẹ của Abhaya

Uddhaṃ pādatalātiādikā abhayamātāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave puññāni upacinantī tissassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patvā ekadivasaṃ satthāraṃ piṇḍāya carantaṃ disvā pasannamānasā pattaṃ gahetvā kaṭacchumattaṃ bhikkhaṃ adāsi. Sā tena puññakammena devamanussesu saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde tādisena kammanissandena ujjeniyaṃ padumavatī nāma nagarasobhiṇī ahosi. Rājā bimbisāro tassā rūpasampattiādike guṇe sutvā purohitassa ācikkhi – ‘‘ujjeniyaṃ kira padumavatī nāma gaṇikā ahosi, tamahaṃ daṭṭhukāmomhī’’ti. Purohito ‘‘sādhu, devā’’ti mantabalena kumbhīraṃ nāma yakkhaṃ āvahetvā yakkhānubhāvena rājānaṃ tāvadeva ujjenīnagaraṃ nesi. Rājā tāya saddhiṃ ekarattiṃ saṃvāsaṃ kappesi. Sā tena gabbhaṃ gaṇhi. Rañño ca ārocesi – ‘‘mama kucchiyaṃ gabbho patiṭṭhahī’’ti. Taṃ sutvā rājā naṃ ‘‘sace putto bhaveyya, vaḍḍhetvā mamaṃ dassehī’’ti vatvā nāmamuddikaṃ datvā agamāsi. Sā dasamāsaccayena puttaṃ vijāyitvā nāmaggahaṇadivase abhayoti nāmaṃ akāsi. Puttañca sattavassikakāle ‘‘tava pitā bimbisāramahārājā’’ti rañño santikaṃ pahiṇi. Rājā taṃ puttaṃ passitvā puttasinehaṃ paṭilabhitvā kumārakaparihārena vaḍḍhesi. Tassa saddhāpaṭilābho pabbajjā visesādhigamo ca heṭṭhā āgatoyeva. Tassa mātā aparabhāge puttassa abhayattherassa santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddhā bhikkhunīsu pabbajitvā vipassanāya [Pg.41] kammaṃ karontī nacirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.1.60-70) –

Kệ ngôn bắt đầu bằng 'Uddhaṃ pādatalā' là của Trưởng lão ni Abhayamātā. Vị này cũng đã tạo các nền tảng (phước duyên) nơi các vị Phật quá khứ, đã tích lũy các phước thiện trong các kiếp sống ở nơi này nơi kia, vào thời của Đức Thế Tôn Tissa, đã sanh ra trong một gia đình tốt, đã đến tuổi trưởng thành, một hôm sau khi nhìn thấy đức Đạo Sư đang đi khất thực, với tâm ý trong sạch, đã cầm lấy bình bát và đã dâng cúng một muỗng vật thực. Do nghiệp phước ấy, vị ấy đã luân chuyển trong cõi trời và cõi người, trong thời kỳ Đức Phật này xuất hiện, với quả dị thục của nghiệp tương xứng như thế, đã trở thành một kỹ nữ trang điểm cho kinh thành tên là Padumavatī ở Ujjenī. Vua Bimbisāra sau khi nghe về các phẩm chất như là sắc đẹp của nàng, đã nói với vị quốc sư: 'Nghe nói ở Ujjenī có một kỹ nữ tên là Padumavatī, trẫm muốn được gặp nàng.' Vị quốc sư đáp: 'Tâu Đại vương, tốt lắm,' rồi bằng năng lực của thần chú đã triệu hồi một dạ-xoa tên là Kumbhīra, và nhờ thần lực của dạ-xoa đã đưa nhà vua đến thành Ujjenī ngay lúc ấy. Nhà vua đã chung sống với nàng một đêm. Nàng đã thọ thai do việc ấy. Và nàng đã trình báo với đức vua: 'Thiếp đã có thai trong bụng.' Sau khi nghe điều ấy, nhà vua đã nói với nàng: 'Nếu là con trai, hãy nuôi nấng nó rồi cho ta xem mặt,' rồi đã trao cho chiếc nhẫn có khắc tên và đã ra đi. Sau mười tháng, nàng đã sanh một người con trai, và vào ngày đặt tên, nàng đã đặt tên là Abhaya. Và khi người con trai được bảy tuổi, nàng đã gởi cậu đến gặp đức vua và nói rằng: 'Cha của con là đức vua Bimbisāra.' Nhà vua sau khi nhìn thấy người con trai ấy, đã có được tình thương của người cha và đã nuôi nấng cậu với sự chăm sóc dành cho một hoàng tử. Việc chứng đắc đức tin, việc xuất gia, và việc chứng ngộ đặc biệt của vị ấy đã được đề cập ở dưới. Về sau, mẹ của vị ấy sau khi nghe Pháp từ người con trai là Trưởng lão Abhaya, đã có được đức tin, đã xuất gia trong hàng ngũ Tỳ-khưu-ni, và trong khi thực hành công phu về thiền quán, không bao lâu sau đã chứng đắc A-la-hán cùng với các Tuệ Phân Tích. Do đó, điều này đã được nói đến trong Thánh Nhân Ký Sự (Apadāna, Therī 2.1.60-70).

‘‘Piṇḍacāraṃ carantassa, tissanāmassa satthuno;

Kaṭacchubhikkhaṃ paggayha, buddhaseṭṭhassadāsahaṃ.

Trong khi đức Đạo Sư Tissa đang đi khất thực, tôi đã dâng lên một muỗng vật thực, đã cúng dường đến bậc Tối Thắng Giác Ngộ.

‘‘Paṭiggahetvā sambuddho, tisso lokagganāyako;

Vīthiyā saṇṭhito satthā, akā me anumodanaṃ.

Sau khi thọ nhận, bậc Chánh Đẳng Giác, ngài Tissa, vị Lãnh Đạo Tối Thượng của thế gian, đức Đạo Sư đã đứng lại trên đường và đã tùy hỷ cho tôi.

‘‘Kaṭacchubhikkhaṃ datvāna, tāvatiṃsaṃ gamissasi;

Chattiṃsadevarājūnaṃ, mahesittaṃ karissasi.

‘Do đã cúng dường một muỗng vật thực, cô sẽ sanh về cõi trời Ba Mươi Ba; cô sẽ làm chánh hậu của ba mươi sáu vị thiên chủ.’

‘‘Paññāsaṃ cakkavattīnaṃ, mahesittaṃ karissasi;

Manasā patthitaṃ sabbaṃ, paṭilacchasi sabbadā.

‘Cô sẽ làm chánh hậu của năm mươi vị Chuyển Luân Vương; tất cả những gì mong mỏi trong tâm, cô sẽ luôn luôn nhận được.’

‘‘Sampattiṃ anubhotvāna, pabbajissasi kiñcanā;

Sabbāsave pariññāya, nibbāyissasināsavā.

‘Sau khi đã hưởng thụ sự thành tựu, cô sẽ xuất gia, không còn gì vướng bận; sau khi đã liễu tri tất cả các lậu hoặc, cô sẽ nhập Niết-bàn, không còn lậu hoặc.’

‘‘Idaṃ vatvāna sambuddho, tisso lokagganāyako;

Nabhaṃ abbhuggamī vīro, haṃsarājāva ambare.

Sau khi nói điều này, bậc Chánh Đẳng Giác, ngài Tissa, vị Lãnh Đạo Tối Thượng của thế gian, bậc Anh Hùng đã bay lên không trung, giống như thiên nga chúa ở trên bầu trời.

‘‘Sudinnaṃ me dānavaraṃ, suyiṭṭhā yāgasampadā;

Kaṭacchubhikkhaṃ datvāna, pattāhaṃ acalaṃ padaṃ.

Sự bố thí cao thượng đã được tôi khéo cúng dường, sự thành tựu của lễ vật đã được khéo dâng cúng; do đã cúng dường một muỗng vật thực, tôi đã đạt đến trạng thái bất động.

‘‘Dvenavute ito kappe, yaṃ dānamadadiṃ tadā;

Duggatiṃ nābhijānāmi, bhikkhādānassidaṃ phalaṃ.

Cách đây chín mươi hai kiếp, khi tôi đã thực hiện việc bố thí ấy; tôi không hề biết đến cảnh khổ; đây là quả của việc cúng dường vật thực.

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

Các phiền não của tôi đã được đốt cháy... (vân vân)... giáo huấn của Đức Phật đã được thực hành.

Arahattaṃ pana patvā attano puttena abhayattherena dhammaṃ kathentena ovādavasena yā gāthā bhāsitā, udānavasena sayampi tā eva paccudāharantī –

Và sau khi đã chứng đắc A-la-hán, vị ấy đã tự mình lặp lại chính những kệ ngôn đã được con trai của mình là Trưởng lão Abhaya thuyết giảng trong khi giảng Pháp như là lời giáo huấn, như là lời cảm hứng –

33.

33.

‘‘Uddhaṃ pādatalā amma, adho ve kesamatthakā;

Paccavekkhassumaṃ kāyaṃ, asuciṃ pūtigandhikaṃ.

‘Thưa mẹ, từ lòng bàn chân trở lên, và từ đỉnh đầu tóc trở xuống; hãy quán xét thân này, là vật bất tịnh, có mùi hôi thối.’

34.

34.

‘‘Evaṃ viharamānāya, sabbo rāgo samūhato;

Pariḷāho samucchinno, sītibhūtāmhi nibbutā’’ti. – āha;

‘Khi an trú như vậy, tất cả tham ái đã được nhổ sạch; cơn thiêu đốt đã được đoạn trừ, tôi đã trở nên mát mẻ, đã được dập tắt.’ – đã nói;

Tattha [Pg.42] paṭhamagāthāya tāva ayaṃ saṅkhepattho – amma padumavati, pādatalato uddhaṃ kesamatthakato adho nānappakāraasucipūritāya asuciṃ sabbakālaṃ pūtigandhavāyanato pūtigandhikaṃ, imaṃ kucchitānaṃ āyatanatāya kāyaṃ sarīraṃ ñāṇacakkhunā paccavekkhassūti. Ayañhi tassā puttena ovādadānavasena bhāsitā gāthā.

Ở đây, trước hết đây là ý nghĩa tóm tắt của kệ ngôn đầu tiên: Này mẹ Padumavatī, từ lòng bàn chân trở lên, từ đỉnh đầu tóc trở xuống, hãy quán xét bằng tuệ nhãn thân này, thân thể này, là vật bất tịnh vì được chứa đầy các loại bất tịnh khác nhau, là vật có mùi hôi thối vì mùi hôi thối luôn luôn tỏa ra, là nơi nương tựa của những thứ đáng ghê tởm. Đây chính là kệ ngôn đã được con trai của bà nói ra như là cách ban lời giáo huấn.

Sā taṃ sutvā arahattaṃ patvā udānentī ācariyapūjāvasena tameva gāthaṃ paṭhamaṃ vatvā attano paṭipattiṃ kathentī ‘‘evaṃ viharamānāyā’’ti dutiyaṃ gāthamāha.

Vị ấy, sau khi nghe điều ấy, đã chứng đắc A-la-hán, và trong khi thốt lên lời cảm hứng, như là cách để tôn kính vị thầy của mình, trước tiên đã nói lại chính kệ ngôn ấy, rồi trong khi trình bày về sự thực hành của mình, đã nói kệ ngôn thứ hai: ‘Khi an trú như vậy.’

Tattha evaṃ viharamānāyāti evaṃ mama puttena abhayattherena ‘‘uddhaṃ pādatalā’’tiādinā dinne ovāde ṭhatvā sabbakāyaṃ asubhato disvā ekaggacittā tattha bhūtupādāyabhede rūpadhamme tappaṭibaddhe vedanādike arūpadhamme pariggahetvā tattha tilakkhaṇaṃ āropetvā aniccānupassanādivasena viharamānāya. Sabbo rāgo samūhatoti vuṭṭhānagāminivipassanāya maggena ghaṭitāya maggapaṭipāṭiyā aggamaggena sabbo rāgo mayā samūhato samugghāṭito. Pariḷāho samucchinnoti tato eva sabbo kilesapariḷāho sammadeva ucchinno, tassa ca samucchinnattā eva sītibhūtā saupādisesāya nibbānadhātuyā nibbutā amhīti.

Ở đây, câu ‘Khi an trú như vậy’ có nghĩa là: Như vậy, sau khi đã đứng vững trong lời giáo huấn được ban cho bởi con trai của tôi là Trưởng lão Abhaya, bắt đầu bằng câu ‘Từ lòng bàn chân trở lên,’ sau khi đã nhìn thấy toàn thân là bất tịnh, với tâm nhất điểm, sau khi đã liễu tri các sắc pháp được phân chia thành các đại hiển và các sắc y sinh ở nơi ấy, và các danh pháp như thọ v.v... có liên quan đến chúng, sau khi đã áp đặt tam tướng vào đó, tôi đã an trú bằng cách quán niệm vô thường v.v... Câu ‘Tất cả tham ái đã được nhổ sạch’ có nghĩa là: Bằng Thánh đạo cao nhất trong trình tự các đạo, được kết hợp với đạo của tuệ quán dẫn đến sự xuất khởi, tất cả tham ái đã được tôi nhổ sạch, đã được tận diệt. Câu ‘Cơn thiêu đốt đã được đoạn trừ’ có nghĩa là: Do đó, tất cả cơn thiêu đốt của phiền não đã được đoạn trừ một cách chân chánh. Và chính vì nó đã được đoạn trừ, tôi đã trở nên mát mẻ, đã được dập tắt bằng Hữu Dư Y Niết-bàn Giới.

Abhayamātutherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải Kệ Trưởng Lão Ni Abhayamātā đã chấm dứt.

9. Abhayātherīgāthāvaṇṇanā

9. Chú Giải Kệ Trưởng Lão Ni Abhayā

Abhaye bhiduro kāyotiādikā abhayattheriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinantī sikhissa bhagavato kāle khattiyamahāsālakule nibbattitvā viññutaṃ patvā aruṇarañño aggamahesī ahosi. Rājā tassā ekadivasaṃ gandhasampannāni satta uppalāni adāsi. Sā tāni gahetvā ‘‘kiṃ me imehi piḷandhantehi. Yaṃnūnāhaṃ imehi bhagavantaṃ pūjessāmī’’ti cintetvā nisīdi. Bhagavā ca bhikkhācāravelāyaṃ rājanivesanaṃ pāvisi[Pg.43]. Sā bhagavantaṃ disvā pasannamānasā paccuggantvā tehi pupphehi pūjetvā pañcapatiṭṭhitena vandi. Sā tena puññakammena devamanussesu saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde ujjeniyaṃ kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patvā abhayamātusahāyikā hutvā tāya pabbajitāya tassā sinehena sayampi pabbajitvā tāya saddhiṃ rājagahe vasamānā ekadivasaṃ asubhadassanatthaṃ sītavanaṃ agamāsi. Satthā gandhakuṭiyaṃ nisinnova tassā anubhūtapubbaṃ ārammaṇaṃ purato katvā tassā uddhumātakādibhāvaṃ pakāsesi. Taṃ disvā saṃvegamānasā aṭṭhāsi. Satthā obhāsaṃ pharitvā purato nisinnaṃ viya attānaṃ dassetvā –

Kệ ngôn của trưởng lão ni Abhayā bắt đầu bằng ‘Abhaye bhiduro kāyo’. Vị này cũng đã tạo các điều kiện căn bản dưới thời các vị Phật quá khứ, đã tích lũy phước thiện là cận y duyên cho sự giải thoát ở các kiếp sống khác nhau, trong thời của đức Thế Tôn Sikhī, đã sanh vào dòng dõi Sát-đế-lỵ đại phú, sau khi đến tuổi trưởng thành đã là chánh cung hoàng hậu của vua Aruṇa. Một hôm, đức vua đã ban cho bà bảy đóa hoa sen có hương thơm ngào ngạt. Sau khi nhận lấy chúng, bà đã ngồi suy nghĩ rằng: “Ta có được gì với việc trang sức bằng những thứ này. Chắc chắn ta sẽ dùng chúng để cúng dường đức Thế Tôn.” Và trong lúc khất thực, đức Thế Tôn đã đi vào hoàng cung. Sau khi nhìn thấy đức Thế Tôn, với tâm ý trong sạch, bà đã đi ra đón rước, đã cúng dường các đóa hoa ấy, và đã đảnh lễ theo thể năm vóc. Do phước nghiệp ấy, trong khi luân hồi ở các cõi trời và người, trong thời đức Phật hiện tại, bà đã sanh vào một gia đình danh giá ở Ujjenī, sau khi đến tuổi trưởng thành đã là bạn thân của mẹ của Abhaya, do tình thương mến đối với người bạn ấy đã xuất gia, bà cũng đã tự mình xuất gia, trong khi đang sống cùng với vị ấy ở Rājagaha, một hôm bà đã đi đến Sītavana (Khu Rừng Lạnh) để thực hành quán bất tịnh. Bậc Đạo Sư, trong khi đang ngự ở Hương Thất, đã tạo ra trước mặt bà một đối tượng mà bà đã từng trải nghiệm, và đã biểu hiện trạng thái sình trương của nó. Sau khi nhìn thấy cảnh tượng ấy, với tâm ý xúc động, bà đã đứng lại. Bậc Đạo Sư, sau khi phóng hào quang, đã hiện thân như đang ngồi ở trước mặt và (nói rằng): –

35.

35.

‘‘Abhaye bhiduro kāyo, yattha sattā puthujjanā;

Nikkhipissāmimaṃ dehaṃ, sampajānā satīmatī.

“Này Abhayā, thân này dễ tan hoại, nơi mà các phàm nhân bị dính mắc; Ta sẽ đặt xuống thân này, với sự tỉnh giác và chánh niệm.

36.

36.

‘‘Bahūhi dukkhadhammehi, appamādaratāya me;

Taṇhakkhayo anuppatto, kataṃ buddhassa sāsana’’nti. –

“Do ta, người ưa thích sự không dể duôi, (bị tác động) bởi nhiều pháp khổ đau; sự đoạn tận ái dục đã được chứng đắc, lời dạy của đức Phật đã được thực hành.” –

Imā gāthā abhāsi. Sā gāthāpariyosāne arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.1.71-90) –

(Bậc Đạo Sư) đã nói những câu kệ này. Vào lúc cuối bài kệ, vị ấy đã chứng đắc A-la-hán. Do đó, điều này đã được nói đến trong Thánh Nhân Ký Sự (Apadāna): –

‘‘Nagare aruṇavatiyā, aruṇo nāma khattiyo;

Tassa rañño ahuṃ bhariyā, vāritaṃ vārayāmahaṃ.

“Tại thành phố Aruṇavatī, có vị vua Sát-đế-lỵ tên là Aruṇa; tôi đã là vợ của vị vua ấy, tôi là người ngăn ngừa điều cần ngăn ngừa.”

‘‘Sattamālaṃ gahetvāna, uppalā devagandhikā;

Nisajja pāsādavare, evaṃ cintesi tāvade.

“Sau khi nhận lấy bảy đóa hoa sen có hương thơm như cõi trời, trong khi ngồi ở cung điện cao quý, lúc bấy giờ tôi đã suy nghĩ như vầy.”

‘‘Kiṃ me imāhi mālāhi, sirasāropitāhi me;

Varaṃ me buddhaseṭṭhassa, ñāṇamhi abhiropitaṃ.

“Tôi có được gì với những vòng hoa này, được cài lên trên đầu của tôi; đối với tôi, tốt hơn là dâng cúng lên bậc Trí Tuệ của vị Phật tối thượng.”

‘‘Sambuddhaṃ paṭimānentī, dvārāsanne nisīdahaṃ;

Yadā ehiti sambuddho, pūjayissaṃ mahāmuniṃ.

“Trong khi đang chờ đợi bậc Chánh Đẳng Giác, tôi đã ngồi gần bên cửa; khi nào bậc Chánh Đẳng Giác sẽ đến, tôi sẽ cúng dường bậc Đại Ẩn Sĩ.”

‘‘Kakudho vilasantova, migarājāva kesarī;

Bhikkhusaṅghena sahito, āgacchi vīthiyā jino.

“Giống như con bò mộng đang tỏa sáng, giống như vua sư tử; cùng với Tăng chúng, bậc Chiến Thắng đã đi đến trên đường phố.”

‘‘Buddhassa raṃsiṃ disvāna, haṭṭhā saṃviggamānasā;

Dvāraṃ avāpuritvāna, buddhaseṭṭhamapūjayiṃ.

“Sau khi nhìn thấy hào quang của đức Phật, với tâm ý hoan hỷ và xúc động, sau khi đã mở cửa, tôi đã cúng dường bậc Phật tối thượng.”

‘‘Satta [Pg.44] uppalapupphāni, parikiṇṇāni ambare;

Chadiṃ karonto buddhassa, matthake dhārayanti te.

“Bảy đóa hoa sen, được tung rải ở trên không, đã tạo thành một chiếc lọng cho đức Phật, chúng được giữ ở trên đầu của ngài.”

‘‘Udaggacittā sumanā, vedajātā katañjalī;

Tattha cittaṃ pasādetvā, tāvatiṃsamagacchahaṃ.

“Với tâm ý phấn khởi, vui mừng, với niềm hỷ lạc sanh khởi, với hai tay chắp lại; sau khi đã làm cho tâm ý trong sạch ở nơi ấy, tôi đã đi đến cõi trời Ba Mươi Ba.”

‘‘Mahānelassa chādanaṃ, dhārenti mama muddhani;

Dibbagandhaṃ pavāyāmi, sattuppalassidaṃ phalaṃ.

“Một chiếc lọng lớn màu xanh được che ở trên đầu của tôi; tôi tỏa ra hương thơm của cõi trời, đây là quả của bảy đóa hoa sen.”

‘‘Kadāci nīyamānāya, ñātisaṅghena me tadā;

Yāvatā parisā mayhaṃ, mahānelaṃ dharīyati.

“Đôi khi, vào lúc ấy khi tôi được đoàn thể quyến thuộc dẫn đi; tùy tùng của tôi đi đến đâu, chiếc lọng lớn màu xanh được che đến đó.”

‘‘Sattati devarājūnaṃ, mahesittamakārayiṃ;

Sabbattha issarā hutvā, saṃsarāmi bhavābhave.

“Tôi đã làm chánh hậu cho bảy mươi vị thiên vương; sau khi đã là người có quyền lực ở khắp mọi nơi, tôi đã luân hồi trong các kiếp sống.”

‘‘Tesaṭṭhi cakkavattīnaṃ, mahesittamakārayiṃ;

Sabbe mamanuvattanti, ādeyyavacanā ahuṃ.

“Tôi đã làm chánh hậu cho sáu mươi ba vị Chuyển Luân Vương; tất cả đều tuân theo tôi, lời nói của tôi đã được chấp nhận.”

‘‘Uppalasseva me vaṇṇo, gandho ceva pavāyati;

Dubbaṇṇiyaṃ na jānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ.

“Dung sắc của tôi giống như hoa sen, và hương thơm tỏa ra; tôi không biết đến sự xấu xí, đây là quả của việc cúng dường đức Phật.”

‘‘Iddhipādesu kusalā, bojjhaṅgabhāvanāratā;

Abhiññāpāramippattā, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ.

“Tôi thiện xảo về các thần thông, ưa thích việc tu tập các giác chi; đã đạt đến sự toàn hảo về các thắng trí, đây là quả của việc cúng dường đức Phật.”

‘‘Satipaṭṭhānakusalā, samādhijhānagocarā;

Sammappadhānamanuyuttā, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ.

“Tôi thiện xảo về các niệm xứ, có cảnh giới là định và thiền; chuyên tâm vào các chánh cần, đây là quả của việc cúng dường đức Phật.”

‘‘Vīriyaṃ me dhuradhorayhaṃ, yogakkhemādhivāhanaṃ;

Sabbāsavaparikkhīṇā, natthi dāni punabbhavo.

“Tinh tấn của tôi là con vật mang ách, chuyên chở đến sự an ổn khỏi các ràng buộc; tất cả các lậu hoặc đã được đoạn trừ, nay không còn tái sanh nữa.”

‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ pupphamabhipūjayiṃ;

Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ.

“Cách đây ba mươi mốt kiếp, khi tôi đã cúng dường đóa hoa ấy; tôi không biết đến cảnh khổ, đây là quả của việc cúng dường đức Phật.”

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti. (apa. therī 2.1.71-90);

“Các phiền não của tôi đã được đốt sạch… vân vân… lời dạy của đức Phật đã được thực hành.” (Thánh Nữ Ký Sự 2.1.71-90);

Arahattaṃ pana patvā udānentī tā eva gāthā parivattitvā abhāsi.

Tuy nhiên, sau khi đã chứng đắc A-la-hán, trong khi thốt lên lời cảm hứng, bà đã nói lại chính những câu kệ ấy sau khi đã điều chỉnh.

Tattha abhayeti attānameva ālapati. Bhiduroti bhijjanasabhāvo, aniccoti attho. Yattha sattā puthujjanāti yasmiṃ khaṇena bhijjanasīle asuciduggandhajegucchapaṭikkūlasabhāve [Pg.45] kāye ime andhaputhujjanā sattā laggā laggitā. Nikkhipissāmimaṃ dehanti ahaṃ pana imaṃ dehaṃ pūtikāyaṃ puna anādānena nirapekkhā khipissāmi chaḍḍessāmi. Tattha kāraṇamāha ‘‘sampajānā satīmatī’’ti.

Ở đây, ‘abhaye’ là (bà) đang tự gọi chính mình. ‘Bhiduro’ là có bản chất tan rã, nghĩa là ‘vô thường’. ‘Yattha sattā puthujjanā’ là nơi mà các phàm phu mù quáng này bị dính mắc, bám víu, chấp thủ vào thân thể có bản chất tan rã trong khoảnh khắc, bất tịnh, hôi thối, đáng ghê tởm, và đáng kinh tởm này. ‘Nikkhipissāmimaṃ dehaṃ’ là ‘tuy nhiên, ta sẽ vứt bỏ, sẽ từ bỏ thân này, thân thối rữa này, không còn chấp thủ lại, không còn luyến tiếc.’ Ở đây, bà nói lên lý do: ‘sampajānā satīmatī’ (với sự tỉnh giác và chánh niệm).

Bahūhi dukkhadhammehīti jātijarādīhi anekehi dukkhadhammehi phuṭṭhāyāti adhippāyo. Appamādaratāyāti tāya eva dukkhotiṇṇatāya paṭiladdhasaṃvegattā satiavippavāsasaṅkhāte appamāde ratāya. Sesaṃ vuttanayameva. Ettha ca satthārā desitaniyāmena –

‘Bahūhi dukkhadhammehī’ có nghĩa là ‘bị tác động bởi nhiều pháp khổ đau như sanh, già, v.v.’. ‘Appamādaratāyā’ là ‘do ưa thích sự không dể duôi,’ do đã có được sự xúc động từ việc bị chính sự khổ đau ấy xâm nhập, nên ưa thích sự không dể duôi được mô tả là sự không rời xa chánh niệm. Phần còn lại có ý nghĩa như đã được giải thích. Và ở đây, theo phương pháp được Bậc Đạo Sư thuyết giảng –

‘‘Nikkhipāhi imaṃ dehaṃ, appamādaratāya te;

Taṇhakkhayaṃ pāpuṇāhi, karohi buddhasāsana’’nti. –

“Hãy đặt xuống thân này, do con ưa thích sự không dể duôi; hãy chứng đắc sự đoạn tận ái dục, hãy thực hành lời dạy của đức Phật.” –

Pāṭho, theriyā vuttaniyāmeneva pana saṃgītiṃ āropitattā. Appamādaratāya teti appamādaratāya tayā bhavitabbanti attho.

Đây là bản văn (do Bậc Đạo Sư thuyết). Tuy nhiên, (bài kệ) đã được đưa vào kỳ kết tập theo cách nói của vị trưởng lão ni. ‘Appamādaratāya te’ có nghĩa là ‘bởi con, người ưa thích sự không dể duôi, nên là như vậy.’

Abhayātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải Kệ Trưởng Lão Ni Abhayā đã chấm dứt.

10. Sāmātherīgāthāvaṇṇanā

10. Chú Giải Kệ Trưởng Lão Ni Sāmā

Catukkhattuṃ pañcakkhattuntiādikā sāmāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā sugatīsuyeva saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde kosambiyaṃ gahapatimahāsālakule nibbattitvā sāmātissā nāmaṃ ahosi. Sā viññutaṃ pattā sāmāvatiyā upāsikāya piyasahāyikā hutvā tāya kālaṅkatāya sañjātasaṃvegā pabbaji. Pabbajitvā ca sāmāvatikaṃ ārabbha uppannasokaṃ vinodetuṃ asakkontī ariyamaggaṃ gaṇhituṃ nāsakkhi. Aparabhāge āsanasālāya nisinnassa ānandattherassa ovādaṃ sutvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā tato sattame divase saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi.

Kệ ngôn bắt đầu bằng câu "Bốn lần, năm lần" là của trưởng lão ni Sāmā. Vị này cũng đã tạo các công đức căn bản nơi các vị Phật quá khứ, đã tích lũy các thiện nghiệp là cận y duyên cho sự giải thoát ở các kiếp sống khác nhau, đã luân hồi chỉ trong các cõi lành. Trong thời kỳ đức Phật này xuất hiện, vị này đã sanh vào gia tộc đại phú gia ở Kosambī và có tên là Sāmā. Khi đến tuổi trưởng thành, bà đã trở thành người bạn thân của nữ cư sĩ Sāmāvatī. Khi vị ấy mệnh chung, bà sanh lòng chấn động và đã xuất gia. Và sau khi xuất gia, do không thể xua tan nỗi sầu muộn đã khởi lên liên quan đến Sāmāvatī, bà đã không thể nắm bắt được Thánh đạo. Về sau, sau khi nghe lời giáo huấn của trưởng lão Ānanda đang ngồi ở giảng đường, bà đã thiết lập thiền minh sát, rồi vào ngày thứ bảy, đã chứng đắc A-la-hán cùng với các tuệ phân tích.

Arahattaṃ [Pg.46] pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā taṃ pakāsentī –

Và sau khi đã chứng đắc A-la-hán, sau khi quán xét lại sự thực hành của mình, bà đã tuyên thuyết điều ấy (như sau):

37.

37.

‘‘Catukkhattuṃ pañcakkhattuṃ, vihārā upanikkhamiṃ;

Aladdhā cetaso santiṃ, citte avasavattinī;

Tassā me aṭṭhamī ratti, yato taṇhā samūhatā.

“Bốn lần, năm lần, tôi đã đi ra khỏi trú xứ, không đạt được sự an tịnh của tâm, không làm chủ được tâm ý. Đối với tôi, đó là đêm thứ tám, kể từ khi ái dục được nhổ sạch.”

38.

38.

‘‘Bahūhi dukkhadhammehi, appamādaratāya me;

Taṇhakkhayo anuppatto, kataṃ buddhassa sāsana’’nti. –

“Nhờ tôi ưa thích sự không dể duôi, (vượt qua) nhiều pháp khổ đau, sự đoạn tận ái dục đã được chứng đạt, lời dạy của đức Phật đã được thực hành.”

Udānavasena imā dve gāthā abhāsi.

Do cảm hứng, bà đã nói lên hai câu kệ này.

Tattha catukkhattuṃ pañcakkhattuṃ, vihārā upanikkhaminti ‘‘mama vasanakavihāre vipassanāmanasikārena nisinnā samaṇakiccaṃ matthakaṃ pāpetuṃ asakkontī utusappāyābhāvena nanu kho mayhaṃ vipassanā maggena ghaṭṭetī’’ti cintetvā cattāro pañca cāti nava vāre vihārā upassayato bahi nikkhamiṃ. Tenāha ‘‘aladdhā cetaso santiṃ, citte avasavattinī’’ti. Tattha cetaso santinti ariyamaggasamādhiṃ sandhāyāha. Citte avasavattinīti vīriyasamatāya abhāvena mama bhāvanācitte na vasavattinī. Sā kira ativiya paggahitavīriyā ahosi. Tassā me aṭṭhamī rattīti yato paṭṭhāya ānandattherassa santike ovādaṃ paṭilabhiṃ, tato paṭṭhāya rattindivamatanditā vipassanāya kammaṃ karontī rattiyaṃ catukkhattuṃ pañcakkhattuṃ vihārato nikkhamitvā manasikāraṃ pavattentī visesaṃ anadhigantvā aṭṭhamiyaṃ rattiyaṃ vīriyasamataṃ labhitvā maggapaṭipāṭiyā kilese khepesinti attho. Tena vuttaṃ – ‘‘tassā me aṭṭhamī ratti, yato taṇhā samūhatā’’ti. Sesaṃ vuttanayameva.

Ở đây, câu "Bốn lần, năm lần, tôi đã đi ra khỏi trú xứ" có nghĩa là: "Ngồi trong trú xứ của mình với sự tác ý về thiền minh sát, không thể đưa phận sự của sa-môn đến chỗ tột đỉnh, do thời tiết không thích hợp, chắc hẳn thiền minh sát của ta không thuận theo đạo lộ," suy nghĩ như vậy, tôi đã đi ra khỏi trú xứ, ra khỏi nơi ở, bốn và năm lần, tức là chín lần. Do đó, có lời nói: "không đạt được sự an tịnh của tâm, không làm chủ được tâm ý." Ở đây, "sự an tịnh của tâm" là nói đến Thánh đạo định. "Không làm chủ được tâm ý" có nghĩa là do thiếu sự quân bình tinh tấn, tôi không làm chủ được tâm tu tập của mình. Được biết, vị ấy đã có sự tinh tấn quá mức. "Đối với tôi, đó là đêm thứ tám" có nghĩa là: Kể từ khi tôi nhận được lời giáo huấn nơi trưởng lão Ānanda, từ đó, không mệt mỏi ngày đêm thực hành công việc minh sát, ban đêm đi ra khỏi trú xứ bốn lần, năm lần, duy trì sự tác ý, không chứng đắc được pháp đặc biệt nào, vào đêm thứ tám, đã đạt được sự quân bình tinh tấn, và theo thứ tự của đạo, đã đoạn trừ các phiền não. Do đó, có lời nói: "Đối với tôi, đó là đêm thứ tám, kể từ khi ái dục được nhổ sạch." Phần còn lại có ý nghĩa như đã được nói.

Sāmātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt phần chú giải kệ của trưởng lão ni Sāmā.

Dukanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt phần chú giải Phẩm Hai Kệ.

3. Tikanipāto

3. Phẩm Ba Kệ

1. Aparāsāmātherīgāthāvaṇṇanā

1. Chú giải kệ của trưởng lão ni Sāmā khác

Tikanipāte [Pg.47] paṇṇavīsativassānītiādikā aparāya sāmāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī vipassissa bhagavato kāle candabhāgāya nadiyā tīre kinnarayoniyaṃ nibbatti. Sā tattha kinnarehi saddhiṃ kīḷāpasutā vicarati. Athekadivasaṃ satthā tassā kusalabījaropanatthaṃ tattha gantvā nadītīre caṅkami. Sā bhagavantaṃ disvā haṭṭhatuṭṭhā saḷalapupphāni ādāya satthu santikaṃ gantvā vanditvā tehi pupphehi bhagavantaṃ pūjesi. Sā tena puññakammena devamanussesu saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde kosambiyaṃ kulaghare nibbattitvā vayappattā sāmāvatiyā sahāyikā hutvā tassā matakāle saṃvegajātā pabbajitvā pañcavīsati vassāni cittasamādhānaṃ alabhitvā mahallikākāle sugatovādaṃ labhitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.2.22-29) –

Trong Phẩm Ba Kệ, kệ ngôn bắt đầu bằng câu "Hai mươi lăm năm" là của một trưởng lão ni Sāmā khác. Vị này cũng đã tạo các công đức căn bản nơi các vị Phật quá khứ, đã tích lũy các thiện nghiệp là cận y duyên cho sự giải thoát ở các kiếp sống khác nhau. Vào thời của đức Thế Tôn Vipassī, vị này đã sanh vào loài khẩn-na-la bên bờ sông Candabhāgā. Ở đó, bà sống vui đùa cùng với các khẩn-na-la khác. Rồi một ngày nọ, đức Đạo Sư, với mục đích gieo trồng hạt giống thiện lành cho bà, đã đi đến đó và kinh hành bên bờ sông. Bà nhìn thấy đức Thế Tôn, lòng hoan hỷ vui mừng, đã lấy những bông hoa saḷala, đi đến gần đức Đạo Sư, đảnh lễ và dùng những bông hoa ấy cúng dường đức Thế Tôn. Nhờ nghiệp phước ấy, bà đã luân hồi trong các cõi trời và người. Trong thời kỳ đức Phật này xuất hiện, bà đã sanh vào một gia đình ở Kosambī, khi đến tuổi trưởng thành, đã trở thành bạn của Sāmāvatī. Khi vị ấy qua đời, bà sanh lòng chấn động và đã xuất gia. Trong hai mươi lăm năm, bà đã không đạt được sự định tĩnh của tâm. Khi đã lớn tuổi, nhận được lời giáo huấn của bậc Thiện Thệ, bà đã phát triển thiền minh sát và chứng đắc A-la-hán cùng với các tuệ phân tích. Do đó, đã được nói trong Thánh Nữ Ký Sự như sau:

‘‘Candabhāgānadītīre, ahosiṃ kinnarī tadā;

Addasāhaṃ devadevaṃ, caṅkamantaṃ narāsabhaṃ.

“Bên bờ sông Candabhāgā, khi ấy con là một khẩn-na-la nữ; con đã nhìn thấy bậc Thiên-nhơn-thiên, bậc Ngưu vương trong loài người, đang kinh hành.”

‘‘Ocinitvāna saḷalaṃ, buddhaseṭṭhassadāsahaṃ;

Upasiṅghi mahāvīro, saḷalaṃ devagandhikaṃ.

“Sau khi hái hoa saḷala, con đã dâng lên bậc Tối Thắng Giả; bậc Đại Hùng đã ngửi hương hoa saḷala, hương thơm của chư thiên.”

‘‘Paṭiggahetvā sambuddho, vipassī lokanāyako;

Upasiṅghi mahāvīro, pekkhamānāya me tadā.

“Bậc Chánh Đẳng Giác, đức Vipassī, vị Lãnh Đạo thế gian, sau khi nhận lấy, bậc Đại Hùng đã ngửi hương, trong khi con đang nhìn xem lúc ấy.”

‘‘Añjaliṃ paggahetvāna, vanditvā dvipaduttamaṃ;

Sakaṃ cittaṃ pasādetvā, tato pabbatamāruhiṃ.

“Sau khi chắp tay, đảnh lễ bậc Tối Thượng giữa loài hai chân, làm cho tâm mình trong sạch, rồi con đã leo lên núi.”

‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ pupphamadadiṃ tadā;

Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ.

“Cách đây chín mươi mốt kiếp, khi con đã dâng hoa lúc ấy, con không biết đến khổ cảnh nào; đây là quả của việc cúng dường đức Phật.”

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

“Các phiền não của con đã được đốt sạch... (vân vân)... lời dạy của đức Phật đã được thực hành.”

Arahattaṃ [Pg.48] pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena –

Và sau khi đã chứng đắc A-la-hán, sau khi quán xét lại sự thực hành của mình, do cảm hứng, bà đã nói lên (như sau):

39.

39.

‘‘Paṇṇavīsati vassāni, yato pabbajitāya me;

Nābhijānāmi cittassa, samaṃ laddhaṃ kudācanaṃ.

“Hai mươi lăm năm, kể từ khi con xuất gia, con không hề biết đến việc đã từng đạt được sự an tịnh của tâm.”

40.

40.

‘‘Aladdhā cetaso santiṃ, citte avasavattinī;

Tato saṃvegamāpādiṃ, saritvā jinasāsanaṃ.

“Không đạt được sự an tịnh của tâm, không làm chủ được tâm ý, từ đó con đã đạt đến sự chấn động, khi nhớ lại giáo pháp của bậc Chiến Thắng.”

41.

41.

‘‘Bahūhi dukkhadhammehi, appamādaratāya me;

Taṇhakkhayo anuppatto, kataṃ buddhassa sāsanaṃ;

Ajja me sattamī ratti, yato taṇhā visositā’’ti. –

“Nhờ tôi ưa thích sự không dể duôi, (vượt qua) nhiều pháp khổ đau, sự đoạn tận ái dục đã được chứng đạt, lời dạy của đức Phật đã được thực hành. Hôm nay là đêm thứ bảy của tôi, kể từ khi ái dục được làm cho khô cạn.”

Imā gāthā abhāsi.

Bà đã nói lên những câu kệ này.

Tattha cittassa samanti cittassa vūpasamaṃ, cetosamathamaggaphalasamādhīti attho.

Ở đây, "sự an tịnh của tâm" có nghĩa là sự lắng dịu của tâm, tức là sự định của tâm, sự định của chỉ, sự định của đạo và quả.

Tatoti tasmā cittavasaṃ vattetuṃ asamatthabhāvato. Saṃvegamāpādinti satthari dharantepi pabbajitakiccaṃ matthakaṃ pāpetuṃ asakkontī pacchā kathaṃ pāpayissāmīti saṃvegaṃ ñāṇutrāsaṃ āpajjiṃ. Saritvā jinasāsananti kāṇakacchapopamādisatthuovādaṃ (saṃ. ni. 5.1117; ma. ni. 3.252) anussaritvā. Sesaṃ vuttanayameva.

Tato có nghĩa là: do đó, do không có khả năng làm cho tâm tuân theo sự điều khiển. Saṃvegamāpādiṃ có nghĩa là: ngay cả khi bậc Đạo Sư còn tại thế, ta đã không thể hoàn thành phận sự của người xuất gia, sau này làm sao ta có thể hoàn thành được? Do đó, ta đã rơi vào trạng thái saṃvega, sự kinh sợ của trí tuệ. Saritvā jinasāsanaṃ có nghĩa là: đã hồi tưởng lại lời giáo huấn của bậc Đạo Sư, như ví dụ về con rùa mù, v.v... (saṃ. ni. 5.1117; ma. ni. 3.252). Phần còn lại có ý nghĩa như đã được giải thích.

Aparāsāmātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Chú giải Trưởng Lão Ni Kệ về Trưởng Lão Ni Aparāsāmā đã chấm dứt.

2. Uttamātherīgāthāvaṇṇanā

2. Chú giải Trưởng Lão Ni Kệ về Trưởng Lão Ni Uttamā

Catukkhattuṃ pañcakkhattuntiādikā uttamāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī vipassissa bhagavato kāle bandhumatīnagare aññatarassa kuṭumbikassa gehe gharadāsī hutvā nibbatti. Sā vayappattā attano ayyakānaṃ veyyāvaccaṃ karontī jīvati. Tena ca samayena bandhumarājā puṇṇamīdivase uposathiko hutvā purebhattaṃ dānāni datvā pacchābhattaṃ gantvā dhammaṃ suṇāti. Atha mahājanā yathā rājā paṭipajjati, tatheva puṇṇamīdivase [Pg.49] uposathaṅgāni samādāya vattanti. Athassā dāsiyā etadahosi – ‘‘etarahi kho mahārājā mahājanā ca uposathaṅgāni samādāya vattanti, yaṃnūnāhaṃ uposathadivasesu uposathasīlaṃ samādāya vatteyya’’nti. Sā tathā karontī suparisuddhaṃ uposathasīlaṃ rakkhitvā tāvatiṃsesu nibbattā aparāparaṃ sugatīsuyeva saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ seṭṭhikule nibbattitvā viññutaṃ patvā paṭācārāya theriyā santike dhammaṃ sutvā pabbajitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā taṃ matthakaṃ pāpetuṃ nāsakkhi. Paṭācārā therī tassā cittācāraṃ ñatvā ovādamadāsi. Sā tassā ovāde ṭhatvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.2.1-21) –

Kệ ngôn bắt đầu bằng ‘Bốn lần, năm lần’ là của Trưởng Lão Ni Uttamā. Vị này cũng đã tạo các điều kiện căn bản dưới thời các đức Phật quá khứ, đã tích lũy các thiện nghiệp làm duyên cho sự giải thoát trong các kiếp sống khác nhau, và vào thời của đức Thế Tôn Vipassī, đã sanh ra làm nữ tỳ trong nhà của một gia chủ ở thành Bandhumatī. Khi đến tuổi trưởng thành, nàng sống bằng cách phục vụ cho các chủ nhân của mình. Vào thời ấy, vào ngày rằm, vua Bandhumā đã thọ trì Bát quan trai giới, vào buổi sáng đã thực hành bố thí, và sau buổi trưa đã đi nghe Pháp. Rồi dân chúng, cũng giống như nhà vua đã thực hành, vào ngày rằm cũng đã thọ trì các chi phần của ngày trai giới. Bấy giờ, người nữ tỳ ấy đã suy nghĩ như sau: ‘Hiện nay, đức vua và dân chúng đang thọ trì các chi phần của ngày trai giới, vậy ta cũng nên thọ trì giới Bát quan trai vào những ngày trai giới.’ Nàng đã làm như vậy, đã giữ gìn giới Bát quan trai một cách trong sạch hoàn toàn, và đã tái sanh ở cõi trời Ba Mươi Ba. Sau đó, nàng tiếp tục luân hồi trong các cõi thiện. Vào thời đức Phật hiện tại, nàng đã sanh ra trong một gia đình trưởng giả ở Sāvatthī. Khi đến tuổi có trí hiểu biết, nàng đã nghe Pháp từ Trưởng Lão Ni Paṭācārā, đã xuất gia, đã thiết lập thiền minh sát nhưng không thể đạt đến đỉnh cao. Trưởng Lão Ni Paṭācārā, biết được tâm trạng của nàng, đã ban cho lời giáo huấn. Nàng, sau khi tuân theo lời giáo huấn ấy, đã chứng đắc A-la-hán cùng với các Tuệ Phân Tích. Do đó, điều này đã được nói đến trong Thánh Nhân Ký Sự (apa. therī 2.2.1-21):

‘‘Nagare bandhumatiyā, bandhumā nāma khattiyo;

Divase puṇṇamāya so, upavasi uposathaṃ.

‘Tại thành Bandhumatī, có vị vua Sát-đế-lỵ tên là Bandhumā; vào ngày rằm, vị ấy đã thọ trì trai giới.’

‘‘Ahaṃ tena samayena, kumbhadāsī ahaṃ tahiṃ;

Disvā sarājakaṃ senaṃ, evāhaṃ cintayiṃ tadā.

‘Vào thời điểm ấy, con là một nữ tỳ gánh nước ở nơi đó; khi thấy đoàn quân cùng với nhà vua, con đã suy nghĩ như vầy.’

‘‘Rājāpi rajjaṃ chaḍḍetvā, upavasi uposathaṃ;

Saphalaṃ nūna taṃ kammaṃ, janakāyo pamodito.

‘Ngay cả nhà vua cũng từ bỏ vương quốc để thọ trì trai giới; chắc chắn nghiệp ấy có kết quả, dân chúng đều hoan hỷ.’

‘‘Yoniso paccavekkhitvā, duggaccañca daliddataṃ;

Mānasaṃ sampahaṃsitvā, upavasiṃ uposathaṃ.

‘Sau khi như lý tác ý, quán xét về cảnh khốn cùng và nghèo đói; làm cho tâm phấn khởi, con đã thọ trì trai giới.’

‘‘Ahaṃ uposathaṃ katvā, sammāsambuddhasāsane;

Tena kammena sukatena, tāvatiṃsamagacchahaṃ.

‘Con đã thực hành trai giới trong giáo pháp của bậc Chánh Đẳng Giác; nhờ thiện nghiệp ấy, con đã đi đến cõi trời Ba Mươi Ba.’

‘‘Tattha me sukataṃ byamhaṃ, ubbhayojanamuggataṃ;

Kūṭāgāravarūpetaṃ, mahāsanasubhūsitaṃ.

‘Ở đó, lâu đài được tạo tác tốt đẹp cho con, cao một do-tuần; được trang bị những lầu gác tuyệt vời, được trang hoàng bằng những pháp tòa vĩ đại.’

‘‘Accharā satasahassā, upatiṭṭhanti maṃ sadā;

Aññe deve atikkamma, atirocāmi sabbadā.

‘Một trăm ngàn tiên nữ luôn luôn hầu hạ con; vượt trội hơn các vị trời khác, con luôn luôn tỏa sáng.’

‘‘Catusaṭṭhidevarājūnaṃ, mahesittamakārayiṃ;

Tesaṭṭhicakkavattīnaṃ, mahesittamakārayiṃ.

‘Con đã làm hoàng hậu của sáu mươi bốn vị thiên chủ; con đã làm hoàng hậu của sáu mươi ba vị Chuyển luân vương.’

‘‘Suvaṇṇavaṇṇā hutvāna, bhavesu saṃsarāmahaṃ;

Sabbattha pavarā homi, uposathassidaṃ phalaṃ.

‘Trở thành người có màu da vàng ròng, con đã luân hồi trong các cõi; ở khắp mọi nơi, con đều là bậc tối thắng, đây là quả của việc trai giới.’

‘‘Hatthiyānaṃ [Pg.50] assayānaṃ, rathayānañca sīvikaṃ;

Labhāmi sabbamevetaṃ, uposathassidaṃ phalaṃ.

‘Voi xe, ngựa xe, chiến xa và kiệu; con nhận được tất cả những thứ này, đây là quả của việc trai giới.’

‘‘Soṇṇamayaṃ rūpimayaṃ, athopi phalikāmayaṃ;

Lohitaṅgamayañceva, sabbaṃ paṭilabhāmahaṃ.

‘(Những vật) làm bằng vàng, làm bằng bạc, và cả làm bằng pha lê; và làm bằng hồng ngọc, con nhận được tất cả.’

‘‘Koseyyakambaliyāni, khomakappāsikāni ca;

Mahagghāni ca vatthāni, sabbaṃ paṭilabhāmahaṃ.

‘Vải lụa, vải len, vải gai và vải bông; và những y phục quý giá, con nhận được tất cả.’

‘‘Annaṃ pānaṃ khādanīyaṃ, vatthasenāsanāni ca;

Sabbametaṃ paṭilabhe, uposathassidaṃ phalaṃ.

‘Thức ăn, thức uống, vật thực, y phục và chỗ ở; con nhận được tất cả những thứ này, đây là quả của việc trai giới.’

‘‘Varagandhañca mālañca, cuṇṇakañca vilepanaṃ;

Sabbametaṃ paṭilabhe, uposathassidaṃ phalaṃ.

‘Hương thơm hảo hạng, vòng hoa, phấn thơm và vật thoa; con nhận được tất cả những thứ này, đây là quả của việc trai giới.’

‘‘Kūṭāgārañca pāsādaṃ, maṇḍapaṃ hammiyaṃ guhaṃ;

Sabbametaṃ paṭilabhe, uposathassidaṃ phalaṃ.

‘Lầu gác, cung điện, đình tạ, lầu đài và hang động; con nhận được tất cả những thứ này, đây là quả của việc trai giới.’

‘‘Jātiyā sattavassāhaṃ, pabbajiṃ anagāriyaṃ;

Aḍḍhamāse asampatte, arahattamapāpuṇiṃ.

‘Khi được bảy tuổi, con đã xuất gia, sống không gia đình; chưa đầy nửa tháng, con đã chứng đắc A-la-hán quả.’

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ, bhavā sabbe samūhatā;

Sabbāsavaparikkhīṇā, natthi dāni punabbhavo.

‘Các phiền não của con đã được đốt cháy, tất cả các hữu đã được nhổ sạch; tất cả các lậu hoặc đã được đoạn tận, nay không còn tái sanh nữa.’

‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ kammamakariṃ tadā;

Duggatiṃ nābhijānāmi, uposathassidaṃ phalaṃ.

‘Cách đây chín mươi mốt kiếp, con đã tạo nghiệp ấy; con không biết đến khổ cảnh, đây là quả của việc trai giới.’

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

‘Các phiền não của con đã được đốt cháy... (vân vân)... giáo pháp của đức Phật đã được thực hành.’

Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena –

Sau khi đã chứng đắc A-la-hán quả, vị ấy đã quán xét lại sự thực hành của mình và do cảm hứng đã thốt lên:

42.

42.

‘‘Catukkhattuṃ pañcakkhattuṃ, vihārā upanikkhamiṃ;

Aladdhā cetaso santiṃ, citte avasavattinī.

‘Bốn lần, năm lần, tôi đã đi ra khỏi tịnh xá; không đạt được sự an tịnh của tâm, không làm chủ được tâm ý.’

43.

43.

‘‘Sā bhikkhuniṃ upāgacchiṃ, yā me saddhāyikā ahu;

Sā me dhammamadesesi, khandhāyatanadhātuyo.

‘Tôi đã đến gần vị Tỳ-khưu-ni, người mà tôi có lòng tin; vị ấy đã thuyết giảng Pháp cho tôi, về các uẩn, xứ, và giới.’

44.

44.

‘‘Tassā [Pg.51] dhammaṃ suṇitvāna, yathā maṃ anusāsi sā;

Sattāhaṃ ekapallaṅkena, nisīdiṃ pītisukhasamappitā;

Aṭṭhamiyā pāde pasāresiṃ, tamokhandhaṃ padāliyā’’ti. –

‘Sau khi nghe Pháp từ vị ấy, theo như lời vị ấy đã chỉ dạy; tôi đã ngồi kiết-già trong bảy ngày, tràn đầy hỷ lạc; vào ngày thứ tám, tôi đã duỗi chân ra, khối u minh đã được phá tan.’

Imā gāthā abhāsi.

Vị ấy đã nói lên những kệ ngôn này.

Tattha sā bhikkhuniṃ upāgacchiṃ , yā me saddhāyikā ahūti yā mayā saddhātabbā saddheyyavacanā ahosi, taṃ bhikkhuniṃ sāhaṃ upagacchiṃ upasaṅkamiṃ, paṭācārātheriṃ saddhāya vadati. ‘‘Sā bhikkhunī upagacchi, yā me sādhayikā’’tipi pāṭho. Sā paṭācārā bhikkhunī anukampāya maṃ upagacchi, yā mayhaṃ sadatthassa sādhikāti attho. Sā me dhammamadesesi, khandhāyatanadhātuyoti sā paṭācārā therī ‘‘ime pañcakkhandhā, imāni dvādasāyatanāni, imā aṭṭhārasa dhātuyo’’ti khandhādike vibhajitvā dassentī mayhaṃ dhammaṃ desesi.

Ở đó, (câu) “tôi đã đi đến vị tỳ-khưu-ni ấy, vị mà đối với tôi là người đáng tin cậy” có nghĩa là: Vị mà đối với tôi là người đáng tin tưởng, có lời nói đáng tin, tôi đã đi đến, đã thân cận vị tỳ-khưu-ni ấy; (vị ấy) đang nói về trưởng lão ni Paṭācārā với đức tin. Cũng có bài đọc là: “Vị tỳ-khưu-ni ấy đã đến, vị mà đối với tôi là người thành tựu.” Nghĩa là: Vị tỳ-khưu-ni Paṭācārā ấy đã đến với tôi vì lòng bi mẫn, vị ấy là người thành tựu mục đích chân chánh cho tôi. (Câu) “Vị ấy đã thuyết Pháp cho tôi, (đó là) uẩn, xứ, và giới” có nghĩa là: Vị trưởng lão ni Paṭācārā ấy đã thuyết Pháp cho tôi, trong khi phân tích và chỉ rõ các pháp bắt đầu bằng uẩn rằng: “Đây là năm uẩn, đây là mười hai xứ, đây là mười tám giới.”

Tassā dhammaṃ suṇitvānāti tassā paṭisambhidāppattāya theriyā santike khandhādivibhāgapubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ pāpetvā desitasaṇhasukhumavipassanādhammaṃ sutvā. Yathā maṃ anusāsi sāti sā therī yathā maṃ anusāsi ovadi, tathā paṭipajjantī paṭipattiṃ matthakaṃ pāpetvāpi sattāhaṃ ekapallaṅkena nisīdiṃ. Kathaṃ? Pītisukhasamappitāti jhānamayena pītisukhena samaṅgībhūtā. Aṭṭhamiyā pāde pasāresiṃ, tamokhandhaṃ padāliyāti anavasesaṃ mohakkhandhaṃ aggamaggena padāletvā aṭṭhame divase pallaṅkaṃ bhindantī pāde pasāresiṃ. Idameva cassā aññābyākaraṇaṃ ahosi.

(Câu) “Sau khi nghe Pháp của vị ấy” có nghĩa là: Sau khi nghe pháp minh sát tế nhị và vi tế được thuyết giảng, đưa đến Thánh đạo, bắt đầu bằng sự phân tích uẩn v.v... từ nơi vị trưởng lão ni đã chứng đắc các tuệ phân tích. (Câu) “Như vị ấy đã giáo huấn tôi” có nghĩa là: Vị trưởng lão ni ấy đã giáo huấn, đã khuyên dạy tôi như thế nào, tôi đã thực hành như thế ấy, và sau khi đã đưa sự thực hành đến đỉnh cao, tôi đã ngồi xuống trong một thế kiết-già suốt bảy ngày. Như thế nào? (Câu) “Được trang bị với hỷ và lạc” có nghĩa là: được hợp thành với hỷ và lạc thuộc về thiền. (Câu) “Vào ngày thứ tám, tôi đã duỗi chân ra, sau khi phá tan khối u tối” có nghĩa là: Sau khi phá tan không còn dư sót khối si mê bằng đạo tối thượng, vào ngày thứ tám, trong khi phá vỡ thế kiết-già, tôi đã duỗi chân ra. Đây chính là lời tuyên bố chứng đắc A-la-hán của vị ấy.

Uttamātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải về Kệ của Trưởng lão ni Uttamā đã kết thúc.

3. Aparā uttamātherīgāthāvaṇṇanā

3. Phần Chú giải về Kệ của Trưởng lão ni Uttamā khác

Ye ime satta bojjhaṅgātiādikā aparāya uttamāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī vipassissa bhagavato kāle bandhumatīnagare kuladāsī hutvā nibbatti. Sā ekadivasaṃ satthu sāvakaṃ ekaṃ khīṇāsavattheraṃ piṇḍāya carantaṃ disvā pasannamānasā tīṇi modakāni adāsi. Sā [Pg.52] tena puññakammena devamanussesu saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde kosalajanapade aññatarasmiṃ brāhmaṇamahāsālakule nibbattitvā viññutaṃ pattā janapadacārikaṃ carantassa satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddhā pabbajitvā nacirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.2.30-36) –

Các kệ bắt đầu bằng “Bảy giác chi này” là của một vị trưởng lão ni Uttamā khác. Vị này cũng đã tạo các điều kiện căn bản dưới thời các vị Phật quá khứ, đã tích lũy các thiện nghiệp làm duyên cho sự thoát khỏi vòng luân hồi trong các kiếp sống ở nơi này nơi kia, và đã sanh làm một nữ tỳ trong một gia đình ở thành Bandhumatī vào thời của Đức Thế Tôn Vipassī. Một ngày nọ, sau khi thấy một vị trưởng lão lậu tận, là đệ tử của bậc Đạo Sư, đang đi khất thực, với tâm ý trong sạch, cô đã cúng dường ba cái bánh ngọt. Do phước nghiệp ấy, cô đã luân hồi trong cõi trời và cõi người, và trong thời kỳ Đức Phật này xuất hiện, cô đã sanh vào một gia đình Bà-la-môn giàu có ở xứ Kosala. Khi đã đến tuổi trưởng thành, sau khi nghe Pháp từ nơi bậc Đạo Sư đang du hành trong xứ, cô đã có được đức tin, đã xuất gia, và không bao lâu đã chứng đắc A-la-hán cùng với các tuệ phân tích. Do đó, đã được nói trong Apadāna (Thánh nữ ký sự 2.2.30-36):

‘‘Nagare bandhumatiyā, kumbhadāsī ahosahaṃ;

Mama bhāgaṃ gahetvāna, gacchaṃ udakahārikā.

“Ở thành Bandhumatī, tôi đã là một nữ tỳ lo việc ghè nước; sau khi lấy phần của mình, tôi đã đi lấy nước.”

‘‘Panthamhi samaṇaṃ disvā, santacittaṃ samāhitaṃ;

Pasannacittā sumanā, modake tīṇidāsahaṃ.

“Trên đường, sau khi thấy một vị sa-môn, tâm an tịnh, tâm định tĩnh; với tâm trong sạch, ý hoan hỷ, tôi đã cúng dường ba cái bánh ngọt.”

‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca;

Ekanavutikappāni, vinipātaṃ na gacchahaṃ.

“Do nghiệp đã được làm tốt ấy, và do các tác ý và nguyện vọng, trong chín mươi mốt kiếp, tôi đã không đi đến đọa xứ.”

‘‘Sampatti taṃ karitvāna, sabbaṃ anubhaviṃ ahaṃ;

Modake tīṇi datvāna, pattāhaṃ acalaṃ padaṃ.

“Sau khi đã làm điều đó, tôi đã hưởng thụ tất cả sự thành tựu; sau khi cúng dường ba cái bánh ngọt, tôi đã đạt đến trạng thái bất động.”

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

“Các phiền não của tôi đã được đốt cháy… (vân vân)… giáo huấn của Đức Phật đã được thực hành.”

Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena –

Tuy nhiên, sau khi đã chứng đắc A-la-hán, trong khi quán xét lại sự thực hành của mình, bằng lời cảm hứng –

45.

45.

‘‘Ye ime satta bojjhaṅgā, maggā nibbānapattiyā;

Bhāvitā te mayā sabbe, yathā buddhena desitā.

“Bảy giác chi này, là con đường để chứng đắc Niết-bàn; tất cả chúng đã được tôi tu tập, như đã được Đức Phật thuyết giảng.”

46.

46.

‘‘Suññatassānimittassa, lābhinīhaṃ yadicchakaṃ;

Orasā dhītā buddhassa, nibbānābhiratā sadā.

“Đối với không và vô tướng, tôi là người chứng đắc theo ý muốn; là người con gái sanh từ ngực của Đức Phật, luôn luôn hoan hỷ trong Niết-bàn.”

47.

47.

‘‘Sabbe kāmā samucchinnā, ye dibbā ye ca mānusā;

Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi dāni punabbhavo’’ti. –

“Tất cả các dục, những gì thuộc về cõi trời và những gì thuộc về cõi người, đã được đoạn trừ; vòng luân hồi sanh tử đã được tận diệt, nay không còn tái sanh nữa.”

Imā gāthā abhāsi.

(Vị ấy) đã nói lên những câu kệ này.

Tattha suññatassānimittassa, lābhinīhaṃ yadicchakanti suññatasamāpattiyā ca animittasamāpattiyā ca ahaṃ yadicchakaṃ lābhinī, tattha yaṃ yaṃ samāpajjituṃ icchāmi yattha yattha yadā yadā, taṃ taṃ tattha tattha tadā tadā samāpajjitvā [Pg.53] viharāmīti attho. Yadipi hi suññatāppaṇihitādināmakassa yassa kassacipi maggassa suññatādibhedaṃ tividhampi phalaṃ sambhavati. Ayaṃ pana therī suññatānimittasamāpattiyova samāpajjati. Tena vuttaṃ – ‘‘suññatassānimittassa, lābhinīhaṃ yadicchaka’’nti. Yebhuyyavasena vā etaṃ vuttaṃ. Nidassanamattametanti apare.

Ở đó, (câu) “Đối với không và vô tướng, tôi là người chứng đắc theo ý muốn” có nghĩa là: Tôi là người chứng đắc theo ý muốn cả định không và định vô tướng, nghĩa là: ở đó, bất cứ khi nào, bất cứ nơi đâu, tôi muốn nhập định nào, thì khi ấy, ở nơi ấy, tôi nhập định ấy và an trú. Mặc dù quả có ba loại, phân biệt là không v.v..., có thể sanh khởi cho bất cứ đạo nào có tên là không, vô nguyện v.v..., tuy nhiên, vị trưởng lão ni này chỉ nhập định không và định vô tướng. Do đó, đã được nói: “Đối với không và vô tướng, tôi là người chứng đắc theo ý muốn.” Hoặc điều này được nói theo nghĩa đa số. Những người khác nói rằng đây chỉ là một ví dụ.

Ye dibbā ye ca mānusāti ye devalokapariyāpannā ye ca manussalokapariyāpannā vatthukāmā, te sabbepi tappaṭibaddhachandarāgappahānena mayā sammadeva ucchinnā, aparibhogārahā katā. Vuttañhi – ‘‘abhabbo, āvuso, khīṇāsavo bhikkhu kāme paribhuñjituṃ. Seyyathāpi pubbe agāriyabhūto’’ti. Sesaṃ vuttanayameva.

(Câu) “Những gì thuộc về cõi trời và những gì thuộc về cõi người” có nghĩa là: những dục trần thuộc về cõi trời và những dục trần thuộc về cõi người, tất cả chúng đã được tôi đoạn trừ hoàn toàn, đã được làm cho không còn đáng để hưởng thụ, bằng cách từ bỏ dục và tham liên quan đến chúng. Quả thật, đã được nói: “Này chư hiền, vị tỳ-khưu lậu tận không có khả năng hưởng thụ các dục, giống như khi trước còn là người tại gia.” Phần còn lại có ý nghĩa như đã được nói.

Aparā uttamātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải về Kệ của Trưởng lão ni Uttamā khác đã kết thúc.

4. Dantikātherīgāthāvaṇṇanā

4. Phần Chú giải về Kệ của Trưởng lão ni Dantikā

Divāvihārā nikkhammātiādikā dantikāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī buddhasuññakāle candabhāgāya nadiyā tīre kinnarayoniyaṃ nibbatti. Sā ekadivasaṃ kinnarehi saddhiṃ kīḷantī vicaramānā addasa aññataraṃ paccekabuddhaṃ aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisinnaṃ. Disvāna pasannamānasā upasaṅkamitvā sālapupphehi pūjaṃ katvā vanditvā pakkāmi. Sā tena puññakammena devamanussesu saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ kosalarañño purohitabrāhmaṇassa gehe nibbattitvā viññutaṃ patvā jetavanapaṭiggahaṇe paṭiladdhasaddhā upāsikā hutvā pacchā mahāpajāpatigotamiyā santike pabbajitvā rājagahe vasamānā ekadivasaṃ pacchābhattaṃ gijjhakūṭaṃ abhiruhitvā divāvihāraṃ nisinnā hatthārohakassa abhiruhanatthāya pādaṃ pasārentaṃ hatthiṃ disvā tadeva ārammaṇaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.2.86-96) –

Kệ ngôn của Trưởng lão ni Dantikā bắt đầu bằng câu: “Sau khi rời khỏi trú xứ ban ngày.” Vị này cũng đã tạo các điều kiện căn bản dưới thời các vị Phật quá khứ, đã tích lũy các thiện nghiệp là cận y duyên cho sự thoát khỏi vòng luân hồi ở các kiếp sống khác nhau, và trong thời kỳ không có Đức Phật, đã tái sanh vào loài khẩn-na-la ở bờ sông Candabhāgā. Một ngày nọ, trong khi đang đi dạo vui đùa cùng với các khẩn-na-la khác, nàng đã trông thấy một vị Phật Độc Giác đang ngồi trú ban ngày ở dưới một gốc cây. Sau khi thấy, với tâm hoan hỷ, nàng đã đi đến, thực hiện việc cúng dường bằng các đóa hoa sāla, đảnh lễ, rồi ra đi. Do phước nghiệp ấy, nàng đã luân chuyển trong các cõi trời và người. Trong thời kỳ Đức Phật này xuất hiện, nàng đã tái sanh tại Sāvatthī, trong gia đình của vị Bà-la-môn tế tự của vua xứ Kosala. Sau khi đến tuổi trưởng thành, có được đức tin trong dịp (Đức Phật) thọ nhận tu viện Jetavana, nàng đã trở thành một nữ cận sự. Về sau, nàng đã xuất gia với ngài Mahāpajāpatī Gotamī. Trong khi đang trú tại Rājagaha, một ngày nọ sau buổi ăn, nàng đã đi lên núi Gijjhakūṭa và ngồi trú ban ngày. Nàng đã trông thấy con voi đang duỗi chân ra để cho người quản tượng leo lên. Lấy chính đối tượng ấy làm đề mục, nàng đã phát triển tuệ quán và đã chứng đắc A-la-hán quả cùng với các Tuệ Phân Tích. Do đó, đã được nói đến trong Apadāna (Thánh Nữ Ký Sự 2.2.86-96):

‘‘Candabhāgānadītīre[Pg.54], ahosiṃ kinnarī tadā;

Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, sayambhuṃ aparājitaṃ.

“Khi ấy, ở bờ sông Candabhāgā, tôi đã là một khẩn-na-la nữ. Tôi đã trông thấy bậc Giác Ngộ không còn bụi trần, bậc Tự Giác, bậc Vô Song.”

‘‘Pasannacittā sumanā, vedajātā katañjalī;

Sālamālaṃ gahetvāna, sayambhuṃ abhipūjayiṃ.

“Với tâm ý trong sáng, lòng hoan hỷ, niềm hân hoan khởi sanh, tôi đã chắp tay, lấy vòng hoa sāla, và cúng dường đến bậc Tự Giác.”

‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca;

Jahitvā kinnarīdehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ.

“Do nghiệp lành đã tạo ấy, và do các tác ý và nguyện vọng, sau khi từ bỏ thân khẩn-na-la, tôi đã đi đến cõi trời Tāvatiṃsa.”

‘‘Chattiṃsadevarājūnaṃ, mahesittamakārayiṃ;

Manasā patthitaṃ mayhaṃ, nibbattati yathicchitaṃ.

“Tôi đã làm chánh hậu cho ba mươi sáu vị vua trời. Điều tôi mong mỏi trong tâm đều được thành tựu như ý muốn.”

‘‘Dasannaṃ cakkavattīnaṃ, mahesittamakārayiṃ;

Ocitattāva hutvāna, saṃsarāmi bhavesvahaṃ.

“Tôi đã làm chánh hậu cho mười vị Chuyển Luân Vương. Do đã tích lũy (phước báu), tôi đã luân chuyển trong các kiếp sống.”

‘‘Kusalaṃ vijjate mayhaṃ, pabbajiṃ anagāriyaṃ;

Pūjārahā ahaṃ ajja, sakyaputtassa sāsane.

“Thiện nghiệp của tôi vẫn còn, tôi đã xuất gia, sống không gia đình. Hôm nay, tôi là người đáng được cúng dường trong giáo pháp của người con dòng Sakya.”

‘‘Visuddhamanasā ajja, apetamanapāpikā;

Sabbāsavaparikkhīṇā, natthi dāni punabbhavo.

“Hôm nay, với tâm ý thanh tịnh, đã từ bỏ những điều xấu xa trong tâm, tất cả các lậu hoặc đã được đoạn tận, nay không còn tái sanh nữa.”

‘‘Catunnavutito kappe, yaṃ buddhamabhipūjayiṃ;

Duggatiṃ nābhijānāmi, sālamālāyidaṃ phalaṃ.

“Cách đây chín mươi bốn kiếp, tôi đã cúng dường đến bậc Giác Ngộ. Tôi không còn biết đến cảnh khổ. Đây là quả báu của (việc cúng dường) vòng hoa sāla.”

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

“Các phiền não của tôi đã được thiêu đốt... (vân vân)... lời dạy của Đức Phật đã được thực hành.”

Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā pītisomanassajātā udānavasena –

Và sau khi đã chứng đắc A-la-hán quả, quán xét lại sự thực hành của mình, với hỷ và ưu khởi sanh, nàng đã tự phát lên lời cảm hứng rằng:

48.

48.

‘‘Divāvihārā nikkhamma, gijjhakūṭamhi pabbate;

Nāgaṃ ogāhamuttiṇṇaṃ, nadītīramhi addasaṃ.

“Sau khi rời khỏi trú xứ ban ngày, trên núi Gijjhakūṭa, tôi đã trông thấy ở bờ sông một con voi vừa tắm xong và bước lên.”

49.

49.

‘‘Puriso aṅkusamādāya, ‘dehi pāda’nti yācati;

Nāgo pasārayī pādaṃ, puriso nāgamāruhi.

“Người đàn ông cầm cây móc, yêu cầu: ‘Hãy đưa chân ra.’ Con voi đã duỗi chân ra, người đàn ông đã leo lên voi.”

50.

50.

‘‘Disvā adantaṃ damitaṃ, manussānaṃ vasaṃ gataṃ;

Tato cittaṃ samādhesiṃ, khalu tāya vanaṃ gatā’’ti. – imā gāthā abhāsi;

“Thấy con vật chưa được thuần hóa nay đã được thuần hóa, đã quy phục con người, sau đó, đi vào rừng, tôi đã định tâm lại.” – (nàng) đã nói lên những câu kệ này.

Tattha [Pg.55] nāgaṃ ogāhamuttiṇṇanti hatthināgaṃ nadiyaṃ ogāhaṃ katvā ogayha tato uttiṇṇaṃ. ‘‘Ogayha muttiṇṇa’’nti vā pāṭho. Ma-kāro padasandhikaro. Nadītīramhi addasanti candabhāgāya nadiyā tīre apassiṃ.

Ở đây, (cụm từ) “nāgaṃ ogāhamuttiṇṇaṃ” (con voi vừa tắm xong và bước lên) có nghĩa là con voi chúa đã đi xuống sông, tắm, rồi từ đó bước lên. Hoặc có cách đọc là “ogayha muttiṇṇaṃ”. Phụ âm 'ma' là để nối âm. (Cụm từ) “nadītīramhi addasaṃ” (tôi đã trông thấy ở bờ sông) có nghĩa là tôi đã trông thấy ở bờ sông Candabhāgā.

Kiṃ karontanti cetaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘puriso’’tiādi. Tattha ‘dehi pāda’nti yācatīti ‘‘pādaṃ dehi’’iti piṭṭhiārohanatthaṃ pādaṃ pasāretuṃ saññaṃ deti, yathāparicitañhi saññaṃ dento idha yācatīti vutto.

Để chỉ rõ (con voi) đang làm gì, câu bắt đầu bằng “puriso” (người đàn ông) đã được nói đến. Ở đây, (cụm từ) “‘dehi pāda’nti yācati” (yêu cầu: ‘Hãy đưa chân ra’) có nghĩa là (người đàn ông) ra hiệu lệnh “hãy đưa chân ra” để duỗi chân ra nhằm mục đích leo lên lưng. Thật vậy, người ra hiệu lệnh quen thuộc ở đây được nói là “yācati” (yêu cầu).

Disvā adantaṃ damitanti pakatiyā pubbe adantaṃ idāni hatthācariyena hatthisikkhāya damitadamathaṃ upagamitaṃ. Kīdisaṃ damitaṃ? Manussānaṃ vasaṃ gataṃ yaṃ yaṃ manussā āṇāpenti, taṃ taṃ disvāti yojanā. Tato cittaṃ samādhesiṃ, khalu tāya vanaṃ gatāti khalūti avadhāraṇatthe nipāto. Tato hatthidassanato pacchā, tāya hatthino kiriyāya hetubhūtāya, vanaṃ araññaṃ gatā cittaṃ samādhesiṃyeva. Kathaṃ? ‘‘Ayampi nāma tiracchānagato hatthī hatthidamakassa vasena damathaṃ gato, kasmā manussabhūtāya cittaṃ purisadamakassa satthu vasena damathaṃ na gamissatī’’ti saṃvegajātā vipassanaṃ vaḍḍhetvā aggamaggasamādhinā mama cittaṃ samādhesiṃ accantasamādhānena sabbaso kilese khepesinti attho.

(Cụm từ) “Disvā adantaṃ damitaṃ” (Thấy con vật chưa được thuần hóa nay đã được thuần hóa) có nghĩa là (con vật) vốn dĩ trước đây chưa được thuần hóa, nay đã được người huấn luyện voi thuần hóa bằng phương pháp huấn luyện voi. Được thuần hóa như thế nào? (Là) đã quy phục con người. Cần hiểu là “thấy rằng (nó) làm bất cứ điều gì con người ra lệnh”. (Trong câu) “Tato cittaṃ samādhesiṃ, khalu tāya vanaṃ gatā” (sau đó, đi vào rừng, tôi đã định tâm lại), “khalu” là một tiểu từ có nghĩa nhấn mạnh. Sau khi thấy con voi, do hành động của con voi ấy làm nhân duyên, sau khi đi vào rừng, tôi đã thật sự định tâm lại. Bằng cách nào? “Con voi này, thuộc loài bàng sanh, còn được người huấn luyện voi thuần hóa, tại sao tâm của ta, là một con người, lại không thể được bậc Đạo Sư, bậc Điều Ngự Trượng Phu, thuần hóa?” Với tâm cảm động khởi sanh, đã phát triển tuệ quán. Ý nghĩa là: “Tôi đã định tâm của mình bằng định của Thánh đạo cao nhất, với sự định tĩnh hoàn toàn, đã đoạn trừ tất cả các phiền não.”

Dantikātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải Kệ ngôn của Trưởng lão ni Dantikā đã chấm dứt.

5. Ubbiritherīgāthāvaṇṇanā

5. Chú giải Kệ ngôn của Trưởng lão ni Ubbirī

Amma, jīvātiādikā ubbiriyā theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbattitvā viññutaṃ pattā ekadivasaṃ mātāpitūsu maṅgalaṃ anubhavituṃ gehantaragatesu adutiyā sayaṃ gehe ohīnā upakaṭṭhāya velāya bhagavato sāvakaṃ ekaṃ khīṇāsavattheraṃ gehadvārasamīpena gacchantaṃ disvā bhikkhaṃ dātukāmā, ‘‘bhante, idha pavisathā’’ti vatvā there gehaṃ paviṭṭhe pañcapatiṭṭhitena theraṃ vanditvā gonakādīhi āsanaṃ paññāpetvā adāsi. Nisīdi thero paññatte [Pg.56] āsane. Sā pattaṃ gahetvā piṇḍapātassa pūretvā therassa hatthe ṭhapesi. Thero anumodanaṃ katvā pakkāmi. Sā tena puññakammena tāvatiṃsesu nibbattitvā tattha yāvatāyukaṃ uḷāradibbasampattiṃ anubhavitvā tato cutā sugatīsuyeva saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ gahapatimahāsālakule nibbattitvā ubbirīti laddhanāmā abhirūpā dassanīyā pāsādikā ahosi. Sā vayappattakāle kosalaraññā attano gehaṃ nītā, katipayasaṃvaccharātikkamena ekaṃ dhītaraṃ labhi. Tassā jīvantīti nāmaṃ akaṃsu. Rājā tassā dhītaraṃ disvā tuṭṭhamānaso ubbiriyā abhisekaṃ adāsi. Dhītā panassā ādhāvitvā paridhāvitvā vicaraṇakāle kālamakāsi. Mātā yattha tassā sarīranikkhepo kato, taṃ susānaṃ gantvā divase divase paridevati. Ekadivasaṃ satthu santikaṃ gantvā vanditvā thokaṃ nisīditvā gatā aciravatīnadiyā tīre ṭhatvā dhītaraṃ ārabbha paridevati. Taṃ disvā satthā gandhakuṭiyaṃ yathānisinnova attānaṃ dassetvā ‘‘kasmā vippalapasī’’ti pucchi. ‘‘Mama dhītaraṃ ārabbha vippalapāmi, bhagavā’’ti. ‘‘Imasmiṃ susāne jhāpitā tava dhītaro caturāsītisahassamattā, tāsaṃ katara sandhāya vippalapasī’’ti. Tāsaṃ taṃ taṃ āḷāhanaṭṭhānaṃ dassetvā –

Kệ ngôn của trưởng lão ni Ubbirī bắt đầu bằng: “Này mẹ Jīvā.” Vị ni này cũng đã tạo các điều kiện căn bản dưới thời các vị Phật quá khứ, đã tích lũy các thiện nghiệp là nhân tố hỗ trợ cho sự giải thoát ở các kiếp sống tại nơi này nơi kia. Vào thời của đức Thế Tôn Padumuttara, vị ni đã sanh ra trong một gia đình danh giá ở thành phố Haṃsavatī. Sau khi đến tuổi trưởng thành, vào một ngày nọ trong lúc cha mẹ đã đi đến một nhà khác để hưởng lễ hội, cô đã ở lại nhà một mình. Vào lúc gần trưa, cô nhìn thấy một vị trưởng lão A-la-hán, là đệ tử của đức Thế Tôn, đang đi ngang qua gần cổng nhà. Vì có ý muốn dâng cúng vật thực, cô đã nói rằng: “Bạch ngài, xin mời ngài vào đây.” Sau khi vị trưởng lão đã bước vào nhà, cô đã đảnh lễ vị trưởng lão bằng năm bộ phận và đã dâng cúng một chỗ ngồi được chuẩn bị với tấm thảm len v.v... Vị trưởng lão đã ngồi xuống trên chỗ ngồi được chuẩn bị. Vị ấy đã cầm lấy bình bát, đổ đầy vật thực khất thực, rồi đặt vào tay của vị trưởng lão. Vị trưởng lão đã thuyết giảng tùy hỷ rồi ra đi. Do phước nghiệp ấy, cô đã được tái sanh ở cõi trời Ba Mươi Ba, và đã hưởng thụ tài sản cõi trời to lớn ở nơi ấy cho đến hết tuổi thọ. Sau khi mệnh chung từ nơi ấy, cô đã luân chuyển chỉ ở trong các cõi lành. Trong thời kỳ đức Phật này xuất hiện, cô đã sanh ra trong một gia đình đại phú gia ở Sāvatthī, được đặt tên là Ubbirī, và đã là người có dung sắc xinh đẹp, đáng ưa nhìn, và khả ái. Khi đến tuổi trưởng thành, cô đã được vua xứ Kosala đưa về cung của mình. Sau khi vài năm trôi qua, cô đã sanh được một người con gái. Họ đã đặt tên cho cô bé là Jīvantī. Nhà vua, sau khi nhìn thấy con gái của nàng, đã có tâm hoan hỷ và đã làm lễ tấn phong cho Ubbirī. Tuy nhiên, người con gái của nàng đã mệnh chung trong lúc đang chạy nhảy vui đùa. Người mẹ, sau khi đi đến nghĩa địa là nơi thân xác của cô bé được đặt xuống, đã than khóc hết ngày này qua ngày khác. Một hôm, sau khi đi đến gần đức Bổn Sư, đảnh lễ, ngồi xuống một lát rồi ra về, cô đã đứng ở bờ sông Aciravatī và than khóc về người con gái. Đức Bổn Sư, sau khi nhìn thấy cô, trong khi vẫn đang ngồi ở Hương Thất, đã hiện thân ra và hỏi rằng: “Vì sao con lại than khóc?” “Bạch đức Thế Tôn, con than khóc vì đứa con gái của con.” “Ở tại nghĩa địa này, tám mươi bốn ngàn người con gái của con đã được hỏa thiêu. Con than khóc là nhắm đến người con gái nào trong số họ?” Sau khi chỉ ra các nơi hỏa táng của những người con gái ấy, Ngài đã nói –

51.

51.

‘‘Amma jīvāti vanamhi kandasi, attānaṃ adhigaccha ubbiri;

Cullāsītisahassāni, sabbā jīvasanāmikā;

Etamhāḷāhane daḍḍhā, tāsaṃ kamanusocasī’’ti. – saupaḍḍhagāthamāha;

“Con khóc trong rừng: ‘Ôi, Jīvā của mẹ,’ hỡi Ubbiri, hãy tỉnh lại đi. Tám mươi bốn ngàn người, tất cả đều có cùng tên Jīvā, đã bị thiêu đốt ở nơi hỏa táng này. Con đang sầu muộn vì ai trong số họ?” – Ngài đã nói một kệ rưỡi.

Tattha, amma, jīvāti mātupacāranāmena dhītuyā ālapanaṃ, idañcassā vippalapanākāradassanaṃ. Vanamhi kandasīti vanamajjhe paridevasi. Attānaṃ adhigaccha ubbirīti ubbiri tava attānameva tāva bujjhassu yāthāvato jānāhi. Cullāsītisahassānīti caturāsītisahassāni. Sabbā jīvasanāmikāti tā sabbāpi jīvanti, yā samānanāmikā. Etamhāḷāhane daḍḍhāti etamhi susāne jhāpitā. Tāsaṃ kamanusocasīti tāsu jīvantīnāmāsu caturāsītisahassamattāsu kaṃ sandhāya tvaṃ anusocasi anusokaṃ āpajjasīti evaṃ satthārā dhamme desite desanānusārena ñāṇaṃ [Pg.57] pesetvā vipassanaṃ ārabhitvā satthu desanāvilāsena attano ca hetusampattiyā yathāṭhātāva vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā aggaphale arahatte patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.2.37-60) –

Ở đây, (cụm từ) “Này mẹ Jīvā” là lời gọi người con gái bằng tên gọi thân mật của người mẹ; và điều này là sự trình bày về cách thức than khóc của bà. (Cụm từ) “Con khóc trong rừng” có nghĩa là con than van ở giữa khu rừng. (Cụm từ) “Hỡi Ubbiri, hãy tỉnh lại đi” có nghĩa là hỡi Ubbiri, trước tiên con hãy hiểu rõ, hãy biết rõ về chính bản thân con đúng theo thực tánh. (Cụm từ) “Tám mươi bốn ngàn người” có nghĩa là tám mươi bốn ngàn. (Cụm từ) “Tất cả đều có cùng tên Jīvā” có nghĩa là tất cả những người ấy đều là Jīvā, là những người có cùng tên. (Cụm từ) “Đã bị thiêu đốt ở nơi hỏa táng này” có nghĩa là đã được hỏa thiêu ở tại nghĩa địa này. (Cụm từ) “Con đang sầu muộn vì ai trong số họ?” có nghĩa là trong số tám mươi bốn ngàn người có tên là Jīvā ấy, con đang sầu muộn, đang rơi vào sầu muộn là nhắm đến ai? Khi đức Bổn Sư thuyết giảng Chánh Pháp như thế, bà đã hướng trí tuệ theo lời giảng dạy, đã khởi sự tu tập minh sát, và nhờ vào sự thuyết giảng khéo léo của đức Bổn Sư và sự đầy đủ nhân duyên của chính mình, bà đã nỗ lực tu tập minh sát đúng theo thực tại và đã an trú vào quả vị cao nhất là A-la-hán theo tuần tự của đạo lộ. Do đó, điều ấy đã được nói đến trong Thánh Nữ Ký Sự (Apadāna) –

‘‘Nagare haṃsavatiyā, ahosiṃ bālikā tadā;

Mātā ca me pitā ceva, kammantaṃ agamaṃsu te.

“Khi ấy ở tại thành Haṃsavatī, con là một bé gái; cả mẹ và cha của con, họ đã đi làm công việc.”

‘‘Majjhanhikamhi sūriye, addasaṃ samaṇaṃ ahaṃ;

Vīthiyā anugacchantaṃ, āsanaṃ paññapesahaṃ.

“Vào lúc mặt trời giữa trưa, con đã nhìn thấy một vị sa-môn đang đi dọc theo con đường; con đã chuẩn bị một chỗ ngồi.”

‘‘Gonakāvikatikāhi, paññapetvā mamāsanaṃ;

Pasannacittā sumanā, idaṃ vacanamabraviṃ.

“Sau khi đã chuẩn bị chỗ ngồi của con với những tấm thảm len và thảm trang trí, với tâm ý trong sạch và hoan hỷ, con đã nói lên lời này.”

‘‘Santattā kuthitā bhūmi, sūro majjhanhike ṭhito;

Mālutā ca na vāyanti, kālo cevettha mehiti.

“Mặt đất nóng bỏng, sôi sục, mặt trời đang đứng ở giữa trưa; và gió cũng không thổi, đây là lúc ngài nên ở lại đây.”

‘‘Paññattamāsanamidaṃ, tavatthāya mahāmuni;

Anukampaṃ upādāya, nisīda mama āsane.

“Chỗ ngồi này đã được chuẩn bị vì lợi ích của ngài, hỡi bậc Đại ẩn sĩ; vì lòng bi mẫn, xin ngài hãy ngồi trên chỗ ngồi của con.”

‘‘Nisīdi tattha samaṇo, sudanto suddhamānaso;

Tassa pattaṃ gahetvāna, yathārandhaṃ adāsahaṃ.

“Vị sa-môn đã ngồi xuống ở nơi ấy, người có tâm được khéo điều phục, có tâm ý thanh tịnh; sau khi cầm lấy bình bát của vị ấy, con đã dâng cúng những gì đã được nấu.”

‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca;

Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ.

“Do nghiệp lành đã được thực hiện ấy, và do các tác ý và nguyện vọng, sau khi từ bỏ thân người, con đã đi đến cõi trời Ba Mươi Ba.”

‘‘Tattha me sukataṃ byamhaṃ, āsanena sunimmitaṃ;

Saṭṭhiyojanamubbedhaṃ, tiṃsayojanavitthataṃ.

“Ở nơi ấy, lâu đài của con được làm tốt đẹp, được khéo tạo ra nhờ vào chỗ ngồi (đã cúng dường); cao sáu mươi do-tuần, và rộng ba mươi do-tuần.”

‘‘Soṇṇamayā maṇimayā, athopi phalikāmayā;

Lohitaṅgamayā ceva, pallaṅkā vividhā mama.

“Những chiếc giường của con có nhiều loại khác nhau: làm bằng vàng, bằng ngọc, và cả bằng pha lê, và cả làm bằng hồng ngọc.”

‘‘Tūlikāvikatikāhi, kaṭṭissacittakāhi ca;

Uddhaekantalomī ca, pallaṅkā me susaṇṭhitā.

“Những chiếc giường của con được sắp đặt tốt đẹp với những tấm nệm bông và thảm trang trí, với những tấm trải giường bằng lụa có hình vẽ, và với những tấm thảm len có lông dài ở một bên.”

‘‘Yadā icchāmi gamanaṃ, hāsakhiḍḍasamappitā;

Saha pallaṅkaseṭṭhena, gacchāmi mama patthitaṃ.

“Bất cứ khi nào con muốn đi, trong lúc vui cười và đùa giỡn, cùng với chiếc giường tốt nhất, con đi đến nơi con mong muốn.”

‘‘Asītidevarājūnaṃ, mahesittamakārayiṃ;

Sattaticakkavattīnaṃ, mahesittamakārayiṃ.

“Con đã làm chánh hậu cho tám mươi vị thiên chủ; con đã làm chánh hậu cho bảy mươi vị chuyển luân vương.”

‘‘Bhavābhave [Pg.58] saṃsarantī, mahābhogaṃ labhāmahaṃ;

Bhoge me ūnatā natthi, ekāsanassidaṃ phalaṃ.

“Trong khi luân hồi qua các kiếp sống, con đã nhận được tài sản to lớn; tài sản của con không hề thiếu hụt, đây là quả của việc (cúng dường) một chỗ ngồi.”

‘‘Duve bhave saṃsarāmi, devatte atha mānuse;

Aññe bhave na jānāmi, ekāsanassidaṃ phalaṃ.

“Con luân hồi trong hai cảnh giới, cõi trời và cõi người; con không biết đến các cảnh giới khác, đây là quả của việc (cúng dường) một chỗ ngồi.”

‘‘Duve kule pajāyāmi, khattiye cāpi brāhmaṇe;

Uccākulīnā sabbattha, ekāsanassidaṃ phalaṃ.

“Con sanh ra trong hai dòng dõi, Sát-đế-lỵ và Bà-la-môn; ở khắp mọi nơi con đều thuộc dòng dõi cao quý, đây là quả của việc (cúng dường) một chỗ ngồi.”

‘‘Domanassaṃ na jānāmi, cittasantāpanaṃ mama;

Vevaṇṇiyaṃ na jānāmi, ekāsanassidaṃ phalaṃ.

“Con không biết đến ưu phiền, sự thiêu đốt tâm trí của con; con không biết đến sự đổi sắc (da), đây là quả của việc (cúng dường) một chỗ ngồi.”

‘‘Dhātiyo maṃ upaṭṭhanti, khujjā celāpikā bahū;

Aṅkena aṅkaṃ gacchāmi, ekāsanassidaṃ phalaṃ.

‘Các vú nuôi, nhiều người gù, người lùn hầu hạ tôi; tôi được bồng ẵm từ lòng người này sang lòng người khác, đây là quả của việc ngồi một mình.

‘‘Aññā nhāpenti bhojenti, aññā ramenti maṃ sadā;

Aññā gandhaṃ vilimpanti, ekāsanassidaṃ phalaṃ.

‘Những người khác tắm rửa, cho tôi ăn, những người khác luôn làm tôi vui thích; những người khác xức hương thơm, đây là quả của việc ngồi một mình.

‘‘Maṇḍape rukkhamūle vā, suññāgāre vasantiyā;

Mama saṅkappamaññāya, pallaṅko upatiṭṭhati.

‘Khi tôi đang trú ngụ trong lều, dưới gốc cây, hay trong ngôi nhà trống, biết được ý định của tôi, chiếc tràng kỷ liền hiện ra.

‘‘Ayaṃ pacchimako mayhaṃ, carimo vattate bhavo;

Ajjāpi rajjaṃ chaḍḍetvā, pabbajiṃ anagāriyaṃ.

‘Đây là kiếp sống sau cùng của tôi, là kiếp chót đang diễn ra; ngay cả hôm nay, sau khi từ bỏ vương quốc, tôi đã xuất gia, sống đời không nhà.

‘‘Satasahassito kappe, yaṃ dānamadadiṃ tadā;

Duggatiṃ nābhijānāmi, ekāsanassidaṃ phalaṃ.

‘Một trăm ngàn kiếp về trước, do việc bố thí mà tôi đã thực hiện khi ấy, tôi không biết đến cảnh khổ, đây là quả của việc ngồi một mình.

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

‘Các phiền não của tôi đã được đốt cháy… (vân vân)… lời dạy của đức Phật đã được thực hành.’

Arahatte pana patiṭṭhāya attanā adhigatavisesaṃ pakāsentī –

Và sau khi đã an trú vào quả vị A-la-hán, vị ấy tuyên thuyết về sự chứng đắc đặc biệt của mình rằng –

52.

52.

‘‘Abbahī tava me sallaṃ, duddasaṃ hadayassitaṃ;

Yaṃ me sokaparetāya, dhītusokaṃ byapānudi.

‘Quả thật, Ngài đã nhổ mũi tên của con, mũi tên khó thấy, nằm trong tim; vì đối với con, người bị sầu muộn bao trùm, Ngài đã loại trừ nỗi sầu muộn về con gái.

53.

53.

‘‘Sājja abbūḷhasallāhaṃ, nicchātā parinibbutā;

Buddhaṃ dhammañca saṅghañca, upemi saraṇaṃ muni’’nti. –

‘Hôm nay, con là người đã nhổ được mũi tên, không còn khao khát, đã được tịch tịnh; con xin quy y đức Phật, Chánh Pháp, và Tăng đoàn, ôi bậc Thánh nhân.’ –

Imā dve gāthā abhāsi.

Vị ấy đã nói hai bài kệ này.

Tattha [Pg.59] abbahī vata me sallaṃ, duddasaṃ hadayassitanti anupacitakusalasambhārehi yāthāvato duddasaṃ mama cittasannissitaṃ pīḷājananato dunnīharaṇato anto tudanato ca ‘‘salla’’nti laddhanāmaṃ sokaṃ taṇhañca abbahī vata nīhari vata. Yaṃ me sokaparetāyāti yasmā sokena abhibhūtāya mayhaṃ dhītusokaṃ byapānudi anavasesato nīhari, tasmā abbahī vata me sallanti yojanā.

Ở đây, (cụm từ) ‘Quả thật, Ngài đã nhổ mũi tên của con, mũi tên khó thấy, nằm trong tim’ có nghĩa là: quả thật đã nhổ ra, quả thật đã loại trừ nỗi sầu muộn và ái dục, vốn được gọi là ‘mũi tên’ do vì tạo ra sự đau đớn, do vì khó loại trừ, và do vì đâm thọc ở bên trong, vốn nương tựa nơi tâm của ta, và vốn khó thấy một cách chân chánh đối với những người chưa tích lũy các nền tảng thiện lành. (Cụm từ) ‘Vì đối với con, người bị sầu muộn bao trùm’ có nghĩa là: bởi vì Ngài đã loại trừ, đã nhổ ra không còn sót lại nỗi sầu muộn về con gái của ta, người bị sầu muộn chế ngự, do đó, (câu) ‘quả thật, Ngài đã nhổ mũi tên của con’ cần được liên kết (như vậy).

Sājja abbūḷhasallāhanti sā ahaṃ ajja sabbaso uddhaṭataṇhāsallā tato eva nicchātā parinibbutā. Muninti sabbaññubuddhaṃ tadupadesitamaggaphalanibbānapabhedaṃ navavidhalokuttaradhammañca, tattha patiṭṭhitaṃ aṭṭhaariyapuggalasamūhasaṅkhātaṃ saṅghañca, anuttarehi tehi yojanato sakalavaṭṭadukkhavināsanato ca saraṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ parāyaṇanti, upemi upagacchāmi bujjhāmi sevāmi cāti attho.

(Cụm từ) ‘Hôm nay, con là người đã nhổ được mũi tên’ có nghĩa là: hôm nay, ta là người đã nhổ hoàn toàn mũi tên ái dục, chính vì thế, không còn khao khát, đã được tịch tịnh. (Cụm từ) ‘con xin quy y, bậc Thánh nhân’ có nghĩa là: con đến gần, con tiếp cận, con hiểu rõ, và con phụng sự đức Phật Toàn Giác; chín loại Pháp siêu thế bao gồm Đạo, Quả, và Niết-bàn do Ngài giảng dạy; và Tăng đoàn, được biết là tập hợp của tám bậc Thánh nhân đã an trú trong đó, (xem các Ngài là) nơi nương tựa, nơi che chở, nơi ẩn náu, nơi cứu cánh, do vì sự liên kết với các bậc Vô Thượng ấy và do vì sự hủy diệt tất cả khổ đau của vòng luân hồi.

Ubbiritherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải Trưởng Lão Ni Kệ của Ubbirī đã kết thúc.

6. Sukkātherīgāthāvaṇṇanā

6. Phần Chú giải Trưởng Lão Ni Kệ của Sukkā

Kiṃme katā rājagahetiādikā sukkāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī vipassissa bhagavato kāle bandhumatīnagare kulagehe nibbattitvā viññutaṃ pattā upāsikāhi saddhiṃ vihāraṃ gantvā satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddhā pabbajitvā bahussutā dhammadharā paṭibhānavatī ahosi. Sā tattha bahūni vassasahassāni brahmacariyaṃ caritvā puthujjanakālakiriyameva katvā tusite nibbatti. Tathā sikhissa bhagavato, vessabhussa bhagavato kāleti evaṃ tiṇṇaṃ sammāsambuddhānaṃ sāsane sīlaṃ rakkhitvā bahussutā dhammadharā ahosi, tathā kakusandhassa, koṇāgamanassa, kassapassa ca bhagavato sāsane pabbajitvā visuddhasīlā bahussutā dhammakathikā ahosi.

Bài kệ bắt đầu bằng ‘Kiṃme katā rājagahe’ là của Trưởng lão ni Sukkā. Vị này cũng đã tạo lập các điều kiện căn bản dưới thời các đức Phật quá khứ, trong các kiếp sống ở nơi này nơi kia, đã tích lũy các thiện nghiệp là duyên trợ cho sự giải thoát. Vào thời đức Thế Tôn Vipassī, vị ấy đã sanh ra trong một gia đình ở thành Bandhumatī. Khi đến tuổi trưởng thành, vị ấy cùng với các nữ cận sự đến tu viện, nghe Pháp từ nơi đức Đạo Sư, và đã có được đức tin. Sau khi xuất gia, vị ấy đã trở thành người đa văn, thông thuộc Chánh Pháp, và có tài biện luận. Vị ấy đã thực hành phạm hạnh ở đó trong nhiều ngàn năm. Sau khi mệnh chung vẫn còn là phàm nhân, vị ấy đã tái sanh ở cõi trời Đâu-suất. Tương tự, vào thời đức Thế Tôn Sikhī và đức Thế Tôn Vessabhū, như vậy, trong giáo pháp của ba vị Chánh Đẳng Giác, vị ấy đã giữ gìn giới luật, trở thành người đa văn, thông thuộc Chánh Pháp. Tương tự, trong giáo pháp của các đức Thế Tôn Kakusandha, Koṇāgamana, và Kassapa, vị ấy đã xuất gia, có giới hạnh trong sạch, là người đa văn, và là một vị giảng sư.

Evaṃ sā tattha tattha bahuṃ puññaṃ upacinitvā sugatīsuyeva saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde rājagahanagare gahapatimahāsālakule nibbatti, sukkātissā nāmaṃ ahosi. Sā viññutaṃ pattā satthu rājagahapavesane laddhappasādā [Pg.60] upāsikā hutvā aparabhāge dhammadinnāya theriyā santike dhammaṃ sutvā sañjātasaṃvegā tassā eva santike pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karontī nacirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.4.111-142) –

Như vậy, vị ấy đã tích lũy nhiều phước báu ở nơi này nơi kia, chỉ luân hồi trong các cõi lành. Vào thời đức Phật hiện tại, vị ấy đã tái sanh trong một gia đình gia chủ giàu có ở thành Vương Xá, tên của vị ấy là Sukkā. Khi đến tuổi trưởng thành, nhân dịp đức Đạo Sư vào thành Vương Xá, vị ấy đã có được niềm tịnh tín và trở thành một nữ cận sự. Về sau, sau khi nghe Pháp từ nơi Trưởng lão ni Dhammadinnā, vị ấy đã khởi lên lòng cảm động, và đã xuất gia từ nơi chính vị Trưởng lão ni ấy. Trong khi thực hành thiền minh sát, không bao lâu, vị ấy đã chứng đắc quả vị A-la-hán cùng với các Tuệ Phân Tích. Do đó, đã được nói trong Thánh Nữ Ký Sự rằng –

‘‘Ekanavutito kappe, vipassī nāma nāyako;

Uppajji cārudassano, sabbadhammavipassako.

‘Chín mươi mốt kiếp về trước, có vị Lãnh Đạo tên là Vipassī; đã xuất hiện, có dung mạo khả ái, người thấy rõ tất cả các pháp.

‘‘Tadāhaṃ bandhumatiyaṃ, jātā aññatare kule;

Dhammaṃ sutvāna munino, pabbajiṃ anagāriyaṃ.

‘Khi ấy, con ở thành Bandhumatī, sanh ra trong một gia đình nào đó; sau khi nghe Pháp của bậc Thánh nhân, con đã xuất gia, sống đời không nhà.

‘‘Bahussutā dhammadharā, paṭibhānavatī tathā;

Vicittakathikā cāpi, jinasāsanakārikā.

‘(Con là người) đa văn, thông thuộc Chánh Pháp, cũng như có tài biện luận; và cũng là người thuyết giảng tài tình, người thực hành giáo pháp của bậc Chiến Thắng.

‘‘Tadā dhammakathaṃ katvā, hitāya janataṃ bahuṃ;

Tato cutāhaṃ tusitaṃ, upapannā yasassinī.

‘Khi ấy, sau khi thuyết Pháp vì lợi ích của nhiều chúng sanh; từ đó mệnh chung, con đã tái sanh ở cõi Đâu-suất, là người có danh tiếng.

‘‘Ekattiṃse ito kappe, sikhī viya sikhī jino;

Tapanto yasasā loke, uppajji vadataṃ varo.

‘Ba mươi mốt kiếp trước đây, bậc Chiến Thắng Sikhī, giống như ngọn lửa; tỏa sáng trong thế gian với danh tiếng, đã xuất hiện, bậc Tối Thắng trong các người nói.

‘‘Tadāpi pabbajitvāna, buddhasāsanakovidā;

Jotetvā jinavākyāni, tatopi tidivaṃ gatā.

‘Khi ấy, con cũng đã xuất gia, là người thông thạo giáo pháp của đức Phật; sau khi làm rạng rỡ lời dạy của bậc Chiến Thắng, từ đó, con cũng đã đi đến cõi trời.

‘‘Ekattiṃseva kappamhi, vessabhū nāma nāyako;

Uppajjittha mahāñāṇī, tadāpi ca tathevahaṃ.

‘Cũng trong kiếp thứ ba mươi mốt, vị Lãnh Đạo tên là Vessabhū; đã xuất hiện, bậc có trí tuệ vĩ đại, khi ấy, con cũng giống như vậy.

‘‘Pabbajitvā dhammadharā, jotayiṃ jinasāsanaṃ;

Gantvā marupuraṃ rammaṃ, anubhosiṃ mahāsukhaṃ.

‘Sau khi xuất gia, là người thông thuộc Chánh Pháp, con đã làm rạng rỡ giáo pháp của bậc Chiến Thắng; sau khi đi đến thành phố đáng ưa thích của chư Thiên, con đã hưởng thụ niềm hạnh phúc lớn lao.

‘‘Imamhi bhaddake kappe, kakusandho jinuttamo;

Uppajji narasaraṇo, tadāpi ca tathevahaṃ.

‘Trong kiếp hiền thiện này, bậc Tối Thắng Chiến Thắng Kakusandha; đã xuất hiện, là nơi nương tựa của nhân loại, khi ấy, con cũng giống như vậy.

‘‘Pabbajitvā munimataṃ, jotayitvā yathāyukaṃ;

Tato cutāhaṃ tidivaṃ, agaṃ sabhavanaṃ yathā.

‘Sau khi xuất gia theo giáo lý của bậc Thánh nhân, sau khi làm rạng rỡ (giáo pháp) cho đến hết tuổi thọ; từ đó mệnh chung, con đã đi đến cõi trời, như thể về nhà của mình.

‘‘Imasmiṃyeva kappamhi, koṇāgamananāyako;

Uppajji lokasaraṇo, araṇo amataṅgato.

‘Cũng trong kiếp này, vị Lãnh Đạo Koṇāgamana; đã xuất hiện, là nơi nương tựa của thế gian, người không phiền não, đã đạt đến bất tử.

‘‘Tadāpi [Pg.61] pabbajitvāna, sāsane tassa tādino;

Bahussutā dhammadharā, jotayiṃ jinasāsanaṃ.

‘Khi ấy, con cũng đã xuất gia trong giáo pháp của vị Như Nhiên ấy; là người đa văn, thông thuộc Chánh Pháp, con đã làm rạng rỡ giáo pháp của bậc Chiến Thắng.

‘‘Imasmiṃyeva kappamhi, kassapo munimuttamo;

Uppajji lokasaraṇo, araṇo maraṇantagū.

‘Cũng trong kiếp này, bậc Thánh nhân Tối Thượng Kassapa; đã xuất hiện, là nơi nương tựa của thế gian, người không phiền não, người đã vượt qua sự chết.

‘‘Tassāpi naravīrassa, pabbajitvāna sāsane;

Pariyāpuṭasaddhammā, paripucchā visāradā.

‘Sau khi xuất gia trong giáo pháp của vị Anh Hùng Nhân Loại ấy; (con là người) đã học hỏi Diệu Pháp và thành thạo trong việc hỏi đạo.

‘‘Susīlā lajjinī ceva, tīsu sikkhāsu kovidā;

Bahuṃ dhammakathaṃ katvā, yāvajīvaṃ mahāmune.

‘Thưa bậc Đại Muni, (con) đã có giới hạnh tốt đẹp, có lòng hổ thẹn, và thông thạo ba học pháp; (con) đã thuyết nhiều bài Pháp thoại trong suốt cuộc đời.

‘‘Tena kammavipākena, cetanāpaṇidhīhi ca;

Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ.

‘Do quả báo của nghiệp ấy, và do các tác ý và nguyện vọng, sau khi từ bỏ thân người, con đã đi đến cõi trời Ba Mươi Ba.

‘‘Pacchime ca bhave dāni, giribbajapuruttame;

Jātā seṭṭhikule phīte, mahāratanasañcaye.

‘Và nay, trong kiếp sống cuối cùng này, tại thành phố Giribbaja cao quý, con đã được sanh ra trong một gia đình trưởng giả thịnh vượng, có kho tàng châu báu lớn lao.

‘‘Yadā bhikkhusahassena, parivuto lokanāyako;

Upāgami rājagahaṃ, sahassakkhena vaṇṇito.

‘Khi ấy, bậc Lãnh Đạo Thế Gian, được một ngàn vị tỳ-khưu vây quanh, được tán thán bởi vị có ngàn mắt (vua trời Đế Thích), đã đi đến thành Rājagaha.

‘‘Danto dantehi saha purāṇajaṭilehi, vippamutto vippamuttehi;

Siṅgīnikkhasavaṇṇo, rājagahaṃ pāvisi bhagavā.

‘Bậc Điều Ngự, cùng với các vị bện tóc khổ hạnh xưa kia đã được điều phục; bậc Giải Thoát, cùng với các vị đã được giải thoát; với sắc thân như vàng ròng, đức Thế Tôn đã đi vào thành Rājagaha.

‘‘Disvā buddhānubhāvaṃ taṃ, sutvāva guṇasañcayaṃ;

Buddhe cittaṃ pasādetvā, pūjayiṃ taṃ yathābalaṃ.

‘Sau khi nhìn thấy oai lực của đức Phật và nghe được các phẩm hạnh của Ngài, con đã làm cho tâm tịnh tín nơi đức Phật và đã cúng dường Ngài tùy theo sức của mình.

‘‘Aparena ca kālena, dhammadinnāya santike;

Agārā nikkhamitvāna, pabbajiṃ anagāriyaṃ.

‘Và vào một thời gian sau đó, tại chỗ của (Tỳ-khưu-ni) Dhammadinnā, con đã từ bỏ đời sống gia đình, xuất gia vào đời sống không nhà.

‘‘Kesesu chijjamānesu, kilese jhāpayiṃ ahaṃ;

Uggahiṃ sāsanaṃ sabbaṃ, pabbajitvā cirenahaṃ.

‘Trong khi tóc đang được cạo xuống, con đã thiêu đốt các phiền não. Sau khi xuất gia không bao lâu, con đã thấu hiểu toàn bộ giáo pháp.

‘‘Tato dhammamadesesiṃ, mahājanasamāgame;

Dhamme desiyamānamhi, dhammābhisamayo ahu.

‘Sau đó, con đã thuyết giảng Chánh Pháp trong một đại chúng hội họp. Trong khi Chánh Pháp đang được thuyết giảng, sự chứng ngộ Chánh Pháp đã xảy ra.

‘‘Nekapāṇasahassānaṃ, taṃ viditvātivimhito;

Abhippasanno me yakkho, bhamitvāna giribbajaṃ.

‘(Sự chứng ngộ đã xảy ra) cho nhiều ngàn chúng sanh. Biết được điều ấy, một vị dạ-xoa vô cùng kinh ngạc và rất hoan hỷ với con, đã đi khắp thành Giribbaja (và nói).

‘‘Kiṃme [Pg.62] katā rājagahe manussā, madhuṃ pītāva acchare;

Ye sukkaṃ na upāsanti, desentiṃ amataṃ padaṃ.

‘Những người ở Rājagaha này đã làm gì vậy, họ ngồi yên như thể đã uống mật ong say sưa; những người không đến hầu cận Sukkā, vị đang thuyết giảng về trạng thái bất tử.

‘‘Tañca appaṭivānīyaṃ, asecanakamojavaṃ;

Pivanti maññe sappaññā, valāhakamivaddhagū.

‘Và (pháp ấy) không thể cưỡng lại, tự nhiên thơm ngon và bổ dưỡng; tôi cho rằng những người có trí tuệ uống (pháp ấy) giống như những người đi đường (uống nước) từ một đám mây.

‘‘Iddhīsu ca vasī homi, dibbāya sotadhātuyā;

Cetopariyañāṇassa, vasī homi mahāmune.

‘Thưa bậc Đại Muni, con làm chủ các thần thông, và thiên nhĩ giới; con làm chủ tha tâm thông.

‘‘Pubbenivāsaṃ jānāmi, dibbacakkhu visodhitaṃ;

Sabbāsavaparikkhīṇā, natthi dāni punabbhavo.

‘Con biết được các tiền kiếp, thiên nhãn của con đã được thanh tịnh; tất cả các lậu hoặc đã được đoạn tận, nay không còn tái sanh nữa.

‘‘Atthadhammaniruttīsu, paṭibhāne tatheva ca;

Ñāṇaṃ mama mahāvīra, uppannaṃ tava santike.

‘Thưa bậc Đại Anh Hùng, trí tuệ của con về nghĩa, về pháp, về ngữ nguyên, và cả về biện tài, đã sanh khởi nơi sự hiện diện của Ngài.

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

‘Các phiền não của con đã được thiêu đốt… (vân vân)… lời dạy của đức Phật đã được thực hành.’

Arahattaṃ pana patvā pañcasatabhikkhuniparivārā mahādhammakathikā ahosi. Sā ekadivasaṃ rājagahe piṇḍāya caritvā katabhattakiccā bhikkhunupassayaṃ pavisitvā sannisinnāya mahatiyā parisāya madhubhaṇḍaṃ pīḷetvā sumadhuraṃ pāyentī viya amatena abhisiñcantī viya dhammaṃ deseti. Parisā cassā dhammakathaṃ ohitasotā avikkhittacittā sakkaccaṃ suṇāti. Tasmiṃ khaṇe theriyā caṅkamanakoṭiyaṃ rukkhe adhivatthā devatā dhammadesanāya pasannā rājagahaṃ pavisitvā rathiyāya rathiyaṃ siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ vicaritvā tassā guṇaṃ vibhāventī –

Sau khi đã chứng đắc A-la-hán quả, vị ấy đã trở thành một nhà đại thuyết pháp với năm trăm tỳ-khưu-ni làm thị giả. Một hôm, sau khi đi khất thực ở thành Rājagaha và dùng bữa xong, vị ấy vào tu viện của tỳ-khưu-ni và thuyết pháp cho đại chúng đang ngồi hội họp, giống như đang vắt một tàng ong và cho họ uống mật ngọt, giống như đang rưới nước bất tử lên họ. Và hội chúng lắng tai nghe, với tâm không xao lãng, cung kính lắng nghe bài pháp thoại của vị ấy. Vào lúc ấy, một vị thiên trú ngụ trên cây ở cuối đường kinh hành của vị trưởng lão ni, do hoan hỷ với bài thuyết pháp, đã đi vào thành Rājagaha, đi từ đường này sang đường khác, từ ngã tư này đến ngã tư khác, và tuyên dương các phẩm hạnh của vị ấy rằng –

54.

54.

‘‘Kiṃme katā rājagahe manussā, madhuṃ pītāva acchare;

Ye sukkaṃ na upāsanti, desentiṃ buddhasāsanaṃ.

‘Những người ở Rājagaha này đã làm gì vậy, họ ngồi yên như thể đã uống mật ong say sưa; những người không đến hầu cận Sukkā, vị đang thuyết giảng giáo pháp của đức Phật.

55.

55.

‘‘Tañca appaṭivānīyaṃ, asecanakamojavaṃ;

Pivanti maññe sappaññā, valāhakamivaddhagū’’ti. –

‘Và (pháp ấy) không thể cưỡng lại, tự nhiên thơm ngon và bổ dưỡng; tôi cho rằng những người có trí tuệ uống (pháp ấy) giống như những người đi đường (uống nước) từ một đám mây.’ –

Imā dve gāthā abhāsi.

(Vị thiên) đã nói hai câu kệ này.

Tattha kiṃme katā rājagahe manussāti ime rājagahe manussā kiṃ katā, kismiṃ nāma kicce byāvaṭā. Madhuṃ pītāva acchareti yathā bhaṇḍamadhuṃ gahetvā madhuṃ pītavanto visaññino hutvā sīsaṃ ukkhipituṃ na sakkonti[Pg.63], evaṃ imepi dhammasaññāya visaññino hutvā maññe sīsaṃ ukkhipituṃ na sakkonti, kevalaṃ acchantiyevāti attho. Ye sukkaṃ na upāsanti, desentiṃ buddhasāsananti buddhassa bhagavato sāsanaṃ yāthāvato desentiṃ pakāsentiṃ sukkaṃ theriṃ ye na upāsanti na payirupāsanti. Te ime rājagahe manussā kiṃ katāti yojanā.

Ở đây, câu ‘Những người ở Rājagaha này đã làm gì vậy’ có nghĩa là: những người ở Rājagaha này đã làm gì, họ đang bận rộn với công việc gì vậy. Câu ‘họ ngồi yên như thể đã uống mật ong say sưa’ có nghĩa là: giống như những người đã uống mật ong nguyên chất, trở nên bất tỉnh và không thể ngẩng đầu lên được, tôi cho rằng những người này cũng vậy, do đã mất đi nhận thức về Chánh Pháp nên không thể ngẩng đầu lên được, ý nghĩa là họ chỉ ngồi yên mà thôi. Câu ‘những người không đến hầu cận Sukkā, vị đang thuyết giảng giáo pháp của đức Phật’ có nghĩa là: những người không đến hầu cận, không thân cận Trưởng lão ni Sukkā, vị đang thuyết giảng và tuyên bố giáo pháp của đức Phật, đức Thế Tôn, một cách như thật. Cú pháp được liên kết là: ‘Những người ở Rājagaha này đã làm gì vậy.’

Tañca appaṭivānīyanti tañca pana dhammaṃ anivattitabhāvāvahaṃ niyyānikaṃ, abhikkantatāya vā yathā sotujanasavanamanoharabhāvena anapanīyaṃ, asecanakaṃ anāsittakaṃ pakatiyāva mahārasaṃ tato eva ojavantaṃ. ‘‘Osadha’’ntipi pāḷi. Vaṭṭadukkhabyādhitikicchāya osadhabhūtaṃ. Pivanti maññe sappaññā, valāhakamivaddhagūti valāhakantarato nikkhantaṃ udakaṃ nirudakakantāre pathagā viya taṃ dhammaṃ sappaññā paṇḍitapurisā pivanti maññe pivantā viya suṇanti.

Câu ‘Và (pháp ấy) không thể cưỡng lại’ có nghĩa là: và Chánh Pháp ấy đưa đến trạng thái không còn quay trở lại, có tính chất hướng thượng; hoặc do sự ưu việt của nó, nó không thể bị loại bỏ, vì nó làm hài lòng tai của người nghe. ‘Tự nhiên thơm ngon’ có nghĩa là không cần rưới thêm (gia vị), tự nó đã có hương vị tuyệt vời, và do đó có chất bổ dưỡng. Trong bản Pāḷi cũng có từ ‘Osadha’ (dược liệu). Nó đã trở thành liều thuốc để chữa trị căn bệnh khổ đau của vòng luân hồi. Câu ‘tôi cho rằng những người có trí tuệ uống (pháp ấy) giống như những người đi đường (uống nước) từ một đám mây’ có nghĩa là: giống như những người đi đường trong vùng hoang địa không có nước (uống) nước từ một đám mây, tôi cho rằng những người có trí tuệ, những bậc hiền trí, cũng lắng nghe Chánh Pháp ấy như thể đang uống nó.

Manussā taṃ sutvā pasannamānasā theriyā santikaṃ upasaṅkamitvā sakkaccaṃ dhammaṃ suṇiṃsu. Aparabhāge theriyā āyupariyosāne parinibbānakāle sāsanassa niyyānikabhāvavibhāvanatthaṃ aññaṃ byākarontī –

Những người dân sau khi nghe điều đó, với tâm hoan hỷ, đã đến gần vị trưởng lão ni và cung kính lắng nghe Chánh Pháp. Về sau, vào lúc cuối đời, khi sắp nhập Niết-bàn, để làm rõ tính chất hướng thượng của giáo pháp, vị trưởng lão ni đã tuyên bố sự chứng đắc của mình –

56.

56.

‘‘Sukkā sukkehi dhammehi, vītarāgā samāhitā;

Dhāreti antimaṃ dehaṃ, jetvā māraṃ savāhana’’nti. – imaṃ gāthaṃ abhāsi;

‘Sukkā, nhờ các pháp thanh tịnh, đã ly tham, có tâm định tĩnh; nàng mang thân cuối cùng này, sau khi đã chiến thắng Ma vương cùng với quân đội.’ – (Vị ấy) đã nói câu kệ này;

Tattha sukkāti sukkātherī attānameva paraṃ viya dasseti. Sukkehi dhammehīti suparisuddhehi lokuttaradhammehi. Vītarāgā samāhitāti aggamaggena sabbaso vītarāgā arahattaphalasamādhinā samāhitā. Sesaṃ vuttanayameva.

Ở đây, ‘Sukkā’ có nghĩa là: Trưởng lão ni Sukkā tự nói về mình như thể nói về một người khác. ‘Nhờ các pháp thanh tịnh’ có nghĩa là: nhờ các pháp siêu thế hoàn toàn thanh tịnh. ‘Đã ly tham, có tâm định tĩnh’ có nghĩa là: đã hoàn toàn ly tham nhờ đạo quả cao nhất, có tâm định tĩnh nhờ định của quả vị A-la-hán. Phần còn lại có ý nghĩa như đã được giải thích.

Sukkātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải về Trưởng Lão Ni Kệ của Sukkā đã hoàn tất.

7. Selātherīgāthāvaṇṇanā

7. Chú Giải Trưởng Lão Ni Kệ của Selā

Natthi [Pg.64] nissaraṇaṃ loketiādikā selāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī haṃsavatīnagare kulagehe nibbattitvā viññutaṃ pattā mātāpitūhi samānajātikassa kulaputtassa dinnā, tena saddhiṃ bahūni vassasatāni sukhasaṃvāsaṃ vasitvā tasmiṃ kālaṅkate sayampi addhagatā vayoanuppattā saṃvegajātā kiṃkusalagavesinī kālena kālaṃ ārāmena ārāmaṃ vihārena vihāraṃ anuvicarati ‘‘samaṇabrāhmaṇānaṃ santike dhammaṃ sossāmī’’ti. Sā ekadivasaṃ satthu bodhirukkhaṃ upasaṅkamitvā ‘‘yadi buddho bhagavā asamo asamasamo appaṭipuggalo, dassetu me ayaṃ bodhi pāṭihāriya’’nti nisīdi. Tassā tathā cittuppādasamanantarameva bodhi pajjali, sabbasovaṇṇamayā sākhā uṭṭhahiṃsu, sabbā disā virociṃsu. Sā taṃ pāṭihāriyaṃ disvā pasannamānasā garucittīkāraṃ upaṭṭhapetvā sirasi añjaliṃ paggayha sattarattindivaṃ tattheva nisīdi. Sattame divase uḷāraṃ pūjāsakkāraṃ akāsi. Sā tena puññakammena devamanussesu saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde āḷavīraṭṭhe āḷavikassa rañño dhītā hutvā nibbatti. Selātissā nāmaṃ ahosi. Āḷavikassa pana rañño dhītāti katvā āḷavikātipi naṃ voharanti. Sā viññutaṃ pattā satthari āḷavakaṃ dametvā tassa hatthe pattacīvaraṃ datvā tena saddhiṃ āḷavīnagaraṃ upagate dārikā hutvā raññā saddhiṃ satthu santikaṃ upagantvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddhā upāsikā ahosi. Sā aparabhāge sañjātasaṃvegā bhikkhunīsu pabbajitvā katapubbakiccā vipassanaṃ paṭṭhapetvā saṅkhāre sammasantī upanissayasampannattā paripakkañāṇā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.2.61-85) –

Kệ ngôn bắt đầu bằng câu "Natthi nissaraṇaṃ loke" (Không có sự giải thoát ở thế gian) là của trưởng lão ni Selā. Vị này cũng đã tạo các điều kiện căn bản nơi các vị Phật quá khứ, đã tích lũy các thiện nghiệp là nhân duyên cho sự giải thoát ở các kiếp sống nơi này nơi kia, đã sanh ra trong một gia đình ở thành phố Haṃsavatī. Khi đến tuổi trưởng thành, đã được cha mẹ gả cho một thanh niên thuộc gia đình tương xứng. Sau khi đã sống chung hạnh phúc với người ấy nhiều trăm năm, khi người ấy qua đời, chính bà cũng đã đi hết cuộc đời, đã đến tuổi già, sanh lòng chán ngán, tìm kiếm điều thiện lành. Thỉnh thoảng, bà đi từ khu vườn này đến khu vườn khác, từ tu viện này đến tu viện khác với ý nghĩ: "Ta sẽ nghe Pháp nơi các vị Sa-môn, Bà-la-môn." Một ngày nọ, bà đến gần cây Bồ-đề của đức Bổn Sư và ngồi xuống với ý nghĩ: "Nếu đức Phật, đấng Thế Tôn, là bậc Vô Song, bậc Vô Tỷ, bậc Vô Đối, mong rằng cây Bồ-đề này hãy thị hiện phép lạ cho tôi." Ngay sau khi tâm niệm ấy của bà khởi lên, cây Bồ-đề liền bừng sáng, các cành cây hoàn toàn bằng vàng hiện ra, và tất cả các phương trời đều rực rỡ. Thấy phép lạ ấy, bà với tâm hoan hỷ, thiết lập lòng tôn kính sâu sắc, chắp tay lên đầu và ngồi tại đó suốt bảy ngày bảy đêm. Vào ngày thứ bảy, bà đã thực hiện sự cúng dường và tôn kính trọng thể. Do nghiệp phước ấy, bà luân hồi trong cõi trời và người, và trong thời kỳ đức Phật này xuất hiện, bà đã sanh ra làm con gái của vua xứ Āḷavī ở xứ Āḷavī. Bà có tên là Selā. Và vì là con gái của vua xứ Āḷavī, người ta cũng gọi bà là Āḷavikā. Khi đến tuổi trưởng thành, lúc đức Bổn Sư đã nhiếp phục dạ-xoa Āḷavaka, đã trao y bát vào tay vị ấy, và cùng với vị ấy đến thành Āḷavī, bà lúc ấy là một thiếu nữ, đã cùng với nhà vua đến hầu đức Bổn Sư, nghe Pháp, có được đức tin, và trở thành một nữ cận sự. Về sau, bà sanh lòng chán ngán, xuất gia trong hàng ngũ tỳ-khưu-ni, đã làm những việc cần làm từ trước, thiết lập tuệ quán, quán xét các pháp hữu vi, do có đầy đủ nhân duyên, trí tuệ đã chín muồi, chẳng bao lâu bà đã chứng đắc A-la-hán quả. Do đó, đã được nói trong Thánh Nữ Ký Sự (Apadāna, Therī 2.2.61-85) rằng:

‘‘Nagare haṃsavatiyā, cārikī āsahaṃ tadā;

Ārāmena ca ārāmaṃ, carāmi kusalatthikā.

“Tại thành Haṃsavatī, khi ấy con là người du hành; Con đi từ vườn này đến vườn khác, tìm cầu điều thiện lành.

‘‘Kāḷapakkhamhi divase, addasaṃ bodhimuttamaṃ;

Tattha cittaṃ pasādetvā, bodhimūle nisīdahaṃ.

“Vào một ngày trong hắc nguyệt, con đã thấy cây Bồ-đề tối thượng; Tại đó, làm cho tâm tịnh tín, con đã ngồi dưới cội Bồ-đề.

‘‘Garucittaṃ [Pg.65] upaṭṭhetvā, sire katvāna añjaliṃ;

Somanassaṃ pavedetvā, evaṃ cintesi tāvade.

“Thiết lập lòng tôn kính, chắp tay đặt lên đầu; Biểu lộ niềm hoan hỷ, con đã suy nghĩ như vầy khi ấy:

‘‘Yadi buddho amitaguṇo, asamappaṭipuggalo;

Dassetu pāṭihīraṃ me, bodhi obhāsatu ayaṃ.

“Nếu đức Phật có vô lượng đức hạnh, là bậc vô song vô đối; Mong cây Bồ-đề này hãy thị hiện phép lạ cho con, hãy tỏa sáng rực rỡ.

‘‘Saha āvajjite mayhaṃ, bodhi pajjali tāvade;

Sabbasoṇṇamayā āsi, disā sabbā virocati.

“Ngay khi con vừa suy niệm, cây Bồ-đề liền bừng sáng; Tất cả đều trở thành vàng ròng, mọi phương trời đều rực rỡ.

‘‘Sattarattindivaṃ tattha, bodhimūle nisīdahaṃ;

Sattame divase patte, dīpapūjaṃ akāsahaṃ.

“Bảy ngày bảy đêm tại đó, con đã ngồi dưới cội Bồ-đề; Khi đến ngày thứ bảy, con đã thực hiện việc cúng dường đèn.

‘‘Āsanaṃ parivāretvā, pañcadīpāni pajjaluṃ;

Yāva udeti sūriyo, dīpā me pajjaluṃ tadā.

“Bao quanh chỗ ngồi, năm ngọn đèn đã được thắp sáng; Cho đến khi mặt trời mọc, các ngọn đèn của con vẫn cháy sáng khi ấy.

‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca;

Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ.

“Do nghiệp lành đã làm ấy, và do các tác ý và nguyện vọng; Sau khi từ bỏ thân người, con đã đi đến cõi trời Ba Mươi Ba.

‘‘Tattha me sukataṃ byamhaṃ, pañcadīpāti vuccati;

Saṭṭhiyojanamubbedhaṃ, tiṃsayojanavitthataṃ.

“Tại đó, lâu đài được tạo tác tốt đẹp của con được gọi là 'Năm Ngọn Đèn'; Cao sáu mươi do-tuần, và rộng ba mươi do-tuần.

‘‘Asaṅkhiyāni dīpāni, parivāre jaliṃsu me;

Yāvatā devabhavanaṃ, dīpālokena jotati.

“Vô số ngọn đèn đã cháy sáng xung quanh con; Toàn thể thiên cung đều rực sáng với ánh sáng của đèn.

‘‘Parammukhā nisīditvā, yadi icchāmi passituṃ;

Uddhaṃ adho ca tiriyaṃ, sabbaṃ passāmi cakkhunā.

“Dù ngồi quay mặt đi, nếu con muốn nhìn thấy; Phía trên, phía dưới, và ngang, con đều thấy tất cả bằng mắt.

‘‘Yāvatā abhikaṅkhāmi, daṭṭhuṃ sugataduggate;

Tattha āvaraṇaṃ natthi, rukkhesu pabbatesu vā.

“Bất cứ nơi nào con mong muốn nhìn thấy, dù là thiện thú hay ác thú; Ở đó không có gì che chướng, dù là cây cối hay núi non.

‘‘Asītidevarājūnaṃ, mahesittamakārayiṃ;

Satānaṃ cakkavattīnaṃ, mahesittamakārayiṃ.

“Con đã làm hoàng hậu của tám mươi vị thiên chủ; Con đã làm hoàng hậu của một trăm vị chuyển luân vương.

‘‘Yaṃ yaṃ yonupapajjāmi, devattaṃ atha mānusaṃ;

Dīpasatasahassāni, parivāre jalanti me.

“Bất cứ cảnh giới nào con sanh vào, dù là cõi trời hay cõi người; Một trăm ngàn ngọn đèn đều cháy sáng xung quanh con.

‘‘Devalokā cavitvāna, uppajjiṃ mātukucchiyaṃ;

Mātukucchigatā santī, akkhi me na nimīlati.

“Sau khi từ cõi trời mệnh chung, con đã sanh vào trong lòng mẹ; Khi đang ở trong lòng mẹ, mắt của con không nhắm lại.

‘‘Dīpasatasahassāni, puññakammasamaṅgitā;

Jalanti sūtikāgehe, pañcadīpānidaṃ phalaṃ.

“Một trăm ngàn ngọn đèn, tương ứng với nghiệp phước; Cháy sáng trong phòng sanh, đây là quả của năm ngọn đèn.

‘‘Pacchime [Pg.66] bhave sampatte, mānasaṃ vinivattayiṃ;

Ajarāmataṃ sītibhāvaṃ, nibbānaṃ phassayiṃ ahaṃ.

“Khi đạt đến kiếp sống cuối cùng, con đã xoay chuyển tâm ý; Con đã chứng ngộ Niết-bàn, trạng thái không già, không chết, tịch tịnh.

‘‘Jātiyā sattavassāhaṃ, arahattamapāpuṇiṃ;

Upasampādayī buddho, guṇamaññāya gotamo.

“Khi được bảy tuổi đời, con đã chứng đắc A-la-hán quả; Đức Phật Gotama, nhận biết đức hạnh, đã cho con thọ cụ túc giới.

‘‘Maṇḍape rukkhamūle vā, suññāgāre vasantiyā;

Tadā pajjalate dīpaṃ, pañcadīpānidaṃ phalaṃ.

“Khi con trú trong lều, dưới gốc cây, hay trong ngôi nhà trống; Khi ấy ngọn đèn vẫn cháy sáng, đây là quả của năm ngọn đèn.

‘‘Dibbacakkhuvisuddhaṃ me, samādhikusalā ahaṃ;

Abhiññāpāramippattā, pañcadīpānidaṃ phalaṃ.

“Thiên nhãn của con đã thanh tịnh, con thiện xảo về thiền định; Con đã đạt đến sự toàn hảo về các thắng trí, đây là quả của năm ngọn đèn.

‘‘Sabbavositavosānā, katakiccā anāsavā;

Pañcadīpā mahāvīra, pāde vandāmi cakkhuma.

“Đã hoàn thành mọi phận sự, đã làm xong việc cần làm, không còn lậu hoặc; Nhờ năm ngọn đèn, hỡi bậc Đại Hùng, con đảnh lễ chân Ngài, bậc có Mắt.

‘‘Satasahassito kappe, yaṃ dīpamadadiṃ tadā;

Duggatiṃ nābhijānāmi, pañcadīpānidaṃ phalaṃ.

“Cách đây một trăm ngàn kiếp, khi con đã cúng dường đèn; Con không biết đến cảnh khổ, đây là quả của năm ngọn đèn.

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

“Các phiền não của con đã được đốt cháy... (vân vân)... giáo pháp của đức Phật đã được thực hành.”

Arahattaṃ pana patvā therī sāvatthiyaṃ viharantī ekadivasaṃ pacchābhattaṃ sāvatthito nikkhamitvā divāvihāratthāya andhavanaṃ pavisitvā aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi. Atha naṃ māro vivekato vicchedetukāmo aññātakarūpena upagantvā –

Sau khi đã chứng đắc A-la-hán quả, vị trưởng lão ni đang trú tại Sāvatthī. Một ngày nọ, sau buổi ăn, vị ấy đi ra khỏi Sāvatthī, đi vào khu rừng Andhavana để nghỉ ban ngày, và ngồi xuống dưới một gốc cây. Bấy giờ, Ác ma, với ý muốn làm cho vị ấy xa rời sự độc cư, đã hiện đến dưới một hình dạng không quen biết và nói:

57.

57.

‘‘Natthi nissaraṇaṃ loke, kiṃ vivekena kāhasi;

Bhuñjāhi kāmaratiyo, māhu pacchānutāpinī’’ti. – gāthamāha;

“Không có sự giải thoát ở thế gian, ngươi sẽ làm gì với sự độc cư? Hãy hưởng thụ các dục lạc, chớ để sau này phải hối hận.” – đã nói kệ ngôn;

Tassattho – imasmiṃ loke sabbasamayesupi upaparikkhīyamānesu nissaraṇaṃ nibbānaṃ nāma natthi tesaṃ tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ chandaso paṭiññāyamānaṃ vohāramattamevetaṃ, tasmā kiṃ vivekena kāhasi evarūpe sampannapaṭhamavaye ṭhitā iminā kāyavivekena kiṃ karissasi? Atha kho bhuñjāhi kāmaratiyo vatthukāmakilesakāmasannissitā khiḍḍāratiyo [Pg.67] paccanubhohi. Kasmā? Māhu pacchānutāpinī ‘‘yadatthaṃ brahmacariyaṃ carāmi, tadeva nibbānaṃ natthi, tenevetaṃ nādhigataṃ, kāmabhogā ca parihīnā, anattho vata mayha’’nti pacchā vippaṭisārinī mā ahosīti adhippāyo.

Ý nghĩa của lời ấy là: Trong thế gian này, khi tất cả các giáo thuyết được xem xét, không có cái gọi là Niết-bàn, sự giải thoát. Điều được các Sa-môn và Bà-la-môn ấy tuyên bố theo ý muốn của họ chỉ là một cách nói suông. Vì thế, ngươi sẽ làm gì với sự viễn ly? Đang ở trong tuổi thanh xuân hoàn hảo như thế này, ngươi sẽ làm gì với sự viễn ly của thân này? Vậy thì, hãy hưởng thụ các dục lạc, hãy trải nghiệm các thú vui đùa giỡn liên quan đến dục đối tượng và dục phiền não. Tại sao? Để ngươi khỏi phải hối hận về sau rằng: “Niết-bàn mà vì nó ta thực hành phạm hạnh, chính nó lại không có, do đó điều ấy đã không được chứng đắc, mà các dục lạc cũng đã mất đi, thật là bất hạnh cho ta,” để ngươi khỏi phải hối tiếc về sau, đó là ý nghĩa.

Taṃ sutvā therī ‘‘bālo vatāyaṃ māro, yo mama paccakkhabhūtaṃ nibbānaṃ paṭikkhipati. Kāmesu ca maṃ pavāreti, mama khīṇāsavabhāvaṃ na jānāti. Handa naṃ taṃ jānāpetvā tajjessāmī’’ti cintetvā –

Nghe vậy, vị Trưởng Lão Ni suy nghĩ: “Ác ma này thật là kẻ ngu si, kẻ đã bác bỏ Niết-bàn vốn đã hiển nhiên đối với ta. Lại còn mời gọi ta vào các dục lạc, nó không biết bản chất lậu tận của ta. Thôi nào, ta sẽ cho nó biết điều đó và khiển trách nó.”

58.

58.

‘‘Sattisūlūpamā kāmā, khandhāsaṃ adhikuṭṭanā;

Yaṃ tvaṃ kāmaratiṃ brūsi, aratī dāni sā mama.

“Các dục lạc ví như gươm giáo, là nơi chặt chém các uẩn; Điều ngươi gọi là dục lạc, nay đối với ta là sự không hoan hỷ.

59.

59.

‘‘Sabbattha vihatā nandī, tamokkhandho padālito;

Evaṃ jānāhi pāpima, nihato tvamasi antakā’’ti. – imaṃ gāthādvayamāha;

“Hỷ lạc ở khắp nơi đã bị tiêu diệt, khối u minh đã được phá tan; Hỡi kẻ ác ma, hãy biết như vậy, ngươi đã bị ta đánh bại, hỡi Thần Chết.” – (nói) hai câu kệ này.

Tattha sattisūlūpamā kāmāti kāmā nāma yena adhiṭṭhitā, tassa sattassa vinivijjhanato nisitasatti viya sūlaṃ viya ca daṭṭhabbā. Khandhāti upādānakkhandhā. Āsanti tesaṃ. Adhikuṭṭanāti chindanādhiṭṭhānā, accādānaṭṭhānanti attho. Yato khandhe accādāya sattā kāmehi chejjabhejjaṃ pāpuṇanti. Yaṃ tvaṃ kāmaratiṃ brūsi, arati dāni sā mamāti, pāpima, tvaṃ yaṃ kāmaratiṃ ramitabbaṃ sevitabbaṃ katvā vadasi, sā dāni mama niratijātikattā mīḷhasadisā, na tāya mama koci attho atthīti.

Trong đó, “các dục lạc ví như gươm giáo” có nghĩa là: các dục lạc, bởi chúng sanh nào bị chúng chi phối, cần được xem như ngọn gươm sắc bén hay cây giáo nhọn vì chúng đâm xuyên chúng sanh ấy. “Các uẩn” là các thủ uẩn. “Của chúng” là của các uẩn ấy. “Nơi chặt chém” có nghĩa là nơi để chặt, nơi để chiếm đoạt. Bởi vì, sau khi chiếm đoạt các uẩn, chúng sanh đạt đến sự cắt đứt và phá vỡ bởi các dục lạc. “Điều ngươi gọi là dục lạc, nay đối với ta là sự không hoan hỷ” có nghĩa là: hỡi kẻ ác ma, điều mà ngươi nói là dục lạc, là điều đáng để vui thích, đáng để thực hành, thì nay đối với ta, vì đã trở thành không còn ham muốn, nó giống như phân uế, ta không có bất kỳ lợi ích nào với nó.

Tattha kāraṇamāha ‘‘sabbattha vihatā nandī’’tiādinā. Tattha evaṃ jānāhīti ‘‘sabbaso pahīnataṇhāvijjā’’ti maṃ jānāhi, tato eva balavidhamanavisayātikkamanehi antaka lāmakācāra, māra, tvaṃ mayā nihato bādhito asi, na panāhaṃ tayā bādhitabbāti attho.

Về điều đó, ngài nói ra nguyên nhân bằng câu bắt đầu với “Hỷ lạc ở khắp nơi đã bị tiêu diệt.” Trong đó, “hãy biết như vậy” có nghĩa là “hãy biết ta là người đã đoạn trừ hoàn toàn ái dục và vô minh.” Do đó, bởi sự vượt qua phạm vi quyền lực của ngươi, hỡi Thần Chết, hỡi kẻ có hành vi thấp hèn, hỡi Ác ma, ngươi đã bị ta đánh bại, bị ta khuất phục, chứ không phải ta là người bị ngươi khuất phục, đó là ý nghĩa.

Evaṃ theriyā māro santajjito tatthevantaradhāyi. Therīpi phalasamāpattisukhena andhavane divasabhāgaṃ vītināmetvā sāyanhe vasanaṭṭhānameva gatā.

Bị vị Trưởng Lão Ni khiển trách như vậy, Ác ma đã biến mất ngay tại chỗ. Vị Trưởng Lão Ni cũng đã trải qua phần ngày trong khu rừng Andhavana với niềm an lạc của quả thiền định, và vào buổi chiều, đã đi về nơi trú ngụ.

Selātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải Trưởng Lão Ni Kệ của Selā đã chấm dứt.

8. Somātherīgāthāvaṇṇanā

8. Chú giải Trưởng Lão Ni Kệ của Somā

Yaṃ [Pg.68] taṃ isīhi pattabbantiādikā somāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī sikhissa bhagavato kāle khattiyamahāsālakule nibbattitvā viññutaṃ patvā aruṇarañño aggamahesī ahosīti sabbaṃ atītavatthu abhayattheriyā vatthusadisaṃ. Paccuppannavatthu pana ayaṃ therī tattha tattha devamanussesu saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde rājagahe bimbisārassa rañño purohitassa dhītā hutvā nibbatti. Tassā somāti nāmaṃ ahosi. Sā viññutaṃ pattā satthu rājagahapavesane paṭiladdhasaddhā upāsikā hutvā aparabhāge sañjātasaṃvegā bhikkhunīsu pabbajitvā katapubbakiccā vipassanāya kammaṃ karontī na cirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.1.71, 80-90) –

Câu kệ của Trưởng Lão Ni Somā bắt đầu bằng “Điều mà các vị ẩn sĩ đã đạt được.” Vị này cũng đã tạo các điều kiện trong thời các vị Phật quá khứ, tích lũy các thiện nghiệp làm duyên cho sự giải thoát trong các kiếp sống khác nhau. Vào thời của Đức Thế Tôn Sikhī, ngài đã sanh vào một gia đình Sát-đế-lỵ đại phú, khi đến tuổi trưởng thành đã trở thành chánh hậu của vua Aruṇa. Toàn bộ câu chuyện quá khứ này tương tự như câu chuyện của Trưởng Lão Ni Abhayā. Còn về câu chuyện hiện tại, vị Trưởng Lão Ni này, sau khi luân hồi trong các cõi trời và người, trong thời kỳ Phật xuất hiện này, đã sanh ra làm con gái của vị tế sư của vua Bimbisāra ở thành Rājagaha. Tên của ngài là Somā. Khi đến tuổi trưởng thành, vào lúc Đức Bổn Sư vào thành Rājagaha, ngài đã có được đức tin và trở thành một nữ cận sự. Về sau, do khởi lên sự nhàm chán, ngài đã xuất gia trong giới Tỳ-khưu-ni, đã làm các phận sự cần làm trước, thực hành thiền quán, và không bao lâu đã chứng đắc A-la-hán cùng với các tuệ phân tích. Do đó, đã được nói trong Thánh Nhân Ký Sự (Apadāna, Therī Ap. 2.1.71, 80-90):

‘‘Nagare aruṇavatiyā, aruṇo nāma khattiyo;

Tassa rañño ahuṃ bhariyā, vāritaṃ vārayāmahaṃ.

“Tại thành Aruṇavatī, có vị vua Sát-đế-lỵ tên là Aruṇa; Ta là vợ của vị vua ấy, ta đã ngăn cản điều đáng ngăn cản.

‘‘Yāvatā…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti. –

“Bao nhiêu… (vân vân)… giáo pháp của Đức Phật đã được thực hành.”

Sabbaṃ abhayattheriyā apadānasadisaṃ.

Toàn bộ tương tự như Thánh Nhân Ký Sự của Trưởng Lão Ni Abhayā.

Arahattaṃ pana patvā vimuttisukhena sāvatthiyaṃ viharantī ekadivasaṃ divāvihāratthāya andhavanaṃ pavisitvā aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi. Atha naṃ māro vivekato vicchedetukāmo adissamānurūpo upagantvā ākāse ṭhatvā –

Sau khi đã chứng đắc A-la-hán, trong khi đang trú tại Sāvatthī với niềm an lạc của sự giải thoát, một hôm, ngài đi vào khu rừng Andhavana để an trú ban ngày và ngồi xuống dưới gốc một cây nọ. Bấy giờ, Ác ma, với mong muốn làm cho ngài xa rời sự viễn ly, đã đến gần dưới một hình dạng vô hình, đứng trên không trung và nói:

60.

60.

‘‘Yaṃ taṃ isīhi pattabbaṃ, ṭhānaṃ durabhisambhavaṃ;

Na taṃ dvaṅgulapaññāya, sakkā pappotumitthiyā’’ti. – imaṃ gāthamāha;

“Trạng thái khó đạt được ấy, điều mà các vị ẩn sĩ phải chứng đắc; Với trí tuệ hai ngón tay, người phụ nữ không thể nào đạt được.” – (nói) câu kệ này.

Tassattho – sīlakkhandhādīnaṃ esanaṭṭhena ‘‘isī’’ti laddhanāmehi buddhādīhi mahāpaññehi pattabbaṃ, taṃ aññehi pana durabhisambhavaṃ dunnipphādanīyaṃ. Yaṃ taṃ arahattasaṅkhātaṃ paramassāsaṭṭhānaṃ, na taṃ dvaṅgulapaññāya nihīnapaññāya itthiyā pāpuṇituṃ sakkā. Itthiyo hi sattaṭṭhavassakālato paṭṭhāya sabbakālaṃ odanaṃ pacantiyo pakkuthite udake taṇḍule pakkhipitvā ‘‘ettāvatā [Pg.69] odanaṃ pakka’’nti na jānanti, pakkuthiyamāne pana taṇḍule dabbiyā uddharitvā dvīhi aṅgulīhi pīḷetvā jānanti, tasmā dvaṅgulipaññāyāti vuttā.

Ý nghĩa của lời ấy là: Điều phải được chứng đắc bởi các bậc đại trí tuệ như các vị Phật, những vị có danh xưng là “ẩn sĩ” với ý nghĩa là người tìm cầu các uẩn như giới uẩn, v.v., nhưng đối với những người khác thì khó đạt được, khó thành tựu. Trạng thái an ổn tối thượng được gọi là A-la-hán ấy, người phụ nữ với trí tuệ thấp kém, trí tuệ hai ngón tay, không thể đạt được. Thật vậy, phụ nữ, từ lúc bảy tám tuổi, luôn luôn nấu cơm, khi bỏ gạo vào nước đang sôi, họ không biết “cơm đã chín đến mức này,” nhưng khi gạo đang được nấu, họ dùng muỗng múc lên và dùng hai ngón tay bóp để biết, do đó họ được gọi là người có trí tuệ hai ngón tay.

Taṃ sutvā therī māraṃ apasādentī –

Nghe vậy, vị Trưởng Lão Ni, trong khi xua đuổi Ác ma, đã nói:

61.

61.

‘‘Itthibhāvo no kiṃ kayirā, cittamhi susamāhite;

Ñāṇamhi vattamānamhi, sammā dhammaṃ vipassato.

“Thân nữ thì làm được gì, khi tâm đã được định tĩnh vững vàng; Khi trí tuệ đang vận hành, đối với người đang quán thấy chánh pháp.

62.

62.

‘‘Sabbattha vihatā nandī, tamokkhandho padālito;

Evaṃ jānāhi pāpima, nihato tvamasi antakā’’ti. –

“Hỷ lạc ở khắp nơi đã bị tiêu diệt, khối u minh đã được phá tan; Hỡi kẻ ác ma, hãy biết như vậy, ngươi đã bị ta đánh bại, hỡi Thần Chết.”

Itarā dve gāthā abhāsi.

(Ngài) đã nói hai câu kệ còn lại.

Tattha itthibhāvo no kiṃ kayirāti mātugāmabhāvo amhākaṃ kiṃ kareyya, arahattappattiyā kīdisaṃ vibandhaṃ uppādeyya. Cittamhi susamāhiteti citte aggamaggasamādhinā suṭṭhu samāhite. Ñāṇamhi vattamānamhīti tato arahattamaggañāṇe pavattamāne. Sammā dhammaṃ vipassatoti catusaccadhammaṃ pariññādividhinā sammadeva passato. Ayañhettha saṅkhepo – pāpima, itthī vā hotu puriso vā, aggamagge adhigate arahattaṃ hatthagatamevāti.

Ở đây, thân phận nữ nhân có thể làm được gì? có nghĩa là: thân phận nữ nhân có thể làm gì được chúng ta, có thể tạo ra sự trở ngại nào cho việc chứng đắc A-la-hán? Cụm từ ‘cittamhi susamāhite’ có nghĩa là: ‘khi tâm được khéo an trú’ bằng định của Thánh đạo cao nhất. Cụm từ ‘ñāṇamhi vattamānamhi’ có nghĩa là: ‘khi trí tuệ đang hiện hữu,’ (nghĩa là) khi trí tuệ A-la-hán đạo đang khởi lên sau đó. Cụm từ ‘sammā dhammaṃ vipassato’ có nghĩa là: ‘vị đang thấy rõ các pháp một cách chân chánh,’ (nghĩa là) vị đang thấy rõ pháp Tứ Đế một cách chân chánh bằng phương pháp liễu tri và các pháp khác. Đây là ý nghĩa tóm tắt ở đây: ‘Này Ác ma, dù là người nữ hay người nam, khi Thánh đạo cao nhất đã được chứng ngộ thì quả vị A-la-hán chắc chắn ở trong tầm tay.’

Idāni tassa attanā adhigatabhāvaṃ ujukameva dassentī ‘‘sabbattha vihatā nandī’’ti gāthamāha. Sā vuttatthāyeva.

Bây giờ, để chỉ rõ một cách trực tiếp về trạng thái đã được tự mình chứng ngộ ấy, vị ấy đã nói lên câu kệ: ‘sabbattha vihatā nandī.’ Câu kệ ấy có ý nghĩa đã được giải thích.

Somātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải Trưởng Lão Ni Kệ của Trưởng Lão Ni Somā đã kết thúc.

Tikanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải Phẩm Ba Kệ đã kết thúc.

4. Catukkanipāto

4. Phẩm Bốn Kệ

1. Bhaddākāpilānītherīgāthāvaṇṇanā

1. Chú giải Trưởng Lão Ni Kệ của Trưởng Lão Ni Bhaddā Kāpilānī

Catukkanipāte [Pg.70] putto buddhassa dāyādotiādikā bhaddāya kāpilāniyā theriyā gāthā. Sā kira padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patvā satthu santike dhammaṃ suṇantī satthāraṃ ekaṃ bhikkhuniṃ pubbenivāsaṃ anussarantīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā sayampi taṃ ṭhānantaraṃ patthetvā yāvajīvaṃ puññāni katvā tato cutā devamanussesu saṃsarantī anuppanne buddhe bārāṇasiyaṃ kulagehe nibbattitvā patikulaṃ gantvā, ekadivasaṃ attano nanandāya saddhiṃ kalahaṃ karontī tāya paccekabuddhassa piṇḍapāte dinne ‘‘ayaṃ imassa dānaṃ datvā uḷārasampattiṃ labhissatī’’ti paccekabuddhassa hatthato pattaṃ gahetvā bhattaṃ chaḍḍetvā kalalassa pūretvā adāsi. Mahājano garahi – ‘‘bāle, paccekabuddho te kiṃ aparajjhī’’ti? Sā tesaṃ vacanena lajjamānā puna pattaṃ gahetvā kalalaṃ nīharitvā dhovitvā gandhacuṇṇena ubbaṭṭetvā catumadhurassa pūretvā upari āsittena padumagabbhavaṇṇena sappinā vijjotamānaṃ paccekabuddhassa hatthe ṭhapetvā ‘‘yathā ayaṃ piṇḍapāto obhāsajāto, evaṃ obhāsajātaṃ me sarīraṃ hotū’’ti patthanaṃ paṭṭhapesi. Sā tato cavitvā sugatīsuyeva saṃsarantī kassapabuddhakāle bārāṇasiyaṃ mahāvibhavassa seṭṭhino dhītā hutvā nibbatti. Pubbakammaphalena duggandhasarīrā manussehi jigucchitabbā hutvā saṃvegajātā attano ābharaṇehi suvaṇṇiṭṭhakaṃ kāretvā bhagavato cetiye patiṭṭhapesi, uppalahatthena ca pūjaṃ akāsi. Tenassā sarīraṃ tasmiṃyeva bhave sugandhaṃ manoharaṃ jātaṃ. Sā patino piyā manāpā hutvā yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā tato cutā sagge nibbatti. Tatthāpi yāvajīvaṃ dibbasukhaṃ anubhavitvā, tato cutā bārāṇasirañño dhītā hutvā tattha devasampattisadisaṃ sampattiṃ anubhavantī cirakālaṃ paccekabuddhe upaṭṭhahitvā, tesu parinibbutesu saṃvegajātā tāpasapabbajjāya pabbajitvā uyyāne vasantī jhānāni bhāvetvā brahmaloke nibbattitvā tato cutā sāgalanagare kosiyagottassa [Pg.71] brāhmaṇakulassa gehe nibbattitvā mahatā parihārena vaḍḍhitvā vayappattā mahātitthagāme pipphalikumārassa gehaṃ nītā. Tasmiṃ pabbajituṃ nikkhante mahantaṃ bhogakkhandhaṃ mahantañca ñātiparivaṭṭaṃ pahāya pabbajjatthāya nikkhamitvā pañca vassāni titthiyārāme pavisitvā aparabhāge mahāpajāpatigotamiyā santike pabbajjaṃ upasampadañca labhitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā na cirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.3.244-313) –

Trong Phẩm Bốn Kệ, các câu kệ bắt đầu bằng ‘putto buddhassa dāyādo’ là của Trưởng Lão Ni Bhaddā Kāpilānī. Nghe nói rằng, vào thời của Đức Thế Tôn Padumuttara, vị này đã sanh ra trong một gia đình ở thành phố Haṃsavatī. Khi đã đến tuổi trưởng thành, trong lúc đang lắng nghe giáo pháp ở gần bên bậc Đạo Sư, vị này đã nhìn thấy bậc Đạo Sư tuyên bố một vị Tỳ khưu ni lên địa vị tối thượng trong số những vị có khả năng nhớ lại các tiền kiếp. Sau khi đã thực hiện các hành vi tạo nên nền tảng, chính vị này cũng đã phát nguyện về địa vị ấy, đã thực hiện các việc phước thiện cho đến trọn đời, và sau khi mệnh chung từ nơi ấy đã luân hồi trong các cõi trời và cõi người. Vào thời kỳ không có Đức Phật xuất hiện, vị này đã sanh ra trong một gia đình ở thành phố Bārāṇasī và đã đi về nhà chồng. Một hôm, trong lúc đang cãi vã với em gái của chồng, khi người em ấy đã dâng cúng vật thực đến một vị Phật Độc Giác, vị này (nghĩ rằng): ‘Người này sau khi dâng cúng món vật thực này sẽ thành tựu được tài sản to lớn,’ rồi đã lấy cái bát từ tay của vị Phật Độc Giác, đã đổ bỏ vật thực, đã đổ đầy bùn, và đã dâng cúng. Đám đông đã quở trách: ‘Này cô gái điên khùng, vị Phật Độc Giác đã có lỗi gì với cô chứ?’ Do xấu hổ bởi lời nói của họ, vị này đã lấy lại cái bát, đã đổ bỏ bùn, đã rửa sạch, đã thoa xức với bột thơm, đã đổ đầy bốn loại mật ngọt, và đã đặt vào tay của vị Phật Độc Giác vật thực sáng ngời với bơ lỏng có màu sắc như nhụy sen được rưới lên trên, rồi đã lập nguyện rằng: ‘Như vật thực này được rực rỡ, mong rằng thân của tôi cũng được rực rỡ như vậy.’ Sau khi mệnh chung từ nơi ấy, vị này đã luân hồi chỉ ở trong các cõi lành. Vào thời của Đức Phật Kassapa, vị này đã sanh ra làm con gái của một trưởng giả có tài sản lớn ở thành phố Bārāṇasī. Do kết quả của nghiệp quá khứ, vị này có thân thể hôi hám và bị loài người ghê tởm. Do sanh khởi lòng cảm thương, vị này đã cho làm một viên gạch bằng vàng từ các đồ trang sức của mình và đã đặt vào bảo tháp của Đức Thế Tôn, và cũng đã thực hiện việc cúng dường bằng một nắm hoa sen xanh. Do việc ấy, thân thể của vị này đã trở nên thơm tho và khả ái ngay trong kiếp sống ấy. Vị này đã được chồng yêu mến và quý trọng, đã thực hiện các việc thiện cho đến trọn đời, và sau khi mệnh chung từ nơi ấy đã sanh vào cõi trời. Ở nơi ấy, vị này cũng đã hưởng thụ thiên lạc cho đến trọn đời, và sau khi mệnh chung từ nơi ấy đã sanh làm con gái của đức vua ở Bārāṇasī. Ở nơi ấy, trong khi đang hưởng thụ tài sản tương tự như tài sản của chư Thiên, vị này đã hầu hạ các vị Phật Độc Giác trong một thời gian dài. Sau khi các vị ấy nhập Niết-bàn, do sanh khởi lòng cảm thương, vị này đã xuất gia theo lối tu của các vị ẩn sĩ, đã sống ở trong một khu vườn, đã tu tập các tầng thiền, và đã sanh vào cõi Phạm thiên. Sau khi mệnh chung từ nơi ấy, vị này đã sanh ra trong một gia đình Bà-la-môn thuộc dòng dõi Kosiya ở thành phố Sāgala, đã được nuôi nấng với sự chăm sóc to lớn, và khi đến tuổi trưởng thành đã được đưa về nhà của thanh niên Pipphali ở làng Mahātittha. Khi vị ấy ra đi để xuất gia, vị này đã từ bỏ khối tài sản to lớn và đoàn tùy tùng thân quyến đông đảo rồi cũng đã ra đi để xuất gia. Vị này đã đi vào tu viện của các người theo ngoại đạo trong năm năm. Về sau, vị này đã thọ nhận sự xuất gia và lễ cụ túc giới ở gần bên Trưởng Lão Ni Mahāpajāpatī Gotamī, đã thiết lập pháp quán, và không bao lâu sau đã chứng đắc A-la-hán. Do đó, điều này đã được nói đến trong Thánh Nhân Ký Sự (Apadāna, therī 2.3.244-313):

‘‘Padumuttaro nāma jino, sabbadhammāna pāragū;

Ito satasahassamhi, kappe uppajji nāyako.

“Bậc Toàn Giác tên Padumuttara, vị đã đến bờ bên kia của tất cả các pháp, bậc Lãnh Đạo đã sanh ra một trăm ngàn kiếp tính từ đây.

‘‘Tadāhu haṃsavatiyaṃ, videho nāma nāmato;

Seṭṭhī pahūtaratano, tassa jāyā ahosahaṃ.

Khi ấy, ở thành Haṃsavatī, có vị trưởng giả tên là Videha, người có nhiều châu báu. Tôi đã là vợ của vị ấy.

‘‘Kadāci so narādiccaṃ, upecca saparijjano;

Dhammamassosi buddhassa, sabbadukkhabhayappahaṃ.

Có một lần, vị ấy cùng với đoàn tùy tùng đã đi đến yết kiến bậc Tối Thượng Nhân, đã lắng nghe giáo pháp của Đức Phật, pháp đoạn trừ mọi khổ đau và sợ hãi.

‘‘Sāvakaṃ dhutavādānaṃ, aggaṃ kittesi nāyako;

Sutvā sattāhikaṃ dānaṃ, datvā buddhassa tādino.

Bậc Lãnh Đạo đã tuyên dương một vị đệ tử là bậc tối thượng trong số những vị thuyết về các hạnh đầu-đà. Sau khi nghe xong, sau khi đã dâng cúng vật thực trong bảy ngày đến Đức Phật, bậc như thế,

‘‘Nipacca sirasā pāde, taṃ ṭhānamabhipatthayiṃ;

Sa hāsayanto parisaṃ, tadā hi narapuṅgavo.

tôi đã đảnh lễ dưới chân Ngài và đã mong cầu địa vị ấy. Khi ấy, bậc Tối Thắng Nhân đã làm cho hội chúng hoan hỷ.

‘‘Seṭṭhino anukampāya, imā gāthā abhāsatha;

Lacchase patthitaṃ ṭhānaṃ, nibbuto hohi puttaka.

Do lòng bi mẫn đối với vị trưởng giả, Ngài đã nói lên những câu kệ này: ‘Này con trai, con sẽ đạt được địa vị đã được mong cầu. Con hãy được an vui.’

‘‘Satasahassito kappe, okkākakulasambhavo;

Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.

‘Một trăm ngàn kiếp tính từ đây, vị sanh ra trong dòng dõi Okkāka, có tên tộc là Gotama, sẽ là bậc Đạo Sư ở trên đời.

‘‘Tassa dhammesu dāyādo, oraso dhammanimmito;

Kassapo nāma gottena, hessati satthu sāvako.

Vị thừa tự trong các giáo pháp của Ngài, người con trai ruột, người được tạo ra bởi giáo pháp, có tên tộc là Kassapa, sẽ là vị đệ tử của bậc Đạo Sư.’

‘‘Taṃ sutvā mudito hutvā, yāvajīvaṃ tadā jinaṃ;

Mettacitto paricari, paccayehi vināyakaṃ.

Sau khi nghe điều ấy, tôi đã trở nên hoan hỷ. Khi ấy, với tâm từ, tôi đã hầu hạ bậc Toàn Thắng, bậc Lãnh Đạo, bằng các vật dụng cho đến trọn đời.

‘‘Sāsanaṃ jotayitvāna, so madditvā kutitthiye;

Veneyyaṃ vinayitvā ca, nibbuto so sasāvako.

Sau khi đã làm rạng rỡ giáo pháp, sau khi đã nhiếp phục các người theo ngoại đạo, và sau khi đã giáo huấn những người đáng được giáo huấn, vị ấy cùng với các đệ tử đã nhập Niết-bàn.

‘‘Nibbute [Pg.72] tamhi lokagge, pūjanatthāya satthuno;

Ñātimitte samānetvā, saha tehi akārayi.

Khi bậc Tối Thượng ở trên đời ấy đã nhập Niết-bàn, vì mục đích cúng dường đến bậc Đạo Sư, tôi đã tập hợp các thân quyến và bằng hữu, và cùng với họ đã cho thực hiện.

‘‘Sattayojanikaṃ thūpaṃ, ubbiddhaṃ ratanāmayaṃ;

Jalantaṃ sataraṃsiṃva, sālarājaṃva phullitaṃ.

một bảo tháp cao bảy do-tuần, được làm bằng các loại châu báu, tỏa sáng như mặt trời, giống như cây sa-la vương đang trổ hoa.”

‘‘Sattasatasahassāni, pātiyo tattha kārayi;

Naḷaggī viya jotantī, rataneheva sattahi.

Bảy trăm ngàn chiếc bát đã được cho làm tại nơi ấy; chúng tỏa sáng như ngọn lửa đầu sậy, (làm) bằng bảy thứ báu vật.

‘‘Gandhatelena pūretvā, dīpānujjalayī tahiṃ;

Pūjanatthāya mahesissa, sabbabhūtānukampino.

Sau khi đổ đầy dầu thơm, (vị ấy) đã thắp sáng các ngọn đèn ở đó; nhằm mục đích cúng dường bậc Đại Thánh, đấng có lòng bi mẫn đến tất cả chúng sanh.

‘‘Sattasatasahassāni, puṇṇakumbhāni kārayi;

Rataneheva puṇṇāni, pūjanatthāya mahesino.

Bảy trăm ngàn bình đầy đã được cho làm; chúng được đổ đầy các loại châu báu, nhằm mục đích cúng dường bậc Đại Thánh.

‘‘Majjhe aṭṭhaṭṭhakumbhīnaṃ, ussitā kañcanagghiyo;

Atirocanti vaṇṇena, saradeva divākaro.

Ở giữa sáu mươi bốn chiếc bình, những chiếc ghế bằng vàng được dựng lên; chúng chiếu sáng rực rỡ với vẻ đẹp, giống như mặt trời mùa thu.

‘‘Catudvāresu sobhanti, toraṇā ratanāmayā;

Ussitā phalakā rammā, sobhanti ratanāmayā.

Tại bốn cổng, các cổng chào bằng châu báu trông thật lộng lẫy; những tấm ván đáng ưa thích được dựng lên, làm bằng châu báu, trông thật lộng lẫy.

‘‘Virocanti parikkhittā, avaṭaṃsā sunimmitā;

Ussitāni paṭākāni, ratanāni virocare.

Những vòng hoa được chế tác khéo léo, được bao quanh, chiếu sáng rực rỡ; những lá cờ được dựng lên, những viên ngọc báu đã tỏa sáng.

‘‘Surattaṃ sukataṃ cittaṃ, cetiyaṃ ratanāmayaṃ;

Atirocati vaṇṇena, sasañjhova divākaro.

Ngôi bảo tháp bằng châu báu, được trang trí đẹp đẽ, được làm khéo léo, và đa dạng màu sắc; chiếu sáng rực rỡ với vẻ đẹp, giống như mặt trời lúc hoàng hôn.

‘‘Thūpassa vediyo tisso, haritālena pūrayi;

Ekaṃ manosilāyekaṃ, añjanena ca ekikaṃ.

Ba lan can của bảo tháp, (tôi) đã cho trét đầy; một bằng hùng hoàng, một bằng thư hoàng, và một bằng bột chì đen.

‘‘Pūjaṃ etādisaṃ rammaṃ, kāretvā varavādino;

Adāsi dānaṃ saṅghassa, yāvajīvaṃ yathābalaṃ.

Sau khi đã thực hiện việc cúng dường đáng ưa thích như thế này đến bậc Thuyết Giảng Tối Thượng, (tôi) đã dâng cúng dường đến chư Tăng, trọn đời và tùy theo khả năng.

‘‘Sahāva seṭṭhinā tena, tāni puññāni sabbaso;

Yāvajīvaṃ karitvāna, sahāva sugatiṃ gatā.

Cùng với vị trưởng giả ấy, sau khi đã làm tất cả các công đức ấy trọn đời, chúng tôi đã cùng nhau đi đến cõi lành.

‘‘Sampattiyonubhotvāna, devatte atha mānuse;

Chāyā viya sarīrena, saha teneva saṃsariṃ.

Sau khi đã hưởng thụ các tài sản ở cõi trời và cõi người, tôi đã luân hồi cùng với vị ấy, giống như bóng với hình.

‘‘Ekanavutito [Pg.73] kappe, vipassī nāma nāyako;

Uppajji cārudassano, sabbadhammavipassako.

Cách đây chín mươi mốt kiếp, bậc Lãnh Đạo tên là Vipassī đã xuất hiện, Ngài có dung mạo khả ái, là đấng thấy rõ tất cả các pháp.

‘‘Tadāyaṃ bandhupatiyaṃ, brāhmaṇo sādhusammato;

Aḍḍho santo guṇenāpi, dhanena ca suduggato.

Khi ấy, ở thành Bandhumatī, vị này là một người Bà-la-môn được xem là thiện lành; vị ấy giàu có về đức hạnh, nhưng lại rất nghèo khó về của cải.

‘‘Tadāpi tassāhaṃ āsiṃ, brāhmaṇī samacetasā;

Kadāci so dijavaro, saṅgamesi mahāmuniṃ.

Khi ấy, tôi cũng là vợ của vị ấy, một người nữ Bà-la-môn có cùng tâm ý. Một hôm, vị Bà-la-môn ưu tú ấy đã gặp được bậc Đại Mâu-ni.

‘‘Nisinnaṃ janakāyamhi, desentaṃ amataṃ padaṃ;

Sutvā dhammaṃ pamudito, adāsi ekasāṭakaṃ.

(Vị ấy thấy Ngài) đang ngồi giữa đám đông, thuyết giảng về trạng thái bất tử. Sau khi nghe Pháp, với lòng hoan hỷ, vị ấy đã dâng cúng một tấm y.

‘‘Gharamekena vatthena, gantvānetaṃ sa mabravi;

Anumoda mahāpuññaṃ, dinnaṃ buddhassa sāṭakaṃ.

Chỉ với một tấm vải (trên người), vị ấy đã đi về nhà và nói với tôi điều này: ‘Nàng hãy tùy hỷ công đức lớn lao, tấm y đã được dâng cúng đến đức Phật.’

‘‘Tadāhaṃ añjaliṃ katvā, anumodiṃ supīṇitā;

Sudinno sāṭako sāmi, buddhaseṭṭhassa tādino.

Khi ấy, tôi chắp tay lại, vô cùng hoan hỷ và đã tùy hỷ: ‘Thưa Phu quân, tấm y đã được khéo dâng cúng đến bậc Phật Tối Thượng, đấng Như Nhiên.’

‘‘Sukhito sajjito hutvā, saṃsaranto bhavābhave;

Bārāṇasipure ramme, rājā āsi mahīpati.

Được hạnh phúc và đầy đủ, trong khi luân hồi từ kiếp này sang kiếp khác, vị ấy đã là vị vua, bậc chúa đất, ở tại thành Bārāṇasī (Ba-la-nại) đáng ưa thích.

‘‘Tadā tassa mahesīhaṃ, itthigumbassa uttamā;

Tassāti dayitā āsiṃ, pubbasnehena bhattuno.

Khi ấy, tôi là hoàng hậu của vị ấy, là người đứng đầu trong cung nữ. Do tình thương từ kiếp trước của người chồng, tôi đã rất được vị ấy yêu quý.

‘‘Piṇḍāya vicarante te, aṭṭha paccekanāyake;

Disvā pamudito hutvā, datvā piṇḍaṃ mahārahaṃ.

Nhìn thấy tám vị Bích-chi Phật đang đi khất thực, vị ấy hoan hỷ và đã dâng cúng vật thực quý giá.

‘‘Puno nimantayitvāna, katvā ratanamaṇḍapaṃ;

Kammārehi kataṃ pattaṃ, sovaṇṇaṃ vata tattakaṃ.

Lại nữa, sau khi thỉnh mời các Ngài và cho làm một gian đình bằng châu báu, (vị ấy đã dâng) những chiếc bát bằng vàng to lớn, được làm bởi những người thợ rèn.

‘‘Samānetvāna te sabbe, tesaṃ dānamadāsi so;

Soṇṇāsane paviṭṭhānaṃ, pasanno sehi pāṇibhi.

Sau khi quy tụ tất cả các Ngài lại, vị ấy đã dâng cúng dường đến các Ngài, những vị đã an tọa trên các ghế bằng vàng, với tâm trong sạch và bằng chính đôi tay của mình.

‘‘Tampi dānaṃ sahādāsiṃ, kāsirājenahaṃ tadā;

Punāhaṃ bārāṇasiyaṃ, jātā kāsikagāmake.

Khi ấy, tôi đã cùng với vua xứ Kāsī (Ca-di) thực hiện việc cúng dường ấy. Một lần nữa, tôi được sanh ra ở Bārāṇasī, trong một ngôi làng của xứ Kāsī.

‘‘Kuṭumbikakule phīte, sukhito so sabhātuko;

Jeṭṭhassa bhātuno jāyā, ahosiṃ supatibbatā.

Vị ấy được sanh trong một gia đình gia chủ thịnh vượng, sống hạnh phúc cùng với em trai. Tôi đã là người vợ rất mực chung thủy của người anh.

‘‘Paccekabuddhaṃ [Pg.74] disvāna, kaniyassa mama bhattuno;

Bhāgannaṃ tassa datvāna, āgate tamhi pāvadiṃ.

Sau khi nhìn thấy một vị Bích-chi Phật, tôi đã lấy phần cơm của người em chồng và dâng cúng đến vị ấy. Khi người em trở về, tôi đã nói cho người ấy biết.

‘‘Nābhinandittha so dānaṃ, tato tassa adāsahaṃ;

Ukhā āniya taṃ annaṃ, puno tasseva so adā.

Vị ấy đã không hoan hỷ việc cúng dường đó. Sau đó, tôi đã đưa cho người ấy. Mang nồi cơm đến, vị ấy lại dâng cúng chính phần cơm đó đến Ngài.

‘‘Tadannaṃ chaḍḍayitvāna, duṭṭhā buddhassahaṃ tadā;

Pattaṃ kalalapuṇṇaṃ taṃ, adāsiṃ tassa tādino.

Sau khi đã vứt bỏ phần cơm ấy, khi ấy với tâm sân hận đối với đức Phật, tôi đã lấy cái bát ấy đổ đầy bùn và dâng đến đấng Như Nhiên.

‘‘Dāne ca gahaṇe ceva, apace padusepi ca;

Samacittamukhaṃ disvā, tadāhaṃ saṃvijiṃ bhusaṃ.

Cả khi cúng dường và khi nhận lãnh, cả khi được tôn kính và cả khi bị xúc phạm, sau khi nhìn thấy gương mặt với tâm bình thản (của Ngài), khi ấy tôi đã vô cùng xúc động.

‘‘Puno pattaṃ gahetvāna, sodhayitvā sugandhinā,Pasannacittā pūretvā, saghataṃ sakkaraṃ adaṃ.

Một lần nữa, sau khi lấy lại chiếc bát, sau khi rửa sạch bằng hương liệu, với tâm trong sạch, tôi đã đổ đầy (vật thực) với bơ sữa và đường rồi dâng cúng.

‘‘Yattha yatthūpapajjāmi, surūpā homi dānato;

Buddhassa apakārena, duggandhā vadanena ca.

Bất cứ nơi nào tôi tái sanh, do nhờ sự cúng dường, tôi có được dung sắc xinh đẹp; (nhưng) do sự xúc phạm đến đức Phật, miệng của tôi có mùi hôi thối.

‘‘Puna kassapavīrassa, nidhāyantamhi cetiye;

Sovaṇṇaṃ iṭṭhakaṃ varaṃ, adāsiṃ muditā ahaṃ.

Lại nữa, trong lúc bảo tháp của bậc Anh hùng Kassapa đang được xây dựng, với tâm hoan hỷ, tôi đã cúng dường một viên gạch vàng quý báu.

‘‘Catujjātena gandhena, nicayitvā tamiṭṭhakaṃ;

Muttā duggandhadosamhā, sabbaṅgasusamāgatā.

Sau khi đã phủ lên viên gạch ấy với hương thơm của bốn loại, tôi đã được giải thoát khỏi lỗi lầm của mùi hôi và có được tất cả các chi phần đều tốt đẹp.

‘‘Satta pātisahassāni, rataneheva sattahi;

Kāretvā ghatapūrāni, vaṭṭīni ca sahassaso.

Sau khi đã cho làm bảy ngàn chiếc bát bằng bảy loại báu vật, được đổ đầy bơ lỏng, và hàng ngàn tim đèn.

‘‘Pakkhipitvā padīpetvā, ṭhapayiṃ sattapantiyo;

Pūjanatthaṃ lokanāthassa, vippasannena cetasā.

Sau khi đã đặt (tim đèn) vào và thắp sáng, tôi đã sắp xếp thành bảy hàng, với tâm ý vô cùng trong sạch, vì mục đích cúng dường đến bậc Lãnh đạo của thế gian.

‘‘Tadāpi tamhi puññamhi, bhāginīyi visesato;

Puna kāsīsu sañjāto, sumittā iti vissuto.

Cũng khi ấy, đặc biệt là người có phần trong phước báo ấy, lại nữa, (ngài) đã sanh ra ở xứ Kāsī, được biết đến với tên là Sumitta.

‘‘Tassāhaṃ bhariyā āsiṃ, sukhitā sajjitā piyā;

Tadā paccekamunino, adāsiṃ ghanaveṭhanaṃ.

Tôi đã là vợ của người ấy, được hạnh phúc, được trang điểm, được yêu thương. Khi ấy, tôi đã cúng dường một tấm y dày đến một vị Độc Giác Phật.

‘‘Tassāpi bhāginī āsiṃ, moditvā dānamuttamaṃ;

Punāpi kāsiraṭṭhamhi, jāto koliyajātiyā.

Sau khi đã tùy hỷ sự bố thí cao thượng ấy, tôi cũng đã là người có phần (trong phước báo). Lại nữa, (ngài) đã sanh ra trong vương quốc Kāsī, thuộc dòng dõi Koliya.

‘‘Tadā [Pg.75] koliyaputtānaṃ, satehi saha pañcahi;

Pañca paccekabuddhānaṃ, satāni samupaṭṭhahi.

Khi ấy, cùng với năm trăm thanh niên Koliya, (ngài) đã hộ độ năm trăm vị Độc Giác Phật.

‘‘Temāsaṃ tappayitvāna, adāsi ca ticīvare;

Jāyā tassa tadā āsiṃ, puññakammapathānugā.

Sau khi đã làm cho (các vị ấy) thỏa mãn trong ba tháng, và đã cúng dường ba y. Khi ấy, tôi đã là vợ của người ấy, người đi theo con đường của nghiệp phước thiện.

‘‘Tato cuto ahu rājā, nando nāma mahāyaso;

Tassāpi mahesī āsiṃ, sabbakāmasamiddhinī.

Từ đó mệnh chung, (ngài) đã là vị vua tên là Nanda, có danh tiếng lớn. Tôi cũng đã là hoàng hậu của vị ấy, người được thành tựu tất cả các dục lạc.

‘‘Tadā rājā bhavitvāna, brahmadatto mahīpati;

Padumavatīputtānaṃ, paccekamuninaṃ tadā.

Khi ấy, sau khi đã trở thành vua, vị chúa đất Brahmadatta, khi ấy (đã hộ độ) các vị Độc Giác Phật, là các con trai của (hoàng hậu) Padumavatī.

‘‘Satāni pañcanūnāni, yāvajīvaṃ upaṭṭhahiṃ;

Rājuyyāne nivāsetvā, nibbutāni ca pūjayiṃ.

Tôi đã hộ độ bốn trăm chín mươi lăm vị cho đến trọn đời. Sau khi đã cho các vị ấy an trú trong vườn thượng uyển, tôi cũng đã cúng dường (xá-lợi) của các vị đã nhập Niết-bàn.

‘‘Cetiyāni ca kāretvā, pabbajitvā ubho mayaṃ;

Bhāvetvā appamaññāyo, brahmalokaṃ agamhase.

Và sau khi đã cho xây dựng các bảo tháp, cả hai chúng tôi đã xuất gia. Sau khi đã tu tập các Vô lượng tâm, chúng tôi đã đi đến cõi Phạm thiên.

‘‘Tato cuto mahātitthe, sujāto pipphalāyano;

Mātā sumanadevīti, kosigotto dijo pitā.

Từ đó mệnh chung, (ngài) đã được sanh ra tốt đẹp tại làng Mahātittha, (tên là) Pipphalāyana. Mẹ (tên là) Sumanadevī, cha là vị Bà-la-môn thuộc dòng dõi Kosigotta.

‘‘Ahaṃ madde janapade, sākalāya puruttame;

Kappilassa dijassāsiṃ, dhītā mātā sucīmati.

Còn tôi, ở xứ Madda, tại thành phố Sākala cao quý, đã là con gái của vị Bà-la-môn Kappila, mẹ (tên là) Sucīmati.

‘‘Gharakañcanabimbena, nimminitvāna maṃ pitā;

Adā kassapadhīrassa, kāmehi vajjitassamaṃ.

Cha của tôi đã sinh ra tôi (đẹp) như pho tượng vàng trong nhà, và đã gả tôi cho bậc hiền trí Kassapa, người đã từ bỏ các dục lạc.

‘‘Kadāci so kāruṇiko, gantvā kammantapekkhako;

Kākādikehi khajjante, pāṇe disvāna saṃviji.

Một khi nọ, vị ấy, người có lòng bi mẫn, sau khi đi xem xét công việc (đồng áng), đã thấy các chúng sanh đang bị quạ và các loài khác ăn thịt, và đã cảm thấy kinh cảm.

‘‘Gharevāhaṃ tile jāte, disvānātapatāpane;

Kimī kākehi khajjante, saṃvegamalabhiṃ tadā.

Còn tôi, ngay tại nhà, sau khi thấy các con sâu trong (đống) hạt mè đang được phơi nắng bị quạ ăn, khi ấy tôi đã có được sự kinh cảm.

‘‘Tadā so pabbajī dhīro, ahaṃ tamanupabbajiṃ;

Pañca vassāni nivasiṃ, paribbājavate ahaṃ.

Khi ấy, bậc hiền trí ấy đã xuất gia, tôi đã xuất gia theo vị ấy. Tôi đã sống năm năm theo hạnh của du sĩ.

‘‘Yadā pabbajitā āsi, gotamī jinaposikā;

Tadāhaṃ tamupagantvā, buddhena anusāsitā.

Khi bà Gotamī, người nuôi dưỡng bậc Chiến Thắng, đã xuất gia, khi ấy tôi, sau khi đã đi đến gần bà ấy, đã được đức Phật giáo huấn.

‘‘Na [Pg.76] cireneva kālena, arahattamapāpuṇiṃ;

Aho kalyāṇamittattaṃ, kassapassa sirīmato.

Trong một thời gian không lâu, tôi đã chứng đắc quả A-la-hán. Ôi thay, tình bạn lành của ngài Kassapa, bậc có phước!

‘‘Suto buddhassa dāyādo, kassapo susamāhito;

Pubbenivāsaṃ yo vedi, saggāpāyañca passati.

Người con, người thừa tự của đức Phật là ngài Kassapa, người có định tâm vững chắc, vị nào biết được các tiền kiếp, và thấy được cõi trời và cõi khổ.

‘‘Atho jātikkhayaṃ patto, abhiññāvosito muni;

Etāhi tīhi vijjāhi, tevijjo hoti brāhmaṇo.

Và lại, đã đạt đến sự đoạn tận sanh y, bậc ẩn sĩ đã thành tựu các thắng trí. Với ba minh này, (vị ấy) trở thành vị Bà-la-môn có tam minh.

‘‘Tatheva bhaddākāpilānī, tevijjā maccuhāyinī;

Dhāreti antimaṃ dehaṃ, jitvā māraṃ savāhanaṃ.

Cũng như thế, Bhaddā Kāpilānī là người có tam minh, người đã từ bỏ thần chết, đang mang thân cuối cùng, sau khi đã chiến thắng Ma vương cùng với quyến thuộc.

‘‘Disvā ādīnavaṃ loke, ubho pabbajitā mayaṃ;

Tyamha khīṇāsavā dantā, sītibhūtāmha nibbutā.

Sau khi đã thấy sự nguy hại ở trong đời, cả hai chúng tôi đã xuất gia. Chúng tôi là những người đã đoạn tận các lậu hoặc, đã được điều phục; chúng tôi đã trở nên mát mẻ, đã được tịch tịnh.

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti. (apa. therī 2.3.244-313);

‘Các phiền não của tôi đã được đốt cháy... (lược bỏ)... giáo pháp của đức Phật đã được thực hành.’ (Trưởng Lão Ni Kệ, 2.3.244-313);

Arahattaṃ pana patvā pubbenivāsañāṇe ciṇṇavasī ahosi. Tattha sātisayaṃ katādhikārattā aparabhāge taṃ satthā jetavane ariyagaṇamajjhe nisinno bhikkhuniyo paṭipāṭiyā ṭhānantaresu ṭhapento pubbenivāsaṃ anussarantīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. Sā ekadivasaṃ mahākassapattherassa guṇābhitthavanapubbakaṃ attano katakiccatādivibhāvanamukhena udānaṃ udānentī –

Và sau khi đã chứng đắc quả A-la-hán, bà đã trở nên thuần thục trong Túc Mạng Minh. Vì đã có sự tích lũy đặc biệt trong lĩnh vực ấy, về sau, bậc Đạo Sư, trong khi đang ngự giữa chúng Thánh tại Jetavana và đang đặt các vị Tỳ-khưu-ni vào các địa vị theo thứ tự, đã đặt bà vào địa vị tối thượng trong số những vị nhớ lại các tiền kiếp. Một ngày nọ, bà ấy, với việc tán dương các đức hạnh của Đại Trưởng lão Kassapa làm khởi đầu và bằng cách trình bày về việc đã làm xong phận sự của mình, đã nói lên lời cảm hứng rằng –

63.

63.

‘‘Putto buddhassa dāyādo, kassapo susamāhito;

Pubbenivāsaṃ yovedi, saggāpāyañca passati.

Người con, người thừa tự của đức Phật là ngài Kassapa, người có định tâm vững chắc, vị nào biết được các tiền kiếp, và thấy được cõi trời và cõi khổ.

64.

64.

‘‘Atho jātikkhayaṃ patto, abhiññāvosito muni;

Etāhi tīhi vijjāhi, tevijjo hoti brāhmaṇo.

Và lại, đã đạt đến sự đoạn tận sanh y, bậc ẩn sĩ đã thành tựu các thắng trí. Với ba minh này, (vị ấy) trở thành vị Bà-la-môn có tam minh.

65.

65.

‘‘Tatheva bhaddākāpilānī, tevijjā maccuhāyinī;

Dhāreti antimaṃ dehaṃ, jetvā māraṃ savāhanaṃ.

Cũng như thế, Bhaddā Kāpilānī là người có tam minh, người đã từ bỏ thần chết, đang mang thân cuối cùng, sau khi đã chiến thắng Ma vương cùng với quyến thuộc.

66.

66.

‘‘Disvā ādīnavaṃ loke, ubho pabbajitā mayaṃ;

Tyamha khīṇāsavā dantā, sītibhūtāmha nibbutā’’ti. –

‘Thấy được sự nguy hại ở trong đời, cả hai chúng tôi đã xuất gia; Chúng tôi là những vị đã tận trừ các lậu hoặc, đã được điều phục, đã trở nên mát mẻ, đã được tịch tịnh.’ –

Imā gāthā abhāsi.

Bà đã nói lên những câu kệ này.

Tattha [Pg.77] putto buddhassa dāyādoti buddhānubuddhabhāvato sammāsambuddhassa anujātasuto tato eva tassa dāyabhūtassa navalokuttaradhammassa ādānena dāyādo kassapo lokiyalokuttarehi samādhīhi suṭṭhu samāhitacittatāya susamāhito. Pubbenivāsaṃ yovedīti yo mahākassapatthero pubbenivāsaṃ attano paresañca nivutthakkhandhasantānaṃ pubbenivāsānussatiñāṇena pākaṭaṃ katvā avedi aññāsi paṭivijjhi. Saggāpāyañca passatīti chabbīsatidevalokabhedaṃ saggaṃ catubbidhaṃ apāyañca dibbacakkhunā hatthatale āmalakaṃ viya passati.

Ở đây, (câu) ‘người con trai, người thừa tự của đức Phật’ (có nghĩa là): Do trạng thái là vị giác ngộ theo sau đức Phật, là người con trai tùy sanh của đức Chánh Đẳng Giác, chính do vì sự tiếp nhận chín Pháp Siêu Thế là tài sản thừa kế của ngài nên (trưởng lão) Kassapa là người thừa tự. (Câu) ‘đã khéo định tĩnh’ (có nghĩa là): Do tâm đã được định tĩnh một cách tốt đẹp bởi các định hiệp thế và siêu thế. (Câu) ‘vị nào biết được nơi ở quá khứ’ (có nghĩa là): Vị Đại Trưởng lão Kassapa nào đã biết, đã hiểu rõ, đã thâm nhập bằng Túc Mạng Minh Trí, sau khi đã làm cho hiển lộ dòng tương tục các uẩn đã từng trú ngụ trong quá khứ của chính mình và của các chúng sanh khác. (Câu) ‘và thấy được cảnh trời và cảnh khổ’ (có nghĩa là): Vị ấy thấy được cảnh trời được phân chia thành hai mươi sáu cõi trời và bốn cảnh khổ bằng thiên nhãn giống như quả amla ở trong lòng bàn tay.

Atho jātikkhayaṃ pattoti tato paraṃ jātikkhayasaṅkhātaṃ arahattaṃ patto. Abhiññāya abhivisiṭṭhena ñāṇena abhiññeyyaṃ dhammaṃ abhijānitvā pariññeyyaṃ parijānitvā, pahātabbaṃ pahāya, sacchikātabbaṃ sacchikatvā vosito niṭṭhaṃ patto katakicco. Āsavakkhayapaññāsaṅkhātaṃ monaṃ pattattā muni.

(Câu) ‘hơn nữa, đã đạt đến sự tận diệt của sanh’ (có nghĩa là): Sau đó, vị ấy đã đạt đến quả A-la-hán được gọi là sự tận diệt của sanh. (Câu) ‘sau khi đã thắng tri’ (có nghĩa là): Sau khi đã biết rõ pháp cần được thắng tri bằng trí tuệ thù thắng, sau khi đã liễu tri (pháp) cần được liễu tri, sau khi đã từ bỏ (pháp) cần được từ bỏ, sau khi đã chứng ngộ (pháp) cần được chứng ngộ, vị ấy đã hoàn tất, đã đi đến chỗ kết thúc, đã làm xong việc cần làm. Do đã đạt đến trạng thái trầm lặng được gọi là trí tuệ về sự tận diệt các lậu hoặc nên (vị ấy là) bậc ẩn sĩ.

Tatheva bhaddākāpilānīti yathā mahākassapo etāhi yathāvuttāhi tīhi vijjāhi tevijjo maccuhāyī ca, tatheva bhaddākāpilānī tevijjā maccuhāyinīti. Tato eva dhāreti antimaṃ dehaṃ, jetvā māraṃ savāhananti attānameva paraṃ viya katvā dasseti.

(Câu) ‘cũng vậy, Bhaddā Kāpilānī’ (có nghĩa là): Giống như Đại Trưởng lão Kassapa là bậc Tam Minh và là người vượt qua thần chết bằng ba minh đã được nói đến như trên, cũng vậy, Bhaddā Kāpilānī là bậc Tam Minh và là người vượt qua thần chết. Chính vì thế, (câu) ‘bà mang thân cuối cùng, sau khi đã chiến thắng Ma vương cùng với đoàn quân’ là đang trình bày về chính bản thân mình giống như là về người khác.

Idāni yathā therassa paṭipatti ādimajjhapariyosānakalyāṇā, evaṃ mamapīti dassentī ‘‘disvā ādīnava’’nti osānagāthamāha. Tattha tyamha khīṇāsavā dantāti te mayaṃ mahākassapatthero ahañca uttamena damena dantā sabbaso khīṇāsavā ca amha. Sītibhūtāmha nibbutāti tato eva kilesapariḷāhābhāvato sītibhūtā saupādisesāya nibbānadhātuyā nibbutā ca amha bhavāmāti attho.

Bây giờ, trong khi trình bày rằng: ‘Giống như sự thực hành của vị trưởng lão là tốt đẹp ở phần đầu, phần giữa, và phần cuối, sự thực hành của tôi cũng vậy,’ bà đã nói lên câu kệ kết thúc là: ‘Thấy được sự nguy hại.’ Ở đây, (câu) ‘chúng tôi là những vị đã tận trừ các lậu hoặc, đã được điều phục’ (có nghĩa là): Những người chúng tôi là Đại Trưởng lão Kassapa và tôi đây đã được điều phục bằng sự điều phục tối thượng và là những vị đã tận trừ các lậu hoặc một cách hoàn toàn. (Câu) ‘chúng tôi đã trở nên mát mẻ, đã được tịch tịnh’ (có nghĩa là): Chính vì thế, do không có sự thiêu đốt của các phiền não nên chúng tôi đã trở nên mát mẻ và đã được tịch tịnh bằng Hữu Dư Y Niết-bàn Giới. Ý nghĩa là như vậy.

Bhaddākāpilānītherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải về Kệ của Trưởng Lão Ni Bhaddā Kāpilānī đã chấm dứt.

Catukkanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải về Phẩm Bốn Kệ đã chấm dứt.

5. Pañcakanipāto

5. Phẩm Năm Kệ

1. Aññatarātherīgāthāvaṇṇanā

1. Chú Giải về Kệ của một Trưởng Lão Ni Vô Danh

Pañcakanipāte [Pg.78] paṇṇavīsati vassānītiādikā aññatarāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī imasmiṃ buddhuppāde devadahanagare mahāpajāpatigotamiyā dhātī hutvā vaḍḍhesi. Nāmagottato pana apaññātā ahosi. Sā mahāpajāpatigotamiyā pabbajitakāle sayampi pabbajitvā pañcavīsati saṃvaccharāni kāmarāgena upaddutā accharāsaṅghātamattampi kālaṃ cittekaggataṃ alabhantī bāhā paggayha kandamānā dhammadinnātheriyā santike dhammaṃ sutvā kāmehi vinivattitamānasā kammaṭṭhānaṃ gahetvā bhāvanamanuyañjantī na cirasseva chaḷabhiññā hutvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena –

Ở Phẩm Năm Kệ, các câu kệ bắt đầu bằng ‘Hai mươi lăm năm’ là của một vị trưởng lão ni vô danh. Vị này cũng đã tạo các điều kiện căn bản dưới thời các đức Phật quá khứ, đã tích lũy các thiện nghiệp là cận y duyên cho sự thoát khỏi vòng luân hồi ở các kiếp sống nơi này nơi kia, và trong thời kỳ xuất hiện của đức Phật này, ở tại thành phố Devadaha, bà đã là người vú nuôi của bà Mahāpajāpatī Gotamī và đã nuôi nấng (công chúa). Tuy nhiên, bà đã không được biết đến về tên và dòng họ. Vào lúc bà Mahāpajāpatī Gotamī xuất gia, chính bà cũng đã xuất gia và trong hai mươi lăm năm đã bị não hại bởi tham ái về dục lạc, đã không đạt được sự nhất tâm dù chỉ trong khoảng thời gian bằng một cái búng tay, đã giơ hai tay lên trời mà than khóc, sau khi đã nghe Pháp ở gần Trưởng Lão Ni Dhammadinnā, với tâm ý đã từ bỏ các dục lạc, đã nhận lấy đề mục thiền định và trong khi thực hành việc phát triển tâm, không bao lâu sau bà đã trở thành vị có sáu thắng trí, và sau khi đã xem xét lại sự thực hành của mình, do sự cảm hứng, (bà đã nói lên) –

67.

67.

‘‘Paṇṇavīsati vassāni, yato pabbajitā ahaṃ;

Nāccharāsaṅghātamattampi, cittassūpasamajjhagaṃ.

‘Hai mươi lăm năm, kể từ khi tôi đã xuất gia; tôi đã không đạt được sự an tịnh của tâm, dù chỉ trong khoảng thời gian bằng một cái búng tay.

68.

68.

‘‘Aladdhā cetaso santiṃ, kāmarāgenavassutā;

Bāhā paggayha kandantī, vihāraṃ pāvisiṃ ahaṃ.

‘Không đạt được sự bình an của tâm, bị thấm đẫm bởi tham ái về dục lạc; tôi đã đi vào ngôi tịnh xá, trong khi đang giơ hai tay lên trời mà than khóc.

69.

69.

‘‘Sā bhikkhuniṃ upāgacchiṃ, yā me saddhāyikā ahu;

Sā me dhammamadesesi, khandhāyatanadhātuyo.

‘Tôi đã đi đến gần vị Tỳ-khưu-ni ấy, người là bạn đồng tín của tôi; vị ấy đã thuyết giảng Giáo Pháp cho tôi, (về) các uẩn, các xứ, và các giới.

70.

70.

‘‘Tassā dhammaṃ suṇitvāna, ekamante upāvisiṃ;

Pubbenivāsaṃ jānāmi, dibbacakkhu visodhitaṃ.

‘Sau khi đã nghe Giáo Pháp của vị ấy, tôi đã ngồi ở một nơi riêng biệt; tôi biết được nơi ở quá khứ, thiên nhãn đã được thanh tịnh.

71.

71.

‘‘Cetopariccañāṇañca, sotadhātu visodhitā;

Iddhīpi me sacchikatā, patto me āsavakkhayo;

Chaḷabhiññā sacchikatā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti. –

‘Và Tha Tâm Thông, thiên nhĩ giới đã được thanh tịnh; thần thông cũng đã được tôi chứng ngộ, sự tận diệt các lậu hoặc đã được tôi đạt đến; sáu thắng trí đã được chứng ngộ, lời dạy của đức Phật đã được thực hành.’ –

Imā gāthā abhāsi.

Bà đã nói lên những câu kệ này.

Tattha [Pg.79] nāccharāsaṅghātamattampīti accharāghaṭitamattampi khaṇaṃ aṅguliphoṭanamattampi kālanti attho. Cittassūpasamajjhaganti cittassa upasamaṃ cittekaggaṃ na ajjhaganti yojanā, na paṭilabhinti attho.

Ở đây, (câu) ‘dù chỉ trong khoảng thời gian bằng một cái búng tay’ có nghĩa là: Dù chỉ trong một chốc lát bằng một cái búng tay, dù chỉ trong khoảng thời gian bằng một cái khảy ngón tay. (Câu) ‘tôi đã không đạt được sự an tịnh của tâm’ được liên kết là: ‘(Tôi) đã không đạt được sự an tịnh của tâm, (tức là) sự nhất tâm.’ Ý nghĩa là: ‘(Tôi) đã không thành tựu được.’

Kāmarāgenavassutāti kāmaguṇasaṅkhātesu vatthukāmesu daḷhatarābhinivesitāya bahalena chandarāgena tintacittā.

(Câu) ‘bị thấm đẫm bởi tham ái về dục lạc’ (có nghĩa là): Có tâm bị ướt đẫm bởi lòng tham muốn và ái nhiễm mãnh liệt, do sự chấp thủ một cách rất vững chắc vào các dục trần được gọi là các phẩm chất của dục lạc.

Bhikkhuninti dhammadinnattheriṃ sandhāya vadati.

(Câu) ‘vị Tỳ-khưu-ni’ là (bà) đang nói về Trưởng Lão Ni Dhammadinnā.

Cetopariccañāṇañcāti cetopariyañāṇañca visodhitanti sambandho, adhigatanti attho. Sesaṃ vuttanayameva.

(Câu) ‘và Tha Tâm Thông’ có sự liên kết là: ‘Và Tha Tâm Thông cũng đã được thanh tịnh.’ Ý nghĩa là: ‘Đã được chứng đắc.’ Phần còn lại thì giống như phương pháp đã được nói đến.

Aññatarātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải về Kệ của một Trưởng Lão Ni Vô Danh đã chấm dứt.

2. Vimalātherīgāthāvaṇṇanā

2. Chú Giải về Kệ của Trưởng Lão Ni Vimalā

Mattā vaṇṇena rūpenātiādikā vimalāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde vesāliyaṃ aññatarāya rūpūpajīviniyā itthiyā dhītā hutvā nibbatti. Vimalātissā nāmaṃ ahosi. Sā vayappattā tatheva jīvikaṃ kappentī ekadivasaṃ āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ vesāliyaṃ piṇḍāya carantaṃ disvā paṭibaddhacittā hutvā therassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā theraṃ uddissa palobhanakammaṃ kātuṃ ārabhi. ‘‘Titthiyehi uyyojitā tathā akāsī’’ti keci vadanti. Thero tassā asubhavibhāvanamukhena santajjanaṃ katvā ovādamadāsi. Taṃ heṭṭhā theragāthāya āgatameva, tathā pana therena ovāde dinne sā saṃvegajātā hirottappaṃ paccupaṭṭhapetvā sāsane paṭiladdhasaddhā upāsikā hutvā aparabhāge bhikkhunīsu pabbajitvā ghaṭentī vāyamantī hetusampannatāya na cirasseva arahattaṃ patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena –

Các kệ ngôn bắt đầu bằng câu: “Say sưa với nước da và sắc đẹp” là của Trưởng lão ni Vimalā. Vị này cũng đã tạo các căn lành dưới thời của chư Phật quá khứ, đã tích lũy các thiện nghiệp là cận y duyên cho sự giải thoát ở các kiếp sống nơi này nơi kia, và trong thời đức Phật hiện tại, đã được sanh làm con gái của một người phụ nữ sống bằng nghề bán sắc ở thành Vesālī. Tên của vị ấy là Vimalā. Khi đến tuổi trưởng thành, vị ấy đã sinh sống bằng nghề nghiệp y như thế. Một hôm, sau khi nhìn thấy Đại đức Mahāmoggallāna đang đi khất thực ở thành Vesālī, vị ấy đã khởi tâm quyến luyến, rồi đã đi đến trú xứ của vị Trưởng lão và đã bắt đầu thực hiện việc quyến rũ nhắm vào vị Trưởng lão. Một vài người nói rằng: “Vị ấy đã làm như thế do bị các người ngoại đạo xúi giục.” Vị Trưởng lão đã quở trách và đã ban lời giáo huấn cho vị ấy bằng phương pháp phân tích về sự bất tịnh. Điều ấy đã được đề cập đến ở phần Trưởng Lão Kệ bên dưới. Tuy nhiên, sau khi được vị Trưởng lão ban cho lời giáo huấn, vị ấy đã sanh lòng kinh cảm, đã thiết lập sự hổ thẹn và ghê sợ tội lỗi, đã có được đức tin ở trong Giáo Pháp, đã trở thành nữ cận sự. Về sau, vị ấy đã xuất gia trong hàng ngũ chư tỳ-khưu-ni, đã nỗ lực, đã tinh tấn, và do có đầy đủ các nhân duyên, không bao lâu vị ấy đã đắc quả A-la-hán. Sau khi quán xét về sự thực hành của mình, do sự cảm hứng vị ấy đã nói lên –

72.

72.

‘‘Mattā vaṇṇena rūpena, sobhaggena yasena ca;

Yobbanena cupatthaddhā, aññāsamatimaññihaṃ.

“Say sưa với nước da và sắc đẹp, với sự may mắn và cả danh tiếng, kiêu căng với tuổi trẻ, tôi đã xem thường các người nữ khác.”

73.

73.

‘‘Vibhūsetvā [Pg.80] imaṃ kāyaṃ, sucittaṃ bālalāpanaṃ;

Aṭṭhāsiṃ vesidvāramhi, luddo pāsamivoḍḍiya.

“Sau khi trang điểm thân này, được tô vẽ đẹp đẽ, là điều làm kẻ ngu si mê đắm, tôi đã đứng ở cửa nhà chứa, giống như người thợ săn đã giăng bẫy.”

74.

74.

‘‘Piḷandhanaṃ vidaṃsentī, guyhaṃ pakāsikaṃ bahuṃ;

Akāsiṃ vividhaṃ māyaṃ, ujjhagghantī bahuṃ janaṃ.

“Trong khi phô bày các đồ trang sức, nhiều thứ kín đáo và nhiều thứ lộ liễu, tôi đã thực hiện nhiều loại mánh khóe, trong khi chế nhạo nhiều người.”

75.

75.

‘‘Sājja piṇḍaṃ caritvāna, muṇḍā saṅghāṭipārutā;

Nisinnā rukkhamūlamhi, avitakkassa lābhinī.

“Ngày nay, chính tôi ấy, sau khi đi khất thực, đầu đã cạo, mình khoác y tăng-già-lê, đang ngồi ở dưới gốc cây, là người thành tựu trạng thái không tầm.”

76.

76.

‘‘Sabbe yogā samucchinnā, ye dibbā ye ca mānusā;

Khepetvā āsave sabbe, sītibhūtāmhi nibbutā’’ti. –

“Tất cả các ách縛 đã được cắt đứt, những gì thuộc về chư Thiên và những gì thuộc về loài người. Sau khi làm cho cạn kiệt tất cả các lậu hoặc, tôi đã trở nên mát mẻ, đã được dập tắt.” –

Imā gāthā abhāsi.

Vị ấy đã nói lên những câu kệ này.

Tattha mattā vaṇṇena rūpenāti guṇavaṇṇena ceva rūpasampattiyā ca. Sobhaggenāti subhagabhāvena. Yasenāti parivārasampattiyā. Mattā vaṇṇamadarūpamadasobhaggamadaparivāramadavasena madaṃ āpannāti attho. Yobbanena cupatthaddhāti yobbanamadena uparūpari thaddhā yobbananimittena ahaṅkārena upatthaddhacittā anupasantamānasā. Aññāsamatimaññihanti aññā itthiyo attano vaṇṇādiguṇehi sabbathāpi atikkamitvā maññiṃ ahaṃ. Aññāsaṃ vā itthīnaṃ vaṇṇādiguṇe atimaññiṃ atikkamitvā amaññiṃ avamānaṃ akāsiṃ.

Ở đó, (câu) “say sưa với nước da và sắc đẹp” là do phẩm chất của nước da và do sự thành tựu về sắc đẹp. (Câu) “với sự may mắn” là do trạng thái may mắn. (Câu) “với danh tiếng” là do sự thành tựu về đoàn tùy tùng. (Câu) “say sưa” có nghĩa là đã rơi vào sự say sưa bằng sự say sưa về nước da, sự say sưa về sắc đẹp, sự say sưa về sự may mắn, sự say sưa về đoàn tùy tùng. (Câu) “kiêu căng với tuổi trẻ” là cứng nhắc hết mức do sự say sưa của tuổi trẻ, có tâm trí cứng nhắc do sự ngã mạn lấy tuổi trẻ làm đối tượng, có tâm không được an tịnh. (Câu) “tôi đã xem thường các người nữ khác” (nghĩa là) tôi đã nghĩ rằng mình đã vượt qua các người nữ khác về mọi phương diện bằng các phẩm chất về nước da v.v... của mình. Hoặc là, tôi đã xem thường, đã vượt qua, đã nghĩ ít (về), đã tỏ ra khinh miệt các phẩm chất về nước da v.v... của các người nữ khác.

Vibhūsitvā imaṃ kāyaṃ, sucittaṃ bālalāpananti imaṃ nānāvidhaasucibharitaṃ jegucchaṃ ahaṃ mamāti bālānaṃ lāpanato vācanato bālalāpanaṃ mama kāyaṃ chavirāgakaraṇakesaṭṭhapanādinā sucittaṃ vatthābharaṇehi vibhūsitvā sumaṇḍitapasāditaṃ katvā. Aṭṭhāsiṃ vesidvāramhi, luddo pāsamivoḍḍiyāti migaluddo viya migānaṃ bandhanatthāya daṇḍavākurādimigapāsaṃ, mārassa pāsabhūtaṃ yathāvuttaṃ mama kāyaṃ vesidvāramhi vesiyā gharadvāre oḍḍiyitvā aṭṭhāsiṃ.

(Câu) “Sau khi trang điểm thân này, được tô vẽ đẹp đẽ, là điều làm kẻ ngu si mê đắm” (nghĩa là) sau khi làm cho thân của tôi, vốn đáng ghê tởm, chứa đầy nhiều loại vật bất tịnh này, vốn là điều làm kẻ ngu si mê đắm do lời nói, do sự phát biểu của những kẻ ngu si rằng “tôi, của tôi,” được tô vẽ đẹp đẽ bằng việc nhuộm màu da, sắp xếp tóc tai, v.v..., được trang điểm, được tô điểm và làm cho đẹp đẽ bằng y phục và đồ trang sức. (Câu) “tôi đã đứng ở cửa nhà chứa, giống như người thợ săn đã giăng bẫy” (nghĩa là) giống như người thợ săn thú rừng (giăng) bẫy thú rừng gồm có gậy, lưới, v.v... với mục đích trói buộc các con thú, (tương tự thế) sau khi giăng thân của tôi đã được nói đến vốn là cạm bẫy của Māra ở cửa nhà chứa, ở cửa nhà của người kỹ nữ, tôi đã đứng.

Piḷandhanaṃ vidaṃsentī, guyhaṃ pakāsikaṃ bahunti ūrujaghanathanadassanādikaṃ guyhañceva pādajāṇusirādikaṃ pakāsañcāti guyhaṃ pakāsikañca bahuṃ nānappakāraṃ piḷandhanaṃ ābharaṇaṃ dassentī. Akāsiṃ vividhaṃ māyaṃ, ujjhagghantī bahuṃ [Pg.81] jananti yobbanamadamattaṃ bahuṃ bālajanaṃ vippalambhetuṃ hasantī gandhamālāvatthābharaṇādīhi sarīrasabhāvapaṭicchādanena hasavilāsabhāvādīhi tehi ca vividhaṃ nānappakāraṃ vañcanaṃ akāsiṃ.

(Câu) “Trong khi phô bày các đồ trang sức, nhiều thứ kín đáo và nhiều thứ lộ liễu” (nghĩa là) trong khi phô bày nhiều loại đồ trang sức, vật trang điểm khác nhau, cả kín đáo lẫn lộ liễu, (cụ thể là) cả phần kín đáo như là việc cho thấy đùi, hông, ngực, v.v... và cả phần lộ liễu như là chân, đầu gối, đầu, v.v... (Câu) “tôi đã thực hiện nhiều loại mánh khóe, trong khi chế nhạo nhiều người” (nghĩa là) để đánh lừa nhiều kẻ ngu si đang say sưa với sự kiêu mạn của tuổi trẻ, tôi đã thực hiện sự lừa dối đa dạng, nhiều loại khác nhau bằng việc cười, bằng việc che đậy bản chất của thân thể với hương thơm, vòng hoa, y phục, đồ trang sức, v.v... và bằng những điều ấy như là trạng thái cười, dáng vẻ lả lơi, v.v...

Sājja piṇḍaṃ caritvāna…pe… avitakkassa lābhinīti sā ahaṃ evaṃ pamādavihārinī samānā ajja idāni ayyassa mahāmoggallānattherassa ovāde ṭhatvā sāsane pabbajitvā muṇḍā saṅghāṭipārutā hutvā piṇḍaṃ caritvāna bhikkhāhāraṃ bhuñjitvā nisinnā rukkhamūlamhi rukkhamūle vivittāsane nisinnā dutiyajjhānapādakassa aggaphalassa adhigamena avitakkassa lābhinī amhīti yojanā.

(Câu) “Ngày nay, chính tôi ấy, sau khi đi khất thực ... là người thành tựu trạng thái không tầm” (có thể được) kết nối (như sau): “Chính tôi ấy, trong khi là người sống buông thả như vậy, ngày nay, bây giờ, sau khi đứng vững trong lời giáo huấn của Đại đức Trưởng lão Mahāmoggallāna, đã xuất gia ở trong Giáo Pháp, đã trở thành người đầu cạo, mình khoác y tăng-già-lê, sau khi đi khất thực, sau khi dùng vật thực khất thực, đang ngồi ở dưới gốc cây, đang ngồi ở chỗ ngồi thanh vắng dưới gốc cây, tôi là người thành tựu trạng thái không tầm do sự chứng ngộ Thánh quả cao nhất có thiền thứ nhì làm nền tảng.”

Sabbe yogāti kāmayogādayo cattāropi yogā. Samucchinnāti paṭhamamaggādinā yathārahaṃ sammadeva ucchinnā pahīnā. Sesaṃ vuttanayameva.

(Câu) “Tất cả các ách縛” là bốn ách縛 gồm có dục ách, v.v... (Câu) “đã được cắt đứt” là đã được cắt đứt, đã được từ bỏ một cách đúng đắn tương ứng với (từng Thánh đạo) bằng Thánh đạo thứ nhất, v.v... Phần còn lại có ý nghĩa đã được nói.

Vimalātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải Trưởng Lão Ni Kệ về Vimalā đã chấm dứt.

3. Sīhātherīgāthāvaṇṇanā

3. Chú Giải Trưởng Lão Ni Kệ về Sīhā

Ayoniso manasikārātiādikā sīhāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde vesāliyaṃ sīhasenāpatino bhaginiyā dhītā hutvā nibbatti. Tassā ‘‘mātulassa nāmaṃ karomā’’ti sīhāti nāmaṃ akaṃsu. Sā viññutaṃ patvā ekadivasaṃ satthārā sīhassa senāpatino dhamme desiyamāne taṃ dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddhā mātāpitaro anujānāpetvā pabbaji. Pabbajitvā ca vipassanaṃ ārabhitvāpi bahiddhā puthuttārammaṇe vidhāvantaṃ cittaṃ nivattetuṃ asakkontī satta saṃvaccharāni micchāvitakkehi bādhīyamānā cittassādaṃ alabhantī ‘‘kiṃ me iminā pāpajīvitena, ubbandhitvā marissāmī’’ti pāsaṃ gahetvā rukkhasākhāyaṃ laggitvā taṃ attano kaṇṭhe paṭimuñcantī pubbāciṇṇavasena vipassanāya cittaṃ abhinīhari, antimabhavikatāya pāsassa bandhanaṃ gīvaṭṭhāne ahosi, ñāṇassa paripākaṃ gatattā sā tāvadeva vipassanaṃ vaḍḍhetvā saha [Pg.82] paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Arahattaṃ pattasamakālameva ca pāsabandho gīvato muccitvā vinivatti. Sā arahatte patiṭṭhitā udānavasena –

Kệ ngôn của trưởng lão ni Sīhā bắt đầu bằng câu Ayoniso manasikārā. Vị này cũng đã tạo các phước sự nơi các đức Phật quá khứ, đã tích lũy các thiện nghiệp làm duyên cho sự giải thoát ở các kiếp sống nơi này nơi kia, và trong thời đức Phật hiện tại đã sanh làm con gái của người em gái của vị tướng quân Sīha ở Vesālī. Người ta đã đặt tên cho vị ấy là Sīhā với ý nghĩ rằng: “Chúng ta hãy đặt tên theo người cậu.” Khi đã đến tuổi trưởng thành, một hôm trong lúc đức Đạo Sư đang thuyết Pháp cho tướng quân Sīha, vị ấy đã nghe bài Pháp đó, có được đức tin, xin phép cha mẹ, rồi đã xuất gia. Sau khi xuất gia và bắt đầu thực hành minh sát, vị ấy đã không thể ngăn được tâm chạy theo các đối tượng bên ngoài của hàng phàm phu, bị các tà tư duy não hại trong bảy năm, không đạt được sự an lạc của tâm, đã nghĩ rằng: “Ta được gì với cuộc sống tội lỗi này, ta sẽ treo cổ tự vẫn,” rồi đã lấy sợi dây, cột vào cành cây, và trong khi đang tròng vào cổ của mình, do thói quen đã thực hành từ trước, vị ấy đã hướng tâm đến minh sát. Do là kiếp sống cuối cùng, việc thắt sợi dây đã dừng lại ở cổ, và do trí tuệ đã đến lúc chín muồi, vị ấy đã phát triển minh sát ngay lúc đó và đã chứng đắc A-la-hán cùng với các Tuệ Phân Tích. Ngay khi chứng đắc A-la-hán, vòng dây thòng lọng đã được tháo ra khỏi cổ và rơi xuống. Vị ấy, sau khi an trú trong quả vị A-la-hán, đã thốt lên lời cảm hứng:

77.

77.

‘‘Ayoniso manasikārā, kāmarāgena aṭṭitā;

Ahosiṃ uddhatā pubbe, citte avasavattinī.

“Do tác ý không như lý, bị ái dục não hại, trước đây ta đã trạo cử, không làm chủ được tâm.

78.

78.

‘‘Pariyuṭṭhitā klesehi, subhasaññānuvattinī;

Samaṃ cittassa na labhiṃ, rāgacittavasānugā.

“Bị các phiền não chi phối, thuận theo tưởng về cái đẹp, ta đã không đạt được sự an tịnh của tâm, đi theo quyền lực của tâm tham ái.

79.

79.

‘‘Kisā paṇḍu vivaṇṇā ca, satta vassāni cārihaṃ;

Nāhaṃ divā vā rattiṃ vā, sukhaṃ vindiṃ sudukkhitā.

“Gầy gò, xanh xao, và phai sắc, ta đã sống trong bảy năm; ngày hay đêm, ta đã không tìm thấy hạnh phúc, vô cùng đau khổ.

80.

80.

‘‘Tato rajjuṃ gahetvāna, pāvisiṃ vanamantaraṃ;

Varaṃ me idha ubbandhaṃ, yañca hīnaṃ punācare.

“Sau đó, lấy một sợi dây, ta đã đi vào trong rừng; thà rằng ta treo cổ ở đây, còn hơn là quay lại đời sống thấp hèn.

81.

81.

‘‘Daḷhapāsaṃ karitvāna, rukkhasākhāya bandhiya;

Pakkhipiṃ pāsaṃ gīvāyaṃ, atha cittaṃ vimucci me’’ti. –

“Làm một cái thòng lọng chắc chắn, buộc vào cành cây, ta đã tròng thòng lọng vào cổ, rồi tâm của ta đã được giải thoát.” –

Imā gāthā abhāsi.

(Vị ấy) đã nói lên những câu kệ này.

Tattha ayoniso manasikārāti anupāyamanasikārena, asubhe subhanti vipallāsaggāhena. Kāmarāgena aṭṭitāti kāmaguṇesu chandarāgena pīḷitā. Ahosiṃ uddhatā pubbe, citte avasavattinīti pubbe mama citte mayhaṃ vase avattamāne uddhatā nānārammaṇe vikkhittacittā asamāhitā ahosiṃ.

Trong ấy, ayoniso manasikārā (do tác ý không như lý) có nghĩa là do sự tác ý không đúng phương pháp, do sự chấp thủ sai lầm rằng cái bất tịnh là tịnh. Kāmarāgena aṭṭitā (bị ái dục não hại) có nghĩa là bị dục ái trong các dục trần làm cho đau khổ. Ahosiṃ uddhatā pubbe, citte avasavattinī (trước đây ta đã trạo cử, không làm chủ được tâm) có nghĩa là trước đây, khi tâm của ta không ở dưới sự kiểm soát của ta, ta đã trạo cử, tâm bị phân tán trong các đối tượng khác nhau, không có định.

Pariyuṭṭhitā klesehi, subhasaññānuvattinīti pariyuṭṭhānapattehi kāmarāgādikilesehi abhibhūtā rūpādīsu subhanti pavattāya kāmasaññāya anuvattanasīlā. Samaṃ cittassa na labhiṃ, rāgacittavasānugāti kāmarāgasampayuttacittassa vasaṃ anugacchantī īsakampi cittassa samaṃ cetosamathaṃ cittekaggataṃ na labhiṃ.

Pariyuṭṭhitā klesehi, subhasaññānuvattinī (bị các phiền não chi phối, thuận theo tưởng về cái đẹp) có nghĩa là bị các phiền não như dục ái đã khởi lên lấn át, có khuynh hướng thuận theo dục tưởng khởi lên rằng các sắc v.v... là đẹp. Samaṃ cittassa na labhiṃ, rāgacittavasānugā (ta đã không đạt được sự an tịnh của tâm, đi theo quyền lực của tâm tham ái) có nghĩa là đi theo quyền lực của tâm tương ưng với dục ái, ta đã không đạt được một chút nào sự an tịnh của tâm, tâm chỉ, nhất tâm.

Kisā paṇḍu vivaṇṇā cāti evaṃ ukkaṇṭhitabhāvena kisā dhamanisanthatagattā uppaṇḍuppaṇḍukajātā tato eva vivaṇṇā vigatachavivaṇṇā ca hutvā. Satta vassānīti satta saṃvaccharāni. Cārihanti cariṃ ahaṃ. Nāhaṃ divā vā [Pg.83] rattiṃ vā, sukhaṃ vindiṃ sudukkhitāti evamahaṃ sattasu saṃvaccharesu kilesadukkhena dukkhitā ekadāpi divā vā rattiṃ vā samaṇasukhaṃ na paṭilabhiṃ.

Kisā paṇḍu vivaṇṇā ca (gầy gò, xanh xao, và phai sắc) có nghĩa là do tình trạng chán nản như vậy, trở nên gầy gò, thân thể nổi đầy gân, trở nên xanh xao vàng vọt, và do đó mà phai sắc, mất đi màu da. Satta vassāni (bảy năm) có nghĩa là bảy năm. Cārihaṃ có nghĩa là ta đã sống. Nāhaṃ divā vā rattiṃ vā, sukhaṃ vindiṃ sudukkhitā (ngày hay đêm, ta đã không tìm thấy hạnh phúc, vô cùng đau khổ) có nghĩa là như vậy, trong bảy năm, ta bị đau khổ bởi nỗi khổ của phiền não, không một lần nào, dù ngày hay đêm, ta đã đạt được hạnh phúc của sa-môn.

Tatoti kilesapariyuṭṭhānena samaṇasukhālābhabhāvato. Rajjuṃ gahetvāna pāvisiṃ, vanamantaranti pāsarajjuṃ ādāya vanantaraṃ pāvisiṃ. Kimatthaṃ pāvisīti ce āha – ‘‘varaṃ me idha ubbandhaṃ, yañca hīnaṃ punācare’’ti yadahaṃ samaṇadhammaṃ kātuṃ asakkontī hīnaṃ gihibhāvaṃ puna ācare ācareyyaṃ anutiṭṭheyyaṃ, tato sataguṇena sahassaguṇena imasmiṃ vanantare ubbandhaṃ bandhitvā maraṇaṃ me varaṃ seṭṭhanti attho. Atha cittaṃ vimucci meti yadā rukkhasākhāya bandhapāsaṃ gīvāyaṃ pakkhipi, atha tadanantarameva vuṭṭhānagāminivipassanāmaggena ghaṭitattā maggapaṭipāṭiyā sabbāsavehi mama cittaṃ vimucci vimuttaṃ ahosīti.

Tato (sau đó) có nghĩa là do sự chi phối của phiền não và do không đạt được hạnh phúc của sa-môn. Rajjuṃ gahetvāna pāvisiṃ, vanamantaraṃ (lấy một sợi dây, ta đã đi vào trong rừng) có nghĩa là lấy một sợi dây thòng lọng, ta đã đi vào trong rừng. Nếu hỏi: “Đã đi vào để làm gì?” thì (vị ấy) nói: “varaṃ me idha ubbandhaṃ, yañca hīnaṃ punācare” (thà rằng ta treo cổ ở đây, còn hơn là quay lại đời sống thấp hèn). Ý nghĩa là: “Nếu ta, không thể thực hành pháp của sa-môn, lại phải quay về, phải sống đời sống thấp hèn của người tại gia, thì việc treo cổ tự vẫn trong khu rừng này đối với ta là tốt hơn, là cao thượng hơn trăm lần, ngàn lần.” Atha cittaṃ vimucci meti (rồi tâm của ta đã được giải thoát) có nghĩa là khi ta đã tròng cái thòng lọng đã buộc vào cành cây vào cổ, thì ngay sau đó, do đã nỗ lực bằng con đường minh sát dẫn đến sự xuất khởi, theo trình tự của đạo, tâm của ta đã được giải thoát, đã thoát khỏi tất cả các lậu hoặc.

Sīhātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải Kệ Trưởng Lão Ni Sīhā đã chấm dứt.

4. Sundarīnandātherīgāthāvaṇṇanā

4. Chú Giải Kệ Trưởng Lão Ni Sundarīnandā

Āturaṃ asucintiādikā sundarīnandāya theriyā gāthā. Ayampi kira padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patvā, satthu santike dhammaṃ suṇantī satthāraṃ ekaṃ bhikkhuniṃ jhāyinīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthetvā kusalaṃ upacinantī kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde sakyarājakule nibbatti. Nandātissā nāmaṃ akaṃsu. Aparabhāge rūpasampattiyā sundarīnandā, janapadakalyāṇīti ca paññāyittha. Sā amhākaṃ bhagavati sabbaññutaṃ patvā anupubbena kapilavatthuṃ gantvā nandakumārañca rāhulakumārañca pabbājetvā gate suddhodanamahārāje ca parinibbute mahāpajāpatigotamiyā rāhulamātāya ca pabbajitāya cintesi – ‘‘mayhaṃ jeṭṭhabhātā cakkavattirajjaṃ pahāya pabbajitvā loke aggapuggalo buddho jāto, puttopissa rāhulakumāro pabbaji, bhattāpi me nandarājā, mātāpi [Pg.84] mahāpajāpatigotamī, bhaginīpi rāhulamātā pabbajitā, idānāhaṃ gehe kiṃ karissāmi, pabbajissāmī’’ti bhikkhunupassayaṃ gantvā ñātisinehena pabbaji, no saddhāya. Tasmā pabbajitvāpi rūpaṃ nissāya uppannamadā. ‘‘Satthā rūpaṃ vivaṇṇeti garahati, anekapariyāyena rūpe ādīnavaṃ dassetī’’ti buddhupaṭṭhānaṃ na gacchatītiādi sabbaṃ heṭṭhā abhirūpanandāya vatthusmiṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Ayaṃ pana viseso – satthārā nimmitaṃ itthirūpaṃ anukkamena jarābhibhūtaṃ disvā aniccato dukkhato anattato manasikarontiyā theriyā kammaṭṭhānābhimukhaṃ cittaṃ ahosi. Taṃ disvā satthā tassā sappāyavasena dhammaṃ desento –

Kệ ngôn của trưởng lão ni Sundarīnandā bắt đầu bằng ‘Āturaṃ asuciṃ’ (Thân bệnh hoạn, ô uế). Nghe nói, vị này vào thời của đức Thế Tôn Padumuttara, đã sanh vào một gia đình danh giá ở thành phố Haṃsavatī. Khi đến tuổi trưởng thành, trong lúc đang nghe Pháp gần đức Đạo Sư, vị này đã nhìn thấy đức Đạo Sư đặt một vị tỳ-khưu-ni vào địa vị tối thắng trong các vị thiền định. Sau khi đã thực hiện các hành động tạo nền tảng, vị này đã phát nguyện đạt được địa vị ấy. Trong khi tích lũy các thiện nghiệp, vị này đã luân hồi trong các cõi trời và người suốt một trăm ngàn đại kiếp, và trong thời đức Phật hiện tại này, đã sanh vào hoàng tộc Sakya. Người ta đã đặt tên cho vị này là Nandā. Về sau, do sở hữu dung sắc xinh đẹp, vị này được biết đến với tên gọi Sundarīnandā (Nandā Xinh Đẹp) và Janapadakalyāṇī (Mỹ Nhân của Xứ Sở). Khi đức Thế Tôn của chúng ta đã chứng đắc Nhất thiết trí và tuần tự đi đến thành Kapilavatthu, sau khi đã cho hoàng tử Nanda và hoàng tử Rāhula xuất gia, và sau khi đức vua Suddhodana đã nhập Niết-bàn, và sau khi bà Mahāpajāpatigotamī cùng với mẹ của Rāhula đã xuất gia, vị này đã suy nghĩ rằng: – ‘Người anh cả của ta đã từ bỏ vương quyền của một vị Chuyển Luân Vương để xuất gia và đã trở thành đức Phật, bậc tối thắng trên đời. Con trai của ngài là hoàng tử Rāhula cũng đã xuất gia. Chồng của ta là vua Nanda cũng vậy. Mẹ của ta là bà Mahāpajāpatigotamī, và chị của ta là mẹ của Rāhula cũng đã xuất gia. Bây giờ, ta còn làm gì ở nhà nữa? Ta sẽ xuất gia.’ Sau khi đi đến tu viện của các tỳ-khưu-ni, vị này đã xuất gia vì tình thương quyến thuộc, chứ không phải vì đức tin. Do đó, ngay cả sau khi đã xuất gia, vị này vẫn kiêu mạn phát sanh do nương vào sắc đẹp. ‘Đức Đạo Sư chê bai, khiển trách sắc đẹp, và bằng nhiều phương cách đã chỉ ra sự nguy hại trong sắc đẹp,’ vì nghĩ vậy nên vị này đã không đi đến hầu cận đức Phật, v.v… tất cả nên được hiểu theo phương cách đã được nói đến trong câu chuyện về Abhirūpanandā ở phần trước. Tuy nhiên, có điểm đặc biệt này: Sau khi nhìn thấy hình ảnh người phụ nữ do đức Đạo Sư hóa hiện tuần tự bị tuổi già chinh phục, tâm của vị trưởng lão ni đã hướng về đề mục thiền định trong khi tác ý về vô thường, khổ, và vô ngã. Khi nhìn thấy điều ấy, đức Đạo Sư, trong khi thuyết Pháp cho vị ấy theo cách thích hợp, đã nói:

82.

82.

‘‘Āturaṃ asuciṃ pūtiṃ, passa nande samussayaṃ;

Asubhāya cittaṃ bhāvehi, ekaggaṃ susamāhitaṃ.

“Này Nanda, hãy nhìn xem thân này, bệnh hoạn, ô uế, hôi thối; hãy tu tập tâm về sự bất tịnh, chuyên nhất và khéo định tĩnh.

83.

83.

‘‘Yathā idaṃ tathā etaṃ, yathā etaṃ tathā idaṃ;

Duggandhaṃ pūtikaṃ vāti, bālānaṃ abhinanditaṃ.

“Như thế này, cái kia cũng vậy; như cái kia, cái này cũng vậy. Nó tỏa ra mùi hôi thối, mục nát, là điều ưa thích của những kẻ ngu.

84.

84.

‘‘Evametaṃ avekkhantī, rattindivamatanditā;

Tato sakāya paññāya, abhinibbijjha dakkhisa’’nti. –

“Khi quán xét điều này như vậy, không mệt mỏi ngày và đêm; bấy giờ, với trí tuệ của chính mình, con sẽ thấu triệt và thấy rõ.” –

Imā tisso gāthā abhāsi.

Ngài đã nói ba câu kệ này.

Sā desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tassā uparimaggatthāya kammaṭṭhānaṃ ācikkhanto ‘‘nande, imasmiṃ sarīre appamattakopi sāro natthi, maṃsalohitalepano jarādīnaṃ vāsabhūto, aṭṭhipuñjamatto evāya’’nti dassetuṃ –

Vị ấy, theo lời dạy, đã hướng trí tuệ và chứng đắc quả vị Nhập Lưu. Để giảng giải đề mục thiền định cho vị ấy đạt được các đạo quả cao hơn, và để chỉ ra rằng: ‘Này Nanda, trong thân này không có một chút cốt lõi nào, nó là lớp trát bằng thịt và máu, là nơi trú ngụ của tuổi già v.v…, nó chỉ là một đống xương,’ ngài đã nói:

‘‘Aṭṭhinaṃ nagaraṃ kataṃ, maṃsalohitalepanaṃ;

Yattha jarā ca maccu ca, māno makkho ca ohito’’ti. (dha. pa. 150) –

“Thành trì làm bằng xương, được tô trát bằng thịt và máu; nơi đó, tuổi già và cái chết, cùng với ngã mạn và sự gièm pha được chứa đựng.” (Pháp Cú, 150) –

Dhammapade imaṃ gāthamāha.

Trong Kinh Pháp Cú, ngài đã nói câu kệ này.

Sā desanāvasāne arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.3.166-219) –

Vào cuối bài pháp thoại, vị ấy đã chứng đắc A-la-hán quả. Do đó, điều này đã được nói trong Thánh Nhân Ký Sự (Apadāna):

‘‘Padumuttaro nāma jino, sabbadhammāna pāragū;

Ito satasahassamhi, kappe uppajji nāyako.

“Bậc Toàn Giác tên Padumuttara, người đã vượt qua tất cả các pháp; cách đây một trăm ngàn kiếp, bậc Lãnh Đạo đã xuất hiện.

‘‘Ovādako [Pg.85] viññāpako, tārako sabbapāṇinaṃ;

Desanākusalo buddho, tāresi janataṃ bahuṃ.

“Ngài là người giáo huấn, người khai thị, người cứu độ tất cả chúng sanh; đức Phật, bậc thiện xảo trong thuyết giảng, đã cứu vớt nhiều chúng sanh.

‘‘Anukampako kāruṇiko, hitesī sabbapāṇinaṃ;

Sampatte titthiye sabbe, pañcasīle patiṭṭhapi.

“Ngài là người bi mẫn, đầy lòng thương, người mưu cầu hạnh phúc cho tất cả chúng sanh; ngài đã an lập tất cả các ngoại đạo tìm đến trong năm giới.

‘‘Evaṃ nirākulaṃ āsi, suññataṃ titthiyehi ca;

Vicittaṃ arahantehi, vasībhūtehi tādibhi.

“Như vậy, thế gian trở nên yên ổn, vắng bóng các ngoại đạo; và được trang hoàng bởi các vị A-la-hán, những bậc đã tự chủ và vững vàng.

‘‘Ratanānaṭṭhapaññāsaṃ, uggatova mahāmuni;

Kañcanagghiyasaṅkāso, bāttiṃsavaralakkhaṇo.

“Bậc Đại Giác cao năm mươi tám ratana, tựa như một khối vàng ròng, trang nghiêm với ba mươi hai tướng tốt.

‘‘Vassasatasahassāni, āyu vijjati tāvade;

Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.

“Tuổi thọ của ngài kéo dài một trăm ngàn năm; trong thời gian ấy, ngài đã cứu vớt nhiều chúng sanh.

‘‘Tadāhaṃ haṃsavatiyaṃ, jātā seṭṭhikule ahuṃ;

Nānāratanapajjote, mahāsukhasamappitā.

“Khi ấy, con được sanh ra trong một gia đình trưởng giả ở thành Haṃsavatī; sống trong ánh sáng của nhiều loại châu báu, hưởng thụ niềm hạnh phúc lớn lao.

‘‘Upetvā taṃ mahāvīraṃ, assosiṃ dhammadesanaṃ;

Amataṃ paramassādaṃ, paramatthanivedakaṃ.

“Sau khi đến gần bậc Đại Hùng, con đã được nghe pháp thoại; bất tử, có hương vị tối thượng, trình bày về nghĩa lý cao tột.

‘‘Tadā nimantayitvāna, sasaṅghaṃ lokanāyakaṃ;

Datvā tassa mahādānaṃ, pasannā sehi pāṇibhi.

“Khi ấy, sau khi thỉnh mời bậc Lãnh Đạo thế gian cùng với Tăng chúng; với đôi tay của mình, con đã hoan hỷ cúng dường một vật thí lớn lao đến ngài.

‘‘Jhāyinīnaṃ bhikkhunīnaṃ, aggaṭṭhānamapatthayiṃ;

Nipacca sirasā dhīraṃ, sasaṅghaṃ lokanāyakaṃ.

“Con đã phát nguyện đạt địa vị tối thắng trong các tỳ-khưu-ni thiền định; con đã cúi đầu đảnh lễ bậc Kiên Định, bậc Lãnh Đạo thế gian cùng với Tăng chúng.

‘‘Tadā adantadamako, tilokasaraṇo pabhū;

Byākāsi narasārathi, lacchase taṃ supatthitaṃ.

“Khi ấy, bậc Điều Ngự những ai chưa được điều phục, bậc Quy Y của ba cõi, đấng Toàn Năng; bậc Ngự Giả của nhân loại đã thọ ký: ‘Con sẽ đạt được điều mà con đã khéo phát nguyện.’

‘‘Satasahassito kappe, okkākakulasambhavo;

Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.

“Một trăm ngàn kiếp nữa, một vị xuất thân từ dòng dõi Okkāka; với họ là Gotama, sẽ trở thành một vị Đạo Sư trên thế gian.

‘‘Tassa dhammesu dāyādā, orasā dhammanimmitā;

Nandāti nāma nāmena, hessati satthu sāvikā.

“Là người thừa tự trong giáo pháp của vị ấy, một người con gái chân chánh do Pháp hóa sanh; với tên gọi là Nandā, cô ấy sẽ là một nữ đệ tử của đức Đạo Sư.

‘‘Taṃ sutvā muditā hutvā, yāvajīvaṃ tadā jinaṃ;

Mettacittā paricariṃ, paccayehi vināyakaṃ.

“Sau khi nghe điều ấy, con đã hoan hỷ, và suốt đời con khi ấy đã phục vụ bậc Toàn Giác; với tâm từ, con đã hầu hạ bậc Lãnh Đạo bằng các vật dụng.

‘‘Tena [Pg.86] kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca;

Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ.

“Nhờ vào nghiệp lành đã làm ấy, và nhờ vào tác ý cùng lời nguyện; sau khi từ bỏ thân người, con đã đi đến cõi trời Ba Mươi Ba.

‘‘Tato cutā yāmamagaṃ, tatohaṃ tusitaṃ gatā;

Tato ca nimmānaratiṃ, vasavattipuraṃ tato.

“Từ đó mệnh chung, con đã đến cõi trời Dạ Ma, từ đó con đã đến cõi trời Đâu Suất; và từ đó đến cõi Hóa Lạc Thiên, rồi đến thành của cõi Tha Hóa Tự Tại.

‘‘Yattha yatthūpapajjāmi, tassa kammassa vāhasā;

Tattha tattheva rājūnaṃ, mahesittamakārayiṃ.

“Bất cứ nơi nào con tái sanh, do năng lực của nghiệp ấy; ngay tại nơi đó, con đã làm hoàng hậu của các vị vua.

‘‘Tato cutā manussatte, rājānaṃ cakkavattinaṃ;

Maṇḍalīnañca rājūnaṃ, mahesittamakārayiṃ.

“Từ đó mệnh chung, trong kiếp người, con đã làm hoàng hậu của các vị vua Chuyển Luân và của các vị vua chư hầu.

‘‘Sampattiṃ anubhotvāna, devesu manujesu ca;

Sabbattha sukhitā hutvā, nekakappesu saṃsariṃ.

“Sau khi hưởng thụ tài sản, ở cõi trời và cõi người; con đã được hạnh phúc ở khắp mọi nơi, và đã luân hồi trong nhiều kiếp.

‘‘Pacchime bhave sampatte, suramme kapilavhaye;

Rañño suddhodanassāhaṃ, dhītā āsiṃ aninditā.

“Khi đến kiếp sống cuối cùng, tại thành phố xinh đẹp tên là Kapila; con đã là người con gái không thể chê trách của vua Suddhodana.

‘‘Siriyā rūpiniṃ disvā, nanditaṃ āsi taṃ kulaṃ;

Tena nandāti me nāmaṃ, sundaraṃ pavaraṃ ahu.

Thấy (con) xinh đẹp như nữ thần tài lộc, gia đình đã vui mừng; Do đó, tên của con là Nandā, một cái tên đẹp đẽ và cao quý đã được đặt cho con.

‘‘Yuvatīnañca sabbāsaṃ, kalyāṇīti ca vissutā;

Tasmimpi nagare ramme, ṭhapetvā taṃ yasodharaṃ.

Trong số tất cả các thiếu nữ, con nổi tiếng là người xinh đẹp; trong thành phố đáng yêu ấy, ngoại trừ nàng Yasodharā.

‘‘Jeṭṭho bhātā tilokaggo, pacchimo arahā tathā;

Ekākinī gahaṭṭhāhaṃ, mātarā paricoditā.

Anh cả là bậc đứng đầu ba cõi, người em cũng là một vị A-la-hán; Con, một người tại gia, sống một mình, đã được mẹ thúc giục.

‘‘Sākiyamhi kule jātā, putte buddhānujā tuvaṃ;

Nandenapi vinā bhūtā, agāre kinnu acchasi.

‘Này con, con sinh ra trong dòng họ Thích Ca, là em gái của Đức Phật; Nay lại không có Nanda, tại sao con còn ở lại trong nhà?’

‘‘Jarāvasānaṃ yobbaññaṃ, rūpaṃ asucisammataṃ;

Rogantamapicārogyaṃ, jīvitaṃ maraṇantikaṃ.

‘Tuổi trẻ kết thúc bằng tuổi già, sắc đẹp được xem là bất tịnh; Sức khỏe kết thúc bằng bệnh tật, sự sống kết thúc bằng cái chết.’

‘‘Idampi te subhaṃ rūpaṃ, sasīkantaṃ manoharaṃ;

Bhūsanānaṃ alaṅkāraṃ, sirisaṅghāṭasaṃnibhaṃ.

‘Sắc đẹp này của con, đáng yêu như mặt trăng, làm say đắm lòng người; là vật trang sức cho các đồ trang sức, giống như một khối huy hoàng.’

‘‘Puñjitaṃ lokasāraṃva, nayanānaṃ rasāyanaṃ;

Puññānaṃ kittijananaṃ, ukkākakulanandanaṃ.

‘Như một sự tập hợp tinh hoa của thế gian, một liều thuốc bổ cho đôi mắt; là thứ tạo nên danh tiếng cho các công đức, là niềm vui của dòng họ Okkāka.’

‘‘Na [Pg.87] cireneva kālena, jarā samadhisessati;

Vihāya gehaṃ kāruññe, cara dhammamanindite.

‘Chẳng bao lâu nữa, tuổi già sẽ xâm chiếm; Này con yêu quý, hãy từ bỏ gia đình, hãy thực hành Pháp không thể chê trách.’

‘‘Sutvāhaṃ mātu vacanaṃ, pabbajiṃ anagāriyaṃ;

Dehena natu cittena, rūpayobbanalāḷitā.

Nghe lời mẹ dạy, con đã xuất gia vào đời sống không nhà; chỉ bằng thân xác chứ không bằng tâm trí, vì còn quyến luyến sắc đẹp và tuổi xuân.

‘‘Mahatā ca payattena, jhānajjhena paraṃ mama;

Kātuñca vadate mātā, na cāhaṃ tattha ussukā.

Mẹ con bảo con hãy nỗ lực lớn lao để thực hành thiền định cao siêu; nhưng con không nhiệt tâm trong việc ấy.

‘‘Tato mahākāruṇiko, disvā maṃ kāmalālasaṃ;

Nibbandanatthaṃ rūpasmiṃ, mama cakkhupathe jino.

Khi ấy, bậc Đại Bi, thấy con tham đắm dục lạc; để tạo sự nhàm chán đối với sắc, đấng Chiến Thắng đã hiện ra trước mắt con.

‘‘Sakena ānubhāvena, itthiṃ māpesi sobhiniṃ;

Dassanīyaṃ suruciraṃ, mamatopi surūpiniṃ.

Bằng thần lực của Ngài, Ngài đã hóa hiện một người phụ nữ xinh đẹp; đáng nhìn, rất duyên dáng, và còn xinh đẹp hơn cả con.

‘‘Tamahaṃ vimhitā disvā, ativimhitadehiniṃ;

Cintayiṃ saphalaṃ meti, nettalābhañca mānusaṃ.

Thấy nàng, con đã kinh ngạc, thân hình nàng vô cùng tuyệt diệu; Con đã nghĩ: ‘Thật là kết quả tốt đẹp cho ta, khi có được đôi mắt và thân người.’

‘‘Tamahaṃ ehi subhage, yenattho taṃ vadehi me;

Kulaṃ te nāmagottañca, vada me yadi te piyaṃ.

Con nói với nàng: ‘Này người đẹp, hãy đến đây, hãy cho tôi biết cô có việc gì; Hãy cho tôi biết gia đình, tên và dòng họ của cô, nếu cô vui lòng.’

‘‘Na vañcakālo subhage, ucchaṅge maṃ nivāsaya;

Sīdantīva mamaṅgāni, pasuppayamuhuttakaṃ.

‘Này người đẹp, không phải lúc để nói chuyện, hãy cho tôi nằm nghỉ trong lòng cô; các chi của tôi như đang rã rời, hãy để tôi ngủ một lát.’

‘‘Tato sīsaṃ mamaṅge sā, katvā sayi sulocanā;

Tassā nalāṭe patitā, luddhā paramadāruṇā.

Khi ấy, nàng có đôi mắt đẹp, đặt đầu vào lòng con và nằm xuống; trên trán nàng, một mụn nhọt vô cùng khủng khiếp đã nổi lên.

‘‘Saha tassā nipātena, piḷakā upapajjatha;

Pagghariṃsu pabhinnā ca, kuṇapā pubbalohitā.

Cùng với sự xuất hiện của nó, một mụn mủ đã phát sinh; và khi vỡ ra, mủ và máu hôi thối như xác chết đã chảy ra.

‘‘Pabhinnaṃ vadanañcāpi, kuṇapaṃ pūtigandhanaṃ;

Uddhumātaṃ vinilañca, pubbañcāpi sarīrakaṃ.

Khuôn mặt nàng cũng vỡ ra, hôi thối như xác chết; thân thể nàng cũng sưng phồng, xanh xao và đầy mủ.

‘‘Sā paveditasabbaṅgī, nissasantī muhuṃ muhuṃ;

Vedayantī sakaṃ dukkhaṃ, karuṇaṃ paridevayi.

Nàng, với toàn thân run rẩy, thở dài liên tục; cảm nhận nỗi khổ của mình, đã than khóc một cách thảm thương.

‘‘Dukkhena dukkhitā homi, phusayanti ca vedanā;

Mahādukkhe nimuggamhi, saraṇaṃ hohi me sakhī.

‘Tôi đang bị đau khổ hành hạ, và các cảm thọ đang chạm đến tôi; tôi đang chìm trong đau khổ lớn lao, xin hãy là nơi nương tựa cho tôi, hỡi bạn.’

‘‘Kuhiṃ [Pg.88] vadanasotaṃ te, kuhiṃ te tuṅganāsikā;

Tambabimbavaroṭṭhante, vadanaṃ te kuhiṃ gataṃ.

‘Vẻ đẹp trên khuôn mặt nàng đâu rồi, chiếc mũi cao của nàng đâu rồi; đôi môi nàng như trái Bimba màu đồng tuyệt hảo, khuôn mặt nàng đã đi đâu mất rồi?’

‘‘Kuhiṃ sasīnibhaṃ vaṇṇaṃ, kambugīvā kuhiṃ gatā;

Doḷā lolāva te kaṇṇā, vevaṇṇaṃ samupāgatā.

‘Nước da như trăng của nàng đâu rồi, chiếc cổ cao như vỏ ốc đã đi đâu mất; đôi tai nàng như những chiếc hoa tai đung đưa, đã trở nên biến sắc.’

‘‘Makuḷakhārakākārā, kalikāva payodharā;

Pabhinnā pūtikuṇapā, duṭṭhagandhittamāgatā.

‘Đôi vú của nàng hình như nụ chà là, như nụ hoa; đã vỡ ra, thành một xác chết hôi thối, đã trở nên có mùi hôi hám.’

‘‘Vedimajjhāva sussoṇī, sūnāva nītakibbisā;

Jātā amajjhabharitā, aho rūpamasassataṃ.

‘Vòng hông đẹp của nàng như phần giữa của đàn tế, thon thả, không tì vết; đã trở nên sưng phồng ở giữa, ôi, sắc đẹp thật là vô thường!’

‘‘Sabbaṃ sarīrasañjātaṃ, pūtigandhaṃ bhayānakaṃ;

Susānamiva bībhacchaṃ, ramante yattha bālisā.

‘Toàn bộ thân thể đã trở nên hôi thối và đáng sợ; ghê tởm như một nghĩa địa, nơi mà những kẻ ngu si vui thích.’

‘‘Tadā mahākāruṇiko, bhātā me lokanāyako;

Disvā saṃviggacittaṃ maṃ, imā gāthā abhāsatha.

Khi ấy, bậc Đại Bi, anh của con, vị lãnh đạo thế gian; thấy tâm con xúc động, đã nói lên những câu kệ này.

‘‘Āturaṃ kuṇapaṃ pūtiṃ, passa nande samussayaṃ;

Asubhāya cittaṃ bhāvehi, ekaggaṃ susamāhitaṃ.

‘Này Nandā, hãy nhìn xem đống hợp thể này, bệnh hoạn, là một xác chết hôi thối; hãy tu tập tâm về sự bất tịnh, nhất tâm và khéo định tĩnh.’

‘‘Yathā idaṃ tathā etaṃ, yathā etaṃ tathā idaṃ;

Duggandhaṃ pūtikaṃ vāti, bālānaṃ abhinanditaṃ.

‘Như thế này, thì cũng như thế kia; như thế kia, thì cũng như thế này; nó tỏa ra mùi hôi thối, mục rữa, là thứ mà những kẻ ngu si ưa thích.’

‘‘Evametaṃ avekkhantī, rattindivamatanditā;

Tato sakāya paññāya, abhinibbijjha dakkhisaṃ.

Quán xét nó như vậy, ngày đêm không mệt mỏi; rồi bằng trí tuệ của chính mình, sau khi đã thâm nhập, con đã thấy rõ.

‘‘Tatohaṃ atisaṃviggā, sutvā gāthā subhāsitā;

Tatraṭṭhitāvahaṃ santī, arahattamapāpuṇiṃ.

Khi ấy, con vô cùng xúc động, sau khi nghe những câu kệ được khéo nói; ngay khi đang đứng đó, trong sự an tịnh, con đã chứng đắc A-la-hán quả.

‘‘Yattha yattha nisinnāhaṃ, sadā jhānaparāyaṇā;

Jino tasmiṃ guṇe tuṭṭho, etadagge ṭhapesi maṃ.

“Bất cứ nơi nào tôi ngồi, luôn luôn chuyên tâm vào thiền định; Đấng Chiến Thắng, hài lòng về đức tính ấy, đã đặt tôi vào vị trí tối thượng.”

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

“Các phiền não của tôi đã được đốt cháy… (vân vân)… lời dạy của Đức Phật đã được thực hành.”

Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena ‘‘āturaṃ asuci’’ntiādinā satthārā desitāhi tīhi gāthāhi saddhiṃ –

Tuy nhiên, sau khi đã đắc quả A-la-hán, sau khi quán xét lại sự thực hành của mình, do cảm hứng, cùng với ba bài kệ đã được bậc Đạo Sư thuyết giảng bắt đầu bằng “thân này bệnh hoạn, bất tịnh” –

85.

85.

‘‘Tassā [Pg.89] me appamattāya, vicinantiyā yoniso;

Yathābhūtaṃ ayaṃ kāyo, diṭṭho santarabāhiro.

“Đối với tôi, người không dể duôi, người đã quán xét một cách như lý; thân này đã được thấy rõ như thật, cả bên trong lẫn bên ngoài.

86.

86.

‘‘Atha nibbindahaṃ kāye, ajjhattañca virajjahaṃ;

Appamattā visaṃyuttā, upasantāmhi nibbutā’’ti. –

“Bấy giờ, tôi nhàm chán đối với thân, và đã ly tham ở bên trong; không dể duôi, đã được giải thoát, tôi được tịch tịnh, đã dập tắt phiền não.” –

Imā dve gāthā abhāsi.

Hai bài kệ này đã được (vị ấy) nói lên.

Tattha evametaṃ avekkhantī…pe… dakkhisanti etaṃ āturādisabhāvaṃ kāyaṃ evaṃ ‘‘yathā idaṃ tathā eta’’ntiādinā vuttappakārena rattindivaṃ sabbakālaṃ atanditā hutvā parato ghosahetukaṃ sutamayañāṇaṃ muñcitvā, tato taṃnimittaṃ attani sambhūtattā sakāyabhāvanāmayāya paññāya yāthāvato ghanavinibbhogakaraṇena abhinibbijjha, kathaṃ nu kho dakkhisaṃ passissanti ābhogapurecārikena pubbabhāgañāṇacakkhunā avekkhantī vicinantīti attho.

Ở đây, (câu kệ) có nghĩa là: ‘Làm thế nào tôi sẽ thấy,’ (tức là) sẽ nhận thấy, đang quán xét, đang thẩm sát thân này có bản chất bệnh hoạn v.v. theo cách đã được nói đến bắt đầu bằng ‘cái này thế nào, cái kia cũng thế ấy,’ trở nên không mệt mỏi, ngày và đêm, vào mọi lúc, từ bỏ văn tuệ có âm thanh từ người khác làm nhân duyên, sau đó, do vì tướng ấy đã sanh khởi ở tự thân, sau khi đã thâm nhập như thật với tuệ phát sanh từ sự tu tập về thân của chính mình bằng cách phân giải khối đặc, với con mắt trí tuệ ở giai đoạn đầu, có sự hướng tâm đi trước.

Tenāha ‘‘tassā me appamattāyā’’tiādi. Tassattho – tassā me satiavippavāsena appamattāya yoniso upāyena aniccādivasena vipassanāpaññāya vicinantiyā vīmaṃsantiyā, ayaṃ khandhapañcakasaṅkhāto kāyo sasantānaparasantānavibhāgato santarabāhiro yathābhūtaṃ diṭṭho.

Do đó, vị ấy đã nói (câu kệ) bắt đầu bằng ‘Đối với tôi, người không dể duôi.’ Ý nghĩa của câu ấy là: Đối với tôi, người không dể duôi do không rời xa chánh niệm, người đang quán xét, đang thẩm sát với tuệ minh sát theo phương pháp như lý, theo cách vô thường v.v., thân này được gọi là năm uẩn đã được thấy như thật, cả bên trong lẫn bên ngoài, theo sự phân chia dòng chảy của tự thân và dòng chảy của người khác.

Atha tathā dassanato pacchā nibbindahaṃ kāye vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya attabhāve nibbindiṃ, visesatova ajjhattasantāne virajji virāgaṃ āpajjiṃ, ahaṃ yathābhūtāya appamādapaṭipattiyā matthakappattiyā appamattā sabbaso saṃyojanānaṃ samucchinnattā visaṃyuttā upasantā ca nibbutā ca amhīti.

‘Bấy giờ,’ sau khi thấy như vậy, ‘tôi nhàm chán đối với thân,’ tôi đã nhàm chán đối với tự thể bằng tuệ đạo cùng với tuệ minh sát; đặc biệt, ở dòng chảy bên trong, ‘tôi đã ly tham,’ đã đạt đến sự ly tham. Tôi, ‘người không dể duôi,’ đã đạt đến đỉnh cao của sự thực hành không dể duôi như thật, ‘đã được giải thoát’ do vì các kiết sử đã được đoạn trừ hoàn toàn, ‘tôi là người được tịch tịnh và đã dập tắt phiền não.’

Sundarīnandātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải Trưởng Lão Ni Kệ của Sundarīnandā đã kết thúc.

5. Nanduttarātherīgāthāvaṇṇanā

5. Chú giải Trưởng Lão Ni Kệ của Nanduttarā

Aggiṃ candañcātiādikā nanduttarāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde kururaṭṭhe kammāsadhammanigame brāhmaṇakule nibbattitvā[Pg.90], ekaccāni vijjāṭṭhānāni sippāyatanāni ca uggahetvā nigaṇṭhapabbajjaṃ upagantvā, vādappasutā jambusākhaṃ gahetvā bhaddākuṇḍalakesā viya jambudīpatale vicarantī mahāmoggallānattheraṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchitvā parājayaṃ pattā therassa ovāde ṭhatvā sāsane pabbajitvā samaṇadhammaṃ karontī na cirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena –

Bài kệ bắt đầu bằng ‘Lửa và mặt trăng’ là của Trưởng lão ni Nanduttarā. Vị này cũng đã tạo các điều kiện căn bản dưới thời các vị Phật quá khứ, đã tích lũy các thiện nghiệp là cận y duyên cho sự giải thoát ở các kiếp sống nơi này nơi kia, trong thời kỳ Đức Phật này xuất hiện, sau khi sanh vào gia đình Bà-la-môn ở thị trấn Kammāsadhamma, xứ Kuru, sau khi đã học hỏi một số môn học và ngành nghề, sau khi đã xuất gia theo phái Nigantha, ham thích tranh luận, tay cầm cành cây diêm phù, đi khắp cõi Diêm Phù Đề giống như Bhaddā Kuṇḍalakesā, sau khi đến gần Đại Trưởng lão Moggallāna, hỏi một câu hỏi, và đã bị thất bại, sau khi an trú trong lời giáo huấn của vị Trưởng lão, đã xuất gia trong giáo pháp, trong khi thực hành pháp của Sa-môn, không bao lâu đã đắc quả A-la-hán cùng với các tuệ phân tích, sau khi quán xét lại sự thực hành của mình, do cảm hứng đã nói lên –

87.

87.

‘‘Aggiṃ candañca sūriyañca, devatā ca namassihaṃ;

Nadītitthāni gantvāna, udakaṃ oruhāmihaṃ.

“Tôi đã đảnh lễ lửa, mặt trăng, và mặt trời, và các vị trời; sau khi đi đến các bến sông, tôi đã trầm mình xuống nước.

88.

88.

‘‘Bahūvatasamādānā, aḍḍhaṃ sīsassa olikhiṃ;

Chamāya seyyaṃ kappemi, rattiṃ bhattaṃ na bhuñjahaṃ.

“Thọ trì nhiều giới cấm, tôi đã cạo nửa đầu; tôi nằm ngủ trên mặt đất, tôi không ăn vào ban đêm.

89.

89.

‘‘Vibhūsāmaṇḍanaratā, nhāpanucchādanehi ca;

Upakāsiṃ imaṃ kāyaṃ, kāmarāgena aṭṭitā.

“Thích thú với việc trang điểm và trang sức, và với việc tắm rửa, xoa bóp, tôi đã chăm sóc thân này, bị áp bức bởi tham ái.

90.

90.

‘‘Tato saddhaṃ labhitvāna, pabbajiṃ anagāriyaṃ;

Disvā kāyaṃ yathābhūtaṃ, kāmarāgo samūhato.

“Sau đó, có được đức tin, tôi đã xuất gia, sống không nhà; thấy được thân này như thật, tham ái đã được nhổ bật gốc.

91.

91.

‘‘Sabbe bhavā samucchinnā, icchā ca patthanāpi ca;

Sabbayogavisaṃyuttā, santiṃ pāpuṇi cetaso’’ti. –

“Tất cả các cõi hữu đã được đoạn trừ, cả ước muốn và mong cầu cũng vậy; đã giải thoát khỏi tất cả các ách phược, tôi đã đạt được sự an tịnh của tâm.” –

Imā pañca gāthā abhāsi.

Năm bài kệ này đã được (vị ấy) nói lên.

Tattha aggiṃ candañca sūriyañca, devatā ca namassihanti aggippamukhā devāti indānaṃ devānaṃ ārādhanatthaṃ āhutiṃ paggahetvā aggiñca, māse māse sukkapakkhassa dutiyāya candañca, divase divase sāyaṃ pātaṃ sūriyañca, aññā ca bāhirā hiraññagabbhādayo devatā ca, visuddhimaggaṃ gavesantī namassihaṃ namakkāraṃ ahaṃ akāsiṃ. Nadītitthāni gantvāna, udakaṃ oruhāmihanti gaṅgādīnaṃ nadīnaṃ pūjātitthāni upagantvā sāyaṃ pātaṃ udakaṃ otarāmi udake nimujjitvā aṅgasiñcanaṃ karomi.

Ở đây, (câu) ‘tôi đã đảnh lễ lửa, mặt trăng, và mặt trời, và các vị trời’ có nghĩa là: trong khi tìm kiếm con đường thanh tịnh, ‘tôi đã đảnh lễ,’ tôi đã thực hiện việc đảnh lễ lửa, bằng cách dâng cúng vật tế lễ với mục đích làm hài lòng các vị trời có Indra là vị trời đứng đầu; và mặt trăng, vào ngày thứ hai của thượng tuần mỗi tháng; và mặt trời, vào buổi sáng và buổi chiều mỗi ngày; và các vị trời ngoại đạo khác như Hiraññagabbha v.v. (Câu) ‘sau khi đi đến các bến sông, tôi đã trầm mình xuống nước’ có nghĩa là: sau khi đi đến các bến nước linh thiêng của các con sông như sông Hằng v.v., tôi xuống nước vào buổi sáng và buổi chiều, tôi lặn xuống nước và thực hiện việc tắm gội.

Bahūvatasamādānāti pañcātapatappanādi bahuvidhavatasamādānā. Gāthāsukhatthaṃ bahūti dīghakaraṇaṃ. Aḍḍhaṃ sīsassa olikhinti mayhaṃ sīsassa aḍḍhameva [Pg.91] muṇḍemi. Keci ‘‘aḍḍhaṃ sīsassa olikhinti kesakalāpassa aḍḍhaṃ jaṭābandhanavasena bandhitvā aḍḍhaṃ vissajjesi’’nti atthaṃ vadanti. Chamāya seyyaṃ kappemīti thaṇḍilasāyinī hutvā anantarahitāya bhūmiyā sayāmi. Rattiṃ bhattaṃ na bhuñjahanti rattūparatā hutvā rattiyaṃ bhojanaṃ na bhuñjiṃ.

‘Thọ trì nhiều giới cấm’ là thọ trì nhiều loại giới cấm như khổ hạnh ngũ nhiệt v.v. Từ ‘bahū’ được kéo dài âm để cho câu kệ được suôn sẻ. ‘Tôi đã cạo nửa đầu’ có nghĩa là tôi chỉ cạo một nửa đầu của mình. Một số người giải thích ý nghĩa (của câu) ‘tôi đã cạo nửa đầu’ là: ‘vị ấy đã bện một nửa búi tóc theo kiểu tóc bện và để xõa một nửa.’ ‘Tôi nằm ngủ trên mặt đất’ có nghĩa là trở thành người nằm trên nền đất cứng, tôi nằm trên mặt đất không trải lót. ‘Tôi không ăn vào ban đêm’ có nghĩa là trở thành người kiêng ăn vào ban đêm, tôi đã không ăn vào ban đêm.

Vibhūsāmaṇḍanaratāti cirakālaṃ attakilamathānuyogena kilantakāyā ‘‘evaṃ sarīrassa kilamanena natthi paññāsuddhi. Sace pana indriyānaṃ tosanavasena sarīrassa tappanena suddhi siyā’’ti mantvā imaṃ kāyaṃ anuggaṇhantī vibhūsāyaṃ maṇḍane ca ratā vatthālaṅkārehi alaṅkaraṇe gandhamālādīhi maṇḍane ca abhiratā. Nhāpanucchādanehi cāti sambāhanādīni kāretvā nhāpanena ucchādanena ca. Upakāsiṃ imaṃ kāyanti imaṃ mama kāyaṃ anuggaṇhiṃ santappesiṃ. Kāmarāgena aṭṭitāti evaṃ kāyadaḷhībahulā hutvā ayonisomanasikārapaccayā pariyuṭṭhitena kāmarāgena aṭṭitā abhiṇhaṃ upaddutā ahosiṃ.

Thích thú trong việc trang điểm và trang sức có nghĩa là: sau một thời gian dài thân thể mệt mỏi do chuyên tâm vào khổ hạnh, vị ấy suy nghĩ rằng: ‘Sự thanh tịnh của trí tuệ không có được do việc làm cho thân thể mệt mỏi như thế này. Nhưng nếu có sự thanh tịnh do việc làm cho thân thể thỏa mãn bằng cách làm hài lòng các căn,’ rồi đã chăm sóc thân này, thích thú trong việc trang điểm và trang sức, say mê trong việc trang điểm bằng y phục và đồ trang sức, và trang sức bằng hương hoa v.v... Và bằng việc tắm rửa và xoa bóp có nghĩa là sau khi cho người xoa bóp v.v..., bằng việc tắm rửa và xoa bóp. Tôi đã chăm sóc thân này có nghĩa là tôi đã chăm sóc, đã làm cho thân này của tôi được thỏa mãn. Bị dục tham phiền nhiễu có nghĩa là sau khi trở nên quá chú trọng vào việc củng cố thân thể như vậy, tôi đã bị dục tham, vốn khởi lên do tác ý không như lý làm nhân, phiền nhiễu, thường xuyên bị quấy rối.

Tato saddhaṃ labhitvānāti evaṃ samādinnavatāni bhinditvā kāyadaḷhībahulā vādappasutā hutvā tattha tattha vicarantī tato pacchā aparabhāge mahāmoggallānattherassa santike laddhovādānusāsanā saddhaṃ paṭilabhitvā. Disvā kāyaṃ yathābhūtanti saha vipassanāya maggapaññāya imaṃ mama kāyaṃ yathābhūtaṃ disvā anāgāmimaggena sabbaso kāmarāgo samūhato. Tato paraṃ aggamaggena sabbe bhavā samucchinnā, icchā ca patthanāpi cāti paccuppannavisayābhilāsasaṅkhātā icchā ca āyatibhavābhilāsasaṅkhātā patthanāpi sabbe bhavāpi samucchinnāti yojanā. Santiṃ pāpuṇi cetasoti accantaṃ santiṃ arahattaphalaṃ pāpuṇiṃ adhigacchinti attho.

Sau đó, có được đức tin có nghĩa là: sau khi đã phá vỡ các giới đã thọ trì như vậy, trở nên quá chú trọng vào việc củng cố thân thể, ham thích tranh luận, đi lang thang đây đó, sau đó, vào một thời gian sau, sau khi nhận được lời khuyên dạy và giáo huấn từ Trưởng lão Đại Mục-kiền-liên, đã có lại được đức tin. Thấy thân như thật có nghĩa là sau khi thấy thân này của tôi như thật bằng tuệ đạo cùng với tuệ quán, dục tham đã được nhổ sạch hoàn toàn bằng đạo Bất Lai. Sau đó, tất cả các cõi hữu đã được đoạn tận bằng đạo cao nhất. Và cả ước muốn và nguyện vọng có nghĩa là cần được hiểu là ước muốn được gọi là sự khao khát đối với các đối tượng hiện tại, và nguyện vọng được gọi là sự khao khát đối với cõi hữu tương lai, và tất cả các cõi hữu đều đã được đoạn tận. Tâm đã đạt đến sự tịch tịnh có nghĩa là tôi đã đạt đến, đã chứng ngộ sự tịch tịnh tuyệt đối, quả A-la-hán.

Nanduttarātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải kệ của Trưởng lão ni Nanduttarā đã kết thúc.

6. Mittākāḷītherīgāthāvaṇṇanā

6. Chú giải kệ của Trưởng lão ni Mittākāḷī

Saddhāya [Pg.92] pabbajitvānātiādikā mittākāḷiyā theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī imasmiṃ buddhuppāde kururaṭṭhe kammāsadhammanigame brāhmaṇakule nibbattitvā viññutaṃ pattā mahāsatipaṭṭhānadesanāya paṭiladdhasaddhā bhikkhunīsu pabbajitvā satta saṃvaccharāni lābhasakkāragiddhikā hutvā samaṇadhammaṃ karontī tattha tattha vicaritvā aparabhāge yoniso ummujjantī saṃvegajātā hutvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā na cirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena –

Bài kệ của Trưởng lão ni Mittākāḷī bắt đầu bằng ‘Do đức tin, con đã xuất gia’. Vị này cũng đã tạo các điều kiện căn bản dưới thời các vị Phật quá khứ, tích lũy các thiện nghiệp làm duyên cho sự giải thoát trong các kiếp sống đây đó. Trong thời kỳ Đức Phật này xuất hiện, vị ấy đã tái sanh trong một gia đình Bà-la-môn ở thị trấn Kammāsadhamma, xứ Kuru. Khi đến tuổi trưởng thành, đã có được đức tin nhờ bài thuyết giảng về Đại Niệm Xứ, đã xuất gia trong ni chúng. Trong bảy năm, đã tham đắm lợi lộc và danh vọng, trong khi thực hành pháp của sa-môn, đã đi lang thang đây đó. Về sau, đã nỗ lực một cách như lý, sanh lòng cảm động, đã thiết lập tuệ quán, không bao lâu đã đắc quả A-la-hán cùng với các tuệ phân tích. Sau khi quán xét lại sự thực hành của mình, vị ấy đã thốt lên lời cảm hứng rằng –

92.

92.

‘‘Saddhāya pabbajitvāna, agārasmānagāriyaṃ;

Vicariṃhaṃ tena tena, lābhasakkāraussukā.

‘Do đức tin, con đã xuất gia, từ bỏ đời sống gia đình, sống không gia đình; con đã lang thang đây đó, nhiệt thành với lợi lộc và danh vọng.

93.

93.

‘‘Riñcitvā paramaṃ atthaṃ, hīnamatthaṃ asevihaṃ;

Kilesānaṃ vasaṃ gantvā, sāmaññatthaṃ na bujjhihaṃ.

‘Từ bỏ mục đích tối thượng, con đã theo đuổi mục đích thấp hèn; rơi vào quyền lực của các phiền não, con đã không hiểu được mục đích của đời sống sa-môn.

94.

94.

‘‘Tassā me ahu saṃvego, nisinnāya vihārake;

Ummaggapaṭipannāmhi, taṇhāya vasamāgatā.

‘Nơi con, người đang ngồi trong tịnh xá, lòng cảm động đã khởi lên: ‘Con đã đi vào con đường sai lầm, đã rơi vào quyền lực của ái dục’.

95.

95.

‘‘Appakaṃ jīvitaṃ mayhaṃ, jarā byādhi ca maddati;

Purāyaṃ bhijjati kāyo, na me kālo pamajjituṃ.

‘Mạng sống của con ngắn ngủi, già và bệnh đang giày vò; trước khi thân này tan rã, không phải là lúc để con dễ duôi.

96.

96.

‘‘Yathābhūtamavekkhantī, khandhānaṃ udayabbayaṃ;

Vimuttacittā uṭṭhāsiṃ, kataṃ buddhassa sāsana’’nti. – imā gāthā abhāsi;

‘Khi quán xét như thật sự sanh và diệt của các uẩn, con đã đứng dậy với tâm giải thoát, lời dạy của Đức Phật đã được thực hành’.’ – vị ấy đã nói những bài kệ này;

Tattha vicariṃhaṃ tena tena, lābhasakkāraussukāti lābhe ca sakkāre ca ussukā yuttappayuttā hutvā tena tena bāhusaccadhammakathādinā lābhuppādahetunā vicariṃ ahaṃ.

Trong đó, ‘con đã lang thang đây đó, nhiệt thành với lợi lộc và danh vọng’ có nghĩa là: sau khi trở nên nhiệt thành, chuyên tâm và tận tụy với lợi lộc và danh vọng, tôi đã lang thang vì những nguyên nhân làm phát sanh lợi lộc như sự đa văn, thuyết pháp, v.v...

Riñcitvā paramaṃ atthanti jhānavipassanāmaggaphalādiṃ uttamaṃ atthaṃ jahitvā chaḍḍetvā. Hīnamatthaṃ asevihanti catupaccayasaṅkhātaāmisabhāvato hīnaṃ lāmakaṃ atthaṃ ayoniso pariyesanāya paṭiseviṃ ahaṃ. Kilesānaṃ vasaṃ gantvāti mānamadataṇhādīnaṃ kilesānaṃ vasaṃ upagantvā sāmaññatthaṃ samaṇakiccaṃ na bujjhiṃ na jāniṃ ahaṃ.

‘Từ bỏ mục đích tối thượng’ có nghĩa là sau khi đã từ bỏ, đã vứt bỏ mục đích cao thượng là thiền, tuệ quán, đạo và quả, v.v... ‘Con đã theo đuổi mục đích thấp hèn’ có nghĩa là tôi đã theo đuổi mục đích thấp hèn, tồi tệ do bản chất vật chất được gọi là bốn món vật dụng, bằng cách tìm kiếm một cách không như lý. ‘Rơi vào quyền lực của các phiền não’ có nghĩa là sau khi rơi vào quyền lực của các phiền não như ngã mạn, say đắm, ái dục, v.v..., tôi đã không hiểu, đã không biết mục đích của đời sống sa-môn, phận sự của sa-môn.

Nisinnāya [Pg.93] vihāraketi mama vasanakaovarake nisinnāya ahu saṃvego. Kathanti ce, āha ‘‘ummaggapaṭipannāmhī’’ti. Tattha ummaggapaṭipannāmhīti yāvadeva anupādāya parinibbānatthamidaṃ sāsanaṃ, tattha sāsane pabbajitvā kammaṭṭhānaṃ amanasikarontī tassa ummaggapaṭipannā amhīti. Taṇhāya vasamāgatāti paccayuppādanataṇhāya vasaṃ upagatā.

‘Người đang ngồi trong tịnh xá’ có nghĩa là lòng cảm động đã khởi lên nơi tôi khi đang ngồi trong căn phòng nhỏ của mình. Nếu hỏi: ‘Như thế nào?’, vị ấy nói: ‘Con đã đi vào con đường sai lầm’. Trong đó, ‘con đã đi vào con đường sai lầm’ có nghĩa là: ‘Giáo pháp này chỉ nhằm mục đích đạt đến Niết-bàn không còn chấp thủ; trong giáo pháp ấy, sau khi đã xuất gia, vì không tác ý đến đề mục thiền định, nên con đã đi vào con đường sai lầm của giáo pháp ấy’. ‘Đã rơi vào quyền lực của ái dục’ có nghĩa là đã rơi vào quyền lực của ái dục làm phát sanh các vật dụng.

Appakaṃ jīvitaṃ mayhanti paricchinnakālā vajjitato bahūpaddavato ca mama jīvitaṃ appakaṃ parittaṃ lahukaṃ. Jarā byādhi ca maddatīti tañca samantato āpatitvā nippothentā pabbatā viya jarā byādhi ca maddati nimmathati. ‘‘Maddare’’tipi pāṭho. Purāyaṃ bhijjati kāyoti ayaṃ kāyo bhijjati purā. Yasmā tassa ekaṃsiko bhedo, tasmā na me kālo pamajjituṃ ayaṃ kālo aṭṭhakkhaṇavajjito navamo khaṇo, so pamajjituṃ na yuttoti tassāhuṃ saṃvegoti yojanā.

‘Mạng sống của con ngắn ngủi’ có nghĩa là mạng sống của tôi ngắn ngủi, ít ỏi, chóng qua vì thời gian có giới hạn, vì có thể bị cắt đứt, và vì có nhiều tai họa. ‘Già và bệnh đang giày vò’ có nghĩa là già và bệnh đang giày vò, đang nghiền nát mạng sống ấy, giống như những ngọn núi đổ sập từ mọi phía và đè bẹp. Cũng có bản đọc là ‘maddare’. ‘Trước khi thân này tan rã’ có nghĩa là thân này sẽ tan rã trước. Bởi vì sự tan rã của nó là chắc chắn, do đó ‘không phải là lúc để con dễ duôi’, cần được hiểu là: ‘Thời điểm này là thời điểm thứ chín, đã tránh được tám thời điểm không thuận lợi, vì vậy không thích hợp để dễ duôi’, do đó lòng cảm động đã khởi lên nơi vị ấy.

Yathābhūtamavekkhantīti evaṃ jātasaṃvegā vipassanaṃ paṭṭhapetvā aniccādimanasikārena yathābhūtamavekkhantī. Kiṃ avekkhantīti āha ‘‘khandhānaṃ udayabbaya’’nti. ‘‘Avijjāsamudayā rūpasamudayo’’tiādinā (paṭi. ma. 1.50) samapaññāsappabhedānaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ uppādanirodhañca udayabbayānupassanāya avekkhantī vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā sabbaso kilesehi ca bhavehi ca vimuttacittā uṭṭhāsiṃ, ubhato uṭṭhānena maggena bhavattayato cāti vuṭṭhitā ahosiṃ. Sesaṃ vuttanayameva.

Yathābhūtamavekkhantīti (thấy đúng như thật) có nghĩa là: Như vậy, với lòng cảm động đã sanh khởi, sau khi đã thiết lập thiền minh sát, vị ấy thấy đúng như thật với sự tác ý về vô thường, v.v... Thấy điều gì? Vị ấy nói: “khandhānaṃ udayabbayaṃ (sự sanh và diệt của các uẩn).” Bằng (cách thức) “Do vô minh tập khởi nên sắc tập khởi,” v.v... (Paṭi. Ma. i. 50), vị ấy thấy sự sanh và diệt của năm thủ uẩn có năm mươi loại sai biệt với tuệ quán sanh diệt. Sau khi đã nỗ lực thực hành thiền minh sát, theo thứ lớp của đạo, với tâm được giải thoát khỏi các phiền não và các cõi hữu một cách hoàn toàn, tôi đã đứng lên. Tôi đã vượt thoát khỏi tam giới bằng con đường của sự đứng lên từ cả hai (phiền não và các uẩn). Phần còn lại có ý nghĩa như đã được nói.

Mittākāḷītherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải Trưởng Lão Ni Kệ của Mittākāḷī đã chấm dứt.

7. Sakulātherīgāthāvaṇṇanā

7. Chú Giải Trưởng Lão Ni Kệ của Sakulā

Agārasmiṃ vasantītiādikā sakulāya theriyā gāthā. Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare ānandassa rañño dhītā hutvā nibbattā, satthu vemātikabhaginī nandāti nāmena. Sā viññutaṃ patvā ekadivasaṃ satthu santike dhammaṃ suṇantī satthārā ekaṃ bhikkhuniṃ dibbacakkhukānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā ussāhajātā adhikārakammaṃ katvā sayampi taṃ ṭhānantaraṃ patthentī paṇidhānamakāsi. Sā tattha yāvajīvaṃ [Pg.94] bahuṃ uḷāraṃ kusalakammaṃ katvā devaloke nibbattitvā aparāparaṃ sugatīsuyeva saṃsarantī kassapassa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbattitvā paribbājakapabbajjaṃ pabbajitvā ekacārinī vicarantī ekadivasaṃ telabhikkhāya āhiṇḍitvā telaṃ labhitvā tena telena satthu cetiye sabbarattiṃ dīpapūjaṃ akāsi. Sā tato cutā tāvatiṃse nibbattitvā suvisuddhadibbacakkhukā hutvā ekaṃ buddhantaraṃ devesuyeva saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule nibbatti. Sakulātissā nāmaṃ ahosi. Sā viññutaṃ pattā satthu jetavanapaṭiggahaṇe paṭiladdhasaddhā upāsikā hutvā aparabhāge aññatarassa khīṇāsavattherassa santike dhammaṃ sutvā sañjātasaṃvegā pabbajitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā ghaṭentī vāyamantī na cirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.3.131-165) –

Kệ ngôn bắt đầu bằng ‘Agārasmiṃ vasantī’ là của Trưởng Lão Ni Sakulā. Vị này, được biết, vào thời của Đức Thế Tôn Padumuttara, đã sanh làm con gái của vua Ānanda ở thành phố Haṃsavatī, với tên là Nandā, là em gái cùng cha khác mẹ của Bậc Đạo Sư. Khi đã đến tuổi trưởng thành, một hôm, trong khi đang nghe Pháp gần Bậc Đạo Sư, vị ấy thấy Bậc Đạo Sư đặt một vị Tỳ-khưu-ni vào địa vị tối thượng trong số những vị có thiên nhãn. Với lòng nhiệt thành sanh khởi, sau khi đã thực hiện hành động tạo nền tảng, chính mình cũng đã lập nguyện, mong cầu địa vị ấy. Vị ấy ở đó, suốt đời đã làm nhiều thiện nghiệp cao thượng, sanh vào cõi trời, và luân hồi mãi trong các cõi lành. Vào thời của Đức Thế Tôn Kassapa, vị ấy đã sanh trong một gia đình Bà-la-môn, đã xuất gia theo lối sống của du sĩ, và đi lang thang một mình. Một hôm, sau khi đi khất thực dầu và nhận được dầu, với dầu ấy, vị ấy đã cúng dường đèn suốt đêm tại bảo tháp của Bậc Đạo Sư. Sau khi mệnh chung từ đó, vị ấy đã sanh vào cõi trời Ba Mươi Ba, trở thành người có thiên nhãn rất trong sạch, và luân hồi trong cõi chư thiên suốt một Phật kỳ. Trong thời kỳ Đức Phật này xuất hiện, vị ấy đã sanh trong một gia đình Bà-la-môn ở Sāvatthī. Tên của vị ấy là Sakulā. Khi đã đến tuổi trưởng thành, khi Bậc Đạo Sư nhận Kỳ Viên tịnh xá, vị ấy đã có được đức tin và trở thành một nữ cận sự. Về sau, sau khi nghe Pháp từ một vị Trưởng Lão lậu tận nào đó, với lòng cảm động sanh khởi, vị ấy đã xuất gia, thiết lập thiền minh sát, nỗ lực, tinh tấn, và không bao lâu đã chứng đắc A-la-hán quả. Do đó, đã được nói trong Thánh Nhân Ký Sự (Apadāna, Therī 2.3.131-165):

‘‘Padumuttaro nāma jino, sabbadhammāna pāragū;

Ito satasahassamhi, kappe uppajji nāyako.

“Bậc Chiến Thắng tên Padumuttara, người đã đến bờ kia của tất cả các pháp; vị Lãnh Đạo đã xuất hiện, một trăm ngàn kiếp trước đây.”

‘‘Hitāya sabbasattānaṃ, sukhāya vadataṃ varo;

Atthāya purisājañño, paṭipanno sadevake.

“Vì lợi ích của tất cả chúng sanh, vì hạnh phúc, bậc Tối Thắng trong các bậc thuyết giảng; vì mục đích (giải thoát), bậc Nhân Ngưu đã thực hành, trong thế giới cùng với chư thiên.”

‘‘Yasaggapatto sirimā, kittivaṇṇagato jino;

Pūjito sabbalokassa, disā sabbāsu vissuto.

“Bậc Chiến Thắng đã đạt đến đỉnh cao danh vọng, đầy phúc đức, có tiếng tăm và vẻ đẹp; được tất cả thế gian tôn kính, nổi danh khắp mọi phương.”

‘‘Uttiṇṇavicikiccho so, vītivattakathaṃkatho;

Sampuṇṇamanasaṅkappo, patto sambodhimuttamaṃ.

“Vị ấy đã vượt qua hoài nghi, đã chấm dứt sự phân vân; với ý nguyện viên mãn, đã chứng đắc giác ngộ tối thượng.”

‘‘Anuppannassa maggassa, uppādetā naruttamo;

Anakkhātañca akkhāsi, asañjātañca sañjanī.

“Bậc Tối Thượng trong loài người là người làm cho con đường chưa sanh được sanh khởi; Ngài đã tuyên thuyết điều chưa được tuyên thuyết, đã làm cho sanh khởi điều chưa từng sanh khởi.”

‘‘Maggaññū ca maggavidū, maggakkhāyī narāsabho;

Maggassa kusalo satthā, sārathīnaṃ varuttamo.

“Bậc Nhân Ngưu biết rõ con đường, thông suốt con đường, và chỉ dạy con đường; Bậc Đạo Sư thiện xảo về con đường, là bậc tối thượng trong những người điều ngự.”

‘‘Mahākāruṇiko satthā, dhammaṃ deseti nāyako;

Nimugge kāmapaṅkamhi, samuddharati pāṇine.

“Bậc Đạo Sư, vị Lãnh Đạo đầy lòng đại bi, thuyết giảng Chánh Pháp; Ngài cứu vớt các chúng sanh bị chìm đắm trong vũng lầy dục vọng.”

‘‘Tadāhaṃ haṃsavatiyaṃ, jātā khattiyanandanā;

Surūpā sadhanā cāpi, dayitā ca sirīmatī.

“Khi ấy, tại thành Haṃsavatī, tôi sanh làm con gái dòng Sát-đế-lỵ; xinh đẹp, giàu có, được yêu mến và đầy phúc đức.”

‘‘Ānandassa [Pg.95] mahārañño, dhītā paramasobhanā;

Vemātā bhaginī cāpi, padumuttaranāmino.

“Là con gái vô cùng xinh đẹp của đại vương Ānanda; và là em gái cùng cha khác mẹ của vị tên là Padumuttara.”

‘‘Rājakaññāhi sahitā, sabbābharaṇabhūsitā;

Upāgamma mahāvīraṃ, assosiṃ dhammadesanaṃ.

“Cùng với các công chúa, được trang điểm với mọi trang sức; tôi đã đến gần bậc Đại Anh Hùng và lắng nghe bài thuyết pháp.”

‘‘Tadā hi so lokagaru, bhikkhuniṃ dibbacakkhukaṃ;

Kittayaṃ parisāmajjhe, aggaṭṭhāne ṭhapesi taṃ.

“Khi ấy, bậc Tôn Sư của thế gian, giữa hội chúng, đã tán dương một vị Tỳ-khưu-ni có thiên nhãn và đặt vị ấy vào địa vị tối thượng.”

‘‘Suṇitvā tamahaṃ haṭṭhā, dānaṃ datvāna satthuno;

Pūjitvāna ca sambuddhaṃ, dibbacakkhuṃ apatthayiṃ.

“Nghe điều ấy, tôi hoan hỷ, đã dâng cúng dường lên Bậc Đạo Sư; và sau khi đảnh lễ bậc Chánh Đẳng Giác, tôi đã mong cầu có được thiên nhãn.”

‘‘Tato avoca maṃ satthā, nande lacchasi patthitaṃ;

Padīpadhammadānānaṃ, phalametaṃ sunicchitaṃ.

“Bấy giờ, Bậc Đạo Sư nói với tôi: ‘Này Nandā, con sẽ nhận được điều mong ước; đây là quả chắc chắn của việc cúng dường đèn và Pháp.’”

‘‘Satasahassito kappe, okkākakulasambhavo;

Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.

“Một trăm ngàn kiếp sau, một vị xuất thân từ dòng dõi Okkāka; với họ là Gotama, sẽ trở thành Bậc Đạo Sư trong thế gian.”

‘‘Tassa dhammesu dāyādā, orasā dhammanimmitā;

Sakulā nāma nāmena, hessati satthu sāvikā.

“Là người thừa tự trong giáo pháp của vị ấy, là người con đích thực do Pháp hóa sanh; với tên là Sakulā, cô ấy sẽ là nữ đệ tử của Bậc Đạo Sư.”

‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca;

Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ.

“Nhờ nghiệp lành đã tạo, cùng với tác ý và lời nguyện; sau khi từ bỏ thân người, tôi đã đi đến cõi trời Ba Mươi Ba.”

‘‘Imamhi bhaddake kappe, brahmabandhu mahāyaso;

Kassapo nāma gottena, uppajji vadataṃ varo.

“Trong hiền kiếp này, một người thân thuộc của Phạm Thiên, đầy danh tiếng; với họ là Kassapa, bậc Tối Thắng trong các bậc thuyết giảng đã xuất hiện.”

‘‘Paribbājakinī āsiṃ, tadāhaṃ ekacārinī;

Bhikkhāya vicaritvāna, alabhiṃ telamattakaṃ.

“Khi ấy, tôi là một nữ du sĩ, đi một mình; sau khi đi khất thực, tôi đã nhận được một ít dầu.”

‘‘Tena dīpaṃ padīpetvā, upaṭṭhiṃ sabbasaṃvariṃ;

Cetiyaṃ dvipadaggassa, vippasannena cetasā.

“Với dầu ấy, tôi đã thắp đèn, đã hầu hạ bậc Toàn Hảo; tại bảo tháp của bậc Tối Thượng trong loài hai chân, với tâm ý trong sạch.”

‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca;

Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ.

“Nhờ nghiệp lành đã tạo, cùng với tác ý và lời nguyện; sau khi từ bỏ thân người, tôi đã đi đến cõi trời Ba Mươi Ba.”

‘‘Yattha yatthūpapajjāmi, tassa kammassa vāhasā;

Pajjalanti mahādīpā, tattha tattha gatāya me.

“Bất cứ nơi nào tôi tái sanh, do năng lực của nghiệp ấy; những ngọn đèn lớn bừng sáng, ở bất cứ nơi nào tôi đến.”

‘‘Tirokuṭṭaṃ [Pg.96] tiroselaṃ, samatiggayha pabbataṃ;

Passāmahaṃ yadicchāmi, dīpadānassidaṃ phalaṃ.

“Xuyên qua tường, xuyên qua đá, vượt qua cả núi non; tôi thấy bất cứ điều gì tôi muốn, đây là quả của việc cúng dường đèn.”

‘‘Visuddhanayanā homi, yasasā ca jalāmahaṃ;

Saddhāpaññāvatī ceva, dīpadānassidaṃ phalaṃ.

“Tôi có đôi mắt trong sạch, và tôi tỏa sáng với danh tiếng; tôi có đức tin và trí tuệ, đây là quả của việc cúng dường đèn.”

‘‘Pacchime ca bhave dāni, jātā vippakule ahaṃ;

Pahūtadhanadhaññamhi, mudite rājapūjite.

“Và bây giờ, trong kiếp sống cuối cùng, tôi sanh trong một gia đình Bà-la-môn; giàu có nhiều của cải và ngũ cốc, vui vẻ, được vua chúa tôn kính.”

‘‘Ahaṃ sabbaṅgasampannā, sabbābharaṇabhūsitā;

Purappavese sugataṃ, vātapāne ṭhitā ahaṃ.

“Tôi, người có đầy đủ các chi phần, được trang điểm với mọi trang sức; khi bậc Thiện Thệ vào thành, tôi đang đứng ở cửa sổ.”

‘‘Disvā jalantaṃ yasasā, devamanussasakkataṃ;

Anubyañjanasampannaṃ, lakkhaṇehi vibhūsitaṃ.

“Sau khi đã nhìn thấy (vị ấy) đang tỏa sáng với danh tiếng, được chư Thiên và loài người tôn kính; (vị ấy) đầy đủ các tướng phụ, được trang hoàng bởi các tướng tốt.”

‘‘Udaggacittā sumanā, pabbajjaṃ samarocayiṃ;

Na cireneva kālena, arahattamapāpuṇiṃ.

“Với tâm ý hân hoan, với thiện ý, tôi đã hoan hỷ trong sự xuất gia. Không bao lâu sau, tôi đã chứng đắc A-la-hán quả.”

‘‘Iddhīsu ca vasī homi, dibbāya sotadhātuyā;

Paracittāni jānāmi, satthusāsanakārikā.

“Tôi là người làm chủ các thần thông, và thiên nhĩ giới. Tôi biết được tâm của chúng sanh khác, là người thực hành lời dạy của bậc Đạo Sư.”

‘‘Pubbenivāsaṃ jānāmi, dibbacakkhu visodhitaṃ;

Khepetvā āsave sabbe, visuddhāsiṃ sunimmalā.

“Tôi biết được các tiền kiếp, thiên nhãn đã được thanh tịnh. Sau khi đã tận diệt tất cả các lậu hoặc, tôi đã được thanh tịnh, hoàn toàn không còn cấu uế.”

‘‘Pariciṇṇo mayā satthā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ;

Ohito garuko bhāro, bhavanettisamūhatā.

“Bậc Đạo Sư đã được tôi hầu hạ, lời dạy của đức Phật đã được thực hành. Gánh nặng đã được đặt xuống, (ái dục) dẫn dắt đến hữu đã được nhổ lên.”

‘‘Yassatthāya pabbajitā, agārasmānagāriyaṃ;

So me attho anuppatto, sabbasaṃyojanakkhayo.

“Mục đích mà vì nó tôi đã xuất gia, từ đời sống gia đình vào đời sống không gia đình, mục đích ấy đã được tôi thành tựu, là sự đoạn tận tất cả các kiết sử.”

‘‘Tato mahākāruṇiko, etadagge ṭhapesi maṃ;

Dibbacakkhukānaṃ aggā, sakulāti naruttamo.

“Do đó, bậc Đại Bi, bậc Tối Thượng giữa loài người, đã đặt tôi vào vị trí tối thắng này: ‘Sakulā là vị đứng đầu trong số những người có thiên nhãn.’”

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

“Các phiền não của tôi đã được thiêu đốt... (vân vân)... lời dạy của đức Phật đã được thực hành.”

Arahattaṃ pana patvā katādhikāratāya dibbacakkhuñāṇe ciṇṇavasī ahosi. Tena naṃ satthā dibbacakkhukānaṃ bhikkhunīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. Sā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā pītisomanassajātā udānavasena –

Và sau khi đã chứng đắc A-la-hán quả, do lời nguyện đã được thực hiện, vị này đã trở nên thuần thục và làm chủ về thiên nhãn thông. Do đó, bậc Đạo Sư đã đặt vị này vào địa vị tối thắng trong số các vị Tỳ-khưu-ni có thiên nhãn. Vị này, sau khi quán xét lại sự thực hành của mình, với hỷ và ưu phát sanh, đã thốt lên lời cảm hứng rằng:

97.

97.

‘‘Agārasmiṃ [Pg.97] vasantīhaṃ, dhammaṃ sutvāna bhikkhuno;

Addasaṃ virajaṃ dhammaṃ, nibbānaṃ padamaccutaṃ.

“Khi đang sống trong gia đình, sau khi nghe được Chánh Pháp từ một vị Tỳ-khưu, tôi đã thấy được Pháp không còn bụi bẩn, là Niết-bàn, trạng thái bất tử.”

98.

98.

‘‘Sāhaṃ puttaṃ dhītarañca, dhanadhaññañca chaḍḍiya;

Kese chedāpayitvāna, pabbajiṃ anagāriyaṃ.

“Tôi ấy, sau khi đã từ bỏ con trai và con gái, tài sản và lúa gạo, sau khi đã cho cạo bỏ râu tóc, đã xuất gia, sống đời không gia đình.”

99.

99.

‘‘Sikkhamānā ahaṃ santī, bhāventī maggamañjasaṃ;

Pahāsiṃ rāgadosañca, tadekaṭṭhe ca āsave.

“Là người đang tu học, tôi đã tu tập con đường chân chánh. Tôi đã từ bỏ tham và sân, và các lậu hoặc có cùng bản chất với chúng.”

100.

100.

‘‘Bhikkhunī upasampajja, pubbajātimanussariṃ;

Dibbacakkhu visodhitaṃ, vimalaṃ sādhubhāvitaṃ.

“Sau khi thọ cụ túc giới Tỳ-khưu-ni, tôi đã nhớ lại các tiền kiếp. Thiên nhãn đã được thanh tịnh, không còn tỳ vết, được khéo tu tập.”

101.

101.

‘‘Saṅkhāre parato disvā, hetujāte palokite;

Pahāsiṃ āsave sabbe, sītibhūtāmhi nibbutā’’ti. –

“Sau khi đã thấy các pháp hữu vi là khác (vô ngã), là do duyên sanh, là hoại diệt, tôi đã từ bỏ tất cả các lậu hoặc, tôi đã trở nên mát mẻ, đã được dập tắt (phiền não).” –

Imā gāthā abhāsi.

Vị này đã nói lên những câu kệ này.

Tattha agārasmiṃ vasantīhaṃ, dhammaṃ sutvāna bhikkhunoti ahaṃ pubbe agāramajjhe vasamānā aññatarassa bhinnakilesassa bhikkhuno santike catusaccagabbhaṃ dhammakathaṃ sutvā. Addasaṃ virajaṃ dhammaṃ, nibbānaṃ padamaccutanti rāgarajādīnaṃ abhāvena virajaṃ, vānato nikkhantattā nibbānaṃ, cavanābhāvato adhigatānaṃ accutihetutāya ca nibbānaṃ accutaṃ, padanti ca laddhanāmaṃ asaṅkhatadhammaṃ, sahassanayapaṭimaṇḍitena dassanasaṅkhātena dhammacakkhunā addasaṃ passiṃ.

Trong ấy, (cụm từ) ‘khi đang sống trong gia đình, sau khi nghe được Chánh Pháp từ một vị Tỳ-khưu’ có nghĩa là: Trước đây, trong khi đang sống giữa gia đình, tôi đã nghe một bài Pháp thoại chứa đựng Tứ Diệu Đế từ nơi một vị Tỳ-khưu nào đó đã đoạn tận các phiền não. (Cụm từ) ‘tôi đã thấy được Pháp không còn bụi bẩn, là Niết-bàn, trạng thái bất tử’ có nghĩa là: (Pháp) không còn bụi bẩn do không có bụi bặm của tham ái v.v...; là Niết-bàn do đã thoát ra khỏi ái dục; là bất tử do không có sự rơi rụng và là nguyên nhân của sự không rơi rụng đối với những người đã chứng đắc; và là Pháp vô vi đã có được tên gọi là ‘trạng thái;’ tôi đã thấy, đã nhận thức bằng Pháp nhãn được gọi là ‘sự thấy,’ được trang hoàng bởi hàng ngàn phương pháp.

Sāhanti sā ahaṃ vuttappakārena sotāpannā homi.

(Từ) ‘Sāhaṃ’ có nghĩa là: Tôi ấy, theo cách đã được nói, đã trở thành bậc Nhập Lưu.

Sikkhamānā ahaṃ santīti ahaṃ sikkhamānāva samānā pabbajitvā vasse aparipuṇṇe eva. Bhāventī maggamañjasanti majjhimapaṭipattibhāvato añjasaṃ uparimaggaṃ uppādentī. Tadekaṭṭhe ca āsaveti rāgadosehi sahajekaṭṭhe pahānekaṭṭhe ca tatiyamaggavajjhe āsave pahāsiṃ samucchindiṃ.

(Cụm từ) ‘là người đang tu học’ có nghĩa là: Tôi, trong khi đang là một vị hữu học, sau khi đã xuất gia, ngay cả khi chưa tròn một năm. (Cụm từ) ‘tu tập con đường chân chánh’ có nghĩa là: làm phát sanh đạo lộ cao hơn, là con đường chân chánh vì là trung đạo. (Cụm từ) ‘và các lậu hoặc có cùng bản chất với chúng’ có nghĩa là: tôi đã từ bỏ, đã đoạn tuyệt các lậu hoặc cần được đoạn trừ bởi đạo lộ thứ ba, vốn có cùng bản chất và được từ bỏ cùng với tham và sân.

Bhikkhunī upasampajjāti vasse paripuṇṇe upasampajjitvā bhikkhunī hutvā. Vimalanti avijjādīhi upakkilesehi vimuttatāya vigatamalaṃ, sādhu sakkacca sammadeva [Pg.98] bhāvitaṃ, sādhūhi vā buddhādīhi bhāvitaṃ uppāditaṃ dibbacakkhu visodhitanti sambandho.

(Cụm từ) ‘sau khi thọ cụ túc giới Tỳ-khưu-ni’ có nghĩa là: sau khi đã thọ cụ túc giới lúc tròn một năm và đã trở thành Tỳ-khưu-ni. (Từ) ‘không còn tỳ vết’ có nghĩa là: không còn vết nhơ do đã được giải thoát khỏi các tùy phiền não là vô minh v.v...; được tu tập một cách tốt đẹp, cẩn trọng, và chân chánh; hoặc được tu tập, được làm cho phát sanh bởi các bậc Thánh, các đức Phật v.v...; sự liên kết là với (cụm từ) ‘thiên nhãn đã được thanh tịnh.’”

Saṅkhāreti tebhūmakasaṅkhāre. Paratoti anattato. Hetujāteti paccayuppanne. Palokiteti palujjanasabhāve pabhaṅgune paññācakkhunā disvā. Pahāsiṃ āsave sabbeti aggamaggena avasiṭṭhe sabbepi āsave pajahiṃ, khepesinti attho. Sesaṃ vuttanayameva.

(Từ) ‘các pháp hữu vi’ có nghĩa là: các pháp hữu vi trong ba cõi. (Từ) ‘là khác’ có nghĩa là: là vô ngã. (Từ) ‘do duyên sanh’ có nghĩa là: do các điều kiện sanh lên. (Từ) ‘hoại diệt’ có nghĩa là: sau khi đã thấy bằng tuệ nhãn (rằng chúng) có bản chất tan rã, mong manh. (Cụm từ) ‘tôi đã từ bỏ tất cả các lậu hoặc’ có nghĩa là: bằng đạo lộ cao nhất, tôi đã từ bỏ, đã tận diệt tất cả các lậu hoặc còn lại; đây là ý nghĩa. Phần còn lại cũng theo như cách đã được nói.

Sakulātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải về Trưởng Lão Ni Kệ của Ngài Sakulā đã chấm dứt.

8. Soṇātherīgāthāvaṇṇanā

8. Chú Giải về Trưởng Lão Ni Kệ của Ngài Soṇā

Dasa putte vijāyitvātiādikā soṇāya theriyā gāthā. Ayampi padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patvā ekadivasaṃ satthu santike dhammaṃ suṇantī satthāraṃ ekaṃ bhikkhuniṃ āraddhavīriyānaṃ bhikkhunīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā, adhikārakammaṃ katvā sayampi taṃ ṭhānantaraṃ patthetvā yāvajīvaṃ puññāni katvā, tato cutā kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ kulagehe nibbattitvā vayappattā patikulaṃ gatā dasa puttadhītaro labhitvā bahuputtikāti paññāyittha. Sā sāmike pabbajite vayappatte puttadhītaro gharāvāse patiṭṭhāpetvā sabbaṃ dhanaṃ puttānaṃ vibhajitvā adāsi, na kiñci attano ṭhapesi. Taṃ puttā ca dhītaro ca katipāhameva upaṭṭhahitvā paribhavaṃ akaṃsu. Sā ‘‘kiṃ mayhaṃ imehi paribhavāya ghare vasantiyā’’ti bhikkhuniyo upasaṅkamitvā pabbajjaṃ yāci. Taṃ bhikkhuniyo pabbājesuṃ. Sā laddhūpasampadā ‘‘ahaṃ mahallikākāle pabbajitvā appamattāya bhavitabba’’nti bhikkhunīnaṃ vattapaṭivattaṃ karontī ‘‘sabbarattiṃ samaṇadhammaṃ karissāmī’’ti heṭṭhāpāsāde ekathambhaṃ hatthena gahetvā taṃ avijahamānā samaṇadhammaṃ karontī caṅkamamānāpi ‘‘andhakāre ṭhāne rukkhādīsu yattha katthaci me sīsaṃ paṭihaññeyyā’’ti rukkhaṃ hatthena gahetvā taṃ avijahamānāva samaṇadhammaṃ karoti. Tato paṭṭhāya sā āraddhavīriyatāya pākaṭā ahosi. Satthā tassā ñāṇaparipākaṃ disvā [Pg.99] gandhakuṭiyaṃ nisinnova obhāsaṃ pharitvā sammukhe nisinno viya attānaṃ dassetvā –

Kệ ngôn bắt đầu bằng câu 'Dasa putte vijāyitvā' là của trưởng lão ni Soṇā. Vị này cũng vậy, vào thời đức Thế Tôn Padumuttara, đã sanh ra trong một gia đình danh giá ở thành phố Haṃsavatī, khi đến tuổi trưởng thành, một hôm đang nghe pháp gần đức Đạo Sư, đã thấy đức Đạo Sư đặt một vị tỳ-kheo-ni vào địa vị tối thắng trong hàng các tỳ-kheo-ni tinh cần tinh tấn. Sau khi đã làm các công đức cần thiết, chính vị ấy cũng đã phát nguyện đạt được địa vị ấy, và đã làm các công đức cho đến trọn đời. Sau khi mệnh chung từ nơi ấy, vị ấy đã luân hồi trong cõi trời và cõi người suốt một trăm ngàn đại kiếp. Trong thời đức Phật hiện tại, vị ấy đã sanh ra trong một gia đình danh giá ở Sāvatthī, khi đến tuổi trưởng thành đã về nhà chồng, sanh được mười người con trai và con gái, và được biết đến là người có nhiều con. Khi người chồng đã xuất gia, bà đã sắp đặt cho các con trai con gái đã đến tuổi trưởng thành có cuộc sống gia đình, rồi chia tất cả tài sản cho các con, không giữ lại chút gì cho mình. Các con trai và con gái chỉ phụng dưỡng bà được vài ngày rồi đã tỏ ra khinh thường. Bà nghĩ rằng: 'Ta sống trong nhà để bị chúng khinh miệt thì có ích gì?', rồi đã đến gần các vị tỳ-kheo-ni và xin xuất gia. Các vị tỳ-kheo-ni đã cho bà xuất gia. Sau khi đã thọ cụ túc giới, bà nghĩ rằng: 'Ta đã xuất gia lúc tuổi già, cần phải không dể duôi,' và trong khi làm các phận sự đối với các tỳ-kheo-ni, bà đã quyết tâm: 'Ta sẽ thực hành sa-môn pháp suốt đêm.' Ở tầng dưới của tu viện, bà nắm tay vào một cây cột, không rời ra, và thực hành sa-môn pháp. Khi kinh hành, bà cũng nghĩ rằng: 'Ở nơi tối tăm, đầu của ta có thể va vào cây cối hay bất cứ vật gì,' nên đã nắm tay vào một thân cây, không rời ra, và thực hành sa-môn pháp. Từ đó, bà đã trở nên nổi tiếng về sự tinh cần tinh tấn. Đức Đạo Sư thấy trí tuệ của bà đã chín muồi, trong khi đang ngự tại hương phòng, Ngài đã phóng hào quang và hiện thân như đang ngồi trước mặt bà và nói –

‘‘Yo ca vassasataṃ jīve, apassaṃ dhammamuttamaṃ;

Ekāhaṃ jīvitaṃ seyyo, passato dhammamuttama’’nti. (dha. pa. 115) –

“Ai sống một trăm năm, không thấy được pháp tối thượng; tốt hơn là sống một ngày, thấy được pháp tối thượng.” (Pháp Cú 115) –

Gāthaṃ abhāsi. Sā gāthāpariyosāne arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.3.220-243) –

Ngài đã nói kệ ngôn này. Khi kệ ngôn kết thúc, bà đã đắc quả A-la-hán. Do đó, đã được nói trong Thánh Nhân Ký Sự (Apadāna, Therī 2.3.220-243) rằng –

‘‘Padumuttaro nāma jino, sabbadhammāna pāragū;

Ito satasahassamhi, kappe uppajji nāyako.

“Bậc Chiến Thắng tên Padumuttara, bậc thông suốt tất cả các pháp; đã sanh ra làm vị Lãnh Đạo, trong một trăm ngàn kiếp trước đây.

‘‘Tadā seṭṭhikule jātā, sukhitā pūjitā piyā;

Upetvā taṃ munivaraṃ, assosiṃ madhuraṃ vacaṃ.

“Khi ấy, con sanh trong gia đình trưởng giả, được sung sướng, kính trọng, yêu mến; con đã đến gần bậc Thánh Tối Thượng ấy, và đã nghe được lời ngọt ngào.

‘‘Āraddhavīriyānaggaṃ, vaṇṇesi bhikkhuniṃ jino;

Taṃ sutvā muditā hutvā, kāraṃ katvāna satthuno.

“Bậc Chiến Thắng đã tán dương một vị tỳ-kheo-ni, là bậc tối thắng về tinh cần tinh tấn; nghe điều ấy, con đã hoan hỷ, và đã làm sự cúng dường đến đức Đạo Sư.

‘‘Abhivādiya sambuddhaṃ, ṭhānaṃ taṃ patthayiṃ tadā;

Anumodi mahāvīro, sijjhataṃ paṇidhī tava.

“Đảnh lễ bậc Chánh Đẳng Giác, khi ấy con đã phát nguyện địa vị ấy; bậc Đại Anh Hùng đã tùy hỷ: ‘Nguyện cho lời nguyện của con được thành tựu.’

‘‘Satasahassito kappe, okkākakulasambhavo;

Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.

“Một trăm ngàn kiếp sau, một vị thuộc dòng dõi Okkāka; có họ là Gotama, sẽ là bậc Đạo Sư trong thế gian.

‘‘Tassa dhammesu dāyādā, orasā dhammanimmitā;

Soṇāti nāma nāmena, hessati satthu sāvikā.

“Là người thừa tự trong giáo pháp của Ngài, là người con đích thực do pháp hóa sanh; sẽ có tên là Soṇā, là nữ đệ tử của đức Đạo Sư.

‘‘Taṃ sutvā muditā hutvā, yāvajīvaṃ tadā jinaṃ;

Mettacittā paricariṃ, paccayehi vināyakaṃ.

“Nghe điều ấy, con đã hoan hỷ, và suốt đời đã hầu hạ bậc Chiến Thắng khi ấy; với tâm từ, con đã phục vụ bậc Lãnh Đạo bằng các vật dụng.

‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca;

Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ.

“Do nghiệp lành đã làm ấy, và do các tác ý và lời nguyện; sau khi từ bỏ thân người, con đã đi đến cõi trời Ba Mươi Ba.

‘‘Pacchime ca bhave dāni, jātā seṭṭhikule ahaṃ;

Sāvatthiyaṃ puravare, iddhe phīte mahaddhane.

“Và nay, trong kiếp sống cuối cùng, con đã sanh trong gia đình trưởng giả; tại thành phố Sāvatthī ưu việt, thịnh vượng, phồn vinh, và giàu có.

‘‘Yadā ca yobbanappattā, gantvā patikulaṃ ahaṃ;

Dasa puttāni ajaniṃ, surūpāni visesato.

“Và khi đến tuổi thanh xuân, con đã về nhà chồng; con đã sanh được mười người con, đặc biệt xinh đẹp.

‘‘Sukhedhitā [Pg.100] ca te sabbe, jananettamanoharā;

Amittānampi rucitā, mama pageva te siyā.

“Tất cả chúng đều được nuôi dưỡng trong sung sướng, làm đẹp lòng mắt người; ngay cả kẻ thù cũng yêu thích, huống chi là đối với con.

‘‘Tato mayhaṃ akāmāya, dasaputtapurakkhato;

Pabbajittha sa me bhattā, devadevassa sāsane.

“Sau đó, dù con không muốn, người chồng của con, được vây quanh bởi mười người con, đã xuất gia trong giáo pháp của bậc Thiên-Nhân-Sư.

‘‘Tadekikā vicintesiṃ, jīvitenālamatthu me;

Cattāya patiputtehi, vuḍḍhāya ca varākiyā.

“Khi ấy, một mình, con đã suy nghĩ: ‘Đời sống này đủ rồi đối với ta; một người đàn bà già nua, khốn khổ, bị chồng con từ bỏ.’

‘‘Ahampi tattha gacchissaṃ, sampatto yattha me pati;

Evāhaṃ cintayitvāna, pabbajiṃ anagāriyaṃ.

“‘Ta cũng sẽ đi đến nơi ấy, nơi mà chồng ta đã đến;’ suy nghĩ như vậy, con đã xuất gia, sống không nhà.

‘‘Tato ca maṃ bhikkhuniyo, ekaṃ bhikkhunupassaye;

Vihāya gacchumovādaṃ, tāpehi udakaṃ iti.

“Và rồi các vị tỳ-kheo-ni, tại một ni viện, đã để con lại một mình; họ đã đi nghe lời giáo huấn, và dặn rằng: ‘Hãy đun nước.’

‘‘Tadā udakamāhitvā, okiritvāna kumbhiyā;

Culle ṭhapetvā āsīnā, tato cittaṃ samādahiṃ.

“Khi ấy, sau khi lấy nước, đổ vào trong nồi; đặt lên bếp và ngồi xuống, con đã định tâm.

‘‘Khandhe aniccato disvā, dukkhato ca anattato;

Khepetvā āsave sabbe, arahattamapāpuṇiṃ.

“Thấy các uẩn là vô thường, là khổ, và là vô ngã; sau khi đoạn tận tất cả các lậu hoặc, con đã chứng đắc A-la-hán quả.

‘‘Tadāgantvā bhikkhuniyo, uṇhodakamapucchisuṃ;

Tejodhātumadhiṭṭhāya, khippaṃ santāpayiṃ jalaṃ.

“Khi ấy, các vị tỳ-kheo-ni trở về, đã hỏi về nước nóng; con đã chú nguyện hỏa đại, và đã làm cho nước nóng lên nhanh chóng.

‘‘Vimhitā tā jinavaraṃ, etamatthamasāvayuṃ;

Taṃ sutvā mudito nātho, imaṃ gāthaṃ abhāsatha.

“Các vị ấy kinh ngạc, đã bạch lại việc này lên bậc Chiến Thắng Tối Thượng; nghe điều ấy, bậc Lãnh Đạo hoan hỷ, đã nói lên kệ ngôn này.

‘‘Yo ca vassasataṃ jīve, kusīto hīnavīriyo;

Ekāhaṃ jīvitaṃ seyyo, vīriyamārabhato daḷhaṃ.

“Ai sống một trăm năm, lười biếng, ít tinh tấn; tốt hơn là sống một ngày, nỗ lực tinh tấn một cách kiên cố.

‘‘Ārādhito mahāvīro, mayā suppaṭipattiyā;

Āraddhavīriyānaggaṃ, mamāha sa mahāmuni.

“Bậc Đại Anh Hùng đã được con làm cho hài lòng, bằng sự thực hành tốt đẹp; bậc Đại Thánh Nhân ấy đã tuyên bố con là bậc tối thắng về tinh cần tinh tấn.

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

“Các phiền não của con đã được đốt cháy… (vân vân)… lời dạy của đức Phật đã được thực hành.”

Atha naṃ bhagavā bhikkhuniyo paṭipāṭiyā ṭhānantare ṭhapento āraddhavīriyānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. Sā ekadivasaṃ attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena –

Bấy giờ, đức Thế Tôn, trong khi tuần tự đặt các vị tỳ-kheo-ni vào các địa vị, đã đặt bà vào địa vị tối thắng trong hàng các vị tinh cần tinh tấn. Một hôm, bà suy xét lại sự thực hành của mình, và do niềm hỷ lạc, đã thốt lên lời cảm hứng –

102.

102.

‘‘Dasa [Pg.101] putte vijāyitvā, asmiṃ rūpasamussaye;

Tatohaṃ dubbalā jiṇṇā, bhikkhuniṃ upasaṅkamiṃ.

“Sanh mười người con, trong tấm thân hình hài này; do đó, tôi trở nên yếu đuối, già nua, và đã đến gần một vị tỳ-kheo-ni.

103.

103.

‘‘Sā me dhammamadesesi, khandhāyatanadhātuyo;

Tassā dhammaṃ suṇitvāna, kese chetvāna pabbajiṃ.

“Vị ấy đã thuyết pháp cho tôi, về các uẩn, xứ, và giới; nghe pháp của vị ấy, tôi đã cạo tóc và xuất gia.

104.

104.

‘‘Tassā me sikkhamānāya, dibbacakkhu visodhitaṃ;

Pubbenivāsaṃ jānāmi, yattha me vusitaṃ pure.

“Trong khi tôi đang tu học, thiên nhãn đã được thanh tịnh; tôi biết được các kiếp quá khứ, nơi tôi đã từng sống trước đây.

105.

105.

‘‘Animittañca bhāvemi, ekaggā susamāhitā;

Anantarāvimokkhāsiṃ, anupādāya nibbutā.

“Ta tu tập Vô Tướng, nhất tâm và khéo định tĩnh; Ta đã được giải thoát tức thời, không còn chấp thủ, đã được dập tắt (phiền não).”

106.

106.

‘‘Pañcakkhandhā pariññātā, tiṭṭhanti chinnamūlakā;

Dhi tavatthu jare jamme, natthi dāni punabbhavo’’ti. – imā gāthā abhāsi;

“Năm uẩn đã được liễu tri, chúng đứng vững với gốc rễ đã bị chặt đứt. Đáng khinh thay, hỡi già và sanh, giờ đây không còn tái sanh nữa.” – (Bà) đã nói lên những câu kệ này;

Tattha rūpasamussayeti rūpasaṅkhāte samussaye. Ayañhi rūpasaddo ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’ntiādīsu (saṃ. ni. 4.60) rūpāyatane āgato. ‘‘Yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppanna’’ntiādīsu (a. ni. 4.181) rūpakkhandhe. ‘‘Piyarūpe sātarūpe rajjatī’’tiādīsu (ma. ni. 1.409) sabhāve. ‘‘Bahiddhā rūpāni passatī’’tiādīsu (dī. ni. 3.338; a. ni. 1.427-434) kasiṇāyatane. ‘‘Rūpī rūpāni passatī’’tiādīsu (dī. ni. 3.339; a. ni. 1.435-442) rūpajhāne. ‘‘Aṭṭhiñca paṭicca nhāruñca paṭicca maṃsañca paṭicca cammañca paṭicca ākāso parivārito rūpantveva saṅkhaṃ gacchatī’’tiādīsu (ma. ni. 1.306) rūpakāye. Idhāpi rūpakāyeva daṭṭhabbo. Samussayasaddopi aṭṭhīnaṃ sarīrassa pariyāyo. ‘‘Satanti samussayā’’tiādīsu aṭṭhisarīrapariyāye. ‘‘Āturaṃ asuciṃ pūtiṃ, passa nande samussaya’’ntiādīsu (theragā. 19) sarīre. Idhāpi sarīre eva daṭṭhabbo. Tena vuttaṃ – ‘‘rūpasamussaye’’ti, rūpasaṅkhāte samussaye sarīreti attho. Ṭhatvāti vacanaseso. Asmiṃ rūpasamussayeti hi imasmiṃ rūpasamussaye ṭhatvā imaṃ rūpakāyaṃ nissāya dasa putte vijāyitvāti yojanā. Tatoti tasmā dasaputtavijāyanahetu. Sā hi paṭhamavayaṃ atikkamitvā puttake [Pg.102] vijāyantī anukkamena dubbalasarīrā jarājiṇṇā ca ahosi. Tena vuttaṃ ‘‘tatohaṃ dubbalā jiṇṇā’’ti.

Ở đây, (cụm từ) ‘rūpasamussaye’ có nghĩa là trong sự tích tập được gọi là sắc. Thật vậy, từ ‘rūpa’ này trong các (trích dẫn) như: ‘do duyên con mắt và các sắc, nhãn thức sanh khởi’ (S. iv. 60) đã được dùng với nghĩa là sắc xứ. Trong các (trích dẫn) như: ‘bất cứ sắc nào, quá khứ, vị lai, hiện tại’ (A. iv. 181) (được dùng với nghĩa là) sắc uẩn. Trong các (trích dẫn) như: ‘tham đắm trong sắc khả ái, sắc khả hỷ’ (M. i. 409) (được dùng với nghĩa là) bản chất. Trong các (trích dẫn) như: ‘thấy các sắc bên ngoài’ (D. iii. 338; A. i. 427-434) (được dùng với nghĩa là) biến xứ. Trong các (trích dẫn) như: ‘người có sắc thấy các sắc’ (D. iii. 339; A. i. 435-442) (được dùng với nghĩa là) sắc thiền. Trong các (trích dẫn) như: ‘do duyên xương, duyên gân, duyên thịt, duyên da, khoảng không được bao bọc được gọi là sắc’ (M. i. 306) (được dùng với nghĩa là) sắc thân. Ở đây cũng nên hiểu là sắc thân. Từ ‘samussaya’ cũng là một từ đồng nghĩa với thân xương. Trong các (trích dẫn) như: ‘samussayā là liên tục’ (được dùng với nghĩa là) từ đồng nghĩa với thân xương. Trong các (trích dẫn) như: ‘Này Nanda, hãy nhìn xem sự tích tập bệnh hoạn, bất tịnh, hôi thối này’ (Therag. 19) (được dùng với nghĩa là) thân thể. Ở đây cũng nên hiểu là thân thể. Do đó, đã được nói rằng – ‘rūpasamussaye,’ có nghĩa là trong sự tích tập được gọi là sắc, tức là thân thể. (Từ) ‘ṭhatvā’ là phần còn lại của câu. Thật vậy, (câu) ‘asmiṃ rūpasamussaye’ được kết nối như sau: ‘sau khi đứng trong sự tích tập sắc này, nương vào sắc thân này, (bà) đã sanh mười người con.’ (Từ) ‘tato’ có nghĩa là do đó, do nguyên nhân sanh mười người con. Thật vậy, bà ấy sau khi đã vượt qua tuổi thanh xuân, trong khi sanh các con trai, đã tuần tự trở nên thân thể yếu đuối và già nua. Do đó, đã được nói rằng: ‘do đó, tôi yếu ớt và già nua.’

Tassāti tato, tassāti vā tassā santike. Puna tassāti karaṇe sāmivacanaṃ, tāyāti attho. Sikkhamānāyāti tissopi sikkhā sikkhamānā.

(Từ) ‘tassā’ có nghĩa là ‘tato’ (do đó), hoặc ‘tassā’ có nghĩa là ‘tassā santike’ (ở gần bà ấy). Lại nữa, (từ) ‘tassā’ là sở hữu cách được dùng với nghĩa của công cụ cách, có nghĩa là ‘tāya’ (bởi bà ấy).

Anantarāvimokkhāsinti aggamaggassa anantarā uppannavimokkhā āsiṃ. Rūpī rūpāni passatītiādayo hi aṭṭhapi vimokkhā anantaravimokkhā nāma na honti. Maggānantaraṃ anuppattā hi phalavimokkhā phalasamāpattikāle pavattamānāpi paṭhamamaggānantarameva samuppattito taṃ upādāya anantaravimokkhā nāma, yathā maggasamādhi ānantarikasamādhīti vuccati. Anupādāya nibbutāti rūpādīsu kiñcipi aggahetvā kilesaparinibbānena nibbutā āsiṃ.

(Cụm từ) ‘anantarāvimokkhāsiṃ’ có nghĩa là: ta đã được giải thoát với sự giải thoát sanh khởi ngay sau đạo cao nhất. Thật vậy, cả tám giải thoát bắt đầu bằng (câu) ‘người có sắc thấy các sắc’ không được gọi là giải thoát tức thời. Thật vậy, các quả giải thoát đã đạt được ngay sau đạo, mặc dù diễn ra vào thời điểm nhập quả định, được gọi là giải thoát tức thời là dựa vào sự sanh khởi của chúng ngay sau đạo đầu tiên, giống như định của đạo được gọi là định kế liền. (Cụm từ) ‘anupādāya nibbutā’ có nghĩa là: ta đã được dập tắt (phiền não) bằng sự dập tắt hoàn toàn các phiền não, không còn nắm giữ bất cứ điều gì trong các sắc, v.v...

Evaṃ vijjāttayaṃ vibhāvetvā arahattaphalena kūṭaṃ gaṇhantī udānetvā, idāni jarāya cirakālaṃ upaddutasarīraṃ vigarahantī saha vatthunā tassa samatikkantabhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘pañcakkhandhā pariññātā’’ti osānagāthamāha. Tattha dhi tavatthu jare jammeti aṅgānaṃ sithilabhāvakaraṇādinā jare jamme lāmake hīne tava tuyhaṃ dhi atthu dhikāro hotu. Natthi dāni punabbhavoti tasmā tvaṃ mayā atikkantā abhibhūtāsīti adhippāyo.

Như vậy, sau khi đã làm sáng tỏ tam minh, đạt đến đỉnh cao với quả A-la-hán, và thốt lên lời cảm hứng, bây giờ, trong khi quở trách thân thể đã bị tuổi già làm khổ trong một thời gian dài, để chỉ ra trạng thái đã vượt qua nó cùng với cơ sở của nó, (bà) đã nói câu kệ kết luận: ‘Năm uẩn đã được liễu tri.’ Ở đây, (câu) ‘dhi tavatthu jare jamme’ có nghĩa là: đáng khinh thay cho ngươi, hỡi tuổi già, hỡi sự sanh, là những thứ thấp hèn, hạ liệt do làm cho các chi phần rã rời, v.v... Mong rằng có sự khinh bỉ, sự quở trách đối với ngươi. (Câu) ‘natthi dāni punabbhavo’ có ý nghĩa là: ‘do đó, ngươi đã bị ta vượt qua, đã bị ta chinh phục.’

Soṇātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải Trưởng Lão Ni Kệ của Trưởng Lão Ni Soṇā đã kết thúc.

9. Bhaddākuṇḍalakesātherīgāthāvaṇṇanā

9. Chú Giải Trưởng Lão Ni Kệ của Trưởng Lão Ni Bhaddā Kuṇḍalakesā

Lūnakesītiādikā bhaddāya kuṇḍalakesāya theriyā gāthā. Ayampi padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patvā ekadivasaṃ satthu santike dhammaṃ suṇantī satthāraṃ ekaṃ bhikkhuniṃ khippābhiññānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā, adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthetvā yāvajīvaṃ puññāni katvā kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsaritvā kassapabuddhakāle kikissa kāsirañño gehe sattannaṃ [Pg.103] bhaginīnaṃ abbhantarā hutvā, vīsati vassasahassāni dasa sīlāni samādāya komāribrahmacariyaṃ carantī saṅghassa vasanapariveṇaṃ kāretvā, ekaṃ buddhantaraṃ sugatīsuyeva saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde rājagahe seṭṭhikule nibbatti. Bhaddātissā nāmaṃ ahosi. Sā mahatā parivārena vaḍḍhamānā vayappattā, tasmiṃyeva nagare purohitassa puttaṃ sattukaṃ nāma coraṃ sahoḍḍhaṃ gahetvā rājāṇāya nagaraguttikena māretuṃ āghātanaṃ niyyamānaṃ, sīhapañjarena olokentī disvā paṭibaddhacittā hutvā sace taṃ labhāmi, jīvissāmi; no ce, marissāmīti sayane adhomukhī nipajji.

Các câu kệ bắt đầu bằng ‘Lūnakesī’ là của Trưởng Lão Ni Bhaddā Kuṇḍalakesā. Vị này cũng vậy, vào thời của Đức Thế Tôn Padumuttara, đã sanh ra trong một gia đình danh giá ở thành phố Haṃsavatī, sau khi đến tuổi trưởng thành, một ngày nọ, trong khi đang nghe pháp gần bên bậc Đạo Sư, đã nhìn thấy bậc Đạo Sư đặt một vị Tỳ-khưu-ni vào vị trí hàng đầu về tốc chứng thông tuệ, (bà) đã thực hiện hành động tạo tác (phước) và đã phát nguyện đạt được địa vị ấy, đã làm các việc phước cho đến trọn đời, đã luân hồi trong cõi trời và cõi người một trăm ngàn kiếp, vào thời của Đức Phật Kassapa, đã sanh ra trong nhà của vua Kiki xứ Kāsi, là một trong bảy chị em, đã thọ trì mười giới và thực hành phạm hạnh đồng trinh trong hai mươi ngàn năm, đã cho xây dựng một tịnh xá để chư Tăng cư ngụ, đã luân hồi chỉ trong các cõi lành trong một Phật kỳ, trong thời kỳ Đức Phật này xuất hiện, đã sanh ra trong một gia đình trưởng giả ở thành Rājagaha (Vương Xá). Tên của bà là Bhaddā. Bà lớn lên với đoàn tùy tùng đông đảo, đã đến tuổi trưởng thành, trong chính thành phố ấy, đã nhìn thấy một tên trộm tên là Sattuka, con trai của vị tế sư, bị bắt quả tang và đang bị lính canh thành phố dẫn đến nơi hành quyết theo lệnh của vua, trong khi nhìn qua cửa sổ, bà đã sanh lòng quyến luyến, (nghĩ rằng): ‘Nếu ta có được chàng, ta sẽ sống; nếu không, ta sẽ chết,’ rồi nằm úp mặt xuống giường.

Athassā pitā taṃ pavattiṃ sutvā ekadhītutāya balavasineho sahassalañjaṃ datvā upāyeneva coraṃ vissajjāpetvā gandhodakena nhāpetvā sabbābharaṇapaṭimaṇḍitaṃ kāretvā pāsādaṃ pesesi. Bhaddāpi paripuṇṇamanorathā atirekālaṅkārena alaṅkaritvā taṃ paricarati. Sattuko katipāhaṃ vītināmetvā tassā ābharaṇesu uppannalobho bhadde, ahaṃ nagaraguttikena gahitamattova corapapāte adhivatthāya devatāya ‘‘sacāhaṃ jīvitaṃ labhāmi, tuyhaṃ balikammaṃ upasaṃharissāmī’’ti patthanaṃ āyāciṃ, tasmā balikammaṃ sajjāpehīti. Sā ‘‘tassa manaṃ pūressāmī’’ti balikammaṃ sajjāpetvā sabbābharaṇavibhūsitā sāmikena saddhiṃ ekaṃ yānaṃ abhiruyha ‘‘devatāya balikammaṃ karissāmī’’ti corapapātaṃ abhiruhituṃ āraddhā.

Bấy giờ, cha của nàng nghe được tin ấy, vì là con gái duy nhất nên rất mực thương yêu, đã đút lót một ngàn (tiền vàng), dùng mưu kế để tên cướp được thả ra, cho y tắm gội bằng nước thơm, cho trang điểm bằng tất cả trang sức, rồi đưa đến lâu đài. Nàng Bhaddā cũng được toại nguyện, đã trang điểm bằng những trang sức lộng lẫy để phục vụ y. Sattuka, sau khi trải qua vài ngày, lòng tham khởi lên đối với các món trang sức của nàng, (liền nói): "Này nàng, ngay khi ta bị lính gác thành bắt, ta đã cầu nguyện với vị trời ngự tại vách núi Kẻ Cướp rằng: ‘Nếu con được tha mạng, con sẽ dâng lễ vật cúng dường ngài.’ Vì vậy, nàng hãy chuẩn bị lễ vật đi." Nàng nghĩ: “Ta sẽ làm cho chàng toại nguyện,” nên đã cho chuẩn bị lễ vật, trang điểm lộng lẫy với tất cả trang sức, cùng với chồng lên một cỗ xe, với ý định “sẽ làm lễ cúng dường vị trời,” bắt đầu đi lên vách núi Kẻ Cướp.

Sattuko cintesi – ‘‘sabbesu abhiruhantesu imissā ābharaṇaṃ gahetuṃ na sakkā’’ti parivārajanaṃ tattheva ṭhapetvā tameva balibhājanaṃ gāhāpetvā pabbataṃ abhiruhanto tāya saddhiṃ piyakathaṃ na kathesi. Sā iṅgiteneva tassādhippāyaṃ aññāsi. Sattuko, ‘‘bhadde, tava uttarasāṭakaṃ omuñcitvā kāyārūḷhapasādhanaṃ bhaṇḍikaṃ karohī’’ti. Sā, ‘‘sāmi, mayhaṃ ko aparādho’’ti? ‘‘Kiṃ nu maṃ, bāle,‘balikammatthaṃ āgato’ti saññaṃ karosi? Balikammāpadesena pana tava ābharaṇaṃ gahetuṃ āgato’’ti. ‘‘Kassa pana, ayya, pasādhanaṃ, kassa aha’’nti? ‘‘Nāhaṃ etaṃ vibhāgaṃ jānāmī’’ti. ‘‘Hotu, ayya, ekaṃ pana me adhippāyaṃ pūrehi, alaṅkataniyāmena [Pg.104] ca āliṅgituṃ dehī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Sā tena sampaṭicchitabhāvaṃ ñatvā purato āliṅgitvā pacchato āliṅgantī viya pabbatapapāte pātesi. So patitvā cuṇṇavicuṇṇaṃ ahosi. Tāya kataṃ acchariyaṃ disvā pabbate adhivatthā devatā kosallaṃ vibhāventī imā gāthā abhāsi –

Sattuka nghĩ: “Nếu tất cả mọi người cùng đi lên, sẽ không thể lấy được trang sức của nàng.” Y để đoàn tùy tùng ở lại đó, bảo một mình nàng mang mâm lễ vật, trong khi leo lên núi, y không nói lời thân mật nào với nàng. Nàng chỉ qua cử chỉ đã biết được ý định của y. Sattuka nói: “Này nàng, hãy cởi áo choàng ngoài của nàng ra và gói các món trang sức trên người lại thành một bọc.” Nàng hỏi: “Thưa chàng, thiếp có lỗi gì?” “Này kẻ ngu kia, sao ngươi lại nghĩ rằng ta đến đây để cúng tế? Ta đến đây dưới cớ cúng tế là để lấy trang sức của ngươi.” “Thưa chàng, vậy trang sức này là của ai, và thiếp là của ai?” “Ta không biết sự phân biệt đó.” “Thôi được, thưa chàng. Nhưng xin hãy thực hiện một ước muốn của thiếp: hãy cho thiếp được ôm chàng trong khi vẫn còn trang điểm.” Y đồng ý: “Được lắm.” Nàng, biết y đã đồng ý, ôm y từ phía trước, rồi như thể ôm từ phía sau, đã xô y xuống vách núi. Y rơi xuống, tan xương nát thịt. Thấy được việc làm kỳ diệu của nàng, vị trời ngự trên núi, ca ngợi sự khéo léo của nàng, đã nói lên những câu kệ này:

‘‘Na hi sabbesu ṭhānesu, puriso hoti paṇḍito;

Itthīpi paṇḍitā hoti, tattha tattha vicakkhaṇā.

“Chẳng phải trong mọi trường hợp, người nam là bậc trí tuệ; Người nữ cũng có thể là bậc trí tuệ, sáng suốt trong từng hoàn cảnh.

‘‘Na hi sabbesu ṭhānesu, puriso hoti paṇḍito;

Itthīpi paṇḍitā hoti, lahuṃ atthavicintikā’’ti. (apa. therī. 2.3.31-32);

“Chẳng phải trong mọi trường hợp, người nam là bậc trí tuệ; Người nữ cũng có thể là bậc trí tuệ, nhanh chóng suy xét điều lợi ích.” (Trưởng Lão Ni Kệ, 2.3.31-32);

Tato bhaddā cintesi – ‘‘na sakkā mayā iminā niyāmena gehaṃ gantuṃ, itova gantvā ekaṃ pabbajjaṃ pabbajissāmī’’ti nigaṇṭhārāmaṃ gantvā nigaṇṭhe pabbajjaṃ yāci. Atha naṃ te āhaṃsu – ‘‘kena niyāmena pabbajjā hotū’’ti? ‘‘Yaṃ tumhākaṃ pabbajjāya uttamaṃ, tadeva karothā’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti tassā tālaṭṭhinā kese luñcitvā pabbājesuṃ. Puna kesā vaḍḍhantā kuṇḍalāvaṭṭā hutvā vaḍḍhesuṃ. Tato paṭṭhāya sā kuṇḍalakesāti nāma jātā. Sā tattha uggahetabbaṃ samayaṃ vādamaggañca uggahetvā ‘‘ettakaṃ nāma ime jānanti, ito uttari viseso natthī’’ti ñatvā tato apakkamitvā yattha yattha paṇḍitā atthi, tattha tattha gantvā tesaṃ jānanasippaṃ uggahetvā attanā saddhiṃ kathetuṃ samatthaṃ adisvā yaṃ yaṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā pavisati, tassa dvāre vālukārāsiṃ katvā tattha jambusākhaṃ ṭhapetvā ‘‘yo mama vādaṃ āropetuṃ sakkoti, so imaṃ sākhaṃ maddatū’’ti samīpe ṭhitadārakānaṃ saññaṃ datvā vasanaṭṭhānaṃ gacchati. Sattāhampi jambusākhāya tatheva ṭhitāya taṃ gahetvā pakkamati.

Sau đó, nàng Bhaddā nghĩ: “Ta không thể nào trở về nhà trong tình cảnh này được. Từ đây, ta sẽ đi và xuất gia theo một pháp môn nào đó.” Nàng đến tu viện của các Ni-kiền-tử và xin họ cho xuất gia. Bấy giờ, họ nói với nàng: “Nên xuất gia theo phương thức nào?” “Pháp môn xuất gia nào của quý vị là cao tột nhất, xin hãy làm theo cách đó.” Họ nói: “Lành thay,” rồi dùng một cọng lá cọ nhổ tóc và cho nàng xuất gia. Khi tóc mọc lại, chúng mọc lên thành những lọn xoăn tròn. Kể từ đó, nàng được biết đến với tên gọi là Kuṇḍalakesā (Tóc Xoăn). Tại đó, nàng đã học hỏi giáo lý và phương pháp luận chiến cần phải học, và nhận ra rằng: “Đây là tất cả những gì họ biết, ngoài ra không có gì đặc biệt hơn,” nàng đã rời khỏi nơi đó. Nàng đi đến bất cứ nơi nào có các bậc hiền trí, học hỏi các kỹ năng kiến thức của họ, và không thấy ai có khả năng tranh luận với mình. Mỗi khi đi vào một làng hay thị trấn nào, nàng đều làm một đống cát ở cổng, rồi cắm một cành trâm lên đó với lời nhắn: “Ai có thể thách thức luận thuyết của ta, hãy giẫm lên cành cây này.” Nàng ra hiệu cho những đứa trẻ đứng gần đó rồi đi đến nơi ở của mình. Nếu cành trâm vẫn còn ở đó suốt bảy ngày, nàng sẽ lấy nó và rời đi.

Tena ca samayena amhākaṃ bhagavā loke uppajjitvā pavattitavaradhammacakko anupubbena sāvatthiṃ upanissāya jetavane viharati. Kuṇḍalakesāpi vuttanayena gāmanigamarājadhānīsu vicarantī sāvatthiṃ patvā nagaradvāre vālukārāsimhi jambusākhaṃ ṭhapetvā dārakānaṃ saññaṃ datvā sāvatthiṃ pāvisi.

Vào lúc bấy giờ, Đức Thế Tôn của chúng ta đã xuất hiện trên thế gian, đã chuyển bánh xe Pháp cao thượng, và tuần tự trú ngụ tại Kỳ Viên, gần thành Xá-vệ. Nàng Kuṇḍalakesā cũng theo cách đã nói, đi du hành qua các làng mạc, thị trấn, và kinh thành, đã đến thành Xá-vệ. Nàng cắm một cành trâm trên đống cát ở cổng thành, ra hiệu cho bọn trẻ, rồi đi vào thành Xá-vệ.

Athāyasmā [Pg.105] dhammasenāpati ekakova nagaraṃ pavisanto taṃ sākhaṃ disvā taṃ dametukāmo dārake pucchi – ‘‘kasmāyaṃ sākhā evaṃ ṭhapitā’’ti? Dārakā tamatthaṃ ārocesuṃ. Thero ‘‘yadi evaṃ imaṃ sākhaṃ maddathā’’ti āha. Dārakā taṃ maddiṃsu. Kuṇḍalakesā katabhattakiccā nagarato nikkhamantī taṃ sākhaṃ madditaṃ disvā ‘‘kenidaṃ maddita’’nti pucchitvā therena maddāpitabhāvaṃ ñatvā ‘‘apakkhiko vādo na sobhatī’’ti sāvatthiṃ pavisitvā vīthito vīthiṃ vicarantī ‘‘passeyyātha samaṇehi sakyaputtiyehi saddhiṃ mayhaṃ vāda’’nti ugghosetvā mahājanaparivutā aññatarasmiṃ rukkhamūle nisinnaṃ dhammasenāpatiṃ upasaṅkamitvā paṭisanthāraṃ katvā ekamantaṃ ṭhitā ‘‘kiṃ tumhehi mama jambusākhā maddāpitā’’ti pucchi. ‘‘Āma, mayā maddāpitā’’ti. ‘‘Evaṃ sante tumhehi saddhiṃ mayhaṃ vādo hotū’’ti. ‘‘Hotu, bhadde’’ti. ‘‘Kassa pucchā, kassa vissajjanā’’ti? ‘‘Pucchā nāma amhākaṃ pattā, tvaṃ yaṃ attano jānanakaṃ pucchā’’ti. Sā sabbameva attano jānanakaṃ vādaṃ pucchi. Thero taṃ sabbaṃ vissajjesi. Sā upari pucchitabbaṃ ajānantī tuṇhī ahosi. Atha naṃ thero āha – ‘‘tayā bahuṃ pucchitaṃ, mayampi taṃ ekaṃ pañhaṃ pucchāmā’’ti. ‘‘Pucchatha, bhante’’ti. Thero ‘‘ekaṃ nāma ki’’nti imaṃ pañhaṃ pucchi. Kuṇḍalakesā neva antaṃ na koṭiṃ passantī andhakāraṃ paviṭṭhā viya hutvā ‘‘na jānāmi, bhante’’ti āha. ‘‘Tvaṃ ettakampi ajānantī aññaṃ kiṃ jānissasī’’ti vatvā dhammaṃ desesi. Sā therassa pādesu patitvā, ‘‘bhante, tumhe saraṇaṃ gacchāmī’’ti āha. ‘‘Mā maṃ tvaṃ, bhadde, saraṇaṃ gaccha, sadevake loke aggapuggalaṃ bhagavantameva saraṇaṃ gacchā’’ti. ‘‘Evaṃ karissāmi, bhante’’ti sā sāyanhasamaye dhammadesanāvelāyaṃ satthu santikaṃ gantvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Satthā tassā ñāṇaparipākaṃ ñatvā –

Bấy giờ, Tôn giả Pháp Tướng quân một mình đi vào thành, thấy cành cây ấy, muốn dẹp bỏ nó, bèn hỏi bọn trẻ: 'Tại sao cành cây này lại được đặt như vậy?' Bọn trẻ kể lại sự việc ấy. Trưởng lão nói: 'Nếu vậy, các con hãy giẫm nát cành cây này đi.' Bọn trẻ đã giẫm nát nó. Kuṇḍalakesā, sau khi dùng bữa xong, đi ra khỏi thành, thấy cành cây bị giẫm nát, bèn hỏi: 'Ai đã giẫm nát cái này?' và biết được rằng Trưởng lão đã sai giẫm nát. Nàng nghĩ: 'Tranh luận một phía thì không hay,' rồi đi vào thành Sāvatthī, đi từ đường này sang đường khác, lớn tiếng rao rằng: 'Hãy xem cuộc tranh luận của tôi với các Sa-môn Thích tử!' Được đám đông dân chúng vây quanh, nàng đến gần Tôn giả Pháp Tướng quân đang ngồi dưới gốc một cây nọ, sau khi chào hỏi thân mật, đứng một bên và hỏi: 'Có phải ngài đã sai người giẫm nát cành trâm của tôi không?' 'Phải, do ta sai giẫm nát.' 'Nếu vậy, mong rằng sẽ có một cuộc tranh luận giữa tôi và ngài.' 'Được lắm, này hiền muội.' 'Ai hỏi, ai trả lời?' 'Việc hỏi đã được đặt ra cho chúng tôi, cô cứ hỏi những gì cô biết.' Nàng đã hỏi tất cả những vấn đề mà mình biết. Trưởng lão đã giải đáp tất cả. Nàng không biết hỏi gì thêm nữa, bèn im lặng. Bấy giờ, Trưởng lão nói với nàng: 'Cô đã hỏi nhiều rồi, chúng tôi cũng hỏi cô một câu.' 'Xin ngài cứ hỏi, thưa Tôn giả.' Trưởng lão hỏi câu này: 'Cái gọi là một là gì?' Kuṇḍalakesā không thấy đầu cũng không thấy cuối, như đi vào bóng tối, nói rằng: 'Con không biết, thưa Tôn giả.' 'Cô ngay cả điều này cũng không biết thì còn biết được gì khác?' nói vậy rồi, ngài thuyết pháp. Nàng gieo mình dưới chân Trưởng lão, nói: 'Thưa Tôn giả, con xin quy y ngài.' 'Này hiền muội, đừng quy y ta, hãy quy y chính Đức Thế Tôn, bậc tối thượng trong thế giới chư Thiên và loài người.' 'Con sẽ làm như vậy, thưa Tôn giả.' Vào buổi chiều, trong giờ thuyết pháp, nàng đến chỗ Đức Bổn Sư, đảnh lễ bằng năm vóc sát đất rồi đứng một bên. Đức Bổn Sư, biết được trí tuệ của nàng đã chín muồi, bèn—

‘‘Sahassamapi ce gāthā, anatthapadasaṃhitā;

Ekaṃ gāthāpadaṃ seyyo, yaṃ sutvā supasammatī’’ti. –

“Dầu cho ngàn câu kệ, gồm những lời vô nghĩa; Tốt hơn một câu pháp, nghe xong được tịnh lạc.”

Imaṃ gāthamāha. Gāthāpariyosāne yathāṭhitāva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.3.1-54) –

Ngài đã nói kệ này. Khi bài kệ kết thúc, ngay tại chỗ đang đứng, nàng đã đắc quả A-la-hán cùng với các Tuệ Phân Tích. Do đó, đã được nói trong Thánh Nhân Ký Sự (Apadāna, Therī 2.3.1-54):

‘‘Padumuttaro [Pg.106] nāma jino, sabbadhammāna pāragū;

Ito satasahassamhi, kappe uppajji nāyako.

“Bậc Toàn Giác tên Padumuttara, người thông suốt tất cả các pháp; đã xuất hiện trong kiếp thứ một trăm ngàn tính từ đây, vị Lãnh Đạo.

‘‘Tadāhaṃ haṃsavatiyaṃ, jātā seṭṭhikule ahuṃ;

Nānāratanapajjote, mahāsukhasamappitā.

“Khi ấy, tại thành Haṃsavatī, con được sinh ra trong gia đình trưởng giả; sống trong ánh sáng của nhiều loại châu báu, hưởng thụ niềm an lạc lớn lao.

‘‘Upetvā taṃ mahāvīraṃ, assosiṃ dhammadesanaṃ;

Tato jātappasādāhaṃ, upesiṃ saraṇaṃ jinaṃ.

“Đến gần bậc Đại Hùng ấy, con đã nghe pháp thoại; từ đó, với lòng tịnh tín phát sinh, con đã quy y bậc Toàn Giác.

‘‘Tadā mahākāruṇiko, padumuttaranāmako;

Khippābhiññānamagganti, ṭhapesi bhikkhuniṃ subhaṃ.

“Khi ấy, bậc Đại Bi, tên là Padumuttara; đã đặt một vị Tỳ-khưu-ni xinh đẹp vào địa vị đứng đầu về tốc chứng thần thông.

‘‘Taṃ sutvā muditā hutvā, dānaṃ datvā mahesino;

Nipacca sirasā pāde, taṃ ṭhānamabhipatthayiṃ.

“Nghe điều ấy, con hoan hỷ, đã cúng dường bậc Đại Sĩ; cúi đầu đảnh lễ dưới chân, con đã phát nguyện đạt được địa vị ấy.

‘‘Anumodi mahāvīro, bhadde yaṃ tebhipatthitaṃ;

Samijjhissati taṃ sabbaṃ, sukhinī hohi nibbutā.

“Bậc Đại Hùng đã tùy hỷ: ‘Này hiền muội, điều mà cô mong cầu; tất cả sẽ được thành tựu, cô sẽ được an lạc, tịch tịnh.’

‘‘Satasahassito kappe, okkākakulasambhavo;

Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.

“Một trăm ngàn kiếp sau, xuất thân từ dòng dõi Okkāka; một vị Đạo Sư tên Gotama theo họ tộc sẽ xuất hiện trên đời.

‘‘Tassa dhammesu dāyādā, orasā dhammanimmitā;

Bhaddākuṇḍalakesāti, hessati satthu sāvikā.

“Là người thừa tự trong giáo pháp của ngài, con ruột do pháp hóa sanh; nàng sẽ là nữ đệ tử của Đạo Sư, tên là Bhaddā Kuṇḍalakesā.

‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca;

Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ.

“Do nghiệp lành đã tạo, và do tác ý cùng lời nguyện; sau khi từ bỏ thân người, con đã sanh lên cõi trời Ba Mươi Ba.

‘‘Tato cutā yāmamagaṃ, tatohaṃ tusitaṃ gatā;

Tato ca nimmānaratiṃ, vasavattipuraṃ tato.

“Từ đó mệnh chung, con đến cõi Dạ-ma, từ đó con đến cõi Đâu-suất; rồi đến cõi Hóa Lạc, và từ đó đến thành Tha Hóa Tự Tại.

‘‘Yattha yatthūpapajjāmi, tassa kammassa vāhasā;

Tattha tattheva rājūnaṃ, mahesittamakārayiṃ.

“Bất cứ nơi nào con tái sanh, do năng lực của nghiệp ấy; ở chính nơi đó, con đã làm hoàng hậu của các vị vua.

‘‘Tato cutā manussesu, rājūnaṃ cakkavattinaṃ;

Maṇḍalīnañca rājūnaṃ, mahesittamakārayiṃ.

“Từ đó mệnh chung, giữa loài người, con đã làm hoàng hậu của các vị Chuyển Luân Vương; và của các vị tiểu vương.

‘‘Sampattiṃ anubhotvāna, devesu mānusesu ca;

Sabbattha sukhitā hutvā, nekakappesu saṃsariṃ.

“Sau khi hưởng thụ tài sản, ở cõi trời và cõi người; khắp nơi đều được an lạc, con đã luân hồi trong nhiều kiếp.

‘‘Imamhi [Pg.107] bhaddake kappe, brahmabandhu mahāyaso;

Kassapo nāma gottena, uppajji vadataṃ varo.

“Trong hiền kiếp này, bậc thân quyến của Phạm Thiên, đại danh tiếng; Kassapa tên theo họ tộc, bậc tối thượng trong các nhà hùng biện, đã xuất hiện.

‘‘Upaṭṭhāko mahesissa, tadā āsi narissaro;

Kāsirājā kikī nāma, bārāṇasipuruttame.

“Khi ấy, người hộ độ bậc Đại Sĩ là vị vua; vua xứ Kāsi tên là Kikī, tại thành Bārāṇasī tối thượng.

‘‘Tassa dhītā catutthāsiṃ, bhikkhudāyīti vissutā;

Dhammaṃ sutvā jinaggassa, pabbajjaṃ samarocayiṃ.

“Con là con gái thứ tư của vua, nổi tiếng với tên Bhikkhudāyī; sau khi nghe pháp của bậc Tối Thắng, con đã ưa thích việc xuất gia.

‘‘Anujāni na no tāto, agāreva tadā mayaṃ;

Vīsavassasahassāni, vicarimha atanditā.

“Phụ vương đã không cho phép chúng con, khi ấy chúng con ở tại gia; trong hai mươi ngàn năm, chúng con đã sống không mệt mỏi.

‘‘Komāribrahmacariyaṃ, rājakaññā sukhedhitā;

Buddhopaṭṭhānaniratā, muditā satta dhītaro.

“Sống đời phạm hạnh đồng trinh, các công chúa được nuôi dưỡng trong an lạc; bảy người con gái hoan hỷ, chuyên tâm phụng sự Đức Phật.

‘‘Samaṇī samaṇaguttā ca, bhikkhunī bhikkhudāyikā;

Dhammā ceva sudhammā ca, sattamī saṅghadāyikā.

“Samaṇī, Samaṇaguttā, Bhikkhunī, Bhikkhudāyikā; Dhammā và Sudhammā, người thứ bảy là Saṅghadāyikā.

‘‘Khemā uppalavaṇṇā ca, paṭācārā ahaṃ tadā;

Kisāgotamī dhammadinnā, visākhā hoti sattamī.

“Khemā và Uppalavaṇṇā, khi ấy con là Paṭācārā; Kisāgotamī, Dhammadinnā, và Visākhā là người thứ bảy.

‘‘Tehi kammehi sukatehi, cetanāpaṇidhīhi ca;

Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ.

“Do những nghiệp lành đã tạo, và do tác ý cùng lời nguyện; sau khi từ bỏ thân người, con đã sanh lên cõi trời Ba Mươi Ba.

‘‘Pacchime ca bhave dāni, giribbajapuruttame;

Jātā seṭṭhikule phīte, yadāhaṃ yobbane ṭhitā.

“Và nay trong kiếp cuối cùng, tại thành Giribbaja tối thượng; con sinh ra trong gia đình trưởng giả giàu có, khi con đang ở tuổi thanh xuân.

‘‘Coraṃ vadhatthaṃ nīyantaṃ, disvā rattā tahiṃ ahaṃ;

Pitā me taṃ sahassena, mocayitvā vadhā tato.

“Thấy tên trộm bị dẫn đi hành quyết, con đã đem lòng yêu mến hắn; cha con đã dùng một ngàn (đồng tiền) để giải thoát hắn khỏi bị hành hình.

‘‘Adāsi tassa maṃ tāto, viditvāna manaṃ mama;

Tassāhamāsiṃ visaṭṭhā, atīva dayitā hitā.

Cha tôi, biết được ý của tôi, đã gả tôi cho người ấy. Tôi đã là người được tin cậy, được yêu thương và quý mến vô cùng.

‘‘So me bhūsanalobhena, balimajjhāsayo diso;

Corappapātaṃ netvāna, pabbataṃ cetayī vadhaṃ.

Người ấy, vì lòng tham trang sức của tôi, với ý định cướp đoạt, đã dẫn tôi đến vách núi của bọn cướp và có ý định giết tôi.

‘‘Tadāhaṃ paṇamitvāna, sattukaṃ sukatañjalī;

Rakkhantī attano pāṇaṃ, idaṃ vacanamabraviṃ.

Khi ấy, tôi đã chắp tay lạy kẻ thù, trong khi bảo vệ mạng sống của mình, tôi đã nói lên lời này.

‘‘Idaṃ [Pg.108] suvaṇṇakeyūraṃ, muttā veḷuriyā bahū;

Sabbaṃ harassu bhaddante, mañca dāsīti sāvaya.

‘Vòng tay vàng này, nhiều ngọc trai và lưu ly này, thưa ngài, xin hãy lấy tất cả, và hãy tuyên bố rằng tôi là nữ tỳ của ngài.’

‘‘Oropayassu kalyāṇī, mā bāḷhaṃ paridevasi;

Na cāhaṃ abhijānāmi, ahantvā dhanamābhataṃ.

‘Này người đẹp, hãy cởi chúng ra, đừng than khóc quá nhiều. Ta không biết cách nào lấy được của cải mà không giết người.’

‘‘Yato sarāmi attānaṃ, yato pattosmi viññutaṃ;

Na cāhaṃ abhijānāmi, aññaṃ piyataraṃ tayā.

‘Từ khi tôi biết mình, từ khi tôi có được sự hiểu biết, tôi không biết ai khác thân thương hơn ngài.’

‘‘Ehi taṃ upagūhissaṃ, katvāna taṃ padakkhiṇaṃ;

Na ca dāni puno atthi, mama tuyhañca saṅgamo.

‘Hãy đến đây, tôi sẽ ôm ngài, sau khi đi quanh ngài theo chiều bên phải. Sẽ không còn nữa cuộc gặp gỡ giữa tôi và ngài.’

‘‘Na hi sabbesu ṭhānesu, puriso hoti paṇḍito;

Itthīpi paṇḍitā hoti, tattha tattha vicakkhaṇā.

‘Thật vậy, không phải trong mọi trường hợp, người nam là bậc trí tuệ; người nữ cũng có thể là bậc trí tuệ, sáng suốt ở nơi này nơi kia.’

‘‘Na hi sabbesu ṭhānesu, puriso hoti paṇḍito;

Itthīpi paṇḍitā hoti, lahuṃ atthavicintikā.

‘Thật vậy, không phải trong mọi trường hợp, người nam là bậc trí tuệ; người nữ cũng có thể là bậc trí tuệ, nhanh chóng suy xét điều lợi ích.’

‘‘Lahuñca vata khippañca, nikaṭṭhe samacetayiṃ;

Migaṃ uṇṇā yathā evaṃ, tadāhaṃ sattukaṃ vadhiṃ.

‘Thật vậy, một cách nhanh chóng và mau lẹ, tôi đã suy tính trong tình thế nguy cấp. Giống như người thợ săn (bắt) con nai, khi ấy tôi đã giết kẻ thù.’

‘‘Yo ca uppatitaṃ atthaṃ, na khippamanubujjhati;

So haññate mandamati, corova girigabbhare.

‘Và người nào không nhanh chóng nhận ra sự việc đã phát sinh, người ấy, kẻ chậm trí, bị giết hại, giống như tên cướp ở trong hang núi.’

‘‘Yo ca uppatitaṃ atthaṃ, khippameva nibodhati;

Muccate sattusambādhā, tadāhaṃ sattukā yathā.

‘Và người nào nhanh chóng nhận biết sự việc đã phát sinh, người ấy được giải thoát khỏi sự áp bức của kẻ thù, giống như tôi (đã thoát khỏi) kẻ thù khi ấy.’

‘‘Tadāhaṃ pātayitvāna, giriduggamhi sattukaṃ;

Santikaṃ setavatthānaṃ, upetvā pabbajiṃ ahaṃ.

‘Khi ấy, sau khi đã xô ngã kẻ thù ở nơi hiểm trở trên núi, tôi đã đi đến gần các vị ở Setavya và đã xuất gia.’

‘‘Saṇḍāsena ca kese me, luñcitvā sabbaso tadā;

Pabbajitvāna samayaṃ, ācikkhiṃsu nirantaraṃ.

‘Khi ấy, sau khi đã nhổ hết tóc của tôi bằng cái kẹp, sau khi đã xuất gia, họ đã liên tục giảng dạy giáo lý.’

‘‘Tato [Pg.109] taṃ uggahetvāhaṃ, nisīditvāna ekikā;

Samayaṃ taṃ vicintesiṃ, suvāno mānusaṃ karaṃ.

‘Sau đó, sau khi đã học thuộc giáo lý ấy, tôi đã ngồi một mình và suy xét về giáo lý ấy. (Lúc ấy) một con chó (đã mang đến) một bàn tay người.’

‘‘Chinnaṃ gayha samīpe me, pātayitvā apakkami;

Disvā nimittamalabhiṃ, hatthaṃ taṃ puḷavākulaṃ.

‘(Con chó) đã ngậm bàn tay bị cắt đứt, làm rơi xuống gần tôi rồi bỏ đi. Sau khi nhìn thấy bàn tay đầy giòi bọ ấy, tôi đã nhận được một đề mục (thiền).’

‘‘Tato uṭṭhāya saṃviggā, apucchiṃ sahadhammike;

Te avocuṃ vijānanti, taṃ atthaṃ sakyabhikkhavo.

‘Sau đó, với lòng kinh cảm, tôi đứng dậy và hỏi các vị đồng đạo. Họ đã nói rằng các vị Tỳ kheo dòng dõi Sakya biết được ý nghĩa ấy.’

‘‘Sāhaṃ tamatthaṃ pucchissaṃ, upetvā buddhasāvake;

Te mamādāya gacchiṃsu, buddhaseṭṭhassa santikaṃ.

‘Tôi sẽ đi đến hỏi các vị đệ tử của Đức Phật về ý nghĩa ấy. Họ đã dẫn tôi đi đến gần bậc Tối Thắng Giác Ngộ.’

‘‘So me dhammamadesesi, khandhāyatanadhātuyo;

Asubhāniccadukkhāti, anattāti ca nāyako.

‘Vị Lãnh Đạo ấy đã thuyết giảng Giáo Pháp cho tôi về các uẩn, xứ, và giới; và về bất tịnh, vô thường, khổ, và vô ngã.’

‘‘Tassa dhammaṃ suṇitvāhaṃ, dhammacakkhuṃ visodhayiṃ;

Tato viññātasaddhammā, pabbajjaṃ upasampadaṃ.

‘Sau khi nghe Giáo Pháp của ngài, tôi đã làm trong sạch con mắt Pháp. Sau đó, đã hiểu rõ Chánh Pháp, (tôi đã xin) xuất gia và thọ cụ túc giới.’

‘‘Āyācito tadā āha, ehi bhaddeti nāyako;

Tadāhaṃ upasampannā, parittaṃ toyamaddasaṃ.

‘Khi ấy, sau khi được thỉnh cầu, vị Lãnh Đạo đã nói: ‘Hãy đến đây, Bhaddā.’ Khi ấy, tôi đã được thọ cụ túc giới. Tôi đã nhìn thấy một ít nước.’

‘‘Pādapakkhālanenāhaṃ, ñatvā saudayabbayaṃ;

Tathā sabbepi saṅkhāre, īdisaṃ cintayiṃ tadā.

‘Nhờ (quan sát) nước rửa chân, tôi đã biết được sự sanh và diệt của nó. Tương tự như thế, đối với tất cả các pháp hữu vi, khi ấy tôi đã suy niệm như vầy.’

‘‘Tato cittaṃ vimucci me, anupādāya sabbaso;

Khippābhiññānamaggaṃ me, tadā paññāpayī jino.

‘Sau đó, tâm của tôi đã được giải thoát khỏi tất cả do không còn chấp thủ. Khi ấy, bậc Chiến Thắng đã tuyên bố cho tôi con đường của các thắng trí nhanh chóng.’

‘‘Iddhīsu ca vasī homi, dibbāya sotadhātuyā;

Paracittāni jānāmi, satthusāsanakārikā.

‘Tôi thuần thục về các thần thông và về thiên nhĩ giới. Tôi biết được tâm của người khác, là người thực hành lời dạy của bậc Đạo Sư.’

‘‘Pubbenivāsaṃ jānāmi, dibbacakkhu visodhitaṃ;

Khepetvā āsave sabbe, visuddhāsiṃ sunimmalā.

‘Tôi biết được các kiếp sống quá khứ, thiên nhãn đã được thanh tịnh. Sau khi đã tận trừ tất cả các lậu hoặc, tôi đã được trong sạch, không còn cấu uế.’

‘‘Pariciṇṇo mayā satthā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ;

Ohito garuko bhāro, bhavanetti samūhatā.

‘Bậc Đạo Sư đã được tôi phụng sự, lời dạy của Đức Phật đã được thực hành. Gánh nặng đã được đặt xuống, dây dẫn đến tái sanh đã được nhổ lên.’

‘‘Yassatthāya pabbajitā, agārasmānagāriyaṃ;

So me attho anuppatto, sabbasaṃyojanakkhayo.

‘Mục đích mà vì nó tôi đã xuất gia, từ bỏ đời sống gia đình, mục đích ấy đã được tôi thành tựu, (đó là) sự đoạn tận tất cả các kiết sử.’

‘‘Atthadhammaniruttīsu, paṭibhāne tatheva ca;

Ñāṇaṃ me vimalaṃ suddhaṃ, buddhaseṭṭhassa sāsane.

‘Về ý nghĩa, về Giáo Pháp, về ngữ nguyên, và cũng như về biện tài, trí tuệ của tôi không tỳ vết, trong sạch, ở trong giáo huấn của bậc Tối Thắng Giác Ngộ.’

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

‘Các phiền não đã được tôi đốt sạch... (như trên)... lời dạy của Đức Phật đã được thực hành.’

Arahattaṃ pana patvā tāvadeva pabbajjaṃ yāci. Satthā tassā pabbajjaṃ anujāni. Sā bhikkhunupassayaṃ gantvāna pabbajitvā phalasukhena nibbānasukhena ca vītināmentī attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena –

Và sau khi đã chứng đắc A-la-hán quả, vị này đã ngay lập tức xin xuất gia. Bậc Đạo Sư đã cho phép vị này xuất gia. Vị này, sau khi đi đến tu viện của các vị Tỳ kheo ni và đã xuất gia, trong khi sống với hạnh phúc của quả vị và hạnh phúc của Niết Bàn, sau khi quán xét lại sự thực hành của mình, đã nói lên lời cảm hứng như sau:

107.

107.

‘‘Lūnakesī [Pg.110] paṅkadharī, ekasāṭī pure cariṃ;

Avajje vajjamatinī, vajje cāvajjadassinī.

“Trước kia, tóc bị nhổ, mình dính bùn, tôi chỉ mặc một tấm y, lang thang khắp nơi; Thấy lỗi trong điều không lỗi, và không thấy lỗi trong điều có lỗi.”

108.

108.

‘‘Divāvihārā nikkhamma, gijjhakūṭamhi pabbate;

Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, bhikkhusaṅghapurakkhataṃ.

“Rời khỏi nơi nghỉ ban ngày, trên núi Linh Thứu; tôi đã thấy Đức Phật không còn bụi trần, được Tăng chúng vây quanh.”

109.

109.

‘‘Nihacca jāṇuṃ vanditvā, sammukhā añjaliṃ akaṃ;

Ehi bhaddeti maṃ avaca, sā me āsūpasampadā.

“Quỳ gối xuống và đảnh lễ, tôi đã chắp tay trước mặt Ngài; Ngài nói với tôi: ‘Hãy đến, Bhaddā,’ đó chính là sự xuất gia của tôi.”

110.

110.

‘‘Ciṇṇā aṅgā ca magadhā, vajjī kāsī ca kosalā;

Anakā paṇṇāsa vassāni, raṭṭhapiṇḍaṃ abhuñjahaṃ.

“Tôi đã đi qua các xứ Aṅga và Magadha, Vajjī, Kāsī và Kosala; trong năm mươi năm không còn nợ nần, tôi đã thọ dụng vật thực khất thực của quốc độ.”

111.

111.

‘‘Puññaṃ vata pasavi bahuṃ, sappañño vatāyaṃ upāsako;

Yo bhaddāya cīvaraṃ adāsi, vippamuttāya sabbaganthehī’’ti. –

“Thật vậy, người cận sự nam này đã tạo ra nhiều phước báu, thật là người có trí tuệ; người đã dâng cúng y cho Bhaddā, vị đã hoàn toàn giải thoát khỏi mọi trói buộc.”

Imā gāthā abhāsi.

Bà đã nói lên những câu kệ này.

Tattha lūnakesīti lūnā luñcitā kesā mayhanti lūnakesī, nigaṇṭhesu pabbajjāya tālaṭṭhinā luñcitakesā, taṃ sandhāya vadati. Paṅkadharīti dantakaṭṭhassa akhādanena dantesu malapaṅkadhāraṇato paṅkadharī. Ekasāṭīti nigaṇṭhacārittavasena ekasāṭikā. Pure carinti pubbe nigaṇṭhī hutvā evaṃ vicariṃ. Avajje vajjamatinīti nhānucchādanadantakaṭṭhakhādanādike anavajje sāvajjasaññī. Vajje cāvajjadassinīti mānamakkhapalāsavipallāsādike sāvajje anavajjadiṭṭhī.

Ở đây, ‘lūnakesī’ có nghĩa là: ‘tóc của tôi đã bị cắt, bị nhổ,’ là lūnakesī. Khi xuất gia theo phái Nigaṇṭha, tóc bị nhổ bằng lõi cây thốt nốt, bà nói ám chỉ đến điều đó. ‘Paṅkadharī’ có nghĩa là: do không dùng tăm xỉa răng nên mang vết bẩn như bùn ở răng, nên gọi là paṅkadharī. ‘Ekasāṭī’ có nghĩa là: mặc một tấm y theo hạnh của phái Nigaṇṭha. ‘Pure cariṃ’ có nghĩa là: trước đây, khi là một nữ tu Nigaṇṭha, tôi đã đi lại như vậy. ‘Avajje vajjamatinī’ có nghĩa là: có nhận thức về lỗi trong những điều không có lỗi như việc tắm rửa, thoa dầu, dùng tăm xỉa răng. ‘Vajje cāvajjadassinī’ có nghĩa là: có quan điểm không có lỗi trong những điều có lỗi như ngã mạn, gièm pha, não hại, và tà kiến.

Divāvihārā nikkhammāti attano divāvihāraṭṭhānato nikkhamitvā. Ayampi ṭhitamajjhanhikavelāyaṃ therena samāgatā tassa pañhassa vissajjanena dhammadesanāya ca nihatamānadabbā pasannamānasā hutvā satthu santikaṃ upasaṅkamitukāmāva attano vasanaṭṭhānaṃ gantvā divāṭṭhāne nisīditvā sāyanhasamaye satthu santikaṃ upasaṅkamitvā.

‘Divāvihārā nikkhamma’ có nghĩa là: rời khỏi nơi nghỉ ban ngày của mình. Vị này, sau khi gặp vị trưởng lão vào lúc giữa trưa, nhờ câu trả lời cho câu hỏi của mình và bài pháp thoại mà đã dẹp tan được lòng kiêu mạn và sự cứng đầu, tâm trở nên trong sáng, và mong muốn đến gần bậc Đạo Sư, bà đã đi đến nơi ở của mình, ngồi tại nơi nghỉ ban ngày, và vào buổi chiều, bà đã đến gần bậc Đạo Sư.

Nihacca jāṇuṃ vanditvāti jāṇudvayaṃ pathaviyaṃ nihantvā patiṭṭhapetvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā. Sammukhā añjaliṃ akanti satthu sammukhā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ akāsiṃ. Ehi, bhaddeti maṃ avaca, sā me āsūpasampadāti yaṃ maṃ bhagavā arahattaṃ patvā pabbajjañca upasampadañca yācitvā ṭhitaṃ [Pg.111] ‘‘ehi, bhadde, bhikkhunupassayaṃ gantvā bhikkhunīnaṃ santike pabbaja upasampajjassū’’ti avaca āṇāpesi. Sā satthu āṇā mayhaṃ upasampadāya kāraṇattā upasampadā āsi ahosi.

‘Nihacca jāṇuṃ vanditvā’ có nghĩa là: đặt cả hai đầu gối xuống đất, thiết lập vững chắc, và đảnh lễ theo năm điểm tiếp xúc. ‘Sammukhā añjaliṃ akaṃ’ có nghĩa là: tôi đã chắp tay, mười đầu móng tay chụm lại sáng ngời, trước mặt bậc Đạo Sư. ‘Ehi, bhaddeti maṃ avaca, sā me āsūpasampadā’ có nghĩa là: Đức Thế Tôn, khi tôi đã chứng đắc A-la-hán và đang đứng đó xin xuất gia và cụ túc giới, đã nói và ra lệnh cho tôi rằng: ‘Hãy đến, Bhaddā, hãy đến tu viện của các tỳ-khưu-ni và xuất gia, thọ cụ túc giới nơi các tỳ-khưu-ni.’ Mệnh lệnh đó của bậc Đạo Sư, vì là nguyên nhân cho sự thọ cụ túc giới của tôi, nên đã trở thành sự thọ cụ túc giới của tôi.

Ciṇṇātiādikā dve gāthā aññābyākaraṇagāthā. Tattha ciṇṇā aṅgā ca magadhāti ye ime aṅgā ca magadhā ca vajjī ca kāsī ca kosalā ca janapadā pubbe sāṇāya mayā raṭṭhapiṇḍaṃ bhuñjantiyā ciṇṇā caritā, tesuyeva satthārā samāgamato paṭṭhāya anaṇā niddosā apagatakilesā hutvā paññāsa saṃvaccharāni raṭṭhapiṇḍaṃ abhuñjiṃ ahaṃ.

Hai câu kệ bắt đầu bằng ‘Ciṇṇā’ là những câu kệ tuyên bố chánh trí. Trong đó, ‘ciṇṇā aṅgā ca magadhā’ có nghĩa là: những quốc độ này là Aṅga, Magadha, Vajjī, Kāsī, và Kosala, nơi mà trước đây tôi đã đi qua, thọ dụng vật thực khất thực của quốc độ; chính tại những nơi đó, kể từ khi gặp bậc Đạo Sư, tôi đã trở nên không còn nợ nần, không còn lỗi lầm, không còn phiền não, và đã thọ dụng vật thực khất thực của quốc độ trong năm mươi năm.

Yena abhippasannamānasena upāsakena attano cīvaraṃ dinnaṃ, tassa puññavisesakittanamukhena aññaṃ byākarontī ‘‘puññaṃ vata pasavī bahu’’nti osānagāthamāha. Sā suviññeyyāva.

Khi tuyên bố chánh trí qua việc tán dương phước báu đặc biệt của người cận sự nam, người với tâm vô cùng hoan hỷ đã dâng cúng y cho bà, bà đã nói câu kệ kết thúc: ‘puññaṃ vata pasavī bahuṃ.’ Câu kệ ấy rất dễ hiểu.

Bhaddākuṇḍalakesātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải về Trưởng Lão Ni Kệ của Bhaddā Kuṇḍalakesā đã hoàn tất.

10. Paṭācārātherīgāthāvaṇṇanā

10. Chú giải Trưởng Lão Ni Kệ của Paṭācārā

Naṅgalehi kasaṃ khettantiādikā paṭācārāya theriyā gāthā. Ayampi padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patvā, ekadivasaṃ satthu santike dhammaṃ suṇantī satthāraṃ ekaṃ bhikkhuniṃ vinayadharānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā, adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. Sā yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsarantī kassapabuddhakāle kikissa kāsirañño gehe paṭisandhiṃ gahetvā sattannaṃ bhaginīnaṃ abbhantarā hutvā vīsati vassasahassāni brahmacariyaṃ caritvā bhikkhusaṅghassa pariveṇaṃ akāsi. Sā tato cutā devaloke nibbattā, ekaṃ buddhantaraṃ dibbasampattiṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ seṭṭhigehe nibbattitvā vayappattā attano gehe ekena kammakārena saddhiṃ kilesasanthavaṃ akāsi. Taṃ mātāpitaro samajātikassa kumārassa dātuṃ divasaṃ saṇṭhapesuṃ. Taṃ ñatvā sā hatthasāraṃ gahetvā tena katasanthavena purisena saddhiṃ aggadvārena nikkhamitvā ekasmiṃ gāmake vasantī gabbhinī ahosi. Sā [Pg.112] paripakke gabbhe ‘‘kiṃ idha anāthavāsena, kulagehaṃ gacchāma, sāmī’’ti vatvā tasmiṃ ‘‘ajja gacchāma, sve gacchāmā’’ti kālakkhepaṃ karonte ‘‘nāyaṃ bālo maṃ nessatī’’ti tasmiṃ bahi gate gehe paṭisāmetabbaṃ paṭisāmetvā ‘‘kulagharaṃ gatāti mayhaṃ sāmikassa kathethā’’ti paṭivissakagharavāsīnaṃ ācikkhitvā ‘‘ekikāva kulagharaṃ gamissāmī’’ti maggaṃ paṭipajji. So āgantvā gehe taṃ apassanto paṭivissake pucchitvā ‘‘kulagharaṃ gatā’’ti sutvā ‘‘maṃ nissāya kuladhītā anāthā jātā’’ti padānupadaṃ gantvā sampāpuṇi. Tassā antarāmagge eva gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi. Sā pasutakālato paṭṭhāya paṭippassaddhagamanussukkā sāmikaṃ gahetvā nivatti. Dutiyavārampi gabbhinī ahosītiādi sabbaṃ purimanayeneva vitthāretabbaṃ.

Những câu kệ bắt đầu bằng ‘Naṅgalehi kasaṃ khettaṃ’ là của trưởng lão ni Paṭācārā. Vị này, vào thời của Đức Thế Tôn Padumuttara, đã sanh ra trong một gia đình danh giá ở thành phố Haṃsavatī. Khi đã trưởng thành, một hôm, trong khi đang nghe pháp gần bậc Đạo Sư, bà thấy bậc Đạo Sư đặt một vị tỳ-khưu-ni vào vị trí hàng đầu trong những vị trì luật, bà đã làm các công đức và phát nguyện đạt được vị trí đó. Bà đã làm các việc thiện cho đến trọn đời, luân hồi trong các cõi trời và người. Vào thời của Đức Phật Kassapa, bà đã tái sanh trong nhà của vua Kiki xứ Kāsī, là một trong bảy chị em, đã sống đời phạm hạnh trong hai mươi ngàn năm và đã xây dựng một tu viện cho Tăng chúng. Từ đó, bà mệnh chung và sanh về cõi trời, hưởng thụ hạnh phúc cõi trời trong một khoảng thời gian giữa hai vị Phật. Trong thời kỳ Phật hiện tại này, bà đã sanh ra trong một gia đình trưởng giả ở Sāvatthī. Khi đến tuổi trưởng thành, bà đã có mối quan hệ bất chính với một người làm công trong nhà mình. Cha mẹ bà đã định ngày gả bà cho một thanh niên cùng giai cấp. Biết được điều đó, bà đã lấy những gì có thể mang theo, cùng với người đàn ông mà bà có quan hệ, đi ra khỏi cổng chính và sống ở một ngôi làng nhỏ, rồi mang thai. Khi thai đã đến ngày sanh, bà nói: ‘Ở đây không nơi nương tựa, chúng ta hãy về nhà cha mẹ, thưa chồng.’ Nhưng người chồng cứ lần lữa, ‘hôm nay đi, ngày mai đi.’ Nghĩ rằng: ‘Gã ngốc này sẽ không đưa mình đi,’ khi người chồng đi ra ngoài, bà đã thu xếp những gì cần thiết trong nhà, dặn dò những người hàng xóm rằng: ‘Hãy nói với chồng tôi rằng tôi đã về nhà cha mẹ,’ rồi một mình lên đường. Người chồng trở về, không thấy bà ở nhà, hỏi hàng xóm và nghe rằng bà đã về nhà cha mẹ, anh ta nghĩ: ‘Vì ta mà con gái nhà lành này đã trở nên không nơi nương tựa,’ liền đi theo dấu chân và đuổi kịp. Ngay trên đường đi, bà đã chuyển dạ. Kể từ lúc sanh con, ý muốn đi tiếp của bà đã lắng xuống, bà cùng chồng quay trở về. Lần thứ hai bà lại mang thai, và vân vân, tất cả nên được giải thích chi tiết theo cách trước đó.

Ayaṃ pana viseso – yadā tassā antarāmagge kammajavātā caliṃsu, tadā mahāakālamegho udapādi. Samantato vijjulatāhi ādittaṃ viya meghathanitehi bhijjamānaṃ viya ca udakadhārānipātanirantaraṃ nabhaṃ ahosi. Sā taṃ disvā, ‘‘sāmi, me anovassakaṃ ṭhānaṃ jānāhī’’ti āha. So ito cito ca olokento ekaṃ tiṇasañchannaṃ gumbaṃ disvā tattha gantvā hatthagatāya vāsiyā tasmiṃ gumbe daṇḍake chinditukāmo tiṇehi sañchāditavammikasīsante uṭṭhitarukkhadaṇḍakaṃ chindi. Tāvadeva ca naṃ tato vammikato nikkhamitvā ghoraviso āsīviso ḍaṃsi. So tattheva patitvā kālamakāsi. Sā mahādukkhaṃ anubhavantī tassa āgamanaṃ olokentī dvepi dārake vātavuṭṭhiṃ asahamāne viravante urantare katvā, dvīhi jāṇukehi dvīhi hatthehi ca bhūmiṃ uppīḷetvā yathāṭhitāva rattiṃ vītināmetvā vibhātāya rattiyā maṃsapesivaṇṇaṃ ekaṃ puttaṃ pilotikacumbaṭake nipajjāpetvā hatthehi urehi ca pariggahetvā, itaraṃ ‘‘ehi, tāta, pitā te ito gato’’ti vatvā sāmikena gatamaggena gacchantī taṃ vammikasamīpe kālaṅkataṃ nisinnaṃ disvā ‘‘maṃ nissāya mama sāmiko mato’’ti rodantī paridevantī sakalarattiṃ devena vuṭṭhattā jaṇṇukappamāṇaṃ thanappamāṇaṃ udakaṃ savantiṃ antarāmagge nadiṃ patvā, attano mandabuddhitāya dubbalatāya ca dvīhi dārakehi saddhiṃ udakaṃ otarituṃ avisahantī jeṭṭhaputtaṃ orimatīre ṭhapetvā itaraṃ [Pg.113] ādāya paratīraṃ gantvā sākhābhaṅgaṃ attharitvā tattha pilotikacumbaṭake nipajjāpetvā ‘‘itarassa santikaṃ gamissāmī’’ti bālaputtakaṃ pahātuṃ asakkontī punappunaṃ nivattitvā olokayamānā nadiṃ otarati.

Nhưng có một sự việc đặc biệt này: khi những cơn gió chuyển dạ nổi lên với nàng trên đường, một đám mây lớn trái mùa khởi lên. Bầu trời như bừng cháy bởi những tia chớp giăng khắp nơi, như vỡ tan bởi tiếng sấm, và không ngớt những dòng nước tuôn đổ. Nàng thấy vậy, nói rằng: ‘Thưa chàng, hãy tìm cho em một nơi không bị mưa.’ Chàng nhìn quanh quất, thấy một bụi cây lợp cỏ, bèn đi đến đó, muốn dùng chiếc rìu trong tay để chặt những cây gậy trong bụi cây ấy, chàng đã chặt một cành cây mọc trên đỉnh một gò mối bị cỏ che phủ. Ngay lúc ấy, một con rắn độc có nọc cực mạnh từ gò mối ấy chui ra cắn chàng. Chàng ngã xuống ngay tại đó và qua đời. Nàng, đang chịu đựng nỗi đau lớn, vừa trông ngóng chồng trở về, vừa ôm hai đứa con đang la khóc vì không chịu nổi gió mưa vào lòng, dùng hai đầu gối và hai tay chống xuống đất, cứ thế trải qua đêm. Khi trời sáng, nàng đặt một đứa con, da thịt đỏ hỏn như cục thịt, lên một miếng vải lót, ôm lấy bằng tay và ngực, rồi nói với đứa kia: ‘Đi nào, con trai, cha con đã đi lối này,’ rồi đi theo con đường chồng đã đi. Khi thấy chồng đã chết ngồi gần gò mối, nàng khóc lóc than van: ‘Vì ta mà chồng ta đã chết.’ Do trời mưa suốt đêm, nước chảy thành dòng sông giữa đường, sâu đến đầu gối, đến ngực. Nàng đến con sông ấy, vì trí tuệ kém cỏi và sức yếu, không thể cùng hai đứa con lội qua nước, nàng bèn để đứa con lớn ở bờ bên này, bế đứa kia qua bờ bên kia, trải một cành cây gãy, đặt con lên miếng vải lót ở đó, rồi nghĩ: ‘Ta sẽ quay lại với đứa kia.’ Không nỡ rời bỏ đứa con nhỏ, nàng cứ quay lại nhìn mãi trong khi lội xuống sông.

Athassā nadīmajjhaṃ gatakāle eko seno taṃ dārakaṃ disvā ‘‘maṃsapesī’’ti saññāya ākāsato bhassi. Sā taṃ disvā ubho hatthe ukkhipitvā ‘‘sūsū’’ti tikkhattuṃ mahāsaddaṃ nicchāresi. Seno dūrabhāvena taṃ anādiyanto kumāraṃ gahetvā vehāsaṃ uppati. Orimatīre ṭhito putto ubho hatthe ukkhipitvā mahāsaddaṃ nicchārayamānaṃ disvā ‘‘maṃ sandhāya vadatī’’ti saññāya vegena udake pati. Iti bālaputtako senena, jeṭṭhaputtako udakena hato. Sā ‘‘eko me putto senena gahito, eko udakena vūḷho, panthe me pati mato’’ti rodantī paridevantī gacchantī sāvatthito āgacchantaṃ ekaṃ purisaṃ disvā pucchi – ‘‘kattha vāsikosi, tātā’’ti? ‘‘Sāvatthivāsikomhi, ammā’’ti. ‘‘Sāvatthiyaṃ asukavīthiyaṃ asukakulaṃ nāma atthi, taṃ jānāsi, tātā’’ti? ‘‘Jānāmi, amma, taṃ pana mā pucchi, aññaṃ pucchā’’ti. ‘‘Aññena me payojanaṃ natthi, tadeva pucchāmi, tātā’’ti. ‘‘Amma, tvaṃ attano anācikkhituṃ na desi, ajja te sabbarattiṃ devo vassanto diṭṭho’’ti? ‘‘Diṭṭho me, tāta, mayhameva so sabbarattiṃ vuṭṭho, taṃ kāraṇaṃ pacchā kathessāmi, etasmiṃ tāva me seṭṭhigehe pavattiṃ kathehī’’ti. ‘‘Amma, ajja rattiyaṃ seṭṭhi ca bhariyā ca seṭṭhiputto cāti tayopi jane avattharamānaṃ gehaṃ pati, te ekacitakāyaṃ jhāyanti, svāyaṃ dhūmo paññāyati, ammā’’ti. Sā tasmiṃ khaṇe nivatthavatthampi patamānaṃ na sañjāni. Sokummattattaṃ patvā jātarūpeneva –

Khi nàng đi đến giữa sông, một con diều hâu thấy đứa bé, tưởng là một cục thịt, liền từ trên trời sà xuống. Nàng thấy vậy, giơ cả hai tay lên, la lớn ba tiếng ‘su su’. Con diều hâu vì ở xa không để ý đến nàng, đã quắp lấy đứa bé rồi bay vút lên không trung. Đứa con trai đang đứng ở bờ bên này, thấy mẹ giơ cả hai tay lên và la lớn, tưởng rằng mẹ gọi mình, liền vội vàng lao xuống nước. Như vậy, đứa con nhỏ bị diều hâu bắt, đứa con lớn bị nước cuốn đi. Nàng vừa đi vừa khóc lóc than van: ‘Một đứa con của ta bị diều hâu bắt, một đứa bị nước cuốn đi, chồng ta thì chết trên đường.’ Nàng thấy một người đàn ông từ Sāvatthī đi đến, bèn hỏi: ‘Này ông, ông ở đâu?’ ‘Thưa bà, tôi ở Sāvatthī.’ ‘Ở Sāvatthī, có gia đình nọ ở đường nọ, ông có biết không?’ ‘Tôi biết, thưa bà, nhưng xin bà đừng hỏi về chuyện đó, hãy hỏi chuyện khác đi.’ ‘Tôi không cần chuyện khác, tôi chỉ hỏi chuyện đó thôi, ông ạ.’ ‘Thưa bà, bà không cho tôi không nói. Có phải đêm nay bà đã thấy trời mưa suốt đêm không?’ ‘Tôi đã thấy, ông ạ, trời đã mưa suốt đêm chính vì tôi. Chuyện đó tôi sẽ kể sau, bây giờ xin ông hãy kể cho tôi nghe chuyện về nhà ông trưởng giả ấy.’ ‘Thưa bà, đêm nay, ngôi nhà đã sập xuống đè lên cả ba người là ông trưởng giả, vợ ông và con trai ông. Họ đang được thiêu trên cùng một giàn hỏa. Kia là khói bốc lên đó, thưa bà.’ Ngay lúc ấy, nàng không còn biết cả tấm y đang mặc bị rơi xuống. Nàng trở nên điên loạn vì sầu muộn, trong tình trạng lõa thể –

‘‘Ubho puttā kālaṅkatā, panthe mayhaṃ patī mato;

Mātā pitā ca bhātā ca, ekacitamhi ḍayhare’’ti. (apa. therī 2.2.498) –

‘Cả hai con đều đã chết, chồng tôi chết trên đường; Mẹ, cha, và anh trai, đều bị thiêu trên một giàn hỏa.’

Vilapantī paribbhamati.

Nàng than khóc, đi lang thang.

Tato [Pg.114] paṭṭhāya tassā nivāsanamattenapi paṭena acaraṇato patitācārattā paṭācārātveva samaññā ahosi. Taṃ disvā manussā ‘‘gaccha, ummattike’’ti keci kacavaraṃ matthake khipanti, aññe paṃsuṃ okiranti, apare leḍḍuṃ khipanti. Satthā jetavane mahāparisāmajjhe nisīditvā dhammaṃ desento taṃ tathā paribbhamantiṃ disvā ñāṇaparipākañca oloketvā yathā vihārābhimukhī āgacchati, tathā akāsi. Parisā taṃ disvā ‘‘imissā ummattikāya ito āgantuṃ mādatthā’’ti āha. ‘‘Bhagavā mā naṃ vārayitthā’’ti vatvā avidūraṭṭhānaṃ āgatakāle ‘‘satiṃ paṭilabha bhaginī’’ti āha. Sā tāvadeva buddhānubhāvena satiṃ paṭilabhitvā nivatthavatthassa patitabhāvaṃ sallakkhetvā hirottappaṃ paccupaṭṭhapetvā ukkuṭikaṃ upanisajjāya nisīdi. Eko puriso uttarasāṭakaṃ khipi. Sā taṃ nivāsetvā satthāraṃ upasaṅkamitvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā, ‘‘bhante, avassayo me hotha, ekaṃ me puttaṃ seno gaṇhi, eko udakena vūḷho, panthe pati mato, mātāpitaro bhātā ca gehena avatthaṭā matā ekacitakasmiṃ jhāyantī’’ti sā sokakāraṇaṃ ācikkhi. Satthā ‘‘paṭācāre, mā cintayi, tava avassayo bhavituṃ samatthasseva santikaṃ āgatāsi. Yathā hi tvaṃ idāni puttādīnaṃ maraṇanimittaṃ assūni pavattesi, evaṃ anamatagge saṃsāre puttādīnaṃ maraṇahetu pavattitaṃ assu catunnaṃ mahāsamuddānaṃ udakato bahutara’’nti dassento –

Kể từ đó, do nàng đi lang thang chỉ với một mảnh vải che thân, y phục bị rơi rớt, nên nàng có tên là Paṭācārā. Thấy nàng, người ta nói: “Đi đi, con điên kia.” Có kẻ ném rác lên đầu nàng, kẻ khác thì rắc bụi, kẻ khác nữa thì ném cục đất. Đức Thế Tôn đang ngồi giữa đại chúng ở Kỳ Viên thuyết Pháp, thấy nàng lang thang như vậy và nhận thấy trí tuệ của nàng đã chín muồi, Ngài đã làm cho nàng đi về hướng tịnh xá. Chúng hội thấy nàng liền nói: “Xin đừng cho người đàn bà điên này đến đây.” Đức Phật nói: “Chư vị đừng ngăn cản nàng.” Khi nàng đến một nơi không xa, Ngài nói: “Này chị, hãy phục hồi lại chánh niệm.” Ngay lúc ấy, nhờ oai lực của Đức Phật, nàng phục hồi lại chánh niệm, nhận ra y phục của mình đã rơi xuống, nàng thiết lập lòng hổ thẹn và sợ hãi tội lỗi rồi ngồi xổm xuống. Một người đàn ông ném cho nàng một cái y vai trái. Nàng mặc vào rồi đến gần Đức Thế Tôn, đảnh lễ theo thế năm vóc sát đất và thưa rằng: “Bạch Thế Tôn, xin Ngài hãy là nơi nương tựa cho con. Một đứa con của con đã bị diều hâu bắt đi, một đứa bị nước cuốn trôi, chồng con chết trên đường, cha mẹ và anh trai con chết vì nhà sập, đang được thiêu trên cùng một giàn hỏa.” Nàng đã kể lại nguyên nhân sầu khổ của mình. Đức Thế Tôn dạy rằng: “Này Paṭācārā, đừng lo lắng, con đã đến được nơi nương tựa của người có khả năng làm chỗ nương tựa cho con. Ví như bây giờ con đã rơi lệ vì cái chết của con cái v.v..., cũng vậy, trong vòng luân hồi vô thủy này, nước mắt đã rơi vì cái chết của con cái v.v... còn nhiều hơn nước của bốn biển lớn.” và để chỉ rõ điều này, Ngài nói:

‘‘Catūsu samuddesu jalaṃ parittakaṃ, tato bahuṃ assujalaṃ anappakaṃ;

Dukkhena phuṭṭhassa narassa socanā, kiṃ kāraṇā amma tuvaṃ pamajjasī’’ti. (dha. pa. aṭṭha. 1.112 paṭācārātherīvatthu) –

“Nước trong bốn biển thật là ít ỏi, nước mắt của người bị khổ đau sầu muộn chạm đến còn nhiều hơn thế, không phải là ít. Này mẹ, vì cớ gì con lại buông lung?” (Chú giải Pháp Cú, 1.112, truyện Trưởng lão ni Paṭācārā) –

Gāthaṃ abhāsi.

Ngài đã nói lên kệ ngôn.

Evaṃ satthari anamataggapariyāyakathaṃ (saṃ. ni. 2.125-126) kathente tassā soko tanutarabhāvaṃ agamāsi. Atha naṃ tanubhūtasokaṃ ñatvā ‘‘paṭācāre, puttādayo [Pg.115] nāma paralokaṃ gacchantassa tāṇaṃ vā leṇaṃ vā saraṇaṃ vā bhavituṃ na sakkontī’’ti vijjamānāpi te na santi eva, tasmā paṇḍitena attano sīlaṃ visodhetvā nibbānagāmimaggoyeva sādhetabboti dassento –

Khi Đức Thế Tôn thuyết bài kinh về vòng luân hồi vô thủy (Tương Ưng Bộ 2.125-126) như vậy, nỗi sầu khổ của nàng đã vơi đi. Bấy giờ, biết được nỗi sầu của nàng đã giảm bớt, Ngài dạy rằng: “Này Paṭācārā, con cái v.v... không thể là nơi che chở, nơi ẩn náu, hay nơi nương tựa cho người đi sang thế giới bên kia.” Dù họ có hiện hữu cũng như không. Vì vậy, bậc trí nên thanh lọc giới hạnh của mình và thực hành con đường đưa đến Niết-bàn. Để chỉ rõ điều này, Ngài nói: –

‘‘Na santi puttā tāṇāya, na pitā nāpi bandhavā;

Antakenādhipannassa, natthi ñātīsu tāṇatā.

“Con cái không thể che chở, cha cũng không, bà con cũng không; đối với người bị thần chết chinh phục, không có sự che chở nơi bà con.

‘‘Etamatthavasaṃ ñatvā, paṇḍito sīlasaṃvuto;

Nibbānagamanaṃ maggaṃ, khippameva visodhaye’’ti. (dha. pa. 288-289) –

“Biết được ý nghĩa này, bậc trí thu thúc trong giới hạnh, hãy mau chóng thanh lọc con đường đưa đến Niết-bàn.” (Pháp Cú 288-289) –

Imāhi gāthāhi dhammaṃ desesi. Desanāvasāne paṭācārā sotāpattiphale patiṭṭhahitvā satthāraṃ pabbajjaṃ yāci. Satthā taṃ bhikkhunīnaṃ santikaṃ netvā pabbājesi. Sā laddhūpasampadā uparimaggatthāya vipassanāya kammaṃ karontī ekadivasaṃ ghaṭena udakaṃ ādāya pāde dhovantī udakaṃ āsiñci. Taṃ thokaṃ ṭhānaṃ gantvā pacchijji, dutiyavāraṃ āsittaṃ tato dūraṃ agamāsi, tatiyavāraṃ āsittaṃ tatopi dūrataraṃ agamāsi. Sā tadeva ārammaṇaṃ gahetvā tayo vaye paricchinditvā ‘‘mayā paṭhamaṃ āsittaudakaṃ viya ime sattā paṭhamavayepi maranti, tato dūraṃ gataṃ dutiyavāraṃ āsittaṃ udakaṃ viya majjhimavayepi, tato dūrataraṃ gataṃ tatiyavāraṃ āsittaṃ udakaṃ viya pacchimavayepi marantiyevā’’ti cintesi. Satthā gandhakuṭiyaṃ nisinnova obhāsaṃ pharitvā tassā sammukhe ṭhatvā kathento viya ‘‘evametaṃ, paṭācāre, sabbepime sattā maraṇadhammā, tasmā pañcannaṃ khandhānaṃ udayabbayaṃ apassantassa vassasataṃ jīvato taṃ passantassa ekāhampi ekakkhaṇampi jīvitaṃ seyyo’’ti imamatthaṃ dassento –

Ngài đã thuyết pháp bằng những câu kệ này. Cuối bài pháp, Paṭācārā chứng đắc quả Tu-đà-hoàn và xin Đức Thế Tôn cho xuất gia. Đức Thế Tôn đưa nàng đến chỗ chư Tỳ-kheo-ni và cho nàng xuất gia. Sau khi thọ cụ túc giới, nàng thực hành thiền minh sát để chứng đắc các đạo quả cao hơn. Một hôm, khi đang lấy nước bằng một cái ghè để rửa chân, nàng đổ nước xuống. Dòng nước chảy đi một đoạn ngắn rồi dừng lại. Lần thứ hai đổ nước, nó chảy đi xa hơn. Lần thứ ba đổ nước, nó chảy đi còn xa hơn nữa. Nàng lấy chính điều đó làm đề mục, phân định ba giai đoạn của cuộc đời và suy nghĩ: “Cũng như dòng nước ta đổ lần đầu, chúng sanh này chết ở tuổi đầu đời; cũng như dòng nước chảy xa hơn ở lần đổ thứ hai, họ chết ở tuổi trung niên; và cũng như dòng nước chảy xa hơn nữa ở lần đổ thứ ba, họ chết ở tuổi cuối đời.” Đức Thế Tôn, đang ngự trong hương thất, phóng hào quang và hiện ra trước mặt nàng như đang nói chuyện: “Đúng vậy, Paṭācārā, tất cả chúng sanh này đều có cái chết là định pháp. Vì vậy, sống một trăm năm mà không thấy sự sanh diệt của năm uẩn, thì sống một ngày, một khoảnh khắc mà thấy được điều đó còn tốt hơn.” Để chỉ rõ ý nghĩa này, Ngài nói: –

‘‘Yo ca vassasataṃ jīve, apassaṃ udayabbayaṃ;

Ekāhaṃ jīvitaṃ seyyo, passato udayabbaya’’nti. (dha. pa. 113) –

“Ai sống một trăm năm, không thấy sự sanh diệt; sống một ngày mà thấy được sự sanh diệt thì tốt hơn.” (Pháp Cú 113) –

Gāthamāha. Gāthāpariyosāne paṭācārā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.2.468-511) –

Ngài đã nói lên kệ ngôn. Cuối bài kệ, Paṭācārā đã chứng đắc A-la-hán quả cùng với các tuệ phân tích. Do đó, điều này đã được nói trong Thánh Nữ Kệ (Apadāna, Therī 2.2.468-511): –

‘‘Padumuttaro [Pg.116] nāma jino, sabbadhammāna pāragū;

Ito satasahassamhi, kappe uppajji nāyako.

“Bậc Toàn Giác tên Padumuttara, người thông suốt tất cả các pháp; đã sanh ra làm bậc Đạo Sư, trong một trăm ngàn kiếp trước đây.

‘‘Tadāhaṃ haṃsavatiyaṃ, jātā seṭṭhikule ahuṃ;

Nānāratanapajjote, mahāsukhasamappitā.

“Khi ấy, tại thành Haṃsavatī, tôi được sanh trong gia đình một trưởng giả; sống trong ánh sáng của nhiều loại châu báu, hưởng thụ hạnh phúc lớn lao.

‘‘Upetvā taṃ mahāvīraṃ, assosiṃ dhammadesanaṃ;

Tato jātapasādāhaṃ, upesiṃ saraṇaṃ jinaṃ.

“Đến gần bậc Đại Hùng ấy, tôi đã nghe Ngài thuyết pháp; từ đó, với lòng tịnh tín phát sanh, tôi đã quy y bậc Toàn Giác.

‘‘Tato vinayadhārīnaṃ, aggaṃ vaṇṇesi nāyako;

Bhikkhuniṃ lajjiniṃ tādiṃ, kappākappavisāradaṃ.

“Bấy giờ, bậc Đạo Sư tán thán vị đứng đầu trong những người trì luật; một vị Tỳ-kheo-ni biết hổ thẹn, vững vàng, thông thạo điều nên và không nên.

‘‘Tadā muditacittāhaṃ, taṃ ṭhānamabhikaṅkhinī;

Nimantetvā dasabalaṃ, sasaṅghaṃ lokanāyakaṃ.

“Khi ấy, với tâm hoan hỷ, tôi mong cầu địa vị ấy; đã thỉnh mời bậc Thập Lực, bậc Lãnh Đạo thế gian cùng với Tăng chúng.

‘‘Bhojayitvāna sattāhaṃ, daditvāva ticīvaraṃ;

Nipacca sirasā pāde, idaṃ vacanamabraviṃ.

“Sau khi cúng dường trong bảy ngày và dâng cúng ba y; tôi cúi đầu đảnh lễ dưới chân Ngài và nói lên lời này.

‘‘Yā tayā vaṇṇitā vīra, ito aṭṭhamake muni;

Tādisāhaṃ bhavissāmi, yadi sijjhati nāyaka.

“Bạch bậc Đại Hùng, bậc Thánh, vị mà Ngài đã tán thán vào ngày thứ tám; con mong sẽ trở thành người như vậy, nếu điều đó thành tựu, bạch bậc Đạo Sư.

‘‘Tadā avoca maṃ satthā, bhadde mā bhāyi assasa;

Anāgatamhi addhāne, lacchase taṃ manorathaṃ.

“Khi ấy, Đức Thế Tôn nói với tôi: ‘Này người hiền, đừng sợ hãi, hãy yên tâm; trong thời vị lai, con sẽ đạt được ước nguyện đó.’

‘‘Satasahassito kappe, okkākakulasambhavo;

Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.

“Một trăm ngàn kiếp sau, sanh trong dòng dõi Okkāka; một vị Đạo Sư sẽ xuất hiện trên thế gian, tên là Gotama theo dòng họ.”

‘‘Tassa dhammesu dāyādā, orasā dhammanimmitā;

Paṭācārāti nāmena, hessati satthu sāvikā.

“Vị ấy sẽ là người thừa tự các Pháp, là người con đích thực được Pháp hóa sanh, với tên gọi là Paṭācārā, sẽ là vị nữ đệ tử của bậc Đạo Sư.”

‘‘Tadāhaṃ muditā hutvā, yāvajīvaṃ tadā jinaṃ;

Mettacittā paricariṃ, sasaṅghaṃ lokanāyakaṃ.

“Khi ấy, tôi đã là người hoan hỷ, suốt trọn đời tôi đã phục vụ bậc Chiến Thắng, bậc Lãnh Đạo thế gian cùng với chúng Tăng với tâm từ.”

‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca;

Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ.

“Do nghiệp tốt đã được thực hiện ấy và do các tác ý và nguyện vọng, sau khi từ bỏ thân người, tôi đã đi đến cõi trời Ba Mươi Ba.”

‘‘Imamhi bhaddake kappe, brahmabandhu mahāyaso;

Kassapo nāma gottena, uppajji vadataṃ varo.

“Trong hiền kiếp này, bậc Thân Thuộc của Phạm Thiên, bậc có danh tiếng lớn, với danh tánh là Kassapa, bậc Tối Thắng trong các bậc thuyết giảng đã sanh ra.”

‘‘Upaṭṭhāko [Pg.117] mahesissa, tadā āsi narissaro;

Kāsirājā kikī nāma, bārāṇasipuruttame.

“Khi ấy, vị vua chúa của loài người, vua xứ Kāsi tên là Kikī ở tại thành phố Bārāṇasī cao quý, đã là người hộ độ của bậc Đại Tiên.”

‘‘Tassāsiṃ tatiyā dhītā, bhikkhunī iti vissutā;

Dhammaṃ sutvā jinaggassa, pabbajjaṃ samarocayiṃ.

“Tôi đã là người con gái thứ ba của vị ấy, được biết đến với tên là Bhikkhunī. Sau khi nghe Pháp của bậc Chiến Thắng cao cả, tôi đã ưa thích việc xuất gia.”

‘‘Anujāni na no tāto, agāreva tadā mayaṃ;

Vīsavassasahassāni, vicarimha atanditā.

“Phụ thân đã không cho phép chúng tôi. Khi ấy, chúng tôi đã sống không mệt mỏi ngay tại gia trong hai mươi ngàn năm.”

‘‘Komāribrahmacariyaṃ, rājakaññā sukhedhitā;

Buddhopaṭṭhānaniratā, muditā sattadhītaro.

“Bảy người con gái, các công chúa được nuôi dưỡng trong an lạc, đã thực hành phạm hạnh của thiếu nữ, vui thích trong việc hộ độ đức Phật, và đã hoan hỷ.”

‘‘Samaṇī samaṇaguttā ca, bhikkhunī bhikkhudāyikā;

Dhammā ceva sudhammā ca, sattamī saṅghadāyikā.

“(Các cô là) Samaṇī và Samaṇaguttā, Bhikkhunī, Bhikkhudāyikā, và Dhammā, và Sudhammā, người thứ bảy là Saṅghadāyikā.”

‘‘Ahaṃ uppalavaṇṇā ca, khemā bhaddā ca bhikkhunī;

Kisāgotamī dhammadinnā, visākhā hoti sattamī.

“Tôi (là Paṭācārā), và Uppalavaṇṇā, Khemā, và tỳ-khưu-ni Bhaddā, Kisāgotamī, Dhammadinnā, người thứ bảy là Visākhā.”

‘‘Tehi kammehi sukatehi, cetanāpaṇidhīhi ca;

Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ.

“Do các nghiệp tốt đã được thực hiện ấy và do các tác ý và nguyện vọng, sau khi từ bỏ thân người, tôi đã đi đến cõi trời Ba Mươi Ba.”

‘‘Pacchime ca bhave dāni, jātā seṭṭhikule ahaṃ;

Sāvatthiyaṃ puravare, iddhe phīte mahaddhane.

“Và nay, trong kiếp sống cuối cùng, tôi đã được sanh ra trong gia đình của một vị triệu phú ở tại thành phố Sāvatthī cao quý, là nơi thịnh vượng, phát đạt, có nhiều của cải.”

‘‘Yadā ca yobbanūpetā, vitakkavasagā ahaṃ;

Naraṃ jārapatiṃ disvā, tena saddhiṃ agacchahaṃ.

“Và khi đã đến tuổi thanh xuân, tôi đã bị các tầm tư lôi cuốn. Sau khi nhìn thấy một người đàn ông là người tình, tôi đã đi cùng với người ấy.”

‘‘Ekaputtapasūtāhaṃ, dutiyo kucchiyā mama;

Tadāhaṃ mātāpitaro, okkhāmīti sunicchitā.

“Tôi đã sanh được một người con trai, đứa thứ hai đang ở trong bụng của tôi. Khi ấy, tôi đã quyết định chắc chắn rằng: ‘Tôi sẽ đi đến (thăm) cha mẹ.’”

‘‘Nārocesiṃ patiṃ mayhaṃ, tadā tamhi pavāsite;

Ekikā niggatā gehā, gantuṃ sāvatthimuttamaṃ.

“Khi ấy, trong lúc người ấy đi vắng, tôi đã không báo cho chồng của tôi. Một mình, tôi đã rời khỏi nhà để đi đến thành Sāvatthī cao quý.”

‘‘Tato me sāmi āgantvā, sambhāvesi pathe mamaṃ;

Tadā me kammajā vātā, uppannā atidāruṇā.

“Sau đó, người chồng của tôi đã đến và đã gặp tôi ở trên đường. Khi ấy, những cơn gió chuyển dạ đã sanh lên cho tôi, thật là khủng khiếp.”

‘‘Uṭṭhito ca mahāmegho, pasūtisamaye mama;

Dabbatthāya tadā gantvā, sāmi sappena mārito.

“Và đám mây lớn đã nổi lên vào lúc tôi sanh nở. Khi ấy, người chồng đã đi vì mục đích tìm vật liệu (làm lều) và đã bị rắn giết chết.”

‘‘Tadā [Pg.118] vijātadukkhena, anāthā kapaṇā ahaṃ;

Kunnadiṃ pūritaṃ disvā, gacchantī sakulālayaṃ.

“Khi ấy, với nỗi khổ của việc sanh nở, tôi là người không nơi nương tựa, là người khốn khổ. Trong khi đi đến nhà của gia đình mình, tôi đã nhìn thấy dòng sông nhỏ bị ngập lụt.”

‘‘Bālaṃ ādāya atariṃ, pārakūle ca ekakaṃ;

Sāyetvā bālakaṃ puttaṃ, itaraṃ taraṇāyahaṃ.

“Sau khi bồng đứa bé, tôi đã lội qua. Và sau khi để đứa con trai nhỏ một mình ở bờ bên kia, tôi (đã quay lại) để đưa đứa kia qua.”

‘‘Nivattā ukkuso hāsi, taruṇaṃ vilapantakaṃ;

Itarañca vahī soto, sāhaṃ sokasamappitā.

“Khi tôi quay lại, con diều hâu đã bắt đi đứa con non nớt đang khóc la. Và dòng nước đã cuốn trôi đứa kia. Tôi ấy đã bị sầu muộn xâm chiếm.”

‘‘Sāvatthinagaraṃ gantvā, assosiṃ sajane mate;

Tadā avocaṃ sokaṭṭā, mahāsokasamappitā.

“Sau khi đi đến thành Sāvatthī, tôi đã nghe tin những người thân của mình đã chết. Khi ấy, bị ảnh hưởng bởi sầu muộn, bị sầu muộn to lớn xâm chiếm, tôi đã nói.”

‘‘Ubho puttā kālaṅkatā, panthe mayhaṃ patī mato;

Mātā pitā ca bhātā ca, ekacitamhi ḍayhare.

“‘Cả hai người con trai đã qua đời, chồng của tôi đã chết ở trên đường; mẹ, cha, và anh trai đang bị thiêu đốt trên cùng một giàn hỏa.’”

‘‘Tadā kisā ca paṇḍu ca, anāthā dīnamānasā;

Ito tato bhamantīhaṃ, addasaṃ narasārathiṃ.

“Khi ấy, là người gầy gò và xanh xao, không nơi nương tựa, với tâm trí khốn khổ, trong khi đang đi lang thang đây đó, tôi đã nhìn thấy bậc Điều Ngự nhân loại.”

‘‘Tato avoca maṃ satthā, putte mā soci assasa;

Attānaṃ te gavesassu, kiṃ niratthaṃ vihaññasi.

“Sau đó, bậc Đạo Sư đã nói với tôi: ‘Này con gái, đừng sầu muộn, hãy lấy lại tinh thần. Con hãy tìm kiếm chính mình. Vì sao con bị phiền não một cách vô ích?’”

‘‘Na santi puttā tāṇāya, na ñātī nāpi bandhavā;

Antakenādhipannassa, natthi ñātīsu tāṇatā.

“‘Các con trai không có (khả năng) bảo vệ, bà con cũng không, thân quyến cũng không. Đối với người bị Thần Chết chinh phục, không có sự bảo vệ ở nơi bà con.’”

‘‘Taṃ sutvā munino vākyaṃ, paṭhamaṃ phalamajjhagaṃ;

Pabbajitvāna naciraṃ, arahattamapāpuṇiṃ.

“Sau khi nghe lời nói ấy của bậc ẩn sĩ, tôi đã chứng đạt quả vị đầu tiên. Sau khi xuất gia, không bao lâu sau tôi đã đạt được quả A-la-hán.”

‘‘Iddhīsu ca vasī homi, dibbāya sotadhātuyā;

Paracittāni jānāmi, satthusāsanakārikā.

“Và tôi là người làm chủ các thần thông, về thiên nhĩ giới. Tôi biết được tâm của chúng sanh khác, là người thực hành lời giáo huấn của bậc Đạo Sư.”

‘‘Pubbenivāsaṃ jānāmi, dibbacakkhu visodhitaṃ;

Khepetvā āsave sabbe, visuddhāsiṃ sunimmalā.

“Tôi biết được các kiếp sống quá khứ, thiên nhãn đã được thanh lọc. Sau khi đã tận diệt tất cả các lậu hoặc, tôi đã được trong sạch, hoàn toàn không tỳ vết.”

‘‘Tatohaṃ vinayaṃ sabbaṃ, santike sabbadassino;

Uggahiṃ sabbavitthāraṃ, byāhariñca yathātathaṃ.

“Sau đó, tôi đã học hỏi toàn bộ Luật ở nơi sự hiện diện của bậc Toàn Giác, tất cả các chi tiết, và đã giải thích đúng theo sự thật.”

‘‘Jino tasmiṃ guṇe tuṭṭho, etadagge ṭhapesi maṃ;

Aggā vinayadhārīnaṃ, paṭācārāva ekikā.

“Bậc Chiến Thắng, hài lòng về đức hạnh ấy, đã đặt tôi vào vị trí tối thượng này: ‘Paṭācārā là người duy nhất, là vị đứng đầu trong số những người thông thạo Luật.’”

‘‘Pariciṇṇo [Pg.119] mayā satthā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ;

Ohito garuko bhāro, bhavanetti samūhatā.

“Bậc Đạo Sư đã được tôi hầu hạ, giáo pháp của đức Phật đã được thực hành. Gánh nặng đã được đặt xuống, dây dẫn đến tái sanh đã được nhổ lên.”

‘‘Yassatthāya pabbajitā, agārasmānagāriyaṃ;

So me attho anuppatto, sabbasaṃyojanakkhayo.

“Vì mục đích nào tôi đã xuất gia, từ bỏ gia đình, sống không gia đình, mục đích ấy đã được tôi chứng đạt, là sự đoạn tận tất cả các kiết sử.”

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

“Các phiền não của tôi đã được đốt cháy... (vân vân)... giáo pháp của đức Phật đã được thực hành.”

Arahattaṃ pana patvā sekkhakāle attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā uparivisesassa nibbattitākāraṃ vibhāventī udānavasena –

Tuy nhiên, sau khi đã chứng đắc A-la-hán quả, trong khi còn là bậc hữu học, sau khi đã quán xét lại sự thực hành của mình, vị ấy đã làm sáng tỏ cách thức mà sự chứng đắc cao hơn đã khởi sanh, bằng những lời cảm hứng –

112.

112.

‘‘Naṅgalehi kasaṃ khettaṃ, bījāni pavapaṃ chamā;

Puttadārāni posentā, dhanaṃ vindanti māṇavā.

“Dùng những lưỡi cày để cày ruộng, gieo các hạt giống trên mặt đất, trong khi nuôi dưỡng vợ con, các thanh niên tìm được tài sản.”

113.

113.

‘‘Kimahaṃ sīlasampannā, satthusāsanakārikā;

Nibbānaṃ nādhigacchāmi, akusītā anuddhatā.

“Tại sao tôi, người đầy đủ giới hạnh, người thực hành giáo pháp của Bậc Đạo Sư, lại không chứng đắc Niết-bàn, khi không lười biếng, không trạo cử?”

114.

114.

‘‘Pāde pakkhālayitvāna, udakesu karomahaṃ;

Pādodakañca disvāna, thalato ninnamāgataṃ.

“Sau khi đã rửa chân, tôi chú tâm vào dòng nước. Và sau khi đã thấy nước rửa chân, chảy từ chỗ cao xuống chỗ thấp.”

115.

115.

‘‘Tato cittaṃ samādhesiṃ, assaṃ bhadraṃvajāniyaṃ;

Tato dīpaṃ gahetvāna, vihāraṃ pāvisiṃ ahaṃ;

Seyyaṃ olokayitvāna, mañcakamhi upāvisiṃ.

“Khi ấy, tôi đã định tâm, giống như con ngựa hay, thuần chủng. Khi ấy, sau khi cầm lấy ngọn đèn, tôi đã đi vào tịnh xá; sau khi nhìn chiếc giường, tôi đã ngồi xuống trên giường.”

116.

116.

‘‘Tato sūciṃ gahetvāna, vaṭṭiṃ okassayāmahaṃ;

Padīpasseva nibbānaṃ, vimokkho ahu cetaso’’ti. – imā gāthā abhāsi;

“Khi ấy, sau khi cầm lấy cây kim khêu, tôi đã kéo tim đèn xuống. Giống như sự dập tắt của ngọn đèn, tâm đã được giải thoát.” – vị ấy đã nói lên những câu kệ này;

Tattha kasanti kasantā kasikammaṃ karontā. Bahutthe hi idaṃ ekavacanaṃ. Pavapanti bījāni vapantā. Chamāti chamāyaṃ. Bhummatthe hi idaṃ paccattavacanaṃ. Ayañhettha saṅkhepattho – ime māṇavā sattā naṅgalehi phālehi khettaṃ kasantā yathādhippāyaṃ khettabhūmiyaṃ pubbaṇṇāparaṇṇabhedāni bījāni vapantā taṃhetu taṃnimittaṃ attānaṃ puttadārādīni posentā hutvā dhanaṃ [Pg.120] paṭilabhanti. Evaṃ imasmiṃ loke yoniso payutto paccattapurisakāro nāma saphalo saudayo.

Ở đây, kasanti (họ cày) có nghĩa là đang cày, đang làm công việc đồng áng. Thật vậy, đây là số ít được dùng với nghĩa số nhiều. Pavapanti (họ gieo) có nghĩa là đang gieo hạt. Chamā có nghĩa là chamāyaṃ (trên mặt đất). Thật vậy, đây là cách thứ hai được dùng với nghĩa của cách thứ bảy. Đây là ý nghĩa tóm tắt ở đây – những thanh niên, những chúng sanh này, đang cày ruộng bằng những lưỡi cày, bằng những lưỡi cày sắt, đang gieo các loại hạt giống khác nhau, các loại ngũ cốc sớm và muộn, trên thửa ruộng theo ý muốn, vì lý do đó, vì nguyên nhân đó, trở thành người nuôi dưỡng bản thân, vợ con, v.v., họ đạt được tài sản. Như vậy, ở trong thế gian này, sự nỗ lực của cá nhân được áp dụng một cách như lý, quả thật có kết quả, có thành tựu.

Tattha kimahaṃ sīlasampannā, satthusāsanakārikā. Nibbānaṃ nādhigacchāmi, akusītā anuddhatāti ahaṃ suvisuddhasīlā āraddhavīriyatāya akusītā ajjhattaṃ susamāhitacittatāya anuddhatā ca hutvā catusaccakammaṭṭhānabhāvanāsaṅkhātaṃ satthu sāsanaṃ karontī kasmā nibbānaṃ nādhigacchāmi, adhigamissāmi evāti.

Ở đây, câu ‘Tại sao tôi, người đầy đủ giới hạnh, người thực hành giáo pháp của Bậc Đạo Sư, lại không chứng đắc Niết-bàn, khi không lười biếng, không trạo cử?’ có nghĩa là: tôi, người có giới hạnh rất trong sạch, không lười biếng do đã tinh tấn, và không trạo cử do có tâm được định tĩnh tốt đẹp ở bên trong, trong khi đang thực hành giáo pháp của Bậc Đạo Sư, được gọi là sự tu tập đề mục thiền về Tứ Diệu Đế, tại sao lại không chứng đắc Niết-bàn? Chắc chắn tôi sẽ chứng đắc.

Evaṃ pana cintetvā vipassanāya kammaṃ karontī ekadivasaṃ pādadhovanaudake nimittaṃ gaṇhi. Tenāha ‘‘pāde pakkhālayitvānā’’tiādi. Tassattho – ahaṃ pāde dhovantī pādapakkhālanahetu tikkhattuṃ āsittesu udakesu thalato ninnamāgataṃ pādodakaṃ disvā nimittaṃ karomi.

Tuy nhiên, sau khi đã suy nghĩ như vậy, trong khi đang thực hành thiền minh sát, vào một ngày nọ, vị ấy đã lấy tướng ở nước rửa chân. Do đó, vị ấy đã nói: ‘Sau khi đã rửa chân,’ v.v... Ý nghĩa của câu ấy là – tôi, trong khi đang rửa chân, trong dòng nước được dội ba lần vì mục đích rửa chân, sau khi thấy nước rửa chân chảy từ chỗ cao xuống chỗ thấp, tôi đã tạo ra một tướng (để thiền quán).

‘‘Yathā idaṃ udakaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ, evaṃ sattānaṃ āyusaṅkhārā’’ti evaṃ aniccalakkhaṇaṃ, tadanusārena dukkhalakkhaṇaṃ, anattalakkhaṇañca upadhāretvā vipassanaṃ vaḍḍhentī tato cittaṃ samādhesiṃ, assaṃ bhadraṃvajāniyanti yathā assaṃ bhadraṃ ājāniyaṃ kusalo sārathi sukhena sāreti, evaṃ mayhaṃ cittaṃ sukheneva samādhesiṃ, vipassanāsamādhinā samāhitaṃ akāsiṃ. Evaṃ pana vipassanaṃ vaḍḍhentī utusappāyanijigisāya ovarakaṃ pavisantī andhakāravidhamanatthaṃ dīpaṃ gahetvā gabbhaṃ pavisitvā dīpaṃ ṭhapetvā mañcake nisinnamattāva dīpaṃ vijjhāpetuṃ aggaḷasūciyā dīpavaṭṭiṃ ākaḍḍhiṃ, tāvadeva utusappāyalābhena tassā cittaṃ samāhitaṃ ahosi, vipassanāvīthiṃ otari, maggena ghaṭṭesi. Tato maggapaṭipāṭiyā sabbaso āsavānaṃ khayo ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘tato dīpaṃ gahetvāna…pe… vimokkho ahu cetaso’’ti. Tattha seyyaṃ olokayitvānāti dīpālokena seyyaṃ passitvā.

“Giống như dòng nước này có pháp tánh hủy diệt và biến mất, các hành về mạng của chúng sanh cũng như vậy,” như vậy, sau khi đã quán xét tướng vô thường, và theo đó là tướng khổ, và tướng vô ngã, trong khi đang phát triển thiền minh sát, khi ấy, câu ‘tôi đã định tâm, giống như con ngựa hay, thuần chủng’ có nghĩa là: giống như người đánh xe tài giỏi dễ dàng điều khiển con ngựa hay, thuần chủng, cũng vậy, tôi đã dễ dàng định tâm của mình, tôi đã làm cho nó được định tĩnh bằng định minh sát. Tuy nhiên, trong khi đang phát triển thiền minh sát như vậy, với mong muốn có thời tiết thích hợp, vị ấy đi vào một căn phòng nhỏ, với mục đích xua tan bóng tối, sau khi cầm đèn và đi vào phòng trong, sau khi đặt ngọn đèn xuống và vừa mới ngồi trên giường, để dập tắt ngọn đèn, tôi đã kéo tim đèn bằng cây kim khêu, ngay lúc ấy, do có được điều kiện thích hợp, tâm của vị ấy đã được định tĩnh, vị ấy đã đi vào lộ trình minh sát, vị ấy đã tác động bằng đạo. Khi ấy, theo thứ tự của các đạo, đã có sự đoạn tận hoàn toàn các lậu hoặc. Do đó, đã được nói rằng: ‘Khi ấy, sau khi cầm lấy ngọn đèn... (vân vân)... tâm đã được giải thoát.’ Ở đây, ‘sau khi nhìn chiếc giường’ có nghĩa là sau khi thấy chiếc giường bằng ánh sáng của ngọn đèn.

Sūcinti aggaḷasūciṃ. Vaṭṭiṃ okassayāmīti dīpaṃ vijjhāpetuṃ telābhimukhaṃ dīpavaṭṭiṃ ākaḍḍhemi. Vimokkhoti kilesehi vimokkho. So pana yasmā paramatthato cittassa santati, tasmā vuttaṃ ‘‘cetaso’’ti. Yathā pana vaṭṭitelādike paccaye sati uppajjanāraho padīpo tadabhāve anuppajjanato [Pg.121] nibbutoti vuccati, evaṃ kilesādipaccaye sati uppajjanārahaṃ cittaṃ tadabhāve anuppajjanato vimuttanti vuccatīti āha – ‘‘padīpasseva nibbānaṃ, vimokkho ahu cetaso’’ti.

Sūciṃ (cây kim) có nghĩa là cây kim khêu. Vaṭṭiṃ okassayāmi (tôi kéo tim đèn xuống) có nghĩa là để dập tắt ngọn đèn, tôi kéo tim đèn về phía dầu. Vimokkho (sự giải thoát) có nghĩa là sự giải thoát khỏi các phiền não. Tuy nhiên, vì điều đó, theo nghĩa chân đế, là sự tương tục của tâm, do đó được nói là ‘của tâm’. Giống như ngọn đèn, có khả năng khởi sanh khi có các duyên như tim đèn, dầu, v.v., được gọi là đã bị dập tắt do sự vắng mặt của chúng, vì nó không khởi sanh; cũng vậy, tâm, có khả năng khởi sanh khi có các duyên như phiền não, v.v., được gọi là đã được giải thoát do sự vắng mặt của chúng, vì nó không khởi sanh, vị ấy đã nói: ‘Giống như sự dập tắt của ngọn đèn, tâm đã được giải thoát.’

Paṭācārātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải về Kệ của Trưởng lão Ni Paṭācārā đã kết thúc.

11. Tiṃsamattātherīgāthāvaṇṇanā

11. Phần Chú giải về Kệ của Ba mươi vị Trưởng lão Ni

Musalāni gahetvānātiādikā tiṃsamattānaṃ therīnaṃ gāthā. Tāpi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantiyo anukkamena upacitavimokkhasambhārā imasmiṃ buddhuppāde sakakammasañcoditā tattha tattha kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patvā paṭācārāya theriyā santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddhā pabbajitvā parisuddhasīlā vattapaṭivattaṃ paripūrentiyo viharanti. Athekadivasaṃ paṭācārātherī tāsaṃ ovādaṃ dentī –

Câu kệ bắt đầu bằng ‘Sau khi cầm lấy những cái chày,’ v.v... là các câu kệ của ba mươi vị Trưởng lão Ni. Các vị ấy cũng đã tạo các điều kiện căn bản dưới thời các đức Phật quá khứ, đã tích lũy các thiện nghiệp là cận y duyên cho sự giải thoát trong các kiếp sống khác nhau, đã tuần tự tích lũy các tư lương cho sự giải thoát, trong thời kỳ đức Phật này, được thúc đẩy bởi nghiệp của chính mình, đã tái sanh trong các gia đình khác nhau, sau khi đã đến tuổi trưởng thành, sau khi đã nghe Pháp từ nơi Trưởng lão Ni Paṭācārā, đã có được đức tin và đã xuất gia, các vị ấy sống với giới hạnh trong sạch, làm tròn các bổn phận và phận sự. Rồi một ngày nọ, Trưởng lão Ni Paṭācārā, trong khi ban lời giáo huấn cho các vị ấy –

117.

117.

‘‘Musalāni gahetvāna, dhaññaṃ koṭṭenti māṇavā;

Puttadārāni posentā, dhanaṃ vindanti māṇavā.

“Sau khi cầm lấy những cái chày, các thanh niên giã lúa; trong khi nuôi dưỡng vợ con, các thanh niên tìm được tài sản.”

118.

118.

‘‘Karotha buddhasāsanaṃ, yaṃ katvā nānutappati;

Khippaṃ pādāni dhovitvā, ekamante nisīdatha;

Cetosamathamanuyuttā, karotha buddhasāsana’’nti. – imā dve gāthā abhāsi;

“Hãy thực hành giáo pháp của đức Phật, việc mà sau khi làm xong sẽ không hối tiếc. Hãy nhanh chóng rửa chân và ngồi xuống ở một nơi vắng vẻ. Hãy chuyên tâm vào sự tĩnh lặng của tâm, hãy thực hành giáo pháp của đức Phật.” – vị ấy đã nói lên hai câu kệ này;

Tatthāyaṃ saṅkhepattho – ime sattā jīvitahetu musalāni gahetvā paresaṃ dhaññaṃ koṭṭenti, udukkhalakammaṃ karonti. Aññampi edisaṃ nihīnakammaṃ katvā puttadāraṃ posentā yathārahaṃ dhanampi saṃharanti. Taṃ pana nesaṃ kammaṃ nihīnaṃ gammaṃ pothujjanikaṃ dukkhaṃ anatthasañhitañca. Tasmā edisaṃ saṃkilesikapapañcaṃ vajjetvā karotha buddhasāsanaṃ sikkhattayasaṅkhātaṃ sammāsambuddhasāsanaṃ karotha sampādetha attano santāne nibbattetha. Tattha kāraṇamāha – ‘‘yaṃ katvā nānutappatī’’ti, yassa karaṇahetu etarahi āyatiñca [Pg.122] anutāpaṃ nāpajjati. Idāni tassa karaṇe pubbakiccaṃ anuyogavidhiñca dassetuṃ, ‘‘khippaṃ pādāni dhovitvā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yasmā adhovitapādassa avikkhālitamukhassa ca nisajjasukhaṃ utusappāyalābho ca na hoti, pāde pana dhovitvā mukhañca vikkhāletvā ekamante nisinnassa tadubhayaṃ labhati, tasmā khippaṃ imaṃ yathāladdhaṃ khaṇaṃ avirādhentiyo pādāni attano pāde dhovitvā ekamante vivitte okāse nisīdatha nisajjatha. Aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu yattha katthaci cittarucike ārammaṇe attano cittaṃ upanibandhitvā cetosamathamanuyuttā samāhitena cittena catusaccakammaṭṭhānabhāvanāvasena buddhassa bhagavato sāsanaṃ ovādaṃ anusiṭṭhiṃ karotha sampādethāti.

Ở đây, đây là ý nghĩa tóm tắt: những chúng sanh này, vì sự sống, cầm lấy chày giã lúa của người khác, làm công việc trong cối. Và làm những công việc thấp hèn tương tự khác, họ nuôi dưỡng vợ con và cũng tích lũy tài sản tương xứng. Nhưng công việc ấy của họ là thấp hèn, thô tục, thuộc về phàm phu, là đau khổ và liên hệ đến điều vô ích. Do đó, hãy tránh xa sự lan rộng của phiền não như vậy, hãy thực hành giáo pháp của đức Phật, được gọi là tam học; hãy thực hành, hãy thành tựu, hãy làm phát sanh giáo pháp của bậc Chánh Đẳng Giác trong dòng tâm thức của mình. Về điều ấy, lý do được nói đến: "việc làm xong không hối hận," nghĩa là do việc làm ấy mà hiện tại và tương lai không sanh khởi sự hối hận. Bây giờ, để chỉ ra việc cần làm trước và phương pháp thực hành trong việc ấy, câu "hãy nhanh chóng rửa chân" v.v... đã được nói đến. Ở đây, bởi vì người chưa rửa chân và chưa súc miệng thì không có được sự an lạc của việc ngồi và sự lợi ích của thời tiết thích hợp. Nhưng người đã rửa chân và súc miệng, ngồi ở một nơi riêng biệt, thì đạt được cả hai điều ấy. Do đó, các ngươi (nữ) không làm lỡ mất khoảnh khắc đã có được này, hãy nhanh chóng rửa chân của mình, rồi hãy ngồi xuống ở một nơi riêng biệt, vắng vẻ. Trong ba mươi tám đề mục, ở bất cứ đề mục nào hợp với ý thích, hãy buộc tâm của mình vào đó, hãy chuyên tâm vào sự tĩnh lặng của tâm, với tâm định tĩnh, thông qua việc tu tập đề mục Tứ Thánh Đế, hãy thực hành, hãy thành tựu lời giáo huấn, lời khuyên dạy, lời chỉ dạy của đức Phật, bậc Thế Tôn.

Atha tā bhikkhuniyo tassā theriyā ovāde ṭhatvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā bhāvanāya kammaṃ karontiyo ñāṇassa paripākaṃ gatattā hetusampannatāya ca saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā ovādagāthāhi saddhiṃ –

Bấy giờ, các vị Tỳ-khưu-ni ấy, đứng vững trong lời giáo huấn của vị trưởng lão ni ấy, đã thiết lập thiền minh sát, trong khi làm công việc tu tập, do trí tuệ đã chín muồi và do đã đầy đủ nhân duyên, đã chứng đắc A-la-hán quả cùng với các tuệ phân tích, sau khi quán xét lại sự thực hành của mình, cùng với các kệ ngôn giáo huấn –

119.

119.

‘‘Tassā tā vacanaṃ sutvā, paṭācārāya sāsanaṃ;

Pāde pakkhālayitvāna, ekamantaṃ upāvisuṃ;

Cetosamathamanuyuttā, akaṃsu buddhasāsanaṃ.

“Nghe lời dạy của vị ấy, lời giáo huấn của Paṭācārā; Rửa sạch chân xong, họ đã ngồi xuống một nơi riêng biệt; Chuyên tâm vào sự tĩnh lặng của tâm, họ đã thực hành giáo pháp của đức Phật.

120.

120.

‘‘Rattiyā purime yāme, pubbajātimanussaruṃ;

Rattiyā majjhime yāme, dibbacakkhuṃ visodhayuṃ;

Rattiyā pacchime yāme, tamokhandhaṃ padālayuṃ.

“Trong canh đầu của đêm, họ đã nhớ lại các kiếp quá khứ; Trong canh giữa của đêm, họ đã thanh lọc thiên nhãn; Trong canh cuối của đêm, họ đã phá tan khối u minh.

121.

121.

‘‘Uṭṭhāya pāde vandiṃsu, katā te anusāsanī;

Indaṃva devā tidasā, saṅgāme aparājitaṃ;

Purakkhatvā vihassāma, tevijjāmha anāsavā’’ti. –

“Đứng dậy, họ đã đảnh lễ chân (vị thầy), (và nói:) ‘Lời chỉ dạy của ngài đã được (chúng con) thực hành.’ Giống như chư thiên cõi Ba Mươi Ba (đảnh lễ) vua trời Inda, vị bất bại trong chiến trận, chúng con sẽ sống, tôn kính ngài ở phía trước, chúng con là bậc tam minh, đã đoạn tận các lậu hoặc.” –

Imā gāthā abhāsiṃsu.

Họ đã nói lên những kệ ngôn này.

Tattha tassā tā vacanaṃ sutvā, paṭācārāya sāsananti tassā paṭācārāya theriyā kilesapaṭisattusāsanaṭṭhena sāsanabhūtaṃ ovādavacanaṃ, tā tiṃsamattā bhikkhuniyo sutvā paṭissutvā sirasā sampaṭicchitvā.

Ở đây, (câu) “Nghe lời của vị ấy, lời giáo huấn của Paṭācārā” có nghĩa là: ba mươi vị Tỳ-khưu-ni ấy, sau khi đã nghe, đã vâng lời, và đã thành kính tiếp nhận lời giáo huấn, lời khuyên dạy của trưởng lão ni Paṭācārā ấy, vốn là sự giáo huấn theo ý nghĩa chế ngự kẻ thù là phiền não.

Uṭṭhāya [Pg.123] pāde vandiṃsu, katā te anusāsanīti yathāsampaṭicchitaṃ tassā sāsanaṃ aṭṭhiṃ katvā manasi katvā yathāphāsukaṭṭhāne nisīditvā bhāventiyo bhāvanaṃ matthakaṃ pāpetvā attanā adhigatavisesaṃ ārocetuṃ nisinnāsanato uṭṭhāya tassā santikaṃ gantvā ‘‘mahātheri tavānusāsanī yathānusiṭṭhaṃ amhehi katā’’ti vatvā tassā pāde pañcapatiṭṭhitena vandiṃsu. Indaṃva devā tidasā, saṅgāme aparājitanti devāsurasaṅgāme aparājitaṃ vijitāviṃ indaṃ tāvatiṃsā devā viya mahātheri, mayaṃ taṃ purakkhatvā viharissāma aññassa kattabbassa abhāvato. Tasmā ‘‘tevijjāmha anāsavā’’ti attano kataññubhāvaṃ pavedentī idameva tāsaṃ aññābyākaraṇaṃ ahosi. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayameva.

(Câu) “Đứng dậy, họ đã đảnh lễ chân (vị thầy), (và nói:) ‘Lời chỉ dạy của ngài đã được (chúng con) thực hành’” có nghĩa là: sau khi đã ghi lòng tạc dạ, đã tác ý đến lời giáo huấn của vị ấy như đã được tiếp nhận, trong khi ngồi ở một nơi thích hợp và tu tập, đã đưa sự tu tập đến đỉnh cao, để trình bày về sự chứng đắc đặc biệt của mình, họ đã đứng dậy từ chỗ ngồi, đi đến gần vị ấy, sau khi nói rằng: “Thưa Đại Trưởng lão ni, lời chỉ dạy của ngài đã được chúng con thực hành đúng như đã được dạy bảo,” họ đã đảnh lễ chân vị ấy bằng năm thể. (Câu) “Giống như chư thiên cõi Ba Mươi Ba (đảnh lễ) vua trời Inda, vị bất bại trong chiến trận” có nghĩa là: giống như chư thiên ở cõi Ba Mươi Ba (đảnh lễ) vua trời Inda, vị chiến thắng, không bị đánh bại trong trận chiến giữa chư thiên và a-tu-la, (họ nói:) “Thưa Đại Trưởng lão ni, chúng con sẽ sống, tôn kính ngài ở phía trước, vì không còn việc gì khác phải làm.” Do đó, (câu) “chúng con là bậc tam minh, đã đoạn tận các lậu hoặc” chính là sự tuyên bố chứng quả của họ, khi họ bày tỏ lòng biết ơn của mình. Bất cứ điều gì ở đây chưa được giải thích về mặt ý nghĩa, thì cũng theo phương pháp đã được nói ở dưới.

Tiṃsamattātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải Trưởng Lão Ni Kệ về Ba Mươi Vị (Tỳ-khưu-ni) đã hoàn tất.

12. Candātherīgāthāvaṇṇanā

12. Chú giải Trưởng Lão Ni Kệ của Candā

Duggatāhaṃ pure āsintiādikā candāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī anukkamena sambhatavimokkhasambhārā paripakkañāṇā imasmiṃ buddhuppāde aññatarasmiṃ brāhmaṇagāme apaññātassa brāhmaṇassa gehe paṭisandhiṃ gaṇhi. Tassā nibbattito paṭṭhāyaṃ taṃ kulaṃ bhogehi parikkhayaṃ gataṃ. Sā anukkamena viññutaṃ patvā dukkhena jīvati. Atha tasmiṃ gehe ahivātarogo uppajji. Tenassā sabbepi ñātakā maraṇabyasanaṃ pāpuṇiṃsu. Sā ñātikkhaye jāte aññattha jīvituṃ asakkontī kapālahatthā kule kule vicaritvā laddhaladdhena bhikkhāhārena yāpentī ekadivasaṃ paṭācārāya theriyā bhattavissaggaṭṭhānaṃ agamāsi. Bhikkhuniyo taṃ dukkhitaṃ khuddābhibhūtaṃ disvāna sañjātakāruññā piyasamudācārena saṅgahetvā tattha vijjamānena upacāramanoharena āhārena santappesuṃ. Sā tāsaṃ ācārasīle pasīditvā theriyā santikaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Tassā therī dhammaṃ kathesi. Sā taṃ dhammaṃ sutvā sāsane abhippasannā saṃsāre ca sañjātasaṃvegā pabbaji[Pg.124]. Pabbajitvā ca theriyā ovāde ṭhatvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā bhāvanaṃ anuyuñjantī katādhikāratāya ñāṇassa ca paripākaṃ gatattā na cirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā –

Kệ ngôn bắt đầu bằng “Trước kia tôi khốn cùng” là của trưởng lão ni Candā. Vị này cũng đã tạo các công đức dưới thời các đức Phật quá khứ, đã tích lũy các thiện pháp làm duyên cận y cho sự thoát khỏi vòng luân hồi trong các kiếp sống đây đó, đã tuần tự thu thập các tư lương cho sự giải thoát, và có trí tuệ đã chín muồi. Trong thời đức Phật này xuất hiện, vị ấy đã tái sanh trong nhà của một vị Bà-la-môn không tên tuổi ở một làng Bà-la-môn nào đó. Kể từ khi vị ấy sanh ra, gia đình ấy đã bị suy sụp về tài sản. Vị ấy tuần tự đến tuổi trưởng thành và sống trong đau khổ. Bấy giờ, trong nhà ấy, bệnh dịch hạch đã phát sanh. Do bệnh ấy, tất cả thân quyến của vị ấy đã gặp phải tai họa chết chóc. Khi thân quyến đã mất hết, không thể sống ở nơi nào khác, tay cầm bát sọ, vị ấy đi lang thang từ nhà này sang nhà khác, sống bằng vật thực khất thực được. Một ngày nọ, vị ấy đã đi đến nơi phân phát vật thực của trưởng lão ni Paṭācārā. Các vị Tỳ-khưu-ni, khi thấy vị ấy đau khổ, bị cơn đói hành hạ, đã sanh lòng bi mẫn, đã tiếp đón bằng thái độ thân thiện và làm cho vị ấy hài lòng với thức ăn ngon lành có sẵn ở đó. Vị ấy, có lòng tịnh tín với giới hạnh và cách cư xử của họ, đã đến gần vị trưởng lão ni, đảnh lễ và ngồi xuống một bên. Vị trưởng lão ni đã thuyết pháp cho vị ấy. Vị ấy, sau khi nghe pháp, có lòng tịnh tín sâu sắc trong giáo pháp và sanh lòng nhàm chán trong vòng luân hồi, đã xuất gia. Và sau khi xuất gia, đứng vững trong lời giáo huấn của vị trưởng lão ni, thiết lập thiền minh sát, chuyên tâm tu tập, do đã tạo các công đức và do trí tuệ đã chín muồi, không bao lâu sau đã chứng đắc A-la-hán quả cùng với các tuệ phân tích, sau khi quán xét lại sự thực hành của mình –

122.

122.

‘‘Duggatāhaṃ pure āsiṃ, vidhavā ca aputtikā;

Vinā mittehi ñātīhi, bhattacoḷassa nādhigaṃ.

“Trước đây, tôi đã khốn khổ, là quả phụ và không con cái; không bạn bè, không quyến thuộc, tôi đã không có được thức ăn và y phục.”

123.

123.

‘‘Pattaṃ daṇḍañca gaṇhitvā, bhikkhamānā kulā kulaṃ;

Sītuṇhena ca ḍayhantī, satta vassāni cārihaṃ.

“Tay cầm bình bát và gậy gộc, tôi đã đi khất thực từ nhà này sang nhà khác; bị thiêu đốt bởi lạnh và nóng, tôi đã lang thang trong bảy năm.”

124.

124.

‘‘Bhikkhuniṃ puna disvāna, annapānassa lābhiniṃ;

Upasaṅkammaṃ avocaṃ, pabbajjaṃ anagāriyaṃ.

“Sau đó, khi nhìn thấy một vị Tỳ-khưu-ni đang nhận được đồ ăn thức uống, tôi đã đi đến và đã nói về việc xuất gia, về đời sống không nhà.”

125.

125.

‘‘Sā ca maṃ anukampāya, pabbājesi paṭācārā;

Tato maṃ ovaditvāna, paramatthe niyojayi.

“Và vị ấy, ni sư Paṭācārā, vì lòng bi mẫn đã cho tôi xuất gia; sau đó, sau khi đã giáo huấn tôi, vị ấy đã hướng dẫn tôi vào mục đích tối thượng.”

126.

126.

‘‘Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā, akāsiṃ anusāsaniṃ;

Amogho ayyāyovādo, tevijjāmhi anāsavā’’ti. –

“Sau khi nghe lời dạy của vị ấy, tôi đã thực hành lời giáo huấn. Lời khuyên của bậc Thánh nữ đã không vô ích, tôi đã đạt được tam minh và không còn lậu hoặc.”

Udānavasena imā gāthā abhāsi.

Vị ấy đã nói lên những câu kệ này bằng lời cảm hứng.

Tattha duggatāti daliddā. Pureti pabbajitato pubbe. Pabbajitakālato paṭṭhāya hi idha puggalo bhogehi aḍḍho vā daliddo vāti na vattabbo. Guṇehi pana ayaṃ therī aḍḍhāyeva. Tenāha ‘‘duggatāhaṃ pure āsi’’nti. Vidhavāti dhavo vuccati sāmiko, tadabhāvā vidhavā, matapatikāti attho. Aputtikāti puttarahitā. Vinā mittehīti mittehi bandhavehi ca parihīnā rahitā. Bhattacoḷassa nādhiganti bhattassa coḷassa ca pāripūriṃ nādhigacchiṃ, kevalaṃ pana bhikkhāpiṇḍassa pilotikākhaṇḍassa ca vasena ghāsacchādanamattameva alatthanti adhippāyo. Tenāha ‘‘pattaṃ daṇḍañca gaṇhitvā’’tiādi.

Ở đây, ‘khốn khổ’ có nghĩa là nghèo nàn. ‘Trước đây’ có nghĩa là trước khi xuất gia. Thật vậy, kể từ thời điểm xuất gia, một người ở đây không được gọi là giàu có hay nghèo nàn về của cải. Tuy nhiên, về các phẩm hạnh, vị Trưởng lão ni này quả thật là giàu có. Do đó, vị ấy đã nói: ‘Trước đây, tôi đã khốn khổ.’ ‘Quả phụ’: ‘dhava’ được gọi là người chồng, do không có người ấy nên là ‘quả phụ,’ có nghĩa là người có chồng đã chết. ‘Không con cái’ có nghĩa là không có con trai. ‘Không bạn bè’ có nghĩa là bị tước đoạt và không có bạn bè và quyến thuộc. ‘Tôi đã không có được thức ăn và y phục’ có nghĩa là ‘tôi đã không có được sự đầy đủ về thức ăn và y phục,’ ý nghĩa là vị ấy chỉ có được vừa đủ vật thực và y phục che thân bằng cách đi khất thực và những mảnh vải vụn. Do đó, vị ấy đã nói: ‘Tay cầm bình bát và gậy gộc,’ và các câu tiếp theo.

Tattha [Pg.125] pattanti mattikābhājanaṃ. Daṇḍanti goṇasunakhādipariharaṇadaṇḍakaṃ. Kulā kulanti kulato kulaṃ. Sītuṇhena ca ḍayhantīti vasanagehābhāvato sītena ca uṇhena ca pīḷiyamānā.

Ở đây, ‘bình bát’ có nghĩa là vật dụng bằng đất. ‘Gậy gộc’ có nghĩa là cây gậy nhỏ để xua đuổi bò, chó, v.v. ‘Từ nhà này sang nhà khác’ có nghĩa là từ gia đình này đến gia đình khác. ‘Bị thiêu đốt bởi lạnh và nóng’ có nghĩa là bị khổ sở bởi lạnh và nóng do không có nhà để ở.

Bhikkhuninti paṭācārātheriṃ sandhāya vadati. Punāti pacchā, sattasaṃvaccharato aparabhāge.

‘Một vị Tỳ-khưu-ni’ là nói về Trưởng lão ni Paṭācārā. ‘Sau đó’ có nghĩa là về sau, trong khoảng thời gian sau bảy năm.

Paramattheti parame uttame atthe, nibbānagāminiyā paṭipadāya nibbāne ca. Niyojayīti kammaṭṭhānaṃ ācikkhantī niyojesi. Sesaṃ vuttanayameva.

‘Vào mục đích tối thượng’ có nghĩa là vào mục đích cao cả, tuyệt vời, và vào Niết-bàn, con đường dẫn đến Niết-bàn. ‘Đã hướng dẫn’ có nghĩa là vị ấy đã thiết lập (cho tôi) bằng cách giảng giải về một đề mục thiền quán. Phần còn lại như đã được giải thích.

Candātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải về Trưởng Lão Ni Kệ của ni sư Candā đã hoàn tất.

Pañcakanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải về Phẩm Năm Kệ đã hoàn tất.

6. Chakkanipāto

6. Phẩm Sáu Kệ

1. Pañcasatamattātherīgāthāvaṇṇanā

1. Chú giải về Kệ của các Trưởng Lão Ni Năm Trăm Vị

Chakkanipāte [Pg.126] yassa maggaṃ na jānāsītiādikā pañcasatamattānaṃ therīnaṃ gāthā. Imāpi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantiyo anukkamena upacitavimokkhasambhārā hutvā imasmiṃ buddhuppāde tattha tattha kulagehe nibbattitvā vayappattā mātāpitūhi patikulaṃ ānītā tattha tattha putte labhitvā gharāvāsaṃ vasantiyo samānajātikassa tādisassa kammassa katattā sabbāva mataputtā hutvā, puttasokena abhibhūtā paṭācārāya theriyā santikaṃ upasaṅkamitvā vanditvā nisinnā attano sokakāraṇaṃ ārocesuṃ. Therī tāsaṃ sokaṃ vinodentī –

Trong Phẩm Sáu Kệ, các câu kệ của năm trăm vị Trưởng lão ni bắt đầu bằng câu: ‘Về người mà ngươi không biết được đường đi...’ Các vị này, sau khi đã tạo lập các điều kiện căn bản dưới thời các vị Phật quá khứ, đã tích lũy các thiện pháp là điều kiện hỗ trợ cho sự giải thoát trong các kiếp sống khác nhau, đã tuần tự tích lũy các yếu tố cần thiết cho sự giải thoát, và đã được tái sanh vào các gia đình khác nhau trong thời kỳ giáo pháp của vị Phật này. Khi đến tuổi trưởng thành, họ được cha mẹ gả về nhà chồng, ở đó họ đã có con trai và sống đời sống gia đình. Do đã tạo ra nghiệp tương tự cùng loại, tất cả họ đều có con trai bị chết. Bị sầu muộn vì con trai chế ngự, họ đã đi đến gần Trưởng lão ni Paṭācārā, sau khi đảnh lễ và ngồi xuống, họ đã trình bày nguyên nhân sầu muộn của mình. Vị Trưởng lão ni, trong khi xua tan nỗi sầu muộn của họ, (đã nói):

127.

127.

‘‘Yassa maggaṃ na jānāsi, āgatassa gatassa vā;

Taṃ kuto cāgataṃ sattaṃ, mama puttoti rodasi.

“Về người mà ngươi không biết được đường đi, của sự đến hay của sự đi; chúng sanh ấy đã đến từ đâu, (mà) ngươi lại khóc than rằng: ‘Con của tôi.’”

128.

128.

‘‘Maggañca khossa jānāsi, āgatassa gatassa vā;

Na naṃ samanusocesi, evaṃdhammā hi pāṇino.

“Và nếu ngươi biết được đường đi của người ấy, của sự đến hay của sự đi; ngươi cũng không nên sầu muộn về người ấy, vì các chúng sanh quả thật có bản chất như vậy.”

129.

129.

‘‘Ayācito tatāgacchi, nānuññāto ito gato;

Kutoci nūna āgantvā, vasitvā katipāhakaṃ;

Itopi aññena gato, tatopaññena gacchati.

“Không được mời, người ấy đã đến từ nơi ấy, không được phép, người ấy đã đi khỏi nơi đây; chắc chắn đã đến từ một nơi nào đó, đã sống được vài ngày; từ đây người ấy đã đi bằng một con đường khác, từ đó người ấy lại đi bằng một con đường khác nữa.”

130.

130.

‘‘Peto manussarūpena, saṃsaranto gamissati;

Yathāgato tathā gato, kā tattha paridevanā’’ti. –

“Người đã chết, trong hình dạng con người, sẽ tiếp tục đi trong vòng luân hồi; đã đến như thế nào, đã đi như thế ấy, có sự than khóc nào ở đó?”

Imāhi catūhi gāthāhi dhammaṃ desesi.

Vị ấy đã thuyết giảng Chánh Pháp bằng bốn câu kệ này.

Tā tassā dhammaṃ sutvā sañjātasaṃvegā theriyā santike pabbajiṃsu. Pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karontiyo vimuttiparipācanīyānaṃ dhammānaṃ paripākaṃ gatattā na cirasseva saha paṭisambhidāhi arahatte patiṭṭhahiṃsu. Atha tā adhigatārahattā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena ‘‘yassa maggaṃ na jānāsī’’tiādikāhi ovādagāthāhi saddhiṃ –

Họ, sau khi nghe Chánh Pháp của vị ấy, đã phát sanh lòng cảm động và đã xuất gia nơi vị Trưởng lão ni. Sau khi xuất gia, trong khi thực hành công phu thiền quán, do các pháp hỗ trợ cho sự giải thoát đã đến lúc chín muồi, không bao lâu sau họ đã an trú vào quả vị A-la-hán cùng với các tuệ phân tích. Bấy giờ, sau khi đã chứng đắc A-la-hán, họ đã quán xét lại sự thực hành của mình và bằng lời cảm hứng, cùng với các câu kệ giáo huấn bắt đầu bằng: ‘Về người mà ngươi không biết được đường đi...’

131.

131.

‘‘Abbahī [Pg.127] vata me sallaṃ, duddasaṃ hadayassitaṃ;

Yā me sokaparetāya, puttasokaṃ byapānudi.

“Ồ, vị ấy đã nhổ mũi tên của tôi, mũi tên khó thấy, nằm trong tim; vị ấy, người đã loại trừ nỗi sầu muộn vì con trai cho tôi, người bị sầu muộn chế ngự.”

132.

132.

‘‘Sājja abbūḷhasallāhaṃ, nicchātā parinibbutā;

Buddhaṃ dhammañca saṅghañca, upemi saraṇaṃ muni’’nti. –

“Hôm nay, tôi là người đã được nhổ mũi tên, không còn khao khát, đã được tịch tịnh hoàn toàn; tôi xin quy y nơi Đức Phật, Chánh Pháp, và Tăng đoàn, bậc Thánh nhân.”

Imā gāthā visuṃ visuṃ abhāsiṃsu.

Họ đã nói lên những câu kệ này, mỗi vị một cách riêng biệt.

Tattha yassa maggaṃ na jānāsi, āgatassa gatassa vāti yassa sattassa idha āgatassa āgatamaggaṃ vā ito gatassa gatamaggaṃ vā tvaṃ na jānāsi. Anantarā atītānāgatabhavūpapattiyo sandhāya vadati. Taṃ kuto cāgataṃ sattanti taṃ evaṃ aviññātāgatagatamaggaṃ kutoci gatito āgatamaggaṃ āgacchantena antarāmagge sabbena sabbaṃ akataparicayasamāgatapurisasadisaṃ sattaṃ kevalaṃ mamattaṃ uppādetvā mama puttoti kuto kena kāraṇena rodasi. Appaṭikārato mama puttassa ca akātabbato na ettha rodanakāraṇaṃ atthīti adhippāyo.

Ở đây, ‘Về người mà ngươi không biết được đường đi, của sự đến hay của sự đi’ có nghĩa là về chúng sanh nào mà ngươi không biết được con đường đến đây hay con đường đi khỏi đây. Điều này được nói liên quan đến các sự tái sanh trong các kiếp sống quá khứ và tương lai ngay trước đó. ‘Chúng sanh ấy đã đến từ đâu’ có nghĩa là: chúng sanh ấy có con đường đến và đi không được biết như vậy, đã đến từ một nơi nào đó bằng một con đường đến nào đó, giống như một người gặp trên đường mà mình hoàn toàn không quen biết, chỉ vì phát sanh lòng quyến luyến ‘của tôi’ mà ngươi lại khóc than rằng ‘con của tôi,’ tại sao, vì lý do gì? Ý nghĩa là không có lý do để khóc than ở đây, vì điều đó không thể cứu vãn được và vì đó không phải là điều nên làm cho ‘con của tôi.’

Maggañca khossa jānāsīti assa tava puttābhimatassa sattassa āgatassa āgatamaggañca gatassa gatamaggañca atha jāneyyāsi. Na naṃ samanusocesīti evampi naṃ na samanusoceyyāsi. Kasmā? Evaṃdhammā hi pāṇino, diṭṭhadhammepi hi sattānaṃ sabbehi piyehi manāpehi nānābhāvā vinābhāvā tattha vasavattitāya abhāvato, pageva abhisamparāyaṃ.

‘Và nếu ngươi biết được đường đi của người ấy’ có nghĩa là: nếu ngươi biết được con đường đến và con đường đi của chúng sanh được xem là con trai của ngươi. ‘Ngươi cũng không nên sầu muộn về người ấy’ có nghĩa là: dù vậy ngươi cũng không nên sầu muộn về người ấy. Tại sao? ‘Vì các chúng sanh quả thật có bản chất như vậy,’ bởi vì ngay cả trong đời sống hiện tại, các chúng sanh phải chịu sự chia ly, xa cách khỏi tất cả những gì thân yêu và hài lòng, do không có quyền kiểm soát đối với chúng, huống hồ là trong đời sau.

Ayācito tatāgacchīti tato paralokato kenaci ayācito idha āgacchi. ‘‘Āgato’’tipi pāḷi, so evattho. Nānuññāto ito gatoti idhalokato kenaci ananuññāto paralokaṃ gato. Kutocīti nirayādito yato kutoci gatito. Nūnāti parisaṅkāyaṃ. Vasitvā katipāhakanti katipayadivasamattaṃ idha vasitvā. Itopi aññena gatoti itopi bhavato aññena gato, ito aññampi bhavaṃ paṭisandhivasena upagato. Tatopaññena gacchatīti tatopi bhavato aññena gamissati, aññameva bhavaṃ upagamissati.

Ayācito tatāgacchīti có nghĩa là: từ thế giới bên kia, không được ai thỉnh cầu, đã đến đây. Cũng có bản Pāli là ‘Āgato,’ ý nghĩa cũng như vậy. Nānuññāto ito gatoti có nghĩa là: từ thế giới này, không được ai cho phép, đã đi đến thế giới bên kia. Kutocīti có nghĩa là: từ bất cứ nơi nào, như từ địa ngục v.v... Nūnāti có nghĩa là: trong sự phỏng đoán. Vasitvā katipāhakanti có nghĩa là: đã sống ở đây chỉ vài ngày. Itopi aññena gatoti có nghĩa là: đã đi từ kiếp sống này đến kiếp sống khác, từ đây đã đi đến một kiếp sống khác nữa qua sự tái sanh. Tatopaññena gacchatīti có nghĩa là: sẽ đi từ kiếp sống ấy đến kiếp sống khác, sẽ đi đến một kiếp sống khác nữa.

Petoti [Pg.128] apeto taṃ taṃ bhavaṃ upapajjitvā tato apagato. Manussarūpenāti nidassanamattametaṃ, manussabhāvena tiracchānādibhāvena cāti attho. Saṃsarantoti aparāparaṃ upapattivasena saṃsaranto. Yathāgato tathā gatoti yathā aviññātagatito ca anāmantetvā āgato tathā aviññātagatiko ananuññātova gato. Kā tattha paridevanāti tattha tādise avasavattini yathākāmāvacare kā nāma paridevanā, kiṃ paridevitena payojananti attho. Sesaṃ vuttanayameva.

Petoti có nghĩa là: đã ra đi, sau khi sanh vào kiếp sống này hay kiếp sống kia, đã từ đó ra đi. Manussarūpenāti: đây chỉ là ví dụ, ý nghĩa là: trong trạng thái loài người hay trong trạng thái loài bàng sanh v.v... Saṃsarantoti có nghĩa là: đang luân chuyển, từ kiếp này sang kiếp khác qua sự tái sanh. Yathāgato tathā gatoti có nghĩa là: cũng như đã đến từ một nơi không được biết và không được mời gọi, cũng vậy, đã đi đến một nơi không được biết và không được cho phép. Kā tattha paridevanāti có nghĩa là: ở đó, đối với một người không thuộc quyền kiểm soát, hành xử theo ý muốn như vậy, thì có sự than van nào? Than van thì có ích lợi gì? Phần còn lại có ý nghĩa như đã được nói.

Ettha ca ādito catasso gāthā paṭācārāya theriyā tesaṃ pañcamattānaṃ itthisatānaṃ sokavinodanavasena visuṃ visuṃ bhāsitā. Tassā ovāde ṭhatvā pabbajitvā adhigatavisesāhi tāhi pañcasatamattāhi bhikkhunīhi chapi gāthā paccekaṃ bhāsitāti daṭṭhabbā.

Ở đây, bốn bài kệ đầu tiên đã được trưởng lão ni Paṭācārā nói riêng rẽ cho từng người, nhằm mục đích xua tan sầu muộn cho năm trăm vị phụ nữ ấy. Cần được hiểu rằng, sáu bài kệ (tiếp theo) đã được mỗi vị trong năm trăm vị tỳ-khưu-ni ấy nói lên, là những vị đã đạt được các pháp đặc biệt sau khi xuất gia và an trú trong lời giáo huấn của vị trưởng lão ni ấy.

Pañcasatā paṭācārāti paṭācārāya theriyā santike laddhaovādatāya paṭācārāya vuttaṃ avedisunti katvā ‘‘paṭācārā’’ti laddhanāmā pañcasatā bhikkhuniyo.

Pañcasatā paṭācārāti có nghĩa là: năm trăm vị tỳ-khưu-ni đã được đặt tên là ‘Paṭācārā’ do bởi đã lãnh nhận lời giáo huấn nơi trưởng lão ni Paṭācārā và đã thấu hiểu những điều được trưởng lão ni Paṭācārā nói đến.

Pañcasatamattātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải Trưởng Lão Ni Kệ Của Năm Trăm Vị (Trưởng Lão Ni) Dứt Lời.

2. Vāseṭṭhītherīgāthāvaṇṇanā

2. Chú Giải Trưởng Lão Ni Kệ Vāseṭṭhī

Puttasokenahaṃ aṭṭātiādikā vāseṭṭhiyā theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī anukkamena sambhatavimokkhasambhārā devamanussesu saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde vesāliyaṃ kulagehe nibbattitvā vayappattā mātāpitūhi samānajātikassa kulaputtassa dinnā patikulaṃ gantvā tena saddhiṃ sukhasaṃvāsaṃ vasantī ekaṃ puttaṃ labhitvā tasmiṃ ādhāvitvā paridhāvitvā vicaraṇakāle kālaṃ kate puttasokena aṭṭitā ummattikā ahosi. Sā ñātakesu sāmike ca tikicchaṃ karontesu tesaṃ ajānantānaṃyeva palāyitvā yato tato paribbhamantī mithilānagaraṃ sampattā tatthaddasa bhagavantaṃ antaravīthiyaṃ gacchantaṃ dantaṃ guttaṃ saṃyatindriyaṃ [Pg.129] nāgaṃ. Disvāna saha dassanena buddhānubhāvato apagatummādā pakaticittaṃ paṭilabhi. Athassā satthā saṃkhittena dhammaṃ desesi. Sā taṃ dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaṃvegā satthāraṃ pabbajjaṃ yācitvā satthu āṇāya bhikkhunīsu pabbajitvā katapubbakiccā vipassanaṃ paṭṭhapetvā ghaṭentī vāyamantī paripakkañāṇatāya na cirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena –

Bài kệ của trưởng lão ni Vāseṭṭhī bắt đầu bằng ‘Puttasokenahaṃ aṭṭā.’ Vị này cũng đã tạo các điều kiện căn bản dưới thời các vị Phật quá khứ, đã tích lũy các thiện nghiệp là cận y duyên cho sự giải thoát ở các kiếp sống nơi này nơi kia, đã tuần tự chuẩn bị các hành trang cho sự giải thoát, đã luân chuyển trong các cõi trời và người. Trong thời đức Phật này xuất hiện, vị này đã sanh vào một gia đình danh giá ở Vesālī. Khi đến tuổi trưởng thành, đã được cha mẹ gả cho một thanh niên thuộc gia đình tương xứng. Sau khi về nhà chồng, đã sống chung hạnh phúc với người ấy, đã sanh được một người con trai. Vào lúc đứa bé ấy đang trong thời kỳ chạy nhảy vui đùa, nó đã qua đời. Bị giày vò bởi nỗi sầu muộn về con, bà đã trở nên điên loạn. Trong khi các quyến thuộc và người chồng đang tìm cách chữa trị, bà đã bỏ trốn mà họ không hay biết, đã đi lang thang khắp nơi, và đã đến thành Mithilā. Ở đó, bà đã nhìn thấy đức Thế Tôn đang đi ở giữa đường phố, Ngài là bậc đã được điều phục, đã được hộ trì, có các căn được chế ngự, là bậc Long Tượng. Vừa khi nhìn thấy, do nhờ oai lực của đức Phật, cơn điên loạn của bà đã biến mất, bà đã lấy lại được tâm trí bình thường. Khi ấy, đức Đạo Sư đã thuyết giảng Chánh Pháp một cách vắn tắt cho bà. Sau khi nghe bài Pháp ấy, bà đã có được sự xúc động, đã xin đức Đạo Sư cho được xuất gia. Do mệnh lệnh của đức Đạo Sư, bà đã được xuất gia trong hàng tỳ-khưu-ni. Sau khi đã làm các phận sự sơ khởi, bà đã thiết lập tuệ quán, đã nỗ lực, đã tinh tấn. Do bởi trí tuệ đã chín muồi, không bao lâu sau bà đã chứng đắc A-la-hán cùng với các tuệ phân tích. Sau khi xem xét lại sự chứng đắc của mình, do cảm hứng, bà đã nói lên những lời kệ này –

133.

133.

‘‘Puttasokenahaṃ aṭṭā, khittacittā visaññinī;

Naggā pakiṇṇakesī ca, tena tena vicārihaṃ.

“Ta bị sầu muộn vì con, tâm trí rối loạn, không còn nhận thức; Thân trần, tóc tai rối bời, ta đã lang thang khắp chốn nơi này.”

134.

134.

‘‘Vīthisaṅkārakūṭesu, susāne rathiyāsu ca;

Acariṃ tīṇi vassāni, khuppipāsā samappitā.

“Trên các đống rác bên đường, trong nghĩa địa, và trên các ngã đường; Ta đã đi lang thang ba năm, bị đói và khát hành hạ.”

135.

135.

‘‘Athaddasāsiṃ sugataṃ, nagaraṃ mithilaṃ pati;

Adantānaṃ dametāraṃ, sambuddhamakutobhayaṃ.

“Rồi ta đã thấy bậc Thiện Thệ, đang đi về hướng thành Mithilā; Bậc điều phục những ai chưa được điều phục, bậc Chánh Đẳng Giác, không còn sợ hãi.”

136.

136.

‘‘Sacittaṃ paṭiladdhāna, vanditvāna upāvisiṃ;

So me dhammamadesesi, anukampāya gotamo.

“Sau khi lấy lại được tâm trí, ta đã đảnh lễ và ngồi xuống; Vị ấy, Gotama, do lòng bi mẫn, đã thuyết giảng Chánh Pháp cho ta.”

137.

137.

‘‘Tassa dhammaṃ suṇitvāna, pabbajiṃ anagāriyaṃ;

Yuñjantī satthuvacane, sacchākāsiṃ padaṃ sivaṃ.

“Sau khi nghe Chánh Pháp của Ngài, ta đã xuất gia, sống không gia đình; Nỗ lực trong lời dạy của Đạo Sư, ta đã chứng ngộ trạng thái an lành.”

138.

138.

‘‘Sabbe sokā samucchinnā, pahīnā etadantikā;

Pariññātā hi me vatthū, yato sokāna sambhavo’’ti. –

“Tất cả sầu muộn đã được cắt đứt, đã được từ bỏ, đây là lần cuối cùng; Vì các nền tảng đã được ta liễu tri, là những nơi mà sầu muộn phát sanh.”

Imā gāthā abhāsi.

Bà đã nói lên những bài kệ này.

Tattha aṭṭāti aṭṭitā. Ayameva vā pāṭho, aṭṭitā pīḷitāti attho. Khittacittāti sokummādena khittahadayā. Tato eva pakatisaññāya vigamena visaññinī. Hirottappābhāvato apagatavatthatāya naggā. Vidhutakesatāya pakiṇṇakesī. Tena tenāti gāmena gāmaṃ nagarena nagaraṃ vīthiyā vīthiṃ vicariṃ ahaṃ.

Ở đây, aṭṭāti có nghĩa là aṭṭitā. Hoặc đây là cách đọc, aṭṭitā có nghĩa là bị giày vò, bị bức bách. Khittacittāti có nghĩa là có tâm trí rối loạn do cơn điên loạn của sầu muộn. Do đó, visaññinī có nghĩa là sự ra đi của nhận thức bình thường. Naggā có nghĩa là không có y phục do bởi không có sự hổ thẹn và ghê sợ tội lỗi. Pakiṇṇakesī có nghĩa là có mái tóc rối bời. Tena tenāti có nghĩa là: ta đã lang thang từ làng này đến làng kia, từ thành phố này đến thành phố kia, từ đường phố này đến đường phố kia.

Athāti pacchā ummādasaṃvattaniyassa kammassa parikkhaye. Sugatanti sobhanagamanattā sundaraṃ ṭhānaṃ gatattā sammā gadattā sammā ca gatattā sugataṃ [Pg.130] bhagavantaṃ. Mithilaṃ patīti mithilābhimukhaṃ, mithilānagarābhimukhaṃ gacchantanti attho.

Athāti có nghĩa là: sau đó, khi nghiệp đưa đến sự điên loạn đã được tiêu trừ. Sugatanti: đức Thế Tôn là bậc Thiện Thệ do bởi có sự đi đến tốt đẹp, do bởi đã đi đến nơi tốt đẹp, do bởi đã nói lời chân chánh, và do bởi đã đi một cách chân chánh. Mithilaṃ patīti có nghĩa là: hướng về Mithilā, ý nghĩa là đang đi về hướng thành phố Mithilā.

Sacittaṃ paṭiladdhānāti buddhānubhāvena ummādaṃ pahāya attano pakaticittaṃ paṭilabhitvā.

Sacittaṃ paṭiladdhānāti có nghĩa là: sau khi đã từ bỏ cơn điên loạn do nhờ oai lực của đức Phật, đã lấy lại được tâm trí bình thường của mình.

Yuñjantī satthuvacaneti satthu sammāsambuddhassa sāsane yogaṃ karontī bhāvanaṃ anuyuñjantī. Sacchākāsiṃ padaṃ sivanti sivaṃ khemaṃ catūhi yogehi anupaddutaṃ nibbānaṃ padaṃ sacchiakāsiṃ.

Yuñjantī satthuvacaneti có nghĩa là: đang nỗ lực, đang thực hành sự tu tập trong giáo huấn của đức Đạo Sư, bậc Chánh Đẳng Giác. Sacchākāsiṃ padaṃ sivanti có nghĩa là: đã chứng ngộ trạng thái Niết-bàn, là nơi an lành, an ổn, không bị phiền nhiễu bởi bốn loại ách縛.

Etadantikāti etaṃ idāni mayā adhigataṃ arahattaṃ anto pariyosānaṃ etesanti etadantikā, sokā. Na dāni tesaṃ sambhavo atthīti attho. Yato sokāna sambhavoti yato antonijjhānalakkhaṇānaṃ sokānaṃ sambhavo, tesaṃ sokānaṃ pañcupādānakkhandhasaṅkhātā vatthū adhiṭṭhānāni ñātatīraṇapahānapariññāhi pariññātā. Tasmā sokā etadantikāti yojanā.

Etadantikāti (có cái này là cuối cùng) có nghĩa là: Quả A-la-hán này đã được tôi chứng đắc bây giờ là sự kết thúc bên trong của chúng, do đó (các sầu muộn) được gọi là etadantikā. Ý nghĩa là: Bây giờ không có sự sanh khởi của chúng nữa. Yato sokāna sambhavo (do đâu có sự sanh khởi của các sầu muộn) có nghĩa là: Do đâu có sự sanh khởi của các sầu muộn có đặc tính thiêu đốt bên trong, các vật nền tảng được gọi là năm uẩn thủ là cơ sở của các sầu muộn ấy đã được liễu tri bởi các sự liễu tri là biết rõ, thẩm sát, và từ bỏ. Do đó, nên được hiểu rằng các sầu muộn là etadantikā.

Vāseṭṭhītherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Chú giải Trưởng Lão Ni Kệ của Trưởng Lão Ni Vāseṭṭhī đã kết thúc.

3. Khemātherīgāthāvaṇṇanā

3. Chú giải Trưởng Lão Ni Kệ của Trưởng Lão Ni Khemā

Daharā tvaṃ rūpavatītiādikā khemāya theriyā gāthā. Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare parādhīnavuttikā paresaṃ dāsī ahosi. Sā paresaṃ veyyāvaccakaraṇena jīvikaṃ kappentī ekadivasaṃ padumuttarassa sammāsambuddhassa aggasāvakaṃ sujātattheraṃ piṇḍāya carantaṃ disvā tayo modake datvā taṃdivasameva attano kese vissajjetvā therassa dānaṃ datvā ‘‘anāgate mahāpaññā buddhassa sāvikā bhaveyya’’nti patthanaṃ katvā yāvajīvaṃ kusalakamme appamattā hutvā devamanussesu saṃsarantī anukkamena chakāmasagge, tesaṃ tesaṃ devarājūnaṃ mahesibhāvena upapannā, manussalokepi anekavāraṃ cakkavattīnaṃ maṇḍalarājūnañca mahesibhāvaṃ upagatā mahāsampattiyo anubhavitvā vipassissa bhagavato kāle manussaloke uppajjitvā viññutaṃ patvā, satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaṃvegā pabbajitvā dasavassasahassāni [Pg.131] brahmacariyaṃ carantī bahussutā dhammakathikā hutvā bahujanassa dhammakathanādinā paññāsaṃvattaniyakammaṃ katvā tato cavitvā sugatīsuyeva saṃsarantī imasmiṃ kappe bhagavato ca kakusandhassa bhagavato ca koṇāgamanassa kāle vibhavasampanne kule nibbattitvā viññutaṃ patvā mahantaṃ saṅghārāmaṃ kāretvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa niyyādesi.

Bài kệ của Trưởng Lão Ni Khemā bắt đầu bằng: Daharā tvaṃ rūpavatī (Này cô, cô còn trẻ và xinh đẹp). Vị này, được biết, vào thời của Đức Thế Tôn Padumuttara, ở thành phố Haṃsavatī, đã là một nữ tỳ của người khác, sống phụ thuộc. Nàng, trong khi mưu sinh bằng việc phục vụ người khác, một ngày nọ đã nhìn thấy Trưởng Lão Sujāta, vị Thượng thủ Thinh văn của Đức Chánh Đẳng Giác Padumuttara, đang đi khất thực, đã dâng cúng ba cái bánh ngọt, và ngay trong ngày hôm đó đã cắt tóc của mình và dâng cúng cho vị trưởng lão, đã lập nguyện rằng: “Trong tương lai, con nguyện trở thành một nữ thinh văn có đại trí tuệ của một vị Phật.” Sau đó, suốt đời không lơ là trong các thiện nghiệp, nàng đã luân hồi trong cõi trời và người, tuần tự sanh làm chánh hậu của các vị thiên vương ở sáu cõi trời dục giới. Ở cõi người, nàng cũng nhiều lần đạt được địa vị chánh hậu của các vị Chuyển Luân Vương và các vị vua chư hầu, đã hưởng thụ những tài sản to lớn. Vào thời của Đức Thế Tôn Vipassī, nàng sanh ra ở cõi người, đã đến tuổi trưởng thành, đã nghe Pháp nơi Đức Bổn Sư và có được sự xúc động, đã xuất gia, đã thực hành phạm hạnh trong mười ngàn năm, đã trở thành người đa văn và là một vị thuyết pháp, đã làm các nghiệp dẫn đến trí tuệ bằng cách thuyết pháp cho nhiều người. Sau khi mệnh chung từ đó, nàng chỉ luân hồi trong các cõi lành. Trong kiếp này, vào thời của Đức Thế Tôn Kakusandha và Đức Thế Tôn Koṇāgamana, nàng đã sanh ra trong một gia đình giàu có, đã đến tuổi trưởng thành, đã cho xây dựng một tu viện lớn và dâng cúng cho Tăng đoàn do Đức Phật dẫn đầu.

Bhagavato pana kassapadasabalassa kāle kikissa kāsirañño sabbajeṭṭhikā samaṇī nāma dhītā hutvā, satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaṃvegā agāreyeva ṭhitā, vīsati vassasahassāni komāribrahmacariyaṃ carantī samaṇaguttādīhi attano bhaginīhi saddhiṃ ramaṇīyaṃ pariveṇaṃ kāretvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa niyyādesi. Evameva tattha tattha bhave āyatanagataṃ uḷāraṃ puññakammaṃ katvā sugatīsuyeva saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde maddaraṭṭhe sākalanagare rājakule nibbatti. Khemātissā nāmaṃ ahosi, suvaṇṇavaṇṇā kañcanasannibhattacā. Sā vayappattā bimbisārarañño gehaṃ gatā. Satthari veḷuvane viharante rūpamattā hutvā ‘‘rūpe dosaṃ dassetī’’ti satthu dassanāya na gacchati.

Lại nữa, vào thời của Đức Thế Tôn Kassapa, bậc Thập Lực, nàng đã là con gái trưởng tên là Samaṇī của vua Kiki xứ Kāsi. Sau khi nghe Pháp nơi Đức Bổn Sư và có được sự xúc động, nàng đã sống tại gia, đã thực hành phạm hạnh đồng trinh trong hai mươi ngàn năm, cùng với các em gái của mình là Samaṇaguttā và những vị khác, đã cho xây dựng một tịnh xá xinh đẹp và dâng cúng cho Tăng đoàn do Đức Phật dẫn đầu. Cũng như thế, trong các kiếp sống ở nơi này nơi kia, nàng đã làm các phước nghiệp cao thượng có kết quả lâu dài, đã chỉ luân hồi trong các cõi lành, và trong thời kỳ Phật xuất hiện này, nàng đã sanh ra trong hoàng tộc ở thành phố Sākala, xứ Madda. Nàng có tên là Khemā, có màu da vàng óng, làn da tựa như vàng ròng. Khi đến tuổi trưởng thành, nàng đã về nhà của vua Bimbisāra. Khi Đức Bổn Sư đang ngự tại Veḷuvana, nàng vì say đắm sắc đẹp nên đã không đi đến yết kiến Đức Bổn Sư, vì nghĩ rằng: “Ngài chỉ ra lỗi lầm của sắc đẹp.”

Rājā manussehi veḷuvanassa vaṇṇe pakāsāpetvā deviyā vihāradassanāya cittaṃ uppādesi. Atha devī ‘‘vihāraṃ passissāmī’’ti rājānaṃ paṭipucchi. Rājā ‘‘vihāraṃ gantvā satthāraṃ adisvā āgantuṃ na labhissasī’’ti vatvā purisānaṃ saññaṃ adāsi – ‘‘balakkārenapi deviṃ dasabalaṃ dassethā’’ti. Devī vihāraṃ gantvā divasabhāgaṃ khepetvā nivattentī satthāraṃ adisvāva gantuṃ āraddhā. Atha naṃ rājapurisā anicchantimpi satthu santikaṃ nayiṃsu. Satthā taṃ āgacchantiṃ disvā iddhiyā devaccharāsadisaṃ itthiṃ nimminitvā tālapaṇṇaṃ gahetvā bījayamānaṃ akāsi. Khemā devī taṃ disvā cintesi – ‘‘evarūpā nāma devaccharapaṭibhāgā itthiyo bhagavato avidūre tiṭṭhanti, ahaṃ etāsaṃ paricārikatāyapi nappahomi, manampi nikkāraṇā pāpacittassa vasena naṭṭhā’’ti nimittaṃ gahetvā tameva itthiṃ olokayamānā aṭṭhāsi. Athassā passantiyāva satthu adhiṭṭhānabalena sā itthī paṭhamavayaṃ atikkamma majjhimavayampi atikkamma pacchimavayaṃ patvā khaṇḍadantā palitakesā valittacā hutvā saddhiṃ tālapaṇṇena parivattitvā pati[Pg.132]. Tato khemā katādhikārattā evaṃ cintesi – ‘‘evaṃvidhampi sarīraṃ īdisaṃ vipattiṃ pāpuṇi, mayhampi sarīraṃ evaṃgatikameva bhavissatī’’ti. Athassā cittācāraṃ ñatvā satthā –

Nhà vua đã cho người ca ngợi vẻ đẹp của Veḷuvana và đã làm cho tâm của hoàng hậu khởi lên ý muốn đi xem tu viện. Khi ấy, hoàng hậu đã hỏi nhà vua: “Thiếp sẽ đi xem tu viện.” Nhà vua nói: “Nàng sẽ không được phép trở về sau khi đến tu viện mà không yết kiến Đức Bổn Sư,” và đã ra hiệu cho các cận thần: “Hãy đưa hoàng hậu đến yết kiến bậc Thập Lực, dù là bằng vũ lực.” Hoàng hậu đã đến tu viện, trải qua một phần ngày ở đó, và khi quay về, đã bắt đầu đi mà không yết kiến Đức Bổn Sư. Khi ấy, các cận thần của vua đã đưa nàng đến nơi Đức Bổn Sư, dù nàng không muốn. Đức Bổn Sư, khi thấy nàng đang đến, đã dùng thần thông hóa hiện ra một người nữ giống như thiên nữ, tay cầm lá cọ và đang quạt. Hoàng hậu Khemā khi thấy người nữ ấy đã suy nghĩ: “Những người nữ xinh đẹp như thiên nữ thế này lại đứng hầu gần Đức Thế Tôn, ta ngay cả việc làm người hầu cho họ cũng không xứng. Ta đã tự hủy hoại mình một cách vô cớ bởi tâm xấu ác.” Nàng đã chú tâm vào hình ảnh đó và đứng nhìn người nữ ấy. Khi ấy, trong lúc nàng đang nhìn, do năng lực chú nguyện của Đức Bổn Sư, người nữ ấy đã vượt qua tuổi thanh xuân, vượt qua cả tuổi trung niên, và đã đến tuổi già, trở thành người răng rụng, tóc bạc, da nhăn, rồi ngã xuống cùng với chiếc quạt lá cọ. Lúc đó, Khemā, do đã có căn lành, đã suy nghĩ như vầy: “Ngay cả một thân thể như thế này cũng đã gặp phải sự hoại diệt như vậy, thân thể của ta rồi cũng sẽ có chung số phận như thế.” Khi ấy, Đức Bổn Sư, biết được tâm hành của nàng, đã (nói):

‘‘Ye rāgarattānupatanti sotaṃ, sayaṃ kataṃ makkaṭakova jālaṃ;

Etampi chetvāna paribbajanti, anapekkhino kāmasukhaṃ pahāyā’’ti. –

“Những ai bị ái nhiễm, rơi theo dòng ái, như con nhện rơi vào lưới do chính nó làm ra; cắt đứt được điều ấy, họ ra đi, không luyến tiếc, từ bỏ dục lạc.” –

Gāthamāha. Sā gāthāpariyosāne saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇīti aṭṭhakathāsu āgataṃ. Apadāne pana ‘‘imaṃ gāthaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhitā rājānaṃ anujānāpetvā pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇī’’ti āgataṃ. Tatthāyaṃ apadānapāḷi (apa. therī 2.2.289-383) –

(Ngài) đã nói bài kệ. Trong các sách Chú giải có nói rằng, vào lúc cuối bài kệ, nàng đã chứng đắc quả A-la-hán cùng với các Tuệ Phân Tích. Tuy nhiên, trong sách Apadāna (Thánh Nhân Ký Sự) có nói rằng: “Sau khi nghe bài kệ này, nàng đã an trú trong quả Dự Lưu, đã xin phép nhà vua, đã xuất gia và đã chứng đắc quả A-la-hán.” Về điều đó, đây là đoạn Pāli trong Apadāna (Ap. Therī 2.2.289-383):

‘‘Padumuttaro nāma jino, sabbadhammesu cakkhumā;

Ito satasahassamhi, kappe uppajji nāyako.

“Bậc Chiến Thắng tên Padumuttara, bậc có con mắt trong tất cả các pháp, vị Lãnh Đạo đã xuất hiện trong kiếp thứ một trăm ngàn tính từ đây.”

‘‘Tadāhaṃ haṃsavatiyaṃ, jātā seṭṭhikule ahuṃ;

Nānāratanapajjote, mahāsukhasamappitā.

“Khi ấy, con đã sanh ra ở Haṃsavatī, trong gia đình của một trưởng giả; trong ánh sáng của nhiều loại châu báu, được hưởng hạnh phúc lớn lao.”

‘‘Upetvā taṃ mahāvīraṃ, assosiṃ dhammadesanaṃ;

Tato jātappasādāhaṃ, upemi saraṇaṃ jinaṃ.

Con đã đến gần bậc Đại Hùng ấy, đã được nghe lời thuyết Pháp; do đó, con đã phát sanh đức tin, con xin quy y bậc Chiến Thắng.

‘‘Mātaraṃ pitaraṃ cāhaṃ, āyācitvā vināyakaṃ;

Nimantayitvā sattāhaṃ, bhojayiṃ sahasāvakaṃ.

Con đã xin phép mẹ và cha, đã thỉnh mời bậc Lãnh Đạo; trong bảy ngày, con đã dâng vật thực đến ngài cùng với các vị đệ tử.

‘‘Atikkante ca sattāhe, mahāpaññānamuttamaṃ;

Bhikkhuniṃ etadaggamhi, ṭhapesi narasārathi.

Và sau khi bảy ngày đã trôi qua, bậc Điều Ngự Nhân đã đặt vị Tỳ-khưu-ni là bậc tối thượng về đại trí tuệ vào địa vị đệ nhất.

‘‘Taṃ sutvā muditā hutvā, puno tassa mahesino;

Kāraṃ katvāna taṃ ṭhānaṃ, paṇipacca paṇīdahiṃ.

Sau khi nghe điều ấy, con đã trở nên hoan hỷ, lại một lần nữa thực hiện sự phục vụ đến bậc Đại Ẩn Sĩ ấy, sau khi đảnh lễ, con đã lập nguyện về địa vị ấy.

‘‘Tato mama jino āha, sijjhataṃ paṇidhī tava;

Sasaṅghe me kataṃ kāraṃ, appameyyaphalaṃ tayā.

Bấy giờ, bậc Chiến Thắng đã nói với con: ‘Nguyện vọng của ngươi hãy được thành tựu. Sự phục vụ mà ngươi đã thực hiện đến ta cùng với Tăng chúng có quả báo không thể lường được.’

‘‘Satasahassito kappe, okkākakulasambhavo;

Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.

Một trăm ngàn kiếp kể từ đây, vị sanh ra trong dòng dõi Okkāka, với danh tánh là Gotama, sẽ là bậc Đạo Sư ở trên đời.

‘‘Tassa [Pg.133] dhammesu dāyādā, orasā dhammanimmitā;

Etadaggamanuppattā, khemā nāma bhavissati.

Là người thừa tự trong Giáo Pháp của vị ấy, là người con gái ruột do Pháp tạo thành, sau khi đạt được địa vị đệ nhất, vị ấy sẽ có tên là Khemā.

‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca;

Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsūpagā ahaṃ.

Do nghiệp đã được làm tốt ấy và do các tác ý và nguyện vọng, sau khi từ bỏ thân người, con đã đi đến cõi trời Ba Mươi Ba.

‘‘Tato cutā yāmamagaṃ, tatohaṃ tusitaṃ gatā;

Tato ca nimmānaratiṃ, vasavattipuraṃ tato.

Từ đó mệnh chung, con đã đi đến cõi trời Yāma, từ đó con đã đi đến cõi trời Tusita, và từ đó đến cõi trời Nimmānarati, rồi từ đó đến đô thị Vasavatti.

‘‘Yattha yatthūpapajjāmi, tassa kammassa vāhasā;

Tattha tattheva rājūnaṃ, mahesittamakārayiṃ.

Bất cứ nơi nào con tái sanh, do năng lực của nghiệp ấy, chính tại nơi ấy con đã giữ vai trò chánh hậu của các đức vua.

‘‘Tato cutā manussatte, rājūnaṃ cakkavattinaṃ;

Maṇḍalīnañca rājūnaṃ, mahesittamakārayiṃ.

Từ đó mệnh chung, trong kiếp người, con đã giữ vai trò chánh hậu của các vị vua Chuyển Luân và của các vị vua chư hầu.

‘‘Sampattiṃ anubhotvāna, devesu manujesu ca;

Sabbattha sukhitā hutvā, nekakappesu saṃsariṃ.

Sau khi hưởng thụ sự thành công ở cõi trời và cõi người, con đã được an lạc ở khắp mọi nơi, con đã luân hồi trong nhiều kiếp.

‘‘Ekanavutito kappe, vipassī lokanāyako;

Uppajji cārudassano, sabbadhammavipassako.

Cách đây chín mươi mốt kiếp, đức Vipassī, bậc Lãnh Đạo thế gian, có tướng mạo xinh đẹp, bậc thấy rõ tất cả các pháp, đã xuất hiện.

‘‘Tamahaṃ lokanāyakaṃ, upetvā narasārathiṃ;

Dhammaṃ bhaṇitaṃ sutvāna, pabbajiṃ anagāriyaṃ.

Con đã đến gần bậc Lãnh Đạo thế gian, bậc Điều Ngự Nhân ấy; sau khi nghe Pháp được thuyết giảng, con đã xuất gia, sống đời không nhà.

‘‘Dasavassasahassāni, tassa vīrassa sāsane;

Brahmacariyaṃ caritvāna, yuttayogā bahussutā.

Trong mười ngàn năm, ở trong giáo Pháp của bậc Dũng Mãnh ấy, sau khi đã thực hành phạm hạnh, con đã chuyên tâm tu tập và là bậc đa văn.

‘‘Paccayākārakusalā, catusaccavisāradā;

Nipuṇā cittakathikā, satthusāsanakārikā.

Con đã thiện xảo về duyên khởi, thông thạo về bốn chân lý, là người thuyết giảng khéo léo và tài tình, là người thực hành lời dạy của bậc Đạo Sư.

‘‘Tato cutāhaṃ tusitaṃ, upapannā yasassinī;

Abhibhomi tahiṃ aññe, brahmacārīphalenahaṃ.

Từ đó mệnh chung, con đã được tái sanh ở cõi trời Tusita, là người có danh tiếng; ở nơi ấy, con đã vượt trội những người khác bằng quả báo của đời sống phạm hạnh.

‘‘Yattha yatthūpapannāhaṃ, mahābhogā mahaddhanā;

Medhāvinī sīlavatī, vinītaparisāpi ca.

Bất cứ nơi nào con được tái sanh, con đều có nhiều của cải, nhiều tài sản, là người có trí tuệ, có giới hạnh, và cũng có đoàn tùy tùng được huấn luyện tốt.

‘‘Bhavāmi tena kammena, yogena jinasāsane;

Sabbā sampattiyo mayhaṃ, sulabhā manaso piyā.

Do nghiệp ấy và do sự tu tập trong giáo Pháp của bậc Chiến Thắng, tất cả mọi thành công đối với con đều dễ dàng đạt được và làm hài lòng tâm ý.

‘‘Yopi [Pg.134] me bhavate bhattā, yattha yattha gatāyapi;

Vimāneti na maṃ koci, paṭipattibalena me.

Bất cứ nơi nào con đã đi đến, người nào trở thành chồng của con, không một ai xem thường con, đó là nhờ vào năng lực của sự thực hành của con.

‘‘Imamhi bhaddake kappe, brahmabandhu mahāyaso;

Nāmena koṇāgamano, uppajji vadataṃ varo.

Trong kiếp hiền thiện này, bậc Thân Thuộc của Phạm Thiên, có danh tiếng lớn, tên là Koṇāgamana, bậc tối thượng của những người thuyết giảng, đã xuất hiện.

‘‘Tadā hi bārāṇasiyaṃ, susamiddhakulappajā;

Dhanañjānī sumedhā ca, ahampi ca tayo janā.

Vào lúc bấy giờ, ở tại thành Bārāṇasī, là những người thuộc các gia đình rất thịnh vượng, có Dhanañjānī, Sumedhā, và cả con nữa, là ba người.

‘‘Saṅghārāmamadāsimha, dānasahāyikā pure;

Saṅghassa ca vihārampi, uddissa kārikā mayaṃ.

Trước đây là những người bạn cùng nhau bố thí, chúng con đã dâng cúng tịnh xá cho Tăng chúng; và chúng con là những người đã xây dựng ngôi tự viện dâng đến Tăng chúng.

‘‘Tato cutā mayaṃ sabbā, tāvatiṃsūpagā ahuṃ;

Yasasā aggataṃ pattā, manussesu tatheva ca.

Từ đó mệnh chung, tất cả chúng con đã đi đến cõi trời Ba Mươi Ba; chúng con đã đạt được sự vượt trội về danh tiếng, và cũng tương tự như thế ở cõi người.

‘‘Imasmiṃyeva kappamhi, brahmabandhu mahāyaso;

Kassapo nāma gottena, uppajji vadataṃ varo.

Cũng chính trong kiếp này, bậc Thân Thuộc của Phạm Thiên, có danh tiếng lớn, với danh tánh là Kassapa, bậc tối thượng của những người thuyết giảng, đã xuất hiện.

‘‘Upaṭṭhāko mahesissa, tadā āsi narissaro;

Kāsirājā kikī nāma, bārāṇasipuruttame.

Vào lúc bấy giờ, người hộ độ của bậc Đại Ẩn Sĩ là vị vua chúa, vua xứ Kāsī tên là Kikī, ở tại đô thành Bārāṇasī cao quý.

‘‘Tassāsiṃ jeṭṭhikā dhītā, samaṇī iti vissutā;

Dhammaṃ sutvā jinaggassa, pabbajjaṃ samarocayiṃ.

Con là người con gái cả của vị ấy, nổi danh với tên gọi Samaṇī; sau khi nghe Giáo Pháp của bậc Tối Thắng, con đã ưa thích việc xuất gia.

‘‘Anujāni na no tāto, agāreva tadā mayaṃ;

Vīsavassasahassāni, vicarimha atanditā.

Phụ thân đã không cho phép chúng con, khi ấy chúng con đã ở tại gia; trong hai mươi ngàn năm, chúng con đã sống không mệt mỏi.

‘‘Komāribrahmacariyaṃ, rājakaññā sukhedhitā;

Buddhopaṭṭhānaniratā, muditā satta dhītaro.

Là các công chúa được nuôi dưỡng trong an lạc, chúng con, bảy người con gái hoan hỷ, đã sống đời phạm hạnh của các thiếu nữ, chuyên tâm phục vụ đức Phật.

‘‘Samaṇī samaṇaguttā ca, bhikkhunī bhikkhudāyikā;

Dhammā ceva sudhammā ca, sattamī saṅghadāyikā.

Đó là Samaṇī, Samaṇaguttā, Bhikkhunī, Bhikkhudāyikā, Dhammā, và Sudhammā, và người thứ bảy là Saṅghadāyikā.

‘‘Ahaṃ uppalavaṇṇā ca, paṭācārā ca kuṇḍalā;

Kisāgotamī dhammadinnā, visākhā hoti sattamī.

Ta, và Uppalavaṇṇā, Paṭācārā, và Kuṇḍalā; Kisāgotamī, Dhammadinnā, Visākhā là người thứ bảy.

‘‘Kadāci so narādicco, dhammaṃ desesi abbhutaṃ;

Mahānidānasuttantaṃ, sutvā taṃ pariyāpuṇiṃ.

Một khi, bậc Mặt Trời của nhân loại ấy đã thuyết giảng Pháp vi diệu; (đó là) kinh Đại Duyên, sau khi nghe tôi đã học thuộc lòng.

‘‘Tehi [Pg.135] kammehi sukatehi, cetanāpaṇidhīhi ca;

Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ.

Do các nghiệp đã được làm tốt ấy, và do các tác ý và nguyện vọng, sau khi từ bỏ thân người, tôi đã đi đến cõi trời Đao Lợi.

‘‘Pacchime ca bhave dāni, sākalāya puruttame;

Rañño maddassa dhītāmhi, manāpā dayitā piyā.

Và nay, trong kiếp sống cuối cùng, tại thành Sākala cao quý, tôi là con gái của đức vua Madda, là người khả ái, được thương mến, được yêu chiều.

‘‘Saha me jātamattamhi, khemaṃ tamhi pure ahu;

Tato khemāti nāmaṃ me, guṇato upapajjatha.

Ngay khi tôi vừa được sanh ra, sự an ổn đã có ở trong thành phố ấy. Do đó, tên của tôi là Khemā đã được đặt theo phẩm chất ấy.

‘‘Yadāhaṃ yobbanaṃ pattā, rūpalāvaññabhūsitā;

Tadā adāsi maṃ tāto, bimbisārassa rājino.

Khi tôi đến tuổi thanh xuân, được tô điểm bởi vẻ đẹp và sự duyên dáng, khi ấy phụ thân đã gả tôi cho đức vua Bimbisāra.

‘‘Tassāhaṃ suppiyā āsiṃ, rūpakelāyane ratā;

Rūpānaṃ dosavādīti, na upesiṃ mahādayaṃ.

Tôi đã là người rất được (vua) yêu mến, thích thú trong việc vui đùa với sắc đẹp. Vì (nghe nói Ngài) là người nói về các lỗi lầm của sắc đẹp, tôi đã không đi đến yết kiến bậc Đại Bi.

‘‘Bimbisāro tadā rājā, mamānuggahabuddhiyā;

Vaṇṇayitvā veḷuvanaṃ, gāyake gāpayī mamaṃ.

Khi ấy, đức vua Bimbisāra, với ý muốn tế độ tôi, sau khi tán dương khu vườn Trúc Lâm, đã cho các ca sĩ hát cho tôi nghe (về khu vườn ấy).

‘‘Rammaṃ veḷuvanaṃ yena, na diṭṭhaṃ sugatālayaṃ;

Na tena nandanaṃ diṭṭhaṃ, iti maññāmase mayaṃ.

Người nào chưa nhìn thấy Trúc Lâm khả ái, trú xứ của bậc Thiện Thệ, thì người ấy cũng chưa nhìn thấy vườn trời Nandana, chúng tôi nghĩ như vậy.

‘‘Yena veḷuvanaṃ diṭṭhaṃ, naranandananandanaṃ;

Sudiṭṭhaṃ nandanaṃ tena, amarindasunandanaṃ.

Người nào đã nhìn thấy Trúc Lâm, niềm hoan hỷ của vườn hoan hỷ của nhân loại, thì người ấy đã thấy rõ vườn Nandana, niềm hoan hỷ tốt đẹp của vua chư Thiên.

‘‘Vihāya nandanaṃ devā, otaritvā mahītalaṃ;

Rammaṃ veḷuvanaṃ disvā, na tappanti suvimhitā.

Các vị trời, sau khi từ bỏ vườn Nandana, hạ sanh xuống mặt đất, sau khi nhìn thấy Trúc Lâm khả ái, đã vô cùng kinh ngạc và nhìn không biết chán.

‘‘Rājapuññena nibbattaṃ, buddhapuññena bhūsitaṃ;

Ko vattā tassa nissesaṃ, vanassa guṇasañcayaṃ.

Được tạo ra do phước báu của đức vua, được tô điểm do phước báu của đức Phật, ai có thể nói lên được một cách trọn vẹn sự tập hợp các phẩm chất của khu vườn ấy?

‘‘Taṃ sutvā vanasamiddhaṃ, mama sotamanoharaṃ;

Daṭṭhukāmā tamuyyānaṃ, rañño ārocayiṃ tadā.

Sau khi nghe về sự thịnh vượng của khu vườn làm vui tai đẹp ý tôi, với lòng mong muốn được nhìn thấy khu vườn ấy, khi ấy tôi đã tâu trình lên đức vua.

‘‘Mahatā parivārena, tadā ca so mahīpati;

Maṃ pesesi tamuyyānaṃ, dassanāya samussukaṃ.

Và khi ấy, vị chúa đất ấy đã phái tôi, người đang háo hức được chiêm ngưỡng, đi đến khu vườn ấy cùng với đoàn tùy tùng đông đảo.

‘‘Gaccha passa mahābhoge, vanaṃ nettarasāyanaṃ;

Yaṃ sadā bhāti siriyā, sugatābhānurañjitaṃ.

(Vua nói): 'Này người có phước lớn, hãy đi và nhìn xem khu vườn là thuốc bổ cho đôi mắt, nơi luôn luôn tỏa sáng với vẻ huy hoàng, được nhuộm bởi ánh quang của bậc Thiện Thệ.'

‘‘Yadā [Pg.136] ca piṇḍāya muni, giribbajapuruttamaṃ;

Paviṭṭhohaṃ tadāyeva, vanaṃ daṭṭhumupāgamiṃ.

Và khi bậc ẩn sĩ đã đi vào thành Giribbaja cao quý để khất thực, chính vào lúc ấy tôi đã đi đến để xem khu vườn.

‘‘Tadā taṃ phullavipinaṃ, nānābhamarakūjitaṃ;

Kokilāgītasahitaṃ, mayūragaṇanaccitaṃ.

Khi ấy, khu rừng rộ nở hoa, vang tiếng các loài ong khác nhau, cùng với tiếng hót của chim cu, và các đàn công đang nhảy múa.

‘‘Appasaddamanākiṇṇaṃ, nānācaṅkamabhūsitaṃ;

Kuṭimaṇḍapasaṃkiṇṇaṃ, yogīvaravirājitaṃ.

(Khu vườn) ít tiếng động, không đông đúc, được trang điểm với nhiều lối đi kinh hành khác nhau, đầy dẫy các cốc liêu và nhà lều, rực rỡ với các vị du-già cao quý.

‘‘Vicarantī amaññissaṃ, saphalaṃ nayanaṃ mama;

Tatthāpi taruṇaṃ bhikkhuṃ, yuttaṃ disvā vicintayiṃ.

Trong khi đi dạo, tôi đã nghĩ rằng: 'Đôi mắt của ta thật có kết quả.' Ở nơi ấy, sau khi nhìn thấy một vị tỳ-khưu trẻ tuổi đang chuyên tâm, tôi đã suy nghĩ (như sau).

‘‘Īdise vipine ramme, ṭhitoyaṃ navayobbane;

Vasantamiva kantena, rūpena ca samanvito.

'Trong khu rừng khả ái như thế này, vị này đang ở vào tuổi thanh xuân tươi trẻ, lại được phú cho sắc đẹp đáng yêu như mùa xuân.'

‘‘Nisinno rukkhamūlamhi, muṇḍo saṅghāṭipāruto;

Jhāyate vatayaṃ bhikkhu, hitvā visayajaṃ ratiṃ.

'Ngồi ở dưới gốc cây, đầu cạo trọc, khoác tấm y tăng-già-lê, vị tỳ-khưu này đang thiền định, sau khi đã từ bỏ sự thích thú sanh từ các đối tượng của giác quan.'

‘‘Nanu nāma gahaṭṭhena, kāmaṃ bhutvā yathāsukhaṃ;

Pacchā jiṇṇena dhammoyaṃ, caritabbo subhaddako.

'Chắc chắn rằng, sau khi là người tại gia hưởng thụ các dục lạc theo ý muốn, sau này khi đã già, Pháp tốt đẹp này mới nên được thực hành.'

‘‘Suññakanti viditvāna, gandhagehaṃ jinālayaṃ;

Upetvā jinamaddakkhaṃ, udayantaṃ va bhākaraṃ.

Sau khi biết rằng hương thất, trú xứ của bậc Chiến Thắng, được vắng lặng, tôi đã đi đến và nhìn thấy bậc Chiến Thắng, giống như mặt trời đang mọc.

‘‘Ekakaṃ sukhamāsīnaṃ, bījamānaṃ varitthiyā;

Disvānevaṃ vicintesiṃ, nāyaṃ lūkho narāsabho.

Ngài đang ngồi một mình thoải mái, được một người phụ nữ tuyệt vời quạt hầu. Sau khi nhìn thấy như vậy, tôi đã suy nghĩ rằng: 'Bậc Ngưu Vương giữa loài người này không phải là người khắc khổ.'

‘‘Sā kaññā kanakābhāsā, padumānanalocanā;

Bimboṭṭhī kundadasanā, manonettarasāyanā.

Cô gái ấy có làn da ánh vàng, mặt và mắt như hoa sen, môi như quả bimba, răng như nụ hoa lài, là thuốc bổ cho tâm và mắt.

‘‘Hemadolābhasavanā, kalikākārasutthanī;

Vedimajjhāva sussoṇī, rambhoru cārubhūsanā.

Tai như chiếc đu bằng vàng, eo thon như nụ hoa, hông đẹp như bệ thờ, cặp đùi như thân cây chuối, với các đồ trang sức duyên dáng.

‘‘Rattaṃsakupasaṃbyānā, nīlamaṭṭhanivāsanā;

Atappaneyyarūpena, hāsabhāvasamanvitā.

Mặc áo trên màu đỏ, mặc y dưới màu xanh được đánh bóng, với vẻ đẹp nhìn không biết chán, được phú cho nụ cười và dáng vẻ duyên dáng.

‘‘Disvā tamevaṃ cintesiṃ, ahoyamabhirūpinī;

Na mayānena nettena, diṭṭhapubbā kudācanaṃ.

Sau khi nhìn thấy nàng như vậy, tôi đã suy nghĩ: 'Ồ, người này thật là xinh đẹp! Với đôi mắt này, ta chưa từng nhìn thấy (ai như vậy) ở bất cứ nơi đâu.'

‘‘Tato [Pg.137] jarābhibhūtā sā, vivaṇṇā vikatānanā;

Bhinnadantā setasirā, salālā vadanāsuci.

Sau đó, nàng bị tuổi già chinh phục, biến sắc, mặt mày méo mó, răng gãy, tóc bạc, miệng không sạch sẽ và chảy nước dãi.

‘‘Saṃkhittakaṇṇā setakkhī, lambāsubhapayodharā;

Valivitatasabbaṅgī, sirāvitatadehinī.

Tai teo tóp, mắt trắng dã, cặp vú dài và xấu xí, toàn thân bao phủ bởi các nếp nhăn, thân hình nổi đầy gân.

‘‘Nataṅgā daṇḍadutiyā, upphāsulikatā kisā;

Pavedhamānā patitā, nissasantī muhuṃ muhuṃ.

Thân cong, chống gậy, xương sườn nổi rõ, gầy gò; run rẩy, ngã xuống, thở hổn hển liên tục.

‘‘Tato me āsi saṃvego, abbhuto lomahaṃsano;

Dhiratthu rūpaṃ asuciṃ, ramante yattha bālisā.

Khi ấy, con đã có sự kinh cảm, kỳ diệu, dựng tóc gáy. Thật đáng ghê tởm cho sắc thân bất tịnh này, nơi mà những kẻ ngu si vui thích.

‘‘Tadā mahākāruṇiko, disvā saṃviggamānasaṃ;

Udaggacitto sugato, imā gāthā abhāsatha.

Khi ấy, bậc Đại Bi, thấy tâm con kinh cảm, bậc Thiện Thệ với tâm hoan hỷ, đã nói lên những câu kệ này.

‘‘Āturaṃ asuciṃ pūtiṃ, passa kheme samussayaṃ;

Uggharantaṃ paggharantaṃ, bālānaṃ abhinanditaṃ.

Này Khemā, hãy nhìn xem thân thể này, bệnh hoạn, bất tịnh, hôi thối, đang rỉ ra, đang chảy ra, được những kẻ ngu si ưa thích.

‘‘Asubhāya cittaṃ bhāvehi, ekaggaṃ susamāhitaṃ;

Sati kāyagatā tyatthu, nibbidā bahulā bhava.

Hãy tu tập tâm về sự bất tịnh, nhất tâm, khéo định tĩnh. Hãy có niệm hướng về thân, hãy có nhiều sự nhàm chán.

‘‘Yathā idaṃ tathā etaṃ, yathā etaṃ tathā idaṃ;

Ajjhattañca bahiddhā ca, kāye chandaṃ virājaya.

Như thế này, thì cũng như thế kia; như thế kia, thì cũng như thế này. Cả bên trong lẫn bên ngoài, hãy từ bỏ lòng tham muốn đối với thân.

‘‘Animittañca bhāvehi, mānānusayamujjaha;

Tato mānābhisamayā, upasantā carissasi.

Và hãy tu tập về tướng vô tướng, hãy từ bỏ tùy miên ngã mạn. Khi ấy, do liễu tri ngã mạn, ngươi sẽ sống an tịnh.

‘‘Ye rāgarattānupatanti sotaṃ, sayaṃ kataṃ makkaṭakova jālaṃ;

Etampi chetvāna paribbajanti, anapekkhino kāmasukhaṃ pahāya.

Những ai nhuốm ái dục, rơi lại vào dòng chảy, như con nhện (rơi vào) mạng lưới do chính nó làm ra. Cắt đứt được điều này, họ ra đi, không luyến tiếc, từ bỏ dục lạc.

‘‘Tato kallitacittaṃ maṃ, ñatvāna narasārathi;

Mahānidānaṃ desesi, suttantaṃ vinayāya me.

Khi ấy, biết được tâm con đã sẵn sàng, bậc Điều Ngự Trượng Phu đã thuyết giảng kinh Đại Duyên để giáo huấn con.

‘‘Sutvā suttantaseṭṭhaṃ taṃ, pubbasaññamanussariṃ;

Tattha ṭhitāvahaṃ santī, dhammacakkhuṃ visodhayiṃ.

Sau khi nghe bài kinh tối thắng ấy, con đã nhớ lại nhận thức xưa kia. Ngay khi đang đứng tại nơi ấy, con đã thanh tịnh được Pháp nhãn.

‘‘Nipatitvā mahesissa, pādamūlamhi tāvade;

Accayaṃ desanatthāya, idaṃ vacanamabraviṃ.

Sau khi cúi lạy dưới chân của bậc Đại Thánh ngay lúc ấy, để sám hối lỗi lầm, con đã nói lên lời này.

‘‘Namo [Pg.138] te sabbadassāvi, namo te karuṇākara;

Namo te tiṇṇasaṃsāra, namo te amataṃ dada.

Kính lễ Ngài, bậc Toàn Giác; kính lễ Ngài, kho tàng của lòng bi mẫn. Kính lễ Ngài, bậc đã vượt qua luân hồi; kính lễ Ngài, bậc ban cho sự bất tử.

‘‘Diṭṭhigahanapakkhandā, kāmarāgavimohitā;

Tayā sammā upāyena, vinītā vinaye ratā.

Con đã lún sâu vào rừng rậm tà kiến, bị mê hoặc bởi ái dục. Nhờ Ngài, với phương tiện chân chánh, con được huấn luyện, vui thích trong giới luật.

‘‘Adassanena vibhogā, tādisānaṃ mahesinaṃ;

Anubhonti mahādukkhaṃ, sattā saṃsārasāgare.

Do không thấy và do xa cách những bậc Đại Thánh như thế, chúng sanh trong biển luân hồi phải chịu đựng khổ đau to lớn.

‘‘Yadāhaṃ lokasaraṇaṃ, araṇaṃ araṇantaguṃ;

Nāddasāmi adūraṭṭhaṃ, desayāmi tamaccayaṃ.

Khi con đã không thấy bậc Quy Y của thế gian, bậc Vô Sân, bậc đã vượt qua sự Vô Sân, dù Ngài đang đứng không xa, con xin sám hối lỗi lầm ấy.

‘‘Mahāhitaṃ varadadaṃ, ahitoti visaṅkitā;

Nopesiṃ rūpaniratā, desayāmi tamaccayaṃ.

Con đã nghi ngờ rằng: ‘Có phải là Ngài không?’, bậc mang lại lợi ích lớn lao, bậc ban cho điều tốt lành. Vì say mê sắc đẹp, con đã không đến gần, con xin sám hối lỗi lầm ấy.

‘‘Tadā madhuranigghoso, mahākāruṇiko jino;

Avoca tiṭṭha khemeti, siñcanto amatena maṃ.

Khi ấy, bậc có giọng nói ngọt ngào, bậc Toàn Thắng đại bi đã nói: ‘Này Khemā, hãy đứng dậy,’ như tưới tẩm con bằng nước cam lồ.

‘‘Tadā pakamya sirasā, katvā ca naṃ padakkhiṇaṃ;

Gantvā disvā narapatiṃ, idaṃ vacanamabraviṃ.

Khi ấy, sau khi cúi đầu đảnh lễ và đi nhiễu quanh Ngài, con đã đi đến gặp đức vua và nói lên lời này.

‘‘Aho sammā upāyo te, cintitoyamarindama;

Vanadassanakāmāya, diṭṭho nibbānato muni.

Ôi, hỡi bậc Chế Ngự Kẻ Thù, phương tiện này của ngài đã được suy nghĩ một cách chân chánh. Do con có ý muốn xem khu rừng, bậc Thánh Nhân, người ban cho Niết Bàn, đã được thấy.

‘‘Yadi te ruccate rāja, sāsane tassa tādino;

Pabbajissāmi rūpehaṃ, nibbinnā munivāṇinā.

Tâu đại vương, nếu ngài hài lòng, con sẽ xuất gia trong giáo pháp của bậc Như Lai ấy. Con, người đã nhàm chán sắc thân bởi lời dạy của bậc Thánh Nhân.

‘‘Añjaliṃ paggahetvāna, tadāha sa mahīpati;

Anujānāmi te bhadde, pabbajjā tava sijjhatu.

Sau khi chắp tay, khi ấy, vị quốc vương ấy đã nói: ‘Này hiền khanh, ta cho phép nàng, mong rằng sự xuất gia của nàng được thành tựu.’

‘‘Pabbajitvā tadā cāhaṃ, addhamāse upaṭṭhite;

Dīpodayañca bhedañca, disvā saṃviggamānasā.

Và khi ấy, sau khi đã xuất gia, nửa tháng đã trôi qua, sau khi thấy sự cháy lên và sự tắt đi của ngọn đèn, tâm con đã kinh cảm.

‘‘Nibbinnā sabbasaṅkhāre, paccayākārakovidā;

Caturoghe atikkamma, arahattamapāpuṇiṃ.

Nhàm chán tất cả các pháp hữu vi, thông suốt về duyên khởi, vượt qua bốn dòng bộc lưu, con đã chứng đắc A-la-hán.

‘‘Iddhīsu ca vasī āsiṃ, dibbāya sotadhātuyā;

Cetopariyañāṇassa, vasī cāpi bhavāmahaṃ.

Con đã thuần thục về các thần thông, và về thiên nhĩ giới. Về tha tâm thông, con cũng đã trở nên thuần thục.

‘‘Pubbenivāsaṃ [Pg.139] jānāmi, dibbacakkhu visodhitaṃ;

Sabbāsavaparikkhīṇā, natthi dāni punabbhavo.

Con biết được các đời sống quá khứ, thiên nhãn đã được thanh tịnh. Tất cả các lậu hoặc đã được đoạn tận, nay không còn tái sanh nữa.

‘‘Atthadhammaniruttīsa, paṭibhāne tatheva ca;

Parisuddhaṃ mama ñāṇaṃ, uppannaṃ buddhasāsane.

Về ý nghĩa, về Pháp, và về từ ngữ, và cũng như vậy về biện tài, trí tuệ thanh tịnh của con đã sanh khởi trong giáo pháp của đức Phật.

‘‘Kusalāhaṃ visuddhīsu, kathāvatthuvisāradā;

Abhidhammanayaññū ca, vasippattāmhi sāsane.

Con thiện xảo về các thanh tịnh, thông thạo về các luận sự, và là người biết phương pháp của Vi Diệu Pháp, con đã đạt đến sự thuần thục trong giáo pháp.

‘‘Tato toraṇavatthusmiṃ, raññā kosalasāminā;

Pucchitā nipuṇe pañhe, byākarontī yathātathaṃ.

Khi ấy, trong câu chuyện ở cổng thành, do đức vua, chúa tể xứ Kosala, con đã được hỏi những câu hỏi tế nhị và đã trả lời đúng như thật.

‘‘Tadā sa rājā sugataṃ, upasaṅkamma pucchatha;

Tatheva buddho byākāsi, yathā te byākatā mayā.

Khi ấy, vị vua ấy đã đi đến gần bậc Thiện Thệ và đã hỏi. Đức Phật đã trả lời đúng như vậy, như chúng đã được trả lời bởi con.

‘‘Jino tasmiṃ guṇe tuṭṭho, etadagge ṭhapesi maṃ;

Mahāpaññānamaggāti, bhikkhunīnaṃ naruttamo.

Bậc Toàn Thắng, bậc Tối Thượng trong loài người, hài lòng về phẩm chất ấy, đã đặt con vào vị trí hàng đầu trong số các vị Tỳ-khưu-ni, là bậc đứng đầu về đại trí tuệ.

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti. (apa. therī 2.2.289-383);

“Các phiền não của tôi đã được đốt sạch… (cho đến)… lời dạy của đức Phật đã được thực hành.” (apa. therī 2.2.289-383);

Arahattaṃ pana patvā phalasukhena nibbānasukhena ca viharantiyā imissā theriyā satipi aññāsaṃ khīṇāsavattherīnaṃ paññāvepullappattiyaṃ tattha pana katādhikāratāya mahāpaññābhāvo pākaṭo ahosi. Tathā hi naṃ bhagavā jetavanamahāvihāre ariyagaṇamajjhe nisinno paṭipāṭiyā bhikkhuniyo ṭhānantare ṭhapento ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvikānaṃ bhikkhunīnaṃ mahāpaññānaṃ yadidaṃ khemā’’ti (a. ni. 1.235-236) mahāpaññatāya aggaṭṭhāne ṭhapesi. Taṃ ekadivasaṃ aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisinnaṃ māro pāpimā taruṇarūpena upasaṅkamitvā kāmehi palobhento –

Và sau khi đã chứng đắc A-la-hán, trong khi vị Trưởng Lão Ni này đang an trú trong lạc của quả vị và lạc của Niết-bàn, mặc dù các vị Trưởng Lão Ni lậu tận khác cũng đã đạt được sự viên mãn về trí tuệ, nhưng do đã có sự tác thành nguyện vọng từ trước, trạng thái đại trí tuệ của vị này đã trở nên hiển nhiên. Thật vậy, đức Thế Tôn, khi đang ngự giữa hội chúng bậc Thánh ở đại tinh xá Jetavana, trong khi tuần tự sắp đặt các vị Tỳ-khưu-ni vào các địa vị khác nhau, đã đặt ngài vào địa vị tối thượng về đại trí tuệ rằng: “Này các Tỳ-khưu, bậc tối thượng trong số các nữ đệ tử Tỳ-khưu-ni của ta về phương diện đại trí tuệ chính là Khemā” (a. ni. 1.235-236). Một hôm, khi vị này đang ngồi trú ban ngày dưới gốc một cây nọ, ác ma Māra đã hiện ra dưới hình dạng một thanh niên, đến gần và dùng dục lạc để cám dỗ –

139.

139.

‘‘Daharā tvaṃ rūpavatī, ahampi daharo yuvā;

Pañcaṅgikena turiyena, ehi kheme ramāmase’’ti. – gāthamāha;

“Nàng còn trẻ lại xinh đẹp, ta cũng là thanh niên trai tráng; Này Khemā, hãy đến đây, chúng ta hãy cùng nhau vui hưởng với ngũ nhạc.” – (Ma vương) đã nói lên câu kệ;

Tassattho – kheme, tvaṃ taruṇappattā, yobbane ṭhitā rūpasampannā, ahampi taruṇo yuvā, tasmā mayaṃ yobbaññaṃ akhepetvā pañcaṅgikena turiyena vajjamānena ehi kāmakhiḍḍāratiyā ramāma kīḷāmāti.

Ý nghĩa của câu kệ ấy là – Này Khemā, nàng đã đến tuổi thanh xuân, đang trong thời son trẻ, lại có dung sắc vẹn toàn, ta cũng là thanh niên trai tráng, vì thế chúng ta đừng lãng phí tuổi trẻ, hãy đến đây, chúng ta hãy cùng nhau vui đùa, hoan lạc trong thú vui dục lạc với tiếng ngũ nhạc được tấu lên.

Taṃ [Pg.140] sutvā sā kāmesu sabbadhammesu ca attano virattabhāvaṃ tassa ca mārabhāvaṃ attābhinivesesu sattesu attano thāmagataṃ appasādaṃ katakiccatañca pakāsentī –

Nghe vậy, vị ni ấy, trong khi tuyên bố về trạng thái ly tham của mình đối với các dục lạc và tất cả các pháp, về bản chất ma vương của kẻ ấy, về sự không ưa thích vững chắc của mình đối với các chúng sanh còn chấp thủ vào tự ngã, và về việc đã hoàn thành phận sự, đã nói lên –

140.

140.

‘‘Iminā pūtikāyena, āturena pabhaṅgunā;

Aṭṭiyāmi harāyāmi, kāmataṇhā samūhatā.

“Với thân này hôi thối, bệnh hoạn và mong manh, ta cảm thấy khổ não và ghê tởm, ái dục đã được nhổ sạch.

141.

141.

‘‘Sattisūlūpamā kāmā, khandhāsaṃ adhikuṭṭanā;

Yaṃ tvaṃ kāmaratiṃ brūsi, aratī dāni sā mama.

“Các dục lạc ví như gươm giáo, là thớt băm cho các uẩn; Điều ngươi gọi là khoái lạc dục trần, giờ đây đối với ta là sự không hoan hỷ.

142.

142.

‘‘Sabbattha vihatā nandī, tamokhandho padālito;

Evaṃ jānāhi pāpima, nihato tvamasi antaka.

“Sự hoan hỷ ở khắp nơi đã bị tiêu diệt, khối u minh đã bị phá tan; Hỡi kẻ ác ma, hãy biết như vậy, ngươi đã bị đánh bại, hỡi kẻ chấm dứt.

143.

143.

‘‘Nakkhattāni namassantā, aggiṃ paricaraṃ vane;

Yathābhuccamajānantā, bālā suddhimamaññatha.

“Những kẻ ngu si, các ngươi đã nghĩ đến sự thanh tịnh, trong khi đảnh lễ các vì sao, phụng sự ngọn lửa trong rừng, mà không biết đến thực tại như nó là.

144.

144.

‘‘Ahañca kho namassantī, sambuddhaṃ purisuttamaṃ;

Pamuttā sabbadukkhehi, satthusāsanakārikā’’ti. – imā gāthā abhāsi;

“Còn ta, khi đảnh lễ bậc Chánh Đẳng Giác, bậc Tối Thượng Nhân, đã được giải thoát khỏi mọi khổ đau, là người thực hành lời dạy của bậc Đạo Sư.” – (Vị ni ấy) đã nói lên những câu kệ này;

Tattha aggiṃ paricaraṃ vaneti tapovane aggihuttaṃ paricaranto. Yathābhuccamajānantāti pavattiyo yathābhūtaṃ aparijānantā. Sesamettha heṭṭhā vuttanayattā uttānameva.

Trong ấy, câu ‘phụng sự ngọn lửa trong rừng’ có nghĩa là thực hành lễ tế lửa ở nơi tu khổ hạnh. Câu ‘mà không biết đến thực tại như nó là’ có nghĩa là không liễu tri các diễn biến đúng như thực tánh. Phần còn lại ở đây đã rõ ràng theo phương pháp đã được nói ở dưới.

Khemātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải về Kệ của Trưởng Lão Ni Khemā đã hoàn tất.

4. Sujātātherīgāthāvaṇṇanā

4. Chú giải Kệ của Trưởng Lão Ni Sujātā

Alaṅkatā suvasanātiādikā sujātāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī anukkamena sambhatavimokkhasambhārā hutvā imasmiṃ buddhuppāde sāketanagare seṭṭhikule nibbattitvā vayappattā mātāpitūhi samānajātikassa seṭṭhiputtassa dinnā hutvā patikulaṃ gatā. Tattha tena saddhiṃ sukhasaṃvāsaṃ vasantī ekadivasaṃ uyyānaṃ gantvā nakkhattakīḷaṃ kīḷitvā parijanena [Pg.141] saddhiṃ nagaraṃ āgacchantī añjanavane satthāraṃ disvā pasannamānasā upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Satthā tassā anupubbiṃ kathaṃ kathetvā kallacittataṃ ñatvā upari sāmukkaṃsikaṃ dhammadesanaṃ pakāsesi. Sā desanāvasāne attano katādhikāratāya ñāṇassa paripākaṃ gatattā ca, satthu ca desanāvilāsena yathānisinnāva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā satthāraṃ vanditvā gehaṃ gantvā sāmikañca mātāpitaro ca anujānāpetvā satthuāṇāya bhikkhunupassayaṃ gantvā bhikkhunīnaṃ santike pabbaji. Pabbajitvā ca attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena –

Các câu kệ của Trưởng Lão Ni Sujātā bắt đầu bằng ‘Alaṅkatā suvasanā...’ Vị này cũng đã có sự tác thành nguyện vọng dưới thời các đức Phật quá khứ, đã tích lũy các thiện nghiệp là duyên hỗ trợ cho sự giải thoát trong các kiếp sống ở nơi này nơi kia, đã tuần tự thu thập các tư lương cho sự giải thoát, rồi trong thời đức Phật này, đã sanh ra trong một gia đình trưởng giả ở thành Sāketa. Khi đến tuổi trưởng thành, vị này được cha mẹ gả cho con trai của một vị trưởng giả cùng giai cấp và đã về nhà chồng. Tại đấy, trong khi đang sống hạnh phúc cùng với người chồng, một hôm, sau khi đi đến công viên, vui chơi lễ hội, trong lúc đang cùng đoàn tùy tùng trở về thành phố, vị này đã nhìn thấy bậc Đạo Sư ở khu rừng Añjana, với tâm hoan hỷ, đã đến gần, đảnh lễ, rồi ngồi xuống một bên. Bậc Đạo Sư, sau khi thuyết cho vị này bài pháp tuần tự và biết được tâm của vị này đã sẵn sàng, đã tuyên thuyết bài pháp cao siêu. Vào cuối bài pháp, do sự tác thành nguyện vọng từ trước, do trí tuệ đã đến lúc chín muồi, và do sự thuyết giảng uyển chuyển của bậc Đạo Sư, ngay khi đang ngồi, vị này đã chứng đắc A-la-hán cùng với các tuệ phân tích. Sau khi đảnh lễ bậc Đạo Sư, vị này trở về nhà, xin phép chồng và cha mẹ, rồi theo lệnh của bậc Đạo Sư, đã đi đến tu viện của các Tỳ-khưu-ni và xuất gia trước sự hiện diện của các vị Tỳ-khưu-ni. Và sau khi đã xuất gia, trong khi quán xét về sự thực hành của mình, vị này đã thốt lên lời cảm hứng –

145.

145.

‘‘Alaṅkatā suvasanā, mālinī candanokkhitā;

Sabbābharaṇasañchannā, dāsīgaṇapurakkhatā.

“Được trang điểm, y phục lộng lẫy, đeo vòng hoa, thoa bột chiên-đàn; mình khoác đủ mọi trang sức, có đoàn nữ tỳ đi theo hầu hạ.

146.

146.

‘‘Annaṃ pānañca ādāya, khajjaṃ bhojjaṃ anappakaṃ;

Gehato nikkhamitvāna, uyyānamabhihārayiṃ.

“Mang theo đồ ăn thức uống, vật thực cứng, vật thực mềm, thật dồi dào; từ nhà đi ra, tôi đã đến công viên.

147.

147.

‘‘Tattha ramitvā kīḷitvā, āgacchantī sakaṃ gharaṃ;

Vihāraṃ daṭṭhuṃ pāvisiṃ, sākete añjanaṃ vanaṃ.

“Sau khi vui chơi thỏa thích ở đó, trên đường trở về nhà mình; tôi đã vào để viếng tinh xá, trong khu rừng Añjana ở Sāketa.

148.

148.

‘‘Disvāna lokapajjotaṃ, vanditvāna upāvisiṃ;

So me dhammamadesesi, anukampāya cakkhumā.

“Sau khi nhìn thấy ngọn đèn của thế gian, tôi đã đảnh lễ và ngồi xuống; vị ấy, bậc có mắt tuệ, vì lòng bi mẫn đã thuyết Pháp cho tôi.

149.

149.

‘‘Sutvā ca kho mahesissa, saccaṃ sampaṭivijjhahaṃ;

Tattheva virajaṃ dhammaṃ, phusayiṃ amataṃ padaṃ.

“Và sau khi nghe lời của bậc Đại Sĩ, tôi đã thâm nhập chân lý; ngay tại đó, tôi đã chứng ngộ pháp vô trần, chạm đến trạng thái bất tử.

150.

150.

‘‘Tato viññātasaddhammā, pabbajiṃ anagāriyaṃ;

Tisso vijjā anuppattā, amoghaṃ buddhasāsana’’nti. –

“Sau đó, khi đã liễu tri chánh pháp, tôi đã xuất gia, sống không nhà cửa; ba minh đã được chứng đắc, giáo pháp của đức Phật thật không luống uổng.” –

Imā gāthā abhāsi.

(Vị ni ấy) đã nói lên những câu kệ này.

Tattha alaṅkatāti vibhūsitā. Taṃ pana alaṅkatākāraṃ dassetuṃ ‘‘suvasanā mālinī candanokkhitā’’ti vuttaṃ. Tattha mālinīti mālādhārinī. Candanokkhitāti candanānulittā. Sabbābharaṇasañchannāti hatthūpagādīhi sabbehi ābharaṇehi alaṅkāravasena sañchāditasarīrā.

Trong ấy, ‘được trang điểm’ (alaṅkatā) có nghĩa là được trang hoàng. Để chỉ rõ cách thức trang điểm ấy, câu ‘y phục lộng lẫy, đeo vòng hoa, thoa bột chiên-đàn’ đã được nói đến. Trong đó, ‘đeo vòng hoa’ (mālinī) có nghĩa là người mang vòng hoa. ‘Thoa bột chiên-đàn’ (candanokkhitā) có nghĩa là được xức bột chiên-đàn. ‘Mình khoác đủ mọi trang sức’ (sabbābharaṇasañchannā) có nghĩa là thân thể được che phủ nhằm mục đích trang điểm bằng tất cả các đồ trang sức, bắt đầu từ những thứ ở tay.

Annaṃ [Pg.142] pānañca ādāya, khajjaṃ bhojjaṃ anappakanti sāliodanādiannaṃ, ambapānādipānaṃ, piṭṭhakhādanīyādikhajjaṃ, avasiṭṭhaṃ āhārasaṅkhātaṃ bhojjañca pahūtaṃ gahetvā. Uyyānamabhihārayinti nakkhattakīḷāvasena uyyānaṃ upanesiṃ. Annapānādiṃ tattha ānetvā saha parijanena kīḷantī ramantī paricāresinti adhippāyo.

Câu ‘Mang theo đồ ăn thức uống, vật thực cứng, vật thực mềm, thật dồi dào’ có nghĩa là đã lấy nhiều đồ ăn như cơm nấu từ gạo sāli, đồ uống như nước xoài, vật thực cứng như các loại bánh, và vật thực mềm là các loại thức ăn còn lại. Câu ‘tôi đã đến công viên’ có nghĩa là tôi đã mang (chúng) đến công viên nhân dịp lễ hội. Ý nghĩa là: ‘Sau khi mang đồ ăn, thức uống, v.v... đến đó, tôi đã dọn ra trong khi vui chơi, hoan lạc cùng với đoàn tùy tùng.’

Sākete añjanaṃ vananti sāketasamīpe añjanavane vihāraṃ pāvisiṃ.

Câu ‘trong khu rừng Añjana ở Sāketa’ có nghĩa là tôi đã vào tinh xá ở trong khu rừng Añjana gần thành Sāketa.

Lokapajjotanti ñāṇapajjotena lokassa pajjotabhūtaṃ.

Câu ‘ngọn đèn của thế gian’ có nghĩa là vị đã trở thành ngọn đèn cho thế gian bằng ánh sáng của trí tuệ.

Phusayinti phusiṃ, adhigacchinti attho. Sesaṃ vuttanayameva.

Phusayinti phusiṃ, có nghĩa là adhigacchinti (đã chứng đắc). Phần còn lại có ý nghĩa như đã được trình bày.

Sujātātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải Trưởng Lão Ni Kệ của Trưởng Lão Ni Sujātā đã chấm dứt.

5. Anopamātherīgāthāvaṇṇanā

5. Phần Chú Giải Trưởng Lão Ni Kệ của Trưởng Lão Ni Anopamā

Ucce kuletiādikā anopamāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī anukkamena vimuttiparipācanīye dhamme paribrūhitvā imasmiṃ buddhuppāde sāketanagare majjhassa nāma seṭṭhino dhītā hutvā nibbatti. Tassā rūpasampattiyā anopamāti nāmaṃ ahosi. Tassā vayappattakāle bahū seṭṭhiputtā rājamahāmattā rājāno ca pitu dūtaṃ pāhesuṃ – ‘‘attano dhītaraṃ anopamaṃ dehi, idañcidañca te dassāmā’’ti. Sā taṃ sutvā upanissayasampannatāya ‘‘gharāvāsena mayhaṃ attho natthī’’ti satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ sutvā ñāṇassa paripākaṃ gatattā desanānusārena vipassanaṃ ārabhitvā taṃ ussukkāpentī maggapaṭipāṭiyā tatiyaphale patiṭṭhāsi. Sā satthāraṃ pabbajjaṃ yācitvā satthuāṇāya bhikkhunupassayaṃ upagantvā bhikkhunīnaṃ santike pabbajitvā sattame divase arahattaṃ sacchikatvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena –

Bài kệ bắt đầu bằng Ucce kule là của Trưởng Lão Ni Anopamā. Vị này cũng đã thực hiện các nguyện vọng dưới thời của các vị Phật quá khứ, đã tích lũy các thiện nghiệp là điều kiện hỗ trợ cho sự giải thoát ở các kiếp sống tại nơi này nơi kia, đã tuần tự phát triển các pháp đưa đến sự thuần thục của giải thoát, và trong thời kỳ của vị Phật này đã được tái sanh ở thành Sāketa, là con gái của vị trưởng giả tên là Majjha. Do sự thành tựu về sắc đẹp của nàng, tên của nàng là Anopamā. Vào lúc nàng đến tuổi trưởng thành, nhiều người con của các vị trưởng giả, các vị đại thần của đức vua, và các đức vua đã gởi sứ giả đến người cha (và thưa rằng): “Hãy gả Anopamā, con gái của ngài, và chúng tôi sẽ dâng tặng ngài vật này vật này.” Sau khi nghe điều ấy, do sự thành tựu về các điều kiện hỗ trợ, nàng đã đi đến gặp vị Đạo Sư, đã lắng nghe Giáo Pháp, và do trí tuệ đã được thuần thục, nàng đã bắt đầu thực hành minh sát theo lời thuyết giảng, và trong khi nỗ lực thực hành, nàng đã an trú ở quả vị thứ ba theo tuần tự của đạo lộ. Nàng đã xin vị Đạo Sư cho được xuất gia, và theo sự chỉ dạy của vị Đạo Sư, nàng đã đi đến tu viện của chư ni, đã xuất gia với sự hiện diện của chư ni, và vào ngày thứ bảy đã chứng ngộ quả vị A-la-hán. Sau khi xem xét lại sự thực hành của mình, do cảm hứng, nàng đã nói lên (những câu kệ sau):

151.

151.

‘‘Ucce kule ahaṃ jātā, bahuvitte mahaddhane;

Vaṇṇarūpena sampannā, dhītā majjhassa atrajā.

“Ta sanh trong gia tộc cao sang, tài sản nhiều, của cải lớn; được thành tựu về màu da và sắc đẹp, là con gái ruột của Majjha.”

152.

152.

‘‘Patthitā [Pg.143] rājaputtehi, seṭṭhiputtehi gijjhitā;

Pitu me pesayī dūtaṃ, detha mayhaṃ anopamaṃ.

“Được các vương tử mong cầu, được các con trai trưởng giả thèm muốn; họ đã gởi sứ giả đến cha ta (và nói rằng): ‘Hãy gả Anopamā cho tôi.’”

153.

153.

‘‘Yattakaṃ tulitā esā, tuyhaṃ dhītā anopamā;

Tato aṭṭhaguṇaṃ dassaṃ, hiraññaṃ ratanāni ca.

“Bất luận Anopamā, con gái của ngài, được cân nặng là bao nhiêu, tôi sẽ dâng tặng gấp tám lần số ấy, cả vàng bạc và châu báu.”

154.

154.

‘‘Sāhaṃ disvāna sambuddhaṃ, lokajeṭṭhaṃ anuttaraṃ;

Tassa pādāni vanditvā, ekamantaṃ upāvisiṃ.

“Ta, sau khi đã nhìn thấy bậc Chánh Đẳng Giác, bậc Tối Thắng ở đời, bậc Vô Thượng; sau khi đã đảnh lễ hai bàn chân của ngài, đã ngồi xuống một bên.”

155.

155.

‘‘So me dhammamadesesi, anukampāya gotamo;

Nisinnā āsane tasmiṃ, phusayiṃ tatiyaṃ phalaṃ.

“Vị ấy, Gotama, do lòng bi mẫn đã thuyết giảng Giáo Pháp cho ta; trong khi ngồi ở chỗ ngồi ấy, ta đã chứng đắc quả vị thứ ba.”

156.

156.

‘‘Tato kesāni chetvāna, pabbajiṃ anagāriyaṃ;

Ajja me sattamī ratti, yato taṇhā visesitā’’ti. –

“Sau đó, sau khi đã cắt tóc, ta đã xuất gia, sống không nhà; hôm nay là đêm thứ bảy kể từ khi ái dục đã được làm cho khô héo.” –

Imā gāthā abhāsi.

(Vị ấy) đã nói lên những câu kệ này.

Tattha ucce kuleti uḷāratame vessakule. Bahuvitteti alaṅkārādipahūtavittūpakaraṇe. Mahaddhaneti nidhānagatasseva cattārīsakoṭiparimāṇassa mahato dhanassa atthibhāvena mahaddhane ahaṃ jātāti yojanā. Vaṇṇarūpena sampannāti vaṇṇasampannā ceva rūpasampannā ca, siniddhabhāsurāya chavisampattiyā vatthābharaṇādisarīrāvayavasampattiyā ca samannāgatāti attho. Dhītā majjhassa atrajāti majjhanāmassa seṭṭhino orasā dhītā.

Ở đây, ucce kule có nghĩa là trong gia tộc thương gia cao quý nhất. Bahuvitte có nghĩa là với nhiều tài sản và các vật dụng như là đồ trang sức. Mahaddhane: Do sự hiện hữu của tài sản to lớn có số lượng là bốn mươi koṭi đã được cất giữ, sự liên kết là: “Ta sanh ra với của cải lớn.” Vaṇṇarūpena sampannā có nghĩa là được thành tựu về màu da và được thành tựu về sắc đẹp; ý nghĩa là được sở hữu sự thành tựu về nước da mịn màng và rạng rỡ, và sự thành tựu về các bộ phận của thân thể, y phục, đồ trang sức, v.v... Dhītā majjhassa atrajā có nghĩa là người con gái ruột của vị trưởng giả tên là Majjha.

Patthitā rājaputtehīti ‘‘kathaṃ nu kho taṃ labheyyāmā’’ti rājakumārehi abhipatthitā. Seṭṭhiputtehi gijjhitāti tathā seṭṭhikumārehipi abhigijjhitā paccāsīsitā. Detha mayhaṃ anopamanti rājaputtādayo ‘‘detha mayhaṃ anopamaṃ detha mayha’’nti pitu santike dūtaṃ pesayiṃsu.

Patthitā rājaputtehi: Được các vương tử mong cầu (với ý nghĩ): “Làm thế nào chúng ta có thể có được nàng?” Seṭṭhiputtehi gijjhitā: Tương tự, được các con trai của các vị trưởng giả thèm muốn và khao khát. Detha mayhaṃ anopamaṃ: Các vương tử và những người khác đã gởi sứ giả đến người cha (và nói rằng): “Hãy gả Anopamā cho tôi, hãy gả nàng cho tôi.”

Yattakaṃ tulitā esāti ‘‘tuyhaṃ dhītā anopamā yattakaṃ dhanaṃ agghatī’’ti tulitā lakkhaṇaññūhi paricchinnā, ‘‘tato aṭṭhaguṇaṃ dassāmī’’ti pitu me pesayi dūtanti yojanā. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

Yattakaṃ tulitā esā: “Bất luận Anopamā, con gái của ngài, có giá trị là bao nhiêu tài sản,” như vậy đã được các vị thông hiểu các tướng mạo cân nhắc và xác định. Sự liên kết là: “Tôi sẽ dâng tặng gấp tám lần số ấy,” (như vậy) họ đã gởi sứ giả đến cha ta. Phần còn lại có ý nghĩa như đã được trình bày ở dưới.

Anopamātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải Trưởng Lão Ni Kệ của Trưởng Lão Ni Anopamā đã chấm dứt.

6. Mahāpajāpatigotamītherīgāthāvaṇṇanā

6. Phần Chú Giải Trưởng Lão Ni Kệ của Trưởng Lão Ni Mahāpajāpatī Gotamī

Buddha [Pg.144] vīra namo tyatthūtiādikā mahāpajāpatigotamiyā gāthā. Ayampi kira padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patvā satthu santike dhammaṃ suṇantī satthāraṃ ekaṃ bhikkhuniṃ rattaññūnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā, adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthetvā yāvajīvaṃ dānādīni puññāni katvā kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsaritvā, kassapassa ca bhagavato antare amhākañca bhagavato buddhasuññe loke bārāṇasiyaṃ pañcannaṃ dāsisatānaṃ jeṭṭhikā hutvā nibbatti. Atha sā vassūpanāyikasamaye pañca paccekabuddhe nandamūlakapabbhārato isipatane otaritvā, nagare piṇḍāya caritvā isipatanameva gantvā, vassūpanāyikasamaye kuṭiyā atthāya hatthakammaṃ pariyesante disvā, tā dāsiyo tāsaṃ attano ca sāmike samādapetvā caṅkamādiparivārasampannā pañca kuṭiyo kāretvā, mañcapīṭhapānīyaparibhojanīyabhājanādīni upaṭṭhapetvā paccekabuddhe temāsaṃ tattheva vasanatthāya paṭiññaṃ kāretvā vārabhikkhaṃ paṭṭhapesuṃ. Yā attano vāradivase bhikkhaṃ dātuṃ na sakkoti, tassā sayaṃ sakagehato nīharitvā deti. Evaṃ temāsaṃ paṭijaggitvā pavāraṇāya sampattāya ekekaṃ dāsiṃ ekekaṃ sāṭakaṃ vissajjāpesi. Pañcathūlasāṭakasatāni ahesuṃ. Tāni parivattāpetvā pañcannaṃ paccekabuddhānaṃ ticīvarāni katvā adāsi. Paccekabuddhā tāsaṃ passantīnaṃyeva ākāsena gandhamādanapabbataṃ agamaṃsu.

Bài kệ bắt đầu bằng Buddha vīra namo tyatthu là của Trưởng Lão Ni Mahāpajāpatī Gotamī. Tương truyền rằng, vị này cũng vào thời của đức Thế Tôn Padumuttara, đã được sanh ra trong một gia đình tốt ở thành phố Haṃsavatī, và sau khi đã đến tuổi hiểu biết, trong khi đang lắng nghe Giáo Pháp với sự hiện diện của vị Đạo Sư, đã nhìn thấy vị Đạo Sư đang bổ nhiệm một vị tỳ-khưu-ni vào vị trí hàng đầu trong số các vị có kinh nghiệm lâu năm (rattaññū). Sau khi đã thực hiện hành động có tính cách nguyện vọng, vị này đã ước nguyện về địa vị ấy, và trong suốt cuộc đời đã thực hiện các phước sự như là bố thí, v.v... và đã luân hồi trong một trăm ngàn đại kiếp ở các cõi trời và người. Và trong khoảng thời gian giữa đức Thế Tôn Kassapa và đức Thế Tôn của chúng ta, trong thế gian trống không không có vị Phật, vị này đã được tái sanh ở Bārāṇasī, là người đứng đầu của năm trăm nữ tỳ. Bấy giờ, vào thời điểm an cư mùa mưa, vị này đã nhìn thấy năm vị Phật Độc Giác đã đi xuống từ sườn núi Nandamūlaka đến Isipatana, đang đi khất thực ở trong thành phố, rồi đi về lại chính Isipatana, và đang tìm kiếm việc làm tay chân vì mục đích có được các am thất cho mùa an cư. Vị này, sau khi đã thuyết phục các nữ tỳ ấy và các vị chủ của họ và của chính mình, đã cho xây dựng năm am thất được thành tựu với các lối đi kinh hành, v.v..., đã chuẩn bị giường, ghế, nước uống, các vật chứa để dùng, v.v..., đã khiến các vị Phật Độc Giác hứa sẽ ở lại nơi ấy trong ba tháng, và đã thiết lập việc khất thực theo phiên. Bất cứ ai không thể dâng cúng vật thực vào ngày phiên của mình, chính vị này đã mang (vật thực) từ nhà của mình và dâng cúng. Sau khi đã chăm sóc như thế trong ba tháng, vào lúc lễ Pavāraṇā đã đến, vị này đã khiến mỗi nữ tỳ dâng cúng một tấm vải. Đã có năm trăm tấm vải thô. Sau khi đã cho đổi chúng, vị này đã may thành ba y cho năm vị Phật Độc Giác và đã dâng cúng. Các vị Phật Độc Giác, trong khi các vị này đang nhìn xem, đã đi đến núi Gandhamādana bằng đường không.

Tāpi sabbā yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devaloke nibbattiṃsu. Tāsaṃ jeṭṭhikā tato cavitvā bārāṇasiyā avidūre pesakāragāme pesakārajeṭṭhakassa gehe nibbattitvā viññutaṃ patvā, padumavatiyā putte pañcasate paccekabuddhe disvā sampiyāyamānā sabbe vanditvā bhikkhaṃ adāsi. Te bhattakiccaṃ katvā gandhamādanameva agamaṃsu. Sāpi yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsarantī amhākaṃ satthu nibbattito puretarameva devadahanagare mahāsuppabuddhassa gehe paṭisandhiṃ gaṇhi, gotamītissā gottāgatameva nāmaṃ ahosi; mahāmāyāya kaniṭṭhabhaginī. Lakkhaṇapāṭhakāpi ‘‘imāsaṃ dvinnampi kucchiyaṃ vasitā dārakā cakkavattino [Pg.145] bhavissantī’’ti byākariṃsu. Suddhodanamahārājā vayappattakāle dvepi maṅgalaṃ katvā attano gharaṃ abhinesi.

Tất cả các vị ấy cũng đã làm các việc thiện cho đến trọn đời và đã sanh vào cõi trời. Vị chị cả trong số ấy, sau khi mệnh chung từ nơi đó, đã sanh vào nhà của người trưởng thợ dệt ở làng thợ dệt không xa thành Ba-la-nại, và khi đến tuổi trưởng thành, đã nhìn thấy năm trăm vị Phật Độc Giác là các con trai của bà Padumavatī, với lòng quý mến, đã đảnh lễ tất cả các vị và đã dâng vật thực. Các vị ấy sau khi thọ thực xong đã đi đến núi Hương Sơn. Vị ấy cũng đã làm các việc thiện cho đến trọn đời, trong khi luân hồi ở các cõi trời và người, đã tái sanh vào nhà của vua Mahāsuppabuddha ở thành Devadaha ngay trước khi Bậc Đạo Sư của chúng ta đản sanh, và đã có tên là Gotamī theo dòng họ; (bà là) em gái của hoàng hậu Mahāmāyā. Các nhà xem tướng cũng đã tiên đoán rằng: “Những đứa con trai nằm trong bụng của cả hai vị này sẽ trở thành các vị Chuyển Luân Vương.” Đại vương Suddhodana, khi cả hai đến tuổi thành hôn, đã làm lễ cưới và đưa cả hai về cung của mình.

Aparabhāge amhākaṃ satthari uppajjitvā pavattitavaradhammacakke anupubbena tattha tattha veneyyānaṃ anuggahaṃ karonte vesāliṃ upanissāya kūṭāgārasālāyaṃ viharante suddhodanamahārājā setacchattassa heṭṭhā arahattaṃ sacchikatvā parinibbāyi. Atha mahāpajāpatigotamī pabbajitukāmā hutvā satthāraṃ ekavāraṃ pabbajjaṃ yācamānā alabhitvā dutiyavāraṃ kese chindāpetvā kāsāyāni acchādetvā kalahavivādasuttantadesanāpariyosāne (su. ni. 868 ādayo) nikkhamitvā pabbajitānaṃ pañcannaṃ sakyakumārasatānaṃ pādaparicārikāhi saddhiṃ vesāliṃ gantvā ānandattheraṃ satthāraṃ yācāpetvā aṭṭhahi garudhammehi (a. ni. 8.51; cūḷava. 403) pabbajjañca upasampadañca paṭilabhi. Itarā pana sabbāpi ekatoupasampannā ahesuṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panetaṃ vatthu pāḷiyaṃ āgatameva.

Về sau, khi Bậc Đạo Sư của chúng ta đã xuất hiện, đã chuyển bánh xe Pháp cao thượng, và trong khi tuần tự ban ân huệ cho chúng sanh đáng được giáo hóa ở nơi này nơi kia, đang ngự tại giảng đường Kūṭāgāra gần thành Vesāli, đại vương Suddhodana đã chứng đắc A-la-hán quả ngay dưới lọng trắng và đã nhập Niết-bàn. Khi ấy, bà Mahāpajāpatī Gotamī có ý muốn xuất gia, đã xin Bậc Đạo Sư cho xuất gia một lần nhưng không được chấp thuận, lần thứ hai bà đã cho cạo tóc, đắp y cà-sa, và sau khi kết thúc bài thuyết giảng kinh Kalahavivāda, đã ra đi cùng với các thị nữ của năm trăm vương tử dòng Sakya đã xuất gia, đi đến Vesāli, nhờ Trưởng lão Ānanda thỉnh cầu Bậc Đạo Sư, và đã nhận được sự xuất gia và cụ túc giới với tám pháp tôn trọng (Bát Kỉnh Pháp). Còn lại tất cả các vị kia cũng đã được thọ cụ túc giới cùng một lúc. Đây là phần tóm tắt ở đây, còn câu chuyện này đã được trình bày chi tiết trong kinh điển Pāli.

Evaṃ upasampannā pana mahāpajāpatigotamī satthāraṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Athassā satthā dhammaṃ desesi. Sā satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā bhāvanamanuyuñjantī na cirasseva abhiññāpaṭisambhidāparivāraṃ arahattaṃ pāpuṇi. Sesā pana pañcasatā bhikkhuniyo nandakovādapariyosāne (ma. ni. 3.398 ādayo) chaḷabhiññā ahesuṃ. Athekadivasaṃ satthā jetavanamahāvihāre ariyagaṇamajjhe nisinno bhikkhuniyo ṭhānantare ṭhapento mahāpajāpatigotamiṃ rattaññūnaṃ bhikkhunīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. Sā phalasukhena nibbānasukhena ca vītināmentī kataññutāya ṭhatvā ekadivasaṃ satthu guṇābhitthavanapubbakaupakārakavibhāvanāmukhena aññaṃ byākarontī –

Sau khi đã thọ cụ túc giới như vậy, bà Mahāpajāpatī Gotamī đã đến đảnh lễ Bậc Đạo Sư rồi đứng sang một bên. Khi ấy, Bậc Đạo Sư đã thuyết Pháp cho bà. Bà đã nhận đề mục thiền từ nơi Bậc Đạo Sư, chuyên tâm tu tập, và không bao lâu đã chứng đắc A-la-hán quả cùng với các thắng trí và tuệ phân tích. Còn lại năm trăm vị Tỳ-khưu-ni, sau khi nghe xong bài kinh Nandakovāda (Kinh Giáo Giới của Nandaka), đã đắc Lục thông. Rồi một hôm, Bậc Đạo Sư, khi đang ngự giữa chúng Thánh tại đại tịnh xá Jetavana, trong khi sắp đặt các vị Tỳ-khưu-ni vào các địa vị khác nhau, đã đặt bà Mahāpajāpatī Gotamī vào địa vị tối thượng trong hàng các Tỳ-khưu-ni có hạ lạp cao. Bà, trong khi sống với niềm an lạc của Thánh quả và niềm an lạc của Niết-bàn, với lòng biết ơn, một hôm đã tuyên bố sự giác ngộ của mình qua việc tán thán các ân đức của Bậc Đạo Sư và trình bày sự giúp đỡ của Ngài trước tiên:

157.

157.

‘‘Buddhavīra namo tyatthu, sabbasattānamuttama;

Yo maṃ dukkhā pamocesi, aññañca bahukaṃ janaṃ.

“Kính lễ Ngài, bậc Anh hùng Giác ngộ, bậc Tối thượng của tất cả chúng sanh; Ngài là người đã giải thoát con khỏi khổ đau, và cả nhiều chúng sanh khác nữa.”

158.

158.

‘‘Sabbadukkhaṃ pariññātaṃ, hetutaṇhā visositā;

Bhāvito aṭṭhaṅgiko maggo, nirodho phusito mayā.

“Mọi khổ đau đã được liễu tri, ái dục là nguyên nhân đã được làm cho khô cạn; Bát Chánh Đạo đã được tu tập, sự diệt khổ đã được con chứng ngộ.”

159.

159.

‘‘Mātā [Pg.146] putto pitā bhātā, ayyakā ca pure ahuṃ;

Yathābhuccamajānantī, saṃsariṃhaṃ anibbisaṃ.

“Trước đây, (con) đã từng là mẹ, là con trai, là cha, là anh em, và là bà; vì không biết đúng như thật, con đã luân hồi không nơi nương tựa.”

160.

160.

‘‘Diṭṭho hi me so bhagavā, antimoyaṃ samussayo;

Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi dāni punabbhavo.

“Quả thật, con đã thấy được Đức Thế Tôn, đây là thân cuối cùng; vòng luân hồi sanh tử đã được đoạn tận, nay không còn tái sanh nữa.”

161.

161.

‘‘Āraddhavīriye pahitatte, niccaṃ daḷhaparakkame;

Samagge sāvake passe, esā buddhāna vandanā.

“(Con thấy) các vị Thinh văn tinh cần, quyết tâm, luôn nỗ lực kiên cố; thấy các vị Thinh văn hòa hợp, đó là sự đảnh lễ các Đức Phật.”

162.

162.

‘‘Bahūnaṃ vata atthāya, māyā janayi gotamaṃ;

Byādhimaraṇatunnānaṃ, dukkhakkhandhaṃ byapānudī’’ti. – imā gāthā abhāsi;

“Ồ, vì lợi ích của nhiều chúng sanh, bà Māyā đã sanh ra đức Gotama; Ngài đã xua tan uẩn khổ của những người bị bệnh và chết đâm thâu.” – (Bà) đã nói những câu kệ này;

Tattha buddhavīrāti catusaccabuddhesu vīra, sabbabuddhā hi uttamavīriyehi catusaccabuddhehi vā catubbidhasammappadhānavīriyanipphattiyā vijitavijayattā vīrā nāma. Bhagavā pana vīriyapāramipāripūriyā caturaṅgasamannāgatavīriyādhiṭṭhānena sātisayacatubbidhasammappadhānakiccanipphattiyā tassā ca veneyyasantāne sammadeva patiṭṭhāpitattā visesato vīriyayuttatāya vīroti vattabbataṃ arahati. Namo tyatthūti namo namakkāro te hotu. Sabbasattānamuttamāti apadādibhedesu sattesu sīlādiguṇehi uttamo bhagavā. Tadekadesaṃ satthupakāraguṇaṃ dassetuṃ, ‘‘yo maṃ dukkhā pamocesi, aññañca bahukaṃ jana’’nti vatvā attano dukkhā pamuttabhāvaṃ vibhāventī ‘‘sabbadukkha’’nti gāthamāha.

Trong đó, (cụm từ) ‘bậc Anh hùng Giác ngộ’ (nghĩa là) bậc anh hùng trong việc giác ngộ Tứ Thánh Đế. Quả vậy, tất cả các Đức Phật được gọi là bậc anh hùng vì đã chiến thắng vẻ vang nhờ sự thành tựu tinh tấn trong Tứ Chánh Cần hoặc nhờ sự giác ngộ Tứ Thánh Đế với tinh tấn tối thượng. Hơn nữa, Đức Thế Tôn, do đã viên mãn tinh tấn ba-la-mật, do đã thành tựu một cách siêu việt phận sự của Tứ Chánh Cần với sự quyết tâm tinh tấn gồm bốn chi phần, và do đã thiết lập điều đó một cách đúng đắn trong tâm của chúng sanh đáng được giáo hóa, nên đặc biệt xứng đáng được gọi là bậc anh hùng vì đã được trang bị với tinh tấn. (Cụm từ) ‘kính lễ Ngài’ (nghĩa là) sự kính lễ của con xin được đến với Ngài. (Cụm từ) ‘bậc Tối thượng của tất cả chúng sanh’ (nghĩa là) Đức Thế Tôn là bậc tối thượng nhờ các phẩm hạnh như giới, v.v. trong số các chúng sanh được phân loại thành không chân, v.v. Để chỉ ra một phần ân đức giúp đỡ của Bậc Đạo Sư, (bà) đã nói: “Ngài là người đã giải thoát con khỏi khổ đau, và cả nhiều chúng sanh khác nữa,” và để làm rõ trạng thái đã được giải thoát khỏi khổ đau của mình, (bà) đã nói câu kệ “Mọi khổ đau...”.

Puna yato pamocesi, taṃ vaṭṭadukkhaṃ ekadesena dassentī ‘‘mātā putto’’ti gāthamāha. Tattha yathābhuccamajānantīti pavattihetuādiṃ yathābhūtaṃ anavabujjhantī. Saṃsariṃhaṃ anibbisanti saṃsārasamudde patiṭṭhaṃ avindantī alabhantī bhavādīsu aparāparuppattivasena saṃsariṃ ahanti kathentī āha ‘‘mātā putto’’tiādi. Yasmiṃ bhave etassa mātā ahosi, tato aññasmiṃ bhave tasseva putto, tato aññasmiṃ bhave pitā bhātā ahūti attho.

Lại nữa, để chỉ ra một phần của khổ luân hồi mà từ đó (Ngài) đã giải thoát, (bà) đã nói câu kệ “Là mẹ, là con trai...”. Trong đó, (cụm từ) ‘vì không biết đúng như thật’ (nghĩa là) không hiểu rõ đúng như thật về nguyên nhân của sự hiện hữu, v.v. (Cụm từ) ‘con đã luân hồi không nơi nương tựa’ (nghĩa là) không tìm thấy, không có được nơi nương tựa trong biển luân hồi, (bà) nói rằng “con đã luân hồi” bằng cách sanh đi sanh lại trong các cõi hữu, v.v., và đã nói “(đã từng) là mẹ, là con trai...” v.v. Ý nghĩa là: trong kiếp nào đó (con) đã là mẹ của người này, rồi trong một kiếp khác lại là con trai của chính người đó, rồi trong một kiếp khác lại là cha, là anh em.

‘‘Diṭṭho [Pg.147] hi me’’ti gāthāyapi attano dukkhato pamuttabhāvameva vibhāveti. Tattha diṭṭho hi me so bhagavāti so bhagavā sammāsambuddho attanā diṭṭhalokuttaradhammadassanena ñāṇacakkhunā mayā paccakkhato diṭṭho. Yo hi dhammaṃ passati, so bhagavantaṃ passati nāma. Yathāha – ‘‘yo kho, vakkali, dhammaṃ passati, so maṃ passatī’’tiādi (saṃ. ni. 3.87).

Cũng trong câu kệ ‘Bởi tôi đã thấy,’ vị ấy chỉ làm sáng tỏ trạng thái đã giải thoát khỏi khổ đau của mình. Ở đây, câu ‘bởi tôi đã thấy đức Thế Tôn ấy’ có nghĩa là: đức Thế Tôn, bậc Chánh Đẳng Giác ấy, đã được tôi thấy một cách trực tiếp bằng tuệ nhãn, bằng sự thấy Pháp siêu thế mà tự thân đã thấy. Bởi vì, người nào thấy Pháp, người ấy được gọi là thấy đức Thế Tôn. Như đã được nói: ‘Này Vakkali, người nào thấy Pháp, người ấy thấy ta,’ v.v... (Tương Ưng Bộ 3.87).

Āraddhavīriyeti paggahitavīriye. Pahitatteti nibbānaṃ pesitacitte. Niccaṃ daḷhaparakkameti apattassa pattiyā pattassa vepullatthāya sabbakālaṃ thiraparakkame. Samaggeti sīladiṭṭhisāmaññena saṃhatabhāvena samagge. Satthudesanāya savanante jātattā sāvake, ‘‘ime maggaṭṭhā ime phalaṭṭhā’’ti yāthāvato passati. Esā buddhāna vandanāti yā satthu dhammasarīrabhūtassa ariyasāvakānaṃ ariyabhāvabhūtassa ca lokuttaradhammassa attapaccakkhakiriyā, esā sammāsambuddhānaṃ sāvakabuddhānañca vandanā yāthāvato guṇaninnatā.

‘Tinh cần’ có nghĩa là có sự tinh tấn đã được đề khởi. ‘Tâm đã được hướng đến’ có nghĩa là có tâm đã được gởi đến Niết-bàn. ‘Luôn có sự nỗ lực kiên cố’ có nghĩa là có sự nỗ lực vững chắc trong mọi lúc để đạt được điều chưa đạt và để làm cho điều đã đạt được trở nên rộng lớn. ‘Hòa hợp’ có nghĩa là hòa hợp trong trạng thái đoàn kết do sự tương đồng về giới và kiến. Vị ấy thấy các vị Thinh văn, là những người đã sanh ra sau khi nghe lời giáo huấn của bậc Đạo sư, một cách như thật rằng: ‘Vị này là bậc trú ở Đạo, vị này là bậc trú ở Quả.’ ‘Đây là sự đảnh lễ các đức Phật’ có nghĩa là: hành động tự mình chứng ngộ Pháp siêu thế, vốn là Pháp thân của bậc Đạo sư và là trạng thái bậc Thánh của các vị Thánh Thinh văn, đây chính là sự đảnh lễ các bậc Chánh Đẳng Giác và các bậc Thinh văn Giác, là sự hướng tâm đến các phẩm hạnh một cách như thật.

‘‘Bahūnaṃ vata atthāyā’’ti osānagāthāyapi satthu lokassa bahūpakārataṃyeva vibhāveti. Yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ, taṃ suviññeyyameva.

Cũng trong câu kệ kết thúc ‘Vì lợi ích cho nhiều người,’ vị ấy chỉ làm sáng tỏ sự hỗ trợ to lớn của bậc Đạo sư đối với thế gian. Điều gì ở đây không được phân tích về ý nghĩa, điều ấy cũng dễ hiểu.

Athekadā mahāpajāpatigotamī satthari vesāliyaṃ viharante mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ sayaṃ vesāliyaṃ bhikkhunupassaye viharantī pubbaṇhasamayaṃ vesāliyaṃ piṇḍāya caritvā bhattaṃ bhuñjitvā attano divāṭṭhāne yathāparicchinnakālaṃ phalasamāpattisukhena vītināmetvā phalasamāpattito vuṭṭhāya attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā somanassajātā attano āyusaṅkhāre āvajjentī tesaṃ khīṇabhāvaṃ ñatvā evaṃ cintesi – ‘‘yaṃnūnāhaṃ vihāraṃ gantvā bhagavantaṃ anujānāpetvā manobhāvanīye ca there sabbeva sabrahmacariye āpucchitvā idheva āgantvā parinibbāyeyya’’nti. Yathā ca theriyā, evaṃ tassā parivārabhūtānaṃ pañcannaṃ bhikkhunisatānaṃ parivitakko ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.2.97-288) –

Vào một thời, trong khi bậc Đạo sư đang trú tại Vesāli, trong Đại Lâm, tại Trùng Các Giảng Đường, bà Mahāpajāpatigotamī, bản thân đang trú tại ni viện ở Vesāli, vào buổi sáng, sau khi đi khất thực ở Vesāli và dùng vật thực, đã trải qua thời gian đã được định sẵn tại nơi nghỉ ban ngày của mình với sự an lạc của quả thiền định, sau khi xuất khỏi quả thiền định, quán xét lại sự thực hành của mình, tâm hân hoan sanh khởi, khi hướng tâm đến các hành về tuổi thọ của mình, biết được trạng thái đã cạn kiệt của chúng, bà đã suy nghĩ như vầy: ‘Chắc chắn ta nên đi đến tu viện, xin phép đức Thế Tôn, từ biệt các vị trưởng lão đáng kính và tất cả các vị đồng phạm hạnh, rồi trở về đây và nhập Niết-bàn.’ Và cũng như vị trưởng lão ni, sự suy tư của năm trăm vị tỳ-khưu-ni là tùy tùng của bà cũng đã khởi lên như vậy. Do đó, đã được nói trong Thánh Nhân Ký Sự (Apadāna, Therī 2.2.97-288):

‘‘Ekadā lokapajjoto, vesāliyaṃ mahāvane;

Kūṭāgāre kusālāyaṃ, vasate narasārathi.

Một thời, ngọn đèn của thế gian, bậc Điều Ngự Trượng Phu, trú tại Vesāli, trong Đại Lâm, tại Trùng Các Giảng Đường.

‘‘Tadā [Pg.148] jinassa mātucchā, mahāgotami bhikkhunī;

Tahiṃ kate pure ramme, vasī bhikkhunupassaye.

Khi ấy, dì của bậc Chiến Thắng, tỳ-khưu-ni Mahāgotamī, đã trú tại ni viện được xây dựng trong thành phố khả ái ấy.

‘‘Bhikkhunīhi vimuttāhi, satehi saha pañcahi;

Rahogatāya tassevaṃ, citassāsi vitakkitaṃ.

Cùng với năm trăm vị tỳ-khưu-ni đã giải thoát, khi bà đang ở nơi vắng vẻ, sự suy tư như vầy đã khởi lên trong tâm.

‘‘Buddhassa parinibbānaṃ, sāvakaggayugassa vā;

Rāhulānandanandānaṃ, nāhaṃ lacchāmi passituṃ.

Sự nhập Niết-bàn của đức Phật, hay của cặp đôi Thượng Thủ Thinh Văn, của Rāhula, Ānanda, và Nanda, ta sẽ không có được cơ hội để thấy.

‘‘Buddhassa parinibbānā, sāvakaggayugassa vā;

Mahākassapanandānaṃ, ānandarāhulāna ca.

Sự nhập Niết-bàn của đức Phật, hay của cặp đôi Thượng Thủ Thinh Văn, của Mahākassapa, Nanda, và của Ānanda, Rāhula.

‘‘Paṭikaccāyusaṅkhāraṃ, osajjitvāna nibbutiṃ;

Gaccheyyaṃ lokanāthena, anuññātā mahesinā.

Sau khi từ bỏ các hành về tuổi thọ trước, ta nên đi đến sự tịch tịnh, được sự cho phép bởi bậc Lãnh Đạo Thế Gian, bậc Đại Sĩ.

‘‘Tathā pañcasatānampi, bhikkhunīnaṃ vitakkitaṃ;

Āsi khemādikānampi, etadeva vitakkitaṃ.

Cũng vậy, đối với năm trăm vị tỳ-khưu-ni, gồm cả Khemā và các vị khác, chính sự suy tư này cũng đã khởi lên.

‘‘Bhūmicālo tadā asi, nāditā devadundubhī;

Upassayādhivatthāyo, devatā sokapīḷitā.

Khi ấy, đã có một trận động đất, trống trời đã vang lên. Các vị thiên trú tại ni viện, bị sầu muộn áp bức.

‘‘Vilapantā sukaruṇaṃ, tatthassūni pavattayuṃ;

Mittā bhikkhuniyo tāhi, upagantvāna gotamiṃ.

Họ than khóc một cách bi thương, nước mắt tuôn rơi tại đó. Các vị tỳ-khưu-ni thân hữu của họ, sau khi đến gần bà Gotamī.

‘‘Nipacca sirasā pāde, idaṃ vacanamabravuṃ;

Tattha toyalavāsittā, mayamayye rahogatā.

Đã cúi đầu đảnh lễ dưới chân, và nói lên lời này: ‘Thưa Tôn giả, chúng con, khi ở nơi vắng vẻ, đã thấm đẫm nước mắt tại đó.’

‘‘Sā calā calitā bhūmi, nāditā devadundubhī;

Paridevā ca suyyante, kimatthaṃ nūna gotamī.

‘Mặt đất này rung chuyển, lay động, trống trời đã vang lên, và những tiếng than khóc được nghe thấy. Thưa bà Gotamī, chắc chắn là vì lý do gì?’

‘‘Tadā avoca sā sabbaṃ, yathāparivitakkitaṃ;

Tāyopi sabbā āhaṃsu, yathāparivitakkitaṃ.

Khi ấy, bà đã nói tất cả, đúng như đã suy tư. Tất cả họ cũng đã nói, đúng như đã suy tư.

‘‘Yadi te rucitaṃ ayye, nibbānaṃ paramaṃ sivaṃ;

Nibbāyissāma sabbāpi, buddhānuññāya subbate.

‘Thưa Tôn giả, nếu ngài hài lòng với Niết-bàn tối thượng, an lành, thì tất cả chúng con cũng sẽ nhập Niết-bàn, với sự cho phép của đức Phật, hỡi bậc có giới hạnh tốt đẹp.’

‘‘Mayaṃ sahāva nikkhantā, gharāpi ca bhavāpi ca;

Sahāyeva gamissāma, nibbānaṃ padamuttamaṃ.

‘Chúng ta đã cùng nhau xuất gia, từ bỏ cả nhà cửa và sự tồn tại; chúng ta sẽ cùng nhau đi đến, Niết-bàn, trạng thái tối thượng.’

‘‘Nibbānāya [Pg.149] vajantīnaṃ, kiṃ vakkhāmīti sā vadaṃ;

Saha sabbāhi niggañchi, bhikkhunīnilayā tadā.

Nói rằng: ‘Đối với những người đang đi đến Niết-bàn, ta sẽ nói gì đây?’, khi ấy bà đã ra đi từ ni viện cùng với tất cả họ.

‘‘Upassaye yādhivatthā, devatā tā khamantu me;

Bhikkhunīnilayassedaṃ, pacchimaṃ dassanaṃ mama.

‘Các vị thiên nào trú tại ni viện, mong các vị ấy hãy tha thứ cho tôi. Đây là lần nhìn cuối cùng của tôi đối với ni viện này.’

‘‘Na jarā maccu vā yattha, appiyehi samāgamo;

Piyehi na viyogotthi, taṃ vajissaṃ asaṅkhataṃ.

‘Nơi nào không có già và chết, không có sự gặp gỡ với những điều không ưa thích, không có sự chia ly với những điều ưa thích, ta sẽ đi đến trạng thái vô vi ấy.’

‘‘Avītarāgā taṃ sutvā, vacanaṃ sugatorasā;

Sokaṭṭā parideviṃsu, aho no appapuññatā.

Những người chưa ly tham, sau khi nghe lời nói ấy của người con gái của bậc Thiện Thệ, đã than khóc, bị sầu muộn tấn công: ‘Ôi, sự ít ỏi phước báu của chúng ta!’

‘‘Bhikkhunīnilayo suñño, bhūto tāhi vinā ayaṃ;

Pabhāte viya tārāyo, na dissanti jinorasā.

‘Ni viện này, không có các vị ấy, đã trở nên trống rỗng. Giống như các vì sao vào lúc rạng đông, những người con gái của bậc Chiến Thắng không còn được thấy.’

‘‘Nibbānaṃ gotamī yāti, satehi saha pañcahi;

Nadīsatehiva saha, gaṅgā pañcahi sāgaraṃ.

‘Bà Gotamī đi đến Niết-bàn cùng với năm trăm vị, giống như sông Hằng đi ra biển cùng với năm trăm con sông.’

‘‘Rathiyāya vajantiyo, disvā saddhā upāsikā;

Gharā nikkhamma pādesu, nipacca idamabravuṃ.

Khi thấy các vị ấy đang đi trên đường, các nữ cận sự có đức tin đã ra khỏi nhà, cúi lạy dưới chân, và nói lên lời này.

‘‘Pasīdassu mahābhoge, anāthāyo vihāya no;

Tayā na yuttā nibbātuṃ, icchaṭṭā vilapiṃsu tā.

‘Xin hãy rủ lòng thương, hỡi bậc đại phước, khi từ bỏ chúng con là những kẻ không nơi nương tựa. Việc ngài nhập Niết-bàn là không thích hợp.’ Họ đã than khóc vì mong muốn (bà ở lại).

‘‘Tāsaṃ sokapahānatthaṃ, avoca madhuraṃ giraṃ;

Ruditena alaṃ puttā, hāsakāloyamajja vo.

Để đoạn trừ sầu muộn của họ, bà đã nói lời ngọt ngào: ‘Hỡi các con, đừng khóc nữa, hôm nay là thời điểm để các con vui mừng.’

‘‘Pariññātaṃ mayā dukkhaṃ, dukkhahetu vivajjito;

Nirodho me sacchikato, maggo cāpi subhāvito.

‘Khổ đã được ta liễu tri, nguyên nhân của khổ đã được từ bỏ. Sự diệt khổ đã được ta chứng ngộ, và con đường cũng đã được tu tập tốt đẹp.’

‘‘Pariciṇṇo mayā satthā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ;

Ohito garuko bhāro, bhavanetti samūhatā.

‘Bậc Đạo sư đã được ta hầu hạ, giáo pháp của đức Phật đã được thực hành. Gánh nặng đã được đặt xuống, dây dẫn đến tái sanh đã được nhổ lên.’

‘‘Yassatthāya pabbajitā, agārasmānagāriyaṃ;

So me attho anuppatto, sabbasaṃyojanakkhayo.

‘Vì mục đích nào mà ta đã xuất gia, từ bỏ đời sống gia đình, sống không gia đình, mục đích ấy đã được ta đạt đến, đó là sự đoạn tận tất cả các kiết sử.’

‘‘Buddho tassa ca saddhammo, anūno yāva tiṭṭhati;

Nibbātuṃ tāva kālo me, mā maṃ socatha puttikā.

“Khi đức Phật và Chánh pháp của ngài vẫn còn tồn tại không thiếu sót, thì đây là thời điểm để tôi nhập Niết-bàn. Hỡi các con, đừng sầu muộn vì tôi.

‘‘Koṇḍaññānandanandādī[Pg.150], tiṭṭhanti rāhulo jino;

Sukhito sahito saṅgho, hatadabbā ca titthiyā.

“Các vị như Kiều-trần-như, A-nan, Nan-đà, và La-hầu-la, bậc chiến thắng, vẫn còn tại thế. Tăng chúng được an lạc và hòa hợp, và các kẻ ngoại đạo đã bị dẹp tan.

‘‘Okkākavaṃsassa yaso, ussito māramaddano;

Nanu sampati kālo me, nibbānatthāya puttikā.

“Danh tiếng của dòng dõi Okkāka đã được nâng cao, bậc hàng phục Ma vương (vẫn còn đó). Hỡi các con, há chẳng phải bây giờ là thời điểm để mẹ nhập Niết-bàn hay sao?”

‘‘Cirappabhuti yaṃ mayhaṃ, patthitaṃ ajja sijjhate;

Ānandabherikāloyaṃ, kiṃ vo assūhi puttikā.

“Điều mà mẹ đã mong mỏi từ lâu, hôm nay đã được thành tựu. Đây là lúc để đánh trống reo mừng. Hỡi các con, nước mắt của các con có ích gì?”

‘‘Sace mayi dayā atthi, yadi catthi kataññutā;

Saddhammaṭṭhitiyā sabbā, karotha vīriyaṃ daḷhaṃ.

“Nếu các con có lòng thương xót đối với mẹ, nếu có lòng biết ơn, thì tất cả hãy nỗ lực kiên cố vì sự trường tồn của Chánh pháp.”

‘‘Thīnaṃ adāsi pabbajjaṃ, sambuddho yācito mayā;

Tasmā yathāhaṃ nandissaṃ, tathā tamanutiṭṭhatha.

“Bậc Chánh Đẳng Giác, do lời thỉnh cầu của mẹ, đã cho phép nữ giới xuất gia. Vì vậy, để mẹ được hoan hỷ, các con hãy tuân hành theo giáo pháp ấy.”

‘‘Tā evamanusāsitvā, bhikkhunīhi purakkhatā;

Upecca buddhaṃ vanditvā, idaṃ vacanamabravi.

Sau khi giáo huấn các vị Tỳ-kheo-ni như vậy, được họ vây quanh, bà đã đến gần đức Phật, đảnh lễ và nói lên những lời này:

‘‘Ahaṃ sugata te mātā, tvañca vīra pitā mama;

Saddhammasukhada nātha, tayi jātāmhi gotama.

“Bạch đức Thiện Thệ, con là mẹ của Ngài, và Ngài, bậc Anh hùng, là cha của con. Hỡi đấng Lãnh đạo, người ban cho hạnh phúc của Chánh pháp, nhờ Ngài mà con được tái sinh, hỡi Cồ-đàm.”

‘‘Saṃvaddhitoyaṃ sugata, rūpakāyo mayā tava;

Anindito dhammakāyo, mama saṃvaddhito tayā.

“Bạch đức Thiện Thệ, sắc thân này của Ngài đã được con nuôi dưỡng; còn pháp thân vô tỳ vết của con đã được Ngài nuôi dưỡng.”

‘‘Muhuttaṃ taṇhāsamaṇaṃ, khīraṃ tvaṃ pāyito mayā;

Tayāhaṃ santamaccantaṃ, dhammakhīrañhi pāyitā.

“Con đã cho Ngài bú dòng sữa làm dịu cơn khát trong chốc lát; còn Ngài đã cho con uống dòng sữa Pháp tối thượng an bình.”

‘‘Bandhanārakkhaṇe mayhaṃ, aṇaṇo tvaṃ mahāmune;

Puttakāmā thiyo yācaṃ, labhanti tādisaṃ sutaṃ.

“Về việc ràng buộc và bảo vệ con, Ngài không còn nợ nần gì, hỡi bậc Đại Mâu-ni. Mong rằng những người phụ nữ mong cầu có con trai, sẽ có được một người con như vậy.”

‘‘Mandhātādinarindānaṃ, yā mātā sā bhavaṇṇave;

Nimuggāhaṃ tayā putta, tāritā bhavasāgarā.

“Những người mẹ của các vị vua như Mandhātu và các vị khác đều chìm đắm trong biển cả sinh tồn. Còn con, hỡi người con trai, đã được Ngài cứu vớt khỏi đại dương của sự hiện hữu.”

‘‘Rañño mātā mahesīti, sulabhaṃ nāmamitthinaṃ;

Buddhamātāti yaṃ nāmaṃ, etaṃ paramadullabhaṃ.

“Danh xưng ‘mẹ của vua’ hay ‘hoàng hậu’ là điều dễ dàng có được đối với một người phụ nữ. Nhưng danh xưng ‘Phật mẫu’ này thì vô cùng hy hữu.”

‘‘Tañca laddhaṃ mahāvīra, paṇidhānaṃ mamaṃ tayā;

Aṇukaṃ vā mahantaṃ vā, taṃ sabbaṃ pūritaṃ mayā.

“Và điều đó đã đạt được, hỡi bậc Đại hùng, lời nguyện của con nhờ có Ngài. Dù là nhỏ hay lớn, tất cả những điều đó con đều đã hoàn thành.”

‘‘Parinibbātumicchāmi[Pg.151], vihāyemaṃ kaḷevaraṃ;

Anujānāhi me vīra, dukkhantakara nāyaka.

“Con mong muốn nhập Vô dư y Niết-bàn, từ bỏ thân xác này. Xin Ngài hãy cho phép con, hỡi bậc Anh hùng, đấng Lãnh đạo chấm dứt khổ đau.”

‘‘Cakkaṅkusadhajākiṇṇe, pāde kamalakomale;

Pasārehi paṇāmaṃ te, karissaṃ puttauttame.

“Xin Ngài hãy duỗi đôi bàn chân mềm mại như hoa sen, được trang nghiêm với các tướng bánh xe, câu liêm, và lá cờ. Con sẽ đảnh lễ Ngài, hỡi người con ưu việt nhất.”

‘‘Suvaṇṇarāsisaṅkāsaṃ, sarīraṃ kuru pākaṭaṃ;

Katvā dehaṃ sudiṭṭhaṃ te, santiṃ gacchāmi nāyaka.

“Xin Ngài hãy hiển lộ thân thể, tựa như một khối vàng ròng. Sau khi đã chiêm ngưỡng thân của Ngài, con sẽ đi đến nơi an tịnh, hỡi đấng Lãnh đạo.”

‘‘Dvattiṃsalakkhaṇūpetaṃ, suppabhālaṅkataṃ tanuṃ;

Sañjhāghanāva bālakkaṃ, mātucchaṃ dassayī jino.

Bậc Chiến Thắng đã cho người dì của mình thấy thân thể, được trang nghiêm với ba mươi hai tướng tốt và hào quang rực rỡ, giống như áng mây chiều làm nổi bật vầng thái dương non trẻ.

‘‘Phullāravindasaṃkāse, taruṇādiccasappabhe;

Cakkaṅkite pādatale, tato sā sirasā pati.

Rồi bà cúi đầu phủ phục trên lòng bàn chân của Ngài, nơi có tướng bánh xe, tựa như đóa sen nở, và tỏa ánh quang minh như vầng dương buổi sớm.

‘‘Paṇamāmi narādicca, ādiccakulaketukaṃ;

Pacchime maraṇe mayhaṃ, na taṃ ikkhāmahaṃ puno.

“Con xin đảnh lễ bậc Thái dương của nhân loại, ngọn cờ của dòng dõi mặt trời. Trong cái chết cuối cùng này của con, con sẽ không còn được gặp lại Ngài nữa.”

‘‘Itthiyo nāma lokagga, sabbadosākarā matā;

Yadi ko catthi doso me, khamassu karuṇākara.

“Bạch đấng Tối thắng trong đời, phụ nữ vốn được xem là nguồn gốc của mọi lỗi lầm. Nếu con có bất kỳ lỗi lầm nào, xin đấng Bi mẫn hãy tha thứ cho con.”

‘‘Itthikānañca pabbajjaṃ, haṃ taṃ yāciṃ punappunaṃ;

Tattha ce atthi doso me, taṃ khamassu narāsabha.

“Con đã nhiều lần thỉnh cầu Ngài cho phép nữ giới xuất gia. Nếu trong việc đó có lỗi lầm nào của con, xin bậc Nhân ngưu hãy tha thứ cho con.”

‘‘Mayā bhikkhuniyo vīra, tavānuññāya sāsitā;

Tatra ce atthi dunnītaṃ, taṃ khamassu khamādhipa.

“Hỡi bậc Anh hùng, được sự cho phép của Ngài, con đã giáo huấn các vị Tỳ-kheo-ni. Nếu trong đó có điều gì sai trái, xin đấng Chúa tể của sự kham nhẫn hãy tha thứ cho con.”

‘‘Akkhante nāma khantabbaṃ, kiṃ bhave guṇabhūsane;

Kimuttaraṃ te vatthāmi, nibbānāya vajantiyā.

(Đức Phật đáp:) “Ngay cả người không biết tha thứ cũng nên được tha thứ, huống chi là người được trang nghiêm bằng đức hạnh thì có gì (cần tha thứ)? Ta còn có thể nói gì hơn với người sắp vào Niết-bàn?”

‘‘Suddhe anūne mama bhikkhusaṅghe, lokā ito nissarituṃ khamante;

Pabhātakāle byasanaṅgatānaṃ, disvāna niyyātiva candalekhā.

Giữa Tăng đoàn Tỳ-kheo thanh tịnh và trọn vẹn của ta, những vị có khả năng thoát khỏi thế gian này; (bà ra đi) như vầng trăng khuyết từ biệt vào lúc bình minh, sau khi đã thấy các vì sao (gặp bất hạnh) lặn mất.

‘‘Tadetarā bhikkhuniyo jinaggaṃ, tārāva candānugatā sumeruṃ;

Padakkhiṇaṃ kacca nipacca pāde, ṭhitā mukhantaṃ samudikkhamānā.

Khi ấy, các vị Tỳ-kheo-ni khác, giống như các vì sao đi theo mặt trăng quanh núi Tu-di, đã đi nhiễu quanh bậc Tối thắng, phủ phục dưới chân Ngài, rồi đứng dậy nhìn ngắm dung nhan của Ngài.

‘‘Na tittipubbaṃ tava dassanena, cakkhuṃ na sotaṃ tava bhāsitena;

Cittaṃ mamaṃ kevalamekameva, pappuyya taṃ dhammarasena titti.

“Mắt của chúng con chưa từng thỏa mãn khi được thấy Ngài, tai cũng chưa từng thỏa mãn khi nghe lời Ngài dạy. Chỉ có tâm của chúng con, sau khi đã thấm nhuần pháp vị, mới được thỏa mãn.”

‘‘Nadato [Pg.152] parisāyaṃ te, vāditabbapahārino;

Ye te dakkhanti vadanaṃ, dhaññā te narapuṅgava.

“Khi Ngài vang tiếng trong hội chúng, như đánh vào trống pháp, những ai được thấy dung nhan của Ngài, họ thật có phước, hỡi bậc Nhân ngưu.”

‘‘Dīghaṅgulī tambanakhe, subhe āyatapaṇhike;

Ye pāde paṇamissanti, tepi dhaññā guṇandhara.

“Những ai sẽ đảnh lễ đôi bàn chân của Ngài, với những ngón thon dài, móng màu đồng, gót chân đầy đặn xinh đẹp, họ cũng thật có phước, hỡi đấng gìn giữ các đức hạnh.”

‘‘Madhurāni pahaṭṭhāni, dosagghāni hitāni ca;

Ye te vākyāni suyyanti, tepi dhaññā naruttama.

“Những ai được nghe lời dạy của Ngài, những lời ngọt ngào, hoan hỷ, diệt trừ lỗi lầm và đem lại lợi ích, họ cũng thật có phước, hỡi bậc Tối thượng nhân.”

‘‘Dhaññāhaṃ te mahāvīra, pādapūjanatapparā;

Tiṇṇasaṃsārakantārā, suvākyena sirīmato.

‘Bạch đấng Đại Hùng, con thật có phước, chuyên tâm đảnh lễ đôi chân của Ngài; nhờ lời dạy tốt đẹp của đấng Huy Hoàng, con đã vượt qua sa mạc sanh tử.

‘‘Tato sā anusāvetvā, bhikkhusaṅghampi subbatā;

Rāhulānandanande ca, vanditvā idamabravi.

‘Sau đó, vị có giới hạnh tốt đẹp ấy đã thông báo cho chư Tăng, và sau khi đảnh lễ các vị Rāhula, Ānanda, và Nanda, đã nói lên lời này.

‘‘Āsīvisālayasame, rogāvāse kaḷevare;

Nibbindā dukkhasaṅghāṭe, jarāmaraṇagocare.

‘Con đã nhàm chán ở trong thân này, vốn giống như hang ổ của loài rắn độc, là nơi ở của bệnh tật, là sự kết hợp của khổ đau, là đối tượng của già và chết.

‘‘Nānākalimalākiṇṇe, parāyatte nirīhake;

Tena nibbātumicchāmi, anumaññatha puttakā.

‘Thân này tràn đầy các thứ dơ bẩn và ô uế, phải tùy thuộc vào người khác, không có ước muốn riêng. Vì thế, con muốn được nhập Niết-bàn. Này các con, hãy cho phép mẹ.

‘‘Nando rāhulabhaddo ca, vītasokā nirāsavā;

Ṭhitācalaṭṭhiti thirā, dhammatamanucintayuṃ.

‘Tôn giả Nanda và hiền giả Rāhula, đã hết sầu muộn, không còn lậu hoặc, vững vàng với trạng thái không lay chuyển, đã suy xét về Chân Lý.

‘‘Dhiratthu saṅkhataṃ lolaṃ, asāraṃ kadalūpamaṃ;

Māyāmarīcisadisaṃ, ittaraṃ anavaṭṭhitaṃ.

‘Thật đáng chê trách cho pháp hữu vi, vốn hay thay đổi, không có lõi cây, tương tự như cây chuối, giống như ảo ảnh và sóng nắng, là tạm thời, không bền vững.

‘‘Yattha nāma jinassāyaṃ, mātucchā buddhaposikā;

Gotamī nidhanaṃ yāti, aniccaṃ sabbasaṅkhataṃ.

‘Trong khi chính người dì của đấng Chiến Thắng, là người nuôi dưỡng đức Phật, tức là bà Gotamī, cũng đi đến chỗ mệnh chung, thì quả thật tất cả các pháp hữu vi là vô thường.

‘‘Ānando ca tadā sekho, sokaṭṭo jinavacchalo;

Tatthassūni karonto so, karuṇaṃ paridevati.

‘Và khi ấy, Tôn giả Ānanda, vị còn là bậc hữu học, bị sầu muộn tác động, là người được đấng Chiến Thắng thương mến, đã rơi lệ ở nơi ấy và đã than khóc một cách bi thương.

‘‘Hā santiṃ gotamī yāti, nūna buddhopi nibbutiṃ;

Gacchati na cireneva, aggiriva nirindhano.

‘Ôi thôi, bà Gotamī đang đi đến nơi tịch tịnh! Chắc chắn rằng đức Phật cũng sẽ nhập Niết-bàn trong chẳng bao lâu nữa, giống như ngọn lửa không còn nhiên liệu.

‘‘Evaṃ vilāpamānaṃ taṃ, ānandaṃ āha gotamī;

Sutasāgaragambhīra, buddhopaṭṭhāna tappara.

‘Bà Gotamī đã nói với Tôn giả Ānanda đang than khóc như vậy rằng: ‘Này người có học rộng sâu như biển cả, chuyên tâm hầu hạ đức Phật.

‘‘Na [Pg.153] yuttaṃ socituṃ putta, hāsakāle upaṭṭhite;

Tayā me saraṇaṃ putta, nibbānaṃ tamupāgataṃ.

‘Này con, không thích hợp để sầu muộn khi thời điểm vui mừng đã đến. Này con, nhờ con mà mẹ đã đạt được nơi nương tựa ấy, chính là Niết-bàn.

‘‘Tayā tāta samajjhiṭṭho, pabbajjaṃ anujāni no;

Mā putta vimano hohi, saphalo te parissamo.

‘Này con thân yêu, do được con thỉnh cầu, Ngài đã cho phép chúng ta xuất gia. Này con, đừng có buồn phiền, sự cố gắng của con đã có kết quả.

‘‘Yaṃ na diṭṭhaṃ purāṇehi, titthikācariyehipi;

Taṃ padaṃ sukumārīhi, sattavassāhi veditaṃ.

‘Trạng thái nào đã không được các vị đạo sư ngoại đạo thời xưa thấy biết, trạng thái ấy đã được các bé gái bảy tuổi, vốn mềm yếu, chứng ngộ.

‘‘Buddhasāsanapāleta, pacchimaṃ dassanaṃ tava;

Tattha gacchāmahaṃ putta, gato yattha na dissate.

‘Này người bảo vệ giáo pháp của đức Phật, đây là lần cuối cùng được nhìn thấy con. Này con, mẹ sẽ đi đến nơi ấy, nơi mà người đã đi đến sẽ không còn được nhìn thấy.

‘‘Kadāci dhammaṃ desento, khipī lokagganāyako;

Tadāhaṃ āsīsavācaṃ, avocaṃ anukampikā.

‘Có một lần, trong khi đang thuyết Pháp, bậc Lãnh Đạo Tối Thượng của thế gian đã hắt hơi. Khi ấy, do lòng bi mẫn, tôi đã nói lên lời cầu chúc.

‘‘Ciraṃ jīva mahāvīra, kappaṃ tiṭṭha mahāmune;

Sabbalokassa atthāya, bhavassu ajarāmaro.

‘Xin đấng Đại Hùng hãy sống lâu! Xin bậc Đại Mâu-ni hãy trụ lại một kiếp! Vì lợi ích của tất cả thế gian, xin Ngài hãy trở nên không già, không chết.

‘‘Taṃ tathāvādiniṃ buddho, mamaṃ so etadabravi;

Na hevaṃ vandiyā buddhā, yathā vandasi gotamī.

‘Đối với tôi đã nói như vậy, đức Phật đã nói với tôi lời này: ‘Này Gotamī, các đức Phật không được tán dương theo cách mà bà đang tán dương.’

‘‘Kathaṃ carahi sabbaññū, vanditabbā tathāgatā;

Kathaṃ avandiyā buddhā, taṃ me akkhāhi pucchito.

‘Bạch đấng Toàn Tri, vậy thì các đấng Như Lai phải được tán dương như thế nào? Các đức Phật không được tán dương như thế nào? Do được hỏi, xin Ngài hãy nói rõ điều ấy cho con.

‘‘Āraddhavīriye pahitatte, niccaṃ daḷhaparakkame;

Samagge sāvake passa, etaṃ buddhānavandanaṃ.

‘Hãy nhìn các vị đệ tử có tinh tấn đã được khởi xướng, có tâm đã được hướng đến, luôn luôn có sự nỗ lực kiên cố, và sống hòa hợp. Đây là sự tán dương các đức Phật.’

‘‘Tato upassayaṃ gantvā, ekikāhaṃ vicintayiṃ;

Samaggaparisaṃ nātho, rodhesi tibhavantago.

‘Sau đó, sau khi đi về trú xá, một mình tôi đã suy xét rằng: ‘Đấng Lãnh Đạo, bậc chấm dứt ba cõi, đã tán dương hội chúng hòa hợp.’

‘‘Handāhaṃ parinibbissaṃ, mā vipattitamaddasaṃ;

Evāhaṃ cintayitvāna, disvāna isisattamaṃ.

‘Thôi thì, ta sẽ nhập Niết-bàn, mong rằng ta sẽ không nhìn thấy sự tan rã ấy. Sau khi đã suy nghĩ như vậy và sau khi đã diện kiến bậc Thánh Tối Thượng...

‘‘Parinibbānakālaṃ me, ārocesiṃ vināyakaṃ;

Tato so samanuññāsi, kālaṃ jānāhi gotamī.

‘... tôi đã trình báo với đấng Dẫn Đạo về thời điểm nhập Niết-bàn của tôi. Sau đó, Ngài đã chấp thuận rằng: ‘Này Gotamī, bà hãy biết thời điểm.’

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ, bhavā sabbe samūhatā;

Nāgova bandhanaṃ chetvā, viharāmi anāsavā.

‘Các phiền não của tôi đã được đốt sạch, tất cả các cõi hữu đã được nhổ lên. Giống như con voi lớn đã cắt đứt các dây trói buộc, tôi sống không còn lậu hoặc.

‘‘Svāgataṃ [Pg.154] vata me āsi, mama buddhassa santike;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.

‘Sự đến của tôi ở nơi đức Phật quả là khéo đến. Ba minh đã được chứng đạt, lời dạy của đức Phật đã được thực hành.

‘‘Paṭisambhidā catasso, vimokkhāpi ca aṭṭhime;

Chaḷabhiññā sacchikatā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.

‘Bốn Tuệ Phân Tích, và cả tám giải thoát này, sáu thắng trí đã được chứng ngộ, lời dạy của đức Phật đã được thực hành.

‘‘Thīnaṃ dhammābhisamaye, ye bālā vimatiṃ gatā;

Tesaṃ diṭṭhippahānatthaṃ, iddhiṃ dassehi gotamī.

‘Này Gotamī, bà hãy biểu diễn thần thông nhằm mục đích đoạn trừ tà kiến của những kẻ ngu dốt, là những người có sự hoài nghi về việc chứng ngộ Chánh Pháp của các người nữ.’

‘‘Tadā nipacca sambuddhaṃ, uppatitvāna ambaraṃ;

Iddhī anekā dassesi, buddhānuññāya gotamī.

‘Khi ấy, sau khi đảnh lễ đấng Chánh Đẳng Chánh Giác, bà Gotamī đã bay vút lên không trung và do sự cho phép của đức Phật, đã biểu diễn nhiều loại thần thông.

‘‘Ekikā bahudhā āsi, bahudhā cekikā tathā;

Āvibhāvaṃ tirobhāvaṃ, tirokuṭṭaṃ tironagaṃ.

‘Từ một người, bà đã trở thành nhiều người; và cũng vậy, từ nhiều người đã trở thành một người. Bà đã hiện ra, đã biến mất, đi xuyên qua vách tường, qua núi non.

‘‘Asajjamānā agamā, bhūmiyampi nimujjatha;

Abhijjamāne udake, agañchi mahiyā yathā.

‘Bà đã đi không bị trở ngại. Bà cũng đã lặn xuống ở trong đất. Bà đã đi trên mặt nước không bị chìm, giống như ở trên đất liền.

‘‘Sakuṇīva tathākāse, pallaṅkena kamī tadā;

Vasaṃ vattesi kāyena, yāva brahmanivesanaṃ.

‘Cũng vậy, khi ấy bà đã đi trong không trung trong tư thế ngồi kiết-già, giống như con chim. Bà đã làm cho thân thể được tự tại cho đến tận trú xứ của Phạm Thiên.

‘‘Sineruṃ daṇḍaṃ katvāna, chattaṃ katvā mahāmahiṃ;

Samūlaṃ parivattetvā, dhārayaṃ caṅkamī nabhe.

“Lấy núi Sineru làm cây gậy, lấy đại địa làm cây lọng; Xoay chuyển cả gốc rễ, (con) đã cầm giữ và kinh hành trên hư không.

‘‘Chassūrodayakāleva, lokañcākāsi dhūmikaṃ;

Yugante viya lokaṃ sā, jālāmālākulaṃ akā.

“Vào lúc sáu mặt trời cùng mọc, (con) đã làm cho thế gian trở nên mờ mịt; Giống như vào lúc kiếp hoại, vị ấy đã làm cho thế gian tràn ngập những tràng lửa.

‘‘Mucalindaṃ mahāselaṃ, merumūlanadantare;

Sāsapāriva sabbāni, ekenaggahi muṭṭhinā.

“Núi đá lớn Mucalinda, chân núi Meru và các dòng sông; Tất cả những thứ ấy (con) đã nắm giữ trong một nắm tay, giống như những hạt cải.

‘‘Aṅgulaggena chādesi, bhākaraṃ sanisākaraṃ;

Candasūrasahassāni, āveḷamiva dhārayi.

“(Con) đã dùng đầu ngón tay che lấp mặt trời cùng với mặt trăng; (Con) đã cầm giữ hàng ngàn mặt trăng và mặt trời giống như một vòng hoa.

‘‘Catusāgaratoyāni, dhārayī ekapāṇinā;

Yugantajaladākāraṃ, mahāvassaṃ pavassatha.

“(Con) đã cầm giữ nước của bốn biển lớn trong một bàn tay; (Con) đã làm cho trận mưa lớn rơi xuống, giống như hình dạng của đám mây vào lúc kiếp hoại.

‘‘Cakkavattiṃ saparisaṃ, māpayī sā nabhattale;

Garuḷaṃ dviradaṃ sīhaṃ, vinadantaṃ padassayi.

“Vị ấy đã hóa hiện ở trên hư không vị Chuyển Luân Vương cùng với đoàn tùy tùng; Vị ấy đã cho thấy chim Garuḷa, voi, và sư tử đang rống tiếng.

‘‘Ekikā [Pg.155] abhinimmitvā, appameyyaṃ bhikkhunīgaṇaṃ;

Puna antaradhāpetvā, ekikā munimabravi.

“Sau khi một mình hóa hiện ra đoàn thể Tỳ khưu ni không thể đo lường; Sau khi lại làm cho biến mất, một mình vị ấy đã bạch lên bậc Mâu-ni.

‘‘Mātucchā te mahāvīra, tava sāsanakārikā;

Anuppattā sakaṃ atthaṃ, pāde vandāmi cakkhuma.

“‘Thưa bậc Đại Hùng, người dì mẫu của Ngài, người thực hành giáo Pháp của Ngài; Đã thành tựu được mục đích của mình, con xin đảnh lễ đôi chân của Ngài, bậc có Mắt Trí Tuệ.’

‘‘Dassetvā vividhā iddhī, orohitvā nabhattalā;

Vanditvā lokapajjotaṃ, ekamantaṃ nisīdi sā.

“Sau khi đã biểu diễn các loại thần thông, sau khi đã đi xuống từ hư không; Sau khi đã đảnh lễ bậc Đèn Sáng của thế gian, vị ấy đã ngồi xuống một bên.

‘‘Sā vīsavassasatikā, jātiyāhaṃ mahāmune;

Alamettāvatā vīra, nibbāyissāmi nāyaka.

“‘Thưa bậc Đại Mâu-ni, con đây tính theo sanh năm nay đã một trăm hai mươi tuổi; Thưa bậc Anh Hùng, chừng ấy là đã đủ rồi, thưa bậc Lãnh Đạo, con sẽ nhập Vô Dư Niết-bàn.’

‘‘Tadātivimhitā sabbā, parisā sā katañjalī;

Avocayye kathaṃ āsi, atuliddhiparakkamā.

“Khi ấy, toàn thể hội chúng ấy vô cùng kinh ngạc, đã chắp tay lại; Và đã nói rằng: ‘Thưa bậc Thánh nữ, do nhân duyên gì mà ngài có được thần thông và năng lực không gì sánh bằng như thế?’

‘‘Padumuttaro nāma jino, sabbadhammesu cakkhumā;

Ito satasahassamhi, kappe uppajji nāyako.

“‘Vị Toàn Giác tên là Padumuttara, bậc có Mắt Trí Tuệ về tất cả các pháp; Vị Lãnh Đạo ấy đã xuất hiện ở trong kiếp thứ một trăm ngàn tính từ đây.’

‘‘Tadāhaṃ haṃsavatiyaṃ, jātāmaccakule ahuṃ;

Sabbopakārasampanne, iddhe phīte mahaddhane.

“‘Khi ấy, ở tại thành phố Haṃsavatī, con đã được sanh ra trong gia đình của vị quan đại thần; Gia đình ấy được thành tựu với tất cả các phương tiện, thịnh vượng, phát đạt, và có nhiều của cải.’

‘‘Kadāci pitunā saddhiṃ, dāsīgaṇapurakkhatā;

Mahatā parivārena, taṃ upecca narāsabhaṃ.

“‘Có một lần, cùng với phụ thân, được đoàn nữ tỳ đi trước; Với đoàn tùy tùng đông đảo, (con) đã đi đến yết kiến bậc Ngưu Vương trong loài người ấy.’

‘‘Vāsavaṃ viya vassantaṃ, dhammameghaṃ anāsavaṃ;

Saradādiccasadisaṃ, raṃsijālasamujjalaṃ.

“‘(Thấy Ngài) đang mưa xuống đám mây Chánh Pháp không còn lậu hoặc, giống như trời Vāsava; Tương tự như mặt trời mùa thu, rực rỡ với mạng lưới các tia sáng.’

‘‘Disvā cittaṃ pasādetvā, sutvā cassa subhāsitaṃ;

Mātucchaṃ bhikkhuniṃ agge, ṭhapentaṃ naranāyakaṃ.

“‘Sau khi nhìn thấy và làm cho tâm được tịnh tín, và sau khi lắng nghe lời khéo thuyết của Ngài; (Thấy) bậc Lãnh Đạo loài người đang đặt vị Tỳ khưu ni là dì mẫu của Ngài vào địa vị tối thượng.’

‘‘Sutvā datvā mahādānaṃ, sattāhaṃ tassa tādino;

Sasaṅghassa naraggassa, paccayāni bahūni ca.

“‘Sau khi nghe thấy, (con) đã thực hiện việc bố thí vĩ đại trong bảy ngày đến bậc Như Nhiên ấy; Đến bậc Tối Thắng trong loài người cùng với Tăng chúng, và (dâng cúng) nhiều vật dụng.’

‘‘Nipacca pādamūlamhi, taṃ ṭhānamabhipatthayiṃ;

Tato mahāparisatiṃ, avoca isisattamo.

“‘Sau khi phủ phục dưới chân Ngài, con đã phát nguyện về địa vị ấy; Khi ấy, bậc Tối Thắng trong các vị ẩn sĩ đã nói với đại chúng.’

‘‘Yā sasaṅghaṃ abhojesi, sattāhaṃ lokanāyakaṃ;

Tamahaṃ kittayissāmi, suṇātha mama bhāsato.

“‘Người nữ này đã dâng cúng vật thực đến bậc Lãnh Đạo thế gian cùng Tăng chúng trong bảy ngày; Ta sẽ tuyên thuyết về người nữ ấy, các ngươi hãy lắng nghe lời Ta nói.’

‘‘Satasahassito [Pg.156] kappe, okkākakulasambhavo;

Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.

“‘Vào kiếp thứ một trăm ngàn tính từ đây, một vị sanh ra trong dòng dõi Okkāka; Có tên tộc là Gotama, sẽ trở thành bậc Đạo Sư ở trên đời.’

Tassa dhammesu dāyādā, orasā dhammanimmitā;

Gotamī nāma nāmena, hessati satthu sāvikā.

“‘Vị thừa tự Chánh Pháp của Ngài, người con ruột do Chánh Pháp hóa sanh; Có tên là Gotamī, sẽ là nữ đệ tử của bậc Đạo Sư.’

‘‘Tassa buddhassa mātucchā, jīvitāpādikā ayaṃ;

Rattaññūnañca aggattaṃ, bhikkhunīnaṃ labhissati.

“‘Người nữ này sẽ là dì mẫu của vị Phật ấy, là người nuôi dưỡng mạng sống; Và sẽ đạt được địa vị tối thượng trong hàng Tỳ khưu ni về phương diện có kinh nghiệm lâu năm.’

‘‘Taṃ sutvāna pamoditvā, yāvajīvaṃ tadā jinaṃ;

Paccayehi upaṭṭhitvā, tato kālaṅkatā ahaṃ.

“‘Sau khi nghe điều ấy và hoan hỷ, khi ấy con đã phục vụ bậc Toàn Thắng; Với các vật dụng cho đến trọn đời, sau đó con đã mệnh chung.’

‘‘Tāvatiṃsesu devesu, sabbakāmasamiddhisu;

Nibbattā dasahaṅgehi, aññe abhibhaviṃ ahaṃ.

“‘(Con) đã được tái sanh vào cõi trời Tāvatiṃsa, nơi các vị trời được thành tựu tất cả các dục vọng; Với mười phương diện, con đã vượt trội hơn những vị khác.’

‘‘Rūpasaddehi gandhehi, rasehi phusanehi ca;

Āyunāpi ca vaṇṇena, sukhena yasasāpi ca.

“‘Về sắc, thanh, hương, vị, và xúc chạm; Và cả về tuổi thọ, dung sắc, và cả về an lạc và danh tiếng.’

‘‘Tathevādhipateyyena, adhigayha virocahaṃ;

Ahosiṃ amarindassa, mahesī dayitā tahiṃ.

“‘Cũng như thế về quyền uy, sau khi đạt được con đã tỏa sáng; Ở nơi ấy, con đã là vị chánh hậu phi được yêu quý của vua trời.’

‘‘Saṃsāre saṃsarantīhaṃ, kammavāyusameritā;

Kāsissa rañño visaye, ajāyiṃ dāsagāmake.

“‘Khi đang trôi lăn trong vòng luân hồi, bị ngọn gió của nghiệp thổi giạt; Con đã sanh ra trong một ngôi làng của những người nô lệ, ở trong lãnh địa của vị vua xứ Kāsī.’

‘‘Pañcadāsasatānūnā, nivasanti tahiṃ tadā;

Sabbesaṃ tattha yo jeṭṭho, tassa jāyā ahosahaṃ.

“‘Khi ấy, có năm trăm người nô lệ đang sinh sống ở nơi ấy; Người nào là trưởng lão ở nơi ấy trong tất cả bọn họ, con đã là vợ của người ấy.’

‘‘Sayambhuno pañcasatā, gāmaṃ piṇḍāya pāvisuṃ;

Te disvāna ahaṃ tuṭṭhā, saha sabbāhi itthibhi.

“‘Năm trăm vị Độc Giác Phật đã đi vào làng để khất thực; Sau khi nhìn thấy các Ngài, con đã hoan hỷ cùng với tất cả những người phụ nữ.’

‘‘Pūgā hutvāva sabbāyo, catumāse upaṭṭhahuṃ;

Ticīvarāni datvāna, saṃsarimha sasāmikā.

“‘Tất cả chúng con, sau khi đã hợp thành một nhóm, đã phục vụ trong bốn tháng; Sau khi đã dâng cúng ba y, chúng con cùng với các ông chồng đã tiếp tục trôi lăn (trong luân hồi).’

‘‘Tato cutā sabbāpi tā, tāvatiṃsagatā mayaṃ;

Pacchime ca bhave dāni, jātā devadahe pure.

‘Sau khi mệnh chung từ nơi ấy, tất cả chúng tôi đã đi đến cõi trời Đao Lợi. Và bây giờ, trong kiếp sống cuối cùng, chúng tôi đã được sanh ra ở thành Đề-bà-đạt-ha.

‘‘Pitā añjanasakko me, mātā mama sulakkhaṇā;

Tato kapilavatthusmiṃ, suddhodanagharaṃ gatā.

‘Cha của tôi là vua Añjanasakko, mẹ của tôi là hoàng hậu Sulakkhaṇā. Từ nơi ấy, tại thành Ca-tỳ-la-vệ, tôi đã đi đến gia đình của vua Suddhodana.

‘‘Sesā [Pg.157] sakyakule jātā, sakyānaṃ gharamāgamuṃ;

Ahaṃ visiṭṭhā sabbāsaṃ, jinassāpādikā ahuṃ.

‘Những người còn lại đã được sanh ra trong dòng họ Thích-ca, đã đi đến các gia đình của dòng họ Thích-ca. Trong tất cả, tôi là người ưu việt nhất, đã trở thành người mẹ kế của bậc Chiến Thắng.

‘‘Mama puttobhinikkhamma, buddho āsi vināyako;

Pacchāhaṃ pabbajitvāna, satehi saha pañcahi.

‘Con trai của tôi đã xuất gia, đã trở thành bậc Giác Ngộ, là vị Đạo Sư. Về sau, tôi đã xuất gia cùng với năm trăm vị.

‘‘Sākiyānīhi dhīrāhi, saha santisukhaṃ phusiṃ;

Ye tadā pubbajātiyaṃ, amhākaṃ āsu sāmino.

‘Cùng với các mệnh phụ Thích-ca trí tuệ, tôi đã chứng ngộ sự an lạc và hạnh phúc. Những vị ấy, trong tiền kiếp khi ấy, đã là những người chồng của chúng tôi.

‘‘Sahapuññassa kattāro, mahāsamayakārakā;

Phusiṃsu arahattaṃ te, sugatenānukampitā.

‘Là những người cùng nhau tạo phước, là những người tạo nên đại hội chúng. Các vị ấy đã chứng đạt A-la-hán quả, do được bậc Thiện Thệ thương tưởng.

‘‘Tadetarā bhikkhuniyo, āruhiṃsu nabhattalaṃ;

Saṃgatā viya tārāyo, virociṃsu mahiddhikā.

‘Khi ấy, các vị Tỳ-khưu-ni khác này đã bay lên hư không. Giống như các chòm sao hội tụ, các vị có đại thần lực đã tỏa sáng rực rỡ.

‘‘Iddhī anekā dassesuṃ, piḷandhavikatiṃ yathā;

Kammāro kanakasseva, kammaññassa susikkhito.

‘Các vị ấy đã biểu diễn nhiều loại thần thông, giống như người thợ kim hoàn thiện nghệ, khéo tay với vàng ròng, (tạo ra) các loại trang sức.

‘‘Dassetvā pāṭihīrāni, vicittāni bahūni ca;

Tosetvā vādipavaraṃ, muniṃ saparisaṃ tadā.

‘Sau khi đã biểu diễn nhiều phép lạ khác nhau và sau khi đã làm hài lòng bậc Tối Thắng trong các luận sư, bậc Mâu-ni cùng với hội chúng của ngài khi ấy.

‘‘Orohitvāna gaganā, vanditvā isisattamaṃ;

Anuññātā naraggena, yathāṭhāne nisīdisuṃ.

‘(Các vị ấy) đã từ không trung đi xuống, đã đảnh lễ bậc Tối Thắng trong các ẩn sĩ. Sau khi được bậc Tối Thắng trong loài người cho phép, các vị ấy đã ngồi xuống ở chỗ của mình.

‘‘Ahonukampikā amhaṃ, sabbāsaṃ cira gotamī;

Vāsitā tava puññehi, pattā no āsavakkhayaṃ.

‘Ôi, Tôn giả Gotamī, ngài đã có lòng thương tưởng đến tất cả chúng tôi từ lâu! Nhờ được thấm nhuần các phước báu của ngài, chúng tôi đã đạt được sự đoạn tận các lậu hoặc.

‘‘Kilesā jhāpitā amhaṃ, bhavā sabbe samūhatā;

Nāgīva bandhanaṃ chetvā, viharāma anāsavā.

‘Các phiền não của chúng tôi đã được đốt cháy, tất cả các hữu đã được nhổ sạch. Giống như voi chúa đã bẻ gãy các xiềng xích, chúng tôi sống không còn lậu hoặc.

‘‘Svāgataṃ vata no āsi, buddhaseṭṭhassa santike;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.

‘Quả thật, sự đến của chúng tôi nơi sự hiện diện của bậc Tối Thắng Giác Ngộ là khéo đến thay! Ba minh đã được chứng đạt, lời dạy của đức Phật đã được thực hành.

‘‘Paṭisambhidā catasso, vimokkhāpi ca aṭṭhime;

Chaḷabhiññā sacchikatā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.

‘Bốn Tuệ Phân Tích, và cả tám giải thoát này, sáu thắng trí đã được chứng ngộ, lời dạy của đức Phật đã được thực hành.

‘‘Iddhīsu ca vasī homa, dibbāya sotadhātuyā;

Cetopariyañāṇassa, vasī homa mahāmune.

‘Bạch Đại Mâu-ni, chúng con là những bậc thuần thục về các thần thông, về thiên nhĩ giới, và về tha tâm thông.

‘‘Pubbenivāsaṃ [Pg.158] jānāma, dibbacakkhu visodhitaṃ;

Sabbāsavaparikkhīṇā, natthi dāni punabbhavā.

‘Chúng con biết được các tiền kiếp, thiên nhãn đã được thanh tịnh. Tất cả lậu hoặc đã được hoàn toàn đoạn tận, bây giờ không còn tái sanh nữa.

‘‘Atthe dhamme ca nerutte, paṭibhāne ca vijjati;

Ñāṇaṃ amhaṃ mahāvīra, uppannaṃ tava santike.

‘Bạch đấng Đại Hùng, trí tuệ của chúng con về ý nghĩa, về Pháp, về ngữ nguyên, và về biện tài đã được sanh khởi nơi sự hiện diện của ngài.

‘‘Asmābhi pariciṇṇosi, mettacittā hi nāyaka;

Anujānāhi sabbāsaṃ, nibbānāya mahāmune.

‘Bạch đấng Lãnh Đạo, ngài đã được chúng con phụng sự với tâm từ. Bạch Đại Mâu-ni, xin ngài hãy cho phép tất cả chúng con được nhập Niết-bàn.

‘‘Nibbāyissāma iccevaṃ, kiṃ vakkhāmi vadantiyo;

Yassa dāni ca vo kālaṃ, maññathāti jinobravi.

‘(Các vị ấy thưa rằng:) ‘Chúng con sẽ nhập Niết-bàn.’ (Đức Phật đáp:) ‘Ta sẽ nói gì với các con đang thưa như vậy?’ Bậc Chiến Thắng đã nói rằng: ‘Các con hãy làm những gì mà các con xem là đúng thời điểm.’

‘‘Gotamīādikā tāyo, tadā bhikkhuniyo jinaṃ;

Vanditvā āsanā tamhā, vuṭṭhāya āgamiṃsu tā.

‘Khi ấy, các vị Tỳ-khưu-ni ấy, với Tôn giả Gotamī dẫn đầu, sau khi đã đảnh lễ bậc Chiến Thắng, đã từ chỗ ngồi ấy đứng dậy và đã ra đi.

‘‘Mahatā janakāyena, saha lokagganāyako;

Anusaṃyāyī so vīro, mātucchaṃ yāvakoṭṭhakaṃ.

‘Cùng với đám đông dân chúng, bậc Lãnh Đạo Tối Thượng của thế gian, vị Anh Hùng ấy đã đi theo người dì của ngài cho đến cổng thành.

‘‘Tadā nipati pādesu, gotamī lokabandhuno;

Saheva tāhi sabbāhi, pacchimaṃ pādavandanaṃ.

‘Khi ấy, Tôn giả Gotamī đã cúi lạy dưới chân của bậc Thân Thuộc của thế gian, cùng với tất cả các vị kia, (đó là) sự đảnh lễ đôi chân lần cuối cùng.

‘‘Idaṃ pacchimakaṃ mayhaṃ, lokanāthassa dassanaṃ;

Na puno amatākāraṃ, passissāmi mukhaṃ tava.

‘Đây là lần cuối cùng con được nhìn thấy bậc Lãnh Đạo thế gian. Con sẽ không còn được nhìn thấy khuôn mặt của ngài, hình tướng bất tử nữa.

‘‘Na ca me vandanaṃ vīra, tava pāde sukomale;

Samphusissati lokagga, ajja gacchāmi nibbutiṃ.

‘Bạch đấng Anh Hùng, sự đảnh lễ của con sẽ không còn chạm đến đôi chân vô cùng mềm mại của ngài nữa, bạch bậc Tối Thắng trong thế gian, hôm nay con đi đến nơi tịch tịnh.

‘‘Rūpena kiṃ tavānena, diṭṭhe dhamme yathātathe;

Sabbaṃ saṅkhatamevetaṃ, anassāsikamittaraṃ.

‘(Đức Phật đáp:) ‘Này, hình thể này của bà thì có ích gì, khi Chánh Pháp đã được thấy đúng như thật? Tất cả điều này chỉ là pháp hữu vi, không đáng tin cậy, và tạm bợ.’

‘‘Sā saha tāhi gantvāna, bhikkhunupassayaṃ sakaṃ;

Aḍḍhapallaṅkamābhujja, nisīdi paramāsane.

‘Vị ấy, sau khi đã đi cùng với các vị kia đến ni viện của mình, đã ngồi xuống ở pháp tọa cao nhất trong tư thế bán già.

‘‘Tadā upāsikā tattha, buddhasāsanavacchalā;

Tassā pavattiṃ sutvāna, upesuṃ pādavandikā.

‘Khi ấy, các nữ cận sự ở nơi ấy, những người có lòng thương mến giáo pháp của đức Phật, sau khi đã nghe tin tức về vị ấy, đã đi đến để đảnh lễ đôi chân.

‘‘Karehi uraṃ pahantā, chinnamūlā yathā latā;

Rodantā karuṇaṃ ravaṃ, sokaṭṭā bhūmipātitā.

‘(Các vị ấy) đã dùng tay đấm ngực, giống như các dây leo bị cắt đứt gốc rễ. Đang khóc than với tiếng kêu thảm thiết, bị sầu muộn áp bức, các vị ấy đã ngã xuống đất.

‘‘Mā [Pg.159] no saraṇade nāthe, vihāya gami nibbutiṃ;

Nipatitvāna yācāma, sabbāyo sirasā mayaṃ.

‘Bạch Thánh nữ, bậc ban cho nơi nương tựa, xin ngài đừng từ bỏ chúng con mà đi đến nơi tịch tịnh. Sau khi đã cúi lạy, tất cả chúng con xin cúi đầu van nài.

‘‘Yā padhānatamā tāsaṃ, saddhā paññā upāsikā;

Tassā sīsaṃ pamajjantī, idaṃ vacanamabravi.

‘Vị nữ cận sự có đức tin và trí tuệ, là người ưu việt nhất trong số các vị ấy, trong khi đang xoa đầu của Tôn giả, đã nói lên lời này.

‘‘Alaṃ puttā visādena, mārapāsānuvattinā;

Aniccaṃ saṅkhataṃ sabbaṃ, viyogantaṃ calācalaṃ.

“Hỡi các con, đừng sầu muộn nữa, đừng đi theo cạm bẫy của Ma vương. Tất cả các pháp hữu vi là vô thường, có sự chia ly là kết cuộc, là biến động, là đổi thay.”

‘‘Tato sā tā visajjitvā, paṭhamaṃ jhānamuttamaṃ;

Dutiyañca tatiyañca, samāpajji catutthakaṃ.

“Sau đó, vị ấy sau khi từ bỏ những điều ấy, đã nhập vào sơ thiền tối thượng, rồi nhị thiền, tam thiền, và tứ thiền.”

‘‘Ākāsāyatanañceva, viññāṇāyatanaṃ tathā;

Ākiñcaṃ nevasaññañca, samāpajji yathākkamaṃ.

“Và vị ấy đã tuần tự nhập vào Không Vô Biên Xứ, rồi Thức Vô Biên Xứ, Vô Sở Hữu Xứ, và Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ.”

‘‘Paṭilomena jhānāni, samāpajjittha gotamī;

Yāvatā paṭhamaṃ jhānaṃ, tato yāvacatutthakaṃ.

“Bà Gotamī đã nhập các tầng thiền theo thứ tự ngược lại, cho đến sơ thiền, rồi từ đó (nhập lại) cho đến tứ thiền.”

‘‘Tato vuṭṭhāya nibbāyi, dīpaccīva nirāsavā;

Bhūmicālo mahā āsi, nabhasā vijjutā pati.

“Sau khi xuất khỏi thiền, vị lậu tận đã nhập Niết-bàn, như ngọn đèn tắt. Đã có một trận động đất lớn, và sấm chớp lóe lên từ bầu trời.”

‘‘Panāditā dundubhiyo, parideviṃsu devatā;

Pupphavuṭṭhī ca gaganā, abhivassatha medaniṃ.

“Trống trời vang dội, chư Thiên than khóc. Và mưa hoa từ không trung đã trút xuống mặt đất.”

‘‘Kampito merurājāpi, raṅgamajjhe yathā naṭo;

Sokena cātidīnova, viravo āsi sāgaro.

“Ngay cả vua núi Meru cũng rung chuyển, như một vũ công giữa sân khấu. Đại dương cũng gầm lên tiếng than, vô cùng sầu muộn.”

‘‘Devā nāgāsurā brahmā, saṃviggāhiṃsu taṅkhaṇe;

Aniccā vata saṅkhārā, yathāyaṃ vilayaṃ gatā.

“Chư Thiên, Long vương, A-tu-la, Phạm thiên, vào khoảnh khắc ấy đều xúc động: ‘Ôi, các pháp hữu vi là vô thường, như thế này đây đã đi đến hoại diệt.’”

‘‘Yā ce maṃ parivāriṃsu, satthu sāsanakārikā;

Tayopi anupādānā, dīpacci viya nibbutā.

“‘Những vị đã vây quanh ta, những người thực hành giáo pháp của Bậc Đạo Sư, họ cũng không còn chấp thủ, đã tịch diệt như ngọn đèn tắt.’”

‘‘Hā yogā vippayogantā, hāniccaṃ sabbasaṅkhataṃ;

Hā jīvitaṃ vināsantaṃ, iccāsi paridevanā.

“‘Than ôi, sự hợp rồi sẽ tan! Than ôi, tất cả pháp hữu vi là vô thường! Than ôi, mạng sống rồi sẽ hoại diệt!’ Đó là những lời than khóc.”

‘‘Tato devā ca brahmā ca, lokadhammānuvattanaṃ;

Kālānurūpaṃ kubbanti, upetvā isisattamaṃ.

“Sau đó, chư Thiên và Phạm thiên, sau khi đến gần bậc Thánh nhân tối thượng, đã làm những việc phù hợp với thời điểm, theo thông lệ của thế gian.”

‘‘Tadā [Pg.160] āmantayī satthā, ānandaṃ sutasāgaraṃ;

Gacchānanda nivedehi, bhikkhūnaṃ mātu nibbutiṃ.

“Khi ấy, Bậc Đạo Sư gọi Ānanda, người là biển cả của sự học hỏi: ‘Này Ānanda, hãy đi và thông báo cho các Tỳ-kheo về sự viên tịch của di mẫu.’”

‘‘Tadānando nirānando, assunā puṇṇalocano;

Gaggarena sarenāha, samāgacchantu bhikkhavo.

“Khi ấy, Ānanda không còn hoan hỷ, đôi mắt đẫm lệ, với giọng nghẹn ngào đã nói: ‘Xin các Tỳ-kheo hãy tập hợp lại.’”

‘‘Pubbadakkhiṇapacchāsu, uttarāya ca santike;

Suṇantu bhāsitaṃ mayhaṃ, bhikkhavo sugatorasā.

“‘Hỡi các Tỳ-kheo, những người con của Thiện Thệ, ở phương đông, phương nam, phương tây, và ở phương bắc gần đây, xin hãy lắng nghe lời của tôi.’”

‘‘Yā vaḍḍhayi payattena, sarīraṃ pacchimaṃ mune;

Sā gotamī gatā santiṃ, tārāva sūriyodaye.

“‘Vị đã ân cần nuôi dưỡng thân cuối cùng của bậc Mâu-ni, bà Gotamī ấy đã đi đến nơi tịch tịnh, như những vì sao khi mặt trời mọc.’”

‘‘Buddhamātāpi paññattiṃ, ṭhapayitvā gatāsamaṃ;

Na yattha pañcanettopi, gatiṃ dakkhati nāyako.

“‘Cả Phật mẫu, sau khi đặt xuống danh xưng, đã đi đến nơi vô song, nơi mà ngay cả vị Lãnh đạo có năm mắt cũng không thấy được cảnh giới.’”

‘‘Yassatthi sugate saddhā, yo ca piyo mahāmune;

Buddhamātussa sakkāraṃ, karotu sugatoraso.

“‘Ai có đức tin nơi Thiện Thệ, và ai yêu mến bậc Đại Mâu-ni, người con của Thiện Thệ hãy thực hiện sự tôn kính đối với Phật mẫu.’”

‘‘Sudūraṭṭhāpi taṃ sutvā, sīghamāgacchu bhikkhavo;

Keci buddhānubhāvena, keci iddhīsu kovidā.

“Nghe được điều ấy, dù ở rất xa, các Tỳ-kheo đã nhanh chóng đến; một số nhờ oai lực của Đức Phật, một số là những vị thiện xảo về thần thông.”

‘‘Kūṭāgāravare ramme, sabbasoṇṇamaye subhe;

Mañcakaṃ samāropesuṃ, yattha suttāsi gotamī.

“Trong một ngôi lầu các tuyệt đẹp, khả ái, hoàn toàn bằng vàng, lộng lẫy, họ đã đặt lên một chiếc giường nơi bà Gotamī đã nằm.”

‘‘Cattāro lokapālā te, aṃsehi samadhārayuṃ;

Sesā sakkādikā devā, kūṭāgāre samaggahuṃ.

“Bốn vị Hộ Thế Thiên Vương ấy đã dùng vai để nâng đỡ; các vị trời còn lại, do Sakka (Đế Thích) dẫn đầu, đã tập hợp tại lầu các.”

‘‘Kūṭāgārāni sabbāni, āsuṃ pañcasatānipi;

Saradādiccavaṇṇāni, vissakammakatāni hi.

“Tất cả các lầu các, cũng có năm trăm cái, có màu sắc như mặt trời mùa thu, quả thật do Vissakamma (Tỳ-thủ-kiền-ma) tạo ra.”

‘‘Sabbā tāpi bhikkhuniyo, āsuṃ mañcesu sāyitā;

Devānaṃ khandhamāruḷhā, niyyanti anupubbaso.

“Tất cả các vị Tỳ-kheo-ni ấy đã nằm trên những chiếc giường, được đặt trên vai của chư Thiên, và được đưa đi theo thứ tự.”

‘‘Sabbaso chāditaṃ āsi, vitānena nabhattalaṃ;

Satārā candasūrā ca, lañchitā kanakāmayā.

“Bầu trời đã được che phủ hoàn toàn bằng một tấm lọng, được trang hoàng bằng vàng với các vì sao, mặt trăng và mặt trời.”

‘‘Paṭākā ussitānekā, vitatā pupphakañcukā;

Ogatākāsapadumā, mahiyā pupphamuggataṃ.

“Vô số cờ phướn được dựng lên, những tấm vải hoa được giăng ra. Hoa sen từ không trung rơi xuống, hoa từ mặt đất mọc lên.”

‘‘Dissanti [Pg.161] candasūriyā, pajjalanti ca tārakā;

Majjhaṃ gatopi cādicco, na tāpesi sasī yathā.

“Mặt trăng và mặt trời hiện ra, và các vì sao tỏa sáng. Mặt trời dù đã lên đến đỉnh cũng không nóng bức, giống như mặt trăng.”

‘‘Devā dibbehi gandhehi, mālehi surabhīhi ca;

Vāditehi ca naccehi, saṅgītīhi ca pūjayuṃ.

“Chư Thiên đã cúng dường với hương trời, với những vòng hoa thơm ngát, với nhạc, vũ, và ca hát.”

‘‘Nāgāsurā ca brahmāno, yathāsatti yathābalaṃ;

Pūjayiṃsu ca niyyantiṃ, nibbutaṃ buddhamātaraṃ.

“Long vương, A-tu-la, và Phạm thiên, tùy theo khả năng, tùy theo sức lực, cũng đã cúng dường Phật mẫu đã viên tịch khi đang được đưa đi.”

‘‘Sabbāyo purato nītā, nibbutā sugatorasā;

Gotamī niyyate pacchā, sakkatā buddhaposikā.

“Tất cả những người con của Thiện Thệ đã viên tịch được đưa đi phía trước; bà Gotamī, vị dưỡng mẫu của Đức Phật được tôn kính, được đưa đi phía sau.”

‘‘Purato devamanujā, sanāgāsurabrahmakā;

Pacchā sasāvako buddho, pūjatthaṃ yāti mātuyā.

“Phía trước là trời và người, cùng với Long vương, A-tu-la, Phạm thiên; phía sau là Đức Phật cùng các vị Thinh văn đi để cúng dường mẹ của Ngài.”

‘‘Buddhassa parinibbānaṃ, nedisaṃ āsi yādisaṃ;

Gotamīparinibbānaṃ, atevacchariyaṃ ahu.

“Lễ Bát-niết-bàn của Đức Phật đã không giống như thế này; lễ Bát-niết-bàn của bà Gotamī đã vô cùng kỳ diệu.”

‘‘Buddho buddhassa nibbāne, nopaṭiyādi bhikkhavo;

Buddho gotaminibbāne, sāriputtādikā tathā.

“Này các Tỳ khưu, một vị Phật không sầu muộn khi một vị Phật khác nhập Niết Bàn; Đức Phật cũng vậy khi Gotamī nhập Niết Bàn, và cũng thế đối với Sāriputta và các vị khác.

‘‘Citakāni karitvāna, sabbagandhamayāni te;

Gandhacuṇṇapakiṇṇāni, jhāpayiṃsu ca tā tahiṃ.

“Họ đã dựng lên các giàn hỏa thiêu, tất cả đều làm bằng gỗ thơm; rắc đầy bột hương, và đã hỏa táng các vị ấy ở nơi đó.

‘‘Sesabhāgāni ḍayhiṃsu, aṭṭhī sesāni sabbaso;

Ānando ca tadāvoca, saṃvegajanakaṃ vaco.

“Các phần còn lại đã được thiêu cháy, tất cả chỉ còn lại xương cốt; và khi ấy, ngài Ānanda đã nói lên lời nói làm phát sanh sự xúc động.

‘‘Gotamī nidhanaṃ yātā, ḍayhañcassa sarīrakaṃ;

Saṅketaṃ buddhanibbānaṃ, na cirena bhavissati.

“Gotamī đã mệnh chung, thân xác của ngài đang được thiêu đốt; đây là dấu hiệu cho thấy sự Niết Bàn của Đức Phật sẽ không còn bao lâu nữa.

‘‘Tato gotamidhātūni, tassā pattagatāni so;

Upanāmesi nāthassa, ānando buddhacodito.

“Sau đó, được Đức Phật thúc giục, ngài Ānanda đã đặt các xá-lợi của Gotamī vào trong bát của ngài ấy và dâng lên bậc Lãnh Đạo.

‘‘Pāṇinā tāni paggayha, avoca isisattamo;

Mahato sāravantassa, yathā rukkhassa tiṭṭhato.

“Bậc Hiền Nhân thứ bảy đã cầm lấy các xá-lợi ấy trong tay và nói rằng: ‘Ví như một cây đại thụ có lõi cây vững chắc đang đứng.’

‘‘Yo so mahattaro khandho, palujjeyya aniccatā;

Tathā bhikkhunisaṅghassa, gotamī parinibbutā.

“‘Cành cây lớn nhất có thể bị gãy đổ do lẽ vô thường; cũng vậy, đối với Tăng đoàn Tỳ khưu ni, Gotamī đã viên tịch.’

‘‘Aho [Pg.162] acchariyaṃ mayhaṃ, nibbutāyapi mātuyā;

Sārīramattasesāya, natthi sokapariddavo.

“‘Thật kỳ diệu thay, đối với ta, dù cho dì mẫu đã viên tịch, chỉ còn lại xá-lợi thân, vẫn không có sầu muộn hay than khóc.’

‘‘Na sociyā paresaṃ sā, tiṇṇasaṃsārasāgarā;

Parivajjitasantāpā, sītibhūtā sunibbutā.

“‘Vị ấy không đáng để người khác phải sầu muộn, vì đã vượt qua biển cả luân hồi; đã từ bỏ mọi nhiệt não, đã trở nên thanh lương, đã hoàn toàn tịch tịnh.’

‘‘Paṇḍitāsi mahāpaññā, puthupaññā tatheva ca;

Rattaññū bhikkhunīnaṃ sā, evaṃ dhāretha bhikkhavo.

“‘Này các Tỳ khưu, các ông hãy ghi nhớ rằng: Vị ấy là bậc hiền trí, có trí tuệ vĩ đại, và cũng có trí tuệ sâu rộng; vị ấy là bậc trưởng lão trong các Tỳ khưu ni.’

‘‘Iddhīsu ca vasī āsi, dibbāya sotadhātuyā;

Cetopariyañāṇassa, vasī āsi ca gotamī.

“‘Gotamī đã thuần thục trong các thần thông, trong thiên nhĩ thông; và ngài cũng đã thuần thục trong tha tâm thông.’

‘‘Pubbenivāsamaññāsi, dibbacakkhu visodhitaṃ;

Sabbāsavaparikkhīṇā, natthi tassā punabbhavo.

“‘Ngài đã biết rõ các tiền kiếp, thiên nhãn đã được thanh tịnh; tất cả các lậu hoặc đã được đoạn tận, không còn tái sanh đối với ngài nữa.’

‘‘Atthadhammaniruttīsu, paṭibhāne tatheva ca;

Parisuddhaṃ ahu ñāṇaṃ, tasmā socaniyā na sā.

“‘Về ý nghĩa, về Pháp, về ngôn ngữ, và cả về biện tài, trí tuệ của ngài đã được thanh tịnh; vì thế, ngài không đáng để phải sầu muộn.’

‘‘Ayoghanahatasseva, jalato jātavedassa;

Anupubbūpasantassa, yathā na ñāyate gati.

“‘Cũng như ngọn lửa đang cháy, khi bị búa sắt đập, dần dần tắt lịm, không ai biết được hướng đi của nó.’

‘‘Evaṃ sammā vimuttānaṃ, kāmabandhoghatārinaṃ;

Paññāpetuṃ gati natthi, pattānaṃ acalaṃ sukhaṃ.

“‘Cũng vậy, đối với những vị đã chơn chánh giải thoát, đã vượt qua bộc lưu của ái dục, không thể chỉ rõ được cảnh giới của các vị ấy, những vị đã đạt đến hạnh phúc bất động.’

‘‘Attadīpā tato hotha, satipaṭṭhānagocarā;

Bhāvetvā sattabojjhaṅge, dukkhassantaṃ karissathā’’ti. (apa. therī 2.2.97-288);

“‘Vì vậy, các ông hãy tự mình làm hòn đảo, lấy niệm xứ làm nơi nương tựa; sau khi đã tu tập bảy giác chi, các ông sẽ chấm dứt khổ đau.’”

Mahāpajāpatigotamītherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải về Trưởng Lão Ni Kệ của Mahāpajāpatigotamī đã chấm dứt.

7. Guttātherīgāthāvaṇṇanā

7. Chú Giải về Trưởng Lão Ni Kệ của Guttā

Gutte yadatthaṃ pabbajjātiādikā guttāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī anukkamena sambhatavimokkhasambhārā hutvā, paripakkakusalamūlā sugatīsuyeva saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule nibbattā, guttātissā nāmaṃ ahosi. Sā viññutaṃ patvā upanissayasampattiyā codiyamānā gharāvāsaṃ jigucchantī mātāpitaro anujānāpetvā mahāpajāpatigotamiyā santike pabbaji. Pabbajitvā [Pg.163] ca vipassanaṃ paṭṭhapetvā bhāvanaṃ anuyuñjantiyā tassā cittaṃ cirakālaparicayena bahiddhārammaṇe vidhāvati, ekaggaṃ nāhosi. Satthā disvā taṃ anuggaṇhanto, gandhakuṭiyaṃ yathānisinnova obhāsaṃ pharitvā tassā āsanne ākāse nisinnaṃ viya attānaṃ dassetvā ovadanto –

Bài kệ của trưởng lão ni Guttā bắt đầu bằng câu: ‘Này Guttā, vì mục đích gì mà con đã xuất gia.’ Vị này cũng đã tạo lập các công đức dưới thời các Đức Phật quá khứ, đã tích lũy các thiện nghiệp làm duyên trợ cho sự giải thoát trong các kiếp sống nơi này nơi kia, đã tuần tự thu thập các tư lương cho sự giải thoát, có các cội rễ thiện lành đã chín muồi, chỉ luân hồi trong các cõi lành. Trong thời Đức Phật này, vị ấy đã sanh vào một gia đình Bà-la-môn ở Sāvatthī, và có tên là Guttā. Khi đến tuổi trưởng thành, được thúc đẩy bởi sự viên mãn của các duyên hỗ trợ, ngài chán ghét đời sống tại gia, sau khi xin phép cha mẹ, đã xuất gia dưới sự tế độ của ngài Mahāpajāpatī Gotamī. Sau khi xuất gia, ngài đã thiết lập thiền quán và chuyên tâm tu tập. Do thói quen lâu ngày, tâm của ngài rong ruổi theo các đối tượng bên ngoài, không được định tĩnh. Bậc Đạo Sư thấy vậy, muốn giúp đỡ ngài, trong khi đang ngự tại hương thất, đã phóng hào quang, thị hiện hình ảnh của Ngài như đang ngồi trên không trung gần vị ấy và giáo huấn rằng –

163.

163.

‘‘Gutte yadatthaṃ pabbajjā, hitvā puttaṃ vasuṃ piyaṃ;

Tameva anubrūhehi, mā cittassa vasaṃ gami.

“‘Này Guttā, con đã xuất gia vì mục đích nào, đã từ bỏ con cái, tài sản, và những người thân yêu; hãy vun bồi chính mục đích ấy, đừng đi vào sự kiểm soát của tâm.’

164.

164.

‘‘Cittena vañcitā sattā, mārassa visaye ratā;

Anekajātisaṃsāraṃ, sandhāvanti aviddasū.

“‘Các chúng sanh bị tâm lừa dối, ưa thích trong cảnh giới của Ma vương; những kẻ vô trí cứ mãi lang thang trong vòng luân hồi với vô số kiếp sanh.’

165.

165.

‘‘Kāmācchandañca byāpādaṃ, sakkāyadiṭṭhimeva ca;

Sīlabbataparāmāsaṃ, vicikicchaṃ ca pañcamaṃ.

“‘Dục ái và sân hận, và cả thân kiến; giới cấm thủ, và hoài nghi là thứ năm.’

166.

166.

‘‘Saṃyojanāni etāni, pajahitvāna bhikkhunī;

Orambhāgamanīyāni, nayidaṃ punarehisi.

“‘Này Tỳ khưu ni, sau khi đã từ bỏ những kiết sử này, là những pháp dẫn đến cõi thấp, con sẽ không trở lại nơi đây nữa.’

167.

167.

‘‘Rāgaṃ mānaṃ avijjañca, uddhaccañca vivajjiya;

Saṃyojanāni chetvāna, dukkhassantaṃ karissasi.

“‘Sau khi đã từ bỏ tham ái, ngã mạn, và vô minh, cùng với trạo cử; sau khi đã chặt đứt các kiết sử, con sẽ chấm dứt khổ đau.’

168.

168.

‘‘Khepetvā jātisaṃsāraṃ, pariññāya punabbhavaṃ;

Diṭṭheva dhamme nicchātā, upasantā carissasī’’ti. – imā gāthā ābhāsi;

“‘Sau khi đã làm cạn kiệt vòng luân hồi sinh tử, đã liễu tri sự tái sanh, không còn khao khát ngay trong hiện tại, con sẽ sống an tịnh.’” – Ngài đã nói lên những câu kệ này.

Tattha tameva anubrūhehīti yadatthaṃ yassa kilesaparinibbānassa khandhaparinibbānassa ca atthāya. Hitvā puttaṃ vasuṃ piyanti piyāyitabbaṃ ñātiparivaṭṭaṃ bhogakkhandhañca hitvā mama sāsane pabbajjā brahmacariyavāso icchito, tameva vaḍḍheyyāsi sampādeyyāsi. Mā cittassa vasaṃ gamīti dīgharattaṃ rūpādiārammaṇavasena vaḍḍhitassa kūṭacittassa vasaṃ mā gacchi.

Trong đó, câu ‘hãy vun bồi chính mục đích ấy’ có nghĩa là: vì mục đích nào, vì sự Niết Bàn của phiền não và sự Niết Bàn của các uẩn. Câu ‘đã từ bỏ con cái, tài sản, và những người thân yêu’ có nghĩa là: đã từ bỏ đoàn thể quyến thuộc đáng yêu và khối tài sản, sự xuất gia và đời sống phạm hạnh trong giáo pháp của ta đã được mong muốn, con hãy làm cho tăng trưởng, hãy thành tựu chính điều ấy. Câu ‘đừng đi vào sự kiểm soát của tâm’ có nghĩa là: đừng đi vào sự kiểm soát của cái tâm lừa dối đã được nuôi dưỡng lâu ngày bằng các đối tượng như sắc, v.v.

Yasmā cittaṃ nāmetaṃ māyūpamaṃ, yena vañcitā andhaputhujjanā māravasānugā saṃsāraṃ nātivattanti. Tena vuttaṃ ‘‘cittena vañcitā’’tiādi.

Bởi vì cái gọi là tâm này giống như ảo thuật, do nó mà các kẻ phàm phu mù quáng bị lừa dối, đi theo quyền lực của Ma vương, không vượt qua được vòng luân hồi. Do đó, đã được nói rằng: ‘Các chúng sanh bị tâm lừa dối,’ v.v.

Saṃyojanāni [Pg.164] etānīti etāni ‘‘kāmacchandañca byāpāda’’ntiādinā yathāvuttāni pañca bandhanaṭṭhena saṃyojanāni. Pajahitvānāti anāgāmimaggena samucchinditvā. Bhikkhunīti tassā ālapanaṃ. Orambhāgamanīyānīti rūpārūpadhātuto heṭṭhābhāge kāmadhātuyaṃ manussajīvassa hitāni upakārāni tattha paṭisandhiyā paccayabhāvato. Ma-kāro padasandhikaro. ‘‘Oramāgamanīyānī’’ti pāḷi, so evattho. Nayidaṃ punarehisīti orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānena idaṃ kāmaṭṭhānaṃ kāmabhavaṃ paṭisandhivasena puna nāgamissasi. Ra-kāro padasandhikaro. ‘‘Ittha’’nti vā pāḷi, itthattaṃ kāmabhavamicceva attho.

Câu ‘những kiết sử này’ có nghĩa là: năm pháp này đã được nói đến bắt đầu bằng ‘dục ái và sân hận,’ là các kiết sử theo ý nghĩa trói buộc. ‘Sau khi đã từ bỏ’ có nghĩa là: sau khi đã đoạn trừ bằng đạo quả Bất Lai. ‘Này Tỳ khưu ni’ là lời gọi vị ấy. ‘Dẫn đến cõi thấp’ có nghĩa là: có lợi ích, có sự hỗ trợ cho đời sống của con người trong cõi Dục, là phần bên dưới của cõi Sắc và Vô Sắc, vì chúng là điều kiện cho sự tái sanh ở đó. Chữ ‘ma’ là để nối âm. Trong bản Pāli là ‘Oramāgamanīyāni,’ cũng có cùng ý nghĩa. ‘Con sẽ không trở lại nơi đây nữa’ có nghĩa là: do việc đoạn trừ các hạ phần kiết sử, con sẽ không trở lại trú xứ cõi Dục này, cõi Dục hữu này, bằng con đường tái sanh nữa. Chữ ‘ra’ là để nối âm. Hoặc trong bản Pāli là ‘Itthaṃ,’ có nghĩa là trạng thái này, tức là cõi Dục hữu.

Rāganti rūparāgañca arūparāgañca. Mānanti aggamaggavajjhaṃ mānaṃ. Avijjañca uddhaccañcāti etthāpi eseva nayo. Vivajjiyāti vipassanāya vikkhambhetvā. Saṃyojanāni chetvānāti etāni rūparāgādīni pañcuddhambhāgiyāni saṃyojanāni arahattamaggena samucchinditvā. Dukkhassantaṃ karissasīti sabbassāpi vaṭṭadukkhassa pariyantaṃ pariyosānaṃ pāpuṇissasi.

“Tham ái” có nghĩa là sắc ái và vô sắc ái. “Mạn” có nghĩa là mạn bị diệt trừ bởi đạo cao nhất. Về “vô minh” và “trạo cử”, cũng theo phương pháp tương tự. “Từ bỏ” có nghĩa là đã chế ngự bằng tuệ quán. “Sau khi đã chặt đứt các kiết sử” có nghĩa là sau khi đã đoạn tận năm thượng phần kiết sử này, tức là sắc ái v.v..., bằng A-la-hán đạo. “Ngươi sẽ chấm dứt khổ đau” có nghĩa là ngươi sẽ đạt đến sự kết thúc, sự chấm dứt của tất cả khổ đau trong vòng luân hồi.

Khepetvā jātisaṃsāranti jāti samūlikasaṃsārapavattiṃ pariyosāpetvā. Nicchātāti nittaṇhā. Upasantāti sabbaso kilesānaṃ vūpasamena upasantā. Sesaṃ vuttanayameva.

“Sau khi đã tận diệt vòng sinh tử” có nghĩa là sau khi đã chấm dứt sự tiếp diễn của vòng luân hồi cùng với gốc rễ của nó là sự sinh. “Không còn khao khát” có nghĩa là không còn ái dục. “Đã được tịch tịnh” có nghĩa là đã được tịch tịnh do sự lắng dịu hoàn toàn của các phiền não. Phần còn lại có ý nghĩa như đã được giải thích.

Evaṃ satthārā imāsu gāthāsu bhāsitāsu gāthāpariyosāne therī saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā udānavasena bhagavatā bhāsitaniyāmeneva imā gāthā abhāsi. Teneva tā theriyā gāthā nāma jātā.

Khi bậc Đạo Sư đã thuyết những câu kệ này như vậy, vào lúc cuối bài kệ, vị Trưởng Lão Ni đã chứng đắc A-la-hán quả cùng với các tuệ phân tích, và do niềm hỷ lạc, bà đã nói lên những câu kệ này theo đúng cách thức mà Đức Thế Tôn đã thuyết. Do đó, chúng được gọi là những câu kệ của vị Trưởng Lão Ni.

Guttātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Chú giải Trưởng Lão Ni Kệ của Trưởng Lão Ni Guttā chấm dứt.

8. Vijayātherīgāthāvaṇṇanā

8. Chú giải Trưởng Lão Ni Kệ của Trưởng Lão Ni Vijayā.

Catukkhattuntiādikā vijayāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī, anukkamena paribrūhitakusalamūlā devamanussesu saṃsarantī, imasmiṃ buddhuppāde rājagahe aññatarasmiṃ kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patvā khemāya [Pg.165] theriyā gihikāle sahāyikā ahosi. Sā tassā pabbajitabhāvaṃ sutvā ‘‘sāpi nāma rājamahesī pabbajissati kimaṅgaṃ panāha’’nti pabbajitukāmāyeva hutvā khemātheriyā santikaṃ upasaṅkami. Therī tassā ajjhāsayaṃ ñatvā tathā dhammaṃ desesi, yathā saṃsāre saṃviggamānasā sāsane sā abhippasannā bhavissati. Sā taṃ dhammaṃ sutvā saṃvegajātā paṭiladdhasaddhā ca hutvā pabbajjaṃ yāci. Therī taṃ pabbājesi. Sā pabbajitvā katapubbakiccā vipassanaṃ paṭṭhapetvā hetusampannatāya, na cirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena –

Bài kệ bắt đầu bằng “Bốn lần” là của Trưởng Lão Ni Vijayā. Vị này cũng đã tạo phước duyên dưới thời các Đức Phật quá khứ, đã tích lũy các thiện nghiệp làm nhân duyên cho sự giải thoát trong các kiếp sống khác nhau, dần dần làm viên mãn các cội rễ thiện lành, lang thang trong vòng luân hồi giữa cõi trời và cõi người. Trong thời Đức Phật hiện tại, bà tái sinh trong một gia đình ở thành Vương Xá, và khi đến tuổi trưởng thành, bà là bạn thân của Trưởng Lão Ni Khemā thời còn tại gia. Khi nghe tin bà ấy đã xuất gia, bà nghĩ: “Ngay cả một vị hoàng hậu cũng xuất gia, huống hồ gì là ta,” và với ý muốn xuất gia, bà đã đến gặp Trưởng Lão Ni Khemā. Vị Trưởng Lão Ni, biết được khuynh hướng của bà, đã thuyết pháp theo cách khiến bà, với tâm chán ngán luân hồi, sẽ có lòng tịnh tín trong giáo pháp. Sau khi nghe pháp, bà sinh lòng cảm động và có được đức tin, liền xin xuất gia. Vị Trưởng Lão Ni đã cho bà xuất gia. Sau khi xuất gia và hoàn thành các phận sự ban đầu, bà đã thiết lập tuệ quán, và do có đầy đủ nhân duyên, không bao lâu sau, bà đã chứng đắc A-la-hán quả cùng với các tuệ phân tích. Sau khi chứng đắc, bà quán xét lại sự thực hành của mình và do niềm hỷ lạc, đã nói lên:

169.

169.

‘‘Catukkhattuṃ pañcakkhattuṃ, vihārā upanikkhamiṃ;

Aladdhā cetaso santiṃ, citte avasavattinī.

“Bốn lần, năm lần, tôi đã rời khỏi tịnh xá; không tìm được sự an tịnh của tâm, không làm chủ được tâm trí mình.”

170.

170.

‘‘Bhikkhuniṃ upasaṅkamma, sakkaccaṃ paripucchahaṃ;

Sā me dhammamadesesi, dhātuāyatanāni ca.

“Tôi đã đến gặp một vị Tỳ-khưu-ni, và kính cẩn hỏi han; vị ấy đã giảng pháp cho tôi, về các giới và các xứ.”

171.

171.

‘‘Cattāri ariyasaccāni, indriyāni balāni ca;

Bojjhaṅgaṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, uttamatthassa pattiyā.

“Bốn Thánh Đế, các căn và các lực; Thất giác chi và Bát chánh đạo, để đạt đến mục đích tối thượng.”

172.

172.

‘‘Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā, karontī anusāsaniṃ;

Rattiyā purime yāme, pubbajātimanussariṃ.

“Nghe lời dạy của vị ấy, tôi đã thực hành theo lời chỉ giáo; trong canh đầu của đêm, tôi đã nhớ lại các kiếp quá khứ.”

173.

173.

‘‘Rattiyā majjhime yāme, dibbacakkhuṃ visodhayiṃ;

Rattiyā pacchime yāme, tamokhandhaṃ padālayiṃ.

“Trong canh giữa của đêm, tôi đã thanh lọc thiên nhãn; trong canh cuối của đêm, tôi đã phá tan khối u minh.”

174.

174.

‘‘Pītisukhena ca kāyaṃ, pharitvā vihariṃ tadā;

Sattamiyā pāde pasāresiṃ, tamokhandhaṃ padāliyā’’ti. –

“Khi ấy, tôi an trú, thấm nhuần thân này với hỷ và lạc; vào ngày thứ bảy, tôi đã duỗi chân ra, sau khi đã phá tan khối u minh.”

Imā gāthā abhāsi.

(Bà) đã nói lên những câu kệ này.

Tattha bhikkhuninti khemātheriṃ sandhāya vadati.

Ở đây, “vị Tỳ-khưu-ni” là nói đến Trưởng Lão Ni Khemā.

Bojjhaṅgaṭṭhaṅgikaṃ magganti sattabojjhaṅgañca aṭṭhaṅgikañca ariyamaggaṃ. Uttamatthassa pattiyāti arahattassa nibbānasseva vā pattiyā adhigamāya.

“Thất giác chi và Bát chánh đạo” có nghĩa là bảy giác chi và Thánh đạo tám ngành. “Để đạt đến mục đích tối thượng” có nghĩa là để đạt được, để chứng ngộ A-la-hán quả hay chính là Niết-bàn.

Pītisukhenāti [Pg.166] phalasamāpattipariyāpannāya pītiyā sukhena ca. Kāyanti taṃsampayuttaṃ nāmakāyaṃ tadanusārena rūpakāyañca. Pharitvāti phusitvā byāpetvā vā. Sattamiyā pāde pasāresinti vipassanāya āraddhadivasato sattamiyaṃ pallaṅkaṃ bhinditvā pāde pasāresiṃ. Kathaṃ? Tamokhandhaṃ padāliya, appadālitapubbaṃ mohakkhandhaṃ aggamaggañāṇāsinā padāletvā. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

“Với hỷ và lạc” có nghĩa là với hỷ và lạc thuộc về sự nhập Thánh quả định. “Thân” có nghĩa là danh thân tương ưng với chúng, và theo đó là sắc thân. “Thấm nhuần” có nghĩa là xúc chạm hay lan tỏa. “Vào ngày thứ bảy, tôi đã duỗi chân ra” có nghĩa là vào ngày thứ bảy kể từ khi bắt đầu tuệ quán, tôi đã phá thế ngồi kiết-già và duỗi chân ra. Bằng cách nào? “Sau khi đã phá tan khối u minh,” có nghĩa là sau khi đã chặt đứt khối si mê chưa từng bị phá vỡ bằng lưỡi gươm trí tuệ của đạo cao nhất. Phần còn lại có ý nghĩa như đã được giải thích ở dưới.

Vijayātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Chú giải Trưởng Lão Ni Kệ của Trưởng Lão Ni Vijayā chấm dứt.

Chakkanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.

Chú giải Phẩm Sáu Kệ chấm dứt.

7. Sattakanipāto

7. Phẩm Bảy Kệ.

1. Uttarātherīgāthāvaṇṇanā

1. Chú giải Trưởng Lão Ni Kệ của Trưởng Lão Ni Uttarā.

Sattakanipāte [Pg.167] musalāni gahetvānāti uttarāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī, anukkamena sambhāvitakusalamūlā samupacitavimokkhasambhārā paripakkavimuttiparipācanīyadhammā hutvā, imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ aññatarasmiṃ kulagehe nibbattitvā uttarāti laddhanāmā anukkamena viññutaṃ patvā paṭācārāya theriyā santikaṃ upasaṅkami. Therī tassā dhammaṃ kathesi. Sā dhammaṃ sutvā saṃsāre jātasaṃvegā sāsane abhippasannā hutvā pabbaji. Pabbajitvā ca katapubbakiccā paṭācārāya theriyā santike vipassanaṃ paṭṭhapetvā bhāvanamanuyuñjantī upanissayasampannatāya indriyānaṃ paripākaṃ gatattā ca na cirasseva vipassanaṃ ussukkāpetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena –

Trong Phẩm Bảy Kệ, bài kệ bắt đầu bằng “Cầm lấy những chiếc chày” là của Trưởng Lão Ni Uttarā. Vị này cũng đã tạo phước duyên dưới thời các Đức Phật quá khứ, đã tích lũy các thiện nghiệp làm nhân duyên cho sự giải thoát trong các kiếp sống khác nhau, dần dần vun bồi các cội rễ thiện lành, tích tập các tư lương cho sự giải thoát, và đã có các pháp làm cho sự giải thoát chín muồi. Trong thời Đức Phật hiện tại, bà tái sinh trong một gia đình ở thành Xá-vệ, được đặt tên là Uttarā, và khi đến tuổi trưởng thành, bà đã đến gặp Trưởng Lão Ni Paṭācārā. Vị Trưởng Lão Ni đã thuyết pháp cho bà. Sau khi nghe pháp, bà sinh lòng cảm động về luân hồi và có lòng tịnh tín trong giáo pháp, rồi xuất gia. Sau khi xuất gia và hoàn thành các phận sự ban đầu, bà đã thiết lập tuệ quán dưới sự hướng dẫn của Trưởng Lão Ni Paṭācārā. Trong khi chuyên tâm tu tập, do có đầy đủ nhân duyên và các căn đã thuần thục, không bao lâu sau, bà đã nỗ lực tinh tấn trong tuệ quán và chứng đắc A-la-hán quả cùng với các tuệ phân tích. Sau khi chứng đắc A-la-hán quả, bà quán xét lại sự thực hành của mình và do niềm hỷ lạc, đã nói lên:

175.

175.

‘‘Musalāni gahetvāna, dhaññaṃ koṭṭenti māṇavā;

Puttadārāni posentā, dhanaṃ vindanti māṇavā.

“Cầm lấy những chiếc chày, các chàng trai giã lúa; nuôi dưỡng vợ con, các chàng trai tìm kiếm của cải.”

176.

176.

‘‘Ghaṭetha buddhasāsane, yaṃ katvā nānutappati;

Khippaṃ pādāni dhovitvā, ekamantaṃ nisīdatha.

“Hãy tinh tấn trong giáo pháp của Đức Phật, việc làm mà không hối hận; hãy mau rửa chân, và ngồi xuống một nơi riêng biệt.”

177.

177.

‘‘Cittaṃ upaṭṭhapetvāna, ekaggaṃ susamāhitaṃ;

Paccavekkhatha saṅkhāre, parato no ca attato.

“Hãy an trú tâm, nhất tâm và định tĩnh; hãy quán xét các pháp hữu vi là của người khác, không phải của tự ngã.”

178.

178.

‘‘Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā, paṭācārānusāsaniṃ;

Pāde pakkhālayitvāna, ekamante upāvisiṃ.

“Nghe lời dạy của vị ấy, lời chỉ giáo của Paṭācārā; tôi đã rửa chân, và ngồi xuống một nơi riêng biệt.”

179.

179.

‘‘Rattiyā purime yāme, pubbajātimanussariṃ;

Rattiyā majjhime yāme, dibbacakkhuṃ visodhayiṃ.

Trong canh đầu của đêm, con đã nhớ lại các kiếp quá khứ; Trong canh giữa của đêm, con đã thanh lọc thiên nhãn.

180.

180.

‘‘Rattiyā pacchime yāme, tamokkhandhaṃ padālayiṃ;

Tevijjā atha vuṭṭhāsiṃ, katā te anusāsanī.

Trong canh cuối của đêm, con đã phá tan khối u ám; Sau đó, là người tam minh, con đã đứng dậy, lời giáo huấn của ngài đã được thực hiện.

181.

181.

‘‘Sakkaṃva [Pg.168] devā tidasā, saṅgāme aparājitaṃ;

Purakkhatvā vihassāmi, tevijjāmhi anāsavā’’ti. –

Giống như chư Thiên ở cõi Ba Mươi Ba (tôn kính) vị Sakka, người bất bại trong trận chiến, con sẽ sống trong sự tôn kính ngài, con là người tam minh, không còn lậu hoặc.

Imā gāthā abhāsi.

Những câu kệ này đã được nói lên.

Tattha cittaṃ upaṭṭhapetvānāti bhāvanācittaṃ kammaṭṭhāne upaṭṭhapetvā. Kathaṃ? Ekaggaṃ susamāhitaṃ paccavekkhathāti paṭipattiṃ avekkhatha, saṅkhāre aniccātipi, dukkhātipi, anattātipi lakkhaṇattayaṃ vipassathāti attho. Idañca ovādakāle attano aññesañca bhikkhunīnaṃ theriyādīnaṃ ovādassa anuvādavasena vuttaṃ. Paṭācārānusāsaninti paṭācārāya theriyā anusiṭṭhiṃ. ‘‘Paṭācārāya sāsana’’ntipi vā pāṭho.

Ở đây, câu ‘sau khi đã an trú tâm’ có nghĩa là: sau khi đã an trú tâm thiền vào đề mục nghiệp xứ. Như thế nào? Câu ‘hãy quán xét (tâm) chuyên nhất và khéo định tĩnh’ có nghĩa là: hãy xem xét sự thực hành, nghĩa là, hãy tuệ quán ba tướng của các pháp hữu vi là vô thường, là khổ, là vô ngã. Và điều này được nói ra như là sự lặp lại lời khuyên trong lúc giáo huấn cho chính mình và cho các vị Tỳ-khưu-ni khác, các vị trưởng lão ni, v.v. Câu ‘lời giáo huấn của Paṭācārā’ có nghĩa là lời chỉ dạy của trưởng lão ni Paṭācārā. Hoặc cũng có dị bản là ‘giáo pháp của Paṭācārā’.

Atha vuṭṭhāsinti tevijjābhāvappattito pacchā āsanato vuṭṭhāsiṃ. Ayampi therī ekadivasaṃ paṭācārāya theriyā santike kammaṭṭhānaṃ sodhetvā attano vasanaṭṭhānaṃ pavisitvā pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi. ‘‘Na tāvimaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmi, yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccatī’’ti nicchayaṃ katvā sammasanaṃ ārabhitvā, anukkamena vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā abhiññāpaṭisambhidāparivāraṃ arahattaṃ patvā ekūnavīsatiyā paccavekkhaṇāñāṇāya pavattāya ‘‘idānimhi katakiccā’’ti somanassajātā imā gāthā udānetvā pāde pasāresi aruṇuggamanavelāyaṃ. Tato sammadeva vibhātāya rattiyā theriyā santikaṃ upagantvā imā gāthā paccudāhāsi. Tena vuttaṃ ‘‘katā te anusāsanī’’tiādi. Sesaṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

Câu ‘Sau đó, con đã đứng dậy’ có nghĩa là: sau khi đã đạt đến trạng thái tam minh, con đã đứng dậy khỏi chỗ ngồi. Vị trưởng lão ni này cũng vậy, một hôm, sau khi trình nghiệp xứ với trưởng lão ni Paṭācārā, đã đi vào nơi ở của mình, ngồi xuống trong thế kiết-già. Sau khi đã quyết tâm rằng: ‘Ta sẽ không phá thế ngồi kiết-già này cho đến khi tâm của ta được giải thoát khỏi các lậu hoặc không còn chấp thủ,’ vị ấy đã bắt đầu sự thẩm sát, tuần tự nỗ lực tuệ quán, và theo tuần tự của các đạo, đã chứng đắc A-la-hán quả cùng với các thắng trí và các tuệ phân tích. Khi mười chín loại trí tuệ phản khán khởi lên, vị ấy khởi lên niềm hoan hỷ: ‘nay ta đã làm xong việc cần làm,’ đã thốt lên những câu kệ này như là lời cảm hứng, và đã duỗi chân ra vào lúc rạng đông. Sau đó, khi đêm đã hoàn toàn tàn, vị ấy đã đến gần vị trưởng lão ni và đọc lại những câu kệ này. Do đó, đã được nói rằng: ‘lời giáo huấn của ngài đã được thực hiện,’ v.v. Tất cả phần còn lại đều theo cách đã được nói ở dưới.

Uttarātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải Trưởng Lão Ni Kệ của Uttarā đã kết thúc.

2. Cālātherīgāthāvaṇṇanā

2. Phần chú giải Trưởng Lão Ni Kệ của Cālā

Satiṃ upaṭṭhapetvānātiādikā cālāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde magadhesu nālakagāme rūpasāribrāhmaṇiyā kucchimhi nibbatti. Tassā nāmaggahaṇadivase cālāti nāmaṃ akaṃsu, tassā kaniṭṭhāya upacālāti, atha tassā kaniṭṭhāya sīsūpacālāti[Pg.169]. Imā tissopi dhammasenāpatissa kaniṭṭhabhaginiyo, imāsaṃ puttānampi tiṇṇaṃ idameva nāmaṃ. Ye sandhāya theragāthāya ‘‘cāle upacāle sīsūpacāle’’ti (theragā. 42) āgataṃ.

Các câu kệ của trưởng lão ni Cālā bắt đầu bằng ‘Sau khi đã an trú niệm...’. Vị này cũng đã tạo các hạnh lành dưới thời các Đức Phật quá khứ, đã tích lũy các thiện nghiệp làm duyên cho sự giải thoát trong các kiếp sống nơi này nơi kia, trong thời Đức Phật này, vị ấy đã tái sanh trong bụng của bà-la-môn nữ Rūpasārī ở làng Nālaka tại xứ Magadha. Vào ngày đặt tên, họ đã đặt cho vị ấy tên là Cālā, em gái của vị ấy là Upacālā, rồi em gái kế của vị ấy là Sīsūpacālā. Cả ba vị này là em gái của vị Tướng Quân Chánh Pháp. Ba người con trai của các vị này cũng có cùng tên như vậy. Liên quan đến các vị này, trong Trưởng Lão Kệ có câu: ‘Cāla, Upacāla, Sīsūpacāla’ (Trưởng Lão Kệ 42).

Imā pana tissopi bhaginiyo ‘‘dhammasenāpati pabbajī’’ti sutvā ‘‘na hi nūna so orako dhammavinayo, na sā orikā pabbajjā, yattha amhākaṃ ayyo pabbajito’’ti ussāhajātā tibbacchandā assumukhaṃ rudamānaṃ ñātiparijanaṃ pahāya pabbajiṃsu. Pabbajitvā ca ghaṭentiyo vāyamantiyo nacirasseva arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Arahattaṃ pana patvā nibbānasukhena phalasukhena viharanti.

Còn ba chị em này, sau khi nghe rằng ‘Vị Tướng Quân Chánh Pháp đã xuất gia,’ đã khởi lên lòng hăng hái và ý muốn mãnh liệt, (nghĩ rằng): ‘chắc chắn Giáo pháp và Giới luật ấy không phải là tầm thường, sự xuất gia ấy không phải là tầm thường, nơi mà bậc huynh trưởng của chúng ta đã xuất gia.’ Các vị ấy đã từ bỏ quyến thuộc đang khóc lóc, mặt đẫm lệ, và đã xuất gia. Và sau khi xuất gia, trong khi nỗ lực, tinh tấn, không bao lâu sau các vị ấy đã chứng đắc A-la-hán quả. Và sau khi đã chứng đắc A-la-hán quả, các vị ấy an trú trong hạnh phúc của Niết-bàn, hạnh phúc của Thánh quả.

Tāsu cālā bhikkhunī ekadivasaṃ pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā andhavanaṃ pavisitvā divāvihāraṃ nisīdi. Atha naṃ māro upasaṅkamitvā kāmehi upanesi. Yaṃ sandhāya sutte vuttaṃ –

Trong số các vị ấy, Tỳ-khưu-ni Cālā, một hôm, sau bữa ăn, sau khi đi khất thực trở về, đã đi vào khu rừng Andhavana, và ngồi xuống để nghỉ ban ngày. Sau đó, Māra đã đến gần vị ấy và đã cám dỗ vị ấy bằng các dục lạc. Liên quan đến việc này, trong Kinh đã được nói rằng –

‘‘Atha kho cālā bhikkhunī pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaraṃ ādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisi. Sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā yena andhavanaṃ, tenupasaṅkami divāvihārāya. Andhavanaṃ ajjhogāhetvā aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi. Atha kho māro pāpimā yena cālā bhikkhunī, tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā cālaṃ bhikkhuniṃ etadavocā’’ti (saṃ. ni. 1.167).

Khi ấy, Tỳ-khưu-ni Cālā, vào buổi sáng, sau khi đã đắp y, mang theo y bát, đã đi vào thành Sāvatthī để khất thực. Sau khi đã đi khất thực ở Sāvatthī, sau bữa ăn, sau khi đi khất thực trở về, đã đi đến khu rừng Andhavana để nghỉ ban ngày. Sau khi đã đi sâu vào khu rừng Andhavana, vị ấy đã ngồi xuống dưới gốc của một cây nào đó để nghỉ ban ngày. Khi ấy, Ác ma Māra, đã đi đến chỗ của Tỳ-khưu-ni Cālā. Sau khi đến gần, đã nói điều này với Tỳ-khưu-ni Cālā: (trích Tương Ưng Bộ 1.167).

Andhavanamhi divāvihāraṃ nisinnaṃ māro upasaṅkamitvā brahmacariyavāsato vicchinditukāmo ‘‘kaṃ nu uddissa muṇḍāsī’’tiādiṃ pucchi. Athassa satthu guṇe dhammassa ca niyyānikabhāvaṃ pakāsetvā attano katakiccabhāvavibhāvanena tassa visayātikkamaṃ pavedesi. Taṃ sutvā māro dukkhī dummano tatthevantaradhāyi. Atha sā attanā mārena ca bhāsitā gāthā udānavasena kathentī –

Đến vị ấy đang ngồi nghỉ ban ngày trong khu rừng Andhavana, Māra đã đến gần, với ý muốn làm cho vị ấy từ bỏ đời sống phạm hạnh, và đã hỏi rằng: ‘Vì ai mà ngươi cạo đầu?’ v.v. Sau đó, sau khi đã tuyên thuyết cho hắn về các đức tánh của bậc Đạo Sư và về tính chất hướng đến giải thoát của Giáo Pháp, bằng việc giải thích về trạng thái đã làm xong việc cần làm của mình, vị ấy đã cho hắn biết về sự vượt thoát khỏi phạm vi của hắn. Nghe vậy, Māra buồn rầu, thất vọng, đã biến mất ngay tại chỗ. Sau đó, vị ấy, trong khi đọc lên như là lời cảm hứng những câu kệ đã được nói bởi chính mình và bởi Māra –

182.

182.

‘‘Satiṃ upaṭṭhapetvāna, bhikkhunī bhāvitindriyā;

Paṭivijjhi padaṃ santaṃ, saṅkhārūpasamaṃ sukhaṃ.

Sau khi đã an trú niệm, vị Tỳ-khưu-ni với các căn đã được tu tập, đã chứng ngộ trạng thái tịch tịnh, hạnh phúc của sự lắng dịu các hành.

183.

183.

‘‘Kaṃ [Pg.170] nu uddissa muṇḍāsi, samaṇī viya dissati;

Na ca rocesi pāsaṇḍe, kimidaṃ carasi momuhā.

Vì ai mà ngươi cạo đầu? Trông ngươi giống như một nữ sa-môn. Nhưng ngươi lại không ưa thích các kẻ ngoại đạo. Tại sao ngươi lại đi lang thang trong sự mê muội như thế này?

184.

184.

‘‘Ito bahiddhā pāsaṇḍā, diṭṭhiyo upanissitā;

Na te dhammaṃ vijānanti, na te dhammassa kovidā.

Ở ngoài (giáo pháp) này, các kẻ ngoại đạo nương tựa vào các tà kiến. Họ không biết Chánh Pháp, họ không thông thạo Chánh Pháp.

185.

185.

‘‘Atthi sakyakule jāto, buddho appaṭipuggalo;

So me dhammamadesesi, diṭṭhīnaṃ samatikkamaṃ.

Có một vị sanh ra trong dòng họ Sakya, là bậc Giác Ngộ, không ai sánh bằng. Ngài đã thuyết giảng Chánh Pháp cho ta, (đó là) sự vượt qua các tà kiến.

186.

186.

‘‘Dukkhaṃ dukkhasamuppādaṃ, dukkhassa ca atikkamaṃ;

Ariyaṃ caṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, dukkhūpasamagāminaṃ.

(Ngài đã thuyết giảng về) Khổ, sự tập khởi của khổ, và sự vượt qua khổ, và Thánh đạo Tám ngành, con đường đưa đến sự chấm dứt khổ.

187.

187.

‘‘Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā, vihariṃ sāsane ratā;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.

Sau khi đã nghe lời dạy của Ngài, ta an trú, hoan hỷ trong giáo pháp. Tam minh đã được chứng đắc, lời dạy của Đức Phật đã được thực hành.

188.

188.

‘‘Sabbattha vihatā nandī, tamokkhandho padālito;

Evaṃ jānāhi pāpima, nihato tvamasi antakā’’ti. –

Sự hỷ lạc ở khắp nơi đã được đoạn trừ, khối u ám đã được phá tan. Hỡi kẻ ác ma, hãy biết như vậy, ngươi đã bị đánh bại, hỡi kẻ Hủy Diệt!

Imā gāthā abhāsi.

Những câu kệ này đã được nói lên.

Tattha satiṃ upaṭṭhapetvānāti satipaṭṭhānabhāvanāvasena kāyādīsu asubhadukkhāniccānattavasena satiṃ suṭṭhu upaṭṭhitaṃ katvā. Bhikkhunīti attānaṃ sandhāya vadati. Bhāvitindriyāti ariyamaggabhāvanāya bhāvitasaddhādipañcindriyā. Paṭivijjhi padaṃ santanti santaṃ padaṃ nibbānaṃ sacchikiriyāpaṭivedhena paṭivijjhi sacchākāsi. Saṅkhārūpasamanti sabbasaṅkhārānaṃ upasamahetubhūtaṃ. Sukhanti accantasukhaṃ.

Ở đây, câu: “sau khi đã an trú niệm” có nghĩa là: Sau khi đã làm cho niệm được an trú tốt đẹp bằng phương cách của sự tu tập niệm xứ, bằng phương cách bất tịnh, khổ, vô thường, vô ngã ở nơi thân và các thứ tương tự. Câu: “vị tỳ-khưu-ni” là (vị ấy) nói về chính bản thân. Câu: “đã tu tập các căn” có nghĩa là: Có năm căn tín và các thứ tương tự đã được tu tập bởi sự tu tập Thánh đạo. Câu: “đã chứng ngộ cảnh giới an tịnh” có nghĩa là: Đã chứng ngộ, đã thực chứng cảnh giới an tịnh là Niết-bàn, bằng sự chứng ngộ của việc thực chứng. Câu: “sự tịch tịnh của các hành” có nghĩa là: Là nền tảng cho sự tịch tịnh của tất cả các hành. Câu: “an lạc” có nghĩa là: Sự an lạc tuyệt đối.

‘‘Kaṃ nu uddissā’’ti gāthā mārena vuttā. Tatrāyaṃ saṅkhepattho – imasmiṃ loke bahū samayā tesañca desetāro bahū eva titthakarā, tesu kaṃ nu kho tvaṃ uddissa muṇḍāsi muṇḍitakesā asi. Na kevalaṃ muṇḍāva, atha kho kāsāvadhāraṇena ca samaṇī viya dissati. Na ca rocesi pāsaṇḍeti tāpasaparibbājakādīnaṃ ādāsabhūte pāsaṇḍe te te samayantare neva rocesi. Kimidaṃ carasi momuhāti kiṃ nāmidaṃ, yaṃ pāsaṇḍavihitaṃ ujuṃ nibbānamaggaṃ pahāya ajja kālikaṃ kumaggaṃ paṭipajjantī ativiya mūḷhā carasi paribbhamasīti.

Kệ ngôn: “Vì mục đích gì?” đã được Ma vương nói đến. Ở đây, ý nghĩa tóm lược là vầy: – Ở trong thế gian này có nhiều giáo thuyết và những người thuyết giảng về các giáo thuyết ấy là các người theo ngoại giáo cũng có nhiều. Trong số ấy, vì mục đích gì mà ngươi cạo đầu, là người có mái tóc đã được cạo? Không chỉ cạo đầu mà thôi, mà còn nữa, do việc đắp y ca-sa, ngươi được thấy giống như là vị sa-môn nữ. Câu: “Và ngươi không ưa thích các kẻ ngoại đạo” có nghĩa là: Ngươi không hề ưa thích các giáo thuyết khác kia, các kẻ ngoại đạo là tấm gương của các vị khổ hạnh, các vị du sĩ, và các vị tương tự. Câu: “Vì sao ngươi đi lại trong si mê?” có nghĩa là: Việc này là gì vậy, việc mà ngươi, sau khi đã từ bỏ con đường thẳng đến Niết-bàn đã được quy định bởi các kẻ ngoại đạo, lại thực hành theo con đường sai lạc của ngày hôm nay, đi lại, lang thang trong sự si mê tột độ.

Taṃ [Pg.171] sutvā therī paṭivacanadānamukhena taṃ tajjentī ‘‘ito bahiddhā’’tiādimāha. Tattha ito bahiddhā pāsaṇḍā nāma ito sammāsambuddhassa sāsanato bahiddhā kuṭīsakabahukārādikā. Te hi sattānaṃ taṇhāpāsaṃ diṭṭhipāsañca ḍenti oḍḍentīti pāsaṇḍāti vuccati. Tenāha – ‘‘diṭṭhiyo upanissitā’’ti sassatadiṭṭhigatāni upecca nissitā, diṭṭhigatāni ādiyiṃsūti attho. Yadaggena ca diṭṭhisannissitā, tadaggena pāsaṇḍasannissitā. Na te dhammaṃ vijānantīti ye pāsaṇḍino sassatadiṭṭhigatasannissitā ‘‘ayaṃ pavatti evaṃ pavattatī’’ti pavattidhammampi yathābhūtaṃ na vijānanti. Na te dhammassa kovidāti ‘‘ayaṃ nivatti evaṃ nivattatī’’ti nivattidhammassāpi akusalā, pavattidhammamaggepi hi te saṃmūḷhā, kimaṅgaṃ pana nivattidhammeti.

Sau khi nghe điều ấy, vị Trưởng Lão Ni, trong khi khiển trách Ma vương bằng phương cách hồi đáp, đã nói lên (câu kệ) bắt đầu là: “Ngoài nơi giáo pháp này.” Ở đây, câu: “Các kẻ ngoại đạo ngoài nơi giáo pháp này” có tên gọi là những người ở ngoài giáo pháp này của bậc Chánh Đẳng Giác, là các vị (ngoại đạo) như Kuṭīsaka, Bahukāra, và các vị tương tự. Do vì các vị ấy giăng, gài bẫy cho các chúng sanh bằng chiếc bẫy ái và chiếc bẫy tà kiến, nên được gọi là pāsaṇḍā (kẻ ngoại đạo). Do đó, ngài đã nói: – Câu: “Nương tựa vào các tà kiến” có nghĩa là: Đã đến gần và nương tựa vào các tà kiến thường hằng, ý nghĩa là đã chấp thủ các tà kiến. Và trong chừng mực nào nương tựa vào tà kiến, thì trong chừng mực ấy nương tựa vào ngoại đạo. Câu: “Họ không biết được Chánh Pháp” có nghĩa là: Những kẻ ngoại đạo nào nương tựa vào các tà kiến thường hằng thì cũng không biết được pháp hữu vi đúng theo thực thể rằng: “Sự diễn tiến này diễn tiến như thế này.” Câu: “Họ không thông thạo về Chánh Pháp” có nghĩa là: Cũng không thông thạo về pháp vô vi rằng: “Sự chấm dứt này chấm dứt như thế này.” Vì rằng họ đã si mê ngay cả ở trong con đường của pháp hữu vi, huống nữa là pháp vô vi.

Evaṃ pāsaṇḍavādānaṃ aniyyānikataṃ dassetvā idāni kaṃ nu uddissa muṇḍāsīti pañhaṃ vissajjetuṃ ‘‘atthi sakyakule jāto’’tiādi vuttaṃ. Tattha diṭṭhīnaṃ samatikkamanti sabbāsaṃ diṭṭhīnaṃ samatikkamanupāyaṃ diṭṭhijālaviniveṭhanaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.

Sau khi đã trình bày về sự không có khả năng hướng đến giải thoát của các học thuyết ngoại đạo như thế, bây giờ để giải đáp cho câu hỏi: “Vì mục đích gì mà ngươi cạo đầu?” (câu kệ) bắt đầu là: “Có đấng sinh ra trong dòng họ Thích Ca” đã được nói đến. Ở đây, câu: “sự vượt thoát các tà kiến” có nghĩa là: Phương cách vượt thoát tất cả các tà kiến, sự tháo gỡ mạng lưới tà kiến. Phần còn lại có ý nghĩa đã được nói.

Cālātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải Trưởng Lão Ni Kệ về Ngài Cālā đã chấm dứt.

3. Upacālātherīgāthāvaṇṇanā

3. Chú Giải Trưởng Lão Ni Kệ về Ngài Upacālā

Satimatītiādikā upacālāya theriyā gāthā. Tassā vatthu cālāya theriyā vatthumhi vuttameva. Ayampi hi cālā viya pabbajitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ patvā udānentī –

(Các câu kệ) bắt đầu là: “Bậc có niệm” là các câu kệ của Trưởng Lão Ni Upacālā. Câu chuyện của vị này đã được nói đến ở trong câu chuyện của Trưởng Lão Ni Cālā. Vị này cũng vậy, sau khi đã xuất gia giống như ngài Cālā, đã thiết lập thiền quán, đã đắc quả A-la-hán, và trong khi nói lên lời cảm hứng –

189.

189.

‘‘Satimatī cakkhumatī, bhikkhunī bhāvitindriyā;

Paṭivijjhi padaṃ santaṃ, akāpurisasevita’’nti. –

“Bậc có niệm, bậc có mắt tuệ, vị tỳ-khưu-ni đã tu tập các căn, đã chứng ngộ cảnh giới an tịnh, được các bậc không phải hạ nhân thực hành.”

Imaṃ gāthaṃ abhāsi.

đã nói lên câu kệ này.

Tattha satimatīti satisampannā, pubbabhāge paramena satinepakkena samannāgatā hutvā pacchā ariyamaggassa bhāvitattā sativepullappattiyā uttamāya satiyā samannāgatāti attho. Cakkhumatīti paññācakkhunā samannāgatā, ādito udayatthagāminiyā paññāya ariyāya nibbedhikāya samannāgatā [Pg.172] hutvā paññāvepullappattiyā paramena paññācakkhunā samannāgatāti vuttaṃ hoti. Akāpurisasevitanti alāmakapurisehi uttamapurisehi ariyehi buddhādīhi sevitaṃ.

Ở đây, câu: “bậc có niệm” có nghĩa là: Bậc thành tựu niệm. Ý nghĩa là: Sau khi đã là người thành tựu niệm và sự thận trọng cao cả ở trong giai đoạn đầu, về sau do Thánh đạo đã được tu tập, do việc thành tựu sự sung mãn của niệm, nên là người thành tựu niệm tối thượng. Câu: “bậc có mắt tuệ” có nghĩa là: Bậc thành tựu con mắt trí tuệ. Được nói là: Sau khi đã là người thành tựu trí tuệ Thánh, có tính cách thâm nhập, quán xét sự sanh và diệt ngay từ đầu, do việc thành tựu sự sung mãn của trí tuệ, nên là người thành tựu con mắt trí tuệ cao cả. Câu: “được các bậc không phải hạ nhân thực hành” có nghĩa là: Được thực hành bởi các bậc không phải hạ nhân, các bậc tối thượng, các bậc Thánh, đức Phật và các vị tương tự.

‘‘Kinnu jātiṃ na rocesī’’ti gāthā theriṃ kāmesu upahāretukāmena mārena vuttā. ‘‘Kiṃ nu tvaṃ bhikkhuni na rocesī’’ti (saṃ. ni. 1.167) hi mārena puṭṭhā therī āha – ‘‘jātiṃ khvāhaṃ, āvuso, na rocemī’’ti. Atha naṃ māro jātassa kāmā paribhogā, tasmā jātipi icchitabbā, kāmāpi paribhuñjitabbāti dassento –

Kệ ngôn: “Vì sao ngươi không ưa thích sự sanh?” đã được Ma vương, người có ý muốn lôi cuốn vị Trưởng Lão Ni vào trong các dục, nói đến. Vì rằng sau khi được Ma vương hỏi: “Này tỳ-khưu-ni, ngươi không ưa thích điều gì?” (S. i. 132), vị Trưởng Lão Ni đã nói: – “Này hiền hữu, tôi không ưa thích sự sanh.” Kế đó, Ma vương, trong khi trình bày rằng: “Đối với người đã được sanh, có sự hưởng thụ các dục; do đó, sự sanh cũng nên được mong muốn, và các dục cũng nên được hưởng thụ,” –

190.

190.

‘‘Kinnu jātiṃ na rocesi, jāto kāmāni bhuñjati;

Bhuñjāhi kāmaratiyo, māhu pacchānutāpinī’’ti. –

“Vì sao ngươi không ưa thích sự sanh? Người được sanh ra hưởng thụ các dục. Ngươi hãy hưởng thụ các thú vui dục lạc, chớ có hối hận về sau.”

Gāthamāha.

đã nói lên kệ ngôn.

Tassattho – kiṃ nu taṃ kāraṇaṃ, yena tvaṃ upacāle jātiṃ na rocesi na roceyyāsi, na taṃ kāraṇaṃ atthi. Yasmā jāto kāmāni bhuñjati idha jāto kāmaguṇasaṃhitāni rūpādīni paṭisevanto kāmasukhaṃ paribhuñjati. Na hi ajātassa taṃ atthi, tasmā bhuñjāhi kāmaratiyo kāmakhiḍḍāratiyo anubhava. Māhu pacchānutāpinī ‘‘yobbaññe sati vijjamānesu bhogesu na mayā kāmasukhamanubhūta’’nti pacchānutāpinī mā ahosi. Imasmiṃ loke dhammā nāma yāvadeva atthādhigamattho attho ca kāmasukhatthoti pākaṭoyamatthoti adhippāyo.

Ý nghĩa của câu kệ ấy là: – Này Upacālā, lý do nào mà ngươi không ưa thích, ngươi đã không ưa thích sự sanh? Lý do ấy không có. Bởi vì câu: “người được sanh ra hưởng thụ các dục” có nghĩa là: Người được sanh ra ở đây, trong khi thọ dụng các đối tượng như sắc và các thứ tương tự có liên quan đến các dục trưởng, hưởng thụ sự an lạc về dục. Vì rằng đối với người không được sanh, điều ấy không có. Do đó, câu: “ngươi hãy hưởng thụ các thú vui dục lạc” có nghĩa là: Ngươi hãy trải nghiệm các thú vui, các sự thích thú về dục. Câu: “chớ có hối hận về sau” có nghĩa là: Ngươi chớ có là người hối hận về sau rằng: “Trong khi tuổi trẻ còn đó, trong khi các tài sản đang hiện hữu, sự an lạc về dục đã không được ta trải nghiệm.” Chủ ý là: “Ở trong thế gian này, các pháp được gọi tên chỉ có mục đích là sự thành tựu lợi ích, và lợi ích là vì mục đích của sự an lạc về dục,” ý nghĩa này là rõ ràng.

Taṃ sutvā therī jātiyā dukkhanimittataṃ attano ca tassa visayātikkamaṃ vibhāvetvā tajjentī –

Sau khi nghe điều ấy, vị Trưởng Lão Ni, trong khi làm sáng tỏ rằng sự sanh là dấu hiệu của khổ và rằng bản thân đã vượt qua khỏi cảnh giới của sự sanh ấy, và trong khi khiển trách Ma vương –

191.

191.

‘‘Jātassa maraṇaṃ hoti, hatthapādāna chedanaṃ;

Vadhabandhapariklesaṃ, jāto dukkhaṃ nigacchati.

“Đối với người được sanh, có sự chết, có sự chặt tay chân, có sự giết chóc, trói buộc, phiền não. Người được sanh ra đi đến sự khổ.”

192.

192.

‘‘Atthi sakyakule jāto, sambuddho aparājito;

So me dhammamadesesi, jātiyā samatikkamaṃ.

“Có đấng sinh ra trong dòng họ Thích Ca, là bậc Chánh Đẳng Giác, không bị ai chinh phục. Vị ấy đã thuyết giảng Chánh Pháp cho tôi, về sự vượt thoát khỏi sự sanh.”

193.

193.

‘‘Dukkhaṃ [Pg.173] dukkhasamuppādaṃ, dukkhassa ca atikkamaṃ;

Ariyaṃ caṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, dukkhūpasamagāminaṃ.

“(Về) khổ, sự sanh khởi của khổ, và sự vượt thoát khỏi khổ, và Thánh đạo Tám ngành, con đường đưa đến sự tịch tịnh của khổ.”

194.

194.

‘‘Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā, vihariṃ sāsane ratā;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.

“Sau khi đã nghe lời dạy của vị ấy, tôi đã sống, hoan hỷ trong giáo pháp. Ba minh đã được chứng đắc, lời dạy của đức Phật đã được thực hành.”

195.

195.

‘‘Sabbattha vihatā nandī, tamokkhandho padālito;

Evaṃ jānāhi pāpima, nihato tvamasi antakā’’ti. –

‘Hỷ lạc khắp nơi đã bị diệt, khối u ám đã bị phá tan; Này Ác ma, hãy biết như vậy, ngươi đã bị đánh bại, hỡi Kẻ Chấm Dứt.’

Imā gāthā abhāsi.

Bà đã nói lên những câu kệ này.

Tattha jātassa maraṇaṃ hotīti yasmā jātassa sattassa maraṇaṃ hoti, na ajātassa. Na kevalaṃ maraṇameva, atha kho jarārogādayo yattakānatthā, sabbepi te jātassa honti jātihetukā. Tenāha bhagavā – ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavantī’’ti (mahāva. 1; vibha. 225; udā. 1). Tenevāha – ‘‘hatthapādāna chedana’’nti hatthapādānaṃ chedanaṃ jātasseva hoti, na ajātassa. Hatthapādachedanāpadesena cettha bāttiṃsa kammakāraṇāpi dassitā evāti daṭṭhabbaṃ. Tenevāha – ‘‘vadhabandhapariklesaṃ, jāto dukkhaṃ nigacchatī’’ti. Jīvitaviyojanamuṭṭhippahārādisaṅkhātaṃ vadhapariklesañceva andubandhanādisaṅkhātaṃ bandhapariklesaṃ aññañca yaṃkiñci dukkhaṃ nāma taṃ sabbaṃ jāto eva nigacchati, na ajāto, tasmā jātiṃ na rocemīti.

Ở đây, (câu) ‘người được sanh ra có sự chết’ có nghĩa là: bởi vì chúng sanh được sanh ra có sự chết, không phải người không được sanh ra. Không chỉ có sự chết mà thôi, mà còn có sự già, bệnh, v.v… bất cứ sự bất hạnh nào, tất cả những điều ấy xảy đến cho người được sanh ra, có sự sanh làm nguyên nhân. Do đó, đức Thế Tôn đã dạy: ‘Do duyên sanh, nên có sự già, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não khởi lên.’ (mahāva. 1; vibha. 225; udā. 1). Vì thế, ngài đã nói: ‘sự chặt tay chân.’ Sự chặt tay chân chỉ xảy đến cho người được sanh ra, không phải người không được sanh ra. Cần phải được hiểu rằng ở đây, qua việc đề cập đến sự chặt tay chân, ba mươi hai hình phạt do nghiệp cũng đã được chỉ rõ. Vì thế, ngài đã nói: ‘sự giết chóc, trói buộc, và phiền não, người được sanh ra phải chịu đựng khổ đau.’ Sự phiền não do giết chóc, được gọi là sự tước đoạt mạng sống, sự đánh đập bằng nắm tay, v.v…; và sự phiền não do trói buộc, được gọi là sự cùm kẹp, xiềng xích, v.v…; và bất cứ sự khổ đau nào khác, tất cả những điều ấy người được sanh ra phải chịu đựng, không phải người không được sanh ra. Do đó, (có câu) ‘ta không ưa thích sự sanh.’

Idāni jātiyā kāmānañca accantameva attanā samatikkantabhāvaṃ mūlato paṭṭhāya dassentī – ‘‘atthi sakyakule jāto’’tiādimāha. Tattha aparājitoti kilesamārādinā kenaci na parājito. Satthā hi sabbābhibhū sadevakaṃ lokaṃ aññadatthu abhibhavitvā ṭhito, tasmā aparājito. Sesaṃ vuttanayattā uttānameva.

Bây giờ, để chỉ rõ rằng bản thân đã hoàn toàn vượt qua sự sanh và các dục lạc, bắt đầu từ gốc rễ, bà đã nói (câu kệ) bắt đầu bằng: ‘Có người sanh trong dòng họ Sakya.’ Ở đây, ‘vị Bất Bại’ có nghĩa là không bị bất cứ ai chinh phục, như là ma phiền não, v.v… Thật vậy, bậc Đạo Sư là đấng Toàn Thắng, đã đứng vững sau khi chinh phục thế gian cùng với chư thiên, huống hồ là những thứ khác; do đó, ngài là vị Bất Bại. Phần còn lại đã rõ ràng theo phương pháp đã được giải thích.

Upacālātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải về Kệ của Trưởng lão ni Upacālā đã chấm dứt.

Sattakanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải về Phẩm Bảy Kệ đã chấm dứt.

8. Aṭṭhakanipāto

8. Phẩm Tám Kệ

1. Sīsūpacālātherīgāthāvaṇṇanā

1. Chú giải Kệ của Trưởng lão ni Sīsūpacālā

Aṭṭhakanipāte [Pg.174] bhikkhunī sīlasampannātiādikā sīsūpacālāya theriyā gāthā. Imissāpi vatthu cālāya theriyā vatthumhi vuttanayameva. Ayampi hi āyasmato dhammasenāpatissa pabbajitabhāvaṃ sutvā sayampi ussāhajātā pabbajitvā katapubbakiccā vipassanaṃ paṭṭhapetvā, ghaṭentī vāyamantī nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Arahattaṃ patvā phalasamāpattisukhena viharantī ekadivasaṃ attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā katakiccāti somanassajātā udānavasena –

Trong Phẩm Tám Kệ, các câu kệ của Trưởng lão ni Sīsūpacālā bắt đầu bằng: ‘Vị Tỳ khưu ni, đầy đủ giới hạnh.’ Câu chuyện của vị này cũng tương tự như đã được kể trong câu chuyện của Trưởng lão ni Cālā. Vị này, sau khi nghe tin Tôn giả Pháp Tướng quân đã xuất gia, tự mình cũng phát sanh lòng hăng hái, đã xuất gia, đã hoàn thành các phận sự sơ khởi, đã thiết lập thiền quán, và trong khi nỗ lực, cố gắng, không bao lâu đã chứng đắc A-la-hán quả. Sau khi chứng đắc A-la-hán quả, trong khi đang an trú trong sự an lạc của quả vị thiền định, một hôm, sau khi quán xét lại sự thực hành của mình, với tâm hoan hỷ (nghĩ rằng) ‘việc cần làm đã làm xong,’ bà đã thốt lên lời cảm hứng:

196.

196.

‘‘Bhikkhunī sīlasampannā, indriyesu susaṃvutā;

Adhigacche padaṃ santaṃ, asecanakamojava’’nti. – gāthamāha;

‘Vị Tỳ khưu ni, đầy đủ giới hạnh, khéo thu thúc trong các căn; có thể chứng đắc trạng thái tịch tịnh, vốn tự nhiên thơm ngon, bổ dưỡng.’ – bà đã nói lên câu kệ;

Tattha sīlasampannāti parisuddhena bhikkhunisīlena samannāgatā paripuṇṇā. Indriyesu susaṃvutāti manacchaṭṭhesu indriyesu suṭṭhu saṃvutā, rūpādiārammaṇe iṭṭhe rāgaṃ, aniṭṭhe dosaṃ, asamapekkhane mohañca pahāya suṭṭhu pihitindriyā. Asecanakamojavanti kenaci anāsittakaṃ ojavantaṃ sabhāvamadhuraṃ sabbassāpi kilesarogassa vūpasamanosadhabhūtaṃ ariyamaggaṃ, nibbānameva vā. Ariyamaggampi hi nibbānatthikehi paṭipajjitabbato kilesapariḷāhābhāvato ca padaṃ santanti vattuṃ vaṭṭati.

Ở đây, ‘đầy đủ giới hạnh’ có nghĩa là được trang bị, trọn vẹn với giới hạnh thanh tịnh của một vị Tỳ khưu ni. ‘Khéo thu thúc trong các căn’ có nghĩa là được thu thúc tốt đẹp trong sáu căn, bao gồm cả ý căn; đã từ bỏ tham ái đối với các đối tượng khả ái như sắc, v.v…, sân hận đối với các đối tượng không khả ái, và si mê trong việc không quán xét, có các căn được che chở tốt đẹp. ‘Vốn tự nhiên thơm ngon, bổ dưỡng’ có nghĩa là Thánh đạo, hoặc chính là Niết Bàn, là thứ không cần được rưới thêm bởi bất cứ thứ gì, có tinh chất, ngọt ngào tự nhiên, và là liều thuốc làm lắng dịu căn bệnh của tất cả các phiền não. Thật vậy, ngay cả Thánh đạo, vì cần được những người tìm cầu Niết Bàn thực hành và vì không có sự thiêu đốt của phiền não, cũng thích hợp để được gọi là ‘trạng thái tịch tịnh.’

197.

197.

‘‘Tāvatiṃsā ca yāmā ca, tusitā cāpi devatā;

Nimmānaratino devā, ye devā vasavattino;

Tattha cittaṃ paṇīdhehi, yattha te vusitaṃ pure’’ti. –

‘Chư thiên cõi Ba Mươi Ba và Dạ Ma, và cả chư thiên cõi Đâu Suất; chư thiên Hóa Lạc, và những vị trời Tha Hóa Tự Tại; hãy hướng tâm của ngươi đến đó, nơi mà ngươi đã từng trú ngụ trước đây.’

Ayaṃ gāthā kāmasaggesu nikantiṃ uppādehīti tattha uyyojanavasena theriṃ samāpattiyā cāvetukāmena mārena vuttā.

Câu kệ này đã được Ác ma nói ra với ý muốn làm cho vị Trưởng lão ni xao lãng khỏi sự chứng đắc của mình, bằng cách khuyến khích bà hướng đến đó, với ý định: ‘Hãy khởi lên sự khao khát đối với các cõi trời dục giới.’

Tattha sahapuññakārino tettiṃsa janā yattha upapannā, taṃ ṭhānaṃ tāvatiṃsanti. Tattha nibbattā sabbepi devaputtā tāvatiṃsā. Keci pana ‘‘tāvatiṃsāti [Pg.175] tesaṃ devānaṃ nāmamevā’’ti vadanti. Dvīhi devalokehi visiṭṭhaṃ dibbaṃ sukhaṃ yātā upayātā sampannāti yāmā. Dibbāya sampattiyā tuṭṭhā pahaṭṭhāti tusitā. Pakatipaṭiyattārammaṇato atirekena ramitukāmatākāle yathārucite bhoge nimminitvā ramantīti nimmānaratino. Cittaruciṃ ñatvā parehi nimmitesu bhogesu vasaṃ vattentīti vasavattino. Tattha cittaṃ paṇīdhehīti tasmiṃ tāvatiṃsādike devanikāye tava cittaṃ ṭhapehi, upapajjanāya nikantiṃ karohi. Cātumahārājikānaṃ bhogā itarehi nihīnāti adhippāyena tāvatiṃsādayova vuttā. Yattha te vusitaṃ pureti yesu devanikāyesu tayā pubbe vutthaṃ. Ayaṃ kira pubbe devesu uppajjantī, tāvatiṃsato paṭṭhāya pañcakāmasagge sodhetvā puna heṭṭhato otarantī, tusitesu ṭhatvā tato cavitvā idāni manussesu nibbattā.

Ở đây, nơi mà ba mươi ba người cùng làm phước đã sanh về, nơi đó được gọi là Tāvatiṃsa (cõi Ba Mươi Ba). Tất cả các vị thiên tử được sanh ra ở đó đều là Tāvatiṃsa. Tuy nhiên, một số người nói rằng: ‘Tāvatiṃsa chỉ là tên của các vị trời đó.’ Yāmā (Dạ Ma) là những vị đã đi đến, tiếp cận, và thành tựu được niềm an lạc của chư thiên, vốn vượt trội hơn hai cõi trời (thấp hơn). Tusitā (Đâu Suất) là những vị hài lòng, hoan hỷ với tài sản của chư thiên. Nimmānaratino (Hóa Lạc) là những vị, vào lúc muốn hưởng thụ vượt trên các đối tượng đã được chuẩn bị sẵn, đã hóa hiện ra các dục lạc theo ý muốn và vui thích trong đó. Vasavattino (Tha Hóa Tự Tại) là những vị thực thi quyền lực đối với các dục lạc do người khác hóa hiện, sau khi biết được sở thích trong tâm của họ. ‘Hãy hướng tâm của ngươi đến đó’ có nghĩa là hãy đặt tâm của ngươi vào nhóm chư thiên đó, như là cõi Ba Mươi Ba, v.v…; hãy tạo ra sự khao khát được tái sanh. Các cõi trời như Ba Mươi Ba, v.v… đã được đề cập với ý rằng các dục lạc của cõi Tứ Đại Thiên Vương thấp kém hơn các cõi khác. ‘Nơi mà ngươi đã từng trú ngụ trước đây’ có nghĩa là trong những nhóm chư thiên nào mà ngươi đã từng trú ngụ trước đây. Dường như vị này, trước đây khi sanh vào cõi trời, đã đi qua năm cõi trời dục giới bắt đầu từ cõi Ba Mươi Ba, rồi lại đi xuống từ cõi cao nhất, đã ở lại cõi Đâu Suất, từ đó mệnh chung, và bây giờ đã được sanh vào cõi người.

Taṃ sutvā therī – ‘‘tiṭṭhatu, māra, tayā vuttakāmaloko. Aññopi sabbo loko rāgaggiādīhi āditto sampajjalito. Na tattha viññūnaṃ cittaṃ ramatī’’ti kāmato ca lokato ca attano vinivattitamānasataṃ dassetvā māraṃ tajjentī –

Nghe vậy, vị Trưởng lão ni, trong khi khiển trách Ác ma, đã chỉ ra rằng tâm trí của mình đã quay lưng lại với các dục lạc và thế gian, (nói rằng): ‘Hãy để yên đó, hỡi Ác ma, cái thế giới dục lạc mà ngươi đã nói. Toàn bộ thế gian khác cũng đang bốc cháy, rực lửa với những ngọn lửa của tham ái, v.v… Tâm của người trí không vui thích ở đó.’

198.

198.

Yāmā ca‘‘tāvatiṃsā ca yāmā ca, tusitā cāpi devatā;

Nimmānaratino devā, ye devā vasavattino.

‘Chư thiên cõi Ba Mươi Ba và Dạ Ma, và cả chư thiên cõi Đâu Suất; chư thiên Hóa Lạc, và những vị trời Tha Hóa Tự Tại.

199.

199.

‘‘Kālaṃ kālaṃ bhavā bhavaṃ, sakkāyasmiṃ purakkhatā;

Avītivattā sakkāyaṃ, jātimaraṇasārino.

‘Từ thời này sang thời khác, từ kiếp sống này sang kiếp sống khác, họ bị trói buộc vào thân kiến; không vượt qua được thân kiến, họ phải trôi theo sanh và tử.’

200.

200.

‘‘Sabbo ādīpito loko, sabbo loko padīpito;

Sabbo pajjalito loko, sabbo loko pakampito.

‘Toàn thể thế gian đang bốc cháy, toàn thể thế gian đang rực lửa; toàn thể thế gian đang bùng cháy, toàn thể thế gian đang rung chuyển.’

201.

201.

‘‘Akampiyaṃ atuliyaṃ, aputhujjanasevitaṃ;

Buddho dhammamadesesi, tattha me nirato mano.

‘Đức Phật đã thuyết giảng Giáo pháp không thể lay chuyển, không thể so sánh, không được phàm phu lui tới; tâm của tôi vui thích ở nơi đó.’

202.

202.

‘‘Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā, vihariṃ sāsane ratā;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.

Sau khi nghe lời dạy của vị ấy, con đã an trú, hoan hỷ trong giáo pháp; Ba minh đã được chứng đắc, lời dạy của đức Phật đã được thực hành.

203.

203.

‘‘Sabbattha [Pg.176] vihatā nandī, tamokkhandho padālito;

Evaṃ jānāhi pāpima, nihato tvamasi antakā’’ti. –

‘Hỷ lạc ở khắp nơi đã được diệt trừ, khối u ám đã được phá tan; Này Ác ma, hãy biết như vậy, ngươi đã bị đánh bại, hỡi Kẻ Hủy Diệt.’

Imā gāthā abhāsi.

Đã nói lên những câu kệ này.

Tattha kālaṃ kālanti taṃ taṃ kālaṃ. Bhavā bhavanti bhavato bhavaṃ. Sakkāyasminti khandhapañcake. Purakkhatāti purakkhārakārino. Idaṃ vuttaṃ hoti – māra, tayā vuttā tāvatiṃsādayo devā bhavato bhavaṃ upagacchantā aniccatādianekādīnavākule sakkāye patiṭṭhitā, tasmā tasmiṃ bhave uppattikāle, vemajjhakāle, pariyosānakāleti tasmiṃ tasmiṃ kāle sakkāyameva purakkhatvā ṭhitā. Tato eva avītivattā sakkāyaṃ nissaraṇābhimukhā ahutvā sakkāyatīrameva anuparidhāvantā jātimaraṇasārino rāgādīhi anugatattā punappunaṃ jātimaraṇameva anussaranti, tato na vimuccantīti.

Ở đây, ‘kālaṃ kālaṃ’ có nghĩa là ‘vào lúc này lúc khác.’ ‘Bhavā bhavanti’ có nghĩa là ‘từ kiếp sống này đến kiếp sống khác.’ ‘Sakkāyasmim’ có nghĩa là ‘trong năm uẩn.’ ‘Purakkhatā’ có nghĩa là ‘những người đặt lên hàng đầu.’ Điều này được nói là: Này Ma vương, các vị trời như ở cõi Ba Mươi Ba được ngươi đề cập, đi từ kiếp sống này đến kiếp sống khác, được thiết lập trong thân kiến vốn đầy dẫy nhiều sự nguy hại như vô thường v.v... Do đó, trong kiếp sống ấy, vào lúc sanh khởi, vào lúc ở giữa, và vào lúc kết thúc, vào mỗi lúc như thế, họ đã đứng vững bằng cách đặt thân kiến lên hàng đầu. Chính vì thế, do không vượt qua được thân kiến, do không hướng đến sự giải thoát, họ chỉ chạy loanh quanh trên bờ mé của thân kiến, có sanh và tử làm cốt lõi, do bị tham ái v.v... đi theo, họ cứ mãi nhớ đến sanh và tử, do đó họ không được giải thoát.

Sabbo ādīpito lokoti, māra, na kevalaṃ tayā vuttakāmalokoyeva dhātuttayasaññito, sabbopi loko rāgaggiādīhi ekādasahi āditto. Tehiyeva punappunaṃ ādīpitatāya padīpito. Nirantaraṃ ekajālībhūtatāya pajjalito. Taṇhāya sabbakilesehi ca ito cito ca kampitatāya calitatāya pakampito.

‘Toàn thể thế gian đang bốc cháy’ có nghĩa là: Này Ma vương, không chỉ có thế gian của dục vọng được ngươi đề cập, mà toàn thể thế gian, được gọi là ba cõi, đang bốc cháy với mười một ngọn lửa của tham ái v.v... Chính do những điều ấy mà thế gian được đốt cháy, được thắp lên hết lần này đến lần khác. Do đã trở thành một ngọn lửa duy nhất không gián đoạn nên nó bừng cháy. Do bị ái dục và tất cả các phiền não làm cho rung chuyển, lay động, và chấn động đây đó.

Evaṃ āditte pajjalite pakampite ca loke kenacipi kampetuṃ cāletuṃ asakkuṇeyyatāya akampiyaṃ, guṇato ‘‘ettako’’ti tuletuṃ asakkuṇeyyatāya attanā sadisassa abhāvato ca atuliyaṃ. Buddhādīhi ariyehi eva gocarabhāvanābhigamato sevitattā aputhujjanasevitaṃ. Buddho bhagavā maggaphalanibbānappabhedaṃ navavidhaṃ lokuttaradhammaṃ mahākaruṇāya sañcoditamānaso adesesi sadevakassa lokassa kathesi pavedesi. Tattha tasmiṃ ariyadhamme mayhaṃ mano nirato abhirato, na tato vinivattatīti attho. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

Trong thế gian đang bốc cháy, bừng cháy, và rung chuyển như vậy, (Pháp) là không lay chuyển (akampiyaṃ) do không thể bị bất cứ ai làm cho rung chuyển hay lay động; là vô song (atuliyaṃ) do không thể cân lường về mặt phẩm chất rằng ‘chừng ấy’ và do không có gì tương tự với nó. Là được các bậc không phải phàm phu thực hành (aputhujjanasevitaṃ) do được các bậc Thánh như chư Phật v.v... thực hành vì là đối tượng, là sự tu tập, là sự chứng ngộ. Đức Phật, đức Thế Tôn, với tâm ý được thúc đẩy bởi lòng đại bi, đã thuyết giảng, đã nói lên, đã tuyên bố cho thế gian cùng với chư thiên về chín loại Pháp siêu thế được phân loại là đạo, quả, và Nibbāna. Ở đây, trong Thánh Pháp ấy, tâm của tôi vui thích, ưa thích; ý nghĩa là ‘không từ bỏ điều ấy.’ Phần còn lại có ý nghĩa như đã được nói ở dưới.

Sīsūpacālātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải về Trưởng Lão Ni Kệ của Sīsūpacālā đã chấm dứt.

Aṭṭhakanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải về Phẩm Tám Kệ đã chấm dứt.

9. Navakanipāto

9. Phẩm Chín Kệ

1. Vaḍḍhamātutherīgāthāvaṇṇanā

1. Chú giải về Trưởng Lão Ni Kệ của Vaḍḍhamātā

Navakanipāte [Pg.177] mā su te vaḍḍha lokamhītiādikā vaḍḍhamātāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī, anukkamena sambhatavimokkhasambhārā hutvā imasmiṃ buddhuppāde bhārukacchakanagare kulagehe nibbattitvā vayappattā patikulaṃ gatā ekaṃ puttaṃ vijāyi. Tassa vaḍḍhoti nāmaṃ ahosi. Tato paṭṭhāya sā vaḍḍhamātāti voharīyittha. Sā bhikkhūnaṃ santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddhā puttaṃ ñātīnaṃ niyyādetvā bhikkhunupassayaṃ gantvā pabbaji. Ito paraṃ yaṃ vattabbaṃ, taṃ vaḍḍhattherassa vatthumhi (theragā. aṭṭha. 2.vaḍḍhattheragāthāvaṇṇanā) āgatameva. Vaḍḍhattherañhi attano puttaṃ santaruttaraṃ ekakaṃ bhikkhunupassaye attano dassanatthāya upagataṃ ayaṃ therī ‘‘kasmā tvaṃ ekako santaruttarova idhāgato’’ti codetvā ovadantī –

Trong Phẩm Chín Kệ, các câu kệ của Trưởng Lão Ni Vaḍḍhamātā bắt đầu là: ‘mā su te vaḍḍha lokamhi.’ Vị này cũng đã tạo các điều kiện căn bản dưới thời của chư Phật trong quá khứ, đã tích lũy các thiện nghiệp là cận y duyên cho sự giải thoát trong các kiếp sống ở nơi này nơi kia, đã tuần tự thu thập các tư lương cho sự giải thoát, rồi đã sanh vào gia đình của một gia tộc ở thành phố Bhārukacchaka trong thời kỳ đức Phật này xuất hiện. Sau khi đến tuổi trưởng thành, vị này đã đi về nhà chồng và đã sanh được một người con trai. Tên của người con ấy là Vaḍḍha. Kể từ đó, vị này được gọi là Vaḍḍhamātā. Vị này sau khi nghe Pháp từ các vị tỳ-khưu, đã có được đức tin, đã giao con trai cho quyến thuộc, đã đi đến tu viện của tỳ-khưu-ni và đã xuất gia. Phần cần được nói đến sau đây đã có ở trong câu chuyện của Trưởng Lão Vaḍḍha (Trưởng Lão Tăng Kệ - Chú giải 2. Chú giải về Trưởng Lão Kệ của Vaḍḍha). Vị Trưởng Lão Ni này, trong khi khiển trách và khuyên dạy Trưởng Lão Vaḍḍha là con trai của mình, người đã đi đến tu viện của tỳ-khưu-ni một mình chỉ với y trong và y trên để thăm viếng bà, rằng: ‘Vì sao con lại đến đây một mình chỉ với y trong và y trên?’ –

204.

204.

‘‘Mā su te vaḍḍha lokamhi, vanatho ahu kudācanaṃ;

Mā puttaka punappunaṃ, ahu dukkhassa bhāgimā.

‘Này Vaḍḍha, trong thế gian, mong rằng con đừng bao giờ có lòng ham muốn; Này con trai, mong rằng con đừng trở thành người chia phần với khổ đau, hết lần này đến lần khác.’

205.

205.

‘‘Sukhañhi vaḍḍha munayo, anejā chinnasaṃsayā;

Sītibhūtā damappattā, viharanti anāsavā.

‘Này Vaḍḍha, thật vậy các bậc ẩn sĩ sống an lạc, không còn dao động, đã cắt đứt các hoài nghi; các vị đã trở nên mát mẻ, đã đạt đến sự chế ngự, các vị an trú không còn các lậu hoặc.’

206.

206.

‘‘Tehānuciṇṇaṃ isīhi, maggaṃ dassanapattiyā;

Dukkhassantakiriyāya, tvaṃ vaḍḍha anubrūhayā’’ti. –

‘Này Vaḍḍha, con hãy tu tập con đường đã được các vị ẩn sĩ ấy thực hành, để đạt được sự thấy biết, để chấm dứt khổ đau.’

Imā tisso gāthā abhāsi.

Đã nói lên ba câu kệ này.

Tattha mā su te vaḍḍha lokamhi, vanatho ahu kudācananti sūti nipātamattaṃ. Vaḍḍha, puttaka, sabbasmimpi sattaloke, saṅkhāraloke ca kilesavanatho tuyhaṃ kadācipi mā ahu mā ahosi. Tattha kāraṇamāha – ‘‘mā, puttaka, punappunaṃ, ahu dukkhassa bhāgimā’’ti vanathaṃ anucchindanto taṃ nimittassa punappunaṃ aparāparaṃ jātiādidukkhassa bhāgī mā ahosi.

Ở đây, trong câu ‘mā su te vaḍḍha lokamhi, vanatho ahu kudācanaṃ,’ ‘su’ chỉ là một tiểu từ. Này Vaḍḍha, này con trai, trong toàn thể thế gian của chúng sanh và thế gian của các pháp hữu vi, mong rằng lòng ham muốn của phiền não đừng bao giờ có, đừng bao giờ sanh khởi cho con. Ở đây, vị này nói lên lý do: ‘Này con trai, mong rằng con đừng trở thành người chia phần với khổ đau, hết lần này đến lần khác,’ có nghĩa là do không đoạn trừ lòng ham muốn, do nhân duyên ấy, mong rằng con đừng trở thành người chia phần với khổ đau của sanh v.v... hết lần này đến lần khác, trong những kiếp sau.

Evaṃ [Pg.178] vanathassa asamucchede ādīnavaṃ dassetvā idāni samucchede ānisaṃsaṃ dassentī ‘‘sukhañhi vaḍḍhā’’tiādimāha. Tassattho – puttaka, vaḍḍha moneyyadhammasamannāgatena munayo, ejāsaṅkhātāya taṇhāya abhāvena anejā, dassanamaggeneva pahīnavicikicchatāya chinnasaṃsayā, sabbakilesapariḷāhābhāvena sītibhūtā, uttamassa damathassa adhigatattā damappattā anāsavā khīṇāsavā sukhaṃ viharanti, na tesaṃ etarahi cetodukkhaṃ atthi, āyatiṃ pana sabbampi dukkhaṃ na bhavissateva.

Sau khi đã chỉ ra sự nguy hại trong việc không đoạn trừ lòng ham muốn như vậy, bây giờ trong khi chỉ ra lợi ích trong việc đoạn trừ, vị này đã nói câu ‘sukhañhi vaḍḍha’ v.v... Ý nghĩa của câu ấy là: Này con trai, này Vaḍḍha, do thành tựu các phẩm chất của bậc ẩn sĩ nên là các bậc ẩn sĩ (munayo); do không có ái dục được gọi là sự dao động nên là không còn dao động (anejā); do đã đoạn trừ hoài nghi chính bằng đạo của sự thấy biết nên là đã cắt đứt các hoài nghi (chinnasaṃsayā); do không có sự thiêu đốt của tất cả các phiền não nên là đã trở nên mát mẻ (sītibhūtā); do đã chứng ngộ sự chế ngự tối thượng nên là đã đạt đến sự chế ngự (damappattā); các vị không còn lậu hoặc, đã đoạn tận các lậu hoặc, các vị an trú một cách an lạc. Hiện tại, các vị ấy không có khổ tâm; còn trong tương lai, tất cả khổ đau sẽ không còn hiện hữu nữa.

Yasmā cetevaṃ, tasmā tehānuciṇṇaṃ isīhi…pe… anubrūhayāti tehi khīṇāsavehi isīhi anuciṇṇaṃ paṭipannaṃ samathavipassanāmaggaṃ ñāṇadassanassa adhigamāya sakalassāpi vaṭṭadukkhassa antakiriyāya vaḍḍha, tvaṃ anubrūhaya vaḍḍheyyāsīti.

Bởi vì điều ấy là như vậy, do đó câu ‘tehānuciṇṇaṃ isīhi… anubrūhayā’ có nghĩa là: Này Vaḍḍha, con hãy tu tập, hãy làm cho tăng trưởng con đường chỉ và quán đã được các vị ẩn sĩ đã đoạn tận các lậu hoặc ấy thực hành, đã đi theo, để chứng ngộ được trí tuệ và sự thấy biết, để chấm dứt tất cả khổ đau của vòng luân hồi.

Taṃ sutvā vaḍḍhatthero ‘‘addhā mama mātā arahatte patiṭṭhitā’’ti cintetvā tamatthaṃ pavedento –

Sau khi nghe điều ấy, Trưởng Lão Vaḍḍha đã suy nghĩ rằng: ‘Chắc chắn mẹ của ta đã an vị ở quả vị A-la-hán,’ và trong khi cho biết về ý nghĩa ấy –

207.

207.

‘‘Visāradāva bhaṇasi, etamatthaṃ janetti me;

Maññāmi nūna māmike, vanatho te na vijjatī’’ti. – gāthamāha;

‘Mẹ của con, mẹ nói về ý nghĩa này một cách tự tin; Con nghĩ rằng, thưa mẹ kính yêu, chắc chắn lòng ham muốn không hiện hữu ở nơi mẹ,’ – đã nói lên câu kệ.

Tattha visāradāva bhaṇasi, etamatthaṃ janetti meti ‘‘mā su te vaḍḍha lokamhi, vanatho ahu kudācana’’nti etamatthaṃ etaṃ ovādaṃ, amma, vigatasārajjā katthaci alaggā anallīnāva hutvā mayhaṃ vadasi. Tasmā maññāmi nūna māmike, vanatho te na vijjatīti, nūna māmike mayhaṃ, amma, gehasitapemamattopi vanatho tuyhaṃ mayi na vijjatīti maññāmi, na māmikāti attho.

Ở đây, mẹ nói một cách tự tin, mẹ của con nói với con về ý nghĩa này rằng: ‘Này Vaḍḍha, trong thế gian, chớ có bao giờ con có lòng ham muốn,’ mẹ ơi, mẹ đã nói lời giáo huấn này, ý nghĩa này cho con, trong khi không rụt rè, không dính mắc, không vướng víu vào bất cứ đâu. Do đó, con nghĩ rằng: ‘Chắc chắn, thưa mẹ kính yêu, mẹ không có lòng ham muốn.’ Chắc chắn, thưa mẹ kính yêu của con, con nghĩ rằng: ‘Mẹ không có dù chỉ một chút ham muốn nào là tình thương quyến luyến gia đình đối với con.’ Ý nghĩa là ‘không phải của tôi.’

Taṃ sutvā therī ‘‘aṇumattopi kileso katthacipi visaye mama na vijjatī’’ti vatvā attano katakiccataṃ pakāsentī –

Nghe điều ấy, vị Trưởng Lão Ni, sau khi nói rằng: “Đối với ta, không có phiền não dù chỉ là một vi trần trong bất cứ đối tượng nào,” đã tuyên thuyết về phận sự đã được hoàn thành của mình (như sau):

208.

208.

‘‘Ye keci vaḍḍha saṅkhārā, hīnā ukkaṭṭhamajjhimā;

Aṇūpi aṇumattopi, vanatho me na vijjati.

“Này Vaḍḍha, đối với bất cứ các pháp hữu vi nào, dù hạ liệt, cao thượng, hay trung bình; đối với ta, không có lòng ham muốn, dù nhỏ nhoi, dù chỉ là một vi trần.”

209.

209.

‘‘Sabbe [Pg.179] me āsavā khīṇā, appamattassa jhāyato;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti. –

“Tất cả các lậu hoặc của ta đã được đoạn tận, do ta đã thiền định không dể duôi; ba minh đã được chứng đắc, lời dạy của đức Phật đã được thực hành.”

Imaṃ gāthādvayamāha.

(Bà) đã nói hai câu kệ này.

Tattha ye kecīti aniyamavacanaṃ. Saṅkhārāti saṅkhatadhammā. Hīnāti lāmakā patikuṭṭhā. Ukkaṭṭhamajjhimāti paṇītā ceva majjhimā ca. Tesu vā asaṅkhatā hīnā jātisaṅkhatā ukkaṭṭhā, ubhayavimissitā majjhimā. Hīnehi vā chandādīhi nibbattitā hīnā, majjhimehi majjhimā, paṇītehi ukkaṭṭhā. Akusalā dhammā vā hīnā, lokuttarā dhammā ukkaṭṭhā, itarā majjhimā. Aṇūpi aṇumattopīti na kevalaṃ tayi eva, atha kho ye keci hīnādibhedabhinnā saṅkhārā. Tesu sabbesu aṇūpi aṇumattopi atiparittakopi vanatho mayhaṃ na vijjati.

Ở đây, ‘bất cứ’ là lời nói không xác định. ‘Các pháp hữu vi’ là các pháp được tạo tác. ‘Hạ liệt’ là thấp kém, đáng chê trách. ‘Cao thượng và trung bình’ là cao quý và vừa phải. Hoặc trong số ấy, pháp vô vi là hạ liệt, pháp hữu vi do sanh là cao thượng, sự pha trộn của cả hai là trung bình. Hoặc, được tạo ra bởi các pháp hạ liệt như dục v.v... là hạ liệt, bởi các pháp trung bình là trung bình, bởi các pháp cao quý là cao thượng. Hoặc, các pháp bất thiện là hạ liệt, các pháp siêu thế là cao thượng, các pháp còn lại là trung bình. ‘Dù nhỏ nhoi, dù chỉ là một vi trần’ có nghĩa là không chỉ riêng ở nơi con, mà còn ở trong bất cứ pháp hữu vi nào được phân chia theo các loại hạ liệt v.v... Trong tất cả các pháp ấy, đối với ta, không có lòng ham muốn dù nhỏ nhoi, dù chỉ là một vi trần, dù là rất nhỏ.

Tattha kāraṇamāha – ‘‘sabbe me āsavā khīṇā, appamattassa jhāyato’’ti. Tattha appamattassa jhāyatoti appamattāya jhāyantiyā, liṅgavipallāsena hetaṃ vuttaṃ. Ettha ca yasmā tisso vijjā anuppattā, tasmā kataṃ buddhassa sāsanaṃ. Yasmā appamattā jhāyinī, tasmā sabbe me āsavā khīṇā, aṇūpi aṇumattopi vanatho me na vijjatīti yojanā.

Ở đây, (bà) nói lên nguyên nhân: “Tất cả các lậu hoặc của ta đã được đoạn tận, do ta đã thiền định không dể duôi.” Ở đây, ‘do ta đã thiền định không dể duôi’ (appamattassa jhāyato) có nghĩa là ‘do ta (nữ) đã thiền định không dể duôi’ (appamattāya jhāyantiyā); điều này được nói với sự thay đổi về giống (ngữ pháp). Và ở đây, cú pháp là: bởi vì ba minh đã được chứng đắc, cho nên lời dạy của đức Phật đã được thực hành. Bởi vì ta là người thiền định không dể duôi, cho nên tất cả các lậu hoặc của ta đã được đoạn tận, và đối với ta, không có lòng ham muốn dù nhỏ nhoi, dù chỉ là một vi trần.

Evaṃ vuttaovādaṃ aṅkusaṃ katvā sañjātasaṃvego thero vihāraṃ gantvā divāṭṭhāne nisinno vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā sañjātasomanasso mātu santikaṃ gantvā aññaṃ byākaronto –

Vị Trưởng Lão, sau khi lấy lời giáo huấn được nói như vậy làm vật thúc đẩy, đã khởi lên lòng cảm động, đi đến tu viện, ngồi ở nơi nghỉ ban ngày, đã phát triển tuệ quán và chứng đắc A-la-hán quả. Sau khi quán xét lại sự thực hành của mình, với tâm hân hoan, ngài đi đến chỗ của mẹ và tuyên bố về sự chứng ngộ của mình (như sau):

210.

210.

‘‘Uḷāraṃ vata me mātā, patodaṃ samavassari;

Paramatthasañhitā gāthā, yathāpi anukampikā.

“Ôi, mẹ của con đã ban cho con một sự thúc đẩy cao cả, một câu kệ chứa đựng ý nghĩa tối thượng, giống như một người có lòng bi mẫn.”

211.

211.

‘‘Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā, anusiṭṭhiṃ janettiyā;

Dhammasaṃvegamāpādiṃ, yogakkhemassa pattiyā.

“Sau khi nghe lời nói của mẹ, lời giáo huấn của người đã sinh ra con, con đã đạt được sự cảm động về Giáo Pháp, để chứng đắc sự an ổn khỏi các ách縛.”

212.

212.

‘‘Sohaṃ padhānapahitatto, rattindivamatandito;

Mātarā codito sante, aphusiṃ santimuttama’’nti. –

“Con, với tâm chuyên cần tinh tấn, không mệt mỏi ngày đêm, được mẹ thúc giục hướng đến sự tịch tịnh, đã chứng ngộ được sự an tịnh tối thượng.”

Imā tisso gāthā abhāsi.

(Ngài) đã nói ba câu kệ này.

Atha [Pg.180] therī attano vacanaṃ aṅkusaṃ katvā puttassa arahattappattiyā ārādhitacittā tena bhāsitagāthā sayaṃ paccanubhāsi. Evaṃ tāpi theriyā gāthā nāma jātā.

Bấy giờ, vị Trưởng Lão Ni, với tâm hoan hỷ vì con trai đã chứng đắc A-la-hán quả nhờ lấy lời nói của mình làm vật thúc đẩy, đã tự mình đọc lại những câu kệ do con trai nói. Như vậy, những câu kệ ấy cũng được gọi là kệ của vị Trưởng Lão Ni.

Tattha uḷāranti vipulaṃ mahantaṃ. Patodanti ovādapatodaṃ. Samavassarīti sammā pavattesi vatāti yojanā. Ko pana so patodoti āha ‘‘paramatthasañhitā gāthā’’ti. Taṃ ‘‘mā su te, vaḍḍha, lokamhī’’tiādikā gāthā sandhāya vadati. Yathāpi anukampikāti yathā aññāpi anuggāhikā, evaṃ mayhaṃ mātā pavattinivattivibhāvanagāthāsaṅkhātaṃ uḷāraṃ patodaṃ pājanadaṇḍakaṃ mama ñāṇavegasamuttejaṃ pavattesīti attho.

Ở đây, ‘cao cả’ (uḷāraṃ) có nghĩa là rộng lớn, vĩ đại. ‘Sự thúc đẩy’ (patodaṃ) là sự thúc đẩy bằng lời giáo huấn. Cú pháp của ‘đã ban cho’ (samavassari) là ‘quả thật đã khởi xướng một cách đúng đắn.’ ‘Sự thúc đẩy ấy là gì?’ (Ngài) nói: ‘một câu kệ chứa đựng ý nghĩa tối thượng.’ Ngài nói điều này là đề cập đến câu kệ bắt đầu bằng: ‘Này Vaḍḍha, trong thế gian, chớ có...’ ‘Giống như một người có lòng bi mẫn’ có nghĩa là giống như một người hay giúp đỡ khác. Ý nghĩa là: ‘Như vậy, mẹ của con đã khởi xướng cho con một sự thúc đẩy cao cả, một cây gậy thúc đẩy, được gọi là câu kệ giải thích về sự sanh khởi và sự chấm dứt, để kích thích tốc độ trí tuệ của con.’

Dhammasaṃvegamāpādinti ñāṇabhayāvahattā ativiya mahantaṃ bhiṃsanaṃ saṃvegaṃ āpajjiṃ.

‘Con đã đạt được sự cảm động về Giáo Pháp’ có nghĩa là: ‘Con đã rơi vào một sự cảm động rất lớn lao, kinh hoàng, vì nó mang lại sự sợ hãi của trí tuệ.’

Padhānapahitattoti catubbidhasammappadhānayogena dibbānaṃ paṭipesitacitto. Aphusiṃ santimuttamanti anuttaraṃ santiṃ nibbānaṃ phusiṃ adhigacchinti attho.

‘Với tâm chuyên cần tinh tấn’ có nghĩa là tâm đã được hướng đến các cõi trời qua việc thực hành bốn chánh cần. ‘Đã chứng ngộ được sự an tịnh tối thượng’ có nghĩa là ‘con đã chạm đến, đã chứng đắc được sự an tịnh vô thượng, là Niết Bàn.’

Vaḍḍhamātutherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải về Kệ của Trưởng Lão Ni Vaḍḍhamātā đã hoàn tất.

Navakanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải về Phẩm Chín Kệ đã hoàn tất.

10. Ekādasakanipāto

10. Phẩm Mười Một Kệ

1. Kisāgotamītherīgāthāvaṇṇanā

1. Chú Giải về Kệ của Trưởng Lão Ni Kisāgotamī

Ekādasakanipāte [Pg.181] kalyāṇamittatātiādikā kisāgotamiyā theriyā gāthā. Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patvā ekadivasaṃ satthu santike dhammaṃ suṇantī satthāraṃ ekaṃ bhikkhuniṃ lūkhacīvaradhārīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. Sā kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ duggatakule nibbatti. Gotamītissā nāmaṃ ahosi. Kisasarīratāya pana ‘‘kisāgotamī’’ti voharīyittha. Taṃ patikulaṃ gataṃ duggatakulassa dhītāti paribhaviṃsu. Sā ekaṃ puttaṃ vijāyi. Puttalābhena cassā sammānaṃ akaṃsu. So panassā putto ādhāvitvā paridhāvitvā kīḷanakāle kālamakāsi. Tenassā sokummādo uppajji.

Trong Phẩm Mười Một Kệ, các câu kệ của Trưởng Lão Ni Kisāgotamī bắt đầu bằng ‘Tình bạn tốt...’ Tương truyền rằng, vào thời của đức Thế Tôn Padumuttara, vị này đã sanh ra trong một gia đình danh giá ở thành phố Haṃsavatī và đã đến tuổi trưởng thành. Một hôm, trong khi đang nghe Pháp nơi đức Đạo Sư, bà thấy đức Đạo Sư đặt một vị Tỳ-khưu-ni vào vị trí hàng đầu trong số những vị mặc y thô xấu. Sau khi đã làm hành động tạo nền tảng (phát nguyện), bà đã mong ước đạt được địa vị ấy. Vị ấy, sau khi luân hồi một trăm ngàn kiếp trong cõi trời và cõi người, trong thời đức Phật này, đã sanh ra trong một gia đình nghèo khó ở Sāvatthī. Tên của bà là Gotamī. Nhưng vì có thân hình gầy gò, bà được gọi là ‘Kisāgotamī.’ Khi về nhà chồng, bà bị khinh miệt vì là con gái của một gia đình nghèo. Bà đã sinh được một người con trai. Nhờ có được con trai, họ đã tỏ lòng kính trọng bà. Nhưng người con trai của bà, vào lúc có thể chạy tới chạy lui vui đùa, đã qua đời. Do đó, nỗi sầu muộn và điên loạn đã phát sinh nơi bà.

Sā ‘‘ahaṃ pubbe paribhavapattā hutvā puttassa jātakālato paṭṭhāya sakkāraṃ pāpuṇiṃ, ime mayhaṃ puttaṃ bahi chaḍḍetumpi vāyamantī’’ti sokummādavasena matakaḷevaraṃ aṅkenādāya ‘‘puttassa me bhesajjaṃ dethā’’ti gehadvārapaṭipāṭiyā nagare vicarati. Manussā ‘‘bhesajjaṃ kuto’’ti paribhāsanti. Sā tesaṃ kathaṃ na gaṇhāti. Atha naṃ eko paṇḍitapuriso ‘‘ayaṃ puttasokena cittavikkhepaṃ pattā, etissā bhesajjaṃ dasabaloyeva jānissatī’’ti cintetvā, ‘‘amma, tava puttassa bhesajjaṃ sammāsambuddhaṃ upasaṅkamitvā pucchā’’ti āha. Sā satthu dhammadesanāvelāyaṃ vihāraṃ gantvā ‘‘puttassa me bhesajjaṃ detha bhagavā’’ti āha. Satthā tassā upanissayaṃ disvā ‘‘gaccha nagaraṃ pavisitvā yasmiṃ gehe koci matapubbo natthi, tato siddhatthakaṃ āharā’’ti āha. Sā ‘‘sādhu, bhante’’ti tuṭṭhamānasā nagaraṃ pavisitvā paṭhamageheyeva ‘‘satthā mama puttassa bhesajjatthāya siddhatthakaṃ āharāpeti. Sace etasmiṃ gehe koci matapubbo natthi, siddhatthakaṃ me dethā’’ti āha. Ko idha mate gaṇetuṃ sakkotīti. Kiṃ tena hi alaṃ siddhatthakehīti dutiyaṃ tatiyaṃ gharaṃ gantvā buddhānubhāvena vigatummādā pakaticitte ṭhitā cintesi – ‘‘sakalanagare [Pg.182] ayameva niyamo bhavissati, idaṃ hitānukampinā bhagavatā diṭṭhaṃ bhavissatī’’ti saṃvegaṃ labhitvā tatova bahi nikkhamitvā puttaṃ āmakasusāne chaḍḍetvā imaṃ gāthamāha –

Nàng nghĩ: “Trước kia ta bị khinh rẻ, từ khi sinh con trai ta mới được kính trọng, nay những người này lại đang cố gắng vứt bỏ con ta ra ngoài.” Do điên loạn vì sầu muộn, nàng bồng xác chết trên hông, đi khắp thành phố từ nhà này sang nhà khác và nói: “Xin hãy cho thuốc cho con trai tôi.” Mọi người chế nhạo: “Thuốc ở đâu ra?” Nàng không để tâm đến lời họ nói. Bấy giờ, một người trí thức nghĩ rằng: “Nàng này vì sầu muộn mất con mà tâm trí rối loạn, chỉ có bậc Thập Lực mới biết thuốc chữa cho nàng,” rồi nói: “Này mẹ, hãy đến gặp bậc Chánh Đẳng Chánh Giác mà hỏi thuốc cho con trai của mẹ.” Nàng đến tịnh xá vào lúc Thế Tôn đang thuyết pháp và thưa: “Bạch Thế Tôn, xin hãy cho thuốc cho con trai của con.” Bậc Đạo Sư, thấy được căn cơ của nàng, liền dạy: “Con hãy đi vào thành, đến nhà nào chưa từng có người chết, rồi từ đó mang về một ít hạt cải.” Nàng vui mừng thưa: “Lành thay, bạch Thế Tôn,” rồi đi vào thành. Ngay tại nhà đầu tiên, nàng nói: “Bậc Đạo Sư bảo tôi mang hạt cải về làm thuốc cho con trai. Nếu trong nhà này chưa từng có ai chết, xin hãy cho tôi một ít hạt cải.” (Họ đáp:) “Ở đây ai có thể đếm được người chết chứ?” (Nàng nghĩ:) “Vậy thì cần gì hạt cải nữa?” Nàng đi đến nhà thứ hai, thứ ba, và nhờ oai lực của Đức Phật, cơn điên loạn của nàng lắng xuống, tâm trí trở lại bình thường. Nàng suy nghĩ: “Đây hẳn là quy luật chung trong khắp cả thành này, hẳn điều này đã được Thế Tôn, bậc có lòng bi mẫn và thương tưởng đến lợi ích, thấy trước.” Cảm thấy xúc động, nàng từ đó đi ra ngoài, bỏ con lại nghĩa địa dành cho người chưa hỏa táng, và nói lên kệ ngôn này:

‘‘Na gāmadhammo nigamassa dhammo, na cāpiyaṃ ekakulassa dhammo;

Sabbassa lokassa sadevakassa, eseva dhammo yadidaṃ aniccatā’’ti. (apa. therī 2.3.82);

“Đây không phải là pháp của làng, không phải là pháp của thị trấn, cũng không phải là pháp của riêng một gia đình; Đối với toàn thể thế gian cùng với chư thiên, đây chính là pháp: ấy là sự vô thường.” (Trưởng Lão Ni Kệ 2.3.82);

Evañca pana vatvā satthu santikaṃ agamāsi. Atha naṃ satthā ‘‘laddho te, gotami, siddhatthako’’ti āha. ‘‘Niṭṭhitaṃ, bhante, siddhatthakena kammaṃ, patiṭṭhā pana me hothā’’ti āha. Athassā satthā –

Và sau khi nói như vậy, nàng đã đến gặp bậc Đạo Sư. Bấy giờ, bậc Đạo Sư hỏi nàng: “Này Gotamī, con đã tìm được hạt cải chưa?” Nàng thưa: “Bạch Thế Tôn, việc với hạt cải đã xong. Giờ đây, xin Ngài hãy là nơi nương tựa cho con.” Bấy giờ, bậc Đạo Sư nói với nàng:

‘‘Taṃ puttapasusammattaṃ, byāsattamanasaṃ naraṃ;

Suttaṃ gāmaṃ mahoghova, maccu ādāya gacchatī’’ti. (dha. pa. 287) –

“Người tâm trí say đắm, dính mắc vào con cái và gia súc; Thần chết mang đi, như trận lụt lớn cuốn trôi một ngôi làng đang ngủ.” (Pháp Cú 287) –

Gāthamāha.

Ngài đã nói lên kệ ngôn.

Gāthāpariyosāne yathāṭhitāva sotāpattiphale patiṭṭhāya satthāraṃ pabbajjaṃ yāci. Satthā pabbajjaṃ anujāni. Sā satthāraṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā vanditvā bhikkhunupassayaṃ gantvā pabbajitvā upasampadaṃ labhitvā nacirasseva yonisomanasikārena kammaṃ karontī vipassanaṃ vaḍḍhesi. Athassā satthā –

Khi kệ ngôn kết thúc, ngay khi đang đứng đó, nàng chứng đắc quả vị Tu-đà-hoàn và xin bậc Đạo Sư cho xuất gia. Bậc Đạo Sư đã chấp thuận cho xuất gia. Nàng đi nhiễu quanh bậc Đạo Sư ba vòng, đảnh lễ, rồi đến ni viện, xuất gia, thọ cụ túc giới, và không bao lâu sau, nhờ tu tập với sự tác ý như lý, nàng đã phát triển tuệ quán. Bấy giờ, bậc Đạo Sư nói với nàng:

‘‘Yo ca vassasataṃ jīve, apassaṃ amataṃ padaṃ;

Ekāhaṃ jīvitaṃ seyyo, passato amataṃ pada’’nti. (dha. pa. 114) –

“Dầu sống một trăm năm, không thấy được pháp bất tử; Tốt hơn là sống một ngày, mà thấy được pháp bất tử.” (Pháp Cú 114) –

Imaṃ obhāsagāthamāha.

Ngài đã nói lên kệ ngôn quang minh này.

Sā gāthāpariyosāne arahattaṃ pāpuṇitvā parikkhāravalañje paramukkaṭṭhā hutvā tīhi lūkhehi samannāgataṃ cīvaraṃ pārupitvā vicari. Atha naṃ satthā jetavane nisinno bhikkhuniyo paṭipāṭiyā ṭhānantare ṭhapento lūkhacīvaradhārīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. Sā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā ‘‘satthāraṃ nissāya mayā ayaṃ viseso laddho’’ti kalyāṇamittatāya pasaṃsāmukhena imā gāthā abhāsi –

Khi kệ ngôn kết thúc, nàng đã chứng đắc quả vị A-la-hán. Về việc sử dụng các vật dụng, nàng là người tối thắng, mặc y phục gồm ba mảnh vải thô và du hành. Bấy giờ, bậc Đạo Sư, khi đang ngự tại Jetavana, trong lúc sắp đặt các vị Tỳ-kheo-ni vào các vị trí tương xứng, đã đặt nàng vào vị trí hàng đầu trong số những vị mặc y thô. Nàng, khi quán xét lại sự thực hành của mình, đã nghĩ: “Nhờ nương tựa bậc Đạo Sư mà ta đã đạt được sự đặc biệt này,” và qua việc tán thán thiện hữu, nàng đã nói lên những kệ ngôn này:

213.

213.

‘‘Kalyāṇamittatā [Pg.183] muninā, lokaṃ ādissa vaṇṇitā;

Kalyāṇamitte bhajamāno, api bālo paṇḍito assa.

“Tình bạn lành đã được bậc Mâu-ni tán thán, vì lợi ích cho thế gian; Người giao du với bạn lành, dù là kẻ ngu cũng có thể trở thành người trí.

214.

214.

‘‘Bhajitabbā sappurisā, paññā tathā vaḍḍhati bhajantānaṃ;

Bhajamāno sappurise, sabbehipi dukkhehi pamucceyya.

“Nên thân cận bậc chân nhân, trí tuệ của người thân cận sẽ tăng trưởng như vậy; Khi thân cận bậc chân nhân, người ấy sẽ thoát khỏi mọi khổ đau.

215.

215.

‘‘Dukkhañca vijāneyya, dukkhassa ca samudayaṃ nirodhaṃ;

Aṭṭhaṅgikañca maggaṃ, cattāripi ariyasaccāni.

“Người ấy sẽ liễu tri khổ, tập và diệt của khổ; Cùng Bát Chánh Đạo, tức là Tứ Diệu Đế.

216.

216.

‘‘Dukkho itthibhāvo, akkhāto purisadammasārathinā;

Sapattikampi hi dukkhaṃ, appekaccā sakiṃ vijātāyo.

“Thân phận người nữ là khổ, đã được bậc Điều Ngự Trượng Phu tuyên thuyết; Có vợ lẽ cũng là khổ, một số người chỉ sinh một lần (cũng khổ).

217.

217.

‘‘Galake api kantanti, sukhumāliniyo visāni khādanti;

Janamārakamajjhagatā, ubhopi byasanāni anubhonti.

“Họ còn cắt cổ, những người phụ nữ yếu đuối còn uống thuốc độc; Rơi vào giữa những thứ giết người, cả hai đều phải chịu đựng những tai họa.

218.

218.

‘‘Upavijaññā gacchantī, addasāhaṃ patiṃ mataṃ;

Panthamhi vijāyitvāna, appattāva sakaṃ gharaṃ.

“Khi đi để sinh con, tôi đã thấy chồng mình chết; Sinh con trên đường, tôi vẫn chưa về đến nhà mình.

219.

219.

‘‘Dve puttā kālakatā, patī ca panthe mato kapaṇikāya;

Mātā pitā ca bhātā, ḍayhanti ca ekacitakāyaṃ.

“Hai con trai đã chết, chồng cũng chết trên đường, ôi thân tôi khốn khổ; Mẹ, cha và anh trai, đều bị thiêu trên cùng một giàn hỏa.

220.

220.

‘‘Khīṇakulīne kapaṇe, anubhūtaṃ te dukhaṃ aparimāṇaṃ;

Assū ca te pavattaṃ, bahūni ca jātisahassāni.

“Ôi kẻ khốn cùng, gia tộc suy vong, ngươi đã trải qua khổ đau vô lượng; Nước mắt của ngươi đã tuôn rơi, trong nhiều ngàn kiếp sinh.

221.

221.

‘‘Vasitā susānamajjhe, athopi khāditāni puttamaṃsāni;

Hatakulikā sabbagarahitā, matapatikā amatamadhigacchiṃ.

“Ta đã sống giữa nghĩa địa, lại còn ăn thịt các con; Gia tộc bị hủy diệt, bị mọi người khinh chê, chồng đã chết, ta đã chứng đắc Bất tử.

222.

222.

‘‘Bhāvito me maggo, ariyo aṭṭhaṅgiko amatagāmī;

Nibbānaṃ sacchikataṃ, dhammādāsaṃ avekkhiṃhaṃ.

“Con đường thánh tám ngành, đưa đến bất tử, đã được ta tu tập; Niết-bàn đã được chứng ngộ, ta đã soi vào tấm gương Chánh pháp.

223.

223.

‘‘Ahamamhi kantasallā, ohitabhārā katañhi karaṇīyaṃ;

Kisāgotamī therī, vimuttacittā imaṃ bhaṇī’’ti.

“Ta là người đã nhổ mũi tên, đã đặt gánh nặng xuống, việc cần làm đã làm; Trưởng lão ni Kisāgotamī, với tâm giải thoát, đã nói lên lời này.”

Tattha kalyāṇamittatāti kalyāṇo bhaddo sundaro mitto etassāti kalyāṇamitto. Yo yassa sīlādiguṇasamādapetā, aghassa ghātā, hitassa vidhātā, evaṃ sabbākārena upakāro mitto [Pg.184] hoti, so puggalo kalyāṇamitto, tassa bhāvo kalyāṇamittatā, kalyāṇamittavantatā. Munināti satthārā. Lokaṃ ādissa vaṇṇitāti kalyāṇamitte anugantabbanti sattalokaṃ uddissa –

Trong đó, kalyāṇamittatā (tình bạn lành) có nghĩa là: người có bạn tốt, bạn hiền, bạn đẹp được gọi là kalyāṇamitto (người có bạn lành). Người bạn nào có đầy đủ các đức hạnh như giới, là người ngăn chặn điều ác, tạo ra lợi ích, và giúp đỡ về mọi mặt, người đó là một kalyāṇamitto (bạn lành). Trạng thái của người đó là kalyāṇamittatā, tức là có được bạn lành. Muninā (bởi bậc Mâu-ni) có nghĩa là bởi bậc Đạo Sư. Lokaṃ ādissa vaṇṇitā (được tán thán vì lợi ích cho thế gian) có nghĩa là (được tán thán) nhắm đến thế giới chúng sanh, những người đi theo bạn lành –

‘‘Sakalamevidaṃ, ānanda, brahmacariyaṃ yadidaṃ kalyāṇamittatā kalyāṇasahāyatā kalyāṇasampavaṅkatā’’ (saṃ. ni. 5.2). ‘‘Kalyāṇamittassetaṃ, meghiya, bhikkhuno pāṭikaṅkhaṃ kalyāṇasahāyassa kalyāṇasampavaṅkassa yaṃ sīlavā bhavissati pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharissatī’’ti (udā. 31) ca evamādinā pasaṃsitā.

‘Này Ānanda, toàn bộ phạm hạnh này, chính là tình bạn lành, sự đồng hành tốt, sự kết giao tốt đẹp’ (Tương Ưng Bộ 5.2). ‘Này Meghiya, điều này được mong đợi ở một vị tỳ khưu có thiện hữu, có thiện bạn, có thiện giao, rằng vị ấy sẽ có giới hạnh, sẽ sống được thu thúc trong giới bổn Pātimokkha’ (Phật Tự Thuyết 31), và đã được tán thán như vậy, v.v...

Kalyāṇamitte bhajamānotiādi kalyāṇamittatāya ānisaṃsadassanaṃ. Tattha api bālo paṇḍito assāti kalyāṇamitte bhajamāno puggalo pubbe sutādivirahena bālopi samāno assutasavanādinā paṇḍito bhaveyya.

Bằng câu ‘kết giao với thiện hữu,’ v.v... là sự trình bày về lợi ích của tình bạn lành. Trong đó, câu ‘dù là kẻ ngu cũng có thể trở thành người trí’ có nghĩa là: một người khi kết giao với thiện hữu, dù trước đây là kẻ ngu do thiếu sự học hỏi, cũng có thể trở thành người trí nhờ nghe được những điều chưa từng nghe, v.v...

Bhajitabbā sappurisāti bālassāpi paṇḍitabhāvahetuto buddhādayo sappurisā kālena kālaṃ upasaṅkamanādinā sevitabbā. Paññā tathā pavaḍḍhati bhajantānanti kalyāṇamitte bhajantānaṃ tathā paññā vaḍḍhati brūhati pāripūriṃ gacchati. Yathā tesu yo koci khattiyādiko bhajamāno sappurise sabbehipi jātiādidukkhehi pamucceyyāti yojanā.

Câu ‘nên kết giao với bậc chân nhân’ có nghĩa là: vì là nguyên nhân khiến kẻ ngu cũng trở thành người trí, nên các bậc chân nhân như chư Phật, v.v... cần được thân cận, phụng sự tùy thời bằng cách đến gần, v.v... Câu ‘trí tuệ của những người kết giao cũng tăng trưởng như vậy’ có nghĩa là: trí tuệ của những người kết giao với thiện hữu cũng tăng trưởng, phát triển, và trở nên viên mãn như vậy. Nên hiểu rằng, bất kỳ ai trong số họ, dù là Sát-đế-lỵ, v.v..., khi kết giao với bậc chân nhân, cũng sẽ được giải thoát khỏi mọi khổ đau như sanh, v.v...

Muccanavidhiṃ pana kalyāṇamittavidhinā dassetuṃ ‘‘dukkhañca vijāneyyā’’tiādi vuttaṃ. Tattha cattāri ariyasaccānīti dukkhañca dukkhasamudayañca nirodhañca aṭṭhaṅgikaṃ maggañcāti imāni cattāri ariyasaccāni vijāneyya paṭivijjheyyāti yojanā.

Để trình bày phương pháp giải thoát thông qua phương pháp thiện hữu, đã nói rằng ‘nên biết rõ khổ,’ v.v... Trong đó, nên hiểu rằng, cần phải biết rõ, phải thâm nhập bốn Thánh đế này, tức là: khổ, tập khởi của khổ, sự diệt khổ, và con đường Bát chi.

‘‘Dukkho itthibhāvo’’tiādikā dve gāthā aññatarāya yakkhiniyā itthibhāvaṃ garahantiyā bhāsitā. Tattha dukkho itthibhāvo akkhātoti capalatā, gabbhadhāraṇaṃ, sabbakālaṃ parapaṭibaddhavuttitāti evamādīhi ādīnavehi itthibhāvo dukkhoti, purisadammasārathinā bhagavatā kathito. Sapattikampi dukkhanti sapattavāso sapattiyā saddhiṃ saṃvāsopi [Pg.185] dukkho, ayampi itthibhāve ādīnavoti adhippāyo. Appekaccā sakiṃ vijātāyoti ekaccā itthiyo ekavārameva vijātā, paṭhamagabbhe vijāyanadukkhaṃ asahantiyo. Galake api kantantīti attano gīvampi chindanti. Sukhumāliniyo visāni khādantīti sukhumālasarīrā attano sukhumālabhāvena khedaṃ avisahantiyo visānipi khādanti. Janamārakamajjhagatāti janamārako vuccati mūḷhagabbho. Mātugāmajanassa mārako, majjhagatā janamārakā kucchigatā, mūḷhagabbhāti attho. Ubhopi byasanāni anubhontīti gabbho gabbhinī cāti dvepi janā maraṇañca māraṇantikabyasanāni ca pāpuṇanti. Apare pana bhaṇanti ‘‘janamārakā nāma kilesā, tesaṃ majjhagatā kilesasantānapatitā ubhopi jāyāpatikā idha kilesapariḷāhavasena, āyatiṃ duggatiparikkilesavasena byasanāni pāpuṇantī’’ti. Imā kira dve gāthā sā yakkhinī purimattabhāve attano anubhūtadukkhaṃ anussaritvā āha. Therī pana itthibhāve ādīnavavibhāvanāya paccanubhāsantī avoca.

Hai câu kệ bắt đầu bằng ‘Thân nữ là khổ,’ v.v... được một nữ dạ-xoa nào đó nói ra khi đang chê trách thân phận người nữ. Trong đó, câu ‘thân nữ được gọi là khổ’ có nghĩa là: thân nữ là khổ vì những hiểm họa như tính hay thay đổi, việc mang thai, và cuộc sống luôn bị ràng buộc vào người khác, điều này đã được Đức Thế Tôn, bậc Điều Ngự Trượng Phu, thuyết giảng. Câu ‘sống chung với tình địch cũng là khổ’ có nghĩa là việc sống chung với người vợ lẽ cũng là khổ, và đây cũng là một hiểm họa của thân nữ. Câu ‘một số người chỉ sinh một lần’ có nghĩa là một số phụ nữ chỉ sinh một lần duy nhất, vì không chịu nổi nỗi khổ sinh nở trong lần mang thai đầu tiên. Câu ‘cũng cắt cổ’ có nghĩa là họ cũng tự cắt cổ mình. Câu ‘những người yểu điệu ăn thuốc độc’ có nghĩa là những người có thân thể mỏng manh, do bản tính yếu đuối không chịu nổi sự mệt mỏi, cũng ăn cả thuốc độc. Câu ‘rơi vào giữa sự chết chóc’ có nghĩa là: ‘sự chết chóc’ được gọi là thai chết lưu. Nó là cái chết của người nữ; ‘rơi vào giữa sự chết chóc’ có nghĩa là thai chết lưu nằm trong bụng. Câu ‘cả hai đều trải qua tai họa’ có nghĩa là cả hai, tức là thai nhi và người mẹ, đều gặp phải cái chết và những tai họa cận kề cái chết. Tuy nhiên, những người khác lại nói: ‘sự chết chóc’ chính là các phiền não; ‘rơi vào giữa chúng’ có nghĩa là rơi vào dòng phiền não; cả hai vợ chồng đều gặp tai họa, ở đây là do sự thiêu đốt của phiền não, và trong tương lai là do sự ô uế của cảnh khổ. Tương truyền, nữ dạ-xoa ấy đã nói hai câu kệ này khi nhớ lại nỗi khổ mình đã trải qua trong kiếp trước. Còn vị Trưởng lão ni, khi thuật lại để làm rõ những hiểm họa của thân nữ, đã nói như vậy.

‘‘Upavijaññā gacchantī’’tiādikā dve gāthā paṭācārāya theriyā pavattiṃ ārabbha bhāsitā. Tattha upavijaññā gacchantīti upagatavijāyanakālā maggaṃ gacchantī, apattāva sakaṃ gehaṃ panthe vijāyitvāna patiṃ mataṃ addasaṃ ahanti yojanā.

Hai câu kệ bắt đầu bằng ‘Khi sắp sinh con, đang đi trên đường,’ v.v... được nói ra liên quan đến câu chuyện của Trưởng lão ni Paṭācārā. Trong đó, ‘khi sắp sinh con, đang đi trên đường’ có nghĩa là khi thời điểm sinh nở đã đến, đang đi trên đường. Nên hiểu rằng: ‘chưa về đến nhà mình, tôi đã sinh con giữa đường, và rồi thấy chồng đã chết.’

Kapaṇikāyāti varākāya. Imā kira dve gāthā paṭācārāya tadā sokummādapattāya vuttākārassa anukaraṇavasena itthibhāve ādīnavavibhāvanatthameva theriyā vuttā.

‘Của người khốn khổ’ có nghĩa là của người đáng thương. Tương truyền, hai câu kệ này đã được vị Trưởng lão ni nói ra bằng cách bắt chước lại cách nói của Paṭācārā khi bà đang trong cơn điên loạn vì sầu muộn, chỉ nhằm mục đích làm rõ những hiểm họa của thân nữ.

Ubhayampetaṃ udāharaṇabhāvena ānetvā idāni attano anubhūtaṃ dukkhaṃ vibhāventī ‘‘khīṇakuline’’tiādimāha. Tattha khīṇakulineti bhogādīhi pārijuññapattakulike. Kapaṇeti paramaavaññātaṃ patte. Ubhayañcetaṃ attano eva āmantanavacanaṃ. Anubhūtaṃ te dukhaṃ aparimāṇanti imasmiṃ attabhāve, ito purimattabhāvesu vā anappakaṃ dukkhaṃ tayā anubhavitaṃ. Idāni taṃ dukkhaṃ ekadesena vibhajitvā dassetuṃ ‘‘assū ca te pavatta’’ntiādi vuttaṃ.Tassattho – imasmiṃ anamatagge saṃsāre [Pg.186] paribbhamantiyā bahukāni jātisahassāni sokābhibhūtāya assu ca pavattaṃ, avisesitaṃ katvā vuttañcetaṃ, mahāsamuddassa udakatopi bahukameva siyā.

Sau khi đưa ra cả hai ví dụ này, bây giờ, để làm rõ nỗi khổ mà chính mình đã trải qua, bà đã nói ‘trong gia tộc suy tàn,’ v.v... Trong đó, ‘trong gia tộc suy tàn’ có nghĩa là trong gia tộc đã suy vong về tài sản, v.v... ‘Khốn khổ’ có nghĩa là đã rơi vào tình trạng bị khinh miệt tột cùng. Cả hai từ này đều là lời tự xưng hô. Câu ‘ngươi đã trải qua khổ đau vô lượng’ có nghĩa là: trong kiếp sống này, hoặc trong các kiếp sống trước đây, ngươi đã trải qua không ít khổ đau. Bây giờ, để phân tích và trình bày một phần nỗi khổ đó, đã nói rằng ‘và nước mắt của ngươi đã tuôn rơi,’ v.v... Ý nghĩa của câu đó là: khi lang thang trong vòng luân hồi vô thủy này, trong nhiều ngàn kiếp bị sầu muộn xâm chiếm, nước mắt đã tuôn rơi. Và điều này được nói một cách không phân biệt, (nước mắt ấy) có thể còn nhiều hơn cả nước trong đại dương.

Vasitā susānamajjheti manussamaṃsakhādikā sunakhī siṅgālī ca hutvā susānamajjhe vusitā. Khāditāni puttamaṃsānīti byagghadīpibiḷārādikāle puttamaṃsāni khāditāni. Hatakulikāti vinaṭṭhakulavaṃsā. Sabbagarahitāti sabbehi gharavāsīhi garahitā garahappattā. Matapatikāti vidhavā. Ime pana tayo pakāre purimattabhāve attano anuppatte gahetvā vadati. Evaṃbhūtāpi hutvā adhicca laddhāya kalyāṇamittasevāya amatamadhigacchi,nibbānaṃ anuppattā.

Câu ‘đã sống giữa nghĩa địa’ có nghĩa là đã từng là chó cái, chó rừng ăn thịt người và đã sống giữa nghĩa địa. Câu ‘đã ăn thịt con’ có nghĩa là trong những kiếp làm cọp, báo, mèo, v.v... đã ăn thịt con mình. ‘Gia tộc bị hủy diệt’ có nghĩa là dòng dõi gia tộc đã bị tiêu vong. ‘Bị mọi người chê trách’ có nghĩa là bị tất cả những người tại gia chê trách, bị khiển trách. ‘Chồng đã chết’ có nghĩa là góa phụ. Bà nói về ba loại hoàn cảnh này, xem chúng như những gì đã xảy đến với mình trong các kiếp trước. Dù đã từng như vậy, nhờ sự phụng sự thiện hữu mà tình cờ có được, bà đã chứng đắc Bất tử, đã đạt đến Niết-bàn.

Idāni tameva amatādhigamaṃ pākaṭaṃ katvā dassetuṃ ‘‘bhāvito’’tiādi vuttaṃ. Tattha bhāvitoti vibhāvito uppādito vaḍḍhito bhāvanābhisamayavasena paṭividdho. Dhammādāsaṃ avekkhiṃhanti dhammamayaṃ ādāsaṃ addakkhiṃ apassiṃ ahaṃ.

Bây giờ, để làm rõ và trình bày chính sự chứng đắc Bất tử ấy, đã nói rằng ‘đã được tu tập,’ v.v... Trong đó, ‘đã được tu tập’ có nghĩa là đã được làm cho rõ ràng, đã được làm cho phát sinh, đã được làm cho tăng trưởng, đã được thâm nhập thông qua sự tu tập và chứng ngộ. Câu ‘tôi đã soi vào tấm gương Pháp’ có nghĩa là tôi đã thấy, đã nhìn thấy tấm gương làm bằng Pháp.

Ahamamhi kantasallāti ariyamaggena samucchinnagārādisallā ahaṃ amhi. Ohitabhārāti oropitakāmakhandhakilesābhisaṅkhārabhārā. Katañhi karaṇīyanti pariññādibhedaṃ soḷasavidhampi kiccaṃ kataṃ pariyositaṃ. Suvimuttacittā imaṃ bhaṇīti sabbaso vimuttacittā kisāgotamī therī imamatthaṃ ‘‘kalyāṇamittatā’’tiādinā gāthābandhavasena abhaṇīti attānaṃ paraṃ viya therī vadati. Tatridaṃ imissā theriyā apadānaṃ (apa. therī 2.3.55-94) –

(Ta là người) đã nhổ mũi tên có nghĩa là: Ta là người đã nhổ bỏ các mũi tên như là đời sống gia đình v.v... bằng Thánh đạo. Đã đặt gánh nặng xuống có nghĩa là: đã đặt xuống gánh nặng của các uẩn, dục, phiền não, và hành. Việc cần làm đã làm xong có nghĩa là: mười sáu loại phận sự có sự phân biệt như là liễu tri v.v... đã được làm xong, đã được hoàn tất. Với tâm khéo giải thoát đã nói lên điều này có nghĩa là: Trưởng lão ni Kisāgotamī với tâm hoàn toàn giải thoát đã nói lên ý nghĩa này bằng cách kết thành kệ ngôn bắt đầu bằng câu “tình bạn tốt lành” v.v... Vị Trưởng lão ni nói về chính mình như thể nói về người khác. Về điều ấy, đây là Thiên Cổ Sự của vị Trưởng lão ni này (Trưởng Lão Ni Kệ, Thiên Cổ Sự 2.3.55-94) –

‘‘Padumuttaro nāma jino, sabbadhammāna pāragū;

Ito satasahassamhi, kappe uppajji nāyako.

“Bậc Toàn Giác tên là Padumuttara, người đã đi đến bờ kia của tất cả các pháp, vị Lãnh Đạo đã sanh ra một trăm ngàn kiếp về trước tính từ đây.”

‘‘Tadāhaṃ haṃsavatiyaṃ, jātā aññatare kule;

Upetvā taṃ naravaraṃ, saraṇaṃ samupāgamiṃ.

“Khi ấy, tôi đã sanh ra trong một gia tộc nào đó ở tại thành Haṃsavatī. Sau khi đến gần bậc Tối Thượng Nhân ấy, tôi đã đi đến nơi nương tựa.”

‘‘Dhammañca tassa assosiṃ, catusaccūpasañhitaṃ;

Madhuraṃ paramassādaṃ, vaṭṭasantisukhāvahaṃ.

“Và tôi đã lắng nghe Giáo Pháp của vị ấy, là pháp liên hệ đến Bốn Sự Thật, ngọt ngào, có hương vị tối thượng, mang lại sự an tịnh của vòng luân hồi và hạnh phúc.”

‘‘Tadā ca bhikkhuniṃ vīro, lūkhacīvaradhāriniṃ;

Ṭhapento etadaggamhi, vaṇṇayī purisuttamo.

“Và khi ấy, bậc Anh Hùng, bậc Tối Thượng Nhân, trong khi đặt một vị tỳ-khưu-ni mặc y thô xấu vào vị trí tối thượng, đã tán dương (vị ấy).”

‘‘Janetvānappakaṃ [Pg.187] pītiṃ, sutvā bhikkhuniyā guṇe;

Kāraṃ katvāna buddhassa, yathāsatti yathābalaṃ.

“Sau khi nghe về các đức hạnh của vị tỳ-khưu-ni, tôi đã làm phát sanh niềm hoan hỷ không nhỏ, đã thực hiện sự tôn kính đối với đức Phật tùy theo khả năng, tùy theo sức lực.”

‘‘Nipacca munivaraṃ taṃ, taṃ ṭhānamabhipatthayiṃ;

Tadānumodi sambuddho, ṭhānalābhāya nāyako.

“Sau khi đảnh lễ bậc Thánh Nhân Tối Thượng ấy, tôi đã ước nguyện địa vị ấy. Khi ấy, bậc Chánh Đẳng Giác, vị Lãnh Đạo, đã tùy hỷ cho việc thành tựu địa vị ấy.”

‘‘Satasahassito kappe, okkākakulasambhavo;

Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.

“Một trăm ngàn kiếp kể từ đây, một vị sanh ra trong dòng dõi Okkāka, có họ là Gotama, sẽ trở thành bậc Đạo Sư ở trên đời.”

‘‘Tassa dhammesu dāyādā, orasā dhammanimmitā;

Kisāgotamī nāmena, hessasi satthu sāvikā.

“Là người thừa tự trong các Giáo Pháp của vị ấy, là người con sanh từ ngực, do Pháp hóa sanh, với tên là Kisāgotamī, ngươi sẽ là nữ thinh văn của bậc Đạo Sư.”

‘‘Taṃ sutvā muditā hutvā, yāvajīvaṃ tadā jinaṃ;

Mettacittā paricariṃ, paccayehi vināyakaṃ.

“Sau khi nghe điều ấy, tôi đã trở nên hoan hỷ. Khi ấy, cho đến trọn đời, tôi đã phục vụ bậc Toàn Giác, bậc Lãnh Đạo, với tâm từ bằng các vật dụng.”

‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca;

Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ.

“Do nghiệp đã được làm tốt đẹp ấy, và do các tác ý và ước nguyện, sau khi từ bỏ thân người, tôi đã đi đến cõi trời Đao Lợi.”

‘‘Imamhi bhaddake kappe, brahmabandhu mahāyaso;

Kassapo nāma gottena, uppajji vadataṃ varo.

“Trong kiếp hiền thiện này, người thân của Phạm Thiên, có danh tiếng lớn, bậc Tối Thượng trong các người thuyết giảng, có họ là Kassapa, đã sanh ra.”

‘‘Upaṭṭhāko mahesissa, tadā āsi narissaro;

Kāsirājā kikī nāma, bārāṇasipuruttame.

“Khi ấy, người hộ độ của bậc Đại Sĩ là vị vua xứ Kāsi tên là Kikī, ở tại thành Bārāṇasī tối thượng.”

‘‘Pañcamī tassa dhītāsiṃ, dhammā nāmena vissutā;

Dhammaṃ sutvā jinaggassa, pabbajjaṃ samarocayiṃ.

“Tôi là người con gái thứ năm của vị ấy, nổi tiếng với tên là Dhammā. Sau khi nghe Giáo Pháp của bậc Tối Thắng, tôi đã ưa thích việc xuất gia.”

‘‘Anujāni na no tāto, agāreva tadā mayaṃ;

Vīsavassasahassāni, vicarimha atanditā.

“Phụ thân đã không cho phép chúng tôi, khi ấy, chúng tôi đã sống không mệt mỏi ngay tại gia trong hai mươi ngàn năm.”

‘‘Komāribrahmacariyaṃ, rājakaññā sukhedhitā;

Buddhopaṭṭhānaniratā, muditā satta dhītaro.

“Bảy người con gái, các công chúa được nuôi dưỡng trong sung sướng, đã sống đời sống phạm hạnh của thiếu nữ, chuyên tâm hộ độ đức Phật một cách hoan hỷ.”

‘‘Samaṇī samaṇaguttā ca, bhikkhunī bhikkhudāyikā;

Dhammā ceva sudhammā ca, sattamī saṅghadāyikā.

“Samaṇī, và Samaṇaguttā, Bhikkhunī, Bhikkhudāyikā, và Dhammā, và Sudhammā, người thứ bảy là Saṅghadāyikā.”

‘‘Khemā uppalavaṇṇā ca, paṭācārā ca kuṇḍalā;

Ahañca dhammadinnā ca, visākhā hoti sattamī.

“Khemā, và Uppalavaṇṇā, và Paṭācārā, Kuṇḍalā, và tôi, và Dhammadinnā, Visākhā là người thứ bảy.”

‘‘Tehi [Pg.188] kammehi sukatehi, cetanāpaṇidhīhi ca;

Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ.

“Do các nghiệp đã được làm tốt đẹp ấy, và do các tác ý và ước nguyện, sau khi từ bỏ thân người, tôi đã đi đến cõi trời Đao Lợi.”

‘‘Pacchime ca bhave dāni, jātā seṭṭhikule ahaṃ;

Duggate adhane naṭṭhe, gatā ca sadhanaṃ kulaṃ.

“Và bây giờ, trong kiếp sống cuối cùng, tôi đã sanh ra trong gia tộc của một trưởng giả. (Gia tộc ấy) đã trở nên khốn cùng, không có tài sản, bị suy vong, và tôi đã đi đến một gia tộc có tài sản.”

‘‘Patiṃ ṭhapetvā sesā me, dessanti adhanā iti;

Yadā ca passūtā āsiṃ, sabbesaṃ dayitā tadā.

“Ngoại trừ người chồng, những người còn lại của tôi đã ghét bỏ (tôi) vì (tôi) nghèo khó. Và khi tôi đã sanh con, khi ấy, tôi được tất cả mọi người yêu mến.”

‘‘Yadā so taruṇo bhaddo, komalako sukhedhito;

Sapāṇamiva kanto me, tadā yamavasaṃ gato.

“Khi đứa con trai trẻ trung, tốt lành, mềm mại, được nuôi dưỡng trong sung sướng ấy, được tôi yêu thương như mạng sống của mình, khi ấy đã đi đến quyền lực của thần chết.”

‘‘Sokaṭṭādīnavadanā, assunettā rudammukhā;

Mataṃ kuṇapamādāya, vilapantī gamāmahaṃ.

“Với gương mặt khốn khổ bị sầu muộn áp bức, mắt đẫm lệ, mặt khóc lóc, mang theo xác chết, tôi đã đi, than khóc.”

‘‘Tadā ekena sandiṭṭhā, upetvābhisakkuttamaṃ;

Avocaṃ dehi bhesajjaṃ, puttasañjīvananti bho.

“Khi ấy, được một người chỉ cho, tôi đã đến gần bậc Thầy Thuốc Tối Thượng và đã nói: ‘Thưa ngài, xin hãy cho thuốc làm sống lại đứa con trai.’”

‘‘Na vijjante matā yasmiṃ, gehe siddhatthakaṃ tato;

Āharāti jino āha, vinayopāyakovido.

“Bậc Toàn Giác, vị thông thạo phương tiện giáo hóa, đã nói: ‘Hãy mang hạt cải từ ngôi nhà nào không có người chết đến đây.’”

‘‘Tadā gamitvā sāvatthiṃ, na labhiṃ tādisaṃ gharaṃ;

Kuto siddhatthakaṃ tasmā, tato laddhā satiṃ ahaṃ.

“Khi ấy, sau khi đi đến Sāvatthī, tôi đã không tìm được ngôi nhà như thế. Do đó, làm sao có hạt cải? Từ đó, tôi đã có được chánh niệm.”

‘‘Kuṇapaṃ chaḍḍayitvāna, upesiṃ lokanāyakaṃ;

Dūratova mamaṃ disvā, avoca madhurassaro.

“Sau khi vứt bỏ xác chết, tôi đã đến gần bậc Lãnh Đạo của thế gian. Vừa nhìn thấy tôi từ xa, vị ấy đã nói với giọng ngọt ngào.”

‘‘Yo ca vassasataṃ jīve, apassaṃ udayabbayaṃ;

Ekāhaṃ jīvitaṃ seyyo, passato udayabbayaṃ.

“Người nào sống một trăm năm mà không thấy sự sanh diệt, thì cuộc sống một ngày của người thấy được sự sanh diệt còn tốt hơn.”

‘‘Na gāmadhammo nigamassa dhammo, na cāpiyaṃ ekakulassa dhammo;

Sabbassa lokassa sadevakassa, eseva dhammo yadidaṃ aniccatā.

“Đây không phải là pháp của làng, pháp của thị trấn, và đây cũng không phải là pháp của một gia tộc. Đối với toàn thể thế gian cùng với chư Thiên, đây chính là pháp, đó là sự vô thường.”

‘‘Sāhaṃ sutvānimā gāthā, dhammacakkhuṃ visodhayiṃ;

Tato viññātasaddhammā, pabbajiṃ anagāriyaṃ.

“Tôi ấy, sau khi nghe những câu kệ này, đã thanh lọc được pháp nhãn. Từ đó, sau khi đã hiểu rõ Chánh Pháp, tôi đã xuất gia, sống đời không nhà.”

‘‘Tathā pabbajitā santī, yuñjantī jinasāsane;

Na cireneva kālena, arahattamapāpuṇiṃ.

Như thế, sau khi đã xuất gia, con nỗ lực trong giáo pháp của bậc Chiến Thắng; không bao lâu sau, con đã chứng đắc quả vị A-la-hán.

‘‘Iddhīsu [Pg.189] ca vasī homi, dibbāya sotadhātuyā;

Paracittāni jānāmi, satthusāsanakārikā.

Con là người thuần thục về các thần thông, và về thiên nhĩ giới; con biết được tâm của người khác, là người thực hành lời dạy của bậc Đạo Sư.

‘‘Pubbenivāsaṃ jānāmi, dibbacakkhu visodhitaṃ;

Khepetvā āsave sabbe, visuddhāsiṃ sunimmalā.

Con biết được các đời sống quá khứ, thiên nhãn đã được thanh lọc; sau khi đã tận trừ tất cả các lậu hoặc, con đã được thanh tịnh, hoàn toàn không còn cấu uế.

‘‘Pariciṇṇo mayā satthā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ;

Ohito garuko bhāro, bhavanetti samūhatā.

Con đã phụng sự bậc Đạo Sư, lời dạy của đức Phật đã được thực hành; gánh nặng đã được đặt xuống, dây dẫn đến tái sanh đã được nhổ sạch.

‘‘Yassatthāya pabbajitā, agārasmānagāriyaṃ;

So me attho anuppatto, sabbasaṃyojanakkhayo.

Mục đích mà vì nó con đã xuất gia, từ đời sống gia đình vào đời sống không gia đình, mục đích ấy con đã đạt được, là sự đoạn tận tất cả các kiết sử.

‘‘Atthadhammaniruttīsu, paṭibhāne tatheva ca;

Ñāṇaṃ me vimalaṃ suddhaṃ, buddhaseṭṭhassa vāhasā.

Về ý nghĩa, về pháp, về ngữ nguyên, và cũng như thế về biện tài; trí tuệ của con không tỳ vết và trong sạch, nhờ vào ân đức của bậc Tối Thắng Giác Ngộ.

‘‘Saṅkārakūṭā āhitvā, susānā rathiyāpi ca;

Tato saṅghāṭikaṃ katvā, lūkhaṃ dhāremi cīvaraṃ.

Sau khi đã nhặt (vải) từ các đống rác, từ nghĩa địa và cả từ đường phố; từ đó, con đã làm thành y tăng-già-lê, con mặc y phục thô xấu.

‘‘Jino tasmiṃ guṇe tuṭṭho, lūkhacīvaradhāraṇe;

Ṭhapesi etadaggamhi, parisāsu vināyako.

Bậc Chiến Thắng, hoan hỷ với đức hạnh ấy, về việc mặc y phục thô xấu; bậc Lãnh Đạo đã đặt con vào vị trí tối thắng về điều này ở giữa các hội chúng.

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

Các phiền não của tôi đã được đốt sạch… (vân vân)… lời dạy của đức Phật đã được thực hành.

Kisāgotamītherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải về Trưởng Lão Ni Kệ của Kisāgotamī đã chấm dứt.

Ekādasanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải về Phẩm Mười Một Kệ đã chấm dứt.

11. Dvādasakanipāto

11. Phẩm Mười Hai Kệ

1. Uppalavaṇṇātherīgāthāvaṇṇanā

1. Chú Giải Trưởng Lão Ni Kệ của Uppalavaṇṇā

Dvādasakanipāte [Pg.190] ubho mātā ca dhītā cātiādikā uppalavaṇṇāya theriyā gāthā. Ayampi padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patvā, mahājanena saddhiṃ satthu santikaṃ gantvā, dhammaṃ suṇantī satthāraṃ ekaṃ bhikkhuniṃ iddhimantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā sattāhaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi. Sā yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesuṃ saṃsarantī kassapabuddhakāle bārāṇasinagare kikissa kāsirañño gehe paṭisandhiṃ gahetvā sattannaṃ bhaginīnaṃ abbhantarā hutvā vīsativassasahassāni brahmacariyaṃ caritvā bhikkhusaṅghassa pariveṇaṃ katvā devaloke nibbattā.

Trong Phẩm Mười Hai Kệ, các câu kệ của Trưởng lão ni Uppalavaṇṇā bắt đầu bằng ‘ubho mātā ca dhītā ca’ (cả mẹ và con gái). Vị này cũng vậy, vào thời của đức Thế Tôn Padumuttara, đã sanh ra trong một gia đình danh giá ở thành phố Haṃsavatī, và sau khi đã đến tuổi trưởng thành, đã cùng với đám đông dân chúng đi đến nơi ở của bậc Đạo Sư, trong khi đang nghe Pháp, đã nhìn thấy bậc Đạo Sư đặt một vị Tỳ-khưu-ni vào vị trí tối thắng trong số những vị có thần thông, đã cúng dường đại thí đến Tăng chúng với đức Phật dẫn đầu trong bảy ngày và đã phát nguyện đạt được địa vị ấy. Vị ấy, sau khi đã làm các việc thiện cho đến trọn đời, đã luân hồi trong các cõi trời và người, vào thời của đức Phật Kassapa, đã thọ sanh trong nhà của vua Kiki xứ Kāsi ở thành phố Bārāṇasī, đã là một trong bảy chị em, đã thực hành phạm hạnh trong hai mươi ngàn năm, đã xây dựng một tu viện cho Tăng chúng, và đã được tái sanh ở cõi trời.

Tato cavitvā puna manussalokaṃ āgacchantī ekasmiṃ gāmake sahatthā kammaṃ katvā jīvanakaṭṭhāne nibbattā. Sā ekadivasaṃ khettakuṭiṃ gacchantī antarāmagge ekasmiṃ sare pātova pupphitaṃ padumapupphaṃ disvā taṃ saraṃ oruyha tañceva pupphaṃ lājapakkhipanatthāya paduminipattañca gahetvā kedāre sālisīsāni chinditvā kuṭikāya nisinnā lāje bhajjitvā pañca lājasatāni katvā ṭhapesi. Tasmiṃ khaṇe gandhamādanapabbate nirodhasamāpattito vuṭṭhito eko paccekabuddho āgantvā tassā avidūre ṭhāne aṭṭhāsi. Sā paccekabuddhaṃ disvā lājehi saddhiṃ padumapupphaṃ gahetvā, kuṭito oruyha lāje paccekabuddhassa patte pakkhipitvā padumapupphena pattaṃ pidhāya adāsi. Athassā paccekabuddhe thokaṃ gate etadahosi – ‘‘pabbajitā nāma pupphena anatthikā, ahaṃ pupphaṃ gahetvā piḷandhissāmī’’ti gantvā paccekabuddhassa hatthato pupphaṃ gahetvā puna cintesi – ‘‘sace, ayyo, pupphena anatthiko abhavissā, pattamatthake ṭhapetuṃ nādassa, addhā ayyassa attho bhavissatī’’ti puna gantvā pattamatthake ṭhapetvā paccekabuddhaṃ khamāpetvā, ‘‘bhante, imesaṃ me lājānaṃ nissandena lājagaṇanāya puttā assu, padumapupphassa nissandena nibbattanibbattaṭṭhāne pade pade padumapupphaṃ uṭṭhahatū’’ti patthanaṃ akāsi. Paccekubuddho tassā passantiyāva ākāsena [Pg.191] gandhamādanapabbataṃ gantvā taṃ padumaṃ nandamūlakapabbhāre paccekabuddhānaṃ akkamanasopānasamīpe pādapuñchanaṃ katvā ṭhapesi.

Sau khi mệnh chung từ nơi ấy, trong khi đang trở lại cõi người, vị ấy đã được tái sanh ở một ngôi làng nhỏ, tại một nơi sinh sống bằng việc tự tay làm lụng. Một hôm, trong khi đang đi đến túp lều ở ngoài ruộng, ở giữa đường, vị ấy đã nhìn thấy một đóa hoa sen nở vào buổi sáng sớm ở trong một cái hồ. Vị ấy đã đi xuống hồ ấy và đã lấy chính đóa hoa ấy và một chiếc lá sen để đựng cốm. Sau khi đã cắt những bông lúa ở thửa ruộng, vị ấy ngồi trong túp lều, đã rang cốm, đã làm thành năm trăm phần cốm và đã để sang một bên. Vào khoảnh khắc ấy, một vị Phật Độc Giác, sau khi đã xuất khỏi định diệt ở núi Gandhamādana, đã đi đến và đã đứng ở một nơi không xa chỗ của vị ấy. Vị ấy, sau khi nhìn thấy vị Phật Độc Giác, đã lấy đóa hoa sen cùng với cốm, đã đi xuống khỏi túp lều, đã đặt cốm vào trong bát của vị Phật Độc Giác, đã dùng đóa hoa sen đậy bát lại, và đã dâng cúng. Sau đó, khi vị Phật Độc Giác đã đi được một quãng ngắn, điều này đã khởi lên nơi vị ấy: ‘Bậc xuất gia hẳn là không cần đến hoa, ta sẽ lấy đóa hoa và sẽ trang điểm.’ Vị ấy đã đi đến và đã lấy đóa hoa từ tay của vị Phật Độc Giác rồi lại suy nghĩ: ‘Nếu bậc tôn quý không cần đến hoa, ngài đã không để cho ta đặt nó lên trên miệng bát, chắc chắn bậc tôn quý có việc cần dùng đến nó.’ Vị ấy đã đi đến một lần nữa, đã đặt nó lên trên miệng bát, đã xin vị Phật Độc Giác xá lỗi, và đã phát nguyện rằng: ‘Kính bạch ngài, do quả báo của số cốm này của con, nguyện cho con có được các người con bằng với số lượng hạt cốm; do quả báo của đóa hoa sen này, ở mỗi nơi con được tái sanh, nguyện cho một đóa hoa sen mọc lên ở mỗi bước chân.’ Vị Phật Độc Giác, trong khi vị ấy vẫn đang nhìn, đã đi bằng đường không đến núi Gandhamādana, đã đến sườn núi Nandamūlaka, gần bậc thềm đi lại của các vị Phật Độc Giác, đã làm cho đóa sen ấy thành vật lau chân và đã đặt ở đấy.

Sāpi tassa kammassa nissandena devaloke paṭisandhiṃ gaṇhi. Nibbattakālato paṭṭhāya cassā pade pade mahāpadumapupphaṃ uṭṭhāsi. Sā tato cavitvā pabbatapāde ekasmiṃ padumasare padumagabbhe nibbatti. Taṃ nissāya eko tāpaso vasati. So pātova mukhadhovanatthāya saraṃ gantvā taṃ pupphaṃ disvā cintesi – ‘‘idaṃ pupphaṃ sesehi mahantataraṃ, sesāni ca pupphitāni idaṃ makulitameva, bhavitabbamettha kāraṇenā’’ti udakaṃ otaritvā taṃ pupphaṃ gaṇhi. Taṃ tena gahitamattameva pupphitaṃ. Tāpaso antopadumagabbhe nipannadārikaṃ addasa. Diṭṭhakālato paṭṭhāya ca dhītusinehaṃ labhitvā padumeneva saddhiṃ paṇṇasālaṃ netvā mañcake nipajjāpesi. Athassā puññānubhāvena aṅguṭṭhake khīraṃ nibbatti. So tasmiṃ pupphe milāte aññaṃ navaṃ pupphaṃ āharitvā taṃ nipajjāpesi. Athassā ādhāvanavidhāvanena kīḷituṃ samatthakālato paṭṭhāya padavāre padavāre padumapupphaṃ uṭṭhāti, kuṅkumarāsissa viya assā sarīravaṇṇo hoti. Sā apattā devavaṇṇaṃ, atikkantā mānusavaṇṇaṃ ahosi. Sā pitari phalāphalatthāya gate paṇṇasālāyaṃ ohiyati.

Vị ấy cũng vậy, do quả báo của nghiệp ấy, đã thọ sanh ở cõi trời. Kể từ lúc sanh ra, một đóa hoa sen lớn đã mọc lên ở mỗi bước chân của vị ấy. Sau khi mệnh chung từ nơi ấy, vị ấy đã được sanh ra trong lòng của một đóa sen ở trong một hồ sen dưới chân núi. Một vị ẩn sĩ sống nương tựa vào hồ ấy. Vị ấy, vào buổi sáng sớm, sau khi đi đến hồ để rửa mặt, đã nhìn thấy đóa hoa ấy và đã suy nghĩ: ‘Đóa hoa này lớn hơn những đóa hoa còn lại, và trong khi những đóa hoa khác đã nở thì đóa này vẫn còn là nụ, hẳn phải có lý do ở đây.’ Vị ấy đã lội xuống nước và đã lấy đóa hoa ấy. Ngay khi được vị ấy cầm lấy, đóa hoa liền nở ra. Vị ẩn sĩ đã nhìn thấy một bé gái đang nằm bên trong lòng hoa sen. Kể từ lúc nhìn thấy, vị ấy đã có được tình thương của người cha, đã mang cô bé cùng với đóa sen về am lá, và đã đặt cô bé nằm trên giường nhỏ. Bấy giờ, do oai lực phước báu của cô bé, sữa đã hiện ra ở ngón tay cái của cô. Khi đóa hoa ấy tàn héo, vị ấy đã mang đến một đóa hoa mới khác và đã đặt cô bé nằm trong đó. Bấy giờ, kể từ lúc cô bé có thể vui đùa bằng cách chạy tới chạy lui, một đóa hoa sen mọc lên ở mỗi bước chân. Nước da của cô bé giống như một đống bột nghệ tây. Cô bé chưa đạt đến nước da của chư thiên, nhưng đã vượt qua nước da của loài người. Khi người cha đi tìm các loại trái cây, cô bé bị bỏ lại trong am lá.

Athekadivasaṃ tassā vayappattakāle pitari phalāphalatthāya gate eko vanacarako taṃ disvā cintesi – ‘‘manussānaṃ nāma evaṃvidhaṃ rūpaṃ natthi, vīmaṃsissāmi na’’nti tāpasassa āgamanaṃ udikkhanto nisīdi. Sā pitari āgacchante paṭipathaṃ gantvā tassa hatthato kājakamaṇḍaluṃ aggahesi, āgantvā nisinnassa cassa attano karaṇavattaṃ dassesi. Tadā so vanacarako manussabhāvaṃ ñatvā tāpasaṃ abhivādetvā nisīdi. Tāpaso taṃ vanacarakaṃ vanamūlaphalehi ca pānīyena ca nimantetvā, ‘‘bho purisa, imasmiṃyeva ṭhāne vasissasi, udāhu gamissasī’’ti pucchi. ‘‘Gamissāmi, bhante, idha kiṃ karissāmī’’ti? ‘‘Idaṃ tayā diṭṭhakāraṇaṃ etto gantvā akathetuṃ sakkhissasī’’ti? ‘‘Sace, ayyo, na icchati, kiṃkāraṇā kathessāmī’’ti tāpasaṃ vanditvā puna āgamanakāle maggasañjānanatthaṃ sākhāsaññañca rukkhasaññañca karonto pakkāmi.

Một ngày nọ, khi nàng đến tuổi trưởng thành, lúc người cha đi vào rừng tìm trái cây, một người thợ săn thấy nàng và suy nghĩ: 'Loài người làm gì có dung sắc như thế này, ta phải xem xét kỹ mới được.' rồi ngồi chờ đợi vị đạo sĩ trở về. Khi người cha đang trở về, nàng đi ra đón đường, lấy cái gậy và bình nước từ tay ông, và khi ông đã về và ngồi xuống, nàng thể hiện phận sự của mình. Lúc ấy, người thợ săn biết nàng là người, bèn đảnh lễ vị đạo sĩ và ngồi xuống. Vị đạo sĩ mời người thợ săn dùng rễ cây, trái cây trong rừng và nước uống, rồi hỏi: 'Này người kia, ông sẽ ở lại nơi này hay sẽ ra đi?' 'Thưa tôn giả, con sẽ đi, con ở lại đây làm gì?' 'Sau khi đi khỏi đây, ông có thể không kể lại chuyện ông đã thấy này không?' 'Thưa ngài, nếu ngài không muốn, cớ sao con lại phải kể?' rồi đảnh lễ vị đạo sĩ và ra đi, vừa đi vừa làm dấu trên các cành cây và thân cây để nhận biết đường khi quay trở lại.

So [Pg.192] bārāṇasiṃ gantvā rājānaṃ addasa. Rājā ‘‘kasmā āgatosī’’ti pucchi. ‘‘Ahaṃ, deva, tumhākaṃ vanacarako pabbatapāde acchariyaṃ itthiratanaṃ disvā āgatomhī’’ti sabbaṃ pavattiṃ kathesi. So tassa vacanaṃ sutvā vegena pabbatapādaṃ gantvā avidūre ṭhāne khandhāvāraṃ nivāsetvā vanacarakena ceva aññehi ca purisehi saddhiṃ tāpasassa bhattakiccaṃ katvā nisinnavelāya tattha gantvā abhivādetvā paṭisanthāraṃ katvā ekamantaṃ nisīdi. Rājā tāpasassa pabbajitaparikkhārabhaṇḍaṃ pādamūle ṭhapetvā, ‘‘bhante, imasmiṃ ṭhāne kiṃ karoma, gamissāmā’’ti āha. ‘‘Gaccha, mahārājā’’ti. ‘‘Āma, gacchāmi, bhante, ayyassa pana samīpe visabhāgaparisā atthī’’ti assumhā, asāruppā esā pabbajitānaṃ, mayā saddhiṃ gacchatu, bhanteti. Manussānaṃ nāma cittaṃ duttosayaṃ, kathaṃ bahūnaṃ majjhe vasissatīti? Amhākaṃ rucitakālato paṭṭhāya sesānaṃ jeṭṭhakaṭṭhāne ṭhapetvā paṭijaggissāma, bhanteti.

Anh ta đi đến thành Ba-la-nại và yết kiến đức vua. Đức vua hỏi: 'Ngươi đến đây vì cớ gì?' 'Tâu thiên tử, thần là thợ săn của ngài, đã thấy một người nữ quý báu tuyệt vời ở chân núi nên đến đây.' rồi kể lại toàn bộ sự việc. Nghe lời anh ta, đức vua vội vã đi đến chân núi, cho đóng quân ở một nơi không xa, rồi cùng với người thợ săn và những người khác, vào lúc vị đạo sĩ đã dùng bữa xong và đang ngồi, vua đến đó, đảnh lễ, thăm hỏi và ngồi xuống một bên. Đức vua đặt các vật dụng của người xuất gia dưới chân vị đạo sĩ và nói: 'Thưa tôn giả, chúng tôi ở nơi này làm gì, chúng tôi nên đi thôi.' 'Hãy đi đi, đại vương.' 'Vâng, con sẽ đi, thưa tôn giả, nhưng chúng con nghe nói có một người không tương xứng ở gần ngài. Điều này không thích hợp với người xuất gia, xin ngài hãy để cô ấy đi cùng với con.' 'Tâm của con người vốn khó làm hài lòng, làm sao cô ấy có thể sống giữa đám đông được?' 'Thưa tôn giả, kể từ lúc chúng con vừa ý, chúng con sẽ đặt nàng vào địa vị cao nhất và chăm sóc nàng.'

So rañño kathaṃ sutvā daharakāle gahitanāmavaseneva, ‘‘amma, padumavatī’’ti dhītaraṃ pakkosi. Sā ekavacaneneva paṇṇasālato nikkhamitvā pitaraṃ abhivādetvā aṭṭhāsi. Atha naṃ pitā āha – ‘‘tvaṃ, amma, vayappattā, imasmiṃ ṭhāne raññā diṭṭhakālato paṭṭhāya vasituṃ ayuttā, raññā saddhiṃ gaccha, ammā’’ti. Sā ‘‘sādhu, tātā’’ti pitu vacanaṃ sampaṭicchitvā abhivādetvā rodamānā aṭṭhāsi. Rājā ‘‘imissā pitu cittaṃ gaṇhissāmī’’ti tasmiṃyeva ṭhāne kahāpaṇarāsimhi ṭhapetvā abhisekaṃ akāsi. Atha naṃ gahetvā attano nagaraṃ ānetvā āgatakālato paṭṭhāya sesitthiyo anoloketvā tāya saddhiṃyeva ramati. Tā itthiyo issāpakatā taṃ rañño antare paribhinditukāmā evamāhaṃsu – ‘‘nāyaṃ, mahārāja, manussajātikā, kahaṃ nāma tumhehi manussānaṃ vicaraṇaṭṭhāne padumāni uṭṭhahantāni diṭṭhapubbāni, addhā ayaṃ yakkhinī, nīharatha naṃ, mahārājā’’ti. Rājā tāsaṃ kathaṃ sutvā tuṇhī ahosi.

Nghe lời của đức vua, ông liền gọi con gái bằng cái tên đã đặt cho lúc còn nhỏ: 'Này con, Padumavatī.' Chỉ một tiếng gọi, nàng từ trong am lá bước ra, đảnh lễ người cha rồi đứng yên. Bấy giờ, người cha nói với nàng: 'Này con, con đã đến tuổi trưởng thành, kể từ lúc đức vua trông thấy, con ở lại nơi này là không thích hợp nữa. Hãy đi cùng với đức vua đi, con ạ.' Nàng chấp nhận lời của cha: 'Dạ, thưa cha,' rồi đảnh lễ và đứng khóc. Đức vua nghĩ: 'Ta sẽ chiếm được cảm tình của cha nàng,' liền cho nàng đứng trên một đống tiền vàng ngay tại nơi đó và làm lễ tấn phong. Sau đó, vua đưa nàng về kinh thành của mình. Kể từ khi nàng đến, vua không ngó ngàng đến các bà vợ khác mà chỉ vui vầy cùng với nàng. Các bà vợ kia sinh lòng ganh tị, muốn chia rẽ nàng với đức vua, bèn nói như sau: 'Tâu đại vương, người này không phải thuộc dòng dõi loài người. Ngài đã từng thấy hoa sen mọc lên ở nơi loài người đi lại bao giờ chưa? Chắc chắn đây là một nữ dạ-xoa, xin đại vương hãy đuổi nàng đi.' Đức vua nghe lời họ nói, bèn im lặng.

Athassāparena samayena paccanto kupito. So ‘‘garugabbhā padumavatī’’ti nagare ṭhapetvā paccantaṃ agamāsi. Atha tā itthiyo tassā upaṭṭhāyikāya lañjaṃ datvā ‘‘imissā dārakaṃ jātamattameva apanetvā [Pg.193] ekaṃ dārughaṭikaṃ lohitena makkhitvā santike ṭhapehī’’ti āhaṃsu. Padumavatiyāpi nacirasseva gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi. Mahāpadumakumāro ekakova kucchiyaṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Avasesā ekūnapañcasatā dārakā mahāpadumakumārassa mātukucchito nikkhamitvā nipannakāle saṃsedajā hutvā nibbattiṃsu. Athassā ‘‘na tāva ayaṃ satiṃ paṭilabhatī’’ti ñatvā sā upaṭṭhāyikā ekaṃ dārughaṭikaṃ lohitena makkhitvā samīpe ṭhapetvā tāsaṃ itthīnaṃ saññaṃ adāsi. Tāpi pañcasatā itthiyo ekekā ekekaṃ dārakaṃ gahetvā cundakārakānaṃ santikaṃ pesetvā karaṇḍake āharāpetvā attanā attanā gahitadārake tattha nipajjāpetvā bahi lañchanaṃ katvā ṭhapayiṃsu.

Sau đó một thời gian, vùng biên thùy nổi loạn. Vua nghĩ: 'Padumavatī đang mang thai nặng,' nên để nàng ở lại kinh thành rồi đi đến vùng biên thùy. Bấy giờ, các bà vợ kia đút lót cho người hầu gái của nàng và nói: 'Ngay khi đứa bé của bà này vừa sinh ra, hãy đem nó đi, rồi lấy một khúc gỗ bôi máu đặt gần đó.' Chẳng bao lâu sau, Padumavatī sinh nở. Chỉ một mình hoàng tử Mahāpaduma đã nhập thai trong bụng mẹ. Bốn trăm chín mươi chín đứa trẻ còn lại, vào lúc hoàng tử Mahāpaduma ra khỏi bụng mẹ và nằm xuống, đã được sinh ra theo cách thấp sinh. Bấy giờ, biết rằng nàng vẫn chưa tỉnh lại, người hầu gái kia lấy một khúc gỗ bôi máu đặt gần đó rồi ra hiệu cho các bà vợ kia. Năm trăm bà vợ kia, mỗi người lấy một đứa trẻ, sai người đến chỗ thợ tiện làm những chiếc hộp mang về, đặt những đứa trẻ mà mình đã lấy vào trong đó, niêm phong bên ngoài rồi cất giữ.

Padumavatīpi kho saññaṃ labhitvā taṃ upaṭṭhāyikaṃ ‘‘kiṃ vijātamhi, ammā’’ti pucchi. Sā taṃ santajjetvā ‘‘kuto tvaṃ dārakaṃ labhissasī’’ti vatvā ‘‘ayaṃ tava kucchito nikkhantadārako’’ti lohitamakkhitaṃ dārughaṭikaṃ purato ṭhapesi. Sā taṃ disvā domanassappattā ‘‘sīghaṃ taṃ phāletvā apanehi, sace koci passeyya, lajjitabbaṃ bhaveyyā’’ti āha. Sā tassā kathaṃ sutvā atthakāmā viya dārughaṭikaṃ phāletvā uddhane pakkhipi.

Khi Padumavatī tỉnh lại, nàng hỏi người hầu gái: 'Này chị, ta đã sinh gì vậy?' Người hầu gái mắng nhiếc nàng và nói: 'Làm sao bà có được một đứa con?' rồi đặt khúc gỗ dính máu trước mặt nàng và nói: 'Đây là đứa con ra từ bụng bà đây.' Nàng thấy vậy, lòng đầy ưu phiền, và nói: 'Hãy mau chẻ nó ra và vứt đi, nếu có ai thấy được, sẽ phải xấu hổ.' Người hầu gái nghe lời nàng, như thể muốn làm điều tốt, đã chẻ khúc gỗ ra và ném vào lò sưởi.

Rājāpi paccantato āgantvā nakkhattaṃ paṭimānento bahinagare khandhāvāraṃ bandhitvā nisīdi. Atha tā pañcasatā itthiyo rañño paccuggamanaṃ āgantvā āhaṃsu – ‘‘tvaṃ, mahārāja, na amhākaṃ saddahasi, amhehi vuttaṃ akāraṇaṃ viya hoti, tvaṃ mahesiyā upaṭṭhāyikaṃ pakkosāpetvā paṭipuccha, dārughaṭikaṃ te devī vijātā’’ti. Rājā taṃ kāraṇaṃ anupaparikkhitvāva ‘‘amanussajātikā bhavissatī’’ti taṃ gehato nikkaḍḍhi. Tassā rājagehato saha nikkhamaneneva padumapupphāni antaradhāyiṃsu, sarīracchavīpi vivaṇṇā ahosi. Sā ekikāva antaravīthiyā pāyāsi. Atha naṃ ekā vayappattā mahallikā itthī disvā dhītusinehaṃ uppādetvā ‘‘kahaṃ gacchasi, ammā’’ti āha. ‘‘Āgantukamhi, vasanaṭṭhānaṃ olokentī vicarāmī’’ti. ‘‘Idhāgaccha, ammā’’ti vasanaṭṭhānaṃ datvā bhojanaṃ paṭiyādesi.

Vua cũng từ biên địa trở về, chờ đợi điềm lành, đóng trại bên ngoài thành và ngự tại đó. Bấy giờ, năm trăm người phụ nữ kia đến nghênh đón vua và tâu rằng: "Tâu Đại vương, ngài không tin chúng thần. Lời chúng thần nói dường như vô căn cứ. Ngài hãy cho gọi thị nữ của hoàng hậu đến và tra hỏi, hoàng hậu của ngài đã sinh ra một khúc gỗ." Vua không điều tra sự việc ấy, liền nghĩ: "Nàng ta hẳn là loài phi nhân," rồi đuổi nàng ra khỏi cung. Ngay khi nàng vừa rời khỏi hoàng cung, những đóa hoa sen liền biến mất, sắc da của nàng cũng trở nên nhợt nhạt. Nàng một mình đi trên con đường giữa phố. Bấy giờ, một bà lão lớn tuổi trông thấy nàng, khởi lên tình thương như con gái, bèn hỏi: "Con đi đâu vậy, con gái?" Nàng đáp: "Con là người mới đến, đang đi tìm chỗ ở." Bà lão nói: "Hãy đến đây, con gái," rồi cho nàng một chỗ ở và dọn thức ăn.

Tassā imināva niyāmena tattha vasamānāya tā pañcasatā itthiyo ekacittā hutvā rājānaṃ āhaṃsu – ‘‘mahārāja, tumhesu yuddhaṃ [Pg.194] gatesu amhehi gaṅgādevatāya ‘amhākaṃ deve vijitasaṅgāme āgate balikammaṃ katvā udakakīḷaṃ karissāmā’ti patthitaṃ atthi, etamatthaṃ, deva, jānāpemā’’ti. Rājā tāsaṃ vacanena tuṭṭho gaṅgāya udakakīḷaṃ kātuṃ agamāsi. Tāpi attanā attanā gahitakaraṇḍakaṃ paṭicchannaṃ katvā ādāya nadiṃ gantvā tesaṃ karaṇḍakānaṃ paṭicchādanatthaṃ pārupitvā pārupitvā udake patitvā karaṇḍake vissajjesuṃ. Tepi kho karaṇḍakā sabbe saha gantvā heṭṭhāsote pasāritajālamhi laggiṃsu. Tato udakakīḷaṃ kīḷitvā rañño uttiṇṇakāle jālaṃ ukkhipantā te karaṇḍake disvā rañño santikaṃ ānayiṃsu.

Trong khi nàng đang sống ở đó theo cách này, năm trăm người phụ nữ kia đồng lòng tâu với vua rằng: "Tâu Đại vương, khi ngài ra trận, chúng thần có khấn nguyện với thần sông Hằng rằng: 'Khi đức vua của chúng thần chiến thắng trở về, chúng thần sẽ làm lễ cúng dường và vui chơi dưới nước.' Tâu đức vua, chúng thần xin trình báo việc này." Vua hài lòng với lời của họ, liền đi đến sông Hằng để vui chơi dưới nước. Họ cũng mỗi người mang theo chiếc giỏ đã được che đậy của mình, đi đến sông, và để che giấu những chiếc giỏ, họ quấn y phục quanh mình, ngã xuống nước và thả những chiếc giỏ đi. Tất cả những chiếc giỏ ấy trôi cùng nhau và mắc vào một tấm lưới giăng ở hạ lưu. Sau đó, sau khi vui chơi dưới nước, lúc vua lên bờ, những người kéo lưới trông thấy những chiếc giỏ và mang chúng đến cho vua.

Rājā karaṇḍake oloketvā ‘‘kiṃ, tātā, karaṇḍakesū’’ti āha. ‘‘Na jānāma, devā’’ti. So te karaṇḍake vivarāpetvā olokento paṭhamaṃ mahāpadumakumārassa karaṇḍakaṃ vivarāpesi. Tesaṃ pana sabbesampi karaṇḍakesu nipajjāpitadivasesuyeva puññiddhiyā aṅguṭṭhato khīraṃ nibbatti. Sakko devarājā tassa rañño nikkaṅkhabhāvatthaṃ antokaraṇḍake akkharāni likhāpesi – ‘‘ime kumārā padumavatiyā kucchimhi nibbattā bārāṇasirañño puttā, atha ne padumavatiyā sapattiyo pañcasatā itthiyo karaṇḍakesu pakkhipitvā udake khipiṃsu, rājā imaṃ kāraṇaṃ jānātū’’ti. Karaṇḍake vivaṭamatte rājā akkharāni vācetvā dārake disvā mahāpadumakumāraṃ ukkhipitvā vegena rathe yojetvā ‘‘asse kappetha, ahaṃ ajja antonagaraṃ pavisitvā ekaccānaṃ mātugāmānaṃ piyaṃ karissāmī’’ti pāsādavaraṃ āruyha hatthigīvāya sahassabhaṇḍikaṃ ṭhapetvā nagare bheriṃ carāpesi – ‘‘yo padumavatiṃ passati, so imaṃ sahassaṃ gaṇhātū’’ti.

Vua nhìn những chiếc giỏ và hỏi: "Này các khanh, có gì trong những chiếc giỏ vậy?" "Tâu đức vua, chúng thần không biết." Vua cho mở những chiếc giỏ ấy ra xem, trước tiên cho mở chiếc giỏ của hoàng tử Mahāpaduma. Vào chính ngày chúng được đặt nằm trong giỏ, do thần lực phước báu, sữa đã tuôn ra từ ngón tay cái của chúng. Đế Thích, vua của chư thiên, để nhà vua khỏi nghi ngờ, đã cho viết chữ bên trong những chiếc giỏ: "Những hoàng tử này được sinh ra từ bụng của Padumavatī, là con của vua xứ Bārāṇasī. Rồi những người vợ đối địch của Padumavatī, năm trăm người phụ nữ, đã đặt chúng vào giỏ và ném xuống nước. Mong nhà vua biết rõ sự việc này." Ngay khi những chiếc giỏ được mở ra, vua đọc những dòng chữ, nhìn thấy những đứa trẻ, bế hoàng tử Mahāpaduma lên, vội vàng cho thắng xe và nói: "Hãy thắng ngựa! Hôm nay ta sẽ vào thành và làm điều vừa lòng một số phụ nữ!" Vua leo lên lầu đài, đặt một túi một ngàn đồng lên cổ voi, và cho rao trống trong thành: "Ai thấy được Padumavatī, người đó hãy nhận một ngàn này."

Taṃ kathaṃ sutvā padumavatī mātu saññaṃ adāsi – ‘‘hatthigīvato sahassaṃ gaṇha, ammā’’ti. ‘‘Nāhaṃ evarūpaṃ gaṇhituṃ visahāmī’’ti āha. Sā dutiyampi tatiyampi vutte ‘‘kiṃ vatvā gaṇhāmi, ammā’’ti āha. ‘‘‘Mama dhītā padumavatiṃ deviṃ passatī’ti vatvā gaṇhāhī’’ti. Sā ‘‘yaṃ vā taṃ vā hotū’’ti gantvā sahassacaṅkoṭakaṃ gaṇhi. Atha naṃ manussā pucchiṃsu – ‘‘padumavatiṃ deviṃ passasi, ammā’’ti? ‘‘Ahaṃ na passāmi, dhītā kira me passatī’’ti āha. Te ‘‘kahaṃ pana sā, ammā’’ti vatvā tāya saddhiṃ gantvā [Pg.195] padumavatiṃ sañjānitvā pādesu nipatiṃsu. Tasmiṃ kāle sā ‘‘padumavatī devī aya’’nti ñatvā ‘‘bhāriyaṃ vata itthiyā kammaṃ kataṃ, yā evaṃvidhassa rañño mahesī samānā evarūpe ṭhāne nirārakkhā vasī’’ti āha.

Nghe lời rao ấy, Padumavatī ra hiệu cho mẹ nuôi: "Mẹ ơi, hãy lấy một ngàn đồng từ cổ voi." Bà nói: "Mẹ không dám nhận một vật như vậy." Khi được nói lần thứ hai rồi lần thứ ba, bà hỏi: "Mẹ phải nói gì để nhận nó, con gái?" Nàng đáp: "Mẹ hãy nói: 'Con gái tôi thấy hoàng hậu Padumavatī' rồi hãy nhận lấy." Bà nghĩ: "Thôi thì tới đâu hay tới đó," rồi đi đến và nhận lấy túi một ngàn đồng. Bấy giờ, người ta hỏi bà: "Thưa bà, bà có thấy hoàng hậu Padumavatī không?" Bà đáp: "Tôi thì không thấy, nhưng nghe nói con gái tôi thấy." Họ nói: "Vậy cô ấy ở đâu, thưa bà?" rồi cùng bà đi đến, nhận ra Padumavatī và sụp lạy dưới chân nàng. Lúc ấy, bà lão biết rằng: "Đây là hoàng hậu Padumavatī," liền nói: "Nghiệp của người phụ nữ này thật nặng nề thay, là hoàng hậu của một vị vua như thế mà lại phải sống không ai bảo vệ ở một nơi như thế này."

Tepi rājapurisā padumavatiyā nivesanaṃ setasāṇīhi parikkhipāpetvā dvāre ārakkhaṃ ṭhapetvā gantvā rañño ārocesuṃ. Rājā suvaṇṇasivikaṃ pesesi. Sā ‘‘ahaṃ evaṃ na gamissāmi, mama vasanaṭṭhānato paṭṭhāya yāva rājagehaṃ etthantare varapotthakacittattharaṇe attharāpetvā upari suvaṇṇatārakavicittaṃ celavitānaṃ bandhāpetvā pasādhanatthāya sabbālaṅkāresu pahitesu padasāva gamissāmi, evaṃ me nāgarā sampattiṃ passissantī’’ti āha. Rājā ‘‘padumavatiyā yathāruciṃ karothā’’ti āha. Tato padumavatī sabbapasādhanaṃ pasādhetvā ‘‘rājagehaṃ gamissāmī’’ti maggaṃ paṭipajji. Athassā akkantaakkantaṭṭhāne varapotthakacittattharaṇāni bhinditvā padumapupphāni uṭṭhahiṃsu. Sā mahājanassa attano sampattiṃ dassetvā rājanivesanaṃ āruyha sabbepi te celacittattharaṇe tassā mahallikāya posāvanikamūlaṃ katvā dāpesi.

Những người của vua cho vây quanh nơi ở của Padumavatī bằng những tấm màn trắng, đặt lính canh ở cửa, rồi đi báo cho vua. Vua sai một chiếc kiệu vàng đến. Nàng nói: "Ta sẽ không đi như thế này. Từ nơi ở của ta cho đến hoàng cung, hãy cho trải thảm vải thêu quý giá, bên trên cho giăng một tấm lọng vải trang trí những ngôi sao vàng, và khi tất cả đồ trang sức để trang điểm được gửi đến, ta sẽ đi bộ. Như vậy, dân chúng sẽ thấy được sự huy hoàng của ta." Vua nói: "Hãy làm theo ý muốn của Padumavatī." Sau đó, Padumavatī trang điểm với tất cả đồ trang sức, và lên đường, nói rằng: "Ta sẽ đến hoàng cung." Bấy giờ, ở mỗi nơi nàng bước chân đến, những đóa hoa sen mọc lên, xuyên qua những tấm thảm vải thêu quý giá. Nàng phô bày sự huy hoàng của mình cho đông đảo dân chúng, rồi lên đến cung điện của vua và cho đem tất cả những tấm lọng vải và thảm thêu ấy tặng cho bà lão để trả công nuôi dưỡng.

Rājāpi kho tā pañcasatā itthiyo pakkosāpetvā ‘‘imāyo te, devi, dāsiyo katvā demī’’ti āha. ‘‘Sādhu, mahārāja, etāsaṃ mayhaṃ dinnabhāvaṃ sakalanagare jānāpehī’’ti. Rājā nagare bheriṃ carāpesi ‘‘padumavatiyā dubbhikā pañcasatā itthiyo etissāva dāsiyo katvā dinnā’’ti. Sā ‘‘tāsaṃ sakalanāgarena dāsibhāvo sallakkhito’’ti ñatvā ‘‘ahaṃ mama dāsiyo bhujissā kātuṃ labhāmi, devā’’ti rājānaṃ pucchi. ‘‘Tava icchā, devī’’ti. ‘‘Evaṃ sante tameva bhericārikaṃ pakkosāpetvā – ‘padumavatideviyā attano dāsiyo katvā dinnā pañcasatā itthiyo sabbāva bhujissā katā’ti puna bheriṃ carāpethā’’ti āha. Sā tāsaṃ bhujissabhāve kate ekūnāni pañcaputtasatāni tāsaṃyeva hatthe posanatthāya datvā sayaṃ mahāpadumakumāraṃyeva gaṇhi.

Vua cũng cho gọi năm trăm người phụ nữ ấy đến và nói: “Thưa hoàng hậu, ta ban những người này làm nữ tỳ cho nàng.” “Lành thay, thưa đại vương, xin hãy cho toàn thành biết việc họ đã được ban cho thần thiếp.” Vua cho rao trống trong thành: “Năm trăm người phụ nữ nạn đói đã được ban cho hoàng hậu Padumavatī làm nữ tỳ của bà.” Bà biết rằng “địa vị nữ tỳ của họ đã được toàn thành ghi nhận,” nên hỏi vua: “Thưa thiên tử, thần thiếp có được phép trả tự do cho các nữ tỳ của mình không?” “Tùy ý nàng, thưa hoàng hậu.” “Nếu vậy, xin hãy cho gọi chính người rao trống ấy đến và cho rao trống lại rằng: ‘Năm trăm người phụ nữ được ban cho hoàng hậu Padumavatī làm nữ tỳ của bà, tất cả đều đã được trả tự do.’” Sau khi họ đã được trả tự do, bà giao bốn trăm chín mươi chín người con trai vào tay chính họ để nuôi dưỡng, còn tự mình thì nhận lấy hoàng tử Mahāpaduma.

Athāparabhāge tesaṃ kumārānaṃ kīḷanavaye sampatte rājā uyyāne nānāvidhaṃ kīḷanaṭṭhānaṃ kāresi. Te attano soḷasavassuddesikakāle sabbeva ekato hutvā uyyāne padumasañchannāya maṅgalapokkharaṇiyā [Pg.196] kīḷantā navapadumāni pupphitāni purāṇapadumāni ca vaṇṭato patantāni disvā ‘‘imassa tāva anupādinnakassa evarūpā jarā pāpuṇāti, kimaṅgaṃ pana amhākaṃ sarīrassa. Idampi hi evaṃgatikameva bhavissatī’’ti ārammaṇaṃ gahetvā sabbeva paccekabodhiñāṇaṃ nibbattetvā uṭṭhāyuṭṭhāya padumakaṇṇikāsu pallaṅkena nisīdiṃsu.

Về sau, khi các hoàng tử đến tuổi vui chơi, nhà vua cho làm nhiều khu vui chơi khác nhau trong ngự uyển. Khi các vị ấy khoảng mười sáu tuổi, tất cả cùng nhau vui chơi trong hồ sen báu được bao phủ bởi hoa sen trong ngự uyển. Họ nhìn thấy những đóa sen mới nở và những đóa sen cũ rụng khỏi cuống, rồi lấy đó làm đề mục quán chiếu: “Nếu sự già úa như thế này còn xảy đến cho vật vô tri này, huống chi là thân của chúng ta. Thân này rồi cũng sẽ có chung số phận như vậy.” Tất cả các vị đều phát sinh trí tuệ Bích-chi-Phật, đứng dậy và ngồi kiết-già trên các đài sen.

Atha tehi saddhiṃ gatarājapurisā bahugataṃ divasaṃ ñatvā ‘‘ayyaputtā, tumhākaṃ velaṃ jānāthā’’ti āhaṃsu. Te tuṇhī ahesuṃ. Purisā gantvā rañño ārocesuṃ – ‘‘kumārā, deva, padumakaṇṇikāsu nisinnā, amhesu kathentesupi vacībhedaṃ na karontī’’ti. ‘‘Yathāruciyā nesaṃ nisīdituṃ dethā’’ti. Te sabbarattiṃ gahitārakkhā padumakaṇṇikāsu nisinnaniyāmeneva aruṇaṃ uṭṭhāpesuṃ. Purisā punadivase upasaṅkamitvā ‘‘devā, velaṃ jānāthā’’ti āhaṃsu. ‘‘Na mayaṃ devā, paccekabuddhā nāma mayaṃ amhā’’ti. ‘‘Ayyā, tumhe bhāriyaṃ kathaṃ kathetha, paccekabuddhā nāma tumhādisā na honti, dvaṅgulakesamassudharā kāye paṭimukkaaṭṭhaparikkhārā hontī’’ti. Te dakkhiṇahatthena sīsaṃ parāmasiṃsu, tāvadeva gihiliṅgaṃ antaradhāyi. Aṭṭha parikkhārā kāye paṭimukkā ca ahesuṃ. Tato passantasseva mahājanassa ākāsena nandamūlakapabbhāraṃ agamaṃsu.

Bấy giờ, những người của vua đi cùng với họ, biết rằng ngày đã trôi qua nhiều, liền nói: “Thưa các công tử, xin hãy biết giờ giấc.” Các vị ấy vẫn im lặng. Những người kia đến tâu với vua: “Thưa thiên tử, các hoàng tử đang ngồi trên đài sen, dù chúng thần có nói, các vị ấy cũng không thốt một lời.” “Cứ để họ ngồi theo ý thích.” Các vị ấy được canh giữ suốt đêm, vẫn ngồi trên đài sen trong tư thế ấy cho đến rạng đông. Ngày hôm sau, những người kia lại đến và nói: “Thưa các ngài, xin hãy biết giờ giấc.” “Chúng tôi không phải là các ngài, chúng tôi là những vị Bích-chi-Phật.” “Thưa các tôn giả, các ngài nói một điều hệ trọng. Các vị Bích-chi-Phật không giống như các ngài, họ có râu tóc dài hai ngón tay và mang tám vật dụng trên thân.” Các vị ấy đưa tay phải xoa đầu, ngay lập tức tướng mạo tại gia biến mất. Tám vật dụng hiện ra trên thân. Rồi trước sự chứng kiến của đám đông, các vị bay lên không trung đi đến sườn núi Nandamūlaka.

Sāpi kho padumavatī devī ‘‘ahaṃ bahuputtā hutvā niputtā jātā’’ti hadayasokaṃ patvā teneva sokena kālaṅkatvā rājagahanagare dvāragāmake sahatthena kammaṃ katvā jīvanaṭṭhāne nibbatti. Athāparabhāge kulagharaṃ gatā ekadivasaṃ sāmikassa khettaṃ yāguṃ haramānā tesaṃ attano puttānaṃ antare aṭṭha paccekabuddhe bhikkhācāravelāya ākāsena gacchante disvā sīghaṃ sīghaṃ gantvā sāmikassa ārocesi – ‘‘passa, ayya, paccekabuddhe, ete nimantetvā bhojessāmā’’ti. So āha – ‘‘samaṇasakuṇā nāmete aññatthāpi evaṃ caranti, na ete paccekabuddhā’’ti te tesaṃ kathentānaṃyeva avidūre ṭhāne otariṃsu. Sā itthī taṃ divasaṃ attano bhattakhajjabhojanaṃ tesaṃ datvā ‘‘svepi aṭṭha janā mayhaṃ bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti āha. ‘‘Sādhu, upāsike, tava sakkāro ettakova hotu, āsanāni ca aṭṭheva hontu, aññepi bahū paccekabuddhe [Pg.197] disvā tava cittaṃ pasīdeyyāsī’’ti. Sā punadivase aṭṭha āsanāni paññāpetvā aṭṭhannaṃ sakkārasammānaṃ paṭiyādetvā nisīdi.

Hoàng hậu Padumavatī cũng vì đau lòng nghĩ rằng: “Ta từng có nhiều con mà nay lại trở thành không con,” nên đã qua đời vì nỗi sầu muộn ấy và tái sanh tại một làng cổng ở thành Rājagaha, trong một nơi phải tự tay lao động để sinh sống. Về sau, khi đã về nhà chồng, một hôm đang mang cháo ra ruộng cho chồng, bà nhìn thấy tám vị Bích-chi-Phật trong số những người con của mình đang đi trên không trung vào giờ khất thực. Bà vội vàng đến báo cho chồng: “Nhìn kìa, thưa ông, các vị Bích-chi-Phật. Chúng ta hãy thỉnh các vị ấy và cúng dường bữa ăn.” Người chồng nói: “Đó chỉ là những con chim sa-môn, họ cũng đi lang thang như vậy ở nơi khác, họ không phải là Bích-chi-Phật đâu.” Trong khi họ đang nói, các vị ấy đã hạ xuống một nơi không xa. Người phụ nữ ấy ngày hôm đó đã dâng cúng phần cơm và thức ăn của mình cho các vị và nói: “Ngày mai, xin tám vị hãy nhận vật thực của con.” “Lành thay, nữ cư sĩ, sự cúng dường của bà chỉ nên chừng ấy thôi, và chỗ ngồi cũng chỉ nên có tám thôi. Khi thấy nhiều vị Bích-chi-Phật khác, tâm bà có thể sẽ hoan hỷ.” Ngày hôm sau, bà dọn tám chỗ ngồi, chuẩn bị vật cúng và sự tôn kính cho tám vị, rồi ngồi chờ.

Nimantitapaccekabuddhā sesānaṃ saññaṃ adaṃsu – ‘‘mārisā ajja aññattha agantvā sabbeva tumhākaṃ mātu saṅgahaṃ karothā’’ti. Te tesaṃ vacanaṃ sutvā sabbeva ekato ākāsena āgantvā mātugharadvāre pāturahesuṃ. Sāpi paṭhamaṃ laddhasaññatāya bahūpi disvā na kampittha. Sabbepi te gehaṃ pavesetvā āsanesu nisīdāpesi. Tesu paṭipāṭiyā nisīdantesu navamo aññāni aṭṭha āsanāni māpetvā sayaṃ dhurāsane nisīdati, yāva āsanāni vaḍḍhanti, tāva gehaṃ vaḍḍhati. Evaṃ tesu sabbesupi nisinnesu sā itthī aṭṭhannaṃ paccekabuddhānaṃ paṭiyāditaṃ sakkāraṃ pañcasatānampi yāvadatthaṃ datvā aṭṭha nīluppalahatthake āharitvā nimantitapaccekabuddhānaṃyeva pādamūle ṭhapetvā āha – ‘‘mayhaṃ, bhante, nibbattanibbattaṭṭhāne sarīravaṇṇo imesaṃ nīluppalānaṃ antogabbhavaṇṇo viya hotū’’ti patthanaṃ akāsi. Paccekabuddhā mātu anumodanaṃ katvā gandhamādanaṃyeva agamaṃsu.

Các vị Bích-chi-Phật được thỉnh đã ra hiệu cho những vị còn lại: “Thưa các hiền hữu, hôm nay đừng đi nơi khác, tất cả hãy nhận sự cúng dường của mẹ các vị.” Nghe lời các vị ấy, tất cả cùng nhau bay đến bằng không trung và hiện ra ở cửa nhà người mẹ. Bà cũng vì đã được báo trước nên dù thấy đông cũng không nao núng. Bà mời tất cả vào nhà và thỉnh ngồi vào chỗ. Khi các vị tuần tự ngồi xuống, vị thứ chín lại hóa hiện ra tám chỗ ngồi khác và tự mình ngồi vào ghế đầu. Chỗ ngồi tăng lên đến đâu, ngôi nhà cũng rộng ra đến đó. Khi tất cả đã an tọa như vậy, người phụ nữ ấy đã dâng cúng vật thực chuẩn bị cho tám vị Bích-chi-Phật cho cả năm trăm vị, đủ theo nhu cầu. Bà mang đến tám bó sen xanh, đặt dưới chân của chính những vị Bích-chi-Phật đã được thỉnh và nói: “Bạch các ngài, ở mỗi nơi con tái sanh, mong rằng màu da của con sẽ giống như màu bên trong của những đóa sen xanh này.” Bà đã phát nguyện như vậy. Các vị Bích-chi-Phật sau khi tùy hỷ cho người mẹ, đã đi về núi Gandhamādana.

Sāpi yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā tato cutā devaloke nibbattitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ seṭṭhikule paṭisandhiṃ gaṇhi. Nīluppalagabbhasamānavaṇṇatāya cassā uppalavaṇṇātveva nāmaṃ akaṃsu. Athassā vayappattakāle sakalajambudīpe rājāno ca seṭṭhino ca seṭṭhissa santikaṃ dūtaṃ pahiṇiṃsu ‘‘dhītaraṃ amhākaṃ detū’’ti. Apahiṇanto nāma nāhosi. Tato seṭṭhi cintesi – ‘‘ahaṃ sabbesaṃ manaṃ gahetuṃ na sakkhissāmi, upāyaṃ panekaṃ karissāmī’’ti dhītaraṃ pakkosāpetvā ‘‘pabbajituṃ, amma, sakkhissasī’’ti āha. Tassā pacchimabhavikattā pitu vacanaṃ sīse āsittasatapākatelaṃ viya ahosi. Tasmā pitaraṃ ‘‘pabbajissāmi, tātā’’ti āha. So tassā sakkāraṃ katvā bhikkhunupassayaṃ netvā pabbājesi. Tassā acirapabbajitāya eva uposathāgāre kālavāro pāpuṇi. Sā padīpaṃ jāletvā uposathāgāraṃ sammajjitvā dīpasikhāya nimittaṃ gaṇhitvā ṭhitāva punappunaṃ olokayamānā tejokasiṇārammaṇaṃ jhānaṃ nibbattetvā tadeva pādakaṃ katvā arahattaṃ pāpuṇi. Arahattaphalena saddhiṃyeva ca [Pg.198] abhiññāpaṭisambhidāpi ijjhiṃsu. Visesato pana iddhivikubbane ciṇṇavasī ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.2.uppalavaṇṇātherīapadāna, aññamaññavisadisaṃ) –

Vị ấy cũng vậy, sau khi làm các việc thiện cho đến trọn đời, từ nơi ấy mệnh chung, đã sanh khởi ở cõi trời, trong thời kỳ đức Phật này xuất hiện, đã thọ sanh trong gia đình của vị trưởng giả ở thành Sāvatthī. Do có màu da giống như màu trong lòng hoa sen xanh, người ta đã đặt tên cho nàng là Uppalavaṇṇā (Liên Hoa Sắc). Kế đó, vào lúc nàng đến tuổi trưởng thành, các vị vua và các vị trưởng giả ở khắp cõi Diêm-phù-đề đã gởi sứ giả đến gặp vị trưởng giả và nói rằng: “Hãy gả con gái cho chúng tôi.” Không có ai là không gởi đến. Bấy giờ, vị trưởng giả đã suy nghĩ: “Ta sẽ không thể làm vừa lòng tất cả mọi người, tuy nhiên ta sẽ thực hiện một phương cách.” Sau khi cho gọi con gái đến, ông đã nói: “Này con, con có thể xuất gia được không?” Do nàng là người có kiếp sống cuối cùng, lời nói của người cha giống như dầu đã được nấu trăm lần được rưới lên đầu. Vì thế, nàng đã thưa với người cha rằng: “Thưa cha, con sẽ xuất gia.” Vị ấy sau khi thực hiện sự tôn trọng đối với nàng, đã dẫn nàng đến tu viện của tỳ-khưu-ni và cho xuất gia. Khi nàng vừa mới xuất gia, đến phiên của nàng ở tại nhà lễ Uposatha. Nàng sau khi thắp đèn, quét dọn nhà lễ Uposatha, đã lấy đề mục ở ngọn lửa đèn, trong lúc đứng nhìn đi nhìn lại nhiều lần, đã làm phát sanh thiền có đề mục là biến xứ lửa, sau khi lấy chính điều ấy làm nền tảng, đã đạt đến quả vị A-la-hán. Và cùng với quả vị A-la-hán, các thắng trí và vô ngại giải cũng đã thành tựu. Hơn nữa, đặc biệt nàng đã thuần thục trong việc biến hóa thần thông. Do đó, điều này đã được nói đến trong Thánh Nhân Ký Sự (Apadāna):

‘‘Padumuttaro nāma jino, sabbadhammāna pāragū;

Ito satasahassamhi, kappe uppajji nāyako.

“Bậc Chánh Giác tên Padumuttara, bậc Toàn Giác các pháp; vị Lãnh Đạo đã xuất hiện ở kiếp thứ một trăm ngàn tính từ đây.”

‘‘Tadāhaṃ haṃsavatiyaṃ, jātā seṭṭhikule ahuṃ;

Nānāratanapajjote, mahāsukhasamappitā.

“Khi ấy, tôi đã sanh ra ở thành phố Haṃsavatī, trong gia đình của vị trưởng giả; được sống trong sự sung túc to lớn, trong ánh sáng của các loại châu báu khác nhau.”

‘‘Upetvā taṃ mahāvīraṃ, assosiṃ dhammadesanaṃ;

Tato jātappasādāhaṃ, upemi saraṇaṃ jinaṃ.

“Sau khi đến gần bậc Đại Hùng ấy, tôi đã được nghe bài thuyết Pháp; sau đó, với đức tin đã sanh khởi, tôi quy y bậc Chánh Giác.”

‘‘Bhagavā iddhimantīnaṃ, aggaṃ vaṇṇesi nāyako;

Bhikkhuniṃ lajjiniṃ tādiṃ, samādhijhānakovidaṃ.

“Bậc Lãnh Đạo, đức Thế Tôn đã tán dương vị tỳ-khưu-ni đứng đầu trong số những vị có thần thông, là người có lòng hổ thẹn, bậc như thế, và là người thiện xảo về định và thiền.”

‘‘Tadā muditacittāhaṃ, taṃ ṭhānaṃ abhikaṅkhinī;

Nimantitvā dasabalaṃ, sasaṅghaṃ lokanāyakaṃ.

“Khi ấy, với tâm hoan hỷ, tôi đã mong mỏi địa vị ấy; sau khi thỉnh mời bậc Thập Lực, bậc Lãnh Đạo thế gian cùng với chúng Tăng.”

‘‘Bhojayitvāna sattāhaṃ, datvāna ca ticīvaraṃ;

Sattamālaṃ gahetvāna, uppalādevagandhikaṃ.

“Sau khi dâng vật thực trong bảy ngày, và sau khi dâng cúng ba y; sau khi cầm lấy vòng hoa thứ bảy, là hoa sen có hương thơm của chư thiên.”

‘‘Satthu pāde ṭhapetvāna, ñāṇamhi abhipūjayiṃ;

Nipacca sirasā pāde, idaṃ vacanamabraviṃ.

“Sau khi đặt ở chân của bậc Đạo Sư, tôi đã cúng dường đến bậc Toàn Tri; sau khi cúi đầu đảnh lễ nơi chân, tôi đã nói lên lời này.”

‘‘Yādisā vaṇṇitā vīra, ito aṭṭhamake muni;

Tādisāhaṃ bhavissāmi, yadi sijjhati nāyaka.

“Thưa bậc Anh Hùng, bậc Mâu-ni, vị (tỳ-khưu-ni) thứ tám tính từ đây đã được tán dương như thế nào; thưa bậc Lãnh Đạo, nếu thành tựu, con sẽ được như thế ấy.”

‘‘Tadā avoca maṃ satthā, vissaṭṭhā hoti dārike;

Anāgatamhi addhāne, lacchase taṃ manorathaṃ.

“Khi ấy, bậc Đạo Sư đã nói với tôi: ‘Này cô gái, hãy an tâm; trong thời vị lai, cô sẽ đạt được ước nguyện ấy.’”

‘‘Satasahassito kappe, okkākakulasambhavo;

Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.

“Ở kiếp thứ một trăm ngàn, sanh ra từ dòng dõi Okkāka; bậc Đạo Sư tên Gotama theo dòng họ sẽ có mặt ở trên đời.”

‘‘Tassa dhammesu dāyādā, orasā dhammanimmitā;

Nāmenuppalavaṇṇāti, rūpena ca yasassinī.

“Là người thừa tự trong Giáo Pháp của vị ấy, là người con ruột do Pháp tạo ra; tên là Uppalavaṇṇā, và là người có danh tiếng về sắc đẹp.”

‘‘Abhiññāsu vasippattā, satthusāsanakārikā;

Sabbāsavaparikkhīṇā, hessasī satthu sāvikā.

“Đã đạt đến sự thuần thục trong các thắng trí, là người thực hành lời dạy của bậc Đạo Sư; đã đoạn tận tất cả các lậu hoặc, cô sẽ là vị nữ thinh văn của bậc Đạo Sư.”

‘‘Tadāhaṃ [Pg.199] muditā hutvā, yāvajīvaṃ tadā jinaṃ;

Mettacittā paricariṃ, sasaṅghaṃ lokanāyakaṃ.

“Khi ấy, sau khi có tâm hoan hỷ, tôi đã phục vụ bậc Chánh Giác ấy cho đến trọn đời; với tâm từ, (tôi đã phục vụ) bậc Lãnh Đạo thế gian cùng với chúng Tăng.”

‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca;

Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ.

“Do nghiệp tốt đã được làm ấy, và do các tác ý và ước nguyện; sau khi từ bỏ thân người, tôi đã đi đến cõi trời Ba Mươi Ba.”

‘‘Tato cutāhaṃ manuje, upapannā sayambhuno;

Uppalehi paṭicchannaṃ, piṇḍapātamadāsahaṃ.

“Từ nơi ấy mệnh chung, tôi đã sanh vào loài người; tôi đã dâng cúng vật thực khất thực được che đậy bằng những bông hoa sen đến bậc Tự Hữu.”

‘‘Ekanavutito kappe, vipassī nāma nāyako;

Uppajji cārudassano, sabbadhammesu cakkhumā.

“Ở kiếp thứ chín mươi mốt tính từ đây, bậc Lãnh Đạo tên Vipassī; đã xuất hiện, là người có dung sắc khả ái, là người có con mắt đối với tất cả các pháp.”

‘‘Seṭṭhidhītā tadā hutvā, bārāṇasipuruttame;

Nimantetvāna sambuddhaṃ, sasaṅghaṃ lokanāyakaṃ.

“Khi ấy, sau khi là con gái của vị trưởng giả ở thành phố Bārāṇasī cao quý; sau khi thỉnh mời bậc Chánh Đẳng Giác, bậc Lãnh Đạo thế gian cùng với chúng Tăng.”

‘‘Mahādānaṃ daditvāna, uppalehi vināyakaṃ;

Pūjayitvā cetasāva, vaṇṇasobhaṃ apatthayiṃ.

“Sau khi thực hiện việc bố thí lớn lao, (tôi đã cúng dường) đến bậc Lãnh Đạo bằng những bông hoa sen; sau khi cúng dường bằng tâm ý, tôi đã mong cầu vẻ đẹp của màu da.”

‘‘Imamhi bhaddake kappe, brahmabandhu mahāyaso;

Kassapo nāma gottena, uppajji vadataṃ varo.

“Trong kiếp hiền thiện này, bậc Thân Thuộc của Phạm Thiên, người có danh tiếng lớn; tên Kassapa theo dòng họ, bậc Tối Thượng trong các bậc thuyết giảng, đã xuất hiện.”

‘‘Upaṭṭhāko mahesissa, tadā āsi narissaro;

Kāsirājā kikī nāma, bārāṇasipuruttame.

“Khi ấy, vị hộ độ của bậc Đại Sĩ là vị vua chúa; vua xứ Kāsī tên là Kikī, ở thành phố Bārāṇasī cao quý.”

‘‘Tassāsiṃ dutiyā dhītā, samaṇaguttasavhayā;

Dhammaṃ sutvā jinaggassa, pabbajjaṃ samarocayiṃ.

“Tôi là người con gái thứ hai của vị ấy, có tên là Samaṇaguttā; sau khi nghe Pháp của bậc Chánh Giác Tối Thượng, tôi đã ưa thích việc xuất gia.”

‘‘Anujāni na no tāto, agāreva tadā mayaṃ;

Vīsavassasahassāni, vicarimha atanditā.

“Người cha đã không cho phép chúng tôi, khi ấy chúng tôi (đã sống) ngay tại gia; trong hai mươi ngàn năm, chúng tôi đã sống không mệt mỏi.”

‘‘Komāribrahmacariyaṃ, rājakaññā sukhedhitā;

Buddhopaṭṭhānaniratā, muditā sattadhītaro.

“(Thực hành) phạm hạnh của thiếu nữ, các công chúa được nuôi dưỡng trong an lạc; bảy người con gái đã hoan hỷ, chuyên tâm trong việc hộ độ đức Phật.”

‘‘Samaṇī samaṇaguttā ca, bhikkhunī bhikkhudāyikā;

Dhammā ceva sudhammā ca, sattamī saṅghadāyikā.

“Samaṇī, và Samaṇaguttā, Bhikkhunī, Bhikkhudāyikā; Dhammā và Sudhammā, người thứ bảy là Saṅghadāyikā.”

‘‘Ahaṃ khemā ca sappaññā, paṭācārā ca kuṇḍalā;

Kisāgotamī dhammadinnā, visākhā hoti sattamī.

“Tôi, và Khemā, người trí tuệ, và Paṭācārā, Kuṇḍalā; Kisāgotamī, Dhammadinnā, Visākhā là người thứ bảy.”

‘‘Tehi [Pg.200] kammehi sukatehi, cetanāpaṇidhīhi ca;

Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ.

“Do những nghiệp tốt đã được làm ấy, và do các tác ý và ước nguyện; sau khi từ bỏ thân người, tôi đã đi đến cõi trời Ba Mươi Ba.”

‘‘Tato cutā manussesu, upapannā mahākule;

Pītaṃ maṭṭhaṃ varaṃ dussaṃ, adaṃ arahato ahaṃ.

“Từ nơi ấy mệnh chung, tôi đã sanh vào loài người, trong một gia đình cao quý; tôi đã dâng cúng tấm vải màu vàng, được lau chùi, cao quý đến bậc A-la-hán.”

‘‘Tato cutāriṭṭhapure, jātā vippakule ahaṃ;

Dhītā tiriṭivacchassa, ummādantī manoharā.

“Từ nơi ấy mệnh chung, tôi đã sanh ra ở thành Ariṭṭhapura, trong gia đình Bà-la-môn; là con gái của Tiriṭivacchassa, tên Ummādantī, người có dung sắc làm say đắm lòng người.”

‘‘Tato cutā janapade, kule aññatare ahaṃ;

Pasūtā nātiphītamhi, sāliṃ gopemahaṃ tadā.

“Từ nơi ấy mệnh chung, ở một vùng quê, tôi đã sanh ra trong một gia đình nào đó; không được giàu có cho lắm, khi ấy tôi đã trông coi lúa sāli.”

‘‘Disvā paccekasambuddhaṃ, pañcalājasatānihaṃ;

Datvā padumacchannāni, pañca puttasatānihaṃ.

“Con đã thấy bậc Độc Giác Phật, cùng năm trăm người con của con; đã dâng cúng năm trăm nắm cốm, được che phủ bởi các hoa sen.

‘‘Patthayiṃ tepi patthesuṃ, madhuṃ datvā sayambhuno;

Tato cutā araññehaṃ, ajāyiṃ padumodare.

“Con đã phát nguyện và họ cũng đã phát nguyện, sau khi dâng cúng mật ong đến bậc Tự Tại; từ đó mệnh chung, con đã được sanh ra trong khu rừng, ở trong lòng của hoa sen.

‘‘Kāsirañño mahesīhaṃ, hutvā sakkatapūjitā;

Ajaniṃ rājaputtānaṃ, anūnaṃ satapañcakaṃ.

“Con đã là chánh hậu của đức vua xứ Kāsi, đã được tôn trọng và cúng dường; con đã sanh hạ các vương tử, không thiếu đủ năm trăm vị.

‘‘Yadā te yobbanappattā, kīḷantā jalakīḷitaṃ;

Disvā opattapadumaṃ, āsuṃ paccekanāyakā.

“Khi các vị ấy đạt đến tuổi thanh xuân, trong lúc đang vui đùa trò chơi dưới nước; sau khi nhìn thấy hoa sen rơi rụng, các vị ấy đã trở thành các bậc lãnh đạo Độc Giác.

‘‘Sāhaṃ tehi vinābhūtā, sutavīrehi sokinī;

Cutā isigilipasse, gāmakamhi ajāyihaṃ.

“Con đây, bị chia cách với các vị ấy, những người con anh hùng, đã bị sầu muộn; sau khi mệnh chung, con đã được sanh ra ở trong một ngôi làng nhỏ, ở cạnh núi Isigili.

‘‘Yadā buddho sutamatī, sutānaṃ bhattunopi ca;

Yāguṃ ādāya gacchantī, aṭṭha paccekanāyake.

“Khi đã hiểu biết về các con và cả về chồng, trong lúc mang cháo đi, con đã thấy tám vị lãnh đạo Độc Giác.

‘‘Bhikkhāya gāmaṃ gacchante, disvā putte anussariṃ;

Khīradhārā viniggacchi, tadā me puttapemasā.

“Đang đi vào làng để khất thực. Sau khi nhìn thấy các ngài, con đã hồi tưởng đến các người con. Khi ấy, do lòng thương con, các dòng sữa đã tuôn chảy ra từ con.

‘‘Tato tesaṃ adaṃ yāguṃ, pasannā sehi pāṇibhi;

Tato cutāhaṃ tidasaṃ, nandanaṃ upapajjahaṃ.

“Sau đó, với tâm hoan hỷ và với đôi tay của mình, con đã dâng cháo đến các ngài. Từ đó, sau khi mệnh chung, con đã được sanh lên cõi trời Ba Mươi Ba, ở tại khu vườn Nandana.

‘‘Anubhotvā sukhaṃ dukkhaṃ, saṃsaritvā bhavābhave;

Tavatthāya mahāvīra, pariccattañca jīvitaṃ.

“Sau khi đã trải qua hạnh phúc và đau khổ, sau khi đã luân hồi trong các cõi hữu, vì Ngài, hỡi bậc Đại Hùng, mạng sống của con cũng đã được từ bỏ.

‘‘Dhītā [Pg.201] tuyhaṃ mahāvīra, paññavanta jutindhara;

Bahuñca dukkaraṃ kammaṃ, kataṃ me atidukkaraṃ.

“Con là con gái của Ngài, hỡi bậc Đại Hùng, bậc Trí Tuệ, bậc Tỏa Sáng. Và nhiều hành động khó làm, những việc vô cùng khó khăn, đã được thực hiện bởi con.

‘‘Rāhulo ca ahañceva, nekajātisate bahū;

Ekasmiṃ sambhave jātā, samānacchandamānasā.

“Cả Rāhula và chính con, trong nhiều trăm kiếp sống, đã được sanh ra trong cùng một cuộc đời, với ý muốn và tâm tư tương đồng.

‘‘Nibbatti ekato hoti, jātiyāpi ca ekato;

Pacchime bhave sampatte, ubhopi nānāsambhavā.

“Việc tái sanh xảy ra cùng nhau, và việc sanh ra cũng cùng nhau. Khi đã đạt đến kiếp sống cuối cùng, cả hai chúng con đều có sự sanh ra khác nhau.

‘‘Purimānaṃ jinaggānaṃ, saṅgamaṃ te nidassitaṃ;

Adhikāraṃ bahuṃ mayhaṃ, tuyhatthāya mahāmuni.

“Cuộc hội kiến với các bậc Tối Thắng trong quá khứ đã được Ngài chỉ dạy. Ước nguyện lớn lao của con, hỡi bậc Đại Mâu Ni, là vì lợi ích của Ngài.

‘‘Yaṃ mayā pūritaṃ kammaṃ, kusalaṃ sara me muni;

Tavatthāya mahāvīra, puññaṃ upacitaṃ mayā.

“Nghiệp lành nào đã được con thực hành viên mãn, xin Ngài hãy nhớ đến con, hỡi bậc Mâu Ni. Vì Ngài, hỡi bậc Đại Hùng, phước báu đã được con tích lũy.

‘‘Abhabbaṭṭhāne vajjetvā, vārayanti anācāraṃ;

Tavatthāya mahāvīra, cattaṃ me jīvitaṃ bahuṃ.

“Sau khi đã tránh xa các cảnh giới không thích hợp, ngăn ngừa các hành vi sai trái; vì Ngài, hỡi bậc Đại Hùng, mạng sống của con đã được từ bỏ nhiều lần.

‘‘Evaṃ bahuvidhaṃ dukkhaṃ, sampatti ca bahubbidhā;

Pacchime bhave sampatte, jātā sāvatthiyaṃ pure.

“Như thế, nhiều loại đau khổ và cũng nhiều loại thành tựu; khi đã đạt đến kiếp sống cuối cùng, con đã được sanh ra ở tại thành Sāvatthī.

‘‘Mahādhanaseṭṭhikule, sukhite sajjite tathā;

Nānāratanapajjote, sabbakāmasamiddhine.

“(Con sanh ra) trong gia đình của một trưởng giả đại phú, được hạnh phúc và được chuẩn bị đầy đủ; tỏa sáng với nhiều loại châu báu, được sung mãn với tất cả các dục lạc.

‘‘Sakkatā pūjitā ceva, mānitāpacitā tathā;

Rūpasīrimanuppattā, kulesu abhisakkatā.

“Con đã được tôn trọng và cúng dường, cũng được kính mến và tôn sùng; đã đạt được vẻ đẹp và sự huy hoàng, được hết sức tôn trọng giữa các gia tộc.

‘‘Atīva patthitā cāsiṃ, rūpasobhasirīhi ca;

Patthitā seṭṭhiputtehi, anekehi satehipi.

“Con đã được vô cùng ao ước, do bởi vẻ đẹp, sự duyên dáng, và sự huy hoàng; đã được ao ước bởi các con trai của những trưởng giả, bởi nhiều trăm người trong số họ.

‘‘Agāraṃ pajahitvāna, pabbajiṃ anagāriyaṃ;

Aḍḍhamāse asampatte, catusaccamapāpuṇiṃ.

“Sau khi đã từ bỏ đời sống gia đình, con đã xuất gia, sống đời không nhà cửa. Khi nửa tháng chưa trôi qua, con đã chứng ngộ được Bốn Sự Thật.

‘‘Iddhiyā abhinimmitvā, caturassaṃ rathaṃ ahaṃ;

Buddhassa pāde vandissaṃ, lokanāthassa tādino.

“Với thần thông, con đã hóa hiện ra một cỗ xe tứ mã; con sẽ đảnh lễ dưới chân của đức Phật, bậc Bảo Hộ của thế gian, bậc Như Nhiên.

‘‘Iddhīsu ca vasī homi, dibbāya sotadhātuyā;

Cetopariyañāṇassa, vasī homi mahāmune.

“Con là bậc tự tại về các thần thông, và về thiên nhĩ giới. Về tha tâm thông, con là bậc tự tại, hỡi bậc Đại Mâu Ni.

‘‘Pubbenivāsaṃ [Pg.202] jānāmi, dibbacakkhu visodhitaṃ;

Sabbāsavaparikkhīṇā, natthi dāni punabbhavo.

“Con biết được các tiền kiếp, thiên nhãn của con đã được thanh tịnh. Tất cả các lậu hoặc đã được đoạn trừ, nay không còn tái sanh nữa.

‘‘Atthadhammaniruttīsu, paṭibhāne tatheva ca;

Ñāṇaṃ me vimalaṃ suddhaṃ, pabhāvena mahesino.

“Về ý nghĩa, về Pháp, về ngôn ngữ, và cũng như về biện tài; trí tuệ của con được vô nhiễm và thanh tịnh, nhờ vào uy lực của bậc Đại Sĩ.

‘‘Cīvaraṃ piṇḍapātañca, paccayaṃ sayanāsanaṃ;

Khaṇena upanāmenti, sahassāni samantato.

“Y phục, vật thực khất thực, các vật dụng, chỗ ở và chỗ ngồi; hàng ngàn (vị trời người) từ khắp mọi nơi mang đến dâng cúng trong khoảnh khắc.

‘‘Jino tamhi guṇe tuṭṭho, etadagge ṭhapesi maṃ;

Aggā iddhimatīnanti, parisāsu vināyako.

“Bậc Chiến Thắng, hoan hỷ với đức hạnh ấy, đã đặt con vào vị trí đứng đầu về việc này. Bậc Lãnh Đạo ở giữa các hội chúng (đã tuyên bố): ‘(Nàng là) bậc tối thắng giữa các vị có thần thông.’

‘‘Pariciṇṇo mayā satthā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ;

Ohito garuko bhāro, bhavanettisamūhatā.

“Bậc Đạo Sư đã được con phụng sự, giáo huấn của đức Phật đã được thực hành. Gánh nặng đã được đặt xuống, dây dẫn đến tái sanh đã được nhổ lên.

‘‘Yassatthāya pabbajitā, agārasmānagāriyaṃ;

So me attho anuppatto, sabbasaṃyojanakkhayo.

“Mục đích mà vì nó con đã xuất gia, từ bỏ gia đình, sống không nhà cửa; mục đích ấy đã được con chứng đạt, đó là sự đoạn tận tất cả các kiết sử.

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

“Các phiền não của con đã được đốt sạch… (vân vân)… giáo huấn của đức Phật đã được thực hành.”

Ayaṃ pana therī yadā bhagavā sāvatthinagaradvāre yamakapāṭihāriyaṃ kātuṃ kaṇḍambarukkhamūlaṃ upagañchi, tadā satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā evamāha – ‘‘ahaṃ, bhante, pāṭihāriyaṃ karissāmi, yadi bhagavā anujānātī’’ti sīhanādaṃ nadi. Satthā idaṃ kāraṇaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā jetavanamahāvihāre ariyagaṇamajjhe nisinno paṭipāṭiyā bhikkhuniyo ṭhānantare ṭhapento imaṃ theriṃ iddhimantīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. Sā jhānasukhena phalasukhena nibbānasukhena ca vītināmentī ekadivasaṃ kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesañca paccavekkhamānā gaṅgātīriyattherassa mātuyā dhītāya saddhiṃ sapattivāsaṃ uddissa saṃvegajātāya vuttagāthā paccanubhāsantī –

Vị Trưởng Lão Ni này, khi đức Thế Tôn đi đến gốc cây Kaṇḍamba ở cổng thành Sāvatthī để thực hiện song thông, khi ấy đã đi đến gần bậc Đạo Sư, đảnh lễ, và đã nói như vầy: ‘Bạch ngài, con sẽ thực hiện phép lạ, nếu đức Thế Tôn cho phép,’ (bà) đã cất lên tiếng rống của sư tử. Bậc Đạo Sư, lấy sự việc này làm nguyên nhân của câu chuyện, trong khi đang ngự giữa hội chúng các bậc Thánh ở tại đại tịnh xá Jetavana, trong lúc tuần tự sắp đặt các vị Tỳ Khưu Ni vào các địa vị, đã đặt vị Trưởng Lão Ni này vào địa vị tối thắng của các vị có thần thông. Vị ấy, trong khi đang sống với niềm an lạc của thiền định, an lạc của đạo quả, và an lạc của Niết Bàn, một hôm, trong khi đang quán xét về sự nguy hại, sự thấp kém, và sự ô nhiễm của các dục lạc, liên quan đến việc sống chung với người vợ bé là con gái của mẹ của Trưởng lão Gaṅgātīriya, do có sự xúc động khởi lên, đã đọc lại các câu kệ đã được nói lên (như sau) –

224.

224.

‘‘Ubho mātā ca dhītā ca, mayaṃ āsuṃ sapattiyo;

Tassā me ahu saṃvego, abbhuto lomahaṃsano.

Cả hai mẹ và con gái, chúng tôi đã là vợ lẽ của nhau; Đối với tôi, sự kinh cảm đã khởi lên, thật kỳ diệu và dựng tóc gáy.

225.

225.

‘‘Dhiratthu kāmā asucī, duggandhā bahukaṇṭakā;

Yattha mātā ca dhītā ca, sabhariyā mayaṃ ahuṃ.

Thật đáng khinh thay các dục vọng, là những thứ không trong sạch, có mùi hôi thối, và nhiều chông gai; Nơi ấy, cả mẹ và con gái, chúng tôi đã là vợ chung (của một người).

226.

226.

‘‘Kāmesvādīnavaṃ [Pg.203] disvā, nekkhammaṃ daṭṭhu khemato;

Sā pabbajiṃ rājagahe, agārasmānagāriya’’nti. –

Sau khi thấy được sự nguy hiểm trong các dục vọng, và nhận thấy sự xuất gia là an ổn; Vị ấy (tôi) đã xuất gia ở thành Rājagaha, từ đời sống gia đình vào đời sống không gia đình.

Imā tisso gāthā abhāsi.

Vị ấy đã nói lên ba câu kệ này.

Tattha ubho mātā ca dhītā ca, mayaṃ āsuṃ sapattiyoti mātā ca dhītā cāti ubho mayaṃ aññamaññaṃ sapattiyo ahumha.

Ở đây, câu ‘Cả hai mẹ và con gái, chúng tôi đã là vợ lẽ của nhau’ có nghĩa là: ‘Cả hai chúng tôi, mẹ và con gái, đã là vợ lẽ của nhau.’

Sāvatthiyaṃ kira aññatarassa vāṇijassa bhariyāya paccūsavelāyaṃ kucchiyaṃ gabbho saṇṭhāsi, sā taṃ na aññāsi. Vāṇijo vibhātāya rattiyā sakaṭesu bhaṇḍaṃ āropetvā rājagahaṃ uddissa gato. Tassā gacchante kāle gabbho vaḍḍhetvā paripākaṃ agamāsi. Atha naṃ sassu evamāha – ‘‘mama putto cirappavuttho tvañca gabbhinī, pāpakaṃ tayā kata’’nti. Sā ‘‘tava puttato aññaṃ purisaṃ na jānāmī’’ti āha. Taṃ sutvāpi sassu asaddahantī taṃ gharato nikkaḍḍhi. Sā sāmikaṃ gavesantī anukkamena rājagahaṃ sampattā. Tāvadeva cassā kammajavātesu calantesu maggasamīpe aññataraṃ sālaṃ paviṭṭhāya gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi. Sā suvaṇṇabimbasadisaṃ puttaṃ vijāyitvā anāthasālāyaṃ sayāpetvā udakakiccatthaṃ bahi nikkhantā. Athaññataro aputtako satthavāho tena maggena gacchanto ‘‘assāmikāya dārako, mama putto bhavissatī’’ti taṃ dhātiyā hatthe adāsi. Athassa mātā udakakiccaṃ katvā udakaṃ gahetvā paṭinivattitvā puttaṃ apassantī sokābhibhūtā paridevitvā rājagahaṃ appavisitvāva maggaṃ paṭipajji. Taṃ aññataro corajeṭṭhako antarāmagge disvā paṭibaddhacitto attano pajāpatiṃ akāsi. Sā tassa gehe vasantī ekaṃ dhītaraṃ vijāyi. Atha sā ekadivasaṃ dhītaraṃ gahetvā ṭhitā sāmikena bhaṇḍitvā dhītaraṃ mañcake khipi. Dārikāya sīsaṃ thokaṃ bhindi. Tato sāpi sāmikaṃ bhāyitvā rājagahameva paccāgantvā serivicārena vicarati. Tassā putto paṭhamayobbane ṭhito ‘‘mātā’’ti ajānanto attano pajāpatiṃ akāsi. Aparabhāge taṃ corajeṭṭhakadhītaraṃ bhaginibhāvaṃ ajānanto vivāhaṃ katvā attano gehaṃ ānesi. Evaṃ so attano mātaraṃ bhaginiñca pajāpatī katvā vāsesi. Tena tā ubhopi sapattivāsaṃ vasiṃsu. Athekadivasaṃ mātā [Pg.204] dhītu kesavaṭṭiṃ mocetvā ūkaṃ olokentī sīse vaṇaṃ disvā ‘‘appevanāmāyaṃ mama dhītā bhaveyyā’’ti pucchitvā saṃvegajātā hutvā rājagahe bhikkhunupassayaṃ gantvā pabbajitvā katapubbakiccā vivekavāsaṃ vasantī attano ca pubbapaṭipattiṃ paccavekkhitvā ‘‘ubho mātā’’tiādikā gāthā abhāsi. Tā pana tāya vuttagāthāva kāmesu ādīnavadassanavasena paccanubhāsantī ayaṃ therī ‘‘ubho mātā ca dhītā cā’’tiādimāha. Tena vuttaṃ – ‘‘sā jhānasukhena phalasukhena nibbānasukhena ca vītināmentī imā tisso gāthā abhāsī’’ti.

Tương truyền rằng, ở thành Sāvatthī, một bào thai đã thành hình trong bụng của vợ một thương nhân vào lúc rạng đông, nhưng bà không hay biết. Khi đêm tàn, người thương nhân chất hàng hóa lên xe và lên đường đi đến thành Rājagaha. Trong thời gian ông đi, bào thai của bà lớn dần và đến ngày sinh. Bấy giờ, mẹ chồng của bà nói rằng: ‘Con trai ta đã đi xa lâu ngày, còn ngươi thì có mang, ngươi đã làm điều tội lỗi.’ Bà nói: ‘Con không biết người đàn ông nào khác ngoài con trai của mẹ.’ Dù nghe vậy, người mẹ chồng vẫn không tin và đã đuổi bà ra khỏi nhà. Bà đi tìm chồng, lần hồi đến được thành Rājagaha. Ngay lúc ấy, khi các cơn đau chuyển dạ nổi lên, bà đã vào một ngôi nhà nghỉ gần đường và việc sinh nở đã xảy ra. Bà sinh được một bé trai giống như pho tượng vàng, đặt con nằm trong nhà nghỉ dành cho người không nơi nương tựa, rồi đi ra ngoài để lấy nước. Bấy giờ, một người trưởng đoàn buôn không có con đi ngang qua con đường ấy, nghĩ rằng: ‘Đây là đứa trẻ vô chủ, nó sẽ là con của ta,’ rồi giao đứa bé cho người vú nuôi. Sau đó, người mẹ sau khi làm xong việc lấy nước, mang nước quay trở lại, không thấy con mình, bị sầu muộn xâm chiếm, đã than khóc, và không vào thành Rājagaha mà lại lên đường. Một tên tướng cướp thấy bà ở giữa đường, lòng quyến luyến, đã lấy bà làm vợ. Bà sống trong nhà của y và sinh được một người con gái. Rồi một ngày nọ, trong lúc bế con gái, bà cãi nhau với chồng và đã ném đứa con gái lên giường. Đầu của đứa bé gái bị thương nhẹ. Sau đó, bà cũng vì sợ chồng mà quay trở lại chính thành Rājagaha và sống lang thang tự do. Con trai của bà, khi đến tuổi thanh niên đầu tiên, không biết đó là mẹ mình, đã lấy bà làm vợ. Về sau, không biết con gái của tên tướng cướp là em gái mình, anh ta đã kết hôn và đưa cô về nhà. Như vậy, anh ta đã sống với chính mẹ và em gái mình làm vợ. Do đó, cả hai người họ đã sống chung cảnh vợ lẽ. Rồi một ngày nọ, người mẹ trong khi gỡ bím tóc cho người con gái (vợ lẽ kia) và bắt chấy, đã nhìn thấy vết sẹo trên đầu và nghĩ rằng: ‘Biết đâu đây lại là con gái của mình,’ bà đã hỏi và khi biết sự thật, lòng kinh cảm khởi lên, bà đã đi đến tu viện ni ở Rājagaha, xuất gia, và sau khi đã làm những việc cần làm từ trước, sống đời ẩn dật, bà đã quán xét lại hành vi quá khứ của mình và nói lên các câu kệ bắt đầu bằng ‘Cả hai mẹ...’. Nhưng vị Trưởng lão ni này, trong khi thuật lại những câu kệ đã được vị ấy nói ra theo cách nhìn thấy sự nguy hiểm trong các dục vọng, đã nói lên câu bắt đầu bằng ‘Cả hai mẹ và con gái...’. Do đó, có lời nói rằng: ‘Vị ấy, trong khi trải qua thời gian với niềm an lạc của thiền định, an lạc của quả vị, và an lạc của Niết Bàn, đã nói lên ba câu kệ này.’

Tattha asucīti kilesāsucipaggharaṇena asucī. Duggandhāti visagandhavāyanena pūtigandhā. Bahukaṇṭakāti visūyikappavattiyā sucaritavinivijjhanaṭṭhena bahuvidhakilesakaṇṭakā. Tathā hi te sattisūlūpamā kāmāti vuttā. Yatthāti yesu kāmesu paribhuñjitabbesu. Sabhariyāti samānabhariyā, sapattiyoti attho.

Ở đây, ‘không trong sạch’ có nghĩa là không trong sạch do sự rỉ chảy của các phiền não bất tịnh. ‘Có mùi hôi thối’ có nghĩa là có mùi hôi thối do sự lan tỏa của mùi độc hại. ‘Nhiều chông gai’ có nghĩa là có nhiều loại chông gai phiền não, với ý nghĩa xuyên thủng thiện hạnh qua sự phát sinh của phiền não. Vì thế, các dục vọng được nói là ví như ngọn giáo và cọc nhọn. ‘Nơi ấy’ có nghĩa là trong các dục vọng cần được hưởng thụ. ‘Vợ chung’ có nghĩa là có cùng một người chồng, ý nghĩa là ‘vợ lẽ của nhau.’

227.

227.

‘‘Pubbenivāsaṃ jānāmi, dibbacakkhuṃ visodhitaṃ;

Cetopariccañāṇañca, sotadhātu visodhitā.

Tôi biết được các đời sống quá khứ, thiên nhãn đã được thanh tịnh; Cả tha tâm thông, và thiên nhĩ giới cũng đã được thanh tịnh.

228.

228.

‘‘Iddhīpi me sacchikatā, patto me āsavakkhayo;

Chaḷabhiññā sacchikatā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ’’.

Thần thông cũng đã được tôi chứng ngộ, sự đoạn tận các lậu hoặc đã được tôi đạt đến; Lục thông đã được chứng ngộ, lời dạy của đức Phật đã được thực hành.

‘‘Pubbenivāsa’’ntiādikā dve gāthā attano adhigatavisesaṃ paccavekkhitvā pītisomanassajātāya theriyā vuttā. Tattha cetopariccañāṇanti cetopariyañāṇaṃ, sacchikataṃ, pattanti vā sambandho.

Hai câu kệ bắt đầu bằng ‘Pubbenivāsaṃ’ đã được vị Trưởng lão ni nói ra, sau khi vị ấy quán xét về sự chứng đắc đặc biệt của mình và có hỷ lạc khởi lên. Ở đây, ‘cetopariccañāṇaṃ’ là ‘cetopariyañāṇaṃ’ (tha tâm thông), và được liên kết với từ ‘sacchikataṃ’ (đã được chứng ngộ) hoặc ‘pattaṃ’ (đã được đạt đến).

229.

229.

‘‘Iddhiyā abhinimmitvā, caturassaṃ rathaṃ ahaṃ;

Buddhassa pāde vanditvā, lokanāthassa tādino’’ti. –

Do thần thông, tôi đã hóa hiện ra một cỗ xe tứ mã; Sau khi đảnh lễ đôi chân của đức Phật, bậc Bảo Hộ của thế gian, bậc Như Nhiên.

Ayaṃ gāthā yadā bhagavā yamakapāṭihāriyaṃ kātuṃ kaṇḍambarukkhamūlaṃ upasaṅkami, tadā ayaṃ therī evarūpaṃ rathaṃ nimminitvā tena saddhiṃ satthu santikaṃ gantvā bhagavā ‘‘ahaṃ pāṭihāriyaṃ karissāmi titthiyamadanimmathanāya, anujānāthā’’ti vatvā satthu santike aṭṭhāsi, taṃ saddhāya vuttā. Tattha iddhiyā abhinimmitvā, caturassaṃ rathaṃ ahanti catūhi assehi yojitaṃ rathaṃ iddhiyā abhinimminitvā buddhassa bhagavato pāde vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsinti adhippāyo.

Câu kệ này được nói ra với niềm tin, khi đức Thế Tôn đi đến gốc cây Kaṇḍamba để thực hiện song thông, bấy giờ vị Trưởng lão ni này đã hóa hiện ra một cỗ xe như vậy, cùng với cỗ xe ấy đi đến gần đức Đạo Sư, và sau khi nói rằng: ‘Bạch đức Thế Tôn, con sẽ thực hiện phép lạ để dẹp tan sự kiêu mạn của các người theo ngoại đạo, xin Ngài cho phép,’ vị ấy đã đứng ở gần đức Đạo Sư. Ở đây, câu ‘Do thần thông, tôi đã hóa hiện ra một cỗ xe tứ mã’ có ý nghĩa là: ‘Sau khi do thần thông hóa hiện ra một cỗ xe được thắng bốn con ngựa, và sau khi đảnh lễ đôi chân của đức Phật, đức Thế Tôn, vị ấy đã đứng một bên.’

230.

230.

‘‘Supupphitaggaṃ [Pg.205] upagamma pādapaṃ, ekā tuvaṃ tiṭṭhasi sālamūle;

Na cāpi te dutiyo atthi koci, bāle na tvaṃ bhāyasi dhuttakānaṃ’’.

Đến gần một cây có ngọn đang trổ hoa rực rỡ, nàng đứng một mình dưới gốc cây sāla; Nàng cũng không có ai là người thứ hai, hỡi cô gái khờ dại, nàng không sợ những kẻ du đãng sao?

Tattha supupphitagganti suṭṭhu pupphitaaggaṃ, aggato paṭṭhāya sabbaphālipullantī attho. Pādapanti rukkhaṃ, idha pana sālarukkho adhippeto. Ekā tuvanti ekikā tvaṃ idha tiṭṭhasi. Na cāpi te dutiyo atthi kocīti tava sahāyabhūto ārakkhako kocipi natthi, rūpasampattiyā vā tuyhaṃ dutiyo kocipi natthi, asadisarūpā ekikāva imasmiṃ janavivitte ṭhāne tiṭṭhasi. Bāle na tvaṃ bhāyasi dhuttakānanti taruṇike tvaṃ dhuttapurisānaṃ kathaṃ na bhāyasi, sakiñcanakārino dhuttāti adhippāyo. Imaṃ kira gāthaṃ māro ekadivasaṃ theriṃ supupphite sālavane divāvihāraṃ nisinnaṃ disvā upasaṅkamitvā vivekato vicchinditukāmo vīmaṃsanto āha. Atha naṃ therī santajjentī attano ānubhāvavasena –

Ở đây, (cụm từ) ‘supupphitaggaṃ’ (ngọn cây nở hoa đẹp) có nghĩa là ngọn cây nở hoa thật tốt đẹp, nghĩa là nở rộ khắp nơi bắt đầu từ ngọn. (Cụm từ) ‘pādapaṃ’ (cây) có nghĩa là cây cối, nhưng ở đây được hiểu là cây sāla. (Cụm từ) ‘ekā tuvaṃ’ (này cô, một mình) có nghĩa là này cô, cô đang đứng một mình ở đây. (Cụm từ) ‘na cāpi te dutiyo atthi koci’ (cũng không có ai là người thứ hai của cô) có nghĩa là không có bất cứ ai là người bạn đồng hành, là người bảo vệ của cô, hoặc không có bất cứ ai là người thứ hai (sánh bằng) với cô về sắc đẹp, (cô) có vẻ đẹp vô song, đang đứng một mình ở nơi vắng vẻ người này. (Cụm từ) ‘bāle na tvaṃ bhāyasi dhuttakānaṃ’ (này cô gái trẻ, cô không sợ những kẻ du đãng sao?) có nghĩa là này cô thiếu nữ, tại sao cô không sợ những gã du đãng? Ý muốn nói những kẻ du đãng là những kẻ gây phiền nhiễu. Nghe nói rằng, vào một ngày nọ, Ác ma đã thấy vị Trưởng lão ni đang ngồi an trú ban ngày trong rừng sāla nở hoa đẹp, (Ác ma) đã đi đến, với ý muốn làm gián đoạn sự độc cư của vị ấy, đã nói lên câu kệ này để dò xét. Bấy giờ, vị Trưởng lão ni, trong khi khiển trách nó, bằng oai lực của mình đã (nói):

231.

231.

‘‘Sataṃ sahassānipi dhuttakānaṃ, samāgatā edisakā bhaveyyuṃ;

Lomaṃ na iñje napi sampavedhe, kiṃ me tuvaṃ māra karissaseko.

“Dù cho trăm ngàn kẻ du đãng, tụ tập lại giống như ngươi; Lông (ta) cũng không dựng, cũng chẳng hề run rẩy, này Ác ma, một mình ngươi làm gì được ta.”

232.

232.

‘‘Esā antaradhāyāmi, kucchiṃ vā pavisāmi te;

Bhamukantare tiṭṭhāmi, tiṭṭhantiṃ maṃ na dakkhasi.

“Ta đây có thể biến mất, hoặc đi vào trong bụng ngươi; Ta có thể đứng giữa đôi mày, ngươi sẽ không thấy được ta đang đứng.”

233.

233.

‘‘Cittamhi vasībhūtāhaṃ, iddhipādā subhāvitā;

Chaḷabhiññā sacchikatā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.

“Ta đã làm chủ được tâm, các thần túc đã được khéo tu tập; Sáu thắng trí đã được chứng ngộ, giáo huấn của đức Phật đã được thực hành.”

234.

234.

‘‘Sattisūlūpamā kāmā, khandhāsaṃ adhikuṭṭanā;

Yaṃ tvaṃ kāmaratiṃ brūsi, aratī dāni sā mama.

“Các dục vọng ví như gươm giáo, là nơi chặt chém các uẩn; Điều ngươi gọi là ái lạc trong dục, nay đối với ta là sự không hoan hỷ.”

235.

235.

‘‘Sabbattha vihatā nandī, tamokhandho padālito;

Evaṃ jānāhi pāpima, nihato tvamasi antakā’’ti. –

“Hỷ lạc ở khắp nơi đã bị phá tan, khối u minh đã được chẻ tung; Này kẻ ác độc, hãy biết như vậy, ngươi đã bị ta đánh bại, hỡi Thần Chết.” –

Imā gāthā abhāsi.

(Vị ấy) đã nói lên những câu kệ này.

Tattha [Pg.206] sataṃ sahassānipi dhuttakānaṃ, samāgatā edisakā bhaveyyunti yādisako tvaṃ edisakā evarūpā anekasatasahassamattāpi dhuttakā samāgatā yadi bhaveyyuṃ. Lomaṃ na iñje napi sampavedheti lomamattampi na iñjeyya na sampavedheyya. Kiṃ me tuvaṃ māra karissasekoti māra, tvaṃ ekakova mayhaṃ kiṃ karissasi?

Ở đây, (cụm từ) ‘sataṃ sahassānipi dhuttakānaṃ, samāgatā edisakā bhaveyyuṃ’ (dù cho trăm ngàn kẻ du đãng, tụ tập lại giống như ngươi) có nghĩa là nếu có nhiều trăm ngàn kẻ du đãng giống như ngươi, có hình dạng như vậy, tụ tập lại. (Cụm từ) ‘lomaṃ na iñje napi sampavedhe’ (lông không dựng, cũng chẳng run rẩy) có nghĩa là (ta) sẽ không dựng lên, không run rẩy dù chỉ một sợi lông. (Cụm từ) ‘kiṃ me tuvaṃ māra karissaseko’ (này Ác ma, một mình ngươi làm gì được ta?) có nghĩa là này Ác ma, một mình ngươi sẽ làm gì được ta?

Idāni mārassa attano kiñcipi kātuṃ asamatthataṃyeva vibhāventī ‘‘esā antaradhāyāmī’’ti gāthamāha. Tassattho – māra, esāhaṃ tava purato ṭhitāva antaradhāyāmi adassanaṃ gacchāmi, ajānantasseva te kucchiṃ vā pavisāmi, bhamukantare vā tiṭṭhāmi, evaṃ tiṭṭhantiñca maṃ tvaṃ na passasi.

Bây giờ, để làm rõ việc Ác ma không có khả năng làm bất cứ điều gì đối với mình, vị ấy đã nói câu kệ ‘esā antaradhāyāmi’ (ta đây có thể biến mất). Ý nghĩa của câu ấy là: Này Ác ma, ta đây, ngay khi đang đứng trước mặt ngươi, có thể biến mất, đi vào chỗ không thấy được; hoặc ta có thể đi vào bụng của ngươi mà ngươi không hề hay biết; hoặc ta có thể đứng giữa đôi mày của ngươi, và ngươi không thấy được ta đang đứng như vậy.

Kasmāti ce? Cittamhi vasībhūtāhaṃ, iddhipādā subhāvitā, ahaṃ camhi māra, mayhaṃ cittaṃ vasībhāvappattaṃ, cattāropi iddhipādā mayā suṭṭhu bhāvitā bahulīkatā, tasmā ahaṃ yathāvuttāya iddhivisayatāya pahomīti. Sesaṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānameva.

Nếu hỏi: “Tại sao vậy?” (Câu trả lời là:) ‘Cittamhi vasībhūtāhaṃ, iddhipādā subhāvitā’ (Ta đã làm chủ được tâm, các thần túc đã được khéo tu tập). Này Ác ma, ta là người có tâm đã đạt đến trạng thái làm chủ, bốn thần túc cũng đã được ta tu tập, làm cho sung mãn một cách tốt đẹp, do đó ta có khả năng về các cảnh giới thần thông như đã nói. Phần còn lại đều rõ ràng theo phương pháp đã được trình bày ở dưới.

Uppalavaṇṇātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải Trưởng Lão Ni Kệ của ngài Uppalavaṇṇā đã chấm dứt.

Dvādasanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải Phẩm Mười Hai Kệ đã chấm dứt.

12. Soḷasanipāto

12. Phẩm Mười Sáu Kệ

1. Puṇṇātherīgāthāvaṇṇanā

1. Chú giải Trưởng Lão Ni Kệ của ngài Puṇṇā

Soḷasanipāte [Pg.207] udahārī ahaṃ sītetiādikā puṇṇāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patvā hetusampannatāya sañjātasaṃvegā bhikkhunīnaṃ santikaṃ gantvā dhammaṃ sutvā laddhappasādā pabbajitvā parisuddhasīlā tīṇi piṭakāni uggahetvā bahussutā dhammadharā dhammakathikā ca ahosi. Yathā ca vipassissa bhagavato sāsane, evaṃ sikhissa vessabhussa kakusandhassa koṇāgamanassa kassapassa ca bhagavato sāsane pabbajitvā sīlasampannā bahussutā dhammadharā dhammakathikā ca ahosi. Mānadhātukattā pana kilese samucchindituṃ nāsakkhi. Mānopanissayavasena kammassa katattā imasmiṃ buddhuppāde anāthapiṇḍikassa seṭṭhino gharadāsiyā kucchimhi nibbatti, puṇṇātissā nāmaṃ ahosi. Sā sīhanādasuttantadesanāya (ma. ni. 1.146 ādayo) sotāpannā hutvā pacchā udakasuddhikaṃ brāhmaṇaṃ dametvā seṭṭhinā sambhāvitā hutvā tena bhujissabhāvaṃ pāpitā taṃ pabbajjaṃ anujānāpetvā pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karontī na cirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.4.184-203) –

Trong Phẩm Mười Sáu Kệ, các câu kệ bắt đầu bằng ‘udahārī ahaṃ sīte’ (tôi là người mang nước trong giá lạnh) là của Trưởng lão ni Puṇṇā. Vị này cũng đã tạo các công đức dưới thời các đức Phật quá khứ, đã tích lũy các thiện pháp làm duyên cho sự thoát khỏi vòng luân hồi trong các kiếp sống ở nơi này nơi kia, vào thời đức Thế Tôn Vipassī, đã sanh vào một gia đình danh giá, đạt đến sự hiểu biết, do có đầy đủ nhân duyên nên đã khởi tâm nhàm chán, đã đi đến gần các vị tỳ-khưu-ni, nghe pháp, có được đức tin, đã xuất gia, có giới hạnh trong sạch, đã học thuộc ba tạng, đã trở thành bậc đa văn, bậc trì pháp, và bậc thuyết pháp. Và cũng giống như trong giáo pháp của đức Thế Tôn Vipassī, vị ấy cũng đã xuất gia trong giáo pháp của các đức Thế Tôn Sikhī, Vessabhū, Kakusandha, Koṇāgamana, và Kassapa, đã trở thành người có giới hạnh, bậc đa văn, bậc trì pháp, và bậc thuyết pháp. Tuy nhiên, do có bản chất ngã mạn, vị ấy đã không thể đoạn trừ các phiền não. Do nghiệp đã được tạo với ngã mạn làm duyên, trong thời đức Phật hiện tại này, vị ấy đã tái sanh trong bụng của một nữ tỳ trong nhà của trưởng giả Anāthapiṇḍika, và có tên là Puṇṇā. Vị ấy, sau khi nghe bài thuyết pháp kinh Sīhanāda (Trung Bộ, 1.146 trở đi), đã trở thành bậc Dự lưu, sau đó đã nhiếp phục vị Bà-la-môn chủ trương thanh tịnh bằng nước, đã được vị trưởng giả tôn trọng, được vị ấy cho giải thoát khỏi thân phận nô lệ, đã xin phép vị ấy cho xuất gia, sau khi xuất gia, đã thực hành công phu thiền quán và không bao lâu đã chứng đắc A-la-hán cùng với các Tuệ phân tích. Do đó, điều này đã được nói trong Thánh Nữ Ký Sự (Ap. therī 2.4.184-203):

‘‘Vipassino bhagavato, sikhino vessabhussa ca;

Kakusandhassa munino, koṇāgamanatādino.

“Của đức Thế Tôn Vipassī, của đức Sikhī và Vessabhū; Của bậc Mâu-ni Kakusandha, của bậc Như Lai Koṇāgamana.”

‘‘Kassapassa ca buddhassa, pabbajitvāna sāsane;

Bhikkhunī sīlasampannā, nipakā saṃvutindriyā.

“Và của đức Phật Kassapa, sau khi xuất gia trong giáo pháp; (Con đã là) vị tỳ-khưu-ni có giới hạnh, trí tuệ, và hộ trì các căn.”

‘‘Bahussutā dhammadharā, dhammatthapaṭipucchikā;

Uggahetā ca dhammānaṃ, sotā payirupāsitā.

“(Con đã là) bậc đa văn, bậc trì pháp, người thường hỏi về ý nghĩa của pháp; Là người học thuộc các pháp, là người lắng nghe và gần gũi (bậc thiện trí).”

‘‘Desentī janamajjhehaṃ, ahosiṃ jinasāsane;

Bāhusaccena tenāhaṃ, pesalā abhimaññisaṃ.

“Con đã thuyết giảng giữa chúng sanh, trong giáo pháp của bậc Chiến Thắng; Do sự đa văn ấy, con đã trở nên đáng mến và có lòng kiêu mạn.”

‘‘Pacchime [Pg.208] ca bhave dāni, sāvatthiyaṃ puruttame;

Anāthapiṇḍino gehe, jātāhaṃ kumbhadāsiyā.

“Và nay trong kiếp sống cuối cùng, tại thành Sāvatthī cao quý; Con đã sanh ra trong nhà của Anāthapiṇḍika, là con của một nữ tỳ mang nước.”

‘‘Gatā udakahāriyaṃ, sotthiyaṃ dijamaddasaṃ;

Sītaṭṭaṃ toyamajjhamhi, taṃ disvā idamabraviṃ.

“Khi đi lấy nước, con đã thấy một vị Bà-la-môn thông thạo Vệ-đà; Đang bị lạnh cóng giữa dòng nước, thấy vậy con đã nói điều này.”

‘‘Udahārī ahaṃ sīte, sadā udakamotariṃ;

Ayyānaṃ daṇḍabhayabhītā, vācādosabhayaṭṭitā.

“Con là người mang nước trong giá lạnh, luôn phải xuống nước; Sợ hãi hình phạt của các chủ nhân, lo lắng vì sợ lời quở trách.”

‘‘Kassa brāhmaṇa tvaṃ bhīto, sadā udakamotari;

Vedhamānehi gattehi, sītaṃ vedayase bhusaṃ.

“Này Bà-la-môn, ngài sợ ai mà luôn phải xuống nước; Với thân thể run rẩy, ngài cảm thấy cái lạnh một cách ghê gớm.”

‘‘Jānantī vata maṃ bhoti, puṇṇike paripucchasi;

Karontaṃ kusalaṃ kammaṃ, rundhantaṃ katapāpakaṃ.

“Này Puṇṇikā, quả thật bà biết tôi, (mà) bà còn hỏi; (Tôi) đang làm nghiệp thiện, đang ngăn chận nghiệp ác đã làm.”

‘‘Yo ca vuḍḍho daharo vā, pāpakammaṃ pakubbati;

Dakābhisecanā sopi, pāpakammā pamuccati.

“Và người nào, dù già hay trẻ, làm điều ác; Người ấy cũng nhờ việc tắm gội trong nước mà được giải thoát khỏi nghiệp ác.”

‘‘Uttarantassa akkhāsiṃ, dhammatthasaṃhitaṃ padaṃ;

Tañca sutvā sa saṃviggo, pabbajitvārahā ahu.

“Ta đã nói lời hợp với Pháp và nghĩa cho người đang vượt qua; Và sau khi nghe điều ấy, vị ấy đã xúc động, đã xuất gia, và đã trở thành bậc A-la-hán.”

‘‘Pūrentī ūnakasataṃ, jātā dāsikule yato;

Tato puṇṇāti nāmaṃ me, bhujissaṃ maṃ akaṃsu te.

“Vì được sinh ra trong gia đình nô tỳ, làm cho đủ số một trăm (nô tỳ) còn thiếu; Do đó, tên của tôi là Puṇṇā. Họ đã biến tôi thành người hầu.”

‘‘Seṭṭhiṃ tatonujānetvā, pabbajiṃ anagāriyaṃ;

Na cireneva kālena, arahattamapāpuṇiṃ.

“Sau đó, được sự cho phép của vị trưởng giả, tôi đã xuất gia, sống đời không nhà; Và không bao lâu sau, tôi đã chứng đắc A-la-hán quả.”

‘‘Iddhīsu ca vasī homi, dibbāya sotadhātuyā;

Cetopariyañāṇassa, vasī homi mahāmune.

“Và tôi làm chủ các thần thông, và thiên nhĩ giới; Hỡi bậc Đại Mâu-ni, tôi làm chủ tha tâm trí.”

‘‘Pubbenivāsaṃ jānāmi, dibbacakkhu visodhitaṃ;

Sabbāsavaparikkhīṇā, natthi dāni punabbhavo.

“Tôi biết các đời sống quá khứ, thiên nhãn đã được thanh tịnh; Tất cả các lậu hoặc đã được đoạn tận, nay không còn tái sanh nữa.”

‘‘Atthadhammaniruttīsu, paṭibhāne tatheva ca;

Ñāṇaṃ me vimalaṃ suddhaṃ, buddhaseṭṭhassa vāhasā.

“Trong nghĩa, trong Pháp, trong ngữ nguyên, và cũng như trong biện tài; Trí của tôi không tỳ vết, thanh tịnh, nhờ vào năng lực của bậc Tối Thắng Giác Ngộ.”

‘‘Bhāvanāya [Pg.209] mahāpaññā, suteneva sutāvinī;

Mānena nīcakulajā, na hi kammaṃ vinassati.

“Nhờ sự tu tập, (tôi có) đại trí tuệ; nhờ sự lắng nghe, (tôi) là người có học thức. Do lòng kiêu mạn, (tôi) đã sanh vào dòng dõi thấp hèn. Quả thật, nghiệp không bị tiêu mất.”

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

“Các phiền não của tôi đã được đốt cháy… (vân vân)… giáo huấn của Đức Phật đã được thực hành.”

Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena –

Và sau khi đã chứng đắc A-la-hán quả, sau khi quán xét lại sự thực hành của mình, bằng một lời cảm hứng (đã nói) –

236.

236.

‘‘Udahārī ahaṃ sīte, sadā udakamotariṃ;

Ayyānaṃ daṇḍabhayabhītā, vācādosabhayaṭṭitā.

“Là người mang nước, trong trời lạnh, tôi đã luôn luôn xuống nước; Sợ hãi hình phạt của các bà chủ, bị dằn vặt bởi nỗi sợ lời quở mắng và sự tức giận.”

237.

237.

‘‘Kassa brāhmaṇa tvaṃ bhīto, sadā udakamotari;

Vedhamānehi gattehi, sītaṃ vedayase bhusaṃ.

“Này Bà-la-môn, ông sợ hãi điều gì mà luôn luôn xuống nước? Với các chi phần run rẩy, ông cảm nhận cái lạnh một cách ghê gớm.”

238.

238.

‘‘Jānantī vata maṃ bhoti, puṇṇike paripucchasi;

Karontaṃ kusalaṃ kammaṃ, rundhantaṃ katapāpakaṃ.

“Này Puṇṇikā, quả thật bà biết tôi, (mà) bà còn hỏi; (Tôi) đang làm nghiệp thiện, đang ngăn chận nghiệp ác đã làm.”

239.

239.

‘‘Yo ca vuḍḍho daharo vā, pāpakammaṃ pakubbati;

Dakābhisecanā sopi, pāpakammā pamuccati.

“Và người nào, dù già hay trẻ, làm điều ác; Người ấy cũng nhờ việc tắm gội trong nước mà được giải thoát khỏi nghiệp ác.”

240.

240.

‘‘Ko nu te idamakkhāsi, ajānantassa ajānako;

‘Dakābhisecanā nāma, pāpakammā pamuccati’.

“Ai là kẻ không biết đã nói điều này cho ông, người cũng không biết: ‘Rằng nhờ việc tắm gội trong nước mà được giải thoát khỏi nghiệp ác’?”

241.

241.

‘‘Saggaṃ nūna gamissanti, sabbe maṇḍūkakacchapā;

Nāgā ca susumārā ca, ye caññe udake carā.

“Vậy thì chắc chắn tất cả ếch và rùa sẽ đi lên cõi trời, cả loài rồng và cá sấu, và những loài khác sống trong nước.”

242.

242.

‘‘Orabbhikā sūkarikā, macchikā migabandhakā;

Corā ca vajjhaghātā ca, ye caññe pāpakammino;

Dakābhisecanā tepi, pāpakammā pamuccare.

“Những người giết cừu, giết heo, những người đánh cá, những người bẫy thú; Cả những kẻ trộm, những đao phủ, và những kẻ làm ác khác; Họ cũng nhờ việc tắm gội trong nước mà được giải thoát khỏi nghiệp ác.”

243.

243.

‘‘Sace imā nadiyo te, pāpaṃ pubbe kataṃ vahuṃ;

Puññampi mā vaheyyuṃ te, tena tvaṃ paribāhiro.

“Nếu những dòng sông này có thể cuốn trôi đi nghiệp ác ông đã làm trước đây, chúng cũng sẽ cuốn trôi đi phước của ông, do đó ông sẽ hoàn toàn ở bên ngoài (phước báo).”

244.

244.

‘‘Yassa brāhmaṇa tvaṃ bhīto, sadā udakamotari;

Tameva brahme mākāsi, mā te sītaṃ chaviṃ hane.

“Này Bà-la-môn, điều mà ông sợ hãi, (khiến) ông luôn luôn xuống nước, chính điều đó ông đừng làm, đừng để cái lạnh làm hại da của ông.”

245.

245.

‘‘Kummaggapaṭipannaṃ maṃ, ariyamaggaṃ samānayi;

Dakābhisecanā bhoti, imaṃ sāṭaṃ dadāmi te.

“Bà đã dẫn dắt tôi, người đang đi trên con đường sai lạc, đến với Thánh đạo. Hỡi bà, người tắm gội (trong nước Pháp), tôi xin tặng bà chiếc áo choàng này.”

246.

246.

‘‘Tuyheva [Pg.210] sāṭako hotu, nāhamicchāmi sāṭakaṃ;

Sace bhāyasi dukkhassa, sace te dukkhamappiyaṃ.

“Chiếc áo choàng hãy là của ông, tôi không muốn chiếc áo choàng. Nếu ông sợ hãi khổ đau, nếu khổ đau không phải là điều ông ưa thích.”

247.

247.

‘‘Mākāsi pāpakaṃ kammaṃ, āvi vā yadi vā raho;

Sace ca pāpakaṃ kammaṃ, karissasi karosi vā.

“Thì đừng làm nghiệp ác, dù là công khai hay là kín đáo. Và nếu ông sẽ làm hoặc đang làm nghiệp ác.”

248.

248.

‘‘Na te dukkhā pamutyatthi, upeccāpi palāyato;

Sace bhāyasi dukkhassa, sace te dukkhamappiyaṃ.

“Ông sẽ không được giải thoát khỏi khổ đau, dù có bay lên và chạy trốn. Nếu ông sợ hãi khổ đau, nếu khổ đau không phải là điều ông ưa thích.”

249.

249.

‘‘Upehi saraṇaṃ buddhaṃ, dhammaṃ saṅghañca tādinaṃ;

Samādiyāhi sīlāni, taṃ te atthāya hehiti.

“Hãy đến quy y Đức Phật, Pháp, và Tăng, bậc như thế. Hãy thọ trì các giới luật, điều đó sẽ vì lợi ích cho ông.”

250.

250.

‘‘Upemi saraṇaṃ buddhaṃ, dhammaṃ saṅghañca tādinaṃ;

Samādiyāmi sīlāni, taṃ me atthāya hehiti.

“Con xin đến quy y Đức Phật, Pháp, và Tăng, bậc như thế. Con xin thọ trì các giới luật, điều đó sẽ vì lợi ích cho con.”

251.

251.

‘‘Brahmabandhu pure āsiṃ, ajjamhi saccabrāhmaṇo;

Tevijjo vedasampanno, sottiyo camhi nhātako’’ti. –

“Trước đây ta là người thân của Phạm Thiên, hôm nay ta là một Bà-la-môn chân chánh. Ta là người có tam minh, thông suốt các Vệ-đà, là người uyên bác và là người đã tắm gội (phiền não).”

Imā gāthā abhāsi.

(Vị ấy) đã nói lên những câu kệ này.

Tattha udahārīti ghaṭena udakaṃ vāhikā. Sīte tadā udakamotarinti sītakālepi sabbadā rattindivaṃ udakaṃ otariṃ. Yadā yadā ayyakānaṃ udakena attho, tadā tadā udakaṃ pāvisiṃ, udakamotaritvā udakaṃ upanesinti adhippāyo. Ayyānaṃ daṇḍabhayabhītāti ayyakānaṃ daṇḍabhayena bhītā. Vācādosabhayaṭṭitāti vacīdaṇḍabhayena ceva dosabhayena ca aṭṭitā pīḷitā, sītepi udakamotarinti yojanā.

Ở đây, ‘người mang nước’ có nghĩa là người chuyên chở nước bằng bình. ‘Trong trời lạnh, lúc ấy tôi đã xuống nước’ có nghĩa là ngay cả trong mùa lạnh, tôi đã luôn luôn xuống nước cả ngày lẫn đêm. Ý nghĩa là: bất cứ khi nào các bà chủ cần nước, lúc đó tôi đã đi vào trong nước, sau khi xuống nước, tôi đã mang nước đến. ‘Sợ hãi hình phạt của các bà chủ’ có nghĩa là sợ hãi bởi sự trừng phạt của các bà chủ. ‘Bị dằn vặt bởi nỗi sợ lời quở mắng và sự tức giận’ có nghĩa là bị áp bức, bị dằn vặt bởi nỗi sợ bị trừng phạt bằng lời nói và bởi nỗi sợ sự tức giận; (do đó) ‘ngay cả trong trời lạnh, tôi đã xuống nước’ là cách kết nối câu.

Athekadivasaṃ puṇṇā dāsī ghaṭena udakaṃ ānetuṃ udakatitthaṃ gatā. Tattha addasa aññataraṃ brāhmaṇaṃ udakasuddhikaṃ himapātasamaye mahati sīte vattamāne pātova udakaṃ otaritvā sasīsaṃ nimujjitvā mante jappitvā udakato uṭṭhahitvā allavatthaṃ allakesaṃ pavedhantaṃ dantavīṇaṃ vādayamānaṃ. Taṃ disvā karuṇāya sañcoditamānasā tato naṃ diṭṭhigatā vivecetukāmā ‘‘kassa, brāhmaṇa, tvaṃ bhīto’’ti gāthamāha. Tattha kassa, brāhmaṇa, tvaṃ kuto ca nāma bhayahetuto bhīto hutvā sadā [Pg.211] udakamotari sabbakālaṃ sāyaṃ pātaṃ udakaṃ otari. Otaritvā ca vedhamānehi kampamānehi gattehi sarīrāvayavehi sītaṃ vedayase bhusaṃ sītadukkhaṃ ativiya dussahaṃ paṭisaṃvedayasi paccanubhavasi.

Rồi một ngày nọ, cô nô tỳ Puṇṇā đã đi đến bến nước để lấy nước bằng bình. Ở đó, cô thấy một vị Bà-la-môn theo thuyết thanh tịnh bằng nước, vào lúc sương giá rơi, trong khi cái lạnh giá buốt đang hiện hữu, vào buổi sáng sớm đã xuống nước, đã lặn ngụp cả đầu, đã lẩm bẩm các câu thần chú, sau khi ra khỏi nước, với y phục ướt, tóc ướt, đang run rẩy, đang làm cho răng va vào nhau. Sau khi thấy vị ấy, với tâm được thúc đẩy bởi lòng bi mẫn, sau đó mong muốn tách vị ấy ra khỏi tà kiến, cô đã nói lên câu kệ: ‘Này Bà-la-môn, ông sợ hãi điều gì...’. Ở đây, ‘Này Bà-la-môn, ông sợ hãi điều gì’ có nghĩa là do nguyên nhân đáng sợ nào mà ông, sau khi trở nên sợ hãi, đã luôn luôn xuống nước, đã xuống nước vào mọi lúc, sáng và chiều. Và sau khi xuống nước, ‘với các chi phần run rẩy’ có nghĩa là với các bộ phận cơ thể đang run rẩy, đang lay động, ông ‘cảm nhận cái lạnh một cách ghê gớm’ có nghĩa là ông cảm nhận, ông trải nghiệm nỗi khổ do lạnh giá, điều vô cùng khó chịu đựng.

Jānantī vata maṃ bhotīti, bhoti puṇṇike, tvaṃ taṃ upacitaṃ pāpakammaṃ rundhantaṃ nivāraṇasamatthaṃ kusalaṃ kammaṃ iminā udakorohanena karontaṃ maṃ jānantī vata paripucchasi.

Này cô Puṇṇikā, chắc hẳn cô biết tôi rồi mà còn hỏi. Cô biết rằng tôi đang thực hiện thiện nghiệp bằng việc tắm gội dưới nước này, một thiện nghiệp có khả năng ngăn chặn, cản trở ác nghiệp đã được tích lũy, thế mà cô vẫn hỏi tôi.

Nanu ayamattho loke pākaṭo eva. Kathāpi mayaṃ tuyhaṃ vadāmāti dassento ‘‘yo ca vuḍḍho’’ti gāthamāha. Tassattho – vuḍḍho vā daharo vā majjhimo vā yo koci hiṃsādibhedaṃ pāpakammaṃ pakubbati ativiya karoti, sopi bhusaṃ pāpakammanirato dakābhisecanā sinānena tato pāpakammā pamuccati accantameva vimuccatīti.

Chẳng phải ý nghĩa này đã quá rõ ràng ở trên đời rồi sao? Tuy nhiên, để trình bày rằng: ‘Ta sẽ nói cho cô nghe,’ vị ấy đã nói lên câu kệ bắt đầu bằng ‘yo ca vuḍḍho.’ Ý nghĩa của câu kệ ấy là: Dù là người già, người trẻ, hay người trung niên, bất cứ ai làm điều ác nghiệp thuộc loại sát sanh v.v..., làm một cách quá mức, người ấy dù có say mê trong ác nghiệp, cũng nhờ việc tắm gội, xối nước mà được giải thoát, được giải thoát hoàn toàn khỏi ác nghiệp ấy.

Taṃ sutvā puṇṇikā tassa paṭivacanaṃ dentī ‘‘ko nu te’’tiādimāha. Tattha ko nu te idamakkhāsi, ajānantassa ajānakoti kammavipākaṃ ajānantassa te sabbena sabbaṃ kammavipākaṃ ajānato ajānako aviddasu bālo udakābhisecanahetu pāpakammato pamuccatīti, idaṃ atthajātaṃ ko nu nāma akkhāsi, na so saddheyyavacano, nāpi cetaṃ yuttanti adhippāyo.

Nghe vậy, cô Puṇṇikā đáp lời vị ấy, đã nói lên câu kệ bắt đầu bằng ‘ko nu te.’ Trong ấy, (câu) ‘Ai đã nói với ông điều này, một người không biết nói với một người không biết?’ có nghĩa là: Ai là người không biết, không thông thái, là kẻ ngu si đã nói với ông, người không biết gì về quả của nghiệp, hoàn toàn không biết gì về quả của nghiệp, rằng nhờ việc tắm gội dưới nước mà được giải thoát khỏi ác nghiệp? Ai đã nói lên sự việc này? Lời của người ấy không đáng tin, và điều này cũng không hợp lý. Đó là ý nghĩa.

Idānissa tameva yuttiabhāvaṃ vibhāventī ‘‘saggaṃ nūna gamissantī’’tiādimāha. Tattha nāgāti vijjhasā. Susumārāti kumbhīlā. Ye caññe udake carāti ye caññepi vārigocarā macchamakaranandiyāvattādayo ca, tepi saggaṃ nūna gamissanti devalokaṃ upapajjissanti maññe, udakābhisecanā pāpakammato mutti hoti ceti attho.

Bây giờ, để làm rõ sự vô lý ấy, cô đã nói lên câu kệ bắt đầu bằng ‘saggaṃ nūna gamissantī.’ Trong ấy, ‘nāgā’ có nghĩa là rắn. ‘Susumārā’ có nghĩa là cá sấu. ‘Ye caññe udake carā’ có nghĩa là: những chúng sanh sống dưới nước khác, như cá, thủy quái, ốc nandiyāvatta, v.v..., tôi cho rằng chúng cũng chắc chắn sẽ đi đến cõi trời, sẽ sanh vào thiên giới, nếu như việc tắm gội dưới nước có thể giải thoát khỏi ác nghiệp. Đó là ý nghĩa.

Orabbhikāti urabbhaghātakā. Sūkarikāti sūkaraghātakā. Macchikāti kevaṭṭā. Migabandhakāti māgavikā. Vajjhaghātāti vajjhaghātakamme niyuttā.

‘Orabbhikā’ là những người giết cừu. ‘Sūkarikā’ là những người giết heo. ‘Macchikā’ là những người đánh cá. ‘Migabandhakā’ là những người bẫy nai. ‘Vajjhaghātā’ là những người làm nghề hành hình.

Puññampi mā vaheyyunti imā aciravatiādayo nadiyo yathā tayā pubbe kataṃ pāpaṃ tattha udakābhisecanena sace vahuṃ nīhareyyuṃ, tathā tayā kataṃ puññampi imā nadiyo vaheyyuṃ pavāheyyuṃ. Tena tvaṃ paribāhiro [Pg.212] assa tathā sati tena puññakammena tvaṃ paribāhiro virahitova bhaveyyāti na cetaṃ yuttanti adhippāyo. Yathā vā udakena udakorohakassa puññapavāhanaṃ na hoti, evaṃ pāpapavāhanampi na hoti eva. Kasmā? Nhānassa pāpahetūnaṃ appaṭipakkhabhāvato. Yo yaṃ vināseti, so tassa paṭipakkho. Yathā āloko andhakārassa, vijjā ca avijjāya, na evaṃ nhānaṃ pāpassa. Tasmā niṭṭhamettha gantabbaṃ ‘‘na udakābhisecanā pāpato parimuttī’’ti. Tenāha bhagavā –

(Câu) ‘Puññampi mā vaheyyuṃ’ có nghĩa là: nếu những dòng sông này như sông Aciravatī có thể cuốn đi, mang đi ác nghiệp ông đã làm trước đây bằng việc tắm gội ở đó, thì cũng vậy, những dòng sông này cũng sẽ cuốn đi, trôi đi phước nghiệp mà ông đã làm. Do đó, ông sẽ bị loại trừ. Nếu vậy, ông sẽ bị loại trừ, bị tước đoạt khỏi thiện nghiệp ấy. Và điều này không hợp lý. Đó là chủ ý. Hoặc, cũng như nước không thể cuốn trôi phước của người tắm, thì cũng vậy, nó cũng không thể cuốn trôi tội. Tại sao? Vì việc tắm không phải là đối nghịch của các nguyên nhân tạo ác nghiệp. Cái gì hủy diệt cái gì, thì đó là đối nghịch của cái đó. Ví như ánh sáng đối với bóng tối, và minh đối với vô minh, việc tắm không phải như vậy đối với tội lỗi. Do đó, ở đây cần đi đến kết luận rằng: ‘Không có sự giải thoát khỏi tội lỗi nhờ việc tắm gội dưới nước.’ Vì thế, Đức Thế Tôn đã dạy rằng –

‘‘Na udakena sucī hoti, bahvettha nhāyatī jano;

Yamhi saccañca dhammo ca, so sucī so ca brāhmaṇo’’ti. (udā. 9;

netti. 104);

‘Không phải nhờ nước mà được thanh tịnh, dù nhiều người tắm gội ở đây. Người nào có chân lý và Chánh pháp, người ấy thanh tịnh, người ấy là Bà-la-môn.’

Idāni yadi pāpaṃ pavāhetukāmosi, sabbena sabbaṃ pāpaṃ mā karohīti dassetuṃ ‘‘yassa, brāhmaṇā’’ti gāthamāha. Tattha tameva brahme mākāsīti yato pāpato tvaṃ bhīto, tameva pāpaṃ brahme, brāhmaṇa, tvaṃ mā akāsi. Udakorohanaṃ pana īdise sītakāle kevalaṃ sarīrameva bādhati. Tenāha – ‘‘mā te sītaṃ chaviṃ hane’’ti, īdise sītakāle udakābhisecanena jātasītaṃ tava sarīracchaviṃ mā haneyya mā bādhesīti attho.

Bây giờ, để chỉ ra rằng: ‘Này Bà-la-môn, nếu ông muốn rửa trôi tội lỗi, thì đừng làm bất cứ điều ác nào cả,’ cô đã nói lên câu kệ bắt đầu bằng ‘yassa, brāhmaṇā.’ Trong ấy, (câu) ‘tameva brahme mākāsi’ có nghĩa là: Này Bà-la-môn, cái ác nghiệp mà ông sợ hãi, chính ác nghiệp ấy ông chớ có làm. Còn việc tắm gội trong mùa lạnh như thế này chỉ làm hại thân thể mà thôi. Vì thế, cô đã nói: ‘mā te sītaṃ chaviṃ hane,’ có nghĩa là: cái lạnh phát sanh do việc tắm gội trong mùa lạnh như thế này, mong rằng nó đừng làm hại, đừng làm tổn thương đến da thịt của ông.

Kummaggapaṭipannaṃ manti ‘‘udakābhisecanena suddhi hotī’’ti imaṃ kummaggaṃ micchāgāhaṃ paṭipannaṃ paggayha ṭhitaṃ maṃ. Ariyamaggaṃ samānayīti ‘‘sabbapāpassa akaraṇaṃ, kusalassa upasampadā’’ti (dī. ni. 2.90; dha. pa. 183; netti. 30, 116, 124; peṭako. 29) imaṃ buddhādīhi ariyehi gatamaggaṃ samānayi, sammadeva upanesi, tasmā bhoti imaṃ sāṭakaṃ tuṭṭhidānaṃ ācariyabhāgaṃ tuyhaṃ dadāmi, taṃ paṭiggaṇhāti attho.

(Câu) ‘Kummaggapaṭipannaṃ maṃ’ có nghĩa là: tôi, người đã đi vào và chấp giữ tà kiến, con đường sai lầm này rằng ‘sự thanh tịnh có được nhờ việc tắm gội dưới nước.’ (Câu) ‘Ariyamaggaṃ samānayi’ có nghĩa là: cô đã dẫn dắt, đã đưa tôi đến đúng con đường này, con đường mà các bậc Thánh như chư Phật đã đi, tức là ‘không làm các điều ác, thực hành các hạnh lành.’ Do đó, này cô, tôi xin tặng cô tấm y này như là một món quà cảm tạ, một phần dành cho bậc thầy. Xin cô hãy nhận lấy. Đó là ý nghĩa.

Sā taṃ paṭikkhipitvā dhammaṃ kathetvā saraṇesu sīlesu ca patiṭṭhāpetuṃ ‘‘tuyheva sāṭako hotu, nāhamicchāmi sāṭaka’’nti vatvā ‘‘sace bhāyasi dukkhassā’’tiādimāha. Tassattho – yadi tuvaṃ sakalāpāyike sugatiyañca aphāsukatādobhaggatādibhedā dukkhā bhāyasi. Yadi te taṃ appiyaṃ na iṭṭhaṃ. Āvi vā paresaṃ pākaṭabhāvena appaṭicchannaṃ [Pg.213] katvā kāyena vācāya pāṇātipātādivasena vā yadi vā raho apākaṭabhāvena paṭicchannaṃ katvā manodvāreyeva abhijjhādivasena vā aṇumattampi pāpakaṃ lāmakaṃ kammaṃ mākāsi mā kari. Atha pana taṃ pāpakammaṃ āyatiṃ karissasi, etarahi karosi vā, ‘‘nirayādīsu catūsu apāyesu manussesu ca tassa phalabhūtaṃ dukkhaṃ ito etto vā palāyante mayi nānubandhissatī’’ti adhippāyena upecca sañcicca palāyatopi te tato pāpato mutti mokkhā natthi, gatikālādipaccayantarasamavāye sati vipaccate evāti attho. ‘‘Uppaccā’’ti vā pāṭho, uppatitvāti attho. Evaṃ pāpassa akaraṇena dukkhābhāvaṃ dassetvā idāni puññassa karaṇenapi taṃ dassetuṃ ‘‘sace bhāyasī’’tiādi vuttaṃ. Tattha tādinanti diṭṭhādīsu tādibhāvappattaṃ. Yathā vā purimakā sammāsambuddhā passitabbā, tathā passitabbato tādi, taṃ buddhaṃ saraṇaṃ upehīti yojanā. Dhammasaṅghesupi eseva nayo. Tādīnaṃ varabuddhānaṃ dhammaṃ, aṭṭhannaṃ ariyapuggalānaṃ saṅghaṃ samūhanti yojanā. Tanti saraṇagamanaṃ sīlānaṃ samādānañca. Hehitīti bhavissati.

Vị ni ấy, sau khi từ chối điều ấy, đã thuyết giảng Chánh Pháp để an lập (vị Bà-la-môn) trong các pháp quy y và các giới, đã nói rằng: “Y phục hãy là của ông, tôi không muốn y phục,” rồi đã nói lên (kệ ngôn) bắt đầu là: “sace bhāyasi dukkhassa (nếu ông sợ hãi khổ đau).” Ý nghĩa của câu ấy là: Nếu ông sợ hãi khổ đau trong tất cả các cõi dữ và cả trong cõi lành, (khổ đau) có các sự khác biệt như là sự không thoải mái, sự bất hạnh, v.v… Nếu điều ấy là không đáng ưa, không đáng thích đối với ông. Hoặc là một cách công khai, tức là không che giấu đối với những người khác, đã làm bằng thân, bằng lời nói qua cách thức sát sanh, v.v… hoặc là một cách kín đáo, tức là đã che giấu, đã làm chỉ bằng ý môn qua cách thức tham lam, v.v… thì ông chớ có làm, chớ có thực hiện hành động xấu xa, thấp hèn, dù chỉ là một chút nhỏ. Hơn nữa, nếu ông sẽ làm hành động xấu xa ấy trong tương lai, hoặc đang làm ở hiện tại, thì dù cho ông có chạy trốn một cách cố ý, có chủ tâm với ý định rằng: “Khổ đau là quả của nghiệp ấy ở trong bốn đường ác như địa ngục, v.v… và ở cõi người sẽ không theo đuổi ta, người đang chạy trốn khỏi nơi này hoặc nơi kia,” thì đối với ông cũng không có sự giải thoát, sự thoát khỏi tội lỗi ấy. Ý nghĩa là: Khi có sự hội đủ của các duyên khác như là cảnh giới, thời gian, v.v… thì (nghiệp ấy) chắc chắn trổ quả. Hoặc có bài đọc là “uppaccā,” ý nghĩa là “sau khi bay lên.” Như thế, sau khi đã chỉ ra sự không có khổ đau bằng việc không làm điều ác, bây giờ để chỉ ra điều ấy bằng cả việc làm điều phước thiện, (kệ ngôn) bắt đầu là “sace bhāyasi (nếu ông sợ hãi)” đã được nói đến. Ở đây, “tādinanti” có nghĩa là bậc đã đạt đến trạng thái như vậy trong các điều đã được thấy, v.v… Hoặc là, giống như các bậc Chánh Đẳng Giác trong quá khứ đáng được chiêm ngưỡng, do đáng được chiêm ngưỡng như vậy nên gọi là “tādi.” Cú pháp là: “Ông hãy đến nương nhờ đức Phật ấy.” Đối với Pháp và Tăng cũng theo phương pháp này. Cú pháp là: “(Hãy nương nhờ) Pháp của các bậc Phật cao quý, là những bậc như vậy, và Tăng chúng, là tập hợp của tám bậc Thánh nhân.” “Taṃ” có nghĩa là sự quy y và sự thọ trì các giới. “Hehiti” có nghĩa là “sẽ là.”

So brāhmaṇo saraṇesu sīlesu ca patiṭṭhāya aparabhāge satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā ghaṭento vāyamanto na cirasseva tevijjo hutvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānento ‘‘brahmabandhū’’ti gāthamāha.

Vị Bà-la-môn ấy, sau khi được an lập trong các pháp quy y và các giới, về sau đã nghe Chánh Pháp nơi đức Thế Tôn, có được đức tin, đã xuất gia, nỗ lực, tinh tấn, không bao lâu đã trở thành bậc Tam Minh, sau khi quán xét lại sự thực hành của mình, đã thốt lên lời cảm hứng, nói lên kệ ngôn: “brahmabandhū (thân quyến của Phạm Thiên).”

Tassattho – ahaṃ pubbe brāhmaṇakule uppattimattena brahmabandhu nāmāsiṃ. Tathā irubbedādīnaṃ ajjhenādimattena tevijjo vedasampanno sottiyo nhātako ca nāmāsiṃ. Idāni sabbaso bāhitapāpatāya saccabrāhmaṇo paramatthabrāhmaṇo, vijjattayādhigamena tevijjo, maggañāṇasaṅkhātena vedena samannāgatattā vedasampanno, nittharasabbapāpatāya nhātako ca amhīti. Ettha ca brāhmaṇena vuttagāthāpi attanā vuttagāthāpi pacchā theriyā paccekaṃ bhāsitāti sabbā theriyā gāthā eva jātāti.

Ý nghĩa của câu ấy là: Trước đây, ta được gọi là thân quyến của Phạm Thiên chỉ vì sanh ra trong dòng dõi Bà-la-môn. Tương tự, ta được gọi là bậc Tam Minh, bậc thông suốt Vệ-đà, bậc thông thạo Thánh điển, và bậc đã tắm rửa chỉ vì đã học thuộc lòng, v.v… các bộ Vệ-đà như Irubbada. Bây giờ, do đã loại trừ hoàn toàn các điều ác, ta là vị Bà-la-môn chân chánh, vị Bà-la-môn theo nghĩa tối thượng; do đã chứng đắc ba minh, ta là bậc Tam Minh; do đã thành tựu tuệ đạo được gọi là Vệ-đà, ta là bậc thông suốt Vệ-đà; do đã vượt qua tất cả các điều ác, ta là bậc đã tắm rửa. Và ở đây, cả kệ ngôn do vị Bà-la-môn nói và kệ ngôn do chính vị ni nói, về sau đã được vị Trưởng lão ni tuyên thuyết riêng biệt, do đó tất cả đã trở thành kệ ngôn của vị Trưởng lão ni.

Puṇṇātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải Kệ Trưởng Lão Ni Puṇṇā đã chấm dứt.

Soḷasanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải Phẩm Mười Sáu Kệ đã chấm dứt.

13. Vīsatinipāto

13. Phẩm Hai Mươi Kệ

1. Ambapālītherīgāthāvaṇṇanā

1. Chú Giải Kệ Trưởng Lão Ni Ambapālī

Vīsatinipāte [Pg.214] kāḷakā bhamaravaṇṇasādisātiādikā ambapāliyā theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī sikhissa bhagavato sāsane pabbajitvā upasampannā hutvā bhikkhunisikkhāpadaṃ samādāya viharantī, ekadivasaṃ sambahulāhi bhikkhunīhi saddhiṃ cetiyaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ karontī puretaraṃ gacchantiyā khīṇāsavattheriyā khipantiyā sahasā kheḷapiṇḍaṃ cetiyaṅgaṇe patitaṃ, khīṇāsavattheriyā apassitvā gatāya ayaṃ pacchato gacchantī taṃ kheḷapiṇḍaṃ disvā ‘‘kā nāma gaṇikā imasmiṃ ṭhāne kheḷapiṇḍaṃ pātesī’’ti akkosi. Sā bhikkhunikāle sīlaṃ rakkhantī gabbhavāsaṃ jigucchitvā opapātikattabhāve cittaṃ ṭhapesi. Tena carimattabhāve vesāliyaṃ rājuyyāne ambarukkhamūle opapātikā hutvā nibbatti. Taṃ disvā uyyānapālo nagaraṃ upanesi. Ambarukkhamūle nibbattatāya sā ambapālītveva voharīyittha. Atha naṃ abhirūpaṃ dassanīyaṃ pāsādikaṃ vilāsakantatādiguṇavisesasamuditaṃ disvā sambahulā rājakumārā attano attano pariggahaṃ kātukāmā aññamaññaṃ kalahaṃ akaṃsu. Tesaṃ kalahavūpasamatthaṃ tassā kammasañcoditā vohārikā ‘‘sabbesaṃ hotū’’ti gaṇikāṭṭhāne ṭhapesuṃ. Sā satthari paṭiladdhasaddhā attano uyyāne vihāraṃ katvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa niyyādetvā pacchā attano puttassa vimalakoṇḍaññattherassa santike dhammaṃ sutvā pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karontī attano sarīrassa jarājiṇṇabhāvaṃ nissāya saṃvegajātā saṅkhārānaṃ aniccataṃ vibhāventī –

Trong Phẩm Hai Mươi Kệ, các kệ ngôn của Trưởng lão ni Ambapālī bắt đầu là: “kāḷakā bhamaravaṇṇasādisā (đen nhánh, tương tự màu sắc của loài ong).” Vị này cũng vậy, đã tạo các điều kiện căn bản nơi các đức Phật trong quá khứ, đã tích lũy các thiện pháp là duyên trợ cho sự thoát khỏi vòng luân hồi ở các kiếp sống nơi này nơi kia, đã xuất gia và thọ cụ túc giới trong giáo pháp của đức Thế Tôn Sikhī, đã sống và thọ trì học giới của tỳ-khưu-ni. Một ngày nọ, trong khi đang đảnh lễ và đi nhiễu quanh bảo tháp cùng với nhiều vị tỳ-khưu-ni, một khối đàm đã bất ngờ rơi xuống sân bảo tháp do một vị Trưởng lão ni Lậu Tận đi phía trước khạc nhổ. Vị Trưởng lão ni Lậu Tận ấy đã đi mà không nhìn thấy, vị này đi phía sau đã nhìn thấy khối đàm ấy và đã mắng nhiếc rằng: “Kỹ nữ nào đã nhổ khối đàm ở nơi này vậy?” Vị ấy, trong thời gian làm tỳ-khưu-ni, đã giữ gìn giới luật, đã chán ghét việc mang thai, và đã đặt tâm vào trạng thái hóa sanh. Do đó, trong kiếp sống cuối cùng, vị ấy đã hóa sanh tại gốc cây xoài trong vườn của vua ở Vesālī. Người giữ vườn sau khi nhìn thấy đã đưa (cô bé) vào thành phố. Do được sanh ra ở gốc cây xoài, vị ấy đã được gọi là Ambapālī. Sau đó, nhiều vị vương tử, sau khi thấy nàng có dung sắc xinh đẹp, đáng nhìn, đáng mến, hội đủ các phẩm chất đặc biệt như duyên dáng, quyến rũ, v.v…, đã mong muốn chiếm hữu nàng cho riêng mình và đã tranh giành lẫn nhau. Để dập tắt sự tranh giành của họ, các vị quan xét xử, do nghiệp thôi thúc, đã đặt nàng vào địa vị kỹ nữ với ý nghĩ: “Hãy là của chung tất cả.” Vị ấy, có được đức tin nơi đức Thế Tôn, đã xây dựng một ngôi tịnh xá trong khu vườn của mình và đã dâng cúng đến chư Tăng với đức Phật là vị đứng đầu. Về sau, sau khi nghe Chánh Pháp nơi Trưởng lão Vimalakoṇḍañña là con trai của mình, vị ấy đã xuất gia, thực hành thiền minh sát, do nương vào tình trạng già nua, hư hoại của thân mình, đã sanh khởi lòng cảm thương, trong khi đang quán xét sự vô thường của các pháp hữu vi –

252.

252.

‘‘Kāḷakā bhamaravaṇṇasādisā, vellitaggā mama muddhajā ahuṃ;

Te jarāya sāṇavākasādisā, saccavādivacanaṃ anaññathā.

“Tóc của ta đã từng đen nhánh, tương tự màu sắc của loài ong, với những lọn tóc quăn; do tuổi già, chúng trở nên tương tự như vỏ cây gai. Lời của bậc nói lời chân thật là không khác đi.”

253.

253.

‘‘Vāsitova [Pg.215] surabhī karaṇḍako, pupphapūra mama uttamaṅgajo;

Taṃ jarāyatha salomagandhikaṃ, saccavādivacanaṃ anaññathā.

“Mái tóc của ta đã từng đầy ắp những đóa hoa, giống như chiếc hộp nhỏ tỏa hương thơm ngát; nay do tuổi già, nó có mùi như lông thú. Lời của bậc nói lời chân thật là không khác đi.”

254.

254.

‘‘Kānanaṃva sahitaṃ suropitaṃ, kocchasūcivicitaggasobhitaṃ;

Taṃ jarāya viralaṃ tahiṃ tahiṃ, saccavādivacanaṃ anaññathā.

“Nó đã từng rậm rạp như khu rừng được trồng tỉa cẩn thận, được tô điểm bởi những chiếc lược và trâm cài tinh xảo ở phần ngọn; nay do tuổi già, nó trở nên thưa thớt chỗ này chỗ kia. Lời của bậc nói lời chân thật là không khác đi.”

255.

255.

‘‘Kaṇhakhandhakasuvaṇṇamaṇḍitaṃ, sobhate suveṇīhilaṅkataṃ;

Taṃ jarāya khalitaṃ siraṃ kataṃ, saccavādivacanaṃ anaññathā.

“Nó đã từng được trang điểm bằng những bím tóc đẹp, được tô điểm bằng vàng và những chiếc kẹp tóc đen, trông thật lộng lẫy; nay do tuổi già, đầu đã trở nên hói. Lời của bậc nói lời chân thật là không khác đi.”

256.

256.

‘‘Cittakārasukatāva lekhikā, sobhare su bhamukā pure mama;

Tā jarāya valibhippalambitā, saccavādivacanaṃ anaññathā.

‘Ví như đường nét được vẽ khéo bởi người họa sĩ, trước kia đôi chân mày của ta đã từng xinh đẹp; (nay) chúng bị rũ xuống bởi các nếp nhăn do tuổi già. Lời nói của bậc nói lời chân thật là không sai khác.’

257.

257.

‘‘Bhassarā surucirā yathā maṇī, nettahesumabhinīlamāyatā;

Te jarāyabhihatā na sobhare, saccavādivacanaṃ anaññathā.

‘Sáng chói, thật đáng ưa thích, giống như viên ngọc, đôi mắt đã từng có màu xanh đậm và thon dài; (nay) chúng bị tuổi già tàn phá, không còn xinh đẹp. Lời nói của bậc nói lời chân thật là không sai khác.’

258.

258.

‘‘Saṇhatuṅgasadisī ca nāsikā, sobhate su abhiyobbanaṃ pati;

Sā jarāya upakūlitā viya, saccavādivacanaṃ anaññathā.

‘Và chiếc mũi giống như chóp nhọn thanh tú, đã từng xinh đẹp trong thời tuổi trẻ rực rỡ; (nay) nó bị tuổi già làm cho như thể bị co rút lại. Lời nói của bậc nói lời chân thật là không sai khác.’

259.

259.

‘‘Kaṅkaṇaṃva sukataṃ suniṭṭhitaṃ, sobhare su mama kaṇṇapāḷiyo;

Tā jarāya valibhippalambitā, saccavādivacanaṃ anaññathā.

‘Giống như chiếc vòng được làm khéo, được hoàn tất tốt đẹp, trước kia đôi dái tai của ta đã từng xinh đẹp; (nay) chúng bị rũ xuống bởi các nếp nhăn do tuổi già. Lời nói của bậc nói lời chân thật là không sai khác.’

260.

260.

‘‘Pattalīmakulavaṇṇasādisā[Pg.216], sobhare su dantā pure mama;

Te jarāya khaṇḍitā cāsitā, saccavādivacanaṃ anaññathā.

‘Tương tự như màu sắc của nụ hoa lài, trước kia hàm răng của ta đã từng xinh đẹp; (nay) chúng bị tuổi già làm cho gãy vụn và ố vàng. Lời nói của bậc nói lời chân thật là không sai khác.’

261.

261.

‘‘Kānanamhi vanasaṇḍacārinī, kokilāva madhuraṃ nikūjihaṃ;

Taṃ jarāya khalitaṃ tahiṃ tahiṃ, saccavādivacanaṃ anaññathā.

‘Giống như chim cu gáy đi trong lùm cây ở khu rừng, ta đã hót lên một cách ngọt ngào; (nay) giọng nói ấy bị tuổi già làm cho vấp váp chỗ này chỗ kia. Lời nói của bậc nói lời chân thật là không sai khác.’

262.

262.

‘‘Saṇhakamburiva suppamajjitā, sobhate su gīvā pure mama;

Sā jarāya bhaggā vināmitā, saccavādivacanaṃ anaññathā.

‘Giống như vỏ ốc xà cừ nhẵn nhụi được đánh bóng kỹ, trước kia chiếc cổ của ta đã từng xinh đẹp; (nay) nó bị tuổi già làm cho gãy và cong xuống. Lời nói của bậc nói lời chân thật là không sai khác.’

263.

263.

‘‘Vaṭṭapalighasadisopamā ubho, sobhare su bāhā pure mama;

Tā jarāya yathā pāṭalibbalitā, saccavādivacanaṃ anaññathā.

‘Cả hai đều có sự ví von tương tự như thanh then cửa tròn trịa, trước kia đôi cánh tay của ta đã từng xinh đẹp; (nay) chúng bị tuổi già làm cho giống như cây hoa ba-la bị héo úa. Lời nói của bậc nói lời chân thật là không sai khác.’

264.

264.

‘‘Saṇhamuddikasuvaṇṇamaṇḍitā, sobhare su hatthā pure mama;

Te jarāya yathā mūlamūlikā, saccavādivacanaṃ anaññathā.

‘Được trang điểm bằng những chiếc nhẫn tinh xảo và vàng, trước kia đôi bàn tay của ta đã từng xinh đẹp; (nay) chúng bị tuổi già làm cho giống như rễ cây củ. Lời nói của bậc nói lời chân thật là không sai khác.’

265.

265.

‘‘Pīnavaṭṭasahibhuggatā ubho, sobhare su thanakā pure mama;

Thevikīva lambanti nodakā, saccavādivacanaṃ anaññathā.

‘Cả hai đều đầy đặn, tròn trịa, và nhô cao, trước kia đôi vú của ta đã từng xinh đẹp; (nay) chúng rũ xuống giống như bầu nước không có nước. Lời nói của bậc nói lời chân thật là không sai khác.’

266.

266.

‘‘Kañcanassa phalakaṃva sammaṭṭhaṃ, sobhate su kāyo pure mama;

So valīhi sukhumāhi otato, saccavādivacanaṃ anaññathā.

‘Giống như tấm bảng bằng vàng được lau chùi kỹ lưỡng, trước kia thân thể của ta đã từng xinh đẹp; (nay) nó bị bao phủ bởi những nếp nhăn nhỏ. Lời nói của bậc nói lời chân thật là không sai khác.’

267.

267.

‘‘Nāgabhogasadisopamā [Pg.217] ubho, sobhare su ūrū pure mama;

Te jarāya yathā veḷunāḷiyo, saccavādivacanaṃ anaññathā.

‘Cả hai đều có sự ví von tương tự như thân mình của loài rắn, trước kia đôi đùi của ta đã từng xinh đẹp; (nay) chúng bị tuổi già làm cho giống như những ống tre. Lời nói của bậc nói lời chân thật là không sai khác.’

268.

268.

‘‘Saṇhanūpurasuvaṇṇamaṇḍitā, sobhare su jaṅghā pure mama;

Tā jarāya tiladaṇḍakāriva, saccavādivacanaṃ anaññathā.

‘Được trang điểm bằng những chiếc lắc chân tinh xảo và vàng, trước kia đôi ống chân của ta đã từng xinh đẹp; (nay) chúng bị tuổi già làm cho giống như những thân cây mè. Lời nói của bậc nói lời chân thật là không sai khác.’

269.

269.

‘‘Tūlapuṇṇasadisopamā ubho, sobhare su pādā pure mama;

Te jarāya phuṭitā valīmatā, saccavādivacanaṃ anaññathā.

‘Cả hai đều có sự ví von tương tự như được nhồi bông gòn, trước kia đôi bàn chân của ta đã từng xinh đẹp; (nay) chúng bị tuổi già làm cho nứt nẻ và nhăn nheo. Lời nói của bậc nói lời chân thật là không sai khác.’

270.

270.

‘‘Ediso ahu ayaṃ samussayo, jajjaro bahudukhānamālayo;

Sopalepapatito jarāgharo, saccavādivacanaṃ anaññathā’’ti. –

‘Thân thể này đã từng là như thế, (nay) đã già yếu, là nơi ở của nhiều khổ đau; là ngôi nhà của tuổi già với lớp vữa trát bị rơi rụng. Lời nói của bậc nói lời chân thật là không sai khác.’”

Imā gāthāyo abhāsi.

Bà đã nói lên những câu kệ này.

Tattha kāḷakāti kāḷakavaṇṇā. Bhamaravaṇṇasādisāti kāḷakā hontāpi bhamarasadisavaṇṇā, siniddhanīlāti attho. Vellitaggāti kuñcitaggā, mūlato paṭṭhāya yāva aggā kuñcitā vellitāti attho. Muddhajāti kesā. Jarāyāti jarāhetu jarāya upahatasobhā. Sāṇavākasādisāti sāṇasadisā vākasadisā ca, sāṇavākasadisā ceva makacivākasadisā cātipi attho. Saccavādivacanaṃ anaññathāti saccavādino avitathavādino sammāsambuddhassa ‘‘sabbaṃ rūpaṃ aniccaṃ jarābhibhūta’’ntiādivacanaṃ anaññathā yathābhūtameva, na tattha vitathaṃ atthīti.

Ở đây, kāḷakā có nghĩa là có màu đen. Bhamaravaṇṇasādisā có nghĩa là trong khi có màu đen lại có màu sắc tương tự như loài ong, ý nghĩa là màu xanh óng ả. Vellitaggā có nghĩa là có ngọn tóc quăn, ý nghĩa là quăn từ gốc cho đến ngọn được gọi là vellitā. Muddhajā có nghĩa là tóc. Jarāya có nghĩa là do nguyên nhân tuổi già, có vẻ đẹp bị tuổi già làm hư hại. Sāṇavākasādisā có nghĩa là tương tự như cây gai và tương tự như vỏ cây, ý nghĩa cũng là tương tự như vỏ cây gai và tương tự như vỏ cây makaci. Saccavādivacanaṃ anaññathā có nghĩa là lời nói của bậc nói lời chân thật, bậc nói lời không sai khác, bậc Chánh Đẳng Giác như là: ‘Tất cả sắc là vô thường, bị tuổi già chinh phục,’ là không sai khác, là đúng như thật, ở đó không có điều sai sự thật.

Vāsitova surabhī karaṇḍakoti pupphagandhavāsacuṇṇādīhi vāsito vāsaṃ gāhāpito pasādhanasamuggo viya sugandhi. Pupphapūra mama uttamaṅgajoti campakasumanamallikādīhi pupphehi pūrito pubbe mama kesakalāpo nimmaloti [Pg.218] attho. Tanti uttamaṅgajaṃ. Atha pacchā etarahi salomagandhikaṃ pākatikalomagandhameva jātaṃ. Atha vā salomagandhikanti meṇḍakalomehi samānagandhaṃ. ‘‘Eḷakalomagandha’’ntipi vadanti.

Vāsitova surabhī karaṇḍako có nghĩa là có mùi thơm giống như chiếc hộp đựng đồ trang điểm được ướp, được làm cho thấm mùi hương bởi các thứ như là hương hoa, bột thơm. Pupphapūra mama uttamaṅgajo có nghĩa là búi tóc của ta trước kia được kết đầy các loài hoa như là hoa sứ, hoa lài, hoa nhài, v.v… là trong sạch. Taṃ là chỉ cho mớ tóc. Rồi về sau, bây giờ có mùi của lông, đã trở thành chỉ có mùi lông tự nhiên. Hoặc là salomagandhikaṃ có nghĩa là có mùi tương tự như lông cừu. Các vị cũng nói là: ‘Mùi lông của con cừu đực.’”

Kānanaṃva sahitaṃ suropitanti suṭṭhu ropitaṃ sahitaṃ ghanasannivesaṃ uddhameva uṭṭhitaṃ ujukadīghasākhaṃ upavanaṃ viya. Kocchasūcivicitaggasobhitanti pubbe kocchena suvaṇṇasūciyā ca kesajaṭāvijaṭanena vicitaggaṃ hutvā sobhitaṃ, ghanabhāvena vā kocchasadisaṃ hutvā paṇadantasūcīhi vicitaggatāya sobhitaṃ. Tanti uttamaṅgajaṃ. Viralaṃ tahiṃ tahinti tattha tattha viralaṃ vilūnakesaṃ.

Kānanaṃva sahitaṃ suropitaṃ có nghĩa là giống như khu rừng nhỏ được trồng kỹ lưỡng, rậm rạp, có sự sắp đặt dày đặc, vươn thẳng lên trên, có cành dài và thẳng. Kocchasūcivicitaggasobhitaṃ có nghĩa là trước kia, sau khi được làm cho có ngọn tóc đa dạng bằng việc gỡ rối mớ tóc rối bằng chiếc lược và cây trâm bằng vàng nên đã xinh đẹp; hoặc là, do có sự dày đặc nên tương tự như chiếc lược, sau khi được làm cho có ngọn tóc đa dạng bằng những cây trâm bằng ngà nên đã xinh đẹp. Taṃ là chỉ cho mớ tóc. Viralaṃ tahiṃ tahiṃ có nghĩa là thưa thớt chỗ này chỗ kia, tóc bị rụng.

Kaṇhakhandhakasuvaṇṇamaṇḍitanti suvaṇṇavajirādīhi vibhūsitaṃ kaṇhakesapuñjakaṃ. Ye pana ‘‘saṇhakaṇḍakasuvaṇṇamaṇḍita’’nti paṭhanti, tesaṃ saṇhāhi suvaṇṇasūcīhi jaṭāvijaṭanena maṇḍitanti attho. Sobhate suveṇīhilaṅkatanti sundarehi rājarukkhamālā sadisehi kesaveṇīhi alaṅkataṃ hutvā pubbe virājate. Taṃ jarāya khalitaṃ siraṃ katanti taṃ tathā sobhitaṃ siraṃ idāni jarāya khalitaṃ khaṇḍitākhaṇḍitaṃ vilūnakesaṃ kataṃ.

Kaṇhakhandhakasuvaṇṇamaṇḍitaṃ có nghĩa là búi tóc đen được tô điểm bởi các thứ như là vàng, kim cương. Còn những vị đọc là: ‘saṇhakaṇḍakasuvaṇṇamaṇḍitaṃ’ thì đối với các vị ấy, ý nghĩa là được trang điểm bằng việc gỡ rối mớ tóc rối bằng những cây trâm nhỏ bằng vàng. Sobhate suveṇīhilaṅkataṃ có nghĩa là sau khi được trang điểm bằng những bím tóc xinh đẹp tương tự như vòng hoa muồng hoàng yến, trước kia đã được rực rỡ. Taṃ jarāya khalitaṃ siraṃ kataṃ có nghĩa là cái đầu được xinh đẹp như thế ấy, bây giờ bị tuổi già làm cho hói, chỗ còn chỗ mất, tóc bị rụng.

Cittakārasukatāva lekhikāti cittakārena sippinā nīlāya vaṇṇadhātuyā suṭṭhu katā lekhā viya sobhate. Su bhamukā pure mamāti sundarā bhamukā pubbe mama sobhanaṃ gatā. Valibhippalambitāti nalāṭante uppannāhi valīhi palambantā ṭhitā.

Cittakārasukatāva lekhikā có nghĩa là xinh đẹp giống như đường nét được vẽ khéo bởi người họa sĩ, người thợ thủ công, bằng chất màu xanh. Su bhamukā pure mamā có nghĩa là đôi chân mày xinh đẹp của ta trước kia đã đạt được vẻ đẹp. Valibhippalambitā có nghĩa là chúng đứng rũ xuống bởi các nếp nhăn đã sanh lên ở cuối vùng trán.

Bhassarāti bhāsurā. Surucirāti suṭṭhu rucirā. Yathā maṇīti maṇimuddikā viya. Nettahesunti sunettā ahesuṃ. Abhinīlamāyatāti abhinīlā hutvā āyatā. Teti nettā. Jarāyabhihatāti jarāya abhihatā.

Bhassarā có nghĩa là sáng chói. Surucirā có nghĩa là rất đáng ưa thích. Yathā maṇī có nghĩa là giống như chiếc nhẫn có đính ngọc. Nettahesuṃ có nghĩa là đã là đôi mắt đẹp. Abhinīlamāyatā có nghĩa là sau khi có màu xanh đậm thì thon dài. Te là chỉ cho đôi mắt ấy. Jarāyabhihatā có nghĩa là bị tuổi già tàn phá.

Saṇhatuṅgasadisī cāti saṇhā tuṅgā sesamukhāvayavānaṃ anurūpā ca. Sobhateti vaṭṭetvā ṭhapitaharitālavaṭṭi viya mama nāsikā sobhate. Su abhiyobbanaṃ patīti sundare abhinavayobbanakāle sā nāsikā idāni jarāya nivāritasobhatāya pariseditā viya varattā viya ca jātā.

“Và giống như thon và cao” có nghĩa là: thon, cao, và tương xứng với các phần khác của khuôn mặt. “Nó rực rỡ” có nghĩa là: mũi của ta đã từng rực rỡ như một viên hùng hoàng được tiện tròn và đặt vào. “Đạt đến tuổi thanh xuân đẹp đẽ” có nghĩa là: vào thời thanh xuân tươi đẹp, cái mũi ấy bây giờ, do tuổi già đã bị ngăn che vẻ đẹp, đã trở nên như bị héo úa và như một sợi dây da.

Kaṅkaṇaṃva [Pg.219] sukataṃ suniṭṭhitanti suparikammakataṃ suvaṇṇakaṅkaṇaṃ viya vaṭṭulabhāvaṃ sandhāya vadati. Sobhareti sobhante. ‘‘Sobhante’’ti vā pāṭho. Suiti nipātamattaṃ. Kaṇṇapāḷiyoti kaṇṇagandhā. Valibhippalambitāti tahiṃ tahiṃ uppannavalīhi valitā hutvā vaṭṭaniyā paṇāmitavatthakhandhā viya bhassantā olambanti.

“Như chiếc vòng được làm khéo, được hoàn thiện tốt” có nghĩa là: nói về trạng thái tròn trịa như chiếc vòng vàng được chế tác rất khéo. “Sobhare” có nghĩa là “sobhante” (chúng rực rỡ). Hoặc bản đọc là “sobhante”. “Su” chỉ là một tiểu từ. “Vành tai” có nghĩa là dái tai. “Bị rủ xuống bởi các nếp nhăn” có nghĩa là: bị bao phủ bởi các nếp nhăn phát sinh đây đó, chúng rủ xuống, rơi rụng như những mảnh vải bị uốn cong trên một cái trục quay.

Pattalīmakulavaṇṇasādisāti kadalimakulasadisavaṇṇasaṇṭhānā. Khaṇḍitāti bhedanapatanehi khaṇḍitā khaṇḍabhāvaṃ gatā. Asitāti vaṇṇabhedena asitabhāvaṃ gatā.

“Giống như màu sắc của búp chuối” có nghĩa là: có màu sắc và hình dạng giống như búp chuối. “Bị gãy” có nghĩa là: bị gãy do vỡ và rụng, đã trở thành từng mảnh. “Bị đen” có nghĩa là: đã trở nên đen do sự thay đổi màu sắc.

Kānanamhi vanasaṇḍacārinī, kokilāva madhuraṃ nikūjihanti vanasaṇḍe gocaracaraṇena vanasaṇḍacārinī kānane anusaṃgītanivāsinī kokilā viya madhurālāpaṃ nikūjihaṃ. Tanti nikūjitaṃ ālāpaṃ. Khalitaṃ tahiṃ tahinti khaṇḍadantādibhāvena tattha tattha pakkhalitaṃ jātaṃ.

“Trong khu rừng, kẻ đi trong lùm cây, đã hót líu lo ngọt ngào như chim tu hú” có nghĩa là: là kẻ đi trong lùm cây do đi tìm thức ăn trong lùm cây, ta đã hót líu lo ngọt ngào như chim tu hú sống trong rừng, hát theo. Lời nói líu lo ấy. “Bị vấp váp đây đó” có nghĩa là: đã trở nên vấp váp chỗ này chỗ kia do tình trạng răng gãy v.v...

Saṇhakamburiva suppamajjitāti suṭṭhu pamajjitā saṇhā suvaṇṇasaṅkhā viya. Bhaggā vināmitāti maṃsaparikkhayena vibhūtasirājālatāya bhaggā hutvā vinatā.

“Như chiếc vỏ ốc xà cừ mịn màng được đánh bóng kỹ” có nghĩa là: như chiếc vỏ ốc xà cừ bằng vàng mịn màng được đánh bóng rất kỹ. “Bị gãy, bị cong” có nghĩa là: do thịt đã tiêu hao, mạng lưới gân hiện rõ, nên đã bị gãy và cong xuống.

Vaṭṭapalighasadisopamāti vaṭṭena palighadaṇḍena samasamā. Tāti tā ubhopi bāhāyo. Yathā pāṭalibbalitāti jajjarabhāvena palitapāṭalisākhāsadisā.

“Ví như giống thanh then cài tròn” có nghĩa là: hoàn toàn giống như thanh then cài tròn. “Chúng” có nghĩa là cả hai cánh tay ấy. “Như cành cây pāṭali bị xoắn” có nghĩa là: do tình trạng già yếu, chúng giống như những cành cây pāṭali bị bạc màu.

Saṇhamuddikasuvaṇṇamaṇḍitāti suvaṇṇamayāhi maṭṭhabhāsurāhi muddikāhi vibhūsitā. Yathā mūlamūlikāti mūlakakaṇḍasadisā.

“Được trang điểm bằng những chiếc nhẫn vàng mịn màng” có nghĩa là: được trang hoàng bởi những chiếc nhẫn bằng vàng, nhẵn bóng và sáng chói. “Như củ cải” có nghĩa là: giống như thân củ cải.

Pīnavaṭṭasahituggatāti pīnā vaṭṭā aññamaññaṃ sahitāva hutvā uggatā uddhamukhā. Sobhate su thanakā pure mamāti mama ubhopi thanā yathāvuttarūpā hutvā suvaṇṇakalasiyo viya sobhiṃsu. Puthutte hi idaṃ ekavacanaṃ, atītatthe ca vattamānavacanaṃ. Thevikīva lambanti nodakāti te ubhopi me thanā nodakā galitajalā veṇudaṇḍake ṭhapitaudakabhasmā viya lambanti.

“Căng tròn, đều đặn, kề nhau và nhô cao” có nghĩa là: căng, tròn, kề sát nhau, nhô cao và hướng lên trên. “Trước kia, đôi vú của ta đã thật rực rỡ” có nghĩa là: cả hai vú của ta, có hình dạng như đã nói, đã từng rực rỡ như những chiếc bình bằng vàng. Ở đây, số ít được dùng với nghĩa số nhiều, và thì hiện tại được dùng với nghĩa quá khứ. “Chúng rủ xuống như những túi nước không có nước” có nghĩa là: cả hai vú của ta ấy, không có nước, nước đã chảy đi, rủ xuống như những túi nước được đặt trên cây sào tre.

Kañcanaphalakaṃva [Pg.220] sammaṭṭhanti jātihiṅgulakena makkhitvā ciraparimajjitasovaṇṇaphalakaṃ viya sobhate. So valīhi sukhumāhi otatoti so mama kāyo idāni sukhumāhi valīhi tahiṃ tahiṃ vitato valittacataṃ āpanno.

“Như tấm ván vàng được lau chùi kỹ” có nghĩa là: rực rỡ như tấm ván bằng vàng được thoa chu sa và lau chùi kỹ lưỡng trong thời gian dài. “Nó được bao phủ bởi những nếp nhăn mịn” có nghĩa là: thân của ta ấy bây giờ được bao phủ đây đó bởi những nếp nhăn mịn, đã đạt đến tình trạng da nhăn nheo.

Nāgabhogasadisopamāti hatthināgassa hatthena samasamā. Hattho hi idha bhuñjati etenāti bhogoti vutto. Teti ūruyo. Yathā veḷunāḷiyoti idāni veḷupabbasadisā ahesuṃ.

“Ví như giống thân mình con voi chúa” có nghĩa là: hoàn toàn giống như vòi của con voi chúa. Ở đây, vòi được gọi là “bhoga” vì nó dùng để ăn. “Chúng” có nghĩa là cặp đùi. “Như những đốt tre” có nghĩa là: bây giờ chúng đã trở nên giống như những đốt tre.

Saṇhanūpurasuvaṇṇamaṇḍitāti siniddhamaṭṭhehi suvaṇṇanūpurehi vibhūsitā. Jaṅghāti aṭṭhijaṅghāyo. Tāti tā jaṅghāyo. Tiladaṇḍakārivāti appamaṃsalohitattā kisabhāvena lūnāvasiṭṭhavisukkhatiladaṇḍakā viya ahesuṃ. Ra-kāro padasandhikaro.

“Được trang điểm bằng những chiếc lắc chân vàng mịn màng” có nghĩa là: được trang hoàng bởi những chiếc lắc chân bằng vàng óng ả và nhẵn bóng. “Cẳng chân” có nghĩa là xương ống chân. “Chúng” có nghĩa là những cẳng chân ấy. “Như những thân cây vừng” có nghĩa là: do ít thịt và máu, vì gầy gò, chúng đã trở nên như những thân cây vừng khô héo còn sót lại sau khi bị cắt. Âm “ra” là để nối âm.

Tūlapuṇṇasadisopamāti mudusiniddhabhāvena simbalitūlapuṇṇapaliguṇṭhitaupāhanasadisā. Te mama pādā idāni phuṭitā phalitā, valīmatā valimanto jātā.

“Ví như giống được nhồi bông gòn” có nghĩa là: do tính chất mềm mại và mịn màng, chúng giống như đôi giày được bọc và nhồi đầy bông gòn. Đôi chân ấy của ta bây giờ đã nứt nẻ, vỡ ra, đã trở nên nhăn nheo, có nhiều nếp nhăn.

Edisoti evarūpo. Ahu ahosi yathāvuttappakāro. Ayaṃ samussayoti ayaṃ mama kāyo. Jajjaroti sithilābandho. Bahudukhānamālayoti jarādihetukānaṃ bahūnaṃ dukkhānaṃ ālayabhūto. Sopalepapatitoti so ayaṃ samussayo apalepapatito abhisaṅkhārālepaparikkhayena patito pātābhimukhoti attho. Sopi alepapatitoti vā padavibhāgo, so evattho. Jarāgharoti jiṇṇagharasadiso. Jarāya vā gharabhūto ahosi. Tasmā saccavādino dhammānaṃ yathābhūtaṃ sabhāvaṃ sammadeva ñatvā kathanato avitathavādino sammāsambuddhassa mama satthuvacanaṃ anaññathā.

“Như thế này” có nghĩa là có hình dạng như vậy. “Đã từng là” có nghĩa là đã từng có dạng như đã nói. “Thân này” có nghĩa là thân của ta đây. “Già yếu” có nghĩa là có kết cấu lỏng lẻo. “Là nơi ở của nhiều khổ đau” có nghĩa là là nơi ở của nhiều khổ đau có nguyên nhân từ tuổi già v.v... “Lớp trát đã bong ra” có nghĩa là: thân này lớp trát đã bong ra, do lớp trát của các hành đã tiêu mất, nó đã sụp đổ, có nghĩa là đang hướng đến sự sụp đổ. Hoặc phân chia từ là “sopi alepapatito”, nghĩa cũng như vậy. “Ngôi nhà của tuổi già” có nghĩa là giống như ngôi nhà cũ nát. Hoặc đã trở thành ngôi nhà cho tuổi già. Do đó, lời của bậc Chánh Đẳng Giác, bậc Đạo Sư của ta, người nói lời chân thật vì đã biết và nói lên bản chất như thật của các pháp, người không nói sai sự thật, là không khác.

Evaṃ ayaṃ therī attano attabhāve aniccatāya sallakkhaṇamukhena sabbesupi tebhūmakadhammesu aniccataṃ upadhāretvā tadanusārena tattha dukkhalakkhaṇaṃ anattalakkhaṇañca āropetvā vipassanaṃ ussukkāpentī maggapaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.4.204-219) –

Như vậy, vị Trưởng Lão Ni này, qua việc ghi nhận tính vô thường trong tự thân của mình, đã quán xét tính vô thường trong tất cả các pháp thuộc ba cõi, theo đó áp đặt đặc tính khổ và đặc tính vô ngã vào đó, nỗ lực tu tập thiền quán, đã đạt đến quả A-la-hán theo tuần tự của đạo. Do đó, đã được nói trong Thánh Nhân Ký Sự (Apadāna, Therīapadāna 2.4.204-219):

‘‘Yo raṃsiphusitāveḷo, phusso nāma mahāmuni;

Tassāhaṃ bhaginī āsiṃ, ajāyiṃ khattiye kule.

“Vị Đại ẩn sĩ tên là Phussa, người có hào quang chạm đến bến bờ; ta đã là em gái của vị ấy, đã được sinh ra trong dòng dõi Sát-đế-lỵ.”

‘‘Tassa [Pg.221] dhammaṃ suṇitvāhaṃ, vippasannena cetasā;

Mahādānaṃ daditvāna, patthayiṃ rūpasampadaṃ.

“Sau khi nghe Pháp của vị ấy, với tâm trong sạch, ta đã thực hiện đại bố thí, và đã nguyện cầu được sắc đẹp viên mãn.”

‘‘Ekatiṃse ito kappe, sikhī lokagganāyako;

Uppanno lokapajjoto, tilokasaraṇo jino.

“Cách đây ba mươi mốt kiếp, Đức Phật Thi-khí, vị lãnh đạo tối cao của thế gian, đã xuất hiện, là ngọn đèn của thế gian, là bậc Chiến Thắng, là nơi nương tựa của ba cõi.”

‘‘Tadāruṇapure ramme, brahmaññakulasambhavā;

Vimuttacittaṃ kupitā, bhikkhuniṃ abhisāpayiṃ.

“Khi ấy, tại thành Aruṇa xinh đẹp, sinh ra trong dòng dõi Bà-la-môn, ta đã nổi giận và nguyền rủa một vị Tỳ-khưu-ni có tâm giải thoát.”

‘‘Vesikāva anācārā, jinasāsanadūsikā;

Evaṃ akkosayitvāna, tena pāpena kammunā.

“‘Này kẻ kỹ nữ, kẻ không có phẩm hạnh, này kẻ làm ô uế giáo pháp của bậc Chiến Thắng!’ Sau khi đã mắng nhiếc như vậy, do ác nghiệp ấy,”

‘‘Dāruṇaṃ nirayaṃ gantvā, mahādukkhasamappitā;

Tato cutā manussesu, upapannā tapassinī.

“ta đã đi đến địa ngục khủng khiếp, phải chịu đựng khổ đau to lớn. Từ đó chết đi, tái sanh trong cõi người, ta đã trở thành một người đáng thương.”

‘‘Dasajātisahassāni, gaṇikattamakārayiṃ;

Tamhā pāpā na muccissaṃ, bhutvā duṭṭhavisaṃ yathā.

“Trong mười ngàn kiếp, ta đã làm nghề kỹ nữ. Ta đã không thoát khỏi ác nghiệp ấy, giống như người đã uống phải chất độc ác.”

‘‘Brahmacariyamasevissaṃ, kassape jinasāsane;

Tena kammavipākena, ajāyiṃ tidase pure.

“Ta đã thực hành phạm hạnh trong giáo pháp của bậc Chiến Thắng Ca-diếp. Do quả của nghiệp ấy, ta đã được sanh về cõi trời Ba Mươi Ba.”

‘‘Pacchime bhave sampatte, ahosiṃ opapātikā;

Ambasākhantare jātā, ambapālīti tenahaṃ.

“Trong kiếp sống cuối cùng, con đã là người hóa sanh; được sanh ra ở giữa các cành xoài, do đó con là Ambapālī.”

‘‘Parivutā pāṇakoṭīhi, pabbajiṃ jinasāsane;

Pattāhaṃ acalaṃ ṭhānaṃ, dhītā buddhassa orasā.

“Được vây quanh bởi hằng triệu chúng sanh, con đã xuất gia trong giáo pháp của bậc Chiến Thắng; con đã đạt được trạng thái bất động, là người con gái ruột của đức Phật.”

‘‘Iddhīsu ca vasī homi, sotadhātuvisuddhiyā;

Cetopariyañāṇassa, vasī homi mahāmuni.

“Con là người làm chủ về các thần thông, và về sự thanh tịnh của nhĩ giới; con là người làm chủ về tha tâm thông, ôi bậc Đại ẩn sĩ.”

‘‘Pubbenivāsaṃ jānāmi, dibbacakkhu visodhitaṃ;

Sabbāsavaparikkhīṇā, natthi dāni punabbhavo.

“Con biết được các kiếp sống quá khứ, thiên nhãn đã được thanh tịnh; tất cả các lậu hoặc đã được đoạn trừ, nay không còn tái sanh nữa.”

‘‘Atthadhammaniruttīsu, paṭibhāne tatheva ca;

Ñāṇaṃ me vimalaṃ suddhaṃ, buddhaseṭṭhassa vāhasā.

“Về ý nghĩa, về Pháp, về ngôn ngữ, và cũng tương tự như thế về biện tài; trí tuệ của con được không tỳ vết và trong sạch, nhờ vào năng lực của đức Phật bậc Tối Thắng.”

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ, bhavā sabbe samūhatā;

Nāgīva bandhanaṃ chetvā, viharāmi anāsavā.

“Các phiền não của con đã được đốt sạch, tất cả các hữu đã được nhổ lên; giống như voi cái đã bẻ gãy các dây trói buộc, con sống không còn các lậu hoặc.”

‘‘Svāgataṃ [Pg.222] vata me āsi, buddhaseṭṭhassa santike;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.

“Thật vậy, sự đến của con đã là khéo đến, ở nơi sự hiện diện của đức Phật bậc Tối Thắng; ba minh đã được chứng đắc, lời dạy của đức Phật đã được thực hành.”

‘‘Paṭisambhidā catasso, vimokkhāpi ca aṭṭhime;

Chaḷabhiññā sacchikatā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

“Bốn Tuệ Phân Tích, và cả tám giải thoát này; sáu thắng trí đã được chứng ngộ, lời dạy của đức Phật đã được thực hành.”

Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena tā eva gāthā paccudāhāsīti.

Và sau khi đã đắc quả A-la-hán, trong khi quán xét lại sự thực hành của mình, vị ấy đã thốt lên chính những câu kệ ấy bằng lời cảm hứng.

Ambapālītherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú Giải về Trưởng Lão Ni Kệ của Ambapālī đã được hoàn tất.

2. Rohinītherīgāthāvaṇṇanā

2. Chú Giải Trưởng Lão Ni Kệ Rohinī

Samaṇāti bhoti supītiādikā rohiniyā theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī ito ekanavutikappe vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patvā, ekadivasaṃ bandhumatīnagare bhagavantaṃ piṇḍāya carantaṃ disvā pattaṃ gahetvā pūvassa pūretvā bhagavato datvā pītisomanassajātā pañcapatiṭṭhitena vandi. Sā tena puññakammena devamanussesu saṃsarantī anukkamena upacitavimokkhasambhārā hutvā imasmiṃ buddhuppāde vesāliyaṃ mahāvibhavassa brāhmaṇassa gehe nibbattitvā rohinīti laddhanāmā viññutaṃ patvā, satthari vesāliyaṃ viharante vihāraṃ gantavā dhammaṃ sutvā sotāpannā hutvā mātāpitūnaṃ dhammaṃ desetvā sāsane pasādaṃ uppādetvā te anujānāpetvā sayaṃ pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karontī na cirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ –

Các câu kệ của Trưởng lão ni Rohinī bắt đầu bằng: ‘Này cô, cô ngủ (với lời nói) là ‘Sa-môn.’’ Vị này cũng đã có thực hiện các điều kiện căn bản ở nơi các vị Phật quá khứ, đã tích lũy các thiện nghiệp là cận y duyên cho sự giải thoát ở các kiếp sống nơi này nơi kia, cách đây chín mươi mốt đại kiếp vào thời của đức Thế Tôn Vipassī, đã được sanh ra ở trong gia đình của một gia chủ, đã đến tuổi trưởng thành. Một hôm ở tại thành phố Bandhumatī, sau khi nhìn thấy đức Thế Tôn đang đi khất thực, vị ấy đã cầm lấy bình bát, đã làm cho đầy bánh, đã dâng lên đức Thế Tôn, đã có được niềm vui và sự hoan hỷ, đã đảnh lễ bằng năm bộ phận. Do nghiệp phước ấy, vị ấy đã luân hồi ở trong các cõi trời và cõi người, đã tuần tự tích lũy các yếu tố cần thiết cho sự giải thoát, trong thời đức Phật hiện tại này đã được sanh ra ở tại Vesāli trong gia đình của một vị Bà-la-môn có tài sản lớn, đã có được tên là Rohinī, đã đến tuổi trưởng thành. Trong khi đức Bậc Đạo Sư đang trú ngụ ở Vesāli, vị ấy đã đi đến tu viện, đã nghe Pháp, đã trở thành bậc Nhập Lưu, đã thuyết giảng Chánh Pháp cho cha mẹ, đã làm phát sanh niềm tin trong sạch ở giáo Pháp, đã được hai vị ấy cho phép, tự mình đã xuất gia, trong khi thực hành công việc về minh sát, không bao lâu sau đã chứng đắc quả vị A-la-hán cùng với các Tuệ Phân Tích. Do đó, điều ấy được nói rằng:

‘‘Nagare bandhumatiyā, vipassissa mahesino;

Piṇḍāya vicarantassa, pūvedāsimahaṃ tadā.

“Ở tại thành phố Bandhumatī, đối với đức Vipassī, bậc Đại Ẩn Sĩ, trong khi ngài đang đi khất thực, khi ấy con đã dâng cúng bánh.”

‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca;

Tattha cittaṃ pasādetvā, tāvatiṃsamagacchahaṃ.

“Do nghiệp đã được làm tốt đẹp ấy, và do các tư tâm và các sự ước nguyện, sau khi đã làm cho tâm trong sạch ở nơi ấy, con đã đi đến cõi trời Ba Mươi Ba.”

‘‘Chattiṃsadevarājūnaṃ[Pg.223], mahesittamakārayiṃ;

Paññāsacakkavattīnaṃ, mahesittamakārayiṃ.

“Con đã làm vai trò chánh hậu của ba mươi sáu vị thiên chủ; con đã làm vai trò chánh hậu của năm mươi vị Chuyển Luân Vương.”

‘‘Manasā patthitā nāma, sabbā mayhaṃ samijjhatha;

Sampattiṃ anubhotvāna, devesu manujesu ca.

“Tất cả những gì được ước nguyện bởi tâm ý, quả thật đã được thành tựu cho con; sau khi đã hưởng thụ sự thành tựu ở trong các cõi trời và cõi người.”

‘‘Pacchime bhavasampatte, jāto vippakule ahaṃ;

Rohinī nāma nāmena, ñātakehi piyāyitā.

“Trong kiếp sống cuối cùng, con đã được sanh ra trong gia đình Bà-la-môn; với tên gọi là Rohinī, được những người thân yêu mến.”

‘‘Bhikkhūnaṃ santikaṃ gantvā, dhammaṃ sutvā yathātathaṃ;

Saṃviggamānasā hutvā, pabbajiṃ anagāriyaṃ.

“Sau khi đã đi đến sự hiện diện của các vị tỳ-khưu, sau khi đã nghe Chánh Pháp đúng theo thực thể; sau khi đã có tâm ý chấn động, con đã xuất gia vào đời sống không nhà.”

‘‘Yoniso padahantīnaṃ, arahattamapāpuṇiṃ;

Ekanavutito kappe, yaṃ dānamadadiṃ tadā;

Duggatiṃ nābhijānāmi, pūvadānassidaṃ phalaṃ.

“Trong khi đang tinh tấn một cách hợp lý, con đã chứng đắc quả vị A-la-hán. Kể từ đại kiếp thứ chín mươi mốt, khi con đã thực hiện việc bố thí vào lúc ấy, con không hề biết đến cảnh khổ; đây là quả của việc bố thí bánh.”

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

“Các phiền não của con đã được đốt sạch ... (vân vân) ... lời dạy của đức Phật đã được thực hành.”

Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā pubbe sotāpannakāle pitarā attanā ca vacanapaṭivacanavasena vuttagāthā udānavasena bhāsantī –

Và sau khi đã đắc quả A-la-hán, trong khi quán xét lại sự thực hành của mình, vị ấy đã nói lên bằng lời cảm hứng các câu kệ đã được nói trước đây vào lúc là bậc Nhập Lưu theo thể thức hỏi và đáp với người cha của mình:

271.

271.

‘‘Samaṇāti bhoti supi, samaṇāti pabujjhasi;

Samaṇāneva kittesi, samaṇī nūna bhavissasi.

“Này cô, cô ngủ (với lời nói) là ‘Sa-môn,’ cô thức dậy (với lời nói) là ‘Sa-môn;’ cô chỉ tán dương các vị Sa-môn, chắc chắn cô sẽ trở thành một vị Sa-môn ni.”

272.

272.

‘‘Vipulaṃ annañca pānañca, samaṇānaṃ pavecchasi;

Rohinī dāni pucchāmi, kena te samaṇā piyā.

“Con dâng cúng đồ ăn và thức uống dồi dào cho các vị Sa-môn; này Rohinī, bây giờ ta hỏi con, do đâu các vị Sa-môn được con yêu mến?”

273.

273.

‘‘Akammakāmā alasā, paradattūpajīvino;

Āsaṃsukā sādukāmā, kena te samaṇā piyā.

“Những người không thích làm việc, lười biếng, sống nhờ vào vật thí cho của người khác; những người có hy vọng, những người thích đồ ngọt, do đâu các vị Sa-môn được con yêu mến?”

274.

274.

‘‘Cirassaṃ vata maṃ tāta, samaṇānaṃ paripucchasi;

Tesaṃ te kittayissāmi, paññāsīlaparakkamaṃ.

“Thưa cha, quả thật đã lâu lắm rồi cha mới hỏi con về các vị Sa-môn; con sẽ kể cho cha nghe về trí tuệ, giới hạnh, và sự nỗ lực của các vị ấy.”

275.

275.

‘‘Kammakāmā analasā, kammaseṭṭhassa kārakā;

Rāgaṃ dosaṃ pajahanti, tena me samaṇā piyā.

“Những người thích làm việc, không lười biếng, là những người thực hành công việc cao thượng; các vị ấy từ bỏ tham ái và sân hận, do đó các vị Sa-môn được con yêu mến.”

276.

276.

‘‘Tīṇi pāpassa mūlāni, dhunanti sucikārino;

Sabbaṃ pāpaṃ pahīnesaṃ, tena me samaṇā piyā.

“Ba gốc rễ của điều ác, các vị ấy là những người làm cho trong sạch đã rũ bỏ chúng; tất cả điều ác đã được các vị ấy từ bỏ, do đó các vị Sa-môn được con yêu mến.”

277.

277.

‘‘Kāyakammaṃ [Pg.224] suci nesaṃ, vacīkammañca tādisaṃ;

Manokammaṃ suci nesaṃ, tena me samaṇā piyā.

“Thân nghiệp của các vị ấy là trong sạch, và khẩu nghiệp cũng tương tự như thế; ý nghiệp của các vị ấy là trong sạch, do đó các vị Sa-môn được con yêu mến.”

278.

278.

‘‘Vimalā saṅkhamuttāva, suddhā santarabāhirā;

Puṇṇā sukkāna dhammānaṃ, tena me samaṇā piyā.

“Không tỳ vết giống như vỏ ốc xà cừ, trong sạch ở bên trong và bên ngoài; được viên mãn với các pháp trong trắng, do đó các vị Sa-môn được con yêu mến.”

279.

279.

‘‘Bahussutā dhammadharā, ariyā dhammajīvino;

Atthaṃ dhammañca desenti, tena me samaṇā piyā.

“Các vị ấy là bậc đa văn, là người duy trì Chánh Pháp, là bậc Thánh, là người sống theo Chánh Pháp; các vị ấy thuyết giảng ý nghĩa và Chánh Pháp, do đó các vị Sa-môn được con yêu mến.”

280.

280.

‘‘Bahussutā dhammadharā, ariyā dhammajīvino;

Ekaggacittā satimanto, tena me samaṇā piyā.

“Các vị là bậc đa văn, hộ trì Chánh Pháp, là bậc Thánh, sống theo Chánh Pháp; các vị có tâm chuyên nhất, có chánh niệm, vì thế các Sa-môn là những người con yêu quý.

281.

281.

‘‘Dūraṅgamā satimanto, mantabhāṇī anuddhatā;

Dukkhassantaṃ pajānanti, tena me samaṇā piyā.

“Các vị đi xa, có chánh niệm, nói lời khôn khéo, không dao động; các vị biết rõ sự chấm dứt của khổ đau, vì thế các Sa-môn là những người con yêu quý.

282.

282.

‘‘Yasmā gāmā pakkamanti, na vilokenti kiñcanaṃ;

Anapekkhāva gacchanti, tena me samaṇā piyā.

“Từ ngôi làng nào các vị ra đi, các vị không nhìn lại bất cứ thứ gì; các vị ra đi không luyến tiếc, vì thế các Sa-môn là những người con yêu quý.

283.

283.

‘‘Na te saṃ koṭṭhe openti, na kumbhiṃ na khaḷopiyaṃ;

Pariniṭṭhitamesānā, tena me samaṇā piyā.

“Các vị không cất chứa trong kho lẫm, không ở trong lu, không ở trong giỏ; các vị tìm kiếm vật đã được sắm sẵn, vì thế các Sa-môn là những người con yêu quý.

284.

284.

‘‘Na te hiraññaṃ gaṇhanti, na suvaṇṇaṃ na rūpiyaṃ;

Paccuppannena yāpenti, tena me samaṇā piyā.

“Các vị không nhận vàng, không nhận bạc, không nhận tiền; các vị sống bằng vật hiện có, vì thế các Sa-môn là những người con yêu quý.

285.

285.

‘‘Nānākulā pabbajitā, nānājanapadehi ca;

Aññamaññaṃ pihayanti, tena me samaṇā piyā.

“Các vị xuất gia từ nhiều gia tộc khác nhau, và từ nhiều xứ sở khác nhau; các vị thương mến lẫn nhau, vì thế các Sa-môn là những người con yêu quý.

286.

286.

‘‘Atthāya vata no bhoti, kule jātāsi rohinī;

Saddhā buddhe ca dhamme ca, saṅghe ca tibbagāravā.

“Này Rohinī, con được sanh ra trong gia tộc quả là vì lợi ích cho chúng ta; con có đức tin nơi đức Phật, nơi Chánh Pháp, và nơi Tăng chúng, và có lòng tôn kính mãnh liệt.

287.

287.

‘‘Tuvañhetaṃ pajānāsi, puññakkhettaṃ anuttaraṃ;

Amhampi ete samaṇā, paṭiggaṇhanti dakkhiṇaṃ.

“Chính con biết rõ điều này, là phước điền vô thượng; các vị Sa-môn này cũng sẽ nhận lễ vật cúng dường của chúng ta.

288.

288.

‘‘Patiṭṭhito hettha yañño, vipulo no bhavissati;

Sace bhāyasi dukkhassa, sace te dukkhamappiyaṃ.

“Sự cúng dường sẽ được thiết lập ở đây, sẽ trở nên to lớn cho chúng ta. Nếu con sợ hãi khổ đau, nếu khổ đau là điều không ưa thích đối với con.

289.

289.

‘‘Upehi saraṇaṃ buddhaṃ, dhammaṃ saṅghañca tādinaṃ;

Samādiyāhi sīlāni, taṃ te atthāya hehiti.

“Cha hãy đi đến quy y đức Phật, Chánh Pháp, và Tăng chúng là bậc như thế; cha hãy thọ trì các giới, điều ấy sẽ vì lợi ích cho cha.

290.

290.

‘‘Upemi [Pg.225] saraṇaṃ buddhaṃ, dhammaṃ saṅghañca tādinaṃ;

Samādiyāmi sīlāni, taṃ me atthāya hehiti.

“Cha xin quy y đức Phật, Chánh Pháp, và Tăng chúng là bậc như thế; cha xin thọ trì các giới, điều ấy sẽ vì lợi ích cho cha.

291.

291.

‘‘Brahmabandhu pure āsiṃ, so idānimhi brāhmaṇo;

Tevijjo sottiyo camhi, vedagū camhi nhātako’’ti. –

“Trước kia, ta là người thân của Phạm Thiên, nay ta là vị Bà-la-môn; ta là người có tam minh, là người thông thạo, ta là người đạt đến Vệ-đà, ta là người đã tắm rửa.” –

Imā gāthā paccudāhāsi.

Vị ấy đã đáp lại bằng những câu kệ này.

Tattha ādito tisso gāthā attano dhītu bhikkhūsu sammutiṃ anicchantena vuttā. Tattha samaṇāti bhoti supīti bhoti tvaṃ supanakālepi ‘‘samaṇā samaṇā’’ti kittentī samaṇapaṭibaddhaṃyeva kathaṃ kathentī supasi. Samaṇāti pabujjhasīti supanato uṭṭhahantīpi ‘‘samaṇā’’iccevaṃ vatvā pabujjhasi niddāya vuṭṭhāsi. Samaṇāneva kittesīti sabbakālampi samaṇe eva samaṇānameva vā guṇe kittesi abhitthavasi. Samaṇī nūna bhavissasīti gihirūpena ṭhitāpi cittena samaṇī eva maññe bhavissasi. Atha vā samaṇī nūna bhavissasīti idāni gihirūpena ṭhitāpi na cireneva samaṇī eva maññe bhavissasi samaṇesu eva ninnapoṇabhāvato.

Ở đây, ba câu kệ đầu tiên đã được nói lên bởi người cha không muốn sự chấp thuận của cô con gái đối với các vị tỳ khưu. Ở đây, (câu) ‘này hiền nữ, con ngủ cũng Sa-môn’ có nghĩa là: Này hiền nữ, ngay cả trong lúc ngủ, con cũng ngủ trong khi tán dương ‘các Sa-môn, các Sa-môn,’ trong khi nói lời nói chỉ liên quan đến Sa-môn. (Câu) ‘con thức cũng Sa-môn’ có nghĩa là: Ngay cả khi thức dậy từ giấc ngủ, con cũng thức dậy, cũng ra khỏi giấc ngủ trong khi nói rằng: ‘các Sa-môn.’ (Câu) ‘con chỉ tán dương các Sa-môn’ có nghĩa là: Vào tất cả mọi lúc, con chỉ tán dương, chỉ ca tụng các đức hạnh của các vị Sa-môn. (Câu) ‘chắc hẳn con sẽ là nữ Sa-môn’ có nghĩa là: Ta cho rằng ngay cả khi đang trong hình thức người tại gia, về mặt tâm trí con sẽ là nữ Sa-môn. Hoặc là, (câu) ‘chắc hẳn con sẽ là nữ Sa-môn’ có nghĩa là: Ta cho rằng ngay cả khi đang trong hình thức người tại gia ở hiện tại, không bao lâu nữa con sẽ là nữ Sa-môn do bởi bản tánh hướng về và nghiêng về các vị Sa-môn.

Pavecchasīti desi. Rohinī dāni pucchāmīti, amma rohini, taṃ ahaṃ idāni pucchāmīti brāhmaṇo attano dhītaraṃ pucchanto āha. Kena te samaṇā piyāti, amma rohini, tvaṃ sayantīpi pabujjhantīpi aññadāpi samaṇānameva guṇe kittayasi, kena nāma kāraṇena tuyhaṃ samaṇā piyāyitabbā jātāti attho.

(Câu) ‘con chỉ dâng cúng’ có nghĩa là con chỉ cho. (Câu) ‘này Rohinī, nay ta hỏi’ có nghĩa là vị Bà-la-môn trong khi hỏi cô con gái của mình đã nói rằng: ‘Này mẹ Rohinī, nay ta hỏi con.’ (Câu) ‘vì sao các Sa-môn là người con yêu quý?’ có nghĩa là: Này mẹ Rohinī, con tán dương các đức hạnh của các vị Sa-môn cả khi đang ngủ, cả khi đang thức, và cả vào lúc khác nữa, do bởi nguyên nhân nào mà các vị Sa-môn đã trở thành người được con yêu quý?

Idāni brāhmaṇo samaṇesu dosaṃ dhītu ācikkhanto ‘‘akammakāmā’’ti gāthamāha. Tattha akammakāmāti na kammakāmā, attano paresañca atthāvahaṃ kiñci kammaṃ na kātukāmā. Alasāti kusītā. Paradattūpajīvinoti parehi dinneneva upajīvanasīlā. Āsaṃsukāti tato eva ghāsacchādanādīnaṃ āsīsanakā. Sādukāmāti sāduṃ madhurameva āhāraṃ icchanakā. Sabbametaṃ brāhmaṇo samaṇānaṃ guṇe ajānanto attanāva parikappitaṃ dosamāha.

Bây giờ, vị Bà-la-môn trong khi trình bày với cô con gái về lỗi lầm ở các vị Sa-môn đã nói câu kệ: ‘những người không muốn làm việc.’ Ở đây, ‘những người không muốn làm việc’ có nghĩa là không có ý muốn làm việc, không có ý muốn làm bất cứ công việc gì đem lại lợi ích cho bản thân và cho người khác. ‘Lười biếng’ có nghĩa là biếng nhác. ‘Sống nhờ của người khác cho’ có nghĩa là có bản tánh sống chỉ bằng vật được người khác cho. ‘Những người mong mỏi’ có nghĩa là những người hy vọng về vật thực, y phục, v.v… từ nơi ấy. ‘Những người ưa thích vị ngon’ có nghĩa là những người chỉ mong muốn đồ ăn ngon ngọt. Tất cả điều này, vị Bà-la-môn đã nói lên lỗi lầm do tự mình tưởng tượng ra trong khi không biết đến các đức hạnh của các vị Sa-môn.

Taṃ [Pg.226] sutvā rohinī ‘‘laddho dāni me okāso ayyānaṃ guṇe kathetu’’nti tuṭṭhamānasā bhikkhūnaṃ guṇe kittetukāmā paṭhamaṃ tāva tesaṃ kittane somanassaṃ pavedentī ‘‘cīrassaṃ vata maṃ, tātā’’ti gāthamāha. Tattha cirassaṃ vatāti cirena vata. Tātāti pitaraṃ ālapati. Samaṇānanti samaṇe samaṇānaṃ vā mayhaṃ piyāyitabbaṃ paripucchasi. Tesanti samaṇānaṃ. Paññāsīlaparakkamanti paññañca sīlañca ussāhañca.

Sau khi nghe điều ấy, cô Rohinī với tâm trí hoan hỷ, với ý muốn tán dương các đức hạnh của các vị tỳ khưu (nghĩ rằng): ‘Nay ta đã có được cơ hội để nói về các đức hạnh của các bậc đáng kính,’ trước tiên, trong khi cho biết sự vui mừng trong việc tán dương các vị ấy đã nói câu kệ: ‘Thưa cha, quả thật đã lâu.’ Ở đây, ‘quả thật đã lâu’ có nghĩa là quả thật sau một thời gian dài. ‘Thưa cha’ là gọi người cha. (Câu) ‘về các Sa-môn’ có nghĩa là cha hỏi về các Sa-môn, hoặc về việc các Sa-môn được con yêu quý. (Từ) ‘của các vị ấy’ có nghĩa là của các vị Sa-môn. (Từ) ‘trí tuệ, giới hạnh, và sự tinh tấn’ có nghĩa là cả trí tuệ, cả giới hạnh, và cả sự nỗ lực.

Kittayissāmīti kathayissāmi. Paṭijānetvā te kittentī ‘‘akammakāmā alasā’’ti tena vuttaṃ dosaṃ tāva nibbeṭhetvā tappaṭipakkhabhūtaṃ guṇaṃ dassetuṃ ‘‘kammakāmā’’tiādimāha. Tattha kammakāmāti vattapaṭivattādibhedaṃ kammaṃ samaṇakiccaṃ paripūraṇavasena kāmenti icchantīti kammakāmā. Tattha yuttappayuttā hutvā uṭṭhāya samuṭṭhāya vāyamanato na alasāti analasā. Taṃ pana kammaṃ seṭṭhaṃ uttamaṃ nibbānāvahameva karontīti kammaseṭṭhassa kārakā. Karontā pana taṃ paṭipattiyā anavajjabhāvato rāgaṃ dosaṃ pajahanti, yathā rāgadosā pahīyanti, evaṃ samaṇā kammaṃ karonti. Tena me samaṇā piyāti tena yathāvuttena sammāpaṭipajjanena mayhaṃ samaṇā piyāyitabbāti attho.

(Câu) ‘con sẽ tán dương’ có nghĩa là con sẽ nói. Sau khi hứa hẹn, trong khi tán dương các vị ấy, trước tiên cô ấy đã bác bỏ lỗi lầm đã được ông ấy nói ra là ‘những người không muốn làm việc, lười biếng,’ và để chỉ ra đức hạnh đối nghịch với điều ấy đã nói (câu) bắt đầu là: ‘những người muốn làm việc.’ Ở đây, ‘những người muốn làm việc’ có nghĩa là các vị ấy muốn, các vị ấy mong mỏi làm cho trọn vẹn công việc, phận sự của Sa-môn có các loại như là phận sự và đối phận sự, v.v… Ở đây, do bởi cố gắng, nỗ lực, đứng lên sau khi đã chuyên tâm và tận tụy nên (các vị ấy) không lười biếng. Và các vị ấy làm công việc ấy là cao thượng, là tối thắng, chỉ đem lại Niết-bàn nên là những người thực hành công việc cao thượng. Và trong khi làm, do bởi sự không đáng chê trách của sự thực hành, các vị ấy từ bỏ tham ái và sân hận; các vị Sa-môn làm công việc theo cách mà tham ái và sân hận được đoạn trừ. (Câu) ‘vì thế các Sa-môn là những người con yêu quý’ có nghĩa là do bởi sự thực hành chân chánh đã được nói đến như thế nên các vị Sa-môn là những người được con yêu quý.

Tīṇi pāpassa mūlānīti lobhadosamohasaṅkhātāni akusalassa tīṇi mūlāni. Dhunantīti nigghātenti, pajahantīti attho. Sucikārinoti anavajjakammakārino. Sabbaṃ pāpaṃ pahīnesanti aggamaggādhigamena esaṃ sabbampi pāpaṃ pahīnaṃ.

(Câu) ‘ba gốc rễ của điều ác’ có nghĩa là ba gốc rễ của bất thiện được gọi là tham, sân, và si. (Từ) ‘các vị ấy rũ sạch’ có nghĩa là các vị ấy tiêu diệt, có nghĩa là các vị ấy từ bỏ. (Từ) ‘những người làm việc trong sạch’ có nghĩa là những người làm công việc không đáng chê trách. (Câu) ‘tất cả điều ác đã được các vị ấy đoạn trừ’ có nghĩa là tất cả điều ác cũng đã được các vị ấy đoạn trừ bằng sự chứng ngộ đạo quả cao nhất.

Evaṃ ‘‘samaṇā sucikārino’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘kāyakamma’’nti gāthamāha. Taṃ suviññeyyameva.

Như thế, để phân tích và chỉ ra ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt là ‘các Sa-môn là những người làm việc trong sạch,’ cô ấy đã nói câu kệ: ‘hành động của thân.’ Điều ấy quả là dễ hiểu.

Vimalā saṅkhamuttāvāti sudhotasaṅkhā viya muttā viya ca vigatamalā rāgādimalarahitā. Suddhā santarabāhirāti santarañca bāhirañca santarabāhiraṃ. Tato santarabāhirato suddhā, suddhāsayapayogāti attho. Puṇṇā sukkāna dhammānanti ekantasukkehi anavajjadhammehi paripuṇṇā, asekhehi sīlakkhandhādīhi samannāgatāti attho.

Vimalā saṅkhamuttāvā có nghĩa là không có cấu uế, không có các cấu uế như tham ái v.v..., giống như vỏ ốc đã được rửa sạch và giống như ngọc trai. Suddhā santarabāhirā có nghĩa là thanh tịnh cả bên trong và bên ngoài. Do đó, thanh tịnh từ bên trong và bên ngoài, có nghĩa là có ý định và hành động thanh tịnh. Puṇṇā sukkāna dhammānaṃ có nghĩa là viên mãn với các pháp hoàn toàn thanh bạch, không thể chê trách, có ý nói là đã thành tựu các uẩn như giới v.v... của bậc vô học.

Suttageyyādibahuṃ [Pg.227] sutaṃ etesaṃ, sutena vā uppannāti bahussutā, pariyattibāhusaccena paṭivedhabāhusaccena ca samannāgatāti attho. Tameva duvidhampi dhammaṃ dhārentīti dhammadharā. Sattānaṃ ācārasamācārasikkhāpadena arīyantīti ariyā. Dhammena ñāyena jīvantīti dhammajīvino. Atthaṃ dhammañca desentīti bhāsitatthañca desanādhammañca kathenti pakāsenti. Atha vā atthato anapetaṃ dhammato anapetañca desenti ācikkhanti.

Các vị ấy đã nghe nhiều kinh, kệ v.v..., hoặc (trí tuệ) được sanh khởi do nghe, nên gọi là bậc đa văn; có nghĩa là các vị ấy đã thành tựu sự đa văn về học thuyết và sự đa văn về chứng ngộ. Các vị ghi nhớ cả hai loại pháp ấy, nên gọi là bậc trì pháp. Các vị được gọi là bậc Thánh do học giới về cách hành xử và ứng xử của chúng sanh. Các vị sống theo pháp, theo lẽ phải, nên gọi là bậc sống theo pháp. Các vị thuyết giảng ý nghĩa và pháp, có nghĩa là các vị ấy nói lên, tuyên thuyết ý nghĩa đã được nói và pháp được thuyết giảng. Hoặc là, các vị ấy thuyết giảng, chỉ dạy điều không xa rời ý nghĩa và không xa rời pháp.

Ekaggacittāti samāhitacittā. Satimantoti upaṭṭhitasatino.

Ekaggacittā có nghĩa là tâm định tĩnh. Satimanto có nghĩa là có niệm được thiết lập.

Dūraṅgamāti araññagatā, manussūpacāraṃ muñcitvā dūraṃ gacchantā, iddhānubhāvena vā yathārucitaṃ dūraṃ ṭhānaṃ gacchantīti dūraṅgamā. Mantā vuccati paññā, tāya bhaṇanasīlatāya mantabhāṇī. Na uddhatāti anuddhatā, uddhaccarahitā vūpasantacittā. Dukkhassantaṃ pajānantīti vaṭṭadukkhassa pariyantabhūtaṃ nibbānaṃ paṭivijjhanti.

Dūraṅgamā có nghĩa là đi vào rừng, từ bỏ nơi lui tới của con người mà đi xa, hoặc do oai lực thần thông mà đi đến nơi xa theo ý muốn. Trí tuệ được gọi là mantā, do có thói quen nói với trí tuệ ấy nên gọi là mantabhāṇī. Na uddhatā có nghĩa là không trạo cử, không có sự trạo cử, tâm đã được lắng dịu. Dukkhassantaṃ pajānanti có nghĩa là các vị ấy chứng ngộ Niết-bàn, là nơi chấm dứt của khổ luân hồi.

Na vilokenti kiñcananti yato gāmato pakkamanti, tasmiṃ gāme kañci sattaṃ vā saṅkhāraṃ vā apekkhāvasena na olokenti, atha kho pana anapekkhāva gacchanti pakkamanti.

Na vilokenti kiñcanaṃ có nghĩa là khi các vị ấy ra đi từ một ngôi làng nào đó, các vị ấy không nhìn lại bất cứ chúng sanh hay vật hữu vi nào trong ngôi làng ấy với lòng quyến luyến, mà trái lại, các vị ấy ra đi, rời khỏi với tâm không quyến luyến.

Na te saṃ koṭṭhe opentīti te samaṇā saṃ attano santakaṃ sāpateyyaṃ koṭṭhe na openti na paṭisāmetvā ṭhapenti tādisassa pariggahassa abhāvato. Kumbhinti kumbhiyaṃ. Khaḷopiyanti pacchiyaṃ. Pariniṭṭhitamesānāti parakulesu paresaṃ atthāya siddhameva ghāsaṃ pariyesantā.

Na te saṃ koṭṭhe openti có nghĩa là các vị Sa-môn ấy không cất giữ, không thu dọn và cất đặt tài sản thuộc sở hữu của mình vào trong kho, vì không có sự sở hữu như vậy. Kumbhiṃ có nghĩa là trong vại. Khaḷopiyaṃ có nghĩa là trong giỏ. Pariniṭṭhitamesāna có nghĩa là các vị ấy tìm kiếm vật thực đã được chuẩn bị sẵn vì lợi ích của người khác trong các gia đình khác.

Hiraññanti kahāpaṇaṃ. Rūpiyanti rajataṃ. Paccuppannena yāpentīti atītaṃ ananusocantā anāgatañca apaccāsīsantā paccuppannena yāpenti attabhāvaṃ pavattenti.

Hiraññaṃ có nghĩa là đồng tiền kahāpaṇa. Rūpiyaṃ có nghĩa là bạc. Paccuppannena yāpenti có nghĩa là không nuối tiếc quá khứ, không mong cầu tương lai, các vị ấy sống, duy trì thân mạng bằng những gì có trong hiện tại.

Aññamaññaṃ pihayantīti aññamaññasmiṃ mettiṃ karonti. ‘‘Pihāyanti’’pi pāṭho, so eva attho.

Aññamaññaṃ pihayanti có nghĩa là các vị ấy thực hành tâm từ đối với nhau. Cũng có bản đọc là ‘Pihāyanti’, ý nghĩa cũng như vậy.

Evaṃ so brāhmaṇo dhītuyā santike bhikkhūnaṃ guṇe sutvā pasannamānaso dhītaraṃ pasaṃsanto ‘‘atthāya vatā’’tiādimāha.

Như vậy, vị Bà-la-môn ấy, sau khi nghe về các đức hạnh của chư Tỳ-khưu từ nơi người con gái, với tâm hoan hỷ, đã tán thán người con gái và nói lên câu bắt đầu bằng ‘atthāya vatā’.

Amhampīti amhākampi. Dakkhiṇanti deyyadhammaṃ.

Amhampi có nghĩa là cũng cho chúng ta. Dakkhiṇaṃ có nghĩa là vật cúng dường.

Etthāti [Pg.228] etesu samaṇesu. Yaññoti dānadhammo. Vipuloti vipulaphalo. Sesaṃ vuttanayameva.

Ettha có nghĩa là đối với các vị Sa-môn này. Yañño có nghĩa là pháp bố thí. Vipulo có nghĩa là có quả báo rộng lớn. Phần còn lại cũng theo cách đã nói.

Evaṃ brāhmaṇo saraṇesu sīlesu ca patiṭṭhito aparabhāge sañjātasaṃvego pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahatte patiṭṭhāya attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānento ‘‘brahmabandhū’’ti gāthamāha. Tassattho heṭṭhā vuttoyeva.

Như vậy, vị Bà-la-môn, sau khi an trú trong các pháp quy y và các giới, về sau, sanh lòng cảm động, đã xuất gia, tu tập thiền quán, chứng đắc quả A-la-hán, và khi quán xét lại sự thực hành của mình, đã thốt lên lời cảm hứng bằng câu kệ ‘brahmabandhū’. Ý nghĩa của câu kệ ấy đã được nói ở dưới.

Rohinītherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải Trưởng Lão Ni Kệ của Trưởng Lão Ni Rohinī đã kết thúc.

3. Cāpātherīgāthāvaṇṇanā

3. Chú giải Trưởng Lão Ni Kệ của Trưởng Lão Ni Cāpā

Laṭṭhihattho pure āsītiādikā cāpāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī, anukkamena upacitakusalamūlā sambhatavimokkhasambhārā hutvā imasmiṃ buddhuppāde vaṅgahārajanapade aññatarasmiṃ migaluddakagāme jeṭṭhakamigaluddakassa dhītā hutvā nibbatti, cāpātissā nāmaṃ ahosi. Tena ca samayena upako ājīvako bodhimaṇḍato dhammacakkaṃ pavattetuṃ bārāṇasiṃ uddissa gacchantena satthārā samāgato ‘‘vippasannāni kho te, āvuso, indriyāni, parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto, kaṃsi tvaṃ, āvuso, uddissa pabbajito, ko vā te satthā, kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesī’’ti (mahāva. 11; ma. ni. 1.285) pucchitvā –

Câu kệ của Trưởng Lão Ni Cāpā bắt đầu bằng Laṭṭhihattho pure āsi. Vị này cũng đã tạo các công đức dưới thời các vị Phật quá khứ, đã tích lũy các thiện nghiệp làm duyên trợ cho sự thoát khỏi luân hồi trong các kiếp sống ở nơi này nơi kia. Tuần tự, với các thiện căn đã được tích lũy, đã chuẩn bị các tư lương giải thoát, trong thời kỳ Đức Phật này xuất hiện, vị ấy đã tái sanh làm con gái của người thợ săn đứng đầu tại một làng thợ săn nào đó ở xứ Vaṅgahāra. Tên của nàng là Cāpā. Vào lúc ấy, du sĩ lõa thể Upaka đã gặp Đức Thế Tôn khi Ngài đang đi từ Bồ-đề Đạo Tràng đến Bārāṇasī để chuyển Pháp luân, và đã hỏi rằng: “Này hiền hữu, các căn của ngài thật trong sáng, màu da thật thanh tịnh, trong sạch. Này hiền hữu, ngài đã xuất gia vì ai? Ai là bậc Đạo sư của ngài? Ngài ưa thích giáo pháp của ai?”

‘‘Sabbābhibhū sabbavidūhamasmi, sabbesu dhammesu anūpalitto;

Sabbañjaho taṇhākkhaye vimutto, sayaṃ abhiññāya kamuddiseyyaṃ. (dha. pa. 353;

mahāva. 11;

kathā. 405;

ma. ni. 1.285);

“Ta là bậc Toàn thắng, bậc Toàn giác, không bị nhiễm ô trong tất cả các pháp; Ta đã từ bỏ tất cả, được giải thoát trong sự đoạn tận ái dục. Tự mình chứng ngộ, ta biết chỉ ai đây?”

‘‘Na me ācariyo atthi, sadiso me na vijjati;

Sadevakasmiṃ lokasmiṃ, natthi me paṭipuggalo.

“Ta không có thầy, người bằng ta không có; Trong thế giới cùng với chư Thiên, không có ai sánh bằng ta.”

‘‘Ahañhi [Pg.229] arahā loke, ahaṃ satthā anuttaro;

Ekomhi sammāsambuddho, sītibhūtomhi nibbuto.

“Ta là bậc A-la-hán trong đời, ta là bậc Đạo sư vô thượng; Ta là bậc Chánh Đẳng Giác duy nhất, ta đã trở nên mát lạnh, đã tịch tịnh.”

‘‘Dhammacakkaṃ pavattetuṃ, gacchāmi kāsinaṃ puraṃ;

Andhībhūtasmiṃ lokasmiṃ, āhañchaṃ amatadundubhi’’nti. (mahāva. 11;

kathā. 405;

ma. ni. 1.285) –

“Để chuyển Pháp luân, ta đi đến thành Kāsī; Trong thế giới bị mù lòa, ta sẽ đánh trống bất tử.”

Satthārā attano sabbaññubuddhabhāve dhammacakkapavattane ca pavedite pasannacitto so ‘‘hupeyyapāvuso, arahasi anantajino’’ti (mahāva. 11; ma. ni. 1.285) vatvā ummaggaṃ gahetvā pakkanto vaṅgahārajanapadaṃ agamāsi. So tattha ekaṃ migaluddakagāmakaṃ upanissāya vāsaṃ kappesi. Taṃ tattha jeṭṭhakamigaluddako upaṭṭhāsi. So ekadivasaṃ dūraṃ migavaṃ gacchanto ‘‘mayhaṃ arahante mā pamajjī’’ti attano dhītaraṃ cāpaṃ āṇāpetvā agamāsi saddhiṃ puttabhātukehi. Sā cassa dhītā abhirūpā hoti dassanīyā.

Khi Đức Thế Tôn tuyên bố về trạng thái Phật Toàn giác của mình và về việc chuyển Pháp luân, vị ấy với tâm hoan hỷ đã nói: “Có thể vậy, hiền hữu, ngài xứng đáng là bậc Vô Thắng”, rồi đi theo con đường khác, ra đi và đã đến xứ Vaṅgahāra. Ở đó, vị ấy đã trú ngụ gần một làng thợ săn. Ở đó, người thợ săn đứng đầu đã hộ độ vị ấy. Một ngày nọ, người thợ săn ấy khi đi săn thú xa, đã dặn dò người con gái của mình là Cāpā: “Con đừng lơ là với bậc A-la-hán của ta”, rồi ra đi cùng với các con trai và em trai. Người con gái của ông ta có dung sắc xinh đẹp, ưa nhìn.

Atha kho upako ājīvako bhikkhācāravelāyaṃ migaluddakassa gharaṃ gato parivisituṃ upagataṃ cāpaṃ disvā rāgena abhibhūto bhuñjitumpi asakkonto bhājanena bhattaṃ ādāya vasanaṭṭhānaṃ gantvā bhattaṃ ekamante nikkhipitvā ‘‘sace cāpaṃ labhissāmi, jīvāmi, no ce, marissāmī’’ti nirāhāro nipajji. Sattame divase migaluddako āgantvā dhītaraṃ pucchi – ‘‘kiṃ mayhaṃ arahante na pamajjī’’ti? Sā ‘‘ekadivasameva āgantvā puna nāgatapubbo’’ti āha. Migaluddako ca tāvadevassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā ‘‘kiṃ, bhante, aphāsuka’’nti pāde parimajjanto pucchi. Upako nitthunanto parivattatiyeva. So ‘‘vadatha, bhante, yaṃ mayā sakkā kātuṃ, sabbaṃ taṃ karissāmī’’ti āha. Upako ekena pariyāyena attano ajjhāsayaṃ ārocesi. ‘‘Itaro jānāsi pana, bhante, kiñci sippa’’nti. ‘‘Na jānāmī’’ti. ‘‘Na, bhante, kiñci sippaṃ ajānantena sakkā gharaṃ āvasitu’’nti. So āha – ‘‘nāhaṃ kiñci sippaṃ jānāmi, apica tumhākaṃ maṃsahārako bhavissāmi, maṃsañca vikkiṇissāmī’’ti. Māgaviko ‘‘amhākampi etadeva ruccatī’’ti uttarasāṭakaṃ datvā attano sahāyakassa gehe katipāhaṃ vasāpetvā tādise divase gharaṃ ānetvā dhītaraṃ adāsi.

Khi ấy, lõa thể ngoại đạo Upaka, trong lúc đi khất thực, đã đi đến nhà của người thợ săn. Khi thấy nàng Cāpā đang dọn thức ăn, ông bị lòng tham ái xâm chiếm, không thể ăn được, bèn lấy bát đựng vật thực rồi đi về nơi ở, đặt vật thực sang một bên, rồi nằm xuống tuyệt thực với ý nghĩ: “Nếu ta được nàng Cāpā, ta sẽ sống, nếu không, ta sẽ chết.” Vào ngày thứ bảy, người thợ săn đến hỏi con gái: “Này con, con có lơ là với vị A-la-hán của ta không?” Nàng đáp: “Ngài chỉ đến một ngày rồi chưa từng trở lại.” Người thợ săn liền đi đến nơi ở của ông, vừa xoa bóp chân vừa hỏi: “Thưa ngài, ngài có điều gì không khỏe chăng?” Upaka chỉ rên rỉ và trở mình. Người thợ săn nói: “Thưa ngài, xin hãy cho con biết điều gì con có thể làm được, con sẽ làm tất cả.” Upaka bèn dùng một cách nói bóng gió để cho biết ý muốn của mình. Người kia hỏi: “Thưa ngài, ngài có biết nghề gì không?” “Tôi không biết.” “Thưa ngài, không biết nghề gì thì không thể sống đời gia đình được.” Ông nói: “Tôi không biết nghề gì, nhưng tôi sẽ là người mang thịt cho các vị và sẽ bán thịt.” Người thợ săn nói: “Chúng tôi cũng thích điều đó,” rồi trao cho ông chiếc áo choàng, cho ở nhà một người bạn trong vài ngày, rồi vào một ngày tốt, ông đưa Upaka về nhà và gả con gái cho.

Atha [Pg.230] kāle gacchante tesaṃ saṃvāsamanvāya putto nibbatti, subhaddotissa nāmaṃ akaṃsu. Cāpā tassa rodanakāle ‘‘upakassa putta, ājīvakassa putta, maṃsahārakassa putta, mā rodi mā rodī’’tiādinā puttatosanagītena upakaṃ uppaṇḍesi. So ‘‘mā tvaṃ cāpe maṃ ‘anātho’ti maññi, atthi me sahāyo anantajino nāma, tassāhaṃ santikaṃ gamissāmī’’ti āha. Cāpā ‘‘evamayaṃ aṭṭīyatī’’ti ñatvā punappunaṃ tathā kathesiyeva. So ekadivasaṃ tāya tathā vutto kujjhitvā gantumāraddho. Tāya taṃ taṃ vatvā anunīyamānopi saññattiṃ anāgacchanto pacchimadisābhimukho pakkāmi.

Thời gian trôi qua, do sự chung sống của họ, một người con trai đã ra đời, họ đặt tên là Subhadda. Khi đứa bé khóc, Cāpā đã chế nhạo Upaka bằng bài hát ru con: “Này con của Upaka, này con của lõa thể ngoại đạo, này con của người mang thịt, đừng khóc, đừng khóc.” Ông nói: “Này Cāpā, nàng đừng nghĩ ta là kẻ không nơi nương tựa. Ta có một người bạn tên là Anantajina (Đấng Vô Thắng), ta sẽ đi đến với ngài.” Cāpā biết rằng ông bực bội vì điều này, nên cứ nói đi nói lại như vậy. Một hôm, bị nàng nói như thế, ông nổi giận và bắt đầu ra đi. Dù nàng đã nói lời này lời kia để dỗ dành, ông vẫn không nguôi giận và đi về hướng tây.

Bhagavā ca tena samayena sāvatthiyaṃ jetavane viharanto bhikkhūnaṃ ācikkhi – ‘‘yo, bhikkhave, ajja ‘kuhiṃ anantajino’ti idhāgantvā pucchati, taṃ mama santikaṃ pesethā’’ti. Upakopi ‘‘kuhiṃ anantajino vasatī’’ti tattha tattha pucchanto anupubbena sāvatthiṃ gantvā vihāraṃ pavisitvā vihāramajjhe ṭhatvā ‘‘kuhiṃ anantajino’’ti pucchi. Taṃ bhikkhū bhagavato santikaṃ nayiṃsu. So bhagavantaṃ disvā ‘‘jānātha maṃ bhagavā’’ti āha. ‘‘Āma, jānāmi, kuhiṃ pana tvaṃ ettakaṃ kālaṃ vasī’’ti? ‘‘Vaṅgahārajanapade, bhante’’ti. ‘‘Upaka, idāni mahallako jāto pabbajituṃ sakkhissasī’’ti? ‘‘Pabbajissāmi, bhante’’ti. Satthā aññataraṃ bhikkhuṃ āṇāpesi – ‘‘ehi tvaṃ, bhikkhu, imaṃ pabbājehī’’ti. So taṃ pabbājesi. So pabbajito satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā bhāvanaṃ anuyuñjanto na cirasseva anāgāmiphale patiṭṭhāya kālaṃ katvā avihesu nibbatto, nibbattakkhaṇeyeva arahattaṃ pāpuṇi. Avihesu nibbattamattā satta janā arahattaṃ pattā, tesaṃ ayaṃ aññataro. Vuttañhetaṃ –

Vào lúc ấy, Đức Thế Tôn đang ngự tại Kỳ Viên ở Sāvatthī, Ngài bảo các Tỳ khưu: “Này các Tỳ khưu, hôm nay nếu có ai đến đây hỏi ‘Đấng Vô Thắng ở đâu?’, hãy đưa người ấy đến gặp ta.” Upaka cũng đi hỏi khắp nơi: “Đấng Vô Thắng ở đâu?”, rồi lần lượt đi đến Sāvatthī, vào tịnh xá, đứng giữa tịnh xá và hỏi: “Đấng Vô Thắng ở đâu?” Các Tỳ khưu đã đưa ông đến gặp Đức Thế Tôn. Khi thấy Đức Thế Tôn, ông hỏi: “Thưa Đức Thế Tôn, Ngài có biết con không?” “Này, ta biết. Nhưng con đã ở đâu trong suốt thời gian qua?” “Thưa ngài, ở xứ Vaṅgahāra.” “Này Upaka, nay con đã già, con có thể xuất gia được không?” “Thưa ngài, con sẽ xuất gia.” Bậc Đạo Sư đã ra lệnh cho một Tỳ khưu: “Này Tỳ khưu, hãy đến và cho người này xuất gia.” Vị ấy đã cho ông xuất gia. Sau khi xuất gia, ông nhận đề mục thiền từ Bậc Đạo Sư, chuyên tâm tu tập, không bao lâu đã chứng quả Bất Lai, rồi mệnh chung và tái sanh vào cõi Vô Phiền (Aviha). Ngay khi tái sanh, ông đã đắc quả A-la-hán. Có bảy vị đã đắc quả A-la-hán ngay khi tái sanh vào cõi Vô Phiền, và ông là một trong số đó. Điều này đã được nói đến:

‘‘Avihaṃ upapannāse, vimuttā satta bhikkhavo;

Rāgadosaparikkhīṇā, tiṇṇā loke visattikaṃ.

“Sanh về cõi trời Vô Phiền, bảy vị Tỳ khưu được giải thoát; Đã đoạn tận tham và sân, vượt qua ái nhiễm ở đời.”

‘‘Upakopalagaṇḍo ca, pakkusāti ca te tayo;

Bhaddiyo khaṇḍadevo ca, bāhuraggi ca siṅgiyo;

Te hitvā mānusaṃ dehaṃ, dibbayogaṃ upaccagu’’nti. (saṃ. ni. 1.105);

“Upaka, Palagaṇḍa, và Pukkusāti, ba vị ấy; Bhaddiya, Khaṇḍadeva, Bāhuraggi và Siṅgiya; Các vị ấy từ bỏ thân người, đã đạt đến cảnh giới chư thiên.” (Tương Ưng Bộ 1.105);

Upake [Pg.231] pana pakkante nibbindahadayā cāpā dārakaṃ ayyakassa niyyādetvā pubbe upakena gatamaggaṃ gacchantī sāvatthiṃ gantvā bhikkhunīnaṃ santike pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karontī maggapaṭipāṭiyā arahatte patiṭṭhitā, attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā pubbe upakena attanā ca kathitagāthāyo udānavasena ekajjhaṃ katvā –

Sau khi Upaka ra đi, Cāpā chán nản, giao con cho ông ngoại, rồi đi theo con đường mà Upaka đã đi trước đây, đến Sāvatthī, xuất gia với các Tỳ khưu ni. Nàng thực hành thiền minh sát, theo tuần tự các đạo quả, đã chứng đắc A-la-hán quả. Sau khi quán xét lại sự thực hành của mình, nàng đã tập hợp những câu kệ mà trước đây Upaka và mình đã nói, thành một bài cảm hứng kệ:

292.

292.

‘‘Laṭṭhihattho pure āsi, so dāni migaluddako;

Āsāya palipā ghorā, nāsakkhi pārametave.

“Trước kia tay cầm gậy, nay thành người săn hươu; Vì ái dục, vũng lầy ghê sợ, chàng không thể vượt qua.”

293.

293.

‘‘Sumattaṃ maṃ maññamānā, cāpi puttamatosayi;

Cāpāya bandhanaṃ chetvā, pabbajissaṃ punopahaṃ.

“Nàng nghĩ ta say đắm, nên đã ru con như thế; Ta sẽ cắt đứt ràng buộc của Cāpā, và ta sẽ lại xuất gia.”

294.

294.

‘‘Mā me kujjhi mahāvīra, mā me kujjhi mahāmuni;

Na hi kodhaparetassa, suddhi atthi kuto tapo.

“Xin đừng giận con, hỡi bậc Đại Hùng; xin đừng giận con, hỡi bậc Đại Mâu-ni; Người bị sân hận chi phối, không có sự thanh tịnh, đâu có sự tu khổ hạnh.”

295.

295.

‘‘Pakkamissañca nāḷāto, kodha nāḷāya vacchati;

Bandhantī itthirūpena, samaṇe dhammajīvino.

“Ta sẽ rời khỏi Nāḷā, ai sẽ đến Nāḷā đây? Kẻ trói buộc các Sa-môn sống theo Chánh pháp bằng hình sắc phụ nữ.”

296.

296.

‘‘Ehi kāḷa nivattassu, bhuñja kāme yathā pure;

Ahañca te vasīkatā, ye ca me santi ñātakā.

“Hãy đến đây, Kāla, hãy quay lại, hãy hưởng thụ các dục lạc như trước kia; Em đã thuộc về chàng, và cả những người thân của em cũng vậy.”

297.

297.

‘‘Etto cāpe catubbhāgaṃ, yathā bhāsasi tvañca me;

Tayi rattassa posassa, uḷāraṃ vata taṃ siyā.

“Này Cāpā, một phần tư của điều nàng nói với ta; đối với người đàn ông say đắm nàng, điều đó quả là to lớn.”

298.

298.

‘‘Kāḷaṅginiṃva takkāriṃ, pupphitaṃ girimuddhani;

Phullaṃ dālimalaṭṭhiṃva, antodīpeva pāṭaliṃ.

“Như cây takkārī nở hoa đen trên đỉnh núi; như cây dālimalaṭṭhi nở rộ, như cây pāṭali trên hòn đảo.”

299.

299.

‘‘Haricandanalittaṅgiṃ, kāsikuttamadhāriniṃ;

Taṃ maṃ rūpavatiṃ santiṃ, kassa ohāyaṃ gacchasi.

“Thân thoa gỗ chiên đàn vàng, mặc y phục Kāsī thượng hạng; Em xinh đẹp như thế này, chàng bỏ đi vì ai?”

300.

300.

‘‘Sākuntikova sakuṇiṃ, yathā bandhitumicchati;

Āharimena rūpena, na maṃ tvaṃ bādhayissasi.

“Như người bẫy chim muốn bắt chim; với vẻ đẹp quyến rũ này, nàng sẽ không trói buộc được ta.”

301.

301.

‘‘Imañca me puttaphalaṃ, kāḷa uppāditaṃ tayā;

Taṃ maṃ puttavatiṃ santiṃ, kassa ohāya gacchasi.

“Và đứa con này, hỡi chàng Kāḷa, là do chàng tạo ra; Chàng sẽ từ bỏ em, người đang có con, để đi vì ai?”

302.

302.

‘‘Jahanti [Pg.232] putte sappaññā, tato ñātī tato dhanaṃ;

Pabbajanti mahāvīrā, nāgo chetvāva bandhanaṃ.

“Bậc trí từ bỏ con cái, rồi đến bà con, rồi đến tài sản; Bậc đại hùng xuất gia, như voi chúa phá tung xiềng xích.”

303.

303.

‘‘Idāni te imaṃ puttaṃ, daṇḍena churikāya vā;

Bhūmiyaṃ vā nisumbhissaṃ, puttasokā na gacchasi.

“Bây giờ, đứa con này của chàng, em sẽ dùng gậy hoặc dùng dao; Hoặc sẽ đập nó xuống đất, để vì sầu muộn con trai mà chàng không đi nữa.”

304.

304.

‘‘Sace puttaṃ siṅgālānaṃ, kukkurānaṃ padāhisi;

Na maṃ puttakatte jammi, punarāvattayissasi.

“Nếu nàng đem con cho loài chó rừng, cho loài chó nhà; Này mẹ của con ta, nàng cũng không thể làm ta quay trở lại.”

305.

305.

‘‘Handa kho dāni bhaddante, kuhiṃ kāḷa gamissasi;

Katamaṃ gāmanigamaṃ, nagaraṃ rājadhāniyo.

“Vậy thì, thưa ngài, bây giờ chàng Kāḷa sẽ đi đâu? Sẽ đến làng mạc, thị trấn, thành phố, hay kinh đô nào?”

306.

306.

‘‘Ahumha pubbe gaṇino, assamaṇā samaṇamānino;

Gāmena gāmaṃ vicarimha, nagare rājadhāniyo.

“Trước đây, ta là người có đồ chúng, không phải Sa-môn nhưng tự cho là Sa-môn; Ta đã đi từ làng này sang làng khác, qua các thành phố và kinh đô.”

307.

307.

‘‘Eso hi bhagavā buddho, nadiṃ nerañjaraṃ pati;

Sabbadukkhappahānāya, dhammaṃ deseti pāṇinaṃ;

Tassāhaṃ santikaṃ gacchaṃ, so me satthā bhavissati.

“Vị Thế Tôn, bậc Giác Ngộ kia, đang ở bên bờ sông Nerañjarā; Ngài thuyết Pháp cho chúng sanh, để đoạn trừ mọi khổ đau; Ta sẽ đi đến nơi Ngài, Ngài sẽ là Bậc Đạo Sư của ta.”

308.

308.

‘‘Vandanaṃ dāni me vajjāsi, lokanāthaṃ anuttaraṃ;

Padakkhiṇañca katvāna, ādiseyyāsi dakkhiṇaṃ.

“Vậy bây giờ, chàng hãy thay em đảnh lễ, bậc Lãnh Đạo Thế Gian, đấng Vô Thượng; Và sau khi đi nhiễu quanh Ngài, xin hãy hồi hướng công đức cho em.”

309.

309.

‘‘Etaṃ kho labbhamamhehi, yathā bhāsasi tvañca me;

Vandanaṃ dāni te vajjaṃ, lokanāthaṃ anuttaraṃ;

Padakkhiṇañca katvāna, ādisissāmi dakkhiṇaṃ.

“Điều này ta có thể làm được, như nàng đã nói với ta; Bây giờ ta sẽ thay nàng đảnh lễ, bậc Lãnh Đạo Thế Gian, đấng Vô Thượng; Và sau khi đi nhiễu quanh Ngài, ta sẽ hồi hướng công đức.”

310.

310.

‘‘Tato ca kāḷo pakkāmi, nadiṃ nerañjaraṃ pati;

So addasāsi sambuddhaṃ, desentaṃ amataṃ padaṃ.

“Sau đó, chàng Kāḷa lên đường, đi về phía sông Nerañjarā; Chàng đã nhìn thấy bậc Chánh Đẳng Giác, đang thuyết giảng pháp bất tử.”

311.

311.

‘‘Dukkhaṃ dukkhasamuppādaṃ, dukkhassa ca atikkamaṃ;

Ariyaṃ caṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, dukkhūpasamagāminaṃ.

“(Đó là) Khổ, sự tập khởi của Khổ, và sự vượt qua Khổ; Và Bát Chánh Đạo, con đường đưa đến sự chấm dứt Khổ.”

312.

312.

‘‘Tassa pādāni vanditvā, katvāna naṃ padakkhiṇaṃ;

Cāpāya ādisitvāna, pabbajiṃ anagāriyaṃ;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti. –

“Con đã đảnh lễ chân Ngài, và thực hiện đi nhiễu quanh; Sau khi hồi hướng cho Cāpā, con đã xuất gia, sống không gia đình; Ba minh đã được chứng đắc, lời dạy của Đức Phật đã được thực hành.”

Imā gāthā abhāsi.

Vị ấy đã nói những câu kệ này.

Tattha [Pg.233] laṭṭhihatthoti daṇḍahattho. Pureti pubbe paribbājakakāle caṇḍagoṇakukkurādīnaṃ pariharaṇatthaṃ daṇḍaṃ hatthena gahetvā vicaraṇako ahosi. So dāni migaluddakoti so idāni migaluddehi saddhiṃ sambhogasaṃvāsehi migaluddo māgaviko jāto. Āsāyāti taṇhāya. ‘‘Āsayā’’tipi pāṭho, ajjhāsayahetūti attho. Palipāti kāmapaṅkato diṭṭhipaṅkato ca. Ghorāti aviditavipulānatthāvahattā dāruṇato ghorā. Nāsakkhi pārametaveti tasseva palipassa pārabhūtaṃ nibbānaṃ etuṃ gantuṃ na asakkhi, na abhisambhunīti attānameva sandhāya upako vadati.

Ở đây, laṭṭhihattho có nghĩa là daṇḍahattho (tay cầm gậy). Pure (trước kia) có nghĩa là: trước đây, vào thời làm du sĩ, vị ấy đã từng đi lại với cây gậy cầm trong tay để tránh né các loài bò hung dữ, chó dữ, v.v. So dāni migaluddo (nay là người thợ săn) có nghĩa là: nay vị ấy, do chung sống và giao du với những người thợ săn, đã trở thành một người thợ săn (māgaviko). Āsāya có nghĩa là taṇhāya (do ái dục). Cũng có bản đọc là ‘Āsayā’, nghĩa là ‘do khuynh hướng’. Palipā có nghĩa là từ vũng lầy ái dục và vũng lầy tà kiến. Ghorā (kinh khủng) có nghĩa là: kinh khủng vì sự tàn khốc, vì mang lại tai họa lớn lao không lường trước được. Nāsakkhi pārametave có nghĩa là: vị ấy đã không thể đi đến, không thể đạt được bờ kia là Niết-bàn của chính vũng lầy ấy; không thể chứng ngộ. Upaka nói điều này để ám chỉ chính mình.

Sumattaṃ maṃ maññamānāti attani suṭṭhu mattaṃ madappattaṃ kāmagedhavasena laggaṃ pamattaṃ vā katvā maṃ sallakkhantī. Cāpā puttamatosayīti migaluddassa dhītā cāpā ‘‘ājīvakassa puttā’’tiādinā maṃ ghaṭṭentī puttaṃ tosesi keḷāyasi. ‘‘Supati maṃ maññamānā’’ti ca paṭhanti, supatīti maṃ maññamānāti attho. Cāpāya bandhanaṃ chetvāti cāpāya tayi uppannaṃ kilesabandhanaṃ chinditvā. Pabbajissaṃ punopahanti puna dutiyavārampi ahaṃ pabbajissāmi.

Sumattaṃ maṃ maññamānā có nghĩa là: nàng xem ta là người say đắm, mê muội, dính mắc vì tham lam dục lạc, hoặc là người buông lung. Cāpā puttamatosayi có nghĩa là: Cāpā, con gái của người thợ săn, trong khi trêu chọc ta bằng câu ‘con của một Ājīvaka’ v.v., đã làm vui lòng, đùa giỡn với con trai. Cũng có bản đọc là ‘Supati maṃ maññamānā’, nghĩa là ‘cho rằng ta là người chồng tốt của nàng’. Cāpāya bandhanaṃ chetvā có nghĩa là: cắt đứt sự trói buộc của phiền não đã khởi lên trong ngươi đối với Cāpā. Pabbajissaṃ punopaha có nghĩa là: ta sẽ lại xuất gia, lần thứ hai.

Idāni tassā ‘‘mayhaṃ attho natthī’’ti vadati, taṃ sutvā cāpā khamāpentī ‘‘mā me kujjhī’’ti gāthamāha. Tattha mā me kujjhīti keḷikaraṇamattena mā mayhaṃ kujjhi. Mahāvīra, mahāmunīti upakaṃ ālapati. Tañhi sā pubbepi pabbajito, idānipi pabbajitukāmoti katvā khantiñca paccāsīsantī ‘‘mahāmunī’’ti āha. Tenevāha – ‘‘na hi kodhaparetassa, suddhi atthi kuto tapo’’ti, tvaṃ ettakampi asahanto kathaṃ cittaṃ damessasi, kathaṃ vā tapaṃ carissasīti adhippāyo.

Bây giờ, vị ấy nói: ‘Ta không cần đến nàng nữa’. Nghe vậy, Cāpā xin tha thứ và nói lên câu kệ ‘mā me kujjhī’ (xin đừng giận em). Ở đây, mā me kujjhī có nghĩa là: xin đừng giận em chỉ vì một hành động đùa giỡn. Mahāvīra, mahāmuni là nàng gọi Upaka. Nàng gọi là ‘mahāmuni’ vì biết rằng trước đây vị ấy đã xuất gia, và bây giờ lại muốn xuất gia, và cũng vì hy vọng vào sự kham nhẫn của vị ấy. Do đó, nàng nói: ‘Người bị sân hận chi phối thì không có sự thanh tịnh, huống chi là khổ hạnh?’. Ý muốn nói: nếu chàng không thể chịu đựng được một chút như vậy, làm sao chàng có thể điều phục tâm, làm sao có thể tu khổ hạnh?

Atha nāḷaṃ gantvā jīvitukāmosīti cāpāya vutto āha – ‘‘pakkamissañca nāḷāto, kodha nāḷāya vacchatī’’ti ko idha nāḷāya vasissati, nāḷātova ahaṃ pakkamissāmeva. So hi tassa jātagāmo, tato nikkhamitvā pabbaji. So ca magadharaṭṭhe bodhimaṇḍassa āsannapadese, taṃ sandhāya vuttaṃ. Bandhantī itthirūpena, samaṇe dhammajīvinoti cāpe tvaṃ dhammena jīvante dhammike pabbajite attano itthirūpena itthikuttākappehi bandhantī tiṭṭhasi. Yenāhaṃ idāni ediso jāto, tasmā taṃ pariccajāmīti adhippāyo.

Khi được Cāpā hỏi: ‘Chàng muốn đến Nālaka để sinh sống sao?’, vị ấy đáp: ‘pakkamissañca nāḷāto, kodha nāḷāya vacchatī’ có nghĩa là: ai sẽ ở lại Nālaka này? Ta chắc chắn sẽ rời khỏi Nālaka. Đó là ngôi làng quê hương của vị ấy; vị ấy đã rời khỏi đó để xuất gia. Làng ấy ở nước Magadha, trong một vùng gần Bồ-đề Đạo tràng. Câu nói này là để ám chỉ điều đó. Bandhantī itthirūpena, samaṇe dhammajīvino có nghĩa là: hỡi Cāpā, nàng đứng đó, dùng hình sắc phụ nữ và những cử chỉ, điệu bộ của phụ nữ để trói buộc các vị Sa-môn chân chánh, những người sống theo Chánh pháp. Ý muốn nói: chính vì điều này mà nay ta đã trở nên như thế này, do đó ta từ bỏ nàng.

Evaṃ [Pg.234] vutte cāpā taṃ nivattetukāmā ‘‘ehi, kāḷā’’ti gāthamāha. Tassattho – kāḷavaṇṇatāya, kāḷa, upaka, ehi nivattassu mā pakkami, pubbe viya kāme paribhuñja, ahañca ye ca me santi ñātakā, te sabbeva tuyhaṃ mā pakkamitukāmatāya vasīkatā vasavattino katāti.

Khi được nói như vậy, Cāpā muốn làm cho vị ấy quay trở lại, nên đã nói câu kệ ‘ehi, kāḷā’ (hãy đến đây, Kāḷa). Ý nghĩa của câu kệ đó là: vì chàng có nước da ngăm đen, hỡi Kāḷa, hỡi Upaka, hãy đến đây, hãy quay lại, đừng đi nữa. Hãy hưởng thụ các dục lạc như trước đây. Em và tất cả những người bà con của em, tất cả đều đã được đặt dưới quyền của chàng, chịu sự chi phối của chàng, để chàng không còn muốn ra đi nữa.

Taṃ sutvā upako ‘‘etto cāpe’’ti gāthamāha. Tattha cāpeti cāpe. Cāpasadisaaṅgalaṭṭhitāya hi sā, cāpāti nāmaṃ labhi, tasmā, cāpāti vuccati. Tvaṃ cāpe, yathā bhāsasi, idāni yādisaṃ kathesi, ito catubbhāgameva piyasamudācāraṃ kareyyāsi. Tayi rattassa rāgābhibhūtassa purisassa uḷāraṃ vata taṃ siyā, ahaṃ panetarahi tayi kāmesu ca viratto, tasmā cāpāya vacane na tiṭṭhāmīti adhippāyo.

Nghe vậy, Upaka nói lên câu kệ ‘etto cāpe’. Ở đây, cāpe là một tiếng gọi. Nàng có tên là Cāpā vì các chi của nàng thon thả giống như một cây cung (cāpasadisaaṅgalaṭṭhitāya). Do đó, nàng được gọi là Cāpā. Hỡi Cāpā, như nàng nói, những gì nàng nói bây giờ, nàng có thể thể hiện những cử chỉ yêu thương gấp bốn lần như thế nữa. Đối với một người đàn ông say mê nàng, bị tham ái chi phối, điều đó quả thật là tuyệt vời. Nhưng ta bây giờ đã ly tham đối với nàng và các dục lạc. Do đó, ta không còn nghe theo lời của Cāpā nữa. Đó là ý nghĩa.

Puna, cāpā, attani tassa āsattiṃ uppādetukāmā ‘‘kāḷaṅgini’’nti āha. Tattha, kāḷāti tassālapanaṃ. Aṅgininti aṅgalaṭṭhisampannaṃ. Ivāti upamāya nipāto. Takkāriṃ pupphitaṃ girimuddhanīti pabbatamuddhani ṭhitaṃ supupphitadālimalaṭṭhiṃ viya. ‘‘Ukkāgāri’’nti ca keci paṭhanti, aṅgatthilaṭṭhiṃ viyāti attho. Girimuddhanīti ca idaṃ kenaci anupahatasobhatādassanatthaṃ vuttaṃ. Keci ‘‘kāliṅgini’’nti pāṭhaṃ vatvā tassa kumbhaṇḍalatāsadisanti atthaṃ vadanti. Phullaṃ dālimalaṭṭhiṃvāti pupphitaṃ bījapūralataṃ viya. Antodīpeva pāṭalinti dīpakabbhantare pupphitapāṭalirukkhaṃ viya, dīpaggahaṇañcettha sobhāpāṭihāriyadassanatthameva.

Lại nữa, nàng Cāpā, vì muốn làm phát sanh sự quyến luyến nơi chính mình cho vị ấy, đã nói (câu kệ bắt đầu bằng) “kāḷaṅgini.” Ở đây, kāḷā là lời gọi nàng ấy. Aṅgini có nghĩa là người có thân hình như cành cây. Iva là một tiểu từ so sánh. Takkāriṃ pupphitaṃ girimuddhani (như cây takkāri trổ hoa trên đỉnh núi) có nghĩa là giống như cành cây dālimala đang trổ hoa đẹp đẽ đứng trên đỉnh núi. Một số người đọc là “ukkāgāri,” có nghĩa là giống như cành cây aṅgatthi. Và (cụm từ) girimuddhani (trên đỉnh núi) này được nói ra với ý nghĩa cho thấy vẻ đẹp không bị ai làm hư hại. Một số người nói dị bản là “kāliṅgini” và giải thích ý nghĩa của nó là giống như dây bầu bí. Phullaṃ dālimalaṭṭhiṃvā (như cành dālimala nở rộ) có nghĩa là giống như dây thanh yên đang trổ hoa. Antodīpeva pāṭali (như cây pāṭali ở giữa đảo) có nghĩa là giống như cây pāṭali đang trổ hoa ở bên trong hòn đảo, và việc dùng từ “đảo” ở đây chỉ nhằm mục đích cho thấy vẻ đẹp kỳ diệu.

Haricandanalittaṅginti lohitacandanena anulittasabbaṅgiṃ. Kāsikuttamadhārininti uttamakāsikavatthadharaṃ. Taṃ manti tādisaṃ maṃ. Rūpavatiṃ santinti rūpasampannaṃ samānaṃ. Kassa ohāya gacchasīti kassa nāma sattassa, kassa vā hetuno, kena kāraṇena, ohāya pahāya pariccajitvā gacchasi.

Haricandanalittaṅgi (người có thân thoa gỗ chiên đàn) có nghĩa là người có toàn thân được thoa gỗ chiên đàn màu đỏ. Kāsikuttamadhārini (người mặc y phục thượng hạng xứ Kāsi) có nghĩa là người mặc y phục thượng hạng xứ Kāsi. Taṃ maṃ (tôi như thế) có nghĩa là tôi, người như vậy. Rūpavatiṃ santi (là người có sắc đẹp) có nghĩa là là người có sắc đẹp vẹn toàn. Kassa ohāya gacchasi (chàng từ bỏ vì ai mà đi) có nghĩa là vì chúng sanh nào, hoặc vì nguyên nhân nào, vì lý do gì, mà chàng từ bỏ, rời bỏ, ruồng bỏ mà đi.

Ito parampi tesaṃ vacanapaṭivacanagāthāva ṭhapetvā pariyosāne tisso gāthā. Tattha sākuntikovāti sakuṇaluddo viya. Āharimena rūpenāti kesamaṇḍanādinā sarīrajagganena ceva vatthābharaṇādinā [Pg.235] ca abhisaṅkhārikena rūpena vaṇṇena kittimena cāturiyenāti attho. Na maṃ tvaṃ bādhayissasīti pubbe viya idāni maṃ tvaṃ na bādhituṃ sakkhissasi.

Sau đây, ngoại trừ các câu kệ đối đáp của họ, còn có ba câu kệ ở cuối cùng. Ở đây, sākuntiko (như người bẫy chim) có nghĩa là giống như người thợ săn chim. Āharimena rūpena (bằng vẻ đẹp giả tạo) có nghĩa là bằng vẻ đẹp, bằng sắc diện, bằng sự khéo léo nhân tạo, được tạo tác ra bởi việc chăm sóc thân thể như trang điểm tóc v.v... và bởi y phục, trang sức v.v... Na maṃ tvaṃ bādhayissasi (ngươi sẽ không làm phiền ta) có nghĩa là bây giờ ngươi sẽ không thể làm phiền ta như trước đây nữa.

Puttaphalanti puttasaṅkhātaṃ phalaṃ puttapasavo.

Puttaphalaṃ (quả là con) có nghĩa là quả được gọi là con, là sự sanh con.

Sappaññāti paññavanto, saṃsāre ādīnavavibhāviniyā paññāya samannāgatāti adhippāyo. Te hi appaṃ vā mahantaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ bhogakkhandhaṃ vā pahāya pabbajanti. Tenāha – ‘‘pabbajanti mahāvīrā, nāgo chetvāva bandhana’’nti, ayabandhanaṃ viya hatthināgo gihibandhanaṃ chinditvā mahāvīriyāva pabbajanti, na nihīnavīriyāti attho.

Sappaññā (những người có trí tuệ) có nghĩa là những người có trí tuệ, ý nói là những người được trang bị trí tuệ thấy rõ sự nguy hại trong vòng luân hồi. Vì rằng, họ từ bỏ đoàn thể quyến thuộc và khối tài sản, dù ít hay nhiều, rồi xuất gia. Do đó, có lời nói rằng: “Các bậc đại hùng xuất gia, như voi chúa phá tung xiềng xích,” có nghĩa là các bậc có đại tinh tấn, sau khi cắt đứt sự ràng buộc của đời sống tại gia như voi chúa (cắt đứt) xiềng xích bằng sắt, rồi xuất gia, chứ không phải là những người có tinh tấn thấp kém.

Daṇḍenāti yena kenaci daṇḍena. Churikāyāti khurena. Bhūmiyaṃ vā nisumbhissanti pathaviyaṃ pātetvā pothanavijjhanādinā vibādhissāmi. Puttasokā na gacchasīti puttasokanimittaṃ na gacchissasi.

Daṇḍena (bằng gậy) có nghĩa là bằng bất cứ loại gậy nào. Churikāya (bằng dao găm) có nghĩa là bằng dao cạo. Bhūmiyaṃ vā nisumbhissanti (hoặc sẽ giết trên mặt đất) có nghĩa là ta sẽ làm cho đau khổ bằng cách đánh đập, đâm chém v.v... sau khi đã quật ngã xuống đất. Puttasokā na gacchasi (chàng sẽ không đi vì sầu muộn về con) có nghĩa là chàng sẽ không đi vì lý do sầu muộn về con.

Padāhisīti dassasi. Puttakatteti puttakāraṇā. Jammīti tassā ālapanaṃ, lāmaketi attho.

Padāhisi (ngươi sẽ cho) có nghĩa là ngươi sẽ cho. Puttakatte có nghĩa là vì lý do đứa con. Jammi là lời gọi nàng ấy, có nghĩa là hỡi người thấp hèn.

Idāni tassa gamanaṃ anujānitvā gamanaṭṭhānaṃ jānituṃ ‘‘handa kho’’ti gāthamāha.

Bây giờ, sau khi đã cho phép vị ấy ra đi, để biết được nơi đến, nàng đã nói câu kệ (bắt đầu bằng) “handa kho.”

Itaro pubbe ahaṃ aniyyānikaṃ sāsanaṃ paggayha aṭṭhāsiṃ, idāni pana niyyānike anantajinassa sāsane ṭhātukāmo, tasmā tassa santikaṃ gamissāmīti dassento ‘‘ahumhā’’tiādimāha. Tattha gaṇinoti gaṇadharā. Assamaṇāti na samitapāpā. Samaṇamāninoti samitapāpāti evaṃ saññino. Vicarimhāti pūraṇādīsu attānaṃ pakkhipitvā vadati.

Vị kia, để cho thấy rằng: “Trước đây, ta đã chấp nhận và đứng vững trong giáo pháp không đưa đến sự giải thoát, nhưng bây giờ ta muốn đứng vững trong giáo pháp đưa đến sự giải thoát của bậc Vô Thượng Chánh Đẳng Giác, do đó ta sẽ đi đến gần vị ấy,” đã nói (câu kệ bắt đầu bằng) “ahumhā.” Ở đây, gaṇino có nghĩa là các vị giáo chủ. Assamaṇā có nghĩa là những người chưa dập tắt các điều ác. Samaṇamānino có nghĩa là những người tự cho rằng mình đã dập tắt các điều ác. Vicarimha (chúng tôi đã đi lang thang), vị ấy nói bằng cách gộp cả mình vào trong số những người như Pūraṇa v.v...

Nerañjaraṃ patīti nerañjarāya nadiyā samīpe tassā tīre. Buddhoti abhisambodhiṃ patto, abhisambodhiṃ patvā dhammaṃ desento sabbakālaṃ bhagavā tattheva vasīti adhippāyena vadati.

Nerañjaraṃ pati có nghĩa là ở gần sông Nerañjarā, trên bờ của sông ấy. Buddho (vị Phật) có nghĩa là người đã đạt đến sự giác ngộ. Vị ấy nói với ý rằng, sau khi đã đạt đến sự giác ngộ, đức Thế Tôn đã luôn luôn trú ngụ tại nơi ấy trong khi thuyết giảng Chánh pháp.

Vandanaṃ dāni me vajjāsīti mama vandanaṃ vadeyyāsi, mama vacanena lokanāthaṃ anuttaraṃ vadeyyāsīti attho. Padakkhiṇañca katvāna, ādiseyyāsi dakkhiṇanti buddhaṃ bhagavantaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvāpi catūsu ṭhānesu [Pg.236] vanditvā, tato puññato mayhaṃ pattidānaṃ dento padakkhiṇaṃ ādiseyyāsi buddhaguṇānaṃ sutapubbattā hetusampannatāya ca evaṃ vadati.

Vandanaṃ dāni me vajjāsi (xin hãy đảnh lễ thay cho tôi) có nghĩa là xin hãy nói lời đảnh lễ của tôi, ý nói là xin hãy nói (lời đảnh lễ) đến bậc Lãnh Đạo Thế Gian, bậc Vô Thượng bằng lời của tôi. Padakkhiṇañca katvāna, ādiseyyāsi dakkhiṇaṃ (và sau khi đi nhiễu, xin hãy hồi hướng phước) có nghĩa là sau khi đã đi nhiễu quanh đức Phật, đức Thế Tôn ba lần, và cũng đã đảnh lễ ở bốn nơi, sau đó, trong khi hồi hướng phần phước cho tôi, xin hãy chỉ rõ sự đi nhiễu. Nàng nói như vậy là do trước đây đã từng nghe về các đức hạnh của đức Phật và do có đầy đủ nhân duyên.

Etaṃ kho labbhamamhehīti etaṃ padakkhiṇakaraṇaṃ puññaṃ amhehi tava dātuṃ sakkā, na nivattanaṃ, pubbe viya kāmūpabhogo ca na sakkāti adhippāyo. Te vajjanti tava vandanaṃ vajjaṃ vakkhāmi.

Etaṃ kho labbhamamhehi (việc này chúng tôi có thể làm được) có nghĩa là phước báu của việc đi nhiễu này, chúng tôi có thể cho nàng được, nhưng việc quay trở lại thì không thể, và việc hưởng thụ các dục lạc như trước đây cũng không thể, đó là ý nghĩa. Te vajjaṃ có nghĩa là ta sẽ nói lời đảnh lễ của nàng.

Soti kāḷo, addasāsīti addakkhi.

So có nghĩa là vị Kāḷa. Addasāsi có nghĩa là đã thấy.

Satthudesanāyaṃ saccakathāya padhānattā tabbinimuttāya abhāvato ‘‘dukkha’’ntiādi vuttaṃ, sesaṃ vuttanayameva.

Trong lời thuyết giảng của bậc Đạo Sư, do lời nói về chân lý là chính yếu và do không có (lời thuyết giảng nào) tách rời khỏi điều ấy, nên (câu kệ bắt đầu bằng) “dukkhaṃ” đã được nói đến, phần còn lại thì theo như phương pháp đã được trình bày.

Cāpātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải Trưởng Lão Ni Kệ về Cāpā đã hoàn tất.

4. Sundarītherīgāthāvaṇṇanā

4. Chú giải Trưởng Lão Ni Kệ về Sundarī.

Petāni bhoti puttānītiādikā sundariyā theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī ito ekatiṃsakappe vessabhussa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patvā ekadivasaṃ satthāraṃ piṇḍāya carantaṃ disvā pasannamānasā bhikkhaṃ datvā pañcapatiṭṭhitena vandi. Satthā tassā cittappasādaṃ ñatvā anumodanaṃ katvā pakkāmi. Sā tena puññakammena tāvatiṃsesu nibbattitvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā dibbasampattiṃ anubhavitvā tato cutā aparāparaṃ sugatīsuyeva saṃsarantī paripakkañāṇā hutvā imasmiṃ buddhuppāde bārāṇasiyaṃ sujātassa nāma brāhmaṇassa dhītā hutvā nibbatti. Tassā rūpasampattiyā sundarīti nāmaṃ ahosi. Vayappattakāle cassā kaniṭṭhabhātā kālamakāsi. Athassā pitā puttasokena abhibhūto tattha tattha vicaranto vāsiṭṭhittheriyā samāgantvā taṃ sokavinodanakāraṇaṃ pucchanto ‘‘petāni bhoti puttānī’’tiādikā dve gāthā abhāsi. Therī taṃ sokābhibhūtaṃ ñatvā sokaṃ vinodetukāmā ‘‘bahūni puttasatānī’’tiādikā dve gāthā vatvā attano asokabhāvaṃ kathesi. Taṃ [Pg.237] sutvā brāhmaṇo ‘‘kathaṃ tvaṃ, ayye, evaṃ asokā jātā’’ti āha. Tassa therī ratanattayaguṇaṃ kathesi.

Các câu kệ của trưởng lão ni Sundarī bắt đầu bằng ‘Petāni bhoti puttāni.’ Vị này cũng đã tạo các điều kiện căn bản nơi các vị Phật quá khứ, đã tích lũy các thiện nghiệp là nhân hỗ trợ cho sự giải thoát ở các kiếp sống nơi này nơi kia, cách đây ba mươi mốt kiếp, vào thời của đức Thế Tôn Vessabhū, đã sanh vào một gia đình có giai cấp, sau khi đến tuổi trưởng thành, một hôm đã nhìn thấy đức Đạo Sư đang đi khất thực, với tâm ý trong sạch đã dâng cúng vật thực và đã đảnh lễ bằng năm thể. Đức Đạo Sư, sau khi biết được sự trong sạch trong tâm của bà, đã thuyết giảng lời tùy hỷ rồi ra đi. Do phước nghiệp ấy, bà đã được tái sanh ở cõi trời Ba Mươi Ba, đã lưu lại ở đấy cho đến hết tuổi thọ, sau khi hưởng thụ thiên sản, đã mệnh chung từ nơi ấy, đã tiếp tục luân chuyển chỉ ở các cõi lành, đã có trí tuệ thuần thục, trong thời đức Phật hiện tại này, đã sanh làm con gái của vị Bà-la-môn tên là Sujāta ở thành Bārāṇasī. Do sự thành tựu về sắc đẹp, bà đã có tên là Sundarī. Vào lúc đến tuổi trưởng thành, người em trai của bà đã qua đời. Khi ấy, người cha của bà bị sầu muộn về con trai chi phối, trong khi đi lang thang đây đó đã gặp được trưởng lão ni Vāsiṭṭhī, trong khi hỏi về nguyên nhân làm vơi đi nỗi sầu muộn, đã nói lên hai câu kệ bắt đầu bằng ‘petāni bhoti puttāni.’ Vị trưởng lão ni, sau khi biết được ông ấy bị sầu muộn chi phối, với ý muốn làm vơi đi nỗi sầu muộn, đã nói lên hai câu kệ bắt đầu bằng ‘bahūni puttasatāni’ và đã trình bày về tình trạng không sầu muộn của chính mình. Sau khi nghe điều ấy, vị Bà-la-môn đã nói: ‘Thưa ngài, do đâu ngài đã trở nên không sầu muộn như thế?’ Vị trưởng lão ni đã trình bày cho ông ấy về các phẩm chất của Tam Bảo.

Atha brāhmaṇo ‘‘kuhiṃ satthā’’ti pucchitvā ‘‘idāni mithilāyaṃ viharatī’’ti taṃ sutvā tāvadeva rathaṃ yojetvā rathena mithilaṃ gantvā satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā sammodanīyaṃ kathaṃ katvā ekamantaṃ nisīdi. Tassa satthā dhammaṃ desesi. So dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā ghaṭento vāyamanto tatiye divase arahattaṃ pāpuṇi. Atha sārathi rathaṃ ādāya bārāṇasiṃ gantvā brāhmaṇiyā taṃ pavattiṃ ārocesi. Sundarī attano pitu pabbajitabhāvaṃ sutvā, ‘‘amma, ahampi pabbajissāmī’’ti mātaraṃ āpucchi. Mātā ‘‘yaṃ imasmiṃ gehe bhogajātaṃ, sabbaṃ taṃ tuyhaṃ santakaṃ, tvaṃ imassa kulassa dāyādikā paṭipajja, imaṃ sabbabhogaṃ paribhuñja, mā pabbajī’’ti āha. Sā ‘‘na mayhaṃ bhogehi attho, pabbajissāmevāhaṃ, ammā’’ti mātaraṃ anujānāpetvā mahatiṃ sampattiṃ kheḷapiṇḍaṃ viya chaḍḍetvā pabbaji. Pabbajitvā ca sikkhamānāyeva hutvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā ghaṭentī vāyamantī hetusampannatāya ñāṇassa paripākaṃ gatattā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne –

Khi ấy, vị Bà-la-môn sau khi hỏi: ‘Đức Đạo Sư ở đâu?’ và sau khi nghe được rằng: ‘Hiện nay, ngài đang trú ở Mithilā,’ ngay lập tức đã cho thắng cỗ xe, đã đi đến Mithilā bằng cỗ xe, sau khi đi đến gần đức Đạo Sư, đã đảnh lễ, sau khi nói lên lời chào hỏi xã giao, đã ngồi xuống một nơi hợp lẽ. Đức Đạo Sư đã thuyết giảng Giáo Pháp cho ông ấy. Vị ấy, sau khi nghe Pháp, đã có được đức tin, đã xuất gia, sau khi thiết lập tuệ quán, trong khi nỗ lực, trong khi tinh tấn, vào ngày thứ ba đã chứng đắc A-la-hán quả. Khi ấy, người đánh xe sau khi lấy cỗ xe, đã đi đến Bārāṇasī và đã báo tin sự việc ấy cho bà Bà-la-môn. Nàng Sundarī, sau khi nghe được việc cha mình đã xuất gia, đã xin phép mẹ rằng: ‘Thưa mẹ, con cũng sẽ xuất gia.’ Người mẹ đã nói: ‘Tài sản nào có ở trong nhà này, tất cả đều là của con, con là người thừa kế của gia tộc này, hãy nhận lấy, hãy hưởng thụ tất cả tài sản này, đừng xuất gia.’ Nàng đã thưa: ‘Thưa mẹ, con không có nhu cầu về tài sản, con chắc chắn sẽ xuất gia,’ sau khi xin phép mẹ, đã từ bỏ tài sản to lớn giống như cục đờm và đã xuất gia. Và sau khi xuất gia, trong khi còn là bậc hữu học, đã phát triển tuệ quán, trong khi nỗ lực, trong khi tinh tấn, do có đầy đủ nhân duyên, do trí tuệ đã đến lúc thuần thục, đã chứng đắc A-la-hán quả cùng với các tuệ phân tích. Do đó, đã được nói đến trong Thánh Nhân Ký Sự rằng: –

‘‘Piṇḍapātaṃ carantassa, vessabhussa mahesino;

Kaṭacchubhikkhamuggayha, buddhaseṭṭhassadāsahaṃ.

‘Trong khi bậc Đại Ẩn Sĩ Vessabhū đang đi khất thực, tôi đã lấy một muỗng vật thực và đã dâng cúng đến bậc Tối Thắng Giác Ngộ.’

‘‘Paṭiggahetvā sambuddho, vessabhū lokanāyako;

Vīthiyā saṇṭhito satthā, akā me anumodanaṃ.

‘Bậc Chánh Đẳng Giác Vessabhū, vị Lãnh Đạo thế gian, sau khi thọ nhận, đức Đạo Sư đã đứng lại ở con đường và đã thực hiện lời tùy hỷ cho tôi.’

‘‘Kaṭacchubhikkhaṃ datvāna, tāvatiṃsaṃ gamissasi;

Chattiṃsadevarājūnaṃ, mahesittaṃ karissasi.

‘Sau khi dâng cúng một muỗng vật thực, ngươi sẽ đi đến cõi trời Ba Mươi Ba; ngươi sẽ làm chánh hậu của ba mươi sáu vị thiên chủ.’

‘‘Paññāsaṃ cakkavattīnaṃ, mahesittaṃ karissasi;

Manasā patthitaṃ sabbaṃ, paṭilacchasi sabbadā.

‘Ngươi sẽ làm chánh hậu của năm mươi vị Chuyển Luân Vương; ngươi sẽ luôn luôn thành tựu được tất cả những gì mong mỏi trong tâm.’

‘‘Sampattiṃ anubhotvāna, pabbajissasi kiñcanā;

Sabbāsave pariññāya, nibbāyissasināsavā.

‘Sau khi hưởng thụ sự thành tựu, ngươi sẽ xuất gia, là người không còn gì; sau khi liễu tri tất cả các lậu hoặc, ngươi sẽ tịch tịnh, là người vô lậu.’

‘‘Idaṃ [Pg.238] vatvāna sambuddho, vessabhū lokanāyako;

Nabhaṃ abbhuggamī vīro, haṃsarājāva ambare.

‘Bậc Chánh Đẳng Giác Vessabhū, vị Lãnh Đạo thế gian, sau khi nói lên lời này, bậc Anh Hùng đã bay lên hư không, giống như thiên nga chúa ở giữa bầu trời.’

‘‘Sudinnaṃ me dānavaraṃ, suyiṭṭhā yāgasampadā;

Kaṭacchubhikkhaṃ datvāna, pattāhaṃ acalaṃ padaṃ.

‘Sự bố thí cao thượng đã được tôi khéo dâng cúng, sự thành tựu của lễ tế đã được khéo thực hiện; sau khi dâng cúng một muỗng vật thực, tôi đã đạt được trạng thái bất động.’

‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ dānamadadiṃ tadā;

Duggatiṃ nābhijānāmi, bhikkhādānassidaṃ phalaṃ.

‘Cách đây ba mươi mốt kiếp, khi tôi đã thực hiện sự bố thí ấy; tôi không còn biết đến khổ cảnh, đây là quả của việc dâng cúng vật thực.’

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

‘Các phiền não của tôi đã được đốt sạch … (vân vân) … lời dạy của đức Phật đã được thực hành.’

Arahattaṃ pana patvā phalasukhena nibbānasukhena ca viharantī aparabhāge ‘‘satthu purato sīhanādaṃ nadissāmī’’ti upajjhāyaṃ āpucchitvā bārāṇasito nikkhamitvā sambahulāhi bhikkhunīhi saddhiṃ anukkamena sāvatthiṃ gantvā satthu santikaṃ upasaṅkamitvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ ṭhitā satthārā katapaṭisanthārā satthu orasadhītubhāvādivibhāvanena aññaṃ byākāsi. Athassā mātaraṃ ādiṃ katvā sabbo ñātigaṇo parijano ca pabbaji. Sā aparabhāge attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā pitarā vuttagāthaṃ ādiṃ katvā udānavasena –

Và sau khi đã chứng đắc A-la-hán quả, trong khi đang an trú với sự an lạc của Thánh quả và sự an lạc của Niết-bàn, vào một thời gian sau, với ý nghĩ: ‘Ta sẽ rống lên tiếng rống sư tử ở trước mặt đức Đạo Sư,’ sau khi xin phép vị thầy tế độ, đã rời khỏi Bārāṇasī cùng với nhiều vị tỳ-khưu-ni, đã tuần tự đi đến Sāvatthī, sau khi đi đến gần đức Đạo Sư, đã đảnh lễ đức Đạo Sư, đã đứng một nơi hợp lẽ, đã được đức Đạo Sư chào hỏi, đã tuyên bố về thắng trí bằng sự chứng tỏ về tình trạng là người con gái được sanh từ ngực của đức Đạo Sư và các điều tương tự. Khi ấy, toàn thể quyến thuộc và đoàn tùy tùng, bắt đầu với mẹ của bà, cũng đã xuất gia. Về sau, bà sau khi quán xét lại sự thực hành của mình, đã nói lên bằng lời cảm hứng, bắt đầu với câu kệ đã được người cha nói lên: –

313.

313.

‘‘Petāni bhoti puttāni, khādamānā tuvaṃ pure;

Tuvaṃ divā ca ratto ca, atīva paritappasi.

‘Này hiền nữ, thuở trước, chính bà đã ăn thịt những đứa con đã chết; cả ngày lẫn đêm, chính bà đã vô cùng đau khổ.’

314.

314.

‘‘Sājja sabbāni khāditvā, sataputtāni brāhmaṇī;

Vāseṭṭhi kena vaṇṇena, na bāḷhaṃ paritappasi.

‘Này nữ Bà-la-môn Vāseṭṭhī, chính bà ngày nay, sau khi đã ăn thịt tất cả một trăm người con, do nguyên nhân nào mà bà không quá đau khổ?’

315.

315.

‘‘Bahūni puttasatāni, ñātisaṅghasatāni ca;

Khāditāni atītaṃse, mama tuñhañca brāhmaṇa.

‘Này Bà-la-môn, nhiều trăm người con và nhiều trăm nhóm quyến thuộc đã bị ăn nuốt trong quá khứ, bởi tôi và bởi cả ông nữa.’

316.

316.

‘‘Sāhaṃ nissaraṇaṃ ñatvā, jātiyā maraṇassa ca;

Na socāmi na rodāmi, na cāpi paritappayiṃ.

‘Tôi ấy, sau khi đã biết được sự giải thoát khỏi sanh và tử, tôi không sầu muộn, không khóc lóc, và cũng không đau khổ.’

317.

317.

‘‘Abbhutaṃ vata vāseṭṭhi, vācaṃ bhāsasi edisiṃ;

Kassa tvaṃ dhammamaññāya, giraṃ bhāsasi edisiṃ.

‘Thật là kỳ diệu thay, này Vāseṭṭhī, bà đã nói lên lời nói như thế này! Sau khi đã hiểu được Giáo Pháp của ai mà bà đã nói lên lời nói như thế này?’

318.

318.

‘‘Esa brāhmaṇa sambuddho, nagaraṃ mithilaṃ pati;

Sabbadukkhappahānāya, dhammaṃ desesi pāṇinaṃ.

‘Này Bà-la-môn, vị Chánh Đẳng Giác kia đang ở tại thành phố Mithilā; ngài thuyết giảng Giáo Pháp cho chúng sanh để đoạn tận mọi khổ đau.’

319.

319.

‘‘Tassa [Pg.239] brahme arahato, dhammaṃ sutvā nirūpadhiṃ;

Tattha viññātasaddhammā, puttasokaṃ byapānudiṃ.

Sau khi đã nghe Pháp không còn sanh y của vị Phạm Thiên, bậc A-la-hán ấy, ở đó, sau khi đã liễu tri Chánh Pháp, tôi đã xua tan nỗi sầu muộn về con trai.

320.

320.

‘‘So ahampi gamissāmi, nagaraṃ mithilaṃ pati;

Appeva maṃ so bhagavā, sabbadukkhā pamocaye.

Do vậy, tôi cũng sẽ đi đến thành Mithilā; mong rằng đức Thế Tôn ấy sẽ giải thoát cho tôi khỏi mọi khổ đau.

321.

321.

‘‘Addasa brāhmaṇo buddhaṃ, vippamuttaṃ nirūpadhiṃ;

Svassa dhammamadesesi, muni dukkhassa pāragū.

Vị Bà-la-môn đã nhìn thấy đức Phật, bậc hoàn toàn giải thoát, không còn sanh y; bậc ẩn sĩ đã đi đến bờ kia của khổ đau đã thuyết Pháp cho vị ấy.

322.

322.

‘‘Dukkhaṃ dukkhasamuppādaṃ, dukkhassa ca atikkamaṃ;

Ariyaṃ caṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, dukkhūpasamagāminaṃ.

(Ngài đã thuyết về) Khổ, sự tập khởi của Khổ, và sự vượt qua Khổ; (và về) Thánh đạo Tám ngành, con đường đưa đến sự tịch tịnh của Khổ.

323.

323.

‘‘Tattha viññātasaddhammo, pabbajjaṃ samarocayi;

Sujāto tīhi rattīhi, tisso vijjā aphassayi.

Ở đó, sau khi đã liễu tri Chánh Pháp, vị ấy đã hoan hỷ việc xuất gia; Sujāta, trong ba đêm, đã chứng đắc ba minh.

324.

324.

‘‘Ehi sārathi gacchāhi, rathaṃ niyyādayāhimaṃ;

Ārogyaṃ brāhmaṇiṃ vajja, pabbaji dāni brāhmaṇo;

Sujāto tīhi rattīhi, tisso vijjā aphassayi.

Này người đánh xe, hãy đến đây, hãy đi, hãy trao trả cỗ xe này lại; hãy nói lời chúc sức khỏe đến bà Bà-la-môn, nay vị Bà-la-môn đã xuất gia; Sujāta, trong ba đêm, đã chứng đắc ba minh.

325.

325.

‘‘Tato ca rathamādāya, sahassañcāpi sārathi;

Ārogyaṃ brāhmaṇiṃvoca, ‘pabbaji dāni brāhmaṇo;

Sujāto tīhi rattīhi, tisso vijjā aphassayi.

Và rồi, sau khi lấy cỗ xe và cả một ngàn (tiền), người đánh xe đã nói lời chúc sức khỏe đến bà Bà-la-môn: ‘Nay vị Bà-la-môn đã xuất gia; Sujāta, trong ba đêm, đã chứng đắc ba minh.’

326.

326.

‘‘Etañcāhaṃ assarathaṃ, sahassañcāpi sārathi;

Tevijjaṃ brāhmaṇaṃ sutvā, puṇṇapattaṃ dadāmi te.

Này người đánh xe, sau khi nghe (tin) vị Bà-la-môn đã đắc Tam Minh, ta trao cho ngươi cỗ xe ngựa này và cả một ngàn (tiền) như một món quà trọn vẹn.

327.

327.

‘‘Tuyheva hotvassaratho, sahassañcāpi brāhmaṇi;

Ahampi pabbajissāmi, varapaññassa santike.

Thưa bà Bà-la-môn, cỗ xe ngựa và cả một ngàn (tiền) hãy là của bà; tôi cũng sẽ xuất gia nơi sự hiện diện của bậc có trí tuệ tối thượng.

328.

328.

‘‘Hatthī gavassaṃ maṇikuṇḍalañca, phītañcimaṃ gahavibhavaṃ pahāya;

Pitā pabbajito tuyhaṃ, bhuñja bhogāni sundarī;

Tuvaṃ dāyādikā kule.

Từ bỏ voi, bò, ngựa, ngọc và hoa tai, và gia sản thịnh vượng này, cha của con đã xuất gia. Này Sundarī, hãy hưởng thụ tài sản; con là người thừa kế trong gia tộc.

329.

329.

‘‘Hatthī [Pg.240] gavassaṃ maṇikuṇḍalañca, rammaṃ cimaṃ gahavibhavaṃ pahāya;

Pitā pabbajito mayhaṃ, puttasokena aṭṭito;

Ahampi pabbajissāmi, bhātusokena aṭṭitā.

Từ bỏ voi, bò, ngựa, ngọc và hoa tai, và gia sản đáng ưa thích này, cha của con, bị giày vò bởi nỗi sầu muộn về con trai, đã xuất gia; con, bị giày vò bởi nỗi sầu muộn về anh trai, cũng sẽ xuất gia.

330.

330.

‘‘So te ijjhatu saṅkappo, yaṃ tvaṃ patthesi sundarī;

Uttiṭṭhapiṇḍo uñcho ca, paṃsukūlañca cīvaraṃ;

Etāni abhisambhontī, paraloke anāsavā.

Này Sundarī, mong rằng ý nguyện mà con mong mỏi được thành tựu; khi có được vật thực khất thực và lượm lặt, và y phấn tảo, ở đời sau, con sẽ không còn lậu hoặc.

331.

331.

‘‘Sikkhamānāya me ayye, dibbacakkhu visodhitaṃ;

Pubbenivāsaṃ jānāmi, yattha me vusitaṃ pure.

Thưa Tôn giả, trong khi con đang tu học, thiên nhãn của con đã được thanh tịnh; con biết được các kiếp sống quá khứ, nơi con đã từng cư ngụ trước đây.

332.

332.

‘‘Tuvaṃ nissāya kalyāṇi, theri saṅghassa sobhane;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.

Nhờ vào ngài, bậc thiện mỹ, vị Trưởng lão Ni làm rạng danh Tăng đoàn, con đã đạt được ba minh, giáo huấn của đức Phật đã được thực hành.

333.

333.

‘‘Anujānāhi me ayye, icche sāvatthi gantave;

Sīhanādaṃ nadissāmi, buddhaseṭṭhassa santike.

Thưa Tôn giả, xin hãy cho phép con, con muốn đi đến Sāvatthī; con sẽ rống lên tiếng rống sư tử trước sự hiện diện của đức Phật tối thượng.

334.

334.

‘‘Passa sundari satthāraṃ, hemavaṇṇaṃ harittacaṃ;

Adantānaṃ dametāraṃ, sambuddhamakutobhayaṃ.

Này Sundarī, hãy nhìn xem đức Đạo Sư, có màu sắc như vàng, làn da óng ánh; bậc điều phục những ai chưa được điều phục, bậc Chánh Đẳng Giác, không sợ hãi từ bất cứ đâu.

335.

335.

‘‘Passa sundarimāyantiṃ, vippamuttaṃ nirūpadhiṃ;

Vītarāgaṃ visaṃyuttaṃ, katakiccamanāsavaṃ.

Hãy nhìn xem Sundarī đang đến, hoàn toàn giải thoát, không còn sanh y; đã ly tham, không còn bị ràng buộc, đã làm xong việc cần làm, không còn lậu hoặc.

336.

336.

‘‘Bārāṇasito nikkhamma, tava santikamāgatā;

Sāvikā te mahāvīra, pāde vandati sundarī.

Rời khỏi Bārāṇasī, đã đến nơi sự hiện diện của Ngài; ôi bậc Đại Hùng, nữ đệ tử của Ngài, Sundarī, xin đảnh lễ đôi chân Ngài.

337.

337.

‘‘Tuvaṃ buddho tuvaṃ satthā, tuyhaṃ dhītāmhi brāhmaṇa;

Orasā mukhato jātā, katakiccā anāsavā.

Ngài là đức Phật, Ngài là đức Đạo Sư; ôi bậc Phạm Thiên, con là con gái của Ngài, người con gái thực sự, sinh ra từ miệng (Pháp) của Ngài, đã làm xong việc cần làm, không còn lậu hoặc.

338.

338.

‘‘Tassā te svāgataṃ bhadde, tato te adurāgataṃ;

Evañhi dantā āyanti, satthu pādāni vandikā;

Vītarāgā visaṃyuttā, katakiccā anāsavā’’ti. –

Lành thay, sự đến của con thật tốt đẹp, sự đến của con không phải là không tốt đẹp; quả vậy, những người đã được điều phục đến như thế để đảnh lễ đôi chân của đức Đạo Sư; đã ly tham, không còn bị ràng buộc, đã làm xong việc cần làm, không còn lậu hoặc.

Imā gāthā paccudāhāsi.

Vị ấy đã đáp lại bằng những câu kệ này.

Tattha [Pg.241] petānīti matāni. Bhotīti taṃ ālapati. Puttānīti liṅgavipallāsena vuttaṃ, pete putteti attho. Eko eva ca tassā putto mato, brāhmaṇo pana ‘‘cirakālaṃ ayaṃ sokena aṭṭā hutvā vicari, bahū maññe imissā puttā matā’’ti evaṃsaññī hutvā bahuvacanenāha. Tathā ca ‘‘sājja sabbāni khāditvā sataputtānī’’ti. Khādamānāti lokavohāravasena khuṃsanavacanametaṃ. Loke hi yassā itthiyā jātajātā puttā maranti, taṃ garahantā ‘‘puttakhādinī’’tiādiṃ vadanti. Atīvāti ativiya bhusaṃ. Paritappasīti santappasi, pureti yojanā. Ayañhettha saṅkhepattho – bhoti vāseṭṭhi, pubbe tvaṃ mataputtā hutvā socantī paridevantī ativiya sokāya samappitā gāmanigamarājadhāniyo āhiṇḍasi.

Ở đây, 'petāni' có nghĩa là những người đã chết. 'Bhoti' là lời gọi bà ấy. 'Puttāni' được nói với sự thay đổi về giống, có nghĩa là những người con trai đã chết. Và chỉ có một người con trai của bà ấy đã chết, nhưng vị Bà-la-môn, vì có ý nghĩ rằng: 'Người này đã đi lang thang một thời gian dài, bị sầu muộn giày vò, ta nghĩ rằng nhiều người con của bà ấy đã chết,' nên đã nói ở số nhiều. Và cũng vậy (trong câu): 'hôm nay, sau khi đã ăn thịt tất cả một trăm người con.' 'Khādamānā' là một lời nói trách móc theo cách nói thông thường của thế gian. Vì trong thế gian, khi những người con trai của một người phụ nữ nào đó cứ sinh ra rồi chết đi, người ta quở trách bà ấy và nói những lời như 'kẻ ăn thịt con'. 'Atīva' có nghĩa là rất nhiều, quá mức. 'Paritappasi' có nghĩa là ngươi đau khổ; 'pure' được kết nối (với nó). Đây là ý nghĩa tóm tắt ở đây: Này Vāseṭṭhī, trước đây, vì có con trai đã chết, bà đã sầu bi, than khóc, bị sầu muộn xâm chiếm quá mức, và đã đi lang thang qua các làng mạc, thị trấn, và kinh thành.

Sājjāti sā ajja, sā tvaṃ etarahīti attho. ‘‘Sajjā’’ti vā pāṭho. Kena vaṇṇenāti kena kāraṇena.

'Sājjā' có nghĩa là 'sā ajja' (cô ấy hôm nay), có nghĩa là 'bà, bây giờ'. Hoặc bản đọc là 'sajjā'. 'Kena vaṇṇena' có nghĩa là 'vì lý do gì'.

Khāditānīti therīpi brāhmaṇena vuttapariyāyeneva vadati. Khāditāni vā byagghadīpibiḷārādijātiyo sandhāyevamāha. Atītaṃseti atītakoṭṭhāse, atikkantabhavesūti attho. Mama tuyhañcāti mayā ca tayā ca.

'Khāditāni', vị Trưởng lão Ni cũng nói theo cách mà vị Bà-la-môn đã nói. Hoặc bà ấy đã nói 'khāditāni' (bị ăn thịt) khi đề cập đến các loài như cọp, báo, mèo, v.v. 'Atītaṃse' có nghĩa là trong phần quá khứ, có nghĩa là trong các kiếp đã qua. 'Mama tuyhañca' có nghĩa là 'bởi tôi và bởi ông'.

Nissaraṇaṃ ñatvā jātiyā maraṇassa cāti jātijarāmaraṇānaṃ nissaraṇabhūtaṃ nibbānaṃ maggañāṇena paṭivijjhitvā. Na cāpi paritappayinti na cāpi upāyāsāsiṃ, ahaṃ upāyāsaṃ na āpajjinti attho.

'Sau khi biết được sự thoát ly khỏi sanh và tử' có nghĩa là sau khi đã thâm nhập Niết-bàn, vốn là sự thoát ly khỏi sanh, già, và chết, bằng trí tuệ của Đạo. 'Na cāpi paritappayiṃ' có nghĩa là 'tôi đã không phiền não', có nghĩa là 'tôi đã không rơi vào phiền não'.

Abbhutaṃ vatāti acchariyaṃ vata. Tañhi abbhutaṃ pubbe abhūtaṃ abbhutanti vuccati. Edisinti evarūpiṃ, ‘‘na socāmi na rodāmi, na cāpi paritappayi’’nti evaṃ socanādīnaṃ abhāvadīpaniṃ vācaṃ. Kassa tvaṃ dhammamaññāyāti kevalaṃ yathā ediso dhammo laddhuṃ na sakkā, tasmā kassa nāma satthuno dhammamaññāya giraṃ bhāsasi edisanti satthāraṃ sāsanañca pucchati.

'Abbhutaṃ vata' có nghĩa là 'thật là kỳ diệu'. Điều đó được gọi là 'abbhutaṃ' (kỳ diệu) vì nó chưa từng có trước đây. 'Edisiṃ' có nghĩa là 'loại như thế này', (tức là) lời nói cho thấy sự không có sầu bi, v.v., như trong câu: 'tôi không sầu muộn, không khóc lóc, cũng không phiền não'. 'Sau khi đã hiểu Pháp của ai' (có nghĩa là) vì một Pháp như vậy không thể đạt được một cách đơn thuần, do đó, (vị ấy) hỏi về vị Đạo Sư và giáo pháp (bằng câu): 'Sau khi đã hiểu Pháp của vị Đạo Sư nào mà bà nói lời như vậy?'.

Nirūpadhinti niddukkhaṃ. Viññātasaddhammāti paṭividdhaariyasaccadhammā. Byapānudinti nīhariṃ pajahiṃ.

'Nirūpadhiṃ' có nghĩa là không có khổ đau. 'Viññātasaddhammā' có nghĩa là người đã thâm nhập Pháp của các Thánh đế. 'Byapānudiṃ' có nghĩa là tôi đã loại bỏ, tôi đã từ bỏ.

Vippamuttanti [Pg.242] sabbaso vimuttaṃ, sabbakilesehi sabbabhavehi ca visaṃyuttaṃ. Svassāti so sammāsambuddho assa brāhmaṇassa.

'Vippamuttaṃ' có nghĩa là hoàn toàn giải thoát, không còn bị ràng buộc bởi tất cả các phiền não và tất cả các cõi hữu. 'Svassa' có nghĩa là 'vị Chánh Đẳng Giác ấy cho vị Bà-la-môn ấy'.

Tatthāti tassaṃ catusaccadhammadesanāyaṃ.

'Tattha' có nghĩa là 'trong bài thuyết pháp về Tứ diệu đế ấy'.

Rathaṃ niyyādayāhimanti imaṃ rathaṃ brāhmaṇiyā niyyādehi.

'Rathaṃ niyyādayāhimaṃ' có nghĩa là 'hãy trao trả cỗ xe này cho bà Bà-la-môn'.

Sahassañcāpīti maggaparibbayatthaṃ nītaṃ kahāpaṇasahassañcāpi ādāya niyyādehīti yojanā.

Cụm từ ‘sahassañcāpi’ (cũng cả ngàn) có sự liên kết ý nghĩa là: ‘hãy mang theo và trao đi cả ngàn đồng kahāpaṇa đã được dành cho chi phí đi đường.’

Assarathanti assayuttarathaṃ. Puṇṇapattanti tuṭṭhidānaṃ.

‘Assarathaṃ’ có nghĩa là xe do ngựa kéo. ‘Puṇṇapattaṃ’ có nghĩa là vật bố thí vì hoan hỷ.

Evaṃ brāhmaṇiyā tuṭṭhidāne diyyamāne taṃ asampaṭicchanto sārathi ‘‘tuyheva hotū’’ti gāthaṃ vatvā satthu santikameva gantvā pabbaji. Pabbajite pana sārathimhi brāhmaṇī attano dhītaraṃ sundariṃ āmantetvā gharāvāse niyojentī ‘‘hatthī gavassa’’nti gāthamāha. Tattha hatthīti hatthino. Gavassanti gāvo ca assā ca. Maṇikuṇḍalañcāti maṇi ca kuṇḍalāni ca. Phītañcimaṃ gahavibhavaṃ pahāyāti imaṃ hatthiādippabhedaṃ yathāvuttaṃ avuttañca khettavatthuhiraññasuvaṇṇādibhedaṃ phītaṃ pahūtañca gahavibhavaṃ gehūpakaraṇaṃ aññañca dāsidāsādikaṃ sabbaṃ pahāya tava pitā pabbajito. Bhuñja bhogāni sundarīti sundari, tvaṃ ime bhoge bhuñjassu. Tuvaṃ dāyādikā kuleti tuvañhi imasmiṃ kule dāyajjārahāti.

Khi bà-la-môn nữ trao tặng vật bố thí vì hoan hỷ như vậy, người đánh xe không nhận lấy, đã nói lên câu kệ: “Xin hãy là của bà,” rồi đi đến nơi đức Bổn Sư và xuất gia. Nhưng khi người đánh xe đã xuất gia, bà-la-môn nữ gọi con gái của mình là Sundarī, trong khi giao phó việc gia đình, đã nói lên câu kệ: “Voi, bò, ngựa...” Ở đây, ‘hatthī’ là những con voi. ‘Gavassaṃ’ là những con bò và những con ngựa. ‘Maṇikuṇḍalañca’ là ngọc và những đôi bông tai. Cụm từ ‘Phītañcimaṃ gahavibhavaṃ pahāya’ có nghĩa là: cha của con đã từ bỏ tất cả gia sản thịnh vượng và dồi dào này, bao gồm các loại như voi v.v... đã được nói và chưa được nói, các loại như ruộng đất, tài sản, vàng bạc v.v..., các vật dụng trong nhà, và những thứ khác như tôi trai tớ gái v.v..., rồi đã xuất gia. Cụm từ ‘Bhuñja bhogāni sundarī’ có nghĩa là: này Sundarī, con hãy hưởng thụ những tài sản này. Cụm từ ‘Tuvaṃ dāyādikā kule’ có nghĩa là: chính con là người xứng đáng thừa hưởng gia tài trong gia tộc này.

Taṃ sutvā sundarī attano nekkhammajjhāsayaṃ pakāsentī ‘‘hatthīgavassa’’ntiādimāha.

Nghe điều đó, nàng Sundarī trong khi bày tỏ khuynh hướng xuất ly của mình, đã nói lên (câu kệ) bắt đầu bằng: “Voi, bò, ngựa...”

Atha naṃ mātā nekkhammeyeva niyojentī ‘‘so te ijjhatū’’tiādinā diyaḍḍhagāthamāha. Tattha yaṃ tvaṃ patthesi sundarīti sundari tvaṃ idāni yaṃ patthesi ākaṅkhasi. So tava pabbajjāya saṅkappo pabbajjāya chando ijjhatu anantarāyena sijjhatu. Uttiṭṭhapiṇḍoti ghare ghare patiṭṭhitvā laddhabbabhikkhāpiṇḍo. Uñchoti tadatthaṃ gharapaṭipāṭiyā āhiṇḍanaṃ uddissa ṭhānañca. Etānīti uttiṭṭhapiṇḍādīni. Abhisambhontīti anibbinnarūpā jaṅghabalaṃ nissāya abhisambhavantī, sādhentīti attho.

Kế đó, người mẹ trong khi khuyến khích nàng trong việc xuất ly, đã nói lên một câu kệ rưỡi bắt đầu bằng: “Mong rằng điều ấy của con được thành tựu...” Ở đây, cụm từ ‘yaṃ tvaṃ patthesi sundarī’ có nghĩa là: này Sundarī, điều mà bây giờ con mong mỏi, ao ước. Mong rằng ý định xuất gia, ý muốn xuất gia ấy của con được thành tựu, được viên mãn không chướng ngại. ‘Uttiṭṭhapiṇḍo’ là vật thực khất thực có thể nhận được sau khi đã đứng (chờ) ở từng nhà. ‘Uñcho’ là vì mục đích ấy, việc đi đây đó theo thứ tự các nhà và nơi đứng (chờ). ‘Etāni’ là những thứ như vật thực khất thực v.v... ‘Abhisambhontī’ có nghĩa là: có thái độ không chán nản, nương vào sức mạnh của đôi chân mà thực hiện được, thành tựu được.

Atha sundarī ‘‘sādhu, ammā’’ti mātuyā paṭissuṇitvā nikkhamitvā bhikkhunupassayaṃ gantvā sikkhamānāyeva samānā tisso vijjā sacchikatvā ‘‘satthu [Pg.243] santikaṃ gamissāmī’’ti upajjhāyaṃ ārocetvā bhikkhunīhi saddhiṃ sāvatthiṃ agamāsi. Tena vuttaṃ ‘‘sikkhamānāya me, ayye’’tiādi. Tattha sikkhamānāya meti sikkhamānāya samānāya mayā. Ayyeti attano upajjhāyaṃ ālapati.

Kế đó, nàng Sundarī đã vâng lời mẹ rằng: “Lành thay, thưa mẹ,” rồi ra đi, đến trú xứ của tỳ-khưu-ni. Trong khi vẫn còn là một học nữ, nàng đã chứng ngộ ba minh. Nàng đã thưa với vị thầy tế độ rằng: “Con sẽ đi đến nơi đức Bổn Sư,” rồi cùng với các tỳ-khưu-ni đi đến thành Sāvatthī. Do đó, đã được nói (câu kệ) bắt đầu bằng: “Thưa tôn sư, trong khi con là học nữ...” Ở đây, ‘sikkhamānāya me’ là ‘bởi con, trong khi là một học nữ.’ ‘Ayye’ là gọi vị thầy tế độ của mình.

Tuvaṃ nissāya kalyāṇi, theri saṅghassa sobhaneti bhikkhunisaṅghe vuddhatarabhāvena thiraguṇayogena ca saṅghattheri sobhanehi sīlādīhi samannāgatattā sobhane kalyāṇi kalyāṇamitte, ayye, taṃ nissāya mayā tisso vijjā anuppattā kataṃ buddhassa sāsananti yojanā.

Cụm từ ‘Tuvaṃ nissāya kalyāṇi, theri saṅghassa sobhane’ có sự liên kết ý nghĩa như sau: Thưa tôn sư, ngài là trưởng lão của Tăng đoàn tỳ-khưu-ni do có tuổi lớn hơn và do có được các đức tính vững chắc; là bậc trang nghiêm do được phú bẩm các đức tính tốt đẹp như giới v.v...; là bậc thiện mỹ, là bạn lành; nương nhờ ngài, con đã đạt được ba minh, lời dạy của đức Phật đã được thực hành.

Iccheti icchāmi. Sāvatthi gantaveti sāvatthiṃ gantuṃ. Sīhanādaṃ nadissāmīti aññābyākaraṇameva sandhāyāha.

‘Icche’ là ‘icchāmi’ (tôi mong muốn). ‘Sāvatthi gantave’ là ‘sāvatthiṃ gantuṃ’ (để đi đến Sāvatthī). Cụm từ ‘Sīhanādaṃ nadissāmi’ được nói với ý chỉ đến chính sự tuyên bố thắng trí.

Atha sundarī anukkamena sāvatthiṃ gantvā vihāraṃ pavisitvā satthāraṃ dhammāsane nisinnaṃ disvā uḷāraṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedayamānā attānameva ālapantī āha ‘‘passa sundarī’’ti. Hemavaṇṇanti suvaṇṇavaṇṇaṃ. Harittacanti kañcanasannibhattacaṃ. Ettha ca bhagavā pītavaṇṇena ‘‘suvaṇṇavaṇṇo’’ti vuccati. Atha kho sammadeva ghaṃsitvā jātihiṅgulakena anulimpitvā suparimajjitakañcanādāsasannibhoti dassetuṃ ‘‘hemavaṇṇa’’nti vatvā ‘‘harittaca’’nti vuttaṃ.

Kế đó, nàng Sundarī lần lượt đi đến Sāvatthī, đi vào tịnh xá, thấy đức Bổn Sư đang ngồi trên pháp tòa, trong khi cảm nhận được hỷ và ưu cao thượng, nàng tự nói với chính mình và thốt lên: “Hãy nhìn xem, Sundarī.” ‘Hemavaṇṇaṃ’ là có màu sắc vàng ròng. ‘Harittacaṃ’ là có làn da giống như vàng. Và ở đây, đức Thế Tôn được gọi là ‘suvaṇṇavaṇṇo’ do có màu vàng. Tuy nhiên, để chỉ ra rằng (làn da của Ngài) giống như một tấm gương vàng được chùi rửa kỹ lưỡng, được xoa đều và tô phết bằng chu sa loại tốt, sau khi nói ‘hemavaṇṇaṃ’, (câu kệ) đã nói ‘harittacaṃ’.

Passa sundarimāyantinti taṃ sundarināmikaṃ maṃ bhagavā āgacchanti passa. ‘‘Vippamutta’’ntiādinā aññaṃ byākarontī pītivipphāravasena vadati.

Cụm từ ‘Passa sundarimāyanti’ có nghĩa là: Bạch đức Thế Tôn, xin hãy nhìn con, người tên là Sundarī, đang đến. Trong khi tuyên bố thắng trí bằng (câu kệ) bắt đầu bằng “Vippamutta...”, nàng đã nói do sự lan tỏa của hỷ.

Kuto pana āgatā, kattha ca āgatā, kīdisā cāyaṃ sundarīti āsaṅkantānaṃ āsaṅkaṃ nivattetuṃ ‘‘bārāṇasito’’ti gāthaṃ vatvā tattha ‘‘sāvikā cā’’ti vuttamatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘tuvaṃ buddho’’ti gāthamāha. Tassattho – imasmiṃ sadevake loke tuvameveko sabbaññubuddho, diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ anusāsanato tuvaṃ me satthā, ahañca khīṇāsavabrāhmaṇī bhagavā tuyhaṃ ure vāyāma janitābhijātitāya orasā, mukhato pavattadhammaghosena sāsanassa ca mukhabhūtena ariyamaggena jātattā mukhato jātā, niṭṭhitapariññātādikaraṇīyatāya katakiccā, sabbaso āsavānaṃ khepitattā anāsavāti.

Để xua tan sự nghi ngờ của những người đang nghi ngờ rằng: “Nàng Sundarī này đến từ đâu, và đến nơi nào, và là người như thế nào?”, nàng đã nói lên câu kệ: “Từ Bārāṇasī...” và ở đó, để làm cho ý nghĩa đã được nói “và là nữ đệ tử” được rõ ràng hơn, nàng đã nói lên câu kệ: “Ngài là đức Phật...” Ý nghĩa của câu kệ ấy là: Trong thế giới này cùng với chư thiên, chỉ có Ngài là bậc Toàn Giác, là đức Phật. Do Ngài giáo huấn một cách thích đáng về các lợi ích hiện tại, tương lai, và tối hậu, Ngài là bậc Đạo Sư của con. Và con là một vị bà-la-môn nữ đã đoạn tận các lậu hoặc. Bạch đức Thế Tôn, con là người con sinh từ ngực Ngài do được sinh ra từ sự tinh tấn (của Ngài), là người con sinh từ miệng Ngài do được sinh ra từ Thánh đạo, vốn là tiếng rống của Pháp phát xuất từ miệng (Ngài) và là cửa ngõ của giáo pháp, là người đã làm xong việc cần làm do đã hoàn thành các phận sự như liễu tri v.v..., là người vô lậu do đã đoạn tận hoàn toàn các lậu hoặc.

Athassā [Pg.244] satthā āgamanaṃ abhinandanto ‘‘tassā te svāgata’’nti gāthamāha. Tassattho – yā tvaṃ mayā adhigataṃ dhammaṃ yāthāvato adhigacchi. Tassā te, bhadde sundari, idha mama santike āgataṃ āgamanaṃ suāgataṃ. Tato eva taṃ adurāgataṃ na durāgataṃ hoti. Kasmā? Yasmā evañhi dantā āyantīti, yathā tvaṃ sundari, evañhi uttamena ariyamaggadamathena dantā tato eva sabbadhi vītarāgā, sabbesaṃ saṃyojanānaṃ samucchinnattā visaṃyuttā katakiccā anāsavā satthu pādānaṃ vandikā āgacchanti, tasmā tassā te svāgataṃ adurāgatanti yojanā.

Kế đó, đức Bổn Sư, trong khi hoan hỷ sự đến của nàng, đã nói lên câu kệ: “Sự đến của con, người như vậy, là một sự khéo đến...” Ý nghĩa của câu kệ ấy là: Con, người đã chứng ngộ như thật giáo pháp đã được ta chứng ngộ. Này hiền giả Sundarī, sự đến của con, người như vậy, đến đây nơi ta là một sự khéo đến. Chính vì thế, sự đến ấy là một sự đến gần, không phải là một sự đến xa. Tại sao? Bởi vì những người đã được điều phục thì đến như vậy, giống như con, này Sundarī, những người đã được điều phục bằng sự điều phục của Thánh đạo tối thượng, chính vì thế, đã ly tham ở khắp mọi nơi, đã không còn bị trói buộc do đã đoạn trừ tất cả các kiết sử, đã làm xong việc cần làm, không còn lậu hoặc, đến đảnh lễ dưới chân đức Bổn Sư. Do đó, sự đến của con, người như vậy, là một sự khéo đến, một sự đến gần. Đây là sự liên kết ý nghĩa.

Sundarītherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Chú giải Trưởng Lão Ni Kệ của Sundarī đã kết thúc.

5. Subhākammāradhītutherīgāthāvaṇṇanā

5. Chú giải Trưởng Lão Ni Kệ của Subhā, con gái người thợ rèn.

Daharāhantiādikā subhāya kammāradhītāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī anukkamena sambhāvitakusalamūlā upacitavimokkhasambhārā sugatīsuyeva saṃsarantī paripakkañāṇā hutvā imasmiṃ buddhuppāde rājagahe aññatarassa suvaṇṇakārassa dhītā hutvā nibbatti, rūpasampattisobhāya subhāti tassā nāmaṃ ahosi. Sā anukkamena viññutaṃ patvā, satthu rājagahappavesane satthari sañjātappasādā ekadivasaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Satthā tassā indriyaparipākaṃ disvā ajjhāsayānurūpaṃ catusaccagabbhadhammaṃ desesi. Sā tāvadeva sahassanayapaṭimaṇḍite sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Sā aparabhāge gharāvāse dosaṃ disvā mahāpajāpatiyā gotamiyā santike pabbajitvā bhikkhunisīle patiṭṭhitā uparimaggatthāya bhāvanamanuyuñji. Taṃ ñātakā kālena kālaṃ upasaṅkamitvā kāmehi nimantentā pahūtadhanaṃ vibhavajātañca dassetvā palobhenti. Sā ekadivasaṃ attano santikaṃ upagatānaṃ gharāvāsesu kāmesu ca ādīnavaṃ pakāsentī ‘‘daharāha’’ntiādīhi catuvīsatiyā gāthāhi dhammaṃ kathetvā te nirāse katvā vissajjetvā vipassanāya kammaṃ karontī indriyāni pariyodapentī [Pg.245] bhāvanaṃ ussukkāpetvā na cirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Arahattaṃ pana patvā –

Các câu kệ ngôn bắt đầu với ‘Daharāhaṃ’ là của Trưởng lão ni Subhā, con gái của người thợ rèn. Vị này cũng đã tạo các điều kiện căn bản dưới các vị Phật quá khứ, đã tích lũy các thiện nghiệp là nhân hỗ trợ cho sự giải thoát ở các kiếp sống nơi này nơi kia, tuần tự có được các thiện căn đã được vun bồi, đã tích tập các tư lương cho sự giải thoát, chỉ luân hồi trong các cõi lành, đã có trí tuệ thuần thục, trong thời kỳ Đức Phật này đã sanh làm con gái của một người thợ vàng ở thành Rājagaha (Vương Xá). Do vẻ đẹp của dung sắc toàn hảo, tên của nàng là Subhā. Nàng tuần tự đạt đến tuổi trưởng thành, khi đức Đạo Sư đi vào thành Rājagaha, nàng đã phát sanh đức tin nơi đức Đạo Sư, một hôm nàng đã đi đến đảnh lễ đức Thế Tôn rồi ngồi xuống một bên. Đức Đạo Sư, sau khi thấy được sự thuần thục về các căn của nàng, đã thuyết giảng Chánh Pháp chứa đựng Tứ Đế phù hợp với khuynh hướng của nàng. Ngay lúc ấy, nàng đã an trú vào quả vị Nhập Lưu, được trang hoàng với hàng ngàn phương pháp. Về sau, sau khi thấy được sự nguy hại trong đời sống tại gia, nàng đã xuất gia với ngài Mahāpajāpatī Gotamī, đã được an lập trong giới hạnh của tỳ-khưu-ni, và đã thực hành thiền định vì mục đích chứng đạt các đạo quả cao hơn. Thân quyến của nàng thỉnh thoảng đi đến, mời mọc nàng với các dục lạc, và quyến rũ nàng bằng cách phô bày nhiều của cải và tài sản. Một hôm, trong khi trình bày về sự nguy hại trong đời sống tại gia và trong các dục lạc cho những người đã đến gặp mình, nàng đã thuyết giảng Chánh Pháp bằng hai mươi bốn câu kệ ngôn bắt đầu với ‘daharāhaṃ,’ đã làm cho họ thất vọng rồi cho họ ra về, và trong khi thực hành thiền minh sát, làm trong sạch các căn, nàng đã nỗ lực tu tập và không bao lâu đã chứng đắc A-la-hán quả cùng với các Tuệ Phân Tích. Sau khi đã chứng đắc A-la-hán quả –

339.

339.

‘‘Daharāhaṃ suddhavasanā, yaṃ pure dhammamassuṇiṃ;

Tassā me appamattāya, saccābhisamayo ahu.

“Khi còn trẻ, mặc y phục trắng sạch, con đã từng được nghe Chánh Pháp; Đối với con, người không dể duôi, sự chứng ngộ các chân lý đã xảy ra.”

340.

340.

‘‘Tatohaṃ sabbakāmesu, bhusaṃ aratimajjhagaṃ;

Sakkāyasmiṃ bhayaṃ disvā, nekkhammameva pīhaye.

“Do vậy, đối với tất cả các dục lạc, con đã nhận thấy sự bất mãn sâu sắc; Sau khi thấy sự đáng sợ trong thân kiến, con chỉ khao khát sự xuất ly.”

341.

341.

‘‘Hitvānahaṃ ñātigaṇaṃ, dāsakammakarāni ca;

Gāmakhettāni phītāni, ramaṇīye pamodite.

“Con đã từ bỏ nhóm thân quyến, các tôi tớ và người làm công; Cùng các làng mạc và ruộng đất thịnh vượng, khả ái và vui thích.”

342.

342.

‘‘Pahāyahaṃ pabbajitā, sāpateyyamanappakaṃ;

Evaṃ saddhāya nikkhamma, saddhamme suppavedite.

“Con đã từ bỏ và xuất gia, (từ bỏ) tài sản không phải là ít; Như vậy, con đã ra đi với đức tin, trong Chánh Pháp đã được khéo giảng dạy.”

343.

343.

‘‘Netaṃ assa patirūpaṃ, ākiñcaññañhi patthaye;

Yo jātarūpaṃ rajataṃ, chaḍḍetvā punarāgame.

“Điều ấy sẽ không thích hợp, đối với người mong cầu sự vô sở hữu; Người mà sau khi đã vứt bỏ vàng và bạc, lại quay trở về với chúng.”

344.

344.

‘‘Rajataṃ jātarūpaṃ vā, na bodhāya na santiyā;

Netaṃ samaṇasāruppaṃ, na etaṃ ariyaddhanaṃ.

“Bạc hay vàng, không phải để giác ngộ, không phải để an tịnh; Điều này không thích hợp với sa-môn, đây không phải là tài sản của bậc Thánh.”

345.

345.

‘‘Lobhanaṃ madanañcetaṃ, mohanaṃ rajavaḍḍhanaṃ;

Sāsaṅkaṃ bahuāyāsaṃ, natthi cettha dhuvaṃ ṭhiti.

“Đây là sự tham lam và say đắm, là sự si mê, làm tăng trưởng bụi bẩn; Nó đầy lo âu, nhiều phiền não, không có sự tồn tại vững chắc ở trong đó.”

346.

346.

‘‘Ettha rattā pamattā ca, saṃkiliṭṭhamanā narā;

Aññamaññena byāruddhā, puthū kubbanti medhagaṃ.

“Những người tham đắm và dể duôi trong đó, với tâm ý ô nhiễm; Chống đối lẫn nhau, họ tạo ra nhiều cuộc tranh giành.”

347.

347.

‘‘Vadho bandho parikleso, jāni sokapariddavo;

Kāmesu adhipannānaṃ, dissate byasanaṃ bahuṃ.

“Sự giết chóc, trói buộc, phiền não, sự mất mát, sầu muộn và than khóc; Đối với những người chìm đắm trong các dục lạc, nhiều tai họa được nhận thấy.”

348.

348.

‘‘Taṃ maṃ ñātī amittāva, kiṃ vo kāmesu yuñjatha;

Jānātha maṃ pabbajitaṃ, kāmesu bhayadassiniṃ.

“Hỡi các thân quyến, như những kẻ thù, tại sao các người lại trói buộc tôi vào các dục lạc? Hãy biết rằng tôi đã xuất gia, là người thấy sự đáng sợ trong các dục lạc.”

349.

349.

‘‘Na hiraññasuvaṇṇena, parikkhīyanti āsavā;

Amittā vadhakā kāmā, sapattā sallabandhanā.

“Không phải nhờ vàng bạc mà các lậu hoặc được đoạn tận; Các dục lạc là kẻ thù, là kẻ sát nhân, là đối phương, là mũi tên và là sự trói buộc.”

350.

350.

‘‘Taṃ maṃ ñātī amittāva, kiṃ vo kāmesu yuñjatha;

Jānātha maṃ pabbajitaṃ, muṇḍaṃ saṅghāṭipārutaṃ.

“Hỡi các thân quyến, như những kẻ thù, tại sao các người lại trói buộc tôi vào các dục lạc? Hãy biết rằng tôi đã xuất gia, đầu đã cạo trọc, mình khoác y tăng-già-lê.”

351.

351.

‘‘Uttiṭṭhapiṇḍo [Pg.246] uñcho ca, paṃsukūlañca cīvaraṃ;

Etaṃ kho mama sāruppaṃ, anagārūpanissayo.

“Vật thực khất thực, lượm lặt, và y phấn tảo; Đây quả thật là điều thích hợp với tôi, là sự nương tựa của đời sống không nhà.”

352.

352.

‘‘Vantā mahesīhi kāmā, ye dibbā ye ca mānusā;

Khemaṭṭhāne vimuttā te, pattā te acalaṃ sukhaṃ.

“Các dục lạc, cả cõi trời lẫn cõi người, đã được các bậc Đại Sĩ từ bỏ; Các vị ấy được giải thoát ở nơi an ổn, các vị ấy đã đạt được hạnh phúc không lay chuyển.”

353.

353.

‘‘Māhaṃ kāmehi saṃgacchiṃ, yesu tāṇaṃ na vijjati;

Amittā vadhakā kāmā, aggikkhandhūpamā dukhā.

“Mong rằng tôi không giao du với các dục lạc, nơi không có sự bảo vệ; Các dục lạc là kẻ thù, là kẻ sát nhân, đau khổ như một khối lửa.”

354.

354.

‘‘Paripantho esa bhayo, savighāto sakaṇṭako;

Gedho suvisamo ceso, mahanto mohanāmukho.

“Đây là con đường hiểm nguy, đáng sợ, có chướng ngại và gai góc; Đây là lòng tham rất bất bình, là cửa ngõ lớn dẫn đến si mê.”

355.

355.

‘‘Upasaggo bhīmarūpo, kāmā sappasirūpamā;

Ye bālā abhinandanti, andhabhūtā puthujjanā.

“Các dục lạc là tai ương có hình dạng đáng sợ, giống như đầu của loài rắn; Những kẻ ngu si, những phàm phu mù quáng, vui thích trong đó.”

356.

356.

‘‘Kāmapaṅkena sattā hi, bahū loke aviddasū;

Pariyantaṃ na jānanti, jātiyā maraṇassa ca.

“Vì bị dính mắc trong vũng lầy dục lạc, nhiều người thiếu trí tuệ ở thế gian; Không biết được sự chấm dứt của sanh và tử.”

357.

357.

‘‘Duggatigamanaṃ maggaṃ, manussā kāmahetukaṃ;

Bahuṃ ve paṭipajjanti, attano rogamāvahaṃ.

“Con đường đi đến khổ cảnh, do nguyên nhân là các dục lạc; Quả thật, nhiều người đã đi theo, tự mang bệnh tật đến cho mình.”

358.

358.

‘‘Evaṃ amittajananā, tāpanā saṃkilesikā;

Lokāmisā bandhanīyā, kāmā maraṇabandhanā.

“Như vậy, các dục lạc là thứ tạo ra kẻ thù, gây ra phiền não, làm ô nhiễm; Là mồi nhử của thế gian có tính trói buộc, là sự trói buộc của cái chết.”

359.

359.

‘‘Ummādanā ullapanā, kāmā cittappamāthino;

Sattānaṃ saṃkilesāya, khippaṃ mārena oḍḍitaṃ.

“Các dục lạc làm cho điên cuồng, làm cho quyến rũ, khuấy động tâm trí; Là cái bẫy của Ma Vương giăng ra nhanh chóng để làm ô nhiễm các chúng sanh.”

360.

360.

‘‘Anantādīnavā kāmā, bahudukkhā mahāvisā;

Appassādā raṇakarā, sukkapakkhavisosanā.

“Các dục lạc có vô số hiểm họa, nhiều đau khổ, là chất độc lớn; Ít vị ngọt, gây ra chiến tranh, làm khô héo các thiện pháp.”

361.

361.

‘‘Sāhaṃ etādisaṃ katvā, byasanaṃ kāmahetukaṃ;

Na taṃ paccāgamissāmi, nibbānābhiratā sadā.

“Tôi, sau khi đã nhận thấy tai họa do dục lạc gây ra là như vậy, sẽ không quay trở lại với nó, luôn luôn hoan hỷ trong Niết-bàn.”

362.

362.

‘‘Raṇaṃ taritvā kāmānaṃ, sītibhāvābhikaṅkhinī;

Appamattā vihassāmi, sabbasaṃyojanakkhaye.

“Sau khi vượt qua cuộc chiến của các dục lạc, mong mỏi trạng thái mát mẻ; Con sẽ sống không dể duôi, trong sự đoạn tận tất cả các kiết sử.”

363.

363.

‘‘Asokaṃ virajaṃ khemaṃ, ariyaṭṭhaṅgikaṃ ujuṃ;

Taṃ maggaṃ anugacchāmi, yena tiṇṇā mahesino.

“Không sầu muộn, không bụi bẩn, an ổn, là Thánh đạo Tám ngành, thẳng tắp; Con đi theo con đường ấy, con đường mà các bậc Đại Sĩ đã vượt qua.”

364.

364.

‘‘Imaṃ [Pg.247] passatha dhammaṭṭhaṃ, subhaṃ kammāradhītaraṃ;

Anejaṃ upasampajja, rukkhamūlamhi jhāyati.

“Hãy nhìn Subhā này, con gái của người thợ rèn, người an trú trong Chánh Pháp; Sau khi đã đạt đến trạng thái không dao động, nàng đang thiền định dưới gốc cây.”

365.

365.

‘‘Ajjaṭṭhamī pabbajitā, saddhā saddhammasobhanā;

Vinītuppalavaṇṇāya, tevijjā maccuhāyinī.

“Hôm nay là ngày thứ tám nàng đã xuất gia, có đức tin, xinh đẹp trong Chánh Pháp; Với nước da như hoa sen xanh, nàng là bậc Tam Minh, đã vượt qua cái chết.”

366.

366.

‘‘Sāyaṃ bhujissā aṇaṇā, bhikkhunī bhāvitindriyā;

Sabbayogavisaṃyuttā, katakiccā anāsavā.

“Nàng là người tự do, không còn nợ nần, là vị tỳ-khưu-ni với các căn đã được tu tập; Đã thoát ly khỏi tất cả các ách phược, đã làm xong việc cần làm, không còn lậu hoặc.”

367.

367.

‘‘Taṃ sakko devasaṅghena, upasaṅkamma iddhiyā;

Namassati bhūtapati, subhaṃ kammāradhītara’’nti. – imā gāthā abhāsi;

“Vị Sakka ấy, cùng với hội chúng chư thiên, đã đi đến bằng thần thông; Vị chúa của các chúng sanh đã đảnh lễ Subhā, con gái của người thợ rèn.’” – (Vị ấy) đã nói lên những câu kệ ngôn này.

Tattha daharāhaṃ suddhavasanā, yaṃ pure dhammamassuṇinti yasmā ahaṃ pubbe daharā taruṇī eva suddhavasanā suddhavatthanivatthā alaṅkatappaṭiyattā satthu santike dhammaṃ assosiṃ. Tassā me appamattāya, saccābhisamayo ahūti yasmā ca tassā me mayhaṃ yathāsutaṃ dhammaṃ paccavekkhitvā appamattāya upaṭṭhitassatiyā sīlaṃ adhiṭṭhahitvā bhāvanaṃ anuyuñjantiyāva catunnaṃ ariyasaccānaṃ abhisamayo ‘‘idaṃ dukkha’’ntiādinā (paṭi. ma. 1.32) paṭivedho ahosi.

Ở đây, (câu) “Khi còn trẻ trung, y phục trắng tinh, trước kia tôi đã được nghe Pháp” có nghĩa là: bởi vì trước đây, khi tôi còn là thiếu nữ trẻ trung, mặc y phục trắng tinh, trang điểm sẵn sàng, tôi đã được nghe Pháp ở nơi đức Thế Tôn. (Câu) “Đối với tôi, người không dể duôi, sự chứng ngộ các chân lý đã xảy ra” có nghĩa là: và bởi vì đối với chính tôi, sau khi đã quán xét Giáo Pháp đúng theo như đã được nghe, là người không dể duôi, có niệm được thiết lập, đã quyết tâm giữ gìn giới luật, và trong khi đang thực hành thiền định, sự chứng ngộ, sự thâm nhập bốn Thánh Đế bắt đầu bằng câu “đây là khổ” (Phân Tích Đạo 1.32) đã xảy ra.

Tatohaṃ sabbakāmesu, bhusaṃ aratimajjhaganti tato tena kāraṇena satthu santike dhammassa sutattā saccānañca abhisamitattā manussesu dibbesu cāti sabbesupi kāmesu bhusaṃ ativiya aratiṃ ukkaṇṭhiṃ adhigacchiṃ. Sakkāyasmiṃ upādānakkhandhapañcake, bhayaṃ sappaṭibhayabhāvaṃ ñāṇacakkhunā disvā, nekkhammameva pabbajjaṃ nibbānameva, pīhaye pihayāmi patthayāmi.

(Câu) “Do đó, đối với tất cả các dục, tôi đã đạt đến sự nhàm chán mãnh liệt” có nghĩa là: do đó, vì lý do ấy, do đã được nghe Pháp ở nơi đức Thế Tôn và do đã chứng ngộ các chân lý, đối với tất cả các dục, cả ở cõi người lẫn cõi trời, tôi đã đạt đến sự nhàm chán, sự bất mãn một cách mãnh liệt, tột cùng. Ở nơi năm thủ uẩn, đã thấy sự đáng sợ, tình trạng nguy hiểm bằng tuệ nhãn, tôi chỉ mong mỏi, chỉ ước ao, chỉ khao khát sự xuất gia, chính là Niết Bàn.

Dāsakammakarāni cāti dāse ca kammakāre ca, liṅgavipallāsena hetaṃ vuttaṃ. Gāmakhettānīti gāme ca pubbaṇṇāparaṇṇaviruhanakkhettāni ca, gāmapariyāpannāni vā khettāni. Phītānīti samiddhāni. Ramaṇīyeti manuññe. Pamoditeti pamudite, bhogakkhandhe hitvāti sambandho. Sāpateyyanti santakaṃ dhanaṃ, maṇikanakarajatādipariggahavatthuṃ. Anappakanti mahantaṃ, pahāyāti yojanā. Evaṃ saddhāya nikkhammāti ‘‘hitvānahaṃ ñātigaṇa’’ntiādinā vuttappakārena [Pg.248] mahantaṃ ñātiparivaṭṭaṃ mahantañca bhogakkhandhaṃ pahāya kammakammaphalāni ratanattayañcāti saddheyyavatthuṃ saddhāya saddahitvā gharato nikkhamma, saddhamme suppavedite sammāsambuddhena suṭṭhu pavedite ariyavinaye ahaṃ pabbajitā.

(Câu) “Và các tôi tớ, người làm công” có nghĩa là: các người tôi tớ và các người làm công; điều này được nói với sự thay đổi về giống (ngữ pháp). (Câu) “Các làng mạc, ruộng đất” có nghĩa là: các làng mạc và các ruộng đất trồng các loại ngũ cốc sớm và muộn, hoặc các ruộng đất thuộc về làng mạc. (Câu) “Thịnh vượng” có nghĩa là: sung túc. (Câu) “Thích thú” có nghĩa là: khả ái. (Câu) “Vui vẻ” có nghĩa là: hoan hỷ; có sự liên kết là “đã từ bỏ khối tài sản.” (Câu) “Tài sản” có nghĩa là: của cải sở hữu, các vật sở hữu như ngọc, vàng, bạc, v.v. (Câu) “Không ít ỏi” có nghĩa là: to lớn; có sự nối kết là “đã từ bỏ.” (Câu) “Như vậy, đã ra đi với đức tin” có nghĩa là: theo cách đã được nói đến bắt đầu bằng câu “tôi đã từ bỏ nhóm quyến thuộc,” sau khi đã từ bỏ đại gia đình quyến thuộc và khối tài sản to lớn, đã đặt niềm tin vào các đối tượng đáng tin là nghiệp và quả của nghiệp, và Tam Bảo, tôi đã ra đi từ gia đình, đã xuất gia trong giới luật của bậc Thánh, được đức Chánh Đẳng Giác tuyên thuyết một cách tốt đẹp, được giảng dạy khéo léo trong Chánh Pháp.

Evaṃ pabbajitāya pana netaṃ assa patirūpaṃ, yadidaṃ chaḍḍitānaṃ kāmānaṃ paccāgamanaṃ. Ākiñcaññañhi patthayeti ahaṃ akiñcanabhāvaṃ apariggahabhāvameva patthayāmi. Yo jātarūparajataṃ, chaḍḍetvā punarāgameti yo puggalo suvaṇṇaṃ rajataṃ aññampi vā kiñci dhanajātaṃ chaḍḍetvā puna taṃ gaṇheyya, so paṇḍitānaṃ antare kathaṃ sīsaṃ ukkhipeyya?

Tuy nhiên, đối với người đã xuất gia như vậy, điều này là không thích hợp, đó là việc quay trở lại với các dục đã được từ bỏ. (Câu) “Bởi vì tôi mong mỏi sự vô sở hữu” có nghĩa là: tôi chỉ mong mỏi trạng thái không có gì, trạng thái không sở hữu. (Câu) “Người nào từ bỏ vàng bạc rồi lại quay về” có nghĩa là: người nào sau khi đã từ bỏ vàng, bạc, hay bất cứ loại tài sản nào khác rồi lại nhận lấy nó, người ấy làm sao có thể ngẩng đầu lên giữa những người hiền trí?

Yasmā rajataṃ jātarūpaṃ vā, na bodhāya na santiyā na maggañāṇāya na nibbānāya hotīti attho. Netaṃ samaṇasāruppanti etaṃ jātarūparajatādipariggahavatthu, tassa vā pariggaṇhanaṃ samaṇānaṃ sāruppaṃ na hoti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘na kappati samaṇānaṃ sakyaputtiyānaṃ jātarūparajata’’ntiādi (cūḷava. 446). Na etaṃ ariyaddhananti etaṃ yathāvuttapariggahavatthu saddhādidhanaṃ viya ariyadhammamayampi dhanaṃ na hoti, na ariyabhāvāvahato. Tenāha ‘‘lobhana’’ntiādi.

Bởi vì bạc hay vàng không đưa đến sự giác ngộ, không đưa đến sự an tịnh, không đưa đến đạo tuệ, không đưa đến Niết Bàn, đó là ý nghĩa. (Câu) “Điều này không thích hợp với Sa-môn” có nghĩa là: vật sở hữu này, như vàng bạc v.v., hoặc việc nhận lấy nó, là không thích hợp với các vị Sa-môn. Thật vậy, đã được nói rằng: “Vàng bạc không được phép đối với các Sa-môn Thích tử,” v.v. (Tiểu Phẩm 446). (Câu) “Đây không phải là tài sản của bậc Thánh” có nghĩa là: vật sở hữu đã được nói đến này không phải là tài sản bao gồm các pháp của bậc Thánh giống như tài sản là đức tin v.v.; nó không mang lại trạng thái của bậc Thánh. Vì thế, ngài đã nói (các câu) bắt đầu bằng “là sự tham lam.”

Tattha lobhananti lobhuppādanaṃ. Madananti madāvahaṃ. Mohananti sammohajananaṃ. Rajavaḍḍhananti rāgarajādisaṃvaḍḍhanaṃ. Yena pariggahitaṃ, tassa āsaṅkāvahattā saha āsaṅkāya vattatīti sāsaṅkaṃ, yena pariggahitaṃ, tassa yato kuto āsaṅkāvahanti attho. Bahuāyāsanti sajjanarakkhaṇādivasena bahuparissamaṃ. Natthi cettha dhuvaṃ ṭhitīti etasmiṃ dhane dhuvabhāvo ca ṭhitibhāvo ca natthi, cañcalamanavaṭṭhitamevāti attho.

Ở đây, (câu) “là sự tham lam” có nghĩa là: làm phát sinh lòng tham. (Câu) “là sự say đắm” có nghĩa là: mang lại sự say đắm. (Câu) “là sự si mê” có nghĩa là: làm phát sinh sự si mê. (Câu) “làm tăng trưởng bụi bẩn” có nghĩa là: làm tăng trưởng bụi bẩn của tham ái v.v. (Câu) “đầy sự nghi ngại” có nghĩa là: nó tồn tại cùng với sự nghi ngại vì nó mang lại sự nghi ngại cho người sở hữu nó; ý nghĩa là nó mang lại sự nghi ngại từ bất cứ đâu cho người sở hữu nó. (Câu) “nhiều sự nhọc nhằn” có nghĩa là: rất nhiều sự vất vả về phương diện tạo ra, gìn giữ, v.v. (Câu) “Ở đây không có sự vững bền” có nghĩa là: ở trong tài sản này, không có tính chất thường hằng và không có tính chất bền vững; ý nghĩa là nó chỉ là hay thay đổi và không ổn định.

Ettha rattā pamattā cāti etasmiṃ dhane rattā sañjātarāgā dasakusaladhammesu satiyā vippavāsena pamattā. Saṃkiliṭṭhamanā lobhādisaṃkilesena saṃkiliṭṭhacittāva nāma honti. Tato ca aññamaññamhi byāruddhā, puthū kubbanti medhagaṃ antamaso mātāpi puttena, puttopi mātarāti evaṃ aññamaññaṃ paṭiruddhā hutvā puthū sattā medhagaṃ kalahaṃ [Pg.249] karonti. Tenāha bhagavā – ‘‘puna caparaṃ, bhikkhave, kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ…pe… mātāpi puttena vivadati puttopi mātarā vivadatī’’tiādi (ma. ni. 1.168, 178).

(Câu) “Ở đây, những người tham đắm và dể duôi” có nghĩa là: những người tham đắm, có lòng tham ái đã phát sinh đối với tài sản này, là những người dể duôi do sự vắng mặt của niệm đối với mười thiện pháp. (Câu) “Với tâm ý ô nhiễm” có nghĩa là: họ quả thật là những người có tâm bị ô nhiễm bởi các phiền não như tham lam v.v. Và rồi, sau khi đã chống đối lẫn nhau, nhiều chúng sanh gây ra sự tranh cãi, sự xung đột, ngay cả mẹ với con trai, con trai với mẹ. Vì thế, đức Thế Tôn đã dạy: “Này các Tỳ khưu, lại nữa, do dục làm nhân, do dục làm duyên, do dục làm nguyên nhân… cho đến… mẹ cũng tranh cãi với con, con cũng tranh cãi với mẹ,” v.v. (Trung Bộ 1.168, 178).

Vadhoti maraṇaṃ. Bandhoti addubandhanādibandhanaṃ. Pariklesoti hatthacchedādiparikilesāpatti. Jānīti dhanajāni ceva parivārajāni ca. Sokapariddavoti soko ca paridevo ca. Adhipannānanti ajjhositānaṃ. Dissate byasanaṃ bahunti yathāvuttavadhabandhanādibhedaṃ avuttañca domanassupāyāsādiṃ diṭṭhadhammikaṃ samparāyikañca bahuṃ bahuvidhaṃ byasanaṃ anattho kāmesu dissateva.

(Câu) “Sự giết chóc” có nghĩa là: cái chết. (Câu) “Sự trói buộc” có nghĩa là: sự trói buộc bằng xiềng xích v.v. (Câu) “Sự đau khổ” có nghĩa là: sự gặp phải đau khổ như bị chặt tay v.v. (Câu) “Sự mất mát” có nghĩa là: sự mất mát của cải và sự mất mát đoàn tùy tùng. (Câu) “Sầu và bi” có nghĩa là: sầu và bi ai. (Câu) “Đối với những người bị chi phối” có nghĩa là: đối với những người bị dính mắc. (Câu) “Nhiều tai họa được thấy” có nghĩa là: ở trong các dục, quả thật người ta thấy nhiều tai họa, nhiều điều bất hạnh thuộc nhiều loại, cả trong hiện tại lẫn trong tương lai, chẳng hạn như các loại đã được nói đến là giết chóc, trói buộc v.v., và cả những loại chưa được nói đến như ưu, não v.v.

Taṃ maṃ ñātī amittāva, kiṃ vo kāmesu yuñjathāti tādisaṃ maṃ yathā kāmesu virattaṃ tumhe ñātī ñātakā samānā anatthakāmā amittā viya kiṃ kena kāraṇena kāmesu yuñjatha niyojetha. Jānātha maṃ pabbajitaṃ, kāmesu bhayadassininti kāme bhayato passantiṃ pabbajitaṃ maṃ ājānātha, kiṃ ettakaṃ tumhehi anaññātanti adhippāyo.

(Câu) “Hỡi các quyến thuộc, các người như kẻ thù đối với tôi, tại sao các người lại gắn tôi vào các dục?” có nghĩa là: tại sao, vì lý do gì, các người là quyến thuộc, là thân nhân, lại giống như những kẻ thù mong muốn điều bất hạnh, lại thúc giục, lại lôi kéo tôi, một người như thế, một người đã nhàm chán các dục, vào trong các dục? (Câu) “Hãy biết tôi là người xuất gia, người thấy sự đáng sợ trong các dục” có nghĩa là: hãy biết tôi là người xuất gia, người thấy các dục là đáng sợ; ý muốn nói là: “Chẳng lẽ các người không biết được chừng ấy hay sao?”

Na hiraññasuvaṇṇena, parikkhīyanti āsavāti kāmāsavādayo hiraññasuvaṇṇena na kadāci parikkhayaṃ gacchanti, atha kho tehi eva parivaḍḍhanteva. Tenāha – ‘‘amittā vadhakā kāmā, sapattā sallabandhanā’’ti. Kāmā hi ahitāvahattā mettiyā abhāvena amittā, maraṇahetutāya ukkhittāsikavadhakasadisattā vadhakā, anubandhitvāpi anatthāvahanatāya verānubandhasapattasadisattā sapattā, rāgādīnaṃ sallānaṃ bandhanato sallabandhanā.

Bởi vàng bạc, các lậu hoặc không được đoạn trừ có nghĩa là: Các dục lậu v.v... không bao giờ đi đến sự đoạn diệt bởi vàng bạc, trái lại chúng chỉ tăng trưởng bởi các thứ ấy mà thôi. Do đó, ngài đã nói: “Các dục là kẻ thù, là kẻ sát hại, là đối phương, là sự trói buộc của mũi tên.” Thật vậy, các dục là kẻ thù vì mang lại điều không lợi ích, do không có sự thân hữu; là kẻ sát hại vì là nguyên nhân của sự chết, giống như kẻ giết người với thanh gươm đã giương lên; là đối phương vì mang lại điều bất hạnh cả khi đang theo đuổi, giống như kẻ địch theo đuổi với lòng hận thù; là sự trói buộc của mũi tên vì là sự trói buộc của các mũi tên là tham ái v.v...

Muṇḍanti muṇḍitakesaṃ. Tattha tattha nantakāni gahetvā saṅghāṭicīvarapārupanena saṅghāṭipārutaṃ.

Đầu cạo trọc là người có mái tóc đã được cạo. Đắp y tăng-già-lê là việc khoác y tăng-già-lê được làm bằng cách lượm các miếng giẻ từ nơi này nơi kia.

Uttiṭṭhapiṇḍoti vivaṭadvāre ghare ghare patiṭṭhitvā labhanakapiṇḍo. Uñchoti tadatthaṃ uñchācariyā. Anagārūpanissayoti anagārānaṃ pabbajitānaṃ upagantvā nissitabbato upanissayabhūto jīvitaparikkhāro. Tañhi nissāya pabbajitā jīvanti.

Vật thực đứng chờ là vật thực khất thực có được do đứng ở cửa nhà đang mở, từ nhà này sang nhà khác. Mót lượm là hạnh mót lượm vì mục đích ấy. Nương tựa nơi không nhà là vật dụng cho đời sống đã trở thành nơi nương tựa do cần phải đi đến và nương nhờ đối với những vị không nhà, những vị xuất gia. Thật vậy, các vị xuất gia sống là nhờ nương tựa vào điều ấy.

Vantāti [Pg.250] chaḍḍitā. Mahesīhīti buddhādīhi mahesīhi. Khemaṭṭhāneti kāmayogādīhi anupaddavaṭṭhānabhūte nibbāne. Teti mahesayo. Acalaṃ sukhanti nibbānasukhaṃ pattā. Tasmā taṃ patthentena kāmā pariccajitabbāti adhippāyo.

Đã nôn ra là đã từ bỏ. Bởi các bậc Đại sĩ là bởi các bậc Đại sĩ như là chư Phật v.v... Ở nơi an ổn là ở nơi Niết-bàn, là trạng thái không bị phiền não bởi các ách phược của dục v.v... Các bậc Đại sĩ ấy đã chứng đạt hạnh phúc không lay chuyển là hạnh phúc của Niết-bàn. Do đó, ý nghĩa là: “Các dục cần phải được từ bỏ bởi người mong cầu điều ấy.”

Māhaṃ kāmehi saṃgacchinti ahaṃ kadācipi kāmehi na samāgaccheyyaṃ. Kasmāti ce āha – ‘‘yesu tāṇaṃ na vijjatī’’tiādi, yesu kāmesu upaparikkhiyamānesu ekasmimpi anatthaparittāṇaṃ nāma natthi. Aggikkhandhūpamā mahābhitāpaṭṭhena. Dukhā dukkhamaṭṭhena.

Mong rằng tôi không liên hệ với các dục có nghĩa là: Mong rằng tôi không bao giờ hội hợp với các dục. Nếu hỏi: “Vì sao?” Ngài nói: “Trong các dục ấy không có sự bảo vệ” v.v... có nghĩa là: Trong các dục ấy, khi được xem xét, không có được gọi là sự che chở khỏi điều bất hạnh dù chỉ là một. Ví như khối lửa là do ý nghĩa thiêu đốt mãnh liệt. Là khổ là do ý nghĩa khổ đau.

Paripantho esa bhayo yadidaṃ kāmā nāma aviditavipulānatthāvahattā. Savighāto cittavighātakarattā. Sakaṇṭako vinivijjhanattā. Gedho suvisamo cesoti giddhihetutāya gedho. Suṭṭhu visamo mahāpalibodho so. Duratikkamanaṭṭhena mahanto. Mohanāmukho mucchāpattihetuto.

Mối nguy hiểm đáng sợ này, tức là các dục, là sự nguy hại vì mang lại điều bất hạnh to lớn không thể biết được. Là sự phiền não vì gây ra sự phiền não cho tâm. Có gai góc vì có sự đâm xuyên. Là sự tham lam và rất bất bình đẳng này có nghĩa là: Là sự tham lam vì là nguyên nhân của lòng tham. Nó rất bất bình đẳng, là sự chướng ngại lớn. Là to lớn vì có ý nghĩa khó vượt qua. Có bộ mặt si mê vì là nguyên nhân đưa đến sự mê muội.

Upasaggo bhīmarūpoti atibhiṃsanakasabhāvo, mahanto devatūpasaggo viya anatthakādidukkhāvahanato. Sappasirūpamā kāmā sappaṭibhayaṭṭhena.

Tai ương có hình dạng đáng sợ là có bản chất rất kinh khiếp, giống như tai họa lớn lao (gây ra) bởi thiên thần, do mang lại sự bất hạnh và các khổ đau khác. Các dục ví như đầu rắn là do ý nghĩa đáng sợ.

Kāmapaṅkena sattāti kāmasaṅkhātena paṅkena sattā laggā.

Bị dính trong bùn lầy của dục là các chúng sanh bị dính mắc, bị bám chặt trong bùn lầy được gọi là dục.

Duggatigamanaṃ magganti nirayādiapāyagāminaṃ maggaṃ. Kāmahetukanti kāmopabhogahetukaṃ. Bahunti pāṇātipātādibhedena bahuvidhaṃ. Rogamāvahanti rujjanaṭṭhena rogasaṅkhātassa diṭṭhadhammikādibhedassa dukkhassa āvahanakaṃ.

Con đường đi đến khổ cảnh là con đường đi đến các cõi dữ như địa ngục v.v... Do nguyên nhân dục là do nguyên nhân hưởng thụ các dục. Nhiều là nhiều loại, với sự phân biệt như là sát sanh v.v... Mang lại bệnh tật là điều mang lại khổ đau, được gọi là bệnh tật do ý nghĩa gây đau đớn, với sự phân biệt như là (khổ đau) trong hiện tại v.v...

Evanti ‘‘amittā vadhakā’’tiādinā vuttappakārena. Amittajananāti amittabhāvassa nibbattanakā. Tāpanāti santāpanakā, tapanīyāti attho. Saṃkilesikāti saṃkilesāvahā. Lokāmisāti loke āmisabhūtā. Bandhaniyāti bandhabhūtehi saṃyojanehi vaḍḍhitabbā, saṃyojaniyāti attho. Maraṇabandhanāti bhavādīsu nibbattinimittatāya pavattakāraṇato ca maraṇavibandhanā.

Như vậy là theo cách thức đã được nói đến qua câu “là kẻ thù, là kẻ sát hại” v.v... Sanh ra kẻ thù là những thứ tạo ra tình trạng thù nghịch. Thiêu đốt là những thứ làm cho nóng nảy, ý nghĩa là có tính thiêu đốt. Gây ra ô nhiễm là những thứ mang lại sự ô nhiễm. Mồi nhử của thế gian là những thứ đã trở thành mồi nhử ở trong đời. Là sự trói buộc là những thứ được làm cho tăng trưởng bởi các kiết sử vốn là sự ràng buộc, ý nghĩa là thuộc về kiết sử. Là sự trói buộc của tử thần là sự trói buộc của cái chết vì là dấu hiệu của sự tái sanh trong các cõi hữu v.v... và vì là nguyên nhân cho sự tiếp diễn.

Ummādanāti [Pg.251] vipariṇāmadhammānaṃ viyogavasena sokummādakarā, vaḍḍhiyā vā uparūparimadāvahā. Ullapanāti ‘‘aho sukhaṃ aho sukha’’nti uddhaṃ uddhaṃ lapāpanakā. ‘‘Ullolanā’’tipi pāṭho, bhattapiṇḍanimittaṃ naṅguṭṭhaṃ ullolento sunakho viya āmisahetu satte uparūparilālanā, parābhavāvaññātapāpanakāti attho. Cittappamāthinoti pariḷāhuppādanādinā sampati āyatiñca cittassa pamathanasīlā. ‘‘Cittappamaddino’’ti vā pāṭho, so evattho. Ye pana ‘‘cittappamādino’’ti vadanti, tesaṃ cittassa pamādāvahāti attho. Saṃkilesāyāti vibādhanāya upatāpanāya vā. Khippaṃ mārena oḍḍitanti kāmā nāmete mārena oḍḍitaṃ kuminanti daṭṭhabbā sattānaṃ anatthāvahanato.

Làm cho điên cuồng là những thứ gây ra sự điên cuồng của sầu muộn do sự chia ly khỏi các pháp có bản chất biến đổi, hoặc là những thứ mang lại sự say đắm ngày càng gia tăng do sự tăng trưởng của chúng. Làm cho nói sảng là những thứ khiến cho nói đi nói lại rằng: “Ôi, hạnh phúc! Ôi, hạnh phúc!” Cũng có bản đọc là “sự ve vãn,” giống như con chó vẫy đuôi vì dấu hiệu của miếng cơm, chúng ve vãn các chúng sanh ngày càng nhiều hơn vì nguyên nhân mồi nhử, ý nghĩa là những thứ dẫn đến sự suy vong và khinh miệt. Khuấy động tâm là những thứ có bản chất khuấy động tâm trí cả trong hiện tại lẫn tương lai bằng cách sanh ra sự phiền muộn v.v... Hoặc có bản đọc là “nghiền nát tâm,” cũng có cùng ý nghĩa ấy. Còn những ai nói là “làm cho tâm dể duôi,” đối với họ, ý nghĩa là: “Những thứ mang lại sự dể duôi cho tâm.” Vì sự ô nhiễm là vì sự phiền não hoặc vì sự nóng nảy. Được Ma vương gài bẫy nhanh chóng là cần phải được hiểu rằng: “Các dục này là cái bẫy được Ma vương giăng ra,” do chúng mang lại điều bất hạnh cho các chúng sanh.

Anantādīnavāti ‘‘lobhanaṃ madanañceta’’ntiādinā, ‘‘idha sītassa purakkhato uṇhassa purakkhato’’tiādinā (ma. ni. 1.167) ca dukkhakkhandhasuttādīsu vuttanayena apariyantādīnavā bahudosā. Bahudukkhāti āpāyikādibahuvidhadukkhānubandhā. Mahāvisāti kaṭukāsayhaphalatāya halāhalādimahāvisasadisā. Appassādāti satthadhārāgatamadhubindu viya parittassādā. Raṇakarāti sārāgādisaṃvaḍḍhakā. Sukkapakkhavisosanāti sattānaṃ anavajjakoṭṭhāsassa vināsakā.

Có sự nguy hiểm vô tận là có sự nguy hiểm không giới hạn, có nhiều tai hại, theo phương thức đã được nói trong kinh Khối Khổ v.v... qua câu “đây là sự quyến rũ, sự say đắm” v.v... và qua câu “ở đây, bị lạnh áp bức, bị nóng áp bức” v.v... (ma. ni. 1.167). Có nhiều khổ đau là có sự liên quan đến nhiều loại khổ đau như là (khổ đau) của các cõi dữ v.v... Là chất độc mạnh là giống như chất độc mạnh như là halāhala v.v... do có kết quả cay đắng không thể chịu đựng được. Có vị ngọt nhỏ nhoi là có vị ngọt ít ỏi, giống như giọt mật trên lưỡi dao. Gây ra xung đột là những thứ làm gia tăng sự tham đắm mãnh liệt v.v... Làm khô héo phần trong sạch là những thứ hủy hoại phần không đáng bị chê trách của các chúng sanh.

Sāhanti sā ahaṃ, heṭṭhā vuttanayeneva satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddhā kāme pahāya pabbajitvā ṭhitāti attho. Etādisanti evarūpaṃ vuttappakāraṃ. Katvāti iti katvā, yathāvuttakāraṇenāti attho. Na taṃ paccāgamissāmīti taṃ mayā pubbe vantakāme puna na paribhuñjissāmi. Nibbānābhiratā sadāti yasmā pabbajitakālato paṭṭhāya sabbakālaṃ nibbānābhiratā, tasmā na taṃ paccāgamissāmīti yojanā.

Tôi ấy là chính tôi, ý nghĩa là: “Tôi, sau khi nghe pháp từ nơi đức Đạo Sư và có được đức tin theo phương thức đã được nói ở trước, đã từ bỏ các dục và đã xuất gia.” Như thế này là có hình thức như vậy, theo cách thức đã được nói. Sau khi làm là sau khi làm như vậy, ý nghĩa là: “Do nguyên nhân đã được nói.” Tôi sẽ không quay trở lại điều ấy là tôi sẽ không hưởng thụ lại các dục đã được tôi nôn ra trước đây. Luôn hoan hỷ trong Niết-bàn là câu văn được liên kết như sau: “Bởi vì kể từ lúc xuất gia, tôi luôn luôn hoan hỷ trong Niết-bàn, do đó tôi sẽ không quay trở lại điều ấy.”

Raṇaṃ taritvā kāmānanti kāmānaṃ raṇaṃ taritvā, tañca mayā kātabbaṃ ariyamaggasaṃpahāraṃ katvā. Sītibhāvābhikaṅkhinīti sabbakilesadarathapariḷāhavūpasamena sītibhāvasaṅkhātaṃ arahattaṃ abhikaṅkhantī. Sabbasaṃyojanakkhayeti sabbesaṃ saṃyojanānaṃ khayabhūte nibbāne abhiratā.

Sau khi vượt qua xung đột của các dục là sau khi vượt qua sự xung đột là các dục, và điều ấy cần được tôi thực hiện bằng cách tạo ra sự tấn công của thánh đạo. Mong mỏi trạng thái mát mẻ là mong mỏi quả vị A-la-hán, được gọi là trạng thái mát mẻ do sự lắng dịu tất cả phiền não, nhiệt não, và phiền muộn. Trong sự đoạn tận tất cả kiết sử là hoan hỷ trong Niết-bàn, là nơi đoạn tận của tất cả các kiết sử.

Yena [Pg.252] tiṇṇā mahesinoti yena ariyamaggena buddhādayo mahesino saṃsāramahoghaṃ tiṇṇā, ahampi tehi gatamaggaṃ anugacchāmi, sīlādipaṭipattiyā anupāpuṇāmīti attho.

Yena tiṇṇā mahesino: Bởi Thánh đạo nào mà các bậc đại sĩ, đức Phật và các vị khác, đã vượt qua dòng lũ lớn của luân hồi, tôi cũng vậy, đi theo con đường mà các vị ấy đã đi, có nghĩa là đạt đến bằng sự thực hành giới và các pháp khác.

Dhammaṭṭhanti ariyaphaladhamme ṭhitaṃ. Anejanti paṭippassaddha ejatāya anejanti laddhanāmaṃ aggaphalaṃ. Upasampajjāti sampādetvā aggamaggādhigamena adhigantvā. Jhāyatīti tameva phalajjhānaṃ upanijjhāyati.

Dhammaṭṭhaṃ: An trú trong pháp Thánh quả. Anejaṃ: Thánh quả cao tột được gọi là ‘không rung động’ do sự rung động đã được lắng dịu. Upasampajja: Sau khi làm cho thành tựu, sau khi chứng ngộ bằng sự chứng đắc Thánh đạo cao tột. Jhāyati: Chuyên chú vào chính thiền quả ấy.

Ajjaṭṭhamī pabbajitāti pabbajitā hutvā pabbajitato paṭṭhāya ajja aṭṭhamadivaso, ito atīte aṭṭhamiyaṃ pabbajitāti attho. Saddhāti saddhāsampannā. Saddhammasobhanāti saddhammādhigamena sobhanā.

Ajjaṭṭhamī pabbajitā: Sau khi đã xuất gia, kể từ lúc xuất gia, hôm nay là ngày thứ tám; có nghĩa là đã xuất gia vào ngày thứ tám trong quá khứ kể từ đây. Saddhā: Đầy đủ đức tin. Saddhammasobhanā: Tốt đẹp do sự chứng ngộ Diệu Pháp.

Bhujissāti dāsabhāvasadisānaṃ kilesānaṃ pahānena bhujissā. Kāmacchandādiiṇāpagamena aṇaṇā.

Bhujissā: Là người tự do do đã đoạn trừ các phiền não tương tự như tình trạng nô lệ. Aṇaṇā: Là người không mắc nợ do đã thoát khỏi món nợ là dục tham và các pháp khác.

Imā kira tisso gāthā pabbajitvā aṭṭhame divase arahattaṃ patvā aññatarasmiṃ rukkhamūle phalasamāpattiṃ samāpajjitvā nisinnaṃ theriṃ bhikkhūnaṃ dassetvā pasaṃsantena bhagavatā vuttā.

Nghe nói ba bài kệ này đã được đức Thế Tôn nói ra trong khi tán thán, sau khi chỉ cho các vị Tỳ-khưu thấy vị Trưởng lão Ni, người đã đắc quả A-la-hán vào ngày thứ tám sau khi xuất gia, đang ngồi nhập Thánh quả định tại một gốc cây nọ.

Atha sakko devānamindo taṃ pavattiṃ dibbena cakkhunā disvā ‘‘evaṃ satthārā pasaṃsīyamānā ayaṃ therī yasmā devehi ca payirupāsitabbā’’ti tāvadeva tāvatiṃsehi devehi saddhiṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Taṃ sandhāya saṅgītikārehi vuttaṃ –

Khi ấy, Sakka, vua của chư thiên, thấy được sự việc ấy bằng thiên nhãn, (nghĩ rằng): ‘Vị Trưởng lão Ni này, người đang được đức Đạo Sư tán thán như vậy, cũng đáng được chư thiên hầu cận,’ ngay lúc ấy đã cùng với chư thiên cõi Ba Mươi Ba đi đến, đảnh lễ, rồi chắp tay đứng một bên. Liên quan đến việc ấy, các vị kết tập kinh điển đã nói rằng –

‘‘Taṃ sakko devasaṅghena, upasaṅkamma iddhiyā;

Namassati bhūtapati, subhaṃ kammāradhītara’’nti.

‘Sakka, chúa của các chúng sanh, cùng với chúng chư thiên, dùng thần thông đi đến, đảnh lễ vị Subhā, con gái người thợ rèn ấy.’

Tattha tīsu kāmabhavesu bhūtānaṃ sattānaṃ pati issaroti katvā bhūtapatīti laddhanāmo sakko devarājā devasaṅghena saddhiṃ taṃ subhaṃ kammāradhītaraṃ attano deviddhiyā upasaṅkamma namassati, pañcapatiṭṭhitena vandatīti attho.

Ở đây, vua trời Sakka, người có danh xưng là ‘chúa của các chúng sanh’ do vì là chủ, là chúa của các chúng sanh, các hữu tình trong ba cõi Dục, đã cùng với chúng chư thiên dùng thần thông của chư thiên của mình đi đến đảnh lễ vị Subhā, con gái người thợ rèn ấy; có nghĩa là lạy bằng năm điểm chạm đất.

Subhākammāradhītutherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải Trưởng Lão Ni Kệ của Trưởng Lão Ni Subhā, con gái người thợ rèn, đã chấm dứt.

Vīsatinipātavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải Phẩm Hai Mươi Kệ đã chấm dứt.

14. Tiṃsanipāto

14. Phẩm Ba Mươi Kệ

1. Subhājīvakambavanikātherīgāthāvaṇṇanā

1. Chú giải Trưởng Lão Ni Kệ của Trưởng Lão Ni Subhā ở vườn xoài của Jīvaka

Tiṃsanipāte [Pg.253] jīvakambavanaṃ rammantiādikā subhāya jīvakambavanikāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī, sambhāvitakusalamūlā anukkamena paribrūhitavimokkhasambhārā paripakkañāṇā hutvā, imasmiṃ buddhuppāde rājagahe brāhmaṇamahāsālakule nibbatti, subhātissā nāmamahosi. Tassā kira sarīrāvayavā sobhanavaṇṇayuttā ahesuṃ, tasmā subhāti anvatthameva nāmaṃ jātaṃ. Sā satthu rājagahappavesane paṭiladdhasaddhā upāsikā hutvā aparabhāge saṃsāre jātasaṃvegā kāmesu ādīnavaṃ disvā nekkhammañca khemato sallakkhantī mahāpajāpatiyā gotamiyā santike pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karontī katipāheneva anāgāmiphale patiṭṭhāsi.

Trong Phẩm Ba Mươi Kệ, các bài kệ bắt đầu bằng ‘jīvakambavanaṃ rammaṃ’ là của Trưởng lão Ni Subhā ở vườn xoài của Jīvaka. Vị này cũng vậy, đã tạo các điều kiện dưới thời các đức Phật quá khứ, đã tích lũy các thiện nghiệp là cận y duyên cho sự thoát khỏi vòng luân hồi trong các kiếp sống ở nơi này nơi kia, có các cội rễ thiện đã được vun bồi, có các tư lương giải thoát đã được phát triển tuần tự, và có trí tuệ đã chín muồi. Trong thời kỳ đức Phật này xuất hiện, vị ấy đã tái sanh trong một gia đình Bà-la-môn đại phú ở thành Rājagaha, tên của nàng là Subhā. Nghe nói các bộ phận thân thể của nàng có màu da đẹp đẽ, vì thế, cái tên Subhā (Tốt Đẹp) đã trở thành một cái tên đúng với ý nghĩa. Nàng, khi đức Đạo Sư vào thành Rājagaha, đã có được đức tin và trở thành một nữ cận sự. Về sau, sanh lòng chán ngán đối với luân hồi, thấy được sự nguy hại trong các dục, và nhận thấy sự xuất ly là an ổn, nàng đã xuất gia với ngài Mahāpajāpatī Gotamī. Trong khi thực hành đề mục thiền minh sát, chỉ trong vài ngày nàng đã an trú vào quả Bất Lai.

Atha naṃ ekadivasaṃ aññataro rājagahavāsī dhuttapuriso taruṇo paṭhamayobbane ṭhito jīvakambavane divāvihārāya gacchantiṃ disvā paṭibaddhacitto hutvā maggaṃ ovaranto kāmehi nimantesi. Sā tassa nānappakārehi kāmānaṃ ādīnavaṃ attano ca nekkhammajjhāsayaṃ pavedentī dhammaṃ kathesi. So dhammakathaṃ sutvāpi na paṭikkamati, nibandhatiyeva. Therī naṃ attano vacane atiṭṭhantaṃ akkhimhi ca abhirattaṃ disvā, ‘‘handa, tayā sambhāvitaṃ akkhi’’nti attano ekaṃ akkhiṃ uppāṭetvā tassa upanesi. Tato so puriso santāso saṃvegajāto tattha vigatarāgova hutvā theriṃ khamāpetvā gato. Therī satthu santikaṃ agamāsi. Satthuno saha dassanenevassā akkhi paṭipākatikaṃ ahosi. Tato sā buddhagatāya pītiyā nirantaraṃ phuṭā hutvā aṭṭhāsi. Satthā tassā cittācāraṃ ñatvā dhammaṃ desetvā aggamaggatthāya kammaṭṭhānaṃ ācikkhi. Sā pītiṃ vikkhambhetvā tāvadeva vipassanaṃ vaḍḍhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Arahattaṃ pana patvā phalasukhena nibbānasukhena viharantī attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā attanā tena ca dhuttapurisena vuttagāthā udānavasena –

Rồi một ngày nọ, một gã trai phóng đãng, trẻ tuổi, đang trong thời thanh xuân, là cư dân thành Rājagaha, thấy nàng đang đi đến vườn xoài của Jīvaka để nghỉ ban ngày, sanh lòng quyến luyến, đã chặn đường và mời gọi nàng bằng các dục lạc. Nàng đã thuyết Pháp cho gã, bằng nhiều cách khác nhau, chỉ ra sự nguy hại của các dục và cho biết khuynh hướng xuất ly của mình. Gã ấy, dù đã nghe Pháp thoại, vẫn không lùi bước, cứ nài nỉ. Vị Trưởng lão Ni, thấy gã không nghe lời mình và say đắm nơi con mắt, (nghĩ rằng): ‘Này, con mắt được ngươi ham muốn,’ đã móc một con mắt của mình ra và đưa cho gã. Khi ấy, gã trai kia kinh hãi, sanh lòng chấn động, ngay tại đó liền hết tham ái, đã xin vị Trưởng lão Ni tha thứ rồi bỏ đi. Vị Trưởng lão Ni đã đi đến chỗ đức Đạo Sư. Ngay khi vừa thấy đức Đạo Sư, con mắt của nàng đã trở lại bình thường. Bấy giờ, nàng đứng đó, toàn thân thấm nhuần niềm hỷ lạc hướng về đức Phật. Đức Đạo Sư, biết được tâm hành của nàng, đã thuyết Pháp và chỉ dạy đề mục thiền định để chứng đắc Thánh đạo cao tột. Nàng, sau khi chế ngự niềm hỷ lạc, ngay lúc ấy đã phát triển thiền minh sát và đắc quả A-la-hán cùng với các Tuệ Phân Tích. Và sau khi đắc quả A-la-hán, trong khi an trú trong sự an lạc của Thánh quả, sự an lạc của Niết-bàn, đã quán xét lại sự thực hành của mình, và đã nói lên những bài kệ do chính mình và gã trai phóng đãng kia đã nói, như là những lời cảm hứng –

368.

368.

‘‘Jīvakambavanaṃ [Pg.254] rammaṃ, gacchantiṃ bhikkhuniṃ subhaṃ;

Dhuttako sannivāresi, tamenaṃ abravī subhā.

‘Tỳ-khưu-ni Subhā đang đi đến vườn xoài khả ái của Jīvaka; một gã phóng đãng đã chặn nàng lại, Subhā đã nói với gã ấy rằng:

369.

369.

‘‘Kiṃ te aparādhitaṃ mayā, yaṃ maṃ ovariyāna tiṭṭhasi;

Na hi pabbajitāya āvuso, puriso samphusanāya kappati.

‘Tôi đã phạm lỗi gì với ngươi, mà ngươi đứng chặn đường tôi? Này hiền hữu, đối với một người nữ đã xuất gia, việc một người nam xúc chạm là không thích hợp.’

370.

370.

‘‘Garuke mama satthusāsane, yā sikkhā sugatena desitā;

Parisuddhapadaṃ anaṅgaṇaṃ, kiṃ maṃ ovariyāna tiṭṭhasi.

‘Trong giáo huấn của bậc Đạo Sư của tôi, điều mà tôi tôn kính, học giới đã được bậc Thiện Thệ thuyết giảng là con đường thanh tịnh, không tỳ vết. Tại sao ngươi đứng chặn đường tôi?’

371.

371.

‘‘Āvilacitto anāvilaṃ, sarajo vītarajaṃ anaṅgaṇaṃ;

Sabbattha vimuttamānasaṃ, kiṃ maṃ ovariyāna tiṭṭhasi.

‘Ngươi với tâm ô uế (chặn) người không ô uế, ngươi với bụi bặm (chặn) người đã lìa bụi bặm, không tỳ vết, (chặn) người có tâm giải thoát khỏi tất cả. Tại sao ngươi đứng chặn đường tôi?’

372.

372.

‘‘Daharā ca apāpikā casi, kiṃ te pabbajjā karissati;

Nikkhipa kāsāyacīvaraṃ, ehi ramāma supupphite vane.

‘Nàng còn trẻ và không xấu xí, việc xuất gia sẽ làm gì cho nàng? Hãy cởi bỏ y cà-sa, hãy đến, chúng ta hãy vui hưởng trong khu rừng nở đầy hoa.’

373.

373.

‘‘Madhurañca pavanti sabbaso, kusumarajena samuṭṭhitā dumā;

Paṭhamavasanto sukho utu, ehi ramāma supupphite vane.

‘Từ khắp mọi nơi, hương thơm ngọt ngào lan tỏa, những cây cối bốc lên phấn hoa. Đầu mùa xuân là một mùa dễ chịu, hãy đến, chúng ta hãy vui hưởng trong khu rừng nở đầy hoa.’

374.

374.

‘‘Kusumitasikharā ca pādapā, abhigajjantiva māluteritā;

Kā tuyhaṃ rati bhavissati, yadi ekā vanamogahissasi.

‘Những ngọn cây nở đầy hoa dường như reo vang khi được gió lay động. Nàng sẽ có niềm vui gì nếu một mình đi sâu vào rừng?’

375.

375.

‘‘Vāḷamigasaṅghasevitaṃ, kuñjaramattakareṇuloḷitaṃ;

Asahāyikā gantumicchasi, rahitaṃ bhiṃsanakaṃ mahāvanaṃ.

‘Này cô, cô muốn đi một mình, không có bạn đồng hành, vào trong khu rừng lớn, là nơi vắng vẻ, kinh khiếp, là nơi được các bầy thú dữ thường lui tới, là nơi voi đực và voi cái say mồi khuấy động.’

376.

376.

‘‘Tapanīyakatāva [Pg.255] dhītikā, vicarasi cittalateva accharā;

Kāsikasukhumehi vaggubhi, sobhasī suvasanehi nūpame.

‘Này cô thiếu nữ, cô đi đi lại lại giống như pho tượng được làm bằng vàng ròng, giống như tiên nữ ở trong vườn Cittalatā. Này cô không ai sánh bằng, cô được rực rỡ với các y phục tốt đẹp, mịn màng của xứ Kāsi.’

377.

377.

‘‘Ahaṃ tava vasānugo siyaṃ, yadi viharemase kānanantare;

Na hi matthi tayā piyattaro, pāṇo kinnarimandalocane.

‘Nếu chúng ta có thể sống ở trong rừng, tôi sẽ là người vâng theo sự điều khiển của cô. Này cô có đôi mắt tròn như tiên nữ kinnarī, đối với tôi không có chúng sanh nào đáng yêu hơn cô.’

378.

378.

‘‘Yadi me vacanaṃ karissasi, sukhitā ehi agāramāvasa;

Pāsādanivātavāsinī, parikammaṃ te karontu nāriyo.

‘Nếu cô sẽ làm theo lời nói của tôi, hãy đến sống trong gia đình một cách an lạc. Là người sống trong lâu đài kín gió, hãy để cho các người nữ phục vụ cho cô.’

379.

379.

‘‘Kāsikasukhumāni dhāraya, abhiropehi ca mālavaṇṇakaṃ;

Kañcanamaṇimuttakaṃ bahuṃ, vividhaṃ ābharaṇaṃ karomi te.

‘Hãy mặc các y phục mịn màng của xứ Kāsi, và hãy trang điểm với vòng hoa và phấn sáp. Tôi sẽ làm cho cô nhiều đồ trang sức đa dạng bằng vàng, ngọc ma-ni, và ngọc trai.’

380.

380.

‘‘Sudhotarajapacchadaṃ subhaṃ, gonakatūlikasanthataṃ navaṃ;

Abhiruha sayanaṃ mahārahaṃ, candanamaṇḍitasāragandhikaṃ.

‘Hãy bước lên giường nằm quý giá, được trang hoàng với hương thơm tinh túy của gỗ chiên-đàn, mới mẻ, được trải với thảm len và nệm bông gòn, có tấm trải giường sạch sẽ không có bụi bặm.’

381.

381.

‘‘Uppalaṃ cudakā samuggataṃ, yathā taṃ amanussasevitaṃ;

Evaṃ tvaṃ brahmacārinī, sakesaṅgesu jaraṃ gamissasi.

‘Giống như hoa sen xanh vươn lên từ mặt nước, là loài hoa được các loài phi nhân lui tới (không phải loài người), cũng vậy, này cô gái sống đời phạm hạnh, cô sẽ đi đến tuổi già với các thân phần của chính mình.’

382.

382.

‘‘Kiṃ te idha sārasammataṃ, kuṇapapūramhi susānavaḍḍhane;

Bhedanadhamme kaḷevare, yaṃ disvā vimano udikkhasi.

‘Ở đây, điều gì được ông xem là cốt lõi ở trong thân thể có bản chất tan rã, đầy dẫy tử thi, làm cho nghĩa địa được lớn mạnh, điều mà sau khi nhìn thấy, ông lại nhìn ngắm với tâm trí bị xáo trộn?’

383.

383.

‘‘Akkhīni [Pg.256] ca tūriyāriva, kinnariyāriva pabbatantare;

Tava me nayanāni dakkhiya, bhiyyo kāmaratī pavaḍḍhati.

‘Và đôi mắt (của cô) giống như của con nai tơ, giống như của tiên nữ kinnarī ở trong khe núi. Sau khi đã nhìn thấy đôi mắt của cô, sự ưa thích trong dục vọng của tôi lại càng gia tăng.’

384.

384.

‘‘Uppalasikharopamāni te, vimale hāṭakasannibhe mukhe;

Tava me nayanāni dakkhiya, bhiyyo kāmaguṇo pavaḍḍhati.

‘Trên gương mặt không tỳ vết, tương tự như vàng đã được tinh luyện, đôi mắt của cô ví như đỉnh của hoa sen xanh. Sau khi đã nhìn thấy đôi mắt của cô, dục vọng của tôi lại càng gia tăng.’

385.

385.

‘‘Api dūragatā saramhase, āyatapamhe visuddhadassane;

Na hi matthi tayā piyattaro, nayanā kinnarimandalocane.

‘Dầu cho cô có đi xa, tôi vẫn nhớ đến (cô) với hàng mi dài, với cái nhìn trong sáng. Này cô có đôi mắt tròn như tiên nữ kinnarī, đối với tôi không có gì đáng yêu hơn đôi mắt (của cô).’

386.

386.

‘‘Apathena payātumicchasi, candaṃ kīḷanakaṃ gavesasi;

Meruṃ laṅghetumicchasi, yo tvaṃ buddhasutaṃ maggayasi.

‘Ông đang muốn đi vào con đường phi đạo, ông đang tìm kiếm mặt trăng để làm đồ chơi, ông đang muốn nhảy qua núi Meru, ông là người đang theo đuổi người con gái của đức Phật.’

387.

387.

‘‘Natthi hi loke sadevake, rāgo yatthapi dāni me siyā;

Napi naṃ jānāmi kīriso, atha maggena hato samūlako.

‘Vì rằng ở trong thế gian cùng với chư Thiên, không có nơi nào mà giờ đây lòng tham ái của tôi có thể có được. Tôi cũng không biết nó là như thế nào, bởi vì nó đã bị diệt trừ tận gốc rễ bởi con đường (Thánh).’

388.

388.

‘‘Iṅgālakuyāva ujjhito, visapattoriva aggito kato;

Napi naṃ passāmi kīriso, atha maggena hato samūlako.

‘Giống như (vật) được vứt ra khỏi hố than hồng, giống như lá cây có tẩm độc đã được làm cho vô hại, tôi cũng không thấy nó là như thế nào, bởi vì nó đã bị diệt trừ tận gốc rễ bởi con đường (Thánh).’

389.

389.

‘‘Yassā siyā apaccavekkhitaṃ, satthā vā anupāsito siyā;

Tvaṃ tādisikaṃ palobhaya, jānantiṃ so imaṃ vihaññasi.

‘Ông hãy dụ dỗ người nào chưa quán xét hoặc chưa hầu cận bậc Đạo Sư. Ông đang làm phiền nhiễu người này là người đã biết rõ.’

390.

390.

‘‘Mayhañhi [Pg.257] akkuṭṭhavandite, sukhadukkhe ca satī upaṭṭhitā;

Saṅkhatamasubhanti jāniya, sabbattheva mano na limpati.

‘Vì rằng đối với tôi, trong sự mắng nhiếc và tán dương, trong sự an lạc và đau khổ, chánh niệm đã được thiết lập. Do biết rằng các pháp hữu vi là không trong sạch, tâm của tôi không bị dính mắc ở bất cứ nơi đâu.’

391.

391.

‘‘Sāhaṃ sugatassa sāvikā, maggaṭṭhaṅgikayānayāyinī;

Uddhaṭasallā anāsavā, suññāgāragatā ramāmahaṃ.

‘Tôi là nữ đệ tử của đức Thiện Thệ, là người đi trên cỗ xe Bát Chánh Đạo. Mũi tên đã được nhổ lên, không còn các lậu hoặc, tôi là người đi đến ngôi nhà trống không và tìm thấy sự hoan hỷ.’

392.

392.

‘‘Diṭṭhā hi mayā sucittitā, sombhā dārukapillakāni vā;

Tantīhi ca khīlakehi ca, vinibaddhā vividhaṃ panaccakā.

‘Vì rằng tôi đã nhìn thấy các con rối được vẽ khéo léo, hoặc các con búp bê bằng gỗ, được cột chặt bởi các sợi dây và các cái chốt, được làm cho nhảy múa một cách đa dạng.’

393.

393.

‘‘Tamhuddhaṭe tantikhīlake, vissaṭṭhe vikale parikrite;

Na vindeyya khaṇḍaso kate, kimhi tattha manaṃ nivesaye.

‘Nếu các sợi dây và các cái chốt được tháo gỡ khỏi con rối ấy, bị phân tán, không còn nguyên vẹn, bị vứt bỏ, được làm thành từng mảnh, người ta sẽ không tìm thấy nó. Ở nơi đó, người ta nên đặt tâm vào điều gì?’

394.

394.

‘‘Tathūpamā dehakāni maṃ, tehi dhammehi vinā na vattanti;

Dhammehi vinā na vattati, kimhi tattha manaṃ nivesaye.

‘Các thân thể của tôi cũng có ví dụ tương tự như thế, không có các pháp ấy chúng không thể vận hành. Không có các pháp, nó không thể vận hành. Ở nơi đó, người ta nên đặt tâm vào điều gì?’

395.

395.

‘‘Yathā haritālena makkhitaṃ, addasa cittikaṃ bhittiyā kataṃ;

Tamhi te viparītadassanaṃ, saññā mānusikā niratthikā.

‘Giống như ông đã nhìn thấy bức tranh được vẽ trên tường, được tô phết với hùng hoàng. Ở đó, cái thấy của ông là sai lệch, là sự nhận thức của con người, là vô ích.’

396.

396.

‘‘Māyaṃ viya aggato kataṃ, supinanteva suvaṇṇapādapaṃ;

Upagacchasi andha rittakaṃ, janamajjheriva rupparūpakaṃ.

‘Này người mù quáng, ông đang đi đến vật trống rỗng, giống như ảo thuật được trình diễn ở phía trước, giống như cây vàng ở trong giấc mộng, giống như hình ảnh bằng bạc ở giữa đám đông.’

397.

397.

‘‘Vaṭṭaniriva [Pg.258] koṭarohitā, majjhe pubbuḷakā saassukā;

Pīḷakoḷikā cettha jāyati, vividhā cakkhuvidhā ca piṇḍitā.

‘Giống như bong bóng nước ở trong hốc cây, ở giữa là bọt nước có chứa nước mắt. Ở đây, chất ghèn được sanh ra, và nhiều loại thành phần của mắt được tập hợp lại.’

398.

398.

‘‘Uppāṭiya cārudassanā, na ca pajjittha asaṅgamānasā;

Handa te cakkhuṃ harassu taṃ, tassa narassa adāsi tāvade.

‘Vị có cái nhìn khả ái, với tâm không dính mắc, đã không bị quyến luyến và đã móc nó ra. (Nói rằng:) ‘Này ông, hãy cầm lấy con mắt.’ Ngay lúc ấy, vị ấy đã trao nó cho người đàn ông kia.’

399.

399.

‘‘Tassa ca viramāsi tāvade, rāgo tattha khamāpayī ca naṃ;

Sotthi siyā brahmacārinī, na puno edisakaṃ bhavissati.

‘Và ngay lúc ấy, lòng tham ái của người kia đã dừng lại, và người ấy đã xin vị ấy tha thứ: ‘Mong rằng cô gái sống đời phạm hạnh được an toàn. Việc làm tương tự như thế này sẽ không xảy ra lần nữa.’’

400.

400.

‘‘Āsādiya edisaṃ janaṃ, aggiṃ pajjalitaṃva liṅgiya;

Gaṇhiya āsīvisaṃ viya, api nu sotthi siyā khamehi no.

‘Sau khi đã xúc phạm đến người như thế này, giống như đã ôm lấy ngọn lửa đang cháy rực, giống như đã nắm bắt con rắn có nọc độc, mong rằng tôi được an toàn. Xin hãy tha thứ cho tôi.’

401.

401.

‘‘Muttā ca tato sā bhikkhunī, agamī buddhavarassa santikaṃ;

Passiya varapuññalakkhaṇaṃ, cakkhu āsi yathā purāṇaka’’nti. –

‘Và vị Tỳ khưu ni ấy, sau khi được giải thoát khỏi nơi ấy, đã đi đến sự hiện diện của đức Phật tuyệt vời. Sau khi nhìn thấy tướng phước tốt đẹp, con mắt (của vị ấy) đã trở lại như lúc ban đầu.’

Imā gāthā paccudāhāsi.

Vị ấy đã nói lên các câu kệ này để đáp lại.

Tattha jīvakambavananti jīvakassa komārabhaccassa ambavanaṃ. Rammanti ramaṇīyaṃ. Taṃ kira bhūmibhāgasampattiyā chāyūdakasampattiyā ca rukkhānaṃ ropitākārena ativiya manuññaṃ manoramaṃ. Gacchantinti ambavanaṃ uddissa gataṃ, divāvihārāya upagacchantiṃ. Subhanti evaṃnāmikaṃ. Dhuttakoti itthidhutto. Rājagahavāsī kireko mahāvibhavassa suvaṇṇakārassa putto yuvā abhirūpo itthidhutto puriso matto vicarati. So taṃ paṭipathe [Pg.259] disvā paṭibaddhacitto maggaṃ uparundhitvā aṭṭhāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘dhuttako sannivāresī’’ti, mama gamanaṃ nisedhesīti attho. Tamenaṃ abravī subhāti tamenaṃ nivāretvā ṭhitaṃ dhuttaṃ subhā bhikkhunī kathesi. Ettha ca ‘‘gacchantiṃ bhikkhuniṃ subhaṃ, abravi subhā’’ti ca attānameva therī aññaṃ viya katvā vadati. Theriyā vuttagāthānaṃ sambandhadassanavasena saṅgītikārehi ayaṃ gāthā vuttā.

Ở đó, jīvakambavanam có nghĩa là khu vườn xoài của Jīvaka Komārabhacca. Rammam có nghĩa là đáng vui thích. Tương truyền rằng nơi ấy là vô cùng thích ý và làm vui lòng, do sự thành tựu về địa thế, do sự thành tựu về bóng mát và nguồn nước, và do cách thức các cây cối đã được trồng. Gacchantim có nghĩa là đã đi đến, hướng về khu vườn xoài, đang đi đến để an trú ban ngày. Subham là tên gọi như vậy. Dhuttako là người đàn ông lăng nhăng. Tương truyền rằng một người đàn ông trẻ tuổi, đẹp trai, lăng nhăng, say sưa, là con trai của người thợ vàng có tài sản lớn, là cư dân của thành Rājagaha, đang đi đi lại lại. Người ấy, sau khi nhìn thấy vị ni ở trên đường, với tâm bị trói buộc, đã chặn đường và đã đứng lại. Do đó, điều này được nói: ‘dhuttako sannivāresī,’ ý nghĩa là: ‘người ấy đã ngăn cản sự đi lại của tôi.’ Tamenaṃ abravī subhā có nghĩa là Tỳ khưu ni Subhā đã nói với người đàn ông lăng nhăng đang đứng chặn đường vị ấy. Và ở đây, trong câu ‘abravi subhā, gacchantiṃ bhikkhuniṃ subhaṃ,’ vị Trưởng lão ni đã nói về chính mình giống như là một người khác. Câu kệ này đã được các vị kết tập Tam Tạng nói ra, theo cách trình bày sự liên quan của các câu kệ đã được vị Trưởng lão ni nói đến.

‘‘Abravī subhā’’ti vatvā tassā vuttākāradassanatthaṃ āha ‘‘kiṃ te aparādhita’’ntiādi. Tattha kiṃ te aparādhitaṃ mayāti kiṃ tuyhaṃ, āvuso, mayā aparaddhaṃ. Yaṃ maṃ ovariyāna tiṭṭhasīti yena aparādhena maṃ gacchantiṃ ovaritvā gamanaṃ nisedhetvā tiṭṭhasi, so natthevāti adhippāyo. Atha itthītisaññāya evaṃ paṭipajjasi, evampi na yuttanti dassentī āha – ‘‘na hi pabbajitāya, āvuso, puriso samphusanāya kappatī’’ti, āvuso suvaṇṇakāraputta, lokiyacārittenapi purisassa pabbajitānaṃ samphusanāya na kappati, pabbajitāya pana puriso tiracchānagatopi samphusanāya na kappati, tiṭṭhatu tāva purisaphusanā, rāgavasenassā nissaggiyena purisassa nissaggiyassāpi phusanā na kappateva.

Sau khi nói: ‘Nàng Subhā đã nói,’ để chỉ ra cách thức mà nàng đã nói, (chú giải) nói: ‘Ta đã có lỗi gì với ngươi’ và các câu tương tự. Trong đó, ‘Ta đã có lỗi gì với ngươi bởi ta’ có nghĩa là: ‘Này hiền hữu, ta đã có lỗi gì với ngươi?’ ‘Mà ngươi chặn ta lại’ có nghĩa là: không có lỗi lầm nào mà vì nó, ngươi lại chặn đường và cản trở ta đi. Nếu ngươi hành xử như vậy chỉ vì tưởng ta là một người nữ, thì điều đó cũng không thích hợp. Để chỉ ra điều này, nàng nói: ‘Này hiền hữu, một người nam không được phép chạm vào một người nữ đã xuất gia.’ Này hiền hữu, con trai người thợ vàng, ngay cả theo thông lệ thế gian, một người nam cũng không được phép chạm vào những người nữ đã xuất gia. Hơn nữa, đối với một người nữ đã xuất gia, một người nam, dù là loài bàng sanh, cũng không được phép chạm vào. Hãy gác lại chuyện người nam chạm vào, do bởi lòng tham, sự va chạm của một người nam đã từ bỏ với một người nữ đã từ bỏ cũng không thích hợp.

Tenāha ‘‘garuke mama satthusāsane’’tiādi. Tassattho – garuke pāsāṇacchattaṃ viya garukātabbe mayhaṃ satthu sāsane yā sikkhā bhikkhuniyo uddissa sugatena sammāsambuddhena desitā paññattā. Tāhi parisuddhapadaṃ parisuddhakusalakoṭṭhāsaṃ, rāgādiaṅgaṇānaṃ sabbaso abhāvena anaṅgaṇaṃ, evaṃbhūtaṃ maṃ gacchantiṃ kena kāraṇena āvaritvā tiṭṭhasīti.

Do đó, nàng nói: ‘Trong giáo pháp tôn quý của bậc Đạo Sư của ta’ và các câu tương tự. Ý nghĩa của câu ấy là: trong giáo pháp tôn quý của bậc Đạo Sư của ta, giáo pháp đáng được tôn kính như một chiếc lọng bằng đá, những học giới nào đã được bậc Thiện Thệ, bậc Chánh Đẳng Chánh Giác, thuyết giảng và chế định cho các vị Tỳ-khưu-ni. Nhờ những học giới ấy, ta là người có địa vị thanh tịnh, có phần thiện pháp thanh tịnh, không tỳ vết do hoàn toàn không có các cấu uế như tham ái, v.v. Vì lý do gì mà ngươi lại chặn đường ta, một người như vậy, đang đi?

Āvilacittoti cittassa āvilabhāvakarānaṃ kāmavitakkādīnaṃ vasena āvilacitto, tvaṃ tadabhāvato anāvilaṃ, rāgarajādīnaṃ vasena sarajo, sāṅgaṇo tadabhāvato vītarajaṃ anaṅgaṇaṃ sabbattha khandhapañcake samucchedavimuttiyā vimuttamānasaṃ, maṃ kasmā ovaritvā tiṭṭhasīti?

‘Ngươi có tâm ô uế’ có nghĩa là: ngươi có tâm ô uế do các tầm về dục và các pháp tương tự làm cho tâm ô uế; còn ta, do không có những điều ấy, nên (tâm) không ô uế. Do bụi bặm của tham ái v.v., ngươi là người có bụi bặm, có cấu uế; còn ta, do không có những điều ấy, nên không có bụi bặm, không có cấu uế, có tâm ý đã được giải thoát bằng sự giải thoát đoạn diệt trong khắp cả năm uẩn. Tại sao ngươi lại chặn ta lại?

Evaṃ theriyā vutte dhuttako attano adhippāyaṃ vibhāvento ‘‘daharā cā’’tiādinā dasa gāthā abhāsi. Tattha daharāti taruṇī paṭhame yobbane ṭhitā. Apāpikā casīti rūpena alāmikā ca asi[Pg.260], uttamarūpadharā cāhosīti adhippāyo. Kiṃ te pabbajjā karissatīti tuyhaṃ evaṃ paṭhamavaye ṭhitāya rūpasampannāya pabbajjā kiṃ karissati, vuḍḍhāya bībhaccharūpāya vā pabbajitabbanti adhippāyena vadati. Nikkhipāti chaḍḍehi. ‘‘Ukkhipā’’ti vā pāṭho, apanehīti attho.

Khi vị Trưởng lão ni nói như vậy, gã du đãng, để giải bày ý định của mình, đã nói mười câu kệ bắt đầu bằng ‘Nàng trẻ trung.’ Trong đó, ‘trẻ trung’ có nghĩa là thiếu nữ, đang ở trong tuổi thanh xuân đầu tiên. ‘Nàng không xấu xí’ có nghĩa là: nàng không có dung sắc tầm thường, nàng có dung sắc tuyệt hảo. ‘Việc xuất gia sẽ làm gì cho nàng?’ có nghĩa là: đối với nàng, một người đang ở trong tuổi thanh xuân đầu tiên và có dung sắc vẹn toàn như vậy, việc xuất gia sẽ làm được gì? Hắn nói với ý rằng: chỉ người già hoặc người có dung sắc xấu xí mới nên xuất gia. ‘Hãy vứt bỏ đi’ có nghĩa là hãy từ bỏ. Hoặc có bản đọc là ‘Hãy cởi bỏ,’ có nghĩa là hãy cởi ra.

Madhuranti subhaṃ, sugandhanti attho. Pavantīti vāyanti. Sabbasoti samantato. Kusumarajena samuṭṭhitā dumāti ime rukkhā mandavātena samuṭṭhahamānakusumareṇujātena attano kusumarajena sayaṃ samuṭṭhitā viya hutvā samantato surabhī vāyanti. Paṭhamavasanto sukho utūti ayaṃ paṭhamo vasantamāso sukhasamphasso ca utu vattatīti attho.

‘Ngọt ngào’ có nghĩa là tốt đẹp, có nghĩa là thơm ngát. ‘Thổi’ có nghĩa là chúng thổi. ‘Khắp nơi’ có nghĩa là từ mọi phía. ‘Những cây cối trỗi dậy với phấn hoa’ có nghĩa là: những cây này, do phấn hoa bay lên bởi làn gió nhẹ, dường như tự mình trỗi dậy với phấn hoa của chính chúng, và tỏa hương thơm ngát từ mọi phía. ‘Tiết đầu xuân là mùa vui thích’ có nghĩa là: tháng đầu tiên của mùa xuân này là một mùa có sự xúc chạm dễ chịu đang diễn ra.

Kusumitasikharāti supupphitaggā. Abhigajjantiva māluteritāti vātena sañcalitā abhigajjantiva abhitthanitā viya tiṭṭhanti. Yadi ekā vanamogahissasīti sace tvaṃ ekikā vanamogāhissasi, kā nāma te tattha rati bhavissatīti attanā baddhasukhābhirattattā evamāha.

‘Những ngọn cây nở hoa’ có nghĩa là có những ngọn cây nở hoa đẹp. ‘Dường như gầm vang khi được gió lay động’ có nghĩa là: bị gió lay động, chúng đứng đó dường như đang gầm vang, dường như đang rền rĩ. ‘Nếu nàng một mình đi sâu vào rừng’ có nghĩa là: nếu nàng một mình đi sâu vào rừng, thì nàng sẽ có được sự vui thích nào ở đó? Hắn nói như vậy vì bản thân hắn bị ràng buộc và say đắm trong lạc thú.

Vāḷamigasaṅghasevitanti sīhabyagghādivāḷamigasamūhehi tattha tattha upasevitaṃ. Kuñjaramattakareṇuloḷitanti mattakuñjarehi hatthinīhi ca migānaṃ cittatāpanena rukkhagacchādīnaṃ sākhābhañjanena ca āloḷitapadesaṃ. Kiñcāpi tasmiṃ vane īdisaṃ tadā natthi, vanaṃ nāma evarūpanti taṃ bhiṃsāpetukāmo evamāha. Rahitanti janarahitaṃ vijanaṃ. Bhiṃsanakanti bhayajanakaṃ.

‘Được các bầy thú dữ lui tới’ có nghĩa là: được các bầy thú dữ như sư tử, cọp, v.v. lui tới nơi này nơi kia. ‘Bị khuấy động bởi voi đực và voi cái say’ có nghĩa là: một nơi bị khuấy động bởi những con voi đực và voi cái say, do chúng làm cho các loài thú khác kinh sợ và bẻ gãy cành của các cây cối. Mặc dù vào lúc đó trong khu rừng ấy không có cảnh tượng như vậy, nhưng hắn nói như vậy vì muốn làm cho nàng sợ hãi, (với ý rằng) một khu rừng thì phải có dạng như thế. ‘Vắng vẻ’ có nghĩa là không có người, hoang vắng. ‘Đáng sợ’ có nghĩa là làm phát sinh sự sợ hãi.

Tapanīyakatāva dhītikāti rattasuvaṇṇena vicaritā dhītalikā viya sukusalena yantācariyena yantayogavasena sajjitā suvaṇṇapaṭimā viya vicarasi, idāneva ito cito ca sañcarasi. Cittalateva accharāti cittalatānāmake uyyāne devaccharā viya. Kāsikasukhumehīti kāsiraṭṭhe uppannehi ativiya sukhumehi. Vaggubhīti siniddhamaṭṭhehi. Sobhasī suvasanehi nūpameti nivāsanapārupanavatthehi anupame upamārahite tvaṃ idāni me vasānugo sobhasīti bhāvinaṃ attano adhippāyavasena ekantikaṃ vattamānaṃ viya katvā vadati.

‘Như một con búp bê làm bằng vàng ròng’ có nghĩa là: nàng đi lại, lúc ở đây lúc ở kia, giống như một con búp bê được trang trí bằng vàng ròng, giống như một pho tượng vàng được một người thợ máy tài giỏi chế tạo bằng cơ cấu máy móc. ‘Như một tiên nữ trong vườn Cittalatā’ có nghĩa là: giống như một thiên nữ trong khu vườn tên là Cittalatā. ‘Với những tấm vải Kāsī mịn màng’ có nghĩa là: với những tấm vải cực kỳ mịn màng được sản xuất ở xứ Kāsī. ‘Đẹp đẽ’ có nghĩa là: mềm mại và bóng mượt. ‘Nàng tỏa sáng với y phục đẹp không gì sánh bằng’ có nghĩa là: với những y phục để mặc và khoác lên người không gì sánh bằng, không có gì để so sánh, giờ đây nàng sẽ tỏa sáng khi phục tùng ta. Hắn nói về điều sẽ xảy ra trong tương lai như thể nó là một điều chắc chắn đang xảy ra, theo ý muốn của mình.

Ahaṃ tava vasānugo siyanti ahampi tuyhaṃ vasānugo kiṃkārapaṭissāvī bhaveyyaṃ. Yadi viharemase kānanantareti yadi mayaṃ ubhopi vanantare [Pg.261] saha vasāma ramāma. Na hi matthi tayā piyattaroti vasānugabhāvassa kāraṇamāha. Pāṇoti satto, añño kocipi satto tayā piyataro mayhaṃ na hi atthīti attho. Atha vā pāṇoti attano jīvitaṃ sandhāya vadati, mayhaṃ jīvitaṃ tayā piyataraṃ na hi atthīti attho. Kinnarimandalocaneti kinnariyā viya mandaputhuvilocane.

‘Ta sẽ phục tùng nàng’ có nghĩa là: ta cũng sẽ trở thành người phục tùng nàng, người vâng lời làm theo mọi việc. ‘Nếu chúng ta sống trong rừng’ có nghĩa là: nếu cả hai chúng ta cùng sống, cùng vui hưởng trong rừng. Hắn nói lý do cho việc trở thành người phục tùng: ‘Không có ai thân thương hơn nàng.’ ‘Sinh linh’ có nghĩa là chúng sanh. Ý nghĩa là: đối với ta, không có chúng sanh nào khác thân thương hơn nàng. Hoặc là, ‘sinh linh’ là hắn nói về mạng sống của chính mình. Ý nghĩa là: đối với ta, mạng sống của ta cũng không thân thương hơn nàng. ‘Hỡi nàng có đôi mắt tròn như tiên nữ Kinnarī’ có nghĩa là: hỡi nàng có đôi mắt tròn và rộng như của một tiên nữ Kinnarī.

Yadi me vacanaṃ karissasi, sukhitā ehi agāramāvasāti sace tvaṃ mama vacanaṃ karissasi, ekāsanaṃ ekaseyyaṃ brahmacariyadukkhaṃ pahāya ehi kāmabhogehi sukhitā hutvā agāraṃ ajjhāvasa. ‘‘Sukhitā heti agāramāvasantī’’ti keci paṭhanti, tesaṃ sukhitā bhavissati, agāraṃ ajjhāvasantīti attho. Pāsādanivātavāsinīti nivātesu pāsādesu vāsinī. ‘‘Pāsādavimānavāsinī’’ti ca pāṭho, vimānasadisesu pāsādesu vāsinīti attho. Parikammanti veyyāvaccaṃ.

Yadi me vacanaṃ karissasi, sukhitā ehi agāramāvasāti (nếu nàng sẽ làm theo lời của ta, hãy đến đây, một cách an lạc, nàng hãy sống đời tại gia) có nghĩa là: Nếu ngươi làm theo lời của ta, hãy từ bỏ khổ hạnh của đời sống phạm hạnh, (chỉ) một chỗ ngồi, một chỗ nằm, hãy đến đây, sau khi được an lạc với các dục lạc, hãy sống trong gia đình. Một số vị đọc là: ‘‘Sukhitā heti agāramāvasantī’’ti (vị ấy sẽ được an lạc trong khi sống đời tại gia), đối với các vị ấy, ý nghĩa là: Sẽ được an lạc, trong khi sống đời tại gia. Pāsādanivātavāsinīti (người nữ sống ở nơi kín gió trong cung điện) là người nữ sống ở các cung điện kín gió. Và có bài đọc là: ‘‘Pāsādavimānavāsinī’’ti (người nữ sống trong cung điện nguy nga), ý nghĩa là: Người nữ sống ở các cung điện tương tự như các lâu đài. Parikammanti (sự phục vụ) là sự hầu hạ.

Dhārayāti paridaha, nivāsehi ceva uttariyañca karohi. Abhiropehīti maṇḍanavibhūsanavasena vā sarīraṃ āropaya, alaṅkarohīti attho. Mālavaṇṇakanti mālañceva gandhavilepanañca. Kañcanamaṇimuttakanti kañcanena maṇimuttāhi ca yuttaṃ, suvaṇṇamayamaṇimuttāhi khacitanti attho. Bahunti hatthūpagādibhedato bahuppakāraṃ. Vividhanti karaṇavikatiyā nānāvidhaṃ.

Dhārayāti (hãy mang vào) là hãy mặc vào, hãy làm (thành) y nội và cả y vai trái. Abhiropehīti (hãy trang điểm) là hãy tô điểm thân thể bằng cách trang sức và trang hoàng, ý nghĩa là: Hãy trang hoàng. Mālavaṇṇakanti (vòng hoa và phấn sáp) là vòng hoa và cả thuốc thơm để thoa phết. Kañcanamaṇimuttakanti (vàng, ngọc, và trân châu) là được gắn liền với vàng và với ngọc và trân châu, ý nghĩa là: Được khảm bằng vàng, ngọc, và trân châu. Bahunti (nhiều) là nhiều loại, do sự khác biệt của các vật trang sức trên tay v.v... Vividhanti (nhiều loại) là đa dạng, do sự biến đổi của cách thức thực hiện.

Sudhotarajapacchadanti sudhotatāya pavāhitarajaṃ uttaracchadaṃ. Subhanti sobhanaṃ. Gonakatūlikasanthatanti dīghalomakāḷakojavena ceva haṃsalomādipuṇṇāya tūlikāya ca santhataṃ. Navanti abhinavaṃ. Mahārahanti mahagghaṃ. Candanamaṇḍitasāragandhikanti gosīsakādisāracandanena maṇḍitatāya surabhigandhikaṃ, evarūpaṃ sayanamāruha, taṃ āruhitvā yathāsukhaṃ sayāhi ceva nisīda cāti attho.

Sudhotarajapacchadanti (tấm trải giường có bụi bẩn được giặt sạch) là tấm trải phía trên có bụi bẩn được tẩy sạch do được giặt kỹ. Subhanti (tốt đẹp) là xinh đẹp. Gonakatūlikasanthatanti (được trải ra với tấm thảm len và nệm gòn) là được trải ra với tấm thảm len màu đen có lông dài và với tấm nệm được nhồi bằng lông ngỗng v.v... Navanti (mới) là mới mẻ. Mahārahanti (giá trị lớn) là đắt tiền. Candanamaṇḍitasāragandhikanti (có hương thơm của lõi cây được trang điểm bằng chiên-đàn) là có hương thơm ngào ngạt do được trang điểm bằng lõi cây chiên-đàn gosīsaka v.v... Ý nghĩa là: Hãy bước lên giường ngủ có hình thức như vậy, sau khi đã bước lên giường ấy, hãy nằm và cả hãy ngồi theo sự thoải mái.

Uppalaṃ cudakā samuggatanti ca-kāro nipātamattaṃ, udakato uggataṃ uṭṭhitaṃ accuggamma ṭhitaṃ suphullamuppalaṃ. Yathā taṃ amanussasevitanti tañca rakkhasapariggahitāya pokkharaṇiyā jātattā nimmanussehi sevitaṃ kenaci aparibhuttameva bhaveyya. Evaṃ tvaṃ brahmacārinīti evameva taṃ suṭṭhu phullamuppalaṃ viya tuvaṃ brahmacārinī. Sakesaṅgesu attano sarīrāvayavesu kenaci aparibhuttesuyeva jaraṃ gamissasi, mudhāyeva jarājiṇṇā bhavissasi.

Uppalaṃ cudakā samuggatanti (và hoa súng đã vươn lên từ nước), chữ ca chỉ là một tiểu từ; (có nghĩa là) hoa súng đã nở trọn vẹn, đã vươn lên từ nước, đã trồi lên, đã đứng vượt hẳn lên. Yathā taṃ amanussasevitanti (giống như vật ấy được phi nhân lui tới) và vật ấy, do được sanh ra ở hồ nước bị loài dạ-xoa chiếm giữ, nên được các loài không phải người lui tới, chắc chắn là chưa được ai hưởng dụng. Evaṃ tvaṃ brahmacārinīti (cũng vậy, ngươi là người nữ sống phạm hạnh) là cũng giống như thế, ngươi là người nữ sống phạm hạnh, giống như hoa súng đã nở trọn vẹn ấy. Sakesaṅgesu (ở các phần thân thể của chính mình) là ngươi sẽ đi đến tuổi già trong khi các bộ phận thân thể của chính mình vẫn chưa được ai hưởng dụng, ngươi sẽ trở nên già nua một cách vô ích.

Evaṃ [Pg.262] dhuttakena attano adhippāye pakāsite therī sarīrasabhāvavibhāvanena taṃ tattha vicchindentī ‘‘kiṃ te idhā’’ti gāthamāha. Tassattho – āvuso suvaṇṇakāraputta, kesādikuṇapapūre ekantena bhedanadhamme susānavaḍḍhane, idha imasmiṃ kāyasaññite asucikaḷevare kiṃ nāma tava sāranti sammataṃ sambhāvitaṃ, yaṃ disvā vimano aññatarasmiṃ ārammaṇe vigatamanasaṅkappo, ettheva vā avimano somanassiko hutvā udikkhasi, taṃ mayhaṃ kathehīti.

Khi gã du đãng đã trình bày ý định của mình như vậy, vị Trưởng Lão Ni, trong khi cắt đứt ý định của người ấy ngay tại đó bằng cách phân tích bản chất của thân thể, đã nói lên câu kệ: ‘‘kiṃ te idhā’’ti (điều gì của ngươi ở đây). Ý nghĩa của câu kệ ấy là: Này hiền hữu, con trai của người thợ vàng, ở trong thân này, trong tấm thân ô uế được gọi là thân thể này, vốn chứa đầy các tử thi như là tóc v.v..., vốn có bản chất hoàn toàn tan rã, vốn làm cho nghĩa địa tăng trưởng, điều gì được ngươi xem là, được ngươi cho là cốt lõi? Sau khi thấy điều ấy, ngươi nhìn lên, hoặc là với tâm trí xao lãng, với ý nghĩ của tâm đã đi đến đối tượng nào khác, hoặc là với tâm trí không xao lãng, trở nên hoan hỷ ngay tại đây, hãy nói điều ấy cho ta.

Taṃ sutvā dhuttako kiñcāpi tassā rūpaṃ cāturiyasobhitaṃ, paṭhamadassanato pana paṭṭhāya yasmiṃ diṭṭhipāte paṭibaddhacitto, tameva apadisanto ‘‘akkhīni ca tūriyārivā’’tiādimāha. Kāmañcāyaṃ therī suṭṭhu saṃyatatāya santindriyā, tāya thiravippasannasommasantanayananipātesu kammānubhāvanipphannesu pasannapañcappasādapaṭimaṇḍitesu nayanesu labbhamāne pabhāvisiṭṭhacāturiye diṭṭhipāte, yasmā sayaṃ caritahāvabhāvavilāsādiparikappavañcito so dhutto jāto, tasmāssa diṭṭhirāgo savisesaṃ vepullaṃ agamāsi. Tattha akkhīni ca tūriyārivāti tūri vuccati migī, ca-saddo nipātamattaṃ, migacchāpāya viya te akkhīnīti attho. ‘‘Koriyārivā’’ti vā pāḷi, kuñcakārakukkuṭiyāti vuttaṃ hoti. Kinnariyāriva pabbatantareti pabbatakucchiyaṃ vicaramānāya kinnarivanitāya viya ca te akkhīnīti attho. Tava me nayanāni dakkhiyāti tava vuttaguṇavisesāni nayanāni disvā, bhiyyo uparūpari me kāmābhirati pavaḍḍhati.

Sau khi nghe điều ấy, gã du đãng, mặc dù sắc tướng của vị ấy được trang điểm bởi sự duyên dáng, nhưng kể từ cái nhìn đầu tiên, tâm của gã đã bị trói buộc vào ánh nhìn nào, gã đã chỉ vào chính điều ấy và nói lên (câu kệ) bắt đầu bằng: ‘‘akkhīni ca tūriyārivā’’ti (và đôi mắt như của nai tơ). Mặc dù vị Trưởng Lão Ni này có các căn được an tịnh do sự khéo thu thúc, nhưng trong ánh nhìn, trong sự duyên dáng đặc biệt của ánh sáng có được ở đôi mắt được trang điểm bởi năm loại tịnh sắc được tạo thành do năng lực của nghiệp, trong sự buông xuống của đôi mắt an tịnh, hiền hòa, trong sáng, và vững vàng của vị ấy, vì gã du đãng ấy đã trở nên bị lừa dối bởi sự tưởng tượng của chính mình về các cử chỉ, dáng điệu, vẻ yêu kiều v.v..., do đó, sự tham ái về cái thấy của gã đã đi đến sự phát triển một cách đặc biệt. Ở đây, akkhīni ca tūriyārivāti (và đôi mắt như của nai tơ): tūri được gọi là con nai cái, chữ ca chỉ là một tiểu từ, ý nghĩa là: Đôi mắt của nàng giống như của con nai con. Hoặc Pāḷi là: ‘‘Koriyārivā’’ti, có nghĩa là: Giống như con gà mái gô-da. Kinnariyāriva pabbatantareti (như của nàng khẩn-na-la ở trong núi) có nghĩa là: Và đôi mắt của nàng giống như của người nữ khẩn-na-la đang đi dạo trong hang núi. Tava me nayanāni dakkhiyāti (sau khi đã thấy đôi mắt của nàng đối với ta) là sau khi đã thấy đôi mắt có những phẩm chất đặc biệt đã được nói đến của nàng, sự ưa thích dục lạc của ta càng ngày càng tăng trưởng.

Uppalasikharopamāni teti rattuppalaaggasadisāni pamhāni tava. Vimaleti nimmale. Hāṭakasannibheti kañcanarūpakassa mukhasadise te mukhe, nayanāni dakkhiyāti yojanā.

Uppalasikharopamāni teti (của nàng, ví như đỉnh hoa súng) là lông mi của nàng tương tự như phần ngọn của hoa súng đỏ. Vimaleti (trong sự trong sạch) là trong sự không tỳ vết. Hāṭakasannibheti (tương tự như vàng) là ở khuôn mặt của nàng, vốn tương tự như khuôn mặt của pho tượng bằng vàng, (cần được) kết nối là: Sau khi đã thấy đôi mắt.

Api dūragatāti dūraṃ ṭhānaṃ gatāpi. Saramhaseti aññaṃ kiñci acintetvā tava nayanāni eva anussarāmi. Āyatapamheti dīghapakhume. Visuddhadassaneti nimmalalocane. Na hi matthi tayā piyattaro nayanāti tava nayanato añño koci mayhaṃ piyataro natthi. Tayāti hi sāmiatthe eva karaṇavacanaṃ.

Api dūragatāti (dầu đã đi xa) là dầu đã đi đến nơi chốn xa xôi. Saramhaseti (ta vẫn tưởng nhớ) là ta chỉ tưởng nhớ đến đôi mắt của nàng, không suy nghĩ đến bất cứ điều gì khác. Āyatapamheti (có lông mi dài) là có hàng mi dài. Visuddhadassaneti (có cái thấy trong sạch) là có đôi mắt không tỳ vết. Na hi matthi tayā piyattaro nayanāti (không có gì thân thương hơn đôi mắt của nàng) là không có bất cứ điều gì thân thương hơn đối với ta ngoài đôi mắt của nàng. Tayāti (của nàng) quả thật là cách dùng công cụ cách trong ý nghĩa của sở hữu cách.

Evaṃ [Pg.263] cakkhusampattiyā ummāditassa viya taṃ taṃ vippalapato tassa purisassa manorathaṃ viparivattentī therī ‘‘apathenā’’tiādinā dvādasa gāthā abhāsi. Tattha apathena payātumicchasīti, āvuso suvaṇṇakāraputta, sante aññasmiṃ itthijane yo tvaṃ buddhasutaṃ buddhassa bhagavato orasadhītaraṃ maṃ maggayasi patthesi, so tvaṃ sante kheme ujumagge apathena kaṇṭakanivutena sabhayena kummaggena payātumicchasi paṭipajjitukāmosi, candaṃ kīḷanakaṃ gavesasi candamaṇḍalaṃ kīḷāgoḷakaṃ kātukāmosi, meruṃ laṅghetumicchasi caturāsītiyojanasahassubbedhaṃ sinerupabbatarājaṃ laṅghayitvā aparabhāge ṭhātukāmosi, so tvaṃ maṃ buddhasutaṃ maggayasīti yojanā.

Như vậy, trong khi làm đảo ngược lại ước muốn của người đàn ông ấy, người đang nói lảm nhảm điều này điều kia giống như người bị điên cuồng bởi sự toàn hảo của đôi mắt, vị Trưởng Lão Ni đã nói lên mười hai câu kệ bắt đầu bằng: ‘‘apathenā’’ti (bằng con đường không phải là đường). Ở đây, apathena payātumicchasīti (ngươi muốn đi bằng con đường không phải là đường) có nghĩa là: Này hiền hữu, con trai của người thợ vàng, trong khi có những người phụ nữ khác, ngươi là người đã tìm kiếm, đã mong mỏi ta, là người con gái của đức Phật, là người con gái được sanh ra từ ngực của đức Phật, đức Thế Tôn. Ngươi ấy, trong khi có con đường thẳng, an toàn, lại muốn đi, lại có ý muốn thực hành theo con đường không phải là đường, theo con đường xấu, bị gai góc bao phủ, có sự nguy hiểm. Candaṃ kīḷanakaṃ gavesasi (ngươi tìm kiếm mặt trăng làm đồ chơi) có nghĩa là ngươi có ý muốn làm cho vầng trăng thành quả bóng đồ chơi. Meruṃ laṅghetumicchasi (ngươi muốn nhảy qua núi Meru) có nghĩa là ngươi có ý muốn đứng ở phía bên kia sau khi đã nhảy qua vua núi Sineru cao tám mươi bốn ngàn do-tuần. (Cần được) kết nối là: Ngươi ấy là người đã tìm kiếm ta, là người con gái của đức Phật.

Idāni tassa attano avisayabhāvaṃ patthanāya ca vighātāvahataṃ dassetuṃ ‘‘natthī’’tiādi vuttaṃ. Tattha rāgo yatthapi dāni me siyāti yattha idāni me rāgo siyā bhaveyya, taṃ ārammaṇaṃ sadevake loke natthi eva. Napi naṃ jānāmi kīrisoti naṃ rāgaṃ kīrisotipi na jānāmi. Atha maggena hato samūlakoti athāti nipātamattaṃ. Ayonisomanasikārasaṅkhātena mūlena samūlako rāgo ariyamaggena hato samugghātito.

Bây giờ, để chỉ ra rằng điều ấy không phải là đối tượng của mình và sự mong cầu là điều mang đến phiền não, câu (kệ) bắt đầu bằng ‘natthī’ (không có) đã được nói lên. Ở đây, câu ‘rāgo yatthapi dāni me siyā’ có nghĩa là: ‘Đối tượng nào mà ở nơi đó lòng tham dục của ta có thể sanh khởi ngay bây giờ,’ đối tượng như thế quả thật không có ở trong thế gian cùng với chư Thiên. Câu ‘napi naṃ jānāmi kīriso’ có nghĩa là: ‘Ta cũng không biết lòng tham dục ấy là như thế nào.’ Còn câu ‘atha maggena hato samūlako,’ từ ‘atha’ chỉ là một tiểu từ. Lòng tham dục có gốc rễ, với gốc rễ được gọi là sự tác ý không như lý, đã bị Thánh đạo hủy diệt, đã được nhổ bật gốc rễ.

Iṅgālakuyāti aṅgārakāsuyā. Ujjhitoti vātukkhitto viya yo koci, dahaniyā indhanaṃ viyāti attho. Visapattorivāti visagatabhājanaṃ viya. Aggito katoti aggito aṅgārato apagato kato, visassa lesampi asesetvā apanīto vināsitoti attho.

Câu ‘iṅgālakuyā’ có nghĩa là hố than hừng. Câu ‘ujjhitoti’ có nghĩa là giống như vật gì bị gió thổi bay đi, hoặc giống như nhiên liệu để đốt cháy. Câu ‘visapattorivā’ có nghĩa là giống như vật chứa chất độc. Câu ‘aggito kato’ có nghĩa là được làm cho rời khỏi ngọn lửa, khỏi than hừng; nghĩa là được loại bỏ, được hủy diệt không còn sót lại một chút chất độc nào.

Yassā siyā apaccavekkhitanti yassā itthiyā idaṃ khandhapañcakaṃ ñāṇena appaṭivekkhitaṃ apariññātaṃ siyā. Sattā vā anusāsito siyāti sattā vā dhammasarīrassa adassanena yassā itthiyā ananusāsito siyā. Tvaṃ tādisikaṃ palobhayāti, āvuso, tvaṃ tathārūpaṃ aparimadditasaṅkhāraṃ apaccavekkhitalokuttaradhammaṃ kāmehi palobhaya upagaccha. Jānantiṃ so imaṃ vihaññasīti so tvaṃ pavattiṃ nivattiñca [Pg.264] yāthāvato jānantiṃ paṭividdhasaccaṃ imaṃ subhaṃ bhikkhuniṃ āgamma vihaññasi, sampati āyatiñca vighātaṃ dukkhaṃ āpajjasi.

Câu ‘yassā siyā apaccavekkhitan’ có nghĩa là: ‘Đối với người phụ nữ nào mà năm uẩn này chưa được quán xét, chưa được liễu tri bởi trí tuệ.’ Câu ‘sattā vā anusāsito siyā’ có nghĩa là: ‘Hoặc đối với người phụ nữ nào mà chưa được Bậc Đạo Sư giáo huấn do vì không thấy được Pháp thân.’ Câu ‘tvaṃ tādisikaṃ palobhaya’ có nghĩa là: ‘Này hiền hữu, ngươi hãy đến gần và dùng các dục để quyến rũ một người như thế, một người có các pháp hành chưa được chế ngự, có Pháp siêu thế chưa được quán xét.’ Câu ‘jānantiṃ so imaṃ vihaññasi’ có nghĩa là: ‘Ngươi ấy, do đến gần vị Tỳ-khưu-ni Subhā này, là người biết rõ như thật về sự tiếp diễn và sự chấm dứt, là người đã thâm nhập các chân lý, nên ngươi sẽ bị phiền não; ngươi sẽ rơi vào sự phiền não và đau khổ cả trong hiện tại lẫn tương lai.’

Idānissa vighātāpattitaṃ kāraṇavibhāvanena dassentī ‘‘mayhaṃ hī’’tiādimāha. Tattha hīti hetuatthe nipāto. Akkuṭṭhavanditeti akkose vandanāya ca. Sukhadukkheti sukhe ca dukkhe ca, iṭṭhāniṭṭhavisayasamāyoge vā. Satī upaṭṭhitāti paccavekkhaṇayuttā sati sabbakālaṃ upaṭṭhitā. Saṅkhatamasubhanti jāniyāti tebhūmakaṃ saṅkhāragataṃ kilesāsucipaggharaṇena asubhanti ñatvā. Sabbatthevāti sabbasmiṃyeva bhavattaye mayhaṃ mano taṇhālepādinā na upalimpati.

Bây giờ, trong khi chỉ ra lý do vì sao người ấy rơi vào phiền não bằng cách giải thích nguyên nhân, vị ni đã nói câu (kệ) bắt đầu bằng ‘mayhaṃ hi.’ Ở đây, từ ‘hi’ là một tiểu từ có nghĩa là nguyên nhân. Câu ‘akkuṭṭhavandite’ có nghĩa là trong sự mắng nhiếc và trong sự tán dương. Câu ‘sukhadukkhe’ có nghĩa là trong lạc và trong khổ, hoặc trong sự tiếp xúc với đối tượng đáng ưa thích và không đáng ưa thích. Câu ‘satī upaṭṭhitā’ có nghĩa là chánh niệm được kết hợp với sự quán xét đã được thiết lập trong mọi lúc. Câu ‘saṅkhatamasubhanti jāniyā’ có nghĩa là sau khi đã biết rằng pháp hữu vi thuộc ba cõi là bất tịnh do sự tuôn chảy của các phiền não bất tịnh. Câu ‘sabbatthevā’ có nghĩa là: ‘Ở trong tất cả ba cõi hữu, tâm của ta không bị dính mắc bởi sự thoa bôi của ái dục và các thứ tương tự.’

Maggaṭṭhaṅgikayānayāyinīti aṭṭhaṅgikamaggasaṅkhātena ariyayānena nibbānapuraṃ yāyinī upagatā. Uddhaṭasallāti attano santānato samuddhaṭarāgādisallā.

Câu ‘maggaṭṭhaṅgikayānayāyinī’ có nghĩa là người đi đến, người đã đạt đến thành phố Nibbāna bằng cỗ xe cao thượng được gọi là Bát Chánh Đạo. Câu ‘uddhaṭasallā’ có nghĩa là người đã nhổ bật các mũi tên tham dục và các thứ tương tự ra khỏi dòng tâm thức của mình.

Sucittitāti hatthapādamukhādiākārena suṭṭhu cittitā viracitā. Sombhāti sumbhakā. Dārukapillakāni vāti dārudaṇḍādīhi uparacitarūpakāni. Tantīhīti nhārusuttakehi. Khīlakehīti hatthapādapiṭṭhikaṇṇādiatthāya ṭhapitadaṇḍehi. Vinibaddhāti vividhenākārena baddhā. Vividhaṃ panaccakāti yantasuttādīnaṃ añchanavissajjanādinā paṭṭhapitanaccakā, panaccantā viya diṭṭhāti yojanā.

Câu ‘sucittitā’ có nghĩa là được tô vẽ khéo léo, được tạo ra với hình dáng của tay, chân, mặt, v.v. Câu ‘sombhā’ có nghĩa là các con rối. Câu ‘dārukapillakāni vā’ có nghĩa là các hình nộm nhỏ được tạo thành bằng các que gỗ, v.v. Câu ‘tantīhi’ có nghĩa là bằng các sợi dây gân. Câu ‘khīlakehi’ có nghĩa là bằng các chốt gỗ được đặt vào với mục đích làm tay, chân, lưng, tai, v.v. Câu ‘vinibaddhā’ có nghĩa là được buộc lại theo nhiều cách khác nhau. Câu ‘vividhaṃ panaccakā’ có nghĩa là được làm cho nhảy múa bằng cách kéo và thả các sợi dây máy, v.v.; cần được hiểu là ‘được thấy như đang nhảy múa.’

Tamhuddhaṭe tantikhīlaketi sannivesavisiṭṭharacanāvisesayuttaṃ upādāya rūpakasamaññā tamhi tantimhi khīlake ca ṭhānato uddhaṭe bandhanto vissaṭṭhe, visuṃ karaṇena aññamaññaṃ vikale, tahiṃ tahiṃ khipanena parikrite vikirite. Na vindeyya khaṇḍaso kateti potthakarūpassa avayave khaṇḍākhaṇḍite kate potthakarūpaṃ na vindeyya, na upalabheyya. Evaṃ sante kimhi tattha manaṃ nivesaye tasmiṃ potthakarūpāvayave kimhi kiṃ khāṇuke, udāhu rajjuke, mattikāpiṇḍādike vā manaṃ manasaññaṃ niveseyya, visaṅkhāre avayave sā saññā kadācipi napateyyāti attho.

Câu ‘tamhuddhaṭe tantikhīlake’ có nghĩa là: Tên gọi ‘hình nộm’ là tùy thuộc vào sự sắp đặt đặc biệt và cấu trúc riêng biệt; khi các sợi dây và chốt gỗ ấy được tháo ra khỏi vị trí của chúng, các mối buộc được tháo rời, làm cho chúng tách rời nhau do bị phân chia, bị vứt bỏ, bị phân tán đây đó. Câu ‘na vindeyya khaṇḍaso kate’ có nghĩa là khi các bộ phận của hình nộm được cắt ra thành từng mảnh, người ấy sẽ không tìm thấy, sẽ không nhận ra được hình nộm. Khi sự việc là như vậy, câu ‘kimhi tattha manaṃ nivesaye’ có nghĩa là: ‘Người ấy nên đặt tâm vào đâu ở nơi đó?’ Vào bộ phận nào của hình nộm ấy? Người ấy nên đặt tâm, tức là tưởng về ‘tâm,’ vào khúc gỗ, hay vào sợi dây, hay vào cục đất sét, v.v. chăng? Ý nghĩa là, cái tưởng ấy (về một toàn thể) sẽ không bao giờ khởi lên ở nơi các bộ phận đã được tháo rời.

Tathūpamāti taṃsadisā tena potthakarūpena sadisā. Kinti ce āha ‘‘dehakānī’’tiādi. Tattha dehakānīti hatthapādamukhādidehāvayavā. Manti me paṭibaddhā upaṭṭhahanti. Tehi dhammehīti tehi pathaviādīhi [Pg.265] ca cakkhādīhi ca dhammehi. Vinā na vattantīti na hi tathā tathā sanniviṭṭhe pathaviādidhamme muñcitvā dehā nāma santi. Dhammehi vinā na vattatīti deho avayavehi avayavadhammehi vinā na vattati na upalabbhati. Evaṃ sante kimhi tattha manaṃ nivesayeti kimhi kiṃ pathaviyaṃ, udāhu āpādike dehoti vā hatthapādādīnīti vā manaṃ manasaññaṃ niveseyya. Yasmā pathaviādipasādadhammamatte esā samaññā, yadidaṃ dehoti vā hatthapādādīnīti vā sattoti vā itthīti vā purisoti vā, tasmā na ettha jānato koci abhiniveso hotīti.

Câu ‘tathūpamā’ có nghĩa là tương tự như thế, tương tự như hình nộm kia. Nếu được hỏi: ‘Như thế nào?’ vị ni đã nói câu (kệ) bắt đầu bằng ‘dehakāni.’ Ở đây, ‘dehakāni’ có nghĩa là các bộ phận của thân như tay, chân, mặt, v.v. Câu ‘tehi dhammehi’ có nghĩa là bởi các pháp ấy, tức là các pháp như địa đại, v.v., và các pháp như nhãn căn, v.v. Câu ‘vinā na vattantī’ có nghĩa là: ‘Quả thật, ngoài các pháp như địa đại, v.v., được sắp đặt theo cách này hay cách khác, không có cái gì được gọi là các thân.’ Câu ‘dhammehi vinā na vattati’ có nghĩa là thân không tồn tại, không được tìm thấy, nếu không có các bộ phận, tức các pháp thuộc về bộ phận. Khi sự việc là như vậy, câu ‘kimhi tattha manaṃ nivesaye’ có nghĩa là: ‘Người ấy nên đặt tâm vào đâu ở nơi đó?’ Vào đâu? Vào địa đại, hay vào các pháp như thủy đại, v.v.? Người ấy nên đặt tâm, tức là tưởng về ‘tâm,’ vào ‘thân’ hay vào ‘tay chân, v.v.’ chăng? Bởi vì đây chỉ là tên gọi cho các pháp như địa đại, các pháp tịnh sắc, v.v. — tức là ‘thân,’ hay ‘tay chân, v.v.,’ hay ‘chúng sanh,’ hay ‘người nữ,’ hay ‘người nam’ — do đó, đối với người có hiểu biết, không có sự chấp thủ nào ở đây.

Yathā haritālena makkhitaṃ, addasa cittikaṃ bhittiyā katanti yathā kusalena cittakārena bhittiyaṃ haritālena makkhitaṃ littaṃ tena lepaṃ datvā kataṃ ālikhitaṃ cittikaṃ itthirūpaṃ addasa passeyya. Tattha yā upathambhanakhepanādikiriyāsampattiyā mānusikā nu kho ayaṃ bhitti apassāya ṭhitāti saññā, sā niratthakā manussabhāvasaṅkhātassa atthassa tattha abhāvato, mānusīti pana kevalaṃ tahiṃ tassa ca viparītadassanaṃ, yāthāvato gahaṇaṃ na hoti, dhammapuñjamatte itthipurisādigahaṇampi evaṃ sampadamidaṃ daṭṭhabbanti adhippāyo.

Câu ‘yathā haritālena makkhitaṃ, addasa cittikaṃ bhittiyā katan’ có nghĩa là: ‘Giống như một họa sĩ tài ba có thể thấy một bức tranh, một hình người nữ, được làm ra, được vẽ lên trên tường, được bôi, được trét bằng thư hoàng, sau khi đã đắp lớp vữa ấy.’ Ở đó, cái tưởng rằng: ‘Phải chăng đây là một người nữ đang đứng tựa vào tường?’ do sự hoàn hảo của các hành động được vẽ như nâng đỡ, đưa tay, v.v., cái tưởng ấy là vô nghĩa, bởi vì thực tại được gọi là ‘trạng thái con người’ không có ở đó. Trái lại, (cái thấy) ‘đó là một người nữ’ chỉ đơn thuần là cái thấy sai lệch về nó, không phải là sự nắm bắt như thật. Ý nghĩa là: ‘Sự nắm bắt về người nữ, người nam, v.v., ở nơi một đống các pháp đơn thuần cũng cần được thấy theo cách tương tự như vậy.’

Māyaṃ viya aggato katanti māyākārena purato upaṭṭhāpitaṃ māyāsadisaṃ. Supinanteva suvaṇṇapādapanti supinameva supinantaṃ, tattha upaṭṭhitasuvaṇṇamayarukkhaṃ viya. Upagacchasi andha rittakanti andhabāla rittakaṃ tucchakaṃ antosārarahitaṃ imaṃ attabhāvaṃ ‘‘etaṃ mamā’’ti sāravantaṃ viya upagacchasi abhinivisasi. Janamajjheriva rupparūpakanti māyākārena mahājanamajjhe dassitaṃ rūpiyarūpasadisaṃ sāraṃ viya upaṭṭhahantaṃ, asāranti attho.

“Māyaṃ viya aggato katanti” có nghĩa là: được nhà ảo thuật trình bày ở phía trước, giống như ảo thuật. “Supinanteva suvaṇṇapādapanti” có nghĩa là: giấc mộng chính là giấc mộng, giống như cây làm bằng vàng hiện ra ở trong đó. “Upagacchasi andha rittakanti” có nghĩa là: này kẻ mù quáng ngu si, ngươi chấp thủ, bám víu vào thân thể này vốn trống rỗng, rỗng tuếch, không có cốt lõi bên trong, như thể nó có cốt lõi, (nghĩ rằng) ‘đây là của ta’. “Janamajjheriva rupparūpakanti” có nghĩa là: giống như hình ảnh bằng bạc được nhà ảo thuật cho thấy giữa đám đông, hiện ra như thể có cốt lõi, ý nghĩa là không có cốt lõi.

Vaṭṭanirivāti lākhāya guḷikā viya. Koṭarohitāti koṭare rukkhasusire ṭhapitā. Majjhe pubbuḷakāti akkhidalamajjhe ṭhitajalapubbuḷasadisā. Saassukāti assujalasahitā. Pīḷakoḷikāti akkhigūthako. Ettha jāyatīti etasmiṃ akkhimaṇḍale ubhosu koṭīsu visagandhaṃ vāyanto nibbattati. Pīḷakoḷikāti vā akkhidalesu nibbattanakā pīḷakā vuccati. Vividhāti setanīlamaṇḍalānañceva rattapītādīnaṃ sattannaṃ paṭalānañca vasena anekavidhā. Cakkhuvidhāti cakkhubhāgā cakkhuppakārā vā tassa anekakalāpagatabhāvato. Piṇḍitāti samuditā.

“Vaṭṭanirivāti” có nghĩa là: giống như viên bi bằng sáp ong. “Koṭarohitāti” có nghĩa là: được đặt trong hốc cây, lỗ hổng của cây. “Majjhe pubbuḷakāti” có nghĩa là: giống như bong bóng nước nằm giữa mí mắt. “Saassukāti” có nghĩa là: cùng với nước mắt. “Pīḷakoḷikāti” có nghĩa là: ghèn mắt. “Ettha jāyatīti” có nghĩa là: nó phát sinh, tỏa ra mùi hôi ở cả hai khóe mắt trong tròng mắt này. Hoặc “Pīḷakoḷikāti” có nghĩa là: mụn nhọt phát sinh ở mí mắt được gọi là pīḷakā. “Vividhāti” có nghĩa là: nhiều loại, do có các vòng màu trắng, xanh và bảy lớp màng màu đỏ, vàng, v.v. “Cakkhuvidhāti” có nghĩa là: các bộ phận của mắt hoặc các loại mắt, do trạng thái của nó bao gồm nhiều nhóm. “Piṇḍitāti” có nghĩa là: được tập hợp lại.

Evaṃ [Pg.266] cakkhusmiṃ sārajjantassa cakkhuno asubhataṃ anavaṭṭhitatāya aniccatañca vibhāvesi. Vibhāvetvā ca yathā nāma koci lobhanīyaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā corakantāraṃ paṭipajjanto corehi palibuddho taṃ lobhanīyabhaṇḍaṃ datvā gacchati, evameva cakkhumhi sārattena tena purisena palibuddhā therī attano cakkhuṃ uppāṭetvā tassa adāsi. Tena vuttaṃ ‘‘uppāṭiya cārudassanā’’tiādi. Tattha uppāṭiyāti uppāṭetvā cakkhukūpato nīharitvā. Cārudassanāti piyadassanā manoharadassanā. Na ca pajjitthāti tasmiṃ cakkhusmiṃ saṅgaṃ nāpajji. Asaṅgamānasāti katthacipi ārammaṇe anāsattacittā. Handa te cakkhunti tayā kāmitaṃ tato eva mayā dinnattā te cakkhusaññitaṃ asucipiṇḍaṃ gaṇha, gahetvā harassu pasādayuttaṃ icchitaṃ ṭhānaṃ nehi.

Như vậy, vị ấy đã làm sáng tỏ tính bất tịnh của con mắt và tính vô thường do sự không bền vững của nó cho người đang say đắm trong con mắt. Và sau khi làm sáng tỏ, cũng giống như một người nào đó mang theo món đồ đáng tham muốn, đi vào vùng hoang dã có trộm cướp, bị bọn cướp cản trở, đã trao món đồ đáng tham muốn ấy rồi đi; cũng vậy, vị Trưởng lão ni, bị cản trở bởi người đàn ông say đắm con mắt, đã móc mắt của mình ra và trao cho người ấy. Do đó, đã được nói: “uppāṭiya cārudassanā” v.v. Ở đây, “uppāṭiya” có nghĩa là: sau khi móc ra, lấy ra khỏi hốc mắt. “Cārudassanā” có nghĩa là: người có cái nhìn đáng yêu, người có cái nhìn làm say đắm lòng người. “Na ca pajjitthāti” có nghĩa là: vị ấy đã không dính mắc vào con mắt ấy. “Asaṅgamānasā” có nghĩa là: người có tâm không dính mắc vào bất cứ đối tượng nào. “Handa te cakkhunti” có nghĩa là: con mắt được ngươi ham muốn, do đó đã được ta trao cho, hãy nhận lấy khối bất tịnh được gọi là con mắt của ngươi, sau khi nhận lấy, hãy mang đi, hãy đem đến nơi mong muốn có sự trong sáng.

Tassa ca viramāsi tāvadeti tassa dhuttapurisassa tāvadeva akkhimhi uppāṭitakkhaṇe eva rāgo vigacchi. Tatthāti akkhimhi, tassaṃ vā theriyaṃ. Atha vā tatthāti tasmiṃyeva ṭhāne. Khamāpayīti khamāpesi. Sotthi siyā brahmacārinīti seṭṭhacārini mahesike tuyhaṃ ārogyameva bhaveyya. Na puno edisakaṃ bhavissatīti ito paraṃ evarūpaṃ anācāracaraṇaṃ na bhavissati, na karissāmīti attho.

“Tassa ca viramāsi tāvadeti” có nghĩa là: ngay lúc con mắt được móc ra, lòng tham của gã du đãng ấy đã biến mất. “Tatthāti” có nghĩa là: ở đó, nghĩa là trong con mắt, hoặc đối với vị Trưởng lão ni ấy. Hoặc, “tatthā” có nghĩa là: ngay tại nơi đó. “Khamāpayīti” có nghĩa là: đã xin tha thứ. “Sotthi siyā brahmacārinīti” có nghĩa là: này bậc có hạnh cao thượng, bậc hiền triết, mong cho ngài được an lành. “Na puno edisakaṃ bhavissatīti” có nghĩa là: từ nay về sau, sẽ không có hành vi sai trái như vậy nữa, ý nghĩa là ‘tôi sẽ không làm nữa’.

Āsādiyāti ghaṭṭetvā. Edisanti evarūpaṃ sabbattha vītarāgaṃ. Aggiṃ pajjalitaṃva liṅgiyāti pajjalitaṃ aggiṃ āliṅgetvā viya.

“Āsādiyāti” có nghĩa là: sau khi xúc phạm. “Edisanti” có nghĩa là: vị như thế này, đã ly tham ở khắp mọi nơi. “Aggiṃ pajjalitaṃva liṅgiyāti” có nghĩa là: giống như ôm lấy ngọn lửa đang cháy.

Tatoti tasmā dhuttapurisā. Sā bhikkhunīti sā subhā bhikkhunī. Agamī buddhavarassa santikanti sammāsambuddhassa santikaṃ upagacchi upasaṅkami. Passiya varapuññalakkhaṇanti uttamehi puññasambhārehi nibbattamahāpurisalakkhaṇaṃ disvā. Yathā purāṇakanti porāṇaṃ viya uppāṭanato pubbe viya cakkhu paṭipākatikaṃ ahosi. Yamettha antarantarā na vuttaṃ, taṃ vuttanayattā suviññeyyameva.

“Tatoti” có nghĩa là: từ gã du đãng ấy. “Sā bhikkhunīti” có nghĩa là: vị Tỳ-khưu-ni ấy, tức là Tỳ-khưu-ni Subhā. “Agamī buddhavarassa santikanti” có nghĩa là: đã đi đến, đã đảnh lễ gần bậc Chánh Đẳng Giác. “Passiya varapuññalakkhaṇanti” có nghĩa là: sau khi nhìn thấy tướng của bậc Đại nhân được tạo thành bởi các phước báu tối thượng. “Yathā purāṇakanti” có nghĩa là: con mắt đã trở lại bình thường như cũ, như trước khi bị móc ra. Điều gì không được nói đến ở đây, điều đó nên được hiểu một cách dễ dàng theo phương pháp đã được trình bày.

Subhājīvakambavanikātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về Trưởng Lão Ni Kệ của Tỳ-khưu-ni Subhā ở vườn xoài của Jīvaka đã kết thúc.

Tiṃsanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về Phẩm Ba Mươi Kệ đã kết thúc.

15. Cattālīsanipāto

15. Phẩm Bốn Mươi Kệ

1. Isidāsītherīgāthāvaṇṇanā

1. Phần giải thích về Trưởng Lão Ni Kệ của Tỳ-khưu-ni Isidāsī

Cattālīsanipāte [Pg.267] nagaramhi kusumanāmetiādikā isidāsiyā theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave purisattabhāve ṭhatvā vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī carimabhavato sattame bhave akalyāṇasannissayena paradārikakammaṃ katvā, kāyassa bhedā niraye nibbattitvā tattha bahūni vassasatāni niraye paccitvā, tato cutā tīsu jātīsu tiracchānayoniyaṃ nibbattitvā tato cutā dāsiyā kucchismiṃ napuṃsako hutvā nibbatti. Tato pana cutā ekassa daliddassa sākaṭikassa dhītā hutvā nibbatti. Taṃ vayappattaṃ giridāso nāma aññatarassa satthavāhassa putto attano bhariyaṃ katvā gehaṃ ānesi. Tassa ca bhariyā atthi sīlavatī kalyāṇadhammā. Tassaṃ issāpakatā sāmino tassā viddesanakammaṃ akāsi. Sā tattha yāvajīvaṃ ṭhatvā kāyassa bhedā imasmiṃ buddhuppāde ujjeniyaṃ kulapadesasīlācārādiguṇehi abhisammatassa vibhavasampannassa seṭṭhissa dhītā hutvā nibbatti, isidāsītissā nāmaṃ ahosi.

Trong Phẩm Bốn Mươi Kệ, các câu kệ của Trưởng lão ni Isidāsī bắt đầu bằng “nagaramhi kusumanāme”. Vị này cũng vậy, đã tạo các điều kiện căn bản dưới thời các vị Phật quá khứ, ở các kiếp sống đây đó, đã đứng trong thân phận nam giới, tích lũy các thiện pháp là duyên cho sự giải thoát. Trong kiếp thứ bảy kể từ kiếp cuối cùng, do nương tựa vào bạn xấu, đã phạm tội tà dâm với vợ người khác. Sau khi thân hoại mạng chung, đã tái sanh vào địa ngục, bị nấu trong địa ngục nhiều trăm năm. Từ đó mệnh chung, đã tái sanh vào loài bàng sanh trong ba kiếp, từ đó mệnh chung, đã tái sanh làm người bán nam bán nữ trong bụng của một nữ tỳ. Rồi từ đó mệnh chung, đã tái sanh làm con gái của một người đánh xe bò nghèo khó. Khi cô gái ấy đến tuổi trưởng thành, một người con trai của một thương gia tên là Giridāsa đã cưới cô làm vợ và đưa về nhà. Người ấy đã có một người vợ có giới hạnh, có thiện pháp. Do ganh tỵ với người vợ ấy, cô đã làm cho người chồng ghét bỏ người vợ kia. Cô ấy đã sống ở đó cho đến hết đời, sau khi thân hoại mạng chung, trong thời kỳ Đức Phật này xuất hiện, đã tái sanh làm con gái của một vị trưởng giả giàu có, được công nhận về các phẩm chất như dòng dõi, giới hạnh, và tư cách ở thành Ujjenī. Tên của cô là Isidāsī.

Taṃ vayappattakāle mātāpitaro kularūpavayavibhavādisadisassa aññatarassa seṭṭhiputtassa adaṃsu. Sā tassa gehe patidevatā hutvā māsamattaṃ vasi. Athassā kammabalena sāmiko virattarūpo hutvā taṃ gharato nīhari. Taṃ sabbaṃ pāḷito eva viññāyati. Tesaṃ tesaṃ pana sāmikānaṃ aruccaneyyatāya saṃvegajātā pitaraṃ anujānāpetvā, jinadattāya theriyā santike pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karontī nacirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā, phalasukhena nibbānasukhena ca vītināmentī ekadivasaṃ pāṭaliputtanagare piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā mahāgaṅgāyaṃ vālukapuline nisīditvā bodhittheriyā nāma attano sahāyattheriyā pubbapaṭipattiṃ pucchitā tamatthaṃ gāthābandhavasena vissajjesi ‘‘ujjeniyā puravare’’tiādinā. Tesaṃ pana pucchāvissajjanānaṃ sambandhaṃ dassetuṃ –

Khi nàng đến tuổi trưởng thành, cha mẹ đã gả nàng cho con trai của một vị trưởng giả nọ, người tương xứng về gia thế, dung sắc, tuổi tác, và tài sản. Nàng đã sống trong nhà của người ấy khoảng một tháng, giống như một vị nữ thần hộ trì gia đình. Sau đó, do nghiệp lực của nàng, người chồng trở nên chán ghét và đã đuổi nàng ra khỏi nhà. Tất cả điều ấy được biết rõ từ chính văn Pāli. Do bị những người chồng ấy không ưa thích, nàng sanh lòng chán ngán thế sự, sau khi xin phép cha, nàng đã xuất gia dưới sự tế độ của Trưởng lão Ni Jinadattā. Nàng thực hành công phu thiền quán và không bao lâu sau đã chứng đắc quả A-la-hán cùng với các Tuệ Phân Tích, sống an trú trong Thánh quả lạc và Niết-bàn lạc. Một hôm, sau khi đi khất thực ở thành Pāṭaliputta, sau bữa ăn, trở về từ chuyến khất thực, nàng ngồi trên bãi cát bên bờ sông Hằng, được người bạn đồng tu là Trưởng lão Ni Bodhi hỏi về tiền sự của mình, nàng đã giải thích sự việc ấy bằng các câu kệ bắt đầu bằng: “Tại thành đô Ujjenī tuyệt hảo...”. Để trình bày mối liên hệ giữa những câu hỏi và câu trả lời ấy –

402.

402.

‘‘Nagaramhi kusumanāme, pāṭaliputtamhi pathaviyā maṇḍe;

Sakyakulakulīnāyo, dve bhikkhuniyo hi guṇavatiyo.

“Tại thành phố tên Kusuma, tức Pāṭaliputta, là vật trang điểm của mặt đất; có hai vị Tỳ-khưu-ni, thuộc dòng dõi cao quý của tộc Sakya, thật là những bậc có đức hạnh.

403.

403.

‘‘Isidāsī [Pg.268] tattha ekā, dutiyā bodhīti sīlasampannā ca;

Jhānajjhāyanaratāyo, bahussutāyo dhutakilesāyo.

“Một vị là Isidāsī, vị thứ hai là Bodhi, cả hai đều có giới hạnh vẹn toàn; các vị ấy ưa thích thiền định và chiêm nghiệm, là bậc đa văn, đã rũ sạch các phiền não.

404.

404.

‘‘Tā piṇḍāya caritvā, bhattatthaṃ kariya dhotapattāyo;

Rahitamhi sukhanisinnā, imā girā abbhudīresu’’nti. –

“Các vị ấy sau khi đi khất thực, dùng xong bữa ăn, đã rửa sạch bát; ngồi thoải mái ở một nơi vắng vẻ, đã thốt lên những lời này.” –

Imā tisso gāthā saṅgītikārehi ṭhapitā.

Ba câu kệ này đã được các vị kết tập kinh điển đặt vào.

405.

405.

‘‘Pāsādikāsi ayye, isidāsi vayopi te aparihīno;

Kiṃ disvāna byālikaṃ, athāsi nekkhammamanuyuttā.

“Thưa Tôn giả Isidāsi, ngài thật khả ái, tuổi xuân của ngài cũng chưa tàn phai; đã thấy được điều lầm lỗi gì, mà ngài lại chuyên tâm vào việc xuất ly?”

406.

406.

‘‘Evamanuyuñjiyamānā sā, rahite dhammadesanākusalā;

Isidāsī vacanamabravi, suṇa bodhi yathāmhi pabbajitā.

“Khi được hỏi như vậy, ở nơi vắng vẻ, vị ấy, Isidāsī, là người thiện xảo trong việc thuyết Pháp, đã nói lên lời này: ‘Này Bodhi, hãy nghe về việc tôi đã xuất gia như thế nào.’”

Ito paraṃ vissajjanagāthā.

Từ đây trở đi là các câu kệ giải đáp.

407.

407.

‘‘Ujjeniyā puravare, mayhaṃ pitā sīlasaṃvuto seṭṭhi;

Tassamhi ekadhītā, piyā manāpā ca dayitā ca.

“Tại thành đô Ujjenī tuyệt hảo, cha của tôi là một vị trưởng giả có giới hạnh thu thúc; tôi là người con gái duy nhất của ông, được yêu mến, quý trọng, và thương yêu.”

408.

408.

‘‘Atha me sāketato varakā, āgacchumuttamakulīnā;

Seṭṭhī pahūtaratano, tassa mamaṃ suṇumadāsi tāto.

“Khi ấy, từ thành Sāketa có những người cầu hôn đến cho tôi, thuộc dòng dõi cao quý nhất; đó là một vị trưởng giả có nhiều của cải. Cha tôi đã gả tôi cho con trai của vị ấy.”

409.

409.

‘‘Sassuyā sasurassa ca, sāyaṃ pātaṃ paṇāmamupagamma;

Sirasā karomi pāde, vandāmi yathāmhi anusiṭṭhā.

“Đối với mẹ chồng và cha chồng, sáng và tối, tôi đến đảnh lễ; tôi cúi đầu sát chân, và vái lạy như tôi đã được chỉ dạy.”

410.

410.

‘‘Yā mayhaṃ sāmikassa, bhaginiyo bhātuno parijano vā;

Tamekavarakampi disvā, ubbiggā āsanaṃ demi.

“Bất cứ ai là chị em, anh em, hay người hầu của chồng tôi; khi thấy dù chỉ một người trong số họ, tôi đều vội vàng nhường chỗ ngồi.”

411.

411.

‘‘Annena ca pānena ca, khajjena ca yañca tattha sannihitaṃ;

Chādemi upanayāmi ca, demi ca yaṃ yassa patirūpaṃ.

“Với cơm, nước, và các món ăn vặt, và bất cứ thứ gì có sẵn ở đó; tôi che đậy, mang đến, và dâng tặng những gì thích hợp cho mỗi người.”

412.

412.

‘‘Kālena upaṭṭhahitvā, gharaṃ samupagamāmi ummāre;

Dhovantī hatthapāde, pañjalikā sāmikamupemi.

“Thức dậy đúng giờ, tôi đến ngưỡng cửa nhà; sau khi rửa tay chân cho chồng, tôi chắp tay đến gần chàng.”

413.

413.

‘‘Kocchaṃ pasādaṃ añjaniñca, ādāsakañca gaṇhitvā;

Parikammakārikā viya, sayameva patiṃ vibhūsemi.

“Lấy lược, đồ trang điểm, thuốc kẻ mắt, và gương; giống như một người hầu gái, tôi tự tay trang điểm cho chồng.”

414.

414.

‘‘Sayameva odanaṃ sādhayāmi, sayameva bhājanaṃ dhovantī;

Mātāva ekaputtakaṃ, tathā bhattāraṃ paricarāmi.

“Tôi tự mình nấu cơm, tự mình rửa chén bát; như người mẹ đối với đứa con trai duy nhất, tôi cũng phục vụ chồng tôi như vậy.”

415.

415.

‘‘Evaṃ [Pg.269] maṃ bhattikataṃ, anurattaṃ kārikaṃ nihatamānaṃ;

Uṭṭhāyikaṃ analasaṃ, sīlavatiṃ dussate bhattā.

“Dù tôi hết lòng tận tụy, yêu thương, chăm chỉ, khiêm tốn, siêng năng, không lười biếng, và có giới hạnh, chồng tôi vẫn ghét bỏ tôi.”

416.

416.

‘‘So mātarañca pitarañca, bhaṇati āpucchahaṃ gamissāmi;

Isidāsiyā na saha vacchaṃ, ekāgārehaṃ saha vatthuṃ.

“Chàng nói với cha và mẹ rằng: ‘Con xin phép ra đi; con sẽ không sống cùng Isidāsī, con không thể ở chung một nhà với cô ấy.’”

417.

417.

‘‘Mā evaṃ putta avaca, isidāsī paṇḍitā paribyattā;

Uṭṭhāyikā analasā, kiṃ tuyhaṃ na rocate putta.

“‘Này con, đừng nói như vậy, Isidāsī là người khôn ngoan, lanh lợi, siêng năng, không lười biếng. Điều gì ở cô ấy không làm con hài lòng, hỡi con trai?’”

418.

418.

‘‘Na ca me hiṃsati kiñci, na cahaṃ isidāsiyā saha vacchaṃ;

Dessāva me alaṃ me, apucchāhaṃ gamissāmi.

“‘Cô ấy không làm hại con điều gì, nhưng con sẽ không sống cùng Isidāsī; cô ấy thật đáng ghét đối với con, thế là đủ rồi. Con xin phép ra đi.’”

419.

419.

‘‘Tassa vacanaṃ suṇitvā, sassu sasuro ca maṃ apucchiṃsu;

Kissa tayā aparaddhaṃ, bhaṇa vissaṭṭhā yathābhūtaṃ.

“Nghe lời chàng nói, mẹ chồng và cha chồng đã hỏi tôi: ‘Con đã làm điều gì sai quấy? Hãy nói rõ ràng, đúng như sự thật.’”

420.

420.

‘‘Napihaṃ aparajjhaṃ kiñci, napi hiṃsemi na bhaṇāmi dubbacanaṃ;

Kiṃ sakkā kātuyye, yaṃ maṃ viddessate bhattā.

“‘Con không làm điều gì sai quấy, cũng không làm hại chàng hay nói lời ác độc. Thưa các ngài, con có thể làm gì được, khi mà chồng con ghét bỏ con?’”

421.

421.

‘‘Te maṃ pitugharaṃ paṭinayiṃsu, vimanā dukhena adhibhūtā;

Puttamanurakkhamānā, jitāmhase rūpiniṃ lakkhiṃ.

“Họ đưa tôi trở về nhà cha, lòng buồn bã, bị nỗi khổ xâm chiếm; vì bảo vệ con trai mình, (họ nói): ‘Chúng tôi đã bị đánh bại bởi một nữ thần Lakkhī xinh đẹp.’”

422.

422.

‘‘Atha maṃ adāsi tāto, aḍḍhassa gharamhi dutiyakulikassa;

Tato upaḍḍhasuṅkena, yena maṃ vindatha seṭṭhi.

“Sau đó, cha tôi đã gả tôi cho một gia đình giàu có thứ hai, với một nửa của hồi môn mà vị trưởng giả (đầu tiên) đã cưới tôi.”

423.

423.

‘‘Tassapi gharamhi māsaṃ, avasiṃ atha sopi maṃ paṭiccharayi;

Dāsīva upaṭṭhahantiṃ, adūsikaṃ sīlasampannaṃ.

“Trong nhà của người ấy, tôi cũng đã ở được một tháng, rồi người ấy cũng ruồng bỏ tôi, dù tôi phục vụ như một người tớ gái, không lỗi lầm và có giới hạnh vẹn toàn.”

424.

424.

‘‘Bhikkhāya ca vicarantaṃ, damakaṃ dantaṃ me pitā bhaṇati;

Hohisi me jāmātā, nikkhipa poṭṭhiñca ghaṭikañca.

“Cha tôi nói với một người tu khổ hạnh đã được điều phục, đang đi khất thực rằng: ‘Ông hãy làm con rể của tôi, hãy đặt túi vải và bình bát xuống.’”

425.

425.

‘‘Sopi vasitvā pakkhaṃ, atha tātaṃ bhaṇati ‘dehi me poṭṭhiṃ;

Ghaṭikañca mallakañca, punapi bhikkhaṃ carissāmi’.

“Người ấy cũng vậy, sau khi ở được nửa tháng, liền nói với cha tôi: ‘Xin hãy trả lại cho tôi túi vải, bình bát, và cái bát nhỏ; tôi sẽ lại đi khất thực.’”

426.

426.

‘‘Atha naṃ bhaṇatī tāto, ammā sabbo ca me ñātigaṇavaggo;

Kiṃ te na kīrati idha, bhaṇa khippaṃ taṃ te karihiti.

“Khi ấy, cha tôi nói với người ấy: ‘Này ông, và tất cả quyến thuộc của tôi nữa; ở đây có điều gì không được chu toàn cho ông chăng? Hãy nói nhanh lên, điều đó sẽ được thực hiện cho ông.’”

427.

427.

‘‘Evaṃ bhaṇito bhaṇati, yadi me attā sakkoti alaṃ mayhaṃ;

Isidāsiyā na saha vacchaṃ, ekagharehaṃ saha vatthuṃ.

“Được nói như vậy, người ấy đáp: ‘Nếu tự thân tôi có thể lo liệu được thì đã đủ cho tôi rồi; tôi sẽ không sống cùng Isidāsī, tôi không thể ở chung một nhà với cô ấy.’”

428.

428.

‘‘Vissajjito [Pg.270] gato so, ahampi ekākinī vicintemi;

Āpucchitūna gacchaṃ, marituye vā pabbajissaṃ vā.

“Người ấy được cho đi và đã rời khỏi. Còn tôi, một mình suy nghĩ: ‘Sau khi xin phép, ta sẽ ra đi, hoặc là để chết, hoặc là để xuất gia.’”

429.

429.

‘‘Atha ayyā jinadattā, āgacchī gocarāya caramānā;

Tāta kulaṃ vinayadharī, bahussutā sīlasampannā.

‘Khi ấy, ni sư Jinadattā, trong lúc đi khất thực, đã đi đến; nhà của cha, vị ấy là người thông suốt Luật, là bậc đa văn, và có giới hạnh vẹn toàn.

430.

430.

‘‘Taṃ disvāna amhākaṃ, uṭṭhāyāsanaṃ tassā paññāpayiṃ;

Nisinnāya ca pāde, vanditvā bhojanamadāsiṃ.

‘Sau khi nhìn thấy vị ấy, tôi đã đứng dậy khỏi chỗ ngồi và đã dọn chỗ cho vị ấy; và sau khi vị ấy đã ngồi, tôi đã đảnh lễ nơi chân và đã dâng cúng vật thực.

431.

431.

‘‘Annena ca pānena ca, khajjena ca yañca tattha sannihitaṃ;

Santappayitvā avacaṃ, ayye icchāmi pabbajituṃ.

‘Với cơm, với nước uống, với các món ăn cứng, và với bất cứ thứ gì có sẵn ở đấy; sau khi đã làm cho vị ấy hài lòng, tôi đã nói rằng: ‘Thưa ni sư, con muốn được xuất gia.’

432.

432.

‘‘Atha maṃ bhaṇatī tāto, idheva puttaka carāhi tvaṃ dhammaṃ;

Annena ca pānena ca, tappaya samaṇe dvijātī ca.

‘Khi ấy, cha đã nói với tôi rằng: ‘Này con, con hãy thực hành Pháp ngay tại đây; với cơm và với nước uống, hãy làm cho các vị Sa-môn và Bà-la-môn được hài lòng.’

433.

433.

‘‘Athahaṃ bhaṇāmi tātaṃ, rodantī añjaliṃ paṇāmetvā;

Pāpañhi mayā pakataṃ, kammaṃ taṃ nijjaressāmi.

‘Khi ấy, trong lúc khóc lóc và chắp tay lại, tôi nói với cha rằng: ‘Quả thật, việc ác đã được thực hiện bởi con, con sẽ làm cho nghiệp ấy được tiêu trừ.’

434.

434.

‘‘Atha maṃ bhaṇatī tāto, pāpuṇa bodhiñca aggadhammañca;

Nibbānañca labhassu, yaṃ sacchikarī dvipadaseṭṭho.

‘Khi ấy, cha đã nói với tôi rằng: ‘Con hãy đạt được sự giác ngộ và Pháp tối thượng; và con hãy chứng đắc Nibbāna, điều mà bậc Tối Thắng trong các loài hai chân đã chứng ngộ.’

435.

435.

‘‘Mātāpitū abhivāda, yitvā sabbañca ñātigaṇavaggaṃ;

Sattāhaṃ pabbajitā, tisso vijjā aphassayiṃ.

‘Sau khi đã đảnh lễ mẹ và cha, và toàn thể nhóm quyến thuộc; sau bảy ngày xuất gia, tôi đã chứng đắc ba minh.’

436.

436.

‘‘Jānāmi attano satta, jātiyo yassayaṃ phalavipāko;

Taṃ tava ācikkhissaṃ, taṃ ekamanā nisāmehi.

‘Tôi biết được bảy kiếp sống của mình, điều này là quả và là sự chín muồi của nghiệp ấy; tôi sẽ kể lại điều ấy cho bạn, bạn hãy nhất tâm lắng nghe điều ấy.’

437.

437.

‘‘Nagaramhi erakacche, suvaṇṇakāro ahaṃ pahūtadhano;

Yobbanamadena matto, so paradāraṃ asevihaṃ.

‘Ở tại thành phố Erakaccha, tôi là người thợ vàng có nhiều của cải; do say sưa với sự kiêu mạn của tuổi trẻ, tôi đã dan díu với vợ của người khác.’

438.

438.

‘‘Sohaṃ tato cavitvā, nirayamhi apaccisaṃ ciraṃ;

Pakko tato ca uṭṭhahitvā, makkaṭiyā kucchimokkamiṃ.

‘Sau khi mệnh chung từ nơi ấy, tôi đã bị nấu trong địa ngục một thời gian dài; và sau khi đã bị nấu và đã đi lên từ nơi ấy, tôi đã đi vào trong bụng của một con khỉ cái.’

439.

439.

‘‘Sattāhajātakaṃ maṃ, mahākapi yūthapo nillacchesi;

Tassetaṃ kammaphalaṃ, yathāpi gantvāna paradāraṃ.

‘Khi tôi được sinh ra bảy ngày, con khỉ lớn, là con đầu đàn, đã thiến tôi; đây là quả của nghiệp ấy, cũng giống như việc đã đi đến với vợ của người khác.’

440.

440.

‘‘Sohaṃ tato cavitvā, kālaṃ karitvā sindhavāraññe;

Kāṇāya ca khañjāya ca, eḷakiyā kucchimokkamiṃ.

‘Sau khi mệnh chung từ nơi ấy, sau khi đã chết ở trong khu rừng Sindhava; tôi đã đi vào trong bụng của một con cừu cái, con vật bị chột và bị què.’

441.

441.

‘‘Dvādasa [Pg.271] vassāni ahaṃ, nillacchito dārake parivahitvā;

Kimināvaṭṭo akallo, yathāpi gantvāna paradāraṃ.

‘Trong mười hai năm, tôi đã bị thiến, đã phải chuyên chở các đứa bé trai; tôi bị giòi bọ bao phủ, bị bệnh hoạn, cũng giống như việc đã đi đến với vợ của người khác.’

442.

442.

‘‘Sohaṃ tato cavitvā, govāṇijakassa gāviyā jāto;

Vaccho lākhātambo, nillacchito dvādase māse.

‘Sau khi mệnh chung từ nơi ấy, tôi đã được sinh ra từ con bò cái của người buôn bò; là con bê có màu đỏ sậm, tôi đã bị thiến vào tháng thứ mười hai.’

443.

443.

‘‘Voḍhūna naṅgalamahaṃ, sakaṭañca dhārayāmi;

Andhovaṭṭo akallo, yathāpi gantvāna paradāraṃ.

‘Sau khi đã kéo cày, tôi cũng kéo cả xe; tôi bị mù lòa, bị bệnh hoạn, cũng giống như việc đã đi đến với vợ của người khác.’

444.

444.

‘‘Sohaṃ tato cavitvā, vīthiyā dāsiyā ghare jāto;

Neva mahilā na puriso, yathāpi gantvāna paradāraṃ.

‘Sau khi mệnh chung từ nơi ấy, tôi đã được sinh ra trong nhà của một người nữ nô lệ ở ngoài đường; không phải là nữ cũng không phải là nam, cũng giống như việc đã đi đến với vợ của người khác.’

445.

445.

‘‘Tiṃsativassamhi mato, sākaṭikakulamhi dārikā jātā;

Kapaṇamhi appabhoge, dhanikapurisapātabahulamhi.

‘Sau khi chết vào năm thứ ba mươi, tôi đã được sinh ra làm bé gái trong gia đình của người đánh xe; gia đình ấy khốn khổ, có ít tài sản, và có nhiều chủ nợ.’

446.

446.

‘‘Taṃ maṃ tato satthavāho, ussannāya vipulāya vaḍḍhiyā;

Okaḍḍhati vilapantiṃ, acchinditvā kulagharasmā.

‘Khi ấy, người trưởng đoàn thương buôn, vì món tiền lời to lớn và dồi dào, đã lôi kéo tôi đi trong lúc tôi đang than khóc, sau khi đã tách tôi ra khỏi ngôi nhà của gia đình.’

447.

447.

‘‘Atha soḷasame vasse, disvā maṃ pattayobbanaṃ kaññaṃ;

Orundhatassa putto, giridāso nāma nāmena.

‘Khi ấy, vào năm thứ mười sáu, sau khi nhìn thấy tôi là cô gái đã đến tuổi dậy thì; người con trai của vị ấy, tên là Giridāsa, đã cưới tôi làm vợ.’

448.

448.

‘‘Tassapi aññā bhariyā, sīlavatī guṇavatī yasavatī ca;

Anurattā bhattāraṃ, tassāhaṃ viddesanamakāsiṃ.

‘Vị ấy cũng có một người vợ khác, là người có giới hạnh, có đức độ, và có danh tiếng; người ấy hết lòng thương yêu chồng, tôi đã gây ra sự thù ghét đối với người ấy.’

449.

449.

‘‘Tassetaṃ kammaphalaṃ, yaṃ maṃ apakīritūna gacchanti;

Dāsīva upaṭṭhahantiṃ, tassapi anto kato mayā’’ti.

‘Đây là quả của nghiệp ấy, việc mà họ đã ruồng bỏ và đã ra đi khỏi tôi; người đã hầu hạ như một nữ tỳ, việc ấy cũng đã được tôi chấm dứt.’

Tattha nagaramhi kusumanāmeti ‘‘kusumapura’’nti evaṃ kusumasaddena gahitanāmake nagare, idāni taṃ nagaraṃ pāṭaliputtamhīti sarūpato dasseti. Pathaviyā maṇḍeti sakalāya pathaviyā maṇḍabhūte. Sakyakulakulīnāyoti sakyakule kuladhītaro, sakyaputtassa bhagavato sāsane pabbajitatāya evaṃ vuttaṃ.

Ở đây, câu ‘ở tại thành phố tên Kusuma’ có nghĩa là: ở tại thành phố có tên được lấy từ chữ ‘kusuma,’ là ‘Kusumapura;’ bây giờ, vị ấy chỉ ra rằng thành phố ấy chính là Pāṭaliputta. Câu ‘là vật trang điểm của trái đất’ có nghĩa là: là vật trang điểm cho toàn thể trái đất. Câu ‘thuộc dòng dõi cao quý của gia tộc Sakya’ có nghĩa là: những người con gái thuộc dòng dõi cao quý trong gia tộc Sakya; được nói như vậy là do đã xuất gia trong giáo Pháp của đức Thế Tôn, là người con của dòng họ Sakya.

Tatthāti tāsu dvīsu bhikkhunīsu. Bodhīti evaṃnāmikā therī. Jhānajjhāyanaratāyoti lokiyalokuttarassa jhānassa jhāyane abhiratā. Bahussutāyoti pariyattibāhusaccena bahussutā. Dhutakilesāyoti aggamaggena sabbaso samugghātitakilesā. Bhattatthaṃ kariyāti [Pg.272] bhattakiccaṃ niṭṭhāpetvā. Rahitamhīti janarahitamhi vivittaṭṭhāne. Sukhanisinnāti pabbajjāsukhena vivekasukhena ca sukhanisinnā. Imā girāti idāni vuccamānā sukhā lāpanā. Abbhudīresunti pucchāvissajjanavasena kathayiṃsu.

Câu ‘ở đấy’ có nghĩa là: ở giữa hai vị Tỳ-khưu-ni ấy. Câu ‘Bodhi’ có nghĩa là: vị trưởng lão ni có tên như vậy. Câu ‘vui thích trong việc thực hành thiền’ có nghĩa là: vui thích trong việc thực hành thiền định thuộc thế gian và siêu thế. Câu ‘vị đa văn’ có nghĩa là: vị đa văn do có sự học rộng về kinh điển. Câu ‘người đã rũ sạch các phiền não’ có nghĩa là: người có các phiền não đã được nhổ bật lên hoàn toàn bằng đạo cao nhất. Câu ‘vì mục đích vật thực’ có nghĩa là: sau khi đã hoàn tất công việc về vật thực. Câu ‘ở nơi vắng vẻ’ có nghĩa là: ở nơi đơn độc, không có người. Câu ‘ngồi một cách thoải mái’ có nghĩa là: ngồi một cách thoải mái với sự an lạc của việc xuất gia và sự an lạc của nơi vắng lặng. Câu ‘những lời này’ có nghĩa là: cuộc trò chuyện thú vị đang được nói đến bây giờ. Câu ‘đã thốt lên’ có nghĩa là: các vị ấy đã nói chuyện bằng cách thức hỏi và đáp.

‘‘Pāsādikāsī’’ti gāthā bodhittheriyā pucchāvasena vuttā. ‘‘Evamanuyuñjiyamānā’’ti gāthā saṅgītikāreheva vuttā. ‘‘Ujjeniyā’’tiādikā hi sabbāpi isidāsiyāva vuttā. Tattha pāsādikāsīti rūpasampattiyā passantānaṃ pasādāvahā asi. Vayopi te aparihīnoti tuyhaṃ vayopi na parihīno, paṭhamavaye ṭhitāsīti attho. Kiṃ disvāna byālikanti kīdisaṃ byālikaṃ dosaṃ gharāvāse ādīnavaṃ disvā. Athāsi nekkhammamanuyuttāti athāti nipātamattaṃ, nekkhammaṃ pabbajjaṃ anuyuttā asi.

Bài kệ ‘Bạn đã khả ái’ đã được trưởng lão ni Bodhi nói ra bằng cách thức hỏi. Bài kệ ‘Trong khi được hỏi như vậy’ đã được các vị kết tập kinh điển nói ra. Quả thật, tất cả các bài kệ bắt đầu bằng câu ‘Ở tại Ujjeni’ đã được chính ni sư Isidāsī nói ra. Ở đây, câu ‘bạn đã khả ái’ có nghĩa là: bạn đã là người mang lại sự trong sạch cho những người nhìn thấy do sự vẹn toàn về sắc đẹp. Câu ‘tuổi trẻ của bạn cũng không bị suy tàn’ có nghĩa là: tuổi trẻ của bạn cũng không bị suy tàn, ý nghĩa là bạn đang ở trong giai đoạn đầu của cuộc đời. Câu ‘sau khi đã nhìn thấy điều tai hại gì’ có nghĩa là: sau khi đã nhìn thấy loại tai hại, lỗi lầm, sự nguy hiểm nào ở trong đời sống tại gia. Câu ‘rằng bạn đã chuyên tâm đến sự xuất ly’ có nghĩa là: chữ ‘atha’ chỉ là một tiểu từ, bạn đã chuyên tâm đến sự xuất ly, đến việc xuất gia.

Anuyuñjiyamānāti pucchiyamānā, sā isidāsīti yojanā. Rahiteti suññaṭṭhāne. Suṇa bodhi yathāmhi pabbajitāti bodhittheri ahaṃ yathā pabbajitā amhi, taṃ taṃ purāṇaṃ suṇa suṇāhi.

Câu ‘trong khi được hỏi’ có nghĩa là: trong khi được chất vấn; sự liên kết là ‘ni sư Isidāsī ấy.’ Câu ‘ở nơi vắng vẻ’ có nghĩa là: ở nơi trống không. Câu ‘này Bodhi, hãy lắng nghe về việc tôi đã xuất gia như thế nào’ có nghĩa là: này trưởng lão ni Bodhi, tôi đã xuất gia như thế nào, bạn hãy lắng nghe, hãy lắng nghe câu chuyện xưa cũ ấy.

Ujjeniyā puravareti ujjenīnāmake avantiraṭṭhe uttamanagare. Piyāti ekadhītubhāvena piyāyitabbā. Manāpāti sīlācāraguṇena manavaḍḍhanakā. Dayitāti anukampitabbā.

Câu ‘ở tại Ujjeni, thành phố tốt đẹp nhất’ có nghĩa là: ở tại thành phố tốt đẹp nhất tên là Ujjeni trong xứ Avanti. Câu ‘người thân yêu’ có nghĩa là: người đáng được thương yêu do là người con gái duy nhất. Câu ‘người khả ái’ có nghĩa là: người làm cho tâm trí được tăng trưởng do phẩm chất về giới hạnh và tư cách. Câu ‘người được quý mến’ có nghĩa là: người đáng được thương xót.

Athāti pacchā mama vayappattakāle. Me sāketato varakāti sāketanagarato mama varakā maṃ vārentā āgacchuṃ. Uttamakulīnāti tasmiṃ nagare aggakulikā, yena te pesitā, so seṭṭhi pahūtaratano. Tassa mamaṃ suṇhamadāsi tātoti tassa sāketaseṭṭhino suṇisaṃ puttassa bhariyaṃ katvā mayhaṃ pitā maṃ adāsi.

Câu ‘khi ấy’ có nghĩa là: sau đó, vào lúc tôi đến tuổi trưởng thành. Câu ‘những người cầu hôn tôi từ Sāketa’ có nghĩa là: từ thành phố Sāketa, những người cầu hôn tôi, trong lúc tìm kiếm tôi, đã đi đến. Câu ‘thuộc dòng dõi cao quý nhất’ có nghĩa là: thuộc gia đình cao quý nhất ở tại thành phố ấy; vị trưởng giả, người đã phái họ đi, là người có nhiều châu báu. Câu ‘cha đã gả tôi làm con dâu cho vị ấy’ có nghĩa là: cha của tôi đã gả tôi, sau khi đã để tôi làm con dâu của vị trưởng giả ở Sāketa ấy, làm vợ của người con trai của vị ấy.

Sāyaṃ pātanti sāyanhe pubbaṇhe ca. Paṇāmamupagamma sirasā karomīti sassuyā sasurassa ca santikaṃ upagantvā sirasā paṇāmaṃ karomi, tesaṃ pāde vandāmi. Yathāmhi anusiṭṭhāti tehi yathā anusiṭṭhā amhi, tathā karomi, tesaṃ anusiṭṭhiṃ na atikkamāmi.

"Sáng và chiều" có nghĩa là vào buổi chiều và buổi sáng. "Tôi cúi đầu đảnh lễ" có nghĩa là: sau khi đến gần mẹ chồng và cha chồng, tôi cúi đầu đảnh lễ, tôi đảnh lễ dưới chân của họ. "Như tôi đã được chỉ dạy" có nghĩa là: tôi đã được họ chỉ dạy như thế nào, tôi làm như thế ấy, tôi không vượt qua lời chỉ dạy của họ.

Tamekavarakampīti ekavallabhampi. Ubbiggāti tasantā. Āsanaṃ demīti yassa puggalassa yaṃ anucchavikaṃ, taṃ tassa demi.

"Người duy nhất được yêu quý ấy" cũng có nghĩa là người duy nhất được thương mến. "Hoảng sợ" có nghĩa là run sợ. "Tôi dâng chỗ ngồi" có nghĩa là: chỗ ngồi nào thích hợp với người nào, tôi dâng chỗ ngồi ấy cho người ấy.

Tatthāti [Pg.273] parivesanaṭṭhāne. Sannihitanti sajjitaṃ hutvā vijjamānaṃ. Chādemīti upacchādemi, upacchādetvā upanayāmi ca, upanetvā demi, dentīpi yaṃ yassa patirūpaṃ, tadeva demīti attho.

"Ở nơi đó" có nghĩa là ở nơi phục vụ. "Đã được chuẩn bị sẵn" có nghĩa là đã được sửa soạn và hiện có. "Tôi che đậy" có nghĩa là tôi che kín, và sau khi che kín tôi mang đến, sau khi mang đến tôi dâng tặng, và trong khi dâng tặng, vật gì tương xứng với người nào, tôi dâng tặng chính vật ấy, đó là ý nghĩa.

Ummāreti dvāre. Dhovantī hatthapādeti hatthapāde dhovinī āsiṃ, dhovitvā gharaṃ samupagamāmīti yojanā.

"Lau chùi ở cửa". "Rửa tay và chân" có nghĩa là: tôi là người rửa tay và chân, sau khi rửa xong tôi đi vào nhà, nên được hiểu như vậy.

Kocchanti massūnaṃ kesānañca ullikhanakocchaṃ. Pasādanti gandhacuṇṇādimukhavilepanaṃ. ‘‘Pasādhana’’ntipi pāṭho, pasādhanabhaṇḍaṃ. Añjaninti añjananāḷiṃ. Parikammakārikā viyāti aggakulikā vibhavasampannāpi patiparicārikā ceṭikā viya.

"Cây cọ" là cây cọ để chải râu và tóc. "Vật trang điểm" là phấn thơm v.v... để thoa mặt. Cũng có bản đọc là "pasādhanaṃ", (nghĩa là) vật dụng trang điểm. "Thuốc kẻ mắt" là ống đựng thuốc kẻ mắt. "Giống như người hầu gái" có nghĩa là: dù là người thuộc gia đình danh giá, giàu có, (tôi vẫn phục vụ) như một người hầu gái, một tỳ nữ.

Sādhayāmīti pacāmi. Bhājananti lohabhājanañca. Dhovantī paricarāmīti yojanā.

"Tôi chuẩn bị" có nghĩa là tôi nấu nướng. "Vật dụng" là các vật dụng bằng kim loại. "Vừa rửa vừa phục vụ", nên được hiểu như vậy.

Bhattikatanti katasāmibhatikaṃ. Anurattanti anurattavantiṃ. Kārikanti tassa tasseva iti kattabbassa kārikaṃ. Nihatamānanti apanītamānaṃ. Uṭṭhāyikanti uṭṭhānavīriyasampannaṃ. Analasanti tato eva akusītaṃ. Sīlavatinti sīlācārasampannaṃ. Dussateti dussati, kujjhitvā bhaṇati.

"Người có chồng" là người đã có chồng. "Người tận tụy" là người có lòng tận tụy. "Người thực hành" là người thực hành các phận sự phải làm này kia. "Người dẹp bỏ ngã mạn" là người đã loại bỏ ngã mạn. "Người siêng năng" là người có tinh tấn, nỗ lực. "Người không lười biếng" chính vì thế là người không biếng nhác. "Người có giới hạnh" là người có giới đức và phẩm hạnh. "Làm hư hỏng" có nghĩa là làm hư hỏng, nói lời giận dữ.

Bhaṇati āpucchahaṃ gamissāmīti ‘‘ahaṃ tumhe āpucchitvā yattha katthaci gamissāmī’’ti so mama sāmiko attano mātarañca pitarañca bhaṇati. Kiṃ bhaṇatīti ce āha – ‘‘isidāsiyā na saha vacchaṃ, ekāgārehaṃ saha vatthu’’nti. Tattha vacchanti vasissaṃ.

"Nói rằng 'tôi xin phép đi'" có nghĩa là: "sau khi xin phép cha mẹ, con sẽ đi bất cứ nơi đâu", người chồng của tôi đã nói với mẹ và cha của anh ấy như vậy. Nếu hỏi rằng: "Anh ấy nói gì?", (câu trả lời) được nói là: "Con sẽ không sống cùng với Isidāsī, (làm sao) con có thể sống chung một nhà với (cô ấy)". Ở đây, "vacchaṃ" có nghĩa là "tôi sẽ sống".

Dessāti appiyā. Alaṃ meti payojanaṃ me tāya itthīti attho. Apucchāhaṃ gamissāmīti yadi me tumhe tāya saddhiṃ saṃvāsaṃ icchatha, ahaṃ tumhe apucchitvā videsaṃ pakkamissāmi.

"Đáng ghét" có nghĩa là không đáng yêu. "Tôi đã đủ rồi" có nghĩa là: tôi không có lợi ích gì với người phụ nữ ấy. "Tôi sẽ đi mà không xin phép" có nghĩa là: nếu cha mẹ muốn con chung sống với cô ấy, con sẽ đi nước ngoài mà không xin phép cha mẹ.

Tassāti mama bhattuno. Kissāti kiṃ assa tava sāmikassa. Tayā aparaddhaṃ byālikaṃ kataṃ.

"Của người ấy" có nghĩa là của người chồng tôi. "Vì sao" có nghĩa là: chồng của con có điều gì. Con đã làm điều gì sai trái, điều gì xấu xa?

Napihaṃ aparajjhanti napi ahaṃ tassa kiñci aparajjhiṃ. Ayameva vā pāṭho. Napi hiṃsemīti napi bādhemi. Dubbacananti duruttavacanaṃ. Kiṃ sakkā kātuyyeti kiṃ mayā kātuṃ ayye sakkā. Yaṃ maṃ viddessate bhattāti yasmā akāraṇeneva bhattā mayhaṃ viddessate viddessaṃ cittappakopaṃ karoti.

"Tôi không làm gì sai" có nghĩa là tôi đã không làm điều gì sai trái với anh ấy. Hoặc đây là bản đọc. "Tôi không làm hại" có nghĩa là tôi không làm tổn thương. "Lời nói ác" là lời nói xấu xa. "Có thể làm được gì" có nghĩa là: thưa mẹ, con có thể làm được gì? "Bởi vì chồng ghét bỏ con" có nghĩa là: bởi vì người chồng ghét bỏ con, làm cho tâm sân hận phát sinh đối với con một cách vô cớ.

Vimanāti [Pg.274] domanassikā. Puttamanurakkhamānāti attano puttaṃ mayhaṃ sāmikaṃ cittamanurakkhaṇena anurakkhantā. Jitāmhase rūpiniṃ lakkhinti jitā amhase jitā vatāmha rūpavatiṃ siriṃ, manussavesena carantiyā siridevatāya parihīnā vatāti attho.

"Buồn rầu" có nghĩa là có tâm ưu phiền. "Bảo vệ con trai" có nghĩa là: bảo vệ con trai của mình, tức là chồng của tôi, bằng cách giữ gìn tâm ý của nó. "Chúng ta đã bị đánh bại bởi nữ thần sắc đẹp" có nghĩa là: chúng ta đã bị đánh bại, ôi, chúng ta đã bị đánh bại bởi nữ thần may mắn xinh đẹp, ôi, chúng ta đã bị nữ thần may mắn đi lại trong hình dạng con người từ bỏ, đó là ý nghĩa.

Aḍḍhassa gharamhi dutiyakulikassāti paṭhamasāmikaṃ upādāya dutiyassa aḍḍhassa kulaputtassa gharamhi maṃ adāsi, dento ca tato paṭhamasuṅkato upaḍḍhasuṅkena adāsi. Yena maṃ vindatha seṭṭhīti yena suṅkena maṃ paṭhamaṃ seṭṭhi vindatha paṭilabhi, tato upaḍḍhasuṅkenāti yojanā.

"Trong nhà của người giàu có, người con trai của gia đình thứ hai" có nghĩa là: so với người chồng đầu tiên, (cha mẹ) đã gả tôi vào nhà của người con trai của gia đình giàu có thứ hai, và trong khi gả, họ đã gả với giá bằng một nửa so với giá cưới đầu tiên. "Mà vị trưởng giả đã cưới tôi" có nghĩa là: với giá cưới nào mà vị trưởng giả đầu tiên đã cưới, đã nhận được tôi, (nay) với giá bằng một nửa so với giá đó, nên được hiểu như vậy.

Sopīti dutiyasāmikopi. Maṃ paṭiccharayīti maṃ nīhari, so maṃ gehato nikkaḍḍhi. Upaṭṭhahantinti dāsī viya upaṭṭhahantiṃ upaṭṭhānaṃ karontiṃ. Adūsikanti adubbhanakaṃ.

"Người ấy cũng vậy" có nghĩa là người chồng thứ hai cũng vậy. "Đã đuổi tôi đi" có nghĩa là đã đưa tôi ra, người ấy đã đuổi tôi ra khỏi nhà. "Người hầu hạ" có nghĩa là người hầu hạ, người phục vụ như một người tớ gái. "Người không làm hư hỏng" là người không làm điều xấu.

Damakanti kāruññādhiṭṭhānatāya paresaṃ cittassa damakaṃ. Yathā pare kiñci dassanti, evaṃ attano kāyaṃ vācañca dantaṃ vūpasantaṃ katvā paradattabhikkhāya vicaraṇakaṃ. Jāmātāti duhitupati. Nikkhipa poṭṭhiñca ghaṭikañcāti tayā paridahitaṃ pilotikākhaṇḍañca bhikkhākapālañca chaḍḍehi.

"Người chế ngự" là người chế ngự tâm của người khác bằng lòng bi mẫn, người đi khất thực bằng vật thí do người khác cúng dường, sau khi đã làm cho thân và khẩu của mình được chế ngự, được an tịnh, để người khác có thể cúng dường điều gì đó. "Con rể" là chồng của con gái. "Hãy đặt xuống mảnh vải và cái bát" có nghĩa là: hãy vứt bỏ mảnh giẻ rách mà con đang mặc và cái bát khất thực.

Sopi vasitvā pakkhanti sopi bhikkhako puriso mayā saddhiṃ addhamāsamattaṃ vasitvā pakkāmi.

"Người ấy sau khi sống (một) tháng đã ra đi" có nghĩa là: người đàn ông khất sĩ ấy sau khi sống cùng tôi khoảng nửa tháng đã ra đi.

Atha naṃ bhaṇatī tātoti taṃ bhikkhakaṃ mama pitā mātā sabbo ca me ñātigaṇo vaggavaggo hutvā bhaṇati. Kathaṃ? Kiṃ te na kīrati idha tuyhaṃ kiṃ nāma na kirati na sādhiyati, bhaṇa khippaṃ. Taṃ te karihitīti taṃ tuyhaṃ karissati.

"Rồi cha nói với người ấy" có nghĩa là: cha tôi, mẹ tôi, và tất cả bà con quyến thuộc của tôi, từng nhóm từng nhóm, đã nói với vị khất sĩ ấy. Như thế nào? "Ở đây, điều gì không được thực hiện cho con? Điều gì của con không được thực hiện, không được hoàn thành? Hãy nói nhanh lên." "Điều đó sẽ được làm cho con" có nghĩa là: điều đó sẽ được làm cho con.

Yadi me attā sakkotīti yadi mayhaṃ attā attādhīno bhujisso ca hoti, alaṃ mayhaṃ isidāsiyā tāya payojanaṃ natthi, tasmā na saha vacchaṃ na saha vasissaṃ, ekaghare ahaṃ tāya saha vatthunti yojanā.

"Nếu bản thân tôi có thể" có nghĩa là: nếu bản thân tôi được tự chủ và độc lập, tôi đã đủ với Isidāsī, không có lợi ích gì với cô ấy, do đó, tôi sẽ không sống cùng, tôi sẽ không chung sống, (làm sao) tôi có thể sống chung một nhà với cô ấy, nên được hiểu như vậy.

Vissajjito gato soti so bhikkhako pitarā vissajjito yathāruci gato. Ekākinīti ekikāva. Āpucchitūna gacchanti [Pg.275] mayhaṃ pitaraṃ vissajjetvā gacchāmi. Marituyeti marituṃ. Vāti vikappatthe nipāto.

"Người ấy được cho phép đi" có nghĩa là: vị khất sĩ ấy được cha cho phép đã đi theo ý muốn. "Một mình" có nghĩa là chỉ một mình. "Sau khi xin phép, tôi sẽ đi" có nghĩa là: sau khi xin phép cha tôi, tôi sẽ đi. "Để chết" có nghĩa là để chết. "Hoặc" là một tiểu từ có nghĩa là lựa chọn.

Gocarāyāti bhikkhāya, tāta-kulaṃ āgacchīti yojanā.

"Để đi khất thực" có nghĩa là để xin vật thực, "đã đến gia đình của cha", nên được hiểu như vậy.

Tanti taṃ jinadattattheriṃ. Uṭṭhāyāsanaṃ tassā paññāpayinti uṭṭhahitvā āsanaṃ tassā theriyā paññāpesiṃ.

"Vị ấy" có nghĩa là vị Trưởng lão ni Jinadattā ấy. "Đứng dậy dọn chỗ ngồi cho vị ấy" có nghĩa là: tôi đã đứng dậy và dọn chỗ ngồi cho vị Trưởng lão ni ấy.

Idhevāti imasmiṃ eva gehe ṭhitā. Puttakāti sāmaññavohārena dhītaraṃ anukampento ālapati. Carāhi tvaṃ dhammanti tvaṃ pabbajitvā caritabbaṃ brahmacariyādidhammaṃ cara. Dvijātīti brāhmaṇajātī.

"Ngay tại đây" có nghĩa là: đang ở ngay trong ngôi nhà này. "Này con" là cách gọi con gái với lòng thương mến theo cách nói thông thường. "Con hãy thực hành Pháp" có nghĩa là: con hãy xuất gia và thực hành Pháp, tức là phạm hạnh v.v... cần phải được thực hành. "Người sanh hai lần" là người thuộc dòng dõi Bà-la-môn.

Nijjaressāmīti jīrāpessāmi vināsessāmi.

Nijjaressāmīti là tôi sẽ làm cho già yếu, tôi sẽ làm cho hủy diệt.

Bodhinti saccābhisambodhiṃ, maggañāṇanti attho. Aggadhammanti phaladhammaṃ, arahattaṃ. Yaṃ sacchikarī dvipadaseṭṭhoti yaṃ maggaphalanibbānasaññitaṃ lokuttaradhammaṃ dvipadānaṃ seṭṭho sammāsambuddho sacchi akāsi, taṃ labhassūti yojanā.

Bodhinti là sự toàn giác về các chân lý, có nghĩa là đạo tuệ. Aggadhammanti là pháp quả, là A-la-hán quả. Yaṃ sacchikarī dvipadaseṭṭho có sự liên kết như sau: Pháp siêu thế nào được gọi là đạo, quả, và Nibbāna mà bậc Chánh Đẳng Giác, là bậc tối thắng trong các loài hai chân, đã chứng ngộ, mong rằng vị ấy sẽ chứng đắc được pháp ấy.

Sattāhaṃ pabbajitāti pabbajitā hutvā sattāhena. Aphassayinti phusiṃ sacchākāsiṃ.

Sattāhaṃ pabbajitāti là sau khi đã xuất gia, trong vòng bảy ngày. Aphassayinti là tôi đã tiếp xúc, tôi đã chứng ngộ.

Yassayaṃ phalavipākoti yassa pāpakammassa, ayaṃ sāmikassa amanāpabhāvasaṅkhāto nissandaphalabhūto vipāko. Taṃ tava ācikkhissanti taṃ kammaṃ tava kathessāmi. Tanti ācikkhiyamānaṃ tameva kammaṃ, taṃ vā mama vacanaṃ. Ekamanāti ekaggamanā. Ayameva vā pāṭho.

Yassayaṃ phalavipākoti là quả dị thục này là của ác nghiệp nào, quả dị thục này là quả tương ứng được gọi là tình trạng không được chồng ưa thích. Taṃ tava ācikkhissanti là tôi sẽ nói cho ngươi về nghiệp ấy. Tanti là chính nghiệp ấy đang được nói đến, hoặc là lời nói của tôi. Ekamanāti là có tâm chuyên nhất. Hoặc đây chính là cách đọc.

Nagaramhi erakaccheti evaṃnāmake nagare. So paradāraṃ asevihanti so ahaṃ parassa dāraṃ aseviṃ.

Nagaramhi erakaccheti là ở trong thành phố có tên như vậy. So paradāraṃ asevihanti là chính tôi đã giao du với vợ của người khác.

Ciraṃ pakkoti bahūni vassasatasahassāni nirayagginā daḍḍho. Tato ca uṭṭhahitvāti tato nirayato vuṭṭhito cuto. Makkaṭiyā kucchimokkaminti vānariyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhiṃ.

Ciraṃ pakkoti là đã bị lửa địa ngục thiêu đốt trong nhiều trăm ngàn năm. Tato ca uṭṭhahitvāti là sau khi đã thoát ra khỏi địa ngục ấy, đã mệnh chung. Makkaṭiyā kucchimokkaminti là tôi đã thọ sanh trong bụng của con khỉ cái.

Yūthapoti yūthapati. Nillacchesīti purisabhāvassa lakkhaṇabhūtāni bījakāni nillacchesi nīhari. Tassetaṃ kammaphalanti tassa mayhaṃ etaṃ atīte katassa kammassa phalaṃ. Yathāpi gantvāna paradāranti yathā taṃ paradāraṃ atikkamitvā.

Yūthapoti là con đầu đàn. Nillacchesīti là nó đã cắn đứt, đã lấy đi bộ phận sinh dục là đặc điểm của giống đực. Tassetaṃ kammaphalanti là đây là quả nghiệp của nghiệp đã được tôi thực hiện trong quá khứ. Yathāpi gantvāna paradāranti là giống như việc đã đi đến xâm phạm vợ của người khác.

Tatoti [Pg.276] makkaṭayonito. Sindhavāraññeti sindhavaraṭṭhe araññaṭṭhāne. Eḷakiyāti ajiyā.

Tatoti là từ trong loài khỉ. Sindhavāraññeti là ở tại một nơi hoang dã trong xứ Sindhu. Eḷakiyāti là của con dê cái.

Dārake parivahitvāti piṭṭhiṃ āruyha kumārake vahitvā. Kimināvaṭṭoti abhijātaṭṭhāne kimiparigatova hutvā aṭṭo aṭṭito. Akalloti gilāno, ahosīti vacanaseso.

Dārake parivahitvāti là sau khi đã cõng các đứa bé trai đã leo lên trên lưng. Kimināvaṭṭoti là sau khi đã bị dòi bọ bao quanh ở nơi sanh ra, đã bị đau khổ, bị dằn vặt. Akalloti là bị bệnh, ahosi là phần còn lại của câu.

Govāṇijakassāti gāviyo vikkiṇitvā jīvakassa. Lākhātamboti lākhārasarattehi viya tambehi lomehi samannāgato.

Govāṇijakassāti là của người sinh sống bằng việc bán bò. Lākhātamboti là được trang bị với các lông màu đồng giống như được nhuộm với nước của nhựa cánh kiến.

Voḍhūnāti vahitvā. Naṅgalanti sīraṃ, sakaṭañca dhārayāmīti attho. Andhovaṭṭoti kāṇova hutvā aṭṭo pīḷito.

Voḍhūnāti là sau khi đã kéo. Naṅgalanti là cái cày, và ý nghĩa là tôi kéo cái xe. Andhovaṭṭoti là sau khi đã bị mù, đã bị đau khổ, bị bức bách.

Vīthiyāti nagaravīthiyaṃ. Dāsiyā ghare jātoti gharadāsiyā kucchimhi jāto. ‘‘Vaṇṇadāsiyā’’tipi vadanti. Neva mahilā na purisoti itthīpi purisopi na homi, jātinapuṃsakoti attho.

Vīthiyāti là ở trên đường phố trong thành. Dāsiyā ghare jātoti là được sanh ra trong bụng của người nữ tỳ trong nhà. Người ta cũng nói là “vaṇṇadāsiyā.” Neva mahilā na purisoti là tôi không là người nữ cũng không là người nam, ý nghĩa là người ái nam ái nữ bẩm sinh.

Tiṃsativassamhi matoti napuṃsako hutvā tiṃsavassakāle mato. Sākaṭikakulamhīti sūtakakule. Dhanikapurisapātabahulamhīti iṇāyikānaṃ purisānaṃ adhipatanabahule bahūhi iṇāyikehi abhibhavitabbe.

Tiṃsativassamhi matoti là sau khi là người ái nam ái nữ, đã chết vào lúc ba mươi tuổi. Sākaṭikakulamhīti là trong gia tộc của người đánh xe. Dhanikapurisapātabahulamhīti là có nhiều sự tấn công của những người chủ nợ, là nơi phải bị nhiều chủ nợ áp đảo.

Ussannāyāti upacitāya. Vipulāyāti mahatiyā. Vaḍḍhiyāti iṇavaḍḍhiyā. Okaḍḍhatīti avakaḍḍhati. Kulagharasmāti mama jātakulagehato.

Ussannāyāti là đã được tích lũy. Vipulāyāti là to lớn. Vaḍḍhiyāti là do tiền lời của món nợ. Okaḍḍhatīti là lôi đi. Kulagharasmāti là từ ngôi nhà của gia tộc mà tôi đã sanh ra.

Orundhatassa puttoti assa satthavāhassa putto, mayi paṭibaddhacitto nāmena giridāso nāma avarundhati attano pariggahabhāvena gehe karoti.

Orundhatassa puttoti là người con trai của vị thương gia trưởng này, có tâm quyến luyến đối với tôi, tên là Giridāsa, đã giam giữ, đã biến tôi thành vật sở hữu của mình ở trong nhà.

Anurattā bhattāranti bhattāraṃ anuvattikā. Tassāhaṃ viddesanamakāsinti tassa bhattuno taṃ bhariyaṃ sapattiṃ viddesanakammaṃ akāsiṃ. Yathā taṃ so kujjhati, evaṃ paṭipajjiṃ.

Anurattā bhattāranti là người tùy thuận theo chồng. Tassāhaṃ viddesanamakāsinti là tôi đã thực hiện hành động gây chia rẽ đối với người vợ ấy, là người vợ thứ, của người chồng ấy. Tôi đã hành xử theo cách để ông ấy nổi giận với người kia.

Yaṃ [Pg.277] maṃ apakīritūna gacchantīti yaṃ dāsī viya sakkaccaṃ upaṭṭhahantiṃ maṃ tattha tattha patino apakiritvā chaḍḍetvā anapekkhā apagacchanti. Etaṃ tassā mayhaṃ tadā katassa paradārikakammassa sapattiṃ viddesanakammassa ca nissandaphalaṃ. Tassapi anto kato mayāti tassapi tathā anunayapāpakakammassa dāruṇassa pariyanto idāni mayā aggamaggaṃ adhigacchantiyā kato, ito paraṃ kiñci dukkhaṃ natthīti. Yaṃ panettha antarantarā na vibhattaṃ, taṃ vuttanayattā uttānatthameva.

Yaṃ maṃ apakīritūna gacchantīti là việc những người chồng, sau khi đã ruồng bỏ, đã vứt bỏ tôi là người hầu hạ một cách kính trọng giống như người nữ tỳ ở nơi này nơi kia, họ đã ra đi không ngoái nhìn. Đây là quả tương ứng của nghiệp ngoại tình và nghiệp gây chia rẽ với người vợ thứ đã được tôi thực hiện vào lúc bấy giờ. Tassapi anto kato mayāti là sự kết thúc của ác nghiệp tàn khốc và thuận theo như thế ấy cũng đã được tôi thực hiện. Bây giờ, sự chấm dứt đã được thực hiện bởi tôi là người đang chứng đắc đạo lộ cao thượng. Kể từ đây về sau, không có khổ đau nào cả. Bất cứ điều gì ở đây không được phân tích ở giữa chừng, điều ấy có ý nghĩa rõ ràng do phương pháp đã được nói đến.

Isidāsītherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải về Trưởng Lão Ni Kệ của vị Trưởng Lão Ni Isidāsī đã được chấm dứt.

Cattālīsanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải về Phẩm Bốn Mươi Kệ đã được chấm dứt.

16. Mahānipāto

16. Đại Phẩm

1. Sumedhātherīgāthāvaṇṇanā

1. Chú giải Trưởng Lão Ni Kệ của Trưởng Lão Ni Sumedhā

Mahānipāte [Pg.278] mantāvatiyā nagaretiādikā sumedhāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī, sakkaccaṃ vimokkhasambhāre sambhārentī koṇāgamanassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patvā, attano sakhīhi kuladhītāhi saddhiṃ ekajjhāsayā hutvā mahantaṃ ārāmaṃ kāretvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa niyyādesi. Sā tena puññakammena kāyassa bhedā tāvatiṃsaṃ upagacchi. Tattha yāvatāyukaṃ dibbasampattiṃ anubhavitvā tato cutā yāmesu upapajji. Tato cutā tusitesu, tato cutā nimmānaratīsu, tato cutā paranimmitavasavattīsūti anukkamena pañcasu kāmasaggesu uppajjitvā tattha tattha devarājūnaṃ mahesī hutvā tato cutā kassapassa bhagavato kāle mahāvibhavassa seṭṭhino dhītā hutvā anukkamena viññutaṃ patvā sāsane abhippasannā hutvā ratanattayaṃ uddissa uḷārapuññakammaṃ akāsi.

Ở trong Đại Phẩm, các câu kệ của Trưởng Lão Ni Sumedhā bắt đầu là mantāvatiyā nagare. Vị này cũng là người đã tạo các điều kiện căn bản dưới thời của các vị Phật quá khứ, đã tích lũy các thiện pháp là cận y duyên cho sự thoát khỏi vòng luân hồi ở trong các kiếp sống nơi này nơi kia, đã siêng năng vun bồi các yếu tố cho sự giải thoát, đã sanh ra trong gia đình quyền quý vào thời của đức Thế Tôn Koṇāgamana. Sau khi đã đến tuổi trưởng thành, đã có cùng chí hướng với các người bạn nữ là các thiếu nữ con nhà gia thế, vị này đã cho xây dựng một ngôi tự viện to lớn và đã dâng cúng đến chư Tăng có đức Phật dẫn đầu. Do phước nghiệp ấy, sau khi thân hoại mạng chung, vị này đã đi đến cõi trời Ba Mươi Ba. Ở nơi ấy, sau khi đã hưởng thụ tài sản cõi trời cho đến hết tuổi thọ, vị này đã mệnh chung từ nơi ấy và đã sanh vào cõi trời Yāma. Sau khi mệnh chung từ nơi ấy, (sanh) vào cõi trời Tusita. Sau khi mệnh chung từ nơi ấy, (sanh) vào cõi trời Nimmānaratī. Sau khi mệnh chung từ nơi ấy, (sanh) vào cõi trời Paranimmitavasavattī. Theo thứ tự như thế, sau khi đã sanh vào năm cõi trời Dục giới và đã là chánh hậu của các vị thiên vương ở nơi này nơi kia, vị này đã mệnh chung từ nơi ấy. Vào thời của đức Thế Tôn Kassapa, vị này đã là con gái của một vị trưởng giả có tài sản lớn. Theo thứ tự, sau khi đã đến tuổi trưởng thành và đã có đức tin trong sạch đối với giáo Pháp, vị này đã thực hiện phước nghiệp cao cả hướng đến Tam Bảo.

Tattha yāvajīvaṃ dhammūpajīvinī kusaladhammaniratā hutvā tato cutā tāvatiṃsesu nibbattitvā aparāparaṃ sugatīsuyeva saṃsarantī, imasmiṃ buddhuppāde mantāvatīnagare koñcassa nāma rañño dhītā hutvā nibbatti. Tassā mātāpitaro sumedhāti nāmaṃ akaṃsu. Taṃ anukkamena vuddhippattavayappattakāle mātāpitaro ‘‘vāraṇavatīnagare anikarattassa nāma rañño dassāmā’’ti sammantesuṃ. Sā pana daharakālato paṭṭhāya attano samānavayāhi rājakaññāhi dāsijanehi ca saddhiṃ bhikkhunupassayaṃ gantvā bhikkhunīnaṃ santike dhammaṃ sutvā cirakālato paṭṭhāya katādhikāratāya saṃsāre jātasaṃvegā sāsane abhippasannā hutvā vayappattakāle kāmehi vinivattitamānasā ahosi. Tena sā mātāpitūnaṃ ñātīnaṃ sammantanaṃ sutvā ‘‘na mayhaṃ gharāvāsena kiccaṃ, pabbajissāmaha’’nti āha. Taṃ mātāpitaro gharāvāse niyojentā nānappakārena yācantāpi saññāpetuṃ nāsakkhiṃsu. Sā ‘‘evaṃ me [Pg.279] pabbajituṃ labbhatī’’ti khaggaṃ gahetvā sayameva attano kese chinditvā te eva kese ārabbha paṭikkūlamanasikāraṃ pavattentī tattha katādhikāratāya bhikkhunīnaṃ santike manasikāravidhānassa sutapubbattā ca asubhanimittaṃ uppādetvā tattha paṭhamajjhānaṃ adhigacchi. Adhigatapaṭhamajjhānā ca attanā gharāvāse uyyojetuṃ upagate mātāpitaro ādiṃ katvā antojanaparijanaṃ sabbaṃ rājakulaṃ sāsane abhippasannaṃ kāretvā gharato nikkhamitvā bhikkhunupassayaṃ gantvā pabbaji. Pabbajitvā ca vipassanaṃ paṭṭhapetvā sammadeva paripakkañāṇā vimuttiparipācanīyānaṃ dhammānaṃ visesitāya na cirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.1.1-19) –

Ở nơi ấy, sau khi sống trọn đời theo Chánh Pháp, ưa thích các thiện pháp, mệnh chung từ nơi ấy, vị ấy đã sanh vào cõi trời Ba Mươi Ba, rồi sau đó tiếp tục luân hồi chỉ trong các cõi lành. Trong thời kỳ đức Phật này xuất hiện, vị ấy đã sanh làm con gái của đức vua tên là Koñca ở tại thành Mantāvatī. Cha mẹ của nàng đã đặt tên là Sumedhā. Khi nàng tuần tự lớn lên và đến tuổi trưởng thành, cha mẹ đã bàn bạc rằng: “Chúng ta sẽ gả con cho đức vua tên là Anikaratta ở tại thành Vāraṇavatī.” Tuy nhiên, từ lúc còn trẻ, nàng cùng với các công chúa và các tỳ nữ cùng tuổi đã đi đến tu viện của các vị tỳ-khưu-ni, đã nghe Chánh Pháp từ nơi các vị tỳ-khưu-ni, do đã có tích lũy quyền năng từ lâu đời, đã sanh tâm nhàm chán trong vòng luân hồi, đã có đức tin trong sạch nơi giáo pháp, và khi đến tuổi trưởng thành, nàng đã có tâm ý từ bỏ các dục vọng. Do đó, sau khi nghe được sự bàn bạc của cha mẹ và các quyến thuộc, nàng đã nói rằng: “Con không có phận sự với đời sống gia đình, con sẽ xuất gia.” Cha mẹ của nàng, trong khi cố gắng sắp đặt cho nàng đời sống gia đình, dù đã van xin bằng nhiều cách khác nhau, cũng đã không thể thuyết phục được. Nàng nghĩ rằng: “Như thế này, ta sẽ được phép xuất gia,” rồi đã lấy gươm và tự mình cắt tóc. Sau khi lấy chính mái tóc ấy làm đề mục, nàng đã thực hành tác ý về sự bất tịnh. Do đã có tích lũy quyền năng ở nơi ấy và do trước đây đã được nghe về phương pháp tác ý từ nơi các vị tỳ-khưu-ni, nàng đã làm phát sanh tướng bất tịnh và đã chứng đắc Sơ Thiền ở nơi ấy. Sau khi đã chứng đắc Sơ Thiền, nàng đã làm cho toàn thể hoàng tộc, bao gồm cha mẹ, người hầu kẻ hạ, và quyến thuộc bên trong, những người đã đến để sắp đặt cho nàng đời sống gia đình, có được đức tin trong sạch nơi giáo pháp, rồi đã đi ra khỏi nhà, đi đến tu viện của các vị tỳ-khưu-ni và đã xuất gia. Sau khi xuất gia, nàng đã thiết lập tuệ quán và do trí tuệ đã chín muồi một cách đúng đắn, do sự đặc biệt của các pháp làm cho sự giải thoát được viên mãn, không bao lâu sau, nàng đã chứng đắc A-la-hán cùng với các Tuệ Phân Tích. Do đó, điều này đã được nói đến trong Thánh Nhân Ký Sự (Apadāna, Therī 2.1.1-19):

‘‘Bhagavati koṇāgamane, saṅghārāmamhi navanivesamhi;

Sakhiyo tisso janiyo, vihāradānaṃ adāsimha.

“Vào thời đức Thế Tôn Koṇāgamana, ở tại ngôi tịnh xá mới của chư Tăng, ba người phụ nữ chúng tôi là bạn bè đã dâng cúng ngôi tự viện.”

‘‘Dasakkhattuṃ satakkhattuṃ, dasasatakkhattuṃ satāni ca satakkhattuṃ;

Devesu upapajjimha, ko pana vādo manussesu.

“Mười lần, một trăm lần, mười trăm lần, và một trăm trăm lần, chúng tôi đã sanh vào cõi chư thiên. Huống hồ chi là ở cõi người.”

‘‘Devesu mahiddhikā ahumha, mānusakamhi ko pana vādo;

Sattaratanassa mahesī, itthiratanaṃ ahaṃ āsiṃ.

“Ở cõi chư thiên, chúng tôi đã có đại thần lực. Huống hồ chi là ở cõi người. Tôi đã là chánh hậu của vị vua có bảy báu vật, đã là nữ báu.”

‘‘Idha sañcitakusalā, susamiddhakulappajā;

Dhanañjānī ca khemā ca, ahampi ca tayo janā.

“Ba người chúng tôi là Dhanañjānī, Khemā, và cả tôi nữa, những người đã tích lũy các điều thiện ở đây, đã sanh vào dòng dõi thịnh vượng.”

‘‘Ārāmaṃ sukataṃ katvā, sabbāvayavamaṇḍitaṃ;

Buddhappamukhasaṅghassa, niyyādetvā pamoditā.

“Sau khi đã xây dựng ngôi tự viện được làm một cách khéo léo, được trang hoàng với tất cả các bộ phận, chúng tôi đã hoan hỷ dâng cúng đến chư Tăng với đức Phật là vị dẫn đầu.”

‘‘Yattha yatthūpapajjāmi, tassa kammassa vāhasā;

Devesu aggataṃ pattā, manussesu tatheva ca.

“Bất cứ nơi nào tôi sanh ra, do năng lực của nghiệp ấy, tôi đã đạt đến địa vị cao nhất ở cõi chư thiên, và cũng như thế ở cõi người.”

‘‘Imasmiṃyeva kappamhi, brahmabandhu mahāyaso;

Kassapo nāma gottena, uppajji vadataṃ varo.

“Cũng trong kiếp này, bậc Thân Thuộc của Phạm Thiên, bậc Đại Danh Vang, có tên tộc là Kassapa, bậc Tối Thượng của các vị thuyết giảng, đã xuất hiện.”

‘‘Upaṭṭhāko mahesissa, tadā āsi narissaro;

Kāsirājā kikī nāma, bārāṇasipuruttame.

“Khi ấy, vị hộ độ của bậc Đại Sĩ là vị vua của loài người, vua xứ Kāsi tên là Kikī, ở tại thành Bārāṇasī cao quý.”

‘‘Tassāsuṃ [Pg.280] satta dhītaro, rājakaññā sukhedhitā;

Buddhopaṭṭhānaniratā, brahmacariyaṃ cariṃsu tā.

“Vị ấy có bảy người con gái, các công chúa được nuôi dưỡng trong an lạc. Các nàng ấy đã ưa thích việc hộ độ đức Phật, đã thực hành đời sống phạm hạnh.”

‘‘Tāsaṃ sahāyikā hutvā, sīlesu susamāhitā;

Datvā dānāni sakkaccaṃ, agāreva vataṃ cariṃ.

“Sau khi là bạn đồng hành của các nàng ấy, tôi đã khéo định tĩnh trong các giới hạnh. Sau khi dâng cúng các vật thí một cách kính cẩn, tôi đã thực hành giới hạnh ngay tại gia.”

‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca;

Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsūpagā ahaṃ.

“Do nghiệp thiện đã được làm ấy, và do các tác ý và nguyện vọng, sau khi từ bỏ thân người, tôi đã đi đến cõi trời Ba Mươi Ba.”

‘‘Tato cutā yāmamagaṃ, tatohaṃ tusitaṃ gatā;

Tato ca nimmānaratiṃ, vasavattipuraṃ gatā.

“Mệnh chung từ nơi ấy, tôi đã đi đến cõi Yāma. Từ nơi ấy, tôi đã đi đến cõi Tusita. Và từ nơi ấy, tôi đã đi đến cõi Nimmānaratī, đến thành Vasavatti.”

‘‘Yattha yatthūpapajjāmi, puññakammasamohitā;

Tattha tattheva rājūnaṃ, mahesittamahārayiṃ.

“Bất cứ nơi nào tôi sanh ra, được thúc đẩy bởi nghiệp phước, chính ở nơi ấy tôi đã giữ địa vị chánh hậu của các vị vua.”

‘‘Tato cutā manussatte, rājūnaṃ cakkavattinaṃ;

Maṇḍalīnañca rājūnaṃ, mahesittamakārayiṃ.

“Mệnh chung từ nơi ấy, trong kiếp người, tôi đã làm chánh hậu của các vị Chuyển Luân Vương và của các vị vua chư hầu.”

‘‘Sampattimanubhotvāna, devesu mānusesu ca;

Sabbattha sukhitā hutvā, nekajātīsu saṃsariṃ.

“Sau khi đã hưởng thụ tài sản ở cõi chư thiên và cõi người, sau khi được an lạc ở khắp mọi nơi, tôi đã luân hồi trong nhiều kiếp.”

‘‘So hetu so pabhavo, tammūlaṃ sāva sāsane khantī;

Taṃ paṭhamasamodhānaṃ, taṃ dhammaratāya nibbānaṃ.

“Đó là nhân, đó là nguồn gốc, đó là cội rễ, chính là sự kham nhẫn trong giáo pháp. Đó là sự hội tụ đầu tiên, đó là Niết-bàn do sự ưa thích Chánh Pháp.”

‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ, bhavā sabbe samūhatā;

Nāgīva bandhanaṃ chetvā, viharāmi anāsavā.

“Các phiền não của tôi đã được thiêu đốt, tất cả các hữu đã được nhổ sạch. Giống như con voi cái cắt đứt dây trói, tôi sống không còn lậu hoặc.”

‘‘Svāgataṃ vata me āsi, buddhaseṭṭhassa santike;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.

“Thật là khéo đến cho tôi, khi đã đến gần bậc Tối Thắng là đức Phật. Ba minh đã được chứng đắc, giáo pháp của đức Phật đã được thực hành.”

‘‘Paṭisambhidā catasso, vimokkhāpi ca aṭṭhime;

Chaḷabhiññā sacchikatā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.

“Bốn Tuệ Phân Tích, và cả tám giải thoát này, sáu thắng trí đã được chứng ngộ, giáo pháp của đức Phật đã được thực hành.”

Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena –

Tuy nhiên, sau khi đã chứng đắc A-la-hán, trong khi quán xét lại sự thực hành của mình, vị ấy đã nói lên lời cảm hứng rằng:

450.

450.

‘‘Mantāvatiyā nagare, rañño koñcassa aggamahesiyā;

Dhītā āsiṃ sumedhā, pasāditā sāsanakarehi.

“Ở tại thành Mantāvatī, tôi là Sumedhā, con gái của chánh hậu của vua Koñca, đã được các vị hành theo giáo pháp làm cho có đức tin.”

451.

451.

‘‘Sīlavatī cittakathā, bahussutā buddhasāsane vinitā;

Mātāpitaro upagamma, bhaṇati ubhayo nisāmetha.

“Là người có giới hạnh, có tài hùng biện, đa văn, được huấn luyện trong giáo pháp của đức Phật, nàng đến gần cha mẹ và nói: ‘Xin cả hai hãy lắng nghe.’”

452.

452.

‘‘Nibbānābhiratāhaṃ[Pg.281], asassataṃ bhavagataṃ yadipi dibbaṃ;

Kimaṅgaṃ pana tucchā kāmā, appassādā bahuvighātā.

“Con ưa thích Niết-bàn. Sự hiện hữu, dù là ở cõi trời, cũng là vô thường. Huống hồ chi là các dục vọng trống rỗng, ít vị ngọt, nhiều phiền não.”

453.

453.

‘‘Kāmā kaṭukā āsī, visūpamā yesu mucchitā bālā;

Te dīgharattaṃ niraye, samappitā haññante dukkhitā.

“Các dục vọng cay đắng, ví như nọc độc, những kẻ ngu si mê đắm trong đó. Họ, những người đau khổ, bị trao vào địa ngục trong thời gian dài, bị hành hạ.”

454.

454.

‘‘Socanti pāpakammā, vinipāte pāpavaddhino sadā;

Kāyena ca vācāya ca, manasā ca asaṃvutā bālā.

“Những người làm điều ác, những người làm tăng trưởng điều ác, luôn sầu muộn trong cảnh khổ. Những kẻ ngu si không thu thúc thân, khẩu, và ý.”

455.

455.

‘‘Bālā te duppaññā, acetanā dukkhasamudayoruddhā;

Desente ajānantā, na bujjhare ariyasaccāni.

“Những kẻ ngu si ấy có trí tuệ thấp kém, không có nhận thức, bị ngăn che bởi sự tập khởi của khổ. Trong khi (chư Phật) thuyết giảng, họ không biết, không hiểu được các Thánh Đế.”

456.

456.

‘‘Saccāni ‘amma’buddhavaradesi, tāni te bahutarā ajānantā ye;

Abhinandanti bhavagataṃ, pihenti devesu upapattiṃ.

“Thưa mẹ, bậc Tối Thắng là đức Phật đã thuyết giảng các chân lý. Những người không biết các chân lý ấy thì có nhiều hơn. Họ hoan hỷ trong sự hiện hữu, họ khao khát được sanh vào cõi chư thiên.”

457.

457.

‘‘Devesupi upapatti, asassatā bhavagate aniccamhi;

Na ca santasanti bālā, punappunaṃ jāyitabbassa.

Sự sanh khởi ở cõi chư Thiên cũng không thường hằng, trong cảnh giới hữu vi vô thường; và những kẻ ngu si không kinh hãi, trước việc phải sanh đi sanh lại.

458.

458.

‘‘Cattāro vinipātā, duve ca gatiyo kathañci labbhanti;

Na ca vinipātagatānaṃ, pabbajjā atthi nirayesu.

Bốn đường đọa xứ, và hai cõi lành thì khó khăn mới đạt được; và đối với những chúng sanh đã rơi vào đọa xứ, không có sự xuất gia ở các cõi địa ngục.

459.

459.

‘‘Anujānātha maṃ ubhayo, pabbajituṃ dasabalassa pāvacane;

Appossukkā ghaṭissaṃ, jātimaraṇappahānāya.

Xin cả hai vị hãy cho phép con, được xuất gia trong giáo pháp của bậc Thập Lực; không còn bận tâm, con sẽ tinh tấn, để đoạn trừ sanh và tử.

460.

460.

‘‘Kiṃ bhavagate abhinandi, tena kāyakalinā asārena;

Bhavataṇhāya nirodhā, anujānātha pabbajissāmi.

Cớ sao lại hoan hỷ trong cảnh giới hữu vi, với thân xác ô uế, không có cốt lõi này? Vì sự diệt tận của hữu ái, xin hãy cho phép con, con sẽ xuất gia.

461.

461.

‘‘Buddhānaṃ uppādo, vivajjito akkhaṇo khaṇo laddho;

Sīlāni brahmacariyaṃ, yāvajīvaṃ na dūseyyaṃ.

Sự xuất hiện của các vị Phật, thời điểm bất lợi đã được tránh xa, thời điểm thuận lợi đã đạt được; các giới luật và phạm hạnh, con sẽ không làm ô uế cho đến trọn đời.

462.

462.

‘‘Evaṃ bhaṇati sumedhā, mātāpitaro ‘na tāva āhāraṃ;

Āharissaṃ gahaṭṭhā, maraṇavasaṃ gatāva hessāmi’.

Sumedhā đã nói như vậy với cha mẹ: ‘Con sẽ không ăn uống, khi còn là người tại gia; con chắc chắn sẽ chịu sự chi phối của cái chết’.

463.

463.

‘‘Mātā dukkhitā rodati pitā ca;

Assā sabbaso samabhihato;

Ghaṭenti saññāpetuṃ, pāsādatale chamāpatitaṃ.

Người mẹ đau khổ khóc than, và người cha cũng vậy; ông hoàn toàn bị quỵ ngã; họ cố gắng thuyết phục nàng, đang nằm ngã trên mặt đất ở sân thượng cung điện.

464.

464.

‘‘Uṭṭhehi [Pg.282] puttaka kiṃ soci, tena dinnāsi vāraṇavatimhi;

Rājā anīkaratto, abhirūpo tassa tvaṃ dinnā.

‘Hãy đứng dậy, hỡi con gái, sao con lại sầu muộn? Con đã được gả cho vị ấy ở Vāraṇavatī; vua Anīkaratta, ngài rất tuấn tú, con đã được gả cho ngài.’

465.

465.

‘‘Aggamahesī bhavissasi, anikarattassa rājino bhariyā;

Sīlāni brahmacariyaṃ, pabbajjā dukkarā puttaka.

‘Con sẽ trở thành hoàng hậu, vợ của vua Anikaratta; các giới luật, phạm hạnh, và sự xuất gia là việc khó làm, hỡi con gái.’

466.

466.

‘‘Rajje āṇā dhanamissariyaṃ, bhogā sukhā daharikāsi;

Bhuñjāhi kāmabhoge, vāreyyaṃ hotu te putta.

‘Trong vương quốc có quyền hành, tài sản, và chủ quyền, có các sự hưởng thụ và lạc thú, con còn trẻ; hãy tận hưởng các dục lạc, hãy để việc hôn nhân diễn ra với con, hỡi con gái.’

467.

467.

‘‘Atha ne bhaṇati sumedhā, mā edisikāni bhavagatamasāraṃ;

Pabbajjā vā hohiti, maraṇaṃ vā me na ceva vāreyyaṃ.

Bấy giờ Sumedhā nói với họ: ‘Xin đừng nói những điều như vậy, cảnh giới hữu vi là vô giá trị; sẽ chỉ có sự xuất gia, hoặc là cái chết cho con, chứ chắc chắn không có hôn nhân.’

468.

468.

‘‘Kimiva pūtikāyamasuciṃ, savanagandhaṃ bhayānakaṃ kuṇapaṃ;

Abhisaṃviseyyaṃ bhastaṃ, asakiṃ paggharitaṃ asucipuṇṇaṃ.

‘Làm sao con có thể chung đụng với thân thể hôi thối, bất tịnh, có mùi hôi chảy ra, một tử thi đáng sợ, một cái bễ da, luôn luôn rỉ chảy, đầy những thứ bất tịnh?’

469.

469.

‘‘Kimiva tahaṃ jānantī, vikūlakaṃ maṃsasoṇitupalittaṃ;

Kimikulalayaṃ sakuṇabhattaṃ, kaḷevaraṃ kissa diyatīti.

‘Làm sao con có thể, khi biết rằng nó thật ghê tởm, vấy bẩn bởi thịt và máu, là nơi ở của giòi bọ, là thức ăn cho chim chóc, cái thân xác này được ban cho vì mục đích gì?’

470.

470.

‘‘Nibbuyhati susānaṃ, aciraṃ kāyo apetaviññāṇo;

Chuddho kaḷiṅgaraṃ viya, jigucchamānehi ñātīhi.

‘Chẳng bao lâu, thân xác không còn tâm thức này, sẽ được mang đến nghĩa địa; bị vứt bỏ như một khúc gỗ, bởi những người thân đang ghê tởm.’

471.

471.

‘‘Chuddhūna naṃ susāne, parabhattaṃ nhāyanti jigucchantā;

Niyakā mātāpitaro, kiṃ pana sādhāraṇā janatā.

‘Sau khi vứt bỏ nó ở nghĩa địa, làm thức ăn cho loài khác, họ tắm rửa vì ghê tởm; chính cha mẹ của mình còn như vậy, huống nữa là những người bình thường khác.’

472.

472.

‘‘Ajjhositā asāre, kaḷevare aṭṭhinhārusaṅghāte;

Kheḷassuccārassavaparipuṇṇe pūtikāyamhi.

‘Họ bị dính mắc vào thân xác vô giá trị, một khối xương và gân; hoàn toàn chứa đầy nước bọt, phân, và nước tiểu, trong cái thân hôi thối này.’

473.

473.

‘‘Yo naṃ vinibbhujitvā, abbhantaramassa bāhiraṃ kayirā;

Gandhassa asahamānā, sakāpi mātā jiguccheyya.

‘Nếu có ai mổ xẻ nó ra, và lộn trái phần bên trong của nó ra ngoài; không thể chịu đựng được mùi hôi, ngay cả mẹ ruột của mình cũng sẽ ghê tởm.’

474.

474.

‘‘Khandhadhātuāyatanaṃ, saṅkhataṃ jātimūlakaṃ dukkhaṃ;

Yoniso anuvicinantī, vāreyyaṃ kissa iccheyyaṃ.

‘Các uẩn, giới, và xứ, là pháp hữu vi, có gốc rễ từ sanh, là khổ đau; con, người đang như lý tác ý quán xét điều này, vì lý do gì lại mong muốn hôn nhân?’

475.

475.

‘‘Divase divase tisatti, satāni navanavā pateyyuṃ kāyamhi;

Vassasatampi ca ghāto, seyyo dukkhassa cevaṃ khayo.

‘Mỗi ngày, nếu có ba trăm ngọn giáo mới, rơi xuống trên thân này; và sự tàn sát này kéo dài cả trăm năm, thì vẫn tốt hơn, vì như vậy khổ đau sẽ chấm dứt.’

476.

476.

‘‘Ajjhupagacche [Pg.283] ghātaṃ, yo viññāyevaṃ satthuno vacanaṃ;

Dīgho tesaṃ saṃsāro, punappunaṃ haññamānānaṃ.

‘Người nào đã hiểu được lời dạy của Bậc Đạo Sư như vậy, nên chấp nhận sự tàn sát này; vòng luân hồi thật dài lâu đối với những ai, bị giết hại hết lần này đến lần khác.’

477.

477.

‘‘Devesu manussesu ca, tiracchānayoniyā asurakāye;

Petesu ca nirayesu ca, aparimitā dissante ghātā.

‘Ở cõi chư Thiên và cõi người, trong loài bàng sanh, trong thân asura; ở cõi ngạ quỷ và trong các địa ngục, vô số sự tàn sát được nhìn thấy.’

478.

478.

‘‘Ghātā nirayesu bahū, vinipātagatassa pīḷiyamānassa;

Devesupi attāṇaṃ, nibbānasukhā paraṃ natthi.

‘Có nhiều sự tàn sát trong các địa ngục, đối với người rơi vào đọa xứ, đang bị hành hạ; ngay cả ở cõi chư Thiên cũng không có nơi nương tựa, không có gì cao thượng hơn hạnh phúc của Niết Bàn.’

479.

479.

‘‘Pattā te nibbānaṃ, ye yuttā dasabalassa pāvacane;

Appossukkā ghaṭenti, jātimaraṇappahānāya.

‘Những vị ấy đã đạt đến Niết Bàn, những người chuyên tâm vào giáo pháp của bậc Thập Lực; không còn bận tâm, họ tinh tấn, để đoạn trừ sanh và tử.’

480.

480.

‘‘Ajjeva tātabhinikkhamissaṃ, bhogehi kiṃ asārehi;

Nibbinnā me kāmā, vantasamā tālavatthukatā.

‘Ngay hôm nay, thưa cha, con sẽ xuất gia, có ích gì với những hưởng thụ vô giá trị này; con đã chán ngán các dục lạc, chúng giống như vật đã nôn mửa, như cây ta-la bị chặt ngọn.’

481.

481.

‘‘Sā cevaṃ bhaṇati pitaramanīkaratto, ca yassa sā dinnā;

Upayāsi vāraṇavate, vāreyyamupaṭṭhite kāle.

Nàng đã nói như vậy với người cha, và vua Anīkaratta, người mà nàng đã được gả cho; đã đến Vāraṇavatī, khi thời điểm hôn lễ đã đến.

482.

482.

‘‘Atha asitanicitamuduke, kese khaggena chindiya sumedhā;

Pāsādaṃ pidahitvā, paṭhamajjhānaṃ samāpajji.

Bấy giờ, Sumedhā đã dùng gươm cắt đi mái tóc, đen, dày, và mềm mại của mình; sau khi đóng cửa cung điện, nàng đã nhập vào sơ thiền.

483.

483.

‘‘Sā ca tahiṃ samāpannā, anīkaratto ca āgato nagaraṃ;

Pāsāde ca sumedhā, aniccasaññaṃ subhāveti.

Và nàng đã an trú ở nơi ấy, và vua Anīkaratta đã đến thành phố; và ở trong cung điện, Sumedhā đã tu tập tưởng về vô thường.

484.

484.

‘‘Sā ca manasi karoti, anīkaratto ca āruhī turitaṃ;

Maṇikanakabhūsitaṅgo, katañjalī yācati sumedhaṃ.

Và nàng đang tác ý trong tâm, và vua Anīkaratta đã vội vã đi lên; với thân mình được trang sức bằng ngọc và vàng, chắp tay lại, ngài cầu xin Sumedhā.

485.

485.

‘‘Rajje āṇā dhanamissariyaṃ, bhogā sukhā daharikāsi;

Bhuñjāhi kāmabhoge, kāmasukhā dullabhā loke.

‘Trong vương quốc có quyền hành, tài sản, và chủ quyền, có các sự hưởng thụ và lạc thú, nàng còn trẻ; hãy tận hưởng các dục lạc, các lạc thú của dục trần là khó tìm được ở trên đời.’

486.

486.

‘‘Nissaṭṭhaṃ te rajjaṃ, bhoge bhuñjassu dehi dānāni;

Mā dummanā ahosi, mātāpitaro te dukkhitā.

‘Vương quốc này được trao cho nàng, hãy hưởng thụ tài sản, hãy thực hành bố thí; xin đừng sầu muộn, cha mẹ của nàng đang đau khổ.’

487.

487.

‘‘Taṃ taṃ bhaṇati sumedhā, kāmehi anatthikā vigatamohā;

Mā kāme abhinandi, kāmesvādīnavaṃ passa.

Nàng Sumedhā, người không còn ham muốn dục lạc, đã lìa si mê, nói lên lời này: ‘Chớ có hoan hỷ trong các dục, hãy thấy sự nguy hại trong các dục.’

488.

488.

‘‘Cātuddīpo rājā, mandhātā āsi kāmabhoginamaggo;

Atitto kālaṅkato, na cassa paripūritā icchā.

Vua Mandhātā là vị vua của bốn châu, là người đứng đầu những kẻ hưởng dục; (vị ấy) đã chết đi mà không thỏa mãn, và ước muốn của vị ấy đã không được viên mãn.

489.

489.

‘‘Satta [Pg.284] ratanāni vasseyya, vuṭṭhimā dasadisā samantena;

Na catthi titti kāmānaṃ, atittāva maranti narā.

Dầu cho trời có mưa xuống bảy báu vật, cơn mưa (báu vật) từ khắp cả mười phương; (vẫn) không có sự thỏa mãn các dục, con người chết đi vẫn không thỏa mãn.

490.

490.

‘‘Asisūnūpamā kāmā, kāmā sappasiropamā;

Ukkopamā anudahanti, aṭṭhikaṅkalasannibhā.

Các dục ví như lưỡi dao, các dục ví như đầu rắn; chúng thiêu đốt ví như bó đuốc, tương tự như bộ xương.

491.

491.

‘‘Aniccā adhuvā kāmā, bahudukkhā mahāvisā;

Ayoguḷova santatto, aghamūlā dukhapphalā.

Các dục là vô thường, không bền vững, nhiều khổ đau, là chất độc lớn; giống như hòn sắt nung đỏ, là gốc rễ của điều ác, có kết quả là đau khổ.

492.

492.

‘‘Rukkhaphalūpamā kāmā, maṃsapesūpamā dukhā;

Supinopamā vañcaniyā, kāmā yācitakūpamā.

Các dục ví như trái cây, (chúng) đau khổ, ví như miếng thịt; có tính lừa dối, ví như giấc mộng, các dục ví như đồ đi mượn.

493.

493.

‘‘Sattisūlūpamā kāmā, rogo gaṇḍo aghaṃ nighaṃ;

Aṅgārakāsusadisā, aghamūlaṃ bhayaṃ vadho.

Các dục ví như gươm và giáo, là bệnh tật, là mụt nhọt, là điều ác, là sự trừng phạt; giống như hố than hừng, là gốc rễ của điều ác, là sự sợ hãi, là sự giết chóc.

494.

494.

‘‘Evaṃ bahudukkhā kāmā, akkhātā antarāyikā;

Gacchatha na me bhavagate, vissāso atthi attano.

Như vậy, các dục có nhiều khổ đau, được gọi là những điều chướng ngại. Xin hãy đi đi, đối với con, không có sự tin tưởng vào sự hiện hữu của chính mình.

495.

495.

‘‘Kiṃ mama paro karissati, attano sīsamhi ḍayhamānamhi;

Anubandhe jarāmaraṇe, tassa ghātāya ghaṭitabbaṃ.

Người khác có thể làm gì cho con, khi đầu của chính con đang bị cháy? Khi già và chết đang theo đuổi, cần phải nỗ lực để tiêu diệt chúng.

496.

496.

‘‘Dvāraṃ apāpuritvānahaṃ, mātāpitaro anīkarattañca;

Disvāna chamaṃ nisinne, rodante idamavocaṃ.

Sau khi mở cửa ra, tôi thấy cha mẹ và người mai mối đang ngồi trên đất, đang khóc lóc, tôi đã nói lời này:

497.

497.

‘‘Dīgho bālānaṃ saṃsāro, punappunañca rodataṃ;

Anamatagge pitu maraṇe, bhātu vadhe attano ca vadhe.

Vòng luân hồi của kẻ ngu là dài, (họ) khóc đi khóc lại trong (vòng luân hồi) không thể biết được khởi đầu, vì cái chết của cha, vì sự giết hại anh em, và vì sự giết hại chính mình.

498.

498.

‘‘Assu thaññaṃ rudhiraṃ, saṃsāraṃ anamataggato saratha;

Sattānaṃ saṃsarataṃ, sarāhi aṭṭhīnañca sannicayaṃ.

Hãy nhớ đến nước mắt, sữa mẹ, và máu trong vòng luân hồi không có khởi đầu; hãy nhớ đến sự tích tụ xương của các chúng sanh đang luân chuyển.

499.

499.

‘‘Sara caturodadhī, upanīte assuthaññarudhiramhi;

Sara ekakappamaṭṭhīnaṃ, sañcayaṃ vipulena samaṃ.

Hãy nhớ đến bốn biển, so với nước mắt, sữa mẹ, và máu (đã đổ ra); hãy nhớ đến đống xương tích tụ trong một kiếp, bằng với (núi) Vipula.

500.

500.

‘‘Anamatagge saṃsarato, mahiṃ jambudīpamupanītaṃ;

Kolaṭṭhimattaguḷikā, mātā mātusveva nappahonti.

Trong vòng luân hồi không có khởi đầu, nếu lấy đất của cõi Diêm-phù-đề vo thành những viên nhỏ bằng hột táo, thì cũng không đủ để đếm các bà mẹ của những người mẹ (của một người).

501.

501.

‘‘Tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ, upanītaṃ anamataggato sara;

Caturaṅgulikā ghaṭikā, pitupitusveva nappahonti.

Hãy nhớ, trong (vòng luân hồi) không có khởi đầu, nếu lấy cỏ, cây, cành, lá chặt thành những khúc nhỏ bốn ngón tay, thì cũng không đủ để đếm các ông cha của những người cha (của một người).

502.

502.

‘‘Sara [Pg.285] kāṇakacchapaṃ pubbasamudde, aparato ca yugachiddaṃ;

Siraṃ tassa ca paṭimukkaṃ, manussalābhamhi opammaṃ.

Hãy nhớ đến ví dụ về việc được làm người: (khó như) con rùa mù ở biển đông và khúc gỗ có một lỗ ở (biển) tây, và đầu của nó lọt vào (lỗ ấy).

503.

503.

‘‘Sara rūpaṃ pheṇapiṇḍopamassa, kāyakalino asārassa;

Khandhe passa anicce, sarāhi niraye bahuvighāte.

Hãy nhớ đến sắc thân ví như bọt nước, thân thể ô uế, không có lõi cứng; hãy thấy các uẩn là vô thường, hãy nhớ đến các địa ngục có nhiều tai ương.

504.

504.

‘‘Sara kaṭasiṃ vaḍḍhente, punappunaṃ tāsu tāsu jātīsu;

Sara kumbhīlabhayāni ca, sarāhi cattāri saccāni.

Hãy nhớ đến việc làm tăng thêm nghĩa địa, lại và lại trong các đời sống ấy; và hãy nhớ đến những nỗi kinh hoàng, hãy nhớ đến Bốn Sự Thật.

505.

505.

‘‘Amatamhi vijjamāne, kiṃ tava pañcakaṭukena pītena;

Sabbā hi kāmaratiyo, kaṭukatarā pañcakaṭukena.

Khi có sẵn vị bất tử, ích gì cho ngươi việc uống năm vị đắng? Vì rằng tất cả các thú vui dục lạc còn đắng cay hơn cả năm vị đắng.

506.

506.

‘‘Amatamhi vijjamāne, kiṃ tava kāmehi ye pariḷāhā;

Sabbā hi kāmaratiyo, jalitā kuthitā kampitā santāpitā.

Khi có sẵn vị bất tử, ích gì cho ngươi các dục vốn là sự thiêu đốt? Vì rằng tất cả các thú vui dục lạc là bốc cháy, sôi sục, rung động, bị nung nấu.

507.

507.

‘‘Asapattamhi samāne, kiṃ tava kāmehi ye bahusapattā;

Rājaggicoraudakappiyehi, sādhāraṇā kāmā bahusapattā.

Khi có sẵn (trạng thái) không kẻ thù, ích gì cho ngươi các dục vốn có nhiều kẻ thù? Các dục là của chung cho vua, lửa, trộm, nước, và những người không ưa, (nên) có nhiều kẻ thù.

508.

508.

‘‘Mokkhamhi vijjamāne, kiṃ tava kāmehi yesu vadhabandho;

Kāmesu hi asakāmā, vadhabandhadukhāni anubhonti.

Khi có sẵn sự giải thoát, ích gì cho ngươi các dục, nơi có sự giết chóc và trói buộc? Vì rằng, không được như ý trong các dục, (chúng sanh) phải chịu đựng những khổ đau về giết chóc và trói buộc.

509.

509.

‘‘Ādīpitā tiṇukkā, gaṇhantaṃ dahanti neva muñcantaṃ;

Ukkopamā hi kāmā, dahanti ye te na muñcanti.

Bó đuốc cỏ đang cháy thiêu đốt người cầm lấy nó, chứ không (thiêu đốt) người buông nó ra. Vì rằng các dục ví như bó đuốc, chúng thiêu đốt những ai không từ bỏ chúng.

510.

510.

‘‘Mā appakassa hetu, kāmasukhassa vipulaṃ jahī sukhaṃ;

Mā puthulomova baḷisaṃ, gilitvā pacchā vihaññasi.

Chớ vì nguyên nhân của lạc thú nhỏ nhoi mà từ bỏ hạnh phúc lớn lao; chớ có nuốt lưỡi câu như con cá puthuloma, rồi sau này phải bị khốn khổ.

511.

511.

‘‘Kāmaṃ kāmesu damassu, tāva sunakhova saṅkhalābaddho;

Kāhinti khu taṃ kāmā, chātā sunakhaṃva caṇḍālā.

Ngươi sẽ bị các dục chế ngự, giống như con chó bị trói bằng dây xích; các dục sẽ đối xử với ngươi, như những người hạ tiện (đối xử) với con chó đói.

512.

512.

‘‘Aparimitañca dukkhaṃ, bahūni ca cittadomanassāni;

Anubhohisi kāmayutto, paṭinissaja addhuve kāme.

Ngươi sẽ phải chịu đựng nỗi khổ không lường được và nhiều nỗi ưu phiền trong tâm, (khi) bị ràng buộc bởi dục; hãy từ bỏ các dục không bền vững.

513.

513.

‘‘Ajaramhi vijjamāne, kiṃ tava kāmehi yesu jarā;

Maraṇabyādhigahitā, sabbā sabbattha jātiyo.

Khi có sẵn (trạng thái) không già, ích gì cho ngươi các dục, nơi có sự già? Tất cả các đời sống ở khắp mọi nơi đều bị nắm bắt bởi chết và bệnh.

514.

514.

‘‘Idamajaramidamamaraṃ, idamajarāmaraṃ padamasokaṃ;

Asapattamasambādhaṃ, akhalitamabhayaṃ nirupatāpaṃ.

Đây là không già, đây là không chết, đây là trạng thái không già không chết, không sầu muộn; không kẻ thù, không chật hẹp, không vấp ngã, không sợ hãi, không phiền não.

515.

515.

‘‘Adhigatamidaṃ [Pg.286] bahūhi, amataṃ ajjāpi ca labhanīyamidaṃ;

Yo yoniso payuñjati, na ca sakkā aghaṭamānena.

Vị bất tử này đã được nhiều người chứng đắc, và ngày nay vẫn có thể đạt được, bởi người nào thực hành một cách như lý; và không thể (đạt được) bởi người không nỗ lực.

516.

516.

‘‘Evaṃ bhaṇati sumedhā, saṅkhāragate ratiṃ alabhamānā;

Anunentī anikarattaṃ, kese ca chamaṃ khipi sumedhā.

Nàng Sumedhā nói như vậy, không tìm thấy sự thích thú trong các pháp hữu vi; trong khi thuyết phục người mai mối, nàng Sumedhā đã ném tóc xuống đất.

517.

517.

‘‘Uṭṭhāya anikaratto, pañjaliko yācatassā pitaraṃ so;

Vissajjetha sumedhaṃ, pabbajituṃ vimokkhasaccadassā.

“Nàng đã đứng dậy, không trì hoãn, chắp tay van xin phụ thân của mình: ‘Xin hãy cho phép Sumedhā được xuất gia, để thấy chân lý giải thoát.’

518.

518.

‘‘Vissajjitā mātāpitūhi, pabbaji sokabhayabhītā;

Cha abhiññā sacchikatā, aggaphalaṃ sikkhamānāya.

“Được cha mẹ cho phép, do kinh sợ sầu và lo, nàng đã xuất gia. Trong khi tu tập, sáu thắng trí và quả vị cao tột đã được chứng ngộ.”

519.

519.

‘‘Acchariyamabbhutaṃ taṃ, nibbānaṃ āsi rājakaññāya;

Pubbenivāsacaritaṃ, yathā byākari pacchime kāle.

“Thật kỳ diệu, thật phi thường là sự Niết-bàn của nàng công chúa, và hạnh nghiệp về các tiền kiếp, như đã được nàng tuyên thuyết vào lúc cuối đời.”

520.

520.

‘‘Bhagavati koṇāgamane, saṅghārāmamhi navanivesamhi;

Sakhiyo tisso janiyo, vihāradānaṃ adāsimha.

“Vào thời Đức Thế Tôn Koṇāgamana, tại một ngôi tịnh xá mới được xây dựng, ba người bạn nữ chúng con đã thực hiện việc cúng dường trú xứ.”

521.

521.

‘‘Dasakkhattuṃ satakkhattuṃ, dasasatakkhattuṃ satāni ca satakkhattuṃ;

Devesu upapajjimha, ko pana vādo manussesu.

“Mười lần, một trăm lần, một ngàn lần, và hàng vạn lần, chúng con đã được sanh vào cõi chư Thiên; huống nữa là ở cõi người.”

522.

522.

‘‘Devesu mahiddhikā ahumha, mānusakamhi ko pana vādo;

Sattaratanassa mahesī, itthiratanaṃ ahaṃ āsiṃ.

“Ở cõi chư Thiên, chúng con có đại thần lực, huống nữa là ở cõi người. Con đã là chánh hậu của vị vua Chuyển Luân, đã là nữ báu.”

523.

523.

‘‘So hetu so pabhavo, taṃ mūlaṃ sāva sāsane khantī;

Taṃ paṭhamasamodhānaṃ, taṃ dhammaratāya nibbānaṃ.

“Đó là nhân, đó là nguồn gốc, đó là căn bản, chính là sự kham nhẫn trong giáo Pháp này. Đó là sự hội tụ ban đầu, đó là Niết-bàn cho người vui thích trong Chánh Pháp.”

524.

524.

‘‘Evaṃ karonti ye saddahanti, vacanaṃ anomapaññassa;

Nibbindanti bhavagate, nibbinditvā virajjantī’’ti. –

“Những ai có đức tin vào lời dạy của bậc có trí tuệ tối thượng thì thực hành như vậy. Họ nhàm chán đối với sự hiện hữu trong các cõi; sau khi đã nhàm chán, họ được ly tham.”

Imā gāthā abhāsi.

Những câu kệ này đã được (nàng) nói lên.

Tattha mantavatiyā nagareti mantavatīti evaṃnāmake nagare. Rañño koñcassāti koñcassa nāma rañño mahesiyā kucchimhi jātā dhītā āsiṃ. Sumedhāti nāmena sumedhā. Pasāditā sāsanakarehīti satthusāsanakarehi ariyehi dhammadesanāya sāsane pasāditā sañjātaratanattayappasādā katā.

Ở đây, ‘tại thành phố Mantavatī’ có nghĩa là: ở tại thành phố có tên là Mantavatī. ‘Của vua Koñca’ có nghĩa là: Ta là người con gái được sanh ra trong bụng của vị chánh hậu của đức vua tên là Koñca. ‘Sumedhā’ có nghĩa là: tên là Sumedhā. ‘Được những người thực hành giáo Pháp làm cho hoan hỷ’ có nghĩa là: được làm cho phát sanh niềm tin trong sạch nơi Tam Bảo ở trong giáo Pháp, thông qua bài thuyết Pháp của các bậc Thánh, là những người thực hành giáo Pháp của bậc Đạo Sư.

Sīlavatīti [Pg.287] ācārasīlasampannā. Cittakathāti cittadhammakathā. Bahussutāti bhikkhunīnaṃ santike pariyattidhammassutiyutā. Buddhasāsane vinītāti evaṃ pavatti, evaṃ nivatti, iti sīlaṃ, iti samādhi, iti paññāti suttānugatena (dī. ni. 2.186) yonisomanasikārena tadaṅgato kilesānaṃ vinivattattā buddhānaṃ sāsane vinītā saṃyatakāyavācācittā. Ubhayo nisāmethāti tumhe dvepi mama vacanaṃ nisāmetha, mātāpitaro upagantvā bhaṇatīti yojanā.

‘Là người có giới hạnh’ có nghĩa là: được thành tựu giới hạnh về cách cư xử. ‘Có tài ăn nói’ có nghĩa là: có tài thuyết giảng Pháp vi diệu. ‘Là bậc đa văn’ có nghĩa là: được hợp thành do việc lắng nghe Pháp học ở nơi các vị Tỳ-khưu-ni. ‘Được rèn luyện trong giáo Pháp của Đức Phật’ có nghĩa là: ‘nên tiến hành như vầy, nên dừng lại như vầy, đây là giới, đây là định, đây là tuệ’—theo kinh điển, với sự tác ý như lý, do đã từ bỏ các phiền não về phương diện ấy, nên (nàng) được rèn luyện trong giáo Pháp của các Đức Phật, có thân, khẩu, ý được chế ngự. ‘Cả hai hãy lắng nghe’ có nghĩa là: ‘cả hai vị hãy lắng nghe lời của con,’ cần được hiểu là (nàng) đã đi đến gần cha mẹ rồi nói lên.

Yadipi dibbanti devalokapariyāpannampi bhavagataṃ nāma sabbampi asassataṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ. Kimaṅgaṃ pana tucchā kāmāti kimaṅgaṃ pana mānusakā kāmā, te sabbepi asārakabhāvato tucchā rittā, satthadhārāyaṃ madhubindu viya appassādā, etarahi āyatiñca vipuladukkhatāya bahuvighātā.

‘Dầu cho là ở cõi trời’ có nghĩa là: dầu cho sự hiện hữu được bao gồm trong thế giới chư Thiên, tất cả cũng đều không trường tồn, là vô thường, là khổ, có bản chất biến hoại. ‘Huống nữa là các dục lạc trống rỗng?’ có nghĩa là: huống nữa là các dục lạc của loài người? Tất cả chúng, do bản chất không có cốt lõi, nên là trống rỗng, là rỗng không; giống như giọt mật trên lưỡi dao, chúng có rất ít vị ngọt; ở hiện tại và trong tương lai, do có sự đau khổ to lớn, chúng có nhiều điều phiền muộn.

Kaṭukāti aniṭṭhā. Sappaṭibhayaṭṭhena āsīvisūpamā. Yesu kāmesu. Mucchitāti ajjhositā. Samappitāti sakammunā sabbaso appitā khittā, upapannāti attho. Haññanteti bādhīyanti.

‘Là cay đắng’ có nghĩa là: không đáng mong muốn. ‘Tựa như rắn độc’ có nghĩa là: với ý nghĩa là có sự nguy hiểm. Ở trong các dục lạc ấy. ‘Bị mê đắm’ có nghĩa là: bị dính mắc. ‘Bị phó mặc’ có nghĩa là: được phó mặc, được ném vào một cách hoàn toàn, một cách trọn vẹn; ý nghĩa là: được sanh vào. ‘Bị giết hại’ có nghĩa là: bị bức hại.

Vinipāteti apāye.

‘Trong sự hủy hoại’ có nghĩa là: ở trong các cõi khổ.

Acetanāti attahitacetanāya abhāvena acetanā. Dukkhasamudayoruddhāti taṇhānimittasaṃsāre avaruddhā. Desenteti catusaccadhamme desiyamāne. Ajānantāti atthaṃ ajānantā. Na bujjhare ariyasaccānīti dukkhādīni ariyasaccāni na paṭibujjhanti.

‘Là không có suy xét’ có nghĩa là: không có suy xét do không có sự suy xét đến lợi ích của bản thân. ‘Bị ngăn che bởi tập khởi của khổ’ có nghĩa là: bị ngăn che trong vòng luân hồi là tướng trạng của ái dục. ‘Trong khi họ thuyết giảng’ có nghĩa là: trong khi Chánh Pháp về bốn chân lý đang được thuyết giảng. ‘Không biết’ có nghĩa là: không biết ý nghĩa. ‘Họ không giác ngộ các Thánh đế’ có nghĩa là: họ không giác ngộ các Thánh đế về khổ và các thứ tương tự.

Ammāti mātaraṃ pamukhaṃ katvā ālapati. Te bahutarā ajānantāti ye abhinandanti bhavagataṃ pihenti devesu upapattiṃ buddhavaradesitāni saccāni ajānantā, teyeva ca imasmiṃ loke bahutarāti yojanā.

‘Mẹ ơi!’ có nghĩa là: (nàng) gọi, sau khi đã xem mẹ là người đứng đầu. ‘Những người ấy là số đông, không biết’ có nghĩa là: cần được hiểu là những người vui thích trong sự hiện hữu, những người mong mỏi được sanh vào cõi chư Thiên, không biết các chân lý đã được bậc Tối Thắng Giác ngộ thuyết giảng, chính những người ấy là số đông ở trong thế gian này.

Bhavagate aniccamhīti sabbasmiṃ bhave anicce devesu upapatti na sassatā, evaṃ santepi na ca santasanti bālā na uttasanti na saṃvegaṃ āpajjanti. Punappunaṃ jāyitabbassāti aparāparaṃ upapajjamānassa.

‘Trong sự hiện hữu vô thường’ có nghĩa là: trong tất cả sự hiện hữu vô thường, việc sanh vào cõi chư Thiên là không trường tồn; dầu cho là như vậy, những kẻ khờ dại vẫn không sợ hãi, không kinh hãi, không đạt đến sự xúc động. ‘Của việc phải sanh đi sanh lại’ có nghĩa là: của việc sanh đi sanh lại nhiều lần.

Cattāro vinipātāti nirayo tiracchānayoni pettivisayo asurayonīti ime cattāro sukhasamussayato vinipātagatiyo. Manussadevūpapattisaññitā [Pg.288] pana dveva gatiyo kathañci kicchena kasirena labbhanti puññakammassa dukkarattā. Nirayesūti sukharahitesu apāyesu.

‘Bốn đường đọa lạc’ có nghĩa là: địa ngục, bàng sanh, ngạ quỷ, a-tu-la—bốn cảnh giới này, do sự thiếu vắng hạnh phúc, là các đường đọa lạc. Còn hai cảnh giới được gọi là sanh làm người và chư Thiên thì bằng cách nào đó, một cách khó khăn, một cách khổ sở mới đạt được, do việc làm phước là khó thực hành. ‘Trong các địa ngục’ có nghĩa là: ở trong các cõi khổ không có hạnh phúc.

Appossukkāti aññakiccesu nirussukkā. Ghaṭissanti vāyamissaṃ bhāvanaṃ anuyuñjissāmi, kāyakalinā asārena bhavagate kiṃ abhinanditenāti yojanā.

‘Là người không bận tâm’ có nghĩa là: không bận tâm đến các công việc khác. ‘Tôi sẽ cố gắng’ có nghĩa là: tôi sẽ nỗ lực, tôi sẽ chuyên tâm vào việc tu tập. Cần được hiểu là: có gì để vui thích trong sự hiện hữu không có cốt lõi này, là thứ dơ bẩn của thân xác?

Bhavataṇhāya nirodhāti bhavagatāya taṇhāya nirodhahetu nirodhatthaṃ.

‘Vì sự đoạn diệt của hữu ái’ có nghĩa là: vì nguyên nhân của sự đoạn diệt, vì mục đích đoạn diệt ái dục liên quan đến sự hiện hữu.

Buddhānaṃ uppādo laddho, vivajjito nirayūpapattiādiko aṭṭhavidho akkhaṇo, khaṇo navamo khaṇo laddhoti yojanā. Sīlānīti catupārisuddhisīlāni. Brahmacariyanti sāsanabrahmacariyaṃ. Na dūseyyanti na kopeyyāmi.

Cần được hiểu là: ‘Sự xuất hiện của các Đức Phật đã được gặp, tám loại thời phi thời—sanh vào địa ngục v.v...—đã được tránh khỏi, thời khắc, thời khắc thứ chín, đã được gặp.’ ‘Các giới’ có nghĩa là: bốn loại giới thanh tịnh. ‘Phạm hạnh’ có nghĩa là: phạm hạnh của giáo Pháp. ‘Tôi sẽ không làm ô uế’ có nghĩa là: tôi sẽ không làm cho vi phạm.

Na tāva āhāraṃ āharissaṃ gahaṭṭhāti ‘‘neva tāva ahaṃ gahaṭṭhā hutvā āhāraṃ āharissāmi, sace pabbajjaṃ na labhissāmi, maraṇavasameva gatā bhavissāmī’’ti evaṃ sumedhā mātāpitaro bhaṇatīti yojanā.

‘Là người tại gia, con sẽ không ăn uống’ có nghĩa là: cần được hiểu là Sumedhā đã nói với cha mẹ như vầy: ‘Là người tại gia, con sẽ không ăn uống; nếu con không được xuất gia, con sẽ chỉ đi đến chỗ chết mà thôi.’

Assāti sumedhāya. Sabbaso samabhihatoti assūhi sabbaso abhihatamukho. Ghaṭenti saññāpetunti pāsādatale chamāpatitaṃ sumedhaṃ mātā ca pitā ca gihibhāvāya saññāpetuṃ ghaṭenti vāyamanti. ‘‘Ghaṭenti vāyamantī’’tipi pāṭho, so evattho.

‘Của nàng’ có nghĩa là: của Sumedhā. ‘Bị tràn ngập hoàn toàn’ có nghĩa là: với gương mặt bị tràn ngập hoàn toàn bởi nước mắt. ‘Họ cố gắng thuyết phục’ có nghĩa là: cả cha và mẹ đều cố gắng, họ nỗ lực thuyết phục Sumedhā, người đã ngã xuống sàn nhà trên lầu đài, về đời sống tại gia. Cũng có bài đọc là ‘Ghaṭenti vāyamantī’; ý nghĩa cũng là như vậy.

Kiṃ socitenāti ‘‘pabbajjaṃ na labhissāmī’’ti kiṃ socanena. Dinnāsi vāraṇavatimhīti vāraṇavatīnagare dinnā asi. ‘‘Dinnāsī’’ti vatvā punapi ‘‘tvaṃ dinnā’’ti vacanaṃ daḷhaṃ dinnabhāvadassanatthaṃ.

‘Sầu muộn để làm gì?’ có nghĩa là: sầu muộn với ý nghĩ ‘con sẽ không được xuất gia’ thì có ích gì? ‘Con đã được gả cho Vāraṇavatī’ có nghĩa là: con đã được gả cho (vua) thành Vāraṇavatī. Sau khi đã nói ‘Con đã được gả,’ việc nói lại ‘con đã được gả’ là nhằm mục đích cho thấy tình trạng đã được gả là chắc chắn.

Rajje āṇāti anikarattassa rajje tava āṇā pavattati. Dhanamissariyanti imasmiṃ kule patikule ca dhanaṃ issariyañca, bhogā sukhā ativiya iṭṭhā bhogāti sabbamidaṃ tuyhaṃ upaṭṭhitaṃ hatthagataṃ. Daharikāsīti taruṇī cāsi, tasmā bhuñjāhi kāmabhoge. Tena kāraṇena vāreyyaṃ hotu te puttāti yojanā.

‘Mệnh lệnh trong vương quốc’ nghĩa là mệnh lệnh của con được thi hành trong vương quốc không có đối thủ. ‘Tài sản và quyền lực’ là tài sản và quyền lực trong gia tộc này và gia tộc bên chồng. ‘Tài sản, hạnh phúc, những tài sản vô cùng đáng ưa thích’ – tất cả những điều này đã được dâng đến cho con, đã ở trong tay con. ‘Con còn trẻ’ nghĩa là con là một thiếu nữ. Vì vậy, hãy hưởng thụ các dục lạc. Do lý do ấy, câu cú được kết nối là: ‘Hỡi con gái, hãy để việc hôn nhân xảy ra với con.’

Neti mātāpitaro. Mā edisikānīti evarūpāni rajje āṇādīni mā bhavantu. Kasmāti ce āha ‘‘bhagavatamasāra’’ntiādi.

‘Không, thưa cha mẹ.’ ‘Xin đừng có những điều như vậy’ nghĩa là: xin đừng có những thứ như là mệnh lệnh trong vương quốc v.v... Nếu hỏi ‘Tại sao?’, cô ấy đã nói câu bắt đầu bằng ‘không có cốt lõi’.

Kimivāti [Pg.289] kimi viya. Pūtikāyanti imaṃ pūtikaḷevaraṃ. Savanagandhanti vissaṭṭhavissagandhaṃ. Bhayānakanti avītarāgānaṃ bhayāvahaṃ. Kuṇapaṃ abhisaṃviseyyaṃ bhastanti kuṇapabharitaṃ cammapasibbakaṃ, asakiṃ paggharitaṃ asucipuṇṇaṃ nānappakārassa asucino puṇṇaṃ hutvā asakiṃ sabbakālaṃ adhipaggharantaṃ ‘‘mama ida’’nti abhiniveseyyaṃ.

‘Như con dòi’ nghĩa là giống như con dòi. ‘Thân hôi thối’ là cái xác thối này. ‘Mùi hôi chảy ra’ là mùi tanh hôi tỏa ra. ‘Đáng sợ hãi’ là gây ra sự sợ hãi cho những người chưa ly tham. ‘Tôi sẽ nằm chung với cái túi da chứa đầy tử thi’ nghĩa là một cái túi da chứa đầy tử thi, luôn rỉ ra, đầy những thứ bất tịnh, chứa đầy các loại bất tịnh khác nhau, và luôn luôn rỉ ra mọi lúc, mà tôi lại chấp thủ rằng ‘đây là của tôi’.

Kimiva tahaṃ jānantī, vikūlakanti ativiya paṭikkūlaṃ asucīhi maṃsapesīhi soṇitehi ca upalittaṃ anekesaṃ kimikulānaṃ ālayaṃ sakuṇānaṃ bhattabhūtaṃ. ‘‘Kimikulālasakuṇabhatta’’ntipi pāṭho, kimīnaṃ avasiṭṭhasakuṇānañca bhattabhūtanti attho. Taṃ ahaṃ kaḷevaraṃ jānantī ṭhitā. Taṃ maṃ idāni vāreyyavasena kissa kena nāma kāraṇena diyyatīti dasseti. Tassa tañca dānaṃ kimiva kiṃ viya hotīti yojanā.

‘Làm sao tôi, người biết rõ, lại có thể...’ ‘Ghê tởm’ là vô cùng đáng ghê tởm, được phết đầy những thứ bất tịnh, những miếng thịt, và máu, là nơi ở của nhiều loài dòi bọ, trở thành thức ăn cho các loài chim. Cũng có dị bản là ‘Kimikulālasakuṇabhatta’, nghĩa là trở thành thức ăn cho dòi bọ và các loài chim còn lại. Tôi, người biết rõ cái xác đó, đang đứng đây. Điều đó cho thấy: ‘Vì lý do gì, vì nguyên nhân nào mà giờ đây tôi lại được gả đi?’ Câu cú được kết nối là: ‘Và sự ban cho ấy của người ấy giống như cái gì?’

Nibbuyhati susānaṃ, aciraṃ kāyo apetaviññāṇoti ayaṃ kāyo acireneva apagataviññāṇo susānaṃ nibbuyhati upanīyati. Chuddhoti chaḍḍito. Kaḷiṅgaraṃ viyāti niratthakakaṭṭhakhaṇḍasadiso. Jigucchamānehi ñātīhīti ñātijanehipi jigucchamānehi.

‘Thân này chẳng bao lâu, khi không còn thức, sẽ được mang ra nghĩa địa’ nghĩa là thân này chẳng bao lâu, khi không còn thức, sẽ được mang ra, được đưa đến nghĩa địa. ‘Bị vứt bỏ’ là bị quăng đi. ‘Như khúc gỗ’ là giống như một khúc gỗ vô dụng. ‘Bởi những người thân ghê tởm’ là ngay cả bởi những người thân cũng ghê tởm.

Chuddhūna naṃ susāneti naṃ kaḷevaraṃ susāne chaḍḍetvā. Parabhattanti paresaṃ soṇasiṅgālādīnaṃ bhattabhūtaṃ. Nhāyanti jigucchantāti ‘‘imassa pacchato āgatā’’ti ettakenāpi jigucchamānā sasīsaṃ nimujjantā nhāyanti, pageva phuṭṭhavanto. Niyakā mātāpitaroti attano mātāpitaropi. Kiṃ pana sādhāraṇā janatāti itaro pana samūho jigucchatīti kimeva vattabbaṃ.

‘Sau khi vứt nó ra nghĩa địa’ là sau khi quăng cái xác đó ra nghĩa địa. ‘Thức ăn cho kẻ khác’ là trở thành thức ăn cho những kẻ khác như chó, chó rừng, v.v... ‘Họ tắm rửa, ghê tởm’ nghĩa là chỉ vì ‘đã đi sau cái xác này’ mà họ cũng ghê tởm, lặn ngụp cả đầu mà tắm rửa, huống chi là những người đã chạm vào nó. ‘Chính cha mẹ’ là ngay cả cha mẹ của mình. ‘Huống chi là người thường’ nghĩa là còn cần phải nói gì về việc đám đông khác cũng ghê tởm.

Ajjhositāti taṇhāvasena abhiniviṭṭhā. Asāreti niccasārādisārarahite.

‘Đã quyến luyến’ là đã chấp thủ do ái dục. ‘Trong cái vô lõi’ là trong cái không có cốt lõi thường hằng v.v...

Vinibbhujitvāti viññāṇavinibbhogaṃ katvā. Gandhassa asahamānāti gandhaṃ assa kāyassa asahantī. Sakāpi mātāti attano mātāpi jiguccheyya koṭṭhāsānaṃ vinibbhujjanena paṭikkūlabhāvāya suṭṭhutaraṃ upaṭṭhahanato.

‘Sau khi phân chia’ là sau khi làm cho thức phân rã. ‘Không chịu nổi mùi hôi’ là không chịu đựng được mùi hôi của thân này. ‘Ngay cả mẹ ruột’ là ngay cả mẹ của mình cũng sẽ ghê tởm, bởi vì do sự phân rã của các bộ phận, tính chất đáng ghê tởm hiện khởi lên một cách rõ rệt hơn.

Khandhadhātuāyatananti [Pg.290] rūpakkhandhādayo ime pañcakkhandhā, cakkhudhātuādayo imā aṭṭhārasadhātuyo, cakkhāyatanādīni imāni dvādasāyatanānīti evaṃ khandhā dhātuyo āyatanāni cāti sabbaṃ idaṃ rūpārūpadhammajātaṃ samecca sambhuyya paccayehi katattā saṅkhataṃ, tayidaṃ tasmiṃ bhave pavattamānaṃ dukkhaṃ, jātipaccayattā jātimūlakanti. Evaṃ yoniso upāyena anuvicinantī cintayantī, vāreyyaṃ vivāhaṃ, kissa kena kāraṇena icchissāmi.

‘Uẩn, giới, và xứ’ là: năm uẩn này là sắc uẩn v.v..., mười tám giới này là nhãn giới v.v..., mười hai xứ này là nhãn xứ v.v... Như vậy, uẩn, giới, và xứ, tất cả tập hợp các pháp sắc và vô sắc này, do được tạo ra bởi các duyên, nên là pháp hữu vi. Chính điều đó, khi diễn tiến trong kiếp sống ấy, là khổ; do có sanh làm duyên, nên có sanh làm gốc rễ. Như vậy, trong khi suy xét, tư duy một cách như lý, có phương pháp, thì việc hôn nhân, vì lý do gì, vì nguyên nhân nào mà tôi lại mong muốn?

‘‘Sīlāni brahmacariyaṃ, pabbajjā dukkarā’’ti yadetaṃ mātāpitūhi vuttaṃ tassa paṭivacanaṃ dātuṃ ‘‘divase divase’’tiādi vuttaṃ. Tattha divase divase tisattisatāni navanavā pateyyuṃ kāyamhīti dine dine tīṇi sattisatāni tāvadeva pītanisitabhāvena abhinavāni kāyasmiṃ sampateyyuṃ. Vassasatampi ca ghāto seyyoti nirantaraṃ vassasatampi patamāno yathāvutto sattighāto seyyo. Dukkhassa cevaṃ khayoti evaṃ ce vaṭṭadukkhassa parikkhayo bhaveyya, evaṃ mahantampi pavattidukkhaṃ adhivāsetvā nibbānādhigamāya ussāho karaṇīyoti adhippāyo.

Để trả lời điều mà cha mẹ đã nói: ‘Giới hạnh, phạm hạnh, và việc xuất gia là khó làm’, câu bắt đầu bằng ‘mỗi ngày mỗi ngày’ đã được nói ra. Trong đó, ‘mỗi ngày mỗi ngày, ba trăm ngọn giáo mới tinh rơi xuống thân’ nghĩa là mỗi ngày, ba trăm ngọn giáo, mới tinh do vừa được mài sắc, sẽ đâm vào thân. ‘Sự sát hại trong một trăm năm cũng tốt hơn’ nghĩa là sự sát hại bằng giáo như đã nói, dù rơi xuống liên tục trong một trăm năm, cũng tốt hơn. ‘Sự đoạn tận khổ đau như vậy’ nghĩa là nếu sự đoạn tận hoàn toàn của khổ luân hồi có thể xảy ra như vậy, thì ý nghĩa là, ngay cả khổ đau to lớn trong vòng sinh tử như vậy cũng nên chịu đựng và cần phải nỗ lực để chứng đắc Niết-bàn.

Ajjhupagaccheti sampaṭiccheyya. Evanti vuttanayena. Idaṃ vuttaṃ hoti – yo puggalo anamataggaṃ saṃsāraṃ aparimāṇañca vaṭṭadukkhaṃ dīpentaṃ satthuno vacanaṃ viññāya ṭhito yathāvuttaṃ sattighātadukkhaṃ sampaṭiccheyya, tena ceva vaṭṭadukkhassa parikkhayo siyāti. Tenāha – ‘‘dīgho tesaṃ saṃsāro, punappunañca haññamānāna’’nti, aparāparaṃ jātijarābyādhimaraṇādīhi bādhiyamānānanti attho.

‘Nên chấp nhận’ là nên đón nhận. ‘Như vậy’ là theo cách đã nói. Điều này được nói ra có nghĩa là: người nào, sau khi hiểu lời dạy của Bậc Đạo Sư chỉ rõ về vòng luân hồi vô thủy và khổ đau vô lượng của vòng sinh tử, mà đứng vững và đón nhận nỗi khổ bị giáo đâm như đã nói, thì nhờ đó mà sự đoạn tận hoàn toàn của khổ luân hồi có thể xảy ra. Vì vậy, Ngài đã nói: ‘Vòng luân hồi của họ thật dài, những người bị giết đi giết lại,’ nghĩa là những người liên tục bị phiền não bởi sanh, già, bệnh, chết, v.v...

Asurakāyeti kālakañcikādi petāsuranikāye. Ghātāti kāyacittānaṃ upaghātā vadhā.

‘Trong loài a-tu-la’ là trong các loài ngạ quỷ a-tu-la như Kālakañcika v.v... ‘Sự sát hại’ là sự hủy hoại, sự giết chóc thân và tâm.

Bahūti pañcavidhabandhanādikammakāraṇavasena pavattiyamānā bahū anekaghātā. Vinipātagatassāti sesāpāyasaṅkhātaṃ vinipātaṃ upagatassāpi. Pīḷiyamānassāti tiracchānādiattabhāve abhighātādīhi ābādhiyamānassa. Devesupi attāṇanti devattabhāvesupi tāṇaṃ natthi rāgapariḷāhādinā sadukkhasavighātabhāvato. Nibbānasukhā paraṃ natthīti nibbānasukhato paraṃ aññaṃ uttamaṃ sukhaṃ nāma natthi lokiyasukhassa vipariṇāmasaṅkhāradukkhasabhāvattā[Pg.291]. Tenāha bhagavā – ‘‘nibbānaṃ paramaṃ sukha’’nti (dha. pa. 203-204).

‘Nhiều’ là nhiều sự sát hại khác nhau diễn ra do các nghiệp như năm loại trói buộc v.v... ‘Của người đã đến đọa xứ’ là của người đã đến đọa xứ được gọi là các ác thú còn lại. ‘Của người bị áp bức’ là của người bị phiền não bởi sự tấn công v.v... trong các thân phận như bàng sanh. ‘Ngay cả ở chư thiên cũng không có nơi nương tựa’ là ngay cả trong các thân phận chư thiên cũng không có nơi nương tựa, vì có sự khổ và phiền não do nhiệt não của tham ái v.v... ‘Không có gì cao hơn hạnh phúc Niết-bàn’ là không có hạnh phúc tối thượng nào khác cao hơn hạnh phúc Niết-bàn, vì hạnh phúc thế gian có bản chất là hoại khổ và hành khổ. Vì vậy, Đức Thế Tôn đã nói: ‘Niết-bàn là hạnh phúc tối thượng’ (Pháp Cú 203-204).

Pattā te nibbānanti te nibbānaṃ pattāyeva nāma. Atha vā teyeva nibbānaṃ pattā. Ye yuttā dasabalassa pāvacaneti sammāsambuddhassa sāsane ye yuttā payuttā.

`Pattā te nibbānanti` (họ đã đạt đến Niết-bàn) có nghĩa là: họ quả thật đã đạt đến Niết-bàn. Hoặc là, chính họ đã đạt đến Niết-bàn. `Ye yuttā dasabalassa pāvacaneti` (những ai chuyên tâm trong giáo huấn của bậc Thập Lực) có nghĩa là: những ai chuyên cần, nỗ lực trong giáo pháp của bậc Chánh Đẳng Giác.

Nibbinnāti virattā. Meti mayā. Vantasamāti suvānavamathusadisā. Tālavatthukatāti tālassa patiṭṭhānasadisā katā.

`Nibbinnā` (nhàm chán) có nghĩa là: ly tham. `Me` (bởi tôi) có nghĩa là: bởi ta. `Vantasamā` (giống như vật đã nôn ra) có nghĩa là: tương tự như vật ói mửa của con chó. `Tālavatthukatā` (bị làm cho như cây thốt nốt cụt ngọn) có nghĩa là: được làm cho giống như gốc cây thốt nốt.

Athāti pacchā, mātāpitūnaṃ attano ajjhāsayaṃ pavedetvā anikarattassa ca āgatabhāvaṃ sutvā. Asitanicitamuduketi indanīlabhamarasamānavaṇṇatāya asite, ghanabhāvena nicite, simbalitūlasamasamphassatāya muduke. Kese khaggena chindiyāti attano kese sunisitena asinā chinditvā. Pāsādaṃ pidahitvāti attano vasanapāsāde sirigabbhaṃ pidhāya, tassa dvāraṃ thaketvāti attho. Paṭhamajjhānaṃ samāpajjīti khaggena chinne attano kese purato ṭhapetvā tattha paṭikkūlamanasikāraṃ pavattentī yathāupaṭṭhite nimitte uppannaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ vasībhāvaṃ āpādetvā samāpajji.

`Athā` (sau đó) có nghĩa là: về sau, sau khi đã trình bày ý nguyện của mình cho cha mẹ và nghe được việc vua Anīkaratta đã đến. `Asitanicitamuduke` (đen, dày, và mềm mại) có nghĩa là: đen do có màu sắc giống như ngọc Indanīla và ong xanh, dày do có tính chất rậm rạp, mềm mại do có sự xúc chạm giống như bông gòn. `Kese khaggena chindiya` (cắt tóc bằng gươm) có nghĩa là: sau khi đã cắt tóc của mình bằng thanh gươm được mài sắc bén. `Pāsādaṃ pidahitvā` (đóng cửa lâu đài) có nghĩa là: sau khi đã đóng khuê phòng trong lâu đài mình ở, nghĩa là đã chốt cửa của nơi ấy. `Paṭhamajjhānaṃ samāpajji` (đã nhập Sơ thiền) có nghĩa là: sau khi đặt mái tóc của mình đã được cắt bằng gươm ở phía trước, nàng đã làm cho tác ý về sự bất tịnh khởi lên ở nơi đó, đã nhập Sơ thiền, vốn đã sanh khởi trong tướng đã hiện khởi đúng cách, sau khi đã làm cho đạt đến sự thuần thục.

Sā ca sumedhā tahiṃ pāsāde samāpannā jhānanti adhippāyo. Aniccasaññaṃ subhāvetīti jhānato vuṭṭhahitvā jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā ‘‘yaṃkiñci rūpa’’ntiādinā (a. ni. 4.181; ma. ni. 1.244; paṭi. ma. 1.48) aniccānupassanaṃ suṭṭhu bhāveti, aniccasaññāgahaṇeneva cettha dukkhasaññādīnampi gahaṇaṃ katanti veditabbaṃ.

Và nàng Sumedhā ấy đã nhập thiền ở tại lâu đài ấy, đây là chủ ý. `Aniccasaññaṃ subhāveti` (tu tập kỹ lưỡng tưởng vô thường) có nghĩa là: sau khi xuất khỏi thiền, lấy thiền làm nền tảng, thiết lập minh sát, nàng tu tập kỹ lưỡng sự tùy quán vô thường bằng (cách thức) bắt đầu là “bất cứ sắc pháp nào” v.v... Cần phải được hiểu rằng ở đây, chính nhờ sự nắm bắt tưởng vô thường mà sự nắm bắt các tưởng về khổ v.v... cũng được thực hiện.

Maṇikanakabhūsitaṅgoti maṇivicittehi hemamālālaṅkārehi vibhūsitagatto.

`Maṇikanakabhūsitaṅgo` (người có thân được trang điểm bằng ngọc và vàng) có nghĩa là: thân được tô điểm bằng các vật trang sức là những vòng hoa bằng vàng được khảm các loại ngọc.

Rajje āṇātiādi yācitākāranidassanaṃ. Tattha āṇāti ādhipaccaṃ. Issariyanti yaso vibhavasampatti. Bhogā sukhāti iṭṭhā manāpiyā kāmūpabhogā. Daharikāsīti tvaṃ idāni daharā taruṇī asi.

(Câu) bắt đầu là `Rajje āṇā` (quyền hành trong vương quốc) là sự chỉ ra lý do của việc thỉnh cầu. Trong ấy, `āṇā` (quyền hành) là quyền tối thượng. `Issariyaṃ` (quyền uy) là danh tiếng, sự thành tựu về tài sản. `Bhogā sukhā` (tài sản, hạnh phúc) là các sự hưởng thụ dục lạc khả ái, vừa ý. `Daharikāsi` (nàng còn trẻ) có nghĩa là: bây giờ nàng là người thiếu nữ, trẻ trung.

Nissaṭṭhaṃ te rajjanti mayhaṃ sabbampi tiyojanikaṃ rajjaṃ tuyhaṃ pariccattaṃ, taṃ paṭipajjitvā bhoge ca bhuñjassu, ayaṃ maṃ kāmehiyeva nimantetīti mā [Pg.292] dummanā ahosi. Dehi dānānīti yathāruciyā mahantāni dānāni samaṇabrāhmaṇesu pavattehi, mātāpitaro te dukkhitā domanassappattā tava pabbajjādhippāyaṃ sutvā tasmā kāme paribhuñjantī. Tepi upaṭṭhahantī tesaṃ cittaṃ dukkhā mocehīti evamettha padatthayojanā veditabbā.

`Nissaṭṭhaṃ te rajjaṃ` (vương quốc được trao cho nàng) có nghĩa là: toàn bộ vương quốc ba do-tuần của ta được từ bỏ cho nàng, sau khi chấp nhận điều ấy, nàng hãy hưởng thụ các tài sản, nàng chớ có buồn rầu rằng: “Vị này chỉ mời mọc ta bằng các dục lạc.” `Dehi dānāni` (hãy cho các vật thí) có nghĩa là: hãy thực hiện các sự bố thí to lớn đến các Sa-môn, Bà-la-môn theo như ý thích. Cha mẹ của nàng bị đau khổ, đã đạt đến sự ưu phiền sau khi nghe về ý định xuất gia của nàng, vì thế, trong khi hưởng thụ các dục lạc, trong khi phụng dưỡng cả hai vị ấy, nàng hãy giải thoát tâm của họ khỏi sự đau khổ. Cần phải được hiểu sự kết hợp ý nghĩa của các từ ở đây là như vậy.

Mā kāme abhinandīti vatthukāme kilesakāme mā abhinandi. Atha kho tesu kāmesu ādīnavaṃ dosaṃ mayhaṃ vacanānusārena passa ñāṇacakkhunā olokehi.

`Mā kāme abhinandi` (chớ có hoan hỷ trong các dục) có nghĩa là: chớ có hoan hỷ trong các dục đối tượng và các dục phiền não. Trái lại, nàng hãy thấy, hãy nhìn bằng tuệ nhãn sự nguy hại, sự tai hại trong các dục ấy theo như lời nói của ta.

Cātuddīpoti jambudīpādīnaṃ catunnaṃ mahādīpānaṃ issaro. Mandhātāti evaṃnāmo rājā, kāmabhogīnaṃ aggo aggabhūto āsi. Tenāha bhagavā – ‘‘rāhuggaṃ attabhāvīnaṃ, mandhātā kāmabhogina’’nti (a. ni. 4.15). Atitto kālaṅkatoti caturāsītivassasahassāni kumārakīḷāvasena caturāsītivassasahassāni oparajjavasena caturāsītivassasahassāni cakkavattī rājā hutvā devabhogasadise bhoge bhuñjitvā chattiṃsāya sakkānaṃ āyuppamāṇakālaṃ tāvatiṃsabhavane saggasampattiṃ anubhavitvāpi kāmehi atittova kālaṅkato. Na cassa paripūritā icchā assa mandhāturañño kāmesu āsā na ca paripuṇṇā āsi.

`Cātuddīpo` (vị vua của bốn châu) có nghĩa là: là người chủ của bốn đại châu bắt đầu là châu Diêm-phù-đề. `Mandhātā` là vị vua có tên như vậy, đã là bậc tối thượng, bậc đứng đầu của những người hưởng thụ dục lạc. Do đó, đức Thế Tôn đã nói: “Rāhu là bậc tối thượng của những chúng sanh có tự thể, Mandhātā là bậc tối thượng của những người hưởng thụ dục lạc.” `Atitto kālaṅkato` (đã mệnh chung trong khi không thỏa mãn) có nghĩa là: sau khi đã là vị vua Chuyển luân trong tám mươi bốn ngàn năm với trò tiêu khiển của hoàng tử, tám mươi bốn ngàn năm với vai trò phó vương, tám mươi bốn ngàn năm (với vai trò vua), sau khi đã hưởng thụ các tài sản tương tự như tài sản của chư thiên, và sau khi đã trải nghiệm sự thành tựu ở cõi trời tại cõi trời Ba Mươi Ba trong khoảng thời gian bằng với tuổi thọ của ba mươi sáu vị trời Đế-thích, vị ấy đã mệnh chung trong khi vẫn không thỏa mãn với các dục. Và ước muốn của vị ấy đã không được viên mãn, sự khao khát trong các dục của đức vua Mandhātu ấy đã không được trọn vẹn.

Satta ratanāni vasseyyāti sattapi ratanāni, vuṭṭhimā devo dasadisā byāpetvā, samantena samantato purisassa rucivasena yadipi vasseyya, yathā taṃ mandhātumahārājassa evaṃ santepi na catthi titti kāmānaṃ, atittāva maranti narā. Tenāha bhagavā – ‘‘na kahāpaṇavassena, titti kāmesu vijjatī’’ti (dha. pa. 186; jā. 1.3.23).

`Satta ratanāni vasseyya` (cho dù có mưa bảy báu) có nghĩa là: cho dù vị trời mưa, sau khi bao trùm mười phương, có thể làm cho cả bảy báu vật mưa xuống khắp nơi, một cách trọn vẹn, theo như ý thích của một người, giống như trường hợp của đức vua Mandhātu, cho dù là như vậy, vẫn không có sự thỏa mãn đối với các dục; con người chết đi trong khi vẫn không thỏa mãn. Do đó, đức Thế Tôn đã nói: “Sự thỏa mãn trong các dục không được tìm thấy, cho dù bằng một trận mưa tiền vàng.”

Asisūnūpamā kāmā adhikuṭṭanaṭṭhena, sappasiropamā sappaṭibhayaṭṭhena, ukkopamā tiṇukkūpamā anudahanaṭṭhena. Tenāha ‘‘anudahantī’’ti. Aṭṭhikaṅkalasannibhā appassādaṭṭhena.

Các dục ví như lưỡi dao bén do có ý nghĩa là sự chém chặt, ví như đầu rắn do có ý nghĩa là sự nguy hiểm, ví như bó đuốc, ví như bó đuốc cỏ do có ý nghĩa là sự thiêu đốt theo sau. Do đó, ngài đã nói là `anudahanti` (chúng thiêu đốt theo sau). (Các dục) tương tự như bộ xương do có ý nghĩa là ít vị ngọt.

Mahāvisāti halāhalādimahāvisasadisā. Aghamūlāti aghassa dukkhassa mūlā kāraṇabhūtā. Tenāha ‘‘dukhapphalā’’ti.

`Mahāvisā` (là chất độc mạnh) có nghĩa là: tương tự như các chất độc mạnh bắt đầu là chất độc halāhala. `Aghamūlā` (là cội rễ của sự đau khổ) có nghĩa là: là cội rễ, là nguyên nhân của sự đau khổ, của sự bất hạnh. Do đó, ngài đã nói là `dukhapphalā` (có quả là đau khổ).

Rukkhapphalūpamā aṅgapaccaṅgānaṃ phalibhañjanaṭṭhena. Maṃsapesūpamā bahusādhāraṇaṭṭhena. Supinopamā ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhena māyā viya palobhanato. Tenāha [Pg.293] ‘‘vañcaniyā’’ti, vañcakāti attho. Yācitakūpamāti yācitakabhaṇḍasadisā tāvakālikaṭṭhena.

(Các dục) ví như trái cây do có ý nghĩa là sự bẻ gãy các bộ phận lớn nhỏ của thân thể, ví như miếng thịt do có ý nghĩa là chung cho nhiều người, ví như giấc mộng do có ý nghĩa là sự hiện khởi trong chốc lát, do sự quyến rũ giống như ảo thuật. Do đó, ngài đã nói là `vañcaniyā` (có tính lừa dối), nghĩa là có tính lừa gạt. `Yācitakūpamā` (ví như đồ mượn) có nghĩa là: tương tự như món đồ đi mượn do có ý nghĩa là tạm thời.

Sattisūlūpamā vinivijjhanaṭṭhena. Rujjanaṭṭhena rogo dukkhatāsulabhattā. Gaṇḍo kilesāsucipaggharaṇato. Dukkhuppādanaṭṭhena aghaṃ. Maraṇasampāpanena nighaṃ. Aṅgārakāsusadisā mahābhitāpanaṭṭhena. Bhayahetutāya ceva vadhakapahūtatāya ca bhayaṃ vadho nāma, kāmāti yojanā.

(Các dục) ví như cây thương và cọc nhọn do có ý nghĩa là sự đâm xuyên. Là bệnh tật do có ý nghĩa là sự đau đớn, do dễ dàng có được sự đau khổ. Là mụt nhọt do sự tuôn chảy của các điều bất tịnh là phiền não. Là sự đau khổ do có ý nghĩa là sự làm sanh khởi đau khổ. Là sự nguy hiểm do sự đưa đến cái chết. Tương tự như hố than hừng do có ý nghĩa là sự thiêu đốt to lớn. Do là nguyên nhân của sự sợ hãi và do có nhiều kẻ sát hại, (các dục) có tên là sự sợ hãi, sự giết chóc. Sự kết hợp là: các dục (là như vậy).

Akkhātā antarāyikāti ‘‘saggamaggādhigamassa nibbānagāmimaggassa ca antarāyakarā’’ti cakkhubhūtehi buddhādīhi vuttā. Gacchathāti anikarattaṃ saparisaṃ vissajjeti.

`Akkhātā antarāyikā` (được nói là những điều trở ngại) có nghĩa là: đã được nói bởi các bậc đã trở thành con mắt (cho đời) bắt đầu là các đức Phật rằng: “(Các dục) là những điều gây trở ngại cho sự chứng ngộ con đường đến cõi trời và con đường đưa đến Niết-bàn.” `Gacchatha` (hãy đi đi) có nghĩa là: nàng cho vua Anīkaratta cùng với đoàn tùy tùng ra về.

Kiṃ mama paro karissatīti paro añño mama kiṃ nāma hitaṃ karissati attano sīsamhi uttamaṅge ekādasahi aggīhi ḍayhamāne. Tenāha ‘‘anubandhe jarāmaraṇe’’ti. Tassa jarāmaraṇassa sīsaḍāhassa, ghātāya samugghātāya, ghaṭitabbaṃ vāyamitabbaṃ.

“Người khác sẽ làm gì cho ta?” có nghĩa là: Người khác sẽ làm được lợi ích gì cho ta, khi chính đầu của mình, là phần cao quý nhất, đang bị thiêu đốt bởi mười một ngọn lửa? Do đó, ngài đã nói: “Khi bị già và chết theo đuổi”. Đối với sự thiêu đốt trên đầu là già và chết ấy, để tiêu diệt, để tận diệt, cần phải cố gắng, cần phải nỗ lực.

Chamanti chamāyaṃ. Idamavocanti idaṃ ‘‘dīgho bālānaṃ saṃsāro’’tiādikaṃ saṃvegasaṃvattanakaṃ vacanaṃ avocaṃ.

Chamanti có nghĩa là trên mặt đất. Idamavocanti có nghĩa là: Ta đã nói lời này, là lời dẫn đến sự kinh cảm bắt đầu bằng câu “Vòng luân hồi của kẻ ngu là dài”.

Dīgho bālānaṃ saṃsāroti kilesakammavipākavaṭṭabhūtānaṃ khandhāyatanādīnaṃ paṭipāṭipavattisaṅkhāto saṃsāro apariññātavatthukānaṃ andhabālānaṃ dīgho buddhañāṇenapi aparicchindaniyo. Yathā hi anupacchinnattā avijjātaṇhānaṃ aparicchinnatāyeva bhavapabandhassa pubbā koṭi na paññāyati, evaṃ parāpi koṭīti. Punappunañca rodatanti aparāparaṃ sokavasena rudantānaṃ. Imināpi avijjātaṇhānaṃ anupacchinnataṃyeva tesaṃ vibhāveti.

“Vòng luân hồi của kẻ ngu là dài” có nghĩa là: Vòng luân hồi, được định nghĩa là sự diễn tiến tuần tự của các uẩn, xứ, v.v... vốn là các vòng luân chuyển của phiền não, nghiệp, và quả báo, là dài đối với những kẻ ngu si mù quáng chưa liễu tri các sự vật, không thể đo lường được ngay cả với Phật trí. Ví như, do vô minh và ái dục chưa được đoạn trừ, nên điểm khởi đầu của dòng tương tục hữu không thể được nhận biết, vì nó không thể đo lường được; điểm cuối cùng cũng vậy. “Và khóc đi khóc lại” có nghĩa là những người khóc lóc hết lần này đến lần khác do sầu muộn. Qua điều này, ngài cũng làm rõ sự chưa đoạn trừ vô minh và ái dục của họ.

Assu thaññaṃ rudhiranti yaṃ ñātibyasanādinā phuṭṭhānaṃ rodantānaṃ assu ca dārakakāle mātuthanato pītaṃ thaññañca yañca paccatthikehi ghātitānaṃ rudhiraṃ. Saṃsāraṃ anamataggato saṃsārassa anu amataggattā ñāṇena anugantvāpi amataaggattā aviditaggattā iminā dīghena addhunā sattānaṃ saṃsarataṃ, aparāparaṃ saṃsarantānaṃ saṃsaritaṃ sarāhi, taṃ ‘‘kīva bahuka’’nti anussarāhi, aṭṭhīnaṃ sannicayaṃ sarāhi anussara, upadhārehīti attho.

“Nước mắt, sữa mẹ, và máu” có nghĩa là: Nước mắt của những người khóc lóc khi bị ảnh hưởng bởi sự mất mát người thân v.v..., và sữa mẹ đã uống từ vú mẹ lúc còn thơ ấu, và máu của những người bị kẻ thù giết hại. “Từ vòng luân hồi vô thỉ”, do khởi đầu của luân hồi không thể biết được, ngay cả khi truy tìm bằng trí tuệ, khởi đầu của nó vẫn không được biết đến, không được khám phá. Đối với các chúng sanh đã lang thang trong thời gian dài này, đã lang thang hết lần này đến lần khác, hãy nhớ lại sự luân chuyển của họ, hãy hồi tưởng lại “nó nhiều đến mức nào”, hãy nhớ lại đống xương, hãy hồi tưởng, hãy suy xét, đó là ý nghĩa.

Idāni [Pg.294] ādīnavassa bahubhāvañca upamāya dassetuṃ ‘‘sara caturodadhī’’ti gāthamāha. Tattha sara caturodadhī upanīte assuthaññarudhiramhīti imesaṃ sattānaṃ anamataggasaṃsāre saṃsarantānaṃ ekekassapi assumhi thaññe rudhiramhi ca pamāṇato upametabbe caturodadhī cattāro mahāsamudde upamāvasena buddhehi upanīte sara sarāhi. Ekakappamaṭṭhīnaṃ, sañcayaṃ vipulena samanti ekassa puggalassa ekasmiṃ kappe aṭṭhīnaṃ sañcayaṃ vepullapabbatena samaṃ upanītaṃ sara. Vuttampi cesaṃ –

Bây giờ, để chỉ ra sự to lớn của hiểm họa bằng một ví dụ, ngài đã nói bài kệ bắt đầu bằng “Hãy nhớ bốn biển cả”. Trong đó, “Hãy nhớ bốn biển cả được đem ra so sánh với nước mắt, sữa mẹ, và máu” có nghĩa là: Khi nước mắt, sữa mẹ, và máu của mỗi một chúng sanh trong số các chúng sanh đang lang thang trong vòng luân hồi vô thỉ này được đem ra so sánh về số lượng, hãy nhớ, hãy hồi tưởng lại bốn biển cả, bốn đại dương, đã được chư Phật đưa ra làm ví dụ. “Đống xương trong một kiếp, bằng với núi Vipula” có nghĩa là: Hãy nhớ rằng đống xương của một người trong một kiếp được đem ra so sánh bằng với núi Vepulla. Và điều này đã được nói rằng:

‘‘Ekassekena kappena, puggalassaṭṭhisañcayo;

Siyā pabbatasamo rāsi, iti vuttaṃ mahesinā.

“Trong một kiếp của một người, đống xương tích tụ; Sẽ là một khối bằng cả ngọn núi, bậc Đại Hiền đã nói như vậy.”

‘‘So kho panāyaṃ akkhāto, vepullo pabbato mahā;

Uttaro gijjhakūṭassa, magadhānaṃ giribbaje’’ti. (saṃ. ni. 2.133);

“Và ngọn núi vĩ đại ấy được gọi là Vepulla; Ở phía bắc của núi Gijjhakūṭa, tại Giribbaja của xứ Magadha.” (Tương Ưng Bộ 2.133);

Mahiṃ jambudīpamupanītaṃ. Kolaṭṭhimattaguḷikā, mātā mātusveva nappahontīti jambudīpotisaṅkhātaṃ mahāpathaviṃ kolaṭṭhimattā badaraṭṭhimattā guḷikā katvā tatthekekā ‘‘ayaṃ me mātu, ayaṃ me mātumātū’’ti evaṃ vibhājiyamāne tā guḷikā mātā mātūsveva nappahonti, mātā mātūsu akhīṇāsveva pariyantikā tā guḷikā parikkhayaṃ pariyādānaṃ gaccheyyuṃ, na tveva anamatagge saṃsāre saṃsarato sattassa mātumātaroti. Evaṃ jambudīpamahiṃ saṃsārassa dīghabhāvena upamābhāvena upanītaṃ manasi karohīti.

Trái đất Jambudīpa được đem ra so sánh. “Những viên sỏi cỡ hạt táo ta, không đủ cho các bà mẹ của mẹ” có nghĩa là: Lấy đại địa được gọi là Jambudīpa, làm thành những viên sỏi cỡ hạt táo ta, rồi phân phát từng viên một rằng: “Viên này cho mẹ ta, viên này cho mẹ của mẹ ta”, thì những viên sỏi ấy sẽ không đủ cho các bà mẹ của mẹ. Trước khi dòng dõi các bà mẹ của mẹ chấm dứt, những viên sỏi ấy đã cạn kiệt, đã hết sạch. Nhưng dòng dõi các bà mẹ của mẹ của một chúng sanh lang thang trong vòng luân hồi vô thỉ thì không như vậy. Như thế, hãy ghi nhớ trong tâm về trái đất Jambudīpa được đem ra làm ví dụ cho sự dài lâu của vòng luân hồi.

Tiṇakaṭṭhasākhāpalāsanti tiṇañca kaṭṭhañca sākhāpalāsañca. Upanītanti upamābhāvena upanītaṃ. Anamataggatoti saṃsārassa anamataggabhāvato. Caturaṅgulikā ghaṭikāti caturaṅgulappamāṇāni khaṇḍāni. Pitupitusveva nappahontīti pitupitāmahesu eva tā ghaṭikā nappahonti. Idaṃ vuttaṃ hoti – imasmiṃ loke sabbaṃ tiṇañca kaṭṭhañca sākhāpalāsañca caturaṅgulikā katvā tatthekekā ‘‘ayaṃ me pitu, ayaṃ me pitāmahassā’’ti vibhājiyamāne tā ghaṭikāva parikkhayaṃ pariyādānaṃ gaccheyyuṃ, na tveva anamatagge saṃsāre saṃsarato sattassa pitupitāmahāti. Evaṃ tiṇañca kaṭṭhañca sākhāpalāsañca saṃsārassa dīghabhāvena upanītaṃ sarāhīti. Imasmiṃ pana ṭhāne –

“Cỏ, củi, cành, và lá” có nghĩa là cỏ và củi và cành và lá. “Được đem ra so sánh” có nghĩa là được đem ra làm ví dụ. “Từ vô thỉ” có nghĩa là từ sự vô thỉ của vòng luân hồi. “Những khúc dài bốn ngón tay” có nghĩa là những đoạn có kích thước bốn ngón tay. “Không đủ cho các đời cha ông” có nghĩa là những khúc ấy không đủ cho các đời cha và ông. Điều này được nói như sau: Lấy tất cả cỏ, củi, cành, và lá trong thế gian này làm thành những khúc dài bốn ngón tay, rồi phân phát từng khúc một rằng: “Khúc này cho cha ta, khúc này cho ông nội ta”, thì chính những khúc ấy sẽ cạn kiệt, sẽ hết sạch. Nhưng dòng dõi cha và ông của một chúng sanh lang thang trong vòng luân hồi vô thỉ thì không như vậy. Như thế, hãy nhớ lại cỏ, củi, cành, và lá được đem ra làm ví dụ cho sự dài lâu của vòng luân hồi. Tuy nhiên, ở chỗ này –

‘‘Anamataggoyaṃ[Pg.295], bhikkhave, saṃsāro, pubbā koṭi na paññāyati avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarataṃ. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, katamaṃ nu kho bahutaraṃ, yaṃ vā vo iminā dīghena addhunā sandhāvataṃ saṃsarataṃ amanāpasampayogā manāpavippayogā kandantānaṃ rodantānaṃ assupassannaṃ paggharitaṃ, yaṃ vā catūsu mahāsamuddesu udaka’’ntiādikā (saṃ. ni. 2.126) – ‘anamataggapāḷi’ āharitabbā.

“Này các Tỳ khưu, vòng luân hồi này là vô thỉ, điểm khởi đầu không thể nhận biết được đối với các chúng sanh bị vô minh che lấp, bị ái dục trói buộc, đang lưu chuyển, đang lang thang. Này các Tỳ khưu, các ông nghĩ thế nào, cái nào nhiều hơn: nước mắt đã tuôn rơi của các ông, những người đang than khóc, đang khóc lóc do phải kết hợp với điều không vừa ý, phải chia lìa với điều vừa ý, trong khi lưu chuyển, lang thang suốt thời gian dài này, hay là nước trong bốn biển lớn?” v.v... (Tương Ưng Bộ 2.126) – nên dẫn ‘kinh Vô Thỉ’.

Sara kāṇakacchapanti ubhayakkhikāṇaṃ kacchapaṃ anussara. Pubbasamudde aparato ca yugachiddanti puratthimasamudde aparato ca pacchimuttaradakkhiṇasamudde vātavegena paribbhamantassa yugassa ekacchiddaṃ. Siraṃ tassa ca paṭimukkanti kāṇakacchapassa sīsaṃ tassa ca vassasatassa vassasatassa accayena gīvaṃ ukkhipantassa sīsassa yugacchidde pavesanañca sara. Manussalābhamhi opammanti tayidaṃ sabbampi buddhuppādadhammadesanāsu viya manussattalābhe opammaṃ katvā paññāya sara, tassa atīva dullabhasabhāvattaṃ sārajjabhayassāpi aticcasabhāvattā. Vuttañhetaṃ – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, puriso mahāsamudde ekacchiggaḷhaṃ yugaṃ pakkhipeyyā’’tiādi (ma. ni. 3.252; saṃ. ni. 5.1117).

Hãy nhớ đến con rùa mù, nghĩa là hãy tưởng nhớ đến con rùa mù cả hai mắt. Và lỗ hổng của khúc gỗ ở biển Đông và biển khác, nghĩa là lỗ hổng duy nhất của khúc gỗ trôi dạt do sức gió ở biển Đông và ngoài ra ở các biển Tây, Bắc, Nam. Và cái đầu của nó được tròng vào, nghĩa là hãy nhớ đến cái đầu của con rùa mù ấy, và cái đầu của con rùa ngóc cổ lên sau mỗi trăm năm trăm năm, chui vào trong lỗ hổng của khúc gỗ. Ví dụ về việc được làm người, nghĩa là hãy dùng trí tuệ mà nhớ rằng tất cả điều này được ví dụ về việc được làm người, giống như trong các bài thuyết Pháp về sự xuất hiện của Đức Phật, vì bản chất vô cùng khó được của nó, và vì bản chất vượt qua cả sự sợ hãi rụt rè. Điều này đã được nói: ‘Ví như, này các Tỳ khưu, một người ném một khúc gỗ có một lỗ hổng xuống biển lớn’ v.v... (Ma. ni. 3.252; Saṃ. ni. 5.1117).

Sara rūpaṃ pheṇapiṇḍopamassāti vimaddāsahanato pheṇapiṇḍasadisassa anekānatthasannipātato kāyasaṅkhātassa kalino, niccasārādivirahena asārassa rūpaṃ asuciduggandhaṃ jegucchapaṭikkūlabhāvaṃ sara. Khandhe passa anicceti pañcapi upādānakkhandhe hutvā abhāvaṭṭhena anicce passa ñāṇacakkhunā olokehi. Sarāhi niraye bahuvighāteti aṭṭha mahāniraye soḷasaussadaniraye ca bahuvighāte bahudukkhe mahādukkhe ca anussara.

Hãy nhớ rằng sắc thân ví như bọt nước, nghĩa là hãy nhớ đến bản chất bất tịnh, hôi thối, đáng ghê tởm, đáng kinh tởm của sắc thân vô lõi do thiếu vắng sự thường hằng, cốt lõi v.v..., của cái thân được gọi là bất hạnh này, do sự tụ tập của nhiều điều bất lợi, giống như bọt nước vì không chịu đựng được sự chà xát. Hãy thấy các uẩn là vô thường, nghĩa là hãy dùng tuệ nhãn mà nhìn, hãy thấy cả năm thủ uẩn là vô thường theo nghĩa là có rồi không có. Hãy nhớ đến nhiều sự tai hại ở địa ngục, nghĩa là hãy tưởng nhớ đến nhiều sự tai hại, nhiều khổ đau, và đại khổ đau ở tám địa ngục lớn và mười sáu địa ngục phụ.

Sara kaṭasiṃ vaḍḍhenteti punappunaṃ tāsu tāsu jātīsu aparāparaṃ uppattiyā punappunaṃ kaṭasiṃ susānaṃ āḷahanameva vaḍḍhente satte anussara. ‘‘Vaḍḍhanto’’ti vā pāḷi, tvaṃ vaḍḍhantoti yojanā. Kumbhīlabhayānīti udaraposanatthaṃ akiccakāritāvasena odarikattabhayāni. Vuttañhi ‘‘kumbhīlabhayanti kho, bhikkhave, odarikattassetaṃ adhivacana’’nti (a. ni. 4.122). Sarāhi cattāri [Pg.296] saccānīti ‘‘idaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ…pe… ayaṃ dukkhanirodhagāminipaṭipadā ariyasacca’’nti cattāri ariyasaccāni yāthāvato anussara upadhārehi.

Hãy nhớ đến những chúng sanh làm lớn thêm nghĩa địa, nghĩa là hãy tưởng nhớ đến các chúng sanh, do sự sanh đi sanh lại trong các kiếp sống này kia, đã làm lớn thêm nghĩa địa, bãi tha ma, nơi hỏa táng. Hoặc bản Pāli là ‘vaḍḍhanto’, cách nối kết là ‘ngươi làm lớn thêm’. Những sự sợ hãi về cá sấu, nghĩa là những sự sợ hãi về thói tham ăn do làm việc không nên làm vì mục đích nuôi bụng. Quả thật đã được nói: ‘Này các Tỳ khưu, sự sợ hãi về cá sấu, đó là tên gọi khác của thói tham ăn’ (a. ni. 4.122). Hãy nhớ đến Bốn Sự Thật, nghĩa là hãy tưởng nhớ, hãy ghi nhận Bốn Thánh Đế như thật là: ‘Đây là Khổ Thánh Đế… cho đến… Đây là Con Đường Đưa Đến Sự Diệt Khổ Thánh Đế’.

Evaṃ rājaputtī anekākāravokāraṃ anussaraṇavasena kāmesu saṃsāre ca ādīnavaṃ pakāsetvā idāni byatirekenapi taṃ pakāsetuṃ ‘‘amatamhi vijjamāne’’tiādimāha. Tattha amatamhi vijjamāneti sammāsambuddhena mahākaruṇāya upanīte saddhammāmate upalabbhamāne. Kiṃ tava pañcakaṭukena pītenāti pariyesanā pariggaho ārakkhā paribhogo vipāko cāti pañcasupi ṭhānesu tikhiṇataradukkhānubandhatāya savighātattā saupāyāsattā kiṃ tuyhaṃ pañcakaṭukena pañcakāmaguṇarasena pītena? Idāni vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ karontī āha – ‘‘sabbā hi kāmaratiyo, kaṭukatarā pañcakaṭukenā’’ti, ativiya kaṭukatarāti attho.

Như vậy, công chúa sau khi đã tuyên thuyết sự nguy hại trong các dục và trong vòng luân hồi bằng cách tưởng nhớ đến nhiều phương diện và khía cạnh, bây giờ, để tuyên thuyết điều ấy bằng cách đối lập, đã nói câu ‘khi có sự bất tử’ v.v... Trong đó, ‘khi có sự bất tử’ nghĩa là khi có được pháp bất tử, là chánh pháp, đã được bậc Chánh Đẳng Giác với lòng đại bi mang đến. ‘Uống năm thứ cay đắng để làm gì?’ nghĩa là do sự theo sau của khổ đau rất gay gắt, do có sự tai hại, do có sự phiền muộn ở cả năm nơi là tìm cầu, chiếm hữu, bảo vệ, hưởng thụ, và kết quả, thì ngươi uống vị của năm dục trần, là năm thứ cay đắng, để làm gì? Bây giờ, để làm cho ý nghĩa đã nói được rõ ràng hơn, nàng nói: ‘Tất cả những thú vui dục lạc quả thật cay đắng hơn năm thứ cay đắng’, nghĩa là cay đắng hơn rất nhiều.

Ye pariḷāhāti ye kāmā sampati kilesapariḷāhena āyatiṃ vipākapariḷāhena ca sapariḷāhā mahāvighātā. Jalitā kuthitā kampitā santāpitāti ekādasahi aggīhi pajjalitā pakkuthitā ca hutvā taṃsamaṅgīnaṃ kampanakā santāpanakā ca.

Những thứ thiêu đốt, nghĩa là những dục lạc nào có sự thiêu đốt, có sự tai hại lớn, do sự thiêu đốt của phiền não ở hiện tại và sự thiêu đốt của quả báo ở tương lai. Bị cháy, bị sôi sục, bị rung động, bị nung nóng, nghĩa là bị mười một ngọn lửa làm cho bốc cháy và sôi sục, chúng làm cho những người liên quan bị rung động và bị nung nóng.

Asapattamhīti sapattarahite nekkhamme. Samāneti sante vijjamāne. ‘‘Bahusapattā’’ti vatvā yehi bahū sapattā, te dassetuṃ ‘‘rājaggī’’tiādi vuttaṃ. Rājūhi ca agginā ca corehi ca udakena ca dāyādādiappiyehi ca rājaggicoraudakappiyehi sādhāraṇato tesvevopamā vuttā.

Trong nơi không có kẻ thù, nghĩa là trong sự xuất ly không có kẻ thù. Khi có, nghĩa là khi đang có, khi hiện hữu. Sau khi nói ‘có nhiều kẻ thù’, để chỉ ra những thứ là nhiều kẻ thù, câu ‘vua, lửa’ v.v... đã được nói. Do tính chất chung (của tài sản) với vua, lửa, trộm cướp, nước, và những người thừa kế không được yêu mến v.v..., các ví dụ ấy đã được nói.

Yesu vadhabandhoti yesu kāmesu kāmanimittaṃ maraṇapothanādiparikkileso andubandhanādibandho ca hotīti attho. Kāmesūtiādi vuttassevatthassa pākaṭakaraṇaṃ. Tattha hīti hetuatthe nipāto. Yasmā kāmesu kāmahetu ime sattā vadhabandhanadukkhāni anubhavanti pāpuṇanti, tasmā āha – ‘‘asakāmā’’ti, kāmā nāmete asanto hīnā lāmakāti attho. ‘‘Ahakāmā’’ti vā pāṭho, so evattho. Ahāti hi lāmakapariyāyo ‘‘ahalokitthiyo nāmā’’tiādīsu viya.

Trong đó có sự giết chóc và trói buộc, nghĩa là trong những dục lạc nào, vì nguyên nhân là dục, có sự phiền não như giết chóc, đánh đập v.v... và sự trói buộc như cùm, xích v.v... Câu ‘trong các dục’ v.v... là sự làm rõ ý nghĩa đã được nói. Trong đó, ‘hi’ là một tiểu từ có nghĩa là nguyên nhân. Bởi vì trong các dục, do nguyên nhân là dục, các chúng sanh này trải nghiệm, gặp phải những khổ đau về giết chóc và trói buộc, do đó, đã nói: ‘không phải là dục’, nghĩa là những thứ này không phải là dục, chúng là không tốt, thấp hèn, tồi tệ. Hoặc cách đọc là ‘ahakāmā’, ý nghĩa cũng như vậy. Quả thật, ‘aha’ là một từ đồng nghĩa với ‘tồi tệ’, giống như trong câu ‘những người phụ nữ tồi tệ ở thế gian’ v.v...

Ādīpitāti [Pg.297] pajjalitā. Tiṇukkāti tiṇehi katā ukkā. Dahanti ye te muñcantīti ye sattā te kāme na muñcanti, aññadatthu gaṇhanti, te dahantiyeva, sampati āyatiñca jhāpenti.

Bị cháy, nghĩa là bốc cháy. Bó đuốc cỏ, nghĩa là bó đuốc được làm bằng cỏ. Chúng thiêu đốt những ai không từ bỏ chúng, nghĩa là những chúng sanh nào không từ bỏ các dục ấy, trái lại còn nắm giữ, chúng sẽ thiêu đốt họ, làm họ cháy bỏng cả ở hiện tại và tương lai.

Mā appakassa hetūti pupphassādasadisassa parittakassa kāmasukhassa hetu vipulaṃ uḷāraṃ paṇītañca lokuttaraṃ sukhaṃ mā jahi mā chaḍḍehi. Mā puthulomova baḷisaṃ gilitvāti āmisalobhena baḷisaṃ gilitvā byasanaṃ pāpuṇanto ‘‘puthulomo’’ti laddhanāmo maccho viya kāme apariccajitvā mā pacchā vihaññasi pacchā vighāṭaṃ āpajjasi.

Đừng vì lý do nhỏ nhặt, nghĩa là vì lý do là lạc thú của dục nhỏ nhoi, giống như vị ngọt của hoa, mà từ bỏ, mà vứt bỏ hạnh phúc siêu thế rộng lớn, cao thượng, và vi diệu. Đừng như cá puthuloma nuốt lưỡi câu, nghĩa là giống như con cá có tên là ‘puthuloma’ gặp tai họa do nuốt lưỡi câu vì tham mồi, ngươi đừng không từ bỏ các dục để rồi sau này bị phiền não, sau này gặp phải tai hại.

Sunakhova saṅkhalābaddhoti yathā gaddulena baddho sunakho gaddulabandhena thambhe upanibaddho aññato gantuṃ asakkonto tattheva paribbhamati, evaṃ tvaṃ kāmataṇhāya baddho, idāni kāmaṃ yadipi kāmesu tāva damassu indriyāni damehi. Kāhinti khu taṃ kāmā, chātā sunakhaṃva caṇḍālāti khūti nipātamattaṃ. Te pana kāmā taṃ tathā karissanti, yathā chātajjhattā sapākā sunakhaṃ labhitvā anayabyasanaṃ pāpentīti attho.

Như con chó bị trói bằng xích, nghĩa là giống như con chó bị trói bằng dây da, bị buộc vào cột bằng sợi dây da ấy, không thể đi nơi khác, cứ đi vòng quanh tại chỗ, cũng vậy, ngươi bị trói buộc bởi ái dục. Bây giờ, dù cho trong các dục, trước hết hãy chế ngự, hãy điều phục các căn. Các dục sẽ làm gì ngươi, như những người hạ tiện đói khát (làm) với con chó, ở đây ‘khu’ chỉ là một tiểu từ. Nghĩa là, các dục ấy sẽ đối xử với ngươi theo cách mà những người hạ tiện, bị đói khát hành hạ, khi bắt được con chó, sẽ khiến nó gặp phải tai họa và bất hạnh.

Aparimitañca dukkhanti aparimāṇaṃ ‘‘ettaka’’nti paricchindituṃ asakkuṇeyyaṃ nirayādīsu kāyikaṃ dukkhaṃ. Bahūni ca cittadomanassānīti citte labbhamānāni bahūni anekāni domanassāni cetodukkhāni. Anubhohisīti anubhavissasi. Kāmayuttoti kāmehi yutto, te appaṭinissajjanto. Paṭinissaja addhuve kāmeti addhuvehi aniccehi kāmehi vinissaja apehīti attho.

Aparimitañca dukkhaṃ có nghĩa là sự khổ về thân ở các nơi như địa ngục v.v... là vô lượng, không thể xác định được rằng: “Chừng ấy.” Bahūni ca cittadomanassāni có nghĩa là nhiều nỗi ưu phiền, nhiều sự khổ về tâm được tìm thấy ở trong tâm. Anubhohisi có nghĩa là ngươi sẽ kinh nghiệm. Kāmayutto có nghĩa là người bị ràng buộc bởi các dục, là người không từ bỏ chúng. Paṭinissaja addhuve kāme có nghĩa là hãy từ bỏ, hãy tránh xa các dục không bền vững, vô thường.

Jarāmaraṇabyādhigahitā, sabbā sabbattha jātiyoti yasmā hīnādibhedabhinnā sabbattha bhavādīsu jātiyo jarāmaraṇabyādhinā ca gahitā, tehi aparimuttā, tasmā ajaramhi nibbāne vijjamāne jarādīhi aparimuttehi kāmehi kiṃ tava payojananti yojanā.

Jarāmaraṇabyādhigahitā, sabbā sabbattha jātiyo: Bởi vì các sự sanh, được phân biệt bởi các sự khác nhau như thấp kém v.v..., ở khắp mọi nơi trong các cõi hữu v.v... đều bị già, chết, và bệnh tật chiếm giữ, không được giải thoát khỏi chúng. Do đó, khi có sự hiện hữu của Nibbāna không già, thì đối với ngươi, các dục không được giải thoát khỏi già v.v... có ích lợi gì? Đây là sự liên kết (ý nghĩa).

Evaṃ nibbānaguṇadassanamukhena kāmesu bhavesu ca ādīnavaṃ pakāsetvā idāni nibbattitaṃ nibbānaguṇameva pakāsentī ‘‘idamajara’’ntiādinā dve gāthā abhāsi. Tattha idamajaranti idamevekaṃ attani jarābhāvato adhigatassa ca jarābhāvahetuto ajaraṃ. Idamamaranti etthāpi eseva [Pg.298] nayo. Idamajarāmaranti tadubhayamekajjhaṃ katvā thomanāvasena vadati. Padanti vaṭṭadukkhato muccitukāmehi pabbajitabbato paṭipajjitabbato padaṃ. Sokahetūnaṃ abhāvato sokābhāvato ca asokaṃ. Sapattakaradhammābhāvato asapattaṃ. Kilesasambādhābhāvato asambādhaṃ. Khalitasaṅkhātānaṃ duccaritānaṃ abhāvena akhalitaṃ. Attānuvādādibhayānaṃ vaṭṭabhayassa ca sabbaso abhāvā abhayaṃ. Dukkhūpatāpassa kilesassāpi abhāvena nirupatāpaṃ. Sabbametaṃ amatamahānibbānameva sandhāya vadati. Tañhi sā anussavādisiddhena ākārena attano upaṭṭhahantī tesaṃ paccakkhato dassentī viya ‘‘ida’’nti avoca.

Sau khi đã trình bày sự nguy hại trong các dục và các cõi hữu bằng phương cách cho thấy các đức tính của Nibbāna như thế, bây giờ trong khi trình bày chính các đức tính của Nibbāna đã được phát sanh, vị ấy đã nói hai câu kệ bắt đầu bằng: “Idamajaraṃ.” Ở đây, idamajaraṃ có nghĩa là chính điều này là không già bởi vì tự nó không có sự già, và bởi vì là nhân cho sự không già của người đã chứng ngộ. Idamamaraṃ: Ở đây cũng có cùng phương pháp. Idamajarāmaraṃ: Vị ấy nói theo cách tán thán bằng cách kết hợp cả hai điều ấy lại. Padaṃ: Là trạng thái bởi vì cần được đi đến, cần được thực hành bởi những người mong muốn được giải thoát khỏi sự khổ của vòng luân hồi. Asokaṃ: Là không sầu muộn bởi vì không có các nhân của sầu muộn và không có sầu muộn. Asapattaṃ: Là không có đối nghịch bởi vì không có các pháp tạo ra sự đối nghịch. Asambādhaṃ: Là không chật hẹp bởi vì không có sự chật hẹp của phiền não. Akhalitaṃ: Là không sai lầm bởi vì không có các hành vi xấu được gọi là sự vấp ngã. Abhayaṃ: Là không sợ hãi bởi vì hoàn toàn không có các sự sợ hãi như tự khiển trách v.v... và sự sợ hãi của vòng luân hồi. Nirupatāpaṃ: Là không bị phiền não bởi vì không có sự phiền não của khổ đau và cả của phiền não. Tất cả điều này được nói đến với ý chỉ về trạng thái bất tử, đại Nibbāna. Bởi vì, trong khi trình bày cho họ thấy một cách trực tiếp, điều ấy đã hiện khởi nơi vị ấy theo cách thức được xác lập bởi truyền thống v.v..., vị ấy đã nói: “Idaṃ” (điều này).

Avigatamidaṃ bahūhi amatanti idaṃ amataṃ nibbānaṃ bahūhi anantaaparimāṇehi buddhādīhi ariyehi adhigataṃ ñātaṃ attano paccakkhaṃ kataṃ. Na kevalaṃ tehi adhigatameva sandhāya vadati, atha kho ajjāpi ca labhanīyaṃ idānipi adhigamanīyaṃ adhigantuṃ sakkā. Kena labhanīyanti āha ‘‘yo yoniso payuñjatī’’ti, yo puggalo yoniso upāyena satthārā dinnaovāde ṭhatvā yuñjati sammāpayogañca karoti, tena labhanīyanti yojanā. Na ca sakkā aghaṭamānenāti yo pana yoniso na payuñjati, tena aghaṭamānena na ca sakkā, kadācipi laddhuṃ na sakkāyevāti attho.

Adhigatamidaṃ bahūhi amataṃ: Trạng thái bất tử, Nibbāna này, đã được chứng ngộ, được biết đến, được tự mình chứng thực bởi nhiều vị, vô số, vô lượng các bậc Thánh như chư Phật v.v... Không phải chỉ nói đến với ý chỉ về sự chứng ngộ của các vị ấy, mà còn có thể đạt được ngay cả ngày nay, có thể chứng ngộ ngay cả bây giờ. Có thể đạt được bởi ai? Vị ấy nói: “Yo yoniso payuñjatī” (người nào nỗ lực một cách khôn khéo). Người nào, sau khi đứng vững trong lời giáo huấn được bậc Đạo Sư ban cho, nỗ lực một cách khôn khéo, có phương pháp, và thực hiện sự tinh tấn chân chánh, thì có thể đạt được bởi người ấy. Đây là sự liên kết (ý nghĩa). Na ca sakkā aghaṭamānenā: Còn người nào không nỗ lực một cách khôn khéo, thì người không nỗ lực ấy không thể (đạt được); có nghĩa là không bao giờ có thể đạt được.

Evaṃ bhaṇati sumedhāti evaṃ vuttappakārena sumedhā rājakaññā saṃsāre attano saṃvegadīpaniṃ kāmesu nibbedhabhāginiṃ dhammakathaṃ katheti. Saṅkhāragate ratiṃ alabhamānāti aṇumattepi saṅkhārapavatte abhiratiṃ avindantī. Anunentī anikarattanti anikarattaṃ rājānaṃ saññāpentī. Kese ca chamaṃ khipīti attano khaggena chinne kese ca bhūmiyaṃ khipi chaḍḍesi.

Evaṃ bhaṇati sumedhā: Công chúa Sumedhā đã thuyết một bài pháp thoại theo cách đã được nói đến như thế, làm sáng tỏ sự kinh cảm của mình đối với vòng luân hồi, và chia sẻ sự nhàm chán đối với các dục. Saṅkhāragate ratiṃ alabhamānā: Không tìm thấy sự ưa thích, dù chỉ một chút, trong tiến trình của các pháp hữu vi. Anunentī anikarattaṃ: Làm cho vua Anikaratta hiểu rõ. Kese ca chamaṃ khipi: Đã cắt tóc bằng gươm của mình và đã ném, đã vứt bỏ xuống đất.

Yācatassā pitaraṃ soti so anikaratto assā sumedhāya pitaraṃ koñcarājānaṃ yācati. Kinti yācatīti āha ‘‘vissajjetha sumedhaṃ, pabbajituṃ vimokkhasaccadassā’’ti, sumedhaṃ rājaputtiṃ pabbajituṃ vissajjetha, sā ca pabbajitvā vimokkhasaccadassā aviparītanibbānadassāvinī hotūti attho.

Yācatassā pitaraṃ so: Vị vua Anikaratta ấy đã thỉnh cầu vua Koñca, là phụ thân của nàng Sumedhā. Thỉnh cầu điều gì? Vị ấy nói: “Vissajjetha sumedhaṃ, pabbajituṃ vimokkhasaccadassā.” Có nghĩa là: Xin hãy cho phép công chúa Sumedhā được xuất gia, và sau khi đã xuất gia, mong rằng nàng sẽ là người thấy được chân lý giải thoát, là người thấy được Nibbāna không sai lạc.

Sokabhayabhītāti [Pg.299] ñātiviyogādihetuto sabbasmāpi saṃsārabhayato bhītā ñāṇuttaravasena utrāsitā. Sikkhamānāyāti sikkhamānāya samānāya cha abhiññā sacchikatā, tato eva aggaphalaṃ arahattaṃ sacchikataṃ.

Sokabhayabhītā: Sợ hãi, kinh hãi bởi tất cả sự sợ hãi của vòng luân hồi do các nguyên nhân như sự chia lìa quyến thuộc v.v..., bằng phương cách của trí tuệ siêu việt. Sikkhamānāya: Trong khi đang là người thực hành, sáu thắng trí đã được chứng ngộ, từ đó quả vị cao tột là A-la-hán đã được chứng ngộ.

Acchariyamabbhutaṃ taṃ, nibbānaṃ āsi rājakaññāyāti rājaputtiyā sumedhāya kilesehi parinibbānaṃ acchariyaṃ abbhutañca āsi. Chaḷabhiññāva siddhiyā kathanti ce pubbenivāsacaritaṃ, yathā byākari pacchime kāleti, pacchime khandhaparinibbānakāle attano pubbenivāsapariyāpannacaritaṃ yathā byākāsi, tathā taṃ jānitabbanti.

Acchariyamabbhutaṃ taṃ, nibbānaṃ āsi rājakaññāya: Sự viên tịch khỏi các phiền não của công chúa Sumedhā đã là điều kỳ diệu và phi thường. Nếu hỏi: Sự thành tựu sáu thắng trí là thế nào? Pubbenivāsacaritaṃ, yathā byākari pacchime kāle: Vào lúc cuối cùng, vào thời điểm viên tịch các uẩn, vị ấy đã tuyên thuyết về hạnh nghiệp trong tiền kiếp của mình như thế nào, thì điều ấy nên được biết đến như thế ấy.

Pubbenivāsaṃ pana tāya yathā byākataṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘bhagavati koṇāgamane’’tiādi vuttaṃ. Tattha bhagavati koṇāgamaneti koṇāgamane sammāsambuddhe loke uppanne. Saṅghārāmamhi navanivesamhīti saṅghaṃ uddissa abhinavanivesite ārāme. Sakhiyo tisso janiyo, vihāradānaṃ adāsimhāti dhanañjānī khemā ahañcāti mayaṃ tisso sakhiyo ārāmaṃ saṅghassa vihāradānaṃ adamha.

Để trình bày về tiền kiếp đã được vị ấy tuyên thuyết như thế nào, câu bắt đầu bằng “Bhagavati koṇāgamane” đã được nói đến. Ở đây, bhagavati koṇāgamane có nghĩa là khi đức Chánh Đẳng Giác Koṇāgamana đã xuất hiện ở thế gian. Saṅghārāmamhi navanivesamhi: Ở trong tu viện mới được thiết lập dâng đến chư Tăng. Sakhiyo tisso janiyo, vihāradānaṃ adāsimha: Dhanañjānī, Khemā, và tôi, ba người bạn nữ chúng tôi đã dâng cúng trú xứ trong tu viện đến chư Tăng.

Dasakkhattuṃ satakkhattunti tassa vihāradānassa ānubhāvena dasavāre devesu upapajimha, tato manussesu upapajjitvā puna satakkhattuṃ devesu upapajjimha, tatopi manussesu upapajjitvā puna dasasatakkhattuṃ sahassavāraṃ devesu upapajjimha, tatopi manussesu upapajjitvā puna satāni satakkhattuṃ dasasahassavāre devesu upapajjimha, ko pana vādo manussesu. Evaṃ manussesu uppannavāresu kathāva natthi, anekasahassavāraṃ upapajjimhāti attho.

Dasakkhattuṃ satakkhattuṃ: Do oai lực của sự cúng dường trú xứ ấy, chúng tôi đã sanh vào cõi chư thiên mười lần. Sau đó, sau khi đã sanh vào cõi người, chúng tôi lại sanh vào cõi chư thiên một trăm lần. Từ đó, sau khi đã sanh vào cõi người, chúng tôi lại sanh vào cõi chư thiên mười trăm lần, tức là một ngàn lần. Từ đó, sau khi đã sanh vào cõi người, chúng tôi lại sanh vào cõi chư thiên một trăm trăm lần, tức là mười ngàn lần. Nói gì đến (sự sanh) ở cõi người. Như vậy, không thể kể xiết những lần đã sanh vào cõi người; có nghĩa là chúng tôi đã sanh lại nhiều ngàn lần.

Devesu mahiddhikā ahumhāti devesu upapannakāle tasmiṃ tasmiṃ devanikāye mahiddhikā mahānubhāvā ahumha. Mānusakamhi ko pana vādoti manussattalābhe mahiddhikatāya kathāva natthi. Idāni tameva manussattabhāve ukkaṃsataṃ mahiddhikataṃ dassentī ‘‘sattaratanassa mahesī, itthiratanaṃ ahaṃ āsi’’nti āha. Tattha cakkaratanādīni satta ratanāni etassa santīti sattaratano, cakkavattī, tassa sattaratanassa. Chadosarahitā [Pg.300] pañcakalyāṇā atikkantamanussavaṇṇā apattadibbavaṇṇāti evamādiguṇasamannāgamena itthīsu ratanabhūtā ahaṃ ahosiṃ.

“Chúng tôi đã là người có đại thần lực ở chư Thiên” có nghĩa là: Khi sanh vào cõi chư Thiên, trong các bộ chúng chư Thiên này hay kia, chúng tôi đã là người có đại thần lực, có đại oai lực. “Huống nữa là ở cõi người” có nghĩa là khi được sanh làm người thì không cần phải nói đến việc có đại thần lực. Bây giờ, để trình bày về sự có đại thần lực cao tột ấy trong kiếp người, vị ấy đã nói: “Tôi đã là chánh hậu của vị vua có bảy báu, là nữ báu.” Ở đây, vị vua có bảy báu, tức là Chuyển Luân Vương, là người có bảy báu vật này, bắt đầu là bánh xe báu. “Của vị vua có bảy báu ấy.” Tôi đã là người phụ nữ được xem là báu vật trong số các phụ nữ do hội đủ các phẩm chất như là: không có sáu lỗi, có năm vẻ đẹp, vượt qua sắc đẹp của loài người, chưa đạt đến sắc đẹp của chư Thiên.

So hetūti yaṃ taṃ koṇāgamanassa bhagavato kāle saṅghassa vihāradānaṃ kataṃ, so yathāvuttāya dibbasampattiyā ca hetu. So pabhavo taṃ mūlanti tasseva pariyāyavacanaṃ. Sāva sāsane khantīti sā eva idha satthusāsane dhamme nijjhānakkhantī. Taṃ paṭhamasamodhānanti tadeva satthusāsanadhammena paṭhamaṃ samodhānaṃ paṭhamo samāgamo, tadeva satthusāsanadhamme abhiratāya pariyosāne nibbānanti phalūpacārena kāraṇaṃ vadati. Imā pana catasso gāthā theriyā apadānassa vibhāvanavasena pavattattā apadānapāḷiyampi saṅgahaṃ āropitā.

“Đó là nhân duyên” có nghĩa là: Việc cúng dường trú xứ đến chư Tăng vào thời của Đức Thế Tôn Koṇāgamana, đó là nhân duyên cho thiên sản đã được nói đến. “Đó là nguồn gốc, đó là căn bản” là những từ đồng nghĩa của từ ấy. “Chính sự kham nhẫn ấy trong giáo pháp” có nghĩa là chính sự kham nhẫn thẩm sát ấy đối với Giáo pháp trong giáo huấn của bậc Đạo Sư ở đây. “Đó là sự kết hợp đầu tiên” có nghĩa là chính sự kết hợp đầu tiên, sự gặp gỡ đầu tiên ấy với Giáo pháp trong giáo huấn của bậc Đạo Sư. Chính điều đó, do sự hoan hỷ trong Giáo pháp của bậc Đạo Sư, cuối cùng là Niết Bàn, (vị ấy) nói đến nguyên nhân bằng cách ẩn dụ về kết quả. Hơn nữa, bốn bài kệ này, do được tiến hành theo cách giải thích về tiền thân của vị Trưởng Lão Ni, cũng đã được đưa vào trong Thánh điển Tiền Thân Ký Sự.

Osānagāthāya evaṃ karontīti yathā mayā purimattabhāve etarahi ca kataṃ paṭipannaṃ, evaṃ aññepi karonti paṭipajjanti. Ke evaṃ karontīti āha – ‘‘ye saddahanti vacanaṃ anomapaññassā’’ti, ñeyyapariyantikañāṇatāya paripuṇṇapaññassa sammāsambuddhassa vacanaṃ ye puggalā saddahanti ‘‘evameta’’nti okappanti, te evaṃ karonti paṭipajjanti. Idāni tāya ukkaṃsagatāya paṭipattiyā taṃ dassetuṃ ‘‘nibbindanti bhavagate, nibbinditvā virajjantī’’ti vuttaṃ. Tassattho – ye bhagavato vacanaṃ yāthāvato saddahanti, te visuddhipaṭipadaṃ paṭipajjantā sabbasmiṃ bhavagate tebhūmake saṅkhāre vipassanāpaññāya nibbindanti, nibbinditvā ca pana ariyamaggena sabbaso virajjanti, sabbasmāpi bhavagatā vimuccantīti attho. Virāge ariyamagge adhigate vimuttāyeva hontīti.

Trong bài kệ kết thúc, “họ làm như vậy” có nghĩa là: Giống như đã được tôi thực hiện, đã được tôi thực hành trong kiếp trước và cả bây giờ, những người khác cũng làm như vậy, cũng thực hành như vậy. Ai làm như vậy? Vị ấy nói: “Những ai tin tưởng lời dạy của bậc trí tuệ không tỳ vết.” Những người nào tin tưởng, chấp nhận lời dạy của bậc Chánh Đẳng Giác, người có trí tuệ viên mãn do có trí tuệ thấu suốt các pháp cần biết, rằng: “Việc này là như vậy,” họ làm như vậy, họ thực hành như vậy. Bây giờ, để trình bày điều đó bằng sự thực hành đã đạt đến mức cao tột, câu “họ nhàm chán trong các cõi sống, sau khi nhàm chán họ ly tham” đã được nói đến. Ý nghĩa của câu ấy là: Những ai tin tưởng lời dạy của Đức Thế Tôn một cách như thật, những vị ấy, trong khi thực hành con đường thanh tịnh, nhàm chán đối với tất cả các pháp hữu vi trong ba cõi thuộc các cõi sống bằng trí tuệ minh sát. Và sau khi nhàm chán, họ hoàn toàn ly tham bằng Thánh đạo, có nghĩa là họ được giải thoát khỏi tất cả các cõi sống. Khi Thánh đạo ly tham được chứng đắc, họ chắc chắn được giải thoát.

Evametā therikādayo sumedhāpariyosānā gāthāsabhāgena idha ekajjhaṃ saṅgahaṃ ārūḷhā ‘‘tisattatiparimāṇā’’ti. Bhāṇavārato pana dvādhikā chasatamattā theriyo gāthā ca. Tā sabbāpi yathā sammāsambuddhassa sāvikābhāvena ekavidhā, tathā asekhabhāvena ukkhittapalighatāya saṃkiṇṇaparikkhatāya abbūḷhesikatāya niraggalatāya pannabhāratāya visaññuttatāya dasasu ariyavāsesu vuṭṭhavāsatāya ca, tathā hi tā pañcaṅgavippahīnā chaḷaṅgasamannāgatā ekārakkhā caturāpassenā [Pg.301] paṇunnapaccekasaccā samavayasaṭṭhesanā anāvilasaṅkappā passaddhakāyasaṅkhārā suvimuttacittā suvimuttapaññā cāti evamādinā (dī. ni. 3.360) nayena ekavidhā.

Như vậy, các vị Trưởng Lão Ni này, bắt đầu từ Therikā và kết thúc là Sumedhā, với số lượng là bảy mươi ba vị, đã được thu thập lại cùng nhau ở đây theo phần kệ ngôn. Tuy nhiên, theo phẩm tụng, có khoảng sáu trăm lẻ hai vị Trưởng Lão Ni và các bài kệ. Tất cả các vị ấy đều đồng nhất ở phương diện là nữ thinh văn của bậc Chánh Đẳng Giác. Tương tự như vậy, các vị ấy cũng đồng nhất ở phương diện là bậc Vô học, do đã nhổ lên thanh chắn, đã phá tan hào luỹ, đã rút lên cột trụ, không còn chướng ngại, đã đặt gánh nặng xuống, đã thoát ly khỏi các kiết sử, và do đã sống xong trong mười Thánh trú. Thật vậy, các vị ấy đã từ bỏ năm chi phần, hội đủ sáu chi phần, có một sự hộ trì, có bốn sự nương tựa, đã loại bỏ các sự thật riêng lẻ, đã hoàn toàn từ bỏ sự tìm cầu, có các tư duy không vẩn đục, có thân hành đã được an tịnh, có tâm giải thoát tốt đẹp, và có trí tuệ giải thoát tốt đẹp. Theo phương pháp như vậy, v.v... (Trường Bộ 3.360), các vị ấy là đồng nhất.

Sammukhāparammukhābhedato duvidhā. Yā hi satthudharamānakāle ariyāya jātiyā jātā mahāpajāpatigotamiādayo, tā sammukhāsāvikā nāma. Yā pana bhagavato khandhaparinibbānato pacchā adhigatavisesā, tā satipi satthudhammasarīrassa paccakkhabhāve satthusarīrassa apaccakkhabhāvato parammukhāsāvikā nāma. Tathā ubhatobhāgavimuttipaññāvimuttitāvasena. Idha pāḷiyāgatā pana ubhatobhāgavimuttāyeva. Tathā sāpadānanāpadānabhedato. Yāsañhi purimesu sammāsambuddhesu paccekabuddhesu sāvakabuddhesu vā puññakiriyāvasena katādhikāratāsaṅkhātaṃ atthi apadānaṃ, tā sāpadānā. Yāsaṃ taṃ natthi, tā nāpadānā. Tathā satthuladdhūpasampadā saṅghato laddhūpasampadāti duvidhā. Garudhammapaṭiggahaṇamhi laddhūpasampadā mahāpajāpatigotamī satthusantikāva laddhūpasampadattā satthuladdhūpasampadā nāma. Sesā sabbāpi saṅghato laddhūpasampadā. Tāpi ekatoupasampannā ubhatoupasampannāti duvidhā. Tattha yā tā mahāpajāpatigotamiyā saddhiṃ nikkhantā pañcasatā sākiyāniyo, tā ekatoupasampannā bhikkhusaṅghato eva laddhūpasampadattā mahāpajāpatigotamiṃ ṭhapetvā. Itarā ubhatoupasampannā ubhatosaṅghe upasampadattā.

Có hai loại theo sự phân biệt trực diện và không trực diện. Thật vậy, những vị nào đã được sanh vào dòng dõi Thánh tộc trong thời bậc Đạo Sư còn tại thế, như ngài Mahāpajāpatī Gotamī, v.v..., các vị ấy được gọi là nữ thinh văn trực diện. Còn những vị nào đã chứng đắc pháp đặc biệt sau khi Đức Thế Tôn đã nhập Vô Dư Niết Bàn, các vị ấy, mặc dù có sự hiện hữu trực tiếp của Pháp thân của bậc Đạo Sư, nhưng do không có sự hiện hữu trực tiếp của Sắc thân của bậc Đạo Sư, nên được gọi là nữ thinh văn không trực diện. Tương tự, (có hai loại) theo phương diện câu phần giải thoát và tuệ giải thoát. Tuy nhiên, những vị được đề cập trong Thánh điển ở đây chỉ là những vị câu phần giải thoát. Tương tự, theo sự phân biệt có tiền thân ký sự và không có tiền thân ký sự. Những vị nào có tiền thân ký sự, được gọi là đã tạo lập nền tảng qua việc làm phước đức đối với các bậc Chánh Đẳng Giác, Độc Giác Phật, hay Thinh Văn Giác trong quá khứ, các vị ấy là những vị có tiền thân ký sự. Những vị nào không có điều đó, các vị ấy là những vị không có tiền thân ký sự. Tương tự, có hai loại: thọ cụ túc giới từ bậc Đạo Sư và thọ cụ túc giới từ Tăng chúng. Ngài Mahāpajāpatī Gotamī, người đã thọ cụ túc giới qua việc chấp nhận Bát Kỉnh Pháp, do đã thọ cụ túc giới từ chính bậc Đạo Sư, nên được gọi là người thọ cụ túc giới từ bậc Đạo Sư. Tất cả những vị còn lại đều là những người thọ cụ túc giới từ Tăng chúng. Các vị ấy cũng có hai loại: thọ cụ túc giới từ một bên và thọ cụ túc giới từ hai bên. Trong đó, năm trăm vị Thích nữ đã xuất gia cùng với ngài Mahāpajāpatī Gotamī, ngoại trừ ngài Mahāpajāpatī Gotamī, các vị ấy là những người thọ cụ túc giới từ một bên, do chỉ thọ cụ túc giới từ Tỳ khưu Tăng. Những vị khác là những người thọ cụ túc giới từ hai bên, do thọ cụ túc giới từ cả hai Tăng chúng.

Ehibhikkhuduko viya ehibhikkhuniduko idha na labbhati. Kasmā? Bhikkhunīnaṃ tathā upasampadāya abhāvato. Yadi evaṃ yaṃ taṃ therigāthāya subhaddāya kuṇḍalakesāya vuttaṃ –

Giống như cách (thọ giới) “hãy đến, Tỳ khưu”, cách (thọ giới) “hãy đến, Tỳ khưu ni” không được tìm thấy ở đây. Tại sao? Do các Tỳ khưu ni không có cách thọ cụ túc giới như vậy. Nếu vậy, điều đã được nói bởi ngài Subhaddā Kuṇḍalakesā trong Trưởng Lão Ni Kệ là gì?

‘‘Nihacca jāṇuṃ vanditvā, sammukhā añjaliṃ akaṃ;

Ehi bhaddeti maṃ avaca, sā me āsūpasampadā’’ti. (therīgā. 109);

“Con quỳ gối xuống và đảnh lễ, chắp tay trước mặt Ngài; Ngài bảo con: ‘Hãy đến, Bhaddā,’ đó chính là lễ cụ túc của con.” (Trưởng Lão Ni Kệ 109);

Tathā apadānepi –

Tương tự, trong Tiền Thân Ký Sự cũng có nói:

‘‘Āyācito tadā āha, ehi bhaddeti nāyako;

Tadāhaṃ upasampannā, parittaṃ toyamaddasa’’nti. (apa. therī 2.3.44);

“Khi ấy, được thỉnh cầu, bậc Lãnh Đạo đã phán: ‘Hãy đến, Bhaddā;’ lúc đó con đã thọ cụ túc giới, và đã thấy một ít nước.” (Tiền Thân Ký Sự, Trưởng Lão Ni 2.3.44);

Taṃ [Pg.302] kathanti? Nayidaṃ ehibhikkhunibhāvena upasampadaṃ sandhāya vuttaṃ. Upasampadāya pana hetubhāvato yā satthu āṇatti, sā me āsūpasampadāti vuttaṃ.

Điều ấy được nói như thế nào? Điều này không được nói đến với ý nghĩa là sự tế độ bằng cách ‘hãy đến, tỳ khưu ni’. Tuy nhiên, do là nhân cho sự tế độ nên mệnh lệnh nào của đức Đạo Sư, mệnh lệnh ấy là sự tế độ của tôi, điều này đã được nói đến.

Tathā hi vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ehi, bhadde, bhikkhunupassayaṃ gantvā bhikkhunīnaṃ santike pabbajja upasampajjassūti maṃ avoca āṇāpesi. Sā satthu āṇā mayhaṃ upasampadāya kāraṇattā upasampadā ahosī’’ti. Eteneva apadānagāthāyapi attho saṃvaṇṇitoti daṭṭhabbo.

Thật vậy, trong Chú giải đã được nói rằng: ‘Này hiền khanh, hãy đến, sau khi đi đến trú xứ của tỳ khưu ni, hãy xuất gia và tế độ nơi các tỳ khưu ni,’ ngài đã nói với tôi, đã ra lệnh. Mệnh lệnh ấy của đức Đạo Sư, do là nguyên nhân cho sự tế độ của tôi, đã là sự tế độ.’ Cần phải được hiểu rằng ý nghĩa trong các câu kệ Apadāna cũng được giải thích theo cách này.

Evampi bhikkhunivibhaṅge ehi bhikkhunīti idaṃ kathanti? Ehibhikkhunibhāvena bhikkhunīnaṃ upasampadāya asabhāvajotanavacanaṃ tathā upasampadāya bhikkhunīnaṃ abhāvato. Yadi evaṃ, kathaṃ ehibhikkhunīti vibhaṅge niddeso katoti? Desanānayasotapatitabhāvena. Ayañhi sotapatitatā nāma katthaci labbhamānassāpi anāhaṭaṃ hoti.

Như vậy, trong Phân Tích Tỳ Khưu Ni, câu ‘hãy đến, tỳ khưu ni’ này được nói như thế nào? Đó là lời nói chỉ rõ sự không có thực chất của việc tế độ các tỳ khưu ni bằng cách ‘hãy đến, tỳ khưu ni,’ do không có các tỳ khưu ni được tế độ như vậy. Nếu vậy, tại sao trong Phân Tích lại có sự trình bày ‘hãy đến, tỳ khưu ni’? Do đã rơi vào dòng phương pháp thuyết giảng. Thật vậy, cái gọi là rơi vào dòng này đôi khi không được đề cập đến ngay cả khi nó được tìm thấy ở đâu đó.

Yathā abhidhamme manodhātuniddese (dha. sa. 566-567) labbhamānampi jhānaṅgaṃ pañcaviññāṇasotapatitatāya na uddhaṭaṃ katthaci desanāya asambhavato. Yathā tattheva vatthuniddese hadayavatthu, katthaci alabbhamānassāpi gahaṇavasena. Tathā ṭhitakappiniddese. Yathāha –

Ví như trong A-tỳ-đàm, ở phần trình bày về ý giới, mặc dù thiền chi được tìm thấy nhưng không được nêu lên do đã rơi vào dòng của năm thức, vì không thể có trong bất kỳ bài thuyết giảng nào. Ví như ở đó, trong phần trình bày về vật, ý vật, mặc dù không được tìm thấy ở đâu đó, vẫn được kể đến. Tương tự như vậy trong phần trình bày về người trụ kiếp. Như đã nói:

‘‘Katamo ca puggalo ṭhitakappī? Ayañca puggalo sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno assa, kappassa ca uḍḍayhanavelā assa, neva tāva kappo uḍḍayheyya, yāvāyaṃ puggalo na sotāpattiphalaṃ sacchikarotī’’ti (pu. pa. 17).

‘Và người nào là người trụ kiếp? Người này là người đang thực hành để chứng ngộ quả Dự Lưu, và đó là thời điểm kiếp bị thiêu rụi, nhưng kiếp sẽ không bị thiêu rụi cho đến khi người này chứng ngộ quả Dự Lưu.’

Evamidhāpi alabbhamānagahaṇavasena veditabbaṃ, parikappavacanañhetaṃ sace bhagavā bhikkhunibhāvayogyaṃ kañci mātugāmaṃ ehi bhikkhunīti vadeyya, evampi bhikkhunibhāvo siyāti. Kasmā pana bhagavā evaṃ na kathesīti? Tathā katādhikārānaṃ abhāvato. Ye pana ‘‘anāsannasannihitabhāvato’’ti kāraṇaṃ vatvā ‘‘bhikkhū eva hi satthu āsannacārī sadā sannihitāva, tasmā te ‘ehibhikkhū’ti vattabbataṃ arahanti, na bhikkhuniyo’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ. Satthu āsannadūrabhāvassa bhabbābhabbabhāvāsiddhattā. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

Ở đây cũng vậy, cần phải được biết theo cách kể đến điều không được tìm thấy. Đây là lời nói giả định rằng nếu đức Thế Tôn nói ‘hãy đến, tỳ khưu ni’ với một người nữ nào đó thích hợp với thân phận tỳ khưu ni, thì thân phận tỳ khưu ni cũng có thể có như vậy. Nhưng tại sao đức Thế Tôn đã không nói như vậy? Do không có những người đã thực hiện sự tích lũy như vậy. Còn những người nói lý do là ‘do không ở gần và hiện diện’ rồi nói rằng ‘chỉ có các tỳ khưu là người thường đi gần gũi, luôn hiện diện bên đức Đạo Sư, do đó họ xứng đáng được nói ‘hãy đến, tỳ khưu,’ chứ không phải các tỳ khưu ni,’ đó chỉ là ý kiến của họ. Vì tình trạng ở gần hay xa đức Đạo Sư không chứng tỏ được tình trạng có khả năng hay không có khả năng. Điều này đã được đức Thế Tôn nói:

‘‘Saṅghāṭikaṇṇe [Pg.303] cepi, bhikkhave, bhikkhu gahetvā piṭṭhito piṭṭhito anubandho assa pade padaṃ nikkhipanto, so ca hoti abhijjhālu kāmesu tibbasārāgo byāpannacitto paduṭṭhamanasaṅkappo muṭṭhassati asampajāno asamāhito vibbhantacitto pākatindriyo, atha kho so ārakāva mayhaṃ, ahañca tassa. Taṃ kissa hetu? Dhammañhi so, bhikkhave, bhikkhu na passati, dhammaṃ apassanto na maṃ passati.

‘Này các tỳ khưu, cho dù vị tỳ khưu có nắm lấy vạt tăng-già-lê, đi theo sau lưng, đặt chân theo từng bước chân, nhưng vị ấy tham lam, có lòng ham muốn mãnh liệt trong các dục, có tâm sân hận, có ý nghĩ xấu xa, thất niệm, không tỉnh giác, không định tĩnh, tâm hoang mang, các căn buông thả, thì vị ấy vẫn xa ta, và ta cũng xa vị ấy. Do nguyên nhân gì? Này các tỳ khưu, vì vị tỳ khưu ấy không thấy Pháp. Do không thấy Pháp, vị ấy không thấy ta.

‘‘Yojanasate cepi so, bhikkhave, bhikkhu vihareyya. So ca hoti anabhijjhālu kāmesu na tibbasārāgo abyāpannacitto appaduṭṭhamanasaṅkappo upaṭṭhitassati sampajāno samāhito ekaggacitto saṃvutindriyo, atha kho so santikeva mayhaṃ, ahañca tassa. Taṃ kissa hetu? Dhammañhi so, bhikkhave, bhikkhu passati, dhammaṃ passanto maṃ passatī’’ti (itivu. 92).

‘Này các tỳ khưu, cho dù vị tỳ khưu ấy có ở cách xa một trăm do-tuần, nhưng vị ấy không tham lam, không có lòng ham muốn mãnh liệt trong các dục, có tâm không sân hận, có ý nghĩ không xấu xa, an trú niệm, tỉnh giác, định tĩnh, tâm nhất điểm, các căn được thu thúc, thì vị ấy vẫn ở gần ta, và ta cũng ở gần vị ấy. Do nguyên nhân gì? Này các tỳ khưu, vì vị tỳ khưu ấy thấy Pháp. Do thấy Pháp, vị ấy thấy ta.’

Tasmā akāraṇaṃ desato satthu āsannānāsannatā. Akatādhikāratāya pana bhikkhunīnaṃ tattha ayogyatā. Tena vuttaṃ – ‘‘ehibhikkhuniduko idha na labbhatī’’ti. Evaṃ duvidhā.

Do đó, việc ở gần hay không gần đức Đạo Sư về mặt nơi chốn không phải là nguyên nhân. Nhưng sự không thích hợp của các tỳ khưu ni ở đó là do không có sự tích lũy. Do đó đã được nói: ‘Nhị đề về ‘hãy đến, tỳ khưu ni’ không được tìm thấy ở đây.’ Như vậy là hai loại.

Aggasāvikā, mahāsāvikā, pakatisāvikāti tividhā. Tattha khemā, uppalavaṇṇāti imā dve theriyo aggasāvikā nāma. Kāmaṃ sabbāpi khīṇāsavattheriyo sīlasuddhiādike sampādentiyo catūsu satipaṭṭhānesu supaṭṭhitacittā sattabojjhaṅge yathābhūtaṃ bhāvetvā maggapaṭipāṭiyā anavasesato kilese khepetvā aggaphale patiṭṭhahanti. Tathāpi yathā saddhāvimuttato diṭṭhippattassa paññāvimuttato ca ubhatobhāgavimuttassa pubbabhāgabhāvanāvisesasiddho icchito viseso, evaṃ abhinīhāramahantatāpubbayogamahantatāhisasantāne sātisayaguṇavisesassa nipphāditattā sīlādīhi guṇehi mahantā sāvikāti mahāsāvikā. Tesuyeva pana bodhipakkhiyadhammesu pāmokkhabhāvena dhurabhūtānaṃ sammādiṭṭhisammāsamādhīnaṃ sātisayakiccānubhāvanibbattiyā kāraṇabhūtāya tajjābhinīhāratāya sakkaccaṃ nirantaraṃ cirakālasambhūtāya sammāpaṭipattiyā yathākkamaṃ paññāya samādhimhi ca ukkaṃsapāramippattiyā savisesaṃ [Pg.304] sabbaguṇehi aggabhāve ṭhitattā tā dvepi aggasāvikā nāma. Mahāpajāpatigotamiādayo pana abhinīhāramahantatāya pubbayogamahantatāya ca paṭiladdhaguṇavisesavasena mahatiyo sāvikāti mahāsāvikā nāma. Itarā therikā tissā vīrā dhīrāti evamādikā abhinīhāramahantatādīnaṃ abhāvena pakatisāvikā nāma. Tā pana aggasāvikā viya mahāsāvikā viya ca na parimitā, atha kho anekasatāni anekasahassāni veditabbāni. Evaṃ aggasāvikādibhedato tividhā. Tathā suññatavimokkhādibhedato tividhā.

Có ba loại: Thượng thủ Thinh văn, Đại Thinh văn, và Thinh văn thông thường. Trong đó, hai vị trưởng lão ni Khemā và Uppalavaṇṇā được gọi là Thượng thủ Thinh văn. Mặc dù tất cả các vị trưởng lão ni đã đoạn tận lậu hoặc, sau khi hoàn thiện giới thanh tịnh v.v..., có tâm được an lập vững chắc trong bốn niệm xứ, sau khi tu tập bảy giác chi như thật, sau khi tiêu diệt hoàn toàn các phiền não theo tuần tự của đạo, đều an trú trong quả vị cao nhất. Tuy nhiên, cũng giống như có sự khác biệt mong muốn, được thành tựu do sự đặc biệt trong việc tu tập phần đầu, giữa người được giải thoát bằng đức tin và người đạt đến kiến, giữa người được giải thoát bằng trí tuệ và người được giải thoát cả hai phần, cũng vậy, do đã tạo ra được phẩm chất đặc biệt vượt trội trong dòng tâm thức của mình nhờ sự vĩ đại của lời nguyện và sự vĩ đại của sự thực hành trong quá khứ, nên các vị thinh văn vĩ đại về các phẩm chất như giới v.v... được gọi là Đại Thinh văn. Hơn nữa, trong chính các pháp trợ Bồ-đề ấy, do đã đạt đến sự toàn hảo tột bậc trong trí tuệ và trong định theo thứ tự, nhờ sự thực hành đúng đắn được thực hiện một cách kính cẩn, không gián đoạn, trong thời gian dài, là nguyên nhân cho sự phát sinh năng lực của công năng vượt trội của chánh kiến và chánh định, là những pháp đứng đầu và giữ vai trò chủ đạo, và do lời nguyện tương ứng với điều đó, do đã đứng ở vị trí cao nhất với tất cả các phẩm chất một cách đặc biệt, nên cả hai vị ấy được gọi là Thượng thủ Thinh văn. Còn các vị như Mahāpajāpatī Gotamī v.v..., do phẩm chất đặc biệt đã đạt được nhờ sự vĩ đại của lời nguyện và sự vĩ đại của sự thực hành trong quá khứ, nên được gọi là Đại Thinh văn. Các vị trưởng lão ni khác như Tissā, Vīrā, Dhīrā v.v..., do không có sự vĩ đại của lời nguyện v.v..., nên được gọi là Thinh văn thông thường. Các vị này, không giới hạn như Thượng thủ Thinh văn hay Đại Thinh văn, mà cần phải được biết là có nhiều trăm, nhiều ngàn vị. Như vậy, có ba loại theo sự phân biệt Thượng thủ Thinh văn v.v... Tương tự, có ba loại theo sự phân biệt không giải thoát v.v...

Paṭipadādivibhāgena catubbidhā. Indriyādhikavibhāgena pañcavidhā. Tathā paṭipattiyādivibhāgena pañcavidhā. Animittavimuttādivasena chabbidhā. Adhimuttibhedena sattavidhā. Dhurapaṭipadādivibhāgena aṭṭhavidhā. Vimuttivibhāgena navavidhā dasavidhā ca. Tā panetā yathāvuttena dhurabhedena vibhajjamānā vīsati honti, paṭipadāvibhāgena vibhajjamānā cattālīsa honti. Puna paṭipadābhedena dhurabhedena vibhajjamānā asīti honti. Atha vā suññatāvimuttādivibhāgena vibhajjamānā cattālīsādhikāni dvesatāni honti. Puna indriyādhikavibhāgena vibhajjamānā dvisatuttarasahassaṃ hontīti. Evametāsaṃ therīnaṃ attano guṇavaseneva anekabhedabhinnatā veditabbā. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana heṭṭhā theragāthāsaṃvaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva gahetabboti.

Theo sự phân chia về pháp hành, v.v... có bốn loại. Theo sự phân chia về quyền ưu thắng có năm loại. Tương tự, theo sự phân chia về sự thực hành, v.v... có năm loại. Theo cách vô tướng giải thoát, v.v... có sáu loại. Theo sự khác biệt về thắng giải có bảy loại. Theo sự phân chia về gánh nặng, pháp hành, v.v... có tám loại. Theo sự phân chia về giải thoát có chín loại và mười loại. Nhưng các vị này, khi được phân chia theo sự khác biệt về gánh nặng đã được nói đến, trở thành hai mươi vị; khi được phân chia theo sự phân chia về pháp hành, trở thành bốn mươi vị. Lại nữa, khi được phân chia theo sự khác biệt về pháp hành và sự khác biệt về gánh nặng, trở thành tám mươi vị. Hoặc là, khi được phân chia theo sự phân chia về không giải thoát, v.v..., trở thành hai trăm bốn mươi vị. Lại nữa, khi được phân chia theo sự phân chia về quyền ưu thắng, trở thành một ngàn hai trăm vị. Như vậy, sự phân biệt thành nhiều loại của các vị Trưởng Lão Ni này nên được hiểu là do năng lực phẩm hạnh của chính các vị ấy. Đây là phần tóm lược ở đây, còn phần chi tiết nên được hiểu theo phương cách đã được trình bày ở phần dưới trong tập Sớ Giải Trưởng Lão Kệ.

Sumedhātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Sớ Giải về Kệ của Trưởng Lão Ni Sumedhā đã hoàn tất.

Mahānipātavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Sớ Giải về Phẩm Lớn đã hoàn tất.

Nigamanagāthā

Kệ Kết Luận

Ettāvatā [Pg.305] ca –

Và đến đây là –

‘‘Ye te sampannasaddhammā, dhammarājassa satthuno;

Orasā mukhajā puttā, dāyādā dhammanimmitā.

‘Các vị nào đã thành tựu Chánh Pháp, của bậc Đạo Sư, bậc Pháp Vương; là những người con đích thực, sanh ra từ miệng (Ngài), là những người thừa tự, được tạo ra bởi Pháp.

‘‘Sīlādiguṇasampannā, katakiccā anāsavā;

Subhūtiādayo therā, theriyo therikādayo.

‘Các vị đã thành tựu các phẩm hạnh như giới, đã làm xong việc cần làm, không còn lậu hoặc; các vị Trưởng Lão như ngài Subhūti, các vị Trưởng Lão Ni như bà Therikā, v.v...

‘‘Tehi yā bhāsitā gāthā, aññabyākaraṇādinā;

Tā sabbā ekato katvā, theragāthāti saṅgahaṃ.

‘Những câu kệ đã được các vị ấy nói lên, qua việc tuyên bố thắng trí, v.v...; sau khi đã tập hợp tất cả lại với nhau, (bộ sưu tập được gọi là) Trưởng Lão Kệ.

‘‘Āropesuṃ mahātherā, therīgāthāti tādino;

Tāsaṃ atthaṃ pakāsetuṃ, porāṇaṭṭhakathānayaṃ.

‘Các bậc Đại Trưởng Lão đã thiết lập (bộ sưu tập gọi là) Trưởng Lão Ni Kệ cho các vị như thế; để làm sáng tỏ ý nghĩa của các kệ ấy, (theo) phương pháp của các tập sớ giải xưa.

‘‘Nissāya yā samāraddhā, atthasaṃvaṇṇanā mayā;

Sā tattha paramatthānaṃ, tattha tattha yathārahaṃ.

‘Tập sớ giải về ý nghĩa đã được tôi bắt đầu, nương theo (phương pháp xưa) ấy; tập sớ giải ấy (giải thích) các ý nghĩa tối hậu ở chỗ này chỗ kia, một cách thích hợp.

‘‘Pakāsanā paramatthadīpanī, nāma nāmato;

Sampattā pariniṭṭhānaṃ, anākulavinicchayā;

Dvānavutiparimāṇā, pāḷiyā bhāṇavārato.

‘Tập sớ giải có tên là Paramatthadīpanī (Minh Giải Thắng Nghĩa), đã đi đến chỗ hoàn tất sau cùng, với những quyết định rõ ràng; có dung lượng là chín mươi hai tụng phẩm của Pāli tạng.

‘‘Iti taṃ saṅkharontena, yaṃ taṃ adhigataṃ mayā;

Puññaṃ tassānubhāvena, lokanāthassa sāsanaṃ.

‘Như vậy, do việc soạn thảo ấy, phước báu nào đã được tôi chứng đắc; nhờ oai lực của phước báu ấy, mong rằng giáo pháp của bậc Hộ Trì Thế Gian...

‘‘Ogāhetvā visuddhāya, sīlādipaṭipattiyā;

Sabbepi dehino hontu, vimuttirasabhāgino.

‘...sau khi đã thâm nhập vào sự thực hành thanh tịnh về giới, v.v...; mong rằng tất cả chúng sanh đều trở thành những người được chia sẻ hương vị giải thoát.

‘‘Ciraṃ tiṭṭhatu lokasmiṃ, sammāsambuddhasāsanaṃ;

Tasmiṃ sagāravā niccaṃ, hontu sabbepi pāṇino.

‘Mong rằng giáo pháp của bậc Chánh Đẳng Giác tồn tại lâu dài trên thế gian; mong rằng tất cả chúng sanh luôn luôn có lòng tôn kính đối với giáo pháp ấy.

‘‘Sammā vassatu kālena, devopi jagatīpati;

Saddhammanirato lokaṃ, dhammeneva pasāsatū’’ti.

‘Mong rằng vị trời, chúa tể của thế gian, mưa thuận gió hòa đúng thời; mong rằng vị ấy, hoan hỷ trong Chánh Pháp, cai trị thế gian một cách đúng pháp.’

Badaratitthavihāravāsinā ācariyadhammapālattherena

Do ngài Trưởng Lão Ācariya Dhammapāla, trú tại tu viện Badaratittha,

Katā

Đã soạn

Therīgāthānaṃ atthasaṃvaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Sớ Giải về Ý Nghĩa của Trưởng Lão Ni Kệ đã hoàn tất.

Therīgāthā-aṭṭhakathā niṭṭhitā.

Sớ Giải Trưởng Lão Ni Kệ đã hoàn tất.