นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ซึ่งเป็นผู้ไกลจากกิเลส ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง

ขุทฺทกนิกาเย

ในขุททกนิกาย

วิมานวตฺถุ-อฏฺฐกถา

อรรถกถาแห่งวิมานวัตถุ

คนฺถารมฺภกถา

คาถาปรารภคัมภีร์

มหาการุณิกํ [Pg.1] นาถํ, เญยฺยสาครปารคุํ;

วนฺเท นิปุณคมฺภีร-วิจิตฺรนยเทสนํ.

ข้าพเจ้าขอไหว้พระศาสดา ผู้ทรงมีพระมหากรุณา ผู้ถึงฝั่งแห่งสาครคือเญยยธรรม ผู้มีเทศนาอันมีนัยที่ละเอียดสุขุม ลึกซึ้ง และวิจิตร

วิชฺชาจรณสมฺปนฺนา, เยน นิยฺยนฺติ โลกโต;

วนฺเท ตมุตฺตมํ ธมฺมํ, สมฺมาสมฺพุทฺธปูชิตํ.

สัตว์ทั้งหลายเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ ย่อมออกจากโลกได้ด้วยพระธรรมใด, ข้าพเจ้าขอไหว้พระธรรมอันสูงสุดนั้น ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงบูชาแล้ว

สีลาทิคุณสมฺปนฺโน, ฐิโต มคฺคผเลสุ โย;

วนฺเท อริยสงฺฆํ ตํ, ปุญฺญกฺเขตฺตํ อนุตฺตรํ.

พระอริยสงฆ์หมู่ใด ผู้ถึงพร้อมด้วยคุณมีศีลเป็นต้น ตั้งอยู่แล้วในมรรคและผลทั้งหลาย, ข้าพเจ้าขอไหว้พระอริยสงฆ์หมู่นั้น ผู้เป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยม

วนฺทนาชนิตํ ปุญฺญํ, อิติ ยํ รตนตฺตเย;

หตนฺตราโย สพฺพตฺถ, หุตฺวาหํ ตสฺส เตชสา.

บุญใดที่เกิดจากการไหว้ในพระรัตนตรัยด้วยประการฉะนี้, ข้าพเจ้าขอเป็นผู้มีอันตรายอันถูกกำจัดแล้วในที่ทั้งปวง ด้วยเดชแห่งบุญนั้น

เทวตาหิ กตํ ปุญฺญํ, ยํ ยํ ปุริมชาติสุ;

ตสฺส ตสฺส วิมานาทิ-ผลสมฺปตฺติเภทโต.

เพราะความต่างแห่งผลสัมบัติมีวิมานเป็นอาทิของบุญนั้นๆ ที่เทวดาทั้งหลายได้กระทำไว้ในชาติก่อนๆ

ปุจฺฉาวเสน ยา ตาสํ, วิสฺสชฺชนวเสน จ;

ปวตฺตา เทสนา กมฺม-ผลปจฺจกฺขการินี.

พระเทศนาใดที่เป็นไปโดยอำนาจแห่งการถามและการตอบของเทวดาเหล่านั้น ซึ่งกระทำให้ประจักษ์ซึ่งผลแห่งกรรม

วิมานวตฺถุ อิจฺเจว, นาเมน วสิโน ปุเร;

ยํ ขุทฺทกนิกายสฺมึ, สงฺคายึสุ มเหสโย.

พระมหर्षีผู้ทรงอำนาจทั้งหลายได้สังคายนาพระเทศนาใดไว้ในขุททกนิกายในกาลก่อน โดยชื่อว่าวิมานวัตถุ

ตสฺสาหมวลมฺพิตฺวา, โปราณฏฺฐกถานยํ;

ตตฺถ ตตฺถ นิทานานิ, วิภาเวนฺโต วิเสสโต.

ข้าพเจ้าอาศัยนัยแห่งอรรถกถาเก่าของพระเทศนานั้น จักประกาศนิทานทั้งหลายในที่นั้นๆ โดยพิเศษ

สุวิสุทฺธํ [Pg.2] อสํกิณฺณํ, นิปุณตฺถวินิจฺฉยํ;

มหาวิหารวาสีนํ, สมยํ อวิโลมยํ.

อันบริสุทธิ์ยิ่ง ไม่เจือปน มีการวินิจฉัยเนื้อความที่ละเอียดสุขุม ไม่ขัดแย้งต่อลัทธิของพระเถระผู้พำนักในมหาวิหาร

ยถาพลํ กริสฺสามิ, อตฺถสํวณฺณนํ สุภํ;

สกฺกจฺจํ ภาสโต ตํ เม, นิสามยถ สาธโวติ.

ข้าพเจ้าจักกระทำอรรถกถาพรรณนาเนื้อความอันงดงามตามกำลัง สาธุชนทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายโปรดจงฟังอรรถกถานั้นที่ข้าพเจ้ากล่าวอยู่โดยเคารพเถิด

ตตฺถ วิมานานีติ วิสิฏฺฐมานานิ เทวตานํ กีฬานิวาสฏฺฐานานิ. ตานิ หิ ตาสํ สุจริตกมฺมานุภาวนิพฺพตฺตานิ โยชนิกทฺวิโยชนิกาทิปมาณวิเสสยุตฺตตาย, นานารตนสมุชฺชลานิ วิจิตฺตวณฺณสณฺฐานานิ โสภาติสยโยเคน วิเสสโต มานนียตาย จ ‘‘วิมานานี’’ติ วุจฺจนฺติ. วิมานานํ วตฺถุ การณํ เอติสฺสาติ วิมานวตฺถุ, ‘‘ปีฐํ เต โสวณฺณมย’’นฺติอาทินยปฺปวตฺตา เทสนา. นิทสฺสนมตฺตญฺเจตํ ตาสํ เทวตานํ รูปโภคปริวาราทิสมฺปตฺติโย ตํนิพฺพตฺตกกมฺมญฺจ นิสฺสาย อิมิสฺสา เทสนาย ปวตฺตตฺตา. วิปากมุเขน วา กมฺมนฺตรมานสฺส การณภาวโต วิมานวตฺถูติ เวทิตพฺพํ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า วิมานานิ คือ สถานที่เป็นที่อยู่อาศัยและเป็นที่เล่นอันน่าชื่นชมเป็นพิเศษของเทวดาทั้งหลาย. จริงอยู่ สถานที่เหล่านั้น ท่านเรียกว่า 'วิมาน' เพราะเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งสุจริตกรรมของเทวดาเหล่านั้น, เพราะประกอบด้วยประมาณอันวิเศษมีหนึ่งโยชน์สองโยชน์เป็นต้น, เพราะรุ่งเรืองด้วยรัตนะต่างๆ มีสีสันและสัณฐานอันวิจิตร และเพราะเป็นสิ่งที่น่าชื่นชมเป็นพิเศษเนื่องจากประกอบด้วยความงามอย่างยิ่ง. เรื่องราวหรือเหตุของวิมานทั้งหลายมีอยู่ในเทศนานี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า วิมานวัตถุ ได้แก่เทศนาที่เป็นไปโดยนัยเป็นต้นว่า 'อาสนะของท่านเป็นทอง'. และคำนี้เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น เพราะเทศนานี้เป็นไปโดยอาศัยสมบัติต่างๆ มีรูป โภคะ และบริวารเป็นต้นของเทวดาเหล่านั้น และกรรมอันเป็นเหตุให้เกิดสมบัตินั้น. หรือพึงทราบว่าชื่อว่า วิมานวัตถุ เพราะเป็นเหตุแห่งการรู้กรรมอันแตกต่างกันโดยนัยแห่งวิบาก.

ตยิทํ เกน ภาสิตํ, กตฺถ ภาสิตํ, กทา ภาสิตํ, กสฺมา จ ภาสิตนฺติ? วุจฺจเต – อิทญฺหิ วิมานวตฺถุ ทุวิเธน ปวตฺตํ – ปุจฺฉาวเสน วิสฺสชฺชนวเสน จ. ตตฺถ วิสฺสชฺชนคาถา ตาหิ ตาหิ เทวตาหิ ภาสิตา, ปุจฺฉาคาถา ปน กาจิ ภควตา ภาสิตา, กาจิ สกฺกาทีหิ, กาจิ สาวเกหิ เถเรหิ. ตตฺถาปิ เยภุยฺเยน โย โส กปฺปานํ สตสหสฺสาธิกํ เอกํ อสงฺขฺเยยฺยํ พุทฺธสฺส ภควโต อคฺคสาวกภาวาย ปุญฺญญาณสมฺภาเร สมฺภรนฺโต อนุกฺกเมน สาวกปารมิโย ปูเรตฺวา, ฉฬภิญฺญาจตุปฏิสมฺภิทาทิคุณวิเสสปริวารสฺส, สกลสฺส สาวกปารมิญาณสฺส มตฺถกํ ปตฺโต ทุติเย อคฺคสาวกฏฺฐาเน ฐิโต อิทฺธิมนฺเตสุ จ ภควตา เอตทคฺเค ฐปิโต อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน, เตน ภาสิตา.

วิมานวัตถุนั้น ใครกล่าว, กล่าวที่ไหน, กล่าวเมื่อไร, และกล่าวเพราะเหตุไร? ตอบว่า - วิมานวัตถุนี้เป็นไปโดยสองประการ คือ โดยอำนาจแห่งการถาม และโดยอำนาจแห่งการตอบ. ในสองประการนั้น คาถาที่เป็นคำตอบ เทวดาองค์นั้นๆ ได้กล่าวไว้, ส่วนคาถาที่เป็นคำถาม บางคาถาพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้, บางคาถา ท้าวสักกะเป็นต้นกล่าวไว้, บางคาถา พระเถระสาวกทั้งหลายกล่าวไว้. แม้ในพระเถระเหล่านั้น โดยส่วนมากแล้ว พระอัครสาวกองค์ที่สอง ผู้มีอายุคือพระมหาโมคคัลลานะ ซึ่งได้บำเพ็ญบุญญาณสัมภารเพื่อความเป็นอัครสาวกของพระพุทธผู้มีพระภาคเจ้าตลอดหนึ่งอสงไขยยิ่งด้วยแสนกัปป์ บำเพ็ญสาวกบารมีให้เต็มบริบูรณ์โดยลำดับ, ผู้มีคุณวิเศษมีอภิญญา ๖ และปฏิสัมภิทา ๔ เป็นบริวาร, ผู้บรรลุถึงยอดแห่งสาวกบารมีญาณทั้งปวง, ผู้ดำรงอยู่ในตำแหน่งอัครสาวกองค์ที่สอง และพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตั้งไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะในบรรดาผู้มีฤทธิ์, เป็นผู้กล่าวไว้

ภาสนฺเตน จ ปฐมํ ตาว โลกหิตาย เทวจาริกํ จรนฺเตน เทวโลเก เทวตานํ ปุจฺฉาวเสน ปุน ตโต มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา มนุสฺสานํ ปุญฺญผลสฺส ปจฺจกฺขกรณตฺถํ ปุจฺฉํ วิสฺสชฺชนญฺจ เอกชฺฌํ [Pg.3] กตฺวา ภควโต ปเวเทตฺวา ภิกฺขูนํ ภาสิตา, สกฺเกน ปุจฺฉาวเสน, เทวตาหิ ตสฺส วิสฺสชฺชนวเสน ภาสิตาปิ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส ภาสิตา เอว. เอวํ ภควตา เถเรหิ จ เทวตาหิ จ ปุจฺฉาวเสน, เทวตาหิ ตสฺสา วิสฺสชฺชนวเสน จ ตตฺถ ตตฺถ ภาสิตา ปจฺฉา ธมฺมวินยํ สงฺคายนฺเตหิ ธมฺมสงฺคาหเกหิ เอกโต กตฺวา ‘‘วิมานวตฺถุ’’อิจฺเจว สงฺคหํ อาโรปิตา. อยํ ตาเวตฺถ ‘‘เกน ภาสิต’’นฺติอาทีนํ ปทานํ สงฺเขปโต สาธารณโต จ วิสฺสชฺชนา.

และเมื่อท่านกล่าวอยู่, ในเบื้องต้น ท่านเที่ยวจาริกไปในเทวโลกเพื่อประโยชน์แก่โลก ได้กล่าวไว้ในเทวโลกโดยอำนาจแห่งการถามเทวดาทั้งหลาย, ภายหลังกลับจากเทวโลกนั้นมาสู่มนุสสโลกแล้ว เพื่อประสงค์จะกระทำให้ผลแห่งบุญประจักษ์แก่มนุษย์ทั้งหลาย จึงได้รวบรวมคำถามและคำตอบเข้าด้วยกัน กราบทูลแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว กล่าวแก่ภิกษุทั้งหลาย. แม้คาถาที่ท้าวสักกะตรัสถาม และเทวดาทั้งหลายทูลตอบแก่ท้าวสักกะ ก็เป็นอันว่าพระมหาโมคคัลลานเถระได้กล่าวไว้แล้วนั่นเอง. ด้วยประการฉะนี้ คาถาที่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระเถระ และเทวดาทั้งหลายตรัสไว้โดยอำนาจแห่งการถาม และที่เทวดาทั้งหลายทูลตอบไว้ในที่นั้นๆ ภายหลังพระธรรมสังคาหกาจารย์ผู้สังคายนาพระธรรมวินัยได้รวบรวมเข้าไว้ด้วยกัน แล้วยกขึ้นสู่การสังคายนาโดยชื่อว่า 'วิมานวัตถุ'. นี้เป็นการตอบคำถามมีอาทิว่า 'ใครกล่าว' ในที่นี้ โดยย่อและโดยทั่วไปก่อน

วิตฺถารโต ปน ‘‘เกน ภาสิต’’นฺติ ปทสฺส อโนมทสฺสิสฺส ภควโต ปาทมูเล กตปณิธานโต ปฏฺฐาย มหาเถรสฺส อาคมนียปฏิปทา กเถตพฺพา, สา ปน อาคมฏฺฐกถาสุ ตตฺถ ตตฺถ วิตฺถาริตาติ ตตฺถ อาคตนเยเนว เวทิตพฺพา. อสาธารณโต ‘‘กตฺถ ภาสิต’’นฺติอาทีนํ ปทานํ วิสฺสชฺชนา ตสฺส ตสฺส วิมานสฺส อตฺถวณฺณนานเยเนว อาคมิสฺสติ.

ส่วนโดยพิสดาร, ในการตอบคำถามว่า 'ใครกล่าว' พึงกล่าวถึงปฏิปทาที่เป็นมาของพระมหาเถระ เริ่มตั้งแต่การตั้งปณิธาน ณ เบื้องพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าอโนมทัสสี. แต่ปฏิปทานั้น ท่านได้ขยายความไว้แล้วในที่ต่างๆ ในอรรถกถาแห่งอาคมทั้งหลาย เพราะฉะนั้น พึงทราบโดยนัยที่มาแล้วในอรรถกถาเหล่านั้นนั่นเอง. ส่วนการตอบคำถามมีอาทิว่า 'กล่าวที่ไหน' โดยไม่ทั่วไป จักมีมาในนัยแห่งการพรรณนาเนื้อความของวิมานนั้นๆ นั่นแหละ

อปเร ปน ภณนฺติ – เอกทิวสํ อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส รโหคตสฺส ปฏิสลฺลีนสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ ‘‘เอตรหิ โข มนุสฺสา อสติปิ วตฺถุสมฺปตฺติยา เขตฺตสมฺปตฺติยา อตฺตโน จ จิตฺตปสาทสมฺปตฺติยา ตานิ ตานิ ปุญฺญานิ กตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺตา อุฬารสมฺปตฺตึ ปจฺจนุโภนฺติ, ยํนูนาหํ เทวจาริกํ จรนฺโต ตา เทวตา กายสกฺขึ กตฺวา ตาหิ ยถูปจิตํ ปุญฺญํ ยถาธิคตญฺจ ปุญฺญผลํ กถาเปตฺวา ตมตฺถํ ภควโต อาโรเจยฺยํ. เอวํ เม สตฺถา คคนตเล ปุณฺณจนฺทํ อุฏฺฐาเปนฺโต วิย มนุสฺสานํ กมฺมผลํ ปจฺจกฺขโต ทสฺเสนฺโต อปฺปกานมฺปิ การานํ อายตนคตาย สทฺธาย วเสน อุฬารผลตํ วิภาเวนฺโต ตํ ตํ วิมานวตฺถุํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา มหตึ ธมฺมเทสนํ ปวตฺเตสฺสติ, สา โหติ พหุชนสฺส อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสาน’’นฺติ. โส อาสนา วุฏฺฐหิตฺวา รตฺตทุปฏฺฏํ นิวาเสตฺวา อปรํ รตฺตทุปฏฺฏํ เอกํสํ กตฺวา สมนฺตโต ชาติหิงฺคุลิกธารา วิชฺชุลตา วิย สญฺฌาปภานุรญฺชิโต วิย จ ชงฺคโม อญฺชนคิริสิขโร, ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺโน อตฺตโน อธิปฺปายํ อาโรเจตฺวา ภควตา อนุญฺญาโต อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา อภิญฺญาปาทกํ จตุตฺถชฺฌานํ [Pg.4] สมาปชฺชิตฺวา, ตโต วุฏฺฐาย อิทฺธิพเลน ตงฺขณญฺเญว ตาวตึสภวนํ คนฺตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ตาหิ ตาหิ เทวตาหิ ยถูปจิตํ ปุญฺญกมฺมํ ปุจฺฉิ, ตสฺส ตา กเถสุํ. ตโต มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ตํ สพฺพํ ตตฺถ ปวตฺติตนิยาเมเนว ภควโต อาโรเจสิ, ตํ สมนุญฺโญ สตฺถา อโหสิ. อิจฺเจตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสีติ.

แต่อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า – ในวันหนึ่ง ความปริวิตกทางใจอย่างนี้ได้เกิดขึ้นแก่ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุ ผู้หลีกไปในที่สงัด อยู่ในที่สงัดแต่ผู้เดียวว่า “บัดนี้ มนุษย์ทั้งหลาย แม้เมื่อวัตถุสมบัติไม่มี ก็อาศัยเขตตสมบัติ (ความถึงพร้อมแห่งเนื้อนาบุญ) และจิตตปสาทสมบัติ (ความถึงพร้อมแห่งความเลื่อมใส) ของตน กระทำบุญนั้นๆ แล้วบังเกิดในเทวโลก ย่อมเสวยสมบัติอันโอฬาร, ไฉนหนอ เราพึงเที่ยวจาริกไปในเทวโลก กระทำเทวดาเหล่านั้นให้เป็นพยานด้วยกาย แล้วให้เทวดาเหล่านั้นบอกบุญที่ตนสั่งสมไว้แล้วอย่างไร และผลบุญที่ตนได้บรรลุแล้วอย่างไร แล้วพึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค. เมื่อเป็นเช่นนี้ พระศาสดาของเรา เมื่อจะทรงแสดงผลแห่งกรรมแก่หมู่มนุษย์ให้ประจักษ์ ดุจทรงยกพระจันทร์เต็มดวงขึ้นในท้องฟ้า และเมื่อจะทรงจำแนกความเป็นผู้มีผลอันไพบูลย์แห่งกรรมแม้เล็กน้อย อาศัยศรัทธาที่ตั้งมั่นแล้ว จักทรงปรารภวิมานวัตถุนั้นๆ แล้วทรงแสดงธรรมเทศนาอันยิ่งใหญ่, ธรรมเทศนานั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายเป็นอันมาก” ดังนี้. ท่านลุกจากอาสนะ นุ่งสบงสองชั้นสีแดง แล้วทำผ้าอุตราสงค์สองชั้นสีแดงอีกผืนหนึ่งเฉวียงบ่า ดุจสายแห่งชาดหรคุณที่สาดส่องไปโดยรอบ ดุจสายฟ้าแลบ และดุจยอดเขาอัญชันที่เคลื่อนที่ได้ อันแสงสนธยาทาบทาแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง กราบทูลความประสงค์ของตน ได้รับพุทธานุญาตจากพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงลุกจากอาสนะ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณ แล้วเข้าจตุตถฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญา, ออกจากฌานนั้นแล้ว ด้วยกำลังแห่งฤทธิ์ ไปยังภพดาวดึงส์ในขณะนั้นเอง ได้ถามถึงบุญกรรมที่เทวดาเหล่านั้นสั่งสมไว้แล้วในที่นั้นๆ, เทวดาเหล่านั้นได้กราบทูลแก่ท่าน. จากนั้น ท่านกลับมายังมนุษยโลกแล้ว ได้กราบทูลเรื่องทั้งหมดนั้นแด่พระผู้มีพระภาคตามความเป็นไปในที่นั้น, พระศาสดาทรงพอพระทัยในเรื่องนั้น. ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงทรงปรารภเรื่องนี้แล้วทรงแสดงธรรมโดยพิสดารแก่บริษัทที่ประชุมกันอยู่นั้น.

ตํ ปเนตํ วิมานวตฺถุ วินยปิฏกํ สุตฺตนฺตปิฏกํ อภิธมฺมปิฏกนฺติ ตีสุ ปิฏเกสุ สุตฺตนฺตปิฏกปริยาปนฺนํ, ทีฆนิกาโย มชฺฌิมนิกาโย สํยุตฺตนิกาโย องฺคุตฺตรนิกาโย ขุทฺทกนิกาโยติ ปญฺจสุ นิกาเยสุ ขุทฺทกนิกายปริยาปนฺนํ, สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถา อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺลนฺติ นวสุ สาสนงฺเคสุ คาถาสงฺคหํ.

วิมานวัตถุนั้น ในบรรดาปิฎก ๓ คือ วินัยปิฎก สุตตันตปิฎก อภิธรรมปิฎก สงเคราะห์เข้าในสุตตันตปิฎก, ในบรรดานิกาย ๕ คือ ทีฆนิกาย มัชฌิมนิกาย สังยุตตนิกาย อังคุตตรนิกาย ขุททกนิกาย สงเคราะห์เข้าในขุททกนิกาย, ในบรรดาศาสนังคะ ๙ คือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาตกะ อัพภูตธรรม เวทัลละ สงเคราะห์เข้าในคาถา.

‘‘ทฺวาสีติ พุทฺธโต คณฺหึ, ทฺเว สหสฺสานิ ภิกฺขุโต;

จตุราสีติ สหสฺสานิ, เย เม ธมฺมา ปวตฺติโน’’ติ. (เถรคา. ๑๐๒๗) –

“ข้าพเจ้าได้รับ (ธรรม) ๘๒,๐๐๐ (พระธรรมขันธ์) จากพระพุทธเจ้า, ได้รับ ๒,๐๐๐ (พระธรรมขันธ์) จากภิกษุ; ธรรม ๘๔,๐๐๐ พระธรรมขันธ์เหล่านี้ของข้าพเจ้า ย่อมเป็นไปคล่องแคล่ว” ดังนี้.

เอวํ ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ปฏิญฺญาเตสุ จตุราสีติยา ธมฺมกฺขนฺธสหสฺเสสุ กติปยธมฺมกฺขนฺธสงฺคหํ. วคฺคโต ปีฐวคฺโค จิตฺตลตาวคฺโค ปาริจฺฉตฺตกวคฺโค มญฺชิฏฺฐกวคฺโค มหารถวคฺโค ปายาสิวคฺโค สุนิกฺขิตฺตวคฺโคติ สตฺต วคฺคา. วตฺถุโต ปฐเม วคฺเค สตฺตรส วตฺถูนิ, ทุติเย เอกาทส, ตติเย ทส, จตุตฺเถ ทฺวาทส, ปญฺจเม จตุทฺทส, ฉฏฺเฐ ทส, สตฺตเม เอกาทสาติ อนฺตรวิมานานํ อคฺคหเณ ปญฺจาสีติ, คหเณ ปน เตวีสสตํ วตฺถูนิ, คาถาโต ปน ทิยฑฺฒสหสฺสคาถา. ตสฺส วคฺเคสุ ปีฐวคฺโค อาทิ, วตฺถูสุ โสวณฺณปีฐวตฺถุ อาทิ, ตสฺสาปิ ‘‘ปีฐํ เต โสวณฺณมย’’นฺติ คาถา อาทิ.

ในบรรดาพระธรรมขันธ์แปดหมื่นสี่พันที่พระธรรมภัณฑาคาริก (พระอานนท์) ได้ปฏิญญาไว้เช่นนี้ (วิมานวัตถุนี้) เป็นการรวบรวมพระธรรมขันธ์ไว้จำนวนหนึ่ง. โดยวรรค มี ๗ วรรค คือ ปีฐวรรค จิตตลตาวรรค ปาริฉัตตกวรรค มัญชิฏฐกวรรค มหารถวรรค ปายาสิวรรค และสุนิกขิตตวรรค. โดยวัตถุ ในวรรคที่หนึ่งมี ๑๗ วัตถุ, ในวรรคที่สองมี ๑๑ วัตถุ, ในวรรคที่สามมี ๑๐ วัตถุ, ในวรรคที่สี่มี ๑๒ วัตถุ, ในวรรคที่ห้ามี ๑๔ วัตถุ, ในวรรคที่หกมี ๑๐ วัตถุ, ในวรรคที่เจ็ดมี ๑๑ วัตถุ, รวมเป็น ๘๕ วัตถุ เมื่อไม่นับอันตรวิมาน (วิมานที่แทรกอยู่), แต่ถ้านับด้วย ก็มี ๑๒๓ วัตถุ. โดยคาถา มี ๑,๕๐๐ คาถา. ในบรรดาวรรคเหล่านั้น ปีฐวรรคเป็นวรรคแรก, ในบรรดาวัตถุทั้งหลาย โสวัณณปีฐวัตถุเป็นวัตถุแรก, และแม้ในวัตถุนั้น คาถาว่า “ปีฐํ เต โสวณฺณมยํ” เป็นคาถาแรก.

๑. อิตฺถิวิมานํ

๑. อิตถีวิมาน

๑. ปีฐวคฺโค

๑. ปีฐวรรค

๑. ปฐมปีฐวิมานวณฺณนา

๑. วัณณนาปีฐวิมานที่ ๑

ตตฺถ [Pg.5] ปฐมวตฺถุสฺส อยํ อฏฺฐุปฺปตฺติ – ภควติ สาวตฺถิยํ วิหรนฺเต เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม รญฺญา ปเสนทินา โกสเลน พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส สตฺตาหํ อสทิสทาเน ปวตฺติเต ตทนุรูเปน อนาถปิณฺฑิเกน มหาเสฏฺฐินา ตโย ทิวเส, ตถา วิสาขาย มหาอุปาสิกาย มหาทาเน ทินฺเน อสทิสทานสฺส ปวตฺติ สกลชมฺพุทีเป ปากฏา อโหสิ. อถ มหาชโน ตตฺถ ตตฺถ กถํ สมุฏฺฐาเปสิ ‘‘กึ นุ โข เอวํ อุฬารวิภวปริจฺจาเคเนว ทานํ มหปฺผลตรํ ภวิสฺสติ, อุทาหุ อตฺตโน วิภวานุรูปปริจฺจาเคนาปี’’ติ. ภิกฺขู ตํ กถํ สุตฺวา ภควโต อาโรเจสุํ. ภควา ‘‘น, ภิกฺขเว, เทยฺยธมฺมสมฺปตฺติยาว ทานํ มหปฺผลตรํ ภวิสฺสติ, อถ โข จิตฺตปสาทสมฺปตฺติยา จ เขตฺตสมฺปตฺติยา จ, ตสฺมา กุณฺฑกมุฏฺฐิมตฺตมฺปิ ปิโลติกามตฺตมฺปิ ติณปณฺณสนฺถารมตฺตมฺปิ ปูติมุตฺตหรีตกมตฺตมฺปิ วิปฺปสนฺเนน เจตสา ทกฺขิเณยฺยปุคฺคเล ปติฏฺฐาปิตํ, ตมฺปิ มหปฺผลตรํ ภวิสฺสติ มหาชุติกํ มหาวิปฺผาร’’นฺติ อาห. ตถา หิ วุตฺตํ สกฺเกน เทวานมินฺเทน –

ในบรรดาวิมารวัตถุเหล่านั้น เรื่องของวัตถุที่หนึ่งมีดังนี้ – เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ในกรุงสาวัตถี, พระเจ้าปเสนทิโกศลได้ทรงบำเพ็ญอสทิสทาน (ทานที่ไม่มีใครเสมอเหมือน) แก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขตลอด ๗ วัน, อนาถบิณฑิกมหาเศรษฐีก็ได้ถวายมหาทานเช่นเดียวกันนั้นตลอด ๓ วัน, และนางวิสาขามหาอุบาสิกาก็ได้ถวายมหาทานเช่นเดียวกัน, ความเป็นไปแห่งอสทิสทานได้ปรากฏไปทั่วชมพูทวีป. ครั้งนั้น มหาชนในที่นั้นๆ ได้ยกเรื่องขึ้นสนทนากันว่า “การให้ทานจะมีผลยิ่งใหญ่กว่าด้วยการบริจาคทรัพย์สมบัติอันโอฬารเช่นนั้นเท่านั้นหรือหนอ หรือว่าแม้ด้วยการบริจาคตามสมควรแก่ทรัพย์สมบัติของตน (ก็มีผลยิ่งใหญ่กว่าได้)” ดังนี้. ภิกษุทั้งหลายได้ฟังคำสนทนานั้นแล้ว จึงกราบทูลแด่พระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทานจะมิได้มีผลยิ่งใหญ่กว่าเพียงเพราะความถึงพร้อมแห่งไทยธรรมเท่านั้น, แต่ที่แท้จริง (ทานจะมีผลยิ่งใหญ่กว่า) เพราะความถึงพร้อมแห่งความเลื่อมใสแห่งจิต และเพราะความถึงพร้อมแห่งเขตตสมบัติ (เนื้อนาบุญ), เพราะฉะนั้น แม้เพียงปลายข้าวหนึ่งกำมือ, แม้เพียงผ้าเก่าผืนหนึ่ง, แม้เพียงเครื่องปูลาดที่ทำด้วยหญ้าหรือใบไม้, แม้เพียงยาสมอที่ดองด้วยน้ำมูตรเน่า ซึ่งบุคคลตั้งไว้ในทักขิไณยบุคคลด้วยจิตอันเลื่อมใสยิ่ง, ทานแม้นั้นก็จักมีผลยิ่งใหญ่กว่า มีอานุภาพมาก มีความไพบูลย์มาก” ดังนี้. สมจริงดังที่ท้าวสักกะจอมเทพได้ตรัสไว้ว่า –

‘‘นตฺถิ จิตฺเต ปสนฺนมฺหิ, อปฺปิกา นาม ทกฺขิณา;

ตถาคเต วา สมฺพุทฺเธ, อถ วา ตสฺส สาวเก’’ติ. (วิ. ว. ๘๐๔);

“เมื่อจิตเลื่อมใสแล้ว ทักษิณาทานชื่อว่าน้อยย่อมไม่มี ในพระตถาคตสัมมาสัมพุทธเจ้า หรือในสาวกของพระองค์นั้น” ดังนี้.

สา ปเนสา กถา สกลชมฺพุทีเป วิตฺถาริกา อโหสิ. มนุสฺสา สมณพฺราหฺมณกปณทฺธิกวณิพฺพกยาจกานํ ยถาวิภวํ ทานานิ เทนฺติ, เคหงฺคเณ ปานียํ อุปฏฺฐเปนฺติ, ทฺวารโกฏฺฐเกสุ อาสนานิ ฐเปนฺติ. เตน จ สมเยน อญฺญตโร ปิณฺฑปาตจาริโก เถโร ปาสาทิเกน อภิกฺกนฺเตน ปฏิกฺกนฺเตน อาโลกิเตน วิโลกิเตน สมิญฺชิเตน ปสาริเตน โอกฺขิตฺตจกฺขุ อิริยาปถสมฺปนฺโน ปิณฺฑาย จรนฺโต อุปกฏฺเฐ กาเล อญฺญตรํ เคหํ สมฺปาปุณิ. ตตฺเถกา กุลธีตา สทฺธา ปสนฺนา เถรํ [Pg.6] ปสฺสิตฺวา สญฺชาตคารวพหุมานา อุฬารปีติโสมนสฺสํ อุปฺปาเทตฺวา เคหํ ปเวเสตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อตฺตโน ปีฐํ ปญฺญาเปตฺวา ตสฺส อุปริ ปีตกํ มฏฺฐวตฺถํ อตฺถริตฺวา อทาสิ. อถ เถเร ตตฺถ นิสินฺเน ‘‘อิทํ มยฺหํ อุตฺตมํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ อุปฏฺฐิต’’นฺติ ปสนฺนจิตฺตา ยถาวิภวํ อาหาเรน ปริวิสิ, พีชนิญฺจ คเหตฺวา พีชิ. โส เถโร กตภตฺตกิจฺโจ อาสนทานโภชนทานาทิปฏิสํยุตฺตํ ธมฺมึ กถํ กเถตฺวา ปกฺกามิ. สา อิตฺถี ตํ อตฺตโน ทานํ ตญฺจ ธมฺมกถํ ปจฺจเวกฺขนฺตี ปีติยา นิรนฺตรํ ผุฏฺฐสรีรา หุตฺวา ตํ ปีฐมฺปิ เถรสฺส อทาสิ.

ก็คำนั้นได้แพร่สะพัดไปทั่วชมพูทวีป มนุษย์ทั้งหลายย่อมถวายทานแก่สมณพราหมณ์ คนกำพร้า คนเดินทาง วณิพก และยาจกตามกำลังทรัพย์ของตน จัดตั้งน้ำดื่มไว้ที่ลานบ้าน จัดตั้งอาสนะไว้ที่ซุ้มประตู ก็โดยสมัยนั้น พระเถระผู้เที่ยวบิณฑบาตรูปหนึ่ง ผู้สมบูรณ์ด้วยอิริยาบถ มีก้าวไปข้างหน้า ถอยกลับ แลดู เหลียวดู คู้เข้า เหยียดออก อันน่าเลื่อมใส มีจักษุทอดลง เที่ยวบิณฑบาตไป เมื่อเวลาใกล้เที่ยง ได้ไปถึงเรือนหลังหนึ่ง ในเรือนนั้น กุลธิดาคนหนึ่งมีศรัทธาเลื่อมใส ครั้นเห็นพระเถระแล้ว เกิดความเคารพและนับถืออย่างยิ่ง ยังปีติโสมนัสอันไพบูลย์ให้เกิดขึ้นแล้ว เชิญเข้าไปในเรือน ไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์แล้ว ปูอาสนะของตน ปูลาดผ้าเนื้อเกลี้ยงสีเหลืองไว้เบื้องบนแล้วได้ถวาย ครั้นพระเถระนั่ง ณ ที่นั้นแล้ว นางมีจิตเลื่อมใสคิดว่า "เนื้อนาบุญอันอุดมนี้ปรากฏแก่เราแล้ว" จึงได้อังคาสด้วยอาหารตามกำลังทรัพย์ของตน และถือพัดพัดถวาย พระเถระนั้น ครั้นทำภัตกิจเสร็จแล้ว ได้กล่าวธรรมิกถาที่เกี่ยวข้องกับการถวายอาสนะ การถวายโภชนะ เป็นต้น แล้วหลีกไป หญิงนั้นเมื่อพิจารณาถึงทานของตนและธรรมิกถานั้น มีกายอันปีติสัมผัสแล้วไม่ขาดสาย ได้ถวายแม้ซึ่งอาสนะนั้นแก่พระเถระ

ตโต อปเรน สมเยน อญฺญตเรน โรเคน ผุฏฺฐา กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ. อจฺฉราสหสฺสํ จสฺสา ปริวาโร อโหสิ, ปีฐทานานุภาเวน จสฺสา โยชนิโก กนกปลฺลงฺโก นิพฺพตฺติ อากาสจารี สีฆชโว อุปริ กูฏาคารสณฺฐาโน, เตน ตํ ‘‘ปีฐวิมาน’’นฺติ วุจฺจติ. ตญฺหิ สุวณฺณวณฺณํ วตฺถํ อตฺถริตฺวา ทินฺนตฺตา กมฺมสริกฺขตํ วิภาเวนฺตํ สุวณฺณมยํ อโหสิ, ปีติเวคสฺส พลวภาเวน สีฆชวํ, ทกฺขิเณยฺยสฺส จิตฺตรุจิวเสน ทินฺนตฺตา ยถารุจิคามี, ปสาทสมฺปตฺติยา อุฬารตาย สพฺพโสว ปาสาทิกํ โสภาติสยยุตฺตญฺจ อโหสิ.

ต่อมาในสมัยอื่น นางถูกโรคอย่างหนึ่งเบียดเบียน ทำกาละแล้ว ได้บังเกิดในวิมานทองสูงสิบสองโยชน์ในภพดาวดึงส์ นางอัปสรหนึ่งพันได้เป็นบริวารของนาง และด้วยอานุภาพแห่งการถวายอาสนะ บัลลังก์ทองสูงหนึ่งโยชน์ เหาะไปในอากาศได้ มีความเร็วสูง มีสัณฐานดุจเรือนยอดอยู่เบื้องบน ได้บังเกิดขึ้นแก่นาง เพราะเหตุนั้น วิมานนั้นจึงถูกเรียกว่า "ปีฐวิมาน" จริงอยู่ วิมานนั้นสำเร็จด้วยทองคำ แสดงความเป็นไปตามกรรม เพราะนางปูลาดผ้าสีดุจทองคำถวายแล้ว วิมานนั้นมีความเร็วสูงด้วยกำลังแห่งเวคของปีติ ไปได้ตามความปรารถนา เพราะนางถวายตามความพอใจของทักขิไณยบุคคล และมีความน่าเลื่อมใสและประกอบด้วยความงามอย่างยิ่งโดยประการทั้งปวง เพราะความถึงพร้อมด้วยความเลื่อมใสและความเป็นผู้มีใจกว้างขวาง

อเถกสฺมึ อุสฺสวทิวเส เทวตาสุ ยถาสกํ ทิพฺพานุภาเวน อุยฺยานกีฬนตฺถํ นนฺทนวนํ คจฺฉนฺตีสุ สา เทวตา ทิพฺพวตฺถนิวตฺถา ทิพฺพาภรณวิภูสิตา อจฺฉราสหสฺสปริวารา สกภวนา นิกฺขมิตฺวา ตํ ปีฐวิมานํ อภิรุยฺห มหติยา เทวิทฺธิยา มหนฺเตน สิริโสภคฺเคน สมนฺตโต จนฺโท วิย สูริโย วิย จ โอภาเสนฺตี อุยฺยานํ คจฺฉติ. เตน จ สมเยน อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ อุปคโต ตสฺสา เทวตาย อวิทูเร อตฺตานํ ทสฺเสสิ. อถ สา เทวตา ตํ ทิสฺวา สมุปฺปนฺนพลวปสาทคารวา สหสา ปลฺลงฺกโต โอรุยฺห เถรํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา ทสนขสโมธานสมุชฺชลํ อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมานา อฏฺฐาสิ. เถโร กิญฺจาปิ ตาย อญฺเญหิ จ สตฺเตหิ ยถูปจิตํ กุสลากุสลํ อตฺตโน ยถากมฺมูปคญาณานุภาเวน หตฺถตเล ฐปิตอามลกํ [Pg.7] วิย ปญฺญาพลเภเทน ปจฺจกฺขโต ปสฺสติ, ตถาปิ ยสฺมา เทวตานํ อุปปตฺติสมนนฺตรเมว ‘‘กุโต นุ โข อหํ จวิตฺวา อิธูปปนฺนา, กึ นุ โข กุสลกมฺมํ กตฺวา อิมํ สมฺปตฺตึ ปฏิลภามี’’ติ อตีตภวํ ยถูปจิตญฺจ กมฺมํ อุทฺทิสฺส เยภุยฺเยน ธมฺมตาสิทฺธา อุปธารณา, ตสฺสา จ ยาถาวโต ญาณํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา ตาย เทวตาย กตกมฺมํ กถาเปตฺวา สเทวกสฺส โลกสฺส กมฺมผลํ ปจฺจกฺขํ กาตุกาโม –

ครั้งนั้น ในวันมหรสพวันหนึ่ง เมื่อเหล่าเทวดาพากันไปยังสวนนันทวันเพื่อเล่นในอุทยานด้วยทิพยานุภาพตามสมควรแก่ตน เทพธิดานั้นนุ่งห่มผ้าทิพย์ ประดับด้วยอาภรณ์ทิพย์ มีนางอัปสรหนึ่งพันเป็นบริวาร ออกจากภพของตนแล้ว ขึ้นสู่ปีฐวิมานนั้น ไปยังอุทยานด้วยเทวฤทธิ์อันยิ่งใหญ่ ด้วยสิริโสภาคย์อันใหญ่หลวง ส่องสว่างไปโดยรอบดุจพระจันทร์และดุจพระอาทิตย์ ก็โดยสมัยนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุ เที่ยวจาริกไปในเทวโลกตามนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้น ได้ไปยังภพดาวดึงส์แล้ว ได้แสดงตนในที่ไม่ไกลของเทพธิดานั้น ลำดับนั้น เทพธิดานั้นเห็นท่านแล้ว มีความเลื่อมใสและความเคารพอย่างแรงกล้าเกิดขึ้น จึงรีบลงจากบัลลังก์ เข้าไปหาพระเถระ ไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์แล้ว ประคองอัญชลีอันรุ่งเรืองด้วยแสงที่ประชุมกันแห่งเล็บทั้งสิบ ยืนนมัสการอยู่ แม้ว่าพระเถระจะเห็นกุศลและอกุศลกรรมที่เทพธิดานั้นและสัตว์อื่น ๆ สั่งสมไว้แล้ว โดยประจักษ์ ด้วยอานุภาพแห่งยถากัมมูปคญาณของตน ดุจผลมะขามป้อมที่วางไว้บนฝ่ามือ ด้วยอำนาจแห่งปัญญาพละ แต่เพราะโดยส่วนมาก การพิจารณาของเหล่าเทวดาที่เกิดขึ้นทันทีหลังอุบัติว่า "เราจุติจากไหนหนอมาเกิดที่นี่ เราทำกุศลกรรมอะไรหนอจึงได้สมบัตินี้" ซึ่งมุ่งถึงภพในอดีตและกรรมที่สั่งสมไว้ ย่อมสำเร็จได้โดยธรรมดา และญาณย่อมเกิดขึ้นแก่เทพธิดานั้นตามความเป็นจริง ฉะนั้น พระเถระจึงมีความประสงค์จะให้เทพธิดานั้นกล่าวถึงกรรมที่ตนทำไว้ เพื่อกระทำให้ผลแห่งกรรมปรากฏประจักษ์แก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก

๑.

๑.

‘‘ปีฐํ เต โสวณฺณมยํ อุฬารํ, มโนชวํ คจฺฉติ เยนกามํ;

อลงฺกเต มลฺยธเร สุวตฺเถ, โอภาสสิ วิชฺชุริวพฺภ กูฏํ.

อาสนะของท่านสำเร็จด้วยทองคำ เป็นของโอฬาร ไปได้เร็วตามใจปรารถนาในที่ที่ต้องการ ท่านผู้ประดับประดา ทรงไว้ซึ่งระเบียบดอกไม้ นุ่งห่มผ้าอย่างดี ย่อมส่องสว่างดุจสายฟ้าในยอดเมฆ

๒.

๒.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

วรรณะของท่านเช่นนี้มีได้เพราะเหตุไร ผลสำเร็จย่อมมีแก่ท่านในวิมานนี้เพราะเหตุไร และโภคทรัพย์ทั้งหลายเหล่าใดเหล่าหนึ่งอันเป็นที่รักแห่งใจ ย่อมเกิดขึ้นแก่ท่าน (เพราะเหตุไร)

๓.

๓.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว,มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. อาห –

ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้เป็นเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านย่อมส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

๔.

๔.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

เทพธิดานั้นมีใจยินดี ถูกท่านพระโมคคัลลานะถามแล้ว เมื่อถูกถามปัญหา จึงได้พยากรณ์ว่า นี้เป็นผลของกรรมใด

๕.

๕.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, อพฺภาคตานาสนกํ อทาสึ;

อภิวาทยึ อญฺชลิกํ อกาสึ, ยถานุภาวญฺจ อทาสิ ทานํ.

เมื่อครั้งดิฉันเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ ได้ถวายอาสนะแก่พระผู้เป็นอาคันตุกะ ได้กราบไหว้ ได้กระทำอัญชลี และได้ถวายทานตามกำลัง

๖.

๖.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

เพราะกรรมนั้น วรรณะของดิฉันจึงเป็นเช่นนี้ เพราะกรรมนั้น ผลสำเร็จจึงมีแก่ดิฉันในวิมานนี้ และโภคทรัพย์ทั้งหลายเหล่าใดเหล่าหนึ่งอันเป็นที่รักแห่งใจ ย่อมเกิดขึ้นแก่ดิฉัน

๗.

๗.

‘‘อกฺขามิ [Pg.8] เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

ข้าแต่พระภิกษุผู้มีอานุภาพมาก ดิฉันขอบอกแก่ท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ดิฉันได้ทำบุญใดไว้ เพราะบุญนั้น ดิฉันจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของดิฉันย่อมส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

๑. ตตฺถ ปีฐนฺติ ยํกิญฺจิ ตาทิสํ ทารุกฺขนฺธมฺปิ อาปณมฺปิ พลิกรณปีฐมฺปิ เวตฺตาสนมฺปิ มสารกาทิวิเสสนามํ ทารุมยาทิอาสนมฺปิ วุจฺจติ. ตถา หิ ‘‘ปาทปีฐํ ปาทกถลิก’’นฺติ (มหาว. ๒๐๙; จูฬว. ๗๕) เอตฺถ ปาทฐปนโยคฺคํ ปีฐาทิกํ ทารุกฺขนฺธํ วุจฺจติ, ‘‘ปีฐสปฺปี’’ติ (มิ. ป. ๕.๓.๑) เอตฺถ หตฺเถน คหณโยคฺคํ. ‘‘ปีฐิกา’’ติ ปน เอกจฺเจสุ ชนปเทสุ เทสโวหาเรน อาปณํ. ‘‘ภูตปีฐิกา เทวกุลปีฐิกา’’ติ เอตฺถ เทวตานํ พลิกรณฏฺฐานภูตํ ปีฐํ. ‘‘ภทฺทปีฐ’’นฺติ เอตฺถ เวตฺตลตาทีหิ อุปริ วีตํ อาสนํ, ยํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ภทฺทปีฐํ อุปานยี’’ติ. ‘‘สุปญฺญตฺตํ มญฺจปีฐํ. มญฺจํ วา ปีฐํ วา การยมาเนนา’’ติ (ปาจิ. ๕๒๒) จ อาทีสุ มสารกาทิเภทํ ทารุมยาทิอาสนํ. อิธ ปน ปลฺลงฺกาการสณฺฐิตํ เทวตาย ปุญฺญานุภาวาภินิพฺพตฺตํ โยชนิกํ กนกวิมานํ เวทิตพฺพํ.

๑. ในบรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปิฏฐ์ หมายถึง แม้ท่อนไม้เช่นนั้นอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้ร้านตลาด แม้ตั่งสำหรับทำพลีกรรม แม้ที่นั่งสานด้วยหวาย แม้ที่นั่งทำด้วยไม้เป็นต้นอันมีชื่อพิเศษว่ามสารกะเป็นอาทิ จริงอย่างนั้น ในบทว่า "ปาทปีฐํ ปาทกถลิกํ" ท่านหมายถึงท่อนไม้มีตั่งเป็นต้นอันเหมาะแก่การวางเท้า ในบทว่า "ปีฐสัปปี" หมายถึง (ตั่งเล็ก) ที่เหมาะแก่การถือด้วยมือ ส่วนในบทว่า "ปีฐิกา" ในบางชนบทหมายถึงร้านตลาดตามโวหารของประเทศนั้นๆ ในบทว่า "ภูตปีฐิกา เทวกุลปีฐิกา" หมายถึงตั่งอันเป็นที่ทำพลีกรรมแก่เทวดาทั้งหลาย ในบทว่า "ภัททปีฐ" หมายถึงที่นั่งที่สานข้างบนด้วยเถาหวายเป็นต้น ซึ่งท่านกล่าวอ้างถึงว่า "ภัททปีฐํ อุปานยี" และในบทเป็นต้นว่า "สุปัญญัตตํ มัญจปีฐํ, มัญจํ วา ปีฐํ วา การยมาเนน" หมายถึงที่นั่งทำด้วยไม้เป็นต้น มีประเภทคือมสารกะเป็นอาทิ แต่ในที่นี้ พึงทราบว่าหมายถึงวิมานทองประมาณ ๑ โยชน์ อันบังเกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งบุญของเทพธิดา ตั้งมั่นดีแล้วโดยอาการแห่งบัลลังก์

เตติ เต-สทฺโท ‘‘น เต สุขํ ปชานนฺติ, เย น ปสฺสนฺติ นนฺทน’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๑, ๒๒๖) ต-สทฺทสฺส วเสน ปจฺจตฺตพหุวจเน อาคโต. ‘‘นโม เต ปุริสาชญฺญ, นโม เต ปุริสุตฺตม (ที. นิ. ๓.๒๗๘; สุ. นิ. ๕๔๙). นโม เต พุทฺธ วีรตฺถู’’ติ (สํ. นิ. ๑.๙๐) จ อาทีสุ ตุมฺห-สทฺทสฺส วเสน สมฺปทาเน, ตุยฺหนฺติ อตฺโถ. ‘‘กึ เต ทิฏฺฐํ กินฺติ เต สุตํ. อุปธี เต สมติกฺกนฺตา, อาสวา เต ปทาลิตา’’ติ (ม. นิ. ๒.๔๐๐; สุ. นิ. ๕๕๑) จ อาทีสุ กรเณ. ‘‘กึ เต วตํ กึ ปน พฺรหฺมจริย’’นฺติอาทีสุ (วิ. ว. ๑๒๕๑; ชา. ๑.๑๐.๙๒) สามิอตฺเถ. อิธาปิ สามิอตฺเถ ทฏฺฐพฺโพ. ตวาติ หิ อตฺโถ.

ในบทว่า เต นี้ เตศัพท์ ในบทเป็นต้นว่า "น เต สุขํ ปชานันติ เย น ปสฺสันติ นันทนํ" มาในอรรถปฐมาวิภัตติ พหูพจน์ ด้วยอำนาจแห่ง ต ศัพท์ และในบทเป็นต้นว่า "นโม เต ปุริสาชัญฺญ นโม เต ปุริสุตฺตม นโม เต พุทฺธ วีรตฺถุ" มาในอรรถจตุตถีวิภัตติ ด้วยอำนาจแห่ง ตุมฺห ศัพท์ มีอรรถว่า "แก่ท่าน" และในบทเป็นต้นว่า "กึ เต ทิฏฺฐํ กึ เต สุตํ, อุปธี เต สมติกฺกนฺตา อาสวา เต ปทาลิตา" มาในอรรถตติยาวิภัตติ และในบทเป็นต้นว่า "กึ เต วตํ กึ ปน พฺรหฺมจริยํ" มาในอรรถฉัฏฐีวิภัตติ แม้ในที่นี้ พึงเห็นในอรรถฉัฏฐีวิภัตติ เพราะมีอรรถว่า "ของท่าน"

โสวณฺณมยนฺติ [Pg.9] เอตฺถ สุวณฺณ-สทฺโท ‘‘สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ สุคเต ทุคฺคเต’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๔๘) จ ‘‘สุวณฺณตา สุสรตา’’ติ (ขุ. ปา. ๘.๑๑) จ เอวมาทีสุ ฉวิสมฺปตฺติยํ อาคโต. ‘‘กากํ สุวณฺณา ปริวารยนฺตี’’ติอาทีสุ (ชา. ๑.๑.๗๗) ครุเฬ. ‘‘สุวณฺณวณฺโณ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๒๐๐) ชาตรูเป. อิธาปิ ชาตรูเป เอว ทฏฺฐพฺโพ. ตญฺหิ พุทฺธานํ สมานวณฺณตาย โสภโน วณฺโณ เอตสฺสาติ สุวณฺณนฺติ วุจฺจติ. สุวณฺณเมว โสวณฺณํ ยถา ‘‘เวกตํ เวสม’’นฺติ จ. มย-สทฺโท จ ‘‘อนุญฺญาตปฏิญฺญาตา, เตวิชฺชา มยมสฺมุโภ’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๕๙๙; ม. นิ. ๒.๔๕๕) อสฺมทตฺเถ อาคโต. ‘‘มยํ นิสฺสาย เหมาย, ชาตมณฺโฑ ทรี สุภา’’ติ เอตฺถ ปญฺญตฺติยํ. ‘‘มโนมยา ปีติภกฺขา สยํปภา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๓๙; ๓.๓๘) นิพฺพตฺติอตฺเถ, พาหิเรน ปจฺจเยน วินา มนสาว นิพฺพตฺตาติ มโนมยาติ วุตฺตา. ‘‘ยํนูนาหํ สามํ จิกฺขลฺลํ มทฺทิตฺวา สพฺพมตฺติกามยํ กุฏิกํ กเรยฺย’’นฺติอาทีสุ (ปารา. ๘๔) วิการตฺเถ. ‘‘ทานมยํ สีลมย’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๐๕) ปทปูรณมตฺเต. อิธาปิ วิการตฺเถ, ปทปูรณมตฺเต วา ทฏฺฐพฺโพ. ยทา หิ สุวณฺเณน นิพฺพตฺตํ โสวณฺณมยนฺติ อยมตฺโถ, ตทา สุวณฺณสฺส วิกาโร โสวณฺณมยนฺติ วิการตฺเถ มย-สทฺโท ทฏฺฐพฺโพ, ‘‘นิพฺพตฺติอตฺเถ’’ติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติเยว. ยทา ปน สุวณฺเณน นิพฺพตฺตํ โสวณฺณนฺติ อยมตฺโถ, ตทา โสวณฺณเมว โสวณฺณมยนฺติ ปทปูรณมตฺเต มย-สทฺโท ทฏฺฐพฺโพ.

ในบทว่า โสวณฺณมยํ นี้ สุวณฺณศัพท์ มาในอรรถว่าความถึงพร้อมแห่งผิวพรรณ ในบทเป็นต้นว่า "สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ สุคเต ทุคฺคเต" และ "สุวณฺณตา สุสรตา" มาในอรรถว่าครุฑ ในบทเป็นต้นว่า "กากํ สุวณฺณา ปริวารยนฺติ" มาในอรรถว่าทอง ในบทเป็นต้นว่า "สุวณฺณวณฺโณ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ" แม้ในที่นี้ พึงเห็นในอรรถว่าทองเท่านั้น จริงอยู่ ทองนั้น ท่านเรียกว่า สุวรรณ เพราะมีวรรณะงาม เหมือนวรรณะของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย สุวรรณนั่นแหละคือโสวรรณะ เหมือนอย่างบทว่า "เวกตํ เวสมํ" และ มยศัพท์ มาในอรรถแห่ง อสฺม ศัพท์ ในบทเป็นต้นว่า "อนุญฺญาตปฏิญฺญาตา เตวิชฺชา มยมสฺมุโภ" มาในอรรถว่าบัญญัติ ในบทว่า "มยํ นิสฺสาย เหมาย ชาตมณฺโฑ ทรี สุภา" มาในอรรถว่าสำเร็จแล้ว ในบทเป็นต้นว่า "มโนมยา ปีติภกฺขา สยํปภา" ท่านเรียกว่า มโนมยา เพราะสำเร็จด้วยใจเท่านั้น เว้นจากปัจจัยภายนอก มาในอรรถว่าวิการ (การแปรสภาพ) ในบทเป็นต้นว่า "ยํนูนาหํ สามํ จิกฺขลฺลํ มทฺทิตฺวา สพฺพมตฺติกามยํ กุฏิกํ กเรยฺยํ" มาในอรรถเพียงเพื่อความเต็มแห่งบท ในบทเป็นต้นว่า "ทานมยํ สีลมยํ" แม้ในที่นี้ พึงเห็นในอรรถว่าวิการ หรือในอรรถเพียงเพื่อความเต็มแห่งบท จริงอยู่ เมื่อมีอรรถว่า "สำเร็จแล้วด้วยทอง ชื่อว่า โสวณฺณมยํ" เมื่อนั้น พึงเห็น มยศัพท์ ในอรรถว่าวิการ ว่า "การแปรสภาพของทอง ชื่อว่า โสวณฺณมยํ" จะกล่าวว่า ในอรรถว่าสำเร็จแล้ว ก็ย่อมควรทีเดียว แต่เมื่อมีอรรถว่า "สำเร็จแล้วด้วยทอง ชื่อว่า โสวณฺณํ" เมื่อนั้น พึงเห็น มยศัพท์ ในอรรถเพียงเพื่อความเต็มแห่งบท ว่า "โสวณฺณํ นั่นแหละคือ โสวณฺณมยํ"

อุฬารนฺติ ปณีตมฺปิ เสฏฺฐมฺปิ มหนฺตมฺปิ. อุฬาร-สทฺโท หิ ‘‘ปุพฺเพนาปรํ อุฬารํ วิเสสํ อธิคจฺฉตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๕.๓๗๖) ปณีเต อาคโต. ‘‘อุฬาราย ขลุ ภวํ วจฺฉายโน สมณํ โคตมํ ปสํสาย ปสํสตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๘๘) เสฏฺเฐ. ‘‘อุฬารโภคา อุฬารยสา โอฬาริก’’นฺติ จ อาทีสุ (ธ. ส. ๘๙๔, ๘๙๖; ม. นิ. ๑.๒๔๔) มหนฺเต. ตมฺปิ จ วิมานํ มนุญฺญภาเวน อุปภุญฺชนฺตานํ อติตฺติกรณตฺเถน ปณีตํ, สมนฺตปาสาทิกตาทินา ปสํสิตตาย เสฏฺฐํ, ปมาณมหนฺตตาย จ มหคฺฆตาย จ มหนฺตํ, ตีหิปิ อตฺเถหิ อุฬารเมวาติ วุตฺตํ อุฬารนฺติ.

บทว่า อุฬารํ คือ ทั้งประณีต ทั้งประเสริฐ ทั้งยิ่งใหญ่ จริงอยู่ อุฬารศัพท์ มาในอรรถว่าประณีต ในบทเป็นต้นว่า "ปุพฺเพนาปรํ อุฬารํ วิเสสํ อธิคจฺฉติ" มาในอรรถว่าประเสริฐ ในบทเป็นต้นว่า "อุฬาราย ขลุ ภวํ วจฺฉายโน สมณํ โคตมํ ปสํสาย ปสํสติ" และมาในอรรถว่ายิ่งใหญ่ ในบทเป็นต้นว่า "อุฬารโภคา อุฬารยสา โอฬาริกํ" และวิมานแม้นั้น ชื่อว่าประณีต เพราะเป็นที่น่าพอใจ และเพราะทำให้ผู้บริโภคไม่รู้จักอิ่ม ชื่อว่าประเสริฐ เพราะเป็นที่น่าสรรเสริญ ด้วยความเป็นสิ่งที่น่าเลื่อมใสโดยรอบเป็นต้น ชื่อว่ายิ่งใหญ่ เพราะมีความใหญ่โดยประมาณ และเพราะมีค่ามาก ท่านจึงกล่าวว่า อุฬารํ เพราะเป็นสิ่งที่โอฬารโดยอรรถทั้งสามประการนั่นเทียว

มโนชวนฺติ [Pg.10] เอตฺถ มโนติ จิตฺตํ. ยทิปิ มโน-สทฺโท สพฺเพสมฺปิ กุสลากุสลาพฺยากตจิตฺตานํ สาธารณวาจี, ‘‘มโนชว’’นฺติ ปน วุตฺตตฺตา ยตฺถ กตฺถจิ อารมฺมเณ ปวตฺตนกสฺส กิริยมยจิตฺตสฺส วเสน เวทิตพฺพํ. ตสฺมา มนโส วิย ชโว เอตสฺสาติ มโนชวํ ยถา โอฏฺฐมุโขติ, อติวิย สีฆคมนนฺติ อตฺโถ. มโน หิ ลหุปริวตฺติตาย อติทูเรปิ วิสเย ขเณเนว นิปตติ, เตนาห ภควา – ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ ลหุปริวตฺตํ, ยถยิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑.๔๘) ‘‘ทูรงฺคมํ เอกจร’’นฺติ (ธ. ป. ๓๗) จ. คจฺฉตีติ ตสฺสา เทวตาย วสนวิมานโต อุยฺยานํ อุทฺทิสฺส อากาเสน คจฺฉติ.

ในบทว่า มโนชวํ นี้ มโน คือ จิต แม้ว่า มโนศัพท์ จะเป็นคำกล่าวทั่วไปสำหรับจิตที่เป็นกุศล อกุศล และอัพยากฤตทั้งหมด แต่เพราะท่านกล่าวว่า "มโนชวํ" พึงทราบโดยอำนาจแห่งกิริยามยจิต (จิตที่ทำให้เกิดกิริยา) ซึ่งเป็นไปในอารมณ์ใดอารมณ์หนึ่ง เพราะฉะนั้น วิมานนี้มีความเร็วประดุจใจ จึงชื่อว่า มโนชวํ เหมือนอย่างบทว่า โอฏฺฐมุโข มีอรรถว่า ไปได้เร็วอย่างยิ่ง จริงอยู่ ใจย่อมตกไปในอารมณ์แม้อยู่ไกลแสนไกลได้ในขณะเดียว เพราะเป็นสิ่งที่กลับกลอกได้เร็ว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งกลับกลอกได้เร็วเหมือนอย่างจิตนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย" และ "ทูรงฺคมํ เอกจรํ" บทว่า คจฺฉติ คือ ย่อมไปโดยทางอากาศจากวิมานที่อยู่ของเทพธิดานั้น มุ่งหน้าไปยังอุทยาน

เยนกามนฺติ เอตฺถ กาม-สทฺโท ‘‘กามา หิ จิตฺรา มธุรา มโนรมา, วิรูปรูเปน มเถนฺติ จิตฺต’’นฺติอาทีสุ (สุ. นิ. ๕๐; เถรคา. ๗๘๗) มนาปิเย รูปาทิวิสเย อาคโต. ‘‘ฉนฺโท กาโม ราโค กาโม’’ติอาทีสุ (วิภ. ๕๖๔; มหานิ. ๑; จูฬนิ. ๘ อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส) ฉนฺทราเค. ‘‘กิเลสกาโม กามุปาทาน’’นฺติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๒๑๙; มหานิ. ๒) สพฺพสฺมึ โลเภ. ‘‘อตฺตกามปาริจริยาย วณฺณํ ภาเสยฺยา’’ติอาทีสุ (ปารา. ๒๙๑) คามธมฺเม. ‘‘สนฺเตตฺถ ตโย กุลปุตฺตา อตฺตกามรูปา วิหรนฺตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๒๕; มหาว. ๔๖๖) หิตจฺฉนฺเท. ‘‘อตฺตาธีโน อปราธีโน ภุชิสฺโส เยนกามํคโม’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๒๑; ม. นิ. ๑.๔๒๖) เสริภาเว. อิธาปิ เสริภาเว เอว ทฏฺฐพฺโพ, ตสฺมา เยนกามนฺติ ยถารุจิ, เทวตาย อิจฺฉานุรูปนฺติ อตฺโถ.

ในบทว่า เยนกามํ นี้ กามศัพท์มาในอรรถว่า รูปารมณ์เป็นต้นอันเป็นที่รักแห่งใจ ในบาลีเป็นต้นว่า "กามา หิ จิตฺรา มธุรา มโนรมา, วิรูปรูเปน มเถนฺติ จิตฺตํ" (สุ.นิ. ๕๐; เถร. ๗๘๗) มาในอรรถว่าฉันทราคะ ในบาลีเป็นต้นว่า "ฉนฺโท กาโม ราโค กาโม" (วิภงฺค. ๕๖๔; มหานิ. ๑; จูฬนิ. ๘ อชิตมาณวปุจฉานิทฺเทส) มาในอรรถว่าโลภะทั้งปวง ในบาลีเป็นต้นว่า "กิเลสกาโม กามุปาทานํ" (ธ.ส. ๑๒๑๙; มหานิ. ๒) มาในอรรถว่าคามธรรม ในบาลีเป็นต้นว่า "อตฺตกาปาริจริยาย วณฺณํ ภาเสยฺย" (ปารา. ๒๙๑) มาในอรรถว่าความพอใจในประโยชน์ ในบาลีเป็นต้นว่า "สนฺเตตฺถ ตโย กุลปุตฺตา อตฺถกามรูปา วิหรนฺติ" (ม.นิ. ๑.๓๒๕; มหาว. ๔๖๖) มาในอรรถว่าความเป็นอิสระ ในบาลีเป็นต้นว่า "อตฺตาธิโน อปราธิโน ภุชิสฺโส เยนกามํคโม" (ที.นิ. ๑.๒๒๑; ม.นิ. ๑.๔๒๖) แม้ในที่นี้ ก็พึงเห็นในอรรถว่าความเป็นอิสระนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น บทว่า เยนกามํ มีอรรถว่า ตามความชอบใจ คือ ตามความปรารถนาของเทพธิดา

อลงฺกเตติ อลงฺกตคตฺเต, นานาวิธรํสิชาลสมุชฺชลวิวิธรตนวิชฺโชติเตหิ หตฺถูปคปาทูปคาทิเภเทหิ สฏฺฐิสกฏภารปริมาเณหิ ทิพฺพาลงฺกาเรหิ วิภูสิตสรีเรติ อตฺโถ. สมฺโพธเน เจตํ เอกวจนํ. มลฺยธเรติ กปฺปรุกฺขปาริจฺฉตฺตกสนฺตานกลตาทิสมฺภเวหิ, สุวิสุทฺธจามีกรวิวิธรตนมยปตฺตกิญฺชกฺขเกสเรหิ, สมนฺตโต วิชฺโชตมานวิปฺผุรนฺตกิรณนิกรรุจิเรหิ ทิพฺพกุสุเมหิ สุมณฺฑิตเกสหตฺถาทิตาย มาลาภารินี. สุวตฺเถติ กปฺปลตานิพฺพตฺตานํ, นานาวิราควณฺณวิเสสานํ สุปริสุทฺธภาสุรปฺปภานํ นิวาสนุตฺตริยปฏิจฺฉทาทีนํ ทิพฺพวตฺถานํ วเสน [Pg.11] สุนฺทรวตฺเถ. โอภาสสีติ วิชฺโชตสิ. วิชฺชุริวาติ วิชฺชุลตา วิย. อพฺภกูฏนฺติ วลาหกสิขเร. ภุมฺมตฺเถ หิ เอตํ อุปโยควจนํ. โอภาสสีติ วา อนฺโตคธเหตุอตฺถวจนํ, โอภาเสสีติ อตฺโถ. อิมสฺมึ ปกฺเข ‘‘อพฺภกูฏ’’นฺติ อุปโยคตฺเถ เอว อุปโยควจนํ ทฏฺฐพฺพํ.

บทว่า อลงฺกเต มีอรรถว่า มีกายอันประดับแล้ว คือ มีร่างกายอันประดับแล้วด้วยเครื่องประดับทิพย์ มีประมาณ ๖๐ เล่มเกวียน มีชนิดต่างๆ คือ กำไลมือ กำไลเท้า เป็นต้น อันรุ่งเรืองด้วยรัศมีแห่งรัตนะต่างๆ ที่ส่องสว่างด้วยข่ายแห่งรัศมีนานาชนิด และบทนี้เป็นเอกวจนะในอรรถอารัปปณะ บทว่า มลฺยธเร คือ ผู้ทรงไว้ซึ่งพวงมาลัย เพราะมีผมและมือเป็นต้นอันประดับดีแล้วด้วยดอกไม้ทิพย์อันน่ารื่นรมย์ ซึ่งมีข่ายแห่งรัศมีส่องสว่างแผ่ซ่านไปโดยรอบ มีเกสรและกลีบดอกทำด้วยทองชมพูนุทและรัตนะต่างๆ อันบริสุทธิ์ยิ่ง เกิดจากต้นกัลปพฤกษ์ ต้นปาริฉัตร และเถาสันตานะเป็นต้น บทว่า สุวตฺเถ คือ ผู้มีผ้าอันงดงาม ด้วยอำนาจแห่งผ้าทิพย์มีผ้านุ่งและผ้าห่มเป็นต้น อันมีแสงสว่างรุ่งเรืองบริสุทธิ์ยิ่ง มีสีสันงดงามแปลกๆ นานาชนิด เกิดจากเถาศ์กัลปพฤกษ์ บทว่า โอภาสสิ คือ ย่อมส่องสว่าง บทว่า วิชฺชุริว คือ ราวกับสายฟ้า บทว่า อพฺภกูฏํ คือ ที่ยอดแห่งเมฆ จริงอยู่ บทนี้เป็นอุปโยควจนะในอรรถว่าภูมิ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า โอภาสสิ เป็นวจนะที่มีอรรถแห่งเหตุการณ์ภายใน มีอรรถว่า ย่อมให้ส่องสว่าง ในปักขะนี้ พึงเห็นบทว่า อพฺภกูฏํ ว่าเป็นอุปโยควจนะในอรรถอุปโยคะนั่นเทียว

อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – ยถา นาม สญฺฌาปภานุรญฺชิตํ รตฺตวลาหกสิขรํ ปกติยาปิ โอภาสมานํ สมนฺตโต วิชฺโชตมานา วิชฺชุลตา นิจฺฉรนฺตี วิเสสโต โอภาเสติ, เอวเมวํ สุปริสุทฺธตปนียมยํ นานารตนสมุชฺชลํ ปกติปภสฺสรํ อิมํ วิมานํ ตฺวํ สพฺพาลงฺกาเรหิ วิภูสิตา สพฺพโส วิชฺโชตยนฺตีหิ อตฺตโน สรีรปฺปภาหิ วตฺถาภรโณภาเสหิ จ วิเสสโต โอภาเสสีติ.

และนี่คืออรรถในที่นี้ อุปมาว่า สายฟ้าที่แลบออกมาส่องสว่างอยู่โดยรอบ ย่อมทำให้ยอดเมฆสีแดงที่ถูกย้อมด้วยแสงสนธยา ซึ่งส่องสว่างอยู่โดยปกติ ให้ส่องสว่างเป็นพิเศษฉันใด ฉันนั้นนั่นเทียว เธอผู้ประดับแล้วด้วยเครื่องประดับทั้งปวง ย่อมทำให้วิมานนี้อันสำเร็จด้วยทองคำบริสุทธิ์ยิ่ง รุ่งเรืองด้วยรัตนะนานาชนิด มีรัศมีส่องสว่างโดยปกติ ให้ส่องสว่างเป็นพิเศษ ด้วยรัศมีกายของตนที่ส่องสว่างอยู่โดยประการทั้งปวง และด้วยรัศมีแห่งผ้าและเครื่องประดับ

เอตฺถ หิ ‘‘ปีฐ’’นฺติ นิทสฺเสตพฺพวจนเมตํ, ‘‘อพฺภกูฏ’’นฺติ นิทสฺสนวจนํ. ตถา ‘‘เต’’ติ นิทสฺเสตพฺพวจนํ. ตญฺหิ ‘‘ปีฐ’’นฺติ อิทํ อเปกฺขิตฺวา สามิวจเนน วุตฺตมฺปิ ‘‘อลงฺกเต มลฺยธเร สุวตฺเถ โอภาสสี’’ติ อิมานิ ปทานิ อเปกฺขิตฺวา ปจฺจตฺตวเสน ปริณมติ, ตสฺมา ‘‘ตฺว’’นฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘วิชฺชุริวา’’ติ นิทสฺสนวจนํ. ‘‘โอภาสสี’’ติ อิทํ ทฺวินฺนมฺปิ อุปเมยฺยุปมานานํ สมฺพนฺธทสฺสนํ. ‘‘โอภาสสี’’ติ หิ อิทํ ‘‘ตฺว’’นฺติ ปทํ อเปกฺขิตฺวา มชฺฌิมปุริสวเสน วุตฺตํ, ‘‘ปีฐ’’นฺติ อิทํ อเปกฺขิตฺวา ปฐมปุริสวเสน ปริณมติ. จ-สทฺโท เจตฺถ ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘คจฺฉติ เยนกามํ โอภาสสี’’ติ จ ‘‘วิชฺชุลโตภาสิตํ อพฺภกูฏํ วิยา’’ติ ปจฺจตฺตวเสน เจตํ อุปโยควจนํ ปริณมติ. ตถา ‘‘ปีฐ’’นฺติ วิเสสิตพฺพวจนเมตํ, ‘‘เต โสวณฺณมยํ อุฬาร’’นฺติอาทิ ตสฺส วิเสสนํ.

จริงอยู่ ในที่นี้ บทว่า ปีฐํ นี้เป็นบทที่พึงแสดง (อุปเมยยะ) บทว่า อพฺภกูฏํ เป็นบทแสดงอุปมา (อุปมาน) ฉันนั้น บทว่า เต เป็นบทที่พึงแสดง (อุปเมยยะ) จริงอยู่ บทว่า เต นั้น แม้จะกล่าวด้วยสามีวจนะโดยอ้างอิงบทว่า ปีฐํ นี้ ก็ย่อมเปลี่ยนไปโดยความเป็นปฐมาวิภัตติ โดยอ้างอิงบทเหล่านี้คือ อลงฺกเต มลฺยธเร สุวตฺเถ โอภาสสิ เพราะเหตุนั้น จึงเป็นอันกล่าวว่า ตฺวํ บทว่า วิชฺชุริว เป็นบทแสดงอุปมา บทว่า โอภาสสิ นี้เป็นการแสดงความสัมพันธ์ของทั้งอุปเมยยะและอุปมานทั้งสอง จริงอยู่ บทว่า โอภาสสิ นี้ กล่าวโดยความเป็นมัชฌิมบุรุษ โดยอ้างอิงบทว่า ตฺวํ แต่ย่อมเปลี่ยนไปโดยความเป็นปฐมบุรุษ โดยอ้างอิงบทว่า ปีฐํ นี้ และพึงเห็น จ-ศัพท์ ในที่นี้ว่าเป็นการแสดงศัพท์ที่ถูกลบไว้ (คือ) "ย่อมไปได้ตามปรารถนา และย่อมส่องสว่าง" และ "ราวกับยอดเมฆที่สว่างไสวด้วยสายฟ้า" และอุปโยควจนะนี้ย่อมเปลี่ยนไปโดยความเป็นปฐมาวิภัตติ ฉันนั้น บทว่า ปีฐํ นี้เป็นบทวิเสสยะ บทเป็นต้นว่า เต โสวณฺณมยํ อุฬารํ เป็นบทวิเสสนะของบทนั้น

นนุ จ ‘‘โสวณฺณมย’’นฺติ วตฺวา สุวณฺณสฺส อคฺคโลหตาย เสฏฺฐภาวโต ทิพฺพสฺส จ อิธาธิปฺเปตตฺตา ‘‘อุฬาร’’นฺติ น วตฺตพฺพนฺติ? น, กิญฺจิ วิเสสสพฺภาวโต. ยเถว หิ มนุสฺสปริโภคสุวณฺณวิกติโต รสวิทฺธํ เสฏฺฐํ สุวิสุทฺธํ, ตโต อากรุปฺปนฺนํ, ตโต ยํกิญฺจิ ทิพฺพํ เสฏฺฐํ, เอวํ ทิพฺพสุวณฺเณปิ จามีกรํ, จามีกรโต สาตกุมฺภํ, สาตกุมฺภโต ชมฺพุนทํ, ชมฺพุนทโต สิงฺคีสุวณฺณํ. ตญฺหิ สพฺพเสฏฺฐํ. เตนาห สกฺโก เทวานมินฺโท –

(ถามว่า) ก็เมื่อกล่าวว่า โสวณฺณมยํ แล้ว เพราะทองคำเป็นโลหะอันเลิศ คือเป็นของประเสริฐ และเพราะทองคำทิพย์เป็นสิ่งที่ประสงค์ในที่นี้ จึงไม่ควรกล่าวว่า อุฬารํ มิใช่หรือ (ตอบว่า) ไม่ใช่เช่นนั้น เพราะมีความพิเศษบางอย่างอยู่ จริงอยู่ เปรียบเหมือนทองที่สำเร็จด้วยการเล่นแร่แปรธาตุประเสริฐและบริสุทธิ์ยิ่งกว่าทองที่มนุษย์ใช้สอย ทองที่เกิดในบ่อประเสริฐกว่านั้น ทองทิพย์อย่างใดอย่างหนึ่งประเสริฐกว่านั้น ฉันนั้น แม้ในทองทิพย์ (ก็มีลำดับคือ) ทองจามีกร (ประเสริฐกว่า) ทองสาตกุมภะประเสริฐกว่าทองจามีกร ทองชมพูนุทประเสริฐกว่าทองสาตกุมภะ ทองสิงคีประเสริฐกว่าทองชมพูนุท จริงอยู่ ทองนั้นประเสริฐที่สุด เพราะเหตุนั้น ท้าวสักกะจอมเทพจึงตรัสว่า –

‘‘มุตฺโต [Pg.12] มุตฺเตหิ สห ปุราณชฏิเลหิ, วิปฺปมุตฺโต วิปฺปมุตฺเตหิ;

สิงฺคีนิกฺขสวณฺโณ, ราชคหํ ปาวิสิ ภควา’’ติ. (มหาว. ๕๘);

"พระผู้มีพระภาคผู้ทรงหลุดพ้นแล้ว พร้อมด้วยชฎิลเก่าทั้งหลายผู้หลุดพ้นแล้ว ผู้ทรงหลุดพ้นวิเศษแล้ว (พร้อมด้วยชฎิลทั้งหลาย) ผู้หลุดพ้นวิเศษแล้ว มีพระวรรณะดุจแท่งทองสิงคี ได้เสด็จเข้าไปสู่กรุงราชคฤห์" (มหาว. ๕๘)

ตสฺมา ‘‘โสวณฺณมย’’นฺติ วตฺวาปิ ‘‘อุฬาร’’นฺติ วุตฺตํ. อถ วา ‘‘อุฬาร’’นฺติ อิทํ น ตสฺส เสฏฺฐปณีตภาวเมว สนฺธาย วุตฺตํ, อถ โข มหนฺตภาวมฺปีติ วุตฺโตวายมตฺโถ. เอตฺถ จ ‘‘ปีฐ’’นฺติอาทิ ผลสฺส กมฺมสริกฺขตาทสฺสนํ. ตตฺถาปิ ‘‘โสวณฺณมย’’นฺติ อิมินา ตสฺส วิมานสฺส วตฺถุสมฺปทํ ทสฺเสติ, ‘‘อุฬาร’’นฺติ อิมินา โสภาติสยสมฺปทํ, ‘‘มโนชว’’นฺติ อิมินา คมนสมฺปทํ. ‘‘คจฺฉติ เยนกาม’’นฺติ อิมินา สีฆชวตาย ปีฐสมฺปตฺติภาวสมฺปทํ ทสฺเสติ.

เพราะเหตุนั้น แม้กล่าวว่า โสวณฺณมยํ แล้ว ก็ยังกล่าวว่า อุฬารํ อีก อีกอย่างหนึ่ง บทว่า อุฬารํ นี้ ท่านมิได้กล่าวหมายถึงเพียงความเป็นของประเสริฐและประณีตของทองนั้น แต่หมายถึงความเป็นของใหญ่ด้วย อรรถนี้เป็นอันกล่าวแล้ว และในที่นี้ บทเป็นต้นว่า ปีฐํ เป็นการแสดงความที่ผลสมกับกรรม แม้ในบทเหล่านั้น ด้วยบทว่า โสวณฺณมยํ นี้ ย่อมแสดงถึงวัตถุสมบัติของวิมานนั้น ด้วยบทว่า อุฬารํ ย่อมแสดงถึงความสมบูรณ์แห่งความงามอันยิ่ง ด้วยบทว่า มโนชวํ ย่อมแสดงถึงความสมบูรณ์แห่งการไป ด้วยบทว่า คจฺฉติ เยนกามํ ย่อมแสดงถึงความสมบูรณ์แห่งคุณคือความถึงพร้อมแห่งบัลลังก์ด้วยความเร็ว

อถ วา ‘‘โสวณฺณมย’’นฺติ อิมินา ตสฺส ปณีตภาวํ ทสฺเสติ, ‘‘อุฬาร’’นฺติ อิมินา เวปุลฺลมหตฺตํ. ‘‘มโนชว’’นฺติ อิมินา อานุภาวมหตฺตํ. ‘‘คจฺฉติ เยนกาม’’นฺติ อิมินา วิหารสุขตฺตํ ทสฺเสติ. ‘‘โสวณฺณมย’’นฺติ วา อิมินา ตสฺส อภิรูปตํ วณฺณโปกฺขรตญฺจ ทสฺเสติ, ‘‘อุฬาร’’นฺติ อิมินา ทสฺสนียตํ ปาสาทิกตญฺจ ทสฺเสติ, ‘‘มโนชว’’นฺติ อิมินา สีฆสมฺปทํ, ‘‘คจฺฉติ เยนกาม’’นฺติ อิมินา กตฺถจิ อปฺปฏิหตจารตํ ทสฺเสติ.

อีกอย่างหนึ่ง ท่านแสดงความประณีตของวิมานนั้นด้วยบทว่า ‘โสวัณณมยํ’ แสดงความไพบูลย์และความยิ่งใหญ่ด้วยบทว่า ‘อุฬารํ’ แสดงความมีอานุภาพยิ่งใหญ่ด้วยบทว่า ‘มโนชวํ’ แสดงความสุขในการอยู่ด้วยบทว่า ‘คจฺฉติ เยนกามํ’ หรืออีกอย่างหนึ่ง ท่านแสดงความมีรูปงามและความมีวรรณะผุดผ่องของวิมานนั้นด้วยบทว่า ‘โสวัณณมยํ’ แสดงความน่าดูและความน่าเลื่อมใสด้วยบทว่า ‘อุฬารํ’ แสดงความถึงพร้อมด้วยความเร็วด้วยบทว่า ‘มโนชวํ’ แสดงความเป็นผู้มีปกติไปได้โดยไม่ติดขัดในที่ไหนๆ ด้วยบทว่า ‘คจฺฉติ เยนกามํ’

อถ วา ตํ วิมานํ ยสฺส ปุญฺญกมฺมสฺส นิสฺสนฺทผลํ, ตสฺส อโลภนิสฺสนฺทตาย โสวณฺณมยํ, อโทสนิสฺสนฺทตาย อุฬารํ, อโมหนิสฺสนฺทตาย มโนชวํ คจฺฉติ เยนกามํ. ตถา ตสฺส กมฺมสฺส สทฺธานิสฺสนฺทภาเวน โสวณฺณมยํ, ปญฺญานิสฺสนฺทภาเวน อุฬารํ, วีริยนิสฺสนฺทภาเวน มโนชวํ, สมาธินิสฺสนฺทภาเวน คจฺฉติ เยนกามํ. สทฺธาสมาธินิสฺสนฺทภาเวน วา โสวณฺณมยํ, สมาธิปญฺญานิสฺสนฺทภาเวน อุฬารํ, สมาธิวีริยนิสฺสนฺทภาเวน มโนชวํ, สมาธิสตินิสฺสนฺทภาเวน คจฺฉติ เยนกามนฺติ เวทิตพฺพํ.

อีกอย่างหนึ่ง วิมานนั้นเป็นผลสืบเนื่องของบุญกรรมใด แห่งบุญกรรมนั้น (วิมาน) สำเร็จด้วยทองคำ เพราะเป็นผลสืบเนื่องแห่งอโลภะ โอฬาร เพราะเป็นผลสืบเนื่องแห่งอโทสะ มีความเร็วเพียงดังใจ ไปได้ตามปรารถนา เพราะเป็นผลสืบเนื่องแห่งอโมหะ ฉันนั้น (วิมาน) สำเร็จด้วยทองคำ เพราะเป็นผลสืบเนื่องแห่งศรัทธาของกรรมนั้น โอฬาร เพราะเป็นผลสืบเนื่องแห่งปัญญา มีความเร็วเพียงดังใจ เพราะเป็นผลสืบเนื่องแห่งวิริยะ ไปได้ตามปรารถนา เพราะเป็นผลสืบเนื่องแห่งสมาธิ หรือ (วิมาน) สำเร็จด้วยทองคำ เพราะเป็นผลสืบเนื่องแห่งศรัทธาและสมาธิ โอฬาร เพราะเป็นผลสืบเนื่องแห่งสมาธิและปัญญา มีความเร็วเพียงดังใจ เพราะเป็นผลสืบเนื่องแห่งสมาธิและวิริยะ ไปได้ตามปรารถนา เพราะเป็นผลสืบเนื่องแห่งสมาธิและสติ พึงทราบดังนี้

ตตฺถ [Pg.13] ยถา ‘‘ปีฐ’’นฺติอาทิ วิมานสมฺปตฺติทสฺสนวเสน ตสฺสา เทวตาย ปุญฺญผลวิภวสมฺปตฺติกิตฺตนํ, เอวํ ‘‘อลงฺกเต’’ติอาทิ อตฺตภาวสมฺปตฺติทสฺสนวเสน ปุญฺญผลวิภวสมฺปตฺติกิตฺตนํ. ยถา หิ สุสิกฺขิตสิปฺปาจริยวิรจิโตปิ รตฺตสุวณฺณาลงฺกาโร วิวิธรํสิชาลสมุชฺชลมณิรตนขจิโต เอว โสภติ, น เกวโล, เอวํ สพฺพงฺคสมฺปนฺโน จตุรสฺสโสภโนปิ อตฺตภาโว สุมณฺฑิตปสาธิโตว โสภติ, น เกวโล. เตนสฺสา ‘‘อลงฺกเต’’ติอาทินา อาหริมํ โสภาวิเสสํ ทสฺเสติ, ‘‘โอภาสสี’’ติ อิมินา อนาหริมํ. ตถา ปุริเมน วตฺตมานปจฺจยนิมิตฺตํ โสภาติสยํ ทสฺเสติ, ปจฺฉิเมน อตีตปจฺจยนิมิตฺตํ. ปุริเมน วา ตสฺสา อุปโภควตฺถุสมฺปทํ ทสฺเสติ, ปจฺฉิเมน อุปภุญฺชนกวตฺถุสมฺปทํ.

ในคาถาแรกนั้น การประกาศความถึงพร้อมแห่งสมบัติอันเป็นผลบุญของเทพธิดานั้น โดยแสดงความถึงพร้อมแห่งวิมาน มีคำว่า ‘ปีฐํ’ เป็นต้น ฉันใด การประกาศความถึงพร้อมแห่งสมบัติอันเป็นผลบุญ โดยแสดงความถึงพร้อมแห่งอัตภาพ มีคำว่า ‘อลงฺกเต’ เป็นต้น ก็ฉันนั้น เปรียบเหมือนเครื่องประดับทองคำแดง แม้ที่นายช่างผู้มีศิลปะศึกษามาดีแล้วสร้างขึ้น ก็จะงดงามก็ต่อเมื่อประดับด้วยมณีรัตนะอันสว่างไสวด้วยข่ายแห่งรัศมีต่างๆ เท่านั้น หาใช่ (งดงาม) ด้วยทองคำอย่างเดียวไม่ ฉันใด แม้อัตภาพที่ถึงพร้อมด้วยอวัยวะทั้งปวง มีความงามในส่วนสี่ ก็จะงดงามก็ต่อเมื่อประดับประดาตกแต่งเป็นอย่างดีเท่านั้น หาใช่ (งดงาม) ด้วยอัตภาพเปล่าๆ ไม่ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงแสดงความงามพิเศษอันเป็นอาหริมะ (ที่นำมาประดับ) ของเทพธิดานั้น ด้วยบทมีอาทิว่า ‘อลงฺกเต’ และแสดง (ความงามพิเศษอันเป็น) อนาหริมะ (ที่ไม่ได้นำมาประดับ) ด้วยบทว่า ‘โอภาสสิ’ ฉันนั้น ท่านแสดงความงามอย่างยิ่งอันมีปัจจัยในปัจจุบันเป็นนิมิต ด้วยบทแรก และแสดง (ความงามพิเศษอันมี) ปัจจัยในอดีตเป็นนิมิต ด้วยบทหลัง หรือท่านแสดงความถึงพร้อมแห่งอุปโภควัตถุของเทพธิดานั้น ด้วยบทแรก และแสดงความถึงพร้อมแห่งอุปภุญชนกวัตถุ (คืออัตภาพ) ด้วยบทหลัง

เอตฺถาห ‘‘กึ ปน ตํ วิมานํ ยุตฺตวาหํ, อุทาหุ อยุตฺตวาห’’นฺติ? ยทิปิ เทวโลเก รถวิมานานิ ยุตฺตวาหานิปิ โหนฺติ ‘‘สหสฺสยุตฺตํ อาชญฺญรถ’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๖๔) อาทิวจนโต, เต ปน เทวปุตฺตา เอว กิจฺจกรณกาเล วาหรูเปน อตฺตานํ ทสฺเสนฺติ ยถา เอราวโณ เทวปุตฺโต กีฬนกาเล หตฺถิรูเปน. อิทํ ปน อญฺญญฺจ เอทิสํ อยุตฺตวาหํ ทฏฺฐพฺพํ.

ในที่นี้ มีผู้กล่าวว่า ‘ก็วิมานนั้นเทียมด้วยพาหนะ หรือว่าไม่เทียมด้วยพาหนะ’ แม้ว่าในเทวโลก รถวิมานทั้งหลายที่เทียมด้วยพาหนะก็มีอยู่ เพราะมีพระดำรัสเป็นต้นว่า ‘ราชรถอาชาไนยเทียมด้วยม้าพันหนึ่ง’ แต่ว่าพาหนะเหล่านั้นก็คือเทพบุตรนั่นเอง ในเวลาที่ต้องทำกิจ ก็แสดงตนเป็นรูปพาหนะ เหมือนเทพบุตรเอราวัณแสดง (ตน) เป็นรูปช้างในเวลาเล่น แต่พึงเห็นวิมานนี้และวิมานอื่นเช่นนี้ว่า เป็นวิมานที่ไม่เทียมด้วยพาหนะ

ยทิ เอวํ กึ ตสฺส วิมานสฺส อพฺภนฺตรา วาโยธาตุ คมเน วิเสสปจฺจโย, อุทาหุ พาหิราติ? อพฺภนฺตราติ คเหตพฺพํ. ยถา หิ จนฺทวิมานสูริยวิมานาทีนํ เทสนฺตรคมเน ตทุปชีวีนํ สตฺตานํ สาธารณกมฺมนิพฺพตฺตํ อติวิย สีฆชวํ มหนฺตํ วายุมณฺฑลํ ตานิ เปเลนฺตํ ปวตฺเตติ, น เอวํ ตํ เปเลตฺวา ปวตฺเตนฺตี พาหิรา วาโยธาตุ อตฺถิ. ยถา จ ปน จกฺกรตนํ อนฺโตสมุฏฺฐิตาย วาโยธาตุยา วเสน ปวตฺตติ. น หิ ตสฺส จนฺทวิมานาทีนํ วิย พาหิรา วาโยธาตุ เปเลตฺวา ปวตฺติกา อตฺถิ รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จิตฺตวเสน ‘‘ปวตฺตตุ ภวํ จกฺกรตน’’นฺติอาทิวจนสมนนนฺตรเมว ปวตฺตนโต, เอวํ ตสฺสา เทวตาย จิตฺตวเสน อตฺตสนฺนิสฺสิตาย วาโยธาตุยา คจฺฉตีติ เวทิตพฺพํ. เตน วุตฺตํ ‘‘มโนชวํ คจฺฉติ เยนกาม’’นฺติ.

ถ้าเช่นนั้น วาโยธาตุภายในเป็นปัจจัยพิเศษในการไปของวิมานนั้น หรือว่าวาโยธาตุภายนอก พึงถือเอาว่า วาโยธาตุภายใน เปรียบเหมือนในการไปสู่ถิ่นอื่นของจันทวิมานและสุริยวิมานเป็นต้น วาโยมณฑลอันใหญ่ มีความเร็วและแรงกล้าอย่างยิ่ง อันเกิดจากกรรมร่วมกันของสัตว์ทั้งหลายผู้อาศัยวิมานเหล่านั้น ย่อมขับเคลื่อนวิมานเหล่านั้นให้เป็นไป ฉันใด วาโยธาตุภายนอกที่ขับเคลื่อนวิมานนั้นให้เป็นไป ฉันนั้น ย่อมไม่มี ก็อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนจักรรัตนะย่อมเป็นไปด้วยอำนาจแห่งวาโยธาตุที่เกิดขึ้นภายใน ด้วยว่า วาโยธาตุภายนอกที่จะขับเคลื่อนจักรรัตนะนั้นให้เป็นไป เหมือน (ขับเคลื่อน) จันทวิมานเป็นต้น ย่อมไม่มี เพราะ (จักรรัตนะ) ย่อมเป็นไปในลำดับแห่งพระดำรัสเป็นต้นว่า ‘ขอจักรรัตนะจงเป็นไปเถิด’ ด้วยอำนาจจิตของพระเจ้าจักรพรรดิ ฉันใด พึงทราบว่า (วิมานนั้น) ย่อมไปด้วยวาโยธาตุอันอาศัยตน ด้วยอำนาจจิตของเทพธิดานั้น ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘มีความเร็วเพียงดังใจ ไปได้ตามปรารถนา’

๒. เอวํ [Pg.14] ปฐมคาถาย ตสฺสา เทวตาย ปุญฺญผลสมฺปตฺตึ กิตฺเตตฺวา อิทานิ ตสฺสา การณภูตํ ปุญฺญสมฺปทํ วิภาเวตุํ ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ’’ติอาทิ คาถาทฺวยํ วุตฺตํ. ตตฺถ เกนาติ กึ-สทฺโท ‘‘กึ ราชา โย โลกํ น รกฺขติ, กึ นุ โข นาม ตุมฺเห มํ วตฺตพฺพํ มญฺญถา’’ติอาทีสุ (ปารา. ๔๒๔) ครหเณ อาคโต. ‘‘ยํกิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๔๔; สํ. นิ. ๓.๕๙) อนิยเม. ‘‘กึ สูธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐ’’นฺติอาทีสุ (สุ. นิ. ๑๘๓; สํ. นิ. ๑.๗๓) ปุจฺฉายํ. อิธาปิ ปุจฺฉายเมว ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘เกนา’’ติ จ เหตุอตฺเถ กรณวจนํ, เกน เหตุนาติ อตฺโถ. เตติ ตว. เอตาทิโสติ เอทิโส, เอตรหิ ยถาทิสฺสมาโนติ อตฺโถ. วณฺโณติ วณฺณ-สทฺโท ‘‘กทา สญฺญูฬฺหา ปน เต, คหปติ, อิเม สมณสฺส โคตมสฺส วณฺณา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๗๗) คุเณ อาคโต. ‘‘อเนกปริยาเยน พุทฺธสฺส วณฺณํ ภาสติ, ธมฺมสฺส วณฺณํ ภาสติ, สงฺฆสฺส วณฺณํ ภาสตี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๔) ถุติยํ. ‘‘อถ เกน นุ วณฺเณน, คนฺธเถโนติ วุจฺจตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๒๓๔; ชา. ๑.๖.๑๑๖) การเณ. ‘‘ตโย ปตฺตสฺส วณฺณา’’ติอาทีสุ (ปารา. ๖๐๒) ปมาเณ. ‘‘จตฺตาโรเม, โภ โคตม, วณฺณา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๑๑๕; ม. นิ. ๒.๓๗๙-๓๘๐) ชาติยํ. ‘‘มหนฺตํ หตฺถิราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา’’ติอาทีสุ สณฺฐาเน. ‘‘สุวณฺณวณฺโณสิ ภควา, สุสุกฺกทาโฐสิ วีริยวา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๓๙๙; สุ. นิ. ๕๕๓) ฉวิวณฺเณ. อิธาปิ ฉวิวณฺเณ เอว ทฏฺฐพฺโพ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – เกน กีทิเสน ปุญฺญวิเสเสน เหตุภูเตน เทวเต, ตว เอตาทิโส เอวํวิโธ ทฺวาทสโยชนานิ ผรณกปฺปโภ สรีรวณฺโณ ชาโตติ?

๒. ครั้นประกาศความถึงพร้อมแห่งผลบุญของเทพธิดานั้นด้วยคาถาแรกอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะประกาศความถึงพร้อมแห่งบุญอันเป็นเหตุแห่งผลบุญนั้น จึงตรัสคาถา ๒ บท มีคำว่า “เกน เตตาทิโส วณฺโณ” เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า เกน เป็น กึ ศัพท์ มาในอรรถว่าติเตียน ในประโยคเป็นต้นว่า “กึ ราชา โย โลกํ น รกฺขติ, กึ นุ โข นาม ตุมฺเห มํ วตฺตพฺพํ มญฺญถา” (พระราชาอะไรกัน ที่ไม่คุ้มครองโลก, ไฉนหนอ พวกท่านจึงสำคัญคำที่ควรจะว่าต่อเรา). มาในอรรถว่าไม่แน่นอน ในประโยคเป็นต้นว่า “ยงฺกิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ” (รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน). มาในอรรถว่าคำถาม ในประโยคเป็นต้นว่า “กึ สูธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐํ” (อะไรหนอเป็นทรัพย์ประเสริฐสุดของบุรุษในโลกนี้). ในที่นี้ พึงเห็นในอรรถว่าคำถามเหมือนกัน. และบทว่า เกนา เป็น กรณวิภัตติ ในอรรถว่าเหตุ อธิบายว่า เพราะเหตุอะไร. บทว่า เต คือ ตว (ของท่าน). บทว่า เอตาทิโส คือ เอทิโส อธิบายว่า ที่ปรากฏเห็นอยู่บัดนี้. ในบทว่า วณฺโณ นั้น วณฺณศัพท์ มาในอรรถว่าคุณ ในประโยคเป็นต้นว่า “กทา สญฺญูฬฺหา ปน เต, คหปติ, อิเม สมณสฺส โคตมสฺส วณฺณา” (ดูก่อนคฤหบดี ก็เมื่อไรเล่า คุณเหล่านี้ของพระสมณโคดม ท่านรวบรวมไว้). มาในอรรถว่าสรรเสริญ ในประโยคเป็นต้นว่า “อเนกปริยาเยน พุทฺธสฺส วณฺณํ ภาสติ, ธมฺมสฺส วณฺณํ ภาสติ, สงฺฆสฺส วณฺณํ ภาสติ” (ย่อมกล่าวสรรเสริญพระพุทธเจ้า โดยปริยายเป็นอันมาก, ย่อมกล่าวสรรเสริญพระธรรม, ย่อมกล่าวสรรเสริญพระสงฆ์). มาในอรรถว่าเหตุ ในประโยคเป็นต้นว่า “อถ เกน นุ วณฺเณน, คนฺธเถโนติ วุจฺจติ” (ก็ด้วยเหตุอะไรเล่า ท่านจึงถูกเรียกว่า โจรขโมยกลิ่น). มาในอรรถว่าขนาด ในประโยคเป็นต้นว่า “ตโย ปตฺตสฺส วณฺณา” (ขนาดของบาตรมี ๓ อย่าง). มาในอรรถว่าชาติชั้นวรรณะ ในประโยคเป็นต้นว่า “จตฺตาโรเม, โภ โคตม, วณฺณา” (ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ วรรณะเหล่านี้มี ๔). มาในอรรถว่าสัณฐาน ในประโยคเป็นต้นว่า “มหตฺตํ หตฺถิราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา” (เนรมิตสัณฐานพญาช้างใหญ่). มาในอรรถว่าสีผิว ในประโยคเป็นต้นว่า “สุวณฺณวณฺโณสิ ภควา, สุสุกฺกทาโฐสิ วีริยวา” (ข้าแต่พระผู้มีพระภาค พระองค์มีพระฉวีวรรณดุจทองคำ มีพระเขี้ยวแก้วขาวบริสุทธิ์ ทรงมีพระวิริยะ). ในที่นี้ก็พึงเห็นในอรรถว่าสีผิวเหมือนกัน. อธิบายในบทนี้มีดังนี้ว่า ดูก่อนเทพธิดา วรรณะแห่งสรีระของท่านเช่นนี้ คือมีประการอย่างนี้ มีรัศมีแผ่ซ่านไปตลอด ๑๒ โยชน์ เกิดขึ้นแล้ว เพราะบุญวิเศษอันเป็นเหตุชนิดไร?

เกน เต อิธ มิชฺฌตีติ เกน ปุญฺญาติสเยน เต อิธ อิมสฺมึ ฐาเน อิทานิ ตยิ ลพฺภมานํ อุฬารํ สุจริตผลํ อิชฺฌติ นิปฺผชฺชติ. อุปฺปชฺชนฺตีติ นิพฺพตฺตนฺติ, อวิจฺเฉทวเสน อุปรูปริ วตฺตนฺตีติ อตฺโถ. โภคาติ ปริภุญฺชิตพฺพฏฺเฐน ‘‘โภคา’’ติ ลทฺธนามา วตฺถาภรณาทิวิตฺตูปกรณวิเสสา. เยติ สามญฺเญน อนิยมนิทฺเทโส, เกจีติ ปการเภทํ อามสิตฺวา อนิยมนิทฺเทโส, อุภเยนาปิ ปณีตปณีตตราทิเภเท ตตฺถ ลพฺภมาเน ตาทิเส โภเค อนวเสสโต พฺยาเปตฺวา สงฺคณฺหาติ. อนวเสสพฺยาปโก หิ อยํ นิทฺเทโส ยถา ‘‘เย [Pg.15] เกจิ สงฺขารา’’ติ. มนโส ปิยาติ มนสา ปิยายิตพฺพา, มนาปิยาติ อตฺโถ.

บทว่า เกน เต อิธ มิชฺฌติ ความว่า ผลแห่งสุจริตอันโอฬารที่ท่านกำลังได้เสวยอยู่ในบัดนี้ ในสถานที่นี้ สำเร็จแล้ว เพราะบุญอันยิ่งใหญ่อะไร. บทว่า อุปฺปชฺชนฺติ คือ นิพฺพตฺตนฺติ (ย่อมบังเกิด) อธิบายว่า ย่อมเกิดขึ้นสืบๆ ไปโดยไม่ขาดสาย. บทว่า โภคา คือ วัตถุเครื่องอุปโภคบริโภคมีเครื่องนุ่งห่มและเครื่องประดับเป็นต้น ที่ได้ชื่อว่า "โภคะ" เพราะอรรถว่าอันบุคคลพึงบริโภค. บทว่า เย เป็นบทแสดงโดยไม่จำกัดโดยทั่วไป, บทว่า เกจิ เป็นบทแสดงโดยไม่จำกัดโดยพิจารณาถึงความแตกต่างแห่งประเภท, ด้วยบททั้งสอง ย่อมรวบรวมโภคะเช่นนั้นอันมีประเภทต่างๆ คือ ประณีตและประณีตยิ่งขึ้นไป ที่ได้ในภพนั้นไว้โดยแผ่ไปอย่างไม่มีส่วนเหลือ. จริงอยู่ บทแสดงนี้ย่อมแผ่ไปโดยไม่มีส่วนเหลือ เหมือนดังในประโยคว่า “เย เกจิ สงฺขารา”. บทว่า มนโส ปิยา คือ อันบุคคลพึงรักด้วยใจ อธิบายว่า เป็นที่น่าพอใจ.

เอตฺถ จ ‘‘เอตาทิโส วณฺโณ’’ติ อิมินา เหฏฺฐา วุตฺตวิเสสา ตสฺสา เทวตาย อตฺตภาวปริยาปนฺนา วณฺณสมฺปทา ทสฺสิตา. ‘‘โภคา’’ติ อิมินา อุปโภคปริโภควตฺถุภูตา ทิพฺพรูปสทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺพเภทา กามคุณสมฺปทา. ‘‘มนโส ปิยา’’ติ อิมินา เตสํ รูปาทีนํ อิฏฺฐกนฺตมนาปตา. ‘‘อิธ มิชฺฌตี’’ติ อิมินา ปน ทิพฺพอายุวณฺณยสสุขอาธิปเตยฺยสมฺปทา ทสฺสิตา. ‘‘เย เกจิ มนโส ปิยา’’ติ อิมินา ยานิ ‘‘โส อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคฺคณฺหาติ ทิพฺเพน อายุนา ทิพฺเพน วณฺเณน ทิพฺเพน สุเขน ทิพฺเพน ยเสน ทิพฺเพน อาธิปเตยฺเยน ทิพฺเพหิ รูเปหิ ทิพฺเพหิ สทฺเทหิ ทิพฺเพหิ คนฺเธหิ ทิพฺเพหิ รเสหิ ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๓๔๑) สุตฺเต อาคตานิ ทส ฐานานิ. เตสํ อิธ อนวเสสโต สงฺคโห ทสฺสิโตติ เวทิตพฺโพ.

และในบทเหล่านี้ ด้วยบทว่า “เอตาทิโส วณฺโณ” นี้ ทรงแสดงความถึงพร้อมแห่งวรรณะ อันเนื่องในอัตภาพของเทพธิดานั้น ซึ่งมีลักษณะพิเศษดังที่กล่าวไว้ในเบื้องต้น. ด้วยบทว่า “โภคา” ทรงแสดงความถึงพร้อมแห่งกามคุณ อันเป็นวัตถุแห่งอุปโภคบริโภค มีประเภทคือ ทิพยรูป ทิพยสัททะ ทิพยคันธะ ทิพยรสะ และทิพยโผฏฐัพพะ. ด้วยบทว่า “มนโส ปิยา” ทรงแสดงความเป็นสิ่งที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ของรูปเป็นต้นเหล่านั้น. ส่วนด้วยบทว่า “อิธ มิชฺฌติ” ทรงแสดงความถึงพร้อมแห่งทิพยสมบัติ คือ อายุ วรรณะ ยศ สุข และอธิปไตย. ด้วยบทว่า “เย เกจิ มนโส ปิยา” นี้ พึงทราบว่า ทรงแสดงการรวบรวมฐานะ ๑๐ ประการ ที่มาในพระสูตรว่า “เทพบุตรนั้นย่อมครอบงำเทพเหล่าอื่นด้วยฐานะ ๑๐ ประการ คือ ด้วยทิพยายุ ด้วยทิพยพรรณะ ด้วยทิพยสุข ด้วยทิพยยศ ด้วยทิพยอธิปไตย ด้วยทิพยรูป ด้วยทิพยสัททะ ด้วยทิพยคันธะ ด้วยทิพยรสะ ด้วยทิพยโผฏฐัพพะ” ไว้ในที่นี้โดยไม่มีส่วนเหลือ.

๓. ปุจฺฉามีติ ปญฺหํ กโรมิ, ญาตุมิจฺฉามีติ อตฺโถ. กามญฺเจตํ ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ. กิมกาสิ ปุญฺญํ, เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา’’ติ จ กึ-สทฺทคฺคหเณเนว อตฺถนฺตรสฺส อสมฺภวโต ปุจฺฉาวเสน คาถาตฺตยํ วุตฺตนฺติ วิญฺญายติ. ปุจฺฉาวิเสสภาวญาปนตฺถํ ปน ‘‘ปุจฺฉามี’’ติ วุตฺตํ. อยญฺหิ ปุจฺฉา อทิฏฺฐโชตนา ตาว น โหติ เอทิสสฺส อตฺถสฺส มหาเถรสฺส อทิฏฺฐภาวาภาวโต, วิมติจฺเฉทนาปิ น โหติ สพฺพโส สมุคฺฆาติตสํสยตฺตา, อนุมติปุจฺฉาปิ น โหติ ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ ราชญฺญา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๔๑๓) วิย อนุมติคหณากาเรน อปฺปวตฺตตฺตา, กเถตุกมฺยตาปุจฺฉาปิ น โหติ ตสฺสา เทวตาย กเถตุกมฺยตาวเสน เถเรน อปุจฺฉิตตฺตา. วิเสเสน ปน ทิฏฺฐสํสนฺทนาติ เวทิตพฺพา. สฺวายมตฺโถ เหฏฺฐา อฏฺฐุปฺปตฺติกถายํ ‘‘เถโร กิญฺจาปี’’ติอาทินา วิภาวิโต เอว. ตนฺติ ตฺวํ. ตยิทํ ปุพฺพาปราเปกฺขํ, ปุพฺพาเปกฺขตาย อุปโยเคกวจนํ, ปราเปกฺขตาย ปน ปจฺจตฺเตกวจนํ ทฏฺฐพฺพํ.

๓. บทว่า ปุจฺฉามิ ความว่า เราย่อมกระทำซึ่งปัญหา คือ เราปรารถนาจะรู้. แม้จะเป็นอันทราบกันว่า คาถาทั้งสามบทมีคำว่า “เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ, กิมกาสิ ปุญฺญํ, เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา” เป็นต้น ท่านกล่าวไว้โดยความเป็นคำถาม เพราะไม่มีอรรถอื่นเป็นไปได้ เพียงแค่การใช้ กึ ศัพท์. แต่ท่านกล่าวคำว่า “ปุจฺฉามิ” เพื่อแสดงให้ทราบถึงความเป็นคำถามที่พิเศษ. จริงอยู่ คำถามนี้ ไม่ใช่ อทิฏฐโชตนาปุจฉา (คำถามเพื่อให้เรื่องที่ไม่เคยเห็นปรากฏ) เพราะอรรถเช่นนี้ไม่มีส่วนที่พระมหาเถระไม่เคยเห็น, ไม่ใช่ วิมติจเฉทนาปุจฉา (คำถามเพื่อตัดความสงสัย) เพราะท่านมีความสงสัยที่ถูกกำจัดออกไปโดยสิ้นเชิงแล้ว, ไม่ใช่ อนุมัติปุจฉา (คำถามเพื่อขอความเห็นชอบ) เพราะไม่ได้เป็นไปโดยอาการขอความเห็นชอบเหมือนในประโยคเป็นต้นว่า “ตํ กึ มญฺญสิ ราชญฺญา” (ดูก่อนกษัตริย์ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน), และไม่ใช่ กเถตุกัมยตาปุจฉา (คำถามเพราะผู้ตอบอยากจะตอบ) เพราะพระเถระไม่ได้ถามโดยอาศัยความที่เทพธิดานั้นมีความปรารถนาจะตอบ. แต่โดยพิเศษ พึงทราบว่าเป็น ทิฏฐสังสันทนาปุจฉา (คำถามเพื่อเปรียบเทียบสิ่งที่เห็นแล้ว). อรรถนั้น ท่านได้แสดงไว้ชัดเจนแล้วในเบื้องต้นในอัฏฐุปปัตติกถา ด้วยคำเป็นต้นว่า “เถโร กิญฺจาปิ”. บทว่า ตํ คือ ตฺวํ (ท่าน). บทว่า ตํ นี้ ย่อมขึ้นอยู่กับบทหน้าและบทหลัง. เพราะขึ้นอยู่กับบทหน้า พึงเห็นว่าเป็นทุติยาวิภัตติ เอกวจนะ, แต่เพราะขึ้นอยู่กับบทหลัง พึงเห็นว่าเป็นปฐมาวิภัตติ เอกวจนะ.

เทวีติ เอตฺถ เทว-สทฺโท ‘‘อิมานิ เต เทว จตุราสีติ นครสหสฺสานิ กุสวตีราชธานิปมุขานิ, เอตฺถ, เทว, ฉนฺทํ กโรหิ ชีวิเต [Pg.16] อเปกฺข’’นฺติ จ อาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๖๖) สมฺมุติเทววเสน อาคโต, ‘‘ตสฺส เทวาติเทวสฺส, สาสนํ สพฺพทสฺสิโน’’ติอาทีสุ วิสุทฺธิเทววเสน. วิสุทฺธิเทวานญฺหิ ภควโต อติเทวภาเว วุตฺเต อิตเรสํ วุตฺโต เอว โหตีติ. ‘‘จาตุมหาราชิกา เทวา ทีฆายุกา วณฺณวนฺโต สุขพหุลา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๓๗) อุปปตฺติเทววเสน. อิธาปิ อุปปตฺติเทววเสเนว เวทิตพฺโพ. ปทตฺถโต ปน – ทิพฺพติ อตฺตโน ปุญฺญิทฺธิยา กีฬติ ลฬติ ปญฺจหิ กามคุเณหิ รมติ, อถ วา เหฏฺฐา วุตฺตนเยน โชตติ โอภาสติ, อากาเสน วิมาเนน จ คจฺฉตีติ เทวี. ‘‘ตฺวํ เทวี’’ติ สมฺโพธเน เจตํ เอกวจนํ. มหานุภาเวติ อุฬารปฺปภาเว, โส ปนสฺสานุภาโว เหฏฺฐา ทฺวีหิ คาถาหิ ทสฺสิโตเยว.

ในบทว่า เทวี นี้ คำว่า เทว-ศัพท์ ในบทเป็นต้นว่า “ข้าแต่เทวะ นครแปดหมื่นสี่พันเหล่านี้ มีกรุงกุสาวดีราชธานีเป็นประมุข เป็นของพระองค์ ข้าแต่เทวะ ขอพระองค์ทรงกระทำความพอพระทัยในนครเหล่านี้ ขอจงทรงอาลัยในชีวิตเถิด” มาในอรรถว่าสมมติเทพ (คือพระราชา) ในบทเป็นต้นว่า “พระศาสนาของพระองค์ผู้เป็นเทวาธิเทพ ผู้ทรงเห็นธรรมทั้งปวง” มาในอรรถว่าวิสุทธิเทพ จริงอยู่ เมื่อความเป็นอติเทพของพระผู้มีพระภาคในหมู่พระวิสุทธิเทพอันท่านกล่าวแล้ว ความเป็นวิสุทธิเทพของพระวิสุทธิเทพที่เหลือก็เป็นอันกล่าวแล้วด้วย ในบทเป็นต้นว่า “ทวยเทพชั้นจาตุมหาราชิกามีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก” มาในอรรถว่าอุปปัตติเทพ แม้ในที่นี้ก็พึงทราบโดยนัยแห่งอุปปัตติเทพนั่นเทียว ส่วนโดยอรรถแห่งบท สัตว์ชื่อว่าเทวี เพราะย่อมรุ่งเรืองด้วยฤทธิ์แห่งบุญของตน ย่อมเล่น ย่อมร่าเริง ย่อมเพลิดเพลินด้วยกามคุณ ๕ หรืออีกนัยหนึ่ง ชื่อว่าเทวี เพราะย่อมส่องสว่าง ย่อมรุ่งเรือง ตามนัยที่กล่าวไว้ในเบื้องต้น และย่อมไปด้วยวิมานในอากาศ บทว่า ตฺวํ เทวี นี้ เป็นเอกวจนะในอรรถว่าอาลปนะ บทว่า มหานุภาเว ความว่า มีอานุภาพยิ่งใหญ่ ก็อานุภาพของนางเทพอัปสรนั้น ท่านได้แสดงไว้แล้วด้วยคาถาสองบทในเบื้องต้นนั่นเทียว

มนุสฺสภูตาติ เอตฺถ มนสฺส อุสฺสนฺนตาย มนุสฺสา, สติสูรภาวพฺรหฺมจริยโยคฺยตาทิคุณวเสน อุปจิตมานสา อุกฺกฏฺฐคุณจิตฺตา. เก ปน เต? ชมฺพุทีปวาสิโน สตฺตวิเสสา. เตนาห ภควา –

ในบทว่า มนุสฺสภูตา นี้ สัตว์ชื่อว่ามนุษย์ เพราะมีใจสูงส่ง คือมีใจที่อบรมแล้วด้วยคุณมีสติ ความกล้าหาญ และความเหมาะแก่พรหมจรรย์เป็นต้น มีจิตประกอบด้วยคุณอันยวดยิ่ง ก็สัตว์เหล่านั้นคือใคร? คือ สัตว์วิเศษผู้เป็นชาวชมพูทวีป เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า

‘‘ตีหิ, ภิกฺขเว, ฐาเนหิ ชมฺพุทีปกา มนุสฺสา อุตฺตรกุรุเก มนุสฺเส อธิคฺคณฺหนฺติ เทเว จ ตาวตึเส. กตเมหิ ตีหิ? สูรา, สติมนฺโต, อิธ พฺรหฺมจริยวาโส’’ติ (อ. นิ. ๙.๒๑).

“ภิกษุทั้งหลาย มนุษย์ชาวชมพูทวีปย่อมข่มมนุษย์ชาวอุตตรกุรุและเทวดาชั้นดาวดึงส์ได้ด้วยเหตุ ๓ ประการ ๓ ประการอะไรบ้าง? คือ เป็นผู้กล้าหาญ มีสติ และมีการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในที่นี้ (ในชมพูทวีปนี้)”

ตถา หิ พุทฺธา ภควนฺโต ปจฺเจกพุทฺธา อคฺคสาวกา มหาสาวกา จกฺกวตฺติโน อญฺเญ จ มหานุภาวา สตฺตา เอตฺเถว อุปฺปชฺชนฺติ. เตหิ สมานรูปาทิตาย ปน สทฺธึ ปริตฺตทีปวาสีหิ อิตรมหาทีปวาสิโนปิ ‘‘มนุสฺสา’’ตฺเวว ปญฺญายึสูติ เอเก.

จริงอย่างนั้น พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลาย พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย พระอัครสาวก พระมหาสาวก พระเจ้าจักรพรรดิ และสัตว์อื่นผู้มีอานุภาพมาก ย่อมบังเกิดในชมพูทวีปนี้เท่านั้น อาจารย์บางพวกกล่าวว่า ก็เพราะมีความเป็นผู้มีรูปร่างสัณฐานเป็นต้นเสมอกันกับมนุษย์ชาวชมพูทวีปเหล่านั้น แม้ชาวมหาทวีปอื่นพร้อมกับชาวทวีปน้อยจึงปรากฏว่าเป็น “มนุษย์” เหมือนกัน

อปเร ปน ภณนฺติ – โลภาทีหิ อโลภาทีหิ จ สหิตสฺส มนสฺส อุสฺสนฺนตาย มนุสฺสา. เย หิ สตฺตา มนุสฺสชาติกา, เตสุ วิเสสโต โลภาทโย อโลภาทโย จ อุสฺสนฺนา, เต โลภาทิอุสฺสนฺนตาย อปายมคฺคํ, อโลภาทิอุสฺสนฺนตาย สุคติมคฺคํ นิพฺพานคามิมคฺคญฺจ ปูเรนฺติ, ตสฺมา โลภาทีหิ อโลภาทีหิ จ สหิตสฺส มนสฺส อุสฺสนฺนตาย ปริตฺตทีปวาสีหิ สทฺธึ จตุมหาทีปวาสิโน สตฺตวิเสสา ‘‘มนุสฺสา’’ติ วุจฺจนฺตีติ.

ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า สัตว์ชื่อว่ามนุษย์ เพราะมีใจที่ประกอบด้วยโลภะเป็นต้นและอโลภะเป็นต้นสูงส่ง จริงอยู่ สัตว์เหล่าใดเกิดเป็นมนุษย์ ในสัตว์เหล่านั้น โดยพิเศษแล้ว อกุศลธรรมมีโลภะเป็นต้นและกุศลธรรมมีอโลภะเป็นต้นย่อมมีกำลัง สัตว์เหล่านั้นเพราะมีโลภะเป็นต้นมีกำลัง จึงทำอบายมรรคให้เต็ม เพราะมีอโลภะเป็นต้นมีกำลัง จึงทำสุคติมรรคและมรรคอันยังสัตว์ให้ถึงพระนิพพานให้เต็ม เพราะเหตุนั้น เพราะมีใจที่ประกอบด้วยโลภะเป็นต้นและอโลภะเป็นต้นสูงส่ง สัตว์วิเศษชาวมหาทวีปทั้งสี่พร้อมกับชาวทวีปน้อยจึงถูกเรียกว่า “มนุษย์”

โลกิยา [Pg.17] ปน ‘‘มนุโน อปจฺจภาเวน มนุสฺสา’’ติ วทนฺติ. มนุ นาม ปฐมกปฺปิโก โลกมริยาทาย อาทิภูโต หิตาหิตวิธายโก สตฺตานํ ปิตุฏฺฐานิโย, โย สาสเน ‘‘มหาสมฺมโต’’ติ วุจฺจติ. ปจฺจกฺขโต ปรมฺปราย จ ตสฺส โอวาทานุสาสนิยํ ฐิตา สตฺตา ปุตฺตสทิสตาย ‘‘มนุสฺสา’’ติ วุจฺจนฺติ. ตโต เอว หิ เต มาณวา ‘‘มนุชา’’ติ จ โวหรียนฺติ. มนุสฺเสสุ ภูตา ชาตา, มนุสฺสภาวํ วา ปตฺตาติ มนุสฺสภูตา.

ส่วนนักปราชญ์ทางโลกกล่าวว่า สัตว์ชื่อว่ามนุษย์ เพราะเป็นลูกหลานของพระเจ้ามนู ชื่อว่ามนู เป็นบุคคลในปฐมกัป เป็นผู้ริเริ่มในขอบเขตของโลก เป็นผู้จัดการสิ่งที่เป็นประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ ดุจบิดาของเหล่าสัตว์ ซึ่งในพระศาสนานี้เรียกว่า “พระเจ้ามหาสัมมตะ” สัตว์ทั้งหลายผู้ตั้งอยู่ในโอวาทและอนุศาสนีของท่านโดยตรงและโดยสืบต่อกันมา ถูกเรียกว่า “มนุษย์” เพราะเป็นเสมือนบุตร เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว สัตว์เหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า “มาณพ” และ “มนุช” ด้วย (นางเทพอัปสร) ผู้เกิดแล้ว บังเกิดแล้วในหมู่มนุษย์ หรือผู้ถึงแล้วซึ่งความเป็นมนุษย์ ฉะนั้นจึงชื่อว่า มนุสฺสภูตา

กิมกาสิ ปุญฺญนฺติ กึ ทานสีลาทิปฺปเภเทสุ กีทิสํ ปุชฺชภาวผลนิพฺพตฺตนโต, ยตฺถ สยํ อุปฺปนฺนํ, ตํ สนฺตานํ ปุนาติ วิโสเธตีติ จ ‘‘ปุญฺญ’’นฺติ ลทฺธนามํ สุจริตํ กุสลกมฺมํ อกาสิ, อุปจินิ นิพฺพตฺเตสีติ อตฺโถ. ชลิตานุภาวาติ สพฺพโส วิชฺโชตมานปุญฺญิทฺธิกา.

บทว่า กิมกาสิ ปุญฺญํ ความว่า ท่านได้ทำ สั่งสม หรือให้บังเกิดแล้วซึ่งสุจริตอันเป็นกุศลกรรมชนิดไร ในบรรดากุศลกรรมมีทานและศีลเป็นต้น ที่ได้ชื่อว่า “บุญ” เพราะทำให้เกิดภาวะและผลที่น่าบูชา และเพราะย่อมชำระ คือทำให้สันดานนั้นบริสุทธิ์ ซึ่งเป็นที่ที่ตนเกิดขึ้น บทว่า ชลิตานุภาวา ความว่า มีฤทธิ์แห่งบุญรุ่งโรจน์โชติช่วงโดยประการทั้งปวง

กสฺมา ปเนตฺถ ‘‘มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญ’’นฺติ วุตฺตํ, กึ อญฺญาสุ คตีสุ ปุญฺญกิริยา นตฺถีติ? โน นตฺถิ. ยสฺมา นิรเยปิ นาม กามาวจรกุสลจิตฺตปวตฺติ กทาจิ ลพฺภเตว, กิมงฺคํ ปนญฺญตฺถ, นนุ อโวจุมฺหา ‘‘ทิฏฺฐสํสนฺทนา ปุจฺฉา’’ติ. ตสฺมา มหาเถโร มนุสฺสตฺตภาเว ฐตฺวา ปุญฺญกมฺมํ กตฺวา อุปฺปนฺนํ ตํ ทิสฺวา ภูตตฺถวเสน ปุจฺฉนฺโต ‘‘มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญ’’นฺติ อโวจ.

เหตุไรในที่นี้จึงกล่าวว่า “มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ” (เป็นมนุษย์ ได้ทำบุญอะไรไว้)? การทำบุญในคติอื่นไม่มีหรือ? หามิได้ เพราะว่า แม้ในนรก การเกิดขึ้นแห่งกามาวจรกุศลจิตก็ยังพอมีได้ในบางครั้ง จะกล่าวไปไยในคติอื่นเล่า ก็เราได้กล่าวไว้แล้วมิใช่หรือว่า “เป็นคำถามเพื่อเทียบเคียงสิ่งที่เห็น” เพราะเหตุนั้น พระมหาเถระเห็นนางเทพอัปสรนั้นผู้บังเกิดแล้วเพราะทำบุญกรรมไว้เมื่อครั้งอยู่ในภพมนุษย์ จึงถามตามความเป็นจริงว่า “มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ”

อถ วา อญฺญาสุ คตีสุ เอกนฺตสุขตาย เอกนฺตทุกฺขตาย ทุกฺขพหุลตาย จ ปุญฺญกิริยาย โอกาโส น สุลภรูโป สปฺปุริสูปนิสฺสยาทิปจฺจยสมวายสฺส สุทุลฺลภภาวโต. กทาจิ อุปฺปชฺชมาโนปิ ยถาวุตฺตการเณน อุฬาโร วิปุโล น จ โหติ, มนุสฺสคติยํ ปน สุขพหุลตาย ปุญฺญกิริยาย โอกาโส สุลภรูโป สปฺปุริสูปนิสฺสยาทิปจฺจยสมวายสฺส เยภุยฺเยน สุลภภาวโต. ยญฺจ ตตฺถ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ, ตมฺปิ วิเสสโต ปุญฺญกิริยาย อุปนิสฺสโย โหติ. ทุกฺขูปนิสฺสยา หิ สทฺธาติ. ยถา หิ อโยฆเนน สตฺถเก นิปฺผาทิยมาเน ตสฺส เอกนฺตโต น อคฺคิมฺหิ ตาปนํ อุทเกน วา เตมนํ เฉทนกิริยาสมตฺถตาย วิเสสปจฺจโย, ตาเปตฺวา ปน ปมาณโยคโต อุทกเตมนํ ตสฺสา วิเสสปจฺจโย, เอวเมว สตฺตสนฺตานสฺส เอกนฺตทุกฺขสมงฺคิตา ทุกฺขพหุลตา เอกนฺตสุขสมงฺคิตา จ ปุญฺญกิริยาย [Pg.18] น วิเสสปจฺจโย โหติ. สติ ปน ทุกฺขสนฺตาปเน ปมาณโยคโต สุขูปพฺรูหเน จ ลทฺธูปนิสฺสยา ปุญฺญกิริยา อุปฺปชฺชติ, อุปฺปชฺชมานา จ มหาชุติกา มหาวิปฺผารา ปฏิปกฺขเฉทนสมตฺถา จ โหติ, ตสฺมา มนุสฺสภาโว ปุญฺญกิริยาย วิเสสปจฺจโย. เตน วุตฺตํ ‘‘มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญ’’นฺติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

อีกนัยหนึ่ง ในคติอื่น ๆ โอกาสเพื่อการทำบุญมิใช่จะหาได้ง่าย เพราะมีความสุขโดยส่วนเดียวบ้าง มีความทุกข์โดยส่วนเดียวบ้าง และมีความทุกข์มากบ้าง อีกทั้งการประชุมพร้อมแห่งปัจจัยมีสัปปุริสูปนิสสัยเป็นต้นก็หาได้ยากอย่างยิ่ง บุญกิริยาแม้เกิดขึ้นในบางครั้ง ก็ไม่ยิ่งใหญ่ไพบูลย์เพราะเหตุที่กล่าวแล้ว ส่วนในมนุสสคติ โอกาสเพื่อการทำบุญย่อมหาได้ง่าย เพราะมีความสุขมาก และเพราะการประชุมพร้อมแห่งปัจจัยมีสัปปุริสูปนิสสัยเป็นต้นโดยมากหาได้ง่าย และทุกข์ใดที่เกิดขึ้นในมนุสสคตินั้น แม้ทุกข์นั้นก็เป็นอุปนิสัยปัจจัยพิเศษของการทำบุญ จริงอยู่ ศรัทธามีทุกข์เป็นอุปนิสัย เปรียบเหมือนเมื่อช่างเหล็กตีศัสตราด้วยค้อนเหล็ก การเผาในไฟโดยส่วนเดียว หรือการจุ่มในน้ำโดยส่วนเดียว หามิได้เป็นปัจจัยพิเศษเพื่อความสามารถในการตัดของศัสตรานั้น แต่การเผาแล้วจุ่มน้ำตามขนาดที่พอเหมาะย่อมเป็นปัจจัยพิเศษเพื่อความสามารถนั้น ฉันใด ความเพียบพร้อมด้วยทุกข์โดยส่วนเดียว ความมีทุกข์มาก หรือความเพียบพร้อมด้วยสุขโดยส่วนเดียวแห่งสันดานของสัตว์ ก็ไม่เป็นปัจจัยพิเศษของการทำบุญ ฉันนั้น แต่เมื่อมีความแผดเผาแห่งทุกข์และการเพิ่มพูนสุขตามขนาดที่พอเหมาะ บุญกิริยาได้อุปนิสัยแล้วย่อมเกิดขึ้น และเมื่อเกิดขึ้นย่อมมีอานุภาพมาก มีความไพบูลย์มาก และสามารถตัดธรรมฝ่ายตรงข้ามได้ เพราะเหตุนั้น ความเป็นมนุษย์จึงเป็นปัจจัยพิเศษของการทำบุญ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ” เนื้อความที่เหลือพึงทราบได้ง่ายทีเดียว

๔. เอวํ ปน เถเรน ปุจฺฉิตา สา เทวตา ปญฺหํ วิสฺสชฺเชสิ. ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา’’ติ คาถา วุตฺตา. เกน ปนายํ คาถา วุตฺตา? ธมฺมสงฺคาหเกหิ. ตตฺถ สาติ ยา ปุพฺเพ ‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว’’ติ วุตฺตา, สา. เทวตาติ เทวปุตฺโตปิ พฺรหฺมาปิ เทวธีตาปิ วุจฺจติ. ‘‘อถ โข อญฺญตรา เทวตา อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา อภิกฺกนฺตวณฺณา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑; ขุ. ปา. ๕.๑) หิ เทวปุตฺโต ‘‘เทวตา’’ติ วุตฺโต เทโวเยว เทวตาติ กตฺวา. ตถา ‘‘ตา เทวตา สตฺตสตา อุฬารา, พฺรหฺมวิมานา อภินิกฺขมิตฺวา’’ติอาทีสุ พฺรหฺมาโน.

๔. อนึ่ง เทวดาองค์นั้น อันพระเถระทูลถามแล้วอย่างนี้ ได้วิสัชนาปัญหาแล้ว. เพื่อจะแสดงเนื้อความนั้น คาถาว่า “สา เทวตา อตฺตมนา” (เทวดาองค์นั้นมีใจยินดี) จึงถูกกล่าวไว้. ก็คาถานี้ใครกล่าวไว้เล่า? พระเถระผู้ทำสังคายนาธรรมกล่าวไว้. ในคาถานั้น บทว่า สา ได้แก่ เทวีที่ถูกกล่าวไว้ในเบื้องต้นว่า “ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว” (ข้าพเจ้าขอทูลถามท่านผู้เป็นเทวี ผู้มีอานุภาพมาก). บทว่า เทวตา หมายถึง แม้เทวบุตร แม้พรหม แม้เทพธิดา ก็เรียกว่าเทวดา. จริงอยู่ ในพระบาลีเป็นต้นว่า “อถ โข อญฺญตรา เทวตา อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา อภิกฺกนฺตวณฺณา” (ครั้งนั้นแล เทวดาองค์หนึ่ง เมื่อราตรีล่วงไปแล้ว มีวรรณะงามยิ่ง) เทวบุตรถูกเรียกว่า “เทวดา” โดยถือเอาว่า เทโว เอว เทวตา (เทวดาผู้ชายเท่านั้นคือเทวดา). เช่นเดียวกัน ในพระบาลีเป็นต้นว่า “ตา เทวตา สตฺตสตา อุฬารา, พฺรหฺมวิมานา อภินิกฺขมิตฺวา” (เทวดาเจ็ดร้อยองค์เหล่านั้น ผู้ประเสริฐ ออกจากพรหมวิมานแล้ว) หมายถึงพรหมทั้งหลาย.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา’’ติ. (วิ. ว. ๗๕) –

ในพระบาลีเป็นต้นว่า “ดูก่อนเทวดา ท่านผู้ใดยืนอยู่ด้วยวรรณะอันงามยิ่ง ส่องทิศทั้งปวงให้สว่าง ดุจดาวประกายพรึก ฉะนั้น”

อาทีสุ เทวธีตา. อิธาปิ เทวธีตา เอว ทฏฺฐพฺพา. อตฺตมนาติ ตุฏฺฐมนา ปีติโสมนสฺเสหิ คหิตมนา. ปีติโสมนสฺสสหคตญฺหิ จิตฺตํ โทมนสฺสสฺส อโนกาสโต เตหิ ตํ สกํ กตฺวา คหิตํ วิย โหติ. อตฺตมนาติ วา สกมนา. อนวชฺชปีติโสมนสฺสสมฺปยุตฺตญฺหิ จิตฺตํ สมฺปติ อายติญฺจ ตํสมงฺคิโน หิตสุขาวหโต ‘‘สก’’นฺติ วตฺตพฺพตํ ลภติ, น อิตรํ.

ในพระบาลีเป็นต้น (ในข้อ ๗๖) หมายถึงเทพธิดา. ในที่นี้ก็พึงเข้าใจว่าหมายถึงเทพธิดาเท่านั้น. บทว่า อตฺตมนา หมายถึง มีใจยินดี คือมีใจอันปีติและโสมนัสยึดครอง. จริงอยู่ จิตที่สหรคตด้วยปีติและโสมนัส ย่อมเป็นประดุจถูกปีติและโสมนัสเหล่านั้นกระทำให้เป็นของตนแล้วยึดครองไว้ เพราะไม่มีโอกาสแก่โทมนัส. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า อตฺตมนา หมายถึง มีใจเป็นของตน. จริงอยู่ จิตที่ประกอบด้วยปีติและโสมนัสอันไม่มีโทษ ย่อมได้ชื่อว่า “เป็นของตน” เพราะนำมาซึ่งประโยชน์สุขแก่บุคคลผู้พรั่งพร้อมด้วยจิตนั้น ทั้งในปัจจุบันและในอนาคต, ส่วนจิตอื่น (ที่ประกอบด้วยโทมนัสเป็นต้น) ไม่ได้ชื่อนั้น.

โมคฺคลฺลาเนนาติ โมคฺคลฺลานโคตฺตสฺส พฺราหฺมณมหาสาลสฺส ปุตฺตภาวโต โส มหาเถโร โคตฺตวเสน ‘‘โมคฺคลฺลาโน’’ติ ปญฺญาโต, เตน โมคฺคลฺลาเนน. ปุจฺฉิตาติ ทิฏฺฐสํสนฺทนวเสน ปุจฺฉิตา, อตฺตมนา สา เทวตา ปญฺหํ พฺยากาสีติ โยชนา. อตฺตมนตา จสฺสา ‘‘ตมฺปิ นาม ปริตฺตกมฺปิ กมฺมํ เอวํ มหติยา ทิพฺพสมฺปตฺติยา การณํ อโหสี’’ติ ปุพฺเพปิ สา อตฺตโน ปุญฺญผลํ ปฏิจฺจ อนฺตรนฺตรา โสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทติ, อิทานิ ปน ‘‘อญฺญตรสฺส เถรสฺส กโตปิ นาม กาโร เอวํ อุฬารผโล, อยํ ปน พุทฺธานํ อคฺคสาวโก อุฬารคุโณ มหานุภาโว[Pg.19], อิมมฺปิ ปสฺสิตุํ นิปจฺจการญฺจ กาตุํ ลภามิ, มม ปุญฺญผลปฏิสํยุตฺตเมว จ ปุจฺฉํ กโรตี’’ติ ทฺวีหิ การเณหิ อุปฺปนฺนา. เอวํ สญฺชาตพลวปีติโสมนสฺสา สา เถรสฺส วจนํ สิรสา สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ปญฺหํ ปุฏฺฐา พฺยากาสิ.

บทว่า โมคฺคลฺลาเนน ความว่า พระมหาเถระนั้นเป็นบุตรของพราหมณมหาศาล โคตรว่าโมคคัลลานะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงปรากฏนามว่า “โมคคัลลานะ” ตามโคตร, (หมายถึง) อันพระโมคคัลลานะนั้น. บทว่า ปุจฺฉิตา ความว่า (เทวดา) อันพระเถระทูลถามโดยนัยเป็นการสอบสวนสิ่งที่ได้เห็น. การเชื่อมความว่า เทวดาองค์นั้นมีใจยินดี ได้พยากรณ์ปัญหา. ส่วนความมีใจยินดีของเทพธิดานั้นเกิดขึ้นด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ ๑. แม้ในกาลก่อน เทพธิดานั้นอาศัยผลบุญของตน ย่อมเสวยโสมนัสในระหว่างๆ ว่า “โอหนอ กรรมแม้เพียงเล็กน้อยนั้น ได้เป็นเหตุแห่งทิพยสมบัติอันยิ่งใหญ่ถึงเพียงนี้” ๒. แต่ในบัดนี้ (โสมนัสเกิดขึ้นว่า) “สักการะที่เราทำแล้วแม้แก่พระเถระรูปใดรูปหนึ่ง ก็มีผลโอฬารถึงเพียงนี้ แต่นี่คือพระเถระผู้เป็นอัครสาวกของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ผู้มีคุณอันยิ่งใหญ่ มีอานุภาพมาก แม้ท่านผู้นี้เราก็ได้เพื่อจะเห็นและเพื่อจะทำการนอบน้อม ทั้งท่านยังกระทำคำถามอันเนื่องด้วยผลบุญของเราโดยแท้”. ด้วยเหตุ ๒ ประการนี้ (ความมีใจยินดีจึงเกิดขึ้น). เทพธิดานั้นมีปีติและโสมนัสอันมีกำลังเกิดขึ้นแล้วอย่างนี้ จึงรับสนองพระดำรัสของพระเถระด้วยเศียรเกล้าแล้ว ได้พยากรณ์ปัญหาที่ถูกทูลถาม.

ปญฺหนฺติ ญาตุํ อิจฺฉิตํ ตํ อตฺถํ วิยากาสิ กเถสิ วิสฺสชฺเชสิ. กถํ ปน พฺยากาสิ? ปุฏฺฐาติ ปุฏฺฐาการโต, ปุจฺฉิตากาเรเนวาติ อตฺโถ. เอตฺถ หิ ‘‘ปุจฺฉิตา’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘ปุฏฺฐา’’ติ วจนํ วิเสสตฺถนิยมนํ ทฏฺฐพฺพํ. สิทฺเธ หิ สติ อารมฺโภ วิเสสตฺถญาปโกว โหติ. โก ปเนโส วิเสสตฺโถ? พฺยากรณสฺส ปุจฺฉานุรูปตา. ยญฺหิ กมฺมผลํ ทสฺเสตฺวา ตสฺส การณภูตํ กมฺมํ ปุจฺฉิตํ, ตทุภยสฺส อญฺญมญฺญานุรูปภาววิภาวนา. เยน จ อากาเรน ปุจฺฉา ปวตฺตา อตฺถโต จ พฺยญฺชนโต จ, ตทาการสฺส พฺยากรณสฺส ปุจฺฉานุรูปตา, ตถา เจว วิสฺสชฺชนํ ปวตฺตํ. อิติ อิมสฺส วิเสสสฺส ญาปนตฺถํ ‘‘ปุจฺฉิตา’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘ปุฏฺฐา’’ติ วุตฺตํ.

บทว่า ปญฺหํ (ปัญหา) หมายถึง เนื้อความที่พระเถระประสงค์จะทราบ, (เทพธิดา) ได้พยากรณ์ คือ กล่าว คือ วิสัชนาเนื้อความนั้น. ก็เทพธิดาพยากรณ์อย่างไร? บทว่า ปุฏฺฐา หมายถึง ตามอาการที่ถูกทูลถาม, อธิบายว่า ตามอาการที่พระเถระทูลถามนั่นเอง. จริงอยู่ ในที่นี้ ครั้นกล่าวว่า “ปุจฺฉิตา” แล้ว การกล่าวคำว่า “ปุฏฺฐา” อีก พึงเห็นว่าเป็นการกำหนดความหมายพิเศษ. เพราะว่า เมื่อกิจสำเร็จแล้ว การเริ่มต้นอีกย่อมเป็นไปเพื่อแสดงความหมายพิเศษเท่านั้น. ก็ความหมายพิเศษนั้นคืออะไร? คือ ความที่การพยากรณ์สมควรแก่คำถาม. จริงอยู่ ผลของกรรมใดอันพระเถระแสดงแล้ว และกรรมอันเป็นเหตุแห่งผลของกรรมนั้นอันพระเถระทูลถามแล้ว, (ความหมายพิเศษคือ) การแสดงให้ปรากฏซึ่งความเป็นเหตุเป็นผลที่สมควรแก่กันและกันของทั้งสองอย่างนั้น. และคำถามเป็นไปโดยอาการใด ทั้งโดยอรรถและโดยพยัญชนะ, ความที่การพยากรณ์มีอาการเช่นนั้นสมควรแก่คำถาม, และการวิสัชนาก็เป็นไปอย่างนั้นนั่นเทียว. เพื่อจะแสดงความพิเศษนี้ ครั้นกล่าวว่า “ปุจฺฉิตา” แล้ว จึงกล่าวคำว่า “ปุฏฺฐา” อีก.

‘‘ปุจฺฉิตา’’ติ วา ตาย เทวตาย วิเสสนมุเขน ปุฏฺฐภาวสฺส ปญฺหพฺยากรณสฺส จ การณกิตฺตนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ’’ติอาทินา เถเรน ปุจฺฉียตีติ ปุจฺฉา, ตาย เทวตาย กตกมฺมํ, ตสฺสา ปุจฺฉาย การิตา อาจิกฺขิตา วาติ สา เทวตา ‘‘ปุจฺฉิตา’’ติ วุตฺตา. ยสฺมา ปุจฺฉิตา ปุจฺฉิยมานสฺส กมฺมสฺส การิตา, ตสฺมา ปญฺหํ ปุฏฺฐา. ยสฺมา จ ปุจฺฉิตา ปุจฺฉิยมานสฺส กมฺมสฺส อาจิกฺขนสภาวา, ตสฺมา ปญฺหํ พฺยากาสีติ. ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลนฺติ อิทํ ‘‘ปญฺห’’นฺติ วุตฺตสฺส อตฺถสฺส สรูปทสฺสนํ. อยํ เจตฺถ อตฺโถ – อิทํ ปุจฺฉนฺตสฺส ปุจฺฉิยมานาย จ ปจฺจกฺขภูตํ อนนฺตรํ วุตฺตปฺปการํ ปุญฺญผลํ, ยสฺส กมฺมสฺส ตํ ญาตุํ อิจฺฉิตตฺตา ปญฺหนฺติ วุตฺตํ ปุญฺญกมฺมํ พฺยากาสีติ.

อีกอย่างหนึ่ง บทว่า “ปุจฺฉิตา” เป็นการกล่าวถึงเหตุแห่งความเป็นผู้ถูกถามและแห่งการพยากรณ์ปัญหา โดยเป็นบทวิเสสนะของเทพธิดานั้น. มีความหมายดังนี้: คำถามเรียกว่า “ปุจฉา” เพราะพระเถระทูลถามด้วยคำเป็นต้นว่า “เกน เต ตาทิโส วณฺโณ” (วรรณะของท่านเช่นนี้เพราะเหตุไร). กรรมอันเทพธิดานั้นได้กระทำแล้ว, เทพธิดานั้นถูกทำให้กระทำ (คือให้บอก) หรือถูกทำให้บอกกรรมที่ถูกถามนั้น เพราะฉะนั้น เทพธิดานั้นจึงถูกเรียกว่า “ปุจฺฉิตา”. เพราะเหตุที่เทพธิดาผู้ถูกถาม (ปุจฺฉิตา) เป็นผู้กระทำ (การิตา) กรรมที่กำลังถูกถาม, เพราะฉะนั้น นางจึงถูกถาม (ปุฏฺฐา) ซึ่งปัญหา. และเพราะเหตุที่เทพธิดาผู้ถูกถาม (ปุจฺฉิตา) มีสภาวะที่จะบอก (อาจิกฺขนสภาวา) กรรมที่กำลังถูกถาม, เพราะฉะนั้น นางจึงพยากรณ์ (พฺยากาสิ) ซึ่งปัญหา. คำว่า “ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ” (นี้เป็นผลของกรรมใด) นี้ เป็นการแสดงสรูปของเนื้อความที่เรียกว่า “ปัญหา”. และนี่คือเนื้อความในที่นี้: ผลบุญนี้ ซึ่งเป็นที่ประจักษ์แก่ผู้ถามและผู้ถูกถาม มีลักษณะดังที่กล่าวแล้วในลำดับก่อน, เป็นผลของกรรมใด, เพราะมีความประสงค์จะทราบกรรมนั้น, (เทพธิดา) จึงได้พยากรณ์บุญกรรมซึ่งเรียกว่า “ปัญหา” (เพราะเป็นสิ่งที่ประสงค์จะทราบ).

๕. อหํ มนุสฺเสสูติอาทิ ปญฺหสฺส พฺยากรณากาโร. ตตฺถ อหนฺติ เทวตา อตฺตานํ นิทฺทิสติ. ‘‘มนุสฺเสสู’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘มนุสฺสภูตา’’ติ วจนํ ตทา อตฺตนิ มนุสฺสคุณานํ วิชฺชมานตาทสฺสนตฺถํ. โย หิ มนุสฺสชาติโกว สมาโน ปาณาติปาตาทึ อกตฺตพฺพํ กตฺวา ทณฺฑารโห ตตฺถ ตตฺถ ราชาทิโต หตฺถจฺเฉทาทิกมฺมการณํ ปาปุณนฺโต [Pg.20] มหาทุกฺขํ อนุภวติ, อยํ มนุสฺสเนรยิโก นาม. อปโร มนุสฺสชาติโกว สมาโน ปุพฺเพกตกมฺมุนา ฆาสจฺฉาทนมฺปิ น ลภติ, ขุปฺปิปาสาภิภูโต ทุกฺขพหุโล กตฺถจิ ปติฏฺฐํ อลภมาโน วิจรติ, อยํ มนุสฺสเปโต นาม. อปโร มนุสฺสชาติโกว สมาโน ปราธีนวุตฺติ ปเรสํ ภารํ วหนฺโต ภินฺนมริยาโท วา อนาจารํ อาจริตฺวา ปเรหิ สนฺตชฺชิโต มรณภยภีโต คหนนิสฺสิโต ทุกฺขพหุโล วิจรติ หิตาหิตํ อชานนฺโต นิทฺทาชิฆจฺฉาทุกฺขวิโนทนาทิปโร, อยํ มนุสฺสติรจฺฉาโน นาม. โย ปน อตฺตโน หิตาหิตํ ชานนฺโต กมฺมผลํ สทฺทหนฺโต หิโรตฺตปฺปสมฺปนฺโน ทยาปนฺโน สพฺพสตฺเตสุ สํเวคพหุโล อกุสลกมฺมปเถ ปริวชฺเชนฺโต กุสลกมฺมปเถ สมาจรนฺโต ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ ปริปูเรติ, อยํ มนุสฺสธมฺเม ปติฏฺฐิโต ปรมตฺถโต มนุสฺโส นาม. อยมฺปิ ตาทิสา อโหสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา’’ติ. มนุสฺเส สตฺตนิกาเย มนุสฺสภาวํ ปตฺตา มนุสฺสธมฺมญฺจ อปฺปหาย ฐิตาติ อตฺโถ.

๕. คาถาว่า อหํ มนุสฺเสสุ เป็นต้น เป็นอาการแห่งการพยากรณ์ปัญหา. ในบทเหล่านั้น บทว่า อหํ เทพธิดาแสดงตน. ครั้นกล่าวว่า มนุสฺเสสุ แล้ว คำว่า มนุสฺสภูตา อีก เพื่อแสดงความที่ธรรมอันเป็นคุณของมนุษย์มีอยู่ในตนในกาลนั้น. จริงอยู่ ผู้ใดแล แม้เป็นชาติมนุษย์ ทำปาณาติบาตเป็นต้นอันไม่ควรทำ เป็นผู้ควรแก่ทัณฑ์ ถึงการถูกตัดมือเป็นต้นจากพระราชาเป็นต้นในที่นั้นๆ ย่อมเสวยทุกข์ใหญ่ ผู้นี้ชื่อว่า มนุสสเนรยิโก (สัตว์นรกในร่างมนุษย์). อีกผู้หนึ่ง แม้เป็นชาติมนุษย์ ย่อมไม่ได้แม้ซึ่งอาหารและเครื่องนุ่งห่มเพราะกรรมที่ทำไว้ในปางก่อน ถูกความหิวและความกระหายครอบงำ มีทุกข์มาก ไม่ได้ที่พึ่งในที่ไหนๆ เที่ยวไป ผู้นี้ชื่อว่า มนุสสเปโต (เปรตในร่างมนุษย์). อีกผู้หนึ่ง แม้เป็นชาติมนุษย์ มีความเป็นอยู่เนื่องด้วยผู้อื่น แบกภาระของผู้อื่น หรือเป็นผู้มีมรรยาทอันทำลายแล้ว ประพฤติอนาจาร ถูกผู้อื่นคุกคาม กลัวต่อภัยคือความตาย อาศัยป่าทึบ มีทุกข์มาก เที่ยวไป ไม่รู้ประโยชน์และสิ่งมิใช่ประโยชน์ มุ่งแต่จะบรรเทาทุกข์คือความง่วงและความหิวเป็นต้น ผู้นี้ชื่อว่า มนุสสติรัจฉาโน (ดิรัจฉานในร่างมนุษย์). ส่วนผู้ใด รู้ประโยชน์และสิ่งมิใช่ประโยชน์ของตน เชื่อกรรมและผลของกรรม ถึงพร้อมด้วยหิริและโอตตัปปะ มีความกรุณาในสัตว์ทั้งปวง มีความสลดใจมาก เว้นทางแห่งอกุศลกรรมบถ ประพฤติทางแห่งกุศลกรรมบถ บำเพ็ญบุญกิริยาวัตถุให้บริบูรณ์ ผู้นี้ตั้งอยู่ในธรรมของมนุษย์ ชื่อว่าเป็นมนุษย์โดยปรมัตถ์. แม้เทพธิดาองค์นี้ก็ได้เป็นเช่นนั้นแล้ว. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา. อธิบายว่า ถึงความเป็นมนุษย์ในหมู่สัตว์ที่เป็นมนุษย์ และตั้งอยู่โดยไม่ละธรรมของมนุษย์.

อพฺภาคตานนฺติ อภิอาคตานํ, สมฺปตฺตอาคนฺตุกานนฺติ อตฺโถ. ทุวิธา หิ อาคนฺตุกา อติถิ อพฺภาคโตติ. เตสุ กตปริจโย อาคนฺตุโก อติถิ, อกตปริจโย อพฺภาคโต. กตปริจโย อกตปริจโยปิ วา ปุเรตรํ อาคโต อติถิ, โภชนเวลายํ อุปฏฺฐิโต สมฺปติ อาคโต อพฺภาคโต. นิมนฺติโต วา ภตฺเตน อติถิ, อนิมนฺติโต อพฺภาคโต. อยํ ปน อกตปริจโย อนิมนฺติโต สมฺปติ อาคโต จ, ตํ สนฺธายาห ‘‘อพฺภาคตาน’’นฺติ, ครุกาเรน ปเนตฺถ พหุวจนํ วุตฺตํ. อาสติ นิสีทติ เอตฺถาติ อาสนํ. ยํกิญฺจิ นิสีทนโยคฺคํ, อิธ ปน ปีฐํ อธิปฺเปตํ, ตสฺส จ อปฺปกตฺตา อนุฬารตฺตา จ ‘‘อาสนก’’นฺติ อาห. อทาสินฺติ ‘‘อิทมสฺส เถรสฺส ทินฺนํ มยฺหํ มหปฺผลํ ภวิสฺสติ มหานิสํส’’นฺติ สญฺชาตโสมนสฺสา กมฺมํ กมฺมผลญฺจ สทฺทหิตฺวา ตสฺส เถรสฺส ปริโภคตฺถาย อทาสึ, นิรเปกฺขปริจฺจาควเสน ปริจฺจชินฺติ อตฺโถ.

บทว่า อพฺภาสตานํ คือ แก่ท่านผู้มาถึงแล้ว อธิบายว่า แก่แขกผู้มาถึง. จริงอยู่ แขกมี ๒ อย่าง คือ อติถิ และ อัพภาคะโต. ใน ๒ อย่างนั้น แขกที่คุ้นเคยกัน ชื่อว่า อติถิ, แขกที่ไม่คุ้นเคยกัน ชื่อว่า อัพภาคะโต. หรือ แขกที่คุ้นเคยกันหรือไม่คุ้นเคยกันก็ตาม มาถึงก่อนเวลาอาหาร ชื่อว่า อติถิ, มาถึงในเวลาอาหารพอดี ชื่อว่า อัพภาคะโต. หรือ แขกที่ได้รับนิมนต์ด้วยภัตตาหาร ชื่อว่า อติถิ, แขกที่ไม่ได้รับนิมนต์ ชื่อว่า อัพภาคะโต. ส่วน (พระเถระ) องค์นี้ เป็นแขกที่ไม่คุ้นเคยกัน ไม่ได้รับนิมนต์ และมาถึงในเวลานั้นพอดี, เทพธิดาหมายถึงท่านจึงกล่าวว่า อพฺภาสตานํ, ในที่นี้ ท่านกล่าวเป็นพหูพจน์ด้วยความเคารพ. สถานที่ที่เขานั่งหรืออยู่ ณ ที่นั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาสนะ. (อาสนะคือ) สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่สมควรแก่นั่ง, แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาตั่ง, และเพราะความที่ตั่งนั้นเล็กและไม่ใหญ่โต จึงกล่าวว่า อาสนกํ. บทว่า อทาสึ คือ "ตั่งนี้ที่เราถวายแก่พระเถระแล้ว จักมีผลมาก มีอานิสงส์มากแก่เรา" ดังนี้ (นาง) มีโสมนัสเกิดขึ้นแล้ว เชื่อกรรมและผลของกรรม จึงได้ถวายเพื่อประโยชน์เป็นเครื่องบริโภคของพระเถระนั้น อธิบายว่า สละแล้วด้วยอำนาจแห่งการบริจาคโดยไม่หวังผลตอบแทน.

อภิวาทยินฺติ อภิวาทนมกาสึ, ปญฺจปติฏฺฐิเตน ทกฺขิเณยฺยปุคฺคเล วนฺทินฺติ อนฺโต. วนฺทมานา หิ ตํ ตาเยว วนฺทนกิริยาย วนฺทิยมานํ ‘‘สุขินี โหหิ, อโรคา โหหี’’ติอาทินา อาสิวาทํ อตฺถโต วทาเปสิ [Pg.21] นาม. อญฺชลิกํ อกาสินฺติ ทสนขสโมธานสมุชฺชลํ อญฺชลึ สิรสิ ปคฺคณฺหนฺตี คุณวิสิฏฺฐานํ อปจายนํ อกาสินฺติ อตฺโถ. ยถานุภาวนฺติ ยถาพลํ, ตทา มม วิชฺชมานวิภวานุรูปนฺติ อตฺโถ. อทาสิ ทานนฺติ อนฺนปานาทิเทยฺยธมฺมปริจฺจาเคน ทกฺขิเณยฺยํ โภเชนฺตี ทานมยํ ปุญฺญํ ปสวึ.

บทว่า อภิวาทยึ คือ ได้ทำการอภิวาทแล้ว อธิบายว่า ได้ไหว้ทักขิไณยบุคคลด้วยเบญจางคประดิษฐ์. จริงอยู่ เมื่อไหว้ท่านผู้ควรแก่การไหว้อยู่นั้น ด้วยกิริยาคือการไหว้นั่นเทียว ชื่อว่าย่อมให้ท่านกล่าวคำอวยพรโดยอรรถว่า "จงเป็นผู้มีความสุขเถิด จงเป็นผู้ไม่มีโรคเถิด" เป็นต้น. บทว่า อญฺชลิกํ อกาสึ อธิบายว่า ประคองอัญชลีอันรุ่งเรืองด้วยการจรดเล็บทั้งสิบไว้เหนือศีรษะ ได้ทำการนอบน้อมต่อท่านผู้มีคุณวิเศษ. บทว่า ยถานุภาวํ คือ ตามกำลัง อธิบายว่า ตามสมบัติที่มีอยู่ของข้าพเจ้าในกาลนั้น. บทว่า อทาสิ ทานํ คือ ได้บำเพ็ญบุญสำเร็จด้วยทาน ด้วยการบริจาคไทยธรรมมีข้าวและน้ำเป็นต้น เลี้ยงดูทักขิไณยบุคคล.

เอตฺถ จ ‘‘อห’’นฺติ อิทํ กมฺมสฺส ผลสฺส จ เอกสนฺตติปติตตาทสฺสเนน สมฺพนฺธภาวทสฺสนํ, ‘‘มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา’’ติ อิทํ ตสฺสา ปุญฺญกิริยาย อธิฏฺฐานภูตสนฺตานวิเสสทสฺสนํ, ‘‘อพฺภาคตาน’’นฺติ อิทํ จิตฺตสมฺปตฺติทสฺสนญฺเจว เขตฺตสมฺปตฺติทสฺสนญฺจ ทานสฺส วิย ปฏิคฺคหณสฺส จ กิญฺจิ อนเปกฺขิตฺวา ปวตฺติตภาวทีปนโต. ‘‘อาสนกํ อทาสึ ยถานุภาวญฺจ อทาสิ ทาน’’นฺติ อิทํ โภคสารทานทสฺสนํ, ‘‘อภิวาทยึ อญฺชลิกํ อกาสิ’’นฺติ อิทํ กายสารทานทสฺสนํ.

และในบทเหล่านี้ บทว่า อหํ นี้ แสดงความเชื่อมต่อกัน (แห่งภพ) โดยแสดงความที่กรรมและผลของกรรมสืบเนื่องอยู่ในสันตติเดียวกัน, บทว่า มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา นี้ แสดงสันตติอันเป็นวิเศษซึ่งเป็นที่ตั้งแห่งบุญกิริยาของเทพธิดานั้น, บทว่า อพฺภาสตานํ นี้ แสดงทั้งจิตตสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งจิต) และเขตตสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งเนื้อนาบุญ) เพราะแสดงให้เห็นว่า (ทาน) เป็นไปโดยมิได้คำนึงถึงสิ่งใดๆ เกี่ยวกับทานและปฏิคาหก. บทว่า อาสนกํ อทาสึ ยถานุภาวญฺจ อทาสิ ทานํ นี้ แสดงการให้โภคะเป็นสาระ, บทว่า อภิวาทยึ อญฺชลิกํ อกาสึ นี้ แสดงการให้กายเป็นสาระ.

๖. เตนาติ เตน ยถาวุตฺเตน ปุญฺเญน เหตุภูเตน. เมติ อยํ เม-สทฺโท ‘‘กิจฺเฉน เม อธิคตํ, หลํ ทานิ ปกาสิตุ’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๖๕; ม. นิ. ๑.๒๘๑; สํ. นิ. ๑.๑๗๒) กรเณ อาคโต, มยาติ อตฺโถ. ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตู’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๑๘๒; อ. นิ. ๔.๒๕๗) สมฺปทาเน, มยฺหนฺติ อตฺโถ. ‘‘ปุพฺเพว เม, ภิกฺขเว, สมฺโพธา อนภิสมฺพุทฺธสฺส โพธิสตฺตสฺเสว สโต’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๐๖; สํ. นิ. ๔.๑๔; อ. นิ. ๓.๑๐๔) สามิอตฺเถ อาคโต, อิธาปิ สามิอตฺเถ เอว, มมาติ อตฺโถ. สฺวายํ เม-สทฺโท เตน เม ปุญฺเญนาติ จ เม เอตาทิโสติ จ อุภยตฺถ สมฺพนฺธิตพฺโพ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

๖. บทว่า เตน คือ ด้วยบุญที่ได้กล่าวแล้วนั้นอันเป็นเหตุ. บทว่า เม คือ เม-ศัพท์นี้ ในประโยคเป็นต้นว่า กิจฺเฉน เม อธิคตํ, หลํ ทานิ ปกาสิตุํ มาในอรรถกรณะ (ตติยาวิภัตติ) อธิบายว่า มยา (อันเรา). ในประโยคเป็นต้นว่า สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ มาในอรรถสัมปทาน (จตุตถีวิภัตติ) อธิบายว่า มยฺหํ (แก่ข้าพเจ้า). ในประโยคเป็นต้นว่า ปุพฺเพว เม, ภิกฺขเว, สมฺโพธา อนภิสมฺพุทฺธสฺส โพธิสตฺตสฺเสว สโต มาในอรรถสามี (ฉัฏฐีวิภัตติ), แม้ในที่นี้ ก็มาในอรรถสามีเช่นกัน อธิบายว่า มม (ของเรา). เม-ศัพท์นั้น พึงเชื่อมความในทั้งสองแห่ง คือ เตน เม ปุญฺเญน (ด้วยบุญของเรานั้น) และ เม เอตาทิโส (วรรณะของเราเช่นนี้). ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้ว.

เอวํ ตาย เทวตาย ปญฺเห พฺยากเต อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา สปริวาราย ตสฺสา เทวตาย สาตฺถิกา อโหสิ. เถโร ตโต มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา สพฺพํ ตํ ปวตฺตึ ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. คาถา เอว ปน สงฺคหํ อารุฬฺหาติ.

เมื่อเทพธิดานั้นพยากรณ์ปัญหาอย่างนี้แล้ว ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุได้แสดงธรรมโดยพิสดาร. เทศนานั้นได้เป็นประโยชน์แก่เทพธิดานั้นพร้อมทั้งบริวาร. พระเถระกลับจากที่นั้นมาสู่มนุสสโลกแล้ว ได้กราบทูลเรื่องราวทั้งหมดนั้นแด่พระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคทรงทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปปัตติ (เรื่องต้นเหตุ) แล้วทรงแสดงธรรมแก่บริษัทผู้ประชุมกัน. แต่ว่า เฉพาะพระคาถาทั้งหลายเท่านั้นที่ถูกยกขึ้นสู่การสังคายนา.

ปฐมปีฐวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาปฐมปีฐวิมาน จบ.

๒. ทุติยปีฐวิมานวณฺณนา

๒. อรรถกถาทุติยปีฐวิมาน

ปีฐํ [Pg.22] เต เวฬุริยมยนฺติ ทุติยปีฐวิมานํ. ตสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติ จ อตฺถวณฺณนา จ ปฐเม วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. อยํ ปน วิเสโส – สาวตฺถิวาสินี กิร เอกา อิตฺถี อตฺตโน เคหํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺฐํ เอกํ เถรํ ปสฺสิตฺวา ปสนฺนจิตฺตา ตสฺส อาสนํ เทนฺตี อตฺตโน ปีฐํ อุปริ นีลวตฺเถน อตฺถริตฺวา อทาสิ. เตน ตสฺสา เทวโลเก นิพฺพตฺตาย เวฬุริยมยํ ปลฺลงฺกวิมานํ นิพฺพตฺตํ. เตน วุตฺตํ –

ปิฐวิมานที่ ๒ เริ่มต้นว่า ปิฐํ เต เวฬุริยมยํ. อัฏฐุปปัตติ (เรื่องราวการเกิดขึ้น) และอรรถวรรณนา (คำอธิบายเนื้อความ) ของวิมานนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในวิมานที่ ๑. แต่มีความพิเศษดังนี้ ได้ยินว่า หญิงชาวเมืองสาวัตถีคนหนึ่ง เห็นพระเถระรูปหนึ่งเข้าไปยังเรือนของตนเพื่อบิณฑบาตแล้ว มีจิตเลื่อมใส เมื่อจะถวายอาสนะแด่พระเถระนั้น จึงได้ปูผ้าสีเขียวไว้บนตั่งของตนแล้วถวาย. ด้วยผลบุญนั้น เมื่อนางบังเกิดในเทวโลก วิมานคือบัลลังก์ที่สำเร็จด้วยแก้วไพฑูรย์จึงบังเกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า

๘.

๘.

‘‘ปีฐํ เต เวฬุริยมยํ อุฬารํ, มโนชวํ คจฺฉติ เยนกามํ;

อลงฺกเต มลฺยธเร สุวตฺเถ, โอภาสสิ วิชฺชุริวพฺภ กูฏํ.

ตั่งของท่านสำเร็จด้วยแก้วไพฑูรย์ เป็นของประเสริฐ ไปได้รวดเร็วดุจใจคิดตามความปรารถนา ท่านผู้ประดับประดา ทรงพวงมาลัย นุ่งห่มผ้าอย่างดี ย่อมส่องสว่างดุจสายฟ้าจากยอดเมฆ

๙.

๙.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

วรรณะของท่านเช่นนี้มีได้เพราะเหตุไร ความสำเร็จในวิมานนี้ของท่านมีได้เพราะเหตุไร และโภคทรัพย์ทั้งหลายเหล่าใดก็ตามที่เป็นที่พอใจของท่าน ย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุไร

๑๐.

๑๐.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้เป็นเทพธิดาผู้มีอานุภาพยิ่งใหญ่ว่า เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุไรท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

๑๑.

๑๑.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

เทพธิดานั้นมีใจยินดี เมื่อพระโมคคัลลานะถามแล้ว จึงได้ตอบปัญหาที่ถูกถามนั้นว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร

๑๒.

๑๒.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, อพฺภาคตานาสนกํ อทาสึ;

อภิวาทยึ อญฺชลิกํ อกาสึ, ยถานุภาวญฺจ อทาสิ ทานํ.

เมื่อครั้งที่หม่อมฉันเกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ได้ถวายอาสนะแก่พระผู้เป็นอาคันตุกะ ได้กราบไหว้ ได้ทำอัญชลี และได้ถวายทานตามกำลัง

๑๓.

๑๓.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

เพราะบุญนั้น วรรณะของหม่อมฉันจึงเป็นเช่นนี้ เพราะบุญนั้น ความสำเร็จในวิมานนี้จึงมีแก่หม่อมฉัน และโภคทรัพย์ทั้งหลายเหล่าใดก็ตามที่เป็นที่พอใจ ก็ย่อมเกิดขึ้นแก่หม่อมฉัน

๑๔.

๑๔.

‘‘อกฺขามิ [Pg.23] เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

ข้าแต่พระคุณเจ้าผู้มีอานุภาพยิ่งใหญ่ หม่อมฉันจะขอบอกแก่ท่านถึงบุญที่หม่อมฉันได้ทำไว้เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ เพราะบุญนั้น หม่อมฉันจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของหม่อมฉันจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

๘. ตตฺถ เวฬุริยมยนฺติ เวฬุริยมณิมยํ. เวฬุริยมณิ นาม วิฬูรปพฺพตสฺส วิฬูรคามสฺส จ อวิทูเร อุปฺปชฺชนกมณิ. ตสฺส กิร วิฬูรคามฏฺฐาเน อากโร, วิฬูรสฺส ปน อวิทูเร ภวตฺตา เวฬุริยนฺเตว ปญฺญายิตฺถ. ตํสทิสวณฺณนิภตาย เทวโลเกปิสฺส ตเถว นามํ ชาตํ ยถา ตํ มนุสฺสโลเก ลทฺธนามวเสเนว เทวโลเก เทวปุตฺตานํ. ตํ ปน มยูรคีววณฺณํ วา โหติ, วายสปตฺตวณฺณํ วา, สินิทฺธเวณุปตฺตวณฺณํ วา. อิธ ปน มยูรคีววณฺณํ เวทิตพฺพํ. เสสํ สพฺพํ ปฐมปีฐวิมาเน วุตฺตสทิสเมวาติ.

๘. ในคาถานั้น คำว่า เวฬุริยมยํ หมายถึง สำเร็จด้วยแก้วไพฑูรย์. แก้วที่ชื่อว่า เวฬุริยมณี คือแก้วที่เกิดขึ้นในที่ไม่ไกลจากภูเขาเวฬุระและหมู่บ้านเวฬุระ. ได้ยินว่า เหมืองของแก้วนั้นอยู่ในที่ตั้งของหมู่บ้านเวฬุระ แต่เพราะเกิดขึ้นในที่ไม่ไกลจากภูเขาเวฬุระ จึงปรากฏชื่อว่า เวฬุริยะ. เพราะมีสีสันคล้ายคลึงกัน แม้ในเทวโลก ชื่อของแก้วนั้นก็เกิดขึ้นเช่นนั้น เหมือนกับชื่อของเหล่าเทพบุตรในเทวโลกที่เกิดขึ้นตามชื่อที่ได้รับในมนุษยโลก. แก้วนั้นมีสีเหมือนคอของนกยูงบ้าง มีสีเหมือนปีกกาบ้าง หรือมีสีเหมือนใบไผ่ที่เขียวชอุ่มบ้าง. แต่ในที่นี้ พึงทราบว่ามีสีเหมือนคอของนกยูง. เนื้อความที่เหลือทั้งหมดเหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วในปิฐวิมานที่ ๑ นั่นเอง

ทุติยปีฐวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาปิฐวิมานที่ ๒ จบ

๓. ตติยปีฐวิมานวณฺณนา

๓. อรรถกถาตติยปิฐวิมาน

ปีฐํ เต โสวณฺณมยนฺติ ตติยปีฐวิมานํ. ตสฺส วตฺถุ ราชคเห สมุฏฺฐิตํ. อญฺญตโร กิร ขีณาสวตฺเถโร ราชคเห ปิณฺฑาย จริตฺวา ภตฺตํ คเหตฺวา อุปกฏฺเฐ กาเล ภตฺตกิจฺจํ กาตุกาโม เอกํ วิวฏทฺวารเคหํ อุปสงฺกมิ. ตสฺมึ ปน เคเห เคหสามินี อิตฺถี สทฺธา ปสนฺนา เถรสฺส อาการํ สลฺลกฺเขตฺวา ‘‘เอถ, ภนฺเต, อิธ นิสีทิตฺวา ภตฺตกิจฺจํ กโรถา’’ติ อตฺตโน ภทฺทปีฐํ ปญฺญาเปตฺวา อุปริ ปีตวตฺถํ อตฺถริตฺวา นิรเปกฺขปริจฺจาควเสน อทาสิ, ‘‘อิทํ เม ปุญฺญํ อายตึ โสวณฺณปีฐปฏิลาภาย โหตู’’ติ ปตฺถนญฺจ ปฏฺฐเปสิ. อถ เถเร ตตฺถ นิสีทิตฺวา ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา ปตฺตํ โธวิตฺวา อุฏฺฐาย คจฺฉนฺเต ‘‘ภนฺเต, อิทมาสนํ ตุมฺหากํเยว ปริจฺจตฺตํ, มยฺหํ อนุคฺคหตฺถํ ปริภุญฺชถา’’ติ อาห. เถโร ตสฺสา อนุกมฺปาย ตํ ปีฐํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา สงฺฆสฺส ทาเปสิ. สา อปเรน สมเยน อญฺญตเรน โรเคน ผุฏฺฐา กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน [Pg.24] นิพฺพตฺตีติอาทิ สพฺพํ ปฐมวิมานวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. เตน วุตฺตํ –

ตติยปิฐวิมาน เริ่มต้นว่า ปิฐํ เต โสวณฺณมยํ. เรื่องราวของวิมานนั้นเกิดขึ้นในกรุงราชคฤห์. ได้ยินว่า พระเถระขีณาสพรูปหนึ่ง เที่ยวบิณฑบาตในกรุงราชคฤห์ ได้ภัตตาหารแล้ว เมื่อเวลาใกล้เที่ยง ประสงค์จะทำภัตกิจ จึงเข้าไปยังเรือนหลังหนึ่งที่เปิดประตูไว้. ในเรือนนั้น หญิงเจ้าของเรือนเป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใส สังเกตเห็นอาการของพระเถระแล้วจึงกล่าวว่า 'นิมนต์เถิด ท่านผู้เจริญ เชิญนั่งทำภัตกิจ ณ ที่นี้เถิด' แล้วปูลาดตั่งไม้อ้อของตน ปูผ้าสีเหลืองไว้เบื้องบน แล้วได้ถวายด้วยการบริจาคอันไม่ห่วงใย และได้ตั้งความปรารถนาว่า 'ขอให้บุญของข้าพเจ้านี้ จงเป็นไปเพื่อการได้ตั่งทองในอนาคตเถิด'. ครั้นพระเถระนั่งทำภัตกิจ ณ ที่นั้น ล้างบาตรแล้วลุกขึ้นจะไป นางจึงกล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ อาสนะนี้ข้าพเจ้าสละให้แก่ท่านแล้ว ขอท่านจงใช้สอยเพื่ออนุเคราะห์แก่ข้าพเจ้าเถิด'. พระเถระอาศัยความอนุเคราะห์ต่อนาง จึงรับตั่งนั้นแล้วให้ถวายแก่สงฆ์. ในเวลาต่อมา นางถูกโรคบางอย่างเบียดเบียน ทำกาละแล้วบังเกิดในภพดาวดึงส์ เป็นต้น เรื่องทั้งหมดพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาปฐมวิมานนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า

๑๕.

๑๕.

‘‘ปีฐํ เต โสวณฺณมยํ อุฬารํ, มโนชวํ คจฺฉติ เยนกามํ;

อลงฺกเต มลฺยธเร สุวตฺเถ,โอภาสสิ วิชฺชุริวพฺภกูฏํ.

ตั่งของท่านสำเร็จด้วยทองคำ เป็นของประเสริฐ ไปได้รวดเร็วดุจใจคิดตามความปรารถนา ท่านผู้ประดับประดา ทรงพวงมาลัย นุ่งห่มผ้าอย่างดี ย่อมส่องสว่างดุจสายฟ้าจากยอดเมฆ

๑๖.

๑๖.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

วรรณะของท่านเช่นนี้มีได้เพราะเหตุไร ความสำเร็จในวิมานนี้ของท่านมีได้เพราะเหตุไร และโภคทรัพย์ทั้งหลายเหล่าใดก็ตามที่เป็นที่พอใจของท่าน ย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุไร

๑๗.

๑๗.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้เป็นเทพธิดาผู้มีอานุภาพยิ่งใหญ่ว่า เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุไรท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

๑๘.

๑๘.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

เทพธิดานั้นมีใจยินดี เมื่อพระโมคคัลลานะถามแล้ว จึงได้ตอบปัญหาที่ถูกถามนั้นว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร

๑๙.

๑๙.

‘‘อปฺปสฺส กมฺมสฺส ผลํ มเมทํ, เยนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา;

อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก.

นี้เป็นผลแห่งกรรมเล็กน้อยของหม่อมฉัน ซึ่งทำให้หม่อมฉันมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ หม่อมฉันเมื่อครั้งเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ในชาติก่อนในมนุษยโลก

๒๐.

๒๐.

‘‘อทฺทสํ วิรชํ ภิกฺขุํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ;

ตสฺส อทาสหํ ปีฐํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

หม่อมฉันได้เห็นภิกษุผู้ปราศจากธุลี (คือกิเลส) มีจิตผ่องใส ไม่ขุ่นมัว หม่อมฉันมีจิตเลื่อมใส ได้ถวายตั่งแก่ท่านด้วยมือของตนเอง

๒๑.

๒๑.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺตี จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

เพราะบุญนั้น วรรณะของหม่อมฉันจึงเป็นเช่นนี้ เพราะบุญนั้น ความสำเร็จในวิมานนี้จึงมีแก่หม่อมฉัน และโภคทรัพย์ทั้งหลายเหล่าใดก็ตามที่เป็นที่พอใจ ก็ย่อมเกิดขึ้นแก่หม่อมฉัน

๒๒.

๒๒.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

ข้าแต่พระคุณเจ้าผู้มีอานุภาพยิ่งใหญ่ หม่อมฉันจะขอบอกแก่ท่านถึงบุญที่หม่อมฉันได้ทำไว้เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ เพราะบุญนั้น หม่อมฉันจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของหม่อมฉันจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

๑๙. ยญฺจ [Pg.25] ปน ปญฺจมคาถายํ ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเกติอาทิ, เอตฺถ ชาติ-สทฺโท อตฺเถว สงฺขตลกฺขเณ ‘‘ชาติ ทฺวีหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิตา’’ติอาทีสุ (ธาตุ. ๗๑). อตฺถิ นิกาเย ‘‘นิคณฺฐา นาม สมณชาตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๓.๗๑). อตฺถิ ปฏิสนฺธิยํ ‘‘ยํ มาตุกุจฺฉิสฺมึ ปฐมํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ, ปฐมํ วิญฺญาณํ ปาตุภูตํ, ตทุปาทาย สาวสฺส ชาตี’’ติอาทีสุ (มหาว. ๑๒๔). อตฺถิ กุเล ‘‘อกฺขิตฺโต อนุปกุฏฺโฐ ชาติวาเทนา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๓๐๓). อตฺถิ ปสุติยํ ‘‘สมฺปติชาโต, อานนฺท, โพธิสตฺโต’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๑; ม. นิ. ๓.๒๐๗). อตฺถิ ภเว ‘‘เอกมฺปิ ชาตึ ทฺเวปิ ชาติโย’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๔๔; ม. นิ. ๑.๕๓). อิธาปิ ภเว เอว ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมา ปุริมาย ชาติยา ปุริมสฺมึ ภเว อนนฺตราตีเต ปุริเม อตฺตภาเวติ อตฺโถ. ภุมฺมตฺเถ หิทํ กรณวจนํ. มนุสฺสโลเกติ มนุสฺสโลกภเว, ราชคหํ สนฺธาย วทติ. โอกาสโลโก หิ อิธ อธิปฺเปโต, สตฺตโลโก ปน ‘‘มนุสฺเสสู’’ติ อิมินา วุตฺโตเยว.

๑๙. อนึ่ง ในคาถาที่ ๕ ที่ว่า ปุริมฺมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก เป็นต้น ในคำนั้น ชาติศัพท์มีใช้ในอรรถว่า สังขตลักษณะ ในประโยคเป็นต้นว่า ชาติ สงเคราะห์เข้าด้วยขันธ์ ๒ มีใช้ในอรรถว่า นิกาย (หมู่, เหล่า) ในประโยคเป็นต้นว่า นิครนถ์ ชื่อว่าเป็นสมณชาติ (เหล่าสมณะ) มีใช้ในอรรถว่า ปฏิสนธิ ในประโยคเป็นต้นว่า จิตดวงแรกเกิดขึ้นในครรภ์มารดา วิญญาณดวงแรกปรากฏขึ้น อาศัยธรรมนั้นเป็นชาติของสัตว์นั้น มีใช้ในอรรถว่า ตระกูล ในประโยคเป็นต้นว่า ไม่ถูกด่า ไม่ถูกบริภาษด้วยชาติวาท (การกล่าวถึงตระกูล) มีใช้ในอรรถว่า การเกิด (การคลอด) ในประโยคเป็นต้นว่า ดูก่อนอานนท์ พระโพธิสัตว์ประสูติแล้วในบัดนี้ มีใช้ในอรรถว่า ภพ ในประโยคเป็นต้นว่า แม้ชาติหนึ่งบ้าง สองชาติบ้าง ในที่นี้ พึงเห็นว่ามีอรรถว่าภพเหมือนกัน เพราะฉะนั้น คำว่า ปุริมฺมาย ชาติยา มีความหมายว่า ในภพก่อน ในอัตภาพก่อนที่ล่วงไปแล้วโดยไม่มีระหว่างคั่น จริงอยู่ กรณวิภัตตินี้ใช้ในอรรถว่าภูมิ (สถานที่) คำว่า มนุสฺสโลเก หมายถึง ในภพที่เป็นมนุษยโลก ท่านกล่าวหมายถึงกรุงราชคฤห์ จริงอยู่ ในที่นี้ท่านประสงค์เอาโอกาสโลก ส่วนสัตวโลกนั้น ท่านกล่าวไว้แล้วด้วยคำว่า มนุสฺเสสุ นี้

๒๐. อทฺทสนฺติ อทฺทกฺขึ. วิรชนฺติ วิคตราคาทิรชตฺตา วิรชํ. ภิกฺขุนฺติ ภินฺนกิเลสตฺตา ภิกฺขุํ, สพฺพโส กิเลสกาลุสฺสิยาภาเวน วิปฺปสนฺนจิตฺตตาย วิปฺปสนฺนํ, อนาวิลสงฺกปฺปตาย อนาวิลํ. ปุริมํ ปุริมญฺเจตฺถ ปทํ ปจฺฉิมสฺส ปจฺฉิมสฺส การณวจนํ, วิคตราคาทิรชตฺตา ภินฺนกิเลสตาย ภิกฺขุํ, ภินฺนกิเลสตฺตา กิเลสกาลุสฺสิยาภาเวน วิปฺปสนฺนํ, วิปฺปสนฺนมนตฺตา อนาวิลนฺติ. ปจฺฉิมํ ปจฺฉิมํ วา ปทํ ปุริมสฺส ปุริมสฺส การณวจนํ, วิรชํ ภิกฺขุคุณโยคโต. ภินฺนกิเลโส หิ ภิกฺขุ. ภิกฺขุํ วิปฺปสนฺนภาวโต. กิเลสกาลุสฺสิยาภาเวน วิปฺปสนฺนมานโส หิ ภิกฺขุ. วิปฺปสนฺนํ อนาวิลสงฺกปฺปภาวโตติ. ราครชาภาเวน วา ‘‘วิรช’’นฺติ วุตฺตํ, โทสกาลุสฺสิยาภาเวน ‘‘วิปฺปสนฺน’’นฺติ, โมหพฺยากุลาภาเวน ‘‘อนาวิล’’นฺติ. เอวํภูโต ปรมตฺถโต ภิกฺขุ นาม โหตีติ ‘‘ภิกฺขุ’’นฺติ วุตฺตํ. อทาสหนฺติ อทาสึ อหํ. ปีฐนฺติ ตทา มม สนฺติเก วิชฺชมานํ ภทฺทปีฐํ. ปสนฺนาติ กมฺมผลสทฺธาย รตนตฺตยสทฺธาย จ ปสนฺนจิตฺตา. เสหิ ปาณิภีติ อญฺญํ อนาณาเปตฺวา อตฺตโน หตฺเถหิ อุปนีย ปีฐํ ปญฺญาเปตฺวา อทาสินฺติ อตฺโถ.

๒๐. บทว่า อทฺทสํ แปลว่า ได้เห็นแล้ว บทว่า วิรชํ แปลว่า ผู้ปราศจากธุลี เพราะปราศจากธุลีคือราคะเป็นต้น บทว่า ภิกฺขุํ แปลว่า ซึ่งภิกษุ เพราะเป็นผู้ทำลายกิเลสแล้ว, บทว่า วิปฺปสนฺนํ แปลว่า ผู้ผ่องใส เพราะมีจิตผ่องใสโดยไม่มีความขุ่นมัวแห่งกิเลสโดยประการทั้งปวง, บทว่า อนาวิลํ แปลว่า ผู้ไม่ขุ่นมัว เพราะมีความดำริที่ไม่ขุ่นมัว ในบทเหล่านี้ บทต้นๆ เป็นเหตุของบทหลังๆ คือ เป็นภิกษุเพราะปราศจากธุลีคือราคะเป็นต้น, ผ่องใสเพราะเป็นผู้ทำลายกิเลสแล้วโดยไม่มีความขุ่นมัวแห่งกิเลส, ไม่ขุ่นมัวเพราะมีใจผ่องใส หรืออีกนัยหนึ่ง บทหลังๆ เป็นเหตุของบทต้นๆ คือ ปราศจากธุลีเพราะประกอบด้วยคุณของภิกษุ, จริงอยู่ ผู้ทำลายกิเลสแล้วชื่อว่าภิกษุ เป็นภิกษุเพราะมีความผ่องใส, จริงอยู่ ภิกษุมีใจผ่องใสเพราะไม่มีความขุ่นมัวแห่งกิเลส ผ่องใสเพราะมีความดำริที่ไม่ขุ่นมัว หรืออีกนัยหนึ่ง ท่านกล่าวว่า วิรชํ เพราะไม่มีธุลีคือราคะ, กล่าวว่า วิปฺปสนฺนํ เพราะไม่มีความขุ่นมัวคือโทสะ, กล่าวว่า อนาวิลํ เพราะไม่มีความวุ่นวายคือโมหะ ผู้เป็นเช่นนี้ โดยปรมัตถ์ชื่อว่าภิกษุ ฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า ภิกฺขุํ บทว่า อทาสหํ แปลว่า เราได้ถวายแล้ว บทว่า ปีฐํ แปลว่า ซึ่งตั่งอันดีงามที่มีอยู่ในสำนักของเราในครั้งนั้น บทว่า ปสนฺนา แปลว่า มีจิตเลื่อมใสด้วยศรัทธาในกรรมและผลของกรรม และด้วยศรัทธาในพระรัตนตรัย บทว่า เสหิ ปาณีภิ มีความหมายว่า ไม่ได้สั่งผู้อื่น นำเข้าไปด้วยมือของตนเอง ปูลาดตั่งแล้วได้ถวาย

เอตฺถ จ ‘‘วิรชํ ภิกฺขุํ วิปฺปสนฺนมนาวิล’’นฺติ อิมินา เขตฺตสมฺปตฺตึ ทสฺเสติ, ‘‘ปสนฺนา’’ติ อิมินา จิตฺตสมฺปตฺตึ, ‘‘เสหิ ปาณิภี’’ติ อิมินา ปโยคสมฺปตฺตึ. ตถา [Pg.26] ‘‘ปสนฺนา’’ติ อิมินา สกฺกจฺจทานํ อนุปหจฺจทานนฺติ จ อิเม ทฺเว ทานคุณา ทสฺสิตา, ‘‘เสหิ ปาณิภี’’ติ อิมินา สหตฺเถน ทานํ อนุปวิทฺธทานนฺติ อิเม ทฺเว ทานคุณา ทสฺสิตา, ปีตวตฺถสฺส อตฺถรเณน นิสีทนกาลญฺญุตาย จิตฺตึ กตฺวา ทานํ กาเลน ทานนฺติ อิเม ทฺเว ทานคุณา ทสฺสิตาติ เวทิตพฺพา. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

ในบทเหล่านั้น ด้วยคำว่า วิรชํ ภิกฺขุํ วิปฺปสนฺนมนavilํ นี้ ท่านแสดงถึงเขตตสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งเนื้อนาบุญ) ด้วยคำว่า ปสนฺนา นี้ ท่านแสดงถึงจิตตสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งจิต) ด้วยคำว่า เสหิ ปาณีภิ นี้ ท่านแสดงถึงประโยคสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งความเพียร) อีกอย่างหนึ่ง ด้วยคำว่า ปสนฺนา นี้ ท่านแสดงคุณแห่งทาน ๒ ประการนี้ คือ สักกัจจทาน (การให้โดยเคารพ) และ อนุปหัจจทาน (การให้โดยไม่กระทบกระทั่ง) ด้วยคำว่า เสหิ ปาณีภิ นี้ ท่านแสดงคุณแห่งทาน ๒ ประการนี้ คือ สหัตถทาน (การให้ด้วยมือตน) และ อนปวิทธทาน (การให้โดยไม่ดูหมิ่น) พึงทราบว่า ด้วยการปูลาดผ้าเหลือง ท่านแสดงคุณแห่งทาน ๒ ประการนี้ คือ จิตตีกตทาน (การให้โดยทำความเคารพ) เพราะรู้กาลอันควรนั่ง และ กาลทาน (การให้ตามกาล) ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น

ตติยปีฐวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาตติยปีฐวิมาน จบ

๔. จตุตฺถปีฐวิมานวณฺณนา

๔. อรรถกถาจตุตถปีฐวิมาน

ปีฐํ เต เวฬุริยมยนฺติ จตุตฺถปีฐวิมานํ. อิมสฺสาปิ วตฺถุ ราชคเห สมุฏฺฐิตํ, ตํ ทุติยวิมาเน วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. นีลวตฺเถน หิ อตฺถริตฺวา ปีฐสฺส ทินฺนตฺตา อิมิสฺสาปิ วิมานํ เวฬุริยมยํ นิพฺพตฺตํ. เสสํ ปฐมวิมาเน วุตฺตสทิสํ. เตน วุตฺตํ –

วิมานที่ ๔ ชื่อว่า ปีฐวิมาน เริ่มต้นว่า ปีฐํ เต เวฬุริยมยํ เรื่องของวิมานแม้นี้ ก็เกิดขึ้นในกรุงราชคฤห์ เรื่องนั้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในทุติยวิมาน จริงอยู่ เพราะถวายตั่งที่ปูลาดด้วยผ้าสีเขียว วิมานของเทพธิดาแม้นี้จึงสำเร็จด้วยแก้วไพฑูรย์ ส่วนที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วในปฐมวิมาน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า –

๒๓.

๒๓.

‘‘ปีฐํ เต เวฬุริยมยํ อุฬารํ, มโนชวํ คจฺฉติ เยนกามํ;

อลงฺกเต มลฺยธเร สุวตฺเถ, โอภาสสิ วิชฺชุริวพฺภกูฏํ.

ตั่งของท่านสำเร็จด้วยแก้วไพฑูรย์ เป็นของประเสริฐ มีความเร็วเพียงดังใจ ไปได้ตามความปรารถนา ท่านผู้ประดับประดา ทรงไว้ซึ่งระเบียบดอกไม้ นุ่งห่มผ้าอย่างดี ย่อมส่องสว่างดุจสายฟ้าบนยอดเมฆ

๒๔.

๒๔.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

วรรณะของท่านเช่นนี้มีได้เพราะเหตุไร ผลสำเร็จในวิมานนี้แก่ท่านเพราะเหตุไร และโภคทรัพย์ทั้งหลายใดๆ ที่เป็นที่รักแห่งใจ ย่อมเกิดขึ้นแก่ท่าน (เพราะเหตุไร)

๒๕.

๒๕.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้เป็นเทพธิดา ผู้มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุไรท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

๒๖.

๒๖.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

เทพธิดานั้นมีใจยินดี ถูกพระโมคคัลลานะถามแล้ว ได้พยากรณ์ปัญหาที่ถูกถามแล้วว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด

๒๗.

๒๗.

‘‘อปฺปสฺส [Pg.27] กมฺมสฺส ผลํ มเมทํ, เยนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา;

อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก.

นี้เป็นผลแห่งกรรมเล็กน้อยของดิฉัน ซึ่งทำให้ดิฉันมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ เมื่อครั้งเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ ในชาติก่อน ณ มนุษยโลก

๒๘.

๒๘.

‘‘อทฺทสํ วิรชํ ภิกฺขุํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ;

ตสฺส อทาสหํ ปีฐํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

ดิฉันได้เห็นภิกษุผู้ปราศจากธุลี มีใจผ่องใส ไม่ขุ่นมัว ดิฉันมีใจเลื่อมใส ได้ถวายตั่งแก่ท่านด้วยมือของตนเอง

๒๙.

๒๙.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

เพราะกรรมนั้น วรรณะของดิฉันจึงเป็นเช่นนี้ เพราะกรรมนั้น ผลจึงสำเร็จแก่ดิฉันในวิมานนี้ และโภคทรัพย์ทั้งหลายใดๆ ที่เป็นที่รักแห่งใจ ย่อมเกิดขึ้นแก่ดิฉัน

๓๐.

๓๐.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

ข้าแต่ภิกษุผู้มีอานุภาพมาก ดิฉันขอบอกแก่ท่านว่า เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ดิฉันได้ทำบุญใดไว้ เพราะบุญนั้น ดิฉันจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของดิฉันจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

เอตฺถาปิ หิ นีลวตฺเถน อตฺถริตฺวา ปีฐสฺส ทินฺนตฺตา อิมิสฺสาปิ วิมานํ เวฬุริยมยํ นิพฺพตฺตํ. เตเนเวตฺถ ‘‘ปีฐํ เต เวฬุริยมย’’นฺติ อาทิโต อาคตํ. เสสํ ตติยสทิสเมวาติ ตตฺถ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

จริงอยู่ แม้ในวิมานนี้ เพราะถวายตั่งที่ปูลาดด้วยผ้าสีเขียว วิมานของเทพธิดาแม้นี้จึงสำเร็จด้วยแก้วไพฑูรย์ เพราะเหตุนั้นนั่นแล ในวิมานนี้ คาถาจึงขึ้นต้นว่า ปีฐํ เต เวฬุริยมยํ ส่วนที่เหลือเหมือนกับตติยวิมานนั่นเอง ฉะนั้น พึงทราบความหมายโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในตติยวิมานนั้น

จตุตฺถปีฐวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาจตุตถปีฐวิมาน จบ

๕. กุญฺชรวิมานวณฺณนา

๕. อรรถกถากุญชรวิมาน

กุญฺชโร เต วราโรโหติ กุญฺชรวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. อเถกทิวสํ ราชคหนคเร นกฺขตฺตํ โฆสิตํ. นาครา วีถิโย โสเธตฺวา วาลุกํ โอกิริตฺวา ลาชปญฺจมกานิ ปุปฺผานิ วิปฺปกิรึสุ, เคหทฺวาเร เคหทฺวาเร กทลิโย จ ปุณฺณฆเฏ จ ฐเปสุํ, ยถาวิภวํ นานาวิราควณฺณวิจิตฺตา ธชปฏากาทโย [Pg.28] อุสฺสาเปสุํ, สพฺโพ ชโน อตฺตโน อตฺตโน วิภวานุรูปํ สุมณฺฑิตปสาธิโต นกฺขตฺตกีฬํ กีฬิ, สกลนครํ เทวนครํ วิย อลงฺกตปฏิยตฺตํ อโหสิ. อถ พิมฺพิสารมหาราชา ปุพฺพจาริตฺตวเสน มหาชนสฺส จิตฺตานุรกฺขณตฺถญฺจ อตฺตโน ราชภวนโต นิกฺขมิตฺวา มหนฺเตน ปริวาเรน มหตา ราชานุภาเวน อุฬาเรน สิริโสภคฺเคน นครํ ปทกฺขิณํ กโรติ.

เรื่องกุญชรวิมาน มีคำเริ่มต้นว่า กุญฺชโร เต วราโรโห ดังนี้ เรื่องราวของวิมานนั้นเป็นมาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์ ครั้งนั้น วันหนึ่ง ในกรุงราชคฤห์ มีการประกาศงานนักขัตฤกษ์ ชาวเมืองทำความสะอาดถนนหนทาง โปรยทราย โปรยดอกไม้มีข้าวตอกเป็นที่ ๕ ที่ประตูเรือนทุกแห่ง ตั้งต้นกล้วยและหม้อน้ำเต็มไว้ ตามกำลังทรัพย์ของตน ได้ยกธงชายและธงแผ่น เป็นต้น อันมีสีสันงดงามแปลกตาต่างๆ นานาขึ้น ชนทั้งปวงแต่งกายประดับประดาอย่างดีตามสมควรแก่ทรัพย์สมบัติของตนๆ แล้วเล่นมหรสพนักขัตฤกษ์ ทั่วทั้งพระนครได้รับการประดับตกแต่งประหนึ่งเมืองสวรรค์ ครั้งนั้น พระเจ้าพิมพิสารมหาราช ด้วยเคยทรงประพฤติมาในกาลก่อน และเพื่อรักษาจิตใจของมหาชน จึงเสด็จออกจากพระราชวังของพระองค์ พร้อมด้วยบริวารเป็นอันมาก ด้วยราชานุภาพอันยิ่งใหญ่ ด้วยพระสิริโสภาคย์อันโอฬาร ทรงกระทำประทักษิณพระนคร

เตน จ สมเยน ราชคหวาสินี เอกา กุลธีตา รญฺโญ ตํ วิภวสมฺปตฺตึ สิริโสภคฺคํ ราชานุภาวญฺจ ปสฺสิตฺวา อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตชาตา ‘‘อยํ เทวิทฺธิสทิสา วิภวสมฺปตฺติ กีทิเสน นุ โข กมฺมุนา ลพฺภตี’’ติ ปณฺฑิตสมฺมเต ปุจฺฉิ. เต ตสฺสา กเถสุํ ‘‘ภทฺเท, ปุญฺญกมฺมํ นาม จินฺตามณิสทิสํ กปฺปรุกฺขสทิสํ, เขตฺตสมฺปตฺติยา จิตฺตสมฺปตฺติยา จ สติ ยํ ยํ ปตฺเถตฺวา กโรติ, ตํ ตํ นิปฺผาเทติเยว. อปิจ อาสนทาเนน อุจฺจากุลีนตา โหติ, อนฺนทาเนน พลสมฺปตฺติปฏิลาโภ, วตฺถทาเนน วณฺณสมฺปตฺติปฏิลาโภ, ยานทาเนน สุขวิเสสปฏิลาโภ, ทีปทาเนน จกฺขุสมฺปตฺติปฏิลาโภ, อาวาสทาเนน สพฺพสมฺปตฺติปฏิลาโภ โหตี’’ติ. สา ตํ สุตฺวา ‘‘เทวสมฺปตฺติ อิโต อุฬารา โหติ มญฺเญ’’ติ ตตฺถ จิตฺตํ ฐเปตฺวา ปุญฺญกิริยาย อติวิย อุสฺสาหชาตา อโหสิ.

ก็ในสมัยนั้น กุลธิดาผู้หนึ่งชาวกรุงราชคฤห์ ได้เห็นสมบัติแห่งความมั่งคั่ง พระสิริโสภาคย์ และราชานุภาพของพระราชานั้นแล้ว เกิดมีจิตอัศจรรย์ใจอย่างยิ่ง จึงได้ถามผู้ที่นับถือกันว่าเป็นบัณฑิตว่า "สมบัติแห่งความมั่งคั่งนี้ ซึ่งเปรียบด้วยฤทธิ์ของเทวดา จะพึงได้มาด้วยกรรมเช่นไรหนอ" บัณฑิตเหล่านั้นได้บอกแก่นางว่า "ดูก่อนน้องหญิง อันว่าบุญกรรมนี้ เปรียบด้วยแก้วจินดามณี เปรียบด้วยต้นกัลปพฤกษ์ เมื่อความสมบูรณ์แห่งเขต (คือทักขิไณยบุคคล) และความสมบูรณ์แห่งจิต (คือเจตนา) มีอยู่ บุคคลปรารถนาสิ่งใดๆ แล้วกระทำบุญกรรมนั้น ย่อมสำเร็จสิ่งนั้นๆ ได้ทีเดียว อีกอย่างหนึ่ง ด้วยการให้อาสนะ ย่อมมีความเป็นผู้มีสกุลสูง, ด้วยการให้ข้าว ย่อมได้ความสมบูรณ์ด้วยกำลัง, ด้วยการให้ผ้า ย่อมได้ความสมบูรณ์ด้วยผิวพรรณ, ด้วยการให้ยานพาหนะ ย่อมได้ความสุขพิเศษ, ด้วยการให้ประทีป ย่อมได้ความสมบูรณ์ด้วยจักษุ, ด้วยการให้ที่อยู่อาศัย ย่อมได้ความสมบูรณ์ด้วยสมบัติทั้งปวง" นางได้ฟังดังนั้นแล้ว จึงตั้งจิตไว้ในทิพยสมบัตินั้นว่า "เราเข้าใจว่า ทิพยสมบัติย่อมโอฬารกว่าสมบัตินี้" แล้วเกิดความอุตสาหะอย่างยิ่งในการทำบุญ

มาตาปิตโร จสฺสา อหตํ วตฺถยุคํ นวปีฐํ เอกํ ปทุมกลาปํ สปฺปิมธุสกฺขรา ตณฺฑุลขีรานิ จ ปริโภคตฺถาย เปเสสุํ. สา ตานิ ทิสฺวา ‘‘อหญฺจ ทานํ ทาตุกามา, อยญฺจ เม เทยฺยธมฺโม ลทฺโธ’’ติ ตุฏฺฐมานสา ทุติยทิวเส ทานํ สชฺเชนฺตี อปฺโปทกมธุปายาสํ สมฺปาเทตฺวา, ตสฺส ปริวารภาเวน อญฺญมฺปิ พหุํ ขาทนียโภชนียํ ปฏิยาเทตฺวา ทานคฺเค คนฺธปริภณฺฑํ กตฺวา วิกสิตปทุมปตฺตกิญฺชกฺขเกสโรปโสภิเตสุ ปทุเมสุ อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา, อหเตน เสตวตฺเถน อตฺถริตฺวา อาสนสฺส จตุนฺนํ ปาทานํ อุปริ จตฺตาริ ปทุมานิ มาลาคุฬญฺจ ฐเปตฺวา, อาสนสฺส อุปริ วิตานํ พนฺธิตฺวา มาลาทามโอลมฺพกทามานิ โอลมฺพิตฺวา, อาสนสฺส สมนฺตโต ภูมึ สเกสเรหิ ปทุมปตฺเตหิ สพฺพสนฺถรํ [Pg.29] สนฺถริตฺวา ‘‘ทกฺขิเณยฺเย อาคเต ปูเชสฺสามี’’ติ ปุปฺผปูริตํ จงฺโกฏกํ เอกมนฺเต ฐเปสิ.

มารดาและบิดาของนางได้ส่งผ้าคู่ใหม่ ตั่งใหม่ ๑ ตัว ช่อดอกปทุม ๑ ช่อ และเนยใส น้ำผึ้ง น้ำตาล ข้าวสาร น้ำนม มาให้เพื่อบริโภค นางเห็นสิ่งเหล่านั้นแล้ว มีใจยินดีว่า "เราก็ปรารถนาจะให้ทาน และไทยธรรมนี้เราก็ได้มาแล้ว" จึงจัดแจงทานในวันที่สอง นางได้จัดเตรียมข้าวมธุปายาสชนิดน้ำน้อย แล้วจัดเตรียมของขบเคี้ยวของฉันอย่างอื่นอีกเป็นอันมากเพื่อเป็นบริวารของข้าวมธุปายาสนั้น ที่โรงทาน ได้กระทำการอบด้วยของหอม แล้วปูลาดอาสนะไว้ท่ามกลางดอกปทุมที่ประดับด้วยกลีบ เกสร และเรณูของดอกปทุมที่บานสะพรั่ง ปูลาดด้วยผ้าขาวผืนใหม่ วางดอกปทุม ๔ ดอกและพวงมาลัยไว้บนขาตั่งทั้ง ๔ ขึงเพดานไว้เบื้องบนอาสนะ ห้อยพวงระเบียบดอกไม้และพวงมาลัยที่ห้อยย้อยลงมา โดยรอบอาสนะ ได้ปูลาดพื้นทั้งหมดด้วยกลีบดอกปทุมพร้อมทั้งเกสร แล้วตั้งกระเช้าที่เต็มด้วยดอกไม้ไว้ ณ ที่ส่วนข้างหนึ่ง ด้วยคิดว่า "เมื่อทักขิไณยบุคคลมาแล้ว เราจักบูชา"

อเถวํ กตทานูปกรณสํวิธานา สีสํนฺหาตา สุทฺธวตฺถนิวตฺถา สุทฺธุตฺตราสงฺคา เวลํ สลฺลกฺเขตฺวา เอกํ ทาสึ อาณาเปสิ ‘‘คจฺฉ เช, อมฺหากํ ตาทิสํ ทกฺขิเณยฺยํ ปริเยสาหี’’ติ. เตน จ สมเยน อายสฺมา สาริปุตฺโต สหสฺสถวิกํ นิกฺขิปนฺโต วิย ราชคเห ปิณฺฑาย จรนฺโต อนฺตรวีถึ ปฏิปนฺโน โหติ. อถ สา ทาสี เถรํ วนฺทิตฺวา อาห ‘‘ภนฺเต, ตุมฺหากํ ปตฺตํ เม เทถา’’ติ. ‘‘เอกิสฺสา อุปาสิกาย อนุคฺคหตฺถํ อิโต เอถา’’ติ จ อาห. เถโร ตสฺสา ปตฺตํ อทาสิ. สา เถรํ เคหํ ปเวเสสิ. อถ สา อิตฺถี เถรสฺส ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา อาสนํ ทสฺเสตฺวา ‘‘นิสีทถ, ภนฺเต, อิทมาสนํ ปญฺญตฺต’’นฺติ วตฺวา เถเร ตตฺถ นิสินฺเน สเกสเรหิ ปทุมปตฺเตหิ เถรํ ปูชยมานา อาสนสฺส สมนฺตโต โอกิริตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา สปฺปิมธุสกฺขราสมฺมิสฺเสน อปฺโปทกมธุปายาเสน ปริวิสิ. ปริวิสนฺตี จ ‘‘อิมสฺส เม ปุญฺญสฺสานุภาเวน ทิพฺพคชกูฏาคารปลฺลงฺกโสภิตา ทิพฺพสมฺปตฺติโย โหนฺตุ, สพฺพาสุ ปวตฺตีสุ ปทุมา นาม มา วิคตา โหนฺตู’’ติ ปตฺถนํ อกาสิ. ปุน เถเร กตภตฺตกิจฺเจ ปตฺตํ โธวิตฺวา สปฺปิมธุสกฺขราหิ ปูเรตฺวา ปลฺลงฺเก อตฺถตํ สาฏกํ จุมฺพฏกํ กตฺวา เถรสฺส หตฺเถ ฐเปตฺวา เถเร จ อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกมนฺเต ทฺเว ปุริเส อาณาเปสิ ‘‘เถรสฺส หตฺเถ ปตฺตํ อิมญฺจ ปลฺลงฺกํ วิหารํ เนตฺวา เถรสฺส นิยฺยาเตตฺวา อาคจฺฉถา’’ติ. เต ตถา อกํสุ.

ครั้งนั้น นางผู้ได้จัดแจงเครื่องอุปกรณ์แห่งทานไว้อย่างนี้แล้ว อาบน้ำสระเกล้า นุ่งห่มผ้าสะอาดเรียบร้อย กำหนดเวลาแล้ว ได้สั่งหญิงรับใช้คนหนึ่งว่า "แน่ะแม่ ไปเถิด จงไปแสวงหาทักขิไณยบุคคลเช่นนั้นเพื่อเรา" ก็ในสมัยนั้น ท่านพระสารีบุตรผู้มีอายุ เที่ยวบิณฑบาตในกรุงราชคฤห์ ประหนึ่งว่ากำลังวางถุงเงินหนึ่งพัน ได้เข้าไปสู่ระหว่างถนน ครั้งนั้น หญิงรับใช้ผู้นั้นไหว้พระเถระแล้วกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงให้บาตรของท่านแก่ดิฉัน" และกล่าวว่า "ขอท่านจงมาทางนี้ เพื่ออนุเคราะห์อุบาสิกาท่านหนึ่ง" พระเถระได้ให้บาตรแก่นาง นางได้นิมนต์พระเถระเข้าไปสู่เรือน ครั้งนั้น หญิงผู้นั้นได้ทำการต้อนรับพระเถระ แสดงอาสนะแล้วกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เชิญท่านนั่งเถิด อาสนะนี้จัดไว้แล้ว" เมื่อพระเถระนั่ง ณ ที่นั้นแล้ว นางบูชาพระเถระด้วยกลีบดอกปทุมพร้อมทั้งเกสร โปรยลงโดยรอบอาสนะ แล้วไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ นางได้อังคาสด้วยข้าวมธุปายาสชนิดน้ำน้อยที่ผสมด้วยเนยใส น้ำผึ้ง และน้ำตาล ขณะที่กำลังอังคาสอยู่นั้น นางได้ตั้งความปรารถนาว่า "ด้วยอานุภาพแห่งบุญของข้าพเจ้านี้ ขอทิพยสมบัติทั้งหลายอันงดงามด้วยช้างทิพย์ ยอดปราสาท และบัลลังก์ จงมีแก่ข้าพเจ้าเถิด และในทุกภพทุกชาติ ขอชื่อว่าดอกปทุมอย่าได้ปราศจากไปเลย" อีกครั้งหนึ่ง เมื่อพระเถระทำภัตกิจเสร็จแล้ว นางล้างบาตรแล้วบรรจุให้เต็มด้วยเนยใส น้ำผึ้ง และน้ำตาล แล้วนำผ้าสาฎกที่ปูลาดบนตั่งมาทำเป็นผ้าสำหรับรองบาตร วางไว้ในมือของพระเถระ และเมื่อพระเถระทำอนุโมทนาแล้วกำลังจะกลับ นางได้สั่งบุรุษสองคนว่า "พวกท่านจงนำบาตรในมือของพระเถระและตั่งนี้ไปยังวิหาร ถวายแด่พระเถระแล้วจงกลับมา" บุรุษทั้งสองนั้นได้กระทำตามนั้น

สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน โยชนสตุพฺเพเธ กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ อจฺฉราสหสฺสปริวารา. ปตฺถนาวเสน จสฺสา ปญฺจโยชนุพฺเพโธ ปทุมมาลาลงฺกโต สมนฺตโต ปทุมปตฺตกิญฺชกฺขเกสโรปโสภิโต มนุญฺญทสฺสโน สุขสมฺผสฺโส วิวิธรตนรํสิชาลสมุชฺชลเหมาภรณวิภูสิโต คชวโร นิพฺพตฺติ. ตสฺสูปริ ยถาวุตฺตโสภาติสยยุตฺโต โยชนิโก กนกปลฺลงฺโก นิพฺพตฺติ. สา ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺตี อนฺตรนฺตรา ตํ กุญฺชรวิมานสฺส อุปริ รตนวิจิตฺตํ ปลฺลงฺกํ อภิรุยฺห มหตา เทวตานุภาเวน นนฺทนวนํ คจฺฉติ. อเถกสฺมึ อุสฺสวทิวเส เทวตาสุ ยถาสกํ ทิพฺพานุภาเวน อุยฺยานกีฬนตฺถํ [Pg.30] นนฺทนวนํ คจฺฉนฺตีสูติอาทินา สพฺพํ ปฐมปีฐวิมานวณฺณนายํ อาคตสทิสํ, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิธ ปน เถโร –

นางในภายหลังทำกาละแล้ว บังเกิดในวิมานทองสูง ๑๐๐ โยชน์ ในภพดาวดึงส์ มีนางอัปสรหนึ่งพันเป็นบริวาร และด้วยอำนาจแห่งความปรารถนาของนาง ช้างตัวประเสริฐสูง ๕ โยชน์ ประดับด้วยพวงมาลัยดอกบัว งดงามโดยรอบด้วยกลีบ เกสร และเรณูของดอกบัว มีทัศนะอันน่ารื่นรมย์ มีสัมผัสอันเป็นสุข ประดับด้วยเครื่องประดับทองอันรุ่งเรืองด้วยข่ายรัศมีแห่งรัตนะต่างๆ ได้บังเกิดขึ้นแล้ว เบื้องบนช้างนั้น บัลลังก์ทองขนาด ๑ โยชน์ ประกอบด้วยความงามอันยอดเยี่ยมดังที่กล่าวแล้ว ได้บังเกิดขึ้นแล้ว นางเสวยทิพยสมบัติอยู่ ในระหว่างๆ ขึ้นสู่บัลลังก์อันวิจิตรด้วยรัตนะนั้น ซึ่งอยู่เบื้องบนกุญชรวิมาน ด้วยเทวานุภาพอันยิ่งใหญ่ ไปยังสวนนันทวัน. ครั้งนั้น ในวันมหรสพวันหนึ่ง เมื่อเหล่าเทวดาพากันไปยังสวนนันทวันเพื่อเล่นในสวนด้วยทิพยานุภาพตามสมควรของตน เป็นต้น เรื่องทั้งหมดพึงทราบว่าเหมือนกับที่มาแล้วในปฐมปีฐวิมานวรรณนา ฉะนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องนั้นนั่นเทียว. แต่ในเรื่องนี้ พระเถระได้กล่าวว่า –

๓๑.

๓๑.

‘‘กุญฺชโร เต วราโรโห, นานารตนกปฺปโน;

รุจิโร ถามวา ชวสมฺปนฺโน, อากาสมฺหิ สมีหติ.

“ช้างของเธอเป็นพาหนะอันประเสริฐ ประดับประดาด้วยรัตนะต่างๆ เป็นที่น่ารื่นรมย์ มีกำลัง ถึงพร้อมด้วยความเร็ว เที่ยวไปในอากาศได้

๓๒.

๓๒.

‘‘ปทุมิ ปทฺมปตฺตกฺขิ, ปทฺมุปฺปลชุตินฺธโร;

ปทฺมจุณฺณาภิกิณฺณงฺโค, โสณฺณโปกฺขรมาลธา.

“ดูกรเทพธิดาผู้มีนามว่าปทุมิ ผู้มีดวงตาเหมือนกลีบบัว ช้างนั้นทรงไว้ซึ่งรัศมีแห่งดอกปทุมและดอกอุบล มีร่างกายเกลื่อนกล่นด้วยละอองเกสรปทุม ทรงไว้ซึ่งพวงมาลัยดอกบัวทอง

๓๓.

๓๓.

‘‘ปทุมานุสฏํ มคฺคํ, ปทฺมปตฺตวิภูสิตํ;

ฐิตํ วคฺคุ มนุคฺฆาตี, มิตํ คจฺฉติ วารโณ.

“ช้างนั้นย่อมเดินไปอย่างสง่างาม สู่หนทางที่เกลื่อนกล่นด้วยดอกบัว ประดับประดาด้วยกลีบบัว ไม่ทำให้ผู้ที่นั่งอยู่เบื้องบนหวั่นไหว ก้าวไปอย่างมีประมาณ

๓๔.

๓๔.

‘‘ตสฺส ปกฺกมมานสฺส, โสณฺณกํสา รติสฺสรา;

เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา.

“เมื่อช้างนั้นก้าวไป กระดึงทองคำทั้งหลายมีเสียงอันน่าเพลิดเพลิน เสียงกึกก้องของกระดึงเหล่านั้นย่อมได้ยิน ประดุจเสียงดนตรีเครื่องห้า

๓๕.

๓๕.

‘‘ตสฺส นาคสฺส ขนฺธมฺหิ, สุจิวตฺถา อลงฺกตา;

มหนฺตํ อจฺฉราสงฺฆํ, วณฺเณน อติโรจสิ.

“เธอผู้ทรงผ้าสะอาด ประดับประดาแล้ว บนคอของช้างนั้น ย่อมรุ่งเรืองยิ่งกว่าหมู่นางอัปสรจำนวนมากด้วยวรรณะของตน

๓๖.

๓๖.

‘‘ทานสฺส เต อิทํ ผลํ, อโถ สีลสฺส วา ปน;

อโถ อญฺชลิกมฺมสฺส, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิตา’’ติ. – อาห;

“นี้เป็นผลทานของเธอ หรือว่าเป็นผลของศีล หรือว่าเป็นผลของการทำอัญชลีกรรม เราถามแล้ว เธอจงบอกความนั้นแก่เราเถิด” ดังนี้. พระเถระได้ทูลถามแล้ว

๓๑. ตตฺถ กุญฺชโร เต วราโรโหติ กุญฺเช คิริตเฏ รมติ อภิรมติ, ตตฺถ วา รวติ โกญฺจนาทํ นทนฺโต วิจรติ. กุํ วา ปถวึ ตทภิฆาเตน ชรยตีติ กุญฺชโร, คิริจราทิเภโท มนุสฺสโลเก หตฺถี, อยํ ปน กีฬนกาเล กุญฺชรสทิสตาย เอวํ วุตฺโต. อารุยฺหตีติ อาโรโห, อาโรหนีโยติ อตฺโถ. วโร อคฺโค เสฏฺโฐ อาโรโหติ [Pg.31] วราโรโห, อุตฺตมยานนฺติ วุตฺตํ โหติ. นานารตนกปฺปโนติ นานาวิธานิ รตนานิ เอเตสนฺติ นานารตนา, กุมฺภาลงฺการาทิหตฺถาลงฺการา. เตหิ วิหิโต กปฺปนฺโน สนฺนาโห ยสฺส โส นานารตนกปฺปโน. รุจึ อภิรตึ เทตีติ รุจิโร, มนุญฺโญติ อตฺโถ. ถามวาติ ถิโร, พลวาติ อตฺโถ. ชวสมฺปนฺโนติ สมฺปนฺนชโว, สีฆชโวติ วุตฺตํ โหติ. อากาสมฺหิ สมีหตีติ อากาเส อนฺตลิกฺเข สมฺมา อีหติ, อารุฬฺหานํ โขภํ อกโรนฺโต จรติ คจฺฉตีติ อตฺโถ.

๓๑. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า กุญฺชโร เต วราโรโห ความว่า สัตว์ที่รื่นรมย์ ยินดียิ่งในกุญชะคือเชิงเขา หรือเที่ยวร้องเสียงดุจเสียงนกกระเรียน เหตุนั้นจึงชื่อว่า กุญชร. หรือว่า แผ่นดินชื่อว่า กุํ สัตว์ที่ทำแผ่นดินนั้นให้ชำรุดด้วยการกระทบ เหตุนั้นจึงชื่อว่า กุญชร ได้แก่ช้างในมนุษยโลก มีชนิดต่างๆ เช่น คิริจร เป็นต้น แต่ช้างนี้ถูกเรียกว่าอย่างนี้เพราะมีความคล้ายคลึงกับช้างในเวลาเล่น. สัตว์ที่บุคคลขึ้นขี่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาโรหะ อธิบายว่า เป็นที่ขึ้นขี่. สัตว์ที่เป็นที่ขึ้นขี่อันประเสริฐ คือเลิศ ประเสริฐสุด เหตุนั้นจึงชื่อว่า วราโรหะ หมายความว่า เป็นยานอันอุดม. บทว่า นานารตนกปฺปโน ความว่า รัตนะต่างๆ มีอยู่แก่เครื่องประดับเหล่านี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า นานารตนา ได้แก่เครื่องประดับช้างมีเครื่องประดับกุมภ์เป็นต้น. เครื่องผูกคือเครื่องเกราะที่ทำด้วยรัตนะเหล่านั้นมีอยู่แก่ช้างใด ช้างนั้นชื่อว่า นานารตนกัปปนะ. สัตว์ที่ให้ความรื่นรมย์คือความยินดียิ่ง เหตุนั้นจึงชื่อว่า รุจิระ อธิบายว่า น่ารื่นรมย์. บทว่า ถามวา ความว่า มั่นคง อธิบายว่า มีกำลัง. บทว่า ชวสมฺปนฺโน ความว่า มีความเร็วถึงพร้อมแล้ว หมายความว่า มีความเร็วจัด. บทว่า อากาสมฺหิ สมีหติ ความว่า ย่อมพยายาม คือย่อมเที่ยวไปได้ดีในอากาศคือท้องฟ้า อธิบายว่า ย่อมเที่ยวไปคือย่อมไปโดยไม่ทำความหวั่นไหวแก่ผู้ที่ขึ้นขี่.

๓๒. ปทุมีติ ปทุมสมานวณฺณตาย ‘‘ปทุม’’นฺติ ลทฺธนาเมน กุมฺภวณฺเณน สมนฺนาคตตฺตา ปทุมี. ปทฺมปตฺตกฺขีติ กมลทลสทิสนยเน, อาลปนเมตํ ตสฺสา เทวตาย. ปทฺมุปฺปลชุตินฺธโรติ ทิพฺพปทุมุปฺปลมาลาลงฺกตสรีรตาย ตหํ ตหํ วิปฺผุรนฺตํ วิชฺโชตมานํ ปทุมุปฺปลชุตึ ธาเรตีติ ปทุมุปฺปลชุตินฺธโร. ปทฺมจุณฺณาภิกิณฺณงฺโคติ ปทุมปตฺตกิญฺชกฺขเกสเรหิ สมนฺตโต โอกิณฺณคตฺโต. โสณฺณโปกฺขรมาลธาติ เหมมยกมลมาลาภารี.

๓๒. บทว่า ปทุมิ ความว่า ชื่อว่า ปทุมิ เพราะประกอบด้วยวรรณะที่กุมภ์อันได้นามว่า “ปทุมะ” เพราะมีวรรณะเสมอด้วยดอกบัว. บทว่า ปทฺมปตฺตกฺขิ ความว่า ดูกรเทพธิดาผู้มีนัยน์ตาเสมอด้วยกลีบบัว เป็นคำร้องเรียกเทพธิดานั้น. บทว่า ปทฺมุปฺปลชุตินฺธโร ความว่า ชื่อว่า ปทุมุปปลชุตินธร เพราะทรงไว้ซึ่งรัศมีแห่งดอกปทุมและดอกอุบลอันส่องสว่างแวววาวไปในที่นั้นๆ เพราะมีพระวรกายประดับด้วยพวงมาลัยดอกปทุมและดอกอุบลอันเป็นทิพย์. บทว่า ปทฺมจุณฺณาภิกิณฺณงฺโค ความว่า มีร่างกายเกลื่อนกล่นโดยรอบด้วยกลีบ เกสร และเรณูของดอกบัว. บทว่า โสณฺณโปกฺขรมาลธา ความว่า ผู้ทรงไว้ซึ่งพวงมาลัยดอกบัวทอง.

๓๓. ปทุมานุสฏํ มคฺคํ ปทฺมปตฺตวิภูสิตนฺติ หตฺถิโน ปทนิกฺเขเป ปทนิกฺเขเป ตสฺส ปาทํ สนฺธาเรนฺเตหิ มหนฺเตหิ ปทุเมหิ อนุสฏํ วิปฺปกิณฺณํ, นานาวิราควณฺเณหิ เตสํเยว จ ปตฺเตหิ อิโต จิโต จ ปริพฺภมนฺเตหิ วิเสสโต มณฺฑิตตาย วิภูสิตํ มคฺคํ คจฺฉตีติ โยชนา. ฐิตนฺติ อิทํ มคฺควิเสสนํ, ปทุมปตฺตวิภูสิตํ หุตฺวา ฐิตํ มคฺคนฺติ อตฺโถ. วคฺคูติ จารุ, กิริยาวิเสสนญฺเจตํ, ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. อนุคฺฆาตีติ น อุคฺฆาติ, อตฺตโน อุปริ นิสินฺนานํ อีสกมฺปิ โขภํ อกโรนฺโตติ อตฺโถ. มิตนฺติ นิมฺมิตํ, นิกฺเขปปทํ วีติกฺกมนฺติ อตฺโถ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ ‘‘วคฺคุ จารุ ปทนิกฺเขปํ กตฺวา คจฺฉตี’’ติ. มิตนฺติ วา ปริมิตํ ปมาณยุตฺตํ, นาติสีฆํ, นาติสณิกนฺติ วุตฺตํ โหติ. วารโณติ หตฺถี. โส หิ ปจฺจตฺถิกวารณโต คมนปริกฺกิเลสวารณโต จ ‘‘วารโณ’’ติ วุจฺจติ.

๓๓. บทว่า ปทุมานุสฏํ มคฺคํ ปทฺมปตฺตวิภูสิตํ มีการประกอบความว่า ย่อมไปสู่หนทางที่เกลื่อนกล่นด้วยดอกบัวใหญ่ทั้งหลายที่รองรับเท้าของช้างนั้นในทุกๆ ย่างก้าว และที่ประดับประดาเป็นพิเศษด้วยกลีบดอกบัวเหล่านั้นเองซึ่งมีสีสันน่ากำหนัดต่างๆ ปลิวว่อนไปมาในที่นี้และที่นั้น. บทว่า ฐิตํ นี้เป็นวิเสสนะของบทว่า มคฺคํ อธิบายว่า สู่หนทางที่ตั้งอยู่โดยเป็นทางที่ประดับด้วยกลีบบัว. บทว่า วคฺคู ความว่า งดงาม และบทนี้เป็นกิริยาวิเสสนะ ม-อักษรเป็นตัวเชื่อมบท. บทว่า อนุคฺฆาตี ความว่า ไม่กระทบกระเทือน อธิบายว่า ไม่ทำความหวั่นไหวแม้เพียงเล็กน้อยแก่ผู้ที่นั่งอยู่เบื้องบนตน. บทว่า มิตํ ความว่า ที่ก้าวไปแล้ว อธิบายว่า ก้าวล่วงย่างที่วางไว้. ความในที่นี้มีว่า “ย่อมไปโดยทำการก้าวย่างอย่างงดงาม”. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า มิตํ ความว่า มีประมาณ ประกอบด้วยประมาณ หมายความว่า ไม่เร็วนัก ไม่ช้านัก. บทว่า วารโณ คือ ช้าง. เพราะว่าช้างนั้นชื่อว่า “วารณะ” เพราะห้ามข้าศึก และเพราะห้ามความลำบากในการเดินทาง.

๓๔. ตสฺส [Pg.32] ปกฺกมมานสฺส, โสณฺณสํกา รติสฺสราติ ตสฺส ยถาวุตฺตสฺส กุญฺชรสฺส คจฺฉนฺตสฺส โสณฺณกํสา สุวณฺณมยา ฆณฺฏา รติสฺสรา รมณียสทฺทา มนุญฺญนิคฺโฆสา โอลมฺพนฺตีติ อธิปฺปาโย. ตสฺส หิ กุญฺชรสฺส อุโภสุ ปสฺเสสุ มหาโกลมฺพปฺปมาณา มณิมุตฺตาทิขจิตา เหมมยา อเนกสตา มหนฺติโย ฆณฺฏา ตหํ ตหํ โอลมฺพมานา ปจลนฺติ, ยโต เฉเกน คนฺธพฺพเกน ปยุตฺตวาทิตโต อติวิย มโนหรสทฺโท นิจฺฉรติ. เตนาห ‘‘เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ยถา นาม อาตตํ วิตตํ อาตตวิตตํ ฆนํ สุสิรนฺติ เอวํ ปญฺจงฺคิเก ตูริเย กุสเลหิ วาทิยมาเน ฐานุปฺปตฺติยา มนฺทตารวิภาคํ ทสฺเสนฺเตน คายนฺเตน สมีริโต วาทิตสโร วคฺคุ รชนีโย นิคฺโฆโส สุยฺยติ, เอวํ เตสํ โสวณฺณกํสานํ ตปนียฆณฺฏานํ นิคฺโฆโส สุยฺยตีติ.

๓๔. บทว่า ตสฺส ปกฺกมมานสฺส, โสณฺณกํสา รติสฺสรา มีอธิบายว่า เมื่อกุญชรดังที่กล่าวแล้วนั้นเดินไปอยู่ กระดึงทองคำคือระฆังที่ทำด้วยทองคำ มีเสียงอันน่าเพลิดเพลิน มีเสียงกึกก้องน่ารื่นรมย์ ย่อมห้อยอยู่. จริงอยู่ ที่ข้างทั้งสองของกุญชรนั้น มีระฆังใหญ่ที่ทำด้วยทองคำ ประดับด้วยมณีและมุกดาเป็นต้น ขนาดเท่าหม้อกลัมพะขนาดใหญ่ หลายร้อยใบ ห้อยอยู่ในที่นั้นๆ ย่อมแกว่งไกวไปมา ซึ่งจากอาการนั้น เสียงอันไพเราะอย่างยิ่งกว่าเสียงดนตรีที่คนธรรพ์ผู้ฉลาดบรรเลง ย่อมเปล่งออกมา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เตสํ สุยฺยติ นิพฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา” ดังนี้. อรรถแห่งบทนั้นคือ – เปรียบเหมือนว่า เมื่อดุริยางค์มีองค์ ๕ คือ อาตตะ วิตตะ อาตตวิตตะ ฆนะ และสุสิระ อันผู้ฉลาดบรรเลงอยู่ เสียงบรรเลงอันไพเราะน่ากำหนัด คือเสียงกึกก้องที่เปล่งออกมาโดยผู้ขับร้องที่แสดงการจำแนกเสียงทุ้มและเสียงแหลมตามสมควรแก่ฐานะ ย่อมเป็นที่ได้ยิน ฉันใด เสียงกึกก้องของกระดึงทองคำคือระฆังทองเหล่านั้น ย่อมเป็นที่ได้ยิน ฉันนั้น.

๓๕. นาคสฺสาติ หตฺถินาคสฺส. มหนฺตนฺติ สมฺปตฺติมหตฺเตนาปิ สงฺขฺยามหตฺเตนาปิ มหนฺตํ. อจฺฉราสงฺฆนฺติ เทวกญฺญาสมูหํ. วณฺเณนาติ รูเปน.

๓๕. บทว่า นาคสฺส ได้แก่ แห่งพญาช้าง. บทว่า มหนฺตํ ได้แก่ ที่ยิ่งใหญ่ คือ ยิ่งใหญ่ทั้งโดยสมบัติ และยิ่งใหญ่ทั้งโดยจำนวน. บทว่า อจฺฉราสงฺฆํ ได้แก่ ซึ่งหมู่แห่งนางเทพอัปสร. บทว่า วณฺเณน ได้แก่ โดยรูป.

๓๖. ทานสฺสาติ ทานมยปุญฺญสฺส. สีลสฺสาติ กายิกสํวราทิสํวรสีลสฺส. วา-สทฺโท อวุตฺตวิกปฺปนตฺโถ. เตน อภิวาทนาทึ อวุตฺตํ จาริตฺตสีลํ สงฺคณฺหาติ.

๓๖. บทว่า ทานสฺส ได้แก่ แห่งบุญสำเร็จด้วยทาน. บทว่า สีลสฺส ได้แก่ แห่งศีลคือความสำรวมทางกายเป็นต้น. วา ศัพท์ มีอรรถว่ารวบรวมข้อที่ไม่ได้กล่าวไว้. ด้วยวา ศัพท์นั้น ย่อมสงเคราะห์จาริตตศีลที่ไม่ได้กล่าวไว้ มีการอภิวาทเป็นต้น.

เอวํ เถเรน ปุจฺฉิตา สา เทวตา ปญฺหํ วิสฺสชฺเชสิ, ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ –

เทพธิดานั้น อันพระเถระถามแล้วอย่างนี้ ได้วิสัชนาปัญหาแล้ว, เพื่อจะแสดงเนื้อความนั้น (จึงมีคาถาต่อไปนี้ว่า) –

๓๗.

๓๗.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

“เทพธิดานั้นมีใจยินดี อันพระโมคคัลลานะถามแล้ว ถูกถามปัญหาแล้ว ได้พยากรณ์แล้วว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด” ดังนี้.

อยํ คาถา ธมฺมสงฺคาหเกหิ วุตฺตา, ตสฺสา อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโต เอว.

คาถานี้ พระธรรมสังคาหกาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้, อรรถแห่งคาถานั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในเบื้องล่างนั่นเทียว.

๓๘.

๓๘.

‘‘ทิสฺวาน คุณสมฺปนฺนํ, ฌายึ ฌานรตํ สตํ;

อทาสึ ปุปฺผาภิกิณฺณํ, อาสนํ ทุสฺสสนฺถตํ.

“ข้าพเจ้าได้เห็นท่านผู้สมบูรณ์ด้วยคุณ ผู้มีฌาน ยินดีในฌาน เป็นสัตบุรุษ จึงได้ถวายอาสนะที่เกลื่อนกล่นด้วยดอกไม้ อันปูลาดด้วยผ้า”

๓๙.

๓๙.

‘‘อุปฑฺฒํ ปทฺมมาลาหํ, อาสนสฺส สมนฺตโต;

อพฺโภกิริสฺสํ ปตฺเตหิ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

“ข้าพเจ้าได้ถวายดอกบัวครึ่งหนึ่งโดยรอบแห่งอาสนะ ได้โปรยปรายด้วยกลีบ (บัว) มีใจเลื่อมใส ด้วยมือของตน”

๔๐.

๔๐.

‘‘ตสฺส กมฺมกุสลสฺส, อิทํ เม อีทิสํ ผลํ;

สกฺกาโร ครุกาโร จ, เทวานํ อปจิตา อหํ.

“นี้เป็นผลเช่นนี้ของข้าพเจ้า แห่งกุศลกรรมนั้น ข้าพเจ้าเป็นที่สักการะเคารพ และเป็นที่บูชาของเทวดาทั้งหลาย”

๔๑.

๔๑.

‘‘โย [Pg.33] เว สมฺมาวิมุตฺตานํ, สนฺตานํ พฺรหฺมจารินํ;

ปสนฺโน อาสนํ ทชฺชา, เอวํ นนฺเท ยถา อหํ.

“ผู้ใดแล มีใจเลื่อมใส พึงถวายอาสนะแก่ท่านผู้ประพฤติพรหมจรรย์ ผู้สงบ ผู้หลุดพ้นแล้วโดยชอบ ผู้นั้นพึงบันเทิงอย่างนี้ เหมือนดังข้าพเจ้า”

๔๒.

๔๒.

‘‘ตสฺมา หิ อตฺตกาเมน, มหตฺตมภิกงฺขตา;

อาสนํ ทาตพฺพํ โหติ, สรีรนฺติมธาริน’’นฺติ. – เทวตาย วุตฺตคาถา;

“เพราะเหตุนั้นแล อันผู้ที่มุ่งประโยชน์ตน ผู้ปรารถนาความเป็นใหญ่ พึงถวายอาสนะแก่ท่านผู้ทรงไว้ซึ่งสรีระสุดท้าย” ดังนี้. (เหล่านี้คือ) คาถาที่เทพธิดากล่าวแล้ว.

๓๘. ตตฺถ คุณสมฺปนฺนนฺติ สพฺเพหิ สาวกคุเณหิ สมนฺนาคตํ, เตหิ วา ปริปุณฺณํ. เอเตน สาวกปารมิญาณสฺส มตฺถกปฺปตฺตึ ทสฺเสติ. ฌายินฺติ อารมฺมณูปนิชฺฌานํ ลกฺขณูปนิชฺฌานนฺติ ทุวิเธนาปิ ฌาเนน ฌายนสีลํ, เตน วา ฌาเปตพฺพํ สพฺพสํกิเลสปกฺขํ ฌาเปตฺวา ฐิตํ. ตโต เอว ฌาเน รตนฺติ ฌานรตํ. สตนฺติ สมานํ, สนฺตํ วา, สปฺปุริสนฺติ อตฺโถ. ปุปฺผาภิกิณฺณนฺติ ปุปฺเผหิ อภิกิณฺณํ, กมลทเลหิ อภิปฺปกิณฺณนฺติ อตฺโถ. ทุสฺสสนฺถตนฺติ วตฺเถน อุปริ อตฺถตํ.

๓๘. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า คุณสมฺปนฺนํ ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยสาวกคุณทั้งปวง หรือว่า ผู้บริบูรณ์ด้วยสาวกคุณเหล่านั้น. ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงถึงการบรรลุถึงที่สุดยอดแห่งสาวกบารมีญาณ. บทว่า ฌายึ ได้แก่ ผู้มีปกติเพ่งด้วยฌานแม้ทั้งสองอย่าง คือ อารัมมณูปนิชฌานและลักขณูปนิชฌาน หรือว่า ผู้เผาฝ่ายแห่งสังกิเลสทั้งปวงที่พึงเผาด้วยฌานนั้นแล้วดำรงอยู่. เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว ท่านจึงยินดีในฌาน ฉะนั้นจึงชื่อว่า ฌานรตํ (ผู้ยินดีในฌาน). บทว่า สตํ อธิบายว่า ผู้สงบ หรือ ผู้เป็นสัตบุรุษ. บทว่า ปุปฺผาภิกิณฺณํ อธิบายว่า เกลื่อนกล่นด้วยดอกไม้ คือ เกลื่อนกล่นด้วยกลีบดอกบัว. บทว่า ทุสฺสสนฺถตํ ได้แก่ อันปูลาดไว้เบื้องบนด้วยผ้า.

๓๙. อุปฑฺฒํ ปทฺมมาลาหนฺติ อุปฑฺฒํ ปทุมปุปฺผํ อหํ. อาสนสฺส สมนฺตโตติ เถเรน นิสินฺนสฺส อาสนสฺส สมนฺตา ภูมิยํ. อพฺโภกิริสฺสนฺติ อภิโอกิรึ อภิปฺปกิรึ. กถํ? ปตฺเตหีติ, ตสฺส อุปฑฺฒปทุมสฺส วิสุํ วิสุํ กเตหิ ปตฺเตหิ ปุปฺผวสฺสาภิวสฺสนกนิยาเมน โอกิรินฺติ อตฺโถ.

๓๙. บทว่า อุปฑฺฒํ ปทุมมาลาหํ ได้แก่ ข้าพเจ้า (ถวาย) ดอกบัวครึ่งหนึ่ง. บทว่า อาสนสฺส สมนฺตโต ได้แก่ โดยรอบแห่งอาสนะที่พระเถระนั่งแล้ว บนพื้นดิน. บทว่า อพฺโภกิริสฺสํ ได้แก่ ได้โปรยปรายแล้ว ได้โปรยไปทั่วแล้ว. (ถามว่า) อย่างไร? (ตอบว่า) บทว่า ปตฺเตหิ อธิบายว่า ได้โปรยปรายด้วยกลีบแห่งดอกบัวครึ่งดอกนั้นที่ทำไว้แยกกันๆ โดยนัยแห่งฝนดอกไม้ที่ตกลงมา.

๔๐. อิทํ เม อีทิสํ ผลนฺติ อิมินา ‘‘กุญฺชโร เต วราโรโห’’ติอาทินา เถเรน คหิตํ อคฺคหิตญฺจ อายุยสสุขรูปาทิเภทํ อตฺตโน ทิพฺพสมฺปตฺตึ เอกโต ทสฺเสตฺวา ปุนปิ เถเรน อคฺคหิตเมว อตฺตโน อานุภาวสมฺปตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘‘สกฺกาโร ครุกาโร’’ติอาทิมาห. เตน ‘‘น เกวลํ ภนฺเต ตุมฺเหหิ ยถาวุตฺตเมว อิธ มยฺหํ ปุญฺญผลํ, อปิจ โข อิทํ ทิพฺพํ อาธิปเตยฺยมฺปี’’ติ ทสฺเสติ. ตตฺถ สกฺกาโรติ อาทรกิริยา, เทเวหิ อตฺตโน สกฺกาตพฺพตาติ อตฺโถ. ตถา ครุกาโรติ ครุกาตพฺพตา. เทวานนฺติ เทเวหิ. อปจิตาติ ปูชิตา.

๔๐. ด้วยบทว่า อิทํ เม อีทิสํ ผลํ นี้ (เทพธิดา) ได้แสดงทิพยสมบัติของตน อันมีประเภทคือ อายุ ยศ สุข รูป เป็นต้น ทั้งที่พระเถระกล่าวถึงด้วยคาถาว่า “กุญฺชโร เต วราโรโห” เป็นต้น และที่ไม่ได้กล่าวถึง รวมไว้ในที่เดียวกันแล้ว, อีกครั้งหนึ่ง เพื่อจะแสดงอานุภาวสมบัติของตนที่พระเถระไม่ได้กล่าวถึงนั่นเทียว จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “สกฺกาโร ครุกาโร”. ด้วยคำนั้น (เทพธิดา) ย่อมแสดงว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ผลบุญของข้าพเจ้าในวิมานนี้ มิใช่มีเพียงเท่าที่ท่านกล่าวไว้เท่านั้น แต่ทว่า ความเป็นอธิบดีอันเป็นทิพย์นี้ก็มีด้วย”. ในบทเหล่านั้น บทว่า สกฺกาโร คือ การกระทำความเอื้อเฟื้อ อธิบายว่า ความเป็นผู้ที่เทวดาทั้งหลายพึงสักการะ. ฉันนั้นเหมือนกัน บทว่า ครุกาโร คือ ความเป็นผู้ที่เทวดาทั้งหลายพึงเคารพ. บทว่า เทวานํ ได้แก่ อันเทวดาทั้งหลาย. บทว่า อปจิตา ได้แก่ อันบูชาแล้ว.

๔๑. สมฺมาวิมุตฺตานนฺติ สุฏฺฐุ วิมุตฺตานํ สพฺพสํกิเลสปฺปหายีนํ. สนฺตานนฺติ สนฺตกายวจีมโนกมฺมานํ สาธูนํ. มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส จ สาสนพฺรหฺมจริยสฺส จ จิณฺณตฺตา พฺรหฺมจารินํ. ปสนฺโน อาสนํ ทชฺชาติ [Pg.34] กมฺมผลสทฺธาย รตนตฺตยสทฺธาย จ ปสนฺนมานโส หุตฺวา ยทิ อาสนมตฺตมฺปิ ทเทยฺย. เอวํ นนฺเท ยถา อหนฺติ ยถา อหํ เตน อาสนทาเนน เอตรหิ นนฺทามิ โมทามิ, เอวเมว อญฺโญปิ นนฺเทยฺย โมเทยฺย.

๔๑. บทว่า สมฺมาวิมุตฺตานํ ได้แก่ แห่งท่านผู้หลุดพ้นดีแล้ว ผู้ละสังกิเลสทั้งปวงได้แล้ว. บทว่า สนฺตานํ ได้แก่ แห่งท่านผู้มีกายกรรม วจีกรรม มโนกรรมสงบแล้ว เป็นสาธุชน. (บทว่า พฺรหฺมจารินํ) เพราะความเป็นผู้ประพฤติแล้วซึ่งมรรคพรหมจรรย์และศาสนพรหมจรรย์. บทว่า ปสนฺโน อาสนํ ทชฺชา ความว่า หากว่าบุคคลมีใจเลื่อมใสเพราะเชื่อในผลของกรรมและเชื่อในพระรัตนตรัยแล้ว พึงถวายแม้เพียงอาสนะ. บทว่า เอวํ นนฺเท ยถา อหํ ความว่า ข้าพเจ้าบันเทิงรื่นเริงอยู่ในบัดนี้ด้วยอาสนทานนั้นฉันใด แม้ผู้อื่นก็พึงบันเทิงรื่นเริงฉันนั้นเหมือนกัน.

๔๒. ตสฺมาติ เตน การเณน. หิ-สทฺโท นิปาตมตฺตํ. อตฺตกาเมนาติ อตฺตโน หิตกาเมน. โย หิ อตฺตโน หิตาวหํ กมฺมํ กโรติ, น อหิตาวหํ, โส อตฺตกาโม. มหตฺตนฺติ วิปากมหตฺตํ. สรีรนฺติมธารินนฺติ อนฺติมํ เทหํ ธาเรนฺตานํ, ขีณาสวานนฺติ อตฺโถ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – ยสฺมา อรหตํ อาสนทาเนน อหํ เอวํ ทิพฺพสมฺปตฺติยา โมทามิ, ตสฺมา อญฺเญนาปิ อตฺตโน อภิวุทฺธึ ปตฺถยมาเนน อนฺติมสมุสฺสเย ฐิตานํ อาสนํ ทาตพฺพํ, นตฺถิ ตาทิสํ ปุญฺญนฺติ ทสฺเสติ. เตสํ วุตฺตสทิสเมวาติ.

๔๒. บทว่า ตสฺมา ได้แก่ เพราะเหตุนั้น. หิ ศัพท์ เป็นเพียงนิบาต. บทว่า อตฺตกาเมน ได้แก่ ผู้ใคร่ประโยชน์แก่ตน. จริงอยู่ ผู้ใดทำกรรมที่นำประโยชน์มาให้ตน ไม่ทำกรรมที่ไม่นำประโยชน์มาให้ ผู้นั้นชื่อว่า อัตตกาโม (ผู้ใคร่ประโยชน์ตน). บทว่า มหตฺตํ ได้แก่ ความเป็นผู้มีวิบากยิ่งใหญ่. บทว่า สรีรนฺติมธารินํ ได้แก่ แห่งท่านผู้ทรงไว้ซึ่งร่างกายสุดท้าย อธิบายว่า แห่งพระขีณาสพทั้งหลาย. นี้เป็นอรรถในคาถานี้ คือ เพราะเหตุที่ข้าพเจ้ารื่นเริงด้วยทิพยสมบัติอย่างนี้ เพราะอาสนทานที่ถวายแก่พระอรหันต์ทั้งหลาย, เพราะเหตุนั้น แม้ผู้อื่นผู้ปรารถนาความเจริญยิ่งแก่ตน ก็พึงถวายอาสนะแก่ท่านผู้ดำรงอยู่ในอัตภาพสุดท้าย, (เทพธิดา) ย่อมแสดงว่า บุญเช่นนั้นไม่มี. (อรรถแห่งบท) เหล่านั้น เหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว.

กุญฺชรวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถากุญชรวิมาน จบ.

๖. ปฐมนาวาวิมานวณฺณนา

๖. อรรถกถาปฐมนาวาวิมาน

สุวณฺณจฺฉทนํ นาวนฺติ นาวาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ สาวตฺถิยํ วิหรนฺเต โสฬสมตฺตา ภิกฺขู อญฺญตรสฺมึ คามกาวาเส วสิตฺวา วุตฺถวสฺสา ‘‘ภควนฺตํ ปสฺสิสฺสาม, ธมฺมญฺจ สุณิสฺสามา’’ติ สาวตฺถึ อุทฺทิสฺส คิมฺหสมเย อทฺธานมคฺคํ ปฏิปนฺนา, อนฺตรามคฺเค จ นิรุทโก กนฺตาโร, เต จ ตตฺถ ฆมฺมาภิตตฺตา กิลนฺตา ตสิตา ปานียํ อลภมานา อญฺญตรสฺส คามสฺส อวิทูเรน คจฺฉนฺติ. ตตฺถ อญฺญตรา อิตฺถี อุทกภาชนํ คเหตฺวา อุทกตฺถาย อุทปานาภิมุขี คจฺฉติ. อถ เต ภิกฺขู ตํ ทิสฺวา ‘‘ยตฺถายํ อิตฺถี คจฺฉติ, ตตฺถ คเต ปานียํ ลทฺธุํ สกฺกา’’ติ ปิปาสาปเรตา ตํทิสาภิมุขา คนฺตฺวา อุทปานํ ทิสฺวา ตสฺสา อวิทูเร อฏฺฐํสุ. สา อิตฺถี ตโต อุทกํ คเหตฺวา นิวตฺติตุกามา เต ภิกฺขู ทิสฺวา ‘‘อิเม อยฺยา อุทเกน อตฺถิกา ปิปาสิตา’’ติ ญตฺวา ครุจิตฺตีการํ อุปฏฺฐเปตฺวา อุทเกน นิมนฺเตสิ. เต ปตฺตถวิกโต ปริสฺสาวนํ นีหริตฺวา ปริสฺสาเวตฺวา ยาวทตฺถํ ปานียํ ปิวิตฺวา หตฺถปาเท สีตเล กตฺวา ตสฺสา อิตฺถิยา ปานียทาเน อนุโมทนํ วตฺวา อคมํสุ.

เรื่องสุวัณณฉทนนาวา นี้คือ นาวาวิมาน. เรื่องราวเกิดขึ้นอย่างไร? เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี ภิกษุประมาณ ๑๖ รูป อาศัยอยู่ในอาวาสชายหมู่บ้านแห่งหนึ่ง จำพรรษาแล้วจึงดำริว่า “เราจักไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค และจักฟังธรรม” แล้วมุ่งหน้าสู่กรุงสาวัตถี เดินทางไกลในฤดูร้อน ในระหว่างทางมีทางกันดารที่ไม่มีน้ำ ภิกษุเหล่านั้นถูกความร้อนแผดเผาในที่นั้น มีความเหน็ดเหนื่อย กระหายน้ำ เมื่อไม่ได้น้ำดื่ม จึงเดินไปในที่ไม่ไกลจากหมู่บ้านแห่งหนึ่ง. ในที่นั้น มีหญิงคนหนึ่งถือหม้อน้ำเดินมุ่งหน้าไปยังบ่อน้ำเพื่อตักน้ำ. ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นเห็นนางแล้วจึงคิดว่า “หญิงนี้ไปที่ใด เมื่อเราไปที่นั่นแล้วคงจะได้น้ำดื่ม” จึงถูกความกระหายครอบงำ เดินมุ่งหน้าไปทางนั้น เห็นบ่อน้ำแล้วจึงได้ยืนอยู่ไม่ไกลจากนาง. หญิงนั้นตักน้ำจากบ่อนั้นแล้ว ประสงค์จะกลับ เห็นภิกษุเหล่านั้นจึงทราบว่า “พระคุณเจ้าเหล่านี้ต้องการน้ำ คงจะกระหายน้ำ” จึงตั้งความเคารพอย่างสูงไว้แล้วนิมนต์ด้วยน้ำ. ภิกษุเหล่านั้นนำผ้ากรองน้ำออกจากถุงบาตร กรองน้ำแล้วดื่มตามความต้องการ ทำมือและเท้าให้เย็นแล้ว กล่าวอนุโมทนาในการถวายน้ำดื่มแก่หญิงนั้นแล้วหลีกไป.

สา [Pg.35] ตํ ปุญฺญํ หทเย ฐเปตฺวา อนฺตรนฺตรา อนุสฺสรนฺตี อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. ตสฺสา ปุญฺญานุภาเวน กปฺปรุกฺโขปโสภิตํ มหนฺตํ วิมานํ อุปฺปชฺชิ. ตํ วิมานํ ปริกฺขิปิตฺวา มุตฺตชาลรชตวิภูสิตา วิย สิกตาวกิณฺณปณฺฑรปุลินตฏา มณิกฺขนฺธนิมฺมลสลิลวาหินี สริตา. ตสฺสา อุโภสุ ตีเรสุ อุยฺยานวิมานทฺวาเร จ มหตี โปกฺขรณี ปญฺจวณฺณปทุมสณฺฑมณฺฑิตา สห สุวณฺณนาวาย นิพฺพตฺติ. สา ตตฺถ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺตี นาวาย กีฬนฺตี ลฬนฺตี วิจรติ. อเถกทิวสํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ เทวธีตรํ นาวาย กีฬนฺตึ ทิสฺวา ตาย กตปุญฺญกมฺมํ ปุจฺฉนฺโต –

นางตั้งบุญนั้นไว้ในใจ ระลึกถึงอยู่เนืองๆ ในภายหลังได้ทำกาละแล้ว บังเกิดในภพดาวดึงส์. ด้วยอานุภาพแห่งบุญของนาง วิมานใหญ่ที่ประดับด้วยต้นกัลปพฤกษ์ได้บังเกิดขึ้น. แวดล้อมวิมานนั้น มีแม่น้ำไหล มีหาดทรายขาวสะอาดเกลื่อนกลาดด้วยทรายแก้วประหนึ่งประดับด้วยตาข่ายมุกและเงิน มีน้ำใสราวก้อนแก้วมณี. ที่ฝั่งทั้งสองของแม่น้ำนั้น และที่ประตูวิมาน มีสระโบกขรณีใหญ่ ประดับด้วยกอบัว ๕ สี บังเกิดขึ้นพร้อมกับเรือทอง. นางเสวยทิพยสมบัติอยู่ในที่นั้น เที่ยวเล่นเพลิดเพลินอยู่ในเรือ. ครั้งนั้น วันหนึ่ง ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุ เที่ยวจาริกไปในเทวโลก เห็นเทพธิดานั้นกำลังเล่นอยู่ในเรือ จึงประสงค์จะถามถึงบุญกรรมที่นางได้ทำไว้ (จึงได้กล่าวว่า) –

๔๓.

๔๓.

‘‘สุวณฺณจฺฉทนํ นาวํ, นาริ อารุยฺห ติฏฺฐสิ;

โอคาหสิ โปกฺขรณึ, ปทฺมํ ฉินฺทสิ ปาณินา.

“ดูก่อนนารี ท่านขึ้นสู่เรือที่มุงด้วยทองคำแล้วยืนอยู่ ท่านหยั่งลงสู่สระโบกขรณี แล้วเด็ดดอกบัวด้วยมือ”

๔๔.

๔๔.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“วรรณะของท่านเช่นนี้มีเพราะเหตุไร ผลสำเร็จแก่ท่านในวิมานนี้เพราะเหตุไร และโภคะทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจอย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมเกิดขึ้นแก่ท่าน (เพราะเหตุไร)”

๔๕.

๔๕.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว,มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – อาห;

“ดูก่อนเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก เราขอถามท่านว่า เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุไรท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงสว่างไปทั่วทุกทิศ” (ดังนี้).

ตโต เถเรน ปุฏฺฐาย เทวตาย วิสฺสชฺชิตาการํ ทสฺเสตุํ สงฺคีติกาเรหิ –

ลำดับนั้น เพื่อจะแสดงอาการที่เทพธิดาผู้ถูกพระเถระถามแล้วได้ตอบ พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายจึงได้กล่าวคาถานี้ว่า –

๔๖.

๔๖.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

“เทพธิดานั้น เมื่อถูกพระโมคคัลลานะถามแล้ว มีใจยินดี เมื่อถูกถามปัญหาแล้ว จึงได้พยากรณ์ว่า นี้เป็นผลของกรรมใด”

อยํ คาถา วุตฺตา.

คาถานี้ (พระสังคีติกาจารย์) ได้กล่าวไว้แล้ว.

๔๗.

๔๗.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก;

ทิสฺวาน ภิกฺขู ตสิเต กิลนฺเต, อุฏฺฐาย ปาตุํ อุทกํ อทาสึ.

“เมื่อครั้งเกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ในชาติก่อนในมนุษยโลก ข้าพเจ้าได้เห็นภิกษุทั้งหลายผู้กระหายน้ำและเหน็ดเหนื่อย จึงลุกขึ้นถวายน้ำเพื่อให้ท่านดื่ม”

๔๘.

๔๘.

‘‘โย [Pg.36] เว กิลนฺตาน ปิปาสิตานํ, อุฏฺฐาย ปาตุํ อุทกํ ททาติ;

สีโตทกา ตสฺส ภวนฺติ นชฺโช, ปหูตมลฺยา พหุปุณฺฑรีกา.

“ผู้ใดแล ลุกขึ้นให้น้ำเพื่อดื่มแก่ผู้ที่เหน็ดเหนื่อยและกระหายน้ำ แม่น้ำที่มีน้ำเย็น มีดอกไม้และดอกบัวขาวมากมาย ย่อมบังเกิดมีแก่ผู้นั้น”

๔๙.

๔๙.

‘‘ตํ อาปคา อนุปริยนฺติ สพฺพทา, สีโตทกา วาลุกสนฺถตา นที;

อมฺพา จ สาลา ติลกา จ ชมฺพุโย, อุทฺทาลกา ปาฏลิโย จ ผุลฺลา.

“แม่น้ำมีน้ำเย็น มีหาดทรายปูลาด ย่อมไหลไปรอบวิมานนั้นทุกเมื่อ ทั้งต้นมะม่วง ต้นสาละ ต้นกระทิง ต้นหว้า ต้นคูน และต้นแคฝอย ก็มีดอกบานสะพรั่ง”

๕๐.

๕๐.

‘‘ตํภูมิภาเคหิ อุเปตรูปํ, วิมานเสฏฺฐํ ภุส โสภมานํ;

ตสฺสีธ กมฺมสฺส อยํ วิปาโก, เอตาทิสํ ปุญฺญกตา ลภนฺติ.

“วิมานอันประเสริฐที่ประกอบด้วยภูมิภาคเหล่านั้น งดงามยิ่งนัก นี้เป็นวิบากแห่งกรรมนั้นในภพนี้ ผู้ที่ทำบุญไว้ย่อมได้ผลเช่นนี้”

๕๑.

๕๑.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“เพราะเหตุนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้ เพราะเหตุนั้น ผลจึงสำเร็จแก่ข้าพเจ้าในวิมานนี้ และโภคะทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจอย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมเกิดขึ้นแก่ข้าพเจ้า”

๕๒.

๕๒.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“ข้าแต่ภิกษุผู้มีอานุภาพมาก ข้าพเจ้าขอบอกแก่ท่านว่า เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ข้าพเจ้าได้ทำบุญใดไว้ เพราะบุญนั้น ข้าพเจ้าจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของข้าพเจ้าจึงสว่างไปทั่วทุกทิศ” (ดังนี้).

อยํ เทวตาย วิสฺสชฺชิตากาโร.

นี้คืออาการที่เทพธิดาตอบ.

๔๓. ตตฺถ สุวณฺณจฺฉทนนฺติ วิจิตฺตภิตฺติวิรจเนหิ รตฺตสุวณฺณมเยหิ อุโภหิ ปสฺเสหิ ปฏิจฺฉาทิตพฺภนฺตรตาย เจว นานารตนสมุชฺชลิเตน กนกมยาลงฺกาเรน อุปริ ฉาทิตตาย จ สุวณฺณจฺฉทนํ. นาวนฺติ โปตํ. โส หิ โอรโต ปารํ ปวติ คจฺฉตีติ โปโต, สตฺเต เนตีติ นาวาติ จ วุจฺจติ. นารีติ ตสฺสา เทวธีตาย อาลปนํ. นรติ เนตีติ นโร, ปุริโส. ยถา หิ ปฐมปกติภูโต สตฺโต อิตราย ปกติยา เสฏฺฐตฺเถน ปุริ เสตีติ ‘‘ปุริโส’’ติ วุจฺจติ, เอวํ นยนฏฺเฐน [Pg.37] ‘‘นโร’’ติ. ปุตฺตภาตุภูโตปิ หิ ปุคฺคโล มาตุเชฏฺฐภคินีนํ ปิตุฏฺฐาเน ติฏฺฐติ, ปเคว ภตฺตุภูโต. นรสฺส เอสาติ นารี, อยญฺจ สมญฺญา มนุสฺสิตฺถีสุ ปวตฺตา รุฬฺหิวเสน อิตราสุปิ ตถา วุจฺจติ. โอคาหสิ โปกฺขรณินฺติ สติปิ รตฺตุปฺปลนีลุปฺปลาทิเก พหุวิเธ รตนมเย ชลชกุสุเม โปกฺขรสงฺขาตานํ ทิพฺพปทุมานํ ตตฺถ เยภุยฺเยน อตฺถิตาย ‘‘โปกฺขรณี’’ติ ลทฺธนามํ ทิพฺพสรํ ชลวิหารรติยา อนุปวิสสิ. ปทฺมํ ฉินฺทสิ ปาณินาติ รชตมยนาฬํ ปทุมราครตนมยปตฺตสงฺฆาตํ กนกมยกณฺณิกากิญฺชกฺขเกสรํ ทิพฺพกมลํ ลีลารวินฺทํ กตฺตุกามตาย ตว หตฺเถน ภญฺชสิ.

๔๓. ในบทเหล่านั้น บทว่า สุวณฺณฉทนํ (มีเครื่องมุงเป็นทอง) คือ เพราะมีภายในอันปกปิดแล้วจากทั้งสองข้างด้วยฝาและเครื่องประดับอันวิจิตรที่ทำด้วยทองคำแดง และเพราะมีเบื้องบนอันมุงบังด้วยเครื่องประดับทองที่รุ่งเรืองด้วยรัตนะต่างๆ. บทว่า นาวํ คือ เรือ. เพราะเรือนั้นย่อมแล่นไป คือไปจากฝั่งนี้สู่ฝั่งโน้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า โปตะ, และเพราะนำสัตว์ทั้งหลายไป ฉะนั้นจึงชื่อว่า นาวา. บทว่า นารี เป็นคำเรียกเทพธิดานั้น. เพราะนำไป ฉะนั้นจึงชื่อว่า นระ คือ บุรุษ. เปรียบเหมือนสัตว์ผู้มีภาวะดั้งเดิม ย่อมถูกเรียกว่า "บุรุษ" เพราะนอนอยู่ในปุระ (ร่างกาย) ด้วยความเป็นผู้ประเสริฐกว่าภาวะอื่น ฉันใด ก็ฉันนั้น ย่อมถูกเรียกว่า "นระ" เพราะอรรถว่านำไป. จริงอยู่ แม้บุคคลผู้เป็นบุตรหรือน้องชาย ก็ย่อมอยู่ในฐานะบิดาของมารดาและพี่สาว ไม่ต้องกล่าวถึงผู้เป็นสามีเลย. เพราะเป็นของนระ (บุรุษ) ฉะนั้นจึงชื่อว่า นารี, และสมัญญานี้เป็นไปในหญิงมนุษย์โดยอำนาจของคำที่ใช้กันมา แม้ในหญิงอื่นก็เรียกว่าอย่างนั้น. บทว่า โอคาหสิ โปกฺขรณึ คือ แม้เมื่อมีดอกไม้ที่เกิดในน้ำอันทำด้วยรัตนะหลายชนิด มีอุบลแดงและอุบลเขียวเป็นต้น แต่เพราะมีความเป็นไปโดยมากของดอกปทุมทิพย์อันเรียกว่า "ปอกขระ" ในสระนั้น ท่านจึงเข้าไปสู่สระทิพย์อันได้ชื่อว่า "โบกขรณี" ด้วยความยินดีในการเล่นน้ำ. บทว่า ปทฺมํ ฉินฺทสิ ปาณินา คือ ท่านย่อมเด็ดดอกบัวทิพย์อันมีก้านเป็นเงิน มีกลุ่มใบเป็นแก้วปทุมราค มีฝัก เกสร และเรณูเป็นทอง ด้วยมือของท่าน ด้วยความประสงค์จะทำเป็นดอกบัวเพื่อประดับเล่น.

๔๗. ตสิเตติ ปิปาสิเต. กิลนฺเตติ ตาย ปิปาสาย อทฺธานปริสฺสเมน จ กิลนฺตกาเย. อุฏฺฐายาติ อุฏฺฐานวีริยํ กตฺวา, อาลสิยํ อนาปชฺชิตฺวาติ อตฺโถ.

๔๗. บทว่า ตสิเต คือ ผู้กระหายน้ำ. บทว่า กิลนฺเต คือ ผู้มีกายเหน็ดเหนื่อยด้วยความกระหายนั้นและด้วยความลำบากในการเดินทางไกล. บทว่า อุฏฺฐาย คือ ทำความเพียรลุกขึ้น อธิบายว่า ไม่ถึงความเกียจคร้าน.

๔๘. โย เวติอาทินา ยถา อหํ, เอวํ อญฺเญปิ อายตนคเตน อุทกทานปุญฺเญน เอตาทิสํ ผลํ ปฏิลภนฺตีติ ทิฏฺเฐน อทิฏฺฐสฺส อนุมานวิธึ ทสฺเสนฺตี เถเรน ปุฏฺฐมตฺถํ สาธารณโต วิสฺสชฺเชติ. ตตฺถ ตสฺสาติ ตนฺติ จ ยถาวุตฺตปุญฺญการินํ ปจฺจามสติ.

๔๘. (นางเทพธิดา) แสดงวิธีอนุมานถึงสิ่งที่มองไม่เห็นด้วยสิ่งที่มองเห็นแล้วว่า "เหมือนดังที่ข้าพเจ้าได้รับผลเช่นนี้ด้วยบุญจากการถวายน้ำอันถึงฐานะ แม้คนอื่นๆ ก็ย่อมได้รับผลเช่นนี้เหมือนกัน" ดังนี้ (ชื่อว่า) ตอบเนื้อความที่พระเถระถามแล้วโดยทั่วไป ด้วยคาถาว่า โย เว เป็นต้น. ในคาถานั้น (นางเทพธิดา) ย่อมพิจารณาถึงผู้กระทำบุญตามที่กล่าวแล้วด้วยบทว่า ตสฺส และบทว่า ตํ.

๔๙. อนุปริยนฺตีติ อนุรูปวเสน ปริกฺขิปนฺติ. ตสฺส วสนฏฺฐานปริกฺขิปเนน โสปิ ปริกฺขิตฺโต นาม โหติ. ติลกาติ พนฺธุชีวกปุปฺผสทิสปุปฺผา เอกา รุกฺขชาติ. อุทฺทาลกาติ วาตฆาตกา, เย ‘‘ราชรุกฺขา’’ติปิ วุจฺจนฺติ.

๔๙. บทว่า อนุปริยนฺติ ความว่า ย่อมแวดล้อมโดยสมควร. เพราะการแวดล้อมสถานที่อยู่ของบุคคลนั้น แม้บุคคลนั้นก็ชื่อว่าถูกแวดล้อม. บทว่า ติลกา คือ พันธุ์ไม้ชนิดหนึ่งมีดอกคล้ายดอกชบา. บทว่า อุทฺทาลกา คือ ต้นคูน ซึ่งเรียกกันว่า "ราชพฤกษ์" ก็มี.

๕๐. ตํภูมิภาเคหีติ ตาทิเสหิ ภูมิภาเคหิ, ยถาวุตฺตโปกฺขรณีนทีอุยฺยานวนฺเตหิ ภูมิปเทเสหีติ อตฺโถ. อุเปตรูปนฺติ ปาสํสิยภาเวน อุเปตํ, เตสํ โปกฺขรณีอาทีนํ วเสน รมณียสนฺนิเวสนฺติ วุตฺตํ โหติ. ภุส โสภมานนฺติ ภุสํ อติวิย วิโรจมานํ วิมานเสฏฺฐํ ลภนฺตีติ โยชนา. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

๕๐. บทว่า ตํภูมิภาเคหิ ความว่า ด้วยส่วนแห่งภูมิภาคเช่นนั้น คือ ด้วยภูมิประเทศอันมีสระโบกขรณี แม่น้ำ และสวนดังที่กล่าวแล้ว. บทว่า อุเปตรูปํ ความว่า ถึงพร้อมด้วยความเป็นสิ่งที่น่าสรรเสริญ คือ มีการตั้งอยู่อย่างน่ารื่นรมย์ด้วยอำนาจแห่งสระโบกขรณีเป็นต้นเหล่านั้น. การประกอบความว่า ย่อมได้วิมานอันประเสริฐที่งดงามยิ่งนัก คือ รุ่งเรืองอย่างยิ่ง ดังนี้. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

ปฐมนาวาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาปฐมนาวาวิมาน จบ.

๗. ทุติยนาวาวิมานวณฺณนา

๗. อรรถกถาทุติยนาวาวิมาน

สุวณฺณจฺฉทนํ [Pg.38] นาวนฺติ ทุติยนาวาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ สาวตฺถิยํ วิหรนฺเต อญฺญตโร ขีณาสวตฺเถโร อุปกฏฺฐาย วสฺสูปนายิกาย คามกาวาเส วสฺสํ อุปคนฺตุกาโม สาวตฺถิโต ตํ คามํ อุทฺทิสฺส ปจฺฉาภตฺตํ อทฺธานมคฺคปฏิปนฺโน, มคฺคปริสฺสเมน กิลนฺโต ตสิโต อนฺตรามคฺเค อญฺญตรํ คามํ สมฺปตฺโต, พหิคาเม ตาทิสํ ฉายูทกสมฺปนฺนฏฺฐานํ อปสฺสนฺโต ปริสฺสเมน จ อภิภุยฺยมาโน จีวรํ ปารุปิตฺวา คามํ ปวิสิตฺวา ธุรเคหสฺเสว ทฺวาเร อฏฺฐาสิ. ตตฺถ อญฺญตรา อิตฺถี เถรํ ปสฺสิตฺวา ‘‘กุโต, ภนฺเต, อาคตตฺถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา มคฺคปริสฺสมํ ปิปาสิตภาวญฺจ ญตฺวา ‘‘เอถ, ภนฺเต’’ติ เคหํ ปเวเสตฺวา ‘‘อิธ นิสีทถา’’ติ อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา อทาสิ. ตตฺถ นิสินฺเน ปาโททกํ ปาทพฺภญฺชนเตลญฺจ ทตฺวา ตาลวณฺฏํ คเหตฺวา พีชิ. ปริฬาเห วูปสนฺเต มธุรํ สีตลํ สุคนฺธํ ปานกํ โยเชตฺวา อทาสิ. เถโร ตํ ปิวิตฺวา ปฏิปฺปสฺสทฺธกิลมโถ อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺตีติ สพฺพํ อนนฺตรวิมานสทิสนฺติ เวทิตพฺพํ. คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ. เตน วุตฺตํ –

ทุติยนาวาวิมาน มีคำขึ้นต้นว่า สุวณฺณจฺฉทนํ นาวํ. เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? สมัยที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กรุงสาวัตถี พระขีณาสพเถระรูปหนึ่ง เมื่อวันเข้าพรรษาใกล้เข้ามา มีความประสงค์จะเข้าจำพรรษาในอาวาสชายบ้านแห่งหนึ่ง จึงออกจากกรุงสาวัตถีมุ่งหน้าไปยังบ้านนั้น ในเวลาหลังภัตตกิจ ได้เดินทางไกล เมื่อยล้าเพราะความลำบากในการเดินทางและกระหายน้ำ ได้เดินทางไปถึงบ้านแห่งหนึ่งในระหว่างทาง เมื่อไม่เห็นสถานที่อันสมบูรณ์ด้วยร่มไม้และน้ำเช่นนั้นในนอกบ้าน และถูกความเหน็ดเหนื่อยครอบงำ จึงครองจีวรเข้าไปในบ้านแล้วยืนอยู่ที่ประตูเรือนหลังแรกนั่นเอง. ในบ้านนั้น มีหญิงคนหนึ่งเห็นพระเถระแล้วจึงทูลถามว่า "พระคุณเจ้า มาจากไหน" เมื่อทราบถึงความเหน็ดเหนื่อยจากการเดินทางและความกระหายน้ำ จึงกล่าวว่า "นิมนต์มาทางนี้เถิด พระคุณเจ้า" แล้วนิมนต์เข้าบ้าน ปูลาดอาสนะถวายแล้วกล่าวว่า "นิมนต์นั่งตรงนี้เถิด". เมื่อท่านนั่งแล้ว ได้ถวายน้ำล้างเท้าและน้ำมันทาเท้า แล้วถือพัดใบตาลพัดให้. เมื่อความกระวนกระวายบรรเทาลงแล้ว จึงปรุงน้ำปานะอันมีรสหวาน เย็น มีกลิ่นหอมถวาย. พระเถระดื่มน้ำปานะนั้นแล้ว หายจากความเหน็ดเหนื่อย จึงได้กระทำอนุโมทนาแล้วหลีกไป. ในกาลต่อมา หญิงนั้นทำกาละแล้วได้บังเกิดในภพดาวดึงส์ พึงทราบว่าเรื่องทั้งหมดเหมือนกับวิมานที่แล้ว. แม้ในคาถาทั้งหลายก็ไม่มีอะไรใหม่. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า –

๕๓.

๕๓.

‘‘สุวณฺณจฺฉทนํ นาวํ, นาริ อารุยฺห ติฏฺฐสิ;

โอคาหสิ โปกฺขรณึ, ปทฺมํ ฉินฺทสิ ปาณินา.

ดูก่อนนารี เธอขึ้นสู่เรือมีหลังคาเป็นทองคำยืนอยู่ หยั่งลงสู่สระโบกขรณี เด็ดดอกบัวด้วยมือ.

๕๔.

๕๔.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

วรรณะของเธอเช่นนี้มีได้เพราะเหตุไร? ความสำเร็จย่อมมีแก่เธอในวิมานนี้เพราะเหตุไร? และโภคทรัพย์ทั้งหลายเหล่าใดเหล่าหนึ่งอันเป็นที่รักแห่งใจ ย่อมเกิดขึ้นแก่เธอเพราะเหตุไร?

๕๕.

๕๕.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้เป็นเทพธิดามีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้? เพราะเหตุไรท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ?

๕๖.

๕๖.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

เทพธิดานั้นมีใจยินดี ถูกพระโมคคัลลานะถามแล้ว เมื่อถูกถามปัญหา จึงได้พยากรณ์ว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด.

๕๗.

๕๗.

‘‘อหํ [Pg.39] มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก;

ทิสฺวาน ภิกฺขุํ ตสิตํ กิลนฺตํ, อุฏฺฐาย ปาตุํ อุทกํ อทาสึ.

เมื่อครั้งดิฉันเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ ในชาติก่อน ณ โลกมนุษย์ ได้เห็นภิกษุรูปหนึ่งกระหายน้ำและเหน็ดเหนื่อย จึงลุกขึ้นถวายน้ำให้ดื่ม.

๕๘.

๕๘.

‘‘โย เว กิลนฺตสฺส ปิปาสิตสฺส, ฏฺฐาย ปาตุํ อุทกํ ททาติ;

สีโตทกา ตสฺส ภวนฺติ นชฺโช, ปหูตมลฺยา พหุปุณฺฑรีกา.

ผู้ใดแล ลุกขึ้นถวายน้ำให้ดื่มแก่ผู้เหน็ดเหนื่อยและกระหายน้ำ แม่น้ำทั้งหลายอันมีน้ำเย็น มีดอกไม้อุดมสมบูรณ์ มีดอกบัวขาวมากมาย ย่อมบังเกิดแก่ผู้นั้น.

๕๙.

๕๙.

‘‘ตํ อาปคา อนุปริยนฺติ สพฺพทา, สีโตทกา วาลุกสนฺถตา นที;

อมฺพา จ สาลา ติลกา จ ชมฺพุโย, อุทฺทาลกา ปาฏลิโย จ ผุลฺลา.

แม่น้ำทั้งหลายอันมีน้ำเย็น มีหาดทรายแผ่ไป ย่อมไหลไปรอบๆ ผู้นั้นทุกเมื่อ ทั้งต้นมะม่วง ต้นสาละ ต้นติลักะ ต้นชมพู่ ต้นคูน และต้นแคฝอยก็ผลิดอกบานสะพรั่ง.

๖๐.

๖๐.

‘‘ตํภูมิภาเคหิ อุเปตรูปํ, วิมานเสฏฺฐํ ภุส โสภมานํ;

ตสฺสีธ กมฺมสฺส อยํ วิปาโก, เอตาทิสํ ปุญฺญกตา ลภนฺติ.

วิมานอันประเสริฐ งดงามยิ่งนัก ประกอบด้วยส่วนแห่งภูมิภาคเหล่านั้น นี้เป็นวิบากแห่งกรรมนั้นในวิมานนี้ ผู้ทำบุญไว้แล้วย่อมได้ผลเช่นนี้.

๖๑.

๖๑.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

เพราะบุญนั้น วรรณะของดิฉันจึงเป็นเช่นนี้ เพราะบุญนั้น ความสำเร็จจึงมีแก่ดิฉันในวิมานนี้ และโภคทรัพย์ทั้งหลายเหล่าใดเหล่าหนึ่งอันเป็นที่รักแห่งใจ ย่อมเกิดขึ้นแก่ดิฉัน.

๖๒.

๖๒.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

ข้าแต่ภิกษุผู้มีอานุภาพมาก ดิฉันขอบอกแก่ท่านว่า เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ดิฉันได้ทำบุญใดไว้ เพราะบุญนั้น ดิฉันจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของดิฉันจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ.

อตฺถวณฺณนาสุปิ อิธ เอโกว เถโรติ อปุพฺพํ นตฺถิ.

แม้ในอรรถกถาทั้งหลาย ในเรื่องนี้มีพระเถระเพียงรูปเดียว (มิใช่หลายรูป) เพราะฉะนั้น จึงไม่มีอะไรใหม่.

ทุติยนาวาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาทุติยนาวาวิมาน จบ.

๘. ตติยนาวาวิมานวณฺณนา

๘. อรรถกถาตติยนาวาวิมาน

สุวณฺณจฺฉทนํ [Pg.40] นาวนฺติ ตติยนาวาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ชนปทจาริกํ จรนฺโต มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ โกสลชนปเท เยน ถูณํ นาม พฺราหฺมณคาโม ตทวสริ. อสฺโสสุํ โข ถูเณยฺยกา พฺราหฺมณคหปติกา ‘‘สมโณ กิร โคตโม อมฺหากํ คามเขตฺตํ อนุปฺปตฺโต’’ติ. อถ ถูเณยฺยกา พฺราหฺมณคหปติกา อปฺปสนฺนา มิจฺฉาทิฏฺฐิกา มจฺเฉรปกตา ‘‘สเจ สมโณ โคตโม อิมํ คามํ ปวิสิตฺวา ทฺวีหตีหํ วเสยฺย, สพฺพํ อิมํ ชนํ อตฺตโน วจเน ปติฏฺฐเปยฺย, ตโต พฺราหฺมณธมฺโม ปติฏฺฐํ น ลเภยฺยา’’ติ ตตฺถ ภควโต อวาสาย ปริสกฺกนฺตา นทีติตฺเถสุ ฐปิตนาวาโย อปเนสุํ, เสตุสงฺกมนานิ จ อวลญฺเช อกํสุ, ตถา ปปามณฺฑปาทีนิ, เอกํ อุทปานํ ฐเปตฺวา อิตรานิ อุทปานานิ ติณาทีหิ ปูเรตฺวา ปิทหึสุ. เตน วุตฺตํ อุทาเน (อุทา. ๖๙) ‘‘อถ โข ถูเณยฺยกา พฺราหฺมณคหปติกา อุทปานํ ติณสฺส จ ภุสสฺส จ ยาว มุขโต ปูเรสุํ ‘มา เต มุณฺฑกา สมณกา ปานียํ อปํสู’’’ติ.

ตติยนาวาวิมาน มีคำขึ้นต้นว่า สุวณฺณจฺฉทนํ นาวํ. เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปในชนบทพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ในแคว้นโกศล ได้เสด็จไปยังพราหมณคามชื่อถูณะ. พราหมณ์และคหบดีชาวบ้านถูณะได้สดับข่าวว่า "ได้ยินว่า พระสมณโคดมเสด็จมาถึงเขตบ้านของเราแล้ว". ครั้งนั้น พราหมณ์และคหบดีชาวบ้านถูณะผู้ไม่เลื่อมใส เป็นมิจฉาทิฏฐิ มีความตระหนี่เป็นปกติ (คิดกันว่า) "ถ้าพระสมณโคดมเข้ามาสู่บ้านนี้แล้วประทับอยู่สักสองสามวัน ก็จะยังชนทั้งปวงนี้ให้ตั้งอยู่ในคำสอนของตน เมื่อเป็นเช่นนั้น ธรรมของพราหมณ์ก็จะตั้งอยู่ไม่ได้" จึงพากันพยายามเพื่อไม่ให้พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ในที่นั้น ได้นำเรือที่จอดไว้ที่ท่าข้ามแม่น้ำออกไปเสีย ทำให้สะพานและทางเดินใช้การไม่ได้ และได้กระทำเช่นเดียวกันกับศาลาที่พักและโรงดื่มน้ำเป็นต้น เว้นไว้แต่บ่อน้ำบ่อหนึ่งแล้ว ได้นำหญ้าเป็นต้นมาถมบ่อน้ำอื่นๆ ที่เหลือจนเต็มแล้วปิดไว้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ในอุทานว่า "ครั้งนั้นแล พราหมณ์และคหบดีชาวบ้านถูณะได้ถมบ่อน้ำให้เต็มจนถึงปากบ่อด้วยหญ้าและแกลบ (ด้วยคิดว่า) 'ขอพวกสมณะโล้นอย่าได้ดื่มน้ำเลย'".

ภควา เตสํ ตํ วิปฺปการํ ญตฺวา เต อนุกมฺปนฺโต สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน อากาเสน นทึ อติกฺกมิตฺวา คนฺตฺวา อนุกฺกเมน ถูณํ พฺราหฺมณคามํ ปตฺวา มคฺคา โอกฺกมฺม อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. เตน จ สมเยน สมฺพหุลา อุทกหารินิโย ภควโต อวิทูเรน อติกฺกมนฺติ. ตสฺมิญฺจ คาเม ‘‘สเจ สมโณ โคตโม อิธาคมิสฺสติ, น ตสฺส ปจฺจุคฺคมนาทิกํ กาตพฺพํ, เคหํ อาคตสฺส จสฺส สาวกานญฺจ ภิกฺขาปิ น ทาตพฺพา’’ติ กติกา กตา โหติ.

พระผู้มีพระภาคทรงทราบอาการอันแปรปรวนนั้นของพวกเขาแล้ว ทรงอนุเคราะห์พวกเขา จึงพร้อมด้วยหมู่ภิกษุเสด็จข้ามแม่น้ำไปทางอากาศ เสด็จไปโดยลำดับจนถึงพราหมณคามชื่อถูณะ แล้วเสด็จแวะออกจากหนทาง ประทับนั่ง ณ โคนต้นไม้แห่งหนึ่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้ ก็โดยสมัยนั้น หญิงตักน้ำจำนวนมากพากันเดินผ่านไปในที่ไม่ไกลจากพระผู้มีพระภาค และในหมู่บ้านนั้นมีกติกาที่พวกเขาทำไว้ว่า "ถ้าสมณโคดมมาที่นี่ ไม่พึงทำการต้อนรับเป็นต้นแก่ท่าน และเมื่อท่านมาถึงเรือนแล้ว ก็ไม่พึงถวายภิกษาแก่ท่านและแก่สาวกทั้งหลายของท่าน"

ตตฺถ อญฺญตรสฺส พฺราหฺมณสฺส ทาสี ฆเฏน ปานียํ คเหตฺวา คจฺฉนฺตี ภควนฺตํ ภิกฺขุสงฺฆปริวุตํ นิสินฺนํ ทิสฺวา ภิกฺขู จ มคฺคปริสฺสเมน กิลนฺเต ตสิเต ญตฺวา ปสนฺนจิตฺตา ปานียํ ทาตุกามา หุตฺวา ‘‘ยทิปิ เม คามวาสิโน ‘สมณสฺส โคตมสฺส น กิญฺจิ ทาตพฺพํ, สามีจิกมฺมมฺปิ น กาตพฺพ’นฺติ กติกํ กตฺวา ฐิตา, เอวํ สนฺเตปิ ยทิ อหํ อีทิเส ปุญฺญกฺเขตฺเต ทกฺขิเณยฺเย ลภิตฺวา ปานียทานมตฺเตนาปิ อตฺตโน ปติฏฺฐํ น กเรยฺยํ, กทาหํ อิโต ทุกฺขชีวิตโต มุจฺจิสฺสามิ, กามํ เม [Pg.41] อยฺยโก สพฺเพปิเม คามวาสิโน มํ หนนฺตุ วา พนฺธนฺตุ วา, อีทิเส ปุญฺญกฺเขตฺเต ปานียทานํ ทสฺสามิ เอวา’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา อญฺญาหิ อุทกหารินีหิ วาริยมานาปิ ชีวิเต นิรเปกฺขา สีสโต ปานียฆฏํ โอตาเรตฺวา อุโภหิ หตฺเถหิ ปริคฺคเหตฺวา เอกมนฺเต ฐเปตฺวา สญฺชาตปีติโสมนสฺสา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา ปานีเยน นิมนฺเตสิ. ภควา ตสฺสา จิตฺตปฺปสาทํ โอโลเกตฺวา ตํ อนุคฺคณฺหนฺโต ปานียํ ปริสฺสาเวตฺวา หตฺถปาเท โธวิตฺวา ปานียํ ปิวิ, ฆเฏ อุทกํ ปริกฺขยํ น คจฺฉติ. สา ตํ ทิสฺวา ปุน ปสนฺนจิตฺตา เอกสฺส ภิกฺขุสฺส อทาสิ, ตถา อปรสฺส อปรสฺสาติ สพฺเพสมฺปิ อทาสิ, อุทกํ น ขียเตว. สา หฏฺฐตุฏฺฐา ยถาปุณฺเณน ฆเฏน เคหาภิมุขี อคมาสิ. ตสฺสา สามิโก พฺราหฺมโณ ปานียสฺส ทินฺนภาวํ สุตฺวา ‘‘อิมาย คามวตฺตํ ภินฺนํ, อหญฺจ คารยฺโห กโต’’ติ โกเธน ปชฺชลนฺโต ตฏตฏายมาโน ตํ ภูมิยํ ปาเตตฺวา หตฺเถหิ จ ปาเทหิ จ ปหริ. สา เตน อุปกฺกเมน ชีวิตกฺขยํ ปตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพติ, วิมานํ จสฺสา ปฐมนาวาวิมาเน วุตฺตสทิสํ อุปฺปชฺชิ.

ในหมู่บ้านนั้น ทาสีของพราหมณ์คนหนึ่งถือหม้อน้ำไป เห็นพระผู้มีพระภาคประทับนั่งแวดล้อมด้วยหมู่ภิกษุ และทราบว่าภิกษุทั้งหลายเหน็ดเหนื่อยและกระหายน้ำจากการเดินทาง จึงมีจิตเลื่อมใส ประสงค์จะถวายน้ำดื่ม และคิดว่า "แม้ชาวบ้านทั้งหลายจะตั้งกติกาไว้ว่า 'ไม่พึงให้อะไรแก่สมณโคดม ไม่พึงทำสามีจิกรรม' ถึงอย่างนั้น ถ้าเราได้ทักขิไณยบุคคลในบุญเขตเช่นนี้แล้ว ไม่ทำที่พึ่งแก่ตนแม้ด้วยเพียงการถวายน้ำดื่ม เมื่อไรเราจะพ้นจากชีวิตที่ลำบากนี้ได้หนอ ช่างเถิด เจ้านายของเราและชาวบ้านทั้งหมดนี้จะฆ่าเราหรือจะผูกมัดเราก็ตาม เราจักถวายน้ำดื่มในบุญเขตเช่นนี้ให้ได้" ครั้นตัดสินใจดังนี้แล้ว แม้จะถูกหญิงตักน้ำคนอื่น ๆ ห้าม ก็ไม่ห่วงใยในชีวิต ยกลงซึ่งหม้อน้ำจากศีรษะ ประคองไว้ด้วยมือทั้งสอง วางไว้ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง เกิดปีติโสมนัส เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมด้วยเบญจางคประดิษฐ์ แล้วนิมนต์ด้วยน้ำดื่ม พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรความเลื่อมใสแห่งจิตของนาง เพื่อจะทรงอนุเคราะห์นาง จึงทรงกรองน้ำ ทรงล้างพระหัตถ์และพระบาท แล้วเสวยน้ำดื่ม น้ำในหม้อก็ไม่หมดสิ้นไป นางเห็นดังนั้นก็มีจิตเลื่อมใสอีก ได้ถวายแก่ภิกษุรูปหนึ่ง และถวายแก่รูปอื่น ๆ ต่อไปฉันนั้น จนได้ถวายแก่ภิกษุทุกรูป แต่น้ำก็ไม่หมดสิ้นไปเลย นางมีใจยินดีร่าเริง ถือหม้อที่เต็มดังเดิมเดินมุ่งหน้ากลับบ้าน พราหมณ์ผู้เป็นนายของนางได้ฟังเรื่องการถวายน้ำแล้ว โกรธลุกเป็นไฟว่า "นางนี่ทำลายธรรมเนียมของหมู่บ้าน และทำให้เราเป็นที่น่าตำหนิ" จึงทำเสียงดังตั้ดๆ ผลักนางล้มลงบนพื้น แล้วทุบตีด้วยมือและเท้า นางสิ้นชีวิตด้วยการประทุษร้ายนั้น แล้วไปบังเกิดในภพดาวดึงส์ และวิมานของนางก็เกิดขึ้นเหมือนวิมานที่กล่าวไว้ในนาวาวิมานเรื่องแรก

อถ โข ภควา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อามนฺเตสิ ‘‘อิงฺฆ เม ตฺวํ, อานนฺท, อุทปานโต ปานียํ อาหรา’’ติ. เถโร ‘‘อิทานิ, ภนฺเต, อุทปาโน ถูเณยฺยเกหิ ทูสิโต, น สกฺกา ปานียํ อาหริตุ’’นฺติ อาห. ภควา ทุติยมฺปิ ตติยมฺปิ อาณาเปสิ. ตติยวาเร เถโร ภควโต ปตฺตํ อาทาย อุทปานาภิมุโข อคมาสิ. คจฺฉนฺเต เถเร อุทปาเน อุทกํ ปริปุณฺณํ หุตฺวา อุตฺตริตฺวา สมนฺตโต สนฺทติ, สพฺพํ ติณภุสํ อุปลวิตฺวา สยเมว อปคจฺฉติ. เตน สนฺทมาเนน สลิเลน อุปรูปริ วฑฺฒนฺเตน อญฺเญ ชลาสเย ปูเรตฺวา ตํ คามํ ปริกฺขิปนฺเตน คามปฺปเทโส อชฺโฌตฺถรียติ. ตํ ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา พฺราหฺมณา อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตชาตา ภควนฺตํ ขมาเปสุํ, ตงฺขณญฺเญว อุทโกโฆ อนฺตรธายิ. เต ภควโต จ ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ นิวาสฏฺฐานํ สํวิธาย สฺวาตนาย นิมนฺเตตฺวา ทุติยทิวเส มหาทานํ สชฺเชตฺวา พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน ปริวิสิตฺวา สพฺเพ ถูเณยฺยกา พฺราหฺมณคหปติกา ภควนฺตํ ภุตฺตาวึ โอนีตปตฺตปาณึ ปยิรุปาสนฺตา นิสีทึสุ.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระอานนท์ว่า "อานนท์ เธอจงไปตักน้ำจากบ่อมาให้เรา" พระเถระกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ บ่อน้ำนั้นถูกพวกชาวบ้านถูณะทำให้เสียแล้ว ไม่สามารถจะตักน้ำมาได้" พระผู้มีพระภาคทรงรับสั่งแม้ครั้งที่สอง แม้ครั้งที่สาม ในครั้งที่สาม พระเถระถือบาตรของพระผู้มีพระภาคแล้วเดินมุ่งหน้าไปยังบ่อน้ำ เมื่อพระเถระไปถึง บ่อน้ำก็เต็มเปี่ยมด้วยน้ำ ล้นขึ้นมาไหลไปโดยรอบ หญ้าและแกลบทั้งปวงลอยขึ้นแล้วหายไปเอง กระแสน้ำที่ไหลนองนั้นเพิ่มระดับสูงขึ้นเรื่อยๆ จนเต็มแหล่งน้ำอื่นๆ และล้อมรอบหมู่บ้านนั้นไว้ ทำให้บริเวณหมู่บ้านถูกน้ำท่วม พวกพราหมณ์เห็นปาฏิหาริย์นั้นแล้ว เกิดความอัศจรรย์ใจอย่างไม่เคยมีมาก่อน พากันไปกราบทูลขอขมาพระผู้มีพระภาค ในขณะนั้นเอง กระแสน้ำก็อันตรธานไป พวกเขาจัดแจงที่ประทับสำหรับพระผู้มีพระภาคและหมู่ภิกษุ แล้วนิมนต์เพื่อฉันในวันรุ่งขึ้น ในวันที่สอง ได้จัดเตรียมมหาทาน อังคาสหมู่ภิกษุมีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขด้วยของเคี้ยวของฉันอันประณีต พราหมณ์และคหบดีชาวบ้านถูณะทั้งปวง เมื่อพระผู้มีพระภาคเสวยเสร็จ ทรงนำพระหัตถ์ออกจากบาตรแล้ว ก็พากันนั่งเฝ้าอยู่

เตน [Pg.42] จ สมเยน สา เทวตา อตฺตโน สมฺปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ตสฺสา การณํ อุปธาเรนฺตี ตํ ‘‘ปานียทาน’’นฺติ ญตฺวา ปีติโสมนสฺสชาตา ‘‘หนฺทาหํ อิทาเนว ภควนฺตํ วนฺทิสฺสามิ, สมฺมาปฏิปนฺเนสุ กตานํ อปฺปกานมฺปิ การานํ อุฬารผลตญฺจ มนุสฺสโลเก ปากฏํ กริสฺสามี’’ติ อุสฺสาหชาตา อจฺฉราสหสฺสปริวารา อุยฺยานาทิสหิเตน วิมาเนน สทฺธึเยว มหติยา เทวิทฺธิยา มหนฺเตน เทวานุภาเวน มหาชนกายสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว อาคนฺตฺวา วิมานโต โอรุยฺห ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. อถ นํ ภควา ตสฺสา ปริสาย กมฺมผลํ ปจฺจกฺขโต วิภาเวตุกาโม –

ก็โดยสมัยนั้น เทพธิดาองค์นั้นพิจารณาสมบัติของตน เมื่อสืบหาเหตุแห่งสมบัตินั้น ก็ทราบว่าคือ "การถวายน้ำดื่ม" จึงเกิดปีติโสมนัส คิดว่า "เอาล่ะ บัดนี้เราจะไปถวายบังคมพระผู้มีพระภาค และจะทำให้ความเป็นผู้มีผลไพบูลย์แห่งกรรมดีแม้เพียงเล็กน้อยที่ทำในท่านผู้ปฏิบัติดีแล้ว ปรากฏในโลกมนุษย์" นางเกิดความอุตสาหะ มีนางอัปสรหนึ่งพันเป็นบริวาร มาพร้อมกับวิมานพร้อมทั้งสวนเป็นต้น ด้วยเทวฤทธิ์อันยิ่งใหญ่ ด้วยเทวานุภาพอันยิ่งใหญ่ ปรากฏต่อหน้ามหาชนที่กำลังมองดูอยู่ แล้วลงจากวิมาน เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายอภิวาทแล้ว ประคองอัญชลียืนอยู่ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประสงค์จะแสดงผลแห่งกรรมให้ประจักษ์แก่บริษัทนั้น จึงตรัสถามว่า –

๖๓.

๖๓.

‘‘สุวณฺณจฺฉทนํ นาวํ, นาริ อารุยฺห ติฏฺฐสิ;

โอคาหสิ โปกฺขรณึ, ปทฺมํ ฉินฺทสิ ปาณินา.

ดูก่อนนารี เธอขึ้นสู่เรืออันมีหลังคาเป็นทองคำ ยืนอยู่ เธอหยั่งลงสู่สระโบกขรณี เด็ดดอกบัวด้วยมือ

๖๔.

๖๔.

‘‘กูฏาคารา นิเวสา เต, วิภตฺตา ภาคโส มิตา;

ททฺทลฺลมานา อาภนฺติ, สมนฺตา จตุโร ทิสา.

เรือนยอดทั้งหลายเป็นที่อยู่ของเธอ แบ่งเป็นส่วนสัดอย่างดี รุ่งเรืองส่องสว่างไปทั่วทั้งสี่ทิศโดยรอบ

๖๕.

๖๕.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

วรรณะของเธอเช่นนี้มีได้เพราะเหตุไร ความสำเร็จย่อมมีแก่เธอในวิมานนี้เพราะเหตุไร และโภคทรัพย์ทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจ ย่อมเกิดขึ้นแก่เธอเพราะเหตุไร

๖๖.

๖๖.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ,เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

ดูก่อนเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก เราขอถามเธอ เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ เธอได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุไรเธอจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของเธอจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

จตูหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ.

(พระผู้มีพระภาค) ได้ตรัสถามด้วยคาถา ๔ บท

๖๗.

๖๗.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, สมฺพุทฺเธเนว ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

เทพธิดาองค์นั้นมีใจยินดี ถูกพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสถามแล้ว เมื่อถูกถามปัญหา จึงพยากรณ์ว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด

สงฺคีติการา อาหํสุ.

พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายได้กล่าวไว้

๖๘.

๖๘.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก;

ทิสฺวาน ภิกฺขู ตสิเต กิลนฺเต, อุฏฺฐาย ปาตุํ อุทกํ อทาสึ.

เมื่อหม่อมฉันเกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ในชาติก่อน ณ โลกมนุษย์ ได้เห็นภิกษุทั้งหลายผู้กระหายน้ำและเหน็ดเหนื่อย จึงลุกขึ้นถวายน้ำให้ท่านดื่ม

๖๙.

๖๙.

‘‘โย [Pg.43] เว กิลนฺตาน ปิปาสิตานํ, อุฏฺฐาย ปาตุํ อุทกํ ททาติ;

สีโตทกา ตสฺส ภวนฺติ นชฺโช, ปหูตมลฺยา พหุปุณฺฑรีกา.

ผู้ใดลุกขึ้นถวายน้ำให้ดื่มแก่ท่านผู้เหน็ดเหนื่อยและกระหายน้ำ แม่น้ำทั้งหลายที่มีน้ำเย็น มีดอกไม้มาก มีดอกบัวขาวมากมาย ย่อมบังเกิดแก่ผู้นั้น

๗๐.

๗๐.

‘‘ตํ อาปคา อนุปริยนฺติ สพฺพทา, สีโตทกา วาลุกสนฺถตา นที;

อมฺพา จ สาลา ติลกา จ ชมฺพุโย, อุทฺทาลกา ปาฏลิโย จ ผุลฺลา.

แม่น้ำทั้งหลายมีน้ำเย็น มีหาดทรายขาวสะอาด ย่อมไหลไปรอบๆ วิมานของเทพบุตรนั้นทุกเมื่อ ต้นมะม่วง ต้นสาละ ต้นกระทิง ต้นหว้า ต้นคูน และต้นแคฝอย ก็ผลิดอกบานสะพรั่ง

๗๑.

๗๑.

‘‘ตํภูมิภาเคหิ อุเปตรูปํ, วิมานเสฏฺฐํ ภุส โสภมานํ;

ตสฺสีธ กมฺมสฺส อยํ วิปาโก, เอตาทิสํ ปุญฺญกตา ลภนฺติ.

วิมานอันประเสริฐที่งามรุ่งเรืองยิ่งนัก ประกอบพร้อมด้วยภูมิภาคเช่นนั้น นี้เป็นวิบากแห่งกรรมนั้นในภพนี้ ผู้ทำบุญไว้แล้วย่อมได้วิมานเช่นนี้

๗๒.

๗๒.

‘‘กูฏาคารา นิเวสา เม, วิภตฺตา ภาคโส มิตา;

ททฺทลฺลมานา อาภนฺติ, สมนฺตา จตุโร ทิสา.

เรือนยอดและที่อยู่ของหม่อมฉัน แบ่งเป็นส่วนๆ สัดส่วนเท่ากัน รุ่งเรืองส่องสว่างไปทั่วทั้ง 4 ทิศ

๗๓.

๗๓.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

ตปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

เพราะบุญนั้น วรรณะของหม่อมฉันจึงเป็นเช่นนี้ เพราะบุญนั้น ผลสำเร็จจึงมีแก่หม่อมฉันในวิมานนี้ และโภคทรัพย์ทั้งหลายใดๆ ที่เป็นที่พอใจ ก็บังเกิดขึ้นแก่หม่อมฉัน

๗๔.

๗๔.

‘‘อกฺขามิ เต พุทฺธ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสติ;

เอตสฺส กมฺมสฺส ผลํ มเมทํ, อตฺถาย พุทฺโธ อุทกํ อปายี’’ติ. –

ข้าแต่พระพุทธเจ้าผู้มีอานุภาพมาก หม่อมฉันจะกราบทูลบุญที่ได้ทำไว้เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ให้ทรงทราบ เพราะบุญนั้น หม่อมฉันจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของหม่อมฉันก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ นี้เป็นผลแห่งกรรมของหม่อมฉัน เพราะพระพุทธเจ้าได้เสวยน้ำเพื่อประโยชน์แก่หม่อมฉัน

วิสฺสชฺชนคาถาโย.

คาถาที่นางเทพธิดาทูลตอบ

๖๓. ตตฺถ กิญฺจาปิ สา เทวตา ยทา ภควา ปุจฺฉิ, ตทา ตํ นาวํ อารุยฺห น ฐิตา, น โปกฺขรณึ โอคาหติ, นาปิ ปทุมํ ฉินฺทติ, กมฺมานุภาวโจทิตา ปน อภิณฺหํ ชลวิหารปสุตา ตถา กโรตีติ ตํ กิริยาวิจฺเฉทํ ทสฺสนวเสเนวํ วุตฺตํ. อยญฺจ อตฺโถ น เกวลมิเธว, อถ โข เหฏฺฐิเมสุปิ เอวเมว ทฏฺฐพฺโพ.

๖๓. ในคาถาเหล่านั้น แม้ว่าเมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสถาม เทพธิดานั้นจะมิได้ขึ้นไปยืนอยู่บนเรือนั้น มิได้ลงสู่สระโบกขรณี และมิได้เด็ดดอกบัวก็จริง แต่เพราะถูกอานุภาพแห่งกรรมตักเตือน จึงขวนขวายในการเล่นน้ำอยู่เนืองนิตย์ และกระทำเช่นนั้น ท่านจึงกล่าวอย่างนี้โดยประสงค์จะแสดงความไม่ขาดสายแห่งกิริยานั้น และเนื้อความนี้ไม่พึงเห็นเฉพาะในวิมานวัตถุนี้เท่านั้น แต่พึงเห็นในวิมานวัตถุที่มาก่อนๆ ด้วยอย่างนี้เหมือนกัน

๗๒. กูฏาคาราติ [Pg.44] สุวณฺณมยกณฺณิกาพทฺธเคหวนฺโต. นิเวสาติ นิเวสนานิ, กจฺฉรานีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘วิภตฺตา ภาคโส มิตา’’ติ. ตานิ หิ จตุสาลภูตานิ อญฺญมญฺญสฺส ปฏิพิมฺพภูตานิ วิย ปฏิวิภตฺตรูปานิ สมปฺปมาณตาย ภาคโส มิตานิ วิย โหนฺติ. ททฺทลฺลมานาติ อติวิย วิชฺโชตมานา. อาภนฺตีติ มณิรตนกนกรํสิชาเลหิ โอภาเสนฺติ.

๗๒. คำว่า กุฏาคารา (เรือนยอด) หมายถึง เรือนที่มีเรือนยอดทำด้วยทองคำ คำว่า นิเวสา (ที่อยู่) หมายถึง ที่อยู่อาศัย อธิบายว่า ห้องต่างๆ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า วิภตฺตา ภาคะโส มิตา (แบ่งเป็นส่วนๆ สัดส่วนเท่ากัน) จริงอยู่ ที่อยู่อาศัยเหล่านั้นเป็นมุขสี่ด้าน มีรูปแบ่งแยกกันประหนึ่งเป็นเงาของกันและกัน และเพราะมีขนาดเท่ากัน จึงประหนึ่งว่านับไว้เป็นส่วนๆ คำว่า ททฺทฬฺลมานา (รุ่งเรือง) หมายถึง ส่องสว่างอย่างยิ่ง คำว่า อาภนฺติ (ส่องสว่าง) หมายถึง ย่อมส่องสว่างด้วยข่ายรัศมีแห่งแก้วมณี แก้วรัตนะ และทองคำ

๗๔. มมาติ อิทํ ปุพฺพาปราเปกฺขํ, มม กมฺมสฺส มม อตฺถายาติ อยญฺเหตฺถ โยชนา. อุทกํ อปายีติ ยเทตํ อุทกทานํ วุตฺตํ, เอตสฺส ปุญฺญกมฺมสฺส อิทํ ผลํ ยายํ ทิพฺพสมฺปตฺติ, ยสฺมา มมตฺถาย สเทวเก โลเก อคฺคทกฺขิเณยฺโย พุทฺโธ ภควา มยา ทินฺนํ อุทกํ อปายีติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

๗๔. บทว่า มม (ของหม่อมฉัน) นี้ เป็นบทที่อิงอาศัยบทหน้าและบทหลัง การโยคความในที่นี้คือ 'เพื่อกรรมของหม่อมฉัน เพื่อประโยชน์แก่หม่อมฉัน' บทว่า อุทกํ อปายิ (ได้เสวยน้ำ) ความว่า การถวายน้ำที่กล่าวไว้นั้น ทิพยสมบัตินี้เป็นผลของบุญกรรมนั้น เพราะว่าพระพุทธเจ้าผู้เป็นพระผู้มีพระภาค ผู้เป็นทักขิไณยบุคคลอันเลิศในโลกพร้อมทั้งเทวโลก ได้เสวยน้ำที่หม่อมฉันถวายแล้วเพื่อประโยชน์แก่หม่อมฉัน ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้ว

เอวํ ปสนฺนมานสาย เทวตาย ภควา สามุกฺกํสิกํ ธมฺมเทสนํ กโรนฺโต สจฺจานิ ปกาเสสิ. สา เทสนาปริโยสาเน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ, สมฺปตฺตปริสายปิ ธมฺมเทสนา สาตฺถิกา อโหสิ.

พระผู้มีพระภาคทรงกระทำสามุกกังสิกธรรมเทศนาแก่เทพธิดาผู้มีใจเลื่อมใสอย่างนี้ ทรงประกาศสัจจะทั้งสี่ ในเวลาจบเทศนา เทพธิดานั้นได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล ธรรมเทศนาก็มีประโยชน์แก่บริษัทที่ประชุมกันอยู่ด้วย

ตติยนาวาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถานาวาวิมานที่ 3 จบ

๙. ทีปวิมานวณฺณนา

๙. อรรถกถาทีปวิมาน

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ ทีปวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ สาวตฺถิยํ วิหรนฺเต อุโปสถทิวเส สมฺพหุลา อุปาสกา อุโปสถิกา หุตฺวา ปุเรภตฺตํ ยถาวิภวํ ทานํ ทตฺวา กาลสฺเสว ภุญฺชิตฺวา สุทฺธวตฺถนิวตฺถา สุทฺธุตฺตราสงฺคา คนฺธมาลาทิหตฺถา ปจฺฉาภตฺตํ วิหารํ คนฺตฺวา มโนภาวนีเย ภิกฺขู ปยิรุปาสิตฺวา สายนฺเห ธมฺมํ สุณนฺติ. วิหาเรเยว วสิตุกามานํ เตสํ ธมฺมํ สุณนฺตานํเยว สูริโย อตฺถงฺคโต, อนฺธกาโร ชาโต. ตตฺเถกา อญฺญตรา อิตฺถี ‘‘อิทานิ ทีปาโลกํ กาตุํ ยุตฺต’’นฺติ จินฺเตตฺวา อตฺตโน เคหโต ปทีเปยฺยํ อาหราเปตฺวา ปทีปํ อุชฺชาเลตฺวา ธมฺมาสนสฺส ปุรโต ฐเปตฺวา ธมฺมํ สุณิ. สา เตน ปทีปทาเนน อตฺตมนา ปีติโสมนสฺสชาตา หุตฺวา วนฺทิตฺวา อตฺตโน เคหํ คตา. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน [Pg.45] โชติรสวิมาเน นิพฺพตฺติ. สรีรโสภา ปนสฺสา อติวิย ปภสฺสรา อญฺเญ เทเว อภิภวิตฺวา ทส ทิสา โอภาสยมานา ติฏฺฐติ. อเถกทิวสํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโตติ สพฺพํ เหฏฺฐา อาคตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิธ ปน –

ทีปวิมาน เริ่มต้นด้วยคาถาว่า อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? คือ เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี ในวันอุโบสถ อุบาสกอุบาสิกาจำนวนมากสมาทานอุโบสถแล้ว ในเวลาเช้าได้ถวายทานตามกำลังทรัพย์ บริโภคอาหารแต่เช้าตรู่ นุ่งห่มผ้าสะอาด ห่มผ้าอุตราสงค์สะอาด ถือของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น ไปยังวิหารในเวลาบ่าย เข้าไปบำรุงภิกษุผู้เป็นที่เจริญใจแล้ว ฟังธรรมในเวลาเย็น เมื่ออุบาสกอุบาสิกาเหล่านั้นผู้ประสงค์จะพักอยู่ในวิหารกำลังฟังธรรมอยู่นั่นเอง ดวงอาทิตย์ก็อัสดง ความมืดก็เกิดขึ้น ในที่นั้น หญิงคนหนึ่งคิดว่า 'บัดนี้ควรแล้วที่จะทำแสงสว่างแห่งประทีป' จึงให้คนนำเครื่องประทีปมาจากเรือนของตน จุดประทีปตั้งไว้เบื้องหน้าธรรมาสน์แล้วฟังธรรม นางมีใจยินดี เกิดปีติโสมนัสด้วยการถวายประทีปนั้นแล้ว ไหว้แล้วจึงกลับไปยังเรือนของตน ในกาลต่อมา นางทำกาละแล้วบังเกิดในวิมานชื่อโชติรสในภพดาวดึงส์ ส่วนความงามแห่งสรีระของนางมีรัศมีรุ่งเรืองยิ่งนัก ครอบงำเทพองค์อื่น ๆ ยืนส่องสว่างไปทั่วทศทิศ ครั้งนั้น วันหนึ่ง ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุเที่ยวจาริกไปในเทวโลก เรื่องทั้งหมดพึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วในเรื่องก่อนๆ แต่ในวิมานนี้...

๗๕.

๗๕.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

ดูกรเทพธิดา ท่านมีวรรณะยิ่งนัก ยืนส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ดุจดาวประกายพรึก

๗๖.

๗๖.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

เพราะเหตุไร วรรณะของท่านจึงเป็นเช่นนี้? เพราะเหตุไร ผลสำเร็จจึงมีแก่ท่านในวิมานนี้? และโภคทรัพย์ทั้งหลายใดๆ ที่เป็นที่พอใจ จึงบังเกิดขึ้นแก่ท่าน?

๗๗.

๗๗.

‘‘เกน ตฺวํ วิมโลภาสา, อติโรจสิ เทวตา;

เกน เต สพฺพคตฺเตหิ, สพฺพา โอภาสเต ทิสา.

ดูกรเทพธิดา เพราะเหตุไร ท่านจึงมีรัศมีผ่องใส รุ่งเรืองยิ่งนัก? เพราะเหตุไร รัศมีจึงเปล่งออกจากทั่วสรรพางค์กายของท่านส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ?

๗๘.

๗๘.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

ดูกรเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก อาตมาขอถามท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้? เพราะเหตุไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ?

จตูหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ.

พระเถระได้ทูลถามด้วยคาถา 4 บท

๗๙.

๗๙.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

เทพธิดานั้นมีใจยินดี เมื่อพระโมคคัลลานะทูลถาม ครั้นถูกถามปัญหาแล้ว จึงพยากรณ์ว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด

๘๐.

๘๐.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก;

ตมนฺธการมฺหิ ติมีสิกายํ, ปทีปกาลมฺหิ อทาสิ ทีปํ.

เมื่อหม่อมฉันเกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ในชาติก่อน ณ โลกมนุษย์ ในเวลามืดค่ำที่มืดมิด ในเวลาที่ควรให้ประทีป หม่อมฉันได้ถวายประทีปไว้

๘๑.

๘๑.

‘‘โย อนฺธการมฺหิ ติมีสิกายํ, ปทีปกาลมฺหิ ททาติ ทีปํ;

อุปฺปชฺชติ โชติรสํ วิมานํ, ปหูตมลฺยํ พหุปุณฺฑรีกํ.

ผู้ใดถวายประทีปในเวลามืดค่ำที่มืดมิด ในเวลาที่ควรให้ประทีป วิมานชื่อโชติรส อันมีดอกไม้มาก มีดอกบัวขาวมากมาย ย่อมบังเกิดแก่ผู้นั้น

๘๒.

๘๒.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

เพราะบุญนั้น วรรณะของหม่อมฉันจึงเป็นเช่นนี้ เพราะบุญนั้น ผลสำเร็จจึงมีแก่หม่อมฉันในวิมานนี้ และโภคทรัพย์ทั้งหลายใดๆ ที่เป็นที่พอใจ ก็บังเกิดขึ้นแก่หม่อมฉัน

๘๓.

๘๓.

‘‘เตนาหํ [Pg.46] วิมโลภาสา, อติโรจามิ เทวตา;

เตน เม สพฺพคตฺเตหิ, สพฺพา โอภาสเต ทิสา.

เพราะบุญนั้น หม่อมฉันจึงมีรัศมีผ่องใส รุ่งเรืองยิ่งนักในหมู่เทพธิดา เพราะบุญนั้น รัศมีจึงเปล่งออกจากทั่วสรรพางค์กายของหม่อมฉันส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

๘๔.

๘๔.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

ข้าแต่พระคุณเจ้าผู้มีอานุภาพมาก หม่อมฉันจะกราบทูลบุญที่ได้ทำไว้เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ให้ท่านทราบ เพราะบุญนั้น หม่อมฉันจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของหม่อมฉันก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

วิสฺสชฺเชสิ.

ได้วิสัชนาแล้ว

๗๕. ตตฺถ อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ เอตฺถ อภิกฺกนฺต-สทฺโท ‘‘อภิกฺกนฺตา, ภนฺเต, รตฺติ, นิกฺขนฺโต ปฐโม ยาโม’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๘.๒๐; อุทา. ๔๕; จูฬว. ๓๘๓) ขเย อาคโต. ‘‘อยํ อิเมสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อภิกฺกนฺตตโร จ ปณีตตโร จา’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๑๐๐) สุนฺทเร. ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต, อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๕๐; ปารา. ๑๕) อพฺภนุโมทเน. ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, สพฺพา โอภาสยํ ทิสา’’ติอาทีสุ (วิ. ว. ๘๕๗) อภิรูเป. อิธาปิ อภิรูเป เอว ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมา อภิกฺกนฺเตนาติ อติกนฺเตน อติมนาเปน, อภิรูเปนาติ อตฺโถ. วณฺเณนาติ ฉวิวณฺเณน. โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพาติ สพฺพาปิ ทส ทิสา โชเตนฺตี เอกาโลกํ กโรนฺตี. กึ วิยาติ อาห ‘‘โอสธี วิย ตารกา’’ติ. อุสฺสนฺนา ปภา เอตาย ธียติ, โอสธีนํ วา อนุพลปฺปทายิกาติ กตฺวา ‘‘โอสธี’’ติ ลทฺธนามา ตารกา ยถา สมนฺตโต อาโลกํ กุรุมานา ติฏฺฐติ, เอวเมว ตฺวํ สพฺพา ทิสา โอภาสยนฺตี ติฏฺฐสีติ.

๗๕. ในบทเหล่านั้น บทว่า อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน ในที่นี้ อภิกกันตศัพท์ มาในอรรถว่า สิ้นไป ในประโยคเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ราตรีผ่านไปแล้ว ปฐมยามล่วงไปแล้ว" มาในอรรถว่า งาม ในประโยคเป็นต้นว่า "ในบรรดาบุคคล ๔ คนนี้ ท่านผู้นี้เป็นผู้เลิศกว่าและประณีตกว่า" มาในอรรถว่า การอนุโมทนาอย่างยิ่ง ในประโยคเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก" มาในอรรถว่า งามยิ่ง ในประโยคเป็นต้นว่า "(ท่าน) ยังทิศทั้งปวงให้สว่างไสว ด้วยวรรณะอันงามยิ่ง" แม้ในที่นี้ ก็พึงเห็นในอรรถว่างามยิ่งเท่านั้น เพราะฉะนั้น บทว่า อภิกฺกนฺเตน จึงมีความหมายว่า อันก้าวล่วงแล้ว คือเป็นที่พอใจอย่างยิ่ง งามยิ่ง บทว่า วณฺเณน คือ ด้วยวรรณะแห่งผิว บทว่า โสภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา คือ ยังทิศทั้ง ๑๐ แม้ทั้งหมดให้สว่างไสว ทำให้มีแสงสว่างเป็นหนึ่งเดียว ถามว่า เปรียบเหมือนอะไร? จึงตรัสตอบว่า "โอสธี วิย ตารกา" (เปรียบดังดาวประกายพรึก) ดาวที่ได้ชื่อว่า "โอสธี" เพราะเป็นที่ทรงไว้ซึ่งรัศมีอันรุ่งเรือง หรือเพราะเป็นผู้ให้กำลังแก่เหล่าโอสถ ย่อมตั้งอยู่ ทำแสงสว่างโดยรอบฉันใด เธอก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมตั้งอยู่ ยังทิศทั้งปวงให้สว่างไสว

๗๗. สพฺพคตฺเตหีติ สพฺเพหิ สรีราวยเวหิ, สกเลหิ องฺคปจฺจงฺเคหิ โอภาสตีติ อธิปฺปาโย, เหตุมฺหิ เจตํ กรณวจนํ. สพฺพา โอภาสเต ทิสาติ สพฺพาปิ ทสทิสา วิชฺโชตติ. ‘‘โอภาสเร’’ติปิ ปฐนฺติ, เตสํ สพฺพา ทิสาติ พหุวจนเมว ทฏฺฐพฺพํ.

๗๗. บทว่า สพฺพคตฺเตหิ มีความหมายว่า ย่อมส่องสว่างด้วยอวัยวะในสรีระทั้งปวง คือด้วยอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งสิ้น และบทนี้เป็นกรณีวิภัตติในอรรถว่าเหตุ บทว่า สพฺพา โอภาสเต ทิสา คือ ทิศทั้ง ๑๐ แม้ทั้งหมด ย่อมสว่างไสว บางอาจารย์ก็อ่านว่า "โอภาสเร" ก็มี ในมติของอาจารย์เหล่านั้น พึงเห็นบทว่า สพฺพา ทิสา เป็นพหูพจน์เท่านั้น

๘๑. ปทีปกาลมฺหีติ ปทีปกรณกาเล, ปทีปุชฺชลนโยคฺเค อนฺธกาเรติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘โย อนฺธการมฺหิ ติมีสิกาย’’นฺติ, พหเล [Pg.47] มหนฺธกาเรติ อตฺโถ. ททาติ ทีปนฺติ ปทีปํ อุชฺชาเลนฺโต วา อนุชฺชาเลนฺโต วา ปทีปทานํ ททาติ, ปทีโปปกรณานิ ทกฺขิเณยฺเย อุทฺทิสฺส ปริจฺจชติ. อุปปชฺชติ โชติรสํ วิมานนฺติ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน โชติรสํ วิมานํ อุปคจฺฉตีติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

๘๑. บทว่า ปทีปกาเล มีความหมายว่า ในกาลที่ควรทำการจุดประทีป คือในความมืดที่สมควรแก่การจุดประทีป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "โย อนฺธกาเร ติมิสิกายํ" ความว่า ในความมืดมิดอันหนาทึบ บทว่า ททาติ ทีปํ คือ ย่อมให้ประทีปทาน จะเป็นผู้จุดประทีปอยู่หรือไม่จุดอยู่ก็ตาม ย่อมสละบริขารแห่งประทีปอุทิศแด่ทักขิไณยบุคคล บทว่า อุปปชฺชติ โชติรสํ วิมานํ คือ ย่อมเข้าถึงโชติรสวิมาน ด้วยอำนาจแห่งการถือปฏิสนธิ บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

อถ ยถาปุจฺฉิเต อตฺเถ เทวตาย กถิเต เถโร ตเมว กถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา ทานาทิกถาย ตสฺสา กลฺลจิตฺตาทิภาวํ ญตฺวา สจฺจานิ ปกาเสสิ, สจฺจปริโยสาเน สปริวารา สา เทวตา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. เถโร ตโต อาคนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ ภควโต อาโรเจสิ, ภควา ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ สมฺปตฺตปริสาย วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา ชาตา, มหาชโน วิเสสโต ทีปทาเน สกฺกจฺจการี อโหสีติ.

ครั้งนั้น เมื่อเทพธิดากล่าวเนื้อความตามที่พระเถระถามแล้ว พระเถระได้ทำเรื่องนั้นนั่นแหละให้เป็นอัตถุปปัตติ (เรื่องปรารภ) แล้วแสดงธรรมด้วยทานกถาเป็นต้น ทราบความเป็นผู้มีจิตควร (แก่การบรรลุธรรม) เป็นต้นของเทพธิดานั้นแล้ว จึงประกาศสัจจะทั้งหลาย ในกาลจบสัจจะ เทพธิดานั้นพร้อมด้วยบริวารได้ตั้งอยู่แล้วในโสดาปัตติผล พระเถระกลับมาจากที่นั้นแล้ว ได้กราบทูลเรื่องราวนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมโดยพิสดารแก่บริษัทที่ประชุมกันในเรื่องนั้น เทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมด้วยประโยชน์แก่มหาชน มหาชนได้เป็นผู้กระทำโดยเคารพในการถวายประทีปเป็นพิเศษ

ทีปวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาเรื่องทีปวิมาน จบ

๑๐. ติลทกฺขิณวิมานวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาเรื่องติลทักขิณวิมาน

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ ติลทกฺขิณวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน จ สมเยน ราชคเห อญฺญตรา อิตฺถี คพฺภินี ติเล โธวิตฺวา อาตเป สุกฺขาเปติ เตลํ กาตุกามา. สา จ ปริกฺขีณายุกา ตํ ทิวสเมว จวนธมฺมา, นิรยสํวตฺตนิกํ จสฺสา กมฺมํ โอกาสํ กตฺวา ฐิตํ. อถ นํ ภควา ปจฺจูสเวลายํ โลกํ โวโลเกนฺโต ทิพฺพจกฺขุนา ทิสฺวา จินฺเตสิ ‘‘อยํ อิตฺถี อชฺช กาลํ กตฺวา นิรเย นิพฺพตฺติสฺสติ, ยํนูนาหํ ติลภิกฺขาปฏิคฺคหเณน ตํ สคฺคูปคํ กเรยฺย’’นฺติ. โส สาวตฺถิโต ตงฺขเณเนว ราชคหํ คนฺตฺวา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย ราชคเห ปิณฺฑาย จรนฺโต อนุปุพฺเพน ตสฺสา เคหทฺวารํ ปาปุณิ. สา อิตฺถี ภควนฺตํ ปสฺสิตฺวา สญฺชาตปีติโสมนสฺสา สหสา อุฏฺฐหิตฺวา กตญฺชลี อญฺญํ ทาตพฺพยุตฺตกํ อปสฺสนฺตี หตฺถปาเท โธวิตฺวา ติเล ราสึ กตฺวา อุโภหิ หตฺเถหิ ปริคฺคเหตฺวา อญฺชลิปูรํ ติลํ ภควโต ปตฺเต อากิริตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิ. ตํ ภควา อนุกมฺปมาโน [Pg.48] ‘‘สุขินี โหหี’’ติ วตฺวา ปกฺกามิ. สา ตสฺสา รตฺติยา ปจฺจูสสมเย กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน สุตฺตปพุทฺธา วิย นิพฺพตฺติ.

วิมานวัตถุเรื่องติลทักขิณวิมาน (เริ่มต้นด้วยคาถาว่า) อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ในกรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้น ในกรุงราชคฤห์ หญิงคนหนึ่งกำลังตั้งครรภ์ ล้างงาแล้วตากไว้ที่แดด ด้วยความประสงค์จะทำน้ำมัน และหญิงนั้นมีอายุขัยสิ้นแล้ว มีความจุติเป็นธรรมดาในวันนั้นนั่นเอง และกรรมอันจะนำไปสู่นรกของนางก็ได้โอกาสตั้งอยู่แล้ว ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงตรวจดูโลกในเวลาใกล้รุ่ง ทรงเห็นนางด้วยทิพยจักษุแล้ว ทรงพระดำริว่า "หญิงผู้นี้ วันนี้ทำกาละแล้ว จักบังเกิดในนรก ไฉนหนอ เราพึงอาศัยการรับภิกษาคืองา ทำนางให้เป็นผู้เข้าถึงสวรรค์" พระองค์เสด็จจากกรุงสาวัตถีไปยังกรุงราชคฤห์ในขณะนั้นนั่นเอง ในเวลาเช้า ทรงนุ่งสบงแล้ว ทรงถือบาตรและจีวร เสด็จเที่ยวบิณฑบาตในกรุงราชคฤห์โดยลำดับ ได้เสด็จถึงประตูเรือนของนาง หญิงนั้นเห็นพระผู้มีพระภาคแล้ว เกิดปีติโสมนัส ลุกขึ้นโดยพลัน ประคองอัญชลี เมื่อไม่เห็นสิ่งอื่นที่ควรแก่การถวาย จึงล้างมือและเท้า ทำงาให้เป็นกองแล้ว ใช้มือทั้งสองประคองถืองาเต็มอัญชลีโปรยลงในบาตรของพระผู้มีพระภาคแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงอนุเคราะห์นาง ตรัสว่า "จงเป็นผู้มีความสุขเถิด" แล้วเสด็จหลีกไป นางทำกาละในเวลาใกล้รุ่งของคืนนั้นแล้ว บังเกิดในวิมานทองสูงสิบสองโยชน์ในภพดาวดึงส์ ราวกับคนหลับแล้วตื่นขึ้น

อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ อจฺฉราสหสฺสปริวุตํ มหติยา เทวิทฺธิยา วิโรจมานมุปคนฺตฺวา –

ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุ เที่ยวจาริกไปในเทวโลก เข้าไปหาเทพธิดานั้น ผู้แวดล้อมด้วยนางอัปสรหนึ่งพัน รุ่งเรืองอยู่ด้วยเทวฤทธิ์อันยิ่งใหญ่ แล้วได้ถามว่า –

๘๕.

๘๕.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

ดูกรเทพธิดา ท่านผู้ใดยืนอยู่ด้วยวรรณะอันงามยิ่ง ยังทิศทั้งปวงให้สว่างไสว ดุจดาวประกายพรึก

๘๖.

๘๖.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

วรรณะเช่นนี้ของท่านมีได้เพราะเหตุไร ผลสำเร็จแก่ท่านในวิมานนี้เพราะเหตุไร และโภคะทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจอย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมเกิดขึ้นแก่ท่าน (เพราะเหตุไร)

๘๗.

๘๗.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว,มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – ปุจฺฉิ;

ดูกรเทพีผู้มีอานุภาพมาก ข้าพเจ้าขอถามท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านย่อมส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ (ดังนี้)

๘๘.

๘๘.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

เทพธิดานั้นมีใจยินดี ถูกท่านพระโมคคัลลานะถามแล้ว เมื่อถูกถามปัญหา ได้ตอบแล้วว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด

๘๙.

๘๙.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก.

เมื่อครั้งเกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ในชาติก่อน ณ มนุษยโลก

๙๐.

๙๐.

‘‘อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ;

อาสชฺช ทานํ อทาสึ, อกามา ติลทกฺขิณํ;

ทกฺขิเณยฺยสฺส พุทฺธสฺส, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

ข้าพเจ้าได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้ปราศจากธุลี มีพระทัยผ่องใส ไม่ขุ่นมัว ข้าพเจ้ามิได้ตั้งใจไว้ก่อน ได้ถวายทานคือทักษิณางาโดยฉับพลัน (ข้าพเจ้า) มีใจเลื่อมใส ได้ถวายแด่พระพุทธเจ้าผู้เป็นทักขิไณยบุคคล ด้วยมือของตน

๙๑.

๙๑.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

เพราะกรรมนั้น วรรณะเช่นนี้จึงมีแก่ข้าพเจ้า เพราะกรรมนั้น ผลจึงสำเร็จแก่ข้าพเจ้าในวิมานนี้ และโภคะทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจอย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมเกิดขึ้นแก่ข้าพเจ้า

๙๒.

๙๒.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

ข้าแต่พระภิกษุผู้มีอานุภาพมาก ข้าพเจ้าขอบอกแก่ท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ข้าพเจ้าได้ทำบุญใดไว้ เพราะบุญนั้น ข้าพเจ้าจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของข้าพเจ้าย่อมส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ (ดังนี้)

สา วิสฺสชฺเชสิ.

นางเทพธิดานั้นได้ตอบแล้ว

๙๐. ตตฺถ [Pg.49] อาสชฺชาติ อยํ อาสชฺช-สทฺโท ‘‘อาสชฺช นํ ตถาคต’’นฺติอาทีสุ (จูฬว. ๓๕๐) ฆฏฺเฏน อาคโต. ‘‘อาสชฺช ทานํ เทตี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๓๖; อ. นิ. ๘.๓๑) สมาคเม. อิธาปิ สมาคเมเยว ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมา อาสชฺชาติ สมาคนฺตฺวา, สมวาเยน สมฺปตฺวาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อกามา’’ติ. สา หิ เทยฺยธมฺมสํวิธานปุพฺพกํ ปุริมสิทฺธํ ทานสงฺกปฺปํ วินา สหสา สมฺปตฺเต ภควติ ปวตฺติตํ ติลทานํ สนฺธายาห ‘‘อาสชฺช ทานํ อทาสึ, อกามา ติลทกฺขิณ’’นฺติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

๙๐. ในคำนั้น บทว่า อาสชฺชาติ อาสัชชศัพท์นี้ ในประโยคเป็นต้นว่า "อาสชฺช นํ ตถาคตํ" (จุลลวรรค ๓๕๐) มาในความหมายว่า กระทบกระทั่ง ในประโยคเป็นต้นว่า "อาสชฺช ทานํ เทติ" (ที. นิ. ๓.๓๓๖; อ. นิ. ๘.๓๑) มาในความหมายว่า การมาถึงพร้อม แม้ในที่นี้ ก็พึงเห็นในความหมายว่า การมาถึงพร้อม นั่นเทียว เพราะฉะนั้น บทว่า อาสชฺช จึงมีความหมายว่า มาถึงพร้อมแล้ว, มาประสบโดยบังเอิญ เพราะเหตุนั้น นางจึงกล่าวว่า "อกามา" จริงอยู่ นางกล่าวคำว่า "อาสชฺช ทานํ อทาสึ, อกามา ติลทกฺขิณํ" นี้ โดยหมายถึงทานคือเมล็ดงาที่ถวายแด่พระผู้มีพระภาคผู้เสด็จมาถึงโดยฉับพลัน โดยปราศจากความตั้งใจในการให้ทานที่สำเร็จไว้ก่อน อันมีการจัดเตรียมไทยธรรมเป็นเบื้องต้น ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

ติลทกฺขิณวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาติลทักขิณวิมาน จบแล้ว

๑๑. ปฐมปติพฺพตาวิมานวณฺณนา

๑๑. อรรถกถาปฐมปฏิพพตาวิมาน

โกญฺจา มยูรา ทิวิยา จ หํสาติ ปติพฺพตาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. ตตฺถ อญฺญตรา อิตฺถี ปติพฺพตา อโหสิ ภตฺตุ อนุกูลวตฺตินี ขมา ปทกฺขิณคฺคาหินี, น กุทฺธาปิ ปฏิปฺผรติ, อผรุสวาจา สจฺจวาทินี สทฺธา ปสนฺนา ยถาวิภวํ ทานานิ จ อทาสิ. สา เกนจิเทว โรเคน ผุฏฺฐา กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ปุริมนเยเนว เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ เทวธีตรํ มหตึ สมฺปตฺตึ อนุภวนฺตึ ทิสฺวา ตสฺสา สมีปมุปคโต. สา อจฺฉราสหสฺสปริวุตา สฏฺฐิสกฏภาราลงฺการปฏิมณฺฑิตตฺตภาวา เถรสฺส ปาเทสุ สิรสา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เถโรปิ ตาย กตปุญฺญกมฺมํ ปุจฺฉนฺโต –

ปฏิพพตาวิมาน เริ่มต้นว่า โกญฺจา มยูรา ทิวิยา จ หํสา เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ในกรุงสาวัตถี ในกรุงสาวัตถีนั้น มีสตรีผู้หนึ่งเป็นหญิงปฏิพพตา (ผู้ซื่อสัตย์ต่อสามี) เป็นผู้ประพฤติตามใจสามี มีความอดทน รับฟังคำโดยเคารพ แม้โกรธก็ไม่กล่าวคำหยาบคาย เป็นผู้มีวาจาไม่หยาบ กล่าวแต่คำสัตย์ มีศรัทธาเลื่อมใส ได้ให้ทานทั้งหลายตามกำลังทรัพย์ นางถูกโรคบางอย่างเบียดเบียน ทำกาละแล้ว บังเกิดในภพดาวดึงส์ ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวจาริกไปในเทวโลกตามนัยที่กล่าวแล้ว ได้เห็นเทพธิดานั้นกำลังเสวยสมบัติอันยิ่งใหญ่ จึงเข้าไปใกล้ เทพธิดานั้นมีนางอัปสรหนึ่งพันเป็นบริวาร มีอัตภาพประดับด้วยเครื่องอาภรณ์หนักหกสิบเล่มเกวียน ได้ถวายบังคมพระเถระด้วยเศียรเกล้าที่เท้าแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง แม้พระเถระ เมื่อจะถามถึงบุญกรรมที่นางได้ทำไว้ จึงได้กล่าวว่า –

๙๓.

๙๓.

‘‘โกญฺจา มยูรา ทิวิยา จ หํสา, วคฺคุสฺสรา โกกิลา สมฺปตนฺติ;

ปุปฺผาภิกิณฺณํ รมฺมมิทํ วิมานํ, อเนกจิตฺตํ นรนาริเสวิตํ.

ฝูงนกกระเรียน นกยูง และหงส์ทิพย์ ทั้งนกดุเหว่ามีเสียงไพเราะ บินว่อนอยู่ วิมานนี้เกลื่อนกล่นด้วยดอกไม้ น่ารื่นรมย์ วิจิตรตระการตา อันเทวดาและเทพธิดาเซ็งแซ่

๙๔.

๙๔.

‘‘ตตฺถจฺฉสิ เทวิ มหานุภาเว, อิทฺธี วิกุพฺพนฺติ อเนกรูปา;

อิมา จ เต อจฺฉราโย สมนฺตโต, นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ จ.

ดูก่อนเทพีผู้มีอานุภาพมาก ท่านอยู่ในวิมานนั้น แสดงฤทธิ์ได้หลายอย่าง และนางอัปสรของท่านเหล่านี้ ก็ฟ้อนรำ ขับร้อง และบันเทิงใจอยู่โดยรอบ

๙๕.

๙๕.

‘‘เทวิทฺธิปตฺตาสิ [Pg.50] มหานุภาเว,มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – อาห;

ท่านผู้มีอานุภาพมาก ได้บรรลุฤทธิ์แห่งเทพ เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้? เพราะเหตุใด ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ดังนี้

๙๖.

๙๖.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

เทพธิดานั้นมีใจยินดี ถูกท่านพระโมคคัลลานะถามแล้ว ได้พยากรณ์ปัญหาที่ถูกถามว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร

๙๗.

๙๗.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปติพฺพตานญฺญมนา อโหสึ;

มาตาว ปุตฺตํ อนุรกฺขมานา, กุทฺธาปิหํ นปฺผรุสํ อโวจํ.

เมื่อครั้งเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ หม่อมฉันเป็นหญิงปฏิพพตา ไม่มีใจให้ชายอื่น เหมือนมารดาคอยอนุรักษ์บุตร แม้โกรธ หม่อมฉันก็ไม่กล่าวคำหยาบคาย

๙๘.

๙๘.

‘‘สจฺเจ ฐิตา โมสวชฺชํ ปหาย, ทาเน รตา สงฺคหิตตฺตภาวา;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺตา, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ.

หม่อมฉันตั้งมั่นอยู่ในสัจจะ ละเว้นคำเท็จ ยินดีในการให้ทาน มีตนอันสงเคราะห์แล้ว มีจิตเลื่อมใส ได้ถวายข้าวและน้ำเป็นทานอันไพบูลย์โดยเคารพ

๙๙.

๙๙.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

เพราะกรรมนั้น วรรณะของหม่อมฉันจึงเป็นเช่นนี้ เพราะกรรมนั้น หม่อมฉันจึงสมบูรณ์ในที่นี้ และโภคทรัพย์ทั้งหลายใดๆ ที่เป็นที่รักแห่งใจ ก็บังเกิดขึ้นแก่หม่อมฉัน

๑๐๐.

๑๐๐.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

ข้าแต่พระคุณเจ้าผู้มีอานุภาพมาก หม่อมฉันขอบอกแก่ท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ หม่อมฉันได้ทำบุญใดไว้ เพราะบุญนั้น หม่อมฉันจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของหม่อมฉันจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ดังนี้

สา เทวตา วิสฺสชฺเชสิ.

เทพธิดานั้นได้ตอบแล้ว

๙๓. ตตฺถ โกญฺจาติ โกญฺจสกุณา, เย ‘‘สารสา’’ติปิ วุจฺจนฺติ. มยูราติ โมรา. ทิวิยาติ ทิพฺพานุภาวา. อิทญฺหิ ปทํ ‘‘ทิวิยา โกญฺจา, ทิวิยา มยูรา’’ติอาทินา จตูหิปิ ปเทหิ โยเชตพฺพํ. หํสาติ สุวณฺณหํสาทิหํสา. วคฺคุสฺสราติ มธุรสฺสรา. โกกิลาติ กาฬโกกิลา เจว สุกฺกโกกิลา จ. สมฺปตนฺตีติ เทวตาย อภิรมณตฺถํ กีฬนฺตา [Pg.51] ลฬนฺตา สมนฺตโต ปตนฺติ วิจรนฺติ. โกญฺจาทิรูเปน หิ เทวตาย รติชนนตฺถํ ปริวารภูตา เทวตา กีฬนฺตา ลฬนฺตา ‘‘โกญฺจา’’ติอาทินา วุตฺตา. ปุปฺผาภิกิณฺณนฺติ คนฺถิตาคนฺถิเตหิ นานาวิธรตนกุสุเมหิ โอกิณฺณํ. รมฺมนฺติ รมณียํ, มโนรมนฺติ อตฺโถ. อเนกจิตฺตนฺติ อเนเกหิ อุยฺยานกปฺปรุกฺขโปกฺขรณิอาทีหิ วิมาเนสุ จ อเนเกหิ ภิตฺติวิเสสาทีหิ จิตฺตํ. นรนาริเสวิตนฺติ ปริวารภูเตหิ เทวปุตฺเตหิ เทวธีตาหิ จ อุปเสวิตํ.

๙๓. ในบทเหล่านั้น บทว่า โกญฺจา คือ นกกระเรียน ซึ่งเรียกว่า "สารสา" ก็มี บทว่า มยูรา คือ นกยูง บทว่า ทิวิยา คือ มีอานุภาพเป็นทิพย์ จริงอยู่ บทนี้พึงประกอบกับบททั้งสี่โดยนัยเป็นต้นว่า "ทิวิยา โกญฺจา, ทิวิยา มยูรา" บทว่า หํสา คือ หงส์มีหงส์ทองเป็นต้น บทว่า วคฺคุสฺสรา คือ มีเสียงไพเราะ บทว่า โกกิลา คือ ทั้งนกดุเหว่าดำและนกดุเหว่าขาว บทว่า สมฺปตนฺติ คือ เพื่อความรื่นรมย์ของเทพธิดา เหล่านกนั้นเล่นพลาง แสดงท่าทางน่ารักพลาง บินไปมาอยู่โดยรอบ จริงอยู่ เทวดาผู้เป็นบริวาร เล่นพลาง แสดงท่าทางน่ารักพลาง เพื่อก่อให้เกิดความยินดีแก่เทพธิดาในรูปนกกระเรียนเป็นต้น ท่านเรียกว่า "โกญฺจา" เป็นต้น บทว่า ปุปฺผาภิกิณฺณํ คือ เกลื่อนกล่นด้วยดอกไม้แก้วนานาชนิดทั้งที่ร้อยแล้วและยังไม่ได้ร้อย บทว่า รมฺมํ มีความหมายว่า น่ารื่นรมย์, น่าบันเทิงใจ บทว่า อเนกจิตฺตํ คือ วิจิตรตระการตาด้วยสวน กัลปพฤกษ์ สระโบกขรณีเป็นต้นจำนวนมาก และในวิมานก็วิจิตรด้วยฝาผนังพิเศษเป็นต้นจำนวนมาก บทว่า นรนารีเสวิตํ คือ อันเทพบุตรและเทพธิดาผู้เป็นบริวารเข้าเฝ้าอยู่

๙๔. อิทฺธี วิกุพฺพนฺติ อเนกรูปาติ นานารูปานํ วิทํสเนน อเนกรูปา กมฺมานุภาวสิทฺธา อิทฺธี วิกุพฺพนฺตี วิกุพฺพนิทฺธิโย วลญฺเชนฺตี อจฺฉสีติ โยชนา.

๙๔. การประกอบความในบทว่า อิทฺธี วิกุพฺพนฺติ อเนกรูปา มีดังนี้: ท่านย่อมอยู่ (อจฺฉสิ) ใช้สอย (วฬญฺเชนฺตี) ซึ่งฤทธิ์คือการจำแลง (วิกุพฺพนิพฺพิโย) แสดง (วิกุพฺพนฺตี) ฤทธิ์อันสำเร็จด้วยอานุภาพแห่งกรรม มีรูปหลายอย่าง (อเนกรูปา) ด้วยการสำแดงรูปต่างๆ (นานารูปานํ วิทํสเนน)

๙๗. อนญฺญมนาติ ปติพฺพตา, ปติโต อญฺญสฺมึ มโน เอติสฺสาติ อญฺญมนา, น อญฺญมนาติ อนญฺญมนา, มยฺหํ สามิกโต อญฺญสฺมึ ปุริเส ปาปกํ จิตฺตํ น อุปฺปาเทสินฺติ อตฺโถ. มาตาว ปุตฺตํ อนุรกฺขมานาติ ยถา มาตา ปุตฺตํ, เอวํ มยฺหํ สามิกํ, สพฺเพปิ วา สตฺเต หิเตสิตาย อหิตาปนยนกามตาย จ อนุทฺทยมานา. กุทฺธาปิหํ นปฺผรุสํ อโวจนฺติ ปเรน กตํ อผาสุกํ ปฏิจฺจ กุทฺธาปิ สมานา อหํ ผรุสวจนํ น กเถสึ, อญฺญทตฺถุ ปิยวจนเมว อภาสินฺติ อธิปฺปาโย.

๙๗. บทว่า อนญฺญมนา คือ หญิงปฏิพพตา หญิงผู้มีใจในชายอื่นนอกจากสามี ชื่อว่า อัญญมนา, หญิงผู้ไม่ใช่อัญญมนา ชื่อว่า อนัญญมนา, มีความหมายว่า หม่อมฉันมิได้ยังจิตอันลามกให้เกิดขึ้นในชายอื่นนอกจากสามีของหม่อมฉัน บทว่า มาตาว ปุตฺตํ อนุรกฺขมานา คือ เหมือนมารดาอนุรักษ์บุตร ฉันใด หม่อมฉันก็อนุเคราะห์สามีของหม่อมฉัน หรือแม้สรรพสัตว์ทั้งปวง ด้วยความเป็นผู้หวังประโยชน์และความเป็นผู้ปรารถนาจะนำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ออกไป ฉันนั้น บทว่า กุทฺธาปิหํ นปฺผรุสํ อโวจํ มีความหมายว่า แม้หม่อมฉันจะโกรธเพราะความไม่สบายกายไม่สบายใจที่ผู้อื่นทำแล้ว ก็มิได้กล่าวคำหยาบคาย, ตรงกันข้าม กลับกล่าวแต่คำอันเป็นที่รักเท่านั้น

๙๘. สจฺเจ ฐิตาติ สจฺเจ ปติฏฺฐิตา. ยสฺมา มุสาวาทา เวรมณิยา สจฺเจ ปติฏฺฐิตา นาม โหติ, น กทาจิ สจฺจวจนมตฺเตนาติ อาห – โมสวชฺชํ ปหายาติ มุสาวาทํ ปหาย. ทาเน รตาติ ทาเน อภิรตา, ยุตฺตปฺปยุตฺตาติ อตฺโถ. สงฺคหิตตฺตภาวาติ สงฺคหวตฺถูหิ อตฺตานํ วิย สภาเวเนว ปเรสํ สงฺคณฺหนสีลา อนฺนญฺจ ปานญฺจ กมฺมผลสทฺธาย ปสนฺนจิตฺตา สกฺกจฺจํ จิตฺตีกาเรน อทาสึ, อญฺญญฺจ วตฺถาทิทานํ วิปุลํ อุฬารํ อทาสินฺติ โยชนา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

๙๘. บทว่า สจฺเจ ฐิตา คือ ตั้งมั่นอยู่ในสัจจะ เพราะบุคคลชื่อว่าตั้งมั่นอยู่ในสัจจะด้วยการเว้นจากมุสาวาท, มิใช่เพียงด้วยการกล่าวคำจริงบางครั้งบางคราวเท่านั้น ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงกล่าวว่า – โมสวชฺชํ ปหายะ คือ ละมุสาวาท บทว่า ทาเน รตา คือ ยินดียิ่งในทาน มีความหมายว่า ประกอบตนโดยชอบ บทว่า สงฺคหิตตฺตภาวา คือ มีปกติสงเคราะห์ผู้อื่นด้วยสังคหวัตถุโดยสภาพเหมือนสงเคราะห์ตนเอง การประกอบความมีดังนี้: หม่อมฉันมีจิตเลื่อมใสด้วยศรัทธาในผลของกรรม ได้ถวายข้าวและน้ำโดยเคารพและโดยทำความนอบน้อม, และได้ถวายทานมีผ้าเป็นต้นอย่างอื่นอันไพบูลย์และประเสริฐ ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

ปติพฺพตาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาปฏิพพตาวิมาน จบแล้ว

๑๒. ทุติยปติพฺพตาวิมานวณฺณนา

๑๒. อรรถกถาทุติยปฏิพพตาวิมาน

เวฬุริยถมฺภนฺติ [Pg.52] ทุติยปติพฺพตาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? สาวตฺถิยํ กิร อญฺญตรา อุปาสิกา ปติพฺพตา หุตฺวา สทฺธา ปสนฺนา ปญฺจ สีลานิ สุวิสุทฺธานิ กตฺวา รกฺขิ, ยถาวิภวญฺจ ทานานิ อทาสิ, สา กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน อุปฺปชฺชิ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

ปติพพตาวิมารที่ ๒ เริ่มต้นว่า เวฬุริยถมฺภํ. อัตถุปบัติของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? ได้ยินว่า ในกรุงสาวัตถี อุบาสิกาคนหนึ่งเป็นผู้มีความซื่อสัตย์ต่อสามี มีศรัทธาเลื่อมใส รักษาศีล ๕ ทำให้บริสุทธิ์อย่างยิ่ง และได้ให้ทานตามกำลังทรัพย์ นางทำกาละแล้ว ได้บังเกิดในภพดาวดึงส์. เรื่องที่เหลือมีนัยเหมือนที่กล่าวไว้แล้วในเรื่องก่อน.

๑๐๑.

๑๐๑.

‘‘เวฬุริยถมฺภํ รุจิรํ ปภสฺสรํ, วิมานมารุยฺห อเนกจิตฺตํ;

ตตฺถจฺฉสิ เทวิ มหานุภาเว, อุจฺจาวจา อิทฺธิ วิกุพฺพมานา;

อิมา จ เต อจฺฉราโย สมนฺตโต, นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ จ.

ดูก่อนเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก ท่านขึ้นสู่วิมานอันมีเสาแก้วไพฑูรย์ งดงามรุ่งเรือง วิจิตรตระการตา ท่านอยู่ในวิมานนั้น แสดงฤทธิ์น้อยใหญ่ต่างๆ นานา และเหล่านางอัปสรของท่านเหล่านี้ ก็ฟ้อนรำ ขับร้อง และบันเทิงอยู่โดยรอบ

๑๐๒.

๑๐๒.

‘‘เทวิทฺธิปตฺตาสิ มหานุภาเว,มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – ปุจฺฉิ;

ท่านผู้มีอานุภาพมาก ได้บรรลุฤทธิ์แห่งเทพ เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้? เพราะเหตุไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ดังนี้ (พระเถระ) ได้ทูลถาม

๑๐๓.

๑๐๓.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

เทพธิดานั้นมีใจยินดี เมื่อพระโมคคัลลานะทูลถาม ครั้นถูกทูลถามปัญหาแล้ว จึงพยากรณ์ว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร

๑๐๔.

๑๐๔.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, อุปาสิกา จกฺขุมโต อโหสึ;

ปาณาติปาตา วิรตา อโหสึ, โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยิสฺสํ.

เมื่อครั้งหม่อมฉันเกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ได้เป็นอุบาสิกาของพระผู้มีพระจักษุ หม่อมฉันเป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต และได้เว้นขาดจากการลักทรัพย์ในโลก

๑๐๕.

๑๐๕.

‘‘อมชฺชปา โน จ มุสา อภาณึ, สเกน สามินา อโหสึ ตุฏฺฐา;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺตา, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ.

หม่อมฉันไม่ดื่มน้ำเมา และไม่พูดมุสา เป็นผู้ยินดีด้วยสามีของตน มีจิตเลื่อมใส ได้ถวายทานคือข้าวและน้ำอย่างไพบูลย์โดยความเคารพ

๑๐๖.

๑๐๖.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

เพราะบุญนั้น วรรณะของหม่อมฉันจึงเป็นเช่นนี้ เพราะบุญนั้น หม่อมฉันจึงสมบูรณ์ในวิมานนี้ และโภคทรัพย์ทั้งหลายใดๆ ที่เป็นที่พอใจ ก็บังเกิดขึ้นแก่หม่อมฉัน

๑๐๗.

๑๐๗.

‘‘อกฺขามิ [Pg.53] เต ภิกฺขุ มหานุภาว,มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – วิสฺสชฺเชสิ;

ข้าแต่พระภิกษุผู้มีอานุภาพมาก หม่อมฉันขอบอกแก่ท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ หม่อมฉันได้ทำบุญใดไว้ เพราะบุญนั้น หม่อมฉันจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของหม่อมฉันจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ดังนี้ (เทพธิดา) ได้ทูลตอบ

๑๐๑. ตตฺถ เวฬุริยถมฺภนฺติ เวฬุริยมณิมยถมฺภํ. รุจิรนฺติ รมณียํ. ปภสฺสรนฺติ อติวิย ภาสุรํ. อุจฺจาวจาติ อุจฺจา จ อวจา จ, วิวิธาติ อตฺโถ.

๑๐๑. ในคาถานั้น บทว่า เวฬุริยถมฺภํ ได้แก่ เสาที่ทำด้วยแก้วไพฑูรย์. บทว่า รุจิรํ ได้แก่ น่ารื่นรมย์. บทว่า ปภสฺสรํ ได้แก่ รุ่งเรืองอย่างยิ่ง. บทว่า อุจฺจาวจา ความว่า สูงบ้าง ต่ำบ้าง คือ ต่างๆ กัน.

๑๐๔-๕. อุปาสิกาติ สรณคมเนน อุปาสิกาลกฺขเณ ฐิตา. วุตฺตญฺหิ –

๑๐๔-๕. บทว่า อุปาสิกา ความว่า ตั้งอยู่ในลักษณะของอุบาสิกาด้วยการถึงสรณะ. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘ยโต โข, มหานาม, อริยสาวโก พุทฺธํ สรณํ คโต โหติ, ธมฺมํ สรณํ คโต โหติ, สงฺฆํ สรณํ คโต โหติ, เอตฺตาวตา โข, มหานาม, อริยสาวโก อุปาสโก โหตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๓๓).

ดูก่อนมหานามะ ในกาลใดแล อริยสาวกเป็นผู้ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ถึงพระธรรมเป็นสรณะ ถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ ดูก่อนมหานามะ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อริยสาวกชื่อว่าเป็นอุบาสก (สํ. นิ. ๕.๑๐๓๓).

จกฺขุมโตติ ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมโต พุทฺธสฺส ภควโต. เอวํ อุปาสิกาภาวกิตฺตเนน อาสยสุทฺธึ ทสฺเสตฺวา ปโยคสุทฺธึ ทสฺเสตุํ ‘‘ปาณาติปาตา วิรตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สเกน สามินา อโหสึ ตุฏฺฐาติ มิจฺฉาจาราเวรมณิมาห. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตสทิสเมว.

บทว่า จกฺขุมโต ได้แก่ ของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าผู้ทรงมีจักษุ ๕. ครั้นแสดงความบริสุทธิ์แห่งอัธยาศัยด้วยการประกาศความเป็นอุบาสิกาอย่างนี้แล้ว เพื่อจะแสดงความบริสุทธิ์แห่งการประกอบความเพียร จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ปาณาติปาตา วิรตา. ในบทเหล่านั้น บทว่า สเกน สามินา อโหสึ ตุฏฺฐา เป็นการกล่าวถึงการงดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร. เรื่องที่เหลือมีนัยเหมือนที่กล่าวไว้แล้วในเรื่องก่อน.

ทุติยปติพฺพตาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาปติพพตาวิมารที่ ๒ จบ.

๑๓. ปฐมสุณิสาวิมานวณฺณนา

๑๓. อรรถกถาสุณิสาวิมานที่ ๑

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ สุณิสาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? สาวตฺถิยํ อญฺญตรสฺมึ เคเห เอกา กุลสุณฺหา เคหํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺฐํ ขีณาสวตฺเถรํ ทิสฺวา สญฺชาตปีติโสมนสฺสา ‘‘อิทํ มยฺหํ อุตฺตมํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ อุปฏฺฐิต’’นฺติ อตฺตนา ลทฺธํ ปูวภาคํ อาทาย อาทเรน เถรสฺส อุปเนสิ, เถโร ตํ ปฏิคฺคเหตฺวา อนุโมทนํ กตฺวา คโต. สา อปรภาเค กาลํ [Pg.54] กตฺวา ตาวตึสภวเน อุปฺปชฺชิ. เสสํ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตสทิสเมว. เตน วุตฺตํ –

สุณิสาวิมาน เริ่มต้นว่า อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน. อัตถุปบัติของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? ในกรุงสาวัตถี ในเรือนแห่งหนึ่ง หญิงสะใภ้ของตระกูลคนหนึ่ง เห็นพระขีณาสพเถระเข้าไปสู่เรือนเพื่อบิณฑบาต ก็เกิดปีติโสมนัส คิดว่า "เนื้อนาบุญอันอุดมนี้ปรากฏแก่เราแล้ว" ดังนี้ จึงนำส่วนขนมที่ตนได้รับมาน้อมถวายแด่พระเถระด้วยความเคารพ พระเถระรับขนมนั้นแล้ว ทำอนุโมทนาแล้วก็จากไป. ในเวลาต่อมา นางทำกาละแล้ว ได้บังเกิดในภพดาวดึงส์. เรื่องที่เหลือทั้งหมดมีนัยเหมือนที่กล่าวไว้แล้วในเรื่องก่อน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า –

๑๐๘.

๑๐๘.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

ดูก่อนเทพธิดา ท่านผู้มีวรรณะอันงามยิ่ง ยืนอยู่ ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ดุจดาวประกายพรึก

๑๐๙.

๑๐๙.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

เพราะเหตุไร วรรณะของท่านจึงเป็นเช่นนี้? เพราะเหตุไร ท่านจึงสมบูรณ์ในวิมานนี้? และโภคทรัพย์ทั้งหลายใดๆ ที่เป็นที่พอใจ ก็บังเกิดขึ้นแก่ท่าน

๑๑๐.

๑๑๐.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

ดูก่อนเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก อาตมาขอถามท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้? เพราะเหตุไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

๑๑๑.

๑๑๑.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

เทพธิดานั้นมีใจยินดี เมื่อพระโมคคัลลานะทูลถาม ครั้นถูกทูลถามปัญหาแล้ว จึงพยากรณ์ว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร

๑๑๒.

๑๑๒.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, สุณิสา อโหสึ สสุรสฺส เคเห.

เมื่อครั้งหม่อมฉันเกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ได้เป็นสะใภ้อยู่ในเรือนของพ่อสามี

๑๑๓.

๑๑๓.

‘‘อทฺทสํ วิรชํ ภิกฺขุํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ;

ตสฺส อทาสหํ ปูวํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ;

ภาคฑฺฒภาคํ ทตฺวาน, โมทามิ นนฺทเน วเน.

หม่อมฉันได้เห็นภิกษุผู้ปราศจากธุลี มีใจผ่องใสไม่ขุ่นมัว หม่อมฉันมีใจเลื่อมใส ได้ถวายขนมแก่ท่านด้วยมือของตนเอง ครั้นถวายส่วนกึ่งหนึ่งแห่งส่วนของตนแล้ว ก็บันเทิงอยู่ในสวนนันทวัน

๑๑๔.

๑๑๔.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

เพราะบุญนั้น วรรณะของหม่อมฉันจึงเป็นเช่นนี้ เพราะบุญนั้น หม่อมฉันจึงสมบูรณ์ในวิมานนี้ และโภคทรัพย์ทั้งหลายใดๆ ที่เป็นที่พอใจ ก็บังเกิดขึ้นแก่หม่อมฉัน

๑๑๕.

๑๑๕.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

ข้าแต่พระภิกษุผู้มีอานุภาพมาก หม่อมฉันขอบอกแก่ท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ หม่อมฉันได้ทำบุญใดไว้ เพราะบุญนั้น หม่อมฉันจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของหม่อมฉันจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

๑๑๒. ตตฺถ สุณิสาติ ปุตฺตสฺส ภริยา. อิตฺถิยา หิ สามิกสฺส ปิตา ‘‘สสุโร’’ติ วุจฺจติ, ตสฺส จ สา ‘‘สุณิสา’’ติ. ตํ สนฺธาย ‘‘สุณิสา อโหสึ สสุรสฺส เคเห’’ติ.

๑๑๒. ในคาถานั้น บทว่า สุณิสา ได้แก่ ภรรยาของบุตร. จริงอยู่ บิดาของสามีของหญิงเรียกว่า "สสุโร" (พ่อสามี) และหญิงนั้นเป็น "สุณิสา" (ลูกสะใภ้) ของท่าน. ท่านหมายถึงเรื่องนั้นจึงกล่าวว่า "สุณิสา อโหสึ สสุรสฺส เคเห".

๑๑๓. ภาคฑฺฒภาคนฺติ [Pg.55] อตฺตนา ลทฺธปฏิวีสโต อุปฑฺฒภาคํ. โมทามิ นนฺทเน วเนติ เถเรน นนฺทนวเน ทิฏฺฐตาย อาห. เสสํ วุตฺตนยเมว.

๑๑๓. บทว่า ภาคัญฺฒภาคํ ได้แก่ กึ่งหนึ่งแห่งส่วนที่ตนได้รับ. บทว่า โมทามิ นนฺทเน วเน เทพธิดากล่าวอย่างนี้ เพราะพระเถระได้เห็นตนในสวนนันทวัน. เรื่องที่เหลือมีนัยเหมือนที่กล่าวไว้แล้ว.

สุณิสาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาสุณิสาวิมาน จบ.

๑๔. ทุติยสุณิสาวิมานวณฺณนา

๑๔. อรรถกถาทุติยสุณิสาวิมาน

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ ทุติยสุณิสาวิมานํ. เอตฺถ ปน อปุพฺพํ นตฺถิ, อฏฺฐุปฺปตฺติยํ กุมฺมาสทานเมว วิเสโส. เตน วุตฺตํ –

ทุติยสุณิสาวิมาน เริ่มต้นว่า อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน. แต่ในวิมานนี้ ไม่มีเรื่องใหม่ ในอัตถุปบัติ มีความพิเศษเพียงการถวายข้าวต้มกุมมาสเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า –

๑๑๖.

๑๑๖.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

ดูก่อนเทพธิดา ท่านผู้มีวรรณะอันงามยิ่ง ยืนอยู่ ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ดุจดาวประกายพรึก

๑๑๗.

๑๑๗.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

เพราะเหตุไร วรรณะของท่านจึงเป็นเช่นนี้? เพราะเหตุไร ท่านจึงสมบูรณ์ในวิมานนี้? และโภคทรัพย์ทั้งหลายใดๆ ที่เป็นที่พอใจ ก็บังเกิดขึ้นแก่ท่าน

๑๑๘.

๑๑๘.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้เป็นเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเกิดเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุไรท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

๑๑๙.

๑๑๙.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

เทพธิดานั้นมีใจยินดี เมื่อพระโมคคัลลานะถามแล้ว ถูกถามปัญหาแล้ว จึงได้พยากรณ์ว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมอันใด

๑๒๐.

๑๒๐.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, สุณิสา อโหสึ สสุรสฺส เคเห.

เมื่อครั้งที่หม่อมฉันเกิดเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ หม่อมฉันได้เป็นสะใภ้อยู่ในเรือนของพ่อผัว

๑๒๑.

๑๒๑.

‘‘อทฺทสํ วิรชํ ภิกฺขุํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ;

ตสฺส อทาสหํ ภาคํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ;

กุมฺมาสปิณฺฑํ ทตฺวาน, โมทามิ นนฺทเน วเน.

หม่อมฉันได้เห็นภิกษุผู้ปราศจากธุลี มีใจผ่องใสไม่ขุ่นมัว หม่อมฉันมีใจเลื่อมใส ได้ถวายส่วนของตนด้วยมือทั้งสองของตน คือถวายก้อนข้าวตอกแล้ว ย่อมบันเทิงอยู่ในสวนนันทวัน

๑๒๒.

๑๒๒.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

เพราะบุญนั้น วรรณะของหม่อมฉันจึงเป็นเช่นนี้ เพราะบุญนั้น โภคทรัพย์จึงสำเร็จแก่หม่อมฉันในวิมานนี้ และโภคทรัพย์ทั้งหลายใดๆ ที่เป็นที่รักแห่งใจ ก็ย่อมเกิดขึ้นแก่หม่อมฉัน

๑๒๓.

๑๒๓.

‘‘อกฺขามิ [Pg.56] เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

ข้าแต่ภิกษุผู้มีอานุภาพมาก หม่อมฉันขอบอกแก่ท่าน หม่อมฉันเมื่อครั้งเกิดเป็นมนุษย์ได้ทำบุญใดไว้ เพราะบุญนั้น หม่อมฉันจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของหม่อมฉันจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

๑๒๑. ตตฺถ ภาคนฺติ กุมฺมาสโกฏฺฐาสํ. เตนาห ‘‘กุมฺมาสปิณฺฑํ ทตฺวานา’’ติ. กุมฺมาโสติ จ ยวกุมฺมาโส วุตฺโต. เสสํ วุตฺตนยเมว.

๑๒๑. ในคาถานั้น คำว่า 'ส่วน' (ภาคัญ) ได้แก่ ส่วนแห่งข้าวตอก เพราะเหตุนั้น นางจึงกล่าวว่า 'ถวายก้อนข้าวตอกแล้ว' และคำว่า 'ข้าวตอก' (กุมมาโส) หมายถึง ข้าวตอกที่ทำจากข้าวบาร์เลย์ ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้ว

ทุติยสุณิสาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยทุติยสุณิสาวิมาน จบแล้ว

๑๕. อุตฺตราวิมานวณฺณนา

๑๕. อรรถกถาว่าด้วยอุตตราวินมาน

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ อุตฺตราวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. เตน จ สมเยน ปุณฺโณ นาม ทุคฺคตปุริโส ราชคหเสฏฺฐึ อุปนิสฺสาย ชีวติ, ตสฺส ภริยา อุตฺตรา, อุตฺตรา จ นาม ธีตาติ ทฺเว เอว เคหมานุสกา. อเถกทิวสํ ราชคเห ‘‘มหาชเนน สตฺตาหํ นกฺขตฺตํ กีฬิตพฺพ’’นฺติ โฆสนํ กรึสุ. ตํ สุตฺวา เสฏฺฐิ ปาโตว อาคตํ ปุณฺณํ ‘‘ตาต, อมฺหากํ ปริชโน นกฺขตฺตํ กีฬิตุกาโม, ตฺวํ กึ นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสสิ, อุทาหุ ภตึ กริสฺสสี’’ติ อาห. ‘‘สามิ, นกฺขตฺตํ นาม สธนานํ โหติ, มม ปน เคเห สฺวาตนาย ยาคุตณฺฑุลานิปิ นตฺถิ, กึ เม นกฺขตฺเตน? โคเณ ลภนฺโต กสิตุํ คมิสฺสามี’ติ. ‘‘เตน หิ โคเณ คณฺหสฺสู’’ติ. โส พลวโคเณ จ ภทฺทนงฺคลญฺจ คเหตฺวา ‘‘ภทฺเท, นาครา นกฺขตฺตํ กีฬนฺติ, อหํ ทลิทฺทตาย ภตึ กาตุํ คมิสฺสามิ, มยฺหมฺปิ ตาว อชฺช ทิคุณํ นิวาปํ ปจิตฺวา ภตฺตํ อาหเรยฺยาสี’’ติ ภริยํ วตฺวา เขตฺตํ อคมาสิ.

เรื่องอุตตราวินมาน เริ่มต้นด้วยคาถาว่า 'อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน' เป็นต้น เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์ สมัยนั้น บุรุษเข็ญใจชื่อปุณณะ อาศัยราชคหเศรษฐีเลี้ยงชีพ ภรรยาของเขาชื่ออุตตรา และธิดาของเขาก็ชื่ออุตตรา มีคนในเรือนเพียงสองคนเท่านั้น ครั้งนั้น วันหนึ่ง ในกรุงราชคฤห์ พวกเจ้าหน้าที่ได้ป่าวประกาศว่า 'มหาชนพึงเล่นมหรสพตลอด ๗ วัน' เศรษฐีได้ฟังดังนั้นแล้ว จึงกล่าวกับนายปุณณะผู้มาแต่เช้าตรู่ว่า 'พ่อคุณ บริวารของเราอยากจะเล่นมหรสพ ส่วนท่านเล่า จะเล่นมหรสพหรือจะรับจ้างทำงาน' นายปุณณะตอบว่า 'นายท่าน การเล่นมหรสพเป็นของคนมีทรัพย์ แต่ในเรือนของข้าพเจ้า แม้ข้าวสารสำหรับหุงข้าวต้มในวันพรุ่งนี้ก็ไม่มี จะมีประโยชน์อะไรด้วยการเล่นมหรสพแก่ข้าพเจ้า ถ้าได้โค ข้าพเจ้าจะไปไถนา' เศรษฐีกล่าวว่า 'ถ้าเช่นนั้น ท่านจงเอาโคไปเถิด' นายปุณณะนั้นได้โคที่มีกำลังและไถที่ดีแล้ว จึงบอกภรรยาว่า 'น้องหญิง ชาวเมืองกำลังเล่นมหรสพกัน แต่พี่เพราะความยากจน จักไปทำงานรับจ้าง วันนี้เธอจงหุงอาหารเป็นสองเท่าแล้วนำไปให้พี่ด้วย' แล้วได้ไปยังที่นา

สาริปุตฺตตฺเถโรปิ สตฺตาหํ นิโรธสมาปนฺโน ตโต วุฏฺฐาย ‘‘กสฺส นุ โข อชฺช มยา สงฺคหํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ โอโลเกนฺโต ปุณฺณํ อตฺตโน ญาณชาลสฺส อนฺโต ปวิฏฺฐํ ทิสฺวา ‘‘สทฺโธ นุ โข เอส, สกฺขิสฺสติ [Pg.57] วา เม สงฺคหํ กาตุ’’นฺติ โอโลเกนฺโต ตสฺส สทฺธภาวญฺจ สงฺคหํ กาตุํ สมตฺถภาวญฺจ ตปฺปจฺจยา จ ตสฺส มหาสมฺปตฺติปฏิลาภํ ญตฺวา ปตฺตจีวรํ อาทาย ตสฺส กสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา อาวาฏตีเร เอกํ คุมฺพํ โอโลเกนฺโต อฏฺฐาสิ. ปุณฺโณ เถรํ ทิสฺวาว กสึ ฐเปตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน เถรํ วนฺทิตฺวา ‘‘ทนฺตกฏฺเฐน อตฺโถ ภวิสฺสตี’’ติ ทนฺตกฏฺฐํ กปฺปิยํ กตฺวา อทาสิ. อถสฺส เถโร ปตฺตญฺจ ปริสฺสาวนญฺจ นีหริตฺวา อทาสิ. โส ‘‘ปานีเยน อตฺโถ ภวิสฺสตี’’ติ ตํ อาทาย ปานียํ ปริสฺสาเวตฺวา อทาสิ.

ฝ่ายพระสารีบุตรเถระ เข้าสมาบัติอยู่ ๗ วัน ออกจากสมาบัตินั้นแล้ว พิจารณาว่า 'วันนี้ เราควรจะสงเคราะห์ใครหนอ' ได้เห็นนายปุณณะเข้ามาในข่ายแห่งญาณของตน จึงพิจารณาว่า 'ผู้นี้มีศรัทธาหรือไม่หนอ จะสามารถทำการสงเคราะห์เราได้หรือไม่' เมื่อพิจารณาอยู่ ก็ได้ทราบถึงความเป็นผู้มีศรัทธา ความสามารถที่จะทำการสงเคราะห์ และทราบว่าเพราะปัจจัยนั้น เขาจักได้สมบัติอันยิ่งใหญ่ จึงถือบาตรและจีวรไปยังที่ไถนาของเขา แล้วยืนมองดูกอไม้กอหนึ่งที่ริมบ่อน้ำ นายปุณณะพอเห็นพระเถระ ก็หยุดการไถนา ไหว้พระเถระด้วยเบญจางคประดิษฐ์แล้ว คิดว่า 'ท่านคงมีความต้องการไม้ชำระฟัน' จึงทำไม้ชำระฟันให้เป็นของสมควรแล้วถวาย ลำดับนั้น พระเถระได้นำบาตรและเครื่องกรองน้ำออกจากถลกบาตรแล้วส่งให้ เขาคิดว่า 'ท่านคงมีความต้องการน้ำดื่ม' จึงรับบาตรและเครื่องกรองน้ำนั้นไป กรองน้ำแล้วถวาย

เถโร จินฺเตสิ ‘‘อยํ ปเรสํ ปจฺฉิมเคเห วสติ, สจสฺส เคหทฺวารํ คมิสฺสามิ, อิมสฺส ภริยา มํ ทฏฺฐุํ น สกฺขิสฺสติ, ยาวสฺส ภริยา ภตฺตํ อาทาย มคฺคํ ปฏิปชฺชติ, ตาว อิเธว ภวิสฺสามี’’ติ. โส ตตฺเถว โถกํ วีตินาเมตฺวา ตสฺสา มคฺคารุฬฺหภาวํ ญตฺวา อนฺโตนคราภิมุโข ปายาสิ. สา อนฺตรามคฺเค เถรํ ทิสฺวา จินฺเตสิ ‘‘อปฺเปกทาหํ เทยฺยธมฺเม สติ อยฺยํ น ปสฺสามิ, อปฺเปกทา เม อยฺยํ ปสฺสนฺติยา เทยฺยธมฺโม น โหติ, อชฺช ปน เม อยฺโย จ ทิฏฺโฐ, เทยฺยธมฺโม จายํ อตฺถิ, กริสฺสติ นุ โข เม สงฺคห’’นฺติ. สา ภตฺตภาชนํ โอตาเรตฺวา เถรํ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา ‘‘ภนฺเต, อิทํ ลูขํ วา ปณีตํ วาติ อจินฺเตตฺวา ทาสสฺส โว สงฺคหํ กโรถา’’ติ อาห. อถ เถโร ปตฺตํ อุปนาเมตฺวา ตาย เอเกน หตฺเถน ภาชนํ ธาเรตฺวา เอเกน หตฺเถน ตโต ภตฺตํ ททมานาย อุปฑฺฒภตฺเต ทินฺเน ‘‘อล’’นฺติ หตฺเถน ปตฺตํ ปิทหิ. สา ‘‘ภนฺเต, เอโกว ปฏิวีโส, น สกฺกา ทฺวิธา กาตุํ, ตุมฺหากํ ทาสสฺส อิธโลกสงฺคหํ อกตฺวา ปรโลกสงฺคหํ กโรถ, นิรวเสสเมว ทาตุกามามฺหี’’ติ วตฺวา สพฺพเมวสฺส ปตฺเต ปติฏฺฐาเปตฺวา ‘‘ตุมฺเหหิ ทิฏฺฐธมฺมสฺส ภาคินี อสฺส’’นฺติ ปตฺถนํ อกาสิ. เถโร ‘‘เอวํ โหตู’’ติ วตฺวา ฐิตโกว อนุโมทนํ กตฺวา เอกสฺมึ อุทกผาสุกฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา ภตฺตกิจฺจํ อกาสิ. สาปิ ปฏินิวตฺติตฺวา ตณฺฑุเล ปริเยสิตฺวา ภตฺตํ ปจิ.

พระเถระคิดว่า 'ชายผู้นี้อาศัยอยู่ที่เรือนหลังหลังของผู้อื่น ถ้าเราไปที่ประตูเรือนของเขา ภรรยาของเขาจะมองไม่เห็นเรา ตราบใดที่ภรรยาของเขายังไม่นำอาหารออกมาเดินทาง เราจะอยู่ที่นี่แหละ' ท่านใช้เวลาอยู่ที่นั่นครู่หนึ่ง เมื่อทราบว่านางออกเดินทางแล้ว จึงมุ่งหน้าเข้าไปในเมือง ฝ่ายนางเห็นพระเถระในระหว่างทางจึงคิดว่า 'บางครั้งเมื่อเรามีไทยธรรมอยู่ ก็ไม่พบพระผู้เป็นเจ้า บางครั้งเมื่อพบพระผู้เป็นเจ้า เราก็ไม่มีไทยธรรม แต่วันนี้เราได้พบทั้งพระผู้เป็นเจ้าและไทยธรรมนี้ก็มีอยู่ ท่านจะทำการสงเคราะห์เราหรือไม่หนอ' นางวางภาชนะใส่อาหารลง ไหว้พระเถระด้วยเบญจางคประดิษฐ์แล้วกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านอย่าคิดว่าอาหารนี้จะเศร้าหมองหรือประณีตเลย ขอท่านจงทำการสงเคราะห์แก่ทาสของท่านเถิด' ลำดับนั้น พระเถระยื่นบาตรเข้าไป ขณะที่นางใช้มือข้างหนึ่งประคองภาชนะ ใช้มืออีกข้างหนึ่งตักอาหารถวาย เมื่อถวายอาหารไปได้ครึ่งหนึ่ง ท่านจึงใช้มือปิดบาตรพลางกล่าวว่า 'พอแล้ว' นางจึงกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อาหารนี้มีเพียงส่วนเดียว ไม่สามารถแบ่งเป็นสองส่วนได้ ขอท่านอย่าทำการสงเคราะห์แก่ทาสของท่านในโลกนี้เลย แต่จงทำการสงเคราะห์ในปรโลกเถิด หม่อมฉันมีความประสงค์จะถวายทั้งหมดโดยไม่ให้มีเหลือ' แล้วนางก็ใส่ข้าวทั้งหมดลงในบาตรของท่าน และตั้งความปรารถนาว่า 'ขอให้หม่อมฉันเป็นผู้มีส่วนแห่งธรรมที่ท่านได้เห็นแล้ว' พระเถระกล่าวว่า 'จงเป็นเช่นนั้นเถิด' แล้วยืนอนุโมทนา จากนั้นจึงนั่งฉันภัตตาหาร ณ ที่อันมีน้ำสะดวกสบาย ฝ่ายนางก็กลับไป แสวงหาข้าวสารแล้วหุงอาหารใหม่

ปุณฺโณปิ อฑฺฒกรีสมตฺตํ ฐานํ กสิตฺวา ชิฆจฺฉํ สหิตุํ อสกฺโกนฺโต โคเณ วิสฺสชฺเชตฺวา เอกํ รุกฺขฉายํ ปวิสิตฺวา มคฺคํ โอโลเกนฺโต นิสีทิ. อถสฺส ภริยา ภตฺตมาทาย คจฺฉมานา ตํ ทิสฺวาว ‘‘เอส ชิฆจฺฉาปีฬิโต [Pg.58] มํ โอโลเกนฺโต นิสินฺโน, สเจ มํ ‘อติวิย จิรายี’ติ ตชฺเชตฺวา ปโตทลฏฺฐิยา ปหริสฺสติ, มยา กตกมฺมํ นิรตฺถกํ ภวิสฺสติ, ปฏิกจฺเจวสฺส อาโรเจสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เอวมาห ‘‘สามิ, อชฺเชกทิวสํ จิตฺตํ ปสาเทหิ, มา มยา กตกมฺมํ นิรตฺถกํ กริ, อหํ ปาโตว เต ภตฺตํ อาหรนฺตี อนฺตรามคฺเค ธมฺมเสนาปตึ ทิสฺวา ตว ภตฺตํ ตสฺส ทตฺวา ปุน เคหํ คนฺตฺวา ภตฺตํ ปจิตฺวา อาคตา, ปสาเทหิ, สามิ, จิตฺต’’นฺติ. โส ‘‘กึ วเทสิ, ภทฺเท’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ปุน ตมตฺถํ สุตฺวา ‘‘ภทฺเท, สาธุ วต เต กตํ มม ภตฺตํ อยฺยสฺส ททมานาย, มยาปิสฺส อชฺช ปาโตว ทนฺตกฏฺฐญฺจ มุโขทกญฺจ ทินฺน’’นฺติ ปสนฺนมานโส ตํ วจนํ อภินนฺทิตฺวา อุสฺสูเร ลทฺธภตฺตตาย กิลนฺตกาโย ตสฺสา องฺเก สีสํ กตฺวา นิทฺทํ โอกฺกมิ.

แม้นายปุณณะ ไถที่ดินประมาณกึ่งกรีสะแล้ว ไม่อาจทนความหิวได้ จึงปล่อยโคทั้งหลายไปแล้ว เข้าไปสู่ร่มไม้แห่งหนึ่ง นั่งแลดูหนทางอยู่ ครั้งนั้น ภรรยาของเขาถือภัตตาหารมา พอเห็นเขาเท่านั้นก็คิดว่า “ท่านผู้นี้ถูกความหิวเบียดเบียน นั่งมองเราอยู่ ถ้าหากเขาจะขู่เราว่า ‘ชักช้านัก’ แล้วตีด้วยประตัก กรรมที่เราทำไว้ก็จักไร้ผล เราจะบอกแก่เขาก่อนทีเดียว” คิดดังนี้แล้วจึงได้กล่าวอย่างนี้ว่า “นายท่าน วันนี้วันหนึ่ง ขอจงทำจิตให้ผ่องใสเถิด อย่าได้ทำกรรมที่ดิฉันทำแล้วให้ไร้ผลเลย ดิฉันนำภัตตาหารของท่านมาแต่เช้าตรู่ ได้เห็นพระธรรมเสนาบดีในระหว่างทาง จึงได้ถวายภัตตาหารของท่านแก่ท่าน แล้วกลับไปเรือน หุงภัตตาหารมาอีก นายท่าน ขอจงทำจิตให้ผ่องใสเถิด” นายปุณณะนั้นถามว่า “น้องหญิง เธอพูดอะไร” ครั้นได้ฟังเรื่องนั้นอีก ก็มีใจเลื่อมใสกล่าวว่า “น้องหญิง ดีจริงหนอ ที่เธอได้ถวายภัตตาหารของฉันแก่พระผู้เป็นเจ้า แม้ฉันก็ได้ถวายไม้ชำระฟันและน้ำล้างหน้าแก่ท่านในเวลาเช้าตรู่วันนี้” แล้วชื่นชมคำพูดนั้น มีกายเหน็ดเหนื่อยเพราะได้ภัตตาหารในเวลาสาย จึงวางศีรษะไว้บนตักของนางแล้วก็หลับไป

อถสฺส ปาโตว กสิตฏฺฐานํ ปํสุจุณฺณํ อุปาทาย สพฺพํ รตฺตสุวณฺณํ หุตฺวา กณิการปุปฺผราสิ วิย โสภมานํ อฏฺฐาสิ. โส ปพุทฺโธ โอโลเกตฺวา ภริยํ อาห ‘‘ภทฺเท, เอตํ มยา กสิตฏฺฐานํ สพฺพํ มม สุวณฺณํ หุตฺวา ปญฺญายติ, กึ นุ โข เม อติอุสฺสูเร ลทฺธภตฺตตาย อกฺขีนิ ภมนฺตี’’ติ. ‘‘สามิ, มยฺหมฺปิ เอวเมว ปญฺญายตี’’ติ. โส อุฏฺฐาย ตตฺถ คนฺตฺวา เอกํ ปิณฺฑํ คเหตฺวา นงฺคลสีเส ปหริตฺวา สุวณฺณภาวํ ญตฺวา ‘‘อโห อยฺยสฺส ธมฺมเสนาปติสฺส ทินฺนทาเน อชฺเชว วิปาโก ทสฺสิโต, น โข ปน สกฺกา เอตฺตกํ ธนํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา ปริภุญฺชิตุ’’นฺติ ภริยาย อาภตํ ภตฺตปาตึ สุวณฺณสฺส ปูเรตฺวา ราชกุลํ คนฺตฺวา รญฺญา กโตกาโส ปวิสิตฺวา ราชานํ อภิวาเทตฺวา ‘‘กึ ตาตา’’ติ วุตฺเต ‘‘เทว, อชฺช มยา กสิตฏฺฐานํ สพฺพํ สุวณฺณราสิเมว หุตฺวา ฐิตํ, สุวณฺณํ อาหราเปตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห. ‘‘โกสิ ตฺว’’นฺติ? ‘‘ปุณฺโณ นามาห’’นฺติ. ‘‘กึ ปน เต อชฺช กต’’นฺติ? ‘‘ธมฺมเสนาปติสฺส เม ปาโตว ทนฺตกฏฺฐญฺจ มุโขทกญฺจ ทินฺนํ, ภริยายปิ เม มยฺหํ อาหฏภตฺตํ ตสฺเสว ทินฺน’’นฺติ.

ครั้งนั้น ที่ดินที่เขาไถไว้แต่เช้าตรู่ ทั้งหมดจำเดิมแต่ผงธุลีได้กลายเป็นทองคำแดง งดงามประดุจกองดอกกรรณิการ์ตั้งอยู่ เขาตื่นขึ้นมาแลดูแล้วกล่าวกับภรรยาว่า “น้องหญิง ที่ดินทั้งหมดที่ฉันไถไว้นี้ ปรากฏแก่ฉันว่าเป็นทองคำไปหมด หรือว่าตาของฉันพร่ามัวไป เพราะได้ภัตตาหารในเวลาสายจัดหนอ” นางตอบว่า “นายท่าน แม้แก่ดิฉันก็ปรากฏอย่างนั้นเหมือนกัน” เขาจึงลุกขึ้นไปที่นั่น หยิบก้อนดินก้อนหนึ่งเคาะที่หัวไถ รู้ว่าเป็นทองคำ จึงคิดว่า “โอหนอ ผลแห่งทานที่ถวายแด่พระธรรมเสนาบดีผู้เป็นเจ้า ปรากฏในวันนี้เอง แต่เราไม่อาจจะปกปิดทรัพย์สมบัติมากมายขนาดนี้ไว้บริโภคได้” จึงตักทองคำใส่เต็มภาชนะใส่ภัตตาหารที่ภรรยานำมา ไปยังราชสำนัก เมื่อพระราชาทรงประทานโอกาสจึงเข้าไป ถวายบังคมพระราชาแล้ว เมื่อพระองค์ตรัสถามว่า “พ่อ มีอะไรหรือ” ได้กราบทูลว่า “ขอเดชะ วันนี้ที่ดินที่ข้าพระองค์ไถไว้ทั้งหมดได้กลายเป็นกองทองคำตั้งอยู่ สมควรที่จะรับสั่งให้ขนทองคำไป” พระราชาตรัสถามว่า “ท่านคือใคร” เขากราบทูลว่า “ข้าพระองค์ชื่อปุณณะ” (ตรัสถามว่า) “แล้ววันนี้ท่านได้ทำอะไรไว้” (เขากราบทูลว่า) “เมื่อเช้าตรู่ ข้าพระองค์ได้ถวายไม้ชำระฟันและน้ำล้างหน้าแด่พระธรรมเสนาบดี แม้ภรรยาของข้าพระองค์ก็ได้ถวายภัตตาหารที่นำมาเพื่อข้าพระองค์แด่ท่านเช่นกัน”

ตํ สุตฺวา ราชา ‘‘อชฺเชว กิร โภ ธมฺมเสนาปติสฺส ทินฺนทาเน วิปาโก ทสฺสิโต’’ติ วตฺวา ‘‘ตาต, กึ กโรมี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘พหูนิ สกฏสหสฺสานิ ปหิณิตฺวา สุวณฺณํ อาหราเปถา’’ติ. ราชา สกฏานิ ปหิณิ. ราชปุริเสสุ ‘‘รญฺโญ สนฺตก’’นฺติ คณฺหนฺเตสุ คหิตํ คหิตํ มตฺติกาว โหติ. เตหิ [Pg.59] คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรจิเต ‘‘ตาตา, ตุมฺเหหิ กินฺติ วตฺวา คหิต’’นฺติ ปุฏฺฐา ‘‘ตุมฺหากํ สนฺตก’’นฺติ อาหํสุ. เตน หิ, ตาตา, ปุน คจฺฉถ, ‘‘ปุณฺณสฺส สนฺตก’’นฺติ วตฺวา คณฺหถาติ. เต ตถา กรึสุ คหิตํ คหิตํ สุวณฺณเมว อโหสิ. ตํ สพฺพํ อาหริตฺวา ราชงฺคเณ ราสึ อกํสุ, อสีติหตฺถุพฺเพโธ ราสิ อโหสิ. ราชา นาคเร สนฺนิปาตาเปตฺวา อาห ‘‘อิมสฺมึ นคเร อตฺถิ กสฺสจิ เอตฺตกํ สุวณฺณ’’นฺติ? ‘‘นตฺถิ, เทวา’’ติ. ‘‘กึ ปนสฺส ทาตุํ วฏฺฏตี’’ติ? ‘‘เสฏฺฐิจฺฉตฺตํ, เทวา’’ติ. ราชา ‘‘พหุธนเสฏฺฐิ นาม โหตู’’ติ มหนฺเตน โภเคน สทฺธึ ตสฺส เสฏฺฐิจฺฉตฺตํ อทาสิ.

พระราชาทรงสดับดังนั้นแล้ว ตรัสว่า “ดูก่อนท่านทั้งหลาย ได้ยินว่า ผลแห่งทานที่ถวายแด่พระธรรมเสนาบดีปรากฏในวันนี้เอง” แล้วตรัสถามว่า “พ่อ เราจะทำอย่างไรดี” เขากราบทูลว่า “ขอได้โปรดส่งเกวียนไปหลายพันเล่ม แล้วรับสั่งให้ขนทองคำมาเถิด” พระราชาจึงทรงส่งเกวียนไป เมื่อราชบุรุษทั้งหลายขนโดยกล่าวว่า “เป็นของพระราชา” ทองคำที่ขนมาทุกครั้งก็กลายเป็นดินไป เมื่อราชบุรุษเหล่านั้นไปกราบทูลแด่พระราชา พระองค์ตรัสถามว่า “พ่อทั้งหลาย พวกเจ้ากล่าวว่าอย่างไรแล้วจึงขนมา” พวกเขากราบทูลว่า “(ข้าพระองค์ทั้งหลายกล่าวว่า) ‘เป็นของพระองค์’” (พระราชาตรัสว่า) “ถ้าเช่นนั้น พ่อทั้งหลาย จงไปอีกครั้ง จงกล่าวว่า ‘เป็นของนายปุณณะ’ แล้วจึงขนมา” พวกเขาได้ทำตามนั้น ทองคำที่ขนมาทุกครั้งก็เป็นทองคำนั่นเอง พวกเขาขนทองคำทั้งหมดนั้นมาทำเป็นกองไว้ที่พระลานหลวง กองทองคำนั้นสูง ๘๐ ศอก พระราชาทรงรับสั่งให้ชาวเมืองประชุมกันแล้วตรัสถามว่า “ในเมืองนี้ มีใครมีทองคำมากเท่านี้หรือไม่” (พวกเขากราบทูลว่า) “ไม่มี พระเจ้าข้า” (ตรัสถามว่า) “ถ้าเช่นนั้น ควรจะให้อะไรแก่เขา” (พวกเขากราบทูลว่า) “ฉัตรเศรษฐี พระเจ้าข้า” พระราชาตรัสว่า “จงมีนามว่า พหุธนเศรษฐี” แล้วได้พระราชทานตำแหน่งเศรษฐีพร้อมด้วยโภคทรัพย์อันมหาศาลแก่เขา

อถ นํ โส อาห ‘‘มยํ, เทว, เอตฺตกํ กาลํ ปรกุเล วสิมฺหา, วสนฏฺฐานํ โน เทถา’’ติ. เตน หิ ปสฺส, เอส คุมฺโพ ปญฺญายติ, เอตํ หราเปตฺวา เคหํ กาเรหีติ ปุราณเสฏฺฐิสฺส เคหฏฺฐานํ อาจิกฺขิ. โส ตสฺมึ ฐาเน กติปาเหเนว เคหํ การาเปตฺวา เคหปเวสนมงฺคลญฺจ ฉตฺตมงฺคลญฺจ เอกโตว กโรนฺโต สตฺตาหํ พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ อทาสิ. อถสฺส สตฺถา ทานานุโมทนํ กโรนฺโต อนุปุพฺพึ กถํ กเถสิ. ธมฺมกถาวสาเน ปุณฺณเสฏฺฐิ จ ภริยา จสฺส ธีตา จ อุตฺตราติ ตโยปิ ชนา โสตาปนฺนา อเหสุํ.

ครั้งนั้น เขากราบทูลพระราชาว่า “ขอเดชะ ตลอดกาลเพียงเท่านี้ พวกข้าพระองค์อาศัยอยู่ในตระกูลของผู้อื่น ขอพระองค์ได้โปรดพระราชทานที่อยู่อาศัยแก่พวกข้าพระองค์ด้วยเถิด” (พระราชาตรัสว่า) “ถ้าเช่นนั้น จงดูเถิด พุ่มไม้นั่นปรากฏอยู่ จงให้ถางพุ่มไม้นั้นแล้วสร้างเรือนเถิด” (ดังนี้) แล้วทรงชี้บอกที่ตั้งบ้านของเศรษฐีคนเก่า เขาให้สร้างเรือนในที่นั้นเพียงไม่กี่วัน แล้วทำมงคลขึ้นบ้านใหม่และมงคลรับตำแหน่งเศรษฐีไปพร้อมกัน ได้ถวายทานแด่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขตลอด ๗ วัน ครั้งนั้น พระศาสดาเมื่อทรงกระทำทานานุโมทนาแก่เขา ได้ตรัสอนุปุพพิกถา ในเวลาจบพระธรรมเทศนา ทั้งปุณณเศรษฐี ทั้งภรรยา และธิดาของเขาชื่อนางอุตตรา ทั้งสามคนได้เป็นพระโสดาบัน

อปรภาเค ราชคหเสฏฺฐิ ปุณฺณเสฏฺฐิโน ธีตรํ อตฺตโน ปุตฺตสฺส วาเรสิ. โส ‘‘นาหํ ทสฺสามี’’ติ วุตฺโต ‘‘มา เอวํ กโรตุ, เอตฺตกํ กาลํ อมฺเห นิสฺสาย วสนฺเตเนว เต สมฺปตฺติ ลทฺธา, เทตุ เม ปุตฺตสฺส เต ธีตร’’นฺติ อาห. โส ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิกา ตุมฺเห, มม ธีตา ตีหิ รตเนหิ วินา วสิตุํ น สกฺโกติ, เนวสฺส ธีตรํ ทสฺสามี’’ติ อาห. อถ นํ พหู เสฏฺฐิคหปติกาทโย กุลปุตฺตา ‘‘มา เตน สทฺธึ วิสฺสาสํ ภินฺทิ, เทหิสฺส ธีตร’’นฺติ ยาจึสุ. โส เตสํ วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อาสาฬฺหิปุณฺณมาย ธีตรํ อทาสิ. สา ปติกุลํ คตกาลโต ปฏฺฐาย ภิกฺขุํ วา ภิกฺขุนึ วา อุปสงฺกมิตุํ ทานํ วา ทาตุํ ธมฺมํ วา โสตุํ นาลตฺถ, เอวํ อฑฺฒติเยสุ มาเสสุ วีติวตฺเตสุ อตฺตโน สนฺติเก ฐิเต ปริจาริเก ปุจฺฉิ ‘‘อิทานิ กิตฺตกํ อนฺโตวสฺสํ อวสิฏฺฐ’’นฺติ? ‘‘อฑฺฒมาโส, อยฺเย’’ติ. สา มาตาปิตูนํ สาสนํ ปหิณิ ‘‘กสฺมา มํ เอวรูเป พนฺธนาคาเร ปกฺขิปึสุ, วรํ ตุมฺเหหิ มํ ลกฺขณาหตํ กตฺวา ปเรสํ ทาสึ สาเวตุํ, น เอวรูปสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส กุลสฺส ทาตุํ, อาคตกาลโต ปฏฺฐาย ภิกฺขุทสฺสนาทีสุ [Pg.60] เอกมฺปิ ปุญฺญํ กาตุํ น ลภามี’’ติ. อถสฺสา ปิตา ‘‘ทุกฺขิตา วต เม ธีตา’’ติ อนตฺตมนตํ ปเวเทตฺวา ปญฺจทส กหาปณสหสฺสานิ เปเสสิ, ‘‘อิมสฺมึ นคเร สิริมา นาม คณิกา อตฺถิ, เทวสิกํ สหสฺสํ คณฺหาติ, อิเมหิ กหาปเณหิ ตํ อาเนตฺวา สามิกสฺส นิยฺยาเทตฺวา สยํ ยถารุจิ ปุญฺญานิ กโรตู’’ติ สาสนญฺจ ปหิณิ. อุตฺตรา ตถา กตฺวา สามิเกน สิริมํ ทิสฺวา ‘‘กิมิท’’นฺติ วุตฺเต ‘‘สามิ, อิมํ อฑฺฒมาสํ มม สหายิกา ตุมฺเห ปริจรตุ, อหํ ปน อิมํ อฑฺฒมาสํ ทานญฺเจว ทาตุกามา ธมฺมญฺจ โสตุกามา’’ติ อาห. โส ตํ อภิรูปํ อิตฺถึ ทิสฺวา อุปฺปนฺนสิเนโห ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ.

ในกาลต่อมา เศรษฐีเมืองราชคฤห์ได้สู่ขอลูกสาวของปุณณเศรษฐีให้แก่ลูกชายของตน เมื่อปุณณเศรษฐีนั้นกล่าวว่า “เราจะไม่ให้” เศรษฐีเมืองราชคฤห์จึงกล่าวว่า “ท่านอย่าทำอย่างนั้นเลย ตลอดเวลาเพียงเท่านี้ ท่านอาศัยพวกเราอยู่จึงได้สมบัตินี้ ขอท่านจงให้ลูกสาวของท่านแก่ลูกชายของข้าพเจ้าเถิด” ปุณณเศรษฐีนั้นกล่าวว่า “พวกท่านเป็นมิจฉาทิฏฐิ ลูกสาวของข้าพเจ้าไม่สามารถอยู่โดยปราศจากพระรัตนตรัยได้ เพราะเหตุนั้น เราจักไม่ให้ลูกสาวแก่บุตรของท่านเลย” ครั้งนั้น กุลบุตรทั้งหลายมีเศรษฐีและคหบดีเป็นต้นจำนวนมากได้อ้อนวอนเขาว่า “ท่านอย่าทำลายความคุ้นเคยกับเศรษฐีนั้นเลย ขอท่านจงให้ลูกสาวแก่บุตรของเขาเถิด” เขารับคำของคนเหล่านั้นแล้ว จึงได้ให้ลูกสาวไปในวันอาสาฬหปุรณมี นางนับตั้งแต่เวลาที่ไปสู่ตระกูลสามี ไม่ได้โอกาสที่จะเข้าไปหาภิกษุหรือภิกษุณี ไม่ได้โอกาสที่จะถวายทานหรือฟังธรรม เมื่อสองเดือนครึ่งผ่านไปอย่างนี้ จึงได้ถามหญิงรับใช้ที่อยู่ใกล้ตนว่า “บัดนี้ เวลาในพรรษาเหลืออยู่เท่าไร?” (พวกนางตอบว่า) “เหลืออีกครึ่งเดือน เจ้าค่ะ” นางจึงส่งสาส์นไปถึงมารดาบิดาว่า “เหตุไรท่านจึงส่งหม่อมฉันมาไว้ในเรือนจำเช่นนี้ การที่ท่านตีตราหม่อมฉันแล้วประกาศให้เป็นทาสีของคนอื่นยังประเสริฐกว่า แต่การที่ยกให้แก่ตระกูลมิจฉาทิฏฐิเช่นนี้ไม่ประเสริฐเลย นับตั้งแต่เวลาที่มา หม่อมฉันไม่ได้ทำบุญแม้สักอย่างหนึ่ง มีการได้เห็นภิกษุเป็นต้น” ครั้งนั้น บิดาของนางทราบความไม่สบายใจแล้ว (คิดว่า) “โอ ลูกสาวของเราลำบากหนอ” จึงส่งเงินไปหนึ่งหมื่นห้าพันกหาปณะ และส่งสาส์นไปว่า “ในเมืองนี้มีหญิงงามเมืองชื่อสิริมา นางรับค่าตัววันละหนึ่งพันกหาปณะ ขอเจ้าจงใช้กหาปณะเหล่านี้จ้างนางมา แล้วมอบให้แก่สามี ส่วนตนเองจงทำบุญตามความพอใจเถิด” นางอุตรทำตามนั้น เมื่อสามีเห็นนางสิริมาแล้วถามว่า “นี่อะไรกัน?” นางจึงกล่าวว่า “นายท่าน ตลอดครึ่งเดือนนี้ ขอให้สหายของหม่อมฉันปรนนิบัติท่านเถิด ส่วนหม่อมฉันปรารถนาจะถวายทานและฟังธรรมตลอดครึ่งเดือนนี้” เขาเห็นหญิงผู้งดงามนั้นแล้วก็เกิดความเสน่หา จึงรับคำว่า “ดีละ”

อุตฺตราปิ โข พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ นิมนฺเตตฺวา ‘‘ภนฺเต, อิมํ อฑฺฒมาสํ อญฺญตฺถ อคนฺตฺวา อิเธว ภิกฺขา คเหตพฺพา’’ติ สตฺถุ ปฏิญฺญํ คเหตฺวา ‘‘อิโต ทานิ ปฏฺฐาย ยาว มหาปวารณา, ตาว สตฺถารํ อุปฏฺฐาตุํ ธมฺมญฺจ โสตุํ ลภิสฺสามี’’ติ ตุฏฺฐมานสา ‘‘เอวํ ยาคุํ ปจถ, เอวํ ภตฺตํ ปจถ, เอวํ ปูวํ ปจถา’’ติ มหานเส สพฺพกิจฺจานิ สํวิทหนฺตี วิจรติ. อถสฺสา สามิโก ‘‘สฺเว มหาปวารณา ภวิสฺสตี’’ติ มหานสาภิมุโข วาตปาเน ฐตฺวา ‘‘กึ นุ โข กโรนฺตี สา อนฺธพาลา วิจรตี’’ติ โอโลเกตฺวา ตํ เสทกิลินฺนํ ฉาริกาย โอกิณฺณํ องฺคารมสิมกฺขิตํ ตถา สํวิทหิตฺวา วิจรมานํ ทิสฺวา ‘‘อโห อนฺธพาลา เอวรูเป ฐาเน อิมํ สิริสมฺปตฺตึ นานุภวติ, ‘‘มุณฺฑกสมเณ อุปฏฺฐหิสฺสามี’ติ ตุฏฺฐจิตฺตา วิจรตี’’ติ หสิตฺวา อปคญฺฉิ.

ฝ่ายนางอุตรได้นิมนต์ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขแล้ว ได้รับปฏิญญาของพระศาสดาว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตลอดครึ่งเดือนนี้ ขอพระองค์โปรดรับภิกษาในที่นี้เท่านั้น อย่าเสด็จไปที่อื่นเลย” นางมีใจยินดีว่า “บัดนี้ จำเดิมแต่นี้ไปจนถึงวันมหาปวารณา เราจักได้อุปัฏฐากพระศาสดาและได้ฟังธรรม” จึงเที่ยวจัดการงานทุกอย่างในโรงครัวว่า “พวกท่านจงหุงข้าวต้มอย่างนี้ จงหุงภัตตาหารอย่างนี้ จงทอดขนมอย่างนี้” ครั้งนั้น สามีของนาง (คิดว่า) “พรุ่งนี้จักเป็นวันมหาปวารณา” จึงยืนอยู่ที่หน้าต่างหันหน้าไปทางโรงครัว แลดูอยู่พลางคิดว่า “หญิงพาลคนนั้นทำอะไรเที่ยวไปหนอ” แล้วเห็นนางเนื้อตัวเปียกชุ่มด้วยเหงื่อ เปื้อนด้วยเถ้า มอมแมมด้วยถ่านและเขม่า กำลังจัดการงานต่างๆ เที่ยวไปในลักษณะเช่นนั้น จึงหัวเราะแล้วหลีกไป (พลางคิดว่า) “โอ หญิงพาลหนอ ในฐานะเช่นนี้กลับไม่เสวยสิริสมบัตินี้ แต่กลับมีจิตยินดีเที่ยวไป (คิดว่า) ‘เราจักอุปัฏฐากสมณะโล้น’ ”

ตสฺมึ อปคเต ตสฺส สนฺติเก ฐิตา สิริมา ‘‘กึ นุ โข โอโลเกตฺวา เอส หสตี’’ติ เตเนว วาตปาเนน โอโลเกนฺตี อุตฺตรํ ทิสฺวา ‘‘อิมํ โอโลเกตฺวา อิมินา หสิตํ, อทฺธา อิมสฺส เอตาย สทฺธึ สนฺถโว อตฺถี’’ติ จินฺเตสิ. สา กิร อฑฺฒมาสํ ตสฺมึ เคเห พาหิรกอิตฺถี หุตฺวา วสมานาปิ ตํ สมฺปตฺตึ อนุภวมานา อตฺตโน พาหิรกอิตฺถิภาวํ อชานิตฺวา ‘‘อหํ ฆรสามินี’’ติ สญฺญมกาสิ. สา อุตฺตราย อาฆาตํ พนฺธิตฺวา ‘‘ทุกฺขมสฺสา อุปฺปาเทสฺสามี’’ติ ปาสาทา โอรุยฺห มหานสํ ปวิสิตฺวา ปูวปจนฏฺฐาเน ปกฺกุถิตํ สปฺปึ กฏจฺฉุนา อาทาย อุตฺตราภิมุขํ [Pg.61] ปายาสิ. อุตฺตรา ตํ อาคจฺฉนฺตึ ทิสฺวา ‘‘มม สหายิกาย มยฺหํ อุปกาโร กโต, จกฺกวาฬํ อติสมฺพาธํ, พฺรหฺมโลโก อตินีจโก, มม ปน สหายิกาย คุโณว มหนฺโต, อหมฺปิ เอตํ นิสฺสาย ทานญฺจ ทาตุํ ธมฺมญฺจ โสตุํ ลภึ, สเจ มม เอติสฺสาย อุปริ โกโธ อตฺถิ, อิทํ สปฺปิ มํ ทหตุ, สเจ นตฺถิ, มา มํ ทหตู’’ติ ตํ เมตฺตาย ผริ. ตาย ตสฺสา มตฺถเก อาสิญฺจิตมฺปิ ปกฺกุถิตสปฺปิ สีโตทกํ วิย อโหสิ. อถ นํ ‘‘อิทํ สีตลํ ภวิสฺสตี’’ติ ปุน กฏจฺฉุกํ ปูเรตฺวา อาทาย อาคจฺฉนฺตึ อุตฺตราย ทาสิโย ทิสฺวา ‘‘อเร ทุพฺพินีเต น ตฺวํ อมฺหากํ อยฺยาย อุปริ ปกฺกสปฺปึ อาสิญฺจิตุํ อนุจฺฉวิกา’’ติ สนฺตชฺเชนฺติโย อิโต จิโต จ อุฏฺฐาย หตฺเถหิ จ ปาเทหิ จ โปเถตฺวา ภูมิยํ ปาเตสุํ, อุตฺตรา วาเรนฺตีปิ วาเรตุํ นาสกฺขิ. อถ สา อุปริ ฐตฺวา สพฺพา ทาสิโย ปฏิพาหิตฺวา ‘‘กิสฺส เต เอวรูปํ ภาริยํ กมฺมํ กต’’นฺติ สิริมํ โอวทิตฺวา อุณฺโหทเกน นฺหาเปตฺวา สตปากเตเลน อพฺภญฺชิ.

เมื่อเขาหลีกไปแล้ว นางสิริมาซึ่งยืนอยู่ใกล้ๆ เขา คิดว่า “บุรุษผู้นี้มองดูอะไรหนอจึงหัวเราะ” จึงมองดูทางหน้าต่างบานนั้น เห็นนางอุตรแล้วจึงคิดว่า “บุรุษนี้มองดูนางคนนี้แล้วหัวเราะ ชะรอยบุรุษนี้จะมีความสนิทสนมกับหญิงคนนี้เป็นแน่” ได้ยินว่า นางสิริมานั้น แม้จะอยู่ในเรือนนั้นตลอดครึ่งเดือนในฐานะเป็นหญิงภายนอก แต่เมื่อได้เสวยสมบัตินั้น ก็ไม่รู้ภาวะที่ตนเป็นหญิงภายนอก กลับทำความสำคัญว่า “เราเป็นเจ้าของเรือน” นางผูกอาฆาตในนางอุตรแล้ว (คิดว่า) “เราจักทำความทุกข์ให้เกิดแก่นาง” จึงลงจากปราสาทเข้าไปยังโรงครัว ตักเนยใสที่กำลังเดือดพล่านในที่ทอดขนมด้วยทัพพีแล้วเดินตรงไปหานางอุตร นางอุตรเห็นนางสิริมากำลังเดินมา จึงคิดว่า “สหายของเราได้ทำอุปการะแก่เรา จักรวาลคับแคบเกินไป พรหมโลกต่ำเกินไป แต่คุณของสหายเรายิ่งใหญ่กว่านัก เราอาศัยนางจึงได้ถวายทานและได้ฟังธรรม ถ้าเรามีความโกรธในหญิงผู้นี้ ขอเนยใสนี้จงลวกเราเถิด ถ้าไม่มี ขออย่าได้ลวกเราเลย” แล้วแผ่เมตตาไปถึงนาง เนยใสที่กำลังเดือดซึ่งนางสิริราราดลงบนศีรษะของนางอุตรนั้น ได้กลายเป็นเหมือนน้ำเย็น ครั้งนั้น พวกทาสีของนางอุตรเห็นนางสิริมา (คิดว่า) “นี่คงจะเย็น” แล้วตักเนยใสมาเต็มทัพพีอีก กำลังเดินมา จึงขู่ตะคอกว่า “นี่แน่ะ นางคนชั่วร้าย เจ้าไม่สมควรที่จะราดเนยใสร้อนๆ บนศีรษะของนายหญิงของพวกเรา” แล้วลุกขึ้นจากที่นั้นๆ ทุบตีด้วยมือและเท้า ทำให้นางล้มลงบนพื้นดิน แม้นางอุตรจะห้าม ก็ไม่สามารถห้ามได้ ครั้งนั้น นางอุตรได้ยืนคร่อม (นางสิริมา) แล้วห้ามทาสีทั้งหมดไว้ แล้วกล่าวสอนนางสิริมาว่า “เหตุไรเธอจึงทำกรรมหนักเช่นนี้” แล้วให้อาบน้ำอุ่นและชโลมด้วยน้ำมันที่หุงร้อยครั้ง

ตสฺมึ ขเณ สา อตฺตโน พาหิรกิตฺถิภาวํ ญตฺวา จินฺเตสิ ‘‘มยา ภาริยํ กมฺมํ กตํ สามิกสฺส หสิตมตฺตการณา อิมิสฺสา อุปริ ปกฺกสปฺปึ อาสิญฺจนฺติยา, อยํ ‘คณฺหถ น’นฺติ ทาสิโย น อาณาเปตฺวา มํ วิเหฐนกาเลปิ สพฺพา ทาสิโย ปฏิพาหิตฺวา มยฺหํ กตฺตพฺพเมว อกาสิ. สจาหํ อิมํ น ขมาเปสฺสามิ, มุทฺธา เม สตฺตธา ผเลยฺยา’’ติ ตสฺสา ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา ‘‘อยฺเย, ขมาหิ เม โทส’’นฺติ อาห. ‘‘อหํ สปฺปิติกา ธีตา, ปิตริ เม ขมาปิเต ขมิสฺสามี’’ติ. ‘‘โหตุ, อยฺเย, ปิตรมฺปิ เต ปุณฺณเสฏฺฐึ ขมาเปสฺสามี’’ติ. ‘‘ปุณฺโณ มม วฏฺเฏ ชนกปิตา, วิวฏฺเฏ ชนกปิตริ ขมาปิเต ปน อหํ ขมิสฺสามี’’ติ. ‘‘โก ปน เต วิวฏฺเฏ ชนกปิตา’’ติ? ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ. ‘‘มยฺหํ เตน สทฺธึ วิสฺสาโส นตฺถิ, อหํ กึ กริสฺสามี’’ติ? ‘‘สตฺถา สฺเว ภิกฺขุสงฺฆํ อาทาย อิธาคมิสฺสติ, ตฺวํ ยถาลทฺธํ สกฺการํ คเหตฺวา อิเธว อาคนฺตฺวา ตํ ขมาเปหี’’ติ. สา ‘‘สาธุ, อยฺเย’’ติ อุฏฺฐาย อตฺตโน เคหํ คนฺตฺวา ปญฺจสตปริจาริกิตฺถิโย อาณาเปตฺวา นานาวิธานิ ขาทนียโภชนียานิ เจว สูเปยฺยานิ จ สมฺปาเทตฺวา ปุนทิวเส ตํ สกฺการํ อาทาย อุตฺตราย เคหํ อาคนฺตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปตฺเต ปติฏฺฐาเปตุํ อวิสหนฺตี อฏฺฐาสิ, ตํ สพฺพํ คเหตฺวา อุตฺตราว สํวิทหิ.

ในขณะนั้น นางสิริมานั้นรู้ความเป็นหญิงรับจ้างภายนอกของตนแล้ว จึงคิดว่า “กรรมหนักอันเราทำแล้ว เพราะเหตุเพียงการหัวเราะของสามี เมื่อเรากำลังราดเนยใสที่กำลังเดือดลงบนนางอุตตรานี้ นางอุตตรานี้ก็มิได้สั่งพวกทาสีว่า ‘พวกเจ้าจงจับนางนั่น’ แม้ในเวลาที่เบียดเบียนเรา ก็ได้ห้ามทาสีทั้งหมดแล้ว กระทำแต่สิ่งที่ควรกระทำแก่เรา ถ้าเราจักไม่ให้นางนี้อดโทษ ศีรษะของเราพึงแตก ๗ เสี่ยง” ดังนี้แล้ว จึงหมอบลงที่ใกล้เท้าของนางอุตตรานั้น กล่าวว่า “แม่เจ้า ขอจงอดโทษแก่ข้าพเจ้าเถิด” นางอุตตรากล่าวว่า “ฉันเป็นธิดาผู้มีบิดา เมื่อท่านให้บิดาของฉันอดโทษแล้ว ฉันจักอดโทษ” นางสิริมากล่าวว่า “เอาเถิด แม่เจ้า แม้ปุณณเศรษฐีผู้เป็นบิดาของท่าน ฉันก็จะขอขมา” นางอุตตรากล่าวว่า “ท่านปุณณะเป็นบิดาผู้ให้กำเนิดในวัฏฏะของฉัน แต่เมื่อท่านขอขมาบิดาผู้ให้กำเนิดในวิวัฏฏะแล้ว ฉันจึงจักอดโทษ” นางสิริมาถามว่า “ก็ใครเล่าเป็นบิดาผู้ให้กำเนิดในวิวัฏฏะของท่าน” นางอุตตราตอบว่า “พระสัมมาสัมพุทธเจ้า” นางสิริมากล่าวว่า “ฉันไม่มีความคุ้นเคยกับพระองค์ ฉันจะทำอย่างไร” นางอุตตรากล่าวว่า “พรุ่งนี้ พระศาสดาจะทรงพาหมู่ภิกษุเสด็จมาที่นี่ ท่านจงถือเอาสักการะตามที่ได้แล้ว มาที่นี่แหละ แล้วขอขมาพระองค์เถิด” นางสิริมานั้นรับว่า “ดีละ แม่เจ้า” แล้วลุกขึ้น ไปยังเรือนของตน สั่งหญิงบริวาร ๕๐๐ คนแล้ว จัดเตรียมของเคี้ยวของฉันและแกงชนิดต่างๆ ไว้แล้ว ในวันรุ่งขึ้น ถือเอาสักการะนั้นมายังเรือนของนางอุตตราแล้ว ไม่กล้าที่จะตั้งไว้ในบาตรของภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข ได้ยืนอยู่ นางอุตตรานั่นแหละรับเอาของทั้งหมดนั้นไปจัดแจง

สิริมาปิ [Pg.62] สตฺถุ ภตฺตกิจฺจาวสาเน สทฺธึ ปริวาเรน สตฺถุ ปาทมูเล นิปชฺชิ. อถ นํ สตฺถา ปุจฺฉิ ‘‘โก เต อปราโธ’’ติ. ‘‘ภนฺเต มยา หิยฺโย อิทํ นาม กตํ, อถ เม สหายิกา มํ วิเหฐยมานา ทาสิโย นิวาเรตฺวา มยฺหํ อุปการเมว อกาสิ. สาหํ อิมิสฺสา คุณํ ชานิตฺวา อิมํ ขมาเปสึ, อถ มํ เอสา ‘ตุมฺเหสุ ขมาปิเตสุ ขมิสฺสามี’ติ อาหา’’ติ. ‘‘เอวํ กิร อุตฺตเร’’ติ. ‘‘อาม, ภนฺเต, สีเส เม สหายิกาย ปกฺกสปฺปิ อาสิตฺต’’นฺติ. ‘‘อถ ตยา กึ จินฺติต’’นฺติ? ‘‘จกฺกวาฬํ อติสมฺพาธํ, พฺรหฺมโลโก อตินีจโก, มม สหายิกาย คุโณว มหนฺโต, อหญฺหิ เอตํ นิสฺสาย ทานญฺจ ทาตุํ ธมฺมญฺจ โสตุํ อลตฺถํ, สเจ เม อิมิสฺสา อุปริ โกโธ อตฺถิ, อิทํ มํ ทหตุ, โน เจ, มา ทหตู’’ติ เอวํ จินฺเตตฺวา อิมํ เมตฺตาย ผรึ, ภนฺเตติ. สตฺถา ‘‘สาธุ สาธุ, อุตฺตเร, เอวํ โกธํ ชินิตุํ วฏฺฏติ. โกธโน หิ นาม อกฺโกเธน, อกฺโกสโก อนกฺโกสนฺเตน, ปริภาสโก อปริภาสนฺเตน, ถทฺธมจฺฉรี อตฺตโน สนฺตกสฺส ทาเนน, มุสาวาที สจฺจวจเนน ชินิตพฺโพ’’ติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต –

แม้นางสิริมา ในเวลาสิ้นสุดภัตกิจของพระศาสดา ได้พร้อมกับบริวารหมอบลงที่ใกล้พระบาทของพระศาสดา ลำดับนั้น พระศาสดาตรัสถามนางว่า “เธอมีความผิดอะไร” นางกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อวานนี้ ข้าพระองค์ได้ทำกรรมชื่อนี้ ครั้งนั้น สหายหญิงของข้าพระองค์ได้ห้ามพวกทาสีที่กำลังเบียดเบียนข้าพระองค์ ได้กระทำแต่อุปการะแก่ข้าพระองค์ ข้าพระองค์นั้นรู้คุณของนางนี้แล้ว จึงได้ขอขมานางนี้ ครั้งนั้น นางนี้ได้กล่าวกะข้าพระองค์ว่า ‘เมื่อท่านขอขมาพระองค์ท่านทั้งหลายแล้ว เราจักอดโทษ’ ดังนี้” พระศาสดาตรัสถามว่า “อุตตรา ได้ยินว่าเป็นอย่างนั้นหรือ” นางอุตตรากราบทูลว่า “เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า สหายหญิงได้ราดเนยใสที่กำลังเดือดลงบนศีรษะของข้าพระองค์” พระศาสดาตรัสถามว่า “แล้วเธอคิดอย่างไร” นางอุตตรากราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ (ข้าพระองค์คิดว่า) จักรวาลคับแคบยิ่งนัก พรหมโลกต่ำยิ่งนัก คุณของสหายหญิงของข้าพระองค์เท่านั้นยิ่งใหญ่ เพราะว่า ข้าพระองค์อาศัยนางนี้ จึงได้ให้ทานและได้ฟังธรรม ‘ถ้าความโกรธของข้าพระองค์มีอยู่ต่อนางนี้ ขอเนยใสนี้จงลวกข้าพระองค์ ถ้าไม่มี ขออย่าได้ลวก’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์คิดอย่างนี้แล้ว ได้แผ่เมตตาไปในนางนี้” พระศาสดาตรัสว่า “ดีละ ดีละ อุตตรา ควรแล้วที่จะชนะความโกรธได้อย่างนี้ เพราะว่า บุคคลผู้โกรธ พึงชนะได้ด้วยความไม่โกรธ ผู้ด่า พึงชนะได้ด้วยการไม่ด่าตอบ ผู้บริภาษ พึงชนะได้ด้วยการไม่บริภาษตอบ ผู้ตระหนี่เหนียวแน่น พึงชนะได้ด้วยการให้สิ่งของของตน ผู้พูดเท็จ พึงชนะได้ด้วยการกล่าวคำสัตย์” เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความนี้

‘‘อกฺโกเธน ชิเน โกธํ, อสาธุํ สาธุนา ชิเน;

ชิเน กทริยํ ทาเนน, สจฺเจนาลิกวาทิน’’นฺติ. (ธ. ป. ๒๒๓) –

“พึงชนะคนโกรธ ด้วยความไม่โกรธ พึงชนะคนไม่ดี ด้วยความดี พึงชนะคนตระหนี่ ด้วยการให้ พึงชนะคนพูดพล่อย ด้วยคำสัตย์”

อิมํ คาถํ วตฺวา คาถาปริโยสาเน จตุสจฺจกถํ อภาสิ. สจฺจปริโยสาเน อุตฺตรา สกทาคามิผเล ปติฏฺฐหิ, สามิโก จ สสุโร จ สสฺสุ จ โสตาปตฺติผลํ สจฺฉิกรึสุ, สิริมาปิ ปญฺจสตปริวารา โสตาปนฺนา อโหสิ. อปรภาเค อุตฺตรา กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน อุปฺปชฺชิ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เทวจาริกํ จรนฺโต อุตฺตรํ เทวธีตรํ ทิสฺวา –

ครั้นตรัสพระคาถานี้แล้ว ในเวลาจบพระคาถา ได้ตรัสจตุสัจจกถา ในเวลาจบสัจจะ นางอุตตราได้ตั้งอยู่แล้วในสกทาคามิผล ทั้งสามี ทั้งพ่อผัว และทั้งแม่ผัว ได้กระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล แม้นางสิริมาพร้อมด้วยบริวาร ๕๐๐ ก็ได้เป็นพระโสดาบันแล้ว ในกาลต่อมา นางอุตตราทำกาละแล้ว บังเกิดในภพดาวดึงส์ ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวจาริกไปในเทวโลกโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว เห็นนางอุตตราเทพธิดาแล้ว

๑๒๔.

๑๒๔.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

“ดูกรเทพธิดา ท่านผู้ยืนอยู่ด้วยวรรณะอันงามยิ่ง ยังทิศทั้งปวงให้สว่างอยู่ ดุจดาวประกายพรึก

๑๒๕.

๑๒๕.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

วรรณะเช่นนี้ของท่านมีได้เพราะเหตุไร ผลสำเร็จแก่ท่านในวิมานนี้เพราะเหตุไร และโภคะทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจของท่านย่อมเกิดขึ้น (เพราะเหตุไร)

๑๒๖.

๑๒๖.

‘‘ปุจฺฉามิ [Pg.63] ตํ เทวิ มหานุภาเว,มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – ปฏิปุจฺฉิ;

ดูกรเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก เราขอถามท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านย่อมส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้ ได้ตรัสถามแล้ว

๑๒๗.

๑๒๗.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“เทพธิดานั้น อันพระโมคคัลลานะถามแล้ว มีใจยินดี เมื่อถูกถามปัญหาแล้ว จึงได้พยากรณ์ว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด”

๑๒๘.

๑๒๘.

‘‘อิสฺสา จ มจฺเฉรมโถ ปฬาโส, นาโหสิ มยฺหํ ฆรมาวสนฺติยา;

อกฺโกธนา ภตฺตุ วสานุวตฺตินี, อุโปสเถ นิจฺจหมปฺปมตฺตา.

“ความริษยาและความตระหนี่ อีกทั้งความตีเสมอ มิได้มีแก่ข้าพเจ้าผู้อยู่ครองเรือน ข้าพเจ้าเป็นผู้ไม่โกรธ เป็นผู้ประพฤติตามอำนาจของสามี และเป็นผู้ไม่ประมาทในอุโบสถเป็นนิตย์

๑๒๙.

๑๒๙.

‘‘จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี;

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ.

ในวัน ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ และวัน ๘ ค่ำแห่งปักษ์ และปาฏิหาริยปักษ์ (ข้าพเจ้าได้รักษาอุโบสถ) อันประกอบดีแล้วด้วยองค์ ๘

๑๓๐.

๑๓๐.

‘‘อุโปสถํ อุปวสิสฺสํ, สทา สีเลสุ สํวุตา;

สญฺญมา สํวิภาคา จ, วิมานํ อาวสามหํ.

ข้าพเจ้าได้เข้าจำอุโบสถแล้ว เป็นผู้สำรวมแล้วในศีลทั้งหลายเสมอ เป็นผู้มีความสำรวมและมีการแบ่งปัน ข้าพเจ้าจึงอยู่ครองวิมานนี้

๑๓๑.

๑๓๑.

‘‘ปาณาติปาตา วิรตา, มุสาวาทา จ สญฺญตา;

เถยฺยา จ อติจารา จ, มชฺชปานา จ อารกา.

ข้าพเจ้าเป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต และสำรวมจากมุสาวาท จากการลักทรัพย์ และการประพฤติล่วง (ในกาม) และเป็นผู้เว้นไกลจากการดื่มน้ำเมา

๑๓๒.

๑๓๒.

‘‘ปญฺจสิกฺขาปเท รตา, อริยสจฺจาน โกวิทา;

อุปาสิกา จกฺขุมโต, โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

ข้าพเจ้าเป็นผู้ยินดีแล้วในสิกขาบท ๕ เป็นผู้ฉลาดในอริยสัจทั้งหลาย เป็นอุบาสิกาของพระโคดมผู้มีพระจักษุ ผู้มียศ

๑๓๓.

๑๓๓.

‘‘สาหํ สเกน สีเลน, ยสสา จ ยสสฺสินี;

อนุโภมิ สกํ ปุญฺญํ, สุขิตา จมฺหินามยา.

ข้าพเจ้านั้น เป็นผู้มียศด้วยศีลและยศของตน ย่อมเสวยบุญของตน เป็นผู้มีความสุขและไม่มีโรค

๑๓๔.

๑๓๔.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

วรรณะเช่นนี้ของข้าพเจ้ามีได้เพราะเหตุนั้น ผลสำเร็จแก่ข้าพเจ้าในวิมานนี้เพราะเหตุนั้น และโภคะทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจของข้าพเจ้าย่อมเกิดขึ้น (เพราะเหตุนั้น)

๑๓๕.

๑๓๕.

‘‘อกฺขามิ [Pg.64] เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมหํ อกาสึ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

ข้าแต่ภิกษุผู้มีอานุภาพมาก ข้าพเจ้าขอบอกแก่ท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ข้าพเจ้าได้ทำกรรมใดไว้ เพราะกรรมนั้น ข้าพเจ้าจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของข้าพเจ้าย่อมส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ”

เทวตาปิสฺส วิสฺสชฺเชสิ.

เทพธิดาได้วิสัชนาแล้วแก่ท่านด้วยประการฉะนี้

๑๒๖. มม จ, ภนฺเต, วจเนน ภควโต ปาเท สิรสา วนฺเทยฺยาสิ ‘‘อุตฺตรา นาม ภนฺเต, อุปาสิกา ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทตี’’ติ. อนจฺฉริยํ โข ปเนตํ, ภนฺเต, ยํ มํ ภควา อญฺญตรสฺมึ สามญฺญผเล พฺยากเรยฺย, ตํ ภควา สกทาคามิผเล พฺยากาสีติ.

๑๒๖. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ และท่านพึงถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้าตามคำของข้าพเจ้าว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อุบาสิกาชื่ออุตตรา ขอถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ข้อนี้ไม่น่าอัศจรรย์เลย ที่พระผู้มีพระภาคจะพึงทรงพยากรณ์ข้าพเจ้าในสามัญผลอย่างใดอย่างหนึ่ง แต่พระผู้มีพระภาคได้ทรงพยากรณ์ (ข้าพเจ้า) ในสกทาคามิผล

๑๒๘. ตตฺถ อิสฺสา จ มจฺเฉรมโถ ปฬาโส, นาโหสิ มยฺหํ ฆรมาวสนฺติยาติ ยา จ อคารมชฺเฌ วสนฺตีนํ อญฺญาสํ อิตฺถีนํ สมฺปตฺติอาทิวิสยา ปรสมฺปตฺติอุสูยนลกฺขณา อิสฺสา, ยญฺจ ตาวกาลิกาทิวเสนาปิ กิญฺจิ ยาจนฺตานํ อทาตุกามตาย อตฺตสมฺปตฺตินิคูหนลกฺขณํ มจฺฉริยํ, โย จ กุลปเทสาทินา ปเรหิ ยุคคฺคาหลกฺขโณ ปฬาโส อุปฺปชฺชติ, โส ติวิโธปิ ปาปธมฺโม เคเห ฐิตาย มยฺหํ สติปิ ปจฺจยสมวาเย นาโหสิ น อุปฺปชฺชิ. อกฺโกธนาติ ขนฺติเมตฺตานุทฺทยสมฺปนฺนตาย อกุชฺฌนสภาวา. ภตฺตุ วสานุวตฺตินีติ ปุพฺพุฏฺฐานปจฺฉานิปาตนาทินา สามิกสฺส อนุกูลภาเวน วเส วตฺตนสีลา, มนาปจารินีติ อตฺโถ. อุโปสเถ นิจฺจหมปฺปมตฺตาติ อหํ อุโปสถสีลรกฺขเณ นิจฺจํ อปฺปมตฺตา อปฺปมาทวิหารินี.

๑๒๘. ในบทเหล่านั้น บทว่า อิสฺสา จ มจฺเฉรมโถ ปฬาโส, นาโหสิ มยฺหํ ฆรมาวสนฺติยา ความว่า ความริษยาใด ซึ่งมีลักษณะคือความไม่อิจฉาสมบัติของผู้อื่น มีสมบัติเป็นต้นเป็นอารมณ์ ของหญิงอื่นๆ ผู้อยู่ในท่ามกลางเรือน และความตระหนี่ใด ซึ่งมีลักษณะคือการปกปิดสมบัติของตน ด้วยความไม่ปรารถนาจะให้แก่ผู้ขอ แม้สิ่งของเล็กน้อยด้วยอำนาจของใช้ชั่วคราวเป็นต้น และความตีเสมอใด ซึ่งมีลักษณะคือการถือตัวเท่าเทียมกับผู้อื่น ด้วยตระกูลและประเทศเป็นต้น ย่อมเกิดขึ้น บาปธรรมแม้ทั้งสามอย่างนั้น ไม่ได้มีแล้ว คือไม่เกิดขึ้นแล้ว แก่ข้าพเจ้าผู้ตั้งอยู่ในเรือน แม้เมื่อมีการประชุมแห่งปัจจัย บทว่า อกฺโกธนา ความว่า มี स्वभावไม่โกรธ เพราะถึงพร้อมด้วยขันติ เมตตา และความเอ็นดู บทว่า ภตฺตุ วสานุวตฺตินี ความว่า มีปกติประพฤติตามอำนาจของสามีโดยความเป็นผู้อนุเคราะห์ ด้วยการลุกขึ้นก่อนนอนทีหลังเป็นต้น อธิบายว่า เป็นผู้ประพฤติเป็นที่พอใจ บทว่า อุโปสเถ นิจฺจหมปฺปมตฺตา ความว่า ข้าพเจ้าเป็นผู้ไม่ประมาท คือเป็นผู้มีปกติอยู่ด้วยความไม่ประมาท ในการรักษาอุโบสถศีลเป็นนิตย์

๑๒๙. ตเมว อุโปสเถ อปฺปมาทํ ทสฺเสนฺตี เยสุ ทิวเสสุ ตํ รกฺขิตพฺพํ, ยาทิสํ ยถา จ รกฺขิตพฺพํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘จาตุทฺทสิ’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ จาตุทฺทสึ ปญฺจทสินฺติ ปกฺขสฺสาติ สมฺพนฺโธ, อจฺจนฺตสํโยเค เจตํ อุปโยควจนํ. ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมีติ เอตฺถ จาติ วจนเสโส. ปาฏิหาริยปกฺขญฺจาติ ปฏิหรณกปกฺขญฺจ, จาตุทฺทสีปญฺจทสีอฏฺฐมีนํ ยถากฺกมํ อาทิโต อนฺตโต จาติ ปเวสนนิกฺขมนวเสน อุโปสถสีลสฺส ปฏิหริตพฺพํ ปกฺขญฺจ, เตรสี ปาฏิปทา สตฺตมี นวมี [Pg.65] จาติ อตฺโถ. อฏฺฐงฺคสุสมาคตนฺติ ปาณาติปาตาเวรมณีอาทีหิ อฏฺฐหงฺเคหิ เอว สุฏฺฐุ สมาคตํ สมนฺนาคตํ.

๑๒๙. นางอุตตราเมื่อจะแสดงความไม่ประมาทในอุโบสถนั้นแหละ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘จาตุทฺทสึ’ เพื่อแสดงว่า อุโบสถนั้นควรรักษาในวันไหนๆ ควรรักษาเช่นไร และอย่างไร ในบทเหล่านั้น บทว่า จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ มีความเกี่ยวข้องว่า แห่งปักษ์ (คือวัน 14 ค่ำ และ 15 ค่ำแห่งปักษ์) และบทนี้เป็นอุปโยควจนะในอรรถว่าอัจจันตสังโยค (ตลอดกาล) ในบทว่า ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี นี้ มี จ ศัพท์เป็นบทที่เหลืออยู่ (คือ และวัน 8 ค่ำแห่งปักษ์) บทว่า ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ หมายถึง ปฏิหรณกปักษ์ด้วย และปักษ์ที่ควรรักษาอุโบสถศีลเพิ่มเติม ด้วยอำนาจการเข้าและการออก คือ ก่อนและหลังวัน 14 ค่ำ 15 ค่ำ และ 8 ค่ำ ตามลำดับ อธิบายว่า คือวัน 13 ค่ำ วัน 1 ค่ำ วัน 7 ค่ำ และวัน 9 ค่ำ บทว่า อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ ความว่า ประกอบดีแล้ว คือถึงพร้อมดีแล้ว ด้วยองค์ 8 ประการ มีปาณาติปาตาเวรมณีเป็นต้นนั่นเทียว

๑๓๐. อุปวสิสฺสนฺติ อุปวสึ. อตีตตฺเถ หิ อิทํ อนาคตวจนํ. เกจิ ปน ‘‘อุปวสึ’’อิจฺเจว ปฐนฺติ. สทาติ สปฺปฏิหาริเกสุ สพฺเพสุ อุโปสถทิวเสสุ. สีเลสูติ อุโปสถสีเลสุ สาเธตพฺเพสุ. นิปฺผาเทตพฺเพ หิ อิทํ ภุมฺมํ. สํวุตาติ กายวาจาจิตฺเตหิ สํวุตา. สทาติ วา สพฺพกาลํ. สีเลสูติ นิจฺจสีเลสุ. สํวุตาติ กายวาจาหิ สํวุตา.

๑๓๐. บทว่า อุปวสิสฺสํ หมายถึง อุปวสึ (ข้าพเจ้าได้เข้าอยู่จำ) จริงอยู่ คำนี้เป็นอนาคตวจนะในอรรถอดีต แต่บางอาจารย์ก็อ่านว่า ‘อุปวสึ’ ดังนี้ทีเดียว บทว่า สทา หมายถึง ในวันอุโบสถทั้งปวงที่มีปาฏิหาริยปักษ์ บทว่า สีเลสุ หมายถึง ในอุโบสถศีลทั้งหลายที่พึงให้สำเร็จ จริงอยู่ ภุมมวิภัตตินี้ใช้ในอรรถว่าสิ่งที่พึงให้สำเร็จ บทว่า สํวุตา หมายถึง สำรวมแล้วด้วยกาย วาจา และใจ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สทา หมายถึง ตลอดกาลทั้งปวง บทว่า สีเลสุ หมายถึง ในนิจศีลทั้งหลาย บทว่า สํวุตา หมายถึง สำรวมแล้วด้วยกายและวาจา

๑๓๑. อิทานิ ตํ นิจฺจสีลํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปาณาติปาตา วิรตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปาโณติ โวหารโต สตฺโต, ปรมตฺถโต ชีวิตินฺทฺริยํ. ปาณสฺส อติปาโต ปาณวโธ ปาณฆาโต ปาณาติปาโต, อตฺถโต ปาเณ ปาณสญฺญิโน ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทกอุปกฺกมสมุฏฺฐาปิกา กายวจีทฺวารานํ อญฺญตรทฺวารปวตฺตา วธกเจตนา. ตโต ปาณาติปาตา. วิรตาติ โอรตา, นิวตฺตาติ อตฺโถ.

๑๓๑. บัดนี้ เพื่อจะแสดงนิจศีลนั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘ปาณาติปาตา วิรตา’ ในบทเหล่านั้น บทว่า ปาโณ โดยโวหารหมายถึง สัตว์ โดยปรมัตถ์หมายถึง ชีวิตินทรีย์ การล่วงละเมิดซึ่งสัตว์ การฆ่าสัตว์ การทำลายสัตว์ ชื่อว่า ปาณาติบาต โดยอรรถ ได้แก่ วธกเจตนา (เจตนาฆ่า) ที่เป็นไปทางทวารใดทวารหนึ่งในกายทวารและวจีทวาร ซึ่งทำให้เกิดความพยายามในการตัดรอนชีวิตินทรีย์ ของสัตว์ที่มีชีวิตและมีความสำคัญว่ามีชีวิต จากปาณาติบาตนั้น บทว่า วิรตา หมายถึง งดเว้นแล้ว อธิบายว่า กลับคืนแล้ว

มุสาวาทาติ มุสา นาม วิสํวาทนปุเรกฺขารสฺส อตฺถภญฺชนโก วจีปโยโค วา กายปโยโค วา, วิสํวาทนาธิปฺปาเยน ปรสฺส วิสํวาทกกายวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา เจตนา มุสาวาโท. อถ วา มุสาติ อภูตํ อตจฺฉํ วตฺถุ, วาโทติ ตสฺส ภูตโต ตจฺฉโต วิญฺญาเปตุกามสฺส ตถา วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปิกา เจตนา. ตโต มุสาวาทา สญฺญตา โอรตา, วิรตาติ อตฺโถ. จ-สทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ.

บทว่า มุสาวาทา ชื่อว่า มุสา ได้แก่ วจีประโยคหรือกายประโยคที่ทำลายประโยชน์ของผู้มีความประสงค์จะพูดให้คลาดเคลื่อน เจตนาที่ทำให้เกิดกายประโยคและวจีประโยคที่ทำให้ผู้อื่นคลาดเคลื่อน ด้วยความตั้งใจจะพูดให้คลาดเคลื่อน ชื่อว่า มุสาวาท อีกอย่างหนึ่ง บทว่า มุสา หมายถึง เรื่องที่ไม่เป็นจริง ไม่แท้ บทว่า วาโท หมายถึง เจตนาที่ทำให้เกิดการประกาศอย่างนั้น ของผู้ที่ประสงค์จะประกาศเรื่องนั้นให้เป็นของจริง ของแท้ จากมุสาวาทนั้น (นาง) เป็นผู้สำรวมแล้ว งดเว้นแล้ว อธิบายว่า เว้นขาดแล้ว จ ศัพท์ มีอรรถว่ารวบรวม

เถยฺยาติ เถยฺยํ วุจฺจติ เถนภาโว, โจริกาย ปรสฺสหรณนฺติ อตฺโถ. อตฺถโต ปรปริคฺคหิเต ปรปริคฺคหิตสญฺญิโน ตทาทายกอุปกฺกมสมุฏฺฐาปิกา เถยฺยเจตนา เถยฺยํ. ตโต เถยฺยา สญฺญตา, อารกาติ วา สมฺพนฺโธ.

บทว่า เถยฺยา ความเป็นขโมย เรียกว่า เถยยะ อธิบายว่า การลักของผู้อื่นด้วยความเป็นโจร โดยอรรถ เถยยเจตนาที่ทำให้เกิดความพยายามในการถือเอาสิ่งของที่ผู้อื่นหวงแหนนั้น โดยมีความสำคัญว่าผู้อื่นหวงแหน ชื่อว่า เถยยะ จากเถยยะนั้น (นาง) เป็นผู้สำรวมแล้ว หรือมีความเกี่ยวข้องว่า เป็นผู้อยู่ห่างไกล

อติจาราติ อติจฺจ จาโร อติจาโร, โลกมริยาทํ อติกฺกมิตฺวา อคมนียฏฺฐาเน กามวเสน จาโร มิจฺฉาจาโรติ อตฺโถ. อคมนียฏฺฐานํ นาม – ปุริสานํ มาตุรกฺขิตา ปิตุรกฺขิตา มาตาปิตุรกฺขิตา ภาตุรกฺขิตา ภคินิรกฺขิตา ญาติรกฺขิตา โคตฺตรกฺขิตา ธมฺมรกฺขิตา [Pg.66] สารกฺขา สปริทณฺฑาติ ทส, ธนกฺกีตา ฉนฺทวาสินี โภควาสินี ปฏวาสินี โอทปตฺตกินี โอภฏจุมฺพฏา ทาสี จ ภริยา กมฺมการี จ ภริยา ธชาหฏา มุหุตฺติกาติ ทสาติ วีสติ อิตฺถิโย. อิตฺถีสุ ปน ทฺวินฺนํ สารกฺขสปริทณฺฑานํ ทสนฺนญฺจ ธนกฺกีตาทีนนฺติ ทฺวาทสนฺนํ อญฺญปุริสา อคมนียฏฺฐานํ, อิทเมว อิธ อธิปฺเปตํ. ลกฺขณโต ปน อสทฺธมฺมาธิปฺปาเยน กายทฺวารปวตฺตา อคมนียฏฺฐานวีติกฺกมเจตนา อติจาโร. ตสฺมา อติจารา.

บทว่า อติจารา การประพฤติล่วงเลย ชื่อว่า อติจาร อธิบายว่า การประพฤติด้วยอำนาจกามในฐานะที่ไม่ควรไป โดยล่วงละเมิดมรรยาทของโลก ชื่อว่า มิจฉาจาร ชื่อว่า อคมนียฐาน (หญิงที่ชายไม่ควรล่วงเกิน) สำหรับบุรุษ ได้แก่ หญิง 10 จำพวก คือ มาตุรักขิตา (หญิงที่มารดารักษา) ปิตุรักขิตา (หญิงที่บิดารักษา) มาตาปิตุรักขิตา (หญิงที่มารดาบิดารักษา) ภาตุรักขิตา (หญิงที่พี่ชายน้องชายรักษา) ภคินิรักขิตา (หญิงที่พี่สาวน้องสาวรักษา) ญาติรักขิตา (หญิงที่ญาติรักษา) โคตรรักขิตา (หญิงที่คนร่วมโคตรรักษา) ธรรมรักขิตา (หญิงที่ธรรมรักษา) สารักขา (หญิงมีสามี) สปริทัณฑา (หญิงมีสินไหม) และหญิง 10 จำพวก คือ ธนักกีตา (หญิงที่ไถ่มาด้วยทรัพย์) ฉันทวาสินี (หญิงที่อยู่ด้วยความพอใจ) โภควาสินี (หญิงที่อยู่ด้วยทรัพย์) ปฏวาสินี (หญิงที่อยู่ด้วยผ้า) โอทปัตตกินี (หญิงที่ทำพิธีดื่มน้ำ) โอภฏจุมพฏา (หญิงที่ปลงหาบลง) ทาสี ภรรยา (หญิงที่เป็นทั้งทาสีและภรรยา) กัมมการี ภรรยา (หญิงที่เป็นทั้งคนใช้และภรรยา) ธชาหฏา (หญิงที่ถูกนำมาเป็นเชลย) และมุหุตติกา (หญิงที่อยู่ชั่วคราว) รวมเป็นหญิง 20 จำพวก ส่วนในบรรดาหญิงเหล่านั้น บุรุษอื่นเป็นอคมนียฐานสำหรับหญิง 12 จำพวก คือ สารักขาและสปริทัณฑา 2 จำพวก และธนักกีตาเป็นต้น 10 จำพวก ในที่นี้ประสงค์เอาเพียงเท่านี้ ส่วนโดยลักษณะ เจตนาที่ล่วงละเมิดอคมนียฐาน ซึ่งเป็นไปทางกายทวารด้วยความประสงค์ในอสัทธรรม ชื่อว่า อติจาร เพราะฉะนั้น (นางจึงเว้น) จากอติจารนั้น

มชฺชปานาติ มชฺชํ วุจฺจติมทนียฏฺเฐน สุรา จ เมรยญฺจ, ปิวนฺติ เตนาติ ปานํ, มชฺชสฺส ปานํ มชฺชปานํ. ยาย ทุสฺสีลฺยเจตนาย มชฺชสงฺขาตํ ปิฏฺฐสุรา, ปูวสุรา, โอทนิยสุรา, กิณฺณปกฺขิตฺตา, สมฺภารสํยุตฺตาติ ปญฺจเภทํ สุรํ วา, ปุปฺผาสโว, ผลาสโว, มธฺวาสโว, คุฬาสโว, สมฺภารสํยุตฺโตติ ปญฺจเภทํ เมรยํ วา พีชโต ปฏฺฐาย กุสคฺเคนาปิ ปิวติ, สา เจตนา มชฺชปานํ. ตสฺมา มชฺชปานา อารกา วิรตา.

บทว่า มชฺชปานา สุราและเมรัย เรียกว่า มัชชะ เพราะมีอรรถว่าเป็นที่ตั้งแห่งความเมา เขาย่อมดื่มด้วยสิ่งนั้น เหตุนั้นสิ่งนั้นชื่อว่า ปานะ การดื่มซึ่งมัชชะ ชื่อว่า มัชชปานะ บุคคลย่อมดื่มสุรา 5 ชนิด คือ ปิฏฐสุรา (สุราที่ทำด้วยแป้ง) ปูวสุรา (สุราที่ทำด้วยขนม) โอทนิยสุรา (สุราที่ทำด้วยข้าวสุก) กิณณปักขิตตา (สุราที่หมักด้วยเชื้อ) สัมภารสังยุตตา (สุราที่ปรุงด้วยเครื่องเทศ) อันนับว่าเป็นมัชชะ หรือเมรัย 5 ชนิด คือ ปุปผาสวะ (น้ำดองดอกไม้) ผลาสวะ (น้ำดองผลไม้) มธวาสวะ (น้ำดองน้ำผึ้ง) คุฬาสวะ (น้ำดองน้ำอ้อย) สัมภารสังยุตตะ (น้ำดองที่ปรุงด้วยเครื่องเทศ) แม้เพียงปลายหญ้าคา เริ่มตั้งแต่เมล็ดพืช ด้วยทุสสีลยเจตนาใด เจตนานั้นชื่อว่า มัชชปานะ เพราะฉะนั้น (นาง) เป็นผู้อยู่ห่างไกล คือเว้นขาดแล้ว จากการดื่มน้ำเมา

๑๓๒. เอวํ ‘‘ปาณาติปาตา วิรตา’’ติอาทินา ปหาตพฺพธมฺมวเสน วิภชิตฺวา ทสฺสิตํ นิจฺจสีลํ ปุน สมาทาตพฺพตาวเสน เอกโต กตฺวา ทสฺเสนฺตี ‘‘ปญฺจสิกฺขาปเท รตา’’ติ อาห. ตตฺถ สิกฺขาปทนฺติ สิกฺขิตพฺพปทํ, สิกฺขาโกฏฺฐาเสติ อตฺโถ. อถ วา ฌานาทโย สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมา สิกฺขิตพฺพโต สิกฺขา, ปญฺจสุ ปน สีลงฺเคสุ ยํกิญฺจิ องฺคํ ตาสํ สิกฺขานํ ปติฏฺฐานฏฺเฐน ปทนฺติ สิกฺขานํ ปทตฺตา สิกฺขาปทํ, ปญฺจ สีลงฺคานิ. ตสฺมึ ปญฺจวิเธ สิกฺขาปเท รตา อภิรตาติ ปญฺจสิกฺขาปเท รตา. อริยสจฺจาน โกวิทาติ ปริญฺญาปหานสจฺฉิกิริยาภาวนาภิสมยวเสน ทุกฺขสมุทยนิโรธมคฺคสงฺขาเตสุ จตูสุ อริยสจฺเจสุ กุสลา นิปุณา, ปฏิวิทฺธจตุสจฺจาติ อตฺโถ. โคตมสฺสาติ ภควนฺตํ โคตฺเตน กิตฺเตติ. ยสสฺสิโนติ กิตฺติมโต, ปริวารวโต วา.

๑๓๒. นิจศีลที่ท่านจำแนกแสดงไว้โดยธรรมที่พึงละ ด้วยบทเป็นต้นว่า “เว้นจากปาณาติบาต” ดังนี้ เมื่อจะทรงรวบรวมแสดงโดยธรรมที่พึงสมาทานอีก จึงตรัสว่า “ยินดีในสิกขาบท ๕” ในบทเหล่านั้น บทว่า สิกขาบท คือ บทที่พึงศึกษา อธิบายว่า ส่วนแห่งการศึกษา อีกอย่างหนึ่ง กุศลธรรมทั้งปวงมีฌานเป็นต้น ชื่อว่า สิกขา เพราะเป็นสิ่งที่พึงศึกษา ส่วนในองค์แห่งศีล ๕ องค์ใดองค์หนึ่ง ชื่อว่า บท เพราะเป็นที่ตั้งแห่งสิกขาทั้งหลายเหล่านั้น ชื่อว่า สิกขาบท เพราะเป็นบทแห่งสิกขาทั้งหลาย คือ องค์แห่งศีล ๕ ยินดีแล้ว เพลิดเพลินแล้วในสิกขาบท ๕ ประการนั้น จึงชื่อว่า ยินดีในสิกขาบท ๕ บทว่า ฉลาดในอริยสัจทั้งหลาย คือ ฉลาด ชำนาญในอริยสัจ ๔ ที่นับว่า ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค โดยการตรัสรู้ด้วยการกำหนดรู้ การละ การทำให้แจ้ง และการเจริญ อธิบายว่า แทงตลอดอริยสัจ ๔ แล้ว บทว่า ของพระโคดม คือ เป็นการประกาศพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยโคตร บทว่า ผู้มียศ คือ ผู้มีเกียรติ หรือผู้มีบริวาร

๑๓๓. สาหนฺติ สา ยถาวุตฺตคุณา อหํ. สเกน สีเลนาติ อนุสฺสุกิตาทินา อตฺตโน สภาวสีเลน จ อุโปสถสีลาทิสมาทานสีเลน จ การณภูเตน. ตญฺหิ สตฺตานํ กมฺมสฺสกตาย หิตสุขาวหตาย จ วิเสสโต ‘‘สก’’นฺติ วุจฺจติ. เตเนวาห –

๑๓๓. บทว่า สาหํ คือ ข้าพเจ้าผู้มีคุณตามที่กล่าวแล้วนั้น บทว่า ด้วยศีลของตน คือ ด้วยสภาวศีลของตนมีภาวะที่ไม่ขวนขวายเป็นต้น และด้วยศีลที่สมาทานมีอุโบสถศีลเป็นต้น อันเป็นเหตุ จริงอยู่ ศีลนั้น เพราะเป็นกรรมของสัตว์ทั้งหลาย และเพราะนำมาซึ่งประโยชน์และความสุข จึงเรียกว่า “ของตน” โดยพิเศษ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า –

‘‘ตญฺหิ [Pg.67] ตสฺส สกํ โหติ, ตญฺจ อาทาย คจฺฉติ;

ตญฺจสฺส อนุคํ โหติ, ฉายาว อนปายินี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๑๕);

“ศีลนั้นแลเป็นของผู้นั้น เขาย่อมถือเอาศีลนั้นไป ศีลนั้นย่อมติดตามเขาไป เหมือนเงาที่ไม่ละไปฉะนั้น” (สํ. นิ. ๑.๑๑๕)

ยสสา จ ยสสฺสินีติ ‘‘อุตฺตรา อุปาสิกา สีลาจารสมฺปนฺนา อนุสฺสุกี อมจฺฉรี อกฺโกธนา’’ติอาทินา ‘‘อาคตผลา วิญฺญาตสาสนา’’ติอาทินา จ ยถาภูตคุณาธิคเตน ชลตเล เตเลน วิย สมนฺตโต ปตฺถเฏน กิตฺติสทฺเทน ยสสฺสินี กิตฺติมตี, เตน วา สีลคุเณน อิธ อธิคเตน ยสปริวาเรน ยสสฺสินี สมฺปนฺนปริวารา. อนุโภมิ สกํ ปุญฺญนฺติ ยถูปจิตํ อตฺตโน ปุญฺญํ ปจฺจนุโภมิ. ยสฺส หิ ปุญฺญผลํ อนุภูยติ, ผลูปจาเรน ตํ ปุญฺญมฺปิ อนุภูยตีติ วุจฺจติ. อถ วา ปุถุชฺชนภาวโต สุจริตผลมฺปิ ‘‘ปุญฺญ’’นฺติ วุจฺจติ. ยถาห ‘‘กุสลานํ, ภิกฺขเว, ธมฺมานํ สมาทานเหตุ เอวมิทํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒตี’’ติ. สุขิตา จมฺหินามยาติ ทิพฺพสุเขน จ ผลสุเขน จ สุขิตา จมฺหิ ภวามิ, กายิกเจตสิกทุกฺขาภาวโต อนามยา อโรคา.

บทว่า และเป็นผู้มียศด้วยยศ คือ ชื่อว่าเป็นผู้มียศ คือมีเกียรติ ด้วยคำสรรเสริญที่แผ่ไปโดยรอบเหมือนน้ำมันบนพื้นน้ำ ตามคุณที่ได้บรรลุแล้วตามความเป็นจริง มีอาทิว่า “นางอุตตราอุบาสิกาเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีลและอาจาระ ไม่ขวนขวาย ไม่ตระหนี่ ไม่โกรธ” และมีอาทิว่า “เป็นผู้มีผลอันมาถึงแล้ว มีศาสนาอันรู้แจ้งแล้ว” หรือชื่อว่าเป็นผู้มียศ คือเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยบริวาร ด้วยยศและบริวารที่ได้แล้วในโลกนี้ด้วยคุณคือศีลนั้น บทว่า เสวยบุญของตน คือ ย่อมเสวยบุญของตนที่สั่งสมไว้แล้ว จริงอยู่ เมื่อบุคคลเสวยผลแห่งบุญใด โดยอุปจารแห่งผล ย่อมกล่าวได้ว่า บุญนั้นก็ถูกเสวยด้วย อีกอย่างหนึ่ง เพราะความเป็นปุถุชน แม้ผลแห่งสุจริตก็เรียกว่า “บุญ” ดังที่ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุแห่งการสมาทานกุศลธรรมทั้งหลาย บุญนี้ย่อมเจริญขึ้นอย่างนี้” บทว่า เป็นผู้มีความสุขและไม่มีโรค คือ ข้าพเจ้าเป็นผู้มีความสุขด้วยทิพยสุขและด้วยผลสุข เพราะไม่มีทุกข์ทางกายและทางใจ จึงชื่อว่าไม่มีโรค คือไม่เจ็บป่วย

๑๓๖. มม จาติ จ-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ. เตน ‘‘มม วจเนน จ วนฺเทยฺยาสิ, น ตว สภาเวเนวา’’ติ วนฺทนํ สมุจฺจิโนติ. อนจฺฉริยนฺติอาทินา อตฺตโน อริยสาวิกาภาวสฺส ปากฏภาวํ ทสฺเสติ. ตํ ภควาติอาทิ สงฺคีติการวจนํ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

๑๓๖. ในบทว่า มม จ นี้ จ-ศัพท์ มีความหมายว่ารวบรวม ด้วย จ-ศัพท์นั้น เป็นการรวบรวมการไหว้ว่า “ท่านพึงไหว้ด้วยคำของเราด้วย มิใช่ด้วยอัธยาศัยของท่านเองเท่านั้น” ด้วยบทเป็นต้นว่า อนจฺฉริยํ แสดงถึงความเป็นอริยสาวิกาของตนที่ปรากฏชัด บทเป็นต้นว่า ตํ ภควา เป็นคำของพระสังคีติกาจารย์ ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

อุตฺตราวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอุตตราวิมาน จบ

๑๖. สิริมาวิมานวณฺณนา

๑๖. อรรถกถาสิริมาวิมาน

ยุตฺตา จ เต ปรมอลงฺกตา หยาติ สิริมาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. เตน จ สมเยน เหฏฺฐา อนนฺตรวตฺถุมฺหิ วุตฺตา สิริมา คณิกา โสตาปตฺติผลสฺส อธิคตตฺตา วิสฺสชฺชิตกิลิฏฺฐกมฺมนฺตา หุตฺวา สงฺฆสฺส อฏฺฐ สลากภตฺตานิ ปฏฺฐเปสิ. อาทิโต ปฏฺฐาย นิพทฺธํ อฏฺฐ ภิกฺขู เคหํ อาคจฺฉนฺติ. สา ‘‘สปฺปึ คณฺหถ ขีรํ คณฺหถา’’ติอาทีนิ วตฺวา เตสํ ปตฺเต ปูเรติ, เอเกน ลทฺธํ ติณฺณมฺปิ จตุนฺนมฺปิ ปโหติ, เทวสิกํ โสฬสกหาปณปริพฺพเยน ปิณฺฑปาโต ทียติ. อเถกทิวสํ เอโก ภิกฺขุ ตสฺสา เคเห [Pg.68] อฏฺฐกภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา ติโยชนมตฺถเก เอกํ วิหารํ อคมาสิ. อถ นํ สายํ เถรุปฏฺฐาเน นิสินฺนํ ปุจฺฉึสุ, ‘‘อาวุโส, กหํ ภิกฺขํ คเหตฺวา อิธาคโตสี’’ติ? ‘‘สิริมาย อฏฺฐกภตฺตํ เม ภุตฺต’’นฺติ. ‘‘ตํ มนาปํ กตฺวา เทติ, อาวุโส’’ติ. ‘‘น สกฺกา ตสฺสา ภตฺตํ วณฺเณตุํ, อติปณีตํ กตฺวา เทติ, เอเกน ลทฺธํ ติณฺณมฺปิ จตุนฺนมฺปิ ปโหติ, ตสฺสา ปน เทยฺยธมฺมโตปิ ทสฺสนเมว อุตฺตริตรํ’’. สา หิ อิตฺถี เอวรูปา จ เอวรูปา จาติ ตสฺสา คุเณ กเถสิ.

สิริมาวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า “ยุตฺตา จ เต ปรมอลงฺกตา หยา” เรื่องนั้นมีกำเนิดเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระวิหารเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ในกรุงราชคฤห์ ในสมัยนั้น นางสิริมาหญิงงามเมือง ซึ่งกล่าวไว้แล้วในเรื่องก่อนหน้านี้ ได้บรรลุโสดาปัตติผลแล้ว จึงละเลิกการงานอันเศร้าหมอง เป็นผู้ตั้งสลากภัต ๘ ที่ไว้สำหรับพระสงฆ์ ตั้งแต่เริ่มต้นเป็นต้นมา ภิกษุ ๘ รูปมาสู่เรือนของนางเป็นประจำ นางกล่าวคำเป็นต้นว่า “นิมนต์รับเนยใสเถิดเจ้าข้า นิมนต์รับน้ำนมเถิดเจ้าข้า” แล้วเติมบาตรของภิกษุเหล่านั้นให้เต็ม ภัตตาหารที่ภิกษุรูปหนึ่งได้รับนั้นเพียงพอสำหรับ ๓ รูปบ้าง ๔ รูปบ้าง บิณฑบาตนั้นนางถวายทุกวันด้วยค่าใช้จ่ายวันละ ๑๖ กหาปณะ ต่อมาวันหนึ่ง ภิกษุรูปหนึ่งฉันอัฏฐกภัตในเรือนของนางแล้ว ได้ไปยังวิหารแห่งหนึ่งซึ่งอยู่ห่างไป ๓ โยชน์ ครั้งนั้น ในเวลาเย็น ภิกษุทั้งหลายได้ถามภิกษุรูปนั้นผู้นั่งอยู่ในที่อุปัฏฐากพระเถระว่า “อาวุโส ท่านรับภิกษาที่ไหนแล้วจึงมาที่นี่?” (ภิกษุรูปนั้นตอบว่า) “กระผมฉันอัฏฐกภัตของนางสิริมา” (ภิกษุทั้งหลายถามว่า) “อาวุโส นางทำภัตนั้นให้น่าพอใจแล้วจึงถวายหรือ?” (ภิกษุรูปนั้นตอบว่า) “ไม่อาจจะพรรณนาภัตของนางได้ นางทำภัตนั้นให้ประณีตอย่างยิ่งแล้วจึงถวาย ภัตที่รูปหนึ่งได้รับนั้นเพียงพอสำหรับ ๓ รูปบ้าง ๔ รูปบ้าง แต่ว่า การได้เห็นนางนั้นประเสริฐยิ่งกว่าไทยธรรมของนางเสียอีก” แล้วภิกษุรูปนั้นก็ได้กล่าวถึงคุณของนางว่า “หญิงนั้นมีรูปงามอย่างนั้นๆ”

อเถโก ภิกฺขุ ตสฺสา คุณกถํ สุตฺวา อทิสฺวาปิ สวเนเนว สิเนหํ อุปฺปาเทตฺวา ‘‘มยา ตตฺถ คนฺตฺวา ตํ ทฏฺฐุํ วฏฺฏตี’’ติ อตฺตโน วสฺสคฺคํ กเถตฺวา ตํ ภิกฺขุํ ฐิติกํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สฺเว, อาวุโส, ตสฺมึ เคเห ตฺวํ สงฺฆตฺเถโร หุตฺวา อฏฺฐกภตฺตํ ลภิสฺสสี’’ติ สุตฺวา ตงฺขณญฺเญว ปตฺตจีวรมาทาย ปกฺกนฺโต ปาโตว อรุเณ อุคฺคจฺฉนฺเต สลากคฺคํ ปวิสิตฺวา ฐิโต สงฺฆตฺเถโร หุตฺวา ตสฺสา เคเห อฏฺฐกภตฺตํ ลภิ. โย ปน โส ภิกฺขุ หิยฺโย ภุญฺชิตฺวา ปกฺกามิ, ตสฺส คตเวลายเมวสฺสา สรีเร โรโค อุปฺปชฺชิ. ตสฺมา อาภรณานิ โอมุญฺจิตฺวา นิปชฺชิ. อถสฺสา ทาสิโย อฏฺฐกภตฺตํ ลภิตุํ อาคเต ภิกฺขู ทิสฺวา อาโรเจสุํ. สา คนฺตฺวา สหตฺถา ปตฺเต คเหตุํ วา นิสีทาเปตุํ วา อสกฺโกนฺตี ทาสิโย อาณาเปสิ ‘‘อมฺมา ปตฺเต คเหตฺวา อยฺเย นิสีทาเปตฺวา ยาคุํ ปาเยตฺวา ขชฺชกํ ทตฺวา ภตฺตเวลาย ปตฺเต ปูเรตฺวา เทถา’’ติ. ตา ‘‘สาธุ, อยฺเย’’ติ ภิกฺขู ปเวเสตฺวา ยาคุํ ปาเยตฺวา ขชฺชกํ ทตฺวา ภตฺตเวลาย ภตฺตสฺส ปตฺเต ปูเรตฺวา ตสฺสา อาโรจยึสุ. สา ‘‘มํ ปริคฺคเหตฺวา เนถ, อยฺเย วนฺทิสฺสามี’’ติ วตฺวา ตาหิ ปริคฺคเหตฺวา ภิกฺขูนํ สนฺติกํ นีตา เวธมาเนน สรีเรน ภิกฺขู วนฺทิ. โส ภิกฺขุ ตํ โอโลเกตฺวา จินฺเตสิ ‘‘คิลานาย ตาว อยํ เอติสฺสา รูปโสภา, อโรคกาเล ปน สพฺพาภรณปฏิมณฺฑิตาย อิมิสฺสา กีทิสี รูปสมฺปตฺตี’’ติ. อถสฺส อเนกวสฺสโกฏิสนฺนิจิโต กิเลโส สมุทาจริ. โส อญฺญาณี หุตฺวา ภตฺตํ ภุญฺชิตุํ อสกฺโกนฺโต ปตฺตํ อาทาย วิหารํ คนฺตฺวา ปตฺตํ ปิธาย เอกมนฺเต ฐเปตฺวา จีวรกณฺณํ ปตฺถริตฺวา นิปชฺชิ. อถ นํ เอโก สหายโก ภิกฺขุ ยาจนฺโตปิ โภเชตุํ นาสกฺขิ, โส ฉินฺนภตฺโต อโหสิ.

ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งได้ฟังคำพรรณนาคุณของนางสิริมานั้น แม้ยังไม่เคยเห็น ก็บังเกิดความรักใคร่ขึ้นเพียงเพราะได้ฟัง จึงคิดว่า “เราควรไปที่นั่นเพื่อพบนาง” แล้วบอกลำดับพรรษาของตน ถามลำดับพรรษาของภิกษุนั้น ได้ฟังว่า “อาวุโส พรุ่งนี้ ท่านจักเป็นสังฆเถระ ได้รับอัฏฐกภัต (ภัตตาหารสำหรับ ๘ รูป) ในเรือนของนาง” ในขณะนั้นนั่นเอง ก็ถือบาตรและจีวรหลีกไป พอเช้าตรู่ เวลารุ่งอรุณ ก็เข้าไปยังโรงสลากภัต ยืนอยู่ ได้เป็นสังฆเถระ ได้รับอัฏฐกภัตในเรือนของนาง ส่วนภิกษุรูปที่ฉันแล้วหลีกไปเมื่อวานนั้น ในเวลาที่ท่านไปนั่นเอง โรคได้เกิดขึ้นในสรีระของนาง เพราะเหตุนั้น นางจึงเปลื้องเครื่องประดับแล้วนอนลง ครั้งนั้น พวกทาสีของนางเห็นภิกษุทั้งหลายผู้มาเพื่อรับอัฏฐกภัตจึงบอกแก่นาง นางไม่สามารถจะไปรับบาตรด้วยมือตนเอง หรือจัดอาสนะให้ภิกษุนั่งได้ จึงสั่งพวกทาสีว่า “แม่เจ้าทั้งหลาย จงรับบาตร นิมนต์พระผู้เป็นเจ้าให้นั่ง ถวายข้าวต้ม ถวายของขบเคี้ยว เมื่อถึงเวลาภัตตาหาร จงตักอาหารใส่บาตรให้เต็มแล้วถวายไปเถิด” ทาสีเหล่านั้นรับคำว่า “ดีแล้ว เจ้าค่ะ” แล้วนิมนต์ภิกษุทั้งหลายเข้าไปข้างใน ถวายข้าวต้ม ถวายของขบเคี้ยว เมื่อถึงเวลาภัตตาหาร ก็ตักภัตตาหารใส่บาตรจนเต็มแล้วจึงเรียนให้นางทราบ นางกล่าวว่า “จงประคองฉันไปเถิด ฉันจะไหว้พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลาย” ครั้นพวกทาสีประคองนางไปสู่สำนักของภิกษุทั้งหลายแล้ว นางได้ไหว้ภิกษุทั้งหลายด้วยร่างกายที่สั่นเทา ภิกษุรูปนั้นมองดูนางแล้วคิดว่า “ขนาดป่วย ความงามแห่งรูปของนางยังถึงเพียงนี้ ในเวลาที่ไม่ป่วย ทั้งยังประดับด้วยเครื่องอาภรณ์ทุกอย่าง ความถึงพร้อมแห่งรูปของนางนี้จะงดงามเพียงไรหนอ” ครั้งนั้น กิเลสที่ภิกษุนั้นสั่งสมมาหลายโกฏิปีได้กำเริบขึ้น ภิกษุนั้นเป็นผู้ไม่มีปัญญา ไม่สามารถจะฉันภัตตาหารได้ จึงถือบาตรกลับไปวิหาร ปิดฝาบาตร วางไว้ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง ปูชายจีวรนอนลง ครั้งนั้น ภิกษุสหายรูปหนึ่ง แม้อ้อนวอน ก็ไม่สามารถจะให้เธอฉันได้ เธอก็เลยอดอาหาร

ตํ [Pg.69] ทิวสเมว สายนฺหสมเย สิริมา กาลมกาสิ. ราชา สตฺถุ สาสนํ เปเสสิ ‘‘ภนฺเต, ชีวกสฺส กนิฏฺฐภคินี สิริมา กาลมกาสี’’ติ. สตฺถา ตํ สุตฺวา รญฺโญ สาสนํ ปหิณิ ‘‘สิริมาย สรีรฌาปนกิจฺจํ นตฺถิ, อามกสุสาเน ตํ ยถา กากาทโย น ขาทนฺติ, ตถา นิปชฺชาเปตฺวา รกฺขาเปถา’’ติ. ราชา ตถา อกาสิ. ปฏิปาฏิยา ตโย ทิวสา อติกฺกนฺตา, จตุตฺเถ ทิวเส สรีรํ อุทฺธุมายิ, นวหิ วณมุเขหิ ปุฬวกา ปคฺฆรึสุ, สกลสรีรํ ภินฺนสาลิภตฺตจาฏิ วิย อโหสิ. ราชา นคเร เภรึ จราเปสิ ‘‘ฐเปตฺวา เคหรกฺขณกทารเก สิริมาย ทสฺสนตฺถํ อนาคจฺฉนฺตานํ อฏฺฐ กหาปณา ทณฺโฑ’’ติ. สตฺถุ สนฺติกญฺจ เปเสสิ ‘‘พุทฺธปฺปมุโข กิร สงฺโฆ สิริมาย ทสฺสนตฺถํ อาคจฺฉตู’’ติ. สตฺถา ภิกฺขูนํ อาโรจาเปสิ ‘‘สิริมาย ทสฺสนตฺถํ คมิสฺสามา’’ติ.

ในวันนั้นเอง เวลาเย็น นางสิริมาได้ทำกาละ (ตาย) พระราชาทรงส่งสาส์นไปกราบทูลพระศาสดาว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นางสิริมา น้องสาวของหมอชีวก ได้ทำกาละแล้ว” พระศาสดาทรงสดับคำนั้นแล้ว จึงทรงส่งสาส์นตอบไปยังพระราชาว่า “กิจด้วยการเผาสรีระของนางสิริมาไม่มี ขอพระองค์จงให้นำศพของนางไปนอนไว้ในป่าช้าผีดิบ แล้วรับสั่งให้เฝ้ารักษาไว้โดยวิธีที่พวกกาเป็นต้น จะจิกกินไม่ได้” พระราชาได้ทรงกระทำตามนั้น สามวันล่วงไปโดยลำดับ ในวันที่สี่ สรีระก็ขึ้นอืด หมู่หนอนไหลออกจากทวารทั้งเก้า สรีระทั้งสิ้นเป็นประดุจหม้อข้าวสาลีที่แตก พระราชาทรงให้เที่ยวตีกลองประกาศในพระนครว่า “ยกเว้นเด็กที่เฝ้าเรือน ผู้ใดไม่ไปดูนางสิริมา จะต้องถูกปรับเป็นเงินแปดกหาปณะ” และได้ส่งสาส์นไปกราบทูลอาราธนาพระศาสดาว่า “ขอพระสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข โปรดเสด็จมาเพื่อทอดพระเนตรนางสิริมาเถิด” พระศาสดารับสั่งให้แจ้งแก่ภิกษุทั้งหลายว่า “เราทั้งหลายจักไปเพื่อดูนางสิริมา”

โสปิ ทหรภิกฺขุ จตฺตาโร ทิวเส กสฺสจิ วจนํ อคฺคเหตฺวา ฉินฺนภตฺโตว นิปชฺชิ. ปตฺเต ภตฺตํ ปูติกํ ชาตํ, ปตฺเต มลมฺปิ อุฏฺฐหิ. อถ โส สหายกภิกฺขุนา อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อาวุโส สตฺถา สิริมาย ทสฺสนตฺถํ คจฺฉตี’’ติ วุจฺจมาโน ตถา ฉาตชฺฌตฺโตปิ ‘‘สิริมา’’ติ วุตฺตปเทเยว สหสา อุฏฺฐหิตฺวา ‘‘สตฺถา สิริมํ ทฏฺฐุํ คจฺฉติ, ตฺวมฺปิ คมิสฺสสี’’ติ? ‘‘อาม คมิสฺสามี’’ติ ภตฺตํ ฉฑฺเฑตฺวา ปตฺตํ โธวิตฺวา ถวิกาย ปกฺขิปิตฺวา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ อคมาสิ. สตฺถา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต เอกปสฺเส อฏฺฐาสิ, ภิกฺขุนิสงฺโฆปิ ราชปริสาปิ อุปาสกปริสาปิ อุปาสิกาปริสาปิ เอเกกปสฺเส อฏฺฐํสุ.

แม้ภิกษุหนุ่มรูปนั้น ก็ไม่ฟังคำของผู้ใดตลอดสี่วัน นอนอดอาหารอยู่อย่างนั้น ภัตตาหารในบาตรก็บูดเน่า แม้ราก็ขึ้นในบาตร ครั้งนั้น สหายภิกษุเข้าไปหาเธอกล่าวว่า “อาวุโส พระศาสดาเสด็จไปเพื่อทอดพระเนตรนางสิริมา” แม้จะหิวโหยอยู่เช่นนั้น พอได้ยินคำว่า “สิริมา” เท่านั้น ก็ลุกขึ้นโดยพลัน (สหายภิกษุจึงถามว่า) “พระศาสดาเสด็จไปเพื่อทอดพระเนตรนางสิริมา ท่านจะไปด้วยหรือไม่” (เธอตอบว่า) “อาวุโส ข้าพเจ้าจะไป” ดังนี้แล้ว จึงเทภัตตาหารทิ้ง ล้างบาตร ใส่ในถลก แล้วได้ไปพร้อมกับหมู่ภิกษุ พระศาสดาอันหมู่ภิกษุแวดล้อม ประทับยืนอยู่ ณ ด้านหนึ่ง แม้หมู่ภิกษุณี แม้ราชบริษัท แม้อุบาสกบริษัท แม้อุบาสิกาบริษัท ก็ยืนอยู่ ณ ด้านข้างของตนๆ

สตฺถา ราชานํ ปุจฺฉิ ‘‘กา เอสา, มหาราชา’’ติ? ‘‘ภนฺเต, ชีวกสฺส กนิฏฺฐภคินี สิริมา นามา’’ติ. ‘‘สิริมา เอสา’’ติ? ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ. เตน หิ นคเร เภรึ จราเปหิ ‘‘สหสฺสํ ทตฺวา สิริมํ คณฺหนฺตู’’ติ. ราชา ตถา กาเรสิ, เอโกปิ ‘‘ห’’นฺติ วา ‘‘หุ’’นฺติ วา วทนฺโต นาม นาโหสิ. ราชา สตฺถุ อาโรเจสิ ‘‘น คณฺหนฺติ ภนฺเต’’ติ, เตน หิ มหาราช อคฺฆํ โอหาเปหีติ. ราชา ‘‘ปญฺจสตานิ ทตฺวา คณฺหนฺตู’’ติ เภรึ จราเปตฺวา กญฺจิ คณฺหนกํ อทิสฺวา ‘‘อฑฺฒเตยฺยสตานิ, ทฺเวสตานิ, สตํ, ปญฺญาสํ, ปญฺจวีสติ, วีสติ กหาปเณ, ทส กหาปเณ, ปญฺจ กหาปเณ, เอกํ กหาปณํ, อฑฺฒํ, ปาทํ, มาสกํ, กากณิกํ [Pg.70] ทตฺวา สิริมํ คณฺหนฺตู’’ติ เภรึ จราเปตฺวา ‘‘มุธาปิ คณฺหนฺตู’’ติ เภรึ จราเปสิ, ตถาปิ ‘‘ห’’นฺติ วา ‘‘หุ’’นฺติ วา วทนฺโต นาม นาโหสิ. ราชา ‘‘มุธาปิ, ภนฺเต, คณฺหนฺโต นตฺถี’’ติ อาห. สตฺถา ‘‘ปสฺสถ, ภิกฺขเว, มหาชนสฺส ปิยมาตุคามํ, อิมสฺมึเยว นคเร สหสฺสํ ทตฺวา ปุพฺเพ เอกทิวสํ ลภึสุ, อิทานิ มุธาปิ คณฺหนฺโต นตฺถิ เอวรูปํ นาม รูปํ ขยวยปฺปตฺตํ อาหริเมหิ อลงฺกาเรหิ วิจิตฺตกตํ นวนฺนํ วณฺณมุขานํ วเสน อรุภูตํ ตีหิ อฏฺฐิสเตหิ สมุสฺสิตํ นิจฺจาตุรํ เกวลํ พาลมหาชเนน พหุธา สงฺกปฺปิตตาย พหุสงฺกปฺปํ อทฺธุวํ อตฺตภาว’’นฺติ ทสฺเสนฺโต –

พระศาสดาตรัสถามพระราชาว่า “มหาบพิตร นี่คือใคร” (พระราชาทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี่คือนางสิริมา น้องสาวของหมอชีวก พระเจ้าข้า” (พระศาสดาตรัสถามว่า) “นี่หรือคือนางสิริมา” (พระราชาทูลว่า) “ใช่แล้ว พระเจ้าข้า” (พระศาสดาตรัสว่า) “ถ้าเช่นนั้น มหาบพิตรจงให้เที่ยวตีกลองประกาศในพระนครว่า ‘ผู้ใดให้ทรัพย์หนึ่งพันกหาปณะ จงรับเอานางสิริมาไปเถิด’” พระราชาทรงให้กระทำตามนั้น แต่ไม่มีผู้ใดกล่าวรับแม้สักคนเดียว พระราชากราบทูลพระศาสดาว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไม่มีใครรับพระเจ้าข้า” (พระศาสดาตรัสว่า) “ถ้าเช่นนั้น มหาบพิตร จงลดราคาลง” พระราชาทรงให้เที่ยวตีกลองประกาศว่า “ผู้ใดให้ทรัพย์ห้าร้อยกหาปณะ จงรับไปเถิด” แต่ก็ไม่เห็นมีใครรับ จึงทรงให้เที่ยวตีกลองประกาศ (ลดราคาลงตามลำดับ) ว่า “สองร้อยห้าสิบ, สองร้อย, หนึ่งร้อย, ห้าสิบ, ยี่สิบห้า, ยี่สิบกหาปณะ, สิบกหาปณะ, ห้ากหาปณะ, หนึ่งกหาปณะ, กึ่งกหาปณะ, หนึ่งบาท, หนึ่งมาสก, หนึ่งกากณิก ผู้ใดให้ทรัพย์ (ตามราคาเหล่านี้) จงรับนางสิริมาไปเถิด” แล้วทรงให้เที่ยวตีกลองประกาศว่า “จงรับไปเถิด แม้โดยไม่เสียค่าจ้าง” ถึงกระนั้น ก็ไม่มีผู้ใดกล่าวรับแม้สักคนเดียว พระราชากราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ให้เปล่า ก็ไม่มีใครรับพระเจ้าข้า” พระศาสดาตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงดูมาตุคามผู้เป็นที่รักของมหาชน ในนครนี้นั่นเอง ในกาลก่อน ชนทั้งหลายให้ทรัพย์หนึ่งพันกหาปณะจึงจะได้ (อยู่ร่วมกับ) นางวันหนึ่ง แต่บัดนี้ แม้ให้เปล่าก็ไม่มีใครรับ เธอทั้งหลายจงดูอัตภาพอันไม่ยั่งยืน มีความสิ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาเช่นนี้ อันวิจิตรไปด้วยเครื่องประดับที่นำมาตกแต่ง เป็นดังแผลด้วยอำนาจแห่งทวารทั้งเก้า อันกระดูกสามร้อยท่อนยกขึ้นตั้งไว้ มีความเจ็บไข้เป็นนิตย์ อันมหาชนผู้เป็นพาลดำริแล้วโดยประการต่างๆ” เมื่อจะทรงแสดง...

‘‘ปสฺส จิตฺตกตํ พิมฺพํ, อรุกายํ สมุสฺสิตํ;

อาตุรํ พหุสงฺกปฺปํ, ยสฺส นตฺถิ ธุวํ ฐิตี’’ติ. (เถรคา. ๑๑๖๐) –

“เธอจงดูรูปอันวิจิตร เป็นกายมีแผล อันเขายกขึ้นแล้ว กระสับกระส่าย อันมหาชนดำริถึง ซึ่งความตั้งอยู่ยั่งยืนย่อมไม่มี” ดังนี้

คาถมาห. เทสนาปริโยสาเน สิริมาย ปฏิพทฺธจิตฺโต ภิกฺขุ วิคตฉนฺทราโค หุตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ, จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ.

ตรัสพระคาถาแล้ว. ในกาลจบเทศนา ภิกษุผู้มีจิตปฏิพัทธ์ในนางสิริมา เป็นผู้ปราศจากฉันทราคะแล้ว เจริญวิปัสสนา บรรลุพระอรหัตแล้ว ธรรมาภิสมัยได้มีแล้วแก่สัตว์ ๘๔,๐๐๐.

เตน จ สมเยน สิริมา เทวกญฺญา อตฺตโน วิภวสมิทฺธึ โอโลเกตฺวา อาคตฏฺฐานํ โอโลเกนฺตี ปุริมตฺตภาเว อตฺตโน สรีรสมีเป ภิกฺขุสงฺฆปริวุตํ ภควนฺตํ ฐิตํ มหาชนกายญฺจ สนฺนิปติตํ ทิสฺวา ปญฺจหิ เทวกญฺญาสเตหิ ปริวุตา ปญฺจหิ รถสเตหิ ทิสฺสมานกายา อาคนฺตฺวา รถโต โอตริตฺวา สปริวารา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา กตญฺชลี อฏฺฐาสิ. เตน จ สมเยน อายสฺมา วงฺคีโส ภควโต อวิทูเร ฐิโต โหติ. โส ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘ปฏิภาติ มํ ภควา เอกํ ปญฺหํ ปุจฺฉิตุ’’นฺติ. ‘‘ปฏิภาตุ ตํ วงฺคีสา’’ติ ภควา อโวจ. อายสฺมา วงฺคีโส ตํ สิริมํ เทวธีตรํ –

ก็โดยสมัยนั้น เทพธิดาสิริมาตรวจดูความพรั่งพร้อมแห่งสมบัติของตน เมื่อแลดูสถานที่ที่ตนมา เห็นพระผู้มีพระภาคผู้มีภิกษุสงฆ์เป็นบริวารประทับยืนอยู่ใกล้สรีระของตนในอัตภาพก่อน และเห็นหมู่มหาชนประชุมกันแล้ว จึงมีเทพกัญญา ๕๐๐ เป็นบริวาร ปรากฏกายพร้อมด้วยรถ ๕๐๐ คัน มาแล้ว ลงจากรถ พร้อมด้วยบริวาร ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว ประคองอัญชลีได้ยืนอยู่แล้ว. ก็โดยสมัยนั้น ท่านพระวังคีสะยืนอยู่ในที่ไม่ไกลพระผู้มีพระภาค. ท่านได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ปัญหาหนึ่งย่อมแจ่มแจ้งแก่ข้าพระองค์เพื่อจะทูลถาม’. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนวังคีสะ ขอจงแจ่มแจ้งแก่เธอเถิด’. ท่านพระวังคีสะ (ได้ทูลถาม) เทพธิดาสิริมานั้นว่า –

๑๓๗.

๑๓๗.

‘‘ยุตฺตา จ เต ปรมอลงฺกตา หยา, อโธมุขา อฆสิคมา พลี ชวา;

อภินิมฺมิตา ปญฺจรถาสตา จ เต, อนฺเวนฺติ ตํ สารถิโจทิตา หยา.

“ม้าทั้งหลายอันประดับแล้วอย่างยิ่ง มีหน้ามุ่งลงเบื้องต่ำ ไปในอากาศ มีกำลัง มีความเร็ว เทียมแล้วในรถของท่าน. และรถ ๕๐๐ คันของท่านอันบุญกรรมเนรมิตแล้ว, ม้าทั้งหลายอันนายสารถีขับแล้ว ย่อมติดตามท่านไป.

๑๓๘.

๑๓๘.

‘‘สา [Pg.71] ติฏฺฐสิ รถวเร อลงฺกตา,โอภาสยํ ชลมิว โชติ โปวโก;

ปุจฺฉามิ ตํ วรตนุ อโนมทสฺสเน,กสฺมา นุ กายา อนธิวรํ อุปาคมี’’ติ. – ปฏิปุจฺฉิ;

“ท่านนั้นประดับแล้ว ยืนอยู่ในรถอันประเสริฐ ส่องสว่างอยู่ ดุจดวงประทีปและกองไฟที่ลุกโพลง. ข้าพเจ้าขอถามท่าน ผู้มีรูปอันประเสริฐ ผู้มีการเห็นอันไม่ทราม ท่านมาจากหมู่เทพหมู่ไหนหนอ จึงมาเฝ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ยอดเยี่ยม” ดังนี้. – ได้ทูลถามแล้ว.

๑๓๗. ตตฺถ ยุตฺตา จ เต ปรมอลงฺกตา หยาติ ปรมํ อติวิย วิเสสโต อลงฺกตา, ปรเมหิ วา อุตฺตเมหิ ทิพฺเพหิ อสฺสาลงฺกาเรหิ อลงฺกตา, ปรมา วา อคฺคา เสฏฺฐา อาชานียา สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกตา หยา อสฺสา เต ตว รเถ โยชิตา, ยุตฺตา วา เต รถสฺส จ อนุจฺฉวิกา, อญฺญมญฺญํ วา สทิสตาย ยุตฺตา สํสฏฺฐาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ‘‘ปรมอลงฺกตา’’ติ ปุริมสฺมึ ปกฺเข สนฺธึ อกตฺวา ทุติยสฺมึ ปกฺเข อวิภตฺติกนิทฺเทโส ทฏฺฐพฺโพ. อโธมุขาติ เหฏฺฐามุขา. ยทิปิ เต ตทา ปกติยาว ฐิตา, เทวโลกโต โอโรหณวเสน ‘‘อโธมุขา’’ติ วุตฺตา. อฆสิคมาติ เวหาสํคมา. พลีติ พลวนฺโต. ชวาติ ชวนกา, พลวนฺโต เจว เวควนฺโต จาติ อตฺโถ. อภินิมฺมิตาติ ตว ปุญฺญกมฺเมน นิมฺมิตา นิพฺพตฺตา. สยํ นิมฺมิตเมว วา สนฺธาย ‘‘อภินิมฺมิตา’’ติ วุตฺตํ นิมฺมานรติภาวโต สิริมาย เทวธีตาย. ปญฺจรถาสตาติ คาถาสุขตฺถํ ถการสฺส ทีฆํ ลิงฺควิปลฺลาสญฺจ กตฺวา วุตฺตํ, วิภตฺติอโลโป วา ทฏฺฐพฺโพ, ปญฺจ รถสตานีติ อตฺโถ. อนฺเวนฺติ ตํ สารถิโจทิตา หยาติ สารถีหิ โจทิตา วิย รเถสุ ยุตฺตา อิเม หยา ภทฺเท, เทวเต, ตํ อนุคจฺฉนฺติ. ‘‘สารถิอโจทิตา’’ติ เกจิ ปฐนฺติ, สารถีหิ อโจทิตา เอว อนุคจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. ‘‘สารถิโจทิตา หยา’’ติ เอกํเยว วา ปทํ คาถาสุขตฺถํ ทีฆํ กตฺวา วุตฺตํ, สารถิโจทิตหยา ปญฺจ รถสตาติ โยชนา.

๑๓๗. ในบทเหล่านั้น บทว่า yuttā ca te paramaalaṅkatā hayā ความว่า ประดับแล้วอย่างยิ่ง คือโดยวิเศษ, หรือว่า ประดับแล้วด้วยเครื่องประดับม้าอันเป็นทิพย์อันประเสริฐ, หรือว่า ม้าอาชาไนยอันประเสริฐ เลิศ ประดับแล้วด้วยเครื่องประดับทั้งปวง เทียมแล้วในรถของท่าน, หรือว่า สมควรแก่รถของท่าน, หรือว่า เข้ากันได้เพราะความเสมอกันและกัน. และในที่นี้ ในปักขะแรก พึงเห็นบทว่า parama alaṅkatā โดยไม่ทำสนธิ, ในปักขะที่สอง พึงเห็นเป็นการแสดงโดยไม่มีวิภัตติ. บทว่า adhomukhā คือ มีหน้ามุ่งลงเบื้องต่ำ. แม้ว่าม้าเหล่านั้นในกาลนั้นจะยืนอยู่โดยปกติ แต่ท่านกล่าวว่า adhomukhā โดยนัยแห่งการลงมาจากเทวโลก. บทว่า aghasigamā คือ ไปในอากาศ. บทว่า balī คือ มีกำลัง. บทว่า javā คือ มีความเร็ว ความว่า มีกำลังและมีความเร็ว. บทว่า abhinimmitā คือ อันบุญกรรมของท่านเนรมิตแล้ว บันดาลให้เกิดแล้ว. หรือว่า ท่านกล่าวว่า abhinimmitā หมายถึงสิ่งที่ตนเองเนรมิตขึ้น เพราะเทพธิดาสิริมาเป็นนิมมานรดีเทพ. บทว่า pañcarathāsatā ท่านกล่าวโดยทำ ฐ อักษรให้เป็นเสียงยาวและเปลี่ยนลิงค์เพื่อความสละสลวยแห่งคาถา หรือพึงเห็นว่าไม่มีการลบวิภัตติ ความว่า รถ ๕๐๐ คัน. บทว่า anventi taṃ sārathicoditā hayā ความว่า ดูก่อนท่านผู้เจริญ ดูก่อนเทพธิดา ม้าเหล่านี้เทียมแล้วในรถ ประดุจอันนายสารถีขับแล้ว ย่อมติดตามท่านไป. อาจารย์บางพวกอ่านว่า sārathiacoditā ความว่า ย่อมติดตามไปโดยที่นายสารถีมิได้ขับเลย. หรือว่า บทว่า sārathicoditā hayā เป็นบทเดียว ท่านกล่าวโดยทำเสียงให้ยาวเพื่อความสละสลวยแห่งคาถา โยชนาว่า รถ ๕๐๐ คัน มีม้าอันนายสารถีขับแล้ว.

๑๓๘. สา ติฏฺฐสีติ สา ตฺวํ ติฏฺฐสิ. รถวเรติ รถุตฺตเม. อลงฺกตาติ สฏฺฐิสกฏภาเรหิ ทิพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกตสรีรา. โอภาสยํ ชลมิว โชติ ปาวโกติ โอภาเสนฺตี โชติริว ชลนฺตี ปาวโก วิย จ ติฏฺฐสิ, สมนฺตโต โอภาเสนฺตี ชลนฺตี ติฏฺฐสีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘โชตี’’ติ จ จนฺทิมสูริยนกฺขตฺตตารกรูปานํ สาธารณนามํ. วรตนูติ อุตฺตมรูปธเร สพฺพงฺคโสภเน. ตโต เอว อโนมทสฺสเน [Pg.72] อลามกทสฺสเน, ทสฺสนีเย ปาสาทิเกติ อตฺโถ. กสฺมา นุ กายา อนธิวรํ อุปาคมีติ กุโต นาม เทวกายโต อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ ปยิรุปาสนาย อุปคญฺฉิ อุปคตาสิ.

๑๓๘. บทว่า sā tiṭṭhasi คือ ท่านนั้นยืนอยู่. บทว่า rathavare คือ ในรถอันประเสริฐ. บทว่า alaṅkatā คือ มีสรีระอันประดับแล้วด้วยเครื่องประดับทิพย์มีน้ำหนัก ๖๐ เล่มเกวียน. บทว่า obhāsayaṃ jalamiva joti pāvako คือ ท่านยืนอยู่ส่องสว่างดุจดวงประทีป และลุกโพลงดุจกองไฟ, ท่านกล่าวว่า ท่านยืนอยู่ส่องสว่างลุกโพลงโดยรอบ. และบทว่า joti เป็นชื่อทั่วไปของดวงจันทร์ ดวงอาทิตย์ นักษัตร และดวงดาว. บทว่า varatanu คือ ผู้มีรูปอันประเสริฐ งามพร้อมทุกส่วน. เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว บทว่า anomadassane คือ ผู้มีการเห็นอันไม่ทราม น่าดู น่าเลื่อมใส. บทว่า kasmā nu kāyā anadhivaraṃ upāgamī คือ ท่านมาจากหมู่เทพชื่ออะไร เพื่อเข้าเฝ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ยอดเยี่ยม.

เอวํ เถเรน ปุจฺฉิตา สา เทวตา อตฺตานํ อาวิกโรนฺตี –

เทพธิดานั้น อันพระเถระถามแล้วอย่างนี้ เมื่อจะกระทำตนให้ปรากฏ (จึงกล่าวว่า) –

๑๓๙.

๑๓๙.

‘‘กามคฺคปตฺตานํ ยมาหุนุตฺตรํ, นิมฺมาย นิมฺมาย รมนฺติ เทวตา;

ตสฺมา กายา อจฺฉรา กามวณฺณินี, อิธาคตา อนธิวรํ นมสฺสิตุ’’นฺติ. –

“หมู่เทพเหล่าใดที่ท่านกล่าวว่ายอดเยี่ยมกว่าหมู่เทพผู้ถึงความเป็นเลิศด้วยกามคุณ คือหมู่เทพชั้นนิมมานรดีผู้ย่อมเนรมิตแล้วๆ ยินดีอยู่. ข้าพเจ้าเป็นนางอัปสรผู้มีวรรณะตามความปรารถนา มาจากหมู่เทพนั้น มาในที่นี้เพื่อจะนมัสการพระผู้ยอดเยี่ยม” ดังนี้. –

คาถมาห.

กล่าวคาถาแล้ว.

๑๓๙. ตตฺถ กามคฺคปตฺตานํ ยมาหุนุตฺตรนฺติ กามูปโภเคหิ อคฺคภาวํ ปตฺตานํ ปรนิมฺมิตวสวตฺตีนํ เทวานํ ยํ เทวกายํ ยเสน โภคาทิวเสน จ อนุตฺตรนฺติ วทนฺติ, ตโต กายา. นิมฺมาย นิมฺมาย รมนฺติ เทวตาติ นิมฺมานรติเทวตา อตฺตนา ยถารุจิเต กาเม สยํ นิมฺมินิตฺวา นิมฺมินิตฺวา รมนฺติ กีฬนฺติ ลฬนฺตา อภิรมนฺติ. ตสฺมา กายาติ ตสฺมา นิมฺมานรติเทวนิกายา. กามวณฺณินีติ กามรูปธรา ยถิจฺฉิตรูปธารินี. อิธาคตาติ อิธ อิมสฺมึ มนุสฺสโลเก, อิมํ วา มนุสฺสโลกํ อาคตา.

๑๓๙. ในบทเหล่านั้น บทว่า kāmaggapattānaṃ yamāhunuttaraṃ ความว่า หมู่เทพเหล่าใดที่ท่านกล่าวว่ายอดเยี่ยมด้วยยศและโภคะเป็นต้น คือหมู่เทพชั้นปรนิมมิตวสวัตดีผู้ถึงความเป็นเลิศด้วยกามคุณ, (ข้าพเจ้ามา) จากหมู่เทพนั้น. บทว่า nimmāya nimmāya ramanti devatā คือ เทพชั้นนิมมานรดี ย่อมเนรมิตกามคุณที่ตนพอใจด้วยตนเองแล้วๆ ยินดี เล่น ร่าเริง บันเทิงอยู่. บทว่า tasmā kāyā คือ จากหมู่เทพชั้นนิมมานรดีนั้น. บทว่า kāmavaṇṇinī คือ ผู้มีรูปตามความปรารถนา ผู้ทรงไว้ซึ่งรูปตามที่ปรารถนา. บทว่า idhāgatā คือ มาแล้วในมนุษยโลกนี้ หรือสู่มนุษยโลกนี้.

เอวํ เทวตาย อตฺตโน นิมฺมานรติเทวตาภาเว กถิเต ปุน เถโร ตสฺสา ปุริมภวํ ตตฺถ กตปุญฺญกมฺมํ ลทฺธิญฺจ กถาเปตุกาโม –

เมื่อเทพธิดาแสดงความเป็นนิมมานรดีเทพของตนอย่างนี้แล้ว พระเถระประสงค์จะให้เธอกล่าวถึงภพก่อน บุญกรรมที่ทำไว้ในภพนั้น และลัทธิของเธออีก (จึงกล่าวว่า) –

๑๔๐.

๑๔๐.

‘‘กึ ตฺวํ ปุเร สุจริตมาจรีธ, เกนจฺฉสิ ตฺวํ อมิตยสา สุเขธิตา;

อิทฺธี จ เต อนธิวรา วิหงฺคมา, วณฺโณ จ เต ทส ทิสา วิโรจติ.

“ในกาลก่อน ท่านได้ประพฤติสุจริตอะไรไว้ในโลกนี้, เพราะเหตุไร ท่านจึงเป็นผู้มียศหาประมาณมิได้ เจริญด้วยสุข. และฤทธิ์ของท่านก็ยอดเยี่ยม ไปในอากาศได้, และวรรณะของท่านก็สว่างไสวไปทั่วทิศทั้งสิบ.

๑๔๑.

๑๔๑.

‘‘เทเวหิ ตฺวํ ปริวุตา สกฺกตา จสิ,กุโต จุตา สุคติคตาสิ เทวเต;

กสฺส วา ตฺวํ วจนกรานุสาสนึ,อาจิกฺข เม ตฺวํ ยทิ พุทฺธสาวิกา’’ติ. – ทฺเว คาถา อภาสิ;

“ท่านอันทวยเทพแวดล้อมและสักการะแล้ว, ดูก่อนเทพธิดา ท่านจุติจากไหน จึงมาสู่สุคติ. หรือว่า ท่านเป็นผู้ทำตามคำสั่งสอนของใคร, หากท่านเป็นพุทธสาวิกา ขอจงบอกแก่เรา” ดังนี้. – ได้กล่าว ๒ คาถาแล้ว.

๑๔๐. ตตฺถ [Pg.73] อาจรีติ ทีฆํ กตฺวา วุตฺตํ, อุปจินีติ อตฺโถ. อิธาติ นิปาตมตฺตํ, อิธ วา อิมสฺมึ เทวตฺตภาเว. เกนจฺฉสีติ เกน ปุญฺญกมฺเมน อสฺสตฺถา อจฺฉสิ. ‘‘เกนาสิ ตฺว’’นฺติ เกจิ ปฐนฺติ. อมิตยสาติ น มิตยสา อนปฺปกปริวารา. สุเขธิตาติ สุเขน วฑฺฒิตา, สุปริพฺรูหิตทิพฺพสุขาติ อตฺโถ. อิทฺธีติ ทิพฺพานุภาโว. อนธิวราติ อธิกา วิสิฏฺฐา อญฺญา เอติสฺสา นตฺถีติ อนธิวรา, อติอุตฺตมาติ อตฺโถ. วิหงฺคมาติ เวหาสคามินี. ทส ทิสาติ ทสปิ ทิสา. วิโรจตีติ โอภาเสติ.

๑๔๐. ในคาถานั้น บทว่า อาจรี นี้ ท่านทำทีฆะแล้วกล่าวไว้ ความว่า ท่านได้สั่งสมไว้แล้วหรือ. บทว่า อิธ เป็นเพียงนิบาต หรือความว่า อิธ ในอัตภาพแห่งเทพนี้. บทว่า เกนจฺฉสิ ความว่า ท่านเป็นอยู่ด้วยบุญกรรมอะไร. อาจารย์บางพวกอ่านว่า เกนาสิ ตฺวํ. บทว่า อมิตยสา คือ มีบริวารหาประมาณมิได้ ได้แก่ มีบริวารไม่น้อย. บทว่า สุเขธิตา คือ เจริญแล้วโดยสุข ความว่า มีทิพยสุขที่พอกพูนดีแล้ว. บทว่า อิทฺธิ คือ ทิพยานุภาพ. บทว่า อนธิวรา คือ เทพธิดาอื่นที่ยิ่งกว่าหรือประเสริฐกว่าเทพธิดาองค์นี้ไม่มี เหตุนั้นจึงชื่อว่า อนธิวรา ความว่า ประเสริฐอย่างยิ่ง. บทว่า วิหงฺคมา คือ ผู้ไปในอากาศได้. บทว่า ทส ทิสา คือ ทิศทั้งสิบ. บทว่า วิโรจติ คือ ย่อมส่องสว่าง.

๑๔๑. ปริวุตา สกฺกตา จสีติ สมนฺตโต ปริวาริตา สมฺภาวิตา จ อสิ. กุโต จุตา สุคติคตาสีติ ปญฺจสุ คตีสุ กตรคติโต จุตา หุตฺวา สุคตึ อิมํ เทวคตึ ปฏิสนฺธิวเสน อุปคตา อสิ. กสฺส วา ตฺวํ วจนกรานุสาสนินฺติ กสฺส นุ วา สตฺถุ สาสเน ปาวจเน โอวาทานุสาสนิสมฺปฏิจฺฉเนน ตฺวํ วจนกรา อสีติ โยชนา. กสฺส วา ตฺวํ สตฺถุ วจนกรา อนุสาสกสฺส อนุสิฏฺฐิยํ ปติฏฺฐาเนนาติ เอวํ วา เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอวํ อนุทฺเทสิกวเสน ตสฺสา ลทฺธึ ปุจฺฉิตฺวา ปุน อุทฺเทสิกวเสน ‘‘อาจิกฺข เม ตฺวํ ยทิ พุทฺธสาวิกา’’ติ ปุจฺฉติ. ตตฺถ พุทฺธสาวิกาติ สพฺพมฺปิ เญยฺยธมฺมํ สยมฺภุญาเณน หตฺถตเล อามลกํ วิย ปจฺจกฺขโต พุทฺธตฺตา พุทฺธสฺส ภควโต ธมฺมสฺสวนนฺเต ชาตาติ พุทฺธสาวิกา.

๑๔๑. บทว่า ปริวุตา สกฺกตา จาสิ คือ ท่านเป็นผู้มีบริวารแวดล้อมและเป็นที่นับถือโดยรอบ. บทว่า กุโต จุตา สุคติคตาสิ คือ ท่านจุติจากคติไหนในบรรดาคติ ๕ แล้วจึงมาถึงสุคติ คือเทวคตินี้ด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ. บทว่า กสฺส วา ตฺวํ วจนกรานุสาสนึ มีการโยชนาความว่า ท่านเป็นผู้ทำตามคำสอนของศาสดาองค์ไหนหนอแล ในศาสนา ในปาพจน์ ด้วยการรับโอวาทและอนุศาสนี. หรือพึงเห็นความในที่นี้อย่างนี้ว่า ท่านเป็นผู้ทำตามคำสอนของศาสดาองค์ไหน ด้วยการตั้งอยู่ในคำสั่งสอนของผู้พร่ำสอน. (พระเถระ) ครั้นถามถึงลัทธิของเทพธิดานั้นโดยไม่เจาะจงอย่างนี้แล้ว จึงถามโดยเจาะจงอีกว่า "ถ้าท่านเป็นพุทธสาวิกา ขอจงบอกแก่เรา". ในบทเหล่านั้น บทว่า พุทฺธสาวิกา คือ ชื่อว่าพุทธสาวิกา เพราะเกิด (เป็นอริยบุคคล) ในที่สุดแห่งการฟังธรรมของพระพุทธเจ้าผู้ทรงรู้แจ้งเญยยธรรมทั้งปวงด้วยพระสยัมภูญาณ ประจักษ์ดุจมะขามป้อมในฝ่ามือ.

เอวํ เถเรน ปุจฺฉิตมตฺถํ กเถนฺตี เทวตา อิมา คาถา อภาสิ –

เทพธิดา เมื่อจะกล่าวเนื้อความที่พระเถระถามอย่างนี้ จึงได้กล่าวคาถาเหล่านี้ว่า –

๑๔๒.

๑๔๒.

‘‘นคนฺตเร นครวเร สุมาปิเต, ปริจาริกา ราชวรสฺส สิริมโต;

นจฺเจ คีเต ปรมสุสิกฺขิตา อหุํ, สิริมาติ มํ ราชคเห อเวทึสุ.

ในนครอันประเสริฐที่สร้างไว้ดีแล้วท่ามกลางภูเขา หม่อมฉันได้เป็นหญิงรับใช้ของพระราชาผู้ประเสริฐผู้ทรงพระสิริ ได้รับการฝึกฝนมาอย่างดีเยี่ยมในการฟ้อนรำและขับร้อง ในกรุงราชคฤห์ เขาทั้งหลายรู้จักหม่อมฉันว่า สิริมา

๑๔๓.

๑๔๓.

‘‘พุทฺโธ จ เม อิสินิสโภ วินายโก, อเทสยี สมุทยทุกฺขนิจฺจตํ;

อสงฺขตํ ทุกฺขนิโรธ สสฺสตํ, มคฺคญฺจิมํ อกุฏิลมญฺชสํ สิวํ.

พระพุทธเจ้าผู้เป็นอิสินิสภะ ผู้ทรงแนะนำ ทรงเป็นพระศาสดาของหม่อมฉัน ได้ทรงแสดงธรรมเรื่องสมุทัย ทุกข์ และความไม่เที่ยง ทรงแสดงนิโรธคือความดับทุกข์อันเป็นอสขตธรรมที่ยั่งยืน และทรงแสดงมรรคนี้อันไม่คด ตรง และเกษม

๑๔๔.

๑๔๔.

‘‘สุตฺวานหํ [Pg.74] อมตปทํ อสงฺขตํ, ตถาคตสฺสนธิวรสฺส สาสนํ;

สีเลสฺวหํ ปรมสุสํวุตา อหุํ, ธมฺเม ฐิตา นรวรพุทฺธเทสิเต.

หม่อมฉันได้ฟังอมตบทอันเป็นอสขตธรรม คือคำสอนของพระตถาคตผู้ไม่มีใครยิ่งกว่าแล้ว ได้เป็นผู้สำรวมอย่างยิ่งในศีลทั้งหลาย ตั้งมั่นอยู่ในธรรมที่พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐกว่านรชนทรงแสดงไว้

๑๔๕.

๑๔๕.

‘‘ญตฺวานหํ วิรชปทํ อสงฺขตํ, ตถาคเตนนธิวเรน เทสิตํ;

ตตฺเถวหํ สมถสมาธิมาผุสึ, สาเยว เม ปรมนิยามตา อหุ.

หม่อมฉันได้ทราบวิรชบทอันเป็นอสขตธรรม ที่พระตถาคตผู้ไม่มีใครยิ่งกว่าทรงแสดงไว้แล้ว ได้บรรลุสมถสมาธิในธรรมนั้นเอง นั่นแหละเป็นนิยามะอันยอดเยี่ยมของหม่อมฉัน

๑๔๖.

๑๔๖.

‘‘ลทฺธานหํ อมตวรํ วิเสสนํ, เอกํสิกา อภิสมเย วิเสสิย;

อสํสยา พหุชนปูชิตา อหํ, ขิฑฺฑารตึ ปจฺจนุโภมนปฺปกํ.

หม่อมฉันได้คุณวิเศษคืออมตะอันประเสริฐแล้ว เป็นผู้แน่วแน่ในอภิสมัย ได้บรรลุคุณวิเศษ เป็นผู้ที่มหาชนบูชา ไม่ต้องสงสัย ย่อมเสวยขิฑฑารติอันมากมาย

๑๔๗.

๑๔๗.

‘‘เอวํ อหํ อมตทสมฺหิ เทวตา, ตถาคตสฺสนธิวรสฺส สาวิกา;

ธมฺมทฺทสา ปฐมผเล ปติฏฺฐิตา, โสตาปนฺนา น จ ปน มตฺถิ ทุคฺคติ.

ด้วยประการฉะนี้ หม่อมฉันเป็นเทพธิดาผู้เห็นอมตะ เป็นสาวิกาของพระตถาคตผู้ไม่มีใครยิ่งกว่า เป็นผู้เห็นธรรม ตั้งอยู่แล้วในผลเบื้องต้น เป็นพระโสดาบัน และทุคติย่อมไม่มีแก่หม่อมฉัน

๑๔๘.

๑๔๘.

‘‘สา วนฺทิตุํ อนธิวรํ อุปาคมึ, ปาสาทิเก กุสลรเต จ ภิกฺขโว;

นมสฺสิตุํ สมณสมาคมํ สิวํ, สคารวา สิริมโต ธมฺมราชิโน.

หม่อมฉันนั้นมาเพื่อถวายบังคมพระพุทธเจ้าผู้ไม่มีใครยิ่งกว่า และภิกษุทั้งหลายผู้น่าเลื่อมใส ยินดีในกุศล มาเพื่อจะนอบน้อมสมาคมแห่งสมณะอันเกษม ด้วยความเคารพต่อพระธรรมราชาผู้ทรงพระสิริ

๑๔๙.

๑๔๙.

‘‘ทิสฺวา มุนึ มุทิตมนมฺหิ ปีณิตา, ตถาคตํ นรวรทมฺมสารถึ;

ตณฺหจฺฉิทํ กุสลรตํ วินายกํ, วนฺทามหํ ปรมหิตานุกมฺปก’’นฺติ.

ครั้นได้เห็นพระมุนีแล้ว หม่อมฉันมีใจยินดี อิ่มเอิบใจ ได้เห็นพระตถาคตผู้เป็นสารถีฝึกนรชนผู้ประเสริฐ ผู้ทรงตัดตัณหา ผู้ทรงยินดีในกุศล ผู้ทรงแนะนำ หม่อมฉันขอถวายบังคมพระองค์ผู้ทรงอนุเคราะห์ด้วยประโยชน์อย่างยิ่ง

๑๔๒. ตตฺถ นคนฺตเรติ อิสิคิลิเวปุลฺลเวภารปณฺฑวคิชฺฌกูฏสงฺขาตานํ ปญฺจนฺนํ ปพฺพตานํ อนฺตเร เวมชฺเฌ, ยโต ตํ นครํ ‘‘คิริพฺพช’’นฺติ วุจฺจติ[Pg.75]. นครวเรติ อุตฺตมนคเร, ราชคหํ สนฺธายาห. สุมาปิเตติ มหาโควินฺทปณฺฑิเตน วตฺถุวิชฺชาวิธินา สมฺมเทว นิเวสิเต. ปริจาริกาติ สํคีตปริจริยาย อุปฏฺฐายิกา. ราชวรสฺสาติ พิมฺพิสารมหาราชสฺส. สิริมโตติ เอตฺถ ‘‘สิรีติ พุทฺธิปุญฺญานํ อธิวจน’’นฺติ วทนฺติ. อถ วา ปุญฺญนิพฺพตฺตา สรีรโสภคฺคาทิสมฺปตฺติ กตปุญฺญํ นิสฺสยติ, กตปุญฺเญหิ วา นิสฺสียตีติ ‘‘สิรี’’ติ วุจฺจติ, สา เอตสฺส อตฺถีติ สิริมา, ตสฺส สิริมโต. ปรมสุสิกฺขิตาติ อติวิย สมฺมเทว จ สิกฺขิตา. อหุนฺติ อโหสึ. อเวทึสูติ อญฺญาสุํ.

๑๔๒. ในบทเหล่านั้น บทว่า นคนฺตเร คือ ในระหว่างหรือท่ามกลางแห่งภูเขา ๕ ลูก คือ อิสิคิลิ เวปุลละ เวภาระ ปัณฑวะ และคิชฌกูฏ เพราะเหตุที่นครนั้นตั้งอยู่ท่ามกลางภูเขา ๕ ลูกนั้น จึงถูกเรียกว่า "คิริพพชะ". บทว่า นครวเร คือ ในนครอันอุดม ท่านกล่าวหมายถึงกรุงราชคฤห์. บทว่า สุมาปิเต คือ ที่มหาโควินทบัณฑิตตั้งลงไว้ดีแล้วโดยชอบทีเดียว ด้วยวิธีแห่งวัตถุวิชชา. บทว่า ปริจาริกา คือ หญิงรับใช้ด้วยการบำเรอด้วยสังคีต. บทว่า ราชวรสฺส คือ ของพระเจ้าพิมพิสารมหาราช. ในบทว่า สิริมโต นี้ ท่านกล่าวว่า "สิริ เป็นชื่อของปัญญาและบุญ". อีกอย่างหนึ่ง สมบัติมีสิริและความงามแห่งสรีระเป็นต้นอันเกิดแต่บุญ ย่อมอาศัยผู้ทำบุญไว้แล้ว หรืออันผู้ทำบุญไว้แล้วย่อมอาศัย เหตุนั้นจึงเรียกว่า "สิริ" สิรินั้นมีอยู่แก่พระราชานั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สิริมา (ผู้มีสิริ) แห่งพระราชาผู้มีสิรินั้น. บทว่า ปรมสุสิกฺขิตา คือ ผู้ได้รับการศึกษามาดีแล้วโดยชอบอย่างยิ่งด้วย. บทว่า อหุ ํ คือ ข้าพเจ้าได้เป็นแล้ว. บทว่า อเวทึสุ คือ พวกเขารู้แล้ว.

๑๔๓. อิสินิสโภติ ควสตเชฏฺฐโก อุสโภ, ควสหสฺสเชฏฺฐโก วสโภ, วชสตเชฏฺฐโก วา อุสโภ, วชสหสฺสเชฏฺฐโก วสโภ, สพฺพควเสฏฺโฐ สพฺพปริสฺสยสโห เสโต ปาสาทิโก มหาภารวโห อสนิสตสทฺเทหิปิ อสมฺปกมฺปิโย นิสโภ. รถา โส อตฺตโน นิสภพเลน สมนฺนาคโต จตูหิ ปาเทหิ ปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา เกนจิ ปริสฺสเยน อกมฺปิโย อจลฏฺฐาเนน ติฏฺฐติ, เอวํ ภควา ทสหิ ตถาคตพเลหิ สมนฺนาคโต จตูหิ เวสารชฺชปาเทหิ อฏฺฐปริสปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา สเทวเก โลเก เกนจิ ปจฺจตฺถิเกน ปจฺจามิตฺเตน อกมฺปิโย อจลฏฺฐาเนน ติฏฺฐติ, ตสฺมา นิสโภ วิยาติ นิสโภ. สีลาทีนํ ธมฺมกฺขนฺธานํ เอสนฏฺเฐน ‘‘อิสี’’ติ ลทฺธโวหาเรสุ เสกฺขาเสกฺขอิสีสุ นิสโภ, อิสีนํ วา นิสโภ, อิสิ จ โส นิสโภ จาติ วา อิสินิสโภ. เวเนยฺยสตฺเต วิเนตีติ วินายโก, นายกวิรหิโตติ วา วินายโก, สยมฺภูติ อตฺโถ.

๑๔๓. ในบทว่า อิสินิสโภ นี้ โคที่เป็นใหญ่กว่าโค ๑๐๐ ตัว ชื่อว่า อุสภะ, โคที่เป็นใหญ่กว่าโค ๑,๐๐๐ ตัว ชื่อว่า วสภะ, หรือโคที่เป็นใหญ่กว่าโคในคอก ๑๐๐ คอก ชื่อว่า อุสภะ, โคที่เป็นใหญ่กว่าโคในคอก ๑,๐๐๐ คอก ชื่อว่า วสภะ, โคที่ประเสริฐกว่าโคทั้งปวง ทนต่อภยันตรายทั้งปวงได้ มีสีขาว น่าเลื่อมใส นำไปซึ่งภาระหนักได้ ไม่หวั่นไหวแม้ด้วยเสียงอสุนีบาตตั้งร้อย ชื่อว่า นิสภะ. โคนิสภะนั้น ประกอบด้วยกำลังแห่งนิสภะของตน ยืนกดแผ่นดินด้วยเท้าทั้ง ๔ ไม่หวั่นไหวด้วยภยันตรายใดๆ ตั้งอยู่ในฐานะอันไม่หวั่นไหวฉันใด พระผู้มีพระภาคก็ฉันนั้น ทรงประกอบด้วยทศพลตถาคตญาณ ทรงย่ำยีแผ่นดินคือบริษัท ๘ ด้วยพระบาทคือเวสารัชชญาณ ๔ ไม่ทรงหวั่นไหวเพราะปัจจัตถิกหรือปัจจามิตรใดๆ ในโลกรวมทั้งเทวโลก ทรงตั้งอยู่ในฐานะอันไม่หวั่นไหว เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิสภะ เพราะเป็นดุจโคนิสภะ. ชื่อว่า นิสภะ ในหมู่พระอิสีทั้งที่เป็นเสขะและอเสขะ ผู้ได้ชื่อว่า "อิสี" เพราะแสวงหาธรรมขันธ์มีศีลเป็นต้น, หรือชื่อว่า นิสภะ แห่งพระอิสีทั้งหลาย, หรือชื่อว่า อิสินิสภะ เพราะพระองค์เป็นทั้งอิสีและนิสภะ. ชื่อว่า วินายกะ เพราะทรงแนะนำเวไนยสัตว์, หรือชื่อว่า วินายกะ เพราะปราศจากผู้นำ ความว่า ทรงเป็นสยัมภู.

อเทสยี สมุทยทุกฺขนิจฺจตนฺติ สมุทยสจฺจสฺส จ ทุกฺขสจฺจสฺส จ อนิจฺจตํ วยธมฺมตํ อภาสิ. เตน ‘‘ยํกิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ อตฺตโน อภิสมยญาณสฺส ปวตฺติอาการํ ทสฺเสติ. สมุทยทุกฺขนิจฺจตนฺติ วา สมุทยสจฺจญฺจ ทุกฺขสจฺจญฺจ อนิจฺจตญฺจ. ตตฺถ สมุทยสจฺจทุกฺขสจฺจคฺคหเณน วิปสฺสนาย ภูมึ ทสฺเสติ, อนิจฺจตาคหเณน ตสฺสา ปวตฺติอาการํ ทสฺเสติ. สงฺขารานญฺหิ อนิจฺจากาเร วิภาวิเต ทุกฺขากาโร อนตฺตากาโรปิ วิภาวิโตเยว โหติ ตํนิพนฺธนตฺตา [Pg.76] เตสํ. เตนาห ‘‘ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ, ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๑๕). อสงฺขตํ ทุกฺขนิโรธสสฺสตนฺติ เกนจิ ปจฺจเยน น สงฺขตนฺติ อสงฺขตํ, สพฺพกาลํ ตถภาเวน สสฺสตํ, สกลวฏฺฏทุกฺขนิโรธภาวโต ทุกฺขนิโรธํ อริยสจฺจญฺจ เม อเทสยีติ โยชนา. มคฺคญฺจิมํ อกุฏิลมญฺชสํ สิวนฺติ อนฺตทฺวยปริวชฺชเนน กุฏิลภาวกรานํ มายาทีนํ กายวงฺกาทีนญฺจ ปหาเนน อกุฏิลํ, ตโต เอว อญฺชสํ, อสิวภาวกรานํ กามราคาทีนํ สมุจฺฉินฺทเนน สิวํ นิพฺพานํ. มคฺคนฺติ นิพฺพานตฺถิเกหิ มคฺคียติ, กิเลเส วา มาเรนฺโต คจฺฉตีติ ‘‘มคฺโค’’ติ ลทฺธนามํ อิทํ ตุมฺหากญฺจ มมญฺจ ปจฺจกฺขภูตํ ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิปทาสงฺขาตํ อริยสจฺจญฺจ เม อเทสยีติ โยชนา.

บทว่า อเทสยิ สมุทยทุกฺขนิจฺจตํ ความว่า ตรัสแล้วซึ่งความไม่เที่ยง ความมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ของสมุทัยสัจจะและของทุกขสัจจะ ด้วยพระดำรัสนั้น ทรงแสดงอาการเป็นไปแห่งอภิสมยญาณของพระองค์ว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งหมดมีความดับไปเป็นธรรมดา” อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สมุทยทุกฺขนิจฺจตํ คือ สมุทัยสัจจะด้วย ทุกขสัจจะด้วย และความไม่เที่ยงด้วย ในบทนั้น การถือเอาสมุทัยสัจจะและทุกขสัจจะ ย่อมแสดงซึ่งภูมิของวิปัสสนา, การถือเอาความไม่เที่ยง ย่อมแสดงซึ่งอาการเป็นไปของวิปัสสนานั้น จริงอยู่ เมื่ออาการไม่เที่ยงของสังขารทั้งหลายอันบุคคลทำให้ปรากฏแล้ว แม้อาการเป็นทุกข์ แม้อาการเป็นอนัตตาก็เป็นอันทำให้ปรากฏแล้วนั่นเทียว เพราะอาการเหล่านั้นเนื่องด้วยอาการไม่เที่ยงนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา” พึงประกอบความว่า ทรงแสดงแล้วแก่ข้าพระองค์ซึ่งอริยสัจ คือ ธรรมอันเป็นที่ดับทุกข์ ซึ่งเป็นอสังขตะ เพราะปัจจัยอะไรๆ ปรุงแต่งไม่ได้, เป็นของยั่งยืน เพราะความเป็นเช่นนั้นตลอดกาลทั้งปวง, เป็นที่ดับทุกข์ในวัฏฏะทั้งสิ้น บทว่า มคฺคญฺจิมํ อกุฏิลมญฺชสํ สิวํ คือ (ทรงแสดง) มรรคอันไม่คด เพราะเว้นส่วนสุด ๒ อย่าง และเพราะละมายาเป็นต้น อันกระทำความคด และกายวังกะเป็นต้น, เป็นทางตรงเพราะเหตุนั้นนั่นเทียว, เป็นทางเกษม เพราะตัดขาดกามราคะเป็นต้น อันกระทำความไม่เกษม คือพระนิพพาน พึงประกอบความว่า ทรงแสดงแล้วแก่ข้าพระองค์ซึ่งอริยสัจ คือ ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา อันประจักษ์แก่ท่านทั้งหลายและแก่ข้าพระองค์นี้ ซึ่งได้ชื่อว่า “มรรค” เพราะอันผู้ต้องการพระนิพพานแสวงหา หรือเพราะย่อมดำเนินไปพลางฆ่ากิเลสไปพลาง

๑๔๔. สุตฺวานหํ อมตปทํ อสงฺขตํ, ตถาคตสฺสนธิวรสฺส สาสนนฺติ เอตฺถ อยํ สงฺเขปตฺโถ – ตถา อาคมนาทิอตฺเถน ตถาคตสฺส, สเทวเก โลเก อคฺคภาวโต อนธิวรสฺส, สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส อมตปทํ อสงฺขตํ นิพฺพานํ อุทฺทิสฺส เทสิตตฺตา, อมตสฺส วา นิพฺพานสฺส ปฏิปชฺชนุปายตฺตา เกนจิปิ อสงฺขรณียตฺตา จ อมตปทํ อสงฺขตํ สาสนํ สทฺธมฺมํ อหํ สุตฺวานาติ. สีเลสฺวหนฺติ สีเลสุ นิปฺผาเทตพฺเพสุ อหํ. ปรมสุสํวุตาติ อติวิย สมฺมเทว สํวุตา. อหุนฺติ อโหสึ. ธมฺเม ฐิตาติ ปฏิปตฺติธมฺเม ปติฏฺฐิตา.

๑๔๔. ในบทว่า สุตฺวานหํ อมตปทํ อสงฺขตํ, ตถาคตสฺสานธิวรสฺส สาสนํ นี้ มีอรรถโดยสังเขปดังนี้ คือ แห่งพระตถาคต เพราะมีอรรถว่าเสด็จมาแล้วอย่างนั้นเป็นต้น, แห่งพระผู้ไม่มีผู้ยิ่งกว่า เพราะความเป็นผู้เลิศในโลกรวมทั้งเทวโลก, แห่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ข้าพเจ้าได้ฟังแล้วซึ่งพระสัทธรรม คือคำสอน อันเป็นอมตบท เป็นอสังขตะ เพราะทรงแสดงมุ่งถึงพระนิพพานอันเป็นอมตบท เป็นอสังขตะ, หรือเพราะเป็นอุบายดำเนินไปสู่อมตนิพพาน และเพราะปัจจัยอะไรๆ ปรุงแต่งไม่ได้ บทว่า สีเลสฺวหํ คือ ข้าพเจ้าในศีลทั้งหลายอันพึงให้สำเร็จ บทว่า ปรมสุสํวุตา คือ สํารวมดีแล้วโดยชอบอย่างยิ่ง บทว่า อหุํ คือ ได้เป็นแล้ว บทว่า ธมฺเม ฐิตา คือ ตั้งมั่นแล้วในปฏิปทาธรรม

๑๔๕. ญตฺวานาติ สจฺฉิกิริยาภิสมยวเสน ชานิตฺวา. ตตฺเถวาติ ตสฺมึเยว ขเณ, ตสฺมึเยว วา อตฺตภาเว. สมถสมาธิมาผุสินฺติ ปจฺจนีกธมฺมานํ สมุจฺเฉทวเสน สมนโต วูปสมนโต ปรมตฺถสมถภูตํ โลกุตฺตรสมาธึ อาผุสึ อธิคจฺฉึ. ยทิปิ ยสฺมึ ขเณ นิโรธสฺส สจฺฉิกิริยาภิสมโย, ตสฺมึเยว ขเณ มคฺคสฺส ภาวนาภิสมโย, อารมฺมณปฏิเวธํ ปน ภาวนาปฏิเวธสฺเสว ปุริมสิทฺธิการณํ วิย กตฺวา ทสฺเสตุํ –

๑๔๕. บทว่า ญตฺวาน คือ รู้แล้วโดยอภิสมัยคือการทำให้แจ้ง บทว่า ตตฺเถว คือ ในขณะนั้นนั่นเทียว หรือในอัตภาพนั้นนั่นเทียว บทว่า สมถสมาธิมาผุสึ คือ ได้บรรลุแล้วซึ่งโลกุตตรสมาธิ อันเป็นสมถะอย่างยิ่ง เพราะสงบระงับธรรมอันเป็นข้าศึกโดยการตัดขาดโดยสิ้นเชิง แม้ว่า ในขณะใด มีอภิสมัยคือการทำให้แจ้งซึ่งนิโรธ, ในขณะนั้นนั่นเทียว ก็มีอภิสมัยคือการเจริญมรรค, แต่เพื่อทรงแสดงโดยทรงกระทำอารัมมณปฏิเวธ (การแทงตลอดอารมณ์) ให้เป็นดุจเหตุสำเร็จก่อนแห่งภาวนาปฏิเวธ (การแทงตลอดด้วยการเจริญ) นั่นเทียว (จึงตรัสว่า)

‘‘ญตฺวานหํ วิรชปทํ อสงฺขตํ, ตถาคเตนนธิวเรน เทสิตํ’’.

“เราได้รู้แล้วซึ่งบทอันปราศจากธุลี อันเป็นอสังขตะ ที่พระตถาคตผู้ไม่มีใครยิ่งกว่าทรงแสดงแล้ว”

ตตฺเถวหํ ‘สมถสมาธิมาผุสิ’นฺติ วุตฺตํ ยถา ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๔๐๐; ๓.๔๒๑; สํ. นิ. ๔.๖๐). ญตฺวานาติ วา สมานกาลวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ [Pg.77] ยถา ‘‘นิหนฺตฺวาน ตมํ สพฺพํ, อาทิจฺโจ นภมุคฺคโต’’ติ. สาเยวาติ ยา โลกุตฺตรสมาธิผุสนา ลทฺธา, สาเยว. ปรมนิยามตาติ ปรมา อุตฺตมา มคฺคนิยามตา.

ตรัสไว้ว่า ‘ในขณะนั้นนั่นเทียว เราได้บรรลุสมถสมาธิ’ เหมือนดังที่ตรัสว่า “อาศัยจักษุและรูปทั้งหลาย จักษุวิญญาณจึงเกิดขึ้น” หรือพึงทราบว่า บทว่า ญตฺวาน ตรัสไว้โดยความเป็นกาลเดียวกัน เหมือนดังที่กล่าวว่า “ดวงอาทิตย์กำจัดความมืดทั้งสิ้นแล้ว ขึ้นสู่ท้องฟ้า” บทว่า สาเยว คือ การบรรลุโลกุตตรสมาธิใดที่ได้แล้ว, การบรรลุนั้นนั่นเทียว บทว่า ปรมนิยามตา คือ เป็นมรรคนิยามะอันสูงสุด ยอดเยี่ยม

๑๔๖. วิเสสนนฺติ ปุถุชฺชเนหิ วิเสสกํ วิสิฏฺฐภาวสาธกํ. เอกํสิกาติ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา, สฺวากฺขาโต ธมฺโม, สุปฺปฏิปนฺโน สงฺโฆ’’ติ เอกํสคาหวตี รตนตฺตเย นิพฺพิจิกิจฺฉา. อภิสมเย วิเสสิยาติ สจฺจปฏิเวธวเสน วิเสสํ ปตฺวา. ‘‘วิเสสินี’’ติปิ ปฐนฺติ, อภิสมยเหตุ วิเสสวตีติ อตฺโถ. อสํสยาติ โสฬสวตฺถุกาย อฏฺฐวตฺถุกาย จ วิจิกิจฺฉาย ปหีนตฺตา อปคตสํสยา. ‘‘อสํสิยา’’ติ เกจิ ปฐนฺติ. พหุชนปูชิตาติ สุคตีหิ ปเรหิ ปตฺถนียคุณาติ อตฺโถ. ขิฑฺฑารตินฺติ ขิฑฺฑาภูตํ รตึ, อถ วา ขิฑฺฑญฺจ รติญฺจ ขิฑฺฑาวิหารญฺจ รติสุขญฺจ.

๑๔๖. บทว่า วิเสสนํ คือ ธรรมที่ทำให้พิเศษจากปุถุชน เป็นเครื่องสำเร็จความเป็นผู้ประเสริฐ บทว่า เอกํสิกา คือ เป็นผู้มีความยึดถือโดยส่วนเดียวว่า “พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสดีแล้ว, พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว” เป็นผู้หมดความสงสัยในพระรัตนตรัย บทว่า อภิสมเย วิเสสิยา คือ ถึงแล้วซึ่งความพิเศษโดยการแทงตลอดสัจจะ บางท่านก็อ่านว่า “วิเสสินี” อธิบายว่า เป็นผู้มีความพิเศษเพราะเหตุแห่งอภิสมัย บทว่า อสํสยา คือ เป็นผู้มีความสงสัยไปปราศแล้ว เพราะละวิจิกิจฉาที่มีวัตถุ ๑๖ และที่มีวัตถุ ๘ ได้แล้ว บางท่านอ่านว่า “อสํสิยา” บทว่า พหุชนปูชิตา อธิบายว่า เป็นผู้มีคุณอันผู้อื่นผู้ไปสู่สุคติพึงปรารถนา บทว่า ขิฑฺฑารตึ คือ ความยินดีอันเป็นการเล่น, หรือ การเล่นด้วย ความยินดีด้วย การอยู่ด้วยการเล่นด้วย และความสุขในความยินดีด้วย

๑๔๗. อมตทสมฺหีติ อมตทสา นิพฺพานทสฺสาวินี อมฺหิ. ธมฺมทฺทสาติ จตุสจฺจธมฺมํ ทิฏฺฐวตี. โสตาปนฺนาติ อริยมคฺคโสตํ อาทิโต ปตฺตา. น จ ปน มตฺถิ ทุคฺคตีติ น จ ปน เม อตฺถิ ทุคฺคติ อวินิปาตธมฺมตฺตา.

๑๔๗. บทว่า อมตทสฺมฺหิ คือ เราเป็นผู้มีรสคืออมตะ คือมีรสคือพระนิพพาน บทว่า ธมฺมทฺทสา คือ เป็นผู้เห็นแล้วซึ่งธรรมคือสัจจะ ๔ บทว่า โสตาปนฺนา คือ เป็นผู้ถึงแล้วซึ่งกระแสแห่งอริยมรรคตั้งแต่เบื้องต้น บทว่า น จ ปน มตฺถิ ทุคฺคติ คือ ก็ทุคคติย่อมไม่มีแก่เรา เพราะเป็นผู้มีอันไม่ไปสู่ทุคคติเป็นธรรมดา

๑๔๘. ปาสาทิเกติ ปสาทาวเห. กุสลรเตติ กุสเล อนวชฺชธมฺเม นิพฺพาเน รเต. ภิกฺขโวติ ภิกฺขู นมสฺสิตุํ อุปาคมินฺติ โยชนา. สมณสมาคมํ สิวนฺติ สมณานํ สมิตปาปานํ พุทฺธพุทฺธสาวกานํ สิวญฺจ ธมฺมํ เขมํ สมาคมํ สงฺคมํ ปยิรุปาสิตุํ อุปาคมินฺติ สมฺพนฺโธ. สิริมโต ธมฺมราชิโนติ ภุมฺมตฺเถ สามิวจนํ. สิริมติ ธมฺมราชินีติ อตฺโถ. เอวเมว จ เกจิ ปฐนฺติ.

๑๔๘. บทว่า ปาสาทิเก คือ ในท่านผู้นำมาซึ่งความเลื่อมใส บทว่า กุสลรเต คือ ในท่านผู้ยินดีแล้วในกุศล คือธรรมอันไม่มีโทษ คือพระนิพพาน บทว่า ภิกฺขโว พึงประกอบความว่า เข้าไปเพื่อไหว้ซึ่งภิกษุทั้งหลาย บทว่า สมณสมาคมํ สิวํ มีความเกี่ยวข้องว่า เข้าไปเพื่อเข้าเฝ้าสมาคม การประชุมของสมณะทั้งหลายผู้มีบาปอันสงบแล้ว คือพระพุทธเจ้าและพระพุทธสาวก และเพื่อเข้าเฝ้าพระธรรมอันเกษม ปลอดภัย บทว่า สิริมโต ธมฺมราชิโน เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งภุมมวิภัตติ อธิบายว่า ในพระธรรมราชาผู้มีพระสิริ และบางท่านก็อ่านอย่างนี้เหมือนกัน

๑๔๙. มุทิตมนมฺหีติ โมทิตมนา อมฺหิ. ปีณิตาติ ตุฏฺฐา, ปีติรสวเสน วา ติตฺตา. นรวรทมฺมสารถินฺติ นรวโร จ โส อคฺคปุคฺคลตฺตา, ทมฺมานํ ทเมตพฺพานํ เวเนยฺยานํ นิพฺพานาภิมุขํ สารณโต ทมฺมสารถิ จาติ นรวรทมฺมสารถิ, ตํ. ปรมหิตานุกมฺปกนฺติ ปรเมน อุตฺตเมน หิเตน สพฺพสตฺตานํ อนุกมฺปกํ.

๑๔๙. บทว่า `มุทิตมนะมฺหีติ` ความว่า ข้าพเจ้าเป็นผู้มีใจยินดีแล้ว. บทว่า `ปีณิตาติ` ความว่า ยินดีแล้ว หรืออีกอย่างหนึ่ง อิ่มเอิบด้วยรสแห่งปีติ. ในบทว่า `นรวรธมฺมสารถินฺติ` นี้ พระองค์ทรงเป็นบุรุษผู้ประเสริฐ เพราะทรงเป็นบุคคลผู้เลิศ และทรงเป็นธรรมสารถี เพราะทรงนำเวไนยสัตว์ที่ควรฝึกให้มุ่งหน้าสู่พระนิพพาน ฉะนั้นจึงชื่อว่า นรวรธรรมสารถี ซึ่งพระองค์นั้น. บทว่า `ปรมหิตานุกมฺปกนฺติ` ความว่า ผู้ทรงอนุเคราะห์แก่สรรพสัตว์ทั้งปวงด้วยประโยชน์อย่างยิ่งคืออย่างสูงสุด.

เอวํ [Pg.78] สิริมา เทวธีตา อตฺตโน ลทฺธิปเวทนมุเขน รตนตฺตเย ปสาทํ ปเวเทตฺวา ภควนฺตํ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา เทวโลกเมว คตา. ภควา ตเมว โอติณฺณวตฺถุํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา ธมฺมํ เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน อุกฺกณฺฐิตภิกฺขุ อรหตฺตํ ปาปุณิ, สมฺปตฺตปริสายปิ สา ธมฺมเทสนา สาตฺถิกา ชาตาติ.

สิริมาเทพธิดา ครั้นประกาศความเลื่อมใสในพระรัตนตรัยโดยมีการประกาศลัทธิของตนเป็นเบื้องต้นดังนี้แล้ว จึงถวายบังคมพระผู้มีพระภาคและพระภิกษุสงฆ์ กระทำประทักษิณแล้ว ได้ไปสู่เทวโลกนั่นเทียว. พระผู้มีพระภาคทรงทำเรื่องที่เกิดขึ้นนั้นแหละให้เป็นอัตถุปบัติแล้วทรงแสดงธรรม ในกาลจบเทศนา ภิกษุผู้กระสันได้บรรลุพระอรหัตแล้ว พระธรรมเทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมด้วยประโยชน์แม้แก่บริษัทผู้มาประชุมกันแล้ว ดังนี้แล.

สิริมาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาสิริมาวิมาน จบแล้ว.

๑๗. เกสการีวิมานวณฺณนา

๑๗. อรรถกถาเกสการีวิมาน

อิทํ วิมานํ รุจิรํ ปภสฺสรนฺติ เกสการีวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา พาราณสิยํ วิหรติ อิสิปตเน มิคทาเย. เตน โข ปน สมเยน สมฺพหุลา ภิกฺขู ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย พาราณสึ ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. เต อญฺญตรสฺส พฺราหฺมณสฺส เคหทฺวารสมีเปน คจฺฉนฺติ. ตสฺมิญฺจ เคเห พฺราหฺมณสฺส ธีตา เกสการี นาม เคหทฺวารสมีเป มาตุ สีสโต อูกา คณฺหนฺตี เต ภิกฺขู คจฺฉนฺเต ทิสฺวา มาตรํ อาห ‘‘อมฺม, อิเม ปพฺพชิตา ปฐเมน โยพฺพเนน สมนฺนาคตา อภิรูปา ทสฺสนียา ปาสาทิกา สุขุมาลา เกนจิ ปาริชุญฺเญน อนภิภูตา มญฺเญ, กสฺมา นุ โข อิเม อิมสฺมึเยว วเย ปพฺพชนฺตี’’ติ? ตํ มาตา อาห ‘‘อตฺถิ, อมฺม, สกฺยปุตฺโต สกฺยกุลา ปพฺพชิโต พุทฺโธ โลเก อุปฺปนฺโน, โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ, ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ, ตสฺส อิเม ธมฺมํ สุตฺวา ปพฺพชนฺตี’’ติ.

เกสการีวิมาน (เริ่มต้นด้วยคาถาว่า) `อิทํ วิมานํ รุจิรํ ปภสฺสรํ`. เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้กรุงพาราณสี. ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุหลายรูป ในเวลาเช้า นุ่งสบงทรงบาตรจีวรแล้ว เข้าไปสู่กรุงพาราณสีเพื่อบิณฑบาต. ภิกษุเหล่านั้นเดินไปใกล้ประตูเรือนของพราหมณ์คนหนึ่ง. และในเรือนนั้น ธิดาของพราหมณ์ชื่อเกสการี กำลังหาเหาบนศีรษะของมารดาอยู่ใกล้ประตูเรือน เห็นภิกษุเหล่านั้นเดินไปอยู่ จึงกล่าวกะมารดาว่า "แม่เจ้า บรรพชิตเหล่านี้ประกอบด้วยปฐมวัย มีรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส ละเอียดอ่อน ข้าพเจ้าเข้าใจว่า ท่านยังไม่ถูกความเสื่อมอะไรๆ ครอบงำ เพราะเหตุไรหนอ ท่านเหล่านี้จึงบวชในวัยนี้เทียว?". มารดาได้กล่าวกะนางว่า "ลูกเอ๋ย มีอยู่ พระศากยบุตรเสด็จออกจากศากยสกุลทรงผนวช เป็นพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นแล้วในโลก พระองค์ทรงแสดงธรรมงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด พร้อมทั้งอรรถะ พร้อมทั้งพยัญชนะ ทรงประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง ท่านเหล่านี้ได้ฟังธรรมของพระองค์แล้วจึงบวช".

เตน จ สมเยน อาคตผโล วิญฺญาตสาสโน อญฺญตโร อุปาสโก ตาย วีถิยา คจฺฉนฺโต ตํ กถํ สุตฺวา ตาสํ สนฺติกํ อุปสงฺกมิ. อถ นํ พฺราหฺมณี อาห ‘‘เอตรหิ โข อุปาสก พหู กุลปุตฺตา มหนฺตํ โภคกฺขนฺธํ มหนฺตํ ญาติปริวฏฺฏํ ปหาย สกฺยสมเย ปพฺพชนฺติ, เต กึ นุ โข อตฺถวสํ สมฺปสฺสนฺตา ปพฺพชนฺตี’’ติ? ตํ สุตฺวา อุปาสโก ‘‘กาเมสุ อาทีนวํ, เนกฺขมฺเม จ อานิสํสํ สมฺปสฺสนฺตา’’ติ วตฺวา อตฺตโน ญาณพลานุรูปํ [Pg.79] ตมตฺถํ วิตฺถารโต กเถสิ, ติณฺณญฺจ รตนานํ คุเณ ปกาเสสิ, ปญฺจนฺนํ สีลานํ ทิฏฺฐธมฺมิกํ สมฺปรายิกญฺจ คุณานิสํสํ ปเวเทสิ. อถ พฺราหฺมณธีตา ตํ ‘‘กึ อมฺเหหิปิ สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐาย ตยา วุตฺเต คุณานิสํเส อธิคนฺตุํ สกฺกา’’ติ ปุจฺฉิ. โส ‘‘สพฺพสาธารณา อิเม ธมฺมา ภควตา ภาสิตา, กสฺมา น สกฺกา’’ติ วตฺวา ตสฺสา สรณานิ จ สีลานิ จ อทาสิ. สา คหิตสรณา สมาทินฺนสีลา จ หุตฺวา ปุน อาห ‘‘กึ อิโต อุตฺตริ อญฺญมฺปิ กรณียํ อตฺถี’’ติ. โส ตสฺสา วิญฺญุภาวํ สลฺลกฺเขนฺโต ‘‘อุปนิสฺสยสมฺปนฺนา ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา สรีรสภาวํ วิภาเวนฺโต ทฺวตฺตึสาการกมฺมฏฺฐานํ กเถตฺวา กาเย วิราคํ อุปฺปาเทตฺวา อุปริ อนิจฺจตาทิปฏิสํยุตฺตาย ธมฺมิยา กถาย สํเวเชตฺวา วิปสฺสนามคฺคํ อาจิกฺขิตฺวา คโต. สา เตน วุตฺตนยํ สพฺพํ มนสิ กตฺวา ปฏิกูลมนสิกาเร สมาหิตจิตฺตา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อุปนิสฺสยสมฺปตฺติยา น จิรสฺเสว โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. อถาปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา สกฺกสฺส เทวรญฺโญ ปริจาริกา หุตฺวา นิพฺพตฺติ, สตสหสฺสญฺจสฺสา อจฺฉราปริวาโร อโหสิ. ตํ สกฺโก เทวราชา ทิสฺวา อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตชาโต ปมุทิตหทโย –

และโดยสมัยนั้น อุบาสกผู้หนึ่งซึ่งบรรลุผลแล้ว รู้แจ้งในพระศาสนาแล้ว เดินไปตามถนนนั้น ได้ยินคำสนทนานั้นแล้ว จึงเข้าไปหานางทั้งสอง. ลำดับนั้น พราหมณีได้กล่าวกะอุบาสกนั้นว่า "ดูก่อนอุบาสก บัดนี้ กุลบุตรจำนวนมากละโภคสมบัติกองใหญ่และหมู่ญาติวงใหญ่แล้วบวชในสมัยของพระศากยบุตร ท่านเหล่านั้นเห็นอำนาจประโยชน์อะไรหนอจึงบวช?". อุบาสกนั้นได้ฟังดังนั้นแล้วจึงกล่าวว่า "เพราะเห็นโทษในกามทั้งหลาย และอานิสงส์ในเนกขัมมะ" แล้วได้กล่าวอรรถนั้นโดยพิสดารตามสมควรแก่กำลังแห่งญาณของตน และได้ประกาศคุณของพระรัตนตรัยทั้งสาม ได้แจ้งคุณและอานิสงส์ในปัจจุบันและสัมปรายภพของศีล ๕. ลำดับนั้น ธิดาของพราหมณ์ได้ถามอุบาสกนั้นว่า "แม้พวกข้าพเจ้าตั้งอยู่ในสรณะและศีลทั้งหลายแล้ว จะสามารถบรรลุคุณและอานิสงส์ที่ท่านกล่าวแล้วได้หรือไม่?". อุบาสกนั้นกล่าวว่า "ธรรมเหล่านี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เป็นสาธารณะแก่ทุกคน เหตุไรจะทำไม่ได้" แล้วได้ให้สรณะและศีลทั้งหลายแก่นาง. นางครั้นรับสรณะและสมาทานศีลแล้ว ได้กล่าวอีกว่า "มีกิจที่ควรทำอย่างอื่นยิ่งกว่านี้อีกหรือไม่?". อุบาสกนั้นเมื่อเห็นความเป็นผู้มีปัญญาของนาง จึงรู้ว่า "นางจักเป็นผู้มีอุปนิสัยสมบูรณ์" แล้วจึงแสดงสภาวะของสรีระ กล่าวทวัตติงสาการกัมมัฏฐาน ทำให้เกิดความคลายกำหนัดในกายแล้ว ชี้แจงธรรมีกถาที่ประกอบด้วยอนิจจตาเป็นต้นในเบื้องบนให้เกิดความสังเวช บอกทางแห่งวิปัสสนาแล้วจึงหลีกไป. นางได้มนสิการในนัยทั้งหมดที่อุบาสกนั้นกล่าวแล้ว มีจิตตั้งมั่นในปฏิกูลมนสิการ ตั้งวิปัสสนาขึ้นแล้ว เพราะความถึงพร้อมแห่งอุปนิสัย ไม่นานนักก็ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล. ต่อมาในสมัยอื่น นางทำกาละแล้วได้บังเกิดเป็นเทวดาผู้รับใช้ของท้าวสักกะจอมเทพ มีนางอัปสรหนึ่งแสนเป็นบริวาร. ท้าวสักกะจอมเทพทอดพระเนตรเห็นนางแล้ว มีพระทัยเกิดความอัศจรรย์ไม่เคยมีมาก่อน มีพระหฤทัยยินดียิ่ง –

๑๕๐.

๑๕๐.

‘‘อิทํ วิมานํ รุจิรํ ปภสฺสรํ, เวฬุริยถมฺภํ สตตํ สุนิมฺมิตํ;

สุวณฺณรุกฺเขหิ สมนฺตโมตฺถตํ, ฐานํ มมํ กมฺมวิปากสมฺภวํ.

วิมานนี้งดงามรุ่งเรือง มีเสาทำด้วยแก้วไพฑูรย์ อันเทวดาเนรมิตไว้อย่างดีเสมอ ปกคลุมโดยรอบด้วยต้นไม้ทอง เป็นที่อยู่ของข้าพเจ้า เกิดขึ้นแต่ผลแห่งกรรม

๑๕๑.

๑๕๑.

‘‘ตตฺรูปปนฺนา ปุริมจฺฉรา อิมา, สตํ สหสฺสานิ สเกน กมฺมุนา;

ตุวํสิ อชฺฌุปคตา ยสสฺสินี, โอภาสยํ ติฏฺฐสิ ปุพฺพเทวตา.

นางอัปสรเหล่านี้ซึ่งเกิดก่อน ได้บังเกิดในวิมานนั้นด้วยกรรมของตน มีจำนวนหนึ่งแสน. ส่วนเธอผู้มียศได้มาถึงแล้ว ยืนอยู่ส่องสว่างยิ่งกว่าเทวดาที่เกิดก่อน

๑๕๒.

๑๕๒.

‘‘สสี อธิคฺคยฺห ยถา วิโรจติ, นกฺขตฺตราชาริว ตารกาคณํ;

ตเถว ตฺวํ อจฺฉราสงฺคณํ อิมํ, ททฺทลฺลมานา ยสสา วิโรจสิ.

พระจันทร์ผู้เป็นราชาแห่งดาวนักษัตร ครอบงำหมู่ดาวทั้งปวง ย่อมรุ่งเรืองฉันใด เธอก็ฉันนั้นเหมือนกัน รุ่งเรืองอยู่ด้วยยศ ย่อมรุ่งเรือง (ยิ่งกว่า) หมู่นางอัปสรนี้

๑๕๓.

๑๕๓.

‘‘กุโต [Pg.80] นุ อาคมฺม อโนมทสฺสเน, อุปปนฺนา ตฺวํ ภวนํ มมํ อิทํ;

พฺรหฺมํว เทวา ติทสา สหินฺทกา, สพฺเพ น ตปฺปามเส ทสฺสเนน ต’’นฺติ. –

ดูก่อนนางผู้มีการเห็นอันไม่ทราม เธอมาจากไหนหนอ จึงมาบังเกิดในภพนี้ของข้าพเจ้า เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์พร้อมทั้งท้าวอินทร์มองดูพรหมแล้วไม่รู้จักอิ่มด้วยการดูฉันใด พวกเราทั้งหมดก็ไม่รู้จักอิ่มด้วยการเห็นเธอฉันนั้น

จตูหิ คาถาหิ ตาย กตกมฺมํ ปุจฺฉิ.

(พระเถระ) ได้ถามถึงกรรมที่นางทำไว้ด้วยคาถา ๔ ภาษิต

๑๕๐. ตตฺถ อิทํ วิมานนฺติ ยสฺมึ วิมาเน สา เทวตา อุปฺปนฺนา, ตํ อตฺตโน วิมานํ สนฺธายาห. สตตนฺติ สพฺพกาลํ รุจิรํ ปภสฺสรนฺติ โยชนา. สตตนฺติ วา สมฺมาตตํ, อติวิย วิตฺถิณฺณนฺติ อตฺโถ. สมนฺตโมตฺถตนฺติ สมนฺตโต อวตฺถตํ ฉาทิตํ. ฐานนฺติ วิมานเมว สนฺธาย วทติ. ตญฺหิ ติฏฺฐนฺติ เอตฺถ กตปุญฺญาติ ฐานนฺติ วุจฺจติ. กมฺมวิปากสมฺภวนฺติ กมฺมวิปากภาเวน สมฺภูตํ, กมฺมวิปาเกน วา สห สมฺภูตํ. มมนฺติ อิทํ มม ฐานํ มม กมฺมวิปากสมฺภวนฺติ ทฺวีหิปิ ปเทหิ โยเชตพฺพํ.

๑๕๐. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อิทํ วิมานํ ความว่า เทพธิดานั้นกล่าวหมายถึงวิมานของตนที่ตนบังเกิด. บทว่า สตตํ พึงประกอบความว่า งดงามรุ่งเรืองตลอดกาลทุกเมื่อ. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สตตํ แปลว่า แผ่ไปดีแล้ว อธิบายว่า กว้างขวางอย่างยิ่ง. บทว่า สมนฺตโมตฺถตํ ความว่า ปกคลุมไว้โดยรอบ. บทว่า ฐานํ กล่าวหมายถึงวิมานนั่นเอง. จริงอยู่ วิมานนั้นชื่อว่า ฐานะ เพราะเป็นที่อยู่ของท่านผู้ทำบุญไว้. บทว่า กมฺมวิปากสมฺภวํ ความว่า เกิดขึ้นโดยเป็นวิบากแห่งกรรม หรือเกิดขึ้นพร้อมกับวิบากแห่งกรรม. บทว่า มมํ พึงประกอบเข้ากับทั้งสองบทว่า ที่อยู่ของเรานี้ เกิดขึ้นจากวิบากแห่งกรรมของเรา.

๑๕๑. ตตฺรูปปนฺนาติ คาถาย อยํ สงฺเขปตฺโถ – ตตฺร ตสฺมึ ยถาวุตฺเต วิมาเน อุปปนฺนาติ นิพฺพตฺตา ปเคว อุปฺปนฺนตฺตา ปุพฺพเทวตา อิมา ปุริมา อจฺฉราโย ปริมาณโต สตํ สหสฺสานิ. ตุวํสีติ ตฺวํ อสิ สเกน กมฺมุนา อชฺฌุปคตา อุปปนฺนา. ยสสฺสินีติ ปริวารสมฺปนฺนา, เตเนว สเกน กมฺมุนา กมฺมานุภาเวน โอภาสยนฺตี วิโรจมานา ติฏฺฐสีติ.

๑๕๑. นี้เป็นเนื้อความโดยย่อของคาถาว่า ตตฺรูปปนฺนา – บทว่า อุปปนฺนา คือ บังเกิดแล้วในวิมานที่กล่าวไว้แล้วนั้น. เหล่านางอัปสรแต่ก่อนเหล่านี้ ซึ่งบังเกิดก่อนแล้ว เป็นเทพธิดาเก่าแก่ มีประมาณหนึ่งแสน. บทว่า ตฺวํสิ คือ ท่านเป็นผู้เข้าถึงแล้ว บังเกิดแล้วด้วยกรรมของตน. บทว่า ยสสฺสินี คือ ผู้พร้อมด้วยบริวาร. ท่านย่อมรุ่งเรืองส่องสว่างอยู่ด้วยกรรมของตนนั่นแหละ ด้วยอานุภาพแห่งกรรม.

๑๕๒. อิทานิ ตเมว โอภาสนํ อุปมาย วิภาเวนฺโต ‘‘สสี’’ติ คาถมาห. ตสฺสตฺโถ – ยถา สสลญฺฉนโยเคน ‘‘สสี’’ติ, นกฺขตฺเตหิ อธิกคุณตาย ‘‘นกฺขตฺตราชา’’ติ จ ลทฺธนาโม จนฺโท สพฺพํ ตารกาคณํ อธิคฺคยฺห อภิภวิตฺวา วิโรจติ วิราชติ, ตเถว ตฺวํ อิมํ อจฺฉรานํ เทวกญฺญานํ คณํ สมูหํ อตฺตโน ยสสา ททฺทลฺลมานา อติวิย วิชฺโชตมานา วิโรจสีติ. เอตฺถ จ ‘‘อิมา’’ติ ‘‘อิม’’นฺติ จ นิปาตมตฺตํ. เกจิ ปน ‘‘นกฺขตฺตราชาริว ตาราคณํ ตเถว ตฺว’’นฺติ ปฐนฺติ.

๑๕๒. บัดนี้ เมื่อจะทรงจำแนกความรุ่งเรืองนั้นโดยอุปมา จึงตรัสคาถาว่า สสี เป็นต้น. เนื้อความของคาถานั้นว่า – พระจันทร์ผู้ได้นามว่า "สสี" เพราะประกอบด้วยเครื่องหมายรูปกระต่าย และได้นามว่า "นักขัตตราช" เพราะมีคุณยิ่งกว่าหมู่ดาว ย่อมรุ่งเรืองส่องสว่างครอบงำหมู่ดาวทั้งหมดฉันใด ท่านก็ฉันนั้น ย่อมรุ่งเรืองสว่างไสวอย่างยิ่งด้วยยศของตน ครอบงำหมู่เทพกัญญานางอัปสรเหล่านี้. ในคาถานี้ บทว่า อิมา และ อิมํ เป็นเพียงนิบาต. แต่บางท่านอ่านว่า "นกฺขตฺตราชาริว ตาราคณํ ตเถว ตฺวํ".

๑๕๓. อิทานิ ตสฺสา เทวตาย ปุริมภวํ ตตฺถ กตปุญฺญญฺจ ปุจฺฉนฺโต ‘‘กุโต นุ อาคมฺมา’’ติ คาถมาห. ตตฺถ กุโต นุ อาคมฺมาติ กุโต [Pg.81] นุ ภวโต กุโต นุ ปุญฺญกมฺมโต การณภูตโต อิทํ มม ภวนํ อาคมฺม ภทฺเท อโนมทสฺสเน สพฺพงฺคโสภเน ตฺวํ อุปปนฺนา อุปฺปตฺติคหณวเสน อุปคตา. ‘‘อโนมทสฺสเน’’ติ วุตฺตเมวตฺถํ อุปมาย ปกาเสนฺโต ‘‘พฺรหฺมํว เทวา ติทสา สหินฺทกา, สพฺเพ น ตปฺปามเส ทสฺสเนน ต’’นฺติ อาห. ตตฺถ ยถา พฺรหฺมานํ สหมฺปตึ สนงฺกุมารํ วา อุปคตํ สห อินฺเทนาติ สหินฺทกา ตาวตึสา เทวา ปสฺสนฺตา ทสฺสเนน น ตปฺปนฺติ, เอวํ ตว ทสฺสเนน มยํ สพฺเพ เทวา น ตปฺปามเสติ อตฺโถ.

๑๕๓. บัดนี้ เมื่อจะทรงถามถึงภพก่อนและบุญที่เทพธิดานั้นได้ทำไว้ในภพนั้น จึงตรัสคาถาว่า กุโต นุ อาคมฺมา เป็นต้น. ในคาถานั้น บทว่า กุโต นุ อาคมฺมา ความว่า เธอผู้เจริญ ผู้มีทรรศนะอันไม่ทราม ผู้มีความงามทั่วสรรพางค์กาย มาสู่ภพของเรานี้จากภพไหนหนอ จากบุญกรรมอันเป็นเหตุไรหนอ จึงได้มาบังเกิด คือเข้าถึงโดยการถือปฏิสนธิ. เมื่อจะทรงประกาศเนื้อความที่ตรัสไว้แล้วว่า "อโนมทสฺสเน" โดยอุปมา จึงตรัสว่า "พฺรหฺมํว เทวา ติทสา สหินฺทกา, สพฺเพ น ตปฺปามเส ทสฺสเนน ตํ". เนื้อความของพระดำรัสนั้นว่า เหล่าทวยเทพชาวดาวดึงส์ผู้มาพร้อมกับพระอินทร์ เห็นท้าวสหัมบดีพรหมหรือท้าวสนังกุมารพรหมผู้มาถึงแล้ว ย่อมไม่อิ่มด้วยการเห็นฉันใด พวกเราทวยเทพทั้งปวงก็ไม่อิ่มด้วยการเห็นเธอฉันนั้น.

เอวํ ปน สกฺเกน เทวานมินฺเทน ปุจฺฉิตา สา เทวตา ตมตฺถํ ปกาเสนฺตี –

ครั้นเทพธิดานั้นถูกท้าวสักกะจอมเทพตรัสถามอย่างนี้แล้ว เมื่อจะประกาศเนื้อความนั้น จึงได้กล่าวว่า –

๑๕๔.

๑๕๔.

‘‘ยเมตํ สกฺก อนุปุจฺฉเส มมํ, กุโต จุตา ตฺวํ อิธ อาคตาติ;

พาราณสี นาม ปุรตฺถิ กาสินํ, ตตฺถ อโหสึ ปุเร เกสการิกา.

ข้าแต่ท้าวสักกะ พระองค์ทรงสอบถามหม่อมฉันว่า 'เธอจุติจากไหนจึงมาเกิดในที่นี้' มีนครหนึ่งนามว่าพาราณสีของชาวกาสี ในกาลก่อน หม่อมฉันเป็นหญิงช่างทำผมอยู่ในนครนั้น

๑๕๕.

๑๕๕.

‘‘พุทฺเธ จ ธมฺเม จ ปสนฺนมานสา, สงฺเฆ จ เอกนฺตคตา อสํสยา;

อขณฺฑสิกฺขาปทา อาคตปฺผลา, สมฺโพธิธมฺเม นิยตา อนามยา’’ติ. –

หม่อมฉันมีใจเลื่อมใสในพระพุทธเจ้าและพระธรรม มีศรัทธาแน่วแน่ในพระสงฆ์ ไม่มีความสงสัย มีสิกขาบทไม่ขาด ได้บรรลุผลแล้ว เป็นผู้เที่ยงในธรรมเป็นเครื่องตรัสรู้ ไม่มีโรค

คาถทฺวยมาห.

ได้กล่าวคาถา ๒ บท.

๑๕๔-๕. ตตฺถ ยเมตนฺติ ยํ เอตํ ปญฺหนฺติ อตฺโถ. อนุปุจฺฉเสติ อนุกูลภาเวน ปุจฺฉสิ. มมนฺติ มํ. ปุรตฺถีติ ปุรํ อตฺถิ. กาสินนฺติ กาสิรฏฺฐสฺส. เกสการิกาติ ปุริมตฺตภาเว อตฺตโน นามํ วทติ. พุทฺเธ จ ธมฺเม จาติอาทินา อตฺตโน ปุญฺญํ วิภาเวติ.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ยเมตํ ความว่า คำถามใดนี้. บทว่า อนุปุจฺฉเส ความว่า ท่านถามโดยอาการอันสมควร. บทว่า มมํ คือ เรา. บทว่า ปุรตฺถิ คือ นครมีอยู่. บทว่า กาสินํ คือ แห่งแคว้นกาสี. บทว่า เกสการิกา คือ เธอกล่าวชื่อของตนในอัตภาพก่อน. ด้วยบทมีอาทิว่า พุทฺเธ จ ธมฺเม จ เธอประกาศบุญของตน.

ปุน สกฺโก ตสฺสา ตํ ปุญฺญสมฺปตฺติญฺจ ทิพฺพสมฺปตฺติญฺจ อนุโมทมาโน –

ลำดับนั้น ท้าวสักกะทรงอนุโมทนาบุญญสมบัติและทิพยสมบัตินั้นของเทพธิดานั้น จึงได้ตรัสว่า –

๑๕๖.

๑๕๖.

‘‘ตนฺตฺยาภินนฺทามเส [Pg.82] สฺวาคตญฺจ เต,ธมฺเมน จ ตฺวํ ยสสา วิโรจสิ;

พุทฺเธ จ ธมฺเม จ ปสนฺนมานเส,สงฺเฆ จ เอกนฺตคเต อสํสเย;

อขณฺฑสิกฺขาปเท อาคตปฺผเล,สมฺโพธิธมฺเม นิยเต อนามเย’’ติ. – อาห;

เราทั้งหลายขออนุโมทนาสมบัตินั้นของเธอ และการมาของเธอนับเป็นการมาดีแล้ว เธอรุ่งเรืองอยู่ด้วยธรรมและด้วยยศ เพราะมีใจเลื่อมใสในพระพุทธเจ้าและพระธรรม มีศรัทธาแน่วแน่ในพระสงฆ์ ไม่มีความสงสัย มีสิกขาบทไม่ขาด ได้บรรลุผลแล้ว เป็นผู้เที่ยงในธรรมเป็นเครื่องตรัสรู้ ไม่มีโรค – ดังนี้

๑๕๖. ตตฺถ ตนฺตฺยาภินนฺทามเสติ ตํ เต ทุวิธมฺปิ สมฺปตฺตึ อภินนฺทาม อนุโมทาม. สฺวาคตญฺจ เตติ ตุยฺหญฺจ อิธาคมนํ สฺวาคตํ, อมฺหากํ ปีติโสมนสฺสสํวทฺธนเมว. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

๑๕๖. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ตนฺตฺยาภินนฺทามเส ความว่า เราทั้งหลายขอชื่นชมยินดี อนุโมทนาสมบัติทั้งสองอย่างนั้นของเธอ. บทว่า สฺวาคตญฺจ เต ความว่า การมาที่นี้ของเธอนับเป็นการมาดีแล้ว เป็นการเพิ่มพูนปีติและโสมนัสแก่พวกเราเท่านั้น. ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้ว.

ตํ ปน ปวตฺตึ สกฺโก เทวราชา อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส กเถสิ, เถโร ภควโต นิเวเทสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา สเทวกสฺส โลกสฺส สาตฺถิกา ชาตาติ.

ก็ท้าวสักกเทวราชได้ตรัสบอกเรื่องราวนั้นแก่ท่านพระมหาโมคคัลลานะเถระผู้มีอายุ พระเถระได้กราบทูลแด่พระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคทรงทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปปัตติ (เรื่องต้นเหตุ) แล้วทรงแสดงธรรมแก่บริษัทที่ประชุมกัน. เทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมกับประโยชน์แก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก.

เกสการีวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาเกสการีวิมาน จบ.

อิติ ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย วิมานวตฺถุสฺมึ

ในอรรถกถาขุททกนิกาย ชื่อปรมัตถทีปนี ในส่วนของวิมานวัตถุ

สตฺตรสวตฺถุปฏิมณฺฑิตสฺส ปฐมสฺส ปีฐวคฺคสฺส

แห่งปีฐวรรคที่ ๑ อันประดับด้วยเรื่อง ๑๗ เรื่อง

อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาพรรณนาความ จบ.

๒. จิตฺตลตาวคฺโค

๒. จิตตลตาวรรค

๑. ทาสิวิมานวณฺณนา

๑. อรรถกถาทาสีวิมาน

ทุติยวคฺเค อปิ สกฺโกว เทวินฺโทติ ทาสิวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ เชตวเน วิหรนฺเต สาวตฺถิวาสี อญฺญตโร อุปาสโก สมฺพหุเลหิ อุปาสเกหิ สทฺธึ สายนฺหสมยํ วิหารํ คนฺตฺวา ธมฺมํ สุตฺวา ปริสาย วุฏฺฐิตาย ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อิโต ปฏฺฐาย อหํ, ภนฺเต, สงฺฆสฺส จตฺตาริ นิจฺจภตฺตานิ ทสฺสามี’’ติ อาห. อถ นํ ภควา ตทนุจฺฉวิกํ [Pg.83] ธมฺมกถํ กเถตฺวา วิสฺสชฺเชสิ. โส ‘‘มยา, ภนฺเต, สงฺฆสฺส จตฺตาริ นิจฺจภตฺตานิ ปญฺญตฺตานิ. สฺเว ปฏฺฐาย อยฺยา มม เคหํ อาคจฺฉนฺตู’’ติ ภตฺตุทฺเทสกสฺส อาโรเจตฺวา อตฺตโน เคหํ คนฺตฺวา ทาสิยา ตมตฺถํ อาจิกฺขิตฺวา ‘‘ตตฺถ ตยา นิจฺจกาลํ อปฺปมตฺตาย ภวิตพฺพ’’นฺติ อาห. สา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. ปกติยาว สา สทฺธาสมฺปนฺนา ปุญฺญกามา สีลวตี, ตสฺมา ทิวเส ทิวเส กาลสฺเสว อุฏฺฐาย ปณีตํ อนฺนปานํ ปฏิยาเทตฺวา ภิกฺขูนํ นิสีทนฏฺฐานํ สุสมฺมฏฺฐํ สุปริภณฺฑกํ กตฺวา อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา ภิกฺขู อุปคเต ตตฺถ นิสีทาเปตฺวา วนฺทิตฺวา คนฺธปุปฺผธูปทีเปหิ ปูเชตฺวา สกฺกจฺจํ ปริวิสติ.

ในทุติยวรรค ทาสีวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า อปิ สกฺโกว เทวินฺโท เป็นต้น เรื่องราวของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อุบาสกผู้หนึ่งชาวเมืองสาวัตถี พร้อมด้วยอุบาสกจำนวนมาก ไปยังวิหารในเวลาเย็น ฟังธรรมแล้ว เมื่อบริษัทลุกขึ้นแล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ จำเดิมแต่นี้ไป ข้าพระองค์จักถวายนิตยภัต ๔ ที่แก่สงฆ์" ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสธรรมกถาที่สมควรแก่อุบาสกนั้นแล้ว ทรงส่งกลับไป อุบาสกนั้นแจ้งแก่ภัตตุทเทสก์ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ นิตยภัต ๔ ที่ ข้าพเจ้าได้จัดถวายแก่สงฆ์แล้ว จำเดิมแต่พรุ่งนี้ไป ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายจงมาสู่เรือนของข้าพเจ้าเถิด" แล้วไปยังเรือนของตน บอกเนื้อความนั้นแก่ทาสีแล้วกล่าวว่า "ในกิจนั้น เธอพึงเป็นผู้ไม่ประมาททุกเมื่อ" นางรับคำว่า "ดีแล้วเจ้าข้า" โดยปกติ นางเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธา ใคร่บุญ มีศีล เพราะเหตุนั้น ในทุกๆ วัน นางลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ จัดแจงข้าวและน้ำอันประณีต ทำสถานที่นั่งของภิกษุทั้งหลายให้ปัดกวาดอย่างดี ประพรมด้วยของหอมอย่างดี ปูลาดอาสนะไว้ เมื่อภิกษุทั้งหลายมาถึงแล้ว ให้นั่ง ณ ที่นั้น ไหว้แล้ว บูชาด้วยของหอม ดอกไม้ ธูป และประทีป แล้วอังคาสโดยเคารพ

อเถกทิวสํ ภิกฺขู กตภตฺตกิจฺเจ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอวมาห ‘‘กถํ นุ โข, ภนฺเต, อิโต ชาติอาทิทุกฺขโต ปริมุตฺติ โหตี’’ติ. ภิกฺขู ตสฺสา สรณานิ จ ปญฺจ สีลานิ จ ทตฺวา กายสภาวํ ปกาเสตฺวา ปฏิกูลมนสิกาเร นิโยเชสุํ, อปเร อนิจฺจตาปฏิสํยุตฺตํ ธมฺมกถํ กเถสุํ. สา โสฬส วสฺสานิ สีลํ รกฺขนฺตี อนฺตรนฺตรา โยนิโส มนสิกโรนฺตี เอกทิวสํ ธมฺมสฺสวนสปฺปายํ ลภิตฺวา ญาณสฺส จ ปริปกฺกตฺตา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา โสตาปตฺติผลํ สจฺฉากาสิ. สา อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา สกฺกสฺส เทวรญฺโญ วลฺลภา ปริจาริกา หุตฺวา นิพฺพตฺติ. สา สฏฺฐิตูริยสหสฺเสหิ ปริจริยมานา อจฺฉราสตสหสฺสปริวุตา มหนฺตํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺตี ปมุทา โมทมานา สปริวารา อุยฺยานาทีสุ วิจรติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว ทิสฺวา –

ครั้นวันหนึ่ง เมื่อภิกษุทั้งหลายทำภัตกิจเสร็จแล้ว นางเข้าไปหา ไหว้แล้ว ได้ทูลถามอย่างนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ความหลุดพ้นจากชาติทุกข์เป็นต้นนี้ จะมีได้อย่างไรหนอ" ภิกษุทั้งหลายให้สรณะและศีล ๕ แก่นางแล้ว ประกาศสภาวะของกาย ชักนำให้นางประกอบในปฏิกูลมนสิการ ภิกษุพวกอื่นแสดงธรรมกถาที่ประกอบด้วยอนิจจตาเป็นต้น นางรักษาสีลอยู่ ๑๖ ปี ทำไว้ในใจโดยแยบคายเป็นครั้งคราว วันหนึ่ง ได้โอกาสอันสมควรแก่การฟังธรรม และเพราะความที่ญาณแก่กล้า จึงเจริญวิปัสสนาแล้ว ได้ทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล นางทำกาละในสมัยอื่นต่อมา ได้บังเกิดเป็นปริจาริกาผู้เป็นที่รักของท้าวสักกเทวราช เทพธิดานั้น อันหมู่ดนตรีหกหมื่นประโคมบำเรอ มีนางอัปสรแสนหนึ่งเป็นบริวาร เสวยทิพยสมบัติอันยิ่งใหญ่ บันเทิงรื่นเริงอยู่ พร้อมด้วยบริวาร เที่ยวไปในอุทยานเป็นต้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุ เห็นเทพธิดานั้นโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นแล้ว

๑๕๗.

๑๕๗.

‘‘อปิ สกฺโกว เทวินฺโท, รมฺเม จิตฺตลตาวเน;

สมนฺตา อนุปริยาสิ, นารีคณปุรกฺขตา;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

ท่านผู้มีหมู่เทพอัปสรแวดล้อม เที่ยวไปโดยรอบในสวนจิตรลดาอันน่ารื่นรมย์ ประดุจท้าวสักกเทวราช ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ดุจดาวประกายพรึก

๑๕๘.

๑๕๘.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

วรรณะของท่านเช่นนี้มีได้เพราะเหตุอะไร ผลสำเร็จแก่ท่านในวิมานนี้เพราะเหตุอะไร และโภคะทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจอย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมเกิดขึ้นแก่ท่าน (เพราะเหตุอะไร)

๑๕๙.

๑๕๙.

‘‘ปุจฺฉามิ [Pg.84] ตํ เทวิ มหานุภาเว,มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – ปุจฺฉิ;

ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้เป็นเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ" ดังนี้ ได้ทูลถามแล้ว

๑๖๐.

๑๖๐.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

เทพธิดานั้นมีใจยินดี ถูกท่านพระโมคคัลลานะถามแล้ว เมื่อถูกถามปัญหาแล้ว ได้พยากรณ์ว่า นี้เป็นผลของกรรมใด

๑๖๑.

๑๖๑.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ทาสี อโหสึ ปรเปสฺสิยา กุเล.

เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ หม่อมฉันได้เป็นทาสีในตระกูลที่ต้องรับใช้ผู้อื่น

๑๖๒.

๑๖๒.

‘‘อุปาสิกา จกฺขุมโต, โคตมสฺส ยสสฺสิโน;

ตสฺสา เม นิกฺกโม อาสิ, สาสเน ตสฺส ตาทิโน.

(หม่อมฉัน) เป็นอุบาสิกาของพระโคตมผู้มีพระจักษุ ผู้มียศ ความออกจากทุกข์ของหม่อมฉันนั้นได้มีแล้ว ในศาสนาของพระองค์ผู้คงที่นั้น

๑๖๓.

๑๖๓.

‘‘กามํ ภิชฺชตุยํ กาโย, เนว อตฺเถตฺถ สณฺฐนํ;

สิกฺขาปทานํ ปญฺจนฺนํ, มคฺโค โสวตฺถิโก สิโว.

กายนี้จงแตกไปตามปรารถนาเถิด ความตั้งมั่นในกายนี้ไม่มีเลย (การรักษา) สิกขาบท ๕ เป็นหนทางอันนำไปสู่ความสวัสดี เป็นทางเกษม

๑๖๔.

๑๖๔.

‘‘อกณฺฏโก อคหโน, อุชุ สพฺภิ ปเวทิโต;

นิกฺกมสฺส ผลํ ปสฺส, ยถิทํ ปาปุณิตฺถิกา.

(หนทางนั้น) ไม่มีหนาม ไม่รกชัฏ เป็นทางตรง ที่สัตบุรุษประกาศไว้ โปรดดูผลแห่งการออกจากทุกข์ ที่หม่อมฉันผู้เป็นสตรีได้บรรลุแล้วนี้เถิด

๑๖๕.

๑๖๕.

‘‘อามนฺตนิกา รญฺโญมฺหิ, สกฺกสฺส วสวตฺติโน;

สฏฺฐิ ตูริยสหสฺสานิ, ปฏิโพธํ กโรนฺติ เม.

หม่อมฉันเป็นที่ปรึกษาของท้าวสักกะผู้เป็นใหญ่ ดนตรีหกหมื่นย่อมปลุกหม่อมฉันให้ตื่น

๑๖๖.

๑๖๖.

‘‘อาลมฺโพ คคฺคโร ภีโม, สาธุวาที จ สํสโย;

โปกฺขโร จ สุผสฺโส จ, วีณาโมกฺขา จ นาริโย.

นางอาลัมพา นางคัคครา นางภีมา นางสาธุวาทินี และนางสังสยา นางโปกขรา และนางสุผัสสา และเหล่านางผู้เป็นประธานแห่งพิณ

๑๖๗.

๑๖๗.

‘‘นนฺทา เจว สุนนฺทา จ, โสณทินฺนา สุจิมฺหิตา;

อลมฺพุสา มิสฺสเกสี จ, ปุณฺฑรีกาติ ทารุณี.

นางนันทา และนางสุนันทา นางโสณทินนา นางสุจิมหิตา นางอลัมพุสา และนางมิสสเกสี นางปุณฑรีกา และนางทารุณี

๑๖๘.

๑๖๘.

‘‘เอณีผสฺสา สุผสฺสา จ, สุภทฺทา มุทุวาทินี;

เอตา จญฺญา จ เสยฺยาเส, อจฺฉรานํ ปโพธิกา.

นางเณิผัสสา และนางสุผัสสา นางสุภัททา นางมุทุวาทินี นางเหล่านี้และนางอื่นๆ ที่ประเสริฐกว่า เป็นนางอัปสรผู้ปลุกให้ตื่น

๑๖๙.

๑๖๙.

‘‘ตา มํ กาเลนุปาคนฺตฺวา, อภิภาสนฺติ เทวตา;

หนฺท นจฺจาม คายาม, หนฺท ตํ รมยามเส.

เทพธิดาเหล่านั้นเข้ามาหาหม่อมฉันตามกาลแล้วกล่าวว่า 'มาเถิด พวกเราจงฟ้อนรำ ขับร้องกัน มาเถิด พวกเราจงทำให้ท่านรื่นรมย์'

๑๗๐.

๑๗๐.

‘‘นยิทํ [Pg.85] อกตปุญฺญานํ, กตปุญฺญานเมวิทํ;

อโสกํ นนฺทนํ รมฺมํ, ติทสานํ มหาวนํ.

(สมบัตินี้) มิใช่ของผู้ไม่ได้ทำบุญไว้ แต่เป็นของผู้ที่ทำบุญไว้เท่านั้น คือสวนนันทวันอันไม่มีความโศก น่ารื่นรมย์ เป็นป่าใหญ่ของเหล่าทวยเทพชั้นดาวดึงส์

๑๗๑.

๑๗๑.

‘‘สุขํ อกตปุญฺญานํ, อิธ นตฺถิ ปรตฺถ จ;

สุขญฺจ กตปุญฺญานํ, อิธ เจว ปรตฺถ จ.

ความสุขของผู้ไม่ได้ทำบุญไว้ ไม่มีทั้งในโลกนี้และโลกหน้า ส่วนความสุขของผู้ที่ทำบุญไว้ มีทั้งในโลกนี้และโลกหน้า

๑๗๒.

๑๗๒.

‘‘เตสํ สหพฺยกามานํ, กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุํ;

กตปุญฺญา หิ โมทนฺติ, สคฺเค โภคสมงฺคิโน’’ติ. – เทวตา วิสฺสชฺเชสิ;

ผู้ที่ปรารถนาความเป็นสหายของเทวดาเหล่านั้น พึงทำกุศลไว้ให้มาก เพราะผู้ที่ทำบุญไว้แล้วย่อมบันเทิง เพียบพร้อมด้วยโภคะในสวรรค์" ดังนี้ เทพธิดาได้ตอบแล้ว

๑๕๗. ตตฺถ อปิ สกฺโกว เทวินฺโทติ อปิสทฺโท สมฺภาวนายํ, อิวสทฺโท อิการโลปํ กตฺวา วุตฺโต อุปมายํ, ตสฺมา ยถา นาม สกฺโก เทวานมินฺโทติ อตฺโถ. สกฺกสมภาโว ติสฺสา เทวตาย ปริวารสมฺปตฺติทสฺสนตฺถํ วุตฺโต. เกจิ ‘‘อปีติ นิปาตมตฺต’’นฺติ วทนฺติ. จิตฺตลตาวเนติ จิตฺตาย นาม เทวธีตาย ปุญฺญานุภาเวน นิพฺพตฺเต, จิตฺตานํ วา วิจิตฺตปุปฺผผลาทิวิเสสยุตฺตานํ สนฺตานกวลฺลิอาทีนํ ตตฺถ เยภุยฺยตาย จิตฺตลตาวนนฺติ ลทฺธนาเม เทวุยฺยาเน.

๑๕๗. ในบทเหล่านั้น บทว่า อปิ สกฺโกว เทวินฺโท, อปิ ศัพท์ ใช้ในความหมายว่า เปรียบประดุจ, อิว ศัพท์ ลบ อิ อักษร กล่าวไว้ในอรรถอุปมา เพราะฉะนั้น มีความหมายว่า ประดุจท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งทวยเทพ ความเป็นผู้เสมอกับท้าวสักกะ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงถึงความถึงพร้อมด้วยบริวารของเทพธิดานั้น อาจารย์บางพวกกล่าวว่า อปิ เป็นเพียงนิบาต บทว่า จิตฺตลตาวเน คือ ในเทพอุทยานที่ได้ชื่อว่า สวนจิตรลดา เพราะบังเกิดขึ้นด้วยบุญญานุภาพของเทพธิดานามว่าจิตตา หรือเพราะความที่มีอยู่มากในอุทยานนั้น ซึ่งเถาสันตานกะเป็นต้น อันประกอบด้วยความพิเศษคือดอกไม้และผลไม้อันวิจิตรต่างๆ

๑๖๑. ปรเปสฺสิยาติ ปเรสํ กุเล ตสฺมึ ตสฺมึ กิจฺเจ เปสนิยา, ปเรสํ เวยฺยาวจฺจการีติ อตฺโถ.

๑๖๑. บทว่า ปรเปสฺสิยา คือ ผู้ที่เขาพึงใช้สอยในกิจนั้นๆ ในตระกูลของผู้อื่น มีความหมายว่า ผู้ทำไวยาวัจจ์ของผู้อื่น

๑๖๒. ตสฺสา เม นิกฺกโม อาสิ, สาสเน ตสฺส ตาทิโนติ ตสฺสา ทาสิยาปิ สมานาย ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมโต พุทฺธสฺส ภควโต อุปาสิกา หุตฺวา โสฬส วสฺสานิ สีลํ รกฺขนฺติยา กมฺมฏฺฐานญฺจ มนสิ กโรนฺติยา มนสิการานุภาเวน เม มยฺหํ อุปฺปชฺชมาเน สตฺตตึสโพธิปกฺขิยธมฺมสงฺขาเต อิฏฺฐาทีสุ ตาทิลกฺขณสมฺปตฺติยา ตาทิโน สตฺถุ สาสเน ตปฺปริยาปนฺโนเยว สํกิเลสปกฺขโต นิกฺกมเนน ‘‘นิกฺกโม’’ติ ลทฺธนาโม สมฺมาวายาโม อาสิ อโหสิ อุปฺปชฺชิ.

๑๖๒. บทว่า ตสฺสา เม นิกฺกโม อาสิ สาสเน ตสฺส ตาทิโน ความว่า ข้าพระองค์นั้น แม้จะเป็นทาสี ก็ได้เป็นอุบาสิกาของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาค ผู้ทรงมีจักษุ ๕ ประการ รักษาศีลอยู่ ๑๖ ปี ทั้งมนสิการกรรมฐานอยู่ ด้วยอานุภาพแห่งการมนสิการ สัมมาวายามะ อันได้ชื่อว่า 'นิกกมะ' เพราะเป็นการออกจากฝ่ายสังกิเลส ซึ่งนับเนื่องในพระศาสนาของพระศาสดาผู้คงที่ เพราะถึงพร้อมด้วยลักษณะแห่งความเป็นผู้คงที่ในอิฏฐารมณ์เป็นต้น อันสงเคราะห์เข้าในธรรมที่เรียกว่าโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ ได้เกิดขึ้นแล้วแก่ข้าพระองค์

๑๖๓-๔. ตสฺส ปน นิกฺกมสฺส ปุพฺพภาคสฺส ปวตฺตาการํ ทสฺเสตุํ ‘‘กามํ ภิชฺชตุยํ กาโย, เนว อตฺเถตฺถ สณฺฐนนฺติ วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ [Pg.86] – ยทิปิ เม อยํ กาโย ภิชฺชตุ วินสฺสตุ, ตตฺถ กิญฺจิมตฺตมฺปิ อเปกฺขํ อกโรนฺตี เอตฺถ เอตสฺมึ กมฺมฏฺฐานานุโยเค เนว อตฺถิ, เม วีริยสฺส สณฺฐนํ สิถิลีกรณนฺติ วีริยํ สมุตฺเตเชนฺตี วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปสินฺติ.

๑๖๓-๔. เพื่อจะแสดงอาการเป็นไปแห่งบุพภาคของนิกกมะ (สัมมาวายามะ) นั้น จึงกล่าวคำว่า 'กามํ ภิชฺชตุยํ กาโย, เนว อตฺเถตฺถ สณฺฐนํ' ดังนี้. อธิบายความแห่งคาถานั้นว่า 'แม้ว่าร่างกายนี้ของข้าพเจ้าจะพึงแตกทำลายไปก็ตาม' ข้าพเจ้าไม่ทำความเยื่อใยแม้แต่น้อยในเรื่องนั้น 'ในการประกอบกรรมฐานนี้ การผ่อนคลาย คือการทำความเพียรให้หย่อนยานของข้าพเจ้าไม่มีเลย' ดังนี้ พลางเร่งความเพียร ได้พากเพียรในวิปัสสนา.

อิทานิ ตถา วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา ปฏิลทฺธคุณํ ทสฺเสนฺตี –

บัดนี้ (เทพธิดา) เมื่อจะแสดงคุณที่ตนได้บรรลุแล้ว เพราะได้พากเพียรในวิปัสสนาอย่างนั้น (จึงกล่าวว่า)

‘‘สิกฺขาปทานํ ปญฺจนฺนํ, มคฺโค โสวตฺถิโก สิโว;

อกณฺฏโก อคหโน, อุชุ สพฺภิ ปเวทิโต;

นิกฺกมสฺส ผลํ ปสฺส, ยถิทํ ปาปุณิตฺถิกา’’ติ. – อาห;

ได้กล่าวคาถาว่า 'มรรคอันเป็นไปเพื่อความสวัสดี เป็นทางเกษม ไม่มีเสี้ยนหนาม ไม่รกชัฏ เป็นทางตรง ที่สัตบุรุษประกาศไว้แล้ว อันเนื่องด้วยสิกขาบท ๕ ประการ (มีอยู่) ท่านจงดูผลแห่งความเพียรที่ออกจากกามนี้เถิด ซึ่งหญิง (เช่นข้าพเจ้า) ได้บรรลุแล้ว' ดังนี้

ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ – โย นิจฺจสีลวเสน สมาทินฺนานํ ปญฺจนฺนํ สิกฺขาปทานํ สิกฺขาโกฏฺฐาสานํ อุปนิสฺสยภาเวน ลทฺธตฺตา เตสํ ปริปูริตตฺตา จ สิกฺขาปทานํ ปญฺจนฺนํ สมฺพนฺธีภูโต, ยสฺมึ สนฺตาเน อุปฺปนฺโน, ตสฺส สพฺพากาเรน โสตฺถิภาวสมฺปาทนโต สุนฺทรตฺถภาวโต จ โสวตฺถิโก โสตฺถิโก, สํกิเลสธมฺเมหิ อนุปทฺทุตตฺตา เขมปฺปตฺติเหตุตาย จ สิโว, ราคกณฺฏกาทีนํ อภาเวน อกณฺฏโก, กิเลสทิฏฺฐิทุจฺจริตคหนสมุจฺเฉทนโต อคหโน, สพฺพชิมฺหวงฺกกุฏิลภาวาปคมเหตุตาย อุชุ, พุทฺธาทีหิ สปฺปุริเสหิ ปกาสิตตฺตา สพฺภิ ปเวทิโต อริยมคฺโค, ตํ ยถา เยน อุปายภูเตน อิตฺถิกา ทฺวงฺคุลพหลพุทฺธิกาปิ สมานา ปาปุณึ, ตสฺส นิกฺกมสฺส ยถาวุตฺตวีริยสฺส อิทํ ผลํ ปสฺสาติ สกฺกํ อาลปติ.

ในคาถานั้น มีอรรถาธิบายโดยย่อดังนี้: อริยมรรคใด ที่เนื่องด้วยสิกขาบท ๕ ประการ เพราะได้มาด้วยความเป็นอุปนิสัยแห่งส่วนสิกขาคือสิกขาบท ๕ ที่สมาทานแล้วด้วยอำนาจแห่งนิจศีล และเพราะความบริบูรณ์แห่งสิกขาบทเหล่านั้น, (อริยมรรคนั้น) ชื่อว่า โสวัตถิโก (เป็นไปเพื่อความสวัสดี) เพราะยังความเป็นผู้สวัสดีให้สำเร็จโดยประการทั้งปวง และเพราะเป็นสิ่งมีประโยชน์อันงามแก่บุคคลที่มรรคนั้นเกิดขึ้นในสันดาน, ชื่อว่า สิโว (เป็นทางเกษม) เพราะไม่ถูกเบียดเบียนโดยสังกิเลสธรรมทั้งหลาย และเพราะเป็นเหตุแห่งการบรรลุถึงความเกษม, ชื่อว่า อกัณฏโก (ไม่มีเสี้ยนหนาม) เพราะไม่มีเสี้ยนหนามคือราคะเป็นต้น, ชื่อว่า อคหโน (ไม่รกชัฏ) เพราะตัดขาดป่าชัฏคือกิเลส ทิฏฐิ และทุจริต, ชื่อว่า อุชุ (เป็นทางตรง) เพราะเป็นเหตุแห่งการปราศจากไปแห่งภาวะที่คด โกง และเลี้ยวลดทั้งปวง, ชื่อว่า สัพภิปเวทิโต (อันสัตบุรุษประกาศแล้ว) เพราะอันสัตบุรุษทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นประกาศแล้ว. (เทพธิดากล่าวว่า) 'หญิงแม้มีปัญญาหนาเพียง ๒ องคุลี ได้บรรลุอริยมรรคนั้นแล้ว ด้วยอุบายคือความเพียรเช่นใด, ท่านจงดูผลนี้แห่งนิกกมะคือความเพียรที่กล่าวแล้วนั้นเถิด' ดังนี้ เป็นการกล่าวปราศรัยกับท้าวสักกะ.

๑๖๕. อามนฺตนิกา รญฺโญมฺหิ, สกฺกสฺส วสวตฺติโนติ สยํวสีภาเวน วตฺตนโต, ทฺวีสุ เทวโลเกสุ อตฺตโน วสํ อิสฺสริยํ วตฺเตตีติ วา วสวตฺตี, ตสฺส วสวตฺติโน สกฺกสฺส เทวรญฺโญ อามนฺตนิกา อาลาปสลฺลาปโยคฺคา, กีฬนกาเล วา เตน อามนฺเตตพฺพา อมฺหิ, นิกฺกมสฺส วีริยสฺส ผลํ ปสฺสาติ โยชนา. อาตตวิตตาทิเภเทน ปญฺจ ตูริยงฺคานิ ทฺวาทสหิ ปาณิภาเคหิ เอกโต ปวชฺชมานานิ สฏฺฐิ โหนฺติ, ตานิ ปน สหสฺสมตฺตานิ ปยิรุปาสนวเสน อุปฏฺฐิตานิ สนฺธายาห ‘‘สฏฺฐิ ตูริยสหสฺสานิ, ปฏิโพธํ กโรนฺติ เม’’ติ. ตตฺถ ปฏิโพธนฺติ ปีติโสมนสฺสานํ ปโพธนํ.

๑๖๕. บทว่า อามนฺตนิกา รญฺโญมฺหิ สกฺกสฺส วสวตฺติโน ความว่า ท้าวสักกะชื่อว่า วสวัตตี เพราะเป็นไปด้วยความเป็นผู้มีอำนาจในตน หรือเพราะยังอำนาจคือความเป็นใหญ่ของตนให้เป็นไปในเทวโลกทั้งสอง. ข้าพเจ้าเป็นอามันตนิกา คือเป็นผู้ควรแก่การเจรจาปราศรัย หรือเป็นผู้ที่ท้าวสักกเทวราชผู้เป็นวสวัตตีนั้นพึงตรัสเรียกหาในเวลาทรงพระเกษมสำราญ. การประกอบความว่า ท่านจงดูผลแห่งนิกกมะคือความเพียรเถิด. องค์แห่งดุริยางค์ ๕ อย่าง มีอาตตะและวิตตะเป็นต้น เมื่อประโคมพร้อมกันด้วยส่วนแห่งการตี ๑๒ อย่าง ย่อมมี ๖๐ อย่าง. เทพธิดาหมายถึงดุริยางค์ประมาณพันเหล่านั้นที่มาเฝ้าบำรุงอยู่ จึงกล่าวว่า 'สฏฺฐิ ตูริยสหสฺสานิ, ปฏิโพธํ กโรนฺติ เม' (ดุริยางค์หกหมื่น ย่อมปลุกข้าพเจ้า). ในบทเหล่านั้น บทว่า ปฏิโพธํ (ปลุก) หมายถึง การปลุกปีติและโสมนัส.

๑๖๖-๘. อาลมฺโพติอาทิ [Pg.87] ตูริยวาทกานํ เทวปุตฺตานํ เอกเทสโต นามคฺคหณนฺติ วทนฺติ, ตูริยานํ ปเนตํ นามคฺคหณํ. วีณาโมกฺขาทิกา เทวธีตา. สุจิมฺหิตาติ สุทฺธมิหิตา, นามเมว วา เอตํ. มุทุวาทินีติ มุทุนาว วทตีติ มุทุวาทินี, มุทุกํ อติวิย วาทนสีลา, นามเมว วา. เสยฺยาเสติ เสยฺยตรา. อจฺฉรานนฺติ อจฺฉราสุ สงฺคีเต ปาสํสตรา. ปโพธิกาติ ปโพธนกรา.

๑๖๖-๘. บทว่า อาลมฺโพ เป็นต้น (อาจารย์บางพวก) กล่าวว่า เป็นการถือเอาชื่อของเหล่าเทพบุตรผู้ประโคมดนตรีโดยส่วนหนึ่ง แต่ว่านั่นเป็นการถือเอาชื่อของเครื่องดนตรี. เทพธิดาชื่อ วีณาโมกขา เป็นต้น. บทว่า สุจิมฺหิตา คือ ผู้มีรอยยิ้มอันบริสุทธิ์ หรือว่านั่นเป็นเพียงชื่อ. บทว่า มุทุวาทินี คือ ผู้กล่าววาจาอ่อนหวาน หรือผู้มีปกติบรรเลงอย่างอ่อนโยนยิ่งนัก หรือเป็นเพียงชื่อ. บทว่า เสยฺยาเส คือ ผู้ประเสริฐกว่า. บทว่า อจฺฉรานํ คือ ผู้ที่น่าสรรเสริญกว่าในด้านการสังคีตในหมู่ของนางอัปสร. บทว่า ปโพธิกา คือ ผู้ปลุกให้ตื่น.

๑๖๙. กาเลนาติ ยุตฺตปฺปตฺตกาเลน. อภิภาสนฺตีติ อภิมุขา, อภิรตา วา หุตฺวา ภาสนฺติ. ยถา จ ภาสนฺติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘หนฺท นจฺจาม คายาม, หนฺท ตํ รมยามเส’’ติ วุตฺตํ.

๑๖๙. บทว่า กาเลน คือ ในกาลอันสมควรและเหมาะสม. บทว่า อภิภาสนฺติ คือ กล่าวต่อหน้า หรือเป็นผู้ยินดียิ่งแล้วกล่าว. เพื่อจะแสดงว่าพวกเขากล่าวอย่างไร จึงกล่าวคำว่า 'หนฺท นจฺจาม คายาม, หนฺท ตํ รมยามเส' (มาเถิด เรามาร่ายรำขับร้องกัน, มาเถิด เรามาทำให้ท่านรื่นรมย์กัน) ดังนี้.

๑๗๐. อิทนฺติ อิทํ มยา ลทฺธฏฺฐานํ. อโสกนฺติ อิฏฺฐกนฺตปิยมนาปานํเยว รูปาทีนํ สมฺภวโต วิโสกํ. ตโต เอว สพฺพกาลํ ปโมทสํวทฺธนโต นนฺทนํ. ติทสานํ มหาวนนฺติ ตาวตึสเทวานํ มหนฺตํ มหนียญฺจ อุยฺยานํ.

๑๗๐. บทว่า อิทํ คือ สถานที่นี้อันข้าพเจ้าได้แล้ว. บทว่า อโสกํ คือ ปราศจากความโศก เพราะมีแต่รูปเป็นต้นอันเป็นที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ และน่ารื่นรมย์ใจ. เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ จึงชื่อว่า นันทนะ เพราะเป็นที่เพิ่มพูนความบันเทิงตลอดกาลทุกเมื่อ. บทว่า ติทสานํ มหาวนํ คือ สวนอันใหญ่และน่าบูชาของเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์.

๑๗๑. เอวรูปา ทิพฺพสมฺปตฺติ นาม ปุญฺญกมฺมวเสเนวาติ โอทิสฺสกนเยน วตฺวา ปนุ อโนทิสฺสกนเยน ทสฺเสนฺตี ‘‘สุขํ อกตปุญฺญาน’’นฺติ คาถมาห.

๑๗๑. เทพธิดาครั้นกล่าวด้วยวิธีที่เจาะจงว่า 'ทิพยสมบัติเช่นนี้ ย่อมมีได้ด้วยอำนาจแห่งบุญกรรมเท่านั้น' แล้ว เมื่อจะแสดงด้วยวิธีที่ไม่เจาะจงอีก จึงกล่าวคาถาว่า 'สุขํ อกตปุญฺญานํ' เป็นต้น.

๑๗๒. ปุน อตฺตนา ลทฺธสฺส ทิพฺพฏฺฐานสฺส ปเรหิ สาธารณกามตาวเสน ธมฺมํ กเถนฺตี ‘‘เตสํ สหพฺยกามาน’’นฺติ โอสานคาถมาห. เตสนฺติ ตาวตึสเทวานํ. สหพฺยกามานนฺติ สหภาวํ อิจฺฉนฺเตหิ, กตฺตุอตฺเถ หิ อิทํ สามิวจนํ. สห วาติ ปวตฺตตีติ สหโว, ตสฺส ภาโว สหพฺยํ ยถา วีรสฺส ภาโว วีริยนฺติ.

๑๗๒. อีกครั้งหนึ่ง (เทพธิดา) เมื่อจะแสดงธรรมด้วยความประสงค์จะให้ทิพยสถานอันตนได้แล้วเป็นสาธารณะแก่ผู้อื่น จึงกล่าวคาถาปิดท้ายว่า 'เตสํ สหพฺยกามานํ' เป็นต้น. บทว่า เตสํ คือ แห่งเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์. บทว่า สหพฺยกามานํ คือ (อันบุคคล) ผู้ปรารถนาความเป็นสหาย. จริงอยู่ บทนี้เป็นฉัฏฐีวิภัตติในอรรถแห่งกัตตุ. (สัตบุรุษ) ย่อมเป็นไปร่วมกัน หรือเป็นไปพร้อมกัน เหตุนั้นจึงชื่อว่า สหโว, ภาวะของสหโวนั้น ชื่อว่า สหัพยะ, เหมือนอย่างภาวะของวีระ ชื่อว่า วิริยะ.

เอวํ เถโร เทวตาย อตฺตโน ปุญฺญกมฺเม อาวิกเต ตสฺสา สปริวาราย ธมฺมํ เทเสตฺวา เทวโลกโต อาคนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา สเทวกสฺส โลกสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

ด้วยประการฉะนี้ เมื่อเทพธิดาได้กระทำบุญกรรมของตนให้ปรากฏแล้ว พระเถระได้แสดงธรรมแก่เทพธิดานั้นพร้อมทั้งบริวาร แล้วกลับมาจากเทวโลก ได้กราบทูลเรื่องราวนั้นแด่พระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคทรงทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปปัตติ (เรื่องปรารภ) แล้วทรงแสดงธรรมแก่บริษัทที่ประชุมกัน. เทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมกับประโยชน์แก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก ดังนี้แล.

ทาสิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาทาสีวิมาน จบ.

๒. ลขุมาวิมานวณฺณนา

๒. อรรถกถาลขุมาวิมาน

อภิกฺกนฺเตน [Pg.88] วณฺเณนาติ ลขุมาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ พาราณสิยํ วิหรนฺเต เกวฏฺฏทฺวารํ นาม พาราณสินครสฺส เอกํ ทฺวารํ, ตสฺส อวิทูเร นิวิฏฺฐคาโมปิ ‘‘เกวฏฺฏทฺวาร’’นฺตฺเวว ปญฺญายิตฺถ. ตตฺถ ลขุมา นาม เอกา อิตฺถี สทฺธา ปสนฺนา พุทฺธิสมฺปนฺนา เตน ทฺวาเรน ปวิสนฺเต ภิกฺขู ทิสฺวา วนฺทิตฺวา อตฺตโน เคหํ เนตฺวา กฏจฺฉุภิกฺขํ ทตฺวา เตเนว ปริจเยน สทฺธาย วฑฺฒมานาย อาสนสาลํ กาเรตฺวา ตตฺถ ปวิฏฺฐานํ ภิกฺขูนํ อาสนํ อุปเนติ, ปานียํ ปริโภชนียํ อุปฏฺฐเปติ. ยญฺจ โอทนกุมฺมาสฑากาทิ อตฺตโน เคเห วิชฺชติ, ตํ ภิกฺขูนํ เทติ. สา ภิกฺขูนํ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐาย สมาหิตา หุตฺวา วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปนฺตี อุปนิสฺสยสมฺปนฺนตาย น จิรสฺเสว โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน มหติ วิมาเน นิพฺพตฺติ, อจฺฉราสหสฺสญฺจสฺสา ปริวาโร อโหสิ. สา ตตฺถ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺตี ปโมทมานา วิจรติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโต ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนา’’ติอาทิคาถาหิ ปุจฺฉีติ สพฺพํ วุตฺตนยเมว. เตน วุตฺตํ –

ลขุมาวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า "อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน" เป็นต้น เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงพาราณสี มีประตูแห่งหนึ่งของกรุงพาราณสีชื่อว่าเกวัฏฏทวาร แม้หมู่บ้านที่ตั้งอยู่ไม่ไกลจากประตูนั้น ก็ปรากฏชื่อว่า "เกวัฏฏทวาร" เหมือนกัน ในหมู่บ้านนั้น มีหญิงคนหนึ่งชื่อว่าลขุมา เป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใส สมบูรณ์ด้วยปัญญา นางเห็นภิกษุทั้งหลายผู้เข้ามาทางประตูนั้นแล้ว จึงไหว้ นำไปยังเรือนของตน ถวายภิกษาหนึ่งทัพพี ด้วยความคุ้นเคยนั้นนั่นแล เมื่อศรัทธาเจริญขึ้น จึงได้สร้างศาลาที่นั่ง นางจัดอาสนะถวายภิกษุทั้งหลายผู้เข้ามาในศาลานั้น จัดตั้งน้ำฉันน้ำใช้ไว้ และข้าวสุก ขนมกุมมาส แกงผัก เป็นต้นใดมีอยู่ในเรือนของตน ก็ถวายสิ่งนั้นแก่ภิกษุทั้งหลาย นางได้ฟังธรรมในสำนักของภิกษุทั้งหลายแล้ว ตั้งมั่นอยู่ในสรณะและศีลทั้งหลาย เป็นผู้มีจิตตั้งมั่น เรียนวิปัสสนากัมมัฏฐานแล้ว พากเพียรในวิปัสสนา เพราะเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอุปนิสัย จึงตั้งอยู่ในโสดาปัตติผลในไม่ช้าเลย ในกาลต่อมา นางทำกาละแล้ว บังเกิดในวิมานใหญ่ในภพดาวดึงส์ นางมีนางอัปสรหนึ่งพันเป็นบริวาร นางเสวยทิพยสมบัติในภพนั้น บันเทิงใจท่องเที่ยวไป ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุ เที่ยวจาริกไปในเทวโลก ได้ถามนางด้วยคาถาทั้งหลายมีคำว่า "อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน" เป็นต้น ทั้งหมดเป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า –

๑๗๓.

๑๗๓.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

ดูกรเทพธิดา ท่านผู้มีวรรณะงามยิ่งนัก ยืนเปล่งรัศมีสว่างไสวไปทั่วทุกทิศ เปรียบดังดาวประกายพรึก

๑๗๔.

๑๗๔.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

เพราะบุญอะไร วรรณะของท่านจึงเป็นเช่นนี้? เพราะบุญอะไร ผลจึงสำเร็จแก่ท่านในวิมานนี้? และโภคทรัพย์ทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจ ย่อมเกิดขึ้นแก่ท่านเพราะบุญอะไร?

๑๗๕.

๑๗๕.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

ข้าพเจ้าขอถามท่านเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเกิดเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้? เพราะบุญอะไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ?

๑๗๖.

๑๗๖.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

เทพธิดานั้นมีใจยินดี เมื่อพระโมคคัลลานะถามแล้ว จึงได้พยากรณ์ปัญหาที่ถูกถามว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร

๑๗๗.

๑๗๗.

‘‘เกวฏฺฏทฺวารา [Pg.89] นิกฺขมฺม, อหุ มยฺหํ นิเวสนํ;

ตตฺถ สญฺจรมานานํ, สาวกานํ มเหสินํ.

เมื่อออกจากประตูเกวัฏฏะไป ก็เป็นที่อยู่ของดิฉัน ณ ที่นั้น ดิฉันได้ถวายทานแก่เหล่าสาวกของพระมหาสีผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ซึ่งเที่ยวไปอยู่

๑๗๘.

๑๗๘.

‘‘โอทนํ กุมฺมาสํ ฑากํ, โลณโสวีรกญฺจหํ;

อทาสึ อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

ดิฉันได้ถวายข้าวสุก ขนมกุมมาส แกงผัก และน้ำส้ม搀เกลือ ด้วยจิตที่เลื่อมใสอย่างยิ่ง ในท่านผู้ปฏิบัติตรง

๑๗๙.

๑๗๙.

‘‘จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี;

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ.

ในวัน ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ และ ๘ ค่ำแห่งปักษ์ ทั้งปาฏิหาริยปักษ์ (ดิฉัน) สมาทานเป็นอย่างดีซึ่งอุโบสถศีลอันประกอบด้วยองค์ ๘

๑๘๐.

๑๘๐.

‘‘อุโปสถํ อุปวสิสฺสํ, สทา สีเลสุ สํวุตา;

สญฺญมา สํวิภาคา จ, วิมานํ อาวสามหํ.

ดิฉันได้รักษาอุโบสถ สำรวมในศีลอยู่เสมอ เป็นผู้มีความสำรวมและการจำแนกทาน จึงได้มาอยู่ในวิมานนี้

๑๘๑.

๑๘๑.

‘‘ปาณาติปาตา วิรตา, มุสาวาทา จ สญฺญตา;

เถยฺยา จ อติจารา จ, มชฺชปานา จ อารกา.

ดิฉันเป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต สำรวมจากมุสาวาท อยู่ห่างไกลจากการลักขโมย การประพฤติล่วง (ในกาม) และการดื่มน้ำเมา

๑๘๒.

๑๘๒.

‘‘ปญฺจสิกฺขาปเท รตา, อริยสจฺจาน โกวิทา;

อุปาสิกา จกฺขุมโต, โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

ดิฉันยินดีในสิกขาบท ๕ เป็นผู้ฉลาดในอริยสัจ เป็นอุบาสิกาของพระโคตมผู้มีพระจักษุ ผู้มียศ

๑๘๓.

๑๘๓.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

เพราะบุญนั้น วรรณะของดิฉันจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของดิฉันจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

มม จ, ภนฺเต, วจเนน ภควโต ปาเท สิรสา วนฺเทยฺยาสิ ‘‘ลขุมา นาม, ภนฺเต, อุปาสิกา ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทตี’’ติ. อนจฺฉริยํ โข ปเนตํ, ภนฺเต, ยํ มํ ภควา อญฺญตรสฺมึ สามญฺญผเล พฺยากเรยฺย. ตํ ภควา สกทาคามิผเล พฺยากาสีติ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านโปรดถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้าตามคำของดิฉันว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อุบาสิกาชื่อลขุมา ขอถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า' ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้อที่พระผู้มีพระภาคจะพึงทรงพยากรณ์ดิฉันในสามัญผลอย่างใดอย่างหนึ่งนั้น ไม่น่าอัศจรรย์เลย แต่พระผู้มีพระภาคได้ทรงพยากรณ์ (ดิฉัน) ไว้ในสกทาคามิผล

๑๗๗. ตตฺถ เกวฏฺฏทฺวารา นิกฺขมฺมาติ เกวฏฺฏทฺวารโต นิกฺขมนฏฺฐาเน.

๑๗๗. ในคาถานั้น บทว่า "เกวฏฺฏทฺวารา นิกฺขมฺม" หมายความว่า ณ ที่สำหรับออกจากประตูเกวัฏฏะ

๑๗๘. ฑากนฺติ ตณฺฑุเลยฺยกาทิสากพฺยญฺชนํ. โลณโสวีรกนฺติ ธญฺญรสาทีหิ พหูหิ สมฺภาเรหิ สมฺปาเทตพฺพํ เอกํ ปานกํ. ‘‘อาจามกญฺชิกโลณูทก’’นฺติปิ วทนฺติ.

๑๗๘. บทว่า "ฑากํ" หมายถึง แกงผักมีผักขมเป็นต้น บทว่า "โลณโสวีรกํ" หมายถึง เครื่องดื่มชนิดหนึ่งที่ต้องปรุงด้วยเครื่องปรุงหลายอย่างมีน้ำข้าวเป็นต้น บางท่านกล่าวว่า หมายถึง น้ำข้าวเปรี้ยวและน้ำเกลือ

ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนาวสาเน สา เถรสฺส ธมฺมเทสนาย สกทาคามิผลํ ปาปุณิ. เสสํ อุตฺตราวิธาเน วุตฺตนยานุสาเรน เอว เวทิตพฺพํ.

ในตอนท้ายแห่งการถามและตอบ เทพธิดานั้นได้บรรลุสกทาคามิผลด้วยธรรมเทศนาของพระเถระ ส่วนที่เหลือพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในอุตตราวิมานนั่นเทียว

ลขุมาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอธิบายลขุมาวิมาน จบ

๓. อาจามทายิกาวิมานวณฺณนา

๓. อรรถกถาอธิบายอาจามทายิกาวิมาน

ปิณฺฑาย [Pg.90] เต จรนฺตสฺสาติ อาจามทายิกาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. เตน โข ปน สมเยน ราชคเห อญฺญตรํ กุลํ อหิวาตโรเคน อุปทฺทุตํ อโหสิ. ตตฺถ สพฺเพ ชนา มตา ฐเปตฺวา เอกํ อิตฺถึ. สา เคหํ เคหคตญฺจ สพฺพํ ธนธญฺญํ ฉฑฺเฑตฺวา มรณภยภีตา ภิตฺติฉิทฺเทน ปลาตา อนาถา หุตฺวา ปรเคหํ คนฺตฺวา ตสฺส ปิฏฺฐิปสฺเส วสติ. ตสฺมึ เคเห มนุสฺสา กรุณายนฺตา อุกฺขลิอาทีสุ อวสิฏฺฐํ ยาคุภตฺตอาจามาทึ ตสฺสา เทนฺติ. สา ตํ ภุญฺชิตฺวา ชีวิกํ กปฺเปติ.

อาจามทายิกาวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า "ปิณฺฑาย เต จรนฺตสฺส" เป็นต้น เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน กรุงราชคฤห์ ก็ในสมัยนั้น ตระกูลหนึ่งในกรุงราชคฤห์ ถูกเบียดเบียนด้วยอหิวาตกโรค ในตระกูลนั้น ชนทั้งปวงตายหมด เว้นแต่หญิงคนหนึ่ง นางละทิ้งเรือนและทรัพย์สมบัติข้าวเปลือกทั้งหมดที่อยู่ในเรือน หวาดกลัวต่อความตาย หนีไปทางช่องฝา เป็นผู้ไม่มีที่พึ่ง ไปยังเรือนของผู้อื่น อาศัยอยู่ที่ข้างหลังเรือนนั้น ในเรือนนั้น มนุษย์ทั้งหลายมีความกรุณา จึงให้ข้าวต้ม ข้าวสวย และน้ำข้าว เป็นต้น ที่เหลืออยู่ในหม้อข้าวเป็นต้นแก่นาง นางบริโภคสิ่งนั้นแล้ว ยังชีพอยู่

เตน จ สมเยน อายสฺมา มหากสฺสโป สตฺตาหํ นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐิโต ‘‘กํ นุ โข อหํ อชฺช อาหารปฏิคฺคหเณน อนุคฺคเหสฺสามิ, ทุคฺคติโต จ ทุกฺขโต จ โมเจสฺสามี’’ติ จินฺเตนฺโต ตํ อิตฺถึ อาสนฺนมรณํ นิรยสํวตฺตนิกญฺจสฺสา กมฺมํ กโตกาสํ ทิสฺวา ‘‘อยํ มยิ คเต อตฺตนา ลทฺธํ อาจามํ ทสฺสติ, เตเนว นิมฺมานรติเทวโลเก อุปฺปชฺชิสฺสติ, เอวํ นิรยูปปตฺติโต โมเจตฺวา หนฺทาหํ อิมิสฺสา สคฺคสมฺปตฺตึ นิปฺผาเทสฺสามี’’ติ ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรํ อาทาย ตสฺสา นิเวสนฏฺฐานาภิมุโข คจฺฉติ. อถ สกฺโก เทวานมินฺโท อญฺญาตกเวเสน อเนกรสํ อเนกสูปพฺยญฺชนํ ทิพฺพาหารํ อุปเนสิ. ตํ ญตฺวา เถโร ‘‘โกสิย, ตฺวํ กตกุสโล, กสฺมา เอวํ กโรสิ, มา ทุคฺคตานํ กปณานํ สมฺปตฺตึ วิลุมฺปี’’ติ ปฏิกฺขิปิตฺวา ตสฺสา อิตฺถิยา ปุรโต อฏฺฐาสิ.

ในสมัยนั้น ท่านพระมหากัสสปะผู้มีอายุ เข้าสมาบัติ ๗ วัน แล้วออกจากสมาบัตินั้น ใคร่ครวญอยู่ว่า "วันนี้ เราจะอนุเคราะห์ใครหนอด้วยการรับอาหาร และจะปลดเปลื้องใครจากทุคติและจากทุกข์" ท่านเห็นหญิงนั้นผู้ใกล้จะตาย และกรรมของนางอันจะนำไปสู่นรกได้ให้โอกาสแล้ว จึงคิดว่า "เมื่อเราไป หญิงนี้จักถวายน้ำข้าวที่ตนได้มา ด้วยเหตุนั้นนั่นแล นางจักบังเกิดในเทวโลกชั้นนิมมานรดี เราจะปลดเปลื้องนางจากการบังเกิดในนรกด้วยประการฉะนี้ เอาเถิด เราจะทำสวรรคสมบัติให้สำเร็จแก่นาง" (คิดดังนี้แล้ว) ในเวลาเช้า นุ่งสบงแล้ว ถือบาตรและจีวร เดินตรงไปยังที่อยู่ของนาง ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพ แปลงกายเป็นคนที่ไม่รู้จัก นำทิพยาหารอันมีรสเลิศนานาชนิดและแกงนานาชนิดเข้าไปถวาย พระเถระทราบเรื่องนั้นแล้ว จึงห้ามว่า "ดูกรโกสีย์ ท่านเป็นผู้ทำบุญไว้แล้ว เหตุไรจึงทำเช่นนี้ ท่านอย่าได้แย่งชิงสมบัติของคนยากจนอนาถาเลย" (ห้ามแล้ว) จึงได้ไปยืนอยู่เบื้องหน้าของหญิงนั้น

สา เถรํ ทิสฺวา ‘‘อยํ มหานุภาโว เถโร, อิมสฺส ทาตพฺพยุตฺตกํ ขาทนียํ วา โภชนียํ วา อิธ นตฺถิ, อิทญฺจ กิลิฏฺฐภาชนคตํ ติณจุณฺณรชานุกิณฺณํ อโลณํ สีตลํ อปฺปรสํ อาจามกญฺชิยมตฺตํ เอทิสสฺส ทาตุํ น อุสฺสหามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘อติจฺฉถา’’ติ อาห. เถโร เอกปทนิกฺเขปมตฺตํ อปสกฺกิตฺวา อฏฺฐาสิ. เคหวาสิโน มนุสฺสา ภิกฺขํ อุปเนสุํ, เถโร น สมฺปฏิจฺฉติ. สา ทุคฺคติตฺถี ‘‘มเมว อนุคฺคหตฺถาย อิธาคโต, มม สนฺตกเมว ปฏิคฺคเหตุกาโม’’ติ ญตฺวา ปสนฺนมานสา อาทรชาตา ตํ อาจามํ เถรสฺส ปตฺเต อากิริ. เถโร ตสฺสา ปสาทสํวทฺธนตฺถํ [Pg.91] ภุญฺชนาการํ ทสฺเสสิ, มนุสฺสา อาสนํ ปญฺญาเปสุํ. เถโร ตตฺถ นิสีทิตฺวา ตํ อาจามํ ภุญฺชิตฺวา ปิวิตฺวา โอนีตปตฺตปาณี อนุโมทนํ กตฺวา ตํ ทุคฺคติตฺถึ ‘‘ตฺวํ อิโต ตติเย อตฺตภาเว มม มาตา อโหสี’’ติ วตฺวา คโต. สา เตน เถเร อติปสาทญฺจ อุปฺปาเทตฺวา ตสฺสา รตฺติยา ปฐมยาเม กาลํ กตฺวา นิมฺมานรตีนํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชิ. อถ สกฺโก เทวราชา ตสฺสา กาลกตภาวํ ญตฺวา ‘‘กตฺถ นุ โข อุปฺปนฺนา’’ติ อาวชฺเชนฺโต ตาวตึเสสุ อทิสฺวา รตฺติยา มชฺฌิมยาเม อายสฺมนฺตํ มหากสฺสปํ อุปสงฺกมิตฺวา ตสฺสา นิพฺพตฺตฏฺฐานํ ปุจฺฉนฺโต –

หญิงนั้นเห็นพระเถระแล้ว คิดว่า "พระเถระรูปนี้มีอานุภาพมาก ของควรให้ คือของเคี้ยวหรือของฉัน ไม่มีในที่นี้แก่ท่านเลย มีก็แต่เพียงน้ำข้าวเปรี้ยวที่อยู่ในภาชนะเศร้าหมอง เจือด้วยผงหญ้าและธุลี ไม่เค็ม เย็นชืด มีรสน้อย เราไม่อาจถวายของเช่นนี้แก่ท่านผู้เช่นนี้ได้" คิดดังนี้แล้วจึงกล่าวว่า "นิมนต์ไปข้างหน้าเถิดเจ้าข้า" พระเถระถอยไปประมาณหนึ่งช่วงก้าวแล้วได้ยืนอยู่ พวกมนุษย์ชาวบ้านนำภิกษามาถวาย พระเถระก็ไม่รับ หญิงเข็ญใจนั้นรู้ว่า "ท่านมาที่นี้เพื่ออนุเคราะห์เราเท่านั้น ประสงค์จะรับเอาแต่ของที่เป็นของเรา" จึงมีใจเลื่อมใส เกิดความเอื้อเฟื้อ เทน้ำข้าวนั้นลงในบาตรของพระเถระ พระเถระได้แสดงอาการว่าจะฉันเพื่อเพิ่มพูนความเลื่อมใสของนาง พวกมนุษย์ได้ปูอาสนะถวาย พระเถระนั่งบนอาสนะนั้นแล้ว ฉันน้ำข้าวนั้น ดื่มแล้ว วางบาตรและมือแล้ว กระทำอนุโมทนา กล่าวกะหญิงเข็ญใจนั้นว่า "เธอเคยเป็นมารดาของเราในอัตภาพที่ 3 แต่ภพนี้ไป" แล้วได้จากไป นางยังความเลื่อมใสอย่างยิ่งในพระเถระให้เกิดขึ้นด้วยคำนั้นแล้ว ในปฐมยามแห่งราตรีนั้น ได้ทำกาละแล้วบังเกิดเป็นสหายแห่งเทวดาชาวนิมมานรดี ครั้งนั้น ท้าวสักกเทวราชทรงทราบความที่นางทำกาละแล้ว ทรงรำพึงว่า "นางไปเกิดที่ไหนหนอ" ไม่ทรงเห็นในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ในมัชฌิมยามแห่งราตรี ได้เสด็จเข้าไปหาพระมหากัสสปเถระผู้มีอายุ ทูลถามถึงที่ที่นางบังเกิด

๑๘๕.

๑๘๕.

‘‘ปิณฺฑาย เต จรนฺตสฺส, ตุณฺหีภูตสฺส ติฏฺฐโต;

ทลิทฺทา กปณา นารี, ปราคารํ อปสฺสิตา.

เมื่อท่านผู้เป็นผู้นิ่ง เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต ยืนอยู่, หญิงยากจน กำพร้า ผู้ซึ่งอาศัยเรือนของผู้อื่นอยู่

๑๘๖.

๑๘๖.

‘‘ยา เต อทาสิ อาจามํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ;

สา หิตฺวา มานุสํ เทหํ, กํ นุ สา ทิสตํ คตา’’ติ. –

หญิงใดผู้เลื่อมใสแล้ว ได้ถวายน้ำข้าวแก่ท่านด้วยมือของตน หญิงนั้นละกายมนุษย์แล้ว ไปสู่ทิศไหนหนอ

ทฺเว คาถา อภาสิ.

ได้ตรัส ๒ คาถา

๑๘๕. ตตฺถ ปิณฺฑายาติ ปิณฺฑปาตตฺถาย. ตุณฺหีภูตสฺส ติฏฺฐโตติ อิทํ ปิณฺฑาย จรณาการทสฺสนํ, อุทฺทิสฺส ติฏฺฐโตติ อตฺโถ. ทลิทฺทาติ ทุคฺคตา. กปณาติ วรากี. ‘‘ทลิทฺทา’’ติ อิมินา ตสฺสา โภคปาริชุญฺญํ ทสฺเสติ, ‘‘กปณา’’ติ อิมินา ญาติปาริชุญฺญํ. ปราคารํ อปสฺสิตาติ ปรเคหํ นิสฺสิตา, ปเรสํ ฆเร พหิปิฏฺฐิฉทนํ นิสฺสาย วสนฺตี.

๑๘๕. ในคาถานั้น บทว่า piṇḍāya คือ เพื่อบิณฑบาต บทว่า tuṇhībhūtassa tiṭṭhato นี้ เป็นการแสดงอาการเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต อธิบายว่า ยืนอยู่โดยมุ่ง (บิณฑบาต) บทว่า daliddā คือ ผู้ถึงความลำบาก บทว่า kapaṇā คือ ผู้น่าสงสาร (กำพร้า) ด้วยบทว่า daliddā นี้ แสดงความเสื่อมสิ้นแห่งโภคะของนาง ด้วยบทว่า kapaṇā นี้ แสดงความเสื่อมสิ้นแห่งญาติ บทว่า parāgāraṃ apassitā คือ อาศัยเรือนของผู้อื่น (คือ) อาศัยชายคาด้านหลังในเรือนของผู้อื่นอยู่

๑๘๖. กํ นุ สา ทิสตํ คตาติ ฉสุ กามเทวโลเกสุ อุปฺปชฺชนวเสน กํ นาม ทิสํ คตา. อิติ สกฺโก ‘‘เถเรน ตถา กตานุคฺคหา อุฬาราย ทิพฺพสมฺปตฺติยา ภาคินี, น จ ทิสฺสตี’’ติ เหฏฺฐา ทฺวีสุ เทวโลเกสุ อปสฺสนฺโต สํสยาปนฺโน ปุจฺฉติ.

๑๘๖. บทว่า kaṃ nu sā disataṃ gatā คือ ไปสู่ทิศชื่ออะไร ด้วยอำนาจแห่งการบังเกิดในกามเทวโลก ๖ ชั้น ดังนี้ ท้าวสักกะเมื่อไม่ทรงเห็น (นาง) ในเทวโลก ๒ ชั้นเบื้องต่ำ จึงเกิดความสงสัยทูลถามว่า "หญิงผู้ที่พระเถระอนุเคราะห์แล้วอย่างนั้น ย่อมเป็นผู้มีส่วนแห่งทิพยสมบัติอันโอฬาร แต่ก็ไม่ปรากฏ"

อถสฺส เถโร –

ครั้งนั้น พระเถระได้ (ตรัสตอบ) แก่ท้าวสักกะนั้นว่า

๑๘๗.

๑๘๗.

‘‘ปิณฺฑาย เม จรนฺตสฺส, ตุณฺหีภูตสฺส ติฏฺฐโต;

ทลิทฺทา กปณา นารี, ปราคารํ อปสฺสิตา.

เมื่อเราผู้เป็นผู้นิ่ง เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต ยืนอยู่, หญิงยากจน กำพร้า ผู้ซึ่งอาศัยเรือนของผู้อื่นอยู่

๑๘๘.

๑๘๘.

‘‘ยา [Pg.92] เม อทาสิ อาจามํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ;

สา หิตฺวา มานุสํ เทหํ, วิปฺปมุตฺตา อิโต จุตา.

หญิงใดผู้เลื่อมใสแล้ว ได้ถวายน้ำข้าวแก่เราด้วยมือของตน หญิงนั้นละกายมนุษย์แล้ว จุติจากภพนี้ไป พ้นวิเศษแล้ว

๑๘๙.

๑๘๙.

‘‘นิมฺมานรติโน นาม, สนฺติ เทวา มหิทฺธิกา;

ตตฺถ สา สุขิตา นารี, โมทตาจามทายิกา’’ติ. –

เทวดาผู้มีฤทธิ์มาก ชื่อว่านิมมานรดี มีอยู่ หญิงนั้นผู้ถวายน้ำข้าว มีความสุข บันเทิงอยู่ในวิมานนั้น

ปุจฺฉิตนิยาเมเนว ปฏิวจนํ เทนฺโต ตสฺสา นิพฺพตฺตฏฺฐานํ กเถสิ.

(พระเถระ) เมื่อประทานคำตอบตามลำดับที่ถูกทูลถามนั่นเทียว ได้ตรัสบอกถึงที่ที่นางบังเกิด

๑๘๘. ตตฺถ วิปฺปมุตฺตาติ ตโต มนุสฺสโทภคฺคิยโต ปรมการุญฺญวุตฺติโต วิปฺปมุตฺตา อปคตา.

๑๘๘. ในคาถานั้น บทว่า vippamuttā คือ พ้นวิเศษแล้ว คือ ไปปราศแล้ว จากความเป็นมนุษย์ที่น่าเกลียดนั้น จากความเป็นอยู่ท่ีน่าสงสารอย่างยิ่งนั้น

๑๘๙. โมทตาจามทายิกาติ อาจามมตฺตทายิกา, สาปิ นาม ปญฺจเม กามสคฺเค ทิพฺพสมฺปตฺติยา โมทติ, ปสฺส ตาว เขตฺตสมฺปตฺติผลนฺติ ทสฺเสติ.

๑๘๙. บทว่า modatācāmadāyikā คือ (พระเถระ) แสดงว่า "หญิงผู้ถวายเพียงน้ำข้าว แม้หญิงนั้นก็ยังบันเทิงอยู่ด้วยทิพยสมบัติในกามสวรรค์ชั้นที่ ๕ จงดูผลแห่งความถึงพร้อมด้วยเนื้อนาก่อนเถิด"

ปุน สกฺโก ตสฺสา ทานสฺส มหปฺผลตํ มหานิสํสตญฺจ สุตฺวา ตํ โถเมนฺโต –

อีกครั้งหนึ่ง ท้าวสักกะได้สดับความเป็นทานมีผลมากและมีอานิสงส์มากของนางแล้ว เมื่อจะทรงสรรเสริญทานนั้น (จึงได้ตรัสว่า)

๑๙๐.

๑๙๐.

‘‘อโห ทานํ วรากิยา, กสฺสเป สุปฺปติฏฺฐิตํ;

ปราภเตน ทาเนน, อิชฺฌิตฺถ วต ทกฺขิณา.

โอหนอ ทานของหญิงผู้น่าสงสาร ตั้งไว้ดีแล้วในพระกัสสปะ ทักษิณาสำเร็จแล้วหนอ ด้วยทานที่นำมาจากที่อื่น

๑๙๑.

๑๙๑.

‘‘ยา มเหสิตฺตํ กาเรยฺย, จกฺกวตฺติสฺส ราชิโน;

นารี สพฺพงฺคกลฺยาณี, ภตฺตุ จาโนมทสฺสิกา;

เอตสฺสาจามทานสฺส, กลํ นาคฺฆติ โสฬสึ.

หญิงใดพึงเป็นพระมเหสีของพระเจ้าจักรพรรดิ เป็นนารีผู้มีความงามพร้อมทุกส่วน ไม่ดูหมิ่นพระสวามี (ความเป็นพระมเหสีนั้น) ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งทานคือน้ำข้าวนี้

๑๙๒.

๑๙๒.

‘‘สุตํ นิกฺขา สตํ อสฺสา, สตํ อสฺสตรีรถา;

สตํ กญฺญาสหสฺสานิ, อามุตฺตมณิกุณฺฑลา;

เอตสฺสาจามทานสฺส, กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสึ.

ทองคำร้อยแท่ง ม้าร้อยตัว รถม้าอัสดรร้อยคัน นางกัญญานับแสนนาง ผู้ประดับด้วยตุ้มหูแก้วมณี (ทั้งหมดนี้) ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งทานคือน้ำข้าวนี้

๑๙๓.

๑๙๓.

‘‘สตํ เหมวตา นาคา, อีสาทนฺตา อุรูฬฺหวา;

สุวณฺณกจฺฉา มิตงฺคา, เหมกปฺปนวาสสา;

เอตสฺสาจามทานสฺส, กลํ นาคจฺฉนฺติ โสฬสึ.

ช้าง ๑๐๐ เชือก เกิดในป่าหิมพานต์ มีงาดุจงอนไถ มีกำลังมาก ประดับด้วยพานหน้าทองคำ มีองค์สมส่วน ประดับด้วยเครื่องประดับทองคำและผ้าใหม่ (ทั้งหมดนี้) ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งทานคือน้ำข้าวนี้

๑๙๔.

๑๙๔.

‘‘จตุนฺนมปิ ทีปานํ, อิสฺสรํ โยธ การเย;

เอตสฺสาจามทานสฺส, กลํ นาคฺฆติ โสฬสิ’’นฺติ. – อาห;

ความเป็นใหญ่ในทวีปทั้ง ๔ ที่บุคคลพึงกระทำในโลกนี้ ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งทานคือน้ำข้าวนี้" ดังนี้ ได้ตรัสแล้ว

๑๙๐. ตตฺถ [Pg.93] อโหติ อจฺฉริยตฺเถ นิปาโต. วรากิยาติ กปณิยา. ปราภเตนาติ ปรโต อานีเตน, ปเรสํ ฆรโต อุจฺฉาจริยาย ลทฺเธนาติ อตฺโถ. ทาเนนาติ ทาตพฺเพน อาจามมตฺเตน เทยฺยธมฺเมน. อิชฺฌิตฺถ วต ทกฺขิณาติ ทกฺขิณา ทานํ อโห นิปฺผชฺชิตฺถ, อโห มหปฺผลา มหาชุติกา มหาวิปฺผารา อหุวตฺถาติ อตฺโถ.

๑๙๐. ในคาถานั้น บทว่า aho เป็นนิบาตในอรรถว่าน่าอัศจรรย์ บทว่า varākiyā คือ ของหญิงผู้น่าสงสาร บทว่า parābhatena คือ ด้วย (ของ) ที่นำมาจากที่อื่น อธิบายว่า ด้วย (ของ) ที่ได้มาด้วยการเที่ยวแสวงหาจากเรือนของผู้อื่น บทว่า dānena คือ ด้วยไทยธรรมคือของที่พึงให้ ได้แก่เพียงน้ำข้าว บทว่า ijjhittha vata dakkhiṇā คือ โอหนอ ทักษิณาทานสำเร็จแล้ว อธิบายว่า โอหนอ เป็นทานมีผลมาก มีอานุภาพมาก มีความไพบูลย์มาก ได้เป็นแล้ว

๑๙๑. อิทานิ ‘‘อิตฺถิรตนาทีนิปิ ตสฺส ทานสฺส สตภาคมฺปิ สหสฺสภาคมฺปิ น อุเปนฺตี’’ติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยา มเหสิตฺตํ กาเรยฺยา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สพฺพงฺคกลฺยาณีติ ‘‘นาติทีฆา นาติรสฺสา นาติกิสา นาติถูลา นาติกาฬี นาจฺโจทาตา อติกฺกนฺตา มานุสวณฺณํ อปฺปตฺตา ทิพฺพวณฺณ’’นฺติ เอวํ วุตฺเตหิ สพฺเพหิ องฺเคหิ การเณหิ, สพฺเพหิ วา องฺคปจฺจงฺเคหิ กลฺยาณี โสภนา สุนฺทรา. ภตฺตุ จาโนมทสฺสิกาติ สามิกสฺส อลามกทสฺสนา สาติสยํ ทสฺสนียา ปาสาทิกา. เอตสฺสาจามทานสฺส, กลํ นาคฺฆติ โสฬสินฺติ เอตสฺส เอตาย ทินฺนสฺส อาจามทานสฺส ผลํ โสฬสภาคํ กตฺวา ตโต เอกํ ภาคํ ปุน โสฬสภาคํ กตฺวา คหิตภาคสงฺขาตํ โสฬสึ กลํ จกฺกวตฺติรญฺโญ อิตฺถิรตนภาโวปิ นาคฺฆติ นานุโภติ น ปาปุณาติ. ‘‘สุวณฺณสฺส ปญฺจทสธรณํ นิกฺข’’นฺติ วทนฺติ, ‘‘สตธรณ’’นฺติ อปเร.

๑๙๑. บัดนี้ เพื่อจะแสดงว่า "แม้รัตนะคือหญิงเป็นต้น ก็ไม่เข้าถึงแม้ส่วนที่ร้อย แม้ส่วนที่พัน แห่งทานนั้น" ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ยา มเหสิตฺตํ กาเรยฺยา" ในบทเหล่านั้น บทว่า สพฺพงฺคกลฺยาณี ความว่า เป็นผู้งาม น่าดู น่าชม ด้วยเหตุคือองค์ทั้งปวงที่กล่าวแล้วอย่างนี้ว่า "ไม่ยาวเกินไป ไม่สั้นเกินไป ไม่ผอมเกินไป ไม่อ้วนเกินไป ไม่ดำเกินไป ไม่ขาวเกินไป ก้าวล่วงวรรณะของมนุษย์ ไม่ถึงวรรณะของทิพย์" หรือว่าด้วยอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวง บทว่า ภตฺตุ จาโนมทสฺสิกา ความว่า เป็นผู้มีทัศนะไม่เลวทรามสำหรับสามี เป็นที่น่าดูน่าเลื่อมใสอย่างยิ่ง บทว่า เอตสฺสาจามทานสฺส กลํ นาคฺฆติ โสฬสึ ความว่า แม้ความเป็นอิตถีรัตนะของพระเจ้าจักรพรรดิ ก็ไม่ถึง ไม่ได้เสวย ไม่บรรลุ ซึ่งส่วนที่ ๑๖ อันนับว่าเป็นส่วนที่ถือเอาแล้ว คือผลแห่งทานคือน้ำข้าวที่นางผู้นี้ถวายแล้วนี้ ทำเป็น ๑๖ ส่วน แล้วเอาส่วนหนึ่งจากส่วนเหล่านั้นมาทำเป็น ๑๖ ส่วนอีก (อาจารย์บางพวก) กล่าวว่า "ทองคำ ๑๕ ธรณะ เป็น ๑ นิกขะ" อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า "๑๐๐ ธรณะ"

๑๙๓. เหมวตาติ หิมวติ ชาตา, เหมวตชาติกา วา. เต หิ มหนฺตา ถามชวสมฺปนฺนา จ โหนฺติ. อีสาทนฺตาติ รถีสาสทิสทนฺตา, โถกํเยว อวนตทนฺตาติ อตฺโถ. เตน วิสาลกทาฐีภาวํ นิวาเรติ. อุรูฬฺหวาติ ถามชวปรกฺกเมหิ พฺรูหนฺโต, มหนฺตํ ยุทฺธกิจฺจํ วหิตุํ สมตฺถาติ อตฺโถ. สุวณฺณกจฺฉาติ เหมมยคีเวยฺยกปฏิมุกฺกา. กจฺฉสีเสน หิ สพฺพํ หตฺถิโยคฺคํ วทติ. เหมกปฺปนวาสสาติ สุวณฺณขจิตคชตฺถรณกงฺกนาทิหตฺถาลงฺการสมฺปนฺนา.

๑๙๓. บทว่า เหมวตา ความว่า เกิดในป่าหิมพานต์ หรือมีชาติเกิดในป่าหิมพานต์ เพราะว่าช้างเหล่านั้นเป็นช้างใหญ่และสมบูรณ์ด้วยกำลังและความเร็ว บทว่า อีสทนฺตา ความว่า มีงาเสมอด้วยงอนไถ คือมีงาโค้งลงเล็กน้อย ด้วยคำนั้น ท่านห้ามความเป็นช้างมีงากว้างใหญ่ บทว่า อุรูฬฺหวา ความว่า เจริญด้วยกำลัง ความเร็ว และความเพียร คือสามารถจะนำไปซึ่งกิจในการรบอันใหญ่หลวงได้ บทว่า สุวณฺณกจฺฉา ความว่า ประดับแล้วด้วยประคดเอวและสร้อยคอที่ทำด้วยทองคำ จริงอยู่ ท่านกล่าวเครื่องผูกช้างทั้งหมดด้วยคำว่า กัจฉะ เป็นประธาน บทว่า เหมกปฺปนวาสสา ความว่า สมบูรณ์ด้วยเครื่องประดับช้างมีพรมปูหลังช้างและกำไลเป็นต้นที่ประดับด้วยทองคำ

๑๙๔. จตุนฺนมปิ ทีปานํ อิสฺสรนฺติ ทฺวิสหสฺสปริตฺตทีปปริวารานํ ชมฺพุทีปาทีนํ จตุนฺนํ มหาทีปานํ อิสฺสริยํ. เตน สตฺตรตนสมุชฺชลํ สกลํ จกฺกวตฺติสิรึ วทติ. ยํ ปเนตฺถ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

๑๙๔. บทว่า จตุนฺนมปิ ทีปานํ อิสฺสรํ ความว่า ความเป็นใหญ่ในมหาทวีปทั้ง ๔ มีชมพูทวีปเป็นต้น ซึ่งมีทวีปน้อยสองพันเป็นบริวาร ด้วยคำนั้น ท่านกล่าวถึงสิริแห่งพระเจ้าจักรพรรดิทั้งสิ้นอันรุ่งเรืองด้วยรัตนะ ๗ ประการ คำใดที่ไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้ คำนั้นมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว

อิธ [Pg.94] สกฺเกน เทวราเชน อตฺตนา จ วุตฺตํ สพฺพํ อายสฺมา มหากสฺสปตฺเถโร ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

ในเรื่องนี้ พระมหากัสสปเถระผู้มีอายุได้กราบทูลเรื่องทั้งหมดที่ท้าวสักกะเทวราชและตนเองกล่าวแล้วแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปปัตติแล้ว ทรงแสดงธรรมโดยพิสดารแก่บริษัทที่ประชุมกันแล้ว พระธรรมเทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมด้วยประโยชน์แก่มหาชน ดังนี้แล

อาจามทายิกาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอาจามทายิกาวิมาน จบ

๔. จณฺฑาลิวิมานวณฺณนา

๔. อรรถกถาจัณฑาลีวิมาน

จณฺฑาลิ วนฺท ปาทานีติ จณฺฑาลิวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรนฺโต ปจฺจูสเวลายํ พุทฺธาจิณฺณํ มหากรุณาสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา อุฏฺฐาย โลกํ โอโลเกนฺโต อทฺทส ตสฺมึเยว นคเร จณฺฑาลาวสเถ วสนฺตึ เอกํ มหลฺลิกํ จณฺฑาลึ ขีณายุกํ, นิรยสํวตฺตนิกญฺจสฺสา กมฺมํ อุปฏฺฐิตํ. โส มหากรุณาย สมุสฺสาหิตมานโส ‘‘สคฺคสํวตฺตนิกํ กมฺมํ กาเรตฺวา เตนสฺสา นิรยูปปตฺตึ นิเสเธตฺวา สคฺเค ปติฏฺฐาเปสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ราชคหํ ปิณฺฑาย ปวิสติ. เตน จ สมเยน สา จณฺฑาลี ทณฺฑํ โอลุพฺภ นครโต นิกฺขมนฺตี ภควนฺตํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา อภิมุขี หุตฺวา อฏฺฐาสิ. ภควาปิ ตสฺสา คมนํ นิวาเรนฺโต วิย ปุรโต อฏฺฐาสิ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน สตฺถุ จิตฺตํ ญตฺวา ตสฺสา จ อายุปริกฺขยํ ภควโต วนฺทนาย ตํ นิโยเชนฺโต –

เรื่องจัณฑาลีวิมาน (เริ่มต้นด้วยคาถาว่า) จณฺฑาลิ วนฺท ปาทานิ เรื่องนั้นมีเหตุเกิดอย่างไร? พระผู้มีพระภาคเมื่อประทับอยู่ที่กรุงราชคฤห์ ในเวลาใกล้รุ่ง ทรงเข้ามหากรุณาสมาบัติอันเป็นพุทธจริยาแล้ว เสด็จออกจากสมาบัติ ทรงตรวจดูโลก ได้ทอดพระเนตรเห็นหญิงจัณฑาลแก่คนหนึ่งสิ้นอายุแล้ว อาศัยอยู่ในหมู่บ้านจัณฑาลในกรุงราชคฤห์นั้นเอง และกรรมอันจะยังให้เกิดในนรกของนางก็ปรากฏขึ้น พระองค์ผู้มีพระทัยอันมหากรุณาตักเตือนแล้ว ทรงดำริว่า "เราจักให้นางทำกรรมอันจะยังให้เกิดในสวรรค์ แล้วห้ามการบังเกิดในนรกของนางด้วยกรรมนั้น แล้วจักตั้งนางไว้ในสวรรค์" จึงเสด็จเข้าไปยังกรุงราชคฤห์เพื่อบิณฑบาตพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ในสมัยนั้น หญิงจัณฑาลนั้นถือไม้เท้ากำลังออกจากเมือง เห็นพระผู้มีพระภาคเสด็จมา จึงหันหน้าไปเฉพาะแล้วได้หยุดยืน แม้พระผู้มีพระภาคก็ประทับยืนอยู่เบื้องหน้า ประหนึ่งว่าทรงห้ามการไปของนาง ครั้งนั้น พระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุ ทราบพระดำริของพระศาสดาและความสิ้นอายุของนางแล้ว เมื่อจะชักชวนนางในการถวายบังคมพระผู้มีพระภาค

๑๙๕.

๑๙๕.

‘‘จณฺฑาลิ วนฺท ปาทานิ, โคตมสฺส ยสสฺสิโน;

ตเมว อนุกมฺปาย, อฏฺฐาสิ อิสิสตฺตโม.

ดูก่อนนางจัณฑาลี เธอจงไหว้พระบาทของพระโคดมผู้มียศเถิด พระองค์ผู้เป็นอิสีองค์ที่ ๗ ได้ประทับยืนอยู่ ก็เพื่ออนุเคราะห์เธอนั่นเทียว

๑๙๖.

๑๙๖.

‘‘อภิปฺปสาเทหิ มนํ, อรหนฺตมฺหิ ตาทินิ;

ขิปฺปํ ปญฺชลิกา วนฺท, ปริตฺตํ ตว ชีวิต’’นฺติ. – คาถาทฺวยมาห;

เธอจงทำใจให้เลื่อมใสในพระอรหันต์ผู้คงที่เถิด จงประคองอัญชลีไหว้โดยเร็วพลัน เพราะชีวิตของเธอน้อยนัก ดังนี้ ได้กล่าวคาถาสองบท

๑๙๕. ตตฺถ จณฺฑาลีติ ชาติอาคเตน นาเมน ตํ อาลปติ. วนฺทาติ อภิวาทย. ปาทานีติ สเทวกสฺส โลกสฺส สรณานิ จรณานิ[Pg.95]. ตเมว อนุกมฺปายาติ ตเมว อนุคฺคณฺหนตฺถํ, อปายูปปตฺติโต นิเสเธตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตาปนตฺถนฺติ อธิปฺปาโย. อฏฺฐาสีติ นครมฺปิ อปวิสิตฺวา ฐิโต. อิสิสตฺตโมติ โลกิยเสกฺขาเสกฺขปจฺเจกพุทฺธอิสีหิ อุตฺตโม อุกฺกฏฺฐตโม, อถ วา พุทฺธอิสีนํ วิปสฺสิอาทีนํ สตฺตโมติ อิสิสตฺตโม.

๑๙๕. ในบทเหล่านั้น บทว่า จณฺฑาลิ ท่านเรียกนางด้วยชื่อที่มาโดยชาติ บทว่า วนฺทา คือ จงไหว้ บทว่า ปาทานิ คือ พระบาททั้งสองอันเป็นที่พึ่งของโลกรวมทั้งเทวโลก บทว่า ตเมว อนุกมฺปาย ความว่า เพื่ออนุเคราะห์เธอนั่นเทียว คือเพื่อห้ามจากการบังเกิดในอบายแล้วให้บังเกิดในสวรรค์ บทว่า อฏฺฐาสิ คือ ประทับยืนอยู่โดยยังมิได้เสด็จเข้าไปในเมือง บทว่า อิสิสตฺตโม ความว่า ผู้ประเสริฐสุด สูงสุดกว่าอิสีคือโลกิยบุคคล พระเสขะ พระอเสขะ และพระปัจเจกพุทธะ อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า อิสิสัตตมะ เพราะเป็นองค์ที่ ๗ แห่งพระพุทธอิสีทั้งหลายมีพระวิปัสสีเป็นต้น

๑๙๖. อภิปฺปสาเทหิ มนนฺติ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา’’ติ ตว จิตฺตํ ปสาเทหิ. อรหนฺตมฺหิ ตาทินีติ อารกตฺตา กิเลสานํ, เตสํเยว อรีนํ หตตฺตา, สํสารจกฺกสฺส อรานํ หตตฺตา, ปจฺจยานํ อรหตฺตา, ปาปกรเณ รหาภาวา จ อรหนฺเต, อิฏฺฐาทีสุ ตาทิภาวปฺปตฺติยา ตาทิมฺหิ. ขิปฺปํ ปญฺชลิกา วนฺทาติ สีฆํเยว ปคฺคหิตอญฺชลิกา หุตฺวา วนฺทสฺสุ. กสฺมาติ เจ? ปริตฺตํ ตว ชีวิตนฺติ, อิทาเนว ภิชฺชนสภาวตฺตา ปริตฺตํ อติอิตฺตรํ.

๑๙๖. บทว่า อภิปฺปสาเทหิ มนํ ความว่า เธอจงทำจิตของตนให้เลื่อมใสว่า "พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า" บทว่า อรหนฺตมฺหิ ตาทินิ ความว่า ในพระอรหันต์ เพราะทรงไกลจากกิเลส, เพราะทรงกำจัดอริคือกิเลสเหล่านั้นนั่นเทียว, เพราะทรงหักซี่กำแห่งสังสารจักร, เพราะทรงเป็นผู้ควรแก่ปัจจัย, และเพราะไม่มีที่ลับในการทำบาป และในพระผู้คงที่ เพราะถึงความเป็นผู้คงที่ในอารมณ์มีอิฏฐารมณ์เป็นต้น บทว่า ขิปฺปํ ปญฺชลิกา วนฺทา ความว่า เธอจงเป็นผู้ประคองอัญชลีแล้วไหว้โดยเร็วพลัน หากถามว่า เพราะเหตุไร? (ตอบว่า) เพราะชีวิตของเธอน้อย (ชีวิต) น้อย สั้นอย่างยิ่ง เพราะมีสภาวะที่จะแตกสลายในบัดนี้เอง

อิติ เถโร คาถาทฺวเยน ภควโต คุเณ ปกิตฺเตนฺโต อตฺตโน อานุภาเว ฐตฺวา ตสฺสา จ ขีณายุกตาวิภาวเนน สํเวเชนฺโต สตฺถุ วนฺทนาย นิโยเชสิ. สา จ ตํ สุตฺวา สํเวคชาตา สตฺถริ ปสนฺนมานสาว หุตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อญฺชลึ กตฺวา นมสฺสมานา พุทฺธคตาย ปีติยา เอกคฺคจิตฺตา หุตฺวา อฏฺฐาสิ. ภควา ‘‘อลเมตฺตกเมติสฺสา สคฺคูปปตฺติยา’’ติ นครํ ปาวิสิ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน. อถ นํ เอกา ภนฺตา คาวี ตรุณวจฺฉา ตโต เอว อภิธาวนฺตี สิงฺเคน ปหริตฺวา ชีวิตา โวโรเปสิ. ตํ สพฺพํ ทสฺเสตุํ สงฺคีติการา –

ด้วยประการฉะนี้ พระเถระเมื่อประกาศพระคุณของพระผู้มีพระภาคด้วยคาถาสองบท ดำรงอยู่ในอานุภาพของตน และทำให้นางสลดใจด้วยการแสดงให้เห็นความสิ้นอายุ ได้ชักชวนในการถวายบังคมพระศาสดา แม้นางได้ฟังคำนั้นแล้ว เกิดความสลดใจ มีใจเลื่อมใสในพระศาสดา ถวายบังคมด้วยเบญจางคประดิษฐ์ กระทำอัญชลีนมัสการอยู่ มีจิตเป็นเอกัคคตาด้วยปีติอันมีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์ ได้ยืนอยู่ พระผู้มีพระภาค (ทรงดำริว่า) "กรรมเพียงเท่านี้ พอแล้วเพื่อการบังเกิดในสวรรค์ของนาง" จึงเสด็จเข้าไปสู่พระนครพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ ครั้งนั้น แม่โคตัวหนึ่งมีลูกอ่อน กำลังวิ่งพล่าน วิ่งตรงมาจากที่นั้นเอง ขวิดนางด้วยเขา แล้วปลงเสียจากชีวิต เพื่อจะแสดงเรื่องทั้งหมดนั้น พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลาย

๑๙๗.

๑๙๗.

‘‘โจทิตา ภาวิตตฺเตน, สรีรนฺติมธารินา;

จณฺฑาลี วนฺทิ ปาทานิ, โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

นางจัณฑาลี อันพระเถระผู้มีอัตภาพอันอบรมแล้ว ผู้ทรงไว้ซึ่งสรีระสุดท้าย ตักเตือนแล้ว ได้ถวายบังคมพระบาทของพระโคตมผู้มียศ

๑๙๘.

๑๙๘.

‘‘ตเมนํ อวธี คาวี, จณฺฑาลึ ปญฺชลึ ฐิตํ;

นมสฺสมานํ สมฺพุทฺธํ, อนฺธกาเร ปภงฺกร’’นฺติ. – คาถาทฺวยมาหํสุ;

“แม่โคได้ขวิดนางจัณฑาลีนั้น ผู้ประคองอัญชลียืนนมัสการพระสัมพุทธเจ้า ผู้ทรงกระทำแสงสว่างในที่มืด ให้ถึงความตาย ดังนี้” – (ท่านเหล่านั้น) ได้กล่าวคาถา ๒ บท

๑๙๘. ตตฺถ ปญฺชลึ ฐิตํ นมสฺสมานํ สมฺพุทฺธนฺติ คเตปิ ภควติ พุทฺธารมฺมณาย ปีติยา สมาหิตา หุตฺวา สมฺมุขา วิย อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมานํ [Pg.96] ฐิตํ. อนฺธกาเรติ อวิชฺชนฺธกาเรน สกเลน กิเลสนฺธกาเรน จ อนฺธกาเร โลเก. ปภงฺกรนฺติ ญาโณภาสกรํ.

๑๙๘. ในคาถานั้น บทว่า ปัญฺชลึ ฐิตํ นมสฺสมานํ สมฺพุทฺธํ ความว่า แม้เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จไปแล้ว (นางจัณฑาลี) ก็เป็นผู้มีจิตตั้งมั่นด้วยปีติอันมีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์ ประคองอัญชลีประดุจอยู่เฉพาะพระพักตร์ ยืนนมัสการอยู่. บทว่า อนฺธกาเร ความว่า ในโลกที่มืดมิดด้วยความมืดคืออวิชชา และด้วยความมืดคือกิเลสทั้งปวง. บทว่า ปภงฺกรํ ความว่า ผู้ทรงกระทำแสงสว่างคือพระญาณ

สา จ ตโต จุตา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ, อจฺฉรานํ สตสหสฺสํ จสฺสา ปริวาโร อโหสิ. ตทเหว จ สา สห วิมาเนน อาคนฺตฺวา วิมานโต โอตริตฺวา อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิ. ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ –

และนางจัณฑาลีนั้น จุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ก็บังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ นางอัปสรหนึ่งแสนได้เป็นบริวารของนาง. และในวันนั้นเอง เทพธิดานั้นพร้อมด้วยวิมานมาแล้ว ลงจากวิมาน เข้าไปหาท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุแล้วถวายบังคม. เพื่อจะแสดงเนื้อความนั้น (จึงมีคาถาต่อไปนี้)

๑๙๙.

๑๙๙.

‘‘ขีณาสวํ วิคตรชํ อเนชํ, เอกํ อรญฺญมฺหิ รโห นิสินฺนํ;

เทวิทฺธิปตฺตา อุปสงฺกมิตฺวา, วนฺทามิ ตํ วีร มหานุภาว’’นฺติ. –

“ข้าแต่พระผู้มีความเพียร ผู้มีอานุภาพมาก หม่อมฉันผู้บรรลุฤทธิ์แห่งเทพ เข้าไปเฝ้าแล้วขอนมัสการท่าน ผู้สิ้นอาสวะ ปราศจากธุลี ไม่หวั่นไหว นั่งอยู่แต่ผู้เดียวในที่สงัดในป่า” ดังนี้

เทวตา อาห. ตํ เถโร ปุจฺฉิ –

เทพธิดาได้กราบทูลแล้ว. พระเถระได้ถามเทพธิดานั้นว่า

๒๐๐.

๒๐๐.

‘‘สุวณฺณวณฺณา ชลิตา มหายสา, วิมานโมรุยฺห อเนกจิตฺตา;

ปริวาริตา อจฺฉราสงฺคเณน, กา ตฺวํ สุเภ เทวเต วนฺทเส มม’’นฺติ.

“ดูกรเทพธิดาผู้เจริญ ท่านมีวรรณะดุจทองคำ รุ่งเรือง มียศใหญ่ ลงจากวิมานอันวิจิตรตระการตา แวดล้อมด้วยหมู่เทพอัปสร ท่านเป็นใคร มาไหว้เรา” ดังนี้

๒๐๐. ตตฺถ ชลิตาติ อตฺตโน สรีรปฺปภาย วตฺถาภรณาทีนํ โอภาเสน จ ชลนฺตี โชเตนฺตี. มหายสาติ มหาปริวารา. วิมานโมรุยฺหาติ วิมานโต โอรุยฺห. อเนกจิตฺตาติ อเนกวิธจิตฺตตายุตฺตา. สุเภติ สุภคุเณ. มมนฺติ มํ.

๒๐๐. ในคาถานั้น บทว่า ชลิตา ความว่า รุ่งเรือง สว่างไสวอยู่ด้วยรัศมีแห่งสรีระของตน และด้วยแสงแห่งเครื่องนุ่งห่มและเครื่องประดับเป็นต้น. บทว่า มหายสา ความว่า มีบริวารมาก. บทว่า วิมานโมรุยฺห ความว่า ลงจากวิมาน. บทว่า อเนกจิตฺตา ความว่า ประกอบด้วยความวิจิตรอันมีหลายอย่าง. บทว่า สุเภ ความว่า ข้าแต่ท่านผู้มีคุณอันงาม. บทว่า มมํ ความว่า ซึ่งข้าพเจ้า.

เอวํ เถเรน ปุจฺฉิตา ปุน สา –

เทพธิดานั้น อันพระเถระถามแล้วอย่างนี้ จึงได้กราบทูลอีกว่า

๒๐๑.

๒๐๑.

‘‘อหํ ภทฺทนฺเต จณฺฑาลี, ตยา วีเรน เปสิตา;

วนฺทึ อรหโต ปาเท, โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ หม่อมฉันเป็นหญิงจัณฑาล อันท่านผู้มีความเพียรส่งไป ได้ถวายบังคมพระบาทของพระอรหันต์ คือพระโคดมผู้มียศ

๒๐๒.

๒๐๒.

‘‘สาหํ วนฺทิตฺวา ปาทานิ, จุตา จณฺฑาลโยนิยา;

วิมานํ สพฺพโต ภทฺทํ, อุปปนฺนมฺหิ นนฺทเน.

หม่อมฉันนั้น ถวายบังคมพระบาทแล้ว จุติจากกำเนิดจัณฑาล ได้เข้าถึงวิมานอันงดงามทุกส่วนในสวนนันทวัน

๒๐๓.

๒๐๓.

‘‘อจฺฉรานํ สตสหสฺสํ, ปุรกฺขตฺวาน ติฏฺฐติ;

ตาสาหํ ปวรา เสฏฺฐา, วณฺเณน ยสสายุนา.

นางอัปสรหนึ่งแสนแวดล้อมเป็นบริวารอยู่ หม่อมฉันเป็นผู้ประเสริฐและเลิศกว่านางอัปสรเหล่านั้น ด้วยวรรณะ ยศ และอายุ

๒๐๔.

๒๐๔.

‘‘ปหูตกตกลฺยาณา[Pg.97], สมฺปชานา ปฏิสฺสตา;

มุนึ การุณิกํ โลเก, ตํ ภนฺเต วนฺทิตุมาคตา’’ติ. –

หม่อมฉันเป็นผู้ทำกรรมดีไว้มาก มีสัมปชัญญะ มีสติระลึกได้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ หม่อมฉันมาเพื่อถวายบังคมท่าน ผู้เป็นมุนี มีพระกรุณาในโลก” ดังนี้

จตสฺโส คาถาโย อาห.

(เทพธิดา) ได้กล่าวคาถา ๔ บท.

๒๐๑-๔. ตตฺถ เปสิตาติ ‘‘จณฺฑาลิ, วนฺท ปาทานี’’ติอาทินา วนฺทนาย อุยฺโยชิตา. ยทิปิ ตํ วนฺทนามยํ ปุญฺญํ ปวตฺติกฺขณวเสน ปริตฺตํ, เขตฺตมหนฺตตาย ปน ผลมหนฺตตาย จ อติวิย มหนฺตเมวาติ อาห ‘‘ปหูตกตกลฺยาณา’’ติ. ตถา พุทฺธารมฺมณาย ปีติยา ปวตฺติกฺขเณ ปญฺญาย สติยา จ วิสทภาวํ สนฺธายาห ‘‘สมฺปชานา ปฏิสฺสตา’’ติ. ปุน –

ในคาถาที่ ๒๐๑-๒๐๔ นั้น บทว่า เปสิตา ความว่า อันพระเถระส่งไปเพื่อการไหว้ด้วยคำเป็นต้นว่า “นางจัณฑาลี เธอจงไหว้พระบาท”. ถึงแม้บุญสำเร็จด้วยการไหว้นั้น จะเป็นบุญเล็กน้อยโดยขณะที่เกิดขึ้น แต่เพราะความที่เนื้อนาบุญยิ่งใหญ่ และเพราะความที่ผลยิ่งใหญ่ จึงเป็นบุญที่มากมายอย่างยิ่ง ด้วยเหตุนั้น (เทพธิดา) จึงกล่าวว่า “ปหูตกตกลฺยาณา” (ผู้ทำกรรมดีไว้มาก). อีกอย่างหนึ่ง (เทพธิดา) มุ่งถึงความผ่องใสแห่งปัญญาและสติในขณะที่ปีติอันมีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์เกิดขึ้น จึงกล่าวว่า “สมฺปชานา ปฏิสฺสตา” (มีสัมปชัญญะ มีสติระลึกได้). อีกอย่างหนึ่ง

๒๐๕.

๒๐๕.

‘‘อิทํ วตฺวาน จณฺฑาลี, กตญฺญู กตเวทินี;

วนฺทิตฺวา อรหโต ปาเท, ตตฺเถวนฺตรธายถา’’ติ. –

“นางจัณฑาลีผู้กตัญญูรู้คุณที่ท่านทำแล้ว ครั้นกล่าวคำนี้แล้ว ถวายบังคมพระบาทของพระอรหันต์แล้ว ได้อันตรธานไปในที่นั้นเอง” ดังนี้

คาถา สงฺคีติกาเรหิ ฐปิตา.

คาถานี้ พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายได้รวบรวมไว้.

๒๐๕. ตตฺถ จณฺฑาลีติ จณฺฑาลีภูตปุพฺพาติ กตฺวา วุตฺตํ, เทวโลเก จ อิทมาจิณฺณํ, ยํ มนุสฺสโลเก นิรุฬฺหสมญฺญาย โวหาโร. เสสํ วุตฺตนยเมว.

๒๐๕. ในคาถานั้น บทว่า จณฺฑาลี ท่านกล่าวหมายถึงว่า เคยเป็นหญิงจัณฑาลีมาก่อน และในเทวโลกนี้เป็นธรรมเนียมที่จะเรียกขานกันด้วยชื่อที่ตั้งขึ้นในมนุษยโลก. ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้ว.

อายสฺมา ปน มหาโมคฺคลฺลาโน อิมํ ปวตฺตึ ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ, สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

ฝ่ายท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุ ได้กราบทูลเรื่องราวนี้แด่พระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคทรงทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปปัตติ (เรื่องต้นเหตุ) แล้วทรงแสดงธรรมแก่บริษัทที่ประชุมกันอยู่ เทศนานั้นได้เป็นประโยชน์แก่มหาชน ดังนี้แล.

จณฺฑาลิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาจัณฑาลีวิมาน จบ.

๕. ภทฺทิตฺถิวิมานวณฺณนา

๕. อรรถกถาภัททิตถิวิมาน

นีลา ปีตา จ กาฬา จาติ ภทฺทิตฺถิวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน จ สมเยน กิมิลนคเร โรหโก นาม คหปติปุตฺโต อโหสิ สทฺโธ ปสนฺโน สีลาจารสมฺปนฺโน. ตสฺมึเยว จ นคเร เตน สมานมหาโภเค กุเล เอกา ทาริกา อโหสิ สทฺธา ปสนฺนา [Pg.98] ปกติยาปิ ภทฺทตาย ภทฺทาติ นาเมน. อถ โรหกสฺส มาตาปิตโร ตํ กุมารึ วาเรตฺวา ตาทิเส กาเล ตํ อาเนตฺวา อาวาหวิวาหํ อกํสุ. เต อุโภปิ สมคฺควาสํ วสนฺติ. สา อตฺตโน อาจารสมฺปตฺติยา ‘‘ภทฺทิตฺถี’’ติ ตสฺมึ นคเร ปากฏา ปญฺญาตา อโหสิ.

ภัททิตถิวิมาน (เริ่มต้นด้วยคาถาว่า) นีลา ปีตา จ กาฬา จ. เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ใกล้กรุงสาวัตถี. สมัยนั้น ในกิมิลานคร มีบุตรคฤหบดีชื่อว่าโรหกะ เป็นผู้มีศรัทธา เลื่อมใส สมบูรณ์ด้วยศีลและอาจาระ. และในนครนั้นเอง ในตระกูลที่มีโภคะสมบัติมากเสมอกันกับเขา มีเด็กหญิงคนหนึ่งเป็นผู้มีศรัทธา เลื่อมใส โดยปกติแล้วเพราะความเป็นผู้ดีงาม จึงมีชื่อว่าภัททา. ครั้งนั้น มารดาบิดาของโรหกะได้สู่ขอเด็กหญิงนั้นแล้ว ในกาลอันสมควร ได้นำนางมาทำอาวาหวิวาหมงคล. คนทั้งสองนั้นอยู่ร่วมกันอย่างสมัครสมาน. นางได้ปรากฏและเป็นที่รู้จักในนครนั้นว่า “ภัททิตถี” เพราะความสมบูรณ์ด้วยอาจาระของตน.

เตน จ สมเยน ทฺเว อคฺคสาวกา ปญฺจสตปญฺจสตภิกฺขุปริวารา ชนปทจาริกํ จรนฺตา กิมิลนครํ ปาปุณึสุ. โรหโก เตสํ ตตฺถ คตภาวํ ญตฺวา โสมนสฺสชาโต เถเร อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา สฺวาตนาย นิมนฺเตตฺวา ทุติยทิวเส ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน สปริวาเร เต สนฺตปฺเปตฺวา สปุตฺตทาโร เตหิ เทสิตํ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา เตสํ โอวาเท ปติฏฺฐหนฺโต สรณานิ คณฺหิ, ปญฺจ สีลานิ สมาทิยิ. ภริยา ปนสฺส อฏฺฐมีจาตุทฺทสีปนฺนรสีปาฏิหาริยปกฺเขสุ อุโปสถํ อุปวสิ, วิเสสโต สีลาจารสมฺปนฺนา อโหสิ เทวตาหิ จ อนุกมฺปิตา. ตาย เอว จ เทวตานุกมฺปาย อตฺตโน อุปริ ปติตํ มิจฺฉาปวาทํ นิรํกตฺวา สุวิสุทฺธสีลาจารตาย อติวิย โลเก ปตฺถฏยสา อโหสิ.

สมัยนั้น พระอัครสาวก ๒ องค์ มีภิกษุรูปละ ๕๐๐ เป็นบริวาร เที่ยวจาริกไปในชนบท ได้บรรลุถึงกิมิลานคร. โรหกะทราบข่าวการมาของท่านเหล่านั้นแล้ว เกิดโสมนัส เข้าไปหาพระเถระทั้งหลาย ถวายบังคมแล้วนิมนต์เพื่อฉันในวันรุ่งขึ้น. ในวันที่สอง ได้ถวายภัตตาหารอันประณีตทั้งของเคี้ยวของฉันแก่พระเถระเหล่านั้นพร้อมทั้งบริวารให้อิ่มหนำสำราญแล้ว พร้อมด้วยบุตรและภรรยาได้ฟังธรรมเทศนาที่ท่านแสดงแล้ว ตั้งอยู่ในโอวาทของท่านเหล่านั้น รับสรณะ สมาทานศีล ๕. ส่วนภรรยาของเขาได้รักษาอุโบสถในวัน ๘ ค่ำ ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ และในปาฏิหาริยปักษ์ โดยพิเศษนางเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยศีลและอาจาระ และเป็นที่อนุเคราะห์ของเหล่าเทวดา. และเพราะการอนุเคราะห์ของเทวดานั่นเอง นางจึงได้ขจัดคำ謗ผิดที่ตกอยู่เหนือตนได้ และเพราะความเป็นผู้มีศีลและอาจาระอันบริสุทธิ์ยิ่ง จึงเป็นผู้มียศแผ่ไปไกลอย่างยิ่งในโลก.

สา หิ สยํ กิมิลนคเร ฐิตา อตฺตโน สามิกสฺส วณิชฺชาวเสน ตกฺกสิลายํ วสนฺตสฺส, อุสฺสวทิวเส สหาเยหิ อุสฺสาหิตสฺส นกฺขตฺตกีฬาจิตฺเต อุปฺปนฺเน ฆรเทวตาย อตฺตโน ทิพฺพานุภาเวน ตํ ตตฺถ เนตฺวา สามิเกน สห โยชิตา เตเนว สมาคเมน ปติฏฺฐิตคพฺภา หุตฺวา เทวตาย กิมิลนครํ ปฏินีตา, อนุกฺกเมน คพฺภินิภาเว ปากเฏ ชาเต สสฺสุอาทีหิ ‘‘อติจารินี’’ติ อาสงฺกิตา, ตาย เอว เทวตาย อตฺตโน อานุภาเวน คงฺคามโหเฆ กิมิลนครํ โอตฺถรนฺเต วิย อุปฏฺฐาปิเต อตฺตโน ปติพฺพตาภาวสํสูจเกน สจฺจาธิฏฺฐานปุพฺพเกน สปเถน วาตเวคสมุฏฺฐิตวีจิชาลํ คงฺคามโหฆํ อตฺตโน อุปริ อาปติตํ อายสฺสญฺจ นิวตฺเตตฺวา, สามิเกน สมาคตาปิ เตน ปุพฺเพ สสฺสุอาทีหิ วิย อาสงฺกิตา ตกฺกสิลายํ เตน ทินฺนํ นามมุทฺทิตํ สญฺญาณญฺจ อปฺเปนฺตี, ตํ อาสงฺกํ นิรํกตฺวา ภตฺตุโน ญาติชนสฺส [Pg.99] จ มหาชนสฺส จ สมฺภาวนียา ชาตา. เตน วุตฺตํ ‘‘สุวิสุทฺธสีลาจารตาย อติวิย โลเก ปตฺถฏยสา อโหสี’’ติ.

ก็แล นางภัททิตถีนั้นเอง ขณะอยู่ในเมืองกิมิลา ส่วนสามีของนางไปค้าขายอยู่ที่เมืองตักกสิลา ในวันมหรสพ เมื่อสามีถูกเพื่อนฝูงชักชวนจนเกิดจิตคิดจะเล่นนักขัตฤกษ์ขึ้นมา เทวดาประจำเรือนได้ใช้ทิพยานุภาพของตนนำนางไปที่นั่น ให้ได้อยู่ร่วมกับสามี นางได้ตั้งครรภ์ขึ้นด้วยการอยู่ร่วมกันครั้งนั้นเอง แล้วเทวดาก็นำนางกลับมายังเมืองกิมิลา ต่อมาโดยลำดับ เมื่อความเป็นผู้มีครรภ์ปรากฏขึ้น นางก็ถูกชนทั้งหลายมีแม่สามีเป็นต้นรังเกียจว่า "เป็นหญิงประพฤตินอกใจ" เทวดาองค์นั้นนั่นเองจึงได้ใช้อานุภาพของตนบันดาลให้ห้วงน้ำใหญ่แห่งแม่น้ำคงคาปรากฏประหนึ่งว่าจะท่วมทับเมืองกิมิลา นางจึงได้ทำการสาบานซึ่งมีการตั้งสัจจาธิษฐานอันเป็นเครื่องประกาศความเป็นผู้มีปติวัตรของตนเป็นเบื้องหน้า ทำให้ห้วงน้ำใหญ่แห่งแม่น้ำคงคาซึ่งมีระลอกคลื่นที่เกิดขึ้นด้วยแรงลมและกำลังตกลงมาเบื้องบนของตนนั้นหายไป และทำให้ความเสื่อมเสียชื่อเสียงหายไปด้วย แม้เมื่อได้พบกับสามีแล้ว นางก็ยังถูกสามีนั้นรังเกียจเหมือนที่ชนทั้งหลายมีแม่สามีเป็นต้นรังเกียจในกาลก่อน นางจึงแสดงแหวนนามมุททาและเครื่องหมายที่สามีนั้นให้ไว้ในเมืองตักกสิลา กระทำความรังเกียจนั้นให้หมดไปแล้ว ได้เป็นที่ยกย่องของสามี ของหมู่ญาติ และของมหาชน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "นางได้เป็นผู้มีชื่อเสียงแผ่ไปในโลกอย่างยิ่ง เพราะความเป็นผู้มีศีลและอาจาระอันบริสุทธิ์ยิ่ง"

สา อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน อุปฺปนฺนา. อถ ภควติ สาวตฺถิโต ตาวตึสภวนํ คนฺตฺวา ปาริจฺฉตฺตกมูเล ปณฺฑุกมฺพลสิลายํ นิสินฺเน, เทวปริสาย จ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺนาย ภทฺทิตฺถีปิ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. อถ ภควา ทสสหสฺสิโลกธาตูสุ สนฺนิปติตาย เทวพฺรหฺมปริสาย มชฺเฌ ตาย เทวตาย กตปุญฺญกมฺมํ ปุจฺฉนฺโต –

ในกาลต่อมา นางได้ทำกาละแล้วไปบังเกิดในภพดาวดึงส์ ครั้งนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จจากกรุงสาวัตถีไปยังภพดาวดึงส์ ประทับนั่งบนบัณฑุกัมพลศิลาอาสน์ ณ โคนต้นปาริฉัตร และเมื่อบริษัทแห่งเทพเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมแล้ว นั่งอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง แม้เทพธิดาภัททิตถีก็เข้าไปเฝ้า ถวายบังคมแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงตรัสถามถึงบุญกรรมที่เทพธิดานั้นได้กระทำไว้ ท่ามกลางบริษัทแห่งเทพและพรหมที่ประชุมกันแล้วในหมื่นโลกธาตุ

๒๐๖.

๒๐๖.

‘‘นีลา ปีตา จ กาฬา จ, มญฺชิฏฺฐา อถ โลหิตา;

อุจฺจาวจานํ วณฺณานํ, กิญฺชกฺขปริวาริตา.

ดอกไม้ทั้งหลายมีสีเขียว สีเหลือง และสีดำ สีแดงคล้ำ และสีแดง อันเกสรแวดล้อมแล้ว เป็นดอกไม้แห่งวรรณะต่างๆ นานา

๒๐๗.

๒๐๗.

‘‘มนฺทารวานํ ปุปฺผานํ, มาลํ ธาเรสิ มุทฺธนิ;

นยิเม อญฺเญสุ กาเยส, รุกฺขา สนฺติ สุเมธเส.

ดูกรเทพธิดาผู้มีปัญญาดี เธอทัดทรงระเบียบดอกมณฑารพไว้บนศีรษะ ต้นไม้เหล่านี้ไม่มีในหมู่เทพเหล่าอื่น

๒๐๘.

๒๐๘.

‘‘เกน กายํ อุปปนฺนา, ตาวตึสํ ยสสฺสินี;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. – อาห;

ดูกรเทพธิดาผู้มียศ เธอมาบังเกิดในหมู่เทพดาวดึงส์นี้ด้วยกรรมอะไร ดูกรเทพธิดา เราถามแล้ว เธอจงบอก นี้เป็นผลของกรรมอะไร" ดังนี้

๒๐๖-๗. ตตฺถ นีลา ปีตา จ กาฬา จ, มญฺชิฏฺฐา อถ โลหิตาติ เอตฺถ จ-สทฺโท วุตฺตตฺถสมุจฺจโย, โส นีลา จ ปีตา จาติอาทินา ปจฺเจกํ โยเชตพฺโพ. อถาติ อญฺญตฺเถ นิปาโต. เตน โอทาตาทิเก อวุตฺตวณฺเณ สงฺคณฺหาติ. อิติ-สทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ เวทิตพฺโพ. จ-สทฺโท วา อวุตฺตตฺถสมุจฺจโย. อถาติ อิติ-สทฺทตฺเถ นิปาโต. อุจฺจาวจานํ วณฺณานนฺติ เอตฺถ อุจฺจาวจานนฺติ วิภตฺติยา อโลโป ทฏฺฐพฺโพ, อุจฺจาวจวณฺณานํ นานาวิธวณฺณานนฺติ อตฺโถ. วณฺณานนฺติ วา วณฺณวนฺตานํ. กิญฺชกฺขปริวาริตาติ กิญฺชกฺเขหิ ปริวาริตานํ. สามิอตฺเถ หิ เอตํ ปจฺจตฺตวจนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – นีลา จ ปีตา จ กาฬา จ มญฺชิฏฺฐา จ โลหิตา จ อถ อญฺเญ โอทาตาทโย จาติ อิเมสํ วเสน อุจฺจาวจวณฺณานํ ตถาภูเตหิเยว กิญฺชกฺเขหิ เกสเรหิ ปริวาริตานํ วิจิตฺตสณฺฐานาทิตาย วา อุจฺจาวจานํ ยถาวุตฺตวณฺณวนฺตานํ มนฺทารวรุกฺขสมฺภูตตาย มนฺทารวานํ ปุปฺผานํ มาลํ เตหิ กตํ มาลาคุณํ ตฺวํ เทวเต อตฺตโน สีเส ธาเรสิ ปิฬนฺธสีติ.

๒๐๖-๗. ในคาถาเหล่านั้น ในบทว่า "นีลา ปีตา จ กาฬา จ, มญฺชิฏฺฐา อถ โลหิตา" นี้ จ-ศัพท์ เป็นสมุจจยศัพท์รวบรวมเนื้อความที่กล่าวแล้ว พึงประกอบ จ-ศัพท์นั้นเข้ากับแต่ละบท มีอาทิว่า "นีลา จ ปีตา จ" (สีเขียวด้วย สีเหลืองด้วย) บทว่า "อถ" เป็นนิบาตในอรรถอื่น ท่านสงเคราะห์วรรณะที่ยังไม่ได้กล่าว มีสีขาวเป็นต้น ด้วยนิบาตนั้น พึงทราบว่า อิติ-ศัพท์ ถูกลบไป อีกอย่างหนึ่ง จ-ศัพท์ เป็นสมุจจยศัพท์รวบรวมเนื้อความที่ยังไม่ได้กล่าว บทว่า "อถ" เป็นนิบาตในอรรถของ อิติ-ศัพท์ ในบทว่า "อุจฺจาวจานํ วณฺณานํ" นี้ พึงเห็นว่าไม่มีการลบวิภัตติในบทว่า "อุจฺจาวจานํ" อธิบายว่า แห่งวรรณะต่างๆ นานาชนิด หรือ อธิบายว่า แห่งสิ่งที่มีวรรณะ บทว่า "กิญฺชกฺขปริวาริตา" อธิบายว่า อันเกสรทั้งหลายแวดล้อมแล้ว จริงอยู่ บทนี้เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถของฉัฏฐีวิภัตติ ความหมายที่ท่านประสงค์จะกล่าวคือ ดูกรเทพธิดา เธอทรงไว้ คือประดับไว้บนศีรษะของตน ซึ่งระเบียบดอกไม้ คือพวงมาลัยที่ทำด้วยดอกไม้ชื่อมณฑารพ อันเกิดจากต้นมณฑารพอันประเสริฐ ซึ่งมีวรรณะต่างๆ นานาด้วยอำนาจแห่งสีเหล่านี้ คือ สีเขียวด้วย สีเหลืองด้วย สีดำด้วย สีแดงคล้ำด้วย สีแดงด้วย และสีอื่นๆ มีสีขาวเป็นต้นด้วย อันเกสรเช่นนั้นนั่นเทียวแวดล้อมแล้ว หรือมีวรรณะต่างๆ นานา มีสัณฐานอันวิจิตรเป็นต้นตามที่กล่าวแล้ว

ยโต [Pg.100] รุกฺขโต ตานิ ปุปฺผานิ, เตสํ วิเสสวณฺณตาย อนญฺญสาธารณตํ ทสฺเสตุํ ‘‘นยิเม อญฺเญสุ กาเยสุ, รุกฺขา สนฺติ สุเมธเส’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อิเมติ ยถาวุตฺตวณฺณสณฺฐานาทิยุตฺตา ปุปฺผวนฺโต รุกฺขา น สนฺตีติ โยชนา. กาเยสูติ เทวนิกาเยสุ. สุเมธเสติ สุนฺทรปญฺเญ.

ดอกไม้เหล่านั้นเกิดจากต้นไม้ใด เพื่อแสดงความไม่ทั่วไป (แก่เทพเหล่าอื่น) เพราะความเป็นผู้มีวรรณะอันวิเศษของต้นไม้เหล่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า "นยิเม อญฺเญสุ กาเยสุ, รุกฺขา สนฺติ สุเมธเส" (ต้นไม้เหล่านี้ไม่มีในหมู่เทพเหล่าอื่น ดูกรเทพธิดาผู้มีปัญญาดี) ในบทนั้น การประกอบความในบทว่า "อิเม" คือ ต้นไม้มีดอก อันประกอบด้วยวรรณะและสัณฐานเป็นต้นตามที่กล่าวแล้ว ย่อมไม่มี บทว่า "กาเยสุ" คือ ในหมู่เทพ บทว่า "สุเมธเส" คือ ดูกรเทพธิดาผู้มีปัญญาอันงาม

ตตฺถ นีลาติ อินฺทนีลมหานีลาทิมณิรตนานํ วเสน นีโลภาสา. ปีตาติ ปุปฺผราคกกฺเกตนปุลกาทิมณิรตนานญฺเจว สิงฺคีสุวณฺณสฺส จ วเสน ปีโตภาสา. กาฬาติ อสฺมกอุปลกาทิมณิรตนานํ วเสน กณฺโหภาสา. มญฺชิฏฺฐาติ โชติรสโคมุตฺตกโคเมทกาทิมณิรตนานํ วเสน มญฺชิฏฺโฐภาสา. โลหิตาติ ปทุมราคโลหิตงฺกปวาฬรตนาทีนํ วเสน โลหิโตภาสา. เกจิ ปน นีลาทิปทานิ ‘‘รุกฺขา’’ติ อิมินา ‘‘นีลา รุกฺขา’’ติอาทินา โยเชตฺวา วทนฺติ. รุกฺขาปิ หิ นีลาทิวณฺเณหิ ปุปฺเผหิ สญฺฉนฺนตฺตา นีลาทิโยคโต นีลาทิโวหารํ ลภนฺตีติ เตหิ ‘‘นีลา…เป… โลหิตา…เป… นยิเม อญฺเญสุ กาเยสุ รุกฺขา สนฺติ สุเมธเสติ, ยโต ตฺวํ อุจฺจาวจานํ วณฺณานํ กิญฺชกฺขปริวาริตานํ มนฺทารวานํ ปุปฺผานํ มาลํ ธาเรสี’’ติ โยชนา กาตพฺพา. ตตฺถ ยถาทิฏฺเฐ วณฺณวิเสสยุตฺเต ปุปฺเผ กิตฺเตตฺวา เตสํ อสาธารณภาวทสฺสเนน รุกฺขานํ อาเวนิกภาวทสฺสนํ ปฐมนโย, รุกฺขานํ อสาธารณภาวทสฺสเนน ปุปฺผานํ อาเวนิกภาวทสฺสนํ ทุติยนโย. ปฐมนเย วณฺณาทโย สรูเปน คหิตา, ทุติยนเย นิสฺสยมุเขนาติ อยเมเตสํ วิเสโส.

ในบทเหล่านั้น บทว่า "นีลา" คือ มีสีสันเขียวด้วยอำนาจแห่งแก้วมณีมีอินทนิลและมหานิลเป็นต้น บทว่า "ปีตา" คือ มีสีสันเหลืองด้วยอำนาจแห่งแก้วมณีมีบุษราคัม กะเกทน และปุฬกะเป็นต้น และด้วยอำนาจแห่งทองสิงคี บทว่า "กาฬา" คือ มีสีสันดำด้วยอำนาจแห่งแก้วมณีมีอัสมะและอุปละเป็นต้น บทว่า "มญฺชิฏฺฐา" คือ มีสีสันแดงคล้ำด้วยอำนาจแห่งแก้วมณีมีโชติรส โคมุตตกะ และโคเมทกะเป็นต้น บทว่า "โลหิตา" คือ มีสีสันแดงด้วยอำนาจแห่งแก้วมณีมีปัทมราค โลหิตังคะ และประพาฬเป็นต้น ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวโดยประกอบบทมีนีละเป็นต้นกับบทว่า "รุกฺขา" นี้ มีอาทิว่า "นีลา รุกฺขา" (ต้นไม้สีเขียว) จริงอยู่ แม้ต้นไม้ทั้งหลายย่อมได้ชื่อว่ามีสีเขียวเป็นต้น เพราะประกอบด้วยสีเขียวเป็นต้น เนื่องจากถูกปกคลุมด้วยดอกไม้มีสีเขียวเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านเหล่านั้นพึงประกอบความว่า "ต้นไม้ทั้งหลายมีสีเขียว...ฯลฯ...มีสีแดง...ฯลฯ...ต้นไม้เหล่านี้ไม่มีในหมู่เทพเหล่าอื่น ดูกรเทพธิดาผู้มีปัญญาดี เพราะเหตุใด เธอจึงทัดทรงระเบียบดอกมณฑารพ อันมีวรรณะต่างๆ นานา อันเกสรแวดล้อมแล้ว" ในสองนัยนั้น การประกาศดอกไม้ที่ประกอบด้วยวรรณะอันวิเศษตามที่เห็นแล้ว และแสดงความเป็นต้นไม้พิเศษโดยแสดงความไม่ทั่วไปของดอกไม้เหล่านั้น เป็นนัยที่หนึ่ง, การแสดงความเป็นดอกไม้พิเศษโดยแสดงความไม่ทั่วไปของต้นไม้ เป็นนัยที่สอง ในนัยที่หนึ่ง ท่านถือเอาวรรณะเป็นต้นโดยสรูป (ตามตัวอักษร), ในนัยที่สอง ท่านถือเอา (วรรณะเป็นต้น) โดยอ้างถึงที่อาศัย (คือต้นไม้) นี้เป็นความแตกต่างของสองนัยนั้น

๒๐๘. เกนาติ เกน ปุญฺญกมฺเมน, กายํ ตาวตึสนฺติ โยชนา. ปุจฺฉิตาจิกฺขาติ ปุจฺฉิตา ตฺวํ อาจิกฺข กเถหิ.

๒๐๘. บทว่า "เกน" ประกอบความว่า ด้วยบุญกรรมอะไร (จึงมาเกิด) ในหมู่เทพดาวดึงส์นี้ บทว่า "ปุจฺฉิตาจิกฺข" คือ เราถามแล้ว เธอจงบอก จงกล่าว

เอวํ ภควตา ปุจฺฉิตา สา เทวตา อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

เทพธิดานั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสถามแล้วอย่างนี้ ได้พยากรณ์ด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

๒๐๙.

๒๐๙.

‘‘ภทฺทิตฺถิกาติ มํ อญฺญํสุ, กิมิลายํ อุปาสิกา;

สทฺธา สีเลน สมฺปนฺนา, สํวิภาครตา สทา.

เมื่อครั้งเป็นอุบาสิกาในเมืองกิมิลา ชนทั้งหลายรู้จักข้าพระองค์ว่า ภัททิตถิกา ข้าพระองค์เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธาและศีล ยินดีในการแบ่งปันอยู่เสมอ

๒๑๐.

๒๑๐.

‘‘อจฺฉาทนญฺจ ภตฺตญฺจ, เสนาสนํ ปทีปิยํ;

อทาสึ อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

เราได้ถวายเครื่องนุ่งห่ม ภัตตาหาร เสนาสนะ และประทีปโคมไฟ แก่ท่านผู้ปฏิบัติตรง ด้วยจิตที่เลื่อมใส

๒๑๑.

๒๑๑.

‘‘จาตุทฺทสึ [Pg.101] ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี;

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ.

เราได้รักษาอุโบสถที่ประกอบด้วยองค์ ๘ อย่างสมบูรณ์ ในวัน ๑๔ ค่ำ วัน ๑๕ ค่ำ และวัน ๘ ค่ำแห่งปักษ์ ทั้งปาฏิหาริยปักษ์

๒๑๒.

๒๑๒.

‘‘อุโปสถํ อุปวสิสฺสํ, สทา สีเลสุ สํวุตา;

สญฺญมา สํวิภาคา จ, วิมานํ อาวสามหํ.

เราได้รักษาอุโบสถ สำรวมในศีลทั้งหลายเป็นนิตย์ มีความสำรวมและมีการแบ่งปัน (เพราะบุญนั้น) เราจึงได้อยู่ในวิมานนี้

๒๑๓.

๒๑๓.

‘‘ปาณาติปาตา วิรตา, มุสาวาทา จ สญฺญตา;

เถยฺยา จ อติจารา จ, มชฺชปานา จ อารกา.

เราเว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ สำรวมจากการพูดเท็จ อยู่ห่างไกลจากการลักขโมย การประพฤติล่วงในกาม และการดื่มน้ำเมา

๒๑๔.

๒๑๔.

‘‘ปญฺจสิกฺขาปเท รตา, อริยสจฺจาน โกวิทา;

อุปาสิกา จกฺขุมโต, อปฺปมาทวิหารินี;

กตาวาสา กตกุสลา ตโต จุตา, สยํปภา อนุวิจรามิ นนฺทนํ.

เรายินดีในสิกขาบท ๕ ฉลาดในอริยสัจ เป็นอุบาสิกาของผู้มีจักษุ อยู่ด้วยความไม่ประมาท ได้สร้างที่พึ่งคือบุญกุศลไว้แล้ว จุติจากโลกนั้นแล้ว มีรัศมีในตนเอง ท่องเที่ยวไปในสวนนันทวัน

๒๑๕.

๒๑๕.

‘‘ภิกฺขู จาหํ ปรมหิตานุกมฺปเก, อโภชยึ ตปสฺสิยุคํ มหามุนึ;

กตาวาสา กตกุสลา ตโต จุตา, สยํปภา อนุวิจรามิ นนฺทนํ.

เราได้ถวายภัตตาหารแด่ภิกษุทั้งหลาย ผู้เป็นคู่พระมหามุนี ผู้เป็นนักบวช ผู้ทรงอนุเคราะห์ด้วยประโยชน์อย่างยิ่ง ได้สร้างที่พึ่งคือบุญกุศลไว้แล้ว จุติจากโลกนั้นแล้ว มีรัศมีในตนเอง ท่องเที่ยวไปในสวนนันทวัน

๒๑๖.

๒๑๖.

‘‘อฏฺฐงฺคิกํ อปริมิตํ สุขาวหํ, อุโปสถํ สตตมุปาวสึ อหํ;

กตาวาสา กตกุสลา ตโต จุตา, สยํปภา อนุวิจรามิ นนฺทน’’นฺติ.

เราได้รักษาอุโบสถประกอบด้วยองค์ ๘ ซึ่งนำความสุขมาให้หาประมาณมิได้เป็นนิตย์ ได้สร้างที่พึ่งคือบุญกุศลไว้แล้ว จุติจากโลกนั้นแล้ว มีรัศมีในตนเอง ท่องเที่ยวไปในสวนนันทวัน

๒๐๙-๒๑๔. ตตฺถ ภทฺทิตฺถิกาติ มํ อญฺญํสุ, กิมิลายํ อุปาสิกาติ อาจารสมฺปตฺติยา สจฺจกิริยาย อุพฺพตฺตมานมโหฆนิวตฺตเนน อขณฺฑสีลาติ สญฺชาตนิจฺฉยา ภทฺทา สุนฺทรา อยํ อิตฺถี, ตสฺมา ‘‘ภทฺทิตฺถิกา อุปาสิกา’’ติ จ มํ กิมิลนครวาสิโน ชานึสุ. สทฺธา สีเลน สมฺปนฺนาติอาทิ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานตฺถเมว.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ภัททิตถิกา ความว่า ชาวเมืองกิมิลาได้รู้จักเราว่า 'อุบาสิกาในเมืองกิมิลานี้' เพราะความถึงพร้อมด้วยอาจาระ เพราะสัจกิริยาที่ทำให้กระแสน้ำใหญ่ที่ท่วมท้นขึ้นมากลับลดลง และเพราะเป็นผู้มีศีลไม่ขาด พวกเขาจึงตัดสินใจว่า 'หญิงผู้นี้เป็นหญิงงาม เป็นหญิงดี' เพราะเหตุนั้น ชาวเมืองกิมิลาจึงรู้จักเราว่า 'ภัททิตถิกาอุบาสิกา' ส่วนบทเป็นต้นว่า สทฺธา สีเลน สมฺปนฺนา มีอรรถตื้นอยู่แล้ว เพราะมีนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น

อปิจ ‘‘สทฺธา’’ติ อิมินา สทฺธาธนํ, ‘‘สํวิภาครตา, อจฺฉาทนญฺจ ภตฺตญฺจ, เสนาสนํ ปทีปิยํ. อทาสึ อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา’’ติ อิมินา จาคธนํ[Pg.102], ‘‘สีเลน สมฺปนฺนา, จตุทฺทสึ ปญฺจทสึ…เป… ปญฺจสิกฺขาปเท รตา’’ติ อิมินา สีลธนํ หิริธนํ โอตฺตปฺปธนญฺจ, ‘‘อริยสจฺจาน โกวิทา’’ติ อิมินา สุตธนํ ปญฺญาธนญฺจ ทสฺสิตนฺติ สา อตฺตโน สตฺตวิธอริยธนปฏิลาภํ. ‘‘อุปาสิกา จกฺขุมโต…เป… อนุวิจรามิ นนฺทน’’นฺติ อิมินา ตสฺส ทิฏฺฐธมฺมิกํ สมฺปรายิกญฺจ อานิสํสํ วิภาเวติ. ตตฺถ กตาวาสาติ นิปฺผาทิตสุจริตาวาสา. สุจริตกมฺมญฺหิ ตทตฺเต อายติญฺจ สุขาวาสเหตุตาย ‘‘สุขวิหารสฺส อาวาโส’’ติ วุจฺจติ. เตนาห ‘‘กตกุสลา’’ติ.

อีกอย่างหนึ่ง ด้วยบทว่า สทฺธา ทรงแสดงสัทธาธนะ, ด้วยบทว่า สํวิภาครตา, อจฺฉาทนญฺจ ภตฺตญฺจ, เสนาสนํ ปทีปิยํ. อทาสึ อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา ทรงแสดงจาคธนทรัพย์, ด้วยบทว่า สีเลน สมฺปนฺนา, จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ…เป… ปญฺจสิกฺขาปเท รตา ทรงแสดงสีลธนะ หิริธนะ และโอตตัปปธนะ, ด้วยบทว่า อริยสจฺจาน โกวิทา ทรงแสดงสุตธนะและปัญญาธนะ ดังนั้น เทพธิดานั้นจึงแสดงการได้เฉพาะซึ่งอริยทรัพย์ ๗ ประการของตน ด้วยบทว่า อุปาสิกา จกฺขุมโต…เป… อนุวิจรามิ นนฺทนํ ย่อมประกาศอานิสงส์ในปัจจุบันและในสัมปรายภพของอริยทรัพย์นั้น บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า กตาวาสา คือ ผู้มีที่อยู่คือสุจริตกรรมอันทำไว้แล้ว จริงอยู่ สุจริตกรรมได้ชื่อว่า 'ที่อยู่แห่งความสุข' เพราะเป็นเหตุแห่งการอยู่อย่างเป็นสุขทั้งในปัจจุบันและในอนาคต เพราะเหตุนั้น พระอรรถกถาจารย์จึงกล่าวว่า กตกุสลา

๒๑๕. ปุพฺเพ อนามสิตเขตฺตวิเสสํ อตฺตโน ทานมยํ ปุญฺญํ วตฺวา อิทานิ ตสฺส อายตนคตตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ภิกฺขู จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ภิกฺขูติ อนวเสสภินฺนกิเลสตาย ภิกฺขู. ปรมหิตานุกมฺปเกติ ปรมํ อติวิย ทิฏฺฐธมฺมิกาทินา หิเตน อนุคฺคาหเก. อโภชยินฺติ ปณีเตน โภชเนน โภเชสึ. ตปสฺสิยุคนฺติ อุตฺตเมน ตปสา สพฺพกิเลสมลํ ตาเปตฺวา สมุจฺฉินฺทิตฺวา ฐิตตฺตา ตปสฺสิภูตํ ยุคํ. มหามุนินฺติ ตโต เอว มหาอิสิภูตํ, มหโต วา อตฺตโน วิสยสฺส มหนฺเตเนว ญาเณน มุนนโต ปริจฺฉินฺทนโต มหามุนึ. สพฺพเมตํ ทฺเว อคฺคสาวเก สนฺธาย วทติ.

๒๑๕. ในเบื้องต้น เทพธิดากล่าวถึงบุญสำเร็จด้วยทานของตนโดยไม่ได้ระบุถึงเนื้อนาบุญอันวิเศษ แต่บัดนี้ เพื่อจะแสดงความเจริญงอกงามของทานนั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ภิกฺขู จาติ ในบทเหล่านั้น บทว่า ภิกฺขู คือ ผู้ชื่อว่าภิกษุเพราะมีกิเลสอันทำลายแล้วไม่มีส่วนเหลือ บทว่า ปรมหิตานุกมฺปเก คือ ผู้สงเคราะห์ด้วยประโยชน์อย่างยิ่งคือประโยชน์ในปัจจุบันเป็นต้นอย่างเหลือล้น บทว่า อโภชยึ คือ เราได้ให้ฉันด้วยโภชนะอันประณีต บทว่า ตปสฺสิยุคํ คือ คู่แห่งผู้เป็นนักบวช เพราะท่านดำรงอยู่ด้วยการเผาผลาญและตัดขาดมลทินคือกิเลสทั้งปวงด้วยตบะอันสูงสุด บทว่า มหามุนึ คือ ผู้เป็นมหาฤษีเพราะเหตุนั้นนั่นเอง หรือชื่อว่ามหามุนี เพราะกำหนดรู้ซึ่งอารมณ์อันยิ่งใหญ่ของตนด้วยญาณอันยิ่งใหญ่ คำทั้งหมดนี้ เทพธิดากล่าวหมายถึงพระอัครสาวกทั้งสอง

๒๑๖. อปริมิตํ สุขาวหนฺติ อนุนาสิกโลปํ อกตฺวา วุตฺตํ. ‘‘ยาวญฺจิทํ, ภิกฺขเว, น สุกรํ อกฺขาเนน ปาปุณิตุํ ยาว สุขา สคฺคา’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๕๕) วจนโต ภควโตปิ วจนปถาตีตปริมาณรหิตสุขนิพฺพตฺตกํ อตฺตโน วา อานุภาเวน อปริมิตสุขาวหํ สุขสฺส อาวหนกํ. สตตนฺติ สพฺพกาลํ. ตํ ตํ อุโปสถรกฺขณทิวสํ อหาเปตฺวา, ตํ ตํ วา อุโปสถรกฺขณทิวสํ อขณฺฑํ กตฺวา ปริปุณฺณํ กตฺวา สตตํ วา สพฺพกาลํ สุขาวหนฺติ โยชนา. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

๒๑๖. บทว่า อปริมิตํ สุขาวหํ เป็นบทที่กล่าวไว้โดยไม่โลปนิคหิตอาคม หมายความว่า เป็นกรรมที่ก่อให้เกิดสุขไม่มีประมาณ ล่วงเลยวิถีแห่งคำพูดแม้ของพระผู้มีพระภาคเจ้า ตามที่ตรัสไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย การจะกล่าวให้ถึงได้ด้วยคำพูดว่าสวรรค์เป็นสุขเพียงไรนั้น ไม่ใช่ทำได้ง่าย' หรือโดยอานุภาพของอุโบสถนั้นเอง เป็นกรรมที่นำมาซึ่งสุขหาประมาณมิได้ คือนำความสุขมาให้ บทว่า สตตํ คือ ตลอดกาลทั้งปวง การประกอบความมีดังนี้ว่า (เราได้รักษาอุโบสถ) โดยไม่ให้ขาดในวันรักษาอุโบสถนั้นๆ หรือโดยกระทำให้ไม่ขาดตอน กระทำให้บริบูรณ์ในวันรักษาอุโบสถนั้นๆ หรือ (อุโบสถนั้น) นำความสุขมาให้ตลอดกาลทั้งปวง ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต้น

อถ ภควา มาตุเทวปุตฺตปฺปมุขานํ ทสสหสฺสิโลกธาตุวาสีนํ เทวพฺรหฺมสงฺฆานํ ตโย มาเส อภิธมฺมปิฏกํ เทเสตฺวา มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภทฺทิตฺถิวิมานํ ภิกฺขูนํ เทเสสิ. สา เทสนา สมฺปตฺตปริสาย สาตฺถิกา อโหสีติ.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมายังมนุษยโลกแล้ว ทรงแสดงเรื่องภัททิตถิวิมานแก่ภิกษุทั้งหลาย พระธรรมเทศนานั้นมีประโยชน์แก่บริษัทผู้ประชุมกันแล้ว ดังนี้แล

ภทฺทิตฺถิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาภัททิตถิวิมาน จบ

๖. โสณทินฺนาวิมานวณฺณนา

๖. อรรถกถาโสณทินนาวิมาน

อภิกฺกนฺเตน [Pg.103] วณฺเณนาติ โสณทินฺนาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน จ สมเยน นาฬนฺทายํ โสณทินฺนา นาม เอกา อุปาสิกา สทฺธา ปสนฺนา ภิกฺขูนํ จตูหิ ปจฺจเยหิ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหนฺตี สุวิสุทฺธนิจฺจสีลา อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ อุโปสถมฺปิ อุปวสติ. สา ธมฺมสวนสปฺปายํ ปฏิลภิตฺวา อุปนิสฺสยสมฺปนฺนตาย จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานํ ปริพฺรูหนฺตี โสตาปนฺนา อโหสิ. อถ อญฺญตเรน โรเคน ผุฏฺฐา กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน –

เรื่องโสณทินนาวิมาน เริ่มต้นด้วยคาถาว่า อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน เรื่องนั้นมีความเป็นมาอย่างไร? คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระเชตวัน ใกล้กรุงสาวัตถี สมัยนั้น ที่เมืองนาฬันทา มีอุบาสิกาผู้หนึ่งชื่อโสณทินนา เป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใส อุปัฏฐากภิกษุทั้งหลายด้วยปัจจัย ๔ โดยเคารพ นางรักษาอุโบสถประกอบด้วยองค์ ๘ และมีนิจศีลอันบริสุทธิ์ยิ่ง นางได้โอกาสอันเหมาะแก่การฟังธรรม เพราะเป็นผู้มีอุปนิสัยสมบูรณ์ จึงเจริญกรรมฐานคือสัจจะ ๔ แล้วได้เป็นพระโสดาบัน ต่อมา นางถูกโรคอย่างหนึ่งเบียดเบียน ทำกาละแล้วไปเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้ถามนางนั้นว่า

๒๑๗.

๒๑๗.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

ดูก่อนเทพธิดา ท่านมีวรรณะงามยิ่งนัก ยืนอยู่ ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ดุจดาวประกายพรึก

๒๑๘.

๒๑๘.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

เพราะบุญอะไร วรรณะของท่านจึงเป็นเช่นนี้? เพราะบุญอะไร ท่านจึงสำเร็จผลในวิมานนี้? และโภคทรัพย์ทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจจึงเกิดขึ้นแก่ท่าน?

๒๑๙.

๒๑๙.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

ดูก่อนเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก เราขอถามท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้? เพราะบุญอะไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ?

อิมาหิ ตีหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ.

(ท่านพระมหาโมคคัลลานะ) ได้ตรัสถามด้วยคาถา ๓ คาถาเหล่านี้

๒๒๐.

๒๒๐.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

เทพธิดานั้นมีใจยินดี ที่ท่านพระโมคคัลลานะถามแล้ว เมื่อถูกถามปัญหา จึงได้พยากรณ์ว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร

๒๒๑-๒๒๖.

คาถาที่ ๒๒๑-๒๒๖

‘‘โสณทินฺนาติ มํ อญฺญํสุ…เป… โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

“ชนทั้งหลายรู้จักดิฉันในนามว่าโสณทินนา...ฯลฯ...ของพระโคตมผู้มียศ”

๒๒๗.

๒๒๗.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“เพราะเหตุนั้น วรรณะของดิฉันจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของดิฉันก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ”

เทวตา พฺยากาสิ. ตํ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

เทพธิดาได้พยากรณ์แล้ว. เรื่องทั้งหมดนั้นมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว.

โสณทินฺนาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาโสณทินนาวิมาน จบ.

๗.อุโปสถาวิมานวณฺณนา

๗. อรรถกถาอุโปสถวิมาน

อภิกฺกนฺเตน [Pg.104] วณฺเณนาติ อุโปสถาวิมานํ. อิธ อฏฺฐุปฺปตฺติยํ สาเกเต อุโปสถา นาม เอกา อุปาสิกาติ อยเมว วิเสโส, เสสํ อนนฺตรวิมานสทิสํ. เตน วุตฺตํ –

อุโปสถวิมาน เริ่มต้นว่า อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน. ในอรรถุปบัติของวิมานนี้ มีข้อแตกต่างเพียงเท่านี้ว่า ในเมืองสาเกต มีอุบาสิกาผู้หนึ่งชื่อว่าอุโปสถา, ส่วนที่เหลือเหมือนกับวิมานก่อนหน้านี้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า –

๒๒๙-๒๓๑.

๒๒๙-๒๓๑.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“ท่านมีวรรณะงามยิ่ง...ฯลฯ...และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ”

๒๓๒.

๒๓๒.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“เทพธิดานั้นมีใจยินดี...ฯลฯ...นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร”

๒๓๓-๒๓๘.

๒๓๓-๒๓๘.

‘‘อุโปสถาติ มํ อญฺญํสุ, สาเกตายํ อุปาสิกา…เป…อุปาสิกา จกฺขุมโต, โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

“ชนทั้งหลายรู้จักดิฉันในนามว่าอุโปสถา เป็นอุบาสิกาในเมืองสาเกต...ฯลฯ...เป็นอุบาสิกาของพระโคตมผู้มีพระจักษุ ผู้มียศ”

๒๓๙.

๒๓๙.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“เพราะเหตุนั้น วรรณะของดิฉันจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของดิฉันก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ”

เทวตา พฺยากาสิ. ปุน อตฺตโน เอกํ โทสํ ทสฺเสนฺตี –

เทพธิดาได้พยากรณ์แล้ว. และเมื่อจะแสดงโทษอย่างหนึ่งของตนอีก จึงกล่าวว่า –

๒๔๑.

๒๔๑.

‘‘อภิกฺขณํ นนฺทนํ สุตฺวา, ฉนฺโท เม อุทปชฺชถ;

ตตฺถ จิตฺตํ ปณิธาย, อุปปนฺนามฺหิ นนฺทนํ.

“ดิฉันได้ฟังเรื่องสวนนันทวันอยู่เนืองๆ ความพอใจจึงเกิดขึ้นแก่ดิฉัน; ดิฉันตั้งจิตไว้ในสวนนันทวันนั้น จึงได้มาเกิดในสวนนันทวันนี้”

๒๔๒.

๒๔๒.

‘‘นากาสึ สตฺถุ วจนํ, พุทฺธสฺสาทิจฺจพนฺธุโน;

หีเน จิตฺตํ ปณิธาย, สามฺหิ ปจฺฉานุตาปินี’’ติ. – ทฺเว คาถา อภาสิ;

“ดิฉันไม่ได้ทำตามพระดำรัสของพระศาสดา ผู้เป็นพระพุทธเจ้า ผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์; ดิฉันตั้งจิตไว้ในสิ่งอันเลวทราม จึงเป็นผู้เดือดร้อนใจในภายหลัง” ดังนี้ – ได้กล่าว ๒ คาถา;

๒๓๓. ตตฺถ อุโปสถาติ มํ อญฺญํสูติ ‘‘อุโปสถา’’ติ อิมินา นาเมน มํ มนุสฺสา ชานึสุ. สาเกตายนฺติ สาเกตนคเร.

๒๓๓. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า อุโปสถาติ มํ อญฺญํสุ ความว่า มนุษย์ทั้งหลายรู้จักดิฉันด้วยชื่อนี้ว่า 'อุโปสถา'. บทว่า สาเกตายํ ความว่า ในเมืองสาเกต.

๒๔๑. อภิกฺขณนฺติ อภิณฺหํ. นนฺทนํ สุตฺวาติ ‘‘ตาวตึสภวเน นนฺทนวนํ นาม เอทิสญฺจ เอทิสญฺจา’’ติ ตตฺถ นานาวิธํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ สุตฺวา. ฉนฺโทติ ตนฺนิพฺพตฺตกปุญฺญกมฺมสฺส การณภูโต กุสลจฺฉนฺโท, ตตฺรูปปตฺติยา ปตฺถนาภูโต ตณฺหาฉนฺโท วา. อุทปชฺชถาติ อุปฺปชฺชิตฺถ. ตตฺถาติ ตาวตึสภวเน, นนฺทนาปเทเสนปิ หิ ตํ เทวโลกํ วทติ. อุปปนฺนามฺหีติ อุปฺปนฺนา นิพฺพตฺตา อมฺหิ.

๒๔๑. บทว่า อภิกฺขณํ คือ เนืองๆ. บทว่า นนฺทนํ สุตฺวา คือ ได้ฟังว่า 'ในภพดาวดึงส์ มีสวนชื่อนันทวันเป็นเช่นนี้ๆ' ดังนี้ ได้ฟังทิพยสมบัติอันหลากหลายในที่นั้น. บทว่า ฉนฺโท คือ กุศลฉันทะอันเป็นเหตุแห่งบุญกรรมที่จะให้เกิดในที่นั้น หรือ ตัณหาฉันทะอันเป็นความปรารถนาเพื่อจะเกิดในที่นั้น. บทว่า อุทปชฺชถ คือ เกิดขึ้นแล้ว. บทว่า ตตฺถ คือ ในภพดาวดึงส์, เพราะท่านกล่าวถึงเทวโลกนั้นโดยอ้างถึงสวนนันทวัน. บทว่า อุปปนฺนามฺหิ คือ ดิฉันเป็นผู้เกิดขึ้นแล้ว บังเกิดแล้ว.

๒๔๒. นากาสึ [Pg.105] สตฺถุ วจนนฺติ ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อปฺปมตฺตกมฺปิ ภวํ วณฺเณมี’’ติอาทินา (อ. นิ. ๑.๓๒๐-๓๒๑) สตฺถารา วุตฺตวจนํ น กรึ, ภเวสุ ฉนฺทราคํ น ปชหินฺติ อตฺโถ. อาทิจฺโจ โคตมโคตฺโต, ภควาปิ โคตมโคตฺโตติ สโคตฺตตาย วุตฺตํ ‘‘พุทฺธสฺสาทิจฺจพนฺธุโน’’ติ. อถ วา อาทิจฺจสฺส พนฺธุ อาทิจฺจพนฺธุ, ภควา. ตํ ปฏิจฺจ ตสฺส อริยาย ชาติยา ชาตตฺตา อาทิจฺโจ วา พนฺธุ เอตสฺส โอรสปุตฺตภาวโตติ อาทิจฺจพนฺธุ, ภควา. ตถา หิ วุตฺตํ –

๒๔๒. บทว่า นากาสึ สตฺถุ วจนํ ความว่า ดิฉันไม่ได้ทำตามพระดำรัสที่พระศาสดาตรัสไว้ มีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราไม่สรรเสริญภพแม้เพียงเล็กน้อย' (องฺ.เอก. ๓๒๐-๓๒๑), อธิบายว่า ดิฉันไม่ได้ละฉันทราคะในภพทั้งหลาย. พระอาทิตย์เป็นโคตมโคตร แม้พระผู้มีพระภาคก็เป็นโคตมโคตร เพราะเหตุที่มีโคตรเดียวกัน ท่านจึงกล่าวว่า พุทฺธสฺสาทิจฺจพนฺธุโน. อีกอย่างหนึ่ง ผู้เป็นเผ่าพันธุ์ของพระอาทิตย์ ชื่อว่า อาทิจจพันธุ ได้แก่ พระผู้มีพระภาค. เพราะอาศัยพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เขาจึงได้เกิดโดยชาติแห่งอริยะ หรืออีกนัยหนึ่ง พระอาทิตย์เป็นเผ่าพันธุ์ของพระองค์ เพราะเป็นดุจโอรส ดังนั้น พระผู้มีพระภาคจึงชื่อว่า อาทิจจพันธุ. จริงดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘โย อนฺธกาเร ตมสี ปภงฺกโร, เวโรจโน มณฺฑลี อุคฺคเตโช;

มา ราหุ คิลี จรมนฺตลิกฺเข, ปชํ มมํ ราหุ ปมุญฺจ สูริย’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๙๑);

“ผู้ใดทำแสงสว่างในที่มืด ในความมืดทึบ คือพระอาทิตย์ผู้รุ่งโรจน์ มีปริมณฑล มีเดชกล้า; ราหู อย่าได้กลืนกินพระอาทิตย์ผู้โคจรไปในอากาศเลย ราหู ขอท่านจงปล่อยพระสุริยะผู้เป็นประชากรของข้าพเจ้าไปเถิด” (สํ.ส. ๑.๙๑);

หีเนติ ลามเก. อตฺตโน ภวาภิรตึ สนฺธาย วทติ. สามฺหีติ สา อมฺหิ.

บทว่า หีเน คือ ในสิ่งอันเลวทราม. เทพธิดากล่าวหมายถึงความยินดียิ่งในภพของตน. บทว่า สามฺหิ คือ สา อหฺมิ (เรานั้นเป็น).

เอวํ ตาย เทวตาย ภวาภิรตินิมิตฺเต อุปฺปนฺนวิปฺปฏิสาเร ปเวทิเต เถโร ภวสฺส ปริจฺฉินฺนายุภาววิภาวนมุเขน อายตึ มนุสฺสตฺตภาเว ฐตฺวา วฏฺฏทุกฺขสฺส สมติกฺกโม กาตุํ สุกโร, สพฺพโส ขีณาสวภาโว นาม มหานิสํโสติ จ สมสฺสาเสตุํ –

เมื่อเทพธิดานั้นได้กราบทูลความเดือดร้อนใจอันเกิดขึ้นเพราะความยินดียิ่งในภพอย่างนี้แล้ว พระเถระ เพื่อจะปลอบใจเธอ โดยวิธีแสดงให้เห็นว่าภพมีอายุจำกัด และชี้ว่า ในอนาคต เมื่อดำรงอยู่ในความเป็นมนุษย์แล้ว การก้าวล่วงวัฏทุกข์ย่อมทำได้ง่าย และภาวะแห่งความสิ้นอาสวะโดยสิ้นเชิงนั้นมีอานิสงส์มาก ดังนี้ จึงได้กล่าวว่า –

๒๔๓.

๒๔๓.

‘‘กีว จิรํ วิมานมฺหิ, อิธ วจฺฉสุโปสเถ;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, ยทิ ชานาสิ อายุโน’’ติ. –

“ดูก่อนอุโปสถา ท่านจะอยู่ในวิมานนี้ไปนานเท่าไร; ดูก่อนเทพธิดา เราถามแล้ว ขอท่านจงบอก หากท่านรู้อายุของตน”

คาถมาห. ปุน สา –

ได้กล่าวคาถาแล้ว. ลำดับนั้น เทพธิดานั้นได้กล่าวว่า –

๒๔๔.

๒๔๔.

‘‘สฏฺฐิ วสฺสสหสฺสานิ, ติสฺโส จ วสฺสโกฏิโย;

อิธ ฐตฺวา มหามุนิ, อิโต จุตา คมิสฺสามิ;

มนุสฺสานํ สหพฺยต’’นฺติ. – อาห;

“ข้าแต่พระมหาಮುனி ดิฉันจักตั้งอยู่ในวิมานนี้ตลอดสามโกฏิหกหมื่นปี; ครั้นจุติจากวิมานนี้แล้ว จักไปสู่ความเป็นสหายแห่งมนุษย์ทั้งหลาย” ดังนี้;

ปุน เถโร –

ลำดับนั้น พระเถระได้กล่าวว่า –

๒๔๕.

๒๔๕.

‘‘มา ตฺวํ อุโปสเถ ภายิ, สมฺพุทฺเธนาสิ พฺยากตา;

โสตาปนฺนา วิเสสยิ, ปหีนา ตว ทุคฺคตี’’ติ. –

“ดูก่อนอุโปสถา เธออย่ากลัวเลย เธอเป็นผู้ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงพยากรณ์ไว้แล้ว; เธอเป็นพระโสดาบัน บรรลุคุณวิเศษแล้ว ทุคติของเธอเป็นอันละได้แล้ว”

อิมาย คาถาย สมุตฺเตเชสิ.

พระเถระได้ยังเธอให้ร่าเริงด้วยคาถานี้.

๒๔๓-๔. ตตฺถ [Pg.106] กีว จิรนฺติ กิตฺตกํ อทฺธานํ. อิธาติ อิมสฺมึ เทวโลเก, อิธ วา วิมานสฺมึ. อายุ โนติ อายุ, โนติ นิปาตมตฺตํ. อายุโน วา จิราจิรภาวํ, อถ วา ยทิ ชานาสิ อายุโนติ อตฺโถ. มหามุนีติ เถรํ อาลปติ.

๒๔๓-๔. ในคาถานั้น บทว่า กีว จิรํ คือ ตลอดกาลนานเท่าไร. บทว่า อิธ คือ ในเทวโลกนี้ หรือในวิมานนี้. บทว่า อายุ โน คือ อายุ, ส่วนบทว่า โน เป็นเพียงนิบาต. หรืออีกนัยหนึ่ง ความว่า หากท่านรู้อายุของตน หรือความเป็นผู้มีอายุยืนหรือไม่ยืน. บทว่า มหามุนิ เป็นคำเรียกพระเถระ.

๒๔๕. มา ตฺวํ อุโปสเถ ภายีติ ภทฺเท อุโปสเถ ตฺวํ มา ภายิ. กสฺมา? ยสฺมา สมฺพุทฺเธนาสิ พฺยากตา. กินฺติ? โสตาปนฺนา วิเสสยีติ. มคฺคผลสญฺญิตํ วิเสสํ ยาตา อธิคตา, ตสฺมา ปหีนา ตว สพฺพาปิ ทุคฺคตีติ อิมมฺปิ วิเสสํ ยาตาติ วิเสสยิ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

๒๔๕. บทว่า มา ตฺวํ อุโปสเถ ภายิ ความว่า ดูก่อนอุโปสถาผู้เจริญ เธออย่ากลัวเลย. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะเธอเป็นผู้ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงพยากรณ์ไว้แล้ว. ถามว่า พยากรณ์ว่าอย่างไร? ตอบว่า โสตาปนฺนา วิเสสยิ. คือ เธอเป็นผู้ถึงแล้ว บรรลุแล้วซึ่งคุณวิเศษอันได้แก่มรรคและผล, เพราะเหตุนั้น ทุคติทั้งหมดของเธอจึงเป็นอันละได้แล้ว, เพราะเธอถึงแล้วซึ่งคุณวิเศษแม้นี้ จึงชื่อว่า วิเสสยิ (ผู้บรรลุคุณวิเศษ). ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้ว.

อุโปสถาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอุโปสถวิมาน จบ.

๘-๙. นิทฺทา-สุนิทฺทาวิมานวณฺณนา

๘-๙. อรรถกถานิททาวิมานและสุนิททาวิมาน

อฏฺฐมนวมวิมานานิ ราชคหนิทานานิ. อฏฺฐุปฺปตฺติยํ ยถากฺกมํ ‘‘นิทฺทา นาม อุปาสิกา…เป… โคตมสฺส ยสสฺสิโน. เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… สุนิทฺทา นาม อุปาสิกา’’ติ วตฺตพฺพํ. เสสํ วุตฺตนยเมว. คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ. ตถา หิ เอกจฺเจสุ โปตฺถเกสุ ปาฬิ เปยฺยาลวเสน ฐปิตาติ. เตน วุตฺตํ –

วิมานที่ ๘ และ ๙ มีเรื่องเกิดขึ้นที่กรุงราชคฤห์ ในเรื่องที่เกิดขึ้นตามลำดับ พึงกล่าวว่า "อุบาสิกาชื่อนิททา... ฯลฯ ... ของพระโคตมพุทธเจ้าผู้มีพระยศ ด้วยบุญนั้น ผิวพรรณเช่นนี้แก่ข้าพเจ้า... ฯลฯ ... อุบาสิกาชื่อสุนิททา" ส่วนที่เหลือก็มีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นแล แม้ในคาถาทั้งหลายก็ไม่มีเนื้อความใหม่ เพราะเหตุนั้นแล ในคัมภีร์บางฉบับจึงวางพระบาลีไว้โดยนัยแห่งเปยยาล ด้วยเหตุนั้น (พระสังคีติกาจารย์) จึงกล่าวว่า -

๒๔๖.

๒๔๖.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

"ด้วยวรรณะอันยิ่ง... ฯลฯ ... ผิวพรรณของท่านสว่างไสวไปทั่วทุกทิศ"

๒๔๗.

๒๔๗.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

"เทวดานั้นดีใจแล้ว... ฯลฯ ... นี้เป็นผลแห่งกรรมใด"

๒๔๘.

๒๔๘.

‘‘นิทฺทาติ มมํ อญฺญํสุ, ราชคหสฺมึ อุปาสิกา…เป…โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

"คนทั้งหลายรู้จักข้าพเจ้าว่าชื่อนิททา เป็นอุบาสิกาในกรุงราชคฤห์... ฯลฯ ... ของพระโคตมพุทธเจ้าผู้มีพระยศ"

๒๕๖.

๒๕๖.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

"ด้วยบุญนั้น ผิวพรรณเช่นนี้จึงเกิดแก่ข้าพเจ้า... ฯลฯ ... ผิวพรรณของข้าพเจ้าสว่างไสวไปทั่วทุกทิศ"

๒๕๘.

๒๕๘.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน…เป… สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

"ด้วยวรรณะอันยิ่ง... ฯลฯ ... สว่างไสวไปทั่วทุกทิศ"

๒๖๑.

๒๖๑.

‘‘สา [Pg.107] เทวตา อตฺตมนา…เป….

"เทวดานั้นดีใจแล้ว... ฯลฯ ..."

๒๖๒.

๒๖๒.

‘‘สุนิทฺทาติ มํ อญฺญํสุ, ราชคหสฺมึ อุปาสิกา…เป…โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

"คนทั้งหลายรู้จักข้าพเจ้าว่าชื่อสุนิททา เป็นอุบาสิกาในกรุงราชคฤห์... ฯลฯ ... ของพระโคตมพุทธเจ้าผู้มีพระยศ"

๒๖๘.

๒๖๘.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

"ด้วยบุญนั้น ผิวพรรณเช่นนี้จึงเกิดแก่ข้าพเจ้า... ฯลฯ ... ผิวพรรณของข้าพเจ้าสว่างไสวไปทั่วทุกทิศ"

นิทฺทา-สุนิทฺทาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การอธิบายความแห่งนิททาวิมานและสุนิททาวิมาน จบแล้ว

๑๐. ปฐมภิกฺขาทายิกาวิมานวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาปฐมภิกขาทยิกาวิมาน

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ ภิกฺขาทายิกาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน จ สมเยน อุตฺตรมธุรายํ อญฺญตรา อิตฺถี ขีณายุกา โหติ อปาเย อุปฺปชฺชนารหา. ภควา ปจฺจูสเวลายํ มหากรุณาสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย โลกํ โวโลเกนฺโต ตํ อิตฺถึ อปาเย อุปฺปชฺชนารหํ ทิสฺวา มหากรุณาย สญฺโจทิตมานโส ตํ สุคติยํ ปติฏฺฐาเปตุกาโม เอโก อทุติโย มธุรํ อคมาสิ. คนฺตฺวา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรํ อาทาย พหินครํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. เตน สมเยน สา อิตฺถี เคเห อาหารํ สมฺปาเทตฺวา เอกมนฺเต ปฏิสาเมตฺวา ฆฏํ คเหตฺวา อุทกติตฺถํ คนฺตฺวา นฺหายิตฺวา ฆเฏน อุทกํ คเหตฺวา อตฺตโน เคหํ คจฺฉนฺตี อนฺตรามคฺเค ภควนฺตํ ปสฺสิตฺวา ‘‘อปิ, ภนฺเต, ปิณฺโฑ ลทฺโธ’’ติ วตฺวา ‘‘ลภิสฺสามี’’ติ จ ภควตา วุตฺเต อลทฺธภาวํ ญตฺวา ฆฏํ ฐเปตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา ‘‘อหํ, ภนฺเต, ปิณฺฑปาตํ ทสฺสามิ, อธิวาเสถา’’ติ อาห. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน. สา ภควโต อธิวาสนํ วิทิตฺวา ปฐมตรํ คนฺตฺวา สิตฺตสมฺมฏฺเฐ ปเทเส อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ภควโต ปเวสนํ อุทิกฺขมานา อฏฺฐาสิ. ภควา เคหํ ปวิสิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. อถ สา ภควนฺตํ โภเชสิ. ภควา กตภตฺตกิจฺโจ โอนีตปตฺตปาณี ตสฺสา อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ. สา อนุโมทนํ สุตฺวา อนปฺปกํ ปีติโสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺตี ยาว จกฺขุปถสมติกฺกมา พุทฺธารมฺมณํ ปีตึ อวิชหนฺตี นมสฺสมานา อฏฺฐาสิ. สา [Pg.108] กติปยทิวสาติกฺกเมเนว กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ, อจฺฉราสหสฺสญฺจสฺสา ปริวาโร อโหสิ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน –

บทว่า Abhikkantena vaṇṇena ความว่า เรื่องนี้คือภิกขาทยิกาวิมาน เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน กรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้น ในเมืองอุตตรมธุรา มีหญิงคนหนึ่งสิ้นอายุขัยและควรจะไปเกิดในอบาย พระผู้มีพระภาคทรงออกจากมหากรุณาสมาบัติในเวลาปัจจุสมัย เมื่อทรงตรวจดูโลก ทรงเห็นหญิงนั้นผู้ควรจะไปเกิดในอบาย ทรงมีพระหฤทัยอันมหากรุณาตักเตือนแล้ว ทรงปรารถนาจะให้นางตั้งอยู่ในสุคติ จึงเสด็จไปยังเมืองมธุราเพียงพระองค์เดียวไม่มีเพื่อนสอง ครั้นเสด็จไปถึงแล้ว ในเวลาเช้าทรงนุ่งสบง ทรงถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปบิณฑบาตภายนอกพระนคร สมัยนั้น หญิงนั้นจัดแจงอาหารในบ้านแล้วเก็บไว้ ณ ส่วนข้างหนึ่ง ถือหม้อน้ำไปยังท่าอาบน้ำ อาบน้ำแล้วตักน้ำด้วยหม้อน้ำ เมื่อกำลังเดินกลับไปยังบ้านของตน ได้เห็นพระผู้มีพระภาคในระหว่างทาง จึงกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์ได้บิณฑบาตแล้วหรือ" เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสว่า "จักได้" นางทราบว่ายังไม่ได้ จึงวางหม้อน้ำไว้ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมแล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพเจ้าจะถวายบิณฑบาต ขอพระองค์ทรงรับเถิด" พระผู้มีพระภาคทรงรับโดยดุษณีภาพ หญิงนั้นทราบการรับนิมนต์ของพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงเดินไปก่อน ปูอาสนะในที่ที่ประพรมน้ำและกวาดสะอาดแล้ว ยืนรอการเสด็จมาของพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปในบ้าน ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูไว้ ลำดับนั้น หญิงนั้นได้ถวายภัตตาหารแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงทำภัตกิจเสร็จแล้ว ทรงนำพระหัตถ์ออกจากบาตร ทรงทำอนุโมทนาแก่หญิงนั้นแล้วเสด็จจากไป หญิงนั้นฟังอนุโมทนาแล้ว เสวยปีติโสมนัสอย่างยิ่ง ยืนประนมมือไม่ละปีติที่มีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์ จนกระทั่งพระองค์เสด็จลับสายตาไป หญิงนั้นล่วงไปเพียงไม่กี่วันก็ทำกาละ ไปบังเกิดในภพดาวดึงส์ และนางมีนางอัปสรพันหนึ่งเป็นบริวาร พระมหาโมคคัลลานะถามนางนั้นว่า -

๒๗๐.

๒๗๐.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน…เป… โอสธี วิย ตารกา.

"ด้วยวรรณะอันยิ่ง... ฯลฯ ... ดุจดาวประกายพรึก"

๒๗๑.

๒๗๑.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – คาถาหิ ปุจฺฉิ;

"เพราะบุญอะไร ผิวพรรณของท่านจึงเป็นเช่นนี้... ฯลฯ ... และผิวพรรณของท่านสว่างไสวไปทั่วทุกทิศ" ดังนี้ (พระเถระ) ได้ถามด้วยคาถาทั้งหลาย

๒๗๓.

๒๗๓.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

"เทวดานั้นดีใจแล้ว... ฯลฯ ... นี้เป็นผลแห่งกรรมใด"

๒๗๔.

๒๗๔.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา,ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก.

"เมื่อก่อนข้าพเจ้าเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ ในโลกมนุษย์ในชาติก่อน"

๒๗๕.

๒๗๕.

‘‘อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ;

ตสฺส อทาสหํ ภิกฺขํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

"ข้าพเจ้าได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้ปราศจากธุลี มีพระหฤทัยผ่องใสไม่ขุ่นมัว ข้าพเจ้ามีจิตเลื่อมใสได้ถวายบิณฑบาตแด่พระองค์ด้วยมือของตน"

๒๗๖.

๒๗๖.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

"ด้วยบุญนั้น ผิวพรรณเช่นนี้จึงเกิดแก่ข้าพเจ้า... ฯลฯ ... ผิวพรรณของข้าพเจ้าสว่างไสวไปทั่วทุกทิศ"

เทวตา พฺยากาสิ. เสสํ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานตฺถเมว.

เทวดาได้พยากรณ์แล้ว ส่วนที่เหลือทั้งหมดมีเนื้อความตื้น เพราะมีนัยตามที่กล่าวไว้แล้วข้างต้น

ปฐมภิกฺขาทายิกาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การอธิบายความแห่งปฐมภิกขาทยิกาวิมาน จบแล้ว

๑๑. ทุติยภิกฺขาทายิกาวิมานวณฺณนา

๑๑. อรรถกถาทุติยภิกขาทยิกาวิมาน

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ ทุติยภิกฺขาทายิกาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ. ตตฺถ อญฺญตรา อิตฺถี สทฺธา ปสนฺนา อญฺญตรํ ขีณาสวตฺเถรํ ปิณฺฑาย จรนฺตํ ทิสฺวา อตฺตโน เคหํ ปเวเสตฺวา โภชนํ อทาสิ. สา อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. เสสํ อนนฺตรวิมานสทิสเมว.

บทว่า Abhikkantena vaṇṇena ความว่า เรื่องนี้คือทุติยภิกขาทยิกาวิมาน เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กรุงราชคฤห์ ในกรุงราชคฤห์นั้น มีหญิงคนหนึ่งมีศรัทธาเลื่อมใส เห็นพระเถระผู้ขีณาสพรูปหนึ่งกำลังเดินบิณฑบาต จึงนิมนต์เข้าไปในบ้านของตนแล้วถวายโภชนาอาหาร ต่อมานางได้ทำกาละแล้วไปบังเกิดในภพดาวดึงส์ ส่วนที่เหลือก็เหมือนกับวิมานที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง

๒๗๘.

๒๗๘.

‘‘อภิกฺกนฺเตน [Pg.109] วณฺเณน…เป… สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

"ด้วยวรรณะอันยิ่ง... ฯลฯ ... สว่างไสวไปทั่วทุกทิศ"

๒๘๑.

๒๘๑.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

"เทวดานั้นดีใจแล้ว... ฯลฯ ... นี้เป็นผลแห่งกรรมใด"

๒๘๒.

๒๘๒.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

"เมื่อก่อนข้าพเจ้าเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์... ฯลฯ ... ผิวพรรณของข้าพเจ้าสว่างไสวไปทั่วทุกทิศ"

ทุติยภิกฺขาทายิกาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การอธิบายความแห่งทุติยภิกขาทยิกาวิมาน จบแล้ว

อิติ ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย วิมานวตฺถุสฺมึ

ในอรรถกถาขุททกนิกาย ชื่อปรมัตถทีปนี ในวิมานวัตถุ

เอกาทสวตฺถุปฏิมณฺฑิตสฺส ทุติยสฺส จิตฺตลตาวคฺคสฺส

แห่งจิตตลตาวรรคที่ ๒ อันประดับด้วยเรื่อง ๑๑ เรื่อง

อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การอธิบายเนื้อความจบแล้ว

๓. ปาริจฺฉตฺตกวคฺโค

๓. ปาริจฉัตตกวรรค

๑. อุฬารวิมานวณฺณนา

๑. อรรถกถาอุฬารวิมาน

ปาริจฺฉตฺตกวคฺเค อุฬาโร เต ยโส วณฺโณติ อุฬารวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. เตน สมเยน ราชคเห อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส อุปฏฺฐากกุเล เอกา ทาริกา ทานชฺฌาสยา ทานสํวิภาครตา อโหสิ. สา ยํ ตสฺมึ เคเห ปุเรภตฺตํ ขาทนียโภชนียํ อุปฺปชฺชติ, ตตฺถ อตฺตนา ลทฺธปฏิวีสโต อุปฑฺฒํ เทติ, อุปฑฺฒํ อตฺตนา ปริภุญฺชติ, อทตฺวา ปน น ภุญฺชติ, ทกฺขิเณยฺเย อปสฺสนฺตีปิ ฐเปตฺวา ทิฏฺฐกาเล เทติ, ยาจกานมฺปิ เทติเยว. อถสฺสา มาตา ‘‘มม ธีตา ทานชฺฌาสยา ทานสํวิภาครตา’’ติ หฏฺฐตุฏฺฐา ตสฺสา ทิคุณํ ภาคํ เทติ. เทนฺตี จ เอกสฺมึ ภาเค ตาย สํวิภาเค กเต ปุน อปรํ เทติ, สา ตโตปิ สํวิภาคํ กโรติเยว.

ในปาริจฉัตตกวรรค อุฬารวิมาน มีคำขึ้นต้นว่า "อุฬาโร เต ยโส วณฺโณ" เรื่องนั้นมีกำเนิดเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์ ในสมัยนั้น ในกรุงราชคฤห์ ในตระกูลอุปัฏฐากของพระมหาโมคคัลลานะเถระ มีเด็กหญิงคนหนึ่งมีอัธยาศัยในการให้ทาน ยินดีในการให้ทานและการแบ่งปัน เธอเมื่อของขบเคี้ยวของฉันใดๆ เกิดขึ้นในเรือนนั้นในเวลาเช้า ก็จะให้กึ่งหนึ่งจากส่วนที่ตนได้รับ และบริโภคเองกึ่งหนึ่ง แต่ถ้ายังไม่ได้ให้ ก็จะไม่บริโภค แม้เมื่อไม่เห็นทักขิไณยบุคคล ก็เก็บไว้ เมื่อเห็นแล้วจึงถวาย แม้แก่ยาจกทั้งหลายก็ให้เหมือนกัน ครั้งนั้น มารดาของเธอดีใจเบิกบานว่า "ธิดาของเรามีอัธยาศัยในการให้ทาน ยินดีในการให้ทานและการแบ่งปัน" จึงให้ส่วนแก่เธอเป็นสองเท่า และเมื่อเธอทำการแบ่งปันในส่วนหนึ่งแล้ว ก็ให้อีกส่วนหนึ่ง เธอก็ทำการแบ่งปันแม้จากส่วนนั้นเหมือนกัน

เอวํ คจฺฉนฺเต กาเล ตํ วยปฺปตฺตํ มาตาปิตโร ตสฺมึเยว นคเร อญฺญตรสฺมึ กุเล กุมารสฺส อทํสุ. ตํ ปน กุลํ มิจฺฉาทิฏฺฐิกํ โหติ อสฺสทฺธํ อปฺปสนฺนํ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ราชคเห สปทานํ [Pg.110] ปิณฺฑาย จรมาโน ตสฺสา ทาริกาย สสุรสฺส เคหทฺวาเร อฏฺฐาสิ. ตํ ทิสฺวา สา ทาริกา ปสนฺนจิตฺตา ‘‘ปวิสถ ภนฺเต’’ติ ปเวเสตฺวา วนฺทิตฺวา สสฺสุยา ฐปิตํ ปูวํ ตํ อปสฺสนฺตี ‘‘ตสฺสา กเถตฺวา อนุโมทาเปสฺสามี’’ติ วิสฺสาเสน คเหตฺวา เถรสฺส อทาสิ, เถโร อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ. ทาริกา ‘‘ตุมฺเหหิ ฐปิตํ ปูวํ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส อทาสิ’’นฺติ สสฺสุยา กเถสิ. สา ตํ สุตฺวา ‘‘กินฺนามิทํ ปาคพฺภิยํ, อยํ มม สนฺตกํ อนาปุจฺฉิตฺวาว สมณสฺส อทาสี’’ติ ตํ กฏตฏายมานา โกธาภิภูตา ยุตฺตายุตฺตํ อจินฺเตนฺตี ปุรโต ฐิตํ มุสลขณฺฑํ คเหตฺวา อํสกูเฏ ปหริ. สา สุขุมาลตาย ปริกฺขีณายุกตาย จ เตเนว ปหาเรน พลวทุกฺขาภิภูตา หุตฺวา กติปาเหเนว กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ. ตสฺสา สติปิ อญฺญสฺมึ สุจริตกมฺเม เถรสฺส กตทานเมว สาติสยํ หุตฺวา อุปฏฺฐาสิ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว คนฺตฺวา –

เมื่อกาลเวลาล่วงไปอย่างนี้ มารดาบิดาได้ยกเด็กหญิงนั้นผู้ถึงวัยแล้วให้แก่กุมารในตระกูลหนึ่งในเมืองนั้นเอง แต่ตระกูลนั้นเป็นมิจฉาทิฏฐิ ไม่มีความศรัทธา ไม่เลื่อมใส ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับตรอกในกรุงราชคฤห์ ได้ไปยืนอยู่ที่ประตูเรือนของพ่อสามีของเด็กหญิงนั้น เด็กหญิงนั้นเห็นท่านแล้ว มีจิตเลื่อมใส จึงนิมนต์ให้เข้าไปว่า "ขอนิมนต์เข้าไปเถิด ท่านผู้เจริญ" แล้วไหว้ หยิบขนมที่แม่สามีเก็บไว้ ในขณะที่ไม่เห็นแม่สามี ด้วยความไว้วางใจว่า "เราจะบอกแก่ท่านแล้วให้ท่านอนุโมทนา" แล้วได้ถวายแก่พระเถระ พระเถระอนุโมทนาแล้วก็หลีกไป เด็กหญิงได้บอกแก่แม่สามีว่า "ดิฉันได้ถวายขนมที่ท่านเก็บไว้แก่พระมหาโมคคัลลานเถระแล้ว" นางได้ฟังคำนั้นแล้ว ก็ทำเสียงกัดฟันกรอดๆ ถูกความโกรธครอบงำ ไม่คำนึงถึงสิ่งที่ควรและไม่ควร กล่าวว่า "นี่มันทะลึ่งอะไรกัน นางนี่เอาของของเราไปให้สมณะโดยไม่บอกกล่าว" แล้วหยิบท่อนสากที่ตั้งอยู่ข้างหน้าตีไปที่บ่า เด็กหญิงนั้นเพราะความเป็นผู้ละเอียดอ่อนและเพราะสิ้นอายุขัยแล้ว จึงถูกทุกข์อย่างแรงกล้าครอบงำด้วยการประหารนั้นเอง สิ้นชีวิตในไม่กี่วัน แล้วไปบังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ แม้เมื่อสุจริตกรรมอื่นของเธอมีอยู่ ทานที่ทำแล้วแก่พระเถระเท่านั้นปรากฏขึ้นโดยเป็นกรรมที่มีกำลังยิ่งกว่า ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้ไปยังที่นั้นโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้น –

๒๘๖.

๒๘๖.

‘‘อุฬาโร เต ยโส วณฺโณ, สพฺพา โอภาสเต ทิสา;

นาริโย นจฺจนฺติ คายนฺติ, เทวปุตฺตา อลงฺกตา.

ยศและวรรณะของท่านโอฬารนัก ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ เหล่านางอัปสรฟ้อนรำขับร้อง และเหล่าเทพบุตรก็ประดับประดา

๒๘๗.

๒๘๗.

‘‘โมเทนฺติ ปริวาเรนฺติ, ตว ปูชาย เทวเต;

โสวณฺณานิ วิมานานิ, ตวิมานิ สุทสฺสเน.

ดูกรเทพธิดา พวกเขาย่อมบันเทิง ห้อมล้อม เพื่อบูชาท่าน ดูกรนางผู้มีทรรศนะอันงาม วิมานทองเหล่านี้เป็นของท่าน

๒๘๘.

๒๘๘.

‘‘ตุวํสิ อิสฺสรา เตสํ, สพฺพกามสมิทฺธินี;

อภิชาตา มหนฺตาสิ, เทวกาเย ปโมทสิ;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

ท่านเป็นใหญ่กว่าเทพเหล่านั้น สมบูรณ์ด้วยกามคุณทั้งปวง ท่านเป็นผู้มีชาติสูงส่ง มีอานุภาพมาก ย่อมบันเทิงอยู่ในหมู่เทพ ดูกรเทพธิดา เราถามแล้ว ขอท่านจงบอกเถิด นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร

ตีหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ.

ได้ทูลถามด้วยคาถา ๓ คาถา

๒๘๖. ตตฺถ ยโสติ ปริวาโร. วณฺโณติ วณฺณนิภา สรีโรภาโส. ‘‘อุฬาโร’’ติ ปน วิเสเสตฺวา วุตฺตตฺตา ตสฺสา เทวตาย ปริวารสมฺปตฺติ จ วณฺณสมฺปตฺติ จ วุตฺตา โหติ. ตาสุ ‘‘อุฬาโร เต วณฺโณ’’ติ สงฺเขปโต วุตฺตํ วณฺณสมฺปตฺตึ วิสยวเสน วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺพา โอภาสเต ทิสา’’ติ วตฺวา ‘‘อุฬาโร เต ยโส’’ติ วุตฺตํ ปริวารสมฺปตฺตึ วตฺถุวเสน วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘นาริโย นจฺจนฺตี’’ติอาทิ [Pg.111] วุตฺตํ. ตตฺถ สพฺพา โอภาสเต ทิสาติ สพฺพาสุ ทิสาสุ วิชฺโชตเต, สพฺพา วา ทิสา โอภาสยเต, วิชฺโชตยตีติ อตฺโถ. ‘‘โอภาสเต’’ติ ปทสฺส ‘‘โอภาสนฺเต’’ติ เกจิ วจนวิปลฺลาเสน อตฺถํ วทนฺติ, เตหิ ‘‘วณฺเณนา’’ติ วิภตฺติ วิปริณาเมตพฺพา. วณฺเณนาติ จ เหตุมฺหิ กรณวจนํ, วณฺเณน เหตุภูเตนาติ อตฺโถ. ‘‘สพฺพา ทิสา’’ติ จ ชาติวเสน ทิสาสามญฺเญ อเปกฺขิเต วจนวิปลฺลาเสนปิ ปโยชนํ นตฺถิ. นาริโยติ เอตฺถาปิ ‘‘อลงฺกตา’’ติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. เทวปุตฺตาติ เอตฺถ จ-สทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ. เตน นาริโย เทวปุตฺตา จาติ สมุจฺจโย เวทิตพฺโพ.

๒๘๖. ในบทเหล่านั้น บทว่า ยโส คือ บริวาร บทว่า วณฺโณ คือ สีสันและรัศมีกาย แต่เพราะกล่าวโดยวิเศษว่า "อุฬาโร" จึงเป็นอันกล่าวถึงทั้งบริวารสมบัติและวรรณสมบัติของเทพธิดานั้น ในสองอย่างนั้น เพื่อจะแสดงวรรณสมบัติที่กล่าวไว้โดยย่อว่า "อุฬาโร เต วณฺโณ" ให้พิสดารโดยอำนาจแห่งอารมณ์ จึงกล่าวว่า "สพฺพา โอภาสเต ทิสา" และเพื่อจะแสดงบริวารสมบัติที่กล่าวไว้ว่า "อุฬาโร เต ยโส" ให้พิสดารโดยอำนาจแห่งวัตถุ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "นาริโย นจฺจนฺติ" ในบทนั้น บทว่า สพฺพา โอภาสเต ทิสา ความว่า ย่อมรุ่งเรืองไปในทิศทั้งปวง หรือว่า ย่อมยังทิศทั้งปวงให้สว่างไสว คือทำให้รุ่งเรือง อาจารย์บางพวกกล่าวอรรถของบทว่า "โอภาสเต" โดยการสับเปลี่ยนวจนะเป็น "โอภาสนฺเต" ท่านเหล่านั้นพึงเปลี่ยนวิภัตติเป็น "วณฺเณน" และบทว่า วณฺเณน เป็นกรณวิภัตติในอรรถว่าเหตุ ความว่า เพราะวรรณะอันเป็นเหตุ และบทว่า "สพฺพา ทิสา" เมื่อมุ่งถึงทิศโดยทั่วไปโดยชาติแล้ว แม้จะสับเปลี่ยนวจนะก็ไม่มีประโยชน์ แม้ในบทว่า นาริโย นี้ ก็พึงนำบทว่า "อลงฺกตา" มาเชื่อมความ ในบทว่า เทวปุตฺตา นี้ จ-ศัพท์ ถูกลบไป เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าเป็นการรวบรวมว่า "นาริโย จ เทวปุตฺตา จ"

๒๘๗. โมเทนฺตีติ ปโมทยนฺติ. ปูชายาติ ปูชนตฺถํ ปูชานิมิตฺตํ วา, นจฺจนฺติ คายนฺตีติ โยชนา. ตวิมานีติ ตว อิมานิ.

๒๘๗. บทว่า โมเทนฺติ คือ ย่อมทำให้บันเทิง บทว่า ปูชาย คือ เพื่อการบูชา หรือเพราะเหตุแห่งการบูชา พึงโยชนาว่า ย่อมฟ้อนรำ ย่อมขับร้อง บทว่า ตวิมานิ คือ ตว อิมานิ

๒๘๘. สพฺพกามสมิทฺธินีติ สพฺเพหิ ปญฺจหิ กามคุเณหิ, สพฺเพหิ วา ตยา กามิเตหิ อิจฺฉิเตหิ วตฺถูหิ สมิทฺธา. อภิชาตาติ สุชาตา. มหนฺตาสีติ มหตี มหานุภาวา อสิ. เทวกาเย ปโมทสีติ อิมสฺมึ เทวนิกาเย ทิพฺพสมฺปตฺติเหตุเกน ปรเมน ปโมทเนน ปโมทสิ.

๒๘๘. บทว่า สพฺพกามสมิทฺธินี คือ สมบูรณ์ด้วยกามคุณ ๕ ทั้งปวง หรือสมบูรณ์ด้วยวัตถุทั้งปวงที่ท่านปรารถนาต้องการ บทว่า อภิชาตา คือ เกิดดีแล้ว บทว่า มหนฺตาสิ คือ ท่านเป็นผู้ยิ่งใหญ่ มีอานุภาพมาก บทว่า เทวกาเย ปโมทสิ คือ ท่านย่อมบันเทิงในหมู่เทพนี้ ด้วยความบันเทิงอย่างยิ่งอันมีทิพยสมบัติเป็นเหตุ

เอวํ เถเรน ปุจฺฉิตา สา เทวตา ตมตฺถํ วิสฺสชฺเชสิ –

เทพธิดานั้น เมื่อพระเถระทูลถามอย่างนี้แล้ว ได้ตอบเนื้อความนั้นว่า –

๒๘๙.

๒๘๙.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก;

ทุสฺสีลกุเล สุณิสา อโหสึ, อสฺสทฺเธสุ กทริเยสุ อหํ.

เมื่อครั้งเกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ในชาติก่อนในมนุษยโลก หม่อมฉันเป็นสะใภ้ในตระกูลคนทุศีล ไม่มีความศรัทธาและตระหนี่

๒๙๐.

๒๙๐.

‘‘สทฺธา สีเลน สมฺปนฺนา, สํวิภาครตา สทา;

ปิณฺฑาย จรมานสฺส, อปูวํ เต อทาสหํ.

ส่วนหม่อมฉันเป็นผู้มีศรัทธา สมบูรณ์ด้วยศีล ยินดีในการแบ่งปันอยู่เสมอ ได้ถวายขนมแก่ท่านผู้เที่ยวบิณฑบาต

๒๙๑.

๒๙๑.

‘‘ตทาหํ สสฺสุยาจิกฺขึ, ‘สมโณ อาคโต อิธ;

ตสฺส อทาสหํ ปูวํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ’.

ครั้งนั้น หม่อมฉันได้บอกแก่แม่สามีว่า 'มีสมณะมาที่นี่ หม่อมฉันมีใจเลื่อมใส ได้ถวายขนมแก่ท่านด้วยมือของตนเอง'

๒๙๒.

๒๙๒.

‘‘อิติสฺสา สสฺสุ ปริภาสิ, อวินีตาสิ ตฺวํ วธุ;

น มํ สมฺปุจฺฉิตุํ อิจฺฉิ, ‘สมณสฺส ททามหํ’.

เพราะเหตุนั้น แม่สามีจึงบริภาษหม่อมฉันว่า 'เจ้าเป็นสะใภ้ที่ไม่มีใครสั่งสอน ไม่คิดจะถามเราก่อนว่า 'ดิฉันจะถวายแก่สมณะ''

๒๙๓.

๒๙๓.

‘‘ตโต [Pg.112] เม สสฺสุ กุปิตา, ปหาสิ มุสเลน มํ;

กูฏงฺคจฺฉิ อวธิ มํ, นาสกฺขึ ชีวิตุํ จิรํ.

ลำดับนั้น แม่สามีของหม่อมฉันโกรธแล้ว ได้ประหารหม่อมฉันด้วยสาก ท่านทุบตีหม่อมฉันจนถึงที่สุด หม่อมฉันไม่สามารถมีชีวิตอยู่ได้นาน

๒๙๔.

๒๙๔.

‘‘อหํ กายสฺส เภทา, วิปฺปมุตฺตา ตโต จุตา;

เทวานํ ตาวตึสานํ, อุปปนฺนา สหพฺยตํ.

หม่อมฉันเมื่อกายแตกทำลาย พ้นจากอัตภาพนั้น จุติแล้ว ได้ไปเกิดเป็นสหายแห่งทวยเทพชั้นดาวดึงส์

๒๙๕.

๒๙๕.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

เพราะเหตุนั้น วรรณะเช่นนี้จึงบังเกิดแก่ข้าพเจ้า...ฯลฯ...และวรรณะของข้าพเจ้าก็สว่างไปทั่วทุกทิศ ดังนี้

๒๘๙. ตตฺถ อสฺสทฺเธสูติ รตนตฺตยสทฺธาย กมฺมผลสทฺธาย จ อภาเวน อสฺสทฺเธสุ, ถทฺธมจฺฉริยตาย กทริเยสุ สสฺสุอาทีสุ อหํ สทฺธา สีเลน สมฺปนฺนา อโหสินฺติ โยชนา.

๒๘๙. ในบทเหล่านั้น บทว่า อสทฺเธสุ ความว่า ในชนทั้งหลายมีแม่ผัวเป็นต้น ผู้ไม่มีศรัทธา เพราะไม่มีศรัทธาในพระรัตนตรัยและศรัทธาในผลของกรรม และผู้ตระหนี่ เพราะมีความตระหนี่อย่างมาก (แต่) ข้าพเจ้าเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธาและศีล ดังนี้ เป็นการประกอบความ

๒๙๐-๑. อปูวนฺติ กปลฺลปูวํ. เตติ นิปาตมตฺตํ. สสฺสุยา อาจิกฺขึ คหิตภาวญาปนตฺถญฺจ อนุโมทนตฺถญฺจาติ อธิปฺปาโย.

บทว่า อปูวํ ได้แก่ ขนมเบื้อง. บทว่า เต เป็นเพียงนิบาต. อธิบายว่า (ข้าพเจ้า) บอกแก่แม่ผัว เพื่อให้ทราบว่า (พระเถระ) รับแล้วด้วย และเพื่ออนุโมทนาด้วย

๒๙๒. อิติสฺสาติ เอตฺถ อสฺสาติ นิปาตมตฺตํ. สมณสฺส ททามหนฺติ อหํ สมณสฺส อปูวํ ททามีติ. ยสฺมา น มํ สมฺปุจฺฉิตุํ อิจฺฉิ, ตสฺมา ตฺวํ วธุ อวินีตาสีติ สสฺสุ ปริภาสีติ โยชนา.

๒๙๒. ในบทว่า อิติสฺสา นั้น บทว่า อสฺสา เป็นเพียงนิบาต. บทว่า สมณสฺส ททามหํ ความว่า เราถวายขนมแก่สมณะ. ประกอบความว่า เพราะเหตุที่เจ้าไม่ปรารถนาจะถามเราก่อน เพราะเหตุนั้น เจ้าผู้เป็นสะใภ้ เป็นผู้ไม่ได้รับการแนะนำสั่งสอน ดังนี้ แม่ผัวจึงบริภาษ

๒๙๓. ปหาสีติ ปหริ. กูฏงฺคจฺฉิ อวธิ มนฺติ เอตฺถ กูฏนฺติ อํสกูฏํ วุตฺตํ ปุริมปทโลเปน, กูฏเมว องฺคนฺติ กูฏงฺคํ, ตํ ฉินฺทตีติ กูฏงฺคจฺฉิ. เอวํ โกธาภิภูตา หุตฺวา มํ อวธิ, มม อํสกูฏํ ฉินฺทิ, เตเนว อุปกฺกเมน มตตฺตา มํ มาเรสีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘นาสกฺขึ ชีวิตุํ จิร’’นฺติ.

๒๙๓. บทว่า ปหาสิ ความว่า ประหารแล้ว. ในบทว่า กูฏงฺคจฺฉิ อวธิ มํ นี้ คำว่า กูฏํ ท่านกล่าวหมายถึง อํสกูฏ (จะงอยบ่า) โดยการลบพยางค์หน้า, จะงอยนั่นแหละเป็นอวัยวะ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า กูฏงฺค, สิ่งที่ตัดจะงอยนั้น เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า กูฏงฺคจฺฉิ (สาก). ความว่า (แม่ผัว) ถูกความโกรธครอบงำแล้วอย่างนี้ ได้ฆ่าข้าพเจ้า คือได้ตัดจะงอยบ่าของข้าพเจ้า ได้ฆ่าข้าพเจ้า เพราะข้าพเจ้าตายด้วยความพยายามนั้นนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'นาสกฺขึ ชีวิตุํ จิรํ' (ข้าพเจ้าไม่สามารถมีชีวิตอยู่ได้นาน)

๒๙๔. วิปฺปมุตฺตาติ ตโต ทุกฺขโต สุฏฺฐุ มุตฺตา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

๒๙๔. บทว่า วิปฺปมุตฺตา ความว่า พ้นดีแล้วจากทุกข์นั้น. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง

อุฬารวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอุฬารวิมาน จบ

๒. อุจฺฉุทายิกาวิมานวณฺณนา

๒. อรรถกถาอุจฉุทายิกาวิมาน

โอภาสยิตฺวา [Pg.113] ปถวึ สเทวกนฺติ อุจฺฉุทายิกาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรตีติอาทิ สพฺพํ อนนฺตรวิมาเน วุตฺตสทิสํ. อยํ ปน วิเสโส – อิธ อุจฺฉุ ทินฺนา, สสฺสุยา จ ปีฐเกน ปหฏา, ตงฺขณญฺเญว มตา ตาวตึเสสุ อุปฺปนฺนา, ตสฺสํเยว รตฺติยํ เถรสฺส อุปฏฺฐานํ อาคตา, เกวลกปฺปํ คิชฺฌกูฏํ จนฺโท วิย สูริโย วิย จ โอภาเสนฺตี เถรํ วนฺทิตฺวา ปญฺชลิกา นมสฺสมานา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. อถ นํ เถโร –

อุจฉุทายิกาวิมาน มีคำเริ่มต้นว่า โอภาสยิตฺวา ปฐวึ สเทวกํ. เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? เรื่องทั้งหมดมีอาทิว่า พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงราชคฤห์ เหมือนกับเรื่องที่กล่าวไว้แล้วในวิมานก่อนหน้านี้. แต่ต่อไปนี้เป็นข้อแตกต่าง คือ ในเรื่องนี้ (นาง) ได้ถวายอ้อย และถูกแม่ผัวตีด้วยตั่ง ตายในขณะนั้นเอง ไปเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์. ในคืนนั้นเอง นางได้มาเพื่อบำรุงพระเถระ ทำภูเขาคิชฌกูฏทั้งหมดให้สว่างไสวดุจพระจันทร์และดุจพระอาทิตย์ ไหว้พระเถระแล้ว ประนมมือไหว้อยู่ ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. ลำดับนั้น พระเถระได้ (ถาม) เทพธิดานั้นว่า –

๒๙๖.

๒๙๖.

‘‘โอภาสยิตฺวา ปถวึ สเทวกํ, อติโรจสิ จนฺทิมสูริยา วิย;

สิริยา จ วณฺเณน ยเสน เตชสา, พฺรหฺมาว เทเว ติทเส สหินฺทเก.

ท่านทำแผ่นดินพร้อมทั้งเทวโลกให้สว่างแล้ว รุ่งเรืองยิ่งนักดุจพระจันทร์และพระอาทิตย์ ด้วยสิริ วรรณะ ยศ และเดช ดุจท้าวมหาพรหมในหมู่เทพชาวไตรทิพย์พร้อมทั้งพระอินทร์

๒๙๗.

๒๙๗.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ อุปฺปลมาลธารินี, อาเวฬินี กญฺจนสนฺนิภตฺตเจ;

อลงฺกเต อุตฺตมวตฺถธารินี, กา ตฺวํ สุเภ เทวเต วนฺทเส มมํ.

เราขอถามท่าน ผู้ทรงไว้ซึ่งพวงมาลัยอุบล ผู้มีเครื่องประดับศีรษะ ผู้มีผิวพรรณดุจทองคำ ผู้ประดับประดา ทรงผ้าอันอุดม ดูกรเทพธิดาผู้มีรูปงาม ท่านเป็นใคร มาไหว้เรา

๒๙๘.

๒๙๘.

‘‘กึ ตฺวํ ปุเร กมฺมมกาสิ อตฺตนา, มนุสฺสภูตา ปุริมาย ชาติยา;

ทานํ สุจิณฺณํ อถ สีลสํยมํ, เกนูปปนฺนา สุคตึ ยสสฺสินี;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

เมื่อครั้งเกิดเป็นมนุษย์ในชาติก่อน ท่านได้ทำกรรมอะไรไว้ด้วยตนเองในกาลก่อน คือทานที่สั่งสมไว้ดีแล้ว หรือศีลสังวร ท่านผู้มียศ จึงได้เข้าถึงสุคติด้วยกรรมอะไร ดูกรเทพธิดา เราถามแล้ว ขอท่านจงบอก นี้เป็นผลของกรรมอะไร ดังนี้

อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ.

(พระเถระ) ได้ถามด้วยคาถาเหล่านี้

๒๙๖-๗. ตตฺถ โอภาสยิตฺวา ปถวึ สเทวกนฺติ จนฺทิมสูริยรสฺมิสมฺมิสฺเสหิ สิเนรุปสฺสวินิคฺคเตหิ ปภาวิสเรหิ วิชฺโชตยมานตาย เทเวน อากาเสน สหาติ สเทวกํ อุปคตภูมิภาคภูตํ อิมํ ปถวึ วิชฺโชเตตฺวา, เอโกภาสํ เอกปชฺโชตํ กตฺวาติ อตฺโถ. โอภาสยิตฺวา ปถวึ จนฺทิมสูริยา วิยาติ โยชนา. อติโรจสีติ อติกฺกมิตฺวา โรจสิ. ตํ ปน อติโรจนํ เกน กึ วิย เกน วาติ อาห [Pg.114] ‘‘สิริยา’’ติอาทิ. ตตฺถ สิริยาติ โสภคฺคาทิโสภาวิเสเสน. เตชสาติ อตฺตโน อานุภาเวน. อาเวฬินีติ รตนมยปุปฺผาเวฬวตี.

ในบทเหล่านั้น บทว่า โอภาสยิตฺวา ปฐวึ สเทวกํ ความว่า ชื่อว่า สเทวกํ เพราะเป็นไปพร้อมกับอากาศที่ชื่อว่า เทวะ เพราะส่องสว่างอยู่ด้วยกลุ่มรัศมีอันบริสุทธิ์ที่ออกมาจากภูเขาสิเนรุ อันระคนด้วยรัศมีพระจันทร์และพระอาทิตย์, (ท่าน) ทำแผ่นดินนี้ซึ่งเป็นส่วนแห่งภาคพื้นให้สว่างแล้ว กระทำให้มีแสงสว่างเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน มีความรุ่งเรืองเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. ประกอบความว่า ทำแผ่นดินให้สว่าง ดุจพระจันทร์และพระอาทิตย์. บทว่า อติโรจสิ ความว่า ย่อมรุ่งเรืองโดยยิ่ง. แต่การรุ่งเรืองโดยยิ่งนั้น (รุ่งเรือง) ด้วยอะไร ดุจอะไร หรือโดยใคร เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า สิริยา. ในบทเหล่านั้น บทว่า สิริยา ได้แก่ ด้วยความงามอันวิเศษมีโสภาคย์เป็นต้น. บทว่า เตชสา ได้แก่ ด้วยอานุภาพของตน. บทว่า อาเวฬินี ได้แก่ ผู้มีพวงดอกไม้ประดับศีรษะที่ทำด้วยรัตนะ

เอวํ เถเรน ปุจฺฉิตา เทวตา อิมาหิ คาถาหิ วิสฺสชฺเชสิ –

เทพธิดาผู้ถูกพระเถระถามแล้วอย่างนี้ ได้ตอบด้วยคาถาเหล่านี้ว่า –

๒๙๙.

๒๙๙.

‘‘อิทานิ ภนฺเต อิมเมว คามํ, ปิณฺฑาย อมฺหากํ ฆรํ อุปาคมิ;

ตโต เต อุจฺฉุสฺส อทาสิ ขณฺฑิกํ, ปสนฺนจิตฺตา อตุลาย ปีติยา.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในบัดนี้ ท่านได้มาถึงเรือนของพวกข้าพเจ้าในบ้านนี้เองเพื่อบิณฑบาต. ครั้งนั้น ข้าพเจ้าได้ถวายท่อนอ้อยแก่ท่าน ด้วยจิตที่เลื่อมใส ด้วยปีติที่หาประมาณมิได้

๓๐๐.

๓๐๐.

‘‘สสฺสุ จ ปจฺฉา อนุยุญฺชเต มมํ, กหํ นุ อุจฺฉุํ วธุเก อวากิริ;

น ฉฑฺฑิตํ โน ปน ขาทิตํ มยา, สนฺตสฺส ภิกฺขุสฺส สยํ อทาสหํ.

ภายหลัง แม่ผัวได้ไต่ถามข้าพเจ้าว่า 'แม่สะใภ้ เจ้าเอาอ้อยไปทิ้งที่ไหนหนอ' (ข้าพเจ้าตอบว่า) 'ข้าพเจ้ามิได้ทิ้ง และมิได้กิน แต่ข้าพเจ้าได้ถวายแก่ภิกษุผู้สงบด้วยตนเอง'

๓๐๑.

๓๐๑.

‘‘ตุยฺหํ นฺวิทํ อิสฺสริยํ อโถ มม, อิติสฺสา สสฺสุ ปริภาสเต มมํ;

ปีฐํ คเหตฺวา ปหารํ อทาสิ เม, ตโต จุตา กาลกตามฺหิ เทวตา.

แม่ผัวได้บริภาษข้าพเจ้าว่า 'ความเป็นใหญ่นี้เป็นของเจ้า หรือว่าเป็นของข้า' ดังนี้ แล้วถือตั่งมาประหารข้าพเจ้า. ข้าพเจ้าจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ได้เป็นเทพธิดา

๓๐๒.

๓๐๒.

‘‘ตเทว กมฺมํ กุสลํ กตํ มยา, สุขญฺจ กมฺมํ อนุโภมิ อตฺตนา;

เทเวหิ สทฺธึ ปริจารยามหํ, โมทามหํ กามคุเณหิ ปญฺจหิ.

ข้าพเจ้าได้ทำกรรมดีนั้นไว้นั่นเอง และข้าพเจ้ากำลังเสวยสุขจากกรรมนั้นด้วยตนเอง ข้าพเจ้าท่องเที่ยวไปกับเหล่าทวยเทพ บันเทิงอยู่ด้วยกามคุณ ๕

๓๐๓.

๓๐๓.

‘‘ตเทว กมฺมํ กุสลํ กตํ มยา, สุขญฺจ กมฺมํ อนุโภมิ อตฺตนา;

เทวินฺทคุตฺตา ติทเสหิ รกฺขิตา, สมปฺปิตา กามคุเณหิ ปญฺจหิ.

ข้าพเจ้าได้ทำกรรมดีนั้นไว้นั่นเอง และข้าพเจ้ากำลังเสวยสุขจากกรรมนั้นด้วยตนเอง อันท้าวเทวราชคุ้มครองแล้ว อันเหล่าเทพชั้นไตรทิพย์รักษาแล้ว เพียบพร้อมด้วยกามคุณ ๕

๓๐๔.

๓๐๔.

‘‘เอตาทิสํ ปุญฺญผลํ อนปฺปกํ, มหาวิปากา มม อุจฺฉุทกฺขิณา;

เทเวหิ สทฺธึ ปริจารยามหํ, โมทามหํ กามคุเณหิ ปญฺจหิ.

ผลบุญเช่นนี้มิใช่น้อย ทักษิณาทานคืออ้อยของข้าพเจ้ามีวิบากใหญ่ ข้าพเจ้าท่องเที่ยวไปกับเหล่าทวยเทพ บันเทิงอยู่ด้วยกามคุณ ๕

๓๐๕.

๓๐๕.

‘‘เอตาทิสํ [Pg.115] ปุญฺญผลํ อนปฺปกํ, มหาชุติกา มม อุจฺฉุทกฺขิณา;

เทวินฺทคุตฺตา ติทเสหิ รกฺขิตา, สหสฺสเนตฺโตริว นนฺทเน วเน.

ผลบุญเช่นนี้มิใช่น้อย ทักษิณาทานคืออ้อยของข้าพเจ้ามีรุ่งเรืองมาก อันท้าวเทวราชคุ้มครองแล้ว อันเหล่าเทพชั้นไตรทิพย์รักษาแล้ว ดุจท้าวสหัสสนัยน์ในสวนนันทวัน

๓๐๖.

๓๐๖.

‘‘ตุวญฺจ ภนฺเต อนุกมฺปกํ วิทุํ, อุเปจฺจ วนฺทึ กุสลญฺจ ปุจฺฉิสํ;

ตโต เต อุจฺฉุสฺส อทาสิ ขณฺฑิกํ, ปสนฺนจิตฺตา อตุลาย ปีติยา’’ติ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ารู้ว่าท่านเป็นผู้อนุเคราะห์ จึงเข้าไปไหว้และได้ถามถึงกุศล. ครั้งนั้น ข้าพเจ้าได้ถวายท่อนอ้อยแก่ท่าน ด้วยจิตที่เลื่อมใส ด้วยปีติที่หาประมาณมิได้ ดังนี้

๒๙๙. ตตฺถ อิทานีติ อนนฺตราตีตทิวสตฺตา อาห, อธุนาติ อตฺโถ. อิมเมว คามนฺติ อิมสฺมึเยว คาเม, ราชคหํ สนฺธาย วทติ. วุตฺตญฺหิ ‘‘คาโมปิ นิคโมปิ นครมฺปิ ‘คาโม’ อิจฺเจว วุจฺจตี’’ติ. ภุมฺมตฺเถ เจตํ อุปโยควจนํ. อุปาคมีติ อุปคโต อโหสิ. อตุลายาติ อนุปมาย, อปฺปมาณาย วา.

๒๙๙. ในบทเหล่านั้น บทว่า อิทานิ ท่านกล่าวเพราะเป็นวันที่ล่วงไปแล้วโดยไม่มีระหว่างคั่น ความว่า ในบัดนี้. บทว่า อิมเมว คามํ ได้แก่ ในบ้านนี้นี่เอง ท่านกล่าวหมายถึงกรุงราชคฤห์. จริงอยู่ มีคำกล่าวไว้ว่า 'แม้บ้าน แม้นิคม แม้นคร ก็เรียกว่า 'คามะ' นั่นเอง'. และบทนี้เป็นอุปโยควจนะ (ทุติยาวิภัตติ) ในอรรถของสัตตมีวิภัตติ. บทว่า อุปาคิ ได้แก่ ได้เข้าไปแล้ว. บทว่า อตุลายา ได้แก่ ที่หาที่เปรียบมิได้ หรือที่หาประมาณมิได้

๓๐๐. อวากิรีติ อปเนสิ ฉฑฺเฑสิ, วินาเสสิ วา. สนฺตสฺสาติ สาธุรูปสฺส สนฺตกิเลสสฺส ปริสฺสมมปฺปตฺตสฺส วา.

๓๐๐. บทว่า อวากิริ ความว่า เจ้าได้นำไปทิ้งแล้วหรือ หรือว่าได้ทำให้ฉิบหายแล้ว. บทว่า สนฺตสฺส ได้แก่ ผู้มีสภาพดี ผู้มีกิเลสสงบแล้ว หรือผู้ถึงความสงบจากความเดือดร้อน

๓๐๑. ตุยฺหํ นูติ นุ-สทฺโท อนตฺตมนตาสูจเน นิปาโต, โส ‘‘มมา’’ติ เอตฺถาปิ อาเนตฺวา โยเชตพฺโพ ‘‘มม นู’’ติ. อิทํ อิสฺสริยนฺติ เคเห อาธิปจฺจํ สนฺธายาห. ตโต จุตาติ ตโต มนุสฺสโลกโต จุตา. ยสฺมา ฐิตฏฺฐานโต อปคตาปิ ‘‘จุตา’’ติ วุจฺจติ, ตสฺมา จุตึ วิเสเสตุํ ‘‘กาลกตา’’ติ วุตฺตํ. กาลกตาปิ จ น ยตฺถ กตฺถจิ นิพฺพตฺตา, อปิจ โข เทวตฺตํ อุปคตาติ ทสฺเสนฺตี อาห ‘‘อมฺหิ เทวตา’’ติ.

๓๐๑. ในบทว่า Tuyhaṃ nū นั้น นุศัพท์ เป็นนิบาตในอรรถว่าแสดงความไม่พอใจ พึงนำนุศัพท์นั้นมาเชื่อมในบทว่า mamā นี้ด้วย เป็น mama nū (ของข้าพเจ้าหนอ) บทว่า Idaṃ issariyaṃ นี้ ท่านกล่าวหมายถึงความเป็นใหญ่ในเรือน บทว่า Tato cutā คือ จุติจากมนุษยโลกนั้น เพราะว่า แม้ผู้เคลื่อนจากที่ที่ยืนอยู่ ก็เรียกว่า "จุติ" ฉะนั้น เพื่อจะให้จุติพิเศษออกไป ท่านจึงกล่าวว่า kālakatā (ทำกาละแล้ว) ก็และถึงจะทำกาละแล้ว ก็มิได้บังเกิดในที่ไหนๆ ก็แต่ว่า เมื่อจะแสดงว่าเข้าถึงความเป็นเทวดา จึงกล่าวว่า amhi devatā (ข้าพเจ้าเป็นเทวดา) ดังนี้

๓๐๒. ตเทว กมฺมํ กุสลํ กตํ มยาติ ตเทว อุจฺฉุขณฺฑทานมตฺตํ กุสลํ กมฺมํ กตํ มยา, อญฺญํ น ชานามีติ อตฺโถ. สุขญฺจ กมฺมนฺติ สุขญฺจ กมฺมผลํ. กมฺมผลญฺหิ อิธ ‘‘กมฺม’’นฺติ วุตฺตํ อุตฺตรปทโลเปน, การโณปจาเรน วา ‘‘กุสลานํ, ภิกฺขเว, ธมฺมานํ สมาทานเหตุ [Pg.116] เอวมิทํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ (ที. นิ. ๓.๘๐). อนุโภมิ สกํ ปุญฺญ’’นฺติ (วิ. ว. ๑๓๓) จ อาทีสุ วิย. กมฺมนฺติ วา กรณตฺเถ อุปโยควจนํ, กมฺเมนาติ อตฺโถ. กมฺเม วา ภวํ กมฺมํ ยถา กมฺมนฺติ. อถ วา กาเมตพฺพตาย กมฺมํ. ตญฺหิ สุขรชนียภาวโต กามูปสํหิตํ กาเมตพฺพนฺติ กมนียํ. อตฺตนาติ อตฺตนา เอว, สยํวสิตาย เสริภาเวน สยเมวาติ อตฺโถ. ปริจารยามหํ อตฺตานนฺติ ปุริมคาถาย ‘‘อตฺตนา’’ติ วุตฺตํ ปทํ วิภตฺติวิปริณาเมน ‘‘อตฺตาน’’นฺติ โยเชตพฺพํ.

๓๐๒. บทว่า Tadeva kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayā ความว่า กุศลกรรมเพียงแค่การถวายท่อนอ้อยเท่านั้นอันข้าพเจ้าได้ทำแล้ว ข้าพเจ้าไม่รู้จักกรรมอื่น บทว่า Sukhañca kammaṃ คือ และสุขที่เป็นผลของกรรม จริงอยู่ ในที่นี้ ผลของกรรม ท่านเรียกว่า "กรรม" ด้วยการลบอุตตรบท (คือศัพท์ว่า ผล) หรือด้วยการอุปจารเอาเหตุ (คือกรรม) มาใช้ในผล (คือวิบาก) เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุแห่งการสมาทานกุศลธรรมทั้งหลาย บุญนี้จึงเจริญอย่างนี้" และ "เราย่อมเสวยบุญของตน" หรืออีกอย่างหนึ่ง บทว่า kammaṃ เป็นอุปโยควจนะ (ทุติยาวิภัตติ) ในอรรถกรณะ (ตติยาวิภัตติ) ความว่า ด้วยกรรม หรืออีกอย่างหนึ่ง สิ่งที่เกิดในกรรม ชื่อว่า กรรมะ เหมือนอย่างคำว่า กรรมะ อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า กรรมะ เพราะเป็นสิ่งที่น่าปรารถนา จริงอยู่ สุขนั้นเนื่องด้วยกาม เพราะเป็นสิ่งที่น่ากำหนัดยินดี จึงเป็นสิ่งที่น่าปรารถนา เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า กมนียะ (น่าปรารถนา) บทว่า Attanā คือ โดยตนเองนั่นแหละ ความว่า โดยตนเอง เพราะความเป็นผู้อยู่ตามอำนาจตน คือโดยความเป็นอิสระ ในคาถาก่อนที่กล่าวว่า Paricārayāmahaṃ attānaṃ นั้น พึงเชื่อมบทที่กล่าวว่า attanā ด้วยการเปลี่ยนวิภัตติเป็น attānaṃ

๓๐๓-๕. เทวินฺทคุตฺตาติ เทวินฺเทน สกฺเกน คุตฺตา, เทวินฺโท วิย วา คุตฺตา มหาปริวารตาย. สมปฺปิตาติ สุฏฺฐุ อปฺปิตา สมนฺนาคตา. มหาวิปากาติ วิปุลผลา. มหาชุติกาติ มหาเตชา, มหานุภาวาติ อตฺโถ.

บทว่า Devindaguttā คือ อันท้าวสักกะจอมเทพคุ้มครองแล้ว หรืออีกอย่างหนึ่ง คือ อันบริวารหมู่ใหญ่คุ้มครองแล้วเหมือนท้าวสักกะจอมเทพ บทว่า Samappitā คือ ถึงพร้อมด้วยดี บทว่า Mahāvipākā คือ มีผลไพบูลย์ บทว่า Mahājutikā ความว่า มีเดชมาก มีอานุภาพมาก

๓๐๖. ตุวนฺติ ตํ. อนุกมฺปกนฺติ การุณิกํ. วิทุนฺติ สปฺปญฺญํ, สาวกปารมิยา มตฺถกํ ปตฺตนฺติ อตฺโถ. อุเปจฺจาติ อุปคนฺตฺวา. วนฺทินฺติ ปญฺจปติฏฺฐิเตน อภิวาทยึ. กุสลญฺจ อาโรคฺย ปุจฺฉิสํ อปุจฺฉึ, อตุลาย ปีติยา อิทญฺจ กุสลํ อนุสฺสรามีติ อธิปฺปาโย. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

๓๐๖. บทว่า Tuvaṃ คือ ท่าน บทว่า Anukampakaṃ คือ ผู้มีกรุณา บทว่า Viduṃ คือ ผู้มีปัญญา ความว่า ผู้ถึงที่สุดแห่งสาวกบารมี บทว่า Upecca คือ เข้าไปเฝ้าแล้ว บทว่า Vandiṃ คือ ข้าพเจ้าได้ไหว้แล้วด้วยเบญจางคประดิษฐ์ อธิบายว่า ข้าพเจ้าได้ทูลถามถึงความไม่มีโรคและความสบาย และข้าพเจ้าย่อมระลึกถึงกุศลนี้ด้วยปีติหาที่เปรียบมิได้ ที่เหลือก็มีนัยดังที่กล่าวแล้วในหนหลัง

อุจฺฉุทายิกาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอุจฉุทายิกาวิมาน จบ

๓. ปลฺลงฺกวิมานวณฺณนา

๓. อรรถกถาปัลลังกวิมาน

ปลฺลงฺกเสฏฺเฐ มณิโสณฺณจิตฺเตติ ปลฺลงฺกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน จ สมเยน สาวตฺถิยํ อญฺญตรสฺส อุปาสกสฺส ธีตา กุลปเทสาทินา สทิสสฺส ตตฺเถว อญฺญตรสฺส กุลปุตฺตสฺส ทินฺนา, สา จ โหติ อกฺโกธนา สีลาจารสมฺปนฺนา ปติเทวตา สมาทินฺนปญฺจสีลา, อุโปสเถ สกฺกจฺจํ อุโปสถสีลานิ จ รกฺขติ. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว คนฺตฺวา –

ปัลลังกวิมาน เริ่มต้นว่า Pallaṅkaseṭṭhe maṇisoṇṇacitte เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน ในกรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้น ธิดาของอุบาสกคนหนึ่งในกรุงสาวัตถี ได้ถูกมอบให้แก่กุลบุตรคนหนึ่งในกรุงสาวัตถีนั้นเอง ผู้เสมอกันโดยตระกูลและประเทศเป็นต้น และนางเป็นผู้ไม่โกรธ ถึงพร้อมด้วยศีลและอาจาระ มีสามีเป็นเทวดา สมาทานศีล ๕ และในวันอุโบสถก็รักษาอุโบสถศีลโดยเคารพ ในกาลต่อมา นางทำกาละแล้วได้บังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ท่านพระมหาโมคคัลลานเถระได้ไปยังที่นั้นโดยนัยที่กล่าวแล้วในหนหลัง แล้วได้-

๓๐๗.

๓๐๗.

‘‘ปลฺลงฺกเสฏฺเฐ [Pg.117] มณิโสณฺณจิตฺเต, ปุปฺผาภิกิณฺเณ สยเน อุฬาเร;

ตตฺถจฺฉสิ เทวิ มหานุภาเว, อุจฺจาวจา อิทฺธิ วิกุพฺพมานา.

“ดูก่อนเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก ท่านนั่งอยู่ ณ ที่นอนอันประเสริฐ บนบัลลังก์อันประเสริฐที่วิจิตรด้วยแก้วมณีและทองคำ เกลื่อนกล่นด้วยดอกไม้ ท่านแสดงฤทธิ์ต่างๆ นานา”

๓๐๘.

๓๐๘.

‘‘อิมา จ เต อจฺฉราโย สมนฺตโต, นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ;

เทวิทฺธิปตฺตาสิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“และเหล่านางอัปสรเหล่านี้ของท่าน ฟ้อนรำ ขับร้อง และทำให้บันเทิงใจอยู่โดยรอบ ดูก่อนเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก ท่านได้บรรลุฤทธิ์แห่งเทพ เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้? เพราะเหตุไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ?”

คาถาหิ ปุจฺฉิ.

ทูลถามด้วยคาถาทั้งหลาย

สาปิสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

เทพธิดานั้นได้ทูลตอบท่านด้วยคาถาเหล่านี้ว่า –

๓๐๙.

๓๐๙.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, อฑฺเฒ กุเล สุณิสา อโหสึ;

อกฺโกธนา ภตฺตุ วสานุวตฺตินี, อุโปสเถ อปฺปมตฺตา อโหสึ.

“เมื่อครั้งเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ หม่อมฉันได้เป็นสะใภ้ในตระกูลที่มั่งคั่ง เป็นผู้ไม่โกรธ ประพฤติตามอำนาจสามี เป็นผู้ไม่ประมาทในวันอุโบสถ”

๓๑๐.

๓๑๐.

‘‘มนุสฺสภูตา ทหรา อปาปิกา, ปสนฺนจิตฺตา ปติมาภิราธยึ;

ทิวา จ รตฺโต จ มนาปจารินี, อหํ ปุเร สีลวตี อโหสึ.

“เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ หม่อมฉันยังเยาว์วัย เป็นผู้ไม่มีความชั่ว มีจิตเลื่อมใส ได้บำรุงสามีให้เป็นที่พอใจ เป็นผู้ประพฤติเป็นที่พอใจทั้งกลางวันและกลางคืน ในกาลก่อน หม่อมฉันเป็นผู้มีศีล”

๓๑๑.

๓๑๑.

‘‘ปาณาติปาตา วิรตา อโจริกา, สํสุทฺธกายา สุจิพฺรหฺมจารินี;

อมชฺชปา โน จ มุสา อภาณึ, สิกฺขาปเทสุ ปริปูรการินี.

“หม่อมฉันเว้นจากปาณาติบาต ไม่ลักทรัพย์ มีกายกรรมหมดจด ประพฤติพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์ ไม่ดื่มน้ำเมา และไม่พูดเท็จ เป็นผู้ทำสิกขาบทให้บริบูรณ์”

๓๑๒.

๓๑๒.

‘‘จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี;

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, ปสนฺนมานสา อหํ.

“ในวันที่สิบสี่ วันที่สิบห้า และวันที่แปดแห่งปักษ์ และในปาฏิหาริยปักษ์ หม่อมฉันมีใจเลื่อมใส”

๓๑๓.

๓๑๓.

‘‘อฏฺฐงฺคุเปตํ [Pg.118] อนุธมฺมจารินี, อุโปสถํ ปีติมนา อุปาวสึ;

อิมญฺจ อริยํ อฏฺฐงฺควเรหุเปตํ, สมาทิยิตฺวา กุสลํ สุขุทฺรยํ;

ปติมฺหิ กลฺยาณี วสานุวตฺตินี, อโหสึ ปุพฺเพ สุคตสฺส สาวิกา.

“เป็นผู้ประพฤติธรรมสมควรแก่ธรรม ได้รักษาอุโบสถที่ประกอบด้วยองค์ ๘ ด้วยใจยินดี ได้สมาทานกุศลอันมีสุขเป็นผล คืออุโบสถอันประเสริฐนี้ที่ประกอบด้วยองค์ ๘ อันประเสริฐ เป็นภรรยาที่ดี ประพฤติตามอำนาจสามี ในกาลก่อน หม่อมฉันได้เป็นสาวิกาของพระสุคต”

๓๑๔.

๓๑๔.

‘‘เอตาทิสํ กุสลํ ชีวโลเก, กมฺมํ กริตฺวาน วิเสสภาคินี;

กายสฺส เภทา อภิสมฺปรายํ, เทวิทฺธิปตฺตา สุคติมฺหิ อาคตา.

“หม่อมฉันได้ทำกรรมที่เป็นกุศลเช่นนี้ในชีวโลก จึงเป็นผู้มีส่วนแห่งคุณวิเศษ เบื้องหน้าแต่กายแตก ได้บรรลุฤทธิ์แห่งเทพ มาสู่สุคติ”

๓๑๕.

๓๑๕.

‘‘วิมานปาสาทวเร มโนรเม, ปริวาริตา อจฺฉราสงฺคเณน;

สยํปภา เทวคณา รเมนฺติ มํ, ทีฆายุกึ เทววิมานมาคต’’นฺติ.

“ในวิมานปราสาทอันประเสริฐน่ารื่นรมย์ แวดล้อมด้วยหมู่นางอัปสร มีรัศมีในตัวเอง หมู่เทพย่อมทำให้หม่อมฉันผู้มีอายุยืน มาสู่ทิพยวิมานนี้ให้รื่นเริงบันเทิงใจ”

๓๐๗. ตตฺถ ปลฺลงฺกเสฏฺเฐติ ปลฺลงฺกวเร อุตฺตมปลฺลงฺเก. ตํเยวสฺส เสฏฺฐตํ ทสฺเสตุํ ‘‘มณิโสณฺณจิตฺเต’’ติ วุตฺตํ, วิวิธรตนรํสิชาลสมุชฺชเลหิ มณีหิ เจว สุวณฺเณน จ วิจิตฺเต ‘‘ตตฺถา’’ติ ‘‘สยเน’’ติ จ วุตฺเต สยิตพฺพฏฺฐานภูเต ปลฺลงฺกเสฏฺเฐ.

๓๐๗. ในบทเหล่านั้น บทว่า pallaṅkaseṭṭhe คือ บนบัลลังก์อันประเสริฐ บนบัลลังก์อันสูงสุด เพื่อจะแสดงความเป็นเลิศของบัลลังก์นั้นนั่นแหละ ท่านจึงกล่าวว่า maṇisoṇṇacitte ซึ่งวิจิตรด้วยแก้วมณีและทองคำอันรุ่งเรืองด้วยข่ายรัศมีแห่งรัตนะต่างๆ ในบทว่า tattha และ sayane หมายถึง บนบัลลังก์อันประเสริฐซึ่งเป็นที่นอน

๓๐๘. เตติ ตุยฺหํ สมนฺตโต. ‘‘ปโมทยนฺตี’’ติ ปทํ ปน อเปกฺขิตฺวา ‘‘ต’’นฺติ วิภตฺติ วิปริณาเมตพฺพา. ปโมทยนฺตีติ วา ปโมทนํ กโรนฺติ, ปโมทนํ ตุยฺหํ อุปฺปาเทนฺตีติ อตฺโถ.

๓๐๘. บทว่า te คือ ของท่าน โดยรอบ แต่เมื่ออาศัยบทว่า pamodayanti พึงเปลี่ยนวิภัตติเป็น taṃ (ซึ่งท่าน) หรืออีกอย่างหนึ่ง บทว่า pamodayanti คือ ย่อมทำให้รื่นเริง ความว่า ย่อมทำให้ความรื่นเริงเกิดแก่ท่าน

๓๑๐. ทหรา อปาปิกาติ ทหราปิ อปาปิกา. ‘‘ทหราสุ ปาปิกา’’ติ วา ปาโฐ, โสเยวตฺโถ. ‘‘ทหรสฺสาปาปิกา’’ติปิ ปฐนฺติ, ทหรสฺส สามิกสฺส อปาปิกา, สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐาเนน อนติจริยาย จ ภทฺทิกาติ อตฺโถ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปสนฺนจิตฺตา’’ติอาทิ. อภิราธยินฺติ อาราเธสึ. รตฺโตติ รตฺติยํ.

๓๑๐. บทว่า Daharā apāpikā คือ Daharāpi apāpikā (แม้ยังเยาว์วัย ก็ไม่เป็นคนเลวทราม) หรือมีบทว่า Daharāsu pāpikā ก็มีความหมายอย่างเดียวกัน บ้างก็อ่านว่า Daharassāpāpikā หมายความว่า ไม่เป็นคนเลวทรามต่อสามีผู้เยาว์วัย คือเป็นหญิงเจริญ (ภรรยาที่ดี) เพราะการอุปัฏฐากโดยเคารพและเพราะการไม่ประพฤตินอกใจ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า pasannacittā (มีจิตเลื่อมใส) บทว่า Abhirādhayiṃ คือ ārādhesiṃ (ฉันได้ทำให้ยินดีแล้ว) บทว่า Ratto คือ rattiyaṃ (ในเวลากลางคืน)

๓๑๑. อโจริกาติ โจริยรหิตา, อทินฺนาทานา ปฏิวิรตาติ อตฺโถ. ‘‘วิรตา จ โจริยา’’ติปิ ปาโฐ, เถยฺยโต จ วิรตาติ อตฺโถ[Pg.119]. สํสุทฺธกายาติ ปริสุทฺธกายกมฺมนฺตตาย สมฺมเทว สุทฺธกายา, ตโต เอว สุจิพฺรหฺมจารินี สามิกโต อญฺญตฺถ อพฺรหฺมจริยาสมฺภวโต. ตถา หิ วุตฺตํ –

๓๑๑. บทว่า Acorikā คือ เว้นจากการลักขโมย ความว่า งดเว้นจากอทินนาทาน หรือมีบทว่า Viratā ca coriyā ความว่า งดเว้นจากการลักขโมย บทว่า Saṃsuddhakāyā คือ มีกายบริสุทธิ์ดีแล้วโดยชอบ เพราะมีการงานทางกายอันบริสุทธิ์ เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ จึงเป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์อันสะอาด เพราะไม่มีการประพฤติไม่ประเสริฐในที่อื่นนอกจากสามี จริงอย่างนั้น ท่านกล่าวไว้ว่า

‘‘มยญฺจ ภริยา นาติกฺกมาม,อมฺเหปิ ภริยา นาติกฺกมนฺติ;

อญฺญตฺร ตาหิ พฺรหฺมจริยํ จราม,ตสฺมา หิ อมฺหํ ทหรา นิ มิยฺยเร’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๙๗);

“พวกเราไม่ประพฤตินอกใจภรรยาทั้งหลาย แม้ภรรยาทั้งหลายก็ไม่ประพฤตินอกใจพวกเรา เราทั้งหลายประพฤติพรหมจรรย์เว้นจากภรรยาเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น บุตรธิดาผู้เยาว์วัยของพวกเราจึงไม่ตาย”

อถ วา สุจิพฺรหฺมจารินีติ สุจิโน สุทฺธสฺส พฺรหฺมสฺส เสฏฺฐสฺส อุโปสถสีลสฺส, มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส วา อนุรูปสฺส ปุพฺพภาคพฺรหฺมจริยสฺส วเสน สุจิพฺรหฺมจารินี.

อีกอย่างหนึ่ง บทว่า sucibrahmacārinī คือ ชื่อว่าผู้ประพฤติพรหมจรรย์อันสะอาด โดยอำนาจแห่งบุพภาคพรหมจรรย์อันสมควรแก่มรรคพรหมจรรย์ หรือแห่งอุโบสถศีลอันประเสริฐ บริสุทธิ์ สะอาด

๓๑๓. อนุธมฺมจารินีติ อริยานํ ธมฺมสฺส อนุธมฺมํ จรณสีลา. อิมญฺจ อนนฺตรํ วุตฺตํ นิทฺโทสตาย อริยํ, อฏฺฐงฺควเรหิ อฏฺฐหิ อุตฺตมงฺเคหิ อริยตฺตา เอว วา อริยฏฺฐงฺควเรหิ อุเปตํ อาโรคฺยฏฺเฐน อนวชฺชฏฺเฐน จ กุสลํ สุขวิปากตาย สุขานิสํสตาย จ สุขุทฺรยํ อุปาวสินฺติ โยชนา.

๓๑๓. บทว่า Anudhammacārinī คือ ผู้มีปกติประพฤติอนุธรรมซึ่งเป็นธรรมของพระอริยเจ้าทั้งหลาย พึงโยคความดังนี้ว่า สมาทานอุโบสถนี้ซึ่งประเสริฐเพราะไม่มีโทษ อันกล่าวไว้ในลำดับ หรือประกอบด้วยองค์อันประเสริฐ ๘ ประการ เพราะความเป็นอริยะด้วยองค์อันสูงสุด ๘ ประการนั่นเอง เป็นกุศลเพราะเป็นเหตุแห่งความไม่มีโรคและเพราะไม่มีโทษ มีสุขเป็นผล มีสุขเป็นอานิสงส์ และมีสุขเป็นเบื้องหน้า

๓๑๔. วิเสสภาคินีติ วิเสสสฺส ทิพฺพสฺส สมฺปตฺติภวสฺส ภาคินี. สุคติมฺหิ อาคตาติ สุคตึ อาคตา อุปคตา, สุคติมฺหิ วา สุคติยํ ทิพฺพสมฺปตฺติยํ อาคตา. ‘‘สุคติญฺหิ อาคตา’’ติปิ ปาโฐ. ตตฺถ หีติ นิปาตมตฺตํ, เหตุอตฺโถ วา, ยสฺมา สุคตึ อาคตา, ตสฺมา วิเสสภาคินีติ โยชนา.

๓๑๔. บทว่า Visesabhāginī คือ ผู้มีส่วนแห่งภพอันเป็นทิพยสมบัติอันวิเศษ บทว่า Sugatimhi āgatā คือ มาแล้ว ถึงแล้วซึ่งสุคติ หรือมาแล้วในสุคติ คือในทิพยสมบัติ หรือมีบทว่า Sugatiñhi āgatā ในบทนั้น hi เป็นเพียงนิบาต หรือมีอรรถว่าเป็นเหตุ พึงโยคความว่า เพราะมาสู่สุคติ ฉะนั้นจึงเป็นผู้มีส่วนแห่งความวิเศษ

๓๑๕. วิมานปาสาทวเรติ วิมาเนสุ อุตฺตมปาสาเท, วิมานสงฺขาเต วา อคฺคปาสาเท, วิมาเน วา วิคตมาเน อปฺปมาเณ มหนฺเต วรปาสาเท ปริวาริตา อจฺฉราสงฺคเณน สยํปภา ปโมทามิ, ‘‘อมฺหี’’ติ วา ปทํ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. ทีฆายุกินฺติ เหฏฺฐิเมหิ เทเวหิ ทีฆตรายุกตาย ตตฺรูปปนฺเนหิ อนปฺปายุกตาย จ ทีฆายุกึ มํ ยถาวุตฺตํ เทววิมานมาคตํ อุปคตํ เทวคณา รเมนฺตีติ โยชนา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

๓๑๕. บทว่า Vimānapāsādavare คือ ในปราสาทอันอุดมในวิมานทั้งหลาย หรือในปราสาทอันเลิศที่นับว่าเป็นวิมาน หรือในปราสาทอันประเสริฐที่ยิ่งใหญ่ หาประมาณมิได้ คือปราศจากมานะ ข้าพเจ้าผู้มีรัศมีในตัวเอง อันหมู่แห่งนางอัปสรแวดล้อมแล้ว ย่อมบันเทิงอยู่ หรือพึงนำบทว่า amhi (ย่อมเป็น) มาประกอบ บทว่า Dīghāyukiṃ พึงโยคความว่า หมู่เทวดาย่อมทำให้ข้าพเจ้าผู้มีอายุยืน ผู้มาแล้ว เข้าถึงแล้วซึ่งเทววิมานดังที่กล่าวแล้ว ให้รื่นรมย์ เพราะมีอายุยืนยาวกว่าเทวดาชั้นต่ำกว่า และเพราะมีอายุไม่น้อย (เมื่อเทียบกับ) เทวดาที่อุบัติในชั้นนั้น ที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้ว

ปลฺลงฺกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาพัลลังกวิมาน จบ

๔. ลตาวิมานวณฺณนา

๔. อรรถกถาลตาวิมาน

ลตา [Pg.120] จ สชฺชา ปวรา จ เทวตาติ ลตาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน จ สมเยน สาวตฺถิวาสิโน อญฺญตรสฺส อุปาสกสฺส ธีตา ลตา นาม ปณฺฑิตา พฺยตฺตา เมธาวินี ปติกุลํ คตา ภตฺตุ สสฺสุสสุรานญฺจ มนาปจารินี ปิยวาทินี ปริชนสฺส สงฺคหกุสลา เคเห กุฏุมฺพภารสฺส นิตฺถรณสมตฺถา อกฺโกธนา สีลาจารสมฺปนฺนา ทานสํวิภาครตา อขณฺฑปญฺจสีลา อุโปสถรกฺขเณ จ อปฺปมตฺตา อโหสิ. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา เวสฺสวณสฺส มหาราชสฺส ธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ ลตาตฺเวว นาเมน. อญฺญาปิ ตสฺสา สชฺชา, ปวรา, อจฺจิมตี, สุตาติ จตสฺโส ภคินิโย อเหสุํ. ตา ปญฺจปิ สกฺเกน เทวราเชน อาเนตฺวา นาฏกิตฺถิภาเวน ปริจาริกฏฺฐาเน ฐปิตา. ลตา ปนสฺส นจฺจคีตาทีสุ เฉกตาย อิฏฺฐตรา อโหสิ.

คาถาว่า Latā ca sajjā pavarā ca devatā เป็นต้น เป็นลตาวิมาร วิมานนั้นมีกำเนิดเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน ในกรุงสาวัตถี ในสมัยนั้น ธิดาของอุบาสกผู้หนึ่งชาวกรุงสาวัตถี ชื่อว่าลตา เป็นบัณฑิต ฉลาด มีปัญญา ไปสู่ตระกูลสามีแล้ว เป็นผู้ประพฤติเป็นที่พอใจและกล่าววาจาเป็นที่รักต่อสามี ต่อแม่ผัวและพ่อผัว ฉลาดในการสงเคราะห์แก่บริวาร สามารถในการบริหารภาระแห่งครอบครัวในเรือน เป็นผู้ไม่โกรธ สมบูรณ์ด้วยศีลและอาจาระ ยินดีในการให้และการแบ่งปัน มีศีล ๕ ไม่ขาด และเป็นผู้ไม่ประมาทในการรักษาอุโบสถ ในกาลต่อมา นางทำกาละแล้ว ได้บังเกิดเป็นธิดาของท้าวเวสสุวรรณมหาราช มีชื่อว่าลตานั่นเอง นางยังมีน้องสาวอีก ๔ คน คือ สัชชา ปวรา อัจจิมดี และสุตา เทพธิดาทั้ง ๕ นั้น ท้าวสักกเทวราชทรงนำมาแล้วตั้งไว้ในตำแหน่งนางบำเรอในฐานะนางฟ้อนรำ ส่วนนางลตา เป็นที่โปรดปรานอย่างยิ่งของท้าวสักกะ เพราะความฉลาดในการฟ้อนรำขับร้องเป็นต้น

ตาสํ เอกโต สมาคนฺตฺวา สุขนิสชฺชาย นิสินฺนานํ สงฺคีตเนปุญฺญํ ปฏิจฺจ วิวาโท อุปฺปนฺโน. ตา สพฺพาปิ เวสฺสวณสฺส มหาราชสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ปุจฺฉึสุ ‘‘ตาต, กตมา อมฺหากํ นจฺจาทีสุ กุสลา’’ติ? โส เอวมาห ‘‘คจฺฉถ ธีตโร อโนตตฺตทหตีเร เทวสมาคเม สงฺคีตํ ปวตฺเตถ, ตตฺถ โว วิเสโส ปากโฏ ภวิสฺสตี’’ติ. ตา ตถา อกํสุ. ตตฺถ เทวปุตฺตา ลตาย นจฺจมานาย อตฺตโน สภาเวน ฐาตุํ นาสกฺขึสุ, สญฺชาตปหาสา อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตชาตา นิรนฺตรํ สาธุการํ เทนฺตา อุกฺกุฏฺฐิสทฺเท เจลุกฺเขเป จ ปวตฺเตนฺตา หิมวนฺตํ กมฺปยมานา วิย มหนฺตํ โกลาหลมกํสุ. อิตราสุ ปน นจฺจนฺตีสุ สิสิรกาเล โกกิลา วิย ตุณฺหีภูตา นิสีทึสุ. เอวํ ตตฺถ สงฺคีเต ลตาย วิเสโส ปากโฏ อโหสิ.

เมื่อเทพธิดาเหล่านั้นมาประชุมกันในที่แห่งเดียว นั่งอยู่ด้วยการนั่งอันเป็นสุข ได้เกิดการโต้เถียงกันขึ้นเพราะอาศัยความฉลาดในด้านสังคีต เทพธิดาเหล่านั้นทั้งหมดไปสู่สำนักของท้าวเวสสุวรรณมหาราชแล้วทูลถามว่า “ข้าแต่พระบิดา ในบรรดาพวกหม่อมฉัน ใครเป็นผู้ฉลาดในการฟ้อนรำเป็นต้น?” ท้าวเธอตรัสอย่างนี้ว่า “ดูก่อนธิดาทั้งหลาย พวกเธอจงไป จงแสดงสังคีตในที่ประชุมเทวดา ณ ริมฝั่งสระอโนดาต ความพิเศษของพวกเธอจักปรากฏในที่นั้น” เทพธิดาเหล่านั้นได้กระทำตามนั้น ในที่นั้น เมื่อนางลตาฟ้อนรำอยู่ เหล่าเทพบุตรไม่สามารถดำรงอยู่ได้ตามปกติภาวะของตน เกิดความร่าเริงยินดี เกิดจิตอัศจรรย์ไม่เคยมีมา ให้สาธุการอยู่เนืองนิตย์ เปล่งเสียงโห่ร้องและโยนผ้าขึ้นไปในอากาศ ได้กระทำเสียงกึกก้องกัมปนาทใหญ่ ประหนึ่งว่าทำให้ป่าหิมพานต์สั่นสะเทือน ส่วนเมื่อเทพธิดาองค์อื่น ๆ ฟ้อนรำอยู่ (เหล่าเทพบุตร) กลับนิ่งเฉยดุจนกกาเหว่าในฤดูหนาว ด้วยประการฉะนี้ ความพิเศษของนางลตาจึงปรากฏชัดในสังคีตนั้น

อถ ตาสํ เทวธีตานํ สุตาย เทวธีตาย เอตทโหสิ ‘‘กึ นุ โข กมฺมํ กตฺวา อยํ ลตา อมฺเห อภิภุยฺย ติฏฺฐติ วณฺเณน เจว ยสสา จ, ยํนูนาหํ ลตาย กตกมฺมํ ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ. สา ตํ ปุจฺฉิ. อิตราปิ ตสฺสา เอตมตฺถํ วิสฺสชฺเชสิ. ตยิทํ สพฺพํ เวสฺสวณมหาราชา เทวจาริกวเสน อุปคตสฺส อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส อาจิกฺขิ. เถโร ตมตฺถํ ปุจฺฉาย มูลการณโต ปฏฺฐาย ภควโต อาโรเจนฺโต –

ครั้งนั้น เทพธิดาชื่อสุตาในหมู่เทพธิดาเหล่านั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า “นางลตานี้ ทำกรรมอะไรหนอ จึงตั้งอยู่ครอบงำพวกเราได้ทั้งโดยวรรณะและโดยยศ ไฉนหนอ เราพึงถามถึงกรรมที่นางลตาได้กระทำไว้” นางจึงได้ถามนางลตานั้น แม้นางลตา ก็ได้ตอบเนื้อความนั้นแก่นาง เรื่องราวทั้งหมดนั้น ท้าวเวสสุวรรณมหาราชได้กราบทูลแด่ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มาถึงด้วยอำนาจการเที่ยวจาริกไปในเทวโลก พระเถระ เมื่อจะกราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระผู้มีพระภาค โดยเริ่มตั้งแต่เหตุอันเป็นมูลแห่งคำถาม ได้กล่าวว่า –

๓๑๖.

๓๑๖.

‘‘ลตา [Pg.121] จ สชฺชา ปวรา จ เทวตา, อจฺจิมตี ราชวรสฺส สิรีมโต;

สุตา จ รญฺโญ เวสฺสวณสฺส ธีตา, ราชีมตี ธมฺมคุเณหิ โสภถ.

“เทพธิดาชื่อลตา สัชชา และปวรา, อัจจิมดี และสุตา ธิดาของท้าวเวสสุวรรณราชผู้ประเสริฐ ผู้ทรงสิริ, และราชิมดี พวกเธอย่อมงดงามด้วยธรรมคุณทั้งหลาย”

๓๑๗.

๓๑๗.

‘‘ปญฺเจตฺถ นาริโย อาคมํสุ นฺหายิตุํ, สีโตทกํ อุปฺปลินึ สิวํ นทึ;

ตา ตตฺถ นฺหายิตฺวา รเมตฺวา เทวตา, นจฺจิตฺวา คายิตฺวา สุตา ลตํ พฺรวิ.

“นารี ๕ นางในที่นี้ ได้มาเพื่อจะอาบน้ำในแม่น้ำที่มีน้ำเย็น มีดอกอุบล เป็นที่เกษม เทพธิดาเหล่านั้น ครั้นอาบน้ำและรื่นรมย์ในที่นั้นแล้ว ฟ้อนรำแล้ว ขับร้องแล้ว นางสุตาได้กล่าวกะนางลตาว่า”

๓๑๘.

๓๑๘.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ อุปฺปลมาลธารินิ, อาเวฬินิ กญฺจนสนฺนิภตฺตเจ;

ติมิรตมฺพกฺขิ นเภว โสภเน, ทีฆายุกี เกน กโต ยโส ตว.

เราขอถามเธอ ผู้ประดับพวงอุบล ผู้ทรงเครื่องประดับศีรษะ มีผิวดุจทองคำ มีดวงตาสีแดงดังดอกกุ่ม มีความงามดุจท้องฟ้า ผู้มีอายุยืน ยศของเธอเกิดจากบุญอะไร

๓๑๙.

๓๑๙.

‘‘เกนาสิ ภทฺเท ปติโน ปิยตรา, วิสิฏฺฐกลฺยาณิตรสฺสุ รูปโต;

ปทกฺขิณา นจฺจนคีตวาทิเต, อาจิกฺข โน ตฺวํ นรนาริปุจฺฉิตา’’ติ. –

ดูก่อนนางผู้เจริญ เธอเป็นที่รักยิ่งของสามี มีรูปงามยิ่งกว่าหญิงอื่น และฉลาดในการฟ้อนรำขับร้องและประโคมดนตรี เพราะบุญอะไร เธอผู้ที่เทวดาและเทพธิดาไต่ถาม โปรดบอกแก่เราเถิด

สุตาย ปุจฺฉา.

คำถามของนางสุตา

๓๒๐.

๓๒๐.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, อุฬารโภเค กุเล สุณิสา อโหสึ;

อกฺโกธนา ภตฺตุ วสานุวตฺตินี, อุโปสเถ อปฺปมตฺตา อโหสึ.

เมื่อเราเกิดเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ ได้เป็นสะใภ้ในตระกูลที่มีโภคะมหาศาล เราเป็นผู้ไม่โกรธ ประพฤติตามอำนาจของสามี และเป็นผู้ไม่ประมาทในวันอุโบสถ

๓๒๑.

๓๒๑.

‘‘มนุสฺสภูตา ทหรา อปาปิกา, ปสนฺนจิตฺตา ปติมาภิราธยึ;

สเทวรํ สสฺสสุรํ สทาสกํ, อภิราธยึ ตมฺหิ กโต ยโส มม.

เมื่อเราเป็นมนุษย์ ยังเป็นสาวรุ่น ไม่มีบาป มีจิตเลื่อมใส ได้บำรุงสามี เราได้บำรุงสามีพร้อมทั้งน้องชายสามี พ่อผัวแม่ผัว และทาสทาสี ยศของเราเกิดขึ้นในภพนั้น

๓๒๒.

๓๒๒.

‘‘สาหํ เตน กุสเลน กมฺมุนา, จตุพฺภิ ฐาเนหิ วิเสสมชฺฌคา;

อายุญฺจ วณฺณญฺจ สุขํ พลญฺจ, ขิฑฺฑารตึ ปจฺจนุโภมนปฺปกํ.

เรานั้น เพราะกรรมที่เป็นกุศลนั้น จึงได้บรรลุคุณวิเศษในฐานะ ๔ ประการ คือ อายุ วรรณะ สุขะ และพละ และได้เสวยความยินดีในกามคุณอันไม่น้อย

๓๒๓.

๓๒๓.

‘‘สุตํ [Pg.122] นุ ตํ ภาสติ ยํ อยํ ลตา, ยํ โน อปุจฺฉิมฺห อกิตฺตยี โน;

ปติโน กิรมฺหากํ วิสิฏฺฐ นารีนํ, คตี จ ตาสํ ปวรา จ เทวตา.

นางลตานี้กล่าวคำใด คำนั้นเป็นคำจริงหนอ สิ่งที่เราถาม นางก็ได้บอกแก่เราแล้ว ได้ยินว่า สามีเป็นคติ เป็นผู้ประเสริฐ และเป็นเทวดาของพวกเราผู้เป็นสตรีที่ดี

๓๒๔.

๓๒๔.

‘‘ปตีสุ ธมฺมํ ปจราม สพฺพา, ปติพฺพตา ยตฺถ ภวนฺติ อิตฺถิโย;

ปตีสุ ธมฺมํ ปจริตฺวา สพฺพา, ลจฺฉามเส ภาสติ ยํ อยํ ลตา.

พวกเราทั้งหมดจะประพฤติธรรมในสามีทั้งหลาย ที่ซึ่งสตรีทั้งหลายเป็นผู้มีสามีเป็นที่พึ่ง พวกเราทั้งหมดประพฤติธรรมในสามีแล้ว จักได้ผลตามที่นางลตานี้กล่าวไว้

๓๒๕.

๓๒๕.

‘‘สีโห ยถา ปพฺพตสานุโคจโร, มหินฺธรํ ปพฺพตมาวสิตฺวา;

ปสยฺห หนฺตฺวา อิตเร จตุปฺปเท, ขุทฺเท มิเค ขาทติ มํสโภชโน.

ราชสีห์ผู้มีซอกเขาเป็นที่เที่ยวไป อาศัยอยู่บนภูเขาอันเป็นจอมผา ครั้นข่มขี่ฆ่าสัตว์สี่เท้าเหล่าอื่นที่เป็นสัตว์เล็กๆ แล้ว ผู้กินเนื้อเป็นอาหาร ย่อมกิน (สัตว์เหล่านั้น) ฉันใด

๓๒๖.

๓๒๖.

‘‘ตเถว สทฺธา อิธ อริยสาวิกา, ภตฺตารํ นิสฺสาย ปตึ อนุพฺพตา;

โกธํ วธิตฺวา อภิภุยฺย มจฺฉรํ, สคฺคมฺหิ สา โมทติ ธมฺมจารินี’’ติ. –

อริยสาวิกาผู้มีศรัทธาในโลกนี้ อาศัยสามี ประพฤติตามสามี กำจัดความโกรธ ครอบงำความตระหนี่ได้แล้ว เป็นผู้ประพฤติธรรม ย่อมบันเทิงในสวรรค์ ฉันนั้น

ลตาย วิสฺสชฺชนนฺติ อาห.

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า นี้เป็นคำตอบของนางลตา

๓๑๖. ตตฺถ ลตา จ สชฺชา ปวรา อจฺจิมตี สุตาติ ตาสํ นามํ. จ-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ. ราชวรสฺสาติ จตุนฺนํ มหาราชานํ วรสฺส เสฏฺฐสฺส เทวราชสฺส. สกฺกสฺส ปริจาริกาติ อธิปฺปาโย. รญฺโญติ มหาราชสฺส. เตนาห ‘‘เวสฺสวณสฺส ธีตา’’ติ, อิทํ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ, วจนวิปลฺลาโส วา, ธีตโรติ อตฺโถ. ราชติ วิชฺโชตตีติ ราชี, ราชีติ มตา ปญฺญาตา ราชีมตี, อิทํ ตาสํ สพฺพาสํ วิเสสนํ. นามเมว เอตํ เอกิสฺสา เทวตายาติ เกจิ, เตสํ มเตน ‘‘ปวรา’’ติ สพฺพาสํ วิเสสนเมว. ธมฺมคุเณหีติ ธมฺมิเยหิ ธมฺมโต อนเปเตหิ คุเณหิ, ยถาภุจฺจคุเณหีติ อตฺโถ. โสภถาติ วิโรจถ.

๓๑๖. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า ลตา สัชชา ปวรา อัจจิมดี และสุตา เป็นชื่อของเทพธิดาเหล่านั้น. จะศัพท์ใช้ในอรรถะรวบรวม. บทว่า ราชวรัสส ความว่า ของท้าวสักกะผู้เป็นจอมเทพ ผู้ประเสริฐและเป็นใหญ่กว่าท้าวมหาราชทั้ง ๔ อธิบายว่า เป็นหญิงรับใช้ของท้าวสักกะ. บทว่า รญฺโญ ความว่า ของท้าวมหาราช. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า เวสฺสวณสฺส ธีตา (ธิดาของท้าวเวสสวรรณ) พึงประกอบบทนี้เข้ากับแต่ละคน หรือเป็นการสลับวจนะ ความว่า ธิดาทั้งหลาย. บทว่า ราชิ เพราะอรรถว่า ย่อมรุ่งเรือง คือ ส่องสว่าง, บทว่า ราชิมตี คือ ผู้ที่รู้จักกันว่าราชิ บทนี้เป็นวิเสสนะของเทพธิดาเหล่านั้นทั้งหมด. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า บทนี้เป็นเพียงชื่อของเทพธิดาองค์หนึ่ง ตามมติของท่านเหล่านั้น บทว่า ปวรา เป็นเพียงวิเสสนะของเทพธิดาทั้งหมด. บทว่า ธมฺมคุเณหิ ความว่า ด้วยคุณอันชอบธรรม คือ ไม่ปราศจากธรรม ได้แก่ ด้วยคุณตามความเป็นจริง. บทว่า โสภถา ความว่า ย่อมรุ่งเรือง.

๓๑๗. ปญฺเจตฺถ นาริโยติ ปญฺจ ยถาวุตฺตนามา เทวธีตโร เอตฺถ อิมสฺมึ หิมวนฺตปเทเส. สีโตทกํ อุปฺปลินึ สิวํ นทินฺติ อโนตตฺตทหโต นิกฺขนฺตนทิมุขํ สนฺธาย วทติ. นจฺจิตฺวา คายิตฺวาติ ปิตุ เวสฺสวณสฺส [Pg.123] อาณาย เทวสมาคเม ตาหิ กตสฺส นจฺจคีตสฺส วเสน วุตฺตํ. สุตา ลตํ พฺรวีติ สุตา เทวธีตา ลตํ อตฺตโน ภคินึ กเถสิ. ‘‘สุตา ลตํ พฺรวุ’’นฺติปิ ปฐนฺติ, สุตา ธีตโร เวสฺสวณสฺส มหาราชสฺส ลตํ กเถสุนฺติ อตฺโถ.

๓๑๗. บทว่า ปญฺเจตฺถ นาริโย ความว่า เทพธิดา ๕ องค์ผู้มีชื่อตามที่กล่าวแล้วในประเทศหิมพานต์นี้. บทว่า สีโตทกํ อุปฺปลินึ สิวํ นทึ ท่านกล่าวหมายถึงปากแม่น้ำที่ไหลออกจากสระอโนดาต. บทว่า นจฺจิตฺวา คายิตฺวา ท่านกล่าวตามอำนาจของการฟ้อนรำขับร้องที่เทพธิดาเหล่านั้นกระทำในที่ประชุมเทวดาตามพระบัญชาของท้าวเวสสวรรณผู้เป็นบิดา. บทว่า สุตา ลตํ พฺรวิ ความว่า เทพธิดาชื่อสุตาได้กล่าวกับนางลตาผู้เป็นพี่สาวของตน. บางท่านก็อ่านว่า สุตา ลตํ พฺรวุํ ความว่า ธิดาทั้งหลายของท้าวเวสสวรรณมหาราชได้กล่าวกับนางลตา.

๓๑๘. ติมิรตมฺพกฺขีติ นิจุลเกสรภาสสทิเสหิ ตมฺพราชีหิ สมนฺนาคตกฺขิ. นเภว โสภเนติ นภํ วิย โสภมาเน, สรทสมเย อพฺภมหิกาทิอุปกฺกิเลสวิมุตฺตํ นภํ วิย สุวิสุทฺธงฺคปจฺจงฺคตาย วิราชมาเนติ อตฺโถ. อถ วา นเภวาติ นเภ เอว, สมุจฺจยตฺโถ เอว-สทฺโท, อากาสฏฺฐวิมาเนสุ หิมวนฺตยุคนฺธราทิภูมิปฏิพทฺธฏฺฐาเนสุ จาติ สพฺพตฺเถว โสภมาเนติ อตฺโถ. เกน กโตติ เกน กีทิเสน ปุญฺเญน นิพฺพตฺติโต. ยโสติ ปริวารสมฺปตฺติ กิตฺติสทฺโท จ. กิตฺติสทฺทคฺคหเณน จ กิตฺติสทฺทเหตุภูตา คุณา คยฺหนฺติ.

๓๑๘. บทว่า ติมิรตมฺพกฺขี ความว่า มีดวงตาประกอบด้วยเส้นสายสีแดงคล้ายสีเกสรดอกกุ่ม. บทว่า นเภว โสภเณ ความว่า งดงามดุจท้องฟ้า อธิบายว่า รุ่งเรืองเพราะมีอวัยวะน้อยใหญ่บริสุทธิ์ยิ่ง ดุจท้องฟ้าในสมัยสารทกาลที่ปราศจากอุปกิเลสมีเมฆและหมอกเป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า นเภว คือ นเภ เอว (ในท้องฟ้านั่นเทียว) เอวศัพท์ใช้ในอรรถะรวบรวม อธิบายว่า งดงามในทุกที่ ทั้งในวิมานที่ตั้งอยู่ในอากาศ และในสถานที่เนื่องด้วยแผ่นดินมีภูเขาหิมาลัยและยุคนธรเป็นต้น. บทว่า เกน กโต ความว่า เกิดขึ้นด้วยบุญเช่นไร. บทว่า ยโส ได้แก่ ความพรั่งพร้อมด้วยบริวารและเสียงสรรเสริญ. และโดยการถือเอาคำว่า กิตติศัพท์ ย่อมหมายรวมถึงคุณธรรมทั้งหลายอันเป็นเหตุแห่งเสียงสรรเสริญด้วย.

๓๑๙. ปติโน ปิยตราติ สามิโน ปิยตรา สามิวลฺลภา. เตนสฺสา สุภคตํ ทสฺเสติ. วิสิฏฺฐกลฺยาณิตรสฺสู รูปโตติ รูปสมฺปตฺติยา วิสิฏฺฐา อุตฺตมา กลฺยาณิตรา สุนฺทรตรา, อสฺสูติ นิปาตมตฺตํ. ‘‘วิสิฏฺฐกลฺยาณิตราสิ รูปโต’’ติ จ ปฐนฺติ. ปทกฺขิณาติ ปกาเรหิ, วิเสเสน วา ทกฺขิณา กุสลา. นจฺจนคีตวาทิเตติ เอตฺถ นจฺจนาติ วิภตฺติโลโป กโต, นจฺเจ จ คีเต จ วาทิเต จาติ อตฺโถ. นรนาริปุจฺฉิตาติ เทวปุตฺเตหิ เทวธีตาหิ จ ‘‘กหํ ลตา, กึ กโรติ ลตา’’ติ รูปทสฺสนตฺถญฺเจว สิปฺปทสฺสนตฺถญฺจ ปุจฺฉิตา.

๓๑๙. บทว่า ปติโน ปิยตรา ความว่า เป็นที่รักยิ่งของสามี เป็นที่รักใคร่ของสามี. ด้วยบทนั้น ท่านแสดงความเป็นผู้มีบุญของนางลตานั้น. บทว่า วิสิฏฺฐกลฺยาณิตรสฺสู รูปโต ความว่า มีรูปสมบัติที่ประเสริฐสุด งดงามยิ่ง สวยงามยิ่ง, อสฺสุ เป็นเพียงนิบาต. บางท่านก็อ่านว่า วิสิฏฺฐกลฺยาณิตราสิ รูปโต. บทว่า ปทกฺขิณา ความว่า ฉลาด ชำนาญโดยประการต่างๆ หรือโดยพิเศษ. ในบทว่า นจฺจนคีตวาทิเต นี้ บทว่า นจฺจน ท่านทำวิภัตติโลปไว้ ความว่า ในการฟ้อนรำ ในการขับร้อง และในการประโคม. บทว่า นรนาริปุจฺฉิตา ความว่า อันเทวบุตรและเทพธิดาไต่ถามว่า 'นางลตาอยู่ที่ไหน นางลตากำลังทำอะไร' เพื่อต้องการจะดูรูปโฉมและเพื่อต้องการจะดูศิลปะ.

๓๒๑. นิจฺจํ กาเยน อสํสฏฺฐตาย เทโว วิย รเมติ, ทุติโย วโรติ วา เทวโร, ภตฺตุ กนิฏฺฐภาตา, สห เทวเรนาติ สเทวรํ. สสฺสุ จ สสุโร จ สสุรา, สห สสุเรหีติ สสฺสสุรํ. สห ทาเสหิ ทาสีหิ จาติ สทาสกํ ปติมาภิราธยินฺติ สมฺพนฺโธ. ตมฺหิ กโตติ ตมฺหิ กุเล, กาเล วา สุณิสากาเล กโต ยโส ตนฺนิพฺพตฺตกปุญฺญสฺส นิพฺพตฺตเนนาติ อธิปฺปาโย. มมาติ อิทํ ‘‘กโต’’ติ ปทํ อเปกฺขิตฺวา ‘‘มยา’’ติ ปริณาเมตพฺพํ.

๓๒๑. บทว่า เทวโร (น้องชายสามี) เพราะยังบุคคลให้ยินดีเหมือนเทวดา เนื่องจากไม่มีการคลุกคลีด้วยกายเป็นนิจ หรือเพราะเป็นผู้ที่น่าปรารถนาคนที่สอง, คือน้องชายของสามี, บทว่า สเทวรํ คือ พร้อมด้วยน้องชายสามี. บทว่า สสฺสุ (แม่ผัว) และ สสุโร (พ่อผัว) รวมเป็น สสุรา, บทว่า สสฺสุรํ คือ พร้อมด้วยพ่อผัวแม่ผัว. บทว่า สทาสกํ คือ พร้อมด้วยทาสและทาสี มีความเกี่ยวข้องกับบทว่า ปติมาภิราธยึ (ได้บำรุงสามี). บทว่า ตมฺหิ กโต อธิบายว่า ยศอันบุญที่ทำให้เกิดยศนั้นให้เกิดขึ้นแล้ว ในตระกูลนั้น หรือในกาลนั้น คือในเวลาที่เป็นสะใภ้. บทว่า มม นี้ พึงเปลี่ยนเป็น มยา โดยอาศัยบทว่า กโต.

๓๒๒. จตุพฺภิ [Pg.124] ฐาเนหีติ จตูหิ การเณหิ, จตูสุ วา ฐาเนสุ นิมิตฺตภูเตสุ. วิเสสมชฺฌคาติ อญฺญาหิ อติสยํ อธิคตา. อายุญฺจ วณฺณญฺจ สุขํ พลญฺจาติ ‘‘จตูหิ ฐาเนหี’’ติ วุตฺตานํ สรูปโต ทสฺสนํ. อายุอาทโย เอว หิสฺสา อญฺญาหิ วิสิฏฺฐสภาวตาย วิเสสา ตสฺสา ตถา สมฺภาวนาวเสน คเหตพฺพตาย เหตุภาวโต ‘‘ฐาน’’นฺติ จ วุตฺตํ. วิเสสมชฺฌคา. กีทิสํ? อายุญฺจ วณฺณญฺจ สุขญฺจ พลญฺจาติ โยชนา.

๓๒๒. บทว่า Catubbhi ṭhānehi ความว่า ด้วยเหตุ ๔ ประการ หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะเหตุ ๔ ประการที่เป็นนิมิต. บทว่า Visesamajjhagā ความว่า ได้บรรลุความยอดเยี่ยมกว่านางเทพอัปสรเหล่าอื่น. บทว่า Āyuñca vaṇṇañca sukhaṃ balañca เป็นการแสดงโดยสรูปแห่งเหตุทั้งหลายที่กล่าวไว้ว่า “catūhi ṭhānehi”. จริงอยู่ อายุเป็นต้นนั่นแหละของนางลตานั้น ชื่อว่าวิเศษ เพราะมีสภาวะที่พิเศษกว่านางเทพอัปสรเหล่าอื่น และชื่อว่า “ฐานะ” เพราะเป็นเหตุอันพึงถือเอาโดยอำนาจแห่งการยกย่องนางลตานั้น. (นาง) ได้บรรลุความพิเศษ. (ถามว่า) เช่นไร? (ตอบว่า) ได้บรรลุอายุ วรรณะ สุขะ และพละ ดังนี้เป็นการประกอบความ.

๓๒๓. สุตํ นุ ตํ ภาสติ ยํ อยํ ลตาติ อยํ ลตา อมฺหากํ เชฏฺฐภคินี ยํ ภาสติ, ตํ ตุมฺเหหิ สุตํ นุ กึ อสุต’’นฺติ อิตรา ติสฺโส ภคินิโย ปุจฺฉติ. ยํ โนติ ยํ อมฺหากํ สํสยิตํ. โนติ นิปาตมตฺตํ, ปุน โนติ อมฺหากํ, อวธารเณ วา ‘‘น โน สมํ อตฺถี’’ติอาทีสุ (ขุ. ปา. ๖.๓; สุ. นิ. ๒๒๖) วิย, เตน อกิตฺตยิเยว, อวิปรีตํ พฺยากาสิเยวาติ อตฺโถ. ปติโน กิรมฺหากํ วิสิฏฺฐ นารีนํ, คตี จ ตาสํ ปวรา จ เทวตาติ อนตฺถโต ปาลนโต ปติโน สามิกา นา อมฺหากํ นารีนํ อิตฺถีนํ วิสิฏฺฐา คติ จ ตาสํ ปฏิสรณญฺจ, ตาสํ มาตุคามานํ สรณโต ปวรา อุตฺตมา เทวตา จ สมฺมเทว อาราธิตา สมฺปติ อายติญฺจ หิตสุขาวหาติ อตฺโถ.

๓๒๓. บทว่า Sutaṃ nu taṃ bhāsati yaṃ ayaṃ latā ความว่า นางลตานี้ผู้เป็นพี่สาวคนโตของพวกเรากล่าวคำใด คำนั้นพวกเธอได้ฟังแล้วมิใช่หรือ หรือว่าไม่ได้ฟัง ดังนี้ (นาง) จึงถามน้องสาวอีก ๓ คน. บทว่า Yaṃ no ความว่า สิ่งที่พวกเราสงสัย (เราได้ถามแล้ว). (อีกนัยหนึ่ง) No เป็นเพียงนิบาต. อีกอย่างหนึ่ง No แปลว่า ของพวกเรา. หรือเป็นนิบาตในอรรถอวธารณะ (การเน้นความ) เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า “na no samaṃ atthi” (สิ่งเสมอด้วยพระรัตนตรัยนั้นไม่มีเลย) เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสบอกนั่นเทียว ทรงพยากรณ์โดยไม่ผิดพลาดนั่นเทียว นี้เป็นความหมาย. บทว่า Patino kiramhākaṃ visiṭṭha nārīnaṃ, gatī ca tāsaṃ pavarā ca devatā ความว่า ชื่อว่าสามี เพราะอภิบาลจากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เป็นคติอันวิเศษของพวกเราผู้เป็นนารี เป็นสตรี และเป็นที่พึ่งของพวกเรานั้น และเป็นเทวดาผู้ประเสริฐสูงสุด เพราะเป็นที่ระลึกของพวกเราผู้เป็นมาตุคาม (และ) เพราะนำมาซึ่งประโยชน์และความสุขทั้งในปัจจุบันและในอนาคต อันภรรยาพึงให้ยินดีโดยชอบทีเดียว นี้เป็นความหมาย.

๓๒๔. ปตีสุ ธมฺมํ ปจราม สพฺพาติ สพฺพาว มยํ ปตีสุ อตฺตโน สามิเกสุ ปุพฺพุฏฺฐานาทิกํ จริตพฺพธมฺมํ ปจราม. ยตฺถาติ ยํ นิมิตฺตํ, ยสฺมึ วา ปตีสุ จริตพฺพธมฺเม จริยมาเน อิตฺถิโย ปติพฺพตา นาม ภวนฺติ. ลจฺฉามเส ภาสติ ยํ อยํ ลตาติ อยํ ลตา ยํ สมฺปตฺตึ เอตรหิ ลภตีติ ภาสติ, ตํ สมฺปตฺตึ ปตีสุ ธมฺมํ ปจริตฺวาติ ลภิสฺสาม.

๓๒๔. บทว่า Patīsu dhammaṃ pacarāma sabbā ความว่า พวกเราทั้งหมดเทียว พึงประพฤติธรรมอันภรรยาพึงประพฤติ มีการลุกขึ้นก่อนเป็นต้น ในสามีทั้งหลายของตนให้ดี. บทว่า Yattha ความว่า เพราะเหตุใด หรือเมื่อธรรมอันพึงประพฤติในสามีทั้งหลาย อันภรรยาประพฤติอยู่ สตรีทั้งหลายย่อมได้ชื่อว่าเป็นปติพรต. บทว่า Lacchāmase bhāsati yaṃ ayaṃ latā ความว่า นางลตานี้กล่าวว่า ตนได้สมบัติใดในบัดนี้ พวกเราจักได้สมบัตินั้น เพราะประพฤติธรรมในสามีทั้งหลาย.

๓๒๕. ปพฺพตสานุโคจโรติ ปพฺพตวนสณฺฑจารี. มหินฺธรํ ปพฺพตมาวสิตฺวาติ มหึ ธาเรตีติ มหินฺธรนามกํ ปพฺพตํ อจลํ อาวสิตฺวา อธิวสิตฺวา, ตตฺถ วสนฺโตติ อตฺโถ. ‘‘อาวสิตฺวา’’ติ หิ ปทํ อเปกฺขิตฺวา ภุมฺมตฺเถ เจตํ อุปโยควจนํ. ปสยฺหาติ อภิภวิตฺวา. ขุทฺเทติ พลวเสนนิหีเน ปมาณโต ปน มหนฺเต หตฺถิอาทิเกปิ มิเค โส หนฺติเยว.

๓๒๕. บทว่า Pabbatasānugocaro ความว่า ผู้มีปกติเที่ยวไปในราวป่าและพุ่มไม้บนภูเขา. ในบทว่า Mahindharaṃ pabbatamāvasitvā ความว่า อาศัยอยู่แล้วซึ่งภูเขาชื่อมหินธร เพราะทรงไว้ซึ่งแผ่นดิน คืออยู่ ณ ภูเขานั้น. จริงอยู่ เมื่ออาศัยบทว่า āvasitvā บทว่า pabbataṃ นี้เป็นอุปโยควจนะในอรรถภูมิ (สัตตมีวิภัตติ). บทว่า Pasayha ความว่า ครอบงำแล้ว. บทว่า Khudde ความว่า ราชสีห์นั้นย่อมฆ่าได้นั่นเทียวซึ่งเนื้อทั้งหลาย แม้มีช้างเป็นต้น ซึ่งด้อยกว่าโดยกำลัง แต่ใหญ่โดยขนาด.

๓๒๖. ตเถวาติ [Pg.125] คาถาย อยํ อุปมาสํสนฺทเนน สทฺธึ อตฺถโยชนา – ยถา สีโห อตฺตโน นิวาสโคจรฏฺฐานภูตํ ปพฺพตํ นิสฺสาย วสนฺโต อตฺตโน ยถิจฺฉิตมตฺถํ สาเธติ, เอวเมว สา สทฺธา ปสนฺนา อริยสาวิกา ฆาสจฺฉาทนาทีหิ ภรณโต โปสนโต ภตฺตารํ ปตึ สามิกํ นิสฺสาย วสนฺตี สพฺพตฺถาปิ ปติอนุกูลตาสงฺขาเตน วเตน ตํ อนุพฺพตา ปริชนาทีสุ อุปฺปชฺชนกํ โกธํ วธิตฺวา ปชหิตฺวา ปริคฺคหวตฺถูสุ อุปฺปชฺชนกํ มจฺเฉรํ อภิภุยฺย อภิภวิตฺวา อนุปฺปาเทตฺวา ปติพฺพตาธมฺมสฺส จ อุปาสิกาธมฺมสฺส จ สมฺมเทว จรณโต ธมฺมจารินี สา สคฺคมฺหิ เทวโลเก โมทติ, ปโมทํ อาปชฺชตีติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

๓๒๖. ในคาถาว่า Tatheva นี้เป็นการประกอบความพร้อมด้วยการเชื่อมโยงอุปมาอุปไมย ดังนี้ – ราชสีห์อาศัยภูเขาอันเป็นที่อยู่และที่เที่ยวไปของตน อยู่แล้ว ย่อมทำประโยชน์ที่ตนปรารถนาให้สำเร็จได้ ฉันใด อริยสาวิกาผู้มีศรัทธาเลื่อมใสแล้วนั้น ก็ฉันนั้นเหมือนกัน อาศัยสามีผู้เลี้ยงดู เพราะเลี้ยงดูด้วยอาหารและเครื่องนุ่งห่มเป็นต้น อยู่แล้ว เป็นผู้มีวัตรคล้อยตามสามีนั้นด้วยวัตรที่เรียกว่าการคล้อยตามสามีในทุกที่ ละความโกรธที่พึงเกิดขึ้นในบริวารเป็นต้นได้แล้ว ครอบงำ คือไม่ทำให้เกิดความตระหนี่ที่พึงเกิดขึ้นในวัตถุที่ตนเก็บรักษาไว้ได้แล้ว เพราะประพฤติปติพรตธรรมและอุบาสิกาธรรมโดยชอบทีเดียว จึงเป็นผู้มีปกติประพฤติธรรม หญิงนั้นย่อมบันเทิง ย่อมถึงความบันเทิงในเทวโลก. ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

ลตาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาพรรณนาลตาวิมาน จบ.

๕. คุตฺติลวิมานวณฺณนา

๕. อรรถกถาพรรณนาคุตติลวิมาน

สตฺตตนฺตึ สุมธุรนฺติ คุตฺติลวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ ราชคเห วิหรนฺเต อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ คนฺตฺวา ตตฺถ ปฏิปาฏิยา ฐิเตสุ ฉตฺตึสาย วิมาเนสุ ฉตฺตึส เทวธีตโร ปจฺเจกํ อจฺฉราสหสฺสปริวารา มหตึ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺติโย ทิสฺวา ตาหิ ปุพฺเพ กตกมฺมํ ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนา’’ติอาทีหิ ตีหิ คาถาหิ ปฏิปาฏิยา ปุจฺฉิ. ตาปิ ตสฺส ปุจฺฉานนฺตรํ ‘‘วตฺถุตฺตมทายิกา นารี’’ติอาทินา พฺยากรึสุ. อถ เถโร ตโต มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. ตํ สุตฺวา ภควา ‘‘โมคฺคลฺลาน, ตา เทวตา น เกวลํ ตยา เอว ปุจฺฉิตา เอวํ พฺยากรึสุ, อถ โข ปุพฺเพ มยาปิ ปุจฺฉิตา เอวเมว พฺยากรึสู’’ติ วตฺวา เถเรน ยาจิโต อตีตํ อตฺตโน คุตฺติลาจริยํ กเถสิ.

วิมานวัตถุ (ที่ขึ้นต้นว่า) Sattatantiṃ sumadhuraṃ คือ คุตติลวิมาน. เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงราชคฤห์ ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวจาริกไปในเทวโลกโดยนัยที่กล่าวแล้วในหนหลัง ได้ไปยังภพดาวดึงส์ เห็นเทพธิดา ๓๖ องค์ แต่ละองค์มีนางอัปสรพันหนึ่งเป็นบริวาร กำลังเสวยทิพยสมบัติอันยิ่งใหญ่ ในวิมาน ๓๖ หลังที่ตั้งอยู่ตามลำดับในภพดาวดึงส์นั้น จึงได้ตรัสถามถึงกรรมที่พวกนางได้ทำไว้ในปางก่อน ด้วยคาถา ๓ คาถา มีคาถาเป็นต้นว่า “abhikkantena vaṇṇena” ตามลำดับ. แม้เทพธิดาเหล่านั้น ครั้นถูกท่านถามแล้ว ก็พยากรณ์ด้วยคำเป็นต้นว่า “vatthuttamadāyikā nārī”. ลำดับนั้น พระเถระกลับมายังมนุษยโลกแล้ว ได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคทรงสดับคำนั้นแล้ว ตรัสว่า “โมคคัลลานะ เทพธิดาเหล่านั้นมิใช่แต่ถูกเธอผู้เดียวถามแล้วพยากรณ์อย่างนี้เท่านั้น ที่จริงแล้ว แม้เราก็เคยถามในกาลก่อน นางก็ได้พยากรณ์อย่างนี้เหมือนกัน” ดังนี้แล้ว ครั้นพระเถระทูลอาราธนา จึงทรงเล่าเรื่องในอดีตที่พระองค์เคยเป็นคุตติลอาจารย์.

อตีเต พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺเต รชฺชํ กาเรนฺเต โพธิสตฺโต คนฺธพฺพกุเล นิพฺพตฺติตฺวา คนฺธพฺพสิปฺเป ปริโยทาตสิปฺปตาย ติมฺพรุนารทสทิโส สพฺพทิสาสุ ปากโฏ ปญฺญาตา อาจริโย อโหสิ นาเมน [Pg.126] คุตฺติโล นาม. โส อนฺเธ ชิณฺเณ มาตาปิตโร โปเสสิ. ตสฺส สิปฺปนิปฺผตฺตึ สุตฺวา อุชฺเชนิวาสี มุสิโล นาม คนฺธพฺโพ อุปคนฺตฺวา ตํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ ฐิโต ‘‘กสฺมา อาคโตสี’’ติ จ วุตฺเต ‘‘ตุมฺหากํ สนฺติเก สิปฺปํ อุคฺคณฺหิตุ’’นฺติ อาห. คุตฺติลาจริโย ตํ โอโลเกตฺวา ลกฺขณกุสลตาย ‘‘อยํ ปุริโส วิสมชฺฌาสโย กกฺขโฬ ผรุโส อกตญฺญู ภวิสฺสติ, น สงฺคเหตพฺโพ’’ติ สิปฺปุคฺคหณตฺถํ โอกาสํ นากาสิ. โส ตสฺส มาตาปิตโร ปยิรุปาสิตฺวา เตหิ ยาจาเปสิ. คุตฺติลาจริโย มาตาปิตูหิ นิปฺปีฬิยมาโน ‘‘ครุวจนํ อลงฺฆนีย’’นฺติ ตสฺส สิปฺปํ ปฏฺฐเปตฺวา วิคตมจฺฉริยตาย การุณิกตาย จ อาจริยมุฏฺฐึ อกตฺวา อนวเสสโต สิปฺปํ สิกฺขาเปสิ.

ในอดีตกาล เมื่อพระเจ้าพรหมทัตครองราชสมบัติในกรุงพาราณสี พระโพธิสัตว์บังเกิดในตระกูลคนธรรพ์ เพราะมีศิลปะอันบริสุทธิ์ในศิลปะการดนตรี จึงเป็นผู้เสมอด้วยติมพรูเทพคนธรรพ์ ปรากฏเลื่องลือไปในทุกทิศ ได้เป็นอาจารย์ชื่อว่าคุตติละ. ท่านได้เลี้ยงดูมารดาบิดาผู้ชราและตาบอด. คนธรรพ์ชื่อมุสิละ ชาวเมืองอุชเชนี ได้ฟังความสำเร็จในศิลปะของท่านแล้ว จึงเข้าไปหา ไหว้แล้ว ยืนอยู่ ณ ที่สมควร เมื่อถูกถามว่า “ท่านมาทำไม” จึงตอบว่า “ข้าพเจ้ามาเพื่อเรียนศิลปะในสำนักของท่าน”. คุตติลอาจารย์มองดูเขาแล้ว ด้วยความฉลาดในลักษณะศาสตร์ (จึงคิดว่า) “บุรุษผู้นี้มีอัธยาศัยไม่สม่ำเสมอ หยาบคาย กระด้าง อกตัญญู จักเป็นผู้ไม่ควรสงเคราะห์” ดังนี้แล้ว จึงไม่ให้โอกาสเพื่อเรียนศิลปะ. มุสิละนั้นเข้าไปบำรุงมารดาบิดาของท่าน แล้วให้ท่านทั้งสองช่วยขอร้อง. คุตติลอาจารย์ถูกมารดาบิดารบเร้าอยู่ (จึงคิดว่า) “คำของท่านผู้เป็นที่เคารพไม่ควรล่วงเกิน” ดังนี้แล้ว จึงเริ่มสอนศิลปะแก่มุสิละนั้น ด้วยความที่ปราศจากความตระหนี่และความกรุณา ไม่ทำความลับของอาจารย์ (ไม่ปิดบังวิชา) ได้สอนศิลปะให้โดยไม่เหลือเลย.

โสปิ เมธาวิตาย ปุพฺเพกตปริจยตาย อกุสีตตาย จ น จิรสฺเสว ปริโยทาตสิปฺโป หุตฺวา จินฺเตสิ ‘‘อยํ พาราณสี ชมฺพุทีเป อคฺคนครํ, ยํนูนาหํ อิธ สราชิกาย ปริสาย สิปฺปํ ทสฺเสยฺยํ, เอวาหํ อาจริยโตปิ ชมฺพุทีเป ปากโฏ ปญฺญาโต ภวิสฺสามี’’ติ. โส อาจริยสฺส อาโรเจสิ ‘‘อหํ รญฺโญ ปุรโต สิปฺปํ ทสฺเสตุกาโม, ราชานํ มํ ทสฺเสถา’’ติ. มหาสตฺโต ‘‘อยํ มม สนฺติเก อุคฺคหิตสิปฺโป ปติฏฺฐํ ลภตู’’ติ กรุณายมาโน ตํ รญฺโญ สนฺติกํ เนตฺวา ‘‘มหาราช อิมสฺส เม อนฺเตวาสิกสฺส วีณาย ปคุณตํ ปสฺสถา’’ติ อาห. ราชา ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา ตสฺส วีณาวาทนํ สุตฺวา ปริตุฏฺโฐ ตํ คนฺตุกามํ นิวาเรตฺวา ‘‘มเมว สนฺติเก วส, อาจริยสฺส ทินฺนโกฏฺฐาสโต อุปฑฺฒํ ทสฺสามี’’ติ อาห. มุสิโล ‘‘นาหํ อาจริยโต หายามิ, สมเมว เทถา’’ติ วตฺวา รญฺญา ‘‘มา เอวํ ภณิ, อาจริโย นาม มหนฺโต, อุปฑฺฒเมว ตุยฺหํ ทสฺสามี’’ติ วุตฺเต ‘‘มม จ อาจริยสฺส จ สิปฺปํ ปสฺสถา’’ติ วตฺวา ราชเคหโต นิกฺขมิตฺวา ‘‘อิโต สตฺตเม ทิวเส มม จ คุตฺติลาจริยสฺส จ ราชงฺคเณ สิปฺปทสฺสนํ ภวิสฺสติ, ตํ ปสฺสิตุกามา ปสฺสนฺตู’’ติ ตตฺถ ตตฺถ อาหิณฺฑนฺโต อุคฺโฆเสสิ.

แม้มุสิละนั้น เพราะความเป็นผู้มีปัญญา เพราะความเป็นผู้มีศิลปะที่สั่งสมมาในกาลก่อน และเพราะความไม่เกียจคร้าน ในไม่ช้าเทียวก็เป็นผู้มีศิลปะบริสุทธิ์แล้ว จึงคิดว่า “เมืองพาราณสีนี้เป็นอัครนครในชมพูทวีป ไฉนหนอ เราพึงแสดงศิลปะในบริษัทพร้อมด้วยพระราชาในเมืองนี้ ด้วยประการฉะนี้ เราจักเป็นผู้ปรากฏเลื่องลือในชมพูทวีปยิ่งกว่าอาจารย์” ดังนี้ เขาจึงบอกแก่อาจารย์ว่า “ข้าพเจ้าปรารถนาจะแสดงศิลปะต่อหน้าพระราชา ขอท่านจงให้ข้าพเจ้าเข้าเฝ้าพระราชาเถิด” พระมหาสัตว์ทรงอนุเคราะห์ว่า “ผู้นี้เรียนศิลปะในสำนักของเราแล้ว ขอจงได้ที่พึ่งพิงเถิด” จึงพาเขาไปสู่สำนักของพระราชาแล้วกราบทูลว่า “ข้าแต่มหาราช ขอพระองค์ทอดพระเนตรความชำนาญในพิณของอันเตวาสิกของข้าพระองค์ผู้นี้เถิด” พระราชาทรงรับสั่งว่า “ดีละ” แล้วทรงสดับเสียงบรรเลงพิณของเขา ก็ทรงพอพระทัยยิ่งนัก ทรงห้ามเขาผู้ประสงค์จะไปเสีย แล้วตรัสว่า “เธอจงอยู่ในสำนักของเรานี่แหละ เราจะให้ส่วนกึ่งหนึ่งจากส่วนที่ให้อาจารย์” มุสิละกราบทูลว่า “ข้าพระองค์ไม่ด้อยกว่าอาจารย์ ขอพระองค์โปรดประทานให้เท่ากันเถิด” เมื่อพระราชาตรัสว่า “เธออย่าพูดอย่างนั้นเลย อันอาจารย์ชื่อว่าเป็นผู้ใหญ่ เราจะให้เธอเพียงกึ่งหนึ่งเท่านั้น” เขาก็กราบทูลว่า “ขอพระองค์ทอดพระเนตรศิลปะของข้าพระองค์และของอาจารย์เถิด” แล้วออกจากพระราชวัง เที่ยวป่าวประกาศไปในที่นั้นๆ ว่า “ในวันที่เจ็ดนับแต่วันนี้ไป การแสดงศิลปะของข้าพเจ้าและของอาจารย์คุตติละจักมีขึ้นที่ลานหลวง ผู้ใดปรารถนาจะชม ก็จงมาชมเถิด”

มหาสตฺโต ตํ สุตฺวา ‘‘อยํ ตรุโณ ถามวา, อหํ ปน ชิณฺโณ ทุพฺพโล, ยทิ ปน เม ปราชโย ภเวยฺย, มตํ เม ชีวิตา เสยฺยํ, ตสฺมา [Pg.127] อรญฺญํ ปวิสิตฺวา อุพฺพนฺธิตฺวา มริสฺสามี’’ติ อรญฺญํ คโต มรณภยตชฺชิโต ปฏินิวตฺติ. ปุน มริตุกาโม หุตฺวา คนฺตฺวา ปุนปิ มรณภเยน ปฏินิวตฺติ. เอวํ คมนาคมนํ กโรนฺตสฺส ตํ ฐานํ วิคตติณํ อโหสิ. อถ เทวราชา มหาสตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ทิสฺสมานรูโป อากาเส ฐตฺวา เอวมาห ‘‘อาจริย, กึ กโรสี’’ติ. มหาสตฺโต –

พระมหาสัตว์ได้ฟังดังนั้นแล้ว (ทรงดำริว่า) “ผู้นี้ยังหนุ่ม มีกำลัง ส่วนเราแก่แล้ว อ่อนกำลัง ถ้าหากว่าความพ่ายแพ้จะพึงมีแก่เรา ความตายประเสริฐกว่าความเป็นอยู่ของเรา เพราะฉะนั้น เราจะเข้าไปสู่ป่า ผูกคอตายเสีย” (ดังนี้แล้ว) จึงเข้าไปสู่ป่า ถูกมรณภัยคุกคาม จึงกลับมา เป็นผู้ใคร่จะตายอีก จึงไปแล้ว ก็กลับมาอีกเพราะกลัวความตาย เมื่อท่านไปๆ มาๆ อยู่อย่างนี้ สถานที่นั้นก็ปราศจากหญ้า ครั้งนั้น ท้าวเทวราชเสด็จเข้าไปหาพระมหาสัตว์ ทรงปรากฏพระวรกาย ประทับยืนในอากาศ แล้วตรัสอย่างนี้ว่า “ท่านอาจารย์ ท่านทำอะไรอยู่” พระมหาสัตว์ (จึงตรัสว่า) –

๓๒๗.

๓๒๗.

‘‘สตฺตตนฺตึ สุมธุรํ, รามเณยฺยํ อวาจยึ;

โส มํ รงฺคมฺหิ อวฺเหติ, สรณํ เม โหหิ โกสิยา’’ติ. –

“ข้าพระองค์ได้สอน (วิชาดีด) พิณเจ็ดสายอันไพเราะยิ่งนัก น่ารื่นรมย์ (แก่มุสิละ) เขานั้นกลับมาท้าทายข้าพระองค์ในท่ามกลางชุมนุมชน ข้าแต่ท้าวกโกสีย์ ขอพระองค์จงเป็นที่พึ่งแก่ข้าพระองค์เถิด” –

อตฺตโน จิตฺตทุกฺขํ ปเวเทสิ.

(พระมหาสัตว์) ได้กราบทูลความทุกข์ใจของตน (ด้วยคาถานี้)

ตสฺสตฺโถ – อหํ เทวราช มุสิลํ นาม อนฺเตวาสิกํ สตฺตนฺนํ ตนฺตีนํ อตฺถิตาย ฉชฺชาทิสตฺตวิธสรทีปนโต จ สตฺตตนฺตึ, ตํ วิสยํ กตฺวา ยถารหํ ทฺวาวีสติยา สุติเภทานํ อหาปนโต สุฏฺฐุ มธุรนฺติ สุมธุรํ, ยถาธิคตานํ สมปญฺญาสาย มุจฺฉนานํ ปริพฺยตฺตตาย สรสฺส จ วีณาย จ อญฺญมญฺญสํสนฺทเนน สุณนฺตานํ อติวิย มโนรมภาวโต รามเณยฺยํ, สรคตาทิวิภาคโต ฉชฺชาทิจตุพฺพิธํ คนฺธพฺพํ อหาเปตฺวา คนฺธพฺพสิปฺปํ อวาจยินฺติ วาเจสึ อุคฺคณฺหาเปสึ สิกฺขาเปสึ. โส มุสิโล อนฺเตวาสี สมาโน มํ อตฺตโน อาจริยํ รงฺคมฺหิ รงฺคมณฺฑเล อวฺเหติ สารมฺภวเสน อตฺตโน วิเสสํ ทสฺเสตุํ สงฺฆฏฺฏิยติ, ‘‘เอหิ สิปฺปํ ทสฺเสหี’’ติ มํ อาจิกฺขิ, ตสฺส เม ตฺวํ โกสิย เทวราช สรณํ อวสฺสโย โหหีติ.

อรรถแห่งคาถานั้นว่า – ข้าแต่ท้าวเทวราช ข้าพระองค์ได้สอน คือ ได้ให้บอก ให้เรียน ให้ศึกษา ซึ่งคันธรรพศิลป์ แก่อันเตวาสิกชื่อมุสิละ โดยมิให้หย่อนยาน (วิชาดีดพิณ) ชื่อว่า สัตตตันติ เพราะมีสาย ๗ สาย และเพราะแสดงเสียง ๗ ชนิดมีชัชชะเป็นต้น (วิชาดีดพิณ) ชื่อว่า สุมธุระ เพราะไพเราะยิ่งนัก ด้วยเหตุที่ไม่ละเลยสุติเภท ๒๒ อย่างตามสมควร โดยกระทำเสียง ๗ ชนิดนั้นให้เป็นอารมณ์ (วิชาดีดพิณ) ชื่อว่า รามณีย์ เพราะเป็นที่น่ารื่นรมย์ใจอย่างยิ่งแก่ผู้ฟังทั้งหลาย ด้วยความที่เสียงร้องและเสียงพิณประสานกันและกัน ด้วยความปรากฏแห่งมูรฉนา ๕๐ อย่างตามที่ได้มา และคันธัพพะอันมี ๔ อย่าง มีชัชชะเป็นต้น โดยจำแนกเป็นสรคตะเป็นต้น มุสิละนั้นเป็นอันเตวาสิกอยู่ กลับกระทบกระทั่งข้าพระองค์ผู้เป็นอาจารย์ของตนในโรงมหรสพ เพื่อจะแสดงความพิเศษของตนด้วยอำนาจความแข่งดี ได้บอกแก่ข้าพระองค์ว่า “มาเถิด ท่านจงแสดงศิลปะ” ข้าแต่ท้าวกโกสีย์ผู้เป็นเทวราช ขอพระองค์จงเป็นที่พึ่ง เป็นที่อาศัยของข้าพระองค์นั้นเถิด

ตํ สุตฺวา สกฺโก เทวราชา ‘‘มา ภายิ อาจริย, อหํ เต สรณํ ปรายณ’’นฺติ ทสฺเสนฺโต –

ท้าวสักกะเทวราชทรงสดับคำนั้นแล้ว เมื่อจะทรงแสดงว่า “ท่านอาจารย์ อย่ากลัวเลย เราเป็นที่พึ่ง เป็นที่ไปในเบื้องหน้าของท่าน” (จึงตรัสว่า) –

๓๒๘.

๓๒๘.

‘‘อหํ เต สรณํ โหมิ, อหมาจริยปูชโก;

น ตํ ชยิสฺสติ สิสฺโส, สิสฺสมาจริย เชสฺสสี’’ติ. –

“เราเป็นที่พึ่งของท่าน เราเป็นผู้บูชาอาจารย์ ศิษย์จักไม่ชนะท่านได้ ท่านอาจารย์นั่นแหละ จักชนะศิษย์” –

อาห. สกฺกสฺส กิร เทวรญฺโญ ปุริมตฺตภาเว มหาสตฺโต อาจริโย อโหสิ. เตนาห ‘‘อหมาจริยปูชโก’’ติ. อหํ อาจริยานํ ปูชโก, น มุสิโล วิย ยุคคฺคาหี, มาทิเสสุ อนฺเตวาสิเกสุ ฐิเตสุ ตาทิสสฺส อาจริยสฺส กถํ ปราชโย, ตสฺมา น ตํ ชยิสฺสติ [Pg.128] สิสฺโส, อญฺญทตฺถุ สิสฺสํ มุสิลํ อาจริย ตฺวเมว ชยิสฺสสิ, โส ปน ปราชิโต วินาสํ ปาปุณิสฺสตีติ อธิปฺปาโย. เอวญฺจ ปน วตฺวา ‘‘อหํ สตฺตเม ทิวเส สากจฺฉามณฺฑลํ อาคมิสฺสามิ, ตุมฺเห วิสฺสตฺถา วาเทถา’’ติ สมสฺสาเสตฺวา คโต.

ตรัสแล้ว. ได้ยินว่า ในอัตภาพก่อน พระมหาสัตว์ได้เป็นอาจารย์ของท้าวสักกะผู้เป็นเทวราช เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “เราเป็นผู้บูชาอาจารย์” (อธิบายว่า) เราเป็นผู้บูชาอาจารย์ทั้งหลาย ไม่ใช่เป็นผู้ถือตัวตีเสมอเหมือนมุสิละ เมื่ออันเตวาสิกเช่นเราทั้งหลายมีอยู่ ความพ่ายแพ้แก่อาจารย์เช่นท่านจะมีได้อย่างไร เพราะฉะนั้น ศิษย์จักไม่ชนะท่านได้ ที่แท้แล้ว ท่านอาจารย์นั่นแหละ จักชนะศิษย์คือมุสิละ ส่วนเขานั้น เมื่อพ่ายแพ้แล้ว ก็จักถึงความพินาศไป นี้เป็นอธิบาย และครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว ทรงปลอบโยนว่า “เราจักมาสู่มณฑลที่สนทนากันในวันที่เจ็ด ท่านทั้งหลายจงบรรเลงตามสบายเถิด” แล้วก็เสด็จไป

สตฺตเม ปน ทิวเส ราชา สปริวาโร ราชสภายํ นิสีทิ. คุตฺติลาจริโย จ มุสิโล จ สิปฺปทสฺสนตฺถํ สชฺชา หุตฺวา อุปสงฺกมิตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา อตฺตโน อตฺตโน ลทฺธาสเน นิสีทิตฺวา วีณา วาทยึสุ. สกฺโก อาคนฺตฺวา อนฺตลิกฺเข อฏฺฐาสิ. ตํ มหาสตฺโตว ปสฺสติ, อิตเร ปน น ปสฺสนฺติ. ปริสา ทฺวินฺนมฺปิ วาทเน สมจิตฺตา อโหสิ. สกฺโก คุตฺติลํ ‘‘เอกํ ตนฺตึ ฉินฺทา’’ติ อาห. ฉินฺนายปิ ตนฺติยา วีณา ตเถว มธุรนิคฺโฆสา อโหสิ. เอวํ ‘‘ทุติยํ, ตติยํ, จตุตฺถํ, ปญฺจมํ, ฉฏฺฐํ, สตฺตมํ ฉินฺทา’’ติ อาห, ตาสุ ฉินฺนาสุปิ วีณา มธุรนิคฺโฆสาว อโหสิ. ตํ ทิสฺวา มุสิโล ปราชิตภูตรูโป ปตฺตกฺขนฺโธ อโหสิ, ปริสา หฏฺฐตุฏฺฐา เจลุกฺเขเป กโรนฺตี คุตฺติลสฺส สาธุการมทาสิ. ราชา มุสิลํ สภาย นีหราเปสิ, มหาชโน เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ ปหรนฺโต มุสิลํ ตตฺเถว ชีวิตกฺขยํ ปาเปสิ.

ส่วนในวันที่เจ็ด พระราชาพร้อมด้วยบริพารประทับนั่งในราชสภา ทั้งอาจารย์คุตติละและมุสิละเป็นผู้เตรียมพร้อมเพื่อแสดงศิลปะแล้ว เข้าไปเฝ้า ถวายบังคมพระราชาแล้ว นั่ง ณ อาสนะที่ตนๆ ได้รับแล้ว ก็บรรเลงพิณ ท้าวสักกะเสด็จมาแล้ว ประทับยืนในอากาศ พระมหาสัตว์เท่านั้นเห็นท้าวสักกะ ส่วนคนอื่นๆ ไม่เห็น บริษัทมีจิตเสมอกันในการบรรเลงของคนทั้งสอง ท้าวสักกะตรัสกับคุตติละว่า “จงตัดสายเส้นหนึ่ง” แม้เมื่อสายถูกตัดแล้ว พิณก็ยังมีเสียงไพเราะเหมือนเดิม อย่างนี้แล้ว ตรัสว่า “จงตัดสายที่สอง ที่สาม ที่สี่ ที่ห้า ที่หก ที่เจ็ด” แม้เมื่อสายเหล่านั้นถูกตัดแล้ว พิณก็ยังมีเสียงไพเราะยิ่งนักเหมือนเดิม มุสิละเห็นดังนั้น มีสภาพเป็นผู้พ่ายแพ้แล้ว คอตก บริษัทร่าเริงยินดี โบกผ้า ให้สาธุการแก่คุตติละ พระราชาทรงให้ขับไล่มุสิละออกจากสภา มหาชนทุบตีด้วยก้อนดินและท่อนไม้เป็นต้น ยังมุสิละให้ถึงความสิ้นชีวิตในที่นั้นเอง

สกฺโก เทวานมินฺโท มหาปุริเสน สทฺธึ สมฺโมทนียํ กตฺวา เทวโลกเมว คโต. ตํ เทวตา ‘‘มหาราช, กุหึ คตตฺถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ‘‘มหาราช, มยํ คุตฺติลาจริยํ ปสฺสิสฺสาม, สาธุ โน ตํ อิธาเนตฺวา ทสฺเสหี’’ติ อาหํสุ. สกฺโก เทวานํ วจนํ สุตฺวา มาตลึ อาณาเปสิ ‘‘คจฺฉ เวชยนฺตรเถน อมฺหากํ คุตฺติลาจริยํ อาเนหิ, เทวตา ตํ ทสฺสนกามา’’ติ, โส ตถา อกาสิ. สกฺโก มหาสตฺเตน สทฺธึ สมฺโมทนียํ กตฺวา เอวมาห ‘‘อาจริย, วีณํ วาทย, เทวตา โสตุกามา’’ติ. ‘‘มยํ สิปฺปูปชีวิโน, เวตเนน วินา สิปฺปํ น ทสฺเสมา’’ติ. ‘‘กีทิสํ ปน เวตนํ อิจฺฉสี’’ติ. ‘‘นาญฺเญน เม เวตเนน กิจฺจํ อตฺถิ, อิมาสํ ปน เทวตานํ อตฺตนา อตฺตนา ปุพฺเพกตกุสลกถนเมว เม เวตนํ โหตู’’ติ อาห. ตา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉึสุ. อถ มหาสตฺโต ปาเฏกฺกํ ตาหิ ตทา ปฏิลทฺธสมฺปตฺติกิตฺตนมุเขน ตสฺสา เหตุภูตํ ปุริมตฺตภาเว กตํ สุจริตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน วิย ปุจฺฉนฺโต ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนา’’ติอาทิคาถาหิ ปุจฺฉิ. ตาปิ ‘‘วตฺถุตฺตมทายิกา [Pg.129] นารี’’ติอาทินา ยถา เอตรหิ เถรสฺส, เอวเมว ตสฺส พฺยากรึสุ. เตน วุตฺตํ ‘‘โมคฺคลฺลาน ตา เทวตา น เกวลํ ตยา เอว ปุจฺฉิตา เอวํ พฺยากรึสุ, อถ โข ปุพฺเพ มยาปิ ปุจฺฉิตา เอวเมว พฺยากรึสู’’ติ.

ท้าวสักกะจอมเทพทรงกระทำสัมโมทนียกถากับพระมหาบุรุษแล้ว ก็เสด็จไปยังเทวโลกนั่นเทียว. เหล่าเทวดาทูลถามท้าวสักกะพระองค์นั้นว่า “ข้าแต่เทวราช พระองค์เสด็จไปที่ไหนมา พระเจ้าข้า” แล้วได้สดับเรื่องราวนั้น จึงกราบทูลว่า “ข้าแต่เทวราช พวกข้าพระองค์ปรารถนาจะพบท่านอาจารย์คุตติละ ขอประทานวโรกาส โปรดทรงนำท่านมาที่นี่แล้วแสดงแก่พวกข้าพระองค์เถิด”. ท้าวสักกะทรงสดับคำของเหล่าเทวดาแล้ว จึงรับสั่งแก่มาตลีเทพบุตรว่า “จงไป จงนำท่านอาจารย์คุตติละของเรามาด้วยเวชยันตรถ เหล่าเทวดาปรารถนาจะพบท่าน” มาตลีเทพบุตรนั้นก็ได้กระทำเช่นนั้น. ท้าวสักกะทรงกระทำสัมโมทนียกถากับพระมหาสัตว์แล้วตรัสอย่างนี้ว่า “ท่านอาจารย์ โปรดบรรเลงพิณเถิด เหล่าเทวดาปรารถนาจะฟัง”. (อาจารย์คุตติละทูลว่า) “พวกข้าพระองค์เป็นผู้เลี้ยงชีพด้วยศิลปะ หากปราศจากค่าจ้างแล้ว จะไม่แสดงศิลปะ”. (ท้าวสักกะตรัสถามว่า) “ก็ท่านปรารถนาค่าจ้างเช่นไร”. (อาจารย์คุตติละทูลว่า) “ข้าพระองค์ไม่มีกิจด้วยค่าจ้างอย่างอื่น แต่ขอให้การกล่าวถึงกุศลกรรมที่ตนๆ ได้กระทำไว้ในกาลก่อนของเหล่าเทพธิดาเหล่านี้แหละ จงเป็นค่าจ้างของข้าพระองค์เถิด”. เทพธิดาเหล่านั้นก็รับคำว่า “สาธุ”. ครั้งนั้น พระมหาสัตว์ได้ตรัสถามเทพธิดาเหล่านั้นแต่ละองค์ถึงสุจริตกรรมอันเป็นเหตุแห่งสมบัตินั้น ที่ได้กระทำไว้ในอัตภาพก่อน โดยนัยคือการประกาศสมบัติที่ตนได้รับในครั้งนั้น ประดุจพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุถาม ด้วยคาถาทั้งหลายมีอาทิว่า “อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน”. แม้เทพธิดาเหล่านั้นก็ได้ทูลตอบแก่พระมหาสัตว์นั้นอย่างนั้นเหมือนกัน ด้วยคาถามีอาทิว่า “วตฺถุตฺตมทายิกา นารี” เหมือนที่ทูลตอบแก่พระเถระในบัดนี้. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “โมคคัลลานะ เทพธิดาเหล่านั้นมิใช่ถูกเธอผู้เดียวถามแล้วจึงตอบอย่างนี้ แต่โดยที่แท้ แม้ในกาลก่อน เมื่อเราถามแล้ว ก็ได้ตอบอย่างนี้เหมือนกัน”.

ตา กิร อิตฺถิโย กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล มนุสฺสตฺตภาเว ฐิตา ตํ ตํ ปุญฺญํ อกํสุ. ตตฺถ เอกา อิตฺถี วตฺถํ อทาสิ, เอกา สุมนมาลํ, เอกา คนฺธํ, เอกา อุฬารานิ ผลานิ, เอกา อุจฺฉุรสํ, เอกา ภควโต เจติเย คนฺธปญฺจงฺคุลิกํ อทาสิ, เอกา อุโปสถํ อุปวสิ, เอกา อุปกฏฺฐาย เวลาย นาวาย ภุญฺชนฺตสฺส ภิกฺขุโน อุทกํ อทาสิ, เอกา โกธนานํ สสฺสุสสุรานํ อกฺโกธนา อุปฏฺฐานํ อกาสิ, เอกา ทาสี หุตฺวา อตนฺทิตาจารา อโหสิ, เอโก ปิณฺฑจาริกสฺส ภิกฺขุโน ขีรภตฺตํ อทาสิ, เอกา ผาณิตํ อทาสิ, เอกา อุจฺฉุขณฺฑํ อทาสิ, เอกา ติมฺพรุสกํ อทาสิ, เอกา กกฺการิกํ อทาสิ, เอกา เอฬาลุกํ อทาสิ, เอกา วลฺลิผลํ อทาสิ, เอกา ผารุสกํ อทาสิ, เอกา องฺคารกปลฺลํ อทาสิ, เอกา สากมุฏฺฐึ อทาสิ, เอกา ปุปฺผกมุฏฺฐึ อทาสิ, เอกา มูลกลาปํ อทาสิ, เอกา นิมฺพมุฏฺฐึ อทาสิ, เอกา กญฺชิกํ อทาสิ, เอกา ติลปิญฺญากํ อทาสิ, เอกา กายพนฺธนํ อทาสิ, เอกา อํสพทฺธกํ อทาสิ, เอกา อาโยคปฏฺฏํ อทาสิ, เอกา วิธูปนํ, เอกา ตาลวณฺฏํ, เอกา โมรหตฺถํ, เอกา ฉตฺตํ, เอกา อุปาหนํ, เอกา ปูวํ, เอกา โมทกํ, เอกา สกฺขลิกํ อทาสิ. ตา เอเกกา อจฺฉราสหสฺสปริวารา ปหติยา เทวิทฺธิยา วิราชมานา ตาวตึสภวเน สกฺกสฺส เทวราชสฺส ปริจาริกา หุตฺวา นิพฺพตฺตา คุตฺติลาจริเยน ปุจฺฉิตา ‘‘วตฺถุตฺตมทายิกา นารี’’ติอาทินา อตฺตนา อตฺตนา กตกุสลํ ปฏิปาฏิยา พฺยากรึสุ.

ได้ยินว่า หญิงเหล่านั้น ในกาลแห่งพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า เมื่อดำรงอยู่ในอัตภาพแห่งมนุษย์ ได้กระทำบุญนั้นๆ ไว้. ในบรรดาหญิงเหล่านั้น หญิงคนหนึ่งได้ถวายผ้า, คนหนึ่งถวายพวงมะลิ, คนหนึ่งถวายของหอม, คนหนึ่งถวายผลไม้อันโอฬาร, คนหนึ่งถวายน้ำอ้อย, คนหนึ่งได้ถวายการประทับรอยนิ้วมือทั้งห้าด้วยของหอมที่พระเจดีย์ของพระผู้มีพระภาค, คนหนึ่งรักษาอุโบสถ, คนหนึ่งได้ถวายน้ำแก่ภิกษุผู้ฉันภัตตาหารในเรือในเวลาใกล้เที่ยง, คนหนึ่งเป็นผู้ไม่โกรธ ได้บำรุงพ่อผัวแม่ผัวผู้มักโกรธ, คนหนึ่งเป็นทาสี เป็นผู้มีอาจาระไม่เกียจคร้าน, คนหนึ่งได้ถวายข้าวมธุปายาสแก่ภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาต, คนหนึ่งถวายน้ำอ้อยงบ, คนหนึ่งถวายท่อนอ้อย, คนหนึ่งถวายผลมะพลับ, คนหนึ่งถวายแตงกวา, คนหนึ่งถวายแตงร้าน, คนหนึ่งถวายผลน้ำเต้า, คนหนึ่งถวายผลมะปราง, คนหนึ่งถวายกระเบื้องไฟ, คนหนึ่งถวายผักกำมือหนึ่ง, คนหนึ่งถวายดอกไม้กำมือหนึ่ง, คนหนึ่งถวายเหง้าบัวฟ่อนหนึ่ง, คนหนึ่งถวายใบสะเดากำมือหนึ่ง, คนหนึ่งถวายน้ำข้าว, คนหนึ่งถวายกากงา, คนหนึ่งถวายรัดประคด, คนหนึ่งถวายอังสพัทธกะ, คนหนึ่งถวายอโยคปัฏฏะ, คนหนึ่งถวายพัดสี่เหลี่ยม, คนหนึ่งถวายพัดใบตาล, คนหนึ่งถวายพัดหางนกยูง, คนหนึ่งถวายฉัตร, คนหนึ่งถวายรองเท้า, คนหนึ่งถวายขนม, คนหนึ่งถวายขนมต้ม, คนหนึ่งถวายขนมน้ำตาลกรวด. หญิงเหล่านั้นแต่ละคน มีนางอัปสรหนึ่งพันเป็นบริวาร รุ่งเรืองอยู่ด้วยเทวฤทธิ์อันยิ่งใหญ่ บังเกิดเป็นนางบำเรอของท้าวสักกะเทวราชในภพดาวดึงส์ เมื่อถูกท่านอาจารย์คุตติละถามแล้ว ก็ได้ทูลตอบกุศลกรรมที่ตนๆ ได้กระทำไว้ตามลำดับ ด้วยคาถามีอาทิว่า “วตฺถุตฺตมทายิกา นารี”.

๓๒๙.

๓๒๙.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

ดูกรเทพธิดา ท่านผู้มีวรรณะงามยิ่ง ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ดุจดาวประกายพรึก ยืนอยู่.

๓๓๐.

๓๓๐.

‘‘เกน [Pg.130] เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

เพราะเหตุไร ท่านจึงมีวรรณะเช่นนี้ เพราะเหตุไร (ผล) จึงสำเร็จแก่ท่านในวิมานนี้ และโภคทรัพย์ทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจ ย่อมเกิดขึ้นแก่ท่าน (เพราะเหตุไร).

๓๓๑.

๓๓๑.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้เป็นเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ.

๓๓๒.

๓๓๒.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

เทพธิดานั้นมีใจยินดี เมื่อพระโมคคัลลานะถามแล้ว ได้ตอบปัญหาที่ถูกถามว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด.

๓๓๓.

๓๓๓.

‘‘วตฺถุตฺตมทายิกา นารี, ปวรา โหติ นเรสุ นารีสุ;

เอวํ ปิยรูปทายิกา มนาปํ, ทิพฺพํ สา ลภเต อุเปจฺจ ฐานํ.

นารีผู้ถวายผ้าอันอุดม ย่อมเป็นผู้ประเสริฐในหมู่บุรุษและสตรีฉันใด นารีผู้ถวายของอันเป็นที่รัก ย่อมเข้าถึงฐานะอันเป็นทิพย์ที่น่าพอใจฉันนั้น.

๓๓๔.

๓๓๔.

‘‘ตสฺสา เม ปสฺส วิมานํ, อจฺฉรา กามวณฺณินีหมสฺมิ;

อจฺฉราสหสฺสสฺสาหํ, ปวรา ปสฺส ปุญฺญานํ วิปากํ.

ขอท่านจงดูวิมานของดิฉันนั้น ดิฉันเป็นนางอัปสรผู้มีรูปงามตามปรารถนา เป็นผู้ประเสริฐกว่านางอัปสรหนึ่งพัน ขอท่านจงดูวิบากแห่งบุญทั้งหลาย.

๓๓๕.

๓๓๕.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

เพราะเหตุนั้น วรรณะของดิฉันจึงเป็นเช่นนี้ เพราะเหตุนั้น (ผล) จึงสำเร็จแก่ดิฉันในวิมานนี้ และโภคทรัพย์ทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจ ย่อมเกิดขึ้นแก่ดิฉัน.

๓๓๖.

๓๓๖.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

ข้าแต่ภิกษุผู้มีอานุภาพมาก ดิฉันจะขอบอกแก่ท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ดิฉันได้ทำบุญใดไว้ เพราะบุญนั้น ดิฉันจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของดิฉันจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ.

(ยถา จ เอตฺถ, เอวํ อุปริ สพฺพวิมาเนสุ วิตฺถาเรตพฺพํ.)

(พึงขยายความในวิมานวัตถุทั้งปวงเบื้องบน เหมือนในวัตถุตตมทายิกาวิมานวัตถุนี้ ฉันนั้น.)

๓๔๑.

๓๔๑.

‘‘ปุปฺผุตฺตมทายิกา นารี, ปวรา โหติ นเรสุ นารีสุ…เป….

นารีผู้ถวายดอกไม้อันอุดม ย่อมเป็นผู้ประเสริฐในหมู่บุรุษและสตรี...ฯลฯ...

๓๔๙.

๓๔๙.

‘‘คนฺธุตฺตมทายิกา นารี, ปวรา โหติ นเรสุ นารีสุ…เป….

นารีผู้ถวายของหอมอันอุดม ย่อมเป็นผู้ประเสริฐในหมู่บุรุษและสตรี...ฯลฯ...

๓๕๗.

๓๕๗.

‘‘ผลุตฺตมทายิกา นารี…เป….

นารีผู้ถวายผลไม้อันอุดม...ฯลฯ...

๓๖๕.

๓๖๕.

‘‘รสุตฺตมทายิกา นารี…เป….

นารีผู้ถวายรสอันอุดม...ฯลฯ...

๓๗๓.

๓๗๓.

‘‘คนฺธปญฺจงฺคุลิกํ [Pg.131] อหมทาสึ,กสฺสปสฺส ภควโต ถูปมฺหิ…เป….

ดิฉันได้ถวายการประทับรอยนิ้วมือทั้งห้าด้วยของหอม ที่พระสถูปของพระผู้มีพระภาคกัสสปะ...ฯลฯ...

๓๘๑.

๓๘๑.

‘‘ภิกฺขู จ อหํ ภิกฺขุนิโย จ, อทฺทสาสึ ปนฺถปฏิปนฺเน;

เตสาหํ ธมฺมํ สุตฺวาน, เอกูโปสถํ อุปวสิสฺสํ.

ดิฉันได้เห็นภิกษุและภิกษุณีทั้งหลายผู้เดินทางไปตามทาง ได้ฟังธรรมของท่านเหล่านั้นแล้ว จึงได้รักษาอุโบสถหนึ่งวัน.

๓๘๒.

๓๘๒.

‘‘ตสฺสา เม ปสฺส วิมานํ…เป….

ขอท่านจงดูวิมานของดิฉันนั้น...ฯลฯ...

๓๘๙.

๓๘๙.

‘‘อุทเก ฐิตา อุทกมทาสึ, ภิกฺขุโน จิตฺเตน วิปฺปสนฺเนน…เป….

ดิฉันยืนอยู่ในน้ำ ได้ถวายน้ำแก่ภิกษุด้วยจิตอันเลื่อมใส...ฯลฯ...

๓๙๗.

๓๙๗.

‘‘สสฺสุญฺจาหํ สสุรญฺจ, จณฺฑิเก โกธเน จ ผรุเส จ;

อนุสูยิกา อุปฏฺฐาสึ, อปฺปมตฺตา สเกน สีเลน…เป….

ดิฉันเป็นผู้ไม่ริษยา ไม่ประมาทในศีลของตน ได้บำรุงแม่ผัวและพ่อผัวผู้ดุร้าย มักโกรธ และมีวาจาหยาบคาย...ฯลฯ...

๔๐๕.

๔๐๕.

‘‘ปรกมฺมกรี อาสึ, อตฺเถนาตนฺทิตา ทาสี;

อกฺโกธนานติมานินี, สํวิภาคินี กกสฺส ภาคสฺส…เป….

ดิฉันเป็นทาสี ทำการงานให้ผู้อื่น ไม่เกียจคร้านในกิจการงาน เป็นผู้ไม่โกรธ ไม่ถือตัว และเป็นผู้แบ่งปันส่วนของตน...ฯลฯ...

๔๑๓.

๔๑๓.

‘‘ขีโรทนํ อหมทาสึ, ภิกฺขุโน ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส;

เอวํ กริตฺวา กมฺมํ, สุคตึ อุปปชฺช โมทามิ…เป….

ดิฉันได้ถวายข้าวมธุปายาสแก่ภิกษุผู้เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต ครั้นทำกรรมอย่างนี้แล้ว บังเกิดในสุคติ ย่อมบันเทิงอยู่...ฯลฯ...

๔๒๑.

๔๒๑.

‘‘ผาณิตํ อหมทาสึ…เป….

เราได้ถวายน้ำอ้อยงบ...ฯลฯ...

๔๒๙.

๔๒๙.

‘‘อุจฺฉุขณฺฑิกํ อหมทาสึ…เป….

เราได้ถวายท่อนอ้อย...ฯลฯ...

๔๓๗.

๔๓๗.

‘‘ติมฺพรุสกํ อหมทาสึ…เป….

เราได้ถวายผลตะโก...ฯลฯ...

๔๔๕.

๔๔๕.

‘‘กกฺการิกํ อหมทาสึ…เป….

เราได้ถวายแตงร้าน...ฯลฯ...

๔๕๓.

๔๕๓.

‘‘เอฬาลุกํ อหมทาสึ…เป….

เราได้ถวายแตงกวา...ฯลฯ...

๔๖๑.

๔๖๑.

‘‘วลฺลิผลํ อหมทาสึ…เป….

เราได้ถวายผลไม้เถา...ฯลฯ...

๔๖๙.

๔๖๙.

‘‘ผารุสกํ อหมทาสึ…เป….

เราได้ถวายผลมะปราง...ฯลฯ...

๔๗๗.

๔๗๗.

‘‘หตฺถปฺปตาปกํ อหมทาสึ…เป….

เราได้ถวายกระเบื้องสำหรับผิงมือ...ฯลฯ...

๔๘๕.

๔๘๕.

‘‘สากมุฏฺฐึ อหมทาสึ…เป….

เราได้ถวายผักกำมือหนึ่ง...ฯลฯ...

๔๙๓.

๔๙๓.

‘‘ปุปฺผกมุฏฺฐึ อหมทาสึ…เป….

เราได้ถวายดอกไม้กำมือหนึ่ง...ฯลฯ...

๕๐๑.

๕๐๑.

‘‘มูลกํ [Pg.132] อหมทาสึ…เป….

เราได้ถวายหัวผักกาด...ฯลฯ...

๕๐๙. ‘‘นิมฺพมุฏฺฐึ อหมทาสึ…เป….

๕๐๙. เราได้ถวายใบสะเดากำมือหนึ่ง...ฯลฯ...

๕๑๗. ‘‘อมฺพกญฺชิกํ อหมทาสึ…เป….

๕๑๗. เราได้ถวายน้ำดองเปรี้ยว...ฯลฯ...

๕๒๕. ‘‘โทณินิมฺมชฺชนึ อหมทาสึ…เป….

๕๒๕. เราได้ถวายกากงาผสมน้ำมันสำหรับขัดตัว...ฯลฯ...

๕๓๓. ‘‘กายพนฺธนํ อหมทาสึ…เป….

๕๓๓. เราได้ถวายรัดประคด...ฯลฯ...

๕๔๑. ‘‘อํสพทฺธกํ อหมทาสึ…เป….

๕๔๑. เราได้ถวายสายโยกบาตร...ฯลฯ...

๕๔๙. ‘‘อาโยคปฏฺฏํ อหมทาสึ…เป….

๕๔๙. เราได้ถวายผ้าประคดเอว...ฯลฯ...

๕๕๗. ‘‘วิธูปนํ อหมทาสึ…เป….

๕๕๗. เราได้ถวายพัดสี่เหลี่ยม...ฯลฯ...

๕๖๕. ‘‘ตาลวณฺฏํ อหมทาสึ…เป….

๕๖๕. เราได้ถวายพัดใบตาล...ฯลฯ...

๕๗๓. ‘‘โมรหตฺถํ อหมทาสึ…เป….

๕๗๓. เราได้ถวายพัดแววหางนกยูง...ฯลฯ...

๕๘๑. ‘‘ฉตฺตํ อหมทาสึ…เป….

๕๘๑. เราได้ถวายร่ม...ฯลฯ...

๕๘๙. ‘‘อุปาหนํ อหมทาสึ…เป….

๕๘๙. เราได้ถวายรองเท้า...ฯลฯ...

๕๙๗. ‘‘ปูวํ อหมทาสึ…เป….

๕๙๗. เราได้ถวายขนม...ฯลฯ...

๖๐๕. ‘‘โมทกํ อหมทาสึ…เป….

๖๐๕. เราได้ถวายขนมต้ม...ฯลฯ...

๖๑๓. ‘‘สกฺขลิกํ อหมทาสึ, ภิกฺขุโน ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส…เป….

๖๑๓. เราได้ถวายขนมน้ำตาลกรวดแก่ภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาต...ฯลฯ...

๖๑๔.

๖๑๔.

‘‘ตสฺสา เม ปสฺส วิมานํ, อจฺฉรา กามวณฺณินีหมสฺมึ;

อจฺฉราสหสฺสสฺสาหํ, ปวรา ปสฺส ปุญฺญานํ วิปากํ.

ท่านจงดูวิมานของเรานั้นเถิด เราเป็นนางอัปสรผู้มีรูปงามน่าใคร่ เราเป็นผู้ประเสริฐกว่านางอัปสรหนึ่งพัน ท่านจงดูวิบากแห่งบุญทั้งหลายเถิด

๖๑๕. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

๖๑๕. วรรณะของเราเช่นนี้...ฯลฯ... ก็เพราะบุญนั้น และวรรณะของเราย่อมสว่างไปทั่วทุกทิศ

เอวํ มหาสตฺโต ตาหิ เทวตาหิ กตสุจริเต พฺยากเต ตุฏฺฐมานโส สมฺโมทนํ กโรนฺโต อตฺตโน จ สุจริตจรเณ ยุตฺตปยุตฺตตํ วิวฏฺฏชฺฌาสยตญฺจ ปเวเทนฺโต อาห –

เมื่อพระมหาสัตว์ทรงมีพระทัยยินดี เพราะเทวดาเหล่านั้นพยากรณ์สุจริตกรรมที่ตนทำไว้แล้วอย่างนี้ จึงทรงกระทำสัมโมทนียกถา และทรงประกาศความเป็นผู้ขวนขวายในการประพฤติสุจริต และความเป็นผู้มีอัธยาศัยในวิวัฏฏะของพระองค์ ตรัสว่า –

๖๑๗.

๖๑๗.

‘‘สฺวาคตํ [Pg.133] วต เม อชฺช, สุปฺปภาตํ สุหุฏฺฐิตํ;

ยํ อทฺทสามิ เทวตาโย, อจฺฉรา กามวณฺณินิโย.

การมาของเราในวันนี้ดีแล้วหนอ เป็นรุ่งอรุณที่ดี เป็นการลุกขึ้นที่ดี ที่เราได้เห็นเหล่าเทวดา คือนางอัปสรผู้มีรูปงามน่าใคร่

๖๑๘.

๖๑๘.

‘‘อิมาสาหํ ธมฺมํ สุตฺวา, กาหามิ กุสลํ พหุํ;

ทาเนน สมจริยาย, สญฺญเมน ทเมน จ;

สฺวาหํ ตตฺถ คมิสฺสามิ, ยตฺถ คนฺตฺวา น โสจเร’’ติ.

เราได้ฟังธรรมของนางเทวดาเหล่านี้แล้ว จักทำกุศลให้มาก ด้วยทาน ด้วยสมจริยา ด้วยสัญญมะ และด้วยทมะ เรานั้นจักไปในที่นั้น ที่ซึ่งไปแล้วย่อมไม่เศร้าโศก

๓๓๓. ตตฺถ วตฺถุตฺตมทายิกาติ วตฺถานํ อุตฺตมํ เสฏฺฐํ, วตฺเถสุ วา พหูสุ อุจฺจินิตฺวา คหิตํ อุกฺกํสคตํ ปวรํ โกฏิภูตํ วตฺถํ วตฺถุตฺตมํ, ตสฺส ทายิกา. ‘‘ปุปฺผุตฺตมทายิกา’’ติอาทีสุปิ เอเสว นโย. ปิยรูปทายิกาติ ปิยสภาวสฺส ปิยชาติกสฺส จ วตฺถุโน ทายิกา. มนาปนฺติ มนวฑฺฒนกํ. ทิพฺพนฺติ ทิวิ ภวตฺตา ทิพฺพํ. อุเปจฺจาติ อุปคนฺตฺวา เจเตตฺวา, ‘‘เอทิสํ ลเภยฺย’’นฺติ ปกปฺเปตฺวาติ อตฺโถ. ฐานนฺติ วิมานาทิกํ ฐานํ, อิสฺสริยํ วา. ‘‘มนาปา’’ติปิ ปาโฐ, อญฺเญสํ มนวฑฺฒนกา หุตฺวาติ อตฺโถ.

๓๓๓. ในบทเหล่านั้น บทว่า วตฺถุตฺตมทายิกา ได้แก่ ผ้าอันสูงสุด ประเสริฐสุดแห่งผ้าทั้งหลาย หรือผ้าที่เลือกถือเอาแล้วในบรรดาผ้าจำนวนมาก เป็นผ้าอย่างยิ่ง ประเสริฐ เป็นเลิศ ชื่อว่า วัตถุตตมะ (ผ้าอันสูงสุด) ผู้ถวายผ้านั้น แม้ในบทว่า ปุปฺผุตฺตมทายิกา เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน บทว่า ปิยรูปทายิกา ได้แก่ ผู้ถวายวัตถุอันมีสภาพเป็นที่รักและมีชนิดเป็นที่รัก บทว่า มนาปํ ได้แก่ สิ่งที่ทำให้ใจเจริญ บทว่า ทิพฺพํ ได้แก่ สิ่งที่เป็นทิพย์เพราะเกิดในสวรรค์ บทว่า อุเปจฺจ ได้แก่ เข้าไปตั้งใจแล้ว ความว่า กำหนดไว้ว่า "พึงได้ของเช่นนี้" บทว่า ฐานํ ได้แก่ สถานะมีวิมานเป็นต้น หรือความเป็นใหญ่ อีกอย่างหนึ่ง มีบทว่า มนาปา ความว่า เป็นผู้ทำให้ใจของผู้อื่นเจริญ

๓๓๔. ปสฺส ปุญฺญานํ วิปากนฺติ วตฺถุตฺตมทานสฺส นาม อิทมีทิสํ ผลํ ปสฺสาติ อตฺตนา ลทฺธสมฺปตฺตึ สมฺภาเวนฺตี วทติ.

๓๓๔. บทว่า ปสฺส ปุญฺญานํ วิปากํ ความว่า เธอจงดูผลเช่นนี้แห่งวัตถุตตมทาน (ทานคือผ้าอันสูงสุด) นี้เถิด ดังนี้ (นางเทพอัปสร) กล่าวพลางพิจารณาสมบัติที่ตนได้แล้ว

๓๔๑. ปุปฺผุตฺตมทายิกาติ รตนตฺตยปูชาวเสน ปุปฺผุตฺตมทายิกา, ตถา คนฺธุตฺตมทายิกาติ ทฏฺฐพฺพา. ตตฺถ ปุปฺผุตฺตมํ สุมนปุปฺผาทิ, คนฺธุตฺตมํ จนฺทนคนฺธาทิ, ผลุตฺตมํ ปนสผลาทิ, รสุตฺตมํ โครสสปฺปิอาทิ เวทิตพฺพํ.

๓๔๑. บทว่า ปุปฺผุตฺตมทายิกา ได้แก่ ผู้ถวายดอกไม้อันสูงสุดโดยเป็นการบูชาพระรัตนตรัย พึงทราบว่า บทว่า คนฺธุตฺตมทายิกา ก็เช่นเดียวกัน ในบทเหล่านั้น ดอกไม้อันสูงสุด ได้แก่ ดอกมะลิ เป็นต้น ของหอมอันสูงสุด ได้แก่ กลิ่นจันทน์ เป็นต้น ผลไม้อันสูงสุด ได้แก่ ผลขนุน เป็นต้น รสอันสูงสุด พึงทราบว่า ได้แก่ โครสและเนยใส เป็นต้น

๓๗๓. คนฺธปญฺจงฺคุลิกนฺติ คนฺเธน ปญฺจงฺคุลิกทานํ. กสฺสปสฺส ภควโต ถูปมฺหีติ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส โยชนิเก กนกถูเป.

๓๗๓. บทว่า คนฺธปญฺจงฺคุลิกํ ได้แก่ การถวายรอยนิ้วมือ ๕ นิ้วด้วยของหอม บทว่า กสฺสปสฺส ภควโต ถูปมฺหิ ได้แก่ ที่พระสถูปทองสูง ๑ โยชน์ของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า

๓๘๑. ปนฺถปฏิปนฺเนติ มคฺคํ คจฺฉนฺเต. เอกูโปสถนฺติ เอกทิวสํ อุโปสถวาสํ.

๓๘๑. บทว่า ปนฺถปฏิปนฺเน ได้แก่ แก่ผู้เดินทางไปสู่หนทาง บทว่า เอกูโปสถํ ได้แก่ การอยู่อุโบสถวันหนึ่ง

๓๘๙. อุทกมทาสินฺติ มุขวิกฺขาลนตฺถํ ปิวนตฺถญฺจ อุทกํ ปานียํ อทาสึ.

๓๘๙. บทว่า อุทกมทาสึ ความว่า ข้าพเจ้าได้ถวายน้ำดื่มเพื่อประโยชน์แก่การล้างหน้าและเพื่อประโยชน์แก่การดื่ม

๓๙๗. จณฺฑิเกติ จณฺเฑ. อนุสูยิกาติ อุสูยา รหิตา.

๓๙๗. บทว่า จณฺฑิเก ได้แก่ ในคนดุร้าย บทว่า อนุสูยิกา ได้แก่ ปราศจากความริษยา

๔๐๕. ปรกมฺมกรีติ ปเรสํ เวยฺยาวจฺจการินี. อตฺเถนาติ อตฺถกิจฺเจน. สํวิภาคินี สกสฺส ภาคสฺสาติ อตฺถิกานํ อตฺตนา ปฏิลทฺธภาคสฺส สํวิภชนสีลา.

๔๐๕. บทว่า ปรกมฺมกรี ได้แก่ ผู้กระทำไวยาวัจจ์ของผู้อื่น บทว่า อตฺเถน ได้แก่ ด้วยกิจอันเป็นประโยชน์ บทว่า สํวิภาคินี สกสฺส ภาคสฺส ได้แก่ ผู้มีปกติแบ่งปันส่วนที่ตนได้แล้วแก่ผู้ต้องการ

๔๑๓. ขีโรทนนฺติ [Pg.134] ขีรสมฺมิสฺสํ โอทนํ, ขีเรน สทฺธึ โอทนํ วา.

๔๑๓. บทว่า ขีโรทนํ ได้แก่ ข้าวสุกที่ระคนด้วยนมสด หรือข้าวสุกพร้อมด้วยนมสด

๔๓๗. ติมฺพรุสกนฺติ ติณฺฑุกผลํ. ติปุสสทิสา เอกา วลฺลิชาติ ติมฺพรุสํ, ตสฺส ผลํ ติมฺพรุสกนฺติ วทนฺติ.

๔๓๗. บทว่า ติมฺพุรสกํ ได้แก่ ผลมะพลับ เถาวัลย์ชนิดหนึ่งคล้ายแตงร้าน ชื่อว่า ติมพุรุสัง (บัณฑิต) กล่าวว่า ผลของเถาวัลย์นั้นชื่อว่า ติมพุรสกะ

๔๔๕. กกฺการิกนฺติ ขุทฺทเกฬาลุกํ, ติปุสนฺติ จ วทนฺติ.

๔๔๕. บทว่า กกฺการิกํ ได้แก่ แตงกวาเล็ก และกล่าวว่า แตงร้าน

๔๗๗. หตฺถปฺปตาปกนฺติ มนฺทามุขึ.

๔๗๗. บทว่า หตฺถปฺปตาปกํ ได้แก่ เตาไฟที่มีปากแคบ

๕๑๗. อมฺพกญฺชิกนฺติ อมฺพิลกญฺชิกํ.

๕๑๗. บทว่า อมฺพกญฺชิกํ ได้แก่ น้ำข้าวเปรี้ยว

๕๒๕. โทณินิมฺมชฺชนินฺติ สเตลํ ติลปิญฺญากํ.

๕๒๕. บทว่า โทณินิมฺมชฺชนึ ได้แก่ กากงาพร้อมด้วยน้ำมัน

๕๕๗. วิธูปนนฺติ จตุรสฺสพีชนึ.

๕๕๗. บทว่า วิธูปนํ ได้แก่ พัดสี่เหลี่ยม

๕๖๕. ตาลวณฺฏนฺติ ตาลปตฺเตหิ กตมณฺฑลพีชนึ.

๕๖๕. บทว่า ตาลวณฺฏํ ได้แก่ พัดกลมที่ทำด้วยใบตาล

๕๗๓. โมรหตฺถนฺติ มยูรปิญฺเฉ หิ กตํ มกสพีชนึ.

๕๗๓. บทว่า โมรหตฺถํ ได้แก่ พัดปัดริ้นที่ทำด้วยขนนกยูง

๖๑๗. สฺวาคตํ วต เมติ มยฺหํ อิธาคมนํ โสภนํ วต อโห สุนฺทรํ. อชฺช สุปฺปภาตํ สุหุฏฺฐิตนฺติ อชฺช มยฺหํ รตฺติยา สุฏฺฐุ ปภาตํ สมฺมเทว วิภายนํ ชาตํ, สยนโต อุฏฺฐานมฺปิ สุหุฏฺฐิตํ สุฏฺฐุ อุฏฺฐิตํ. กึ การณาติ อาห ‘‘ยํ อทฺทสามิ เทวตาโย’’ติอาทิ.

๖๑๗. บทว่า สฺวาคตํ วต เม ความว่า การมาที่นี่ของเราดีจริงหนอ โอ สวยงาม บทว่า อชฺช สุปฺปภาตํ สุหุฏฺฐิตํ ความว่า วันนี้ ราตรีของเราสว่างดีแล้ว การสว่างไสวโดยแท้ได้เกิดขึ้นแล้ว แม้การลุกขึ้นจากที่นอนก็เป็นการลุกขึ้นดีแล้ว ลุกขึ้นเรียบร้อยแล้ว ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะ "ที่เราได้เห็นเหล่าเทวดา" เป็นต้น

๖๑๘. ธมฺมํ สุตฺวาติ กมฺมผลสฺส ปจฺจกฺขกรณวเสน ตุมฺเหหิ กตํ กุสลํ ธมฺมํ สุตฺวา. กาหามีติ กริสฺสามิ. สมจริยายาติ กายสมาจาริกสฺส สุจริตสฺส จรเณน. สญฺญเมนาติ สีลสํวเรน. ทเมนาติ มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ ทเมน. อิทานิ ตสฺส กุสลสฺส อตฺตโน โลกสฺส จ วิวฏฺฏูปนิสฺสยตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สฺวาหํ ตตฺถ คมิสฺสามิ, ยตฺถ คนฺตฺวา น โสจเร’’ติ วุตฺตํ.

๖๑๘. บทว่า ธมฺมํ สุตฺวา ความว่า เพราะได้ฟังธรรมคือกุศลที่ท่านทั้งหลายทำแล้ว โดยการประจักษ์ซึ่งผลของกรรม บทว่า กาหามิ คือ จักกระทำ บทว่า สมจริยาย ได้แก่ ด้วยการประพฤติสุจริตอันเป็นไปทางกาย บทว่า สญฺญเมน ได้แก่ ด้วยศีลสังวร บทว่า ทเมน ได้แก่ ด้วยการฝึกอินทรีย์มีใจเป็นที่ ๖ บัดนี้ เพื่อแสดงความเป็นอุปนิสัยแห่งวิวัฏฏะ (พระนิพพาน) ของกุศลนั้นแก่ตนและแก่โลก จึงตรัสว่า "เรานั้นจักไปในที่นั้น ที่ซึ่งไปแล้วย่อมไม่เศร้าโศก"

เอวมยํ ยทิปิ วตฺถุตฺตมทายิกาวิมานาทิวเสน ฉตฺตึสวิมานสงฺคหา เทสนา อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส วิย คุตฺติลาจริยสฺสาปิ วิภาวนวเสน ปวตฺตาติ ‘‘คุตฺติลวิมาน’’นฺตฺเวว สงฺคหํ อารุฬฺหา, วิมานานิ ปน อิตฺถิปฏิพทฺธานีติ อิตฺถิวิมาเนเยว สงฺคหิตานิ. ตา ปน อิตฺถิโย [Pg.135] กสฺสปสฺส ทสพลสฺส กาเล ยถาวุตฺตธมฺมจรเณ อปราปรุปฺปนฺนเจตนาวเสน ทุติยตฺตภาวโต ปฏฺฐาย เอกํ พุทฺธนฺตรํ เทวโลเก เอว สํสรนฺติโย อมฺหากมฺปิ ภควโต กาเล ตาวตึสภวเนเยว นิพฺพตฺตา, อายสฺมตา มหาโมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา กมฺมสริกฺขตาย คุตฺติลาจริเยน ปุจฺฉิตกาเล วิย พฺยากรึสูติ ทฏฺฐพฺพา.

ด้วยประการฉะนี้ เทศนานี้อันเป็นการรวบรวมวิมาน ๓๖ เรื่อง โดยวัตถุตตมทายิกาวิมานเป็นต้น แม้จะเกิดขึ้นโดยเป็นการแสดงให้แจ่มแจ้งแก่ท่านคุตติลอาจารย์ เหมือนแก่พระมหาโมคคัลลานเถระผู้มีอายุ ก็ขึ้นสู่การสังคายนาว่า "คุตติลวิมาน" นั่นเทียว แต่เพราะวิมานทั้งหลายเกี่ยวเนื่องกับสตรี จึงถูกรวบรวมไว้ในอิตถีวิมานเท่านั้น ก็สตรีเหล่านั้น ในกาลแห่งพระกัสสปทศพล ด้วยการประพฤติธรรมตามที่กล่าวแล้ว โดยเจตนาที่เกิดขึ้นสืบๆ กันไป ตั้งแต่ภพที่สองเป็นต้นมา ท่องเที่ยวอยู่ในเทวโลกเท่านั้นตลอดหนึ่งพุทธันดร แม้ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคของเรา ก็บังเกิดในภพดาวดึงส์เท่านั้น ถูกพระมหาโมคคัลลานเถระผู้มีอายุถามแล้ว ได้พยากรณ์เหมือนในกาลที่ถูกคุตติลอาจารย์ถาม เพราะกรรมเสมอกัน พึงทราบดังนี้

คุตฺติลวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาคุตติลวิมาน จบแล้ว

๖. ททฺทลฺลวิมานวณฺณนา

๖. อรรถกถาทัททฬวิมาน

ททฺทลฺลมานา วณฺเณนาติ ททฺทลฺลวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน จ สมเยน นาลกคามเก อายสฺมโต เรวตตฺเถรสฺส อุปฏฺฐากสฺส อญฺญตรสฺส กุฏุมฺพิกสฺส ทฺเว ธีตโร อเหสุํ, เอกา ภทฺทา นาม, อิตรา สุภทฺทา นาม. ตาสุ ภทฺทา ปติกุลํ คตา สทฺธา ปสนฺนา พุทฺธิสมฺปนฺนา วญฺฌา จ อโหสิ. สา สามิกํ อาห ‘‘มม กนิฏฺฐา สุภทฺทา นาม อตฺถิ, ตํ อาเนหิ, สจสฺสา ปุตฺโต ภเวยฺย, โส มมปิ ปุตฺโต สิยา, อยญฺจ กุลวํโส น นสฺเสยฺยา’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ตถา อกาสิ.

วิมานวัตถุว่า ททฺทฬฺลมานา วณฺเณน คือ ทัททฬวิมาน เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน ในกรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้น คฤหบดีคนหนึ่งผู้อุปัฏฐากของพระเรวตเถระผู้มีอายุ ในนาฬกคาม มีธิดาสองคน คนหนึ่งชื่อภัททา อีกคนหนึ่งชื่อสุภัททา ในสองคนนั้น นางภัททาไปสู่ตระกูลสามี เป็นผู้มีศรัทธา เลื่อมใส สมบูรณ์ด้วยปัญญา และเป็นหญิงหมัน นางได้กล่าวกับสามีว่า "น้องสาวของฉันชื่อสุภัททามีอยู่ ท่านจงนำนางมาเถิด ถ้าบุตรของนางพึงมี บุตรนั้นก็พึงเป็นบุตรของฉันด้วย และวงศ์ตระกูลนี้ก็จักไม่ฉิบหาย" เขารับคำว่า "ดีละ" แล้วได้กระทำเช่นนั้น

อถ ภทฺทา สุภทฺทํ โอวทิ ‘‘สุภทฺเท, ทานสํวิภาครตา ธมฺมจริยาย อปฺปมตฺตา โหหิ, เอวํ เต ทิฏฺฐธมฺมิโก สมฺปรายิโก จ อตฺโถ หตฺถคโต เอว โหตี’’ติ. สา ตสฺสา โอวาเท ฐตฺวา วุตฺตนเยน ปฏิปชฺชมานา เอกทิวสํ อายสฺมนฺตํ เรวตตฺเถรํ อตฺตฏฺฐมํ นิมนฺเตสิ. เถโร สุภทฺทาย ปุญฺญูปจยํ อากงฺขนฺโต สงฺฆุทฺเทสวเสน สตฺต ภิกฺขู คเหตฺวา ตสฺสา เคหํ อคมาสิ. สา ปสนฺนจิตฺตา อายสฺมนฺตํ เรวตตฺเถรํ เต จ ภิกฺขู ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน สหตฺถา สนฺตปฺเปสิ, เถโร อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา นิมฺมานรตีนํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชิ. ภทฺทา ปน ปุคฺคเลสุ ทานานิ ทตฺวา สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส ปริจาริกา หุตฺวา นิพฺพตฺติ.

ครั้งนั้น นางภัททาได้สั่งสอนนางสุภัททาว่า “ดูก่อนสุภัททา เธอจงเป็นผู้ยินดีในการให้และการแบ่งปัน จงเป็นผู้ไม่ประมาทในการประพฤติธรรม เมื่อเป็นเช่นนี้ ประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในสัมปรายภพก็จะอยู่ในกำมือของเธอทีเดียว” นางสุภัททานั้นตั้งอยู่ในโอวาทของนางภัททา ปฏิบัติตามนัยที่กล่าวแล้ว วันหนึ่งได้นิมนต์พระเรวตเถระผู้มีอายุเป็นที่ ๘ แห่งตน พระเถระหวังความพอกพูนแห่งบุญแก่นางสุภัททา จึงพาภิกษุ ๗ รูปโดยการเจาะจงจากสงฆ์ไปยังเรือนของนาง นางมีจิตเลื่อมใส ได้อังคาสพระเรวตเถระผู้มีอายุและภิกษุเหล่านั้นด้วยของเคี้ยวและของฉันอันประณีตด้วยมือของตน พระเถระทำอนุโมทนาแล้วก็หลีกไป ในกาลต่อมา นางทำกาละแล้วได้เข้าถึงความเป็นสหายแห่งเหล่าเทวดาชั้นนิมมานรดี ส่วนนางภัททาถวายทานในบุคคลทั้งหลาย ได้บังเกิดเป็นนางบำเรอของท้าวสักกะจอมเทพ

อถ สุภทฺทา อตฺตโน สมฺปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ‘‘เกน นุ โข อหํ ปุญฺเญน อิธูปปนฺนา’’ติ อาวชฺเชนฺตี ‘‘ภทฺทาย โอวาเท ฐตฺวา สงฺฆคตาย ทกฺขิณาย [Pg.136] อิมํ สมฺปตฺตึ สมฺปตฺตา, ภทฺทา นุ โข กหํ นิพฺพตฺตา’’ติ โอโลเกนฺตี ตํ สกฺกสฺส ปริจาริกาภาเวน นิพฺพตฺตํ ทิสฺวา อนุกมฺปมานา ตสฺสา วิมานํ ปาวิสิ. อถ นํ ภทฺทา –

ครั้งนั้น นางสุภัททาพิจารณาสมบัติของตนแล้วรำพึงอยู่ว่า “เราบังเกิดในที่นี้ด้วยบุญอะไรหนอ” (ก็รู้ว่า) “เราตั้งอยู่ในโอวาทของนางภัททา ถวายทักษิณาที่ถึงแล้วแก่สงฆ์ จึงบรรลุสมบัตินี้ พี่ภัททาบังเกิดที่ไหนหนอ” ดังนี้แล้วแลดูอยู่ เห็นนางภัททานั้นบังเกิดเป็นนางบำเรอของท้าวสักกะ จึงอนุเคราะห์เข้าไปสู่วิมานของนาง ครั้งนั้น นางภัททาได้ (ถาม) นางว่า

๖๑๙.

๖๑๙.

‘‘ททฺทลฺลมานา วณฺเณน, ยสสา จ ยสสฺสินี;

สพฺเพ เทเว ตาวตึเส, วณฺเณน อติโรจสิ.

“ท่านผู้รุ่งเรืองอยู่ด้วยวรรณะ และมียศด้วยยศ ย่อมรุ่งเรืองเกินเทวดาทั้งปวงในชั้นดาวดึงส์ด้วยวรรณะ

๖๒๐.

๖๒๐.

‘‘ทสฺสนํ นาภิชานามิ, อิทํ ปฐมทสฺสนํ;

กสฺมา กายา นุ อาคมฺม, นาเมน ภาสเส มม’’นฺติ. –

เราไม่เคยรู้จักการเห็น (ท่าน) มาก่อน นี้เป็นการเห็นครั้งแรก ท่านมาจากหมู่เทพหมู่ไหนหนอ จึงเรียกเราโดยชื่อ”

ทฺวีหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ. สาปิ ตสฺสา –

ได้ถามด้วยสองคาถา แม้นางสุภัททานั้น ก็ได้ (ตอบ) แก่นางว่า

๖๒๑.

๖๒๑.

‘‘อหํ ภทฺเท สุภทฺทาสึ, ปุพฺเพ มานุสเก ภเว;

สหภริยา จ เต อาสึ, ภคินี จ กนิฏฺฐิกา.

“ดูก่อนพี่ภัททา ฉันคือสุภัททา ในภพมนุษย์กาลก่อน ฉันเคยเป็นภรรยาร่วมกับท่าน และเป็นน้องสาว

๖๒๒.

๖๒๒.

‘‘สา อหํ กายสฺส เภทา, วิปฺปมุตฺตา ตโต จุตา;

นิมฺมานรตีนํ เทวานํ, อุปปนฺนา สหพฺยต’’นฺติ. – ทฺวีหิ คาถาหิ พฺยากาสิ;

ฉันนั้น เพราะกายแตก พ้นแล้ว จุติจากภพนั้น ได้เข้าถึงความเป็นสหายแห่งเหล่าเทวดาชั้นนิมมานรดี” ได้ตอบด้วยสองคาถา

๖๑๙-๒๐. ตตฺถ วณฺเณนาติ วณฺณาทิสมฺปตฺติยา. ทสฺสนํ นาภิชานามีติ อิโต ปุพฺเพ ตว ทสฺสนํ นาภิชานามิ, ตฺวํ มยา น ทิฏฺฐปุพฺพาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อิทํ ปฐมทสฺสน’’นฺติ. กสฺมา กายา นุ อาคมฺม, นาเมน ภาสเส มมนฺติ กตรเทวนิกายโต อาคนฺตฺวา ‘‘ภทฺเท’’ติ นาเมน มํ อาลปสิ.

๖๑๙-๖๒๐. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า วณฺเณน ได้แก่ ด้วยความถึงพร้อมแห่งวรรณะเป็นต้น บทว่า ทสฺสนํ นาภิชานามิ ความว่า ก่อนแต่นี้ เราไม่เคยรู้จักการเห็นท่าน ท่านเป็นผู้ที่เราไม่เคยเห็นมาก่อน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “อิทํ ปฐมทสฺสนํ” บทว่า กสฺมา กายา นุ อาคมฺม, นาเมน ภาสเส มมํ ความว่า ท่านมาจากหมู่เทพหมู่ไหน จึงเรียกเราโดยชื่อว่า “ภัททา”

๖๒๑. อหํ ภทฺเทติ เอตฺถ ภทฺเทติ อาลปนํ. สุภทฺทาสินฺติ อหํ สุภทฺทา นาม ตว ภคินี กนิฏฺฐิกา อาสึ อโหสึ, ตตฺถ ปุพฺเพ มานุสเก ภเว สหภริยา สมานภริยา เต ตยา เอกสฺเสว ภริยา, ตว ปติโน เอว ภริยา, อาสินฺติ อตฺโถ. ปุน ภทฺทา –

๖๒๑. ในบทว่า อหํ ภทฺเท นี้ บทว่า ภทฺเท เป็นอาลปนะ บทว่า สุภทฺทาสึ ความว่า เราชื่อสุภัททา เป็นน้องสาวของท่าน ได้เป็นแล้ว ในภพมนุษย์กาลก่อนนั้น เป็นภรรยาร่วม คือ ภรรยาคนเดียวกันกับท่าน ความว่า เป็นภรรยาของสามีคนเดียวเท่านั้น คือเป็นภรรยาของสามีของท่านนั่นเอง ได้เป็นแล้ว อีกครั้งหนึ่ง นางภัททาได้ (ถาม) ว่า

๖๒๓.

๖๒๓.

‘‘ปหูตกตกลฺยาณา, เต เทเว ยนฺติ ปาณิโน;

เยสํ ตฺวํ กิตฺตยิสฺสสิ, สุภทฺเท ชาติมตฺตโน.

“สัตว์ทั้งหลายผู้มีกรรมดีอันทำไว้มาก ย่อมไปสู่เทวดาเหล่านั้น ดูก่อนสุภัททา ท่านจงบอกชาติของตนในหมู่เทวดาเหล่าใด

๖๒๔.

๖๒๔.

‘‘อถ ตฺวํ เกน วณฺเณน, เกน วา อนุสาสิตา;

กีทิเสเนว ทาเนน, สุพฺพเตน ยสสฺสินี.

ก็ท่านมีวรรณะเช่นนี้เพราะเหตุไร หรือใครสั่งสอน ท่านผู้มียศ มีทานและวัตรดีอย่างไร

๖๒๕.

๖๒๕.

‘‘ยสํ [Pg.137] เอตาทิสํ ปตฺตา, วิเสสํ วิปุลมชฺฌคา;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

จึงได้บรรลุถึงยศเช่นนี้ ได้บรรลุคุณวิเศษอันไพบูลย์ ดูก่อนเทวดา ข้าพเจ้าถามแล้ว ขอท่านจงบอก นี้เป็นผลของกรรมอะไร”

ตีหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ. ปุน สุภทฺทา –

ได้ถามด้วยสามคาถา อีกครั้งหนึ่ง นางสุภัททาได้ (ตอบ) ว่า

๖๒๖.

๖๒๖.

‘‘อฏฺเฐว ปิณฺฑปาตานิ, ยํ ทานํ อททํ ปุเร;

ทกฺขิเณยฺยสฺส สงฺฆสฺส, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

“บิณฑบาต ๘ ที่เท่านั้น ซึ่งเป็นทานที่ฉันได้ถวายแล้วในกาลก่อน แก่สงฆ์ผู้เป็นทักขิไณยบุคคล ด้วยมือของตน มีใจเลื่อมใส

๖๒๗.

๖๒๗.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

เพราะทานนั้น วรรณะของฉันจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของฉันย่อมสว่างไปทั่วทุกทิศ”

พฺยากาสิ.

ได้ตอบแล้ว

๖๒๓. ตตฺถ ปหูตกตกลฺยาณา เต เทเว ยนฺตีติ ปหูตกตกลฺยาณา มหาปุญฺญา เต นิมฺมานรติโน เทเว ยนฺติ อุปฺปชฺชนวเสน คจฺฉนฺติ ปาณิโน สตฺตา, เยสํ นิมฺมานรตีนํ เทวานํ อนฺตเร ตฺวํ อตฺตโน ชาตึ กิตฺตยิสฺสสิ กเถสีติ โยชนา.

๖๒๓. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า ปหูต กตกลฺยาณา เต เทเว ยนฺติ มีการโยชนาว่า สัตว์ทั้งหลายผู้มีกรรมดีอันทำไว้มาก มีบุญมาก ย่อมไป คือ ย่อมเข้าถึงเทวดาชั้นนิมมานรดีเหล่านั้น โดยการบังเกิด ในท่ามกลางเทวดาชั้นนิมมานรดีเหล่าใด ท่านจงบอก คือ จงกล่าวชาติของตน

๖๒๔. เกน วณฺเณนาติ เกน การเณน. กีทิเสเนวาติ เอวสทฺโท สมุจฺจยตฺโถ, กีทิเสน จาติ อตฺโถ, อยเมว วา ปาโฐ. สุพฺพเตนาติ สุนฺทเรน วเตน, สุวิสุทฺเธน สีเลนาติ อตฺโถ.

๖๒๔. บทว่า เกน วณฺเณน ได้แก่ เพราะเหตุไร ในบทว่า กีทิเสเนว นี้ เอวศัพท์มีอรรถว่าสมุจจยะ ความว่า และด้วย (ทาน) อย่างไร หรือว่า บทนี้เป็นปาฐะอย่างนี้ทีเดียว บทว่า สุพฺพเตน ความว่า ด้วยวัตรอันดีงาม คือ ด้วยศีลอันบริสุทธิ์ยิ่ง

๖๒๖. อฏฺเฐว ปิณฺฑปาตานีติ อฏฺฐนฺนํ ภิกฺขูนํ ทินฺนปิณฺฑปาเต สนฺธาย วทติ. อททนฺติ อทาสึ.

๖๒๖. บทว่า อฏฺเฐว ปิณฺฑปาตานิ กล่าวหมายถึงบิณฑบาตที่ถวายแก่ภิกษุ ๘ รูป บทว่า อททํ คือ อทาสึ (เราได้ให้แล้ว)

เอวํ สุภทฺทาย กถิเต ปุน ภทฺทา –

เมื่อนางสุภัททากล่าวอย่างนี้แล้ว อีกครั้งหนึ่ง นางภัททาได้ (ถาม) ว่า

๖๒๙.

๖๒๙.

‘‘อหํ ตยา พหุตเร ภิกฺขู, สญฺญเต พฺรหฺมจารโย;

ตปฺเปสึ อนฺนปาเนน, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

“ฉันได้ถวายทานแก่ภิกษุผู้สำรวม ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ มากกว่าเธอ ให้อิ่มหนำด้วยข้าวและน้ำ ด้วยมือของตน มีใจเลื่อมใส

๖๓๐.

๖๓๐.

‘‘ตยา พหุตรํ ทตฺวา, หีนกายูปคา อหํ;

กถํ ตฺวํ อปฺปตรํ ทตฺวา, วิเสสํ วิปุลมชฺฌคา;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

ฉันถวายมากกว่าเธอ แต่ฉันเข้าถึงหมู่เทพชั้นต่ำกว่า ทำไมเธอถวายน้อยกว่า จึงได้บรรลุคุณวิเศษอันไพบูลย์ ดูก่อนเทวดา ข้าพเจ้าถามแล้ว ขอท่านจงบอก นี้เป็นผลของกรรมอะไร”

ปุจฺฉิ. ตตฺถ ตยาติ นิสฺสกฺเก กรณวจนํ. ปุน สุภทฺทา –

ได้ถามแล้ว ในบทนั้น บทว่า ตยา เป็นกรณวิภัตติในอรรถว่านิสสัคคะ (ปัญจมีวิภัตติ) อีกครั้งหนึ่ง นางสุภัททาได้ (ตอบ) ว่า

๖๓๑.

๖๓๑.

‘‘มโนภาวนีโย [Pg.138] ภิกฺขุ, สนฺทิฏฺโฐ เม ปุเร อหุ;

ตาหํ ภตฺเตน นิมนฺเตสึ, เรวตํ อตฺตนฏฺฐมํ.

“ภิกษุผู้ยังใจให้เจริญ เป็นผู้ที่ฉันรู้จักในกาลก่อน ได้มีแล้ว ฉันนั้นได้นิมนต์ท่านด้วยภัตตาหาร คือพระเรวตะเป็นที่ ๘ แห่งตน

๖๓๒.

๖๓๒.

‘‘โส เม อตฺถปุเรกฺขาโร, อนุกมฺปาย เรวโต;

สงฺเฆ เทหีติ มํโวจ, ตสฺสาหํ วจนํ กรึ.

ท่านผู้มุ่งประโยชน์แก่ฉัน คือพระเรวตะ ด้วยความอนุเคราะห์ ได้กล่าวกับฉันว่า ‘จงถวายในสงฆ์เถิด’ ฉันได้ทำตามคำของท่าน

๖๓๓.

๖๓๓.

‘‘สา ทกฺขิณา สงฺฆคตา, อปฺปเมยฺเย ปติฏฺฐิตา;

ปุคฺคเลสุ ตยา ทินฺนํ, น ตํ ตว มหปฺผล’’นฺติ. –

ทักษิณานั้นถึงแล้วแก่สงฆ์ ตั้งอยู่แล้วใน (ทักขิไณยบุคคล) ผู้ประมาณมิได้ ทานที่ท่านถวายในบุคคลทั้งหลาย ทานนั้นของท่านจึงไม่มีผลมาก”

อตฺตนา กตกมฺมํ กเถสิ.

ได้กล่าวถึงกรรมที่ตนทำแล้ว

๖๓๑. ตตฺถ มโนภาวนีโยติ มนวฑฺฒนโก อุฬารคุณตาย สมฺภาวนีโย. สนฺทิฏฺโฐติ นิมนฺตนวเสน โพธิโต กถิโต. เตนาห ‘‘ตาหํ ภตฺเตน นิมนฺเตสึ, เรวตํ อตฺตนฏฺฐม’’นฺติ, ตํ มโนภาวนียํ อยฺยํ เรวตํ อตฺตนฏฺฐมํ ภตฺเตน อหํ นิมนฺเตสึ.

๖๓๑. ในบทนั้น บทว่า มโนภาวนีโย คือ ผู้ยังใจให้เจริญ ผู้ที่ควรยกย่องเพราะความเป็นผู้มีคุณอันยิ่งใหญ่ บทว่า สนฺทิฏฺโฐ คือ ผู้ที่ได้รับแจ้ง ได้รับบอกกล่าวโดยการนิมนต์ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ตาหํ ภตฺเตน นิมนฺเตสึ, เรวตํ อตฺตนฏฺฐมํ” (ความว่า) เราได้นิมนต์พระเรวตะผู้เป็นเจ้า ผู้ยังใจให้เจริญนั้น เป็นที่ ๘ แห่งตน ด้วยภัตตาหาร

๖๓๒-๓. โส เม อตฺถปุเรกฺขาโรติ โส อยฺโย เรวโต ทานสฺส มหปฺผลภาวกรเณน มม อตฺถปุเรกฺขาโร หิเตสี. สงฺเฆ เทหีติ มํโวจาติ ‘‘ยทิ ตฺวํ สุภทฺเท อฏฺฐนฺนํ ภิกฺขูนํ ทาตุกามา, ยสฺมา ปุคฺคลคตาย ทกฺขิณาย สงฺฆคตา เอว ทกฺขิณา มหปฺผลตรา, ตสฺมา สงฺเฆ เทหิ, สงฺฆํ อุทฺทิสฺส ทานํ เทหี’’ติ มํ อภาสิ. ตนฺติ ตํ ทานํ.

บทว่า โส เม อตฺถปุเรกฺขาโรติ ความว่า พระเถระผู้เจริญนามว่าเรวตะนั้น ได้กระทำให้ทานมีผลมาก จึงเป็นผู้มุ่งประโยชน์ เป็นผู้หวังดีต่อข้าพเจ้า. บทว่า สงฺเฆ เทหีติ มํโวจาติ ความว่า ท่านได้กล่าวกับข้าพเจ้าว่า "ดูก่อนสุภัททา ถ้าเธอปรารถนาจะถวายทานแก่ภิกษุ ๘ รูป, เพราะเหตุที่ทักษิณาที่ถึงแล้วในสงฆ์เท่านั้น มีผลมากกว่าทักษิณาที่ถึงแล้วในบุคคล, เพราะฉะนั้น เธอจงถวายในสงฆ์, จงอุทิศสงฆ์แล้วถวายทาน". บทว่า ตนฺติ ได้แก่ ทานนั้น.

เอวํ สุภทฺทาย วุตฺเต ภทฺทา ตมตฺถํ สมฺปฏิจฺฉนฺตี อุตฺตริ จ ตถา ปฏิปชฺชิตุกามา –

เมื่อนางสุภัททาเทพธิดากล่าวอย่างนี้แล้ว นางภัททาเทพธิดาประสงค์จะยอมรับเนื้อความนั้น และยิ่งกว่านั้นยังปรารถนาจะปฏิบัติตามนั้น จึงได้กล่าวคาถาว่า –

๖๓๔.

๖๓๔.

‘‘อิทาเนวาหํ ชานามิ, สงฺเฆ ทินฺนํ มหปฺผลํ;

สาหํ คนฺตฺวา มนุสฺสตฺตํ, วทญฺญู วีตมจฺฉรา;

สงฺเฆ ทานานิ ทสฺสามิ, อปฺปมตฺตา ปุนปฺปุน’’นฺติ. –

บัดนี้เอง ข้าพเจ้ารู้แล้วว่า ทานที่ถวายในสงฆ์มีผลมาก. ข้าพเจ้านั้น ไปสู่ความเป็นมนุษย์แล้ว จักเป็นผู้รู้คำพูด ปราศจากความตระหนี่ ไม่ประมาท ถวายทานทั้งหลายในสงฆ์บ่อยๆ

คาถมาห. สุภทฺทา ปน อตฺตโน เทวโลกเมว คตา. อถ สกฺโก เทวานมินฺโท สพฺเพ เทเว ตาวตึเส อตฺตโน สรีโรภาเสน อภิภุยฺย วิโรจมานํ สุภทฺทํ เทวธีตรํ ทิสฺวา ตญฺจ ตาสํ กถาสลฺลาปํ สุตฺวา ตาวเทว จ สุภทฺทาย อนฺตรหิตาย ตํ ‘‘อยํ นามา’’ติ อชานนฺโต –

ได้กล่าวคาถา. ส่วนนางสุภัททาเทพธิดาได้ไปยังเทวโลกของตนแล้ว. ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพ ทอดพระเนตรเห็นนางสุภัททาเทพธิดาผู้รุ่งเรือง ครอบงำทวยเทพทั้งหมดในดาวดึงส์ด้วยรัศมีแห่งสรีระของพระองค์ และทรงสดับการสนทนานั้นของเทพธิดาทั้งสอง และเมื่อนางสุภัททาเทพธิดาอันตรธานไปในขณะนั้นเอง ไม่ทรงทราบว่า "เทพธิดานี้ชื่ออะไร" จึงได้ตรัสถามนางภัททาว่า –

๖๓๕.

๖๓๕.

‘‘กา [Pg.139] เอสา เทวตา ภทฺเท, ตยา มนฺตยเต สห;

สพฺเพ เทเว ตาวตึเส, วณฺเณน อติโรจตี’’ติ. –

ดูก่อนภัททา เทพธิดานั่นเป็นใครหนอ ที่สนทนาอยู่กับเธอ ย่อมรุ่งเรืองยิ่งกว่าทวยเทพทั้งหมดในดาวดึงส์ด้วยวรรณะ

ภทฺทํ ปุจฺฉิ. สาปิสฺส –

(ท้าวสักกะ) ได้ตรัสถามนางภัททาเทพธิดา. แม้นางภัททาเทพธิดานั้น ก็ได้ทูลตอบท้าวสักกะว่า –

๖๓๖.

๖๓๖.

‘‘มนุสฺสภูตา เทวินฺท, ปุพฺเพ มานุสเก ภเว;

สหภริยา จ เม อาสิ, ภคินี จ กนิฏฺฐิกา,สงฺเฆ ทานานิ ทตฺวาน, กตปุญฺญา วิโรจตี’’ติ. –

ข้าแต่จอมเทพ ในภพชาติที่เป็นมนุษย์ก่อนหน้านี้ นางเคยเป็นมนุษย์ เป็นทั้งภรรยาร่วมสามีและน้องสาวของหม่อมฉัน นางได้ถวายทานทั้งหลายในสงฆ์ กระทำบุญไว้แล้ว จึงรุ่งเรืองอยู่

กเถสิ. อถ สกฺโก ตสฺสา สงฺฆคตาย ทกฺขิณาย มหปฺผลภาวํ ทสฺเสนฺโต ธมฺมํ กเถสิ. เตน วุตฺตํ –

(นางภัททา) ได้ทูลตอบแล้ว. ครั้งนั้น ท้าวสักกะ เมื่อจะทรงแสดงความเป็นผู้มีผลมากแห่งทักษิณาที่ถึงแล้วในสงฆ์แก่นางภัททาเทพธิดานั้น จึงได้ตรัสธรรม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า –

๖๓๗.

๖๓๗.

‘‘ธมฺเมน ปุพฺเพ ภคินี, ตยา ภทฺเท วิโรจติ;

ยํ สงฺฆมฺหิ อปฺปเมยฺเย, ปติฏฺฐาเปสิ ทกฺขิณํ.

ดูก่อนภัททา น้องสาวของเธอรุ่งเรืองกว่าเธอในกาลก่อนโดยธรรม เพราะเหตุที่นางได้ตั้งทักษิณาไว้ในสงฆ์ผู้ประมาณมิได้.

๖๓๘.

๖๓๘.

‘‘ปุจฺฉิโต หิ มยา พุทฺโธ, คิชฺฌกูฏมฺหิ ปพฺพเต;

วิปากํ สํวิภาคสฺส, ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ.

แท้จริง เราได้ทูลถามพระพุทธเจ้า ที่ภูเขาคิชฌกูฏแล้ว ถึงวิบากแห่งการแบ่งปัน (ทาน) ที่ถวายในที่ใดจึงมีผลมาก.

๖๓๙.

๖๓๙.

‘‘ยชมานานํ มนุสฺสานํ, ปุญฺญเปกฺขาน ปาณินํ;

กโรตํ โอปธิกํ ปุญฺญํ, ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ.

สำหรับมนุษย์ผู้บูชา สำหรับสัตว์ผู้มุ่งบุญ ผู้กระทำบุญอันเป็นไปในอุปธิ (ทาน) ที่ถวายในที่ใดจึงมีผลมาก.

๖๔๐.

๖๔๐.

‘‘ตํ เม พุทฺโธ วิยากาสิ, ชานํ กมฺมผลํ สกํ;

วิปากํ สํวิภาคสฺส, ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ.

พระพุทธเจ้าผู้ทรงทราบผลแห่งกรรมของพระองค์ ได้ทรงพยากรณ์เรื่องนั้นแก่เราแล้ว ถึงวิบากแห่งการแบ่งปัน (ทาน) ที่ถวายในที่ใดจึงมีผลมาก.

๖๔๑.

๖๔๑.

‘‘จตฺตาโร จ ปฏิปนฺนา, จตฺตาโร จ ผเล ฐิตา;

เอส สงฺโฆ อุชุภูโต, ปญฺญาสีลสมาหิโต.

พระอริยบุคคล ๔ คู่ คือ ท่านผู้ปฏิบัติเพื่อมรรค ๔ และท่านผู้ตั้งอยู่ในผล ๔ นี่คือสงฆ์ผู้ปฏิบัติตรง ผู้เพียบพร้อมด้วยปัญญาและศีล.

๖๔๒.

๖๔๒.

‘‘ยชมานานํ มนุสฺสานํ, ปุญฺญเปกฺขาน ปาณินํ;

กโรตํ โอปธิกํ ปุญฺญํ, สงฺเฆ ทินฺนํ มหปฺผลํ.

สำหรับมนุษย์ผู้บูชา สำหรับสัตว์ผู้มุ่งบุญ ผู้กระทำบุญอันเป็นไปในอุปธิ ทานที่ถวายในสงฆ์มีผลมาก.

๖๔๓.

๖๔๓.

‘‘เอโส หิ สงฺโฆ วิปุโล มหคฺคโต, เอสปฺปเมยฺโย อุทธีว สาคโร;

เอเต หิ เสฏฺฐา นรวีรสาวกา, ปภงฺกรา ธมฺมมุทีรยนฺติ.

แท้จริง สงฆ์นี้ไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ ประมาณมิได้ ดุจมหาสมุทรสาคร แท้จริง ท่านเหล่านี้เป็นผู้ประเสริฐ เป็นสาวกของพระนรวีระ เป็นผู้กระทำแสงสว่าง ย่อมแสดงธรรม.

๖๔๔.

๖๔๔.

‘‘เตสํ [Pg.140] สุทินฺนํ สุหุตํ สุยิฏฺฐํ, เย สงฺฆมุทฺทิสฺส ททนฺติ ทานํ;

สา ทกฺขิณา สงฺฆคตา ปติฏฺฐิตา, มหปฺผลา โลกวิทูน วณฺณิตา.

ทานที่ชนทั้งหลายอุทิศสงฆ์แล้วถวายแก่ท่านเหล่านั้น เป็นทานที่ถวายดีแล้ว บูชาดีแล้ว เซ่นสรวงดีแล้ว ทักษิณานั้นตั้งมั่นแล้วในสงฆ์ มีผลมาก อันท่านผู้รู้แจ้งโลกสรรเสริญแล้ว.

๖๔๕.

๖๔๕.

‘‘เอตาทิสํ ยญฺญมนุสฺสรนฺตา, เย เวทชาตา วิจรนฺติ โลเก;

วิเนยฺย มจฺเฉรมลํ สมูลํ, อนินฺทิตา สคฺคมุเปนฺติ ฐาน’’นฺติ.

ชนเหล่าใดผู้เกิดความรู้แล้ว ระลึกถึงยัญเช่นนี้อยู่ เที่ยวไปในโลก กำจัดมลทินคือความตระหนี่พร้อมทั้งรากได้แล้ว เป็นผู้ไม่ถูกติเตียน ย่อมเข้าถึงสถานสวรรค์

๖๓๗. ตตฺถ ธมฺเมนาติ การเณน ญาเยน วา. ตยาติ นิสฺสกฺเก กรณวจนํ. อิทานิ ตํ ‘‘ธมฺเมนา’’ติ วุตฺตการณํ ทสฺเสตุํ ยํ สงฺฆมฺหิ อปฺปเมยฺเย, ปติฏฺฐาเปสิ ทกฺขิณ’’นฺติ วุตฺตํ. อปฺปเมยฺเยติ คุณานุภาวสฺส อตฺตนิ กตานํ การานํ ผลวิเสสสฺส จ วเสน ปมินิตุํ อสกฺกุเณยฺเย.

๖๓๗. ในคาถานั้น บทว่า ธมฺเมนาติ ได้แก่ โดยเหตุ หรือโดยนัย. บทว่า ตยา เป็น กรณวิภัตติ ในอรรถว่า นิสสัคคะ (ปัญจมีวิภัตติ). บัดนี้ เพื่อจะแสดงเหตุนั้นที่กล่าวไว้ว่า "ธมฺเมนา" ท่านจึงกล่าวว่า ยํ สงฺฆมฺหิ อปฺปเมยฺเย, ปติฏฺฐาเปสิ ทกฺขิณํ. บทว่า อปฺปเมยฺเย ได้แก่ ในสงฆ์ผู้ไม่สามารถจะประมาณได้ โดยอำนาจแห่งอานุภาพแห่งคุณ และโดยอำนาจแห่งผลวิเศษแห่งกรรมดีที่บุคคลกระทำแล้วในตน.

๖๓๘-๙. อยญฺจ อตฺโถ ภควโต สมฺมุขา จ สุโต, สมฺมุขา จ ปฏิคฺคหิโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปุจฺฉิโต’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยชมานานนฺติ ททนฺตานํ. ปุญฺญเปกฺขาน ปาณินนฺติ อนุนาสิกโลปํ กตฺวา นิทฺเทโส, ปุญฺญผลํ อากงฺขนฺตานํ สตฺตานํ. โอปธิกนฺติ อุปธิ นาม ขนฺธา, อุปธิสฺส กรณสีลํ, อุปธิปโยชนนฺติ วา โอปธิกํ, อตฺตภาวชนกํ ปฏิสนฺธิปวตฺติวิปากทายกํ.

และเมื่อจะทรงแสดงว่า "เนื้อความนี้ เราได้ฟังมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้า และได้รับมาเฉพาะพระพักตร์" จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ปุจฺฉิโต. ในคาถานั้น บทว่า ยชมานานํ ได้แก่ ของผู้ให้. บทว่า ปุญฺญเปกฺขาน ปาณินํ เป็นการชี้แจงโดยทำการลบพยัญชนะนาสิก (นิคหิต) หมายถึง ของสัตว์ทั้งหลายผู้ปรารถนาผลบุญ. บทว่า โอปธิกํ ความว่า ที่ชื่อว่า อุปธิ ได้แก่ ขันธ์ทั้งหลาย. กรรมที่มีปกติกระทำอุปธิ หรือกรรมที่มีอุปธิเป็นประโยชน์ ชื่อว่า โอปธิกะ คือ กรรมที่ทำให้เกิดอัตภาพ ให้ผลในปฏิสนธิกาลและปวัตติกาล.

๖๔๐. ชานํ กมฺมผลํ สกนฺติ สตฺตานํ สกํ สกํ ยถาสกํ ปุญฺญํ ปุญฺญผลญฺจ หตฺถตเล อามลกํ วิย ชานนฺโต. สกนฺติ วา ยการสฺส กการํ กตฺวา วุตฺตํ, สยํ อตฺตนาติ อตฺโถ.

๖๔๐. บทว่า ชานํ กมฺมผลํ สกํ ความว่า ทรงทราบซึ่งบุญและผลบุญของสัตว์ทั้งหลาย ตามที่เป็นของตนๆ เหมือนผลมะขามป้อมในฝ่ามือ. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สกํ ท่านกล่าวไว้โดยเปลี่ยน ย อักษร เป็น ก อักษร ความหมายคือ สยํ อตฺตนา (ด้วยพระองค์เอง).

๖๔๑. ปฏิปนฺนาติ ปฏิปชฺชมานา, มคฺคฏฺฐาติ อตฺโถ. อุชุภูโตติ อุชุปฏิปตฺติยา อุชุภาวํ ปตฺโต ทกฺขิเณยฺโย ชาโต. ปญฺญาสีลสมาหิโตติ ปญฺญาย สีเลน จ สมาหิโต, ทิฏฺฐิสีลสมฺปนฺโน อริยาย ทิฏฺฐิยา อริเยน สีเลน จ สมนฺนาคโต. เตนาปิสฺส ปรมตฺถสงฺฆภาวเมว วิภาเวติ. ทิฏฺฐิสีลสามญฺเญน สงฺฆฏิตตฺตา หิ สงฺโฆ[Pg.141]. อถ วา สมาหิตํ สมาธิ, ปญฺญา สีลํ สมาหิตญฺจ อสฺส อตฺถีติ ปญฺญาสีลสมาหิโต. เตนสฺส สีลาทิธมฺมกฺขนฺธตฺตยสมฺปนฺนตาย อคฺคทกฺขิเณยฺยภาวํ วิภาเวติ.

๖๔๑. บทว่า ปฏิปนฺนาติ ได้แก่ ท่านผู้กำลังปฏิบัติ คือ ผู้ตั้งอยู่ในมรรค. บทว่า อุชุภูโตติ ได้แก่ ผู้ถึงความเป็นผู้ตรงโดยปฏิปทาอันตรง, กลายเป็นทักขิไณยบุคคล. บทว่า ปญฺญาสีลสมาหิโตติ ได้แก่ ผู้เพียบพร้อมด้วยปัญญาและศีล, ผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิและศีล คือ ประกอบด้วยอริยทิฏฐิและอริยศีล. ด้วยบทนั้น ท่านย่อมแสดงให้ปรากฏซึ่งความเป็นปรมัตถสงฆ์ของสงฆ์นั้น. จริงอยู่ ที่ชื่อว่าสงฆ์ เพราะเป็นหมู่ที่รวมกันโดยความเสมอกันแห่งทิฏฐิและศีล. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมที่ตั้งมั่นดี ชื่อว่า สมาธิ. ปัญญา ศีล และสมาธิ มีอยู่แก่สงฆ์นั้น เหตุนั้น จึงชื่อว่า ปัญญาสีลสมาหิโต. ด้วยบทนั้น ท่านย่อมแสดงให้ปรากฏซึ่งความเป็นอัคคทักขิไณยบุคคลของสงฆ์นั้น เพราะความที่ท่านสมบูรณ์ด้วยธรรมขันธ์ ๓ มีศีลเป็นต้น.

๖๔๓. วิปุโล มหคฺคโตติ คุเณหิ มหตฺตํ คโตติ มหคฺคโต, ตโต เอว อตฺตนิ กตานํ การานํ ผลเวปุลฺลเหตุตาย วิปุโล. อุทธีว สาคโรติ ยถา อุทกํ เอตฺถ ธียตีติ ‘‘อุทธี’’ติ ลทฺธนาโม สาคโร, ‘‘เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกานี’’ติอาทินา อุทกโต อปฺปเมยฺโย, เอวเมส คุณโตติ อตฺโถ. เอเต หีติ หิ-สทฺโท อวธารเณ นิปาโต, เอเต เอว เสฏฺฐาติ อตฺโถ. วุตฺตญฺเหตํ –

๖๔๓. บทว่า วิปุโล มหคฺคโตติ ความว่า ถึงความเป็นใหญ่ด้วยคุณทั้งหลาย เหตุนั้นจึงชื่อว่า มหัคคตะ. เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ จึงชื่อว่า วิปุละ เพราะเป็นเหตุแห่งความไพบูลย์แห่งผลของกรรมดีที่บุคคลกระทำแล้วในตน. บทว่า อุทธีว สาคโรติ ความว่า สาครที่ได้ชื่อว่า "อุทธิ" เพราะน้ำย่อมทรงอยู่ในสาครนั้น, สาครนั้นประมาณมิได้โดยทางน้ำ ด้วยคำเป็นต้นว่า "มีทะนานน้ำเท่านี้" ฉันใด, สงฆ์นี้ก็ประมาณมิได้โดยคุณ ฉันนั้น. บทว่า เอเต หีติ หิ ศัพท์ เป็นนิบาตในอรรถว่า อวธารณะ (การเน้นความ) ความว่า ท่านเหล่านี้เท่านั้นประเสริฐที่สุด. และคำนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า –

‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สงฺฆา วา คณา วา, ตถาคตสาวกสงฺโฆ เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ (อิติวุ. ๙๐; อ. นิ. ๔.๓๔; ๕.๓๒).

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สงฆ์หรือคณะมีประมาณเท่าใด, สงฆ์สาวกของตถาคต บัณฑิตกล่าวว่าเป็นยอดเยี่ยมกว่าสงฆ์หรือคณะเหล่านั้น

นรวีรสาวกาติ นเรสุ วีริยสมฺปนฺนสฺส นรสฺส สาวกา. ปภงฺกราติ โลกสฺส ญาณาโลกกรา. ธมฺมมุทีรยนฺตีติ ธมฺมํ อุทฺทิสนฺติ. กถํ? ธมฺมสามินา หิ ธมฺมปชฺโชโต อริยสงฺเฆ ฐปิโต.

คำว่า นรวีรสาวก ได้แก่ สาวกของพระนรวีระผู้สมบูรณ์ด้วยความเพียรในหมู่มนุษย์ทั้งหลาย คำว่า ปภังกร ได้แก่ ผู้กระทำแสงสว่างคือญาณแก่โลก คำว่า ผู้แสดงธรรม ได้แก่ ผู้ยกธรรมขึ้นแสดง ถามว่า ทำไม? ตอบว่า เพราะว่าประทีปคือธรรมอันพระพุทธเจ้าผู้เป็นเจ้าของแห่งธรรมทรงตั้งไว้แล้วในพระอริยสงฆ์

๖๔๔. เย สงฺฆมุทฺทิสฺส ททนฺติ ทานนฺติ เย สตฺตา อริยสงฺฆํ อุทฺทิสฺส สมฺมุติสงฺเฆ อนฺตมโส โคตฺรภุปุคฺคเลสุปิ ทานํ ททนฺติ, ตํ ทานํ สํวิภาควเสน ทินฺนมฺปิ สุทินฺนํ, อาหุนปาหุนวเสน หุตมฺปิ สุหุตํ, มหายาควเสน ยิฏฺฐมฺปิ สุยิฏฺฐเมว โหติ. กสฺมา? ยสฺมา สา ทกฺขิณา สงฺฆคตา ปติฏฺฐิตา มหปฺผลา โลกวิทูน วณฺณิตาติ, โลกวิทูหิ สมฺมาสมฺพุทฺเธหิ ‘‘น ตฺเววาหํ, อานนฺท, เกนจิ ปริยาเยน สงฺฆคตาย ทกฺขิณาย ปาฏิปุคฺคลิกํ ทกฺขิณํ มหปฺผลตรํ วทามิ (ม. นิ. ๓.๓๘๐). ปุญฺญํ อากงฺขมานานํ, สงฺโฆ เว ยชตํ มุขํ (ม. นิ. ๒.๔๐๐; สุ. นิ. ๕๗๔; มหาว. ๓๐๐). อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’’ติ (ม. นิ. ๑.๗๔; สํ. นิ. ๕.๙๙๗) จ อาทินา มหปฺผลตา วณฺณิตา ปสตฺถา โถมิตาติ อตฺโถ.

๖๔๔. บทว่า เย สงฺฆมุทฺทิสฺส ททนฺติ ทานํ ความว่า สัตว์เหล่าใดอุทิศพระอริยสงฆ์แล้วให้ทานในสมมติสงฆ์ แม้ที่สุดในโคตรภูบุคคล ทานนั้น แม้ให้แล้วโดยเป็นการแบ่งปัน ก็ชื่อว่าเป็นทานที่ให้ดีแล้ว แม้การบูชาโดยเป็นของต้อนรับและของคำนับ ก็ชื่อว่าบูชาดีแล้ว แม้การบูชาโดยเป็นการบูชาใหญ่ ก็ชื่อว่าบูชาดีแล้วนั่นเทียว ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะเหตุว่าทักษิณานั้นที่ถึงแล้ว ตั้งอยู่แล้วในสงฆ์ มีผลมาก บทว่า อันท่านผู้รู้แจ้งโลกสรรเสริญแล้ว ความว่า อันพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ทรงรู้แจ้งโลก ทรงพรรณนา สรรเสริญ ยกย่องความเป็นทานมีผลมากไว้ ด้วยพระดำรัสเป็นต้นว่า 'ดูก่อนอานนท์ เราไม่กล่าวทักษิณาที่ถึงแล้วในสงฆ์ว่ามีผลน้อยกว่าปาฏิปุคคลิกทักษิณาโดยปริยายใดปริยายหนึ่งเลย' และ 'สงฆ์แลเป็นประธานของเหล่าชนผู้บูชา ผู้มุ่งหวังบุญ' และ 'เป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก' ดังนี้ นี้คือเนื้อความ

๖๔๕. อีทิสํ ยญฺญมนุสฺสรนฺตาติ เอตาทิสํ สงฺฆํ อุทฺทิสฺส อตฺตนา กตํ ทานํ อนุสฺสรนฺตา. เวทชาตาติ ชาตโสมนสฺสา. วิเนยฺย มจฺเฉรมลํ [Pg.142] สมูลนฺติ มจฺเฉรเมว จิตฺตสฺส มลินภาวกรณโต มจฺเฉรมลํ, อถ วา มจฺเฉรญฺจ อญฺญํ อิสฺสาโลภโทสาทิมลญฺจาติ มจฺเฉรมลํ. ตญฺจ อวิชฺชาวิจิกิจฺฉาวิปลฺลาสาทีหิ สห มูเลหีติ สมูลํ วิเนยฺย วินยิตฺวา วิกฺขมฺเภตฺวา อนินฺทิตฺวา สคฺคมุเปนฺติ ฐานนฺติ โยชนา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

๖๔๕. บทว่า Īdisaṃ yaññamanussarantā ความว่า ระลึกถึงทานที่ตนกระทำแล้วโดยอุทิศสงฆ์เห็นปานนี้อยู่ บทว่า Vedajātā ความว่า มีโสมนัสเกิดขึ้นแล้ว บทว่า Vineyya maccheramalaṃ samūlaṃ ความว่า ความตระหนี่นั่นเทียว ชื่อว่ามัจเฉรมล เพราะกระทำความเป็นของเศร้าหมองแก่จิต หรืออีกนัยหนึ่ง ทั้งความตระหนี่และมลทินอื่นคือความริษยา ความโลภ ความโกรธเป็นต้น ชื่อว่ามัจเฉรมล มัจเฉรมลนั้นพร้อมด้วยมูลคืออวิชชา วิจิกิจฉา วิปลาสเป็นต้น จึงชื่อว่า สมูล (มีราก) การประกอบความมีดังนี้: (บุคคล) กำจัด คือข่มมัจเฉรมลพร้อมทั้งรากไว้แล้ว ไม่ถูกติเตียน ย่อมเข้าถึงสถานสวรรค์ ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

อิมํ ปน สพฺพํ ปวตฺตึ สกฺโก เทวานมินฺโท ‘‘ททฺทลฺลมานา วณฺเณนา’’ติอาทินา อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส อาจิกฺขิ, อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ภควโต อาโรเจสิ, ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสิ.

ก็เรื่องราวทั้งหมดนี้ ท้าวสักกะจอมเทพได้กราบทูลแด่พระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุ ด้วยคาถาเป็นต้นว่า 'daddallamānā vaṇṇena' พระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุได้กราบทูลแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปบัติแล้วทรงแสดงธรรมแก่บริษัทที่มาประชุมกัน พระธรรมเทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมด้วยประโยชน์แก่มหาชน

ททฺทลฺลวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

วรรณนาทัททัฬหวิมาน จบแล้ว

๗. เปสวตีวิมานวณฺณนา

๗. วรรณนาเปสวตีวิมาน

ผลิกรชตเหมชาลฉนฺนนฺติ เปสวตีวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน มคเธสุ นาลกคาเม เอกสฺมึ คหปติมหาสารกุเล เปสวตี นาม กุลสุณฺหา อโหสิ. สา กิร กสฺสปสฺส ภควโต โยชนิเก กนกถูเป กยิรมาเน ทาริกา หุตฺวา มาตรา สทฺธึ เจติยฏฺฐานํ คนฺตฺวา มาตรํ ปุจฺฉิ ‘‘กึ อิเม, อมฺม, กโรนฺตี’’ติ? ‘‘เจติยํ กาตุํ สุวณฺณิฏฺฐกา กโรนฺตี’’ติ. ตํ สุตฺวา ทาริกา ปสนฺนมานสา มาตรํ อาห – ‘‘อมฺม, มม คีวาย อิทํ โสวณฺณมยํ ขุทฺทกปิฬนฺธนํ อตฺถิ, อิมาหํ เจติยตฺถาย เทมี’’ติ. มาตา ‘‘สาธุ เทหี’’ติ วตฺวา ตํ คีวโต โอมุญฺจิตฺวา สุวณฺณการสฺส หตฺเถ อทาสิ ‘‘อิทํ อิมาย ทาริกาย ปริจฺจชิตํ, อิมมฺปิ ปกฺขิปิตฺวา อิฏฺฐกํ กโรหี’’ติ. สุวณฺณกาโร ตถา อกาสิ. สา ทาริกา อปรภาเค กาลํ กตฺวา เตเนว ปุญฺญกมฺเมน เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา สุคติยํเยว อปราปรํ สํสรนฺตี อมฺหากํ ภควโต กาเล นาลกคาเม นิพฺพตฺตา อนุกฺกเมน ทฺวาทสวสฺสิกา ชาตา.

คาถาว่า ผลิกรชตเหมชาลฉนฺนํ เป็นเปสวตีวิมาน เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน ในกรุงสาวัตถี ในสมัยนั้น ในหมู่บ้านนาฬกะ แคว้นมคธ ได้มีหญิงสะใภ้ในตระกูลคหบดีผู้มั่งคั่งตระกูลหนึ่งชื่อเปสวดี ได้ยินว่า นางนั้น ในสมัยที่พระกนกถูปทองคำประมาณ 1 โยชน์ของพระผู้มีพระภาคกัสสปะกำลังถูกสร้าง นางได้เป็นเด็กหญิง ไปยังสถานที่สร้างพระเจดีย์พร้อมกับมารดา แล้วถามมารดาว่า 'แม่จ๋า คนเหล่านี้ทำอะไรกัน?' มารดาตอบว่า 'เขากำลังทำอิฐทองคำเพื่อสร้างพระเจดีย์' เด็กหญิงได้ฟังดังนั้น มีใจเลื่อมใส จึงกล่าวกับมารดาว่า 'แม่จ๋า ที่คอของหนูมีเครื่องประดับเล็กๆ ทำด้วยทองคำนี้อยู่ หนูจะขอถวายเครื่องประดับนี้เพื่อประโยชน์แก่พระเจดีย์' มารดากล่าวว่า 'ดีแล้วลูก ถวายเถิด' แล้วถอดเครื่องประดับนั้นออกจากคอ มอบให้ในมือนายช่างทองพลางกล่าวว่า 'นี่เป็นของที่เด็กหญิงคนนี้สละแล้ว จงใส่เครื่องประดับนี้ลงไปทำเป็นอิฐด้วยเถิด' นายช่างทองได้ทำตามนั้น เด็กหญิงนั้นในกาลต่อมาได้ทำกาละแล้ว ด้วยบุญกรรมนั้นนั่นเทียว จึงบังเกิดในเทวโลก ท่องเที่ยวไปๆ มาๆ ในสุคติภูมิเท่านั้น ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคของเรา นางได้บังเกิดในหมู่บ้านนาฬกะ โดยลำดับได้มีอายุ 12 ปี

สา เอกทิวสํ มาตรา เปสิตํ มูลํ คเหตฺวา เตลตฺถาย อญฺญตรํ อาปณํ อคมาสิ. ตสฺมิญฺจ อาปเณ อญฺญตโร กุฏุมฺพิยปุตฺโต ปิตรา [Pg.143] นิทหิตฺวา ฐปิตํ พหุํ หิรญฺญสุวณฺณํ มุตฺตามณิรตนานิ จ คเหตุํ อุทฺธรนฺโต อาปณิโก กมฺมพเลน กถลปาสาณสกฺขรรูเปน อุปฏฺฐหนฺตานิ ทิสฺวา ตโต เอกเทสํ ‘‘ปุญฺญวนฺตานํ วเสน หิรญฺญสุวณฺณาทิ ภวิสฺสตี’’ติ วีมํสิตุํ ราสึ กตฺวา ฐเปสิ. อถ นํ สา ทาริกา ทิสฺวา ‘‘กสฺมา อาปเณ รตนานิ เอวํ ฐปิตานิ, นนุ นาม สมฺมเทว ปฏิสาเมตพฺพานี’’ติ อาห. อาปณิโก ตํ สุตฺวา ‘‘มหาปุญฺญา อยํ ทาริกา, อิมิสฺสา วเสน สพฺพมิทํ หิรญฺญาทิ เอว หุตฺวา อมฺหากํ วินิโยคํ คมิสฺสติ, สงฺคณฺหิสฺสามิ น’’นฺติ จินฺเตตฺวา ตสฺสา มาตุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘อิมํ ทาริกํ มยฺหํ ปุตฺตสฺสตฺถาย เทหี’’ติ วาเรตฺวา พหุธนํ ทตฺวา อาวาหวิวาหํ กตฺวา ตํ อตฺตโน เคหํ อาเนสิ. อถสฺสา สีลาจารํ ญตฺวา ภณฺฑาคารํ วิวริตฺวา ‘‘กึ เอตฺถ ปสฺสสี’’ติ วตฺวา ตาย ‘‘หิรญฺญสุวณฺณมณิเมว ราสิกตํ ปสฺสามี’’ติ วุตฺเต ‘‘เอตานิ อมฺหากํ กมฺมพเลน อนฺตรธายนฺตานิ ตว ปุญฺญวิเสเสน ปุน วิเสสานิ ชาตานิ, ตสฺมา อิโต ปฏฺฐาย อิมสฺมึ เคเห สพฺพํ ตฺวํเยว วิจาเรหิ, ตยา ทินฺนเมว มยํ ปริภุญฺชิสฺสามา’’ติ วตฺวา ตโต ปภุติ ตํ ‘‘เปสวตี’’ติ โวหรึสุ.

วันหนึ่ง นางถูกมารดาใช้ให้ถือเงินไปเพื่อซื้อน้ำมัน ได้ไปยังร้านค้าแห่งหนึ่ง ก็ในร้านค้านั้น บุตรของกุฎุมพีคนหนึ่งกำลังขุดเงินทอง ไข่มุก แก้วมณี และรัตนชาติต่างๆ มากมายซึ่งบิดาฝังเก็บไว้เพื่อจะเอาขึ้นมา พ่อค้าเห็นทรัพย์เหล่านั้นปรากฏเป็นรูปเศษหม้อ หิน และกรวดด้วยกำลังแห่งกรรม จึงเอาส่วนหนึ่งจากกองนั้นทำเป็นกองไว้เพื่อจะทดลองว่า 'ด้วยอำนาจของผู้มีบุญ ทรัพย์นี้จักกลายเป็นเงินทองเป็นต้น' ครั้งนั้น เด็กหญิงนั้นเห็นกองทรัพย์นั้นจึงกล่าวว่า 'ทำไมจึงวางรัตนะไว้ในร้านอย่างนี้เล่า? ไม่ควรจะเก็บให้ดีดอกหรือ?' พ่อค้าได้ฟังดังนั้นจึงคิดว่า 'เด็กหญิงนี้มีบุญมาก ด้วยอำนาจของนาง ทรัพย์ทั้งหมดนี้จักกลายเป็นเงินทองเป็นต้น แล้วจักเป็นของที่เราใช้สอยได้ เราจะรับเลี้ยงนางไว้' คิดดังนั้นแล้วจึงไปยังสำนักของมารดาของนาง สู่ขอว่า 'ขอท่านจงให้เด็กหญิงนี้เพื่อประโยชน์แก่บุตรของเราเถิด' แล้วให้ทรัพย์มากมาย ทำอาวาหวิวาหมงคล นำนางมายังเรือนของตน ครั้นรู้ศีลาจารวัตรของนางแล้ว จึงเปิดคลังสมบัติแล้วถามว่า 'เธอเห็นอะไรในนี้' เมื่อนางกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าเห็นแต่เงินทองและแก้วมณีที่กองไว้' เขาจึงกล่าวว่า 'ทรัพย์เหล่านี้อันตรธานไปด้วยกำลังกรรมของเรา แต่ได้กลับกลายเป็นของวิเศษอีกครั้งด้วยบุญพิเศษของเธอ เพราะฉะนั้น ตั้งแต่นี้ไป ในเรือนนี้ เธอจงจัดการทุกสิ่งทุกอย่างเถิด พวกเราจะใช้สอยแต่ของที่เธอให้เท่านั้น' กล่าวแล้ว ตั้งแต่นั้นมา พวกเขาจึงเรียกนางว่า 'เปสวดี'

เตน จ สมเยน อายสฺมา ธมฺมเสนาปติ อตฺตโน อายุสงฺขารานํ ปริกฺขีณภาวํ ญตฺวา ‘‘มยฺหํ มาตุยา รูปสาริพฺราหฺมณิยา โปสาวนิกมูลํ ทตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปรินิพฺพานํ อนุชานาเปตฺวา สตฺถุ อาณาย มหนฺตํ ปาฏิหาริยํ ทสฺเสตฺวา อเนเกหิ ถุติสหสฺเสหิ ภควนฺตํ โถเมตฺวา ยาว ทสฺสนวิสยาติกฺกมา อภิมุโขว อปกฺกมิตฺวา ปุน วนฺทิตฺวา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต วิหารา นิกฺขมฺม ภิกฺขุสงฺฆสฺส โอวาทํ ทตฺวา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ สมสฺสาเสตฺวา จตสฺโสปิ ปริสา นิวตฺเตตฺวา อนุกฺกเมน นาลกคามํ ปตฺวา มาตรํ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาเปตฺวา ปจฺจูสสมเย ชาโตวรเก ปรินิพฺพายิ. ปรินิพฺพุตสฺส จสฺส สรีรสกฺการกรณวเสน เทวา เจว มนุสฺสา จ สตฺตาหํ วีตินาเมสุํ, อครุจนฺทนาทีหิ หตฺถสตุพฺเพธํ จิตกมกํสุ.

ก็โดยสมัยนั้น ท่านพระธรรมเสนาบดีผู้มีอายุ ทราบความสิ้นไปรอบแห่งอายุสังขารของตนแล้ว จึงดำริว่า "เราจักให้ค่าเลี้ยงดูแก่มารดาของเราคือนางพราหมณีชื่อรูปสารี แล้วจักปรินิพพาน" ดังนี้แล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ทูลขออนุญาตเพื่อปรินิพพานแล้ว ได้แสดงปาฏิหาริย์อันยิ่งใหญ่ด้วยอานุภาพแห่งพระศาสดา สรรเสริญพระผู้มีพระภาคด้วยคำสรรเสริญหลายพันบท หลีกไปโดยผินหน้าเฉพาะ (พระพักตร์พระผู้มีพระภาค) จนกว่าจะล่วงคลองจักษุไป ถวายบังคมอีกครั้งหนึ่ง แวดล้อมด้วยหมู่ภิกษุออกจากวิหารแล้ว ให้โอวาทแก่หมู่ภิกษุ ปลอบท่านพระอานนท์ผู้มีอายุ ให้บริษัททั้ง ๔ กลับแล้ว เสด็จถึงนาลกคามโดยลำดับ ยังมารดาให้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผลแล้ว ปรินิพพานในห้องที่ตนเกิด ในเวลาใกล้รุ่ง. และเพราะเหตุแห่งการกระทำสรีระสักการะแก่ท่านผู้ปรินิพพานแล้วนั้น ทั้งเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายได้ให้เวลาล่วงไป ๗ วัน ได้ทำจิตกาธานสูง ๑๐๐ ศอก ด้วยไม้กฤษณาและไม้จันทน์เป็นต้น.

เปสวตีปิ เถรสฺส ปรินิพฺพานํ สุตฺวา ‘‘คนฺตา ปูเชสฺสามี’’ติ สุวณฺณปุปฺเผหิ คนฺธชาเตหิ จ ปูริตานิ จงฺโกฏกานิ คาหาเปตฺวา คนฺตุกามา [Pg.144] สสุรํ อาปุจฺฉิตฺวา เตน ‘‘ตฺวํ ครุภารา, ตตฺถ จ มหาชนสมฺมทฺโท, ปุปฺผคนฺธานิ เปเสตฺวา อิเธว โหหี’’ติ วุตฺตาปิ สทฺธาชาตา ‘‘ยทิปิ เม ตตฺถ ชีวิตนฺตราโย สิยา, คนฺตาว ปูชาสกฺการํ กริสฺสามี’’ติ ตํ วจนํ อคฺคเหตฺวา สปริวารา ตตฺถ คนฺตฺวา คนฺธปุปฺผาทีหิ ปูเชตฺวา กตญฺชลี อฏฺฐาสิ. ตสฺมิญฺจ สมเย เถรํ ปูเชตุํ อาคตานํ ราชปริสานํ หตฺถี มตฺโต หุตฺวา ตํ ปเทสํ อุปคญฺฉิ. ตํ ทิสฺวา มรณภยภีเตสุ มนุสฺเสสุ ปลายนฺเตสุ ชนสมฺมทฺเทน ปติตํ เปสวตึ มหาชโน อกฺกมิตฺวา มาเรสิ. สา ปูชาสกฺการํ กตฺวา เถรคตาย สทฺธาย สมฺปนฺนจิตฺตา เอว กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ, อจฺฉราสหสฺสญฺจสฺสา ปริวาโร อโหสิ.

แม้นางเปสวดี ครั้นได้ฟังข่าวการปรินิพพานของพระเถระแล้ว (คิดว่า) "เราจักไปบูชา" ดังนี้ จึงให้คนถือเอากระเช้าทั้งหลายที่เต็มด้วยดอกไม้ทองและของหอมชนิดต่างๆ มีความประสงค์จะไป จึงบอกลาพ่อผัว แม้ถูกพ่อผัวนั้นกล่าวว่า "เธอมีครรภ์แก่ และในที่นั้นก็มีมหาชนเบียดเสียดกัน จงส่งดอกไม้และของหอมไป แล้วจงอยู่ที่นี่แหละ" ดังนี้แล้ว แต่เพราะเป็นผู้มีศรัทธาเกิดขึ้น จึงไม่ถือเอาคำนั้น (คิดว่า) "แม้หากว่าอันตรายแก่ชีวิตพึงมีแก่เราในที่นั้น ถึงอย่างนั้น เราก็จะไปทำปูชาสักการะให้ได้" ดังนี้แล้ว พร้อมด้วยบริวารไปยังที่นั้น บูชาด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้นแล้ว ประคองอัญชลียืนอยู่. ก็ในสมัยนั้น ช้างของราชบริษัททั้งหลายผู้มาเพื่อบูชาพระเถระ ตกมันแล้วได้เข้าไปยังประเทศนั้น. เมื่อมนุษย์ทั้งหลายผู้กลัวต่อมรณภัยเห็นช้างนั้นแล้วกำลังหนีไป มหาชนได้เหยียบย่ำนางเปสวดีผู้ล้มลงเพราะความเบียดเสียดของฝูงชนให้ถึงความตาย. นางได้กระทำปูชาสักการะแล้ว มีจิตเลื่อมใสสมบูรณ์ด้วยศรัทธาที่มีในพระเถระนั่นเทียว ทำกาละแล้ว บังเกิดในภพดาวดึงส์ และนางอัปสรหนึ่งพันได้เป็นบริวารของนาง.

สา ตาวเทว อตฺตโน ทิพฺพสมฺปตฺตึ โอโลเกตฺวา ‘‘กีทิเสน นุ โข ปุญฺเญน มยา เอสา ลทฺธา’’ติ, ตสฺสา เหตุํ อุปธาเรนฺตี เถรํ อุทฺทิสฺส กตํ ปูชาสกฺการํ ทิสฺวา, รตนตฺตเย อภิปฺปสนฺนมานสา สตฺถารํ วนฺทิตุํ อจฺฉราสหสฺสปริวุตา สฏฺฐิสกฏภาราลงฺการปฏิมณฺฑิตตฺตภาวา สุมหติยา เทวิทฺธิยา จนฺโท วิย จ สูริโย วิย จ ทส ทิสา โอภาสยมานา สห วิมาเนน อาคนฺตฺวา วิมานโต โอรุยฺห ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. เตน จ สมเยน อายสฺมา วงฺคีโส ภควโต สมีเป นิสินฺโน ภควนฺตํ เอวมาห ‘‘ปฏิภาติ มํ ภควา อิมิสฺสา เทวตาย กตกมฺมํ ปุจฺฉิตุ’’นฺติ. ‘‘ปฏิภาตุ ตํ, วงฺคีสา’’ติ ภควา อโวจ. อถ อายสฺมา วงฺคีโส ตาย เทวตาย กตกมฺมํ ปุจฺฉิตุกาโม ปฐมํ ตาวสฺสา วิมานํ สํวณฺเณนฺโต อาห –

เทพธิดานั้น ในขณะนั้นนั่นเทียว แลดูทิพยสมบัติของตนแล้ว (พิจารณาว่า) "สมบัตินี้เราได้แล้วด้วยบุญเช่นไรหนอ" ดังนี้ เมื่อพิจารณาหาเหตุแห่งสมบัตินั้น เห็นปูชาสักการะที่ตนกระทำอุทิศพระเถระแล้ว มีใจเลื่อมใสยิ่งในพระรัตนตรัย เพื่อจะถวายบังคมพระศาสดา จึงมีนางอัปสรหนึ่งพันเป็นบริวาร มีอัตภาพอันประดับด้วยเครื่องประดับมีภาระเท่ากับ ๖๐ เล่มเกวียน ด้วยเทวฤทธิ์อันยิ่งใหญ่ ทำทิศทั้ง ๑๐ ให้สว่างไสวราวกับพระจันทร์และราวกับพระอาทิตย์ มาพร้อมกับวิมาน ลงจากวิมาน ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว ประคองอัญชลียืนอยู่. ก็โดยสมัยนั้น ท่านพระวังคีสะผู้มีอายุ นั่งอยู่ใกล้พระผู้มีพระภาค ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคอย่างนี้ว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค การที่จะทูลถามถึงกรรมที่เทพธิดาองค์นี้ได้กระทำไว้ ย่อมปรากฏแก่ข้าพระองค์". พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "วังคีสะ ขอจงปรากฏแก่เธอเถิด". ครั้งนั้น ท่านพระวังคีสะผู้มีอายุ มีความประสงค์จะทูลถามถึงกรรมที่เทพธิดาองค์นั้นได้กระทำไว้ เมื่อจะพรรณนาวิมานของเทพธิดาองค์นั้นก่อน จึงได้กล่าวว่า –

๖๔๖.

๖๔๖.

‘‘ผลิกรชตเหมชาลฉนฺนํ, วิวิธจิตฺรตลมทฺทสํ สุรมฺมํ;

พฺยมฺหํ สุนิมฺมิตํ โตรณูปปนฺนํ, รุจกุปกิณฺณมิทํ สุภํ วิมานํ.

ข้าพระองค์ได้เห็นวิมานอันงดงามนี้ ซึ่งมุงบังด้วยข่ายแก้วผลึก เงิน และทอง มีพื้นที่วิจิตรต่างๆ น่ารื่นรมย์ยิ่ง เป็นที่อยู่อันสร้างไว้ดีแล้ว ประกอบด้วยซุ้มประตู เกลื่อนกล่นด้วยผงทอง

๖๔๗.

๖๔๗.

‘‘ภาติ จ ทส ทิสา นเภว สุริโย, สรเท ตโมนุโท สหสฺสรํสี;

ตถา ตปติ มิทํ ตว วิมานํ, ชลมิว ธูมสิโข นิเส นภคฺเค.

วิมานของท่านนี้ย่อมรุ่งเรือง ส่องสว่างไปทั่วทิศทั้ง ๑๐ ดุจพระอาทิตย์ผู้มีรัศมีพันหนึ่ง ขจัดความมืดในสารทกาลบนท้องฟ้า ฉันใดก็ฉันนั้น และดุจเปลวไฟที่ลุกโพลงอยู่บนท้องฟ้าในเวลากลางคืน

๖๔๘.

๖๔๘.

‘‘มุสตีว [Pg.145] นยนํ สเตรตาว, อากาเส ฐปิตมิทํ มนุญฺญํ;

วีณามุรชสมฺมตาฬฆุฏฺฐํ, อิทฺธํ อินฺทปุรํ ยถา ตเวทํ.

วิมานอันน่ารื่นรมย์ของท่านนี้ ตั้งอยู่ในอากาศ ประหนึ่งว่าจะขโมยนัยน์ตาไป ดุจสายฟ้า กึกก้องด้วยเสียงพิณ กลองตะโพน และสังข์ รุ่งเรืองเหมือนเมืองของพระอินทร์

๖๔๙.

๖๔๙.

‘‘ปทุมกุมุทุปฺปลกุวลยํ, โยธิกพนฺธุกโนชกา จ สนฺติ;

สาลกุสุมิตปุปฺผิตา อโสกา, วิวิธทุมคฺคสุคนฺธเสวิตมิทํ.

มีดอกปทุม ดอกโกมุท ดอกอุบล และดอกกุวลัย ทั้งมีดอกโยธิกา ดอกบานเที่ยง และดอกอโนชา ต้นสาละและต้นอโศกก็มีดอกบานสะพรั่ง วิมานนี้อบอวลด้วยกลิ่นหอมอันประเสริฐจากยอดไม้ต่างๆ

๖๕๐.

๖๕๐.

‘‘สฬลลพุชภุชกสํยุตฺตา, กุสกสุผุลฺลิตลตาวลมฺพินีหิ;

มณิชาลสทิสา ยสสฺสินี, รมฺมา โปกฺขรณี อุปฏฺฐิตา เต.

สระโบกขรณีอันน่ารื่นรมย์ มีชื่อเสียง (งดงาม) ดุจข่ายแก้วมณี ประกอบด้วยต้นสน ต้นมะหาด และต้นไม้อื่นๆ มีเถาวัลย์ที่ดอกบานสะพรั่งห้อยย้อยอยู่ ปรากฏแก่ท่าน

๖๕๑.

๖๕๑.

‘‘อุทกรุหา จ เยตฺถิ ปุปฺผชาตา, ถลชา เย จ สนฺติ รุกฺขชาตา;

มานุสกามานุสฺสกา จ ทิพฺพา, สพฺเพ ตุยฺหํ นิเวสนมฺหิ ชาตา.

หมู่ดอกไม้เหล่าใดที่เกิดในน้ำ และหมู่ต้นไม้เหล่าใดที่เกิดบนบก ทั้งที่เป็นของมนุษย์ ที่ไม่ใช่มนุษย์ และที่เป็นทิพย์ ทั้งหมดนั้นล้วนเกิดขึ้นในที่อยู่ของท่าน

๖๕๒.

๖๕๒.

‘‘กิสฺส สํยมทมสฺสยํ วิปาโก, เกนาสิ กมฺมผเลนิธูปปนฺนา;

ยถา จ เต อธิคตมิทํ วิมานํ, ตทนุปทํ อวจาสิฬารปมฺเห’’ติ.

วิมานนี้เป็นวิบากแห่งความสำรวมและความข่มใจอะไร ท่านเข้าถึงสมบัตินี้ด้วยผลแห่งกรรมอะไร และวิมานนี้อันท่านบรรลุแล้วอย่างไร ขอท่านผู้มีปัญญาเฉียบแหลมจงบอกตามลำดับนั้นเถิด

๖๔๖. ตตฺถ ผลิกรชตเหมชาลฉนฺนนฺติ ผลิกมณีหิ รชตเหมชาเลหิ จ ฉาทิตํ, ผลิกมณิมยาหิ ภิตฺตีหิ รชตเหมมเยหิ ชาเลหิ จ สมนฺตโต เหฏฺฐา จ อุปริ จ ฉาทิตํ, วิวิธวณฺณานํ วิจิตฺตสนฺนิเวสานญฺจ ตลานํ ภูมีนํ วเสน วิวิธจิตฺรตลํ อทฺทสํ ปสฺสึ. สุรมฺมนฺติ สุฏฺฐุ รมณียํ. วิหริตุกามา วสนฺติ เอตฺถาติ พฺยมฺหํ, ภวนํ. โตรณูปปนฺนนฺติ วิวิธมาลากมฺมาทิวิจิตฺเตน สตฺตรตนมเยน โตรเณน อุเปตํ. โตรณนฺติ วา ทฺวารโกฏฺฐกปาสาทสฺส นามํ, เตน จ อเนกภูมเกน [Pg.146] วิจิตฺตากาเรน ตํ วิมานํ อุเปตํ. รุจกุปติณฺณนฺติ สุวณฺณวาลิกาหิ โอกิณฺณงฺคณํ. วาลิกสทิสา หิ สุวณฺณขณฺฑา รุจา นาม, รุจเมว รุจกนฺติ วุตฺตํ. สุภนฺติ โสภติ, สุฏฺฐุ ภาตีติ วา สุภํ. วิมานนฺติ วิสิฏฺฐมานํ, ปมาณโต มหนฺตนฺติ อตฺโถ.

๖๔๖. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า ผลิกรชตเหมาชาลฉนฺนํ ความว่า อันมุงบังแล้วด้วยแก้วผลึก และด้วยข่ายเงินและข่ายทอง คือ อันมุงบังแล้วโดยรอบ ทั้งเบื้องล่างและเบื้องบน ด้วยฝาอันสำเร็จด้วยแก้วผลึก และด้วยข่ายอันสำเร็จด้วยเงินและทอง. ด้วยอำนาจแห่งพื้นและภูมิทั้งหลายอันมีสีต่างๆ และมีที่ตั้งอันวิจิตร (จึงชื่อว่า) วิวิธจิตฺรตลํ (มีพื้นที่วิจิตรต่างๆ) (บทว่า) อทฺทสํ คือ ข้าพเจ้าได้เห็นแล้ว. บทว่า สุรมฺมํ คือ น่ารื่นรมย์ยิ่ง. (เทพบุตรเทพธิดา) ผู้ใคร่จะอยู่ ย่อมอยู่ในที่นี้ เหตุนั้น ที่นั้นชื่อว่า พฺยหฺมํ ได้แก่ ภพ. บทว่า โตรณูปปนฺนํ คือ ประกอบแล้วด้วยซุ้มประตูอันสำเร็จด้วยรัตนะ ๗ ประการ อันวิจิตรด้วยลายมาลากรรมต่างๆ เป็นต้น. หรืออีกอย่างหนึ่ง คำว่า โตรณํ เป็นชื่อของปราสาทซุ้มประตู วิมานนั้นประกอบแล้วด้วยปราสาทนั้นอันมีหลายชั้น มีสัณฐานวิจิตร. บทว่า รุจกูปกิณฺณํ คือ มีลานอันเกลื่อนกล่นด้วยทรายทอง. จริงอยู่ ชิ้นทองที่เหมือนทราย ชื่อว่า รุจา, คำว่า รุจา นั่นแหละ ท่านกล่าวว่า รุจกํ. บทว่า สุภํ คือ ย่อมงดงาม หรืออีกอย่างหนึ่ง ย่อมส่องสว่างดี เหตุนั้นจึงชื่อว่า สุภํ. บทว่า วิมานํ คือ มีประมาณอันวิเศษ อธิบายว่า ใหญ่โดยประมาณ.

๖๔๗. ภาตีติ โชตติ อุชฺชลติ. นเภว สุริโยติ อากาเส อาทิจฺโจ วิย. สรเทติ สรทสมเย. ตโมนุโทติ อนฺธการวิทฺธํสโน. ตถา ตปติ มิทนฺติ ยถา สรทกาเล สหสฺสรํสี สูริโย, ตถา ตปติ ทิพฺพติ อิทํ ตว วิมานํ, ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. ชลมิว ธูมสิโขติ ชลนฺโต อคฺคิ วิย. อคฺคิ หิ ตสฺส อคฺคโต ธูโม ปญฺญายตีติ ‘‘ธูมสิโข ธูมเกตู’’ติ จ วุจฺจติ. นิเสติ นิสติ, รตฺติยนฺติ อตฺโถ. นภคฺเคติ นภโกฏฺฐาเส, อากาสปเทเสติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘นคคฺเค’’ติ วา ปาโฐ, ปพฺพตสิขเรติ อตฺโถ. อิทํ ตว วิมานนฺติ โยชนา.

๖๔๗. บทว่า ภาติ คือ ย่อมสว่างไสว รุ่งเรือง. บทว่า นเภว สุริโย คือ เปรียบดังดวงอาทิตย์ในท้องฟ้า. บทว่า สรเท คือ ในสมัยสารทฤดู. บทว่า ตโมนุโท คือ ผู้ขจัดความมืด. บทว่า ตถา ตปติ มิทํ คือ ดวงอาทิตย์ผู้มีรัศมีพันหนึ่งย่อมส่องสว่างในสารทกาลฉันใด วิมานนี้ของท่านก็ย่อมส่องสว่างรุ่งเรืองฉันนั้น, ม-อักษรเป็นตัวเชื่อมบท. บทว่า ชลมิพ ธูมสิโข คือ เปรียบดังไฟที่ลุกโชน. จริงอยู่ เพราะควันย่อมปรากฏจากยอดของไฟ ไฟนั้นจึงถูกเรียกว่า "ธูมสิโข" และ "ธูมเกตุ". บทว่า นิเส คือ ในกลางคืน, นี้คือความหมาย. บทว่า นภคฺเค คือ ในส่วนแห่งท้องฟ้า, ในประเทศแห่งอากาศ ดังนี้ท่านกล่าวไว้. หรืออีกบทหนึ่งว่า นคคฺเค, หมายถึง บนยอดเขา. พึงประกอบความว่า วิมานนี้ของท่าน.

๖๔๘. มุสตีว นยนนฺติ อติวิย อตฺตโน ปภสฺสรตาย ปฏิหนนฺตํ ทสฺสนกิจฺจํ กาตุํ อเทนฺตํ โอโลเกนฺตานํ จกฺขุํ มุสติ วิย. เตนาห ‘‘สเตรตาวา’’ติ, วิชฺชุลตา วิยาติ อตฺโถ. วีณามุรชสมฺมตาฬฆุฏฺฐนฺติ มหตีอาทิวีณานํ เภริอาทิปฏหานํ หตฺถตาฬกํสตาฬานญฺจ สทฺเทหิ โฆสิตํ เอกนินฺนาทํ. อิทฺธนฺติ เทวปุตฺเตหิ เทวธีตาหิ ทิพฺพสมฺปตฺติยา จ สมิทฺธํ. อินฺทปุรํ ยถาติ สุทสฺสนนครํ วิย.

๖๔๘. บทว่า มุสตีว นยนํ คือ ประหนึ่งลักจักษุของชนผู้มองดูอยู่ คือไม่ให้กระทำกิจแห่งการเห็น ซึ่งกระทบอยู่ด้วยความเป็นผู้มีรัศมีผ่องใสยิ่งนักของตน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า สเตรตาวา, หมายถึง ประดุจสายฟ้าแลบ. บทว่า วีณามุรชสมฺมตาฬฆุฏฺฐํ คือ กึกก้องด้วยเสียงพิณมีพิณมหตีเป็นต้น กลองมีกลองเภรีเป็นต้น การปรบมือและฉิ่งฉาบ มีเสียงกึกก้องเป็นหนึ่งเดียว. บทว่า อิทฺธํ คือ สมบูรณ์ด้วยเทพบุตร เทพธิดา และทิพยสมบัติ. บทว่า อินฺทปุรํ ยถา คือ เปรียบดังเมืองสุทัสสนะของพระอินทร์.

๖๔๙. ปทุมานิ จ กุมุทานิ จ อุปฺปลานิ จ กุวลยานิ จ ปทุมกุมุทุปฺปลกุวลยนฺติ เอกตฺตวเสน วุตฺตํ. อตฺถีติ วจนํ ปริณาเมตฺวา โยเชตพฺพํ. ตตฺถ ปทุมคฺคหเณน ปุณฺฑรีกมฺปิ คหิตํ, กุมุทคฺคหเณน เสตรตฺตเภทานิ สพฺพานิ กุมุทานิ, อุปฺปลคฺคหเณน รตฺตอุปฺปลํ สพฺพา วา อุปฺปลชาติ, กุวลยคฺคหเณน นีลุปฺปลเมว คหิตนฺติ เวทิตพฺพํ. โยธิกพนฺธุกโนชกา จ สนฺตีติ จ-กาโร นิปาตมตฺตํ, โยธิกพนฺธุชีวกอโนชกรุกฺขา จ สนฺตีติ อตฺโถ. เกจิ ‘‘อโนชกาปิ สนฺตี’’ติ ปาฐํ วตฺวา ‘‘อโนชกาปีติ วุตฺตํ โหตี’’ติ อตฺถํ วทนฺติ. สาลกุสุมิตปุปฺผิตา อโสกาติ สาลา กุสุมิตา ปุปฺผิตา อโสกาติ โยเชตพฺพํ[Pg.147]. วิวิธทุมคฺคสุคนฺธเสวิตมิทนฺติ นานาวิธานํ อุตฺตมรุกฺขานํ โสภเนหิ คนฺเธหิ เสวิตํ ปริภาวิตํ อิทํ เต วิมานนฺติ อตฺโถ.

๖๔๙. บทว่า ปทุมานิ จ กุมุทามิ จ อุปฺปลานิ จ กุวลยานิ จ คือ ดอกปทุมด้วย ดอกโกมุทด้วย ดอกอุบลด้วย และดอกกุวลัยด้วย, ท่านกล่าวรวมเป็นเอกวจนะว่า ปทุมกุมุทุปฺปลกุวลยํ. พึงเปลี่ยนบทว่า อตฺถิ แล้วประกอบความ. ในบทเหล่านั้น ด้วยการถือเอาศัพท์ว่าปทุม ท่านถือเอากระทั่งดอกปุณฑริก, ด้วยการถือเอาศัพท์ว่าโกมุท ท่านถือเอาดอกโกมุททั้งหมดที่มีความแตกต่างกันคือสีขาวและสีแดง, ด้วยการถือเอาศัพท์ว่าอุบล ท่านถือเอาดอกอุบลแดง หรืออุบลทุกชนิด, ด้วยการถือเอาศัพท์ว่ากุวลัย พึงทราบว่าท่านถือเอาเฉพาะดอกอุบลเขียวเท่านั้น. ในบทว่า โยธิกพนฺธุกโนชกา จ สนฺติ, จ-ศัพท์เป็นเพียงนิบาต, มีความหมายว่า ต้นโยธิกา ต้นบานเที่ยง และต้นอโนชา ย่อมมีอยู่. อาจารย์บางพวกกล่าวบทว่า อโนชกาปิ สนฺติ แล้วกล่าวอธิบายความว่า "ท่านกล่าวหมายถึง แม้ดอกอโนชาก็มีอยู่". ในบทว่า สาลกุสุมิตปุปฺผิตา อโสกา พึงประกอบความว่า ต้นสาละทั้งหลายออกดอกบานสะพรั่ง ต้นอโศกทั้งหลายก็ออกดอกบานสะพรั่ง. บทว่า วิวิธทุมคฺคสุคนฺธเสวิตมิทํ มีความหมายว่า วิมานนี้ของท่าน อันกลิ่นหอมอันงดงามของต้นไม้อันประเสริฐนานาชนิดอบรมแล้ว.

๖๕๐. สฬลลพุชภุชกสํยุตฺตาติ ตีเร ฐิเตหิ สฬเลหิ ลพุเชหิ ภุชกรุกฺเขหิ จ สหิตา. ภุชโก นาม เอโก สุคนฺธรุกฺโข เทวโลเก จ คนฺธมาทเน จ อตฺถิ, อญฺญตฺถ นตฺถีติ วทนฺติ. กุสกสุผุลฺลิตลตาวลมฺพินีหีติ กุสเกหิ ตาลนาฬิเกราทีหิ ติณชาตีหิ โอลมฺพมานาหิ สนฺตานกวลฺลิอาทีหิ สุฏฺฐุ กุสุมิตลตาหิ จ สํยุตฺตาติ โยชนา. มณิชาลสทิสาติ มณิชาลสทิสชลา. ‘‘มณิชลสทิสา’’ติปิ ปาฬิ, มณิสทิสชลาติ อตฺโถ. ยสสฺสินีติ เทวตาย อาลปนํ. อุปฏฺฐิตา เตติ ยถาวุตฺตคุณา รมณียา โปกฺขรณี ตว วิมานสมีเป ฐิตา.

๖๕๐. บทว่า สฬลลพุชภุชกสํยุตฺตา คือ ประกอบด้วยต้นสน ต้นขนุนป่า และต้นภุชกะ ซึ่งตั้งอยู่ที่ฝั่ง. ท่านกล่าวว่า ต้นไม้ชื่อภุชกะเป็นไม้หอมชนิดหนึ่ง มีอยู่ในเทวโลกและภูเขาคันธมาทน์ ไม่มีในที่อื่น. บทว่า กุสกสุผุลฺลิตลตาวลมฺพินีหิ พึงประกอบความว่า ประกอบด้วยหญ้าและพันธุ์หญ้ามีต้นตาลและมะพร้าวเป็นต้น และเถาวัลย์ที่ออกดอกบานสะพรั่งอย่างดีมีเถาสันตานะเป็นต้นซึ่งห้อยย้อยอยู่. บทว่า มณิชาลสทิสา คือ มีน้ำเหมือนข่ายแก้วมณี. มีบาลีว่า มณิชลสทิสา ก็มี, หมายความว่า มีน้ำเหมือนแก้วมณี. บทว่า ยสสฺสินิ เป็นคำเรียกเทพธิดา. บทว่า อุปฏฺฐิตา เต คือ สระโบกขรณีอันน่ารื่นรมย์ มีคุณดังที่กล่าวแล้ว ตั้งอยู่ใกล้วิมานของท่าน.

๖๕๑. อุทกรุหาติ ยถาวุตฺเต ปทุมาทิเก สนฺธาย วทติ. เยตฺถีติ เย อตฺถิ. ถลชาติ โยธิกาทิกา. เย จ สนฺตีติ เย อญฺเญปิ รุกฺขชาตา ปุปฺผูปคา จ ผลูปคา จ, เตปิ ตว วิมานสมีเป สนฺติเยว.

๖๕๑. บทว่า อุทกรูหา ท่านกล่าวหมายถึงดอกไม้มีดอกปทุมเป็นต้นดังที่กล่าวแล้ว. ในบทว่า เยตฺถิ คือ เย อตฺถิ. บทว่า ถลชา คือ พันธุ์ไม้ที่เกิดบนบกมีต้นโยธิกาเป็นต้น. บทว่า เย จ สนฺติ คือ พันธุ์ไม้เหล่าใดแม้เหล่าอื่นที่ถึงความมีดอกและถึงความมีผล, แม้ไม้เหล่านั้นก็มีอยู่ใกล้วิมานของท่านนั่นเทียว.

๖๕๒. กิสฺส สํยมทมสฺสยํ วิปาโกติ กายสํยมาทีสุ กีทิสสฺส สํยมสฺส, อินฺทฺริยทมนาทีสุ กีทิสสฺส ทมสฺส อยํ วิปาโก. เกนาสีติ อญฺญเมว อุปปตฺตินิพฺพตฺตกํ, อญฺญํ อุปโภคสุขนิพฺพตฺตกํ โหตีติ ‘‘เกนาสิ กมฺมผเลนิธูปปนฺนา’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘ยถา จ เต อธิคตมิทํ วิมาน’’นฺติ อาห. ตตฺถ กมฺมผเลนาติ กมฺมผเลน วิปจฺจิตุํ อารทฺเธนาติ วจนเสโส, อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ เจตํ กรณวจนํ. ตทนุปทํ อวจาสีติ ตํ กมฺมํ มยา วุตฺตปทสฺส อนุปทํ อนุรูปปทํ กตฺวา กเถยฺยาสิ. อฬารปมฺเหติ พหลสํหตปขุเม, โคปขุเมติ อธิปฺปาโย.

๖๕๒. บทว่า กิสฺส สํยมทมสฺสยํ วิปาโก คือ นี้เป็นวิบากของความสำรวมเช่นไร ในบรรดาความสำรวมทางกายเป็นต้น หรือของการฝึกตนเช่นไร ในบรรดาการฝึกอินทรีย์เป็นต้น. บทว่า เกนาสิ, กรรมที่ทำให้เกิดอุบัติเป็นอย่างหนึ่ง กรรมที่ทำให้เกิดการเสวยสุขเป็นอีกอย่างหนึ่ง, ดังนั้น ครั้นกล่าวว่า "ท่านเข้าถึงที่นี้ด้วยผลแห่งกรรมอะไร" แล้ว จึงกล่าวอีกว่า "และวิมานนี้ท่านได้บรรลุแล้วอย่างไร". ในบทนั้น บทว่า กมฺมผเลน พึงเห็นบทที่เหลือว่า ด้วยผลแห่งกรรมที่ปรารภจะให้ผล, และนี่เป็นกรณวิภัตติในอรรถอิตถัมภูตลักษณะ. บทว่า ตทนุปทํ อวจาสิ คือ เธอพึงกล่าวถึงกรรมนั้น โดยกระทำให้เป็นบทที่สมควรตามบทที่ฉันกล่าวแล้ว. บทว่า อฬารปมฺเห คือ ดูก่อนเทพธิดาผู้มีขนตางอนหนา, อธิบายว่า ผู้มีขนตาเหมือนขนตาลูกโค.

อถ เทวตา อาห –

ลำดับนั้น เทพธิดาได้กราบทูลว่า –

๖๕๓.

๖๕๓.

‘‘ยถา จ เม อธิคตมิทํ วิมานํ, โกญฺจมยูรจโกร สงฺฆจริตํ;

ทิพฺยปิลวหํสราชจิณฺณํ, ทิชการณฺฑวโกกิลาภินทิตํ.

วิมานอันเป็นที่เที่ยวไปแห่งฝูงนกกระเรียน นกยูง และนกจักรพราก, เป็นที่จาริกแห่งเป็ดน้ำทิพย์และพญาหงส์, กึกก้องด้วยเสียงนกดุเหว่าและนกการเวก, วิมานนี้อันข้าพระองค์ได้บรรลุแล้วอย่างไร

๖๕๔.

๖๕๔.

‘‘นานาสนฺตานกปุปฺผรุกฺขวิวิธา[Pg.148], ปาฏลิชมฺพุอโสกรุกฺขวนฺตํ;

ยถา จ เม อธิคตมิทํ วิมานํ, ตํ เต ปเวทยามิ สุโณหิ ภนฺเต.

วิมานซึ่งมีต้นไม้ดอกนานาชนิด มีต้นสันตานะ ต้นแคฝอย ต้นหว้า และต้นอโศก, วิมานนี้อันข้าพระองค์ได้บรรลุแล้วอย่างไร, ข้าพระองค์จะกราบทูลเรื่องนั้นแก่ท่าน ขอท่านจงฟังเถิด พระเจ้าข้า.

๖๕๕.

๖๕๕.

‘‘มคธวรปุรตฺถิเมน, นาลกคาโม นาม อตฺถิ ภนฺเต;

ตตฺถ อโหสึ ปุเร สุณิสา, เปสวตีติ ตตฺถ ชานึสุ มมํ.

พระเจ้าข้า ในทิศตะวันออกแห่งนครอันประเสริฐของชาวมคธ มีหมู่บ้านชื่อว่านาลกะ; ในกาลก่อน ข้าพระองค์ได้เป็นหญิงสะใภ้ในหมู่บ้านนั้น, ในที่นั้น เขารู้จักข้าพระองค์ว่า เปสวดี.

๖๕๖.

๖๕๖.

‘‘สาหมปจิตตฺถธมฺมกุสลํ, เทวมนุสฺสปูชิตํ มหนฺตํ;

อุปติสฺสํ นิพฺพุตมปฺปเมยฺยํ, มุทิตมนา กุสุเมหิ อพฺภุกิรึ.

ข้าพระองค์นั้น มีใจยินดี ได้โปรยปรายดอกไม้บูชาพระอุปติสสะ ผู้ดับกิเลสแล้ว ผู้ประมาณมิได้ ผู้ยิ่งใหญ่ ผู้อันเทวดาและมนุษย์บูชาแล้ว ผู้ฉลาดในอรรถและธรรมอันบุคคลพึงนอบน้อม.

๖๕๗.

๖๕๗.

‘‘ปรมคติคตญฺจ ปูชยิตฺวา, อนฺติมเทหธรํ อิสึ อุฬารํ;

ปหาย มานุสกํ สมุสฺสยํ, ติทสคตา อิธ มาวสามิ ฐาน’’นฺติ.

ครั้นบูชาพระฤาษีผู้ประเสริฐ ผู้ทรงไว้ซึ่งอัตภาพสุดท้าย ผู้ถึงซึ่งคติอันยอดเยี่ยมแล้ว, ข้าพระองค์ละอัตภาพของมนุษย์แล้ว จึงมาสู่ภพไตรทิพย์ อาศัยอยู่ในสถานที่นี้.

๖๕๓. ตตฺถ โกญฺจมยูรจโกรสงฺฆจริตนฺติ สารสสิขณฺฑิกุมฺภการกุกฺกุฏคเณหิ ตตฺถ ตตฺถ วิจริตํ. ทิพฺยปิลวหํสราชจิณฺณนฺติ อุทเก ปิลวิตฺวา วิจรณโต ‘‘ปิลวา’’ติ ลทฺธนาเมหิ อุทกสกุเณหิ หํสราเชหิ จ ตหึ ตหึ วิจริตํ. ทิชการณฺฑวโกกิลาภินทิตนฺติ การณฺฑเวหิ กาทมฺเพหิ โกกิเลหิ อญฺเญหิ จ ทิเชหิ อภินาทิตํ.

๖๕๓. ในบทเหล่านั้น บทว่า โกญฺจมยูรจโกรสงฺฆจริตํ คือ อันฝูงนกสารส นกยูง นกกรวิก และไก่ เที่ยวไปแล้วในที่นั้นๆ. บทว่า ทิพฺยปิลวหํสราชจิณฺณํ คือ อันนกน้ำทั้งหลายที่ได้ชื่อว่า "ปิลวะ" เพราะลอยเที่ยวไปในน้ำ และพญาหงส์ทั้งหลาย ประพฤติแล้วในที่นั้นๆ. บทว่า ทิชการณฺฑวโกกิลาภินทิตํ คือ อันนกการเวก นกเป็ดน้ำ นกดุเหว่า และนกอื่นๆ บันลือเสียงแล้ว.

๖๕๔. นานาสนฺตานกปุปฺผรุกฺขวิวิธาติ นานาวิธสาขาปสาขวนฺตา นานาปุปฺผรุกฺขา นานาสนฺตานกปุปฺผรุกฺขา, เตหิ วิวิธํ จิตฺตาการํ วิจิตฺตสนฺนิเวสํ นานาสนฺตานกปุปฺผรุกฺขวิวิธา. ‘‘วิวิธ’’นฺติ หิ วตฺตพฺเพ ‘‘วิวิธา’’ติ วุตฺตํ. สนฺตานกาติ หิ กามวลฺลิโย, นานาวิธปุปฺผรุกฺขา จ วิวิธา เอตฺถ สนฺติ[Pg.149], เตหิ วา วิวิธนฺติ นานาสนฺตานกปุปฺผรุกฺขวิวิธา. ‘‘นานาสนฺตานกปุปฺผรุกฺขวิวิธํ, ปาฏลิชมฺพุอโสกรุกฺขวนฺต’’นฺติ จ เกจิ ปฐนฺติ. เตหิ ‘‘ปุปฺผรุกฺขา สนฺตี’’ติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ‘‘ปุปฺผรุกฺขา’’ติ วา อวิภตฺติกนิทฺเทโส, ปุปฺผรกฺขนฺติ วุตฺตํ โหติ.

๖๕๔. บทว่า นานาสันตานกปุปฺผรุกฺขวิวิธา ความว่า เครือสันตานกะซึ่งมีกิ่งและก้านสาขาต่างๆ นานา และต้นดอกไม้นานาชนิด ชื่อว่า นานาสันตานกปุปฺผรุกฺขา (เครือสันตานกะและต้นดอกไม้นานาชนิด) วิมานนั้นมีลักษณะวิจิตร มีที่รวมอันวิจิตรด้วยต้นไม้เหล่านั้น จึงชื่อว่า นานาสันตานกปุปฺผรุกฺขวิวิธา (มีความหลากหลายด้วยเครือสันตานกะและต้นดอกไม้นานาชนิด) จริงอยู่ เมื่อควรจะกล่าวว่า "วิวิธํ" กลับกล่าวว่า "วิวิธา" จริงอยู่ บทว่า สันตานกา คือ เครือเถาที่น่าปรารถนา และต้นดอกไม้นานาชนิดอันหลากหลายมีอยู่ในวิมานนี้ หรืออีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า นานาสันตานกปุปฺผรุกฺขวิวิธา เพราะมีความหลากหลายด้วยต้นไม้เหล่านั้น อาจารย์บางพวกอ่านว่า "นานาสันตานกปุปฺผรุกฺขวิวิธํ, ปาฏลิชมฺพุอโสกรุกฺขวันตํ" ก็มี ในบทเหล่านั้น พึงนำบทว่า "ปุปฺผรุกฺขา สันติ" มาเชื่อมความ หรืออีกอย่างหนึ่ง บทว่า "ปุปฺผรุกฺขา" เป็นการแสดงโดยไม่มีวิภัตติ เท่ากับกล่าวว่า "ปุปฺผรุกฺขํ"

๖๕๕. มคธวรปุรตฺถิเมนาติ มคธวเร ปุรตฺถิเมน, อภิสมฺโพธิฏฺฐานตาย อุตฺตเม มคธรฏฺเฐ ปุรตฺถิมทิสาย. ตตฺถ อโหสึ ปุเร สุณิสาติ ปุพฺเพ อหํ ตสฺมึ นาลกคาเม เอกสฺมึ คหปติกุเล สุณิสา สุณฺหา อโหสึ.

๖๕๕. บทว่า มคธวรปุรัตถิเมน ความว่า ในแคว้นมคธอันประเสริฐ โดยส่วนเบื้องตะวันออก หรืออีกอย่างหนึ่ง ในทิศตะวันออกแห่งแคว้นมคธอันสูงสุด เพราะเป็นสถานที่ตรัสรู้ บทว่า ตัตถ อโหสึ ปุเร สุณิสา ความว่า ในชาติก่อน เราได้เป็นสะใภ้ในตระกูลคหบดีตระกูลหนึ่งในนาฬกคามนั้น

๖๕๖. สาติ สยํ. อตฺเถ จ ธมฺเม จ กุสโลติ อตฺถธมฺมกุสโล, ภควา. อปจิโต อตฺถธมฺมกุสโล เอเตนาติ อปจิตตฺถธมฺมกุสโล, ธมฺมเสนาปติ, ตํ. อปจิตํ วา อปจโย, นิพฺพานํ, ตสฺมึ อวสิฏฺฐอตฺถธมฺเม จ กุสลํ, อปจิเต วา ปูชนีเย อตฺเถ ธมฺเม นิโรเธ มคฺเค จ กุสลํ. มหนฺเตหิ อุฬาเรหิ สีลกฺขนฺธาทีหิ สมนฺนาคตตฺตา มหนฺตํ. กุสุเมหีติ รตนมเยหิ อิตเรหิ จ กุสุเมหิ.

๖๕๖. (คุณ) อันยิ่ง. ชื่อว่า อัตถธรรมกุสล เพราะฉลาดในอรรถและในธรรม ได้แก่ พระผู้มีพระภาค. ชื่อว่า อปจิตัตถธรรมกุสล เพราะท่านพระธรรมเสนาบดีได้ทำการบูชาพระผู้มีพระภาคผู้ทรงฉลาดในอรรถและธรรมนั้น ได้แก่ พระธรรมเสนาบดี, (บูชา) ซึ่งท่านนั้น. หรืออีกอย่างหนึ่ง อปจิตะ หรือ อปจยะ ได้แก่ พระนิพพาน, ผู้ฉลาดในอรรถและธรรมที่เหลือจากพระนิพพานนั้น, หรืออีกอย่างหนึ่ง ผู้ฉลาดในอรรถและธรรมอันควรบูชา คือ ในนิโรธและมรรค. (คุณ) อันยิ่งใหญ่ เพราะประกอบด้วยสีลขันธ์เป็นต้นอันยิ่งใหญ่ไพบูลย์. บทว่า กุสุเมหิ คือ ด้วยดอกไม้ที่ทำด้วยรัตนะและดอกไม้อื่นๆ.

๖๕๗. ปรมคติคตนฺติ อนุปาทิเสสนิพฺพานํ ปตฺตํ. สมุสฺสยนฺติ สรีรํ. ติทสคตาติ ติทสภวนํ คตา, ตาวตึสํ เทวนิกายํ อุปปนฺนา. อิธาติ อิมสฺมึ เทวโลเก. อาวสามิ ฐานนฺติ อิมํ วิมานํ อธิวสามิ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

๖๕๗. บทว่า ปรมคติคตํ คือ ผู้ถึงแล้วซึ่งอนุปาทิเสสนิพพาน. บทว่า สมุสฺสยํ คือ สรีระ. บทว่า ติทสคตา คือ ไปสู่ภพของเหล่าทวยเทพ 30 (ดาวดึงส์) บังเกิดในหมู่เทพชั้นดาวดึงส์. บทว่า อิธ คือ ในเทวโลกนี้. บทว่า อาวสามิ ฐานํ คือ เราครอบครองอยู่ในวิมานนี้. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

เอวํ อายสฺมตา วงฺคีเสน เทวตาย จ กถิตกถามคฺคํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา ภควา สมฺปตฺตปริสาย วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงปรารภแนวทางแห่งถ้อยคำที่ท่านพระวังคีสะและเทวดากล่าวสนทนากันแล้ว ทรงแสดงธรรมโดยพิสดารแก่บริษัทที่ประชุมกัน พระธรรมเทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมด้วยประโยชน์แก่มหาชน ดังนี้แล.

เปสวตีวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาเปสวตีวิมาน จบ.

๘. มลฺลิกาวิมานวณฺณนา

๘. อรรถกถามัลลิกาวิมาน

ปีตวตฺเถ [Pg.150] ปีตธเชติ มลฺลิกาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนมาทึ กตฺวา ยาว สุภทฺทปริพฺพาชกวินยนา กตพุทฺธกิจฺเจ กุสินารายํ อุปวตฺตเน มลฺลราชูนํ สาลวเน ยมกสาลานมนฺตเร วิสาขปุณฺณมายํ ปจฺจูสเวลายํ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุเต ภควติ โลกนาเถ เทวมนุสฺเสหิ ตสฺส สรีรปูชาย กยิรมานาย ตทา กุสินารายํ วสมานา พนฺธุลมลฺลสฺส ภริยา มลฺลราชปุตฺตี มลฺลิกา นาม อุปาสิกา สทฺธา ปสนฺนา วิสาขาย มหาอุปาสิกาย ปสาธนสทิสํ อตฺตโน มหาลตาปสาธนํ คนฺโธทเกน โธวิตฺวา ทุกูลจุมฺพฏเกน มชฺชิตฺวา อญฺญญฺจ พหุํ คนฺธมาลาทึ คเหตฺวา ภควโต สรีรํ ปูเชสิ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปน มลฺลิกาวตฺถุ ธมฺมปทวณฺณนายํ อาคตเมว.

วิมานวัตถุว่า ปิตวัตเถ ปิตธเช นี้คือ มัลลิกาวิมาน. เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? คือ เมื่อพระผู้มีพระภาคผู้เป็นที่พึ่งของโลก ทรงกระทำพุทธกิจเสร็จสิ้นแล้ว ตั้งแต่การทรงแสดงธัมมจักกัปปวัตตนสูตรเป็นต้น จนถึงการทรงแนะนำสุภัททปริพาชก ได้เสด็จดับขันธปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ณ สาลวันของเหล่ามัลลกษัตริย์ ที่ตำบลอุปวัตตนะ ใกล้กรุงกุสินารา ในระหว่างต้นสาละคู่ ในเวลาใกล้รุ่งแห่งวันวิสาขปุรณมี เมื่อเหล่าเทวดาและมนุษย์กำลังกระทำการบูชาพระสรีระของพระองค์อยู่ ในกาลนั้น อุบาสิกาชื่อว่ามัลลิกา ผู้เป็นพระธิดาของมัลลกษัตริย์ เป็นภรรยาของพันธุลมัลลเสนาบดี อาศัยอยู่ในกรุงกุสินารา มีศรัทธาเลื่อมใส ได้นำเครื่องประดับมหาลดาปสาธน์ของตน ซึ่งเสมอด้วยเครื่องประดับของนางวิสาขามหาอุบาสิกา ล้างด้วยน้ำหอม ขัดด้วยผ้าเนื้อดี และถือเอาเครื่องหอมและระเบียบดอกไม้อื่นๆ อีกเป็นอันมาก บูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค. นี้เป็นเรื่องย่อในที่นี้ ส่วนโดยพิสดาร เรื่องของนางมัลลิกามาแล้วในอรรถกถาธรรมบทนั่นเทียว.

สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ, เตน ปูชานุภาเวน อสฺสา อญฺเญหิ อสาธารณา อุฬารา ทิพฺพสมฺปตฺติ อโหสิ. วตฺถาลงฺการวิมานานิ สตฺตรตนสมุชฺชลานิ วิเสสโต สิงฺคีสุวณฺโณภาสานิ อติวิย ปภสฺสรานิ สพฺพา ทิสา อาสิญฺจมานาว สุวณฺณรสธาราปิญฺชรา กโรนฺติ. อถายสฺมา นารโท เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ ทิสฺวา อุปคญฺฉิ. สา ตํ ทิสฺวา วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. โส ตํ –

ในกาลต่อมา นางได้ทำกาละแล้วบังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ด้วยอานุภาพแห่งการบูชานั้น ทิพยสมบัติอันโอฬาร ไม่ทั่วไปแก่เทวดาอื่น ได้มีแก่นาง. เครื่องนุ่งห่ม เครื่องประดับ และวิมานทั้งหลายรุ่งเรืองด้วยรัตนะ ๗ ประการ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ทิศทั้งปวงมีแสงสว่างดุจทองสิงคี สว่างไสวอย่างยิ่ง กระทำ(ทิศทั้งปวง)ให้มีสีเหลืองอร่ามดุจสายธารแห่งน้ำทองที่กำลังรดราดอยู่. ครั้งนั้น ท่านพระนารทะเที่ยวจาริกไปในเทวโลก ได้เห็นนางแล้วจึงเข้าไปหา. นางเห็นท่านแล้วจึงไหว้ ประคองอัญชลียืนอยู่. ท่านพระนารทะจึงได้ถามนางนั้นว่า –

๖๕๘.

๖๕๘.

‘‘ปีตวตฺเถ ปีตธเช, ปีตาลงฺการภูสิเต;

ปีตนฺตราหิ วคฺคูหิ, อปิฬนฺธาว โสภสิ.

ดูกรเทพธิดาผู้มีผ้าสีเหลือง มีธงสีเหลือง ประดับด้วยเครื่องประดับสีเหลือง มีผ้าห่มสีเหลืองอันงดงาม ท่านงามราวกับไม่ได้ประดับ

๖๕๙.

๖๕๙.

‘‘กา กมฺพุกายูรธเร, กญฺจนาเวฬภูสิเต;

เหมชาลกสญฺฉนฺเน, นานารตนมาลินี.

ท่านเป็นใคร ผู้ทรงกำไลและทองกร ผู้ประดับด้วยตุ้มหูทอง ผู้มีร่างกายปกคลุมด้วยข่ายทอง ผู้ประดับด้วยพวงมาลัยแก้วนานาชนิด

๖๖๐.

๖๖๐.

‘‘โสวณฺณมยา โลหิตงฺคมยา จ, มุตฺตามยา เวฬุริยมยา จ;

มสารคลฺลา สหโลหิตงฺคา, ปาเรวตกฺขีหิ มณีหิ จิตฺตตา.

พวงมาลัยที่ทำด้วยทองและแก้วประพาฬ ที่ทำด้วยมุกดาและแก้วไพฑูรย์ ที่ทำด้วยแก้วมรกตพร้อมด้วยแก้วประพาฬ วิจิตรด้วยแก้วมีสีเหมือนตานกพิราบ

๖๖๑.

๖๖๑.

‘‘โกจิ [Pg.151] โกจิ เอตฺถ มยูรสุสฺสโร, หํสสฺสรญฺโญ กรวีกสุสฺสโร;

เตสํ สโร สุยฺยติ วคฺคุรูโป, ปญฺจงฺคิกํ ตูริยมิวปฺปวาทิตํ.

ในบรรดาพวงมาลัยเหล่านี้ บางพวงมีเสียงไพเราะดุจเสียงนกยูง บางพวงมีเสียงดุจเสียงหงส์ บางพวงมีเสียงไพเราะดุจเสียงนกการเวก เสียงอันไพเราะของพวงมาลัยเหล่านั้นย่อมได้ยิน ราวกับเสียงดนตรีเครื่องห้าที่บุคคลบรรเลงดีแล้ว

๖๖๒.

๖๖๒.

‘‘รโถ จ เต สุโภ วคฺคุ, นานารตนจิตฺติโต;

นานาวณฺณาหิ ธาตูหิ, สุวิภตฺโตว โสภติ.

“รถของท่านช่างงามน่ารื่นรมย์ ประดับประดาด้วยรัตนชาติหลายชนิด รุ่งเรืองด้วยธาตุสีต่าง ๆ ที่จัดแบ่งไว้อย่างดี”

๖๖๓.

๖๖๓.

‘‘ตสฺมึ รเถ กญฺจนพิมฺพวณฺเณ, ยา ตฺวํ ฐิตา ภาสสิมํ ปเทสํ;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. – ปุจฺฉิ;

“ท่านผู้มีวรรณะดุจรูปทองคำ ยืนอยู่บนรถนั้น ทำพื้นที่นี้ให้สว่างไสว ดูกรเทพธิดา เราขอถามท่าน โปรดบอกเถิด ผลนี้เป็นของกรรมอะไร” - (พระนารทะ) ถามแล้ว

๖๕๘. ตตฺถ ปีตวตฺเถติ ปริสุทฺธจามีกรปภสฺสรตาย ปีโตภาสนิวาสเน. ปีตธเชติ วิมานทฺวาเร รเถ จ สมุสฺสิตเหมมยวิปุลเกตุภาวโต ปีโตภาสธเช. ปีตาลงฺการภูสิเตติ ปีโตภาเสหิ อาภรเณหิ อลงฺกเต. สติปิ อลงฺการานํ นานาวิธรํสิชาลสมุชฺชลวิวิธรตนวิจิตฺตภาเว ตาทิสสุจริตวิเสสนิพฺพตฺตตาย ปน สุปริสุทฺธจามีกรมรีจิชาลวิชฺโชติตตฺตา วิเสสโต ปีตนิภาสานิ ตสฺสา อาภรณานิ อเหสุํ. ปีตนฺตราหีติ ปีตวณฺเณหิ อุตฺตริเยหิ. ‘‘สนฺตรุตฺตรปรมํ เตน ภิกฺขุนา ตโต จีวรํ สาทิตพฺพ’’นฺติอาทีสุ (ปารา. ๕๒๓-๕๒๔) นิวาสเน อนฺตรสทฺโท อาคโต, อิธ ปน ‘‘อนฺตรสาฏกา’’ติอาทีสุ วิย อุตฺตริเย ทฏฺฐพฺโพ. อนฺตรา อุตฺตริยํ อุตฺตราสงฺโค อุปสํพฺยานนฺติ ปริยายสทฺทา เอเต. วคฺคูหีติ โสภเนหิ สณฺหมฏฺเฐหิ. อปิฬนฺธาว โสภสีติ ตฺวํ อิเมหิ อลงฺกาเรหิ อนลงฺกตาปิ อตฺตโน รูปสมฺปตฺติยาว โสภสิ. เต ปน อลงฺการา ตว สรีรํ ปตฺวา โสภนฺติ, ตสฺมา อนลงฺกตาปิ ตฺวํ อลงฺกตสทิสีติ อธิปฺปาโย.

๖๕๘. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปิตวตฺเถ ความว่า ผู้มีผ้าสำหรับนุ่งสีเหลือง เพราะมีรัศมีรุ่งเรืองดุจทองชมพูนุทอันบริสุทธิ์. บทว่า ปิตธเช ความว่า ผู้มีธงสีเหลือง เพราะมีธงใหญ่ที่ทำด้วยทองอันยกขึ้นไว้ที่ประตูวิมานและที่รถ. บทว่า ปิตาลงฺการภูสิเต ความว่า ผู้ประดับด้วยอาภรณ์สีเหลือง. แม้เมื่อเครื่องประดับทั้งหลายวิจิตรด้วยรัตนะต่างๆ อันรุ่งเรืองด้วยข่ายแห่งรัศมีนานาชนิด แต่เพราะเกิดขึ้นด้วยสุจริตอันวิเศษเช่นนั้น จึงรุ่งโรจน์ด้วยข่ายแห่งรัศมีทองชมพูนุทอันบริสุทธิ์อย่างยิ่ง เพราะฉะนั้น อาภรณ์ของเทพธิดานั้นจึงมีสีเหลืองเป็นพิเศษ. บทว่า ปิตนฺตราหิ ความว่า ด้วยผ้าห่มสีเหลือง. ในคำเป็นต้นว่า "ภิกษุนั้นพึงยินดีจีวรมีสบงและอุตตราสงค์เป็นอย่างยิ่ง" (ปารา. ๕๒๓-๕๒๔) อนฺตรศัพท์มาในความหมายว่าผ้าสำหรับนุ่ง แต่ในที่นี้พึงเห็นในความหมายว่าผ้าห่ม เหมือนในคำเป็นต้นว่า "อนฺตรสาฏกา". คำว่า อนฺตรา อุตฺตริยํ อุตฺตราสงฺโค อุปสํพฺยานํ เหล่านี้เป็นคำไวพจน์. บทว่า วคฺคูหิ ความว่า อันสวยงาม ละเอียดอ่อนเกลี้ยงเกลา. บทว่า อปิฬนฺธาว โสภสิ ความว่า ท่านแม้ไม่ได้ประดับด้วยเครื่องประดับเหล่านี้ ก็ย่อมงามด้วยสมบัติแห่งรูปของตนเอง. ส่วนเครื่องประดับเหล่านั้น เมื่อมาถึงสรีระของท่านจึงงดงาม เพราะฉะนั้น แม้ท่านไม่ได้ประดับ ก็เหมือนประดับแล้ว ดังนี้เป็นอธิบาย.

๖๕๙. กา กมฺพุกายูรธเรติ กา ตฺวํ กตรเทวนิกายปริยาปนฺนา สุวณฺณมยปริหารกธเร, สุวณฺณมยเกยูรธเร วา. กมฺพุปริหารกนฺติ จ หตฺถาลงฺการวิเสโส วุจฺจติ, กายูรนฺติ ภุชาลงฺการวิเสโส. อถ วา กมฺพูติ สุวณฺณํ, ตสฺมา กมฺพุกายูรธเร สุวณฺณมยพาหาภรณธเรติ [Pg.152] อตฺโถ. กญฺจนาเวฬภูสิเตติ กญฺจนมยาเวฬปิฬนฺธนภูสิเต. เหมชาลกสญฺฉนฺเนติ รตนปริสิพฺพิเตน เหมมเยน ชาลเกน ฉาทิตสรีเร. นานารตนมาลินีติ นกฺขตฺตมาลาย วิย กาฬปกฺขรตฺติยํ สีเส ปฏิมุกฺกาหิ วิวิธาหิ รตนาวลีหิ นานารตนมาลินี กา ตฺวนฺติ ปุจฺฉติ.

๖๕๙. บทว่า กา กมฺพุกายูรธเร ความว่า ท่านคือใคร เป็นเทพในหมู่เทพหมู่ไหน ผู้ทรงกำไลทอง หรือผู้ทรงทองกรทอง. คำว่า กมฺพุปริหารกํ เป็นชื่อของเครื่องประดับมือชนิดพิเศษ, คำว่า กายูรํ เป็นชื่อของเครื่องประดับแขนชนิดพิเศษ. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า กมฺพุ คือทองคำ เพราะฉะนั้น บทว่า กมฺพุกายูรธเร จึงมีความหมายว่า ผู้ทรงเครื่องประดับแขนที่ทำด้วยทอง. บทว่า กญฺจนาเวฬภูสิเต ความว่า ผู้ประดับด้วยเครื่องประดับศีรษะที่ทำด้วยทอง. บทว่า เหมชาลกสญฺฉนฺเน ความว่า ผู้มีร่างกายปกคลุมด้วยตาข่ายที่ทำด้วยทองซึ่งถักร้อยด้วยรัตนะ. บทว่า นานารตนมาลินี ความว่า พระเถระถามว่า ท่านคือใคร ผู้มีพวงมาลัยแก้วนานาชนิด ด้วยพวงแก้วต่างๆ ที่ประดับไว้บนศีรษะ ดุจพวงดาวในคืนข้างแรม.

๖๖๐. โสวณฺณมยาติอาทิ ยาหิ รตนมาลาหิ สา เทวตา นานารตนมาลินีติ วุตฺตา, ตาสํ ทสฺสนํ. ตตฺถ โสวณฺณมยาติ สิงฺคีสุวณฺณมยา มาลา. โลหิตงฺคมยาติ ปทุมราคาทิรตฺตมณิมยา. มสารคลฺลาติ มสารคลฺลมณิมยา. สหโลหิตงฺคาติ โลหิตงฺคมณิมยาหิ สทฺธึ กพรมณิมยา เจว โลหิตงฺคสงฺขาตรตฺตมณิมยา จาติ อตฺโถ. ปาเรวตกฺขีหิ มณีหิ จิตฺตตาติ ปาเรวตกฺขิสทิเสหิ มณีหิ ยถาวุตฺตมณีหิ จ สงฺขตจิตฺตภาวา อิมา ตว เกสหตฺเถ รตนมาลาติ อธิปฺปาโย.

๖๖๐. คำว่า โสวณฺณมยา เป็นต้น เป็นการแสดงพวงมาลัยแก้วที่ทำให้เทพธิดานั้นถูกเรียกว่า นานารตนมาลินี. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า โสวณฺณมยา ความว่า พวงมาลัยที่ทำด้วยทองสิงคี. บทว่า โลหิตงฺคมยา ความว่า ที่ทำด้วยแก้วมณีสีแดงมีปัทมราคเป็นต้น. บทว่า มสารคลฺลา ความว่า ที่ทำด้วยแก้วมสารคัลละ. บทว่า สหโลหิตงฺคา ความว่า ทั้งที่ทำด้วยแก้วมณีลายพร้อยพร้อมกับแก้วมณีสีแดง และที่ทำด้วยแก้วมณีสีแดงที่เรียกว่าโลหิตางค์. บทว่า ปาเรวตกฺขีหิ มณีหิ จิตฺตา ความว่า พวงมาลัยแก้วเหล่านี้ที่ช้องผมของท่าน วิจิตรด้วยแก้วมณีดุจตานกพิราบและแก้วมณีที่กล่าวแล้ว ดังนี้เป็นอธิบาย.

๖๖๑. โกจิ โกจีติ เอกจฺโจ เอกจฺโจ. เอตฺถาติ เอเตสุ มาลาทาเมสุ. มยูรสุสฺสโรติ มยูโร วิย สุนฺทรนาโท. หํสสฺสรญฺโญติ หํสสฺสโร อญฺโญ, หํสสทิสสฺสโร อปโร. กรวีกสุสฺสโรติ กรวีโก วิย โสภนสฺสโร. เตสํ มาลาทามานํ ยถา มยูรสฺสโร, หํสสฺสโร, กรวีกสฺสโร, เอวํ วคฺคุรูโป มธุรากาโร สโร สุยฺยติ. กิมิว? ปญฺจงฺคิกํ ตูริยมิวปฺปวาทิตํ. ยถา กุสเลน วาทิเต ปญฺจงฺคิเก ตูริเย, เอวํ เตสํ สโร สุยฺยติ, วคฺคุรูโปติ อตฺโถ. ภุมฺมตฺเถ หิ อิทํ อุปโยควจนํ.

๖๖๑. บทว่า โกจิ โกจิ ความว่า พวงหนึ่งๆ. บทว่า เอตฺถา ความว่า ในพวงมาลัยเหล่านี้. บทว่า มยูรสฺสุสฺสโร ความว่า มีเสียงไพเราะดุจนกยูง. บทว่า หํสสฺสรญฺโญ ความว่า พวงหนึ่งมีเสียงดุจหงส์ อีกพวงหนึ่งมีเสียงคล้ายหงส์. บทว่า กรวีกสฺสุสฺสโร ความว่า มีเสียงไพเราะดุจนกการเวก. เสียงของพวงมาลัยเหล่านั้นมีรูปไพเราะ มีลักษณะหวาน เหมือนเสียงนกยูง เสียงหงส์ เสียงนกการเวก ย่อมได้ยิน. เหมือนอะไร? เหมือนดนตรีเครื่องห้าที่บรรเลงดีแล้ว. เสียงของพวงมาลัยเหล่านั้นย่อมได้ยินเหมือนดนตรีเครื่องห้าที่ผู้ฉลาดบรรเลงแล้ว มีรูปไพเราะ ดังนี้เป็นความหมาย. วิภัตตินี้เป็นอุปโยควิภัตติในอรรถว่าภูมิ.

๖๖๒. นานาวณฺณาหิ ธาตูหีติ อเนกรูปาหิ อกฺขจกฺกอีสาทิอวยวธาตูหิ. สุวิภตฺโตว โสภตีติ อวยวานํ อญฺญมญฺญํ ยุตฺตปฺปมาณตาย วิภตฺติวิภาคสมฺปตฺติยา จ สุวิภตฺโตว หุตฺวา วิราชติ. อถ วา สุวิภตฺโตวาติ เกวลํ กมฺมนิพฺพตฺโตปิ สุสิกฺขิเตน สิปฺปาจริเยน วิภตฺโตว วิรจิโต วิย โสภตีติ อตฺโถ.

๖๖๒. บทว่า นานาวณฺณาหิ ธาตูหิ ความว่า ด้วยส่วนประกอบคือธาตุมีรูปต่างๆ มีเพลา ล้อ และงอนเป็นต้น. บทว่า สุวิภตฺโตว โสภติ ความว่า เป็นของที่จำแนกไว้ดีแล้วจึงงดงาม เพราะส่วนประกอบทั้งหลายมีขนาดพอเหมาะแก่กันและกัน และเพราะถึงพร้อมด้วยการจำแนกส่วน. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สุวิภตฺโตวา มีความหมายว่า แม้จะเกิดขึ้นเพราะกรรมอย่างเดียว ก็งามราวกับว่านายช่างผู้ศึกษาศิลปะมาดีแล้วได้จำแนกจัดทำไว้.

๖๖๓. กญฺจนพิมฺพวณฺเณติ สาติสยํ ปีโตภาสตาย กญฺจนพิมฺพกสทิเส ตสฺมึ รเถ. กญฺจนพิมฺพวณฺเณติ วา ตสฺสา เทวตาย อาลปนํ[Pg.153], คนฺโธทเกน โธวิตฺวา ชาติหิงฺคุลกรเสน มชฺชิตฺวา ทุกูลจุมฺพฏเกน มชฺชิตกญฺจนปฏิมาสทิเสติ อตฺโถ. ภาสสิมํ ปเทสนฺติ อิมํ สกลมฺปิ ภูมิปเทสํ ภาสยสิ วิชฺโชตยสิ.

๖๖๓. บทว่า กญฺจนพิมฺพวณฺเณ ความว่า ในรถนั้นอันมีสีเหมือนรูปทอง เพราะมีสีเหลืองอร่ามยิ่งนัก. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า กญฺจนพิมฺพวณฺเณ เป็นคำเรียกเทพธิดานั้น มีความหมายว่า ผู้มีวรรณะดุจพระพุทธรูปทองคำที่ล้างด้วยน้ำหอม ขัดด้วยน้ำหิงคุชาดแท้ แล้วขัดอีกทีด้วยผ้าเนื้อละเอียด. บทว่า ภาสสิมํ ปเทสํ ความว่า ท่านย่อมทำให้ภูมิประเทศทั้งหมดนี้สว่างไสว.

เอวํ เถเรน ปุจฺฉิตา สาปิ เทวตา อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

เทพธิดาแม้นั้น อันพระเถระถามแล้วอย่างนี้ ได้ทูลตอบด้วยคาถาทั้งหลายเหล่านี้ว่า –

๖๖๔.

๖๖๔.

‘‘โสวณฺณชาลํ มณิโสณฺณจิตฺติตํ, มุตฺตาจิตํ เหมชาเลน ฉนฺนํ;

ปรินิพฺพุเต โคตเม อปฺปเมยฺเย, ปสนฺนจิตฺตา อหมาภิโรปยึ.

เมื่อพระโคตมพุทธเจ้าผู้หาประมาณมิได้เสด็จดับขันธปรินิพพานแล้ว หม่อมฉันมีจิตเลื่อมใส ได้นำตาข่ายทองคำซึ่งวิจิตรด้วยแก้วมณีและทอง ประดับด้วยไข่มุก ปกคลุมด้วยข่ายทองคำไปบูชาแล้ว

๖๖๕.

๖๖๕.

‘‘ตาหํ กมฺมํ กริตฺวาน, กุสลํ พุทฺธวณฺณิตํ;

อเปตโสกา สุขิตา, สมฺปโมทามนามยา’’ติ.

หม่อมฉันนั้น ครั้นได้ทำกรรมอันเป็นกุศลที่พระพุทธเจ้าทรงสรรเสริญแล้ว จึงเป็นผู้ปราศจากความโศก มีความสุข บันเทิงใจ ไม่มีโรคภัยเบียดเบียน ดังนี้แล

๖๖๔. ตตฺถ โสวณฺณชาลนฺติ สรีรปฺปมาเณน กตํ สุวณฺณมยํ ชาลํ. มณิโสณฺณจิตฺติตนฺติ สีสาทิฏฺฐาเนสุ สีสูปคคีวูปคาทิอาภรณวเสน นานาวิเธหิ มณีหิ จ สุวณฺเณน จ จิตฺติตํ. มุตฺตาจิตนฺติ อนฺตรนฺตรา อาพทฺธาหิ มุตฺตาวลีหิ อาจิตํ. เหมชาเลน ฉนฺนนฺติ เหมมเยน ปภาชาเลน ฉนฺนํ. ตญฺหิ นานาวิเธหิ มณีหิ เจว สุวณฺเณน จ จิตฺติตํ มุตฺตาวลีหิ อาจิตมฺปิ สุปริสุทฺธสฺส รตฺตสุวณฺณสฺเสว เยภุยฺยตาย ทิวากรกิรณสมฺผสฺสโต อติวิย ปภสฺสเรน เหมมเยน ปภาชาเลน สญฺฉาทิตํ เอโกภาสํ หุตฺวา กญฺจนาทาสํ วิย ติฏฺฐติ. ปรินิพฺพุเตติ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุเต. โคตเมติ ภควนฺตํ โคตฺเตน นิทฺทิสติ. อปฺปเมยฺเยติ คุณานุภาวโต ปมินิตุํ อสกฺกุเณยฺเย. ปสนฺนจิตฺตาติ กมฺมผลวิสยาย พุทฺธารมฺมณาย จ สทฺธาย ปสนฺนมานสา. อภิโรปยินฺติ ปูชาวเสน สรีเร โรเปสึ ปฏิมุญฺจึ.

๖๖๔. ในบทเหล่านั้น บทว่า sovaṇṇajālaṃ ความว่า ข่ายที่ทำด้วยทองคำอันมีประมาณพอดีกับพระสรีระ. บทว่า maṇisoṇṇacittitaṃ ความว่า ประดับประดาด้วยมณีชนิดต่าง ๆ และด้วยทองคำ โดยอำนาจเครื่องประดับมีเครื่องประดับศีรษะและเครื่องประดับคอเป็นต้น แม้ในที่ทั้งหลายมีศีรษะเป็นต้น. บทว่า muttācitaṃ ความว่า อันร้อยเรียงด้วยระเบียบแห่งมุกดาที่ผูกไว้ในระหว่าง ๆ. บทว่า hemajālena channaṃ ความว่า อันข่ายแห่งรัศมีที่สำเร็จด้วยทองคำปกคลุมแล้ว. ด้วยว่า ข่ายทองอันเป็นเครื่องประดับนั้น แม้จะประดับด้วยมณีชนิดต่าง ๆ และด้วยทองคำ และร้อยเรียงด้วยระเบียบแห่งมุกดา แต่เพราะความที่ทองชมพูนุทอันบริสุทธิ์อย่างยิ่งมีประมาณมาก จึงถูกข่ายแห่งรัศมีอันสำเร็จด้วยทองคำที่มีความสุกสว่างอย่างยิ่งเพราะการกระทบกับรัศมีของดวงอาทิตย์ปกคลุมไว้ กลายเป็นแสงสว่างเป็นอันเดียวกัน ปรากฏอยู่ดุจกระจกทอง. บทว่า parinibbute ความว่า ผู้ปรินิพพานแล้วด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ. บทว่า gotame ด้วยบทนี้ ทรงระบุถึงพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยพระโคตร. บทว่า appameyya ความว่า ผู้ใคร ๆ ไม่สามารถจะประมาณได้ด้วยพระคุณและอานุภาพ. บทว่า pasannacittā ความว่า มีใจเลื่อมใสด้วยศรัทธาอันมีกรรมและผลของกรรมเป็นอารมณ์ และมีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์. บทว่า abhiropayiṃ ความว่า ได้ยกขึ้นวางไว้ คือสวมใส่ไว้ที่พระสรีระด้วยอำนาจการบูชา

๖๖๕. ตาหนฺติ ตํ อหํ. กุสลนฺติ กุจฺฉิตสลนาทิอตฺเถน กุสลํ. พุทฺธวณฺณิตนฺติ ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สตฺตา อปทา วา ทฺวิปทา วา’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๕.๑๓๙; อ. นิ. ๔.๓๔) สมฺมาสมฺพุทฺเธน ปสตฺถํ. อเปตโสกาติ โสกเหตูนํ โภคพฺยสนาทีนํ อภาเวน อปคตโสกา. เตน จิตฺตทุกฺขาภาวมาห. สุขิตาติ [Pg.154] สญฺชาตสุขา สุขปฺปตฺตา. เอเตน สรีรทุกฺขาภาวํ วทติ. จิตฺตทุกฺขาภาเวน จสฺสา ปโมทาปตฺติ, สรีรทุกฺขาภาเวน อโรคตา. เตนาห ‘‘สมฺปโมทามนามยา’’ติ. เสสํ วุตฺตนยเมว. อยญฺจ อตฺโถ ตทา อตฺตนา เทวตาย จ กถิตนิยาเมเนว สงฺคีติกาเล อายสฺมตา นารเทน ธมฺมสงฺคาหกานํ อาโรจิโต, เต จ ตํ ตเถว สงฺคหํ อาโรปยึสูติ.

๖๖๕. บทว่า tāhaṃ ตัดบทเป็น taṃ ahaṃ. บทว่า kusalaṃ ความว่า ชื่อว่ากุศล เพราะอรรถว่าตัดสภาวะที่น่าเกลียดมีอกุศลเป็นต้น. บทว่า buddhavaṇṇitaṃ ความว่า อันพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงสรรเสริญแล้ว โดยนัยเป็นต้นว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายไม่มีเท้าก็ดี มีสองเท้าก็ดี มีประมาณเท่าใด”. บทว่า apetasokā ความว่า มีความโศกไปปราศแล้ว เพราะไม่มีเหตุแห่งความโศกมีการเสื่อมแห่งโภคทรัพย์เป็นต้น. ด้วยบทนั้น ท่านกล่าวถึงความไม่มีทุกข์ทางใจ. บทว่า sukhitā ความว่า มีความสุขเกิดขึ้นแล้ว ถึงความสุขแล้ว. ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงความไม่มีทุกข์ทางกาย. และเพราะความไม่มีทุกข์ทางใจ ความเป็นผู้บันเทิงจึงมีแก่เทพธิดานั้น เพราะความไม่มีทุกข์ทางกาย ความเป็นผู้ไม่มีโรคจึงมี. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “sampamodāmanāmayā” (ผู้บันเทิงและไม่มีโรค). ส่วนที่เหลือมีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นแล. และเนื้อความนี้ ท่านพระนารทะได้แจ้งแก่พระธรรมสังคาหกะทั้งหลายในเวลาสังคายนา ตามทำนองที่ตนเองและเทพธิดาได้กล่าวไว้ในครั้งนั้น และพระสังคาหกะเหล่านั้นก็ได้ยกเรื่องมัลลิกาวิมานนั้นขึ้นสู่การสังคายนาตามนั้นแล

มลฺลิกาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การอธิบายมัลลิกาวิมานจบแล้ว

๙. วิสาลกฺขิวิมานวณฺณนา

๙. การอธิบายวิสาลักขิวิมาน

กา นาม ตฺวํ วิสาลกฺขีติ วิสาลกฺขิวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ ปรินิพฺพุเต รญฺญา อชาตสตฺตุนา อตฺตนา ปฏิลทฺธา ภควตา สรีรธาตุโย คเหตฺวา ราชคเห ถูเป จ มเห จ กเต ราชคหวาสินี เอกา มาลาการธีตา สุนนฺทา นาม อุปาสิกา อริยสาวิกา โสตาปนฺนา ปิตุํ เคหโต เปสิตํ พหุํ มาลญฺจ คนฺธญฺจ เปเสตฺวา เทวสิกํ เจติเย ปูชํ กาเรสิ, อุโปสถทิวเสสุ ปน สยเมว คนฺตฺวา ปูชํ อกาสิ. สา อปรภาเค อญฺญตเรน โรเคน ผุฏฺฐา กาลํ กตฺวา สกฺกสฺส เทวรญฺโญ ปริจาริกา หุตฺวา นิพฺพตฺติ. อเถกทิวสํ สา สกฺเกน เทวานมินฺเทน สห จิตฺตลตาวนํ ปาวิสิ. ตตฺถ จ อญฺญาสํ เทวตานํ ปภา ปุปฺผาทีนํ ปภาหิ ปฏิหตา หุตฺวา วิจิตฺตวณฺณา โหติ, สุนนฺทาย ปน ปภา ตาหิ อนภิภูตา สภาเวเนว อฏฺฐาสิ. ตํ ทิสฺวา สกฺโก เทวราชา ตาย กตสุจริตํ ญาตุกาโม อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

วิสาลักขิวิมาน เริ่มต้นด้วยบทว่า kā nāma tvaṃ visālakkhi. ความอุบัติขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานแล้ว เมื่อพระเจ้าอชาตศัตรูทรงรับพระสรีรธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่พระองค์ทรงได้มาแล้ว ทรงสร้างสถูปและทำการบูชาในกรุงราชคฤห์ อุบาสิกาผู้เป็นอริยสาวิกาชั้นโสดาบันคนหนึ่ง ชื่อว่าสุนันทา เป็นธิดาของช่างดอกไม้ อาศัยอยู่ในกรุงราชคฤห์ ได้ส่งดอกไม้และของหอมจำนวนมากที่ส่งมาจากบ้านบิดาไปบูชาที่พระเจดีย์ทุก ๆ วัน ส่วนในวันอุโบสถก็นำไปบูชาด้วยตนเอง. ในกาลต่อมา นางถูกโรคชนิดหนึ่งเบียดเบียน จึงทำกาลกิริยาแล้วไปบังเกิดเป็นบาทบริจาริกาของท้าวสักกะเทวราช. อยู่มาวันหนึ่ง นางเข้าไปยังสวนจิตรลดาพร้อมกับท้าวสักกะจอมเทพ. ในสวนนั้น รัศมีของเทพธิดาเหล่าอื่นถูกรัศมีของดอกไม้เป็นต้นกระทบแล้วจึงมีสีสันแปลก ๆ แต่รัศมีของนางสุนันทาไม่ถูกรัศมีเหล่านั้นครอบงำ คงตั้งอยู่ตามสภาพเดิม. ท้าวสักกะเทวราชทอดพระเนตรเห็นเหตุนั้น ทรงปรารถนาจะทราบสุจริตกรรมที่นางได้ทำไว้ จึงตรัสถามด้วยคาถาเหล่านี้ว่า -

๖๖๖.

๖๖๖.

‘‘กา นาม ตฺวํ วิสาลกฺขิ, รมฺเม จิตฺตลตาวเน;

สมนฺตา อนุปริยาสิ, นารีคณปุรกฺขตา.

“ท่านผู้มีดวงตาอันกว้างขวาง ท่านเป็นใครกันหนอ มีหมู่สตรีแวดล้อม เที่ยวไปรอบ ๆ ในสวนจิตรลดาอันรื่นรมย์นี้”

๖๖๗.

๖๖๗.

‘‘ยทา เทวา ตาวตึสา, ปวิสนฺติ อิมํ วนํ;

สโยคฺคา สรถา สพฺเพ, จิตฺรา โหนฺติ อิธาคตา.

“เมื่อเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์พากันมายังสวนนี้ พร้อมด้วยเครื่องประกอบและรถ เมื่อมาถึงที่นี่แล้ว ทุกองค์ย่อมมีสีสันแปลกไป”

๖๖๘.

๖๖๘.

‘‘ตุยฺหญฺจ [Pg.155] อิธ ปตฺตาย, อุยฺยาเน วิจรนฺติยา;

กาเย น ทิสฺสตี จิตฺตํ, เกน รูปํ ตเวทิสํ;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ.

“แต่เมื่อท่านมาถึงที่นี่ เที่ยวไปในสวน ร่างกายของท่านกลับไม่ปรากฏสีสันที่แปลกไป (ตามรัศมีดอกไม้) เพราะเหตุใดรูปของท่านจึงเป็นเช่นนี้ ดูกรเทพธิดา เราขอถามท่าน โปรดบอกเถิด ผลนี้เป็นของกรรมอะไร”

๖๖๖. ตตฺถ กา นาม ตฺวนฺติ ปุริมตฺตภาเว กา นาม กีทิสี นาม ตฺวํ, ยตฺถ กเตน สุจริเตน อยํ เต อีทิสี อานุภาวสมฺปตฺติ อโหสีติ อธิปฺปาโย. วิสาลกฺขีติ วิปุลโลจเน.

๖๖๖. ในบทเหล่านั้น บทว่า kā nāma tvaṃ ความว่า ในอัตภาพก่อนท่านชื่ออะไร เป็นเช่นไร อธิบายว่า เพราะสุจริตกรรมที่ทำไว้ในที่ใด ท่านจึงมีอานุภาพสมบัติเห็นปานนี้. บทว่า visālakkhi ความว่า ผู้มีดวงตาอันกว้างขวาง

๖๖๗. ยทาติ ยสฺมึ กาเล. อิมํ วนนฺติ อิมํ จิตฺตลตานามกํ อุปวนํ. จิตฺรา โหนฺตีติ อิมสฺมึ จิตฺตลตาวเน วิจิตฺตปภาสํสคฺเคน อตฺตโน สรีรวตฺถาลงฺการาทีนํ ปกติโอภาสโตปิ วิสิฏฺฐภาวปฺปตฺติยา วิจิตฺราการา โหนฺติ. อิธาคตาติ อิธ อาคตา สมฺปตฺตา, อิธ วา อาคมนเหตุ.

๖๖๗. บทว่า yadā ความว่า ในกาลใด. บทว่า imaṃ vanaṃ ความว่า สวนจิตรลดาอันเป็นอุปวานะนี้. บทว่า citrā honti ความว่า ในสวนจิตรลดานี้ เพราะการระคนกันของรัศมีอันวิจิตร จึงมีอาการวิจิตร เพราะเข้าถึงภาวะที่พิเศษกว่ารัศมีปกติของสรีระ ผ้านุ่ง และเครื่องประดับเป็นต้นของตน. บทว่า idhāgatā ความว่า มาถึงแล้วในที่นี้ หรือเพราะเหตุแห่งการมาในที่นี้

๖๖๘. อิธ ปตฺตายาติ อิมํ ฐานํ สมฺปตฺตาย อุปคตาย. เกน รูปํ ตเวทิสนฺติ เกน การเณน ตว รูปํ สรีรํ เอทิสํ เอวรูปํ, จิตฺตลตาวนสฺส ปภํ อภิภวนฺตํ ติฏฺฐตีติ อธิปฺปาโย.

๖๖๘. บทว่า idha pattāya ความว่า ผู้มาถึงแล้ว คือเข้าถึงแล้วซึ่งสถานที่นี้. บทว่า kena rūpaṃ tavedisaṃ ความว่า เพราะเหตุอะไร รูปคือสรีระของท่านจึงเป็นเช่นนี้ คือตั้งอยู่ครอบงำรัศมีของสวนจิตรลดา อธิบายได้ดังนี้

เอวํ สกฺเกน ปุฏฺฐา สา เทวตา อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

เทพธิดานั้น เมื่อท้าวสักกะตรัสถามอย่างนี้แล้ว จึงพยากรณ์ด้วยคาถาเหล่านี้ว่า -

๖๖๙.

๖๖๙.

‘‘เยน กมฺเมน เทวินฺท, รูปํ มยฺหํ คตี จ เม;

อิทฺธิ จ อานุภาโว จ, ตํ สุโณหิ ปุรินฺทท.

“ข้าแต่ท้าวเทวินทร์ รูปของหม่อมฉัน คติของหม่อมฉัน ฤทธิ์และอานุภาพของหม่อมฉัน เป็นเพราะกรรมใด ข้าแต่ท้าวปุรินททะ ขอพระองค์โปรดฟังกรรมนั้นเถิด”

๖๗๐.

๖๗๐.

‘‘อหํ ราชคเห รมฺเม, สุนนฺทา นามุปาสิกา;

สทฺธา สีเลน สมฺปนฺนา, สํวิภาครตา สทา.

“หม่อมฉันเคยเป็นอุบาสิกาชื่อสุนันทา ในกรุงราชคฤห์อันน่ารื่นรมย์ เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยศรัทธาและศีล ยินดีในการจำแนกทานอยู่เสมอ”

๖๗๑.

๖๗๑.

‘‘อจฺฉาทนญฺจ ภตฺตญฺจ, เสนาสนํ ปทีปิยํ;

อทาสึ อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

“หม่อมฉันได้ถวายเครื่องนุ่งห่ม ภัตตาหาร ที่นอนที่นั่ง และประทีปโคมไฟ ในท่านผู้ปฏิบัติตรงทั้งหลาย ด้วยใจที่เลื่อมใสยิ่ง”

๖๗๒.

๖๗๒.

‘‘จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี;

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ.

“ในวัน ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ และวัน ๘ ค่ำแห่งปักษ์ และในวันปาฏิหาริยปักษ์ หม่อมฉันเข้าจำอุโบสถอันประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ”

๖๗๓.

๖๗๓.

‘‘อุโปสถํ อุปวสิสฺสํ, สทา สีเลสุ สํวุตา;

สญฺญมา สํวิภาคา จ, วิมานํ อาวสามหํ.

“หม่อมฉันรักษาอุโบสถ สำรวมในศีลอยู่เสมอ เพราะความสำรวมและการจำแนกทานนั้น หม่อมฉันจึงได้มาอยู่ในวิมานนี้”

๖๗๔.

๖๗๔.

‘‘ปาณาติปาตา [Pg.156] วิรตา, มุสาวาทา จ สญฺญตา;

เถยฺยา จ อติจารา จ, มชฺชปานา จ อารกา.

“หม่อมฉันงดเว้นจากการฆ่าสัตว์ สำรวมจากการพูดเท็จ งดเว้นจากการลักทรัพย์ การประพฤติผิดในกาม และอยู่ห่างไกลจากการดื่มน้ำเมา”

๖๗๕.

๖๗๕.

‘‘ปญฺจสิกฺขาปเท รตา, อริยสจฺจาน โกวิทา;

อุปาสิกา จกฺขุมโต, โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

“หม่อมฉันยินดีในสิกขาบท ๕ ประการ เป็นผู้ฉลาดในอริยสัจ เป็นอุบาสิกาของพระโคตมพุทธเจ้าผู้มีพระจักษุ มีพระยศ”

๖๗๖.

๖๗๖.

‘‘ตสฺสา เม ญาติกุลา ทาสี, สทา มาลาภิหารติ;

ตาหํ ภควโต ถูเป, สพฺพเมวาภิโรปยึ.

“นางทาสีจากตระกูลญาติของหม่อมฉันนั้น นำดอกไม้มาให้หม่อมฉันเสมอ หม่อมฉันได้นำดอกไม้เหล่านั้นทั้งหมดไปบูชาที่พระสถูปของพระผู้มีพระภาคเจ้า”

๖๗๗.

๖๗๗.

‘‘อุโปสเถ จหํ คนฺตฺวา, มาลาคนฺธวิเลปนํ;

ถูปสฺมึ อภิโรเปสึ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

อนึ่ง ในวันอุโบสถ ข้าพเจ้าไปแล้ว ได้ยกดอกไม้ ของหอม และเครื่องลูบไล้ขึ้นบูชาที่พระสถูป ด้วยมือของตนด้วยใจที่เลื่อมใส

๖๗๘.

๖๗๘.

‘‘เตน กมฺเมน เทวินฺท, รูปํ มยฺหํ คตี จ เม;

อิทฺธิ จ อานุภาโว จ, ยํ มาลํ อภิโรปยึ.

ข้าแต่ท้าวเทวินท์ เพราะกรรมที่ข้าพเจ้าได้ยกดอกไม้ขึ้นบูชานั้น รูปของข้าพเจ้า คติของข้าพเจ้า ทั้งฤทธิ์และอานุภาพจึงเป็นเช่นนี้

๖๗๙.

๖๗๙.

‘‘ยญฺจ สีลวตี อาสึ, น ตํ ตาว วิปจฺจติ;

อาสา จ ปน เม เทวินฺท, สกทาคามินี สิย’’นฺติ.

และการที่ข้าพเจ้าเป็นผู้มีศีลนั้น กรรมนั้นยังไม่ให้ผล แต่ข้าแต่ท้าวเทวินท์ ความหวังของข้าพเจ้ามีอยู่ว่า 'ขอข้าพเจ้าพึงเป็นพระสกทาคามินีเถิด'

๖๖๙. ตตฺถ คตีติ อยํ เทวคติ, นิพฺพตฺติ วา. อิทฺธีติ อยํ เทวิทฺธิ, อธิปฺปายสมิชฺฌนํ วา. อานุภาโวติ ปภาโว. ปุรินฺททาติ สกฺกํ อาลปติ. โส หิ ปุเร ทานํ อทาสีติ ‘‘ปุรินฺทโท’’ติ วุจฺจติ.

๖๖๙. ในบทเหล่านั้น บทว่า คติ ได้แก่ เทวคตินี้ หรือหมายถึง การบังเกิด บทว่า ฤทธิ์ ได้แก่ เทวฤทธิ์นี้ หรือหมายถึง ความสำเร็จแห่งความประสงค์ บทว่า อานุภาโว ได้แก่ อานุภาพ บทว่า ปุรินฺทท เป็นการเรียกท้าวสักกะ จริงอยู่ ท้าวสักกะน้ันได้ประทานทานในกาลก่อน เหตุนั้นจึงถูกเรียกว่า 'ปุรินททะ'

๖๗๖. ญาติกุลาติ ปิตุ เคหํ สนฺธาย วทติ. สทา มาลาภิหารตีติ สทา สพฺพกาลํ ทิวเส ทิวเส ญาติกุลโต ทาสิยา ปุปฺผํ มยฺหํ อภิหรียติ. สพฺพเมวาภิโรปยินฺติ มยฺหํ ปิฬนฺธนตฺถาย ปิตุเคหโต อาหฏํ มาลํ อญฺญญฺจ คนฺธาทึ สพฺพเมว อตฺตนา อปริภุญฺชิตฺวา ภควโต ถูเป ปูชนวเสน อภิโรปยึ ปูชํ กาเรสึ.

๖๗๖. บทว่า ญาติกุลา หมายถึงเรือนของบิดา บทว่า สทา มาลาภิหารติ ความว่า ทุกเมื่อ ทุกกาล ทุกๆ วัน ทาสีนำดอกไม้จากตระกูลญาติมาให้แก่ข้าพเจ้า บทว่า สพฺพเมวาภิโรปยึ ความว่า ข้าพเจ้ามิได้บริโภคเองเลยซึ่งดอกไม้ที่เขานำมาจากเรือนบิดาเพื่อประดับแก่ข้าพเจ้า และของหอมเป็นต้นอย่างอื่นทั้งหมด ได้ยกขึ้นบูชาแล้วด้วยอำนาจแห่งการบูชาในพระสถูปของพระผู้มีพระภาค ได้กระทำการบูชาแล้ว

๖๗๗-๘. อุโปสเถ จหํ คนฺตฺวาติ อุโปสถทิวเส อหเมว ถูปฏฺฐานํ คนฺตฺวา. ยํ มาลํ อภิโรปยินฺติ ยํ ตทา ภควโต ถูเป มาลาคนฺธาภิโรปนํ กตํ, เตน กมฺเมนาติ โยชนา.

บทว่า อุโปสเถ จาหํ คนฺตฺวา ความว่า ในวันอุโบสถ ข้าพเจ้านั่นเองไปแล้วสู่ที่ตั้งแห่งพระสถูป บทว่า ยํ มาลํ อภิโรปยึ ความว่า การยกดอกไม้และของหอมขึ้นบูชาใดที่ข้าพเจ้าได้กระทำแล้วในพระสถูปของพระผู้มีพระภาคในกาลนั้น พึงประกอบความว่า (ผลนี้เกิด) เพราะกรรมนั้น

๖๗๙. น ตํ ตาว วิปจฺจตีติ ยํ สีลวตี อาสึ, ตํ สีลรกฺขณํ ตํ รกฺขิตํ สีลํ ปูชามยปุญฺญสฺส พลวภาเวน อลทฺโธกาสํ น ตาว วิปจฺจติ[Pg.157], น วิปจฺจิตุํ อารทฺธํ, อปรสฺมึเยว อตฺตภาเว ตสฺส วิปาโกติ อตฺโถ. อาสา จ ปน เม เทวินฺท, สกทาคามินี สิยนฺติ ‘‘กถํ นุ โข อหํ สกทาคามินี ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺถนา จ เม เทวินฺท, อริยธมฺมวิสยาว, น ภววิเสสวิสยา. สา ปน สปฺปิมณฺฑํ อิจฺฉโต ทธิโต ปจิตํ วิย อนิปฺผาทินีติ ทสฺเสติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

๖๗๙. บทว่า น ตํ ตาว วิปจฺจติ ความว่า การที่ข้าพเจ้าเป็นผู้มีศีล การรักษาสีลนั้น ศีลที่รักษาไว้นั้น ยังไม่ได้โอกาสเพราะความเป็นผู้มีกำลังของบุญอันสำเร็จด้วยการบูชา จึงยังไม่ให้ผล ยังไม่เริ่มให้ผล วิบากของกรรมนั้นจักมีในอัตภาพอื่นนั่นเทียว บทว่า อาสา จ ปน เม เทวินฺท, สกทาคามินี สิยํ ความว่า ข้าแต่ท้าวเทวินท์ ความปรารถนาของข้าพเจ้าว่า 'ทำอย่างไรหนอ ข้าพเจ้าพึงเป็นพระสกทาคามินี' มีอริยธรรมเป็นอารมณ์เท่านั้น มิได้มีภพวิเศษเป็นอารมณ์ แต่ความปรารถนานั้นยังไม่สำเร็จ เปรียบเหมือนการเคี่ยวเนยใสจากนมส้มของผู้ที่ต้องการเนยใส ดังนี้ ท่านแสดงไว้ บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

อิมํ ปน อตฺถํ สกฺโก เทวานมินฺโท อตฺตนา จ ตาย เทวธีตาย จ วุตฺตนิยาเมเนว อายสฺมโต วงฺคีสตฺเถรสฺส อาโรเจสิ. อายสฺมา วงฺคีโส สงฺคีติกาเล ธมฺมสงฺคาหกานํ มหาเถรานํ อาโรเจสิ, เต จ ตํ ตเถว สงฺคีตึ อาโรปยึสูติ.

ก็ท้าวสักกะจอมเทพได้กราบทูลเนื้อความนี้แด่ท่านพระวังคีสเถระตามนัยที่พระองค์เองและเทพธิดานั้นได้กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว ท่านพระวังคีสะได้บอกแก่พระมหาเถระผู้รวบรวมพระธรรมในคราวทำสังคายนา และพระเถระเหล่านั้นก็ได้ยกเนื้อความนั้นขึ้นสู่สังคายนาตามนั้นนั่นเทียว

วิสาลกฺขิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาเรื่องวิสาลักขิวิมาน จบแล้ว

๑๐. ปาริจฺฉตฺตกวิมานวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาเรื่องปาริฉัตตกวิมาน

ปาริจฺฉตฺตเก โกวิฬาเรติ ปาริจฺฉตฺตกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน สาวตฺถิวาสี อญฺญตโร อุปาสโก ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา, สฺวาตนาย นิมนฺเตตฺวา, อตฺตโน เคหทฺวาเร มหนฺตํ มณฺฑปํ สชฺเชตฺวา สาณิปาการํ ปริกฺขิปิตฺวา อุปริ วิตานํ พนฺธิตฺวา ธชปฏากาทโย อุสฺสาเปตฺวา นานาวิราควณฺณานิ วตฺถานิ คนฺธทามมาลาทามานิ จ โอลมฺเพตฺวา สิตฺตสมฺมฏฺเฐ ปเทเส อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา ภควโต กาลํ อาโรเจสิ. อถ ภควา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย เทววิมานํ วิย อลงฺกตปฏิยตฺตํ มณฺฑปํ ปวิสิตฺวา สหสฺสรํสี วิย อณฺณวกุจฺฉึ โอภาสยมาโน ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. อุปาสโก คนฺธปุปฺผธูมทีเปหิ ภควนฺตํ ปูเชสิ.

เรื่องปาริฉัตตกวิมาน เริ่มต้นด้วยคาถาว่า ปาริจฺฉตฺตเก โกวิฬาเร เรื่องนั้นเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน ในกรุงสาวัตถี สมัยนั้น อุบาสกชาวกรุงสาวัตถีคนหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ทูลนิมนต์เพื่อฉันในวันรุ่งขึ้น แล้วได้จัดแจงมณฑปใหญ่ที่ประตูเรือนของตน ล้อมด้วยรั้วผ้าใบ ผูกเพดานไว้เบื้องบน ยกธงและธงชายเป็นต้นขึ้น แขวนห้อยผ้าสีต่างๆ ที่น่ารื่นรมย์ และพวงของหอมพวงดอกไม้ ปูลาดอาสนะไว้ในบริเวณที่ประพรมและกวาดเรียบร้อยแล้ว ได้กราบทูลภัตกาลแด่พระผู้มีพระภาค ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงนุ่งสบงในเวลาเช้า ทรงถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปสู่มณฑปที่ตกแต่งประดับประดาไว้ดุจเทววิมาน ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ทรงยังมณฑปให้สว่างไสวดุจพระอาทิตย์ผู้มีรัศมีพันดวงส่องสว่างท้องมหาสมุทร อุบาสกได้บูชาพระผู้มีพระภาคด้วยของหอม ดอกไม้ ธูป และประทีป

เตน จ สมเยน อญฺญตรา กฏฺฐหาริกา อิตฺถี อนฺธวเน สุปุปฺผิตํ อโสกรุกฺขํ ทิสฺวา สปลฺลวงฺกุรานิ ปิณฺฑีกตานิ พหูนิ อโสกปุปฺผานิ คเหตฺวา อาคจฺฉนฺตี, ภควนฺตํ ตตฺถ นิสินฺนํ ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺตา อาสนสฺส สมนฺตโต เตหิ ปุปฺเผหิ ปุปฺผสนฺถรํ สนฺถรนฺตี, ภควโต ปูชํ กตฺวา วนฺทิตฺวา [Pg.158] ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา นมสฺสมานา อคมาสิ. สา อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ, อจฺฉราสหสฺสปริวารา เยภุยฺเยน นนฺทนวเน นจฺจนฺตี คายนฺตี ปาริจฺฉตฺตกมาลา คนฺเถนฺตี ปโมทมานา กีฬนฺตี สุขํ อนุภวติ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยน เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ คนฺตฺวา ตํ ทิสฺวา ตาย กตกมฺมํ อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

ก็ในสมัยนั้น หญิงหาฟืนคนหนึ่งเห็นต้นอโศกที่กำลังบานสะพรั่งในป่าอันธวัน ถือเอาดอกอโศกจำนวนมากที่รวมกันเป็นช่อๆ พร้อมทั้งใบอ่อนและหน่ออ่อน เดินมา เห็นพระผู้มีพระภาคประทับนั่งอยู่ ณ ที่นั้น มีจิตเลื่อมใส จึงโปรยดอกไม้เหล่านั้นเป็นเครื่องลาดบูชาโดยรอบพระอาสนะ กระทำการบูชาพระผู้มีพระภาคแล้ว ไหว้แล้ว กระทำประทักษิณ 3 รอบ นอบน้อมอยู่แล้วก็จากไป ในสมัยต่อมา นางทำกาละแล้วบังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ มีนางอัปสรหนึ่งพันเป็นบริวาร โดยส่วนมากจะฟ้อนรำ ขับร้อง ร้อยมาลัยดอกปาริฉัตตกะ บันเทิงรื่นเริง เล่นสนุก เสวยสุขอยู่ในสวนนันทวัน ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวจาริกไปในเทวโลกตามนัยที่กล่าวไว้แล้วข้างต้น ไปยังภพดาวดึงส์ เห็นนางเทพธิดานั้นแล้ว ได้ถามถึงกรรมที่นางได้กระทำไว้ด้วยคาถาเหล่านี้ว่า –

๖๘๐.

๖๘๐.

‘‘ปาริจฺฉตฺตเก โกวิฬาเร, รมณีเย มโนรเม;

ทิพฺพมาลํ คนฺถมานา, คายนฺตี สมฺปโมทสิ.

ณ ต้นทองกวาวคือปาริฉัตตกะ อันน่ารื่นรมย์ น่าบันเทิงใจ เธอกำลังร้อยมาลัยทิพย์ ขับร้อง บันเทิงรื่นเริงอยู่

๖๘๑.

๖๘๑.

‘‘ตสฺสา เต นจฺจมานาย, องฺคมงฺเคหิ สพฺพโส;

ทิพฺพา สทฺทา นิจฺฉรนฺติ, สวนียา มโนรมา.

เมื่อเธอนั้นฟ้อนรำอยู่ เสียงทิพย์อันน่าฟัง น่ารื่นรมย์ใจ ก็เปล่งออกมาจากอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวง

๖๘๒.

๖๘๒.

‘‘ตสฺสา เต นจฺจมานาย, องฺคมงฺเคหิ สพฺพโส;

ทิพฺพา คนฺธา ปวายนฺติ, สุจิคนฺธา มโนรมา.

เมื่อเธอนั้นฟ้อนรำอยู่ กลิ่นทิพย์อันหอมสะอาด น่ารื่นรมย์ใจ ก็ฟุ้งไปจากอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวง

๖๘๓.

๖๘๓.

‘‘วิวตฺตมานา กาเยน, ยา เวณีสุ ปิฬนฺธนา;

เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา.

เมื่อเธอบิดกายหมุนไป เสียงกึกก้องของเครื่องประดับที่เกล้าผมเหล่านั้นย่อมได้ยิน ประดุจเสียงดนตรีเครื่องห้า

๖๘๔.

๖๘๔.

‘‘วฏํสกา วาตธุตา, วาเตน สมฺปกมฺปิตา;

เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา.

เครื่องประดับหูที่ถูกลมพัดสั่นไหวไปตามลม เสียงกึกก้องของเครื่องประดับเหล่านั้นย่อมได้ยิน ประดุจเสียงดนตรีเครื่องห้า

๖๘๕.

๖๘๕.

‘‘ยาปิ เต สิรสฺมึ มาลา, สุจิคนฺธา มโนรมา;

วาติ คนฺโธ ทิสา สพฺพา, รุกฺโข มญฺชูสโก ยถา.

แม้มาลัยใดที่ศีรษะของเธอ มีกลิ่นหอมสะอาด น่ารื่นรมย์ใจ กลิ่นนั้นย่อมหอมฟุ้งไปทั่วทุกทิศ ประดุจต้นมัญชูสกะ

๖๘๖.

๖๘๖.

‘‘ฆายเส ตํ สุจิคนฺธํ, รูปํ ปสฺสสิ อมานุสํ;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ.

เธอดมกลิ่นหอมสะอาดนั้น เห็นรูปอันไม่ใช่มนุษย์ ดูกรเทพธิดา เธอถูกถามแล้วจงบอกเถิดว่า นี้เป็นผลของกรรมอะไร

๖๘๐. ตตฺถ ปาริจฺฉตฺตเก โกวิฬาเรติ ปาริจฺฉตฺตกนามเก โกวิฬารปุปฺเผ อาทาย ทิพฺพมาลํ คนฺถมานาติ โยชนา. ยญฺหิ โลกิยา ‘‘ปาริชาต’’นฺติ วทนฺติ, ตํ มาคธภาสาย ‘‘ปาริจฺฉตฺตก’’นฺติ วุจฺจติ. โกวิฬาโรติ จ โกวิฬารชาติโก, โส จ มนุสฺสโลเกปิ เทวโลเกปิ โกวิฬาโร, ตสฺสาปิ ชาตีติ วทนฺติ.

๖๘๐. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปาริจฺฉตฺตเก โกวิฬาเร พึงประกอบความว่า ถือดอกทองกวาวชื่อปาริฉัตตกะแล้วร้อยมาลัยทิพย์ จริงอยู่ ต้นไม้ใดที่ชาวโลกเรียกว่า 'ปาริชาต' ต้นไม้นั้นในภาษามคธเรียกว่า 'ปาริฉัตตกะ' บทว่า โกวิฬาโร หมายถึง พันธุ์ทองกวาว และต้นไม้นั้นทั้งในมนุษยโลกและเทวโลกก็ชื่อว่าทองกวาว ท่านกล่าวว่า แม้ต้นนั้นก็มีชนิดของมันอยู่

๖๘๑. ตสฺสา [Pg.159] ปน เทวตาย นจฺจนกาเล องฺคภารวเสน สรีรโต จ ปิฬนฺธนโต จ อติวิย มธุโร สทฺโท นิจฺฉรติ, คนฺโธ สทา สพฺพา ทิสาปิ ผริตฺวา ติฏฺฐติ. เตนาห ‘‘ตสฺสา เต นจฺจมานายา’’ติอาทิ. ตตฺถ สวนียาติ โสตุํ ยุตฺตา, สวนสฺส วา หิตา, กณฺณสุขาติ อตฺโถ.

๖๘๑. ก็เมื่อเทพธิดานั้นฟ้อนรำอยู่ เสียงอันไพเราะอย่างยิ่งย่อมเปล่งออกมาจากสรีระและจากเครื่องประดับ เพราะอำนาจแห่งภาระคือเครื่องประดับอวัยวะ และกลิ่นหอมย่อมฟุ้งไปทั่วทุกทิศอยู่เสมอ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “tassā te naccamānāyā” เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า savanīyā ความว่า ควรฟัง หรือเป็นประโยชน์แก่การฟัง อธิบายว่า เป็นที่สบายหู

๖๘๓. วิวตฺตมานา กาเยนาติ ตว กาเยน สรีเรน ปริวตฺตมาเนน, อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ เจตํ กรณวจนํ. ยา เวณีสุ ปิฬนฺธนาติ ยานิ เต เกสเวณีสุ ปิฬนฺธนานิ, วิภตฺติโลโป เจตฺถ ทฏฺฐพฺโพ, ลิงฺควิปลฺลาโส วา.

๖๘๓. บทว่า vivattamānā kāyena ความว่า ด้วยกายคือสรีระของท่านที่หมุนเวียนไปมา และบทว่า kāyena นี้ เป็นตติยาวิภัตติในอรรถแห่งอิตถัมภูตลักษณะ. บทว่า yā veṇīsu piḷandhanā ความว่า เครื่องประดับเหล่าใดที่มีอยู่ที่มวยผมของท่าน ในบทว่า yā piḷandhanā นี้ พึงทราบว่ามีการลบวิภัตติ หรือเป็นการสับเปลี่ยนลิงค์

๖๘๔. วฏํสกาติ รตนมยา กณฺณิกา วฏํสกาติ อตฺโถ. วาตธุตาติ มนฺเทน มาลุเตน ธูปยมานา. วาเตน สมฺปกมฺปิตาติ วาเตน สมนฺตโต วิเสสโต กมฺปิตา จลิตา. อถ วา วฏํสกา วาตธุตา, วาเตน สมฺปกมฺปิตาติ อวาเตริตาปิ วาเตริตาปิ เย เต วฏํสกา กมฺปิตา, เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโสติ อตฺถโยชนา.

๖๘๔. บทว่า vaṭaṃsakā ความว่า เครื่องประดับศีรษะที่มีกลีบดอกไม้สำเร็จด้วยรัตนชาติ. บทว่า vātadhutā ความว่า อันลมรำเพยพัดให้ไหวอยู่. บทว่า vātena sampakampitā ความว่า อันลมพัดให้สั่นไหว คือให้เคลื่อนไหวไปรอบ ๆ โดยพิเศษ. อีกนัยหนึ่ง บทว่า vaṭaṃsakā vātadhutā vātena sampakampitā ความว่า แม้ลมจะไม่พัด แต่เครื่องประดับศีรษะเหล่านั้นก็ไหวไปประหนึ่งถูกลมพัด การประกอบความว่า ได้ยินเสียงกึกก้องอันไพเราะของเครื่องประดับศีรษะเหล่านั้นที่สั่นไหวแล้ว

๖๘๕. วาติ คนฺโธ ทิสา สพฺพาติ ตสฺสา เต สิรสฺมึ ทิพฺพมาลาย คนฺโธ วายติ สพฺพา ทิสา. ยถา กึ? รุกฺโข มญฺชูสโก ยถาติ, ยถา นาม มญฺชูสโก รุกฺโข สุปุปฺผิโต อตฺตโน คนฺเธน พหูนิ โยชนานิ ผรมาโน สพฺพา ทิสา วายติ, เอวํ ตว สิรสฺมึ ปิฬนฺธนมาลาย คนฺโธติ อตฺโถ. โส กิร รุกฺโข คนฺธมาทเน ปจฺเจกพุทฺธานํ อุโปสถกรณมณฺฑลมาฬกมชฺเฌ ติฏฺฐติ. ยตฺตกานิ เทวโลเก จ มนุสฺสโลเก จ สุรภิกุสุมานิ, ตานิ ตสฺส สาขคฺเคสุ นิพฺพตฺตนฺติ. เตน โส อติวิย สุคนฺโธ โหติ. เอวํ ตาย เทวตาย ปิฬนฺธนมาลาย คนฺโธติ. เตน วุตฺตํ ‘‘รุกฺโข มญฺชูสโก ยถา’’ติ.

๖๘๕. คำว่า vāti gandho disā sabbā ความว่า กลิ่นทิพยมาลาบนศีรษะของท่านนั้นย่อมฟุ้งไปทั่วทุกทิศ. อุปมาเหมือนอะไร? เหมือนคำว่า rukkho mañjūsako yathā คือเปรียบเหมือนต้นมัญชูสากะที่บานสะพรั่ง ย่อมส่งกลิ่นของตนฟุ้งไปทั่วทุกทิศตลอดหลายโยธน์ ฉันใด กลิ่นมาลาที่ท่านประดับบนศีรษะก็ฟุ้งไปทั่วทุกทิศ ฉันนั้น. ได้ยินว่า ต้นไม้นั้นตั้งอยู่ท่ามกลางมณฑลมาลาที่ทำอุโบสถของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ณ ภูเขากันธมาทน์. ดอกไม้ที่มีกลิ่นหอมใดๆ ที่มีอยู่ในเทวโลกและมนุษย์โลก ดอกไม้ที่มีกลิ่นหอมเหล่านั้นย่อมบังเกิดที่ปลายกิ่งของต้นไม้นั้น. เพราะเหตุนั้น ต้นไม้นั้นจึงมีกลิ่นหอมยิ่งนัก. กลิ่นมาลาที่เทพธิดานั้นประดับก็มีกลิ่นหอมเช่นนั้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า rukkho mañjūsako yathā.

๖๘๖. ยทิปิ ตสฺส สคฺคสฺส ฉผสฺสายตนิกภาวโต สพฺพานิปิ ตตฺถ อารมฺมณานิ ปิยรูปานิเยว, คนฺธรูปานํ ปน สวิเสสานํ ตสฺสา เทวตาย ลาภิภาวโต ‘‘ฆายเส ตํ สุจิคนฺธํ, รูปํ ปสฺสสิ อมานุส’’นฺติ วุตฺตํ.

๖๘๖. แม้ว่าในสวรรค์นั้นจะมีอารมณ์ทั้งปวงเป็นที่น่ารื่นรมย์ เพราะความเป็นที่ตั้งแห่งผัสสายตนะ ๖ แต่เพราะเทพธิดานี้ได้รับกลิ่นและรูปที่พิเศษยิ่งกว่าปกติ ท่านจึงกล่าวว่า ghāyase taṃ sucigandhaṃ, rūpaṃ passasi amānusaṃ (ท่านย่อมได้กลิ่นหอมสะอาดนั้น และได้เห็นรูปอันเป็นทิพย์นี้).

อถ [Pg.160] เทวตา ทฺวีหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

ลำดับนั้น เทพธิดาได้พยากรณ์ด้วยคาถา ๒ บทว่า -

๖๘๗.

๖๘๗.

‘‘ปภสฺสรํ อจฺจิมนฺตํ, วณฺณคนฺเธน สํยุตํ;

อโสกปุปฺผมาลาหํ, พุทฺธสฺส อุปนามยึ.

ดิฉันได้น้อมถวายระเบียบดอกอโศก อันรุ่งเรือง มีรัศมีสว่างไสว ประกอบด้วยวรรณะและกลิ่น แด่พระพุทธเจ้า

๖๘๘.

๖๘๘.

‘‘ตาหํ กมฺมํ กริตฺวาน, กุสลํ พุทฺธวณฺณิตํ;

อเปตโสกา สุขิตา, สมฺปโมทามนามยา’’ติ.

ดิฉันทำกรรมอันเป็นกุศลที่พระพุทธเจ้าทรงสรรเสริญนั้นแล้ว จึงเป็นผู้ปราศจากความโศก มีความสุข บันเทิงใจ ไม่มีโรค

๖๘๗. ตตฺถ สุโธตปวาฬสงฺฆาตสนฺนิภสฺส กิญฺชกฺขเกสรสมุทาเยน ภาณุรํสิชาลสฺส วิย อโสกปุปฺผุตฺตมสฺส ตทา อุปฏฺฐิตตํ สนฺธายาห ‘‘ปภสฺสรํ อจฺจิมนฺต’’นฺติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

๖๘๗. ในบทเหล่านั้น คำว่า pabhassaraṃ accimantaṃ ท่านกล่าวหมายถึงความปรากฏของดอกอโศกอันประเสริฐในขณะนั้น ซึ่งมีลักษณะคล้ายกับกลุ่มประพาฬที่ล้างสะอาดดีแล้ว และเปรียบเสมือนข่ายแห่งรัศมีอันรุ่งโรจน์ด้วยกลุ่มเกสรและอับเรณู. ส่วนที่เหลือมีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นแล.

อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ตาย เทวตาย อตฺตโน สุจริตกมฺเม กถิเต สปริวาราย ตสฺสา ธมฺมํ เทเสตฺวา ตโต มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต ตํ ปวตฺตึ กเถสิ. ภควา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตมหาชนสฺส ธมฺมํ เทเสสิ, สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

ลำดับนั้น เมื่อเทพธิดากราบทูลกุศลกรรมที่ตนได้ทำไว้แล้ว พระมหาโมคคัลลานเถระได้แสดงธรรมแก่เทพธิดานั้นพร้อมด้วยบริวาร แล้วจึงกลับมาสู่มนุษย์โลก กราบทูลเรื่องราวนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงนำเรื่องนั้นมาเป็นเหตุ แล้วทรงแสดงธรรมแก่พุทธบริษัทที่มาประชุมกัน การแสดงธรรมนั้นได้เป็นประโยชน์แก่พุทธบริษัทจำนวนมาก.

ปาริจฺฉตฺตกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

จบการพรรณนาปาริจฉัตตกวิมาน.

อิติ ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย วิมานวตฺถุสฺมึ

ในอรรถกถาขุททกนิกาย ชื่อปรมัตถทีปนี อธิบายวิมานวัตถุ

ทสวตฺถุปฏิมณฺฑิตสฺส ตติยสฺส ปาริจฺฉตฺตกวคฺคสฺส

การอธิบายเนื้อความแห่งปาริจฉัตตกวรรคที่ ๓ อันประดับด้วยเรื่อง ๑๐ เรื่อง

อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

จบการอธิบายเนื้อความ.

๔. มญฺชิฏฺฐกวคฺโค

๔. มัญชิฏฐกวรรค

๑. มญฺชิฏฺฐกวิมานวณฺณนา

๑. การพรรณนามัญชิฏฐกวิมาน

มญฺชิฏฺฐกวคฺเค มญฺชิฏฺฐเก วิมานสฺมินฺติ มญฺชิฏฺฐกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. ตตฺถ อญฺญตโร อุปาสโก ภควนฺตํ นิมนฺเตตฺวา อนนฺตรวิมาเน วุตฺตนเยเนว มณฺฑปํ สชฺเชตฺวา ตตฺถ นิสินฺนํ สตฺถารํ ปูเชตฺวา ทานํ เทติ. เตน จ สมเยน อญฺญตรา กุลทาสี อนฺธวเน สุปุปฺผิตํ สาลรุกฺขํ ทิสฺวา ตตฺถ ปุปฺผานิ คเหตฺวา หีเรหิ [Pg.161] อาวุณิตฺวา วฏํสเก กตฺวา ปุน พหูนิ มุตฺตปุปฺผานิ อคฺคปุปฺผานิ จ คเหตฺวา นครํ ปวิฏฺฐา. ตสฺมึ มณฺฑเป ยุคนฺธรปพฺพตกุจฺฉึ โอภาสยมานํ พาลสูริยํ วิย ฉพฺพณฺณพุทฺธรํสิโย วิสฺสชฺเชตฺวา นิสินฺนํ, ภควนฺตํ ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺตา เตหิ ปุปฺเผหิ ปูเชนฺตี วฏํสกานิ อาสนสฺส สมนฺตโต ฐเปตฺวา อิตรานิ จ ปุปฺผานิ โอกิริตฺวา สกฺกจฺจํ วนฺทิตฺวา ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา อคมาสิ. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ, ตตฺถ ตสฺสา รตฺตผลิกมยํ วิมานํ, ตสฺส จ ปุรโต สุวณฺณวาลุกาสนฺถตภูมิภาคํ มหนฺตํ สาลวนํ ปาตุรโหสิ. สา ยทา วิมานโต นิกฺขมิตฺวา สาลวนํ ปวิสติ, ตทา สาลสาขา โอนมิตฺวา ตสฺสา อุปริ กุสุมานิ โอกิรนฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยน อุปคนฺตฺวา อิมาหิ คาถาหิ กตกมฺมํ ปุจฺฉิ –

ในมัญชิฏฐกวรรค วิมานที่มีคำเริ่มต้นว่า mañjiṭṭhake vimānasmiṃ ชื่อว่า มัญชิฏฐกวิมาน. เรื่องราวเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระเชตวัน กรุงสาวัตถี. ณ ที่นั้น อุบาสกคนหนึ่งนิมนต์พระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว จัดแจงมณฑลตามนัยที่กล่าวไว้ในวิมานก่อนหน้า บูชาและถวายทานแด่พระศาสดาผู้ประทับนั่งในมณฑลนั้น. ในสมัยนั้น นางทาสีในตระกูลคนหนึ่ง เห็นต้นรังที่บานสะพรั่งในป่าอันธวัน จึงเก็บดอกไม้ที่ต้นรังนั้นมา กรองด้วยเส้นใยทำเป็นเครื่องประดับศีรษะ แล้วยังเก็บดอกไม้ที่หล่นเองและดอกไม้ที่ปลายกิ่งเป็นจำนวนมาก เข้ามาสู่พระนคร. เมื่อเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งเปล่งพระพุทธรัศมี ๖ ประการ ประดุจพระอาทิตย์แรกอุทัยส่องสว่างไปทั่วหุบเขาแห่งภูเขายุคันธรในมณฑลนั้น นางมีจิตเลื่อมใส จึงบูชาด้วยดอกไม้เหล่านั้น วางเครื่องประดับศีรษะไว้รอบๆ อาสนะ และโปรยดอกไม้ที่เหลือลงไป ไหว้ด้วยความเคารพ กระทำประทักษิณ ๓ รอบแล้วหลีกไป. ต่อมานางได้ทำกาลกิริยาแล้วไปบังเกิดในภพดาวดึงส์ ในวิมานนั้นมีวิมานที่สำเร็จด้วยแก้วผลึกสีแดงปรากฏแก่เทพธิดานั้น และที่หน้าวิมานนั้นมีพื้นดินที่โรยด้วยทรายทองและมีป่ารังขนาดใหญ่ปรากฏขึ้น. เมื่อใดที่นางออกจากวิมานเข้าไปสู่ป่ารัง เมื่อนั้นกิ่งต้นรังทั้งหลายจะน้อมลงมาโปรยดอกไม้ลงบนตัวนาง. พระมหาโมคคัลลานเถระเข้าไปหาเทพธิดานั้นตามนัยที่กล่าวมาแล้วข้างต้น แล้วถามถึงกรรมที่นางทำไว้ด้วยคาถาเหล่านี้ว่า -

๖๘๙.

๖๘๙.

‘‘มญฺชิฏฺฐเก วิมานสฺมึ, โสณฺณวาลุกสนฺถเต;

ปญฺจงฺคิเกน ตูริเยน, รมสิ สุปฺปวาทิเต.

ท่านรื่นรมย์อยู่ในวิมานสีแดง อันโรยด้วยทรายทอง กึกก้องไปด้วยเสียงดนตรีอันประกอบด้วยองค์ ๕ ที่ประโคมดีแล้ว

๖๙๐.

๖๙๐.

‘‘ตมฺหา วิมานา โอรุยฺห, นิมฺมิตา รตนามยา;

โอคาหสิ สาลวนํ, ปุปฺผิตํ สพฺพกาลิกํ.

ท่านลงจากวิมานนั้น อันเนรมิตขึ้นด้วยรัตนะ เข้าไปสู่ป่ารังที่บานสะพรั่งตลอดกาลทั้งปวง

๖๙๑.

๖๙๑.

‘‘ยสฺส ยสฺเสว สาลสฺส, มูเล ติฏฺฐสิ เทวเต;

โส โส มุญฺจติ ปุปฺผานิ, โอนมิตฺวา ทุมุตฺตโม.

ดูกรเทพธิดา ท่านยืนอยู่ที่โคนต้นรังต้นใดๆ ต้นรังอันประเสริฐต้นนั้นๆ ย่อมน้อมกิ่งลงมาโปรยดอกไม้ให้

๖๙๒.

๖๙๒.

‘‘วาเตริตํ สาลวนํ, อาธุตํ ทิชเสวิตํ;

วาติ คนฺโธ ทิสา สพฺพา, รุกฺโข มญฺชูสโก ยถา.

ป่ารังอันลมพัดไหว สั่นสะเทือน มีหมู่นกอาศัย ย่อมส่งกลิ่นหอมฟุ้งไปทั่วทุกทิศ เปรียบเหมือนต้นมัญชูสากะ

๖๙๓.

๖๙๓.

‘‘ฆายเส ตํ สุจิคนฺธํ, รูปํ ปสฺสสิ อมานุสํ;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ.

ท่านย่อมได้กลิ่นหอมสะอาดนั้น และได้เห็นรูปอันเป็นทิพย์นี้ ดูกรเทพธิดา ดิฉันขอถามท่าน โปรดบอกเถิด ผลนี้เป็นผลของกรรมอะไร?

๖๘๙. ตตฺถ มญฺชิฏฺฐเก วิมานสฺมินฺติ รตฺตผลิกมเย วิมาเน. สินฺทุวารกณวีรมกุลสทิสวณฺณญฺหิ ‘‘มญฺชิฏฺฐก’’นฺติ วุจฺจติ. โสณฺณวาลุกสนฺถเตติ สมนฺตโต วิปฺปกิณฺณาหิ สุวณฺณวาลุกาหิ สนฺถตภูมิภาเค. รมสิ สุปฺปวาทิเตติ สุฏฺฐุ ปวาทิเตน ปญฺจงฺคิเกน ตูริเยน อภิรมสิ.

๖๘๙. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า มญฺชิฏฺฐเก วิมานสฺมึ ความว่า ในวิมานที่ทำด้วยแก้วผลึกสีแดง. จริงอยู่ สีที่เหมือนดอกคนทีสอและดอกกรรณิการ์ เรียกว่า "มัญชิฏฐกะ". บทว่า โสณฺณวาลุกสนฺถเต ความว่า ในภาคพื้นอันลาดด้วยทรายทองที่โปรยไปโดยรอบ. บทว่า รมสิ สุปฺปวาทิเต ความว่า ท่านย่อมเพลิดเพลินด้วยดนตรีมีองค์ ๕ ที่ประโคมดีแล้ว.

๖๙๐. นิมิตฺตา [Pg.162] รตนามยาติ ตว สุจริตสิปฺปินา อภินิมฺมิตา รตนมยา วิมานา. โอคาหสีติ ปวิสสิ. สพฺพกาลิกนฺติ สพฺพกาเล สุขํ สพฺพอุตุสปฺปายํ, สพฺพกาเล ปุปฺผนกํ วา.

๖๙๐. บทว่า นิมิตฺตา รตนามยา ความว่า วิมานทั้งหลายอันเป็นวิการะแห่งรัตนะ ที่ช่างคือสุจริตของท่านเนรมิตขึ้น. บทว่า โอคาหสิ ความว่า ท่านย่อมเข้าไป. บทว่า สพฺพกาลิกํ ความว่า เป็นที่สบายในทุกกาล เหมาะแก่ทุกฤดู หรือมีดอกไม้บานในทุกกาล.

๖๙๒. วาเตริตนฺติ ยถา ปุปฺผานิ โอกิรนฺติ, เอวํ วาเตน อีริตํ จลิตํ. อาธุตนฺติ มนฺเทน มาลุเตน สณิกสณิกํ วิธูปยมานํ. ทิชเสวิตนฺติ มยูรโกกิลาทิสกุณสงฺเฆหิ อุปเสวิตํ.

๖๙๒. บทว่า วาเตรีตํ ความว่า อันลมพัดให้หวั่นไหวแล้ว คือโปรยปรายดอกไม้ลง. บทว่า อาธูตํ ความว่า อันลมโชยอ่อนๆ พัดโบกอยู่เบาๆ. บทว่า ทิชเสวิตํ ความว่า อันหมู่นกมีนกยูงและนกโกกิลาเป็นต้น เข้าไปอาศัย.

เอวํ เถเรน ปุฏฺฐา สา เทวตา อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

เทพธิดานั้น อันพระเถระถามแล้วอย่างนี้ จึงได้พยากรณ์ด้วยคาถาทั้งหลายเหล่านี้ว่า –

๖๙๔.

๖๙๔.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ทาสี อยิรกุเล อหุํ;

พุทฺธํ นิสินฺนํ ทิสฺวาน, สาลปุปฺเผหิ โอกิรึ.

“เมื่อหม่อมฉันเกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ได้เป็นทาสีในตระกูลของนาย ครั้นเห็นพระพุทธเจ้าประทับนั่งอยู่ จึงได้โปรยด้วยดอกสาละ

๖๙๕.

๖๙๕.

‘‘วฏํสกญฺจ สุกตํ, สาลปุปฺผมยํ อหํ;

พุทฺธสฺส อุปนาเมสึ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

“หม่อมฉันผู้เลื่อมใสแล้ว ได้น้อมนำเครื่องประดับศีรษะที่ทำดีแล้ว อันสำเร็จด้วยดอกสาละ เข้าไปถวายแด่พระพุทธเจ้าด้วยมือของตน

๖๙๖.

๖๙๖.

‘‘ตาหํ กมฺมํ กริตฺวาน, กุสลํ พุทฺธวณฺณิตํ;

อเปตโสกา สุขิตา, สมฺปโมทามนามยา’’ติ.

“หม่อมฉันนั้น ครั้นทำกรรมอันเป็นกุศลที่พระพุทธเจ้าทรงสรรเสริญแล้ว จึงเป็นผู้ปราศจากความโศก มีความสุข บันเทิงอยู่ ไม่มีโรคภัยไข้เจ็บ” ดังนี้.

๖๙๔-๕. ตตฺถ อยิรกุเลติ อยฺยกุเล, สามิกเคเหติ อตฺโถ. อหุนฺติ อโหสึ. โอกิรินฺติ ปุปฺเผหิ วิปฺปกิรึ. อุปนาเมสินฺติ ปูชาวเสน อุปนาเมสึ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อยฺยิรกุเล ความว่า ในตระกูลของนาย ในเรือนของสามี. บทว่า อหุํ ความว่า ได้เป็นแล้ว. บทว่า โอกิรึ ความว่า ได้โปรยปรายด้วยดอกไม้. บทว่า อุปนาเมสึ ความว่า ได้น้อมเข้าไปถวายด้วยอำนาจแห่งการบูชา. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน สปริวาราย ตสฺสา เทวตาย ธมฺมํ เทเสตฺวา มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต ตมตฺถํ นิเวเทสิ. ภควา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตมหาชนสฺส ธมฺมํ เทเสสิ. เทสนา สเทวกสฺส โลกสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะแสดงธรรมแก่เทพธิดานั้นพร้อมทั้งบริวารแล้ว กลับมาสู่มนุสสโลก ได้กราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคทรงทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปปัตติแล้ว ได้ทรงแสดงธรรมแก่มหาชนที่ประชุมกัน. พระธรรมเทศนาได้เป็นไปพร้อมกับประโยชน์แก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก ดังนี้แล.

มญฺชิฏฺฐกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถามัญชิฏฐกวิมาน จบ.

๒. ปภสฺสรวิมานวณฺณนา

๒. อรรถกถาปภัสสรวิมาน

ปภสฺสรวรวณฺณนิเภติ [Pg.163] ปภสฺสรวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ. เตน จ สมเยน ราชคเห อญฺญตโร อุปาสโก มหาโมคฺคลฺลานตฺเถเร อภิปฺปสนฺโน โหติ. ตสฺเสกา ธีตา สทฺธา ปสนฺนา, สาปิ เถเร ครุจิตฺตีการพหุลา โหติ. อเถกทิวสํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ราชคเห ปิณฺฑาย จรนฺโต ตํ กุลํ อุปสงฺกมิ. สา เถรํ ทิสฺวา โสมนสฺสชาตา อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา เถเร ตตฺถ นิสินฺเน สุมนมาลาย ปูเชตฺวา มธุรํ คุฬผาณิตํ เถรสฺส ปตฺเต อากิริ, เถโร อนุโมทิตุกาโม นิสีทิ. สา ฆราวาสสฺส พหุกิจฺจตาย อโนกาสตํ ปเวเทตฺวา ‘‘อญฺญสฺมึ ทิวเส ธมฺมํ โสสฺสามี’’ติ เถรํ วนฺทิตฺวา อุยฺโยเชสิ. ตทเหว จ สา กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน อุปสงฺกมิตฺวา อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

(คาถาว่า) ปภสฺสรวรวณฺณนิเภ เป็นปภัสสรวิมาน. เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงราชคฤห์. ก็โดยสมัยนั้น ในกรุงราชคฤห์ อุบาสกคนหนึ่งเลื่อมใสยิ่งในพระมหาโมคคัลลานเถระ. ธิดาคนหนึ่งของอุบาสกนั้นมีศรัทธาเลื่อมใส แม้นางก็มีความเคารพหนักแน่นในพระเถระ. ครั้งนั้น วันหนึ่ง ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวบิณฑบาตในกรุงราชคฤห์ ได้เข้าไปยังตระกูลนั้น. นางเห็นพระเถระแล้ว เกิดโสมนัส ปูลาดอาสนะ เมื่อพระเถระนั่ง ณ ที่นั้นแล้ว ได้บูชาด้วยพวงดอกมะลิ และใส่ฟานิต (น้ำอ้อย) ที่มีรสหวานลงในบาตรของพระเถระ. พระเถระประสงค์จะอนุโมทนา จึงนั่งนิ่งอยู่. นางกราบทูลถึงการไม่มีโอกาสเพราะมีกิจมากแห่งฆราวาส แล้วไหว้พระเถระส่งกลับไปว่า "ในวันอื่นจักฟังธรรม". และในวันนั้นเอง นางได้ทำกาละแล้วไปบังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์. ท่านพระมหาโมคคัลลานะเข้าไปหานางแล้ว ได้ถามด้วยคาถาทั้งหลายเหล่านี้ว่า –

๖๙๗.

๖๙๗.

‘‘ปภสฺสรวรวณฺณนิเภ, สุรตฺตวตฺถวสเน;

มหิทฺธิเก จนฺทนรุจิรคตฺเต,กา ตฺวํ สุเภ เทวเต วนฺทเส มมํ.

“ดูกรเทพธิดาผู้มีวรรณะประเสริฐผ่องใสดุจรัศมี ผู้นุ่งห่มผ้าที่ย้อมดีแล้ว ผู้มีฤทธิ์มาก มีร่างกายงดงามดุจจันทน์ ดูกรเทพธิดาผู้งดงาม ท่านเป็นใคร จึงไหว้เรา

๖๙๘.

๖๙๘.

‘‘ปลฺลงฺโก จ เต มหคฺโฆ, นานารตนจิตฺติโต รุจิโร;

ยตฺถ ตฺวํ นิสินฺนา วิโรจสิ, เทวราชาริว นนฺทเน วเน.

“และบัลลังก์ของท่านก็มีค่ามาก วิจิตรด้วยรัตนะต่างๆ งดงาม ซึ่งท่านนั่งอยู่ย่อมรุ่งเรือง ดุจท้าวเทวราชในสวนนันทวัน

๖๙๙.

๖๙๙.

‘‘กึ ตฺวํ ปุเร สุจริตมาจรี ภทฺเท, กิสฺส กมฺมสฺส วิปากํ;

อนุโภสิ เทวโลกสฺมึ, เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข;

กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ.

“ดูกรนางผู้เจริญ ในกาลก่อน ท่านได้ประพฤติสุจริตอะไรไว้ ท่านย่อมเสวยวิบากของกรรมอะไรในเทวโลก ดูกรเทพธิดา เราถามแล้ว ขอท่านจงบอก นี้เป็นผลของกรรมอะไร” ดังนี้.

๖๙๗. ตตฺถ ปภสฺสรวรวณฺณนิเภติ นิภาติ ทิพฺพตีติ นิภา, วณฺโณว นิภา วณฺณนิภา, อติวิย โอภาสนโต ปภสฺสรา ฉวิโทสาภาเวน วรา อุตฺตมา วณฺณนิภา เอติสฺสาติ ปภสฺสรวรวณฺณนิภา. อามนฺตนวเสน ‘‘ปภสฺสรวรวณฺณนิเภ’’ติ วุตฺตํ. สุรตฺตวตฺถวสเนติ สุฏฺฐุ รตฺตวตฺถนิวตฺเถ. จนฺทนรุจิรคตฺเตติ จนฺทนานุลิตฺตํ วิย รุจิรคตฺเต, โคสีตจนฺทเนน พหลตรานุลิตฺตํ วิย สุรตฺตมนุญฺญสรีราวยเวติ อตฺโถ, จนฺทนานุเลเปน วา รุจิรคตฺเต.

๖๙๗. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปภสฺสรวรวณฺณนิเภ ความว่า ชื่อว่า นิภา เพราะย่อมส่องสว่าง ย่อมรุ่งเรือง, วรรณะนั่นเองคือ นิภา ชื่อว่า วรรณนิภา. ชื่อว่า ปภัสสรา เพราะส่องสว่างยิ่งนัก. ชื่อว่า วรา คือ อุตตมา เพราะไม่มีโทษแห่งผิว. วรรณนิภาอันประเสริฐผ่องใสมีอยู่แก่เทพธิดานั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปภัสสรวรวรรณนิภา. ท่านกล่าวว่า "ปภสฺสรวรวณฺณนิเภ" ด้วยอำนาจอาลปนะ. บทว่า สุรตฺตวตฺถวสเน ความว่า ผู้นุ่งห่มผ้าที่ย้อมดีแล้ว. บทว่า จนฺทนรุจิรคตฺเต ความว่า มีร่างกายงดงามดุจลูบไล้ด้วยจันทน์, อธิบายว่า มีอวัยวะแห่งสรีระอันแดงงามน่าพอใจ ดุจลูบไล้ให้หนายิ่งขึ้นด้วยจันทน์ชื่อโคสีตะ, หรือ มีร่างกายงดงามด้วยการลูบไล้จันทน์.

เอวํ [Pg.164] เถเรน ปุฏฺฐา เทวตา อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

เทพธิดา อันพระเถระถามแล้วอย่างนี้ จึงได้พยากรณ์ด้วยคาถาทั้งหลายเหล่านี้ว่า –

๗๐๐.

๗๐๐.

‘‘ปิณฺฑาย เต จรนฺตสฺส, มาลํ ผาณิตญฺจ อททํ ภนฺเต;

ตสฺส กมฺมสฺสิทํ วิปากํ, อนุโภมิ เทวโลกสฺมึ.

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อท่านเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต หม่อมฉันได้ถวายพวงดอกไม้และฟานิต นี้เป็นวิบากแห่งกรรมนั้น ที่หม่อมฉันเสวยอยู่ในเทวโลก

๗๐๑.

๗๐๑.

‘‘โหติ จ เม อนุตาโป, อปรทฺธํ ทุกฺขิตญฺจ เม ภนฺเต;

สาหํ ธมฺมํ นาสฺโสสึ, สุเทสิตํ ธมฺมราเชน.

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ และหม่อมฉันมีความเดือดร้อนใจ หม่อมฉันได้ทำผิดพลาดและเป็นทุกข์ หม่อมฉันนั้น ไม่ได้ฟังธรรมที่พระธรรมราชาทรงแสดงไว้ดีแล้ว

๗๐๒.

๗๐๒.

‘‘ตํ ตํ วทามิ ภทฺทนฺเต, ยสฺส เม อนุกมฺปิโย โกจิ;

ธมฺเมสุ ตํ สมาทเปถ, สุเทสิตํ ธมฺมราเชน.

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะเหตุนั้น หม่อมฉันจึงขอกล่าวกับท่านว่า หากมีใครที่ท่านพึงอนุเคราะห์ ขอท่านจงให้ผู้นั้นสมาทานในธรรมทั้งหลายที่พระธรรมราชาทรงแสดงไว้ดีแล้ว

๗๐๓.

๗๐๓.

‘‘เยสํ อตฺถิ สทฺธา พุทฺเธ, ธมฺเม จ สงฺฆรตเน;

เต มํ อติวิโรจนฺติ, อายุนา ยสสา สิริยา.

“ชนเหล่าใดมีศรัทธาในพระพุทธเจ้า ในพระธรรม และในพระสังฆรัตนะ ชนเหล่านั้นย่อมรุ่งเรืองยิ่งกว่าหม่อมฉัน ด้วยอายุ ยศ และสิริ

๗๐๔.

๗๐๔.

‘‘ปตาเปน วณฺเณน อุตฺตริตรา, อญฺเญ มหิทฺธิกตรา มยา เทวา’’ติ.

“(และ) ยิ่งกว่าโดยเดชและวรรณะ เทพเหล่าอื่นมีฤทธิ์มากกว่าหม่อมฉัน” ดังนี้.

๗๐๐. ตตฺถ มาลนฺติ สุมนปุปฺผํ. ผาณิตนฺติ อุจฺฉุรสํ คเหตฺวา กตผาณิตํ.

๗๐๐. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า มาลํ คือ ดอกมะลิ. บทว่า ผาณิตํ คือ ฟานิตที่ทำโดยนำน้ำอ้อยมาเคี่ยว.

๗๐๑. อนุตาโปติ วิปฺปฏิสาโร. ตสฺส การณมาห ‘‘อปรทฺธํ ทุกฺขตญฺจ เม ภนฺเต’’ติ. อิทานิ ตํ สรูปโต ทสฺเสติ ‘‘สาหํ ธมฺมํ นาสฺโสสิ’’นฺติ, สา อหํ ตทา ตว เทเสตุกามสฺส ธมฺมํ น สุณึ. กีทิสํ? สุเทสิตํ ธมฺมราเชนาติ, สมฺมาสมฺพุทฺเธน อาทิกลฺยาณาทิตาย เอกนฺตนิยฺยานิกตาย จ สฺวาขาตนฺติ อตฺโถ.

๗๐๑. บทว่า อนุตาโป คือ ความเดือดร้อนใจ. ท่านกล่าวถึงเหตุของความเดือดร้อนใจนั้นด้วยบทว่า "อปรทฺธํ ทุกฺขตญฺจ เม ภนฺเต". บัดนี้ แสดงความผิดพลาดนั้นโดยสรูปด้วยบทว่า "สาหํ ธมฺมํ นาสฺโสสึ" (ความว่า) หม่อมฉันนั้น ในกาลนั้น ไม่ได้ฟังธรรมของท่านผู้ประสงค์จะแสดง. (ถามว่า) ธรรมเช่นไร? (ตอบว่า) สุเทสิตํ ธมฺมราเชน ความว่า อันพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้ดีแล้ว เพราะมีความงามในเบื้องต้นเป็นต้น และเพราะเป็นธรรมนำออกจากทุกข์โดยส่วนเดียว.

๗๐๒. ตนฺติ ตสฺมา ธมฺมราเชน สุเทสิตตฺตา อสวนสฺส จ มาทิสานํ อนุตาปเหตุภาวโต. ตนฺติ ตุวํ, ตุยฺหนฺติ อตฺโถ. ยสฺสาติ โย อสฺส. อนุกมฺปิโยติ อนุกมฺปิตพฺโพ. โกจีติ โย โกจิ. ธมฺเมสูติ สีลาทิธมฺเมสุ. ‘‘ธมฺเม หี’’ติ วา ปาโฐ, สาสนธมฺเมติ อตฺโถ. หีติ นิปาตมตฺตํ, วจนวิปลฺลาโส วา. ตนฺติ อนุกมฺปิตพฺพปุคฺคลํ. สุเทสิตนฺติ สุฏฺฐุ เทสิตํ.

๗๐๒. บทว่า Tanti คือ เพราะเหตุที่พระธรรมราชาทรงแสดงไว้ดีแล้ว และเพราะเป็นเหตุแห่งความเดือดร้อนในภายหลังแก่คนเช่นเราผู้ไม่ได้ฟัง. บทว่า Tanti ความว่า ท่าน, ของท่าน. บทว่า Yassā คือ yo assa. บทว่า Anukampiyo คือ anukampitabbo (พึงอนุเคราะห์). บทว่า Koci คือ yo koci (คนใดคนหนึ่ง). บทว่า Dhammesu คือ ในธรรมทั้งหลายมีศีลเป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง มีปาฐะว่า Dhamme hī ความว่า ในศาสนธรรม. บทว่า Hi เป็นเพียงนิบาต หรือเป็นการสับเปลี่ยนพจน์. บทว่า Tanti คือ บุคคลผู้พึงอนุเคราะห์. บทว่า Sudesitaṃ คือ suṭṭhu desitaṃ (ทรงแสดงไว้ดีแล้ว).

๗๐๓-๔. เต มํ อติวิโรจนฺตีติ เต รตนตฺตเย ปสนฺนา เทวปุตฺตา มํ อติกฺกมิตฺวา วิโรจนฺติ. ปตาเปนาติ เตชสา อานุภาเวน. อญฺเญติ [Pg.165] เย อญฺเญ. มยาติ นิสฺสกฺเก กรณวจนํ. วณฺเณน อุตฺตริตรา มหิทฺธิกตรา จ เทวา, เต รตนตฺตเย อภิปฺปสนฺนาเยวาติ ทสฺเสติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

๗๐๓-๔. บทว่า Te maṃ ativirocanti คือ เทพบุตรเหล่านั้นผู้เลื่อมใสในพระรัตนตรัย ย่อมรุ่งเรืองยิ่งกว่าเรา. บทว่า Patāpena คือ ด้วยเดช ด้วยอานุภาพ. บทว่า Aññe คือ เทพเหล่าอื่น. บทว่า Mayā เป็นกรณวิภัตติในอรรถปัญจมีวิภัตติ. แสดงว่า เทพเหล่าใดมีวรรณะยิ่งกว่าและมีฤทธิ์มากกว่า (กว่าเรา) เทพเหล่านั้นเลื่อมใสอย่างยิ่งในพระรัตนตรัย. ที่เหลือก็มีนัยดังที่กล่าวแล้ว.

ปภสฺสรวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาปภัสสรวิมาน จบ.

๓. นาควิมานวณฺณนา

๓. อรรถกถานาควิมาน

อลงฺกตา มณิกญฺจนาจิตนฺติ นาควิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา พาราณสิยํ วิหรติ อิสิปตเน มิคทาเย. เตน สมเยน พาราณสิวาสินี เอกา อุปาสิกา สทฺธา ปสนฺนา สีลาจารสมฺปนฺนา ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส วตฺถยุคํ วายาเปตฺวา สุปริโธตํ การาเปตฺวา อุปสงฺกมิตฺวา ภควโต ปาทมูเล ฐเปตฺวา เอวมาห ‘‘ปฏิคฺคณฺหาตุ, ภนฺเต ภควา, อิมํ วตฺถยุคํ อนุกมฺปํ อุปาทาย ยํ มม อสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’ติ. ภควา ตํ ปฏิคฺคเหตฺวา ตสฺสา อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ธมฺมํ เทเสสิ, สา เทสนาวสาเน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา เคหํ อคมาสิ. สา น จิรสฺเสว กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปนฺนา สกฺกสฺส เทวราชสฺส ปิยา อโหสิ วลฺลภา ยสุตฺตรา นาม นาเมน. ตสฺสา ปุญฺญานุภาเวน เหมชาลสญฺฉนฺโน กุญฺชรวโร นิพฺพตฺติ, ตสฺส จ ขนฺเธ มณิมโย มณฺฑโป, มชฺเฌ สุปญฺญตฺตรตนปลฺลงฺโก นิพฺพตฺติ, ทฺวีสุ ทนฺเตสุ จสฺส กมลกุวลยุชฺชลา รมณียา ทฺเว โปกฺขรณิโย ปาตุรเหสุํ. ตตฺถ ปทุมกณฺณิกาสุ ฐิตา เทวธีตา ปคฺคหิตปญฺจงฺคิกตูริยา นจฺจนฺติ เจว คายนฺติ จ.

นาควิมาน เริ่มต้นด้วยคาถาว่า Alaṅkatā maṇikañcanācitaṃ. เรื่องเกิดขึ้นได้อย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้กรุงพาราณสี. สมัยนั้น อุบาสิกาชาวกรุงพาราณสีคนหนึ่ง มีศรัทธาเลื่อมใส สมบูรณ์ด้วยศีลและอาจาระ ตั้งใจอุทิศถวายพระผู้มีพระภาค จึงให้ช่างทอผ้าคู่หนึ่ง แล้วให้ซักฟอกอย่างดี เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค วางผ้าคู่นั้นไว้ที่พระบาทแล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดอาศัยความอนุเคราะห์ รับผ้าคู่นี้ของข้าพระองค์ เพื่อประโยชน์สุขแก่ข้าพระองค์สิ้นกาลนานเถิด". พระผู้มีพระภาคทรงรับผ้านั้นแล้ว ทรงเห็นอุปนิสัยสมบัติของนางจึงทรงแสดงธรรม. ในเวลาจบพระธรรมเทศนา นางได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล ถวายบังคมพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วกลับไปเรือน. ต่อมาไม่นาน นางทำกาละแล้วไปเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ได้เป็นเทพธิดาผู้เป็นที่รักที่โปรดปรานของท้าวสักกเทวราช มีนามว่า ยสุตตรา. ด้วยอานุภาพบุญของนาง ช้างตัวประเสริฐที่ประดับด้วยตาข่ายทองได้บังเกิดขึ้น และบนหลังช้างนั้นมีมณฑปแก้วมณี และบัลลังก์แก้วที่ปูลาดอย่างดีบังเกิดขึ้น ณ ท่ามกลาง. ที่งาทั้งสองของช้างนั้น มีสระโบกขรณีที่น่ารื่นรมย์ ๒ สระปรากฏขึ้น สว่างไสวด้วยดอกบัวแดงและบัวขาบ. ในสระนั้น เหล่าเทพธิดายืนอยู่บนฝักบัว ประโคมดนตรีมีองค์ ๕ ทั้งฟ้อนรำและขับร้องอยู่.

สตฺถา พาราณสิยํ ยถาภิรนฺตํ วิหริตฺวา เยน สาวตฺถิ เตน จาริกํ ปกฺกามิ. อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ ปตฺวา ตตฺร สุทํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. อถ สา เทวตา อตฺตนา อนุภุยฺยมานํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ โอโลเกตฺวา ตสฺสา การณํ อุปธาเรนฺตี ‘‘สตฺถุ วตฺถยุคทานการณ’’นฺติ ญตฺวา สญฺชาตโสมนสฺสา ภควติ ปสาทพหุมานา วนฺทิตุกามา อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา หตฺถิกฺขนฺธวรคตา อากาเสน อาคนฺตฺวา ตโต โอตริตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ตํ อายสฺมา วงฺคีโส ภควโต อนุญฺญาย อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

พระศาสดาประทับอยู่ในกรุงพาราณสีตามพระอัธยาศัยแล้ว ได้เสด็จจาริกไปทางกรุงสาวัตถี. เสด็จถึงกรุงสาวัตถีโดยลำดับแล้ว ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ในกรุงสาวัตถี. ครั้งนั้น เทพธิดานั้นพิจารณาทิพยสมบัติที่ตนเสวยอยู่ ใคร่ครวญถึงเหตุแห่งสมบัตินั้น ก็ทราบว่า "มีเหตุมาจากการถวายผ้าคู่แด่พระศาสดา" จึงเกิดโสมนัส มีความเลื่อมใสและความเคารพอย่างยิ่งในพระผู้มีพระภาค มีความประสงค์จะถวายบังคม ในเวลาล่วงปฐมยาม ทรงช้างตัวประเสริฐมาทางอากาศ แล้วลงจากหลังช้าง ถวายบังคมพระผู้มีพระภาค ประคองอัญชลี ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. ท่านพระวังคีสะได้รับพุทธานุญาตแล้ว ได้ทูลถามเทพธิดานั้นด้วยคาถาเหล่านี้ว่า –

๗๐๕.

๗๐๕.

‘‘อลงฺกตา [Pg.166] มณิกญฺจนาจิตํ, โสวณฺณชาลจิตํ มหนฺตํ;

อภิรุยฺห คชวรํ สุกปฺปิตํ, อิธาคมา เวหายสํ อนฺตลิกฺเข.

ท่านผู้ประดับประดาแล้ว ขึ้นสู่ช้างตัวประเสริฐที่ยิ่งใหญ่ ประดับด้วยแก้วมณีและทองคำ ประดับด้วยตาข่ายทอง ซึ่งถูกตกแต่งอย่างดี มาที่นี่ทางอากาศในท้องฟ้า

๗๐๖.

๗๐๖.

‘‘นาคสฺส ทนฺเตสุ ทุเวสุ นิมฺมิตา, อจฺโฉทกา ปทุมินิโย สุผุลฺลา;

ปทุเมสุ จ ตูริยคณา ปภิชฺชเร, อิมา จ นจฺจนฺติ มโนหราโย.

ที่งาทั้งสองของช้าง มีสระบัวที่น้ำใสสะอาด ดอกบัวบานสะพรั่ง ถูกเนรมิตขึ้น และในดอกบัวเหล่านั้น หมู่ดนตรีก็บรรเลง เหล่านางฟ้อนที่น่ารื่นรมย์ใจเหล่านี้ก็ฟ้อนรำอยู่

๗๐๗.

๗๐๗.

‘‘เทวิทฺธิปตฺตาสิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

ท่านผู้มีอานุภาพมาก ได้บรรลุฤทธิ์ของเทพ เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้? เพราะเหตุใดท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ?

๗๐๕. ตตฺถ อลงฺกตาติ สพฺพาภรณวิภูสิตา. มณิกญฺจนาจิตนฺติ เตหิ ทิพฺพมาเนหิ มณิสุวณฺเณหิ อาจิตํ. โสวณฺณชาลจิตนฺติ เหมชาลสญฺฉนฺนํ. มหนฺตนฺติ วิปุลํ. สุกปฺปิตนฺติ คมนสนฺนาหวเสน สุฏฺฐุ สนฺนทฺธํ. เวหายสนฺติ เวหายสภูเต หตฺถิปิฏฺเฐ. อนฺตลิกฺเขติ อากาเส, ‘‘อลงฺกตมณิกญฺจนาจิต’’นฺติปิ ปาโฐ. อยญฺเหตฺถ สงฺเขปตฺโถ – เทวเต, ตฺวํ สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกตา อลงฺกตมณิกญฺจนาจิตํ, อติวิย ทิพฺพมาเนหิ มณีหิ กญฺจเนหิ จ อลงฺกรณวเสน ขจิตํ, เหมชาเลหิ กุมฺภาลงฺการาทิเภเทหิ หตฺถาลงฺกาเรหิ จิตํ อามุตฺตํ มหนฺตํ อติวิย พฺรหนฺตํ อุตฺตมํ คชํ อารุยฺห หตฺถิปิฏฺฐิยา นิสินฺนา อากาเสเนว อิธ อมฺหากํ สนฺติกํ อาคตาติ.

๗๐๕. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า Alaṅkatā คือ ผู้ประดับด้วยเครื่องอาภรณ์ทุกอย่าง. บทว่า Maṇikañcanācitaṃ คือ ประดับด้วยแก้วมณีและทองคำอันเป็นทิพย์ที่รุ่งเรืองเหล่านั้น. บทว่า Sovaṇṇajālacitaṃ คือ ปกคลุมด้วยตาข่ายทอง. บทว่า Mahantaṃ คือ ใหญ่โต. บทว่า Sukappitaṃ คือ ตกแต่งอย่างดีเพื่อการเดินทาง. บทว่า Vehāyasaṃ คือ บนหลังช้างซึ่งอยู่ในอากาศ. บทว่า Antalikkhe คือ ในอากาศ. อีกอย่างหนึ่ง มีปาฐะว่า alaṅkatamaṇikañcanācitaṃ. นี้เป็นความหมายโดยสรุปในที่นี้: ดูกรเทพธิดา ท่านผู้ประดับด้วยเครื่องประดับทั้งปวง ขึ้นสู่ช้างตัวประเสริฐที่ใหญ่โตอย่างยิ่ง ซึ่งประดับด้วยเครื่องประดับช้างมีชนิดต่างๆ เช่น ตาข่ายทอง เครื่องประดับศีรษะ เป็นต้น อันเป็นเครื่องประดับที่ฝังด้วยแก้วมณีและทองคำอันเป็นทิพย์ที่รุ่งเรืองอย่างยิ่ง นั่งอยู่บนหลังช้าง มาสู่สำนักของพวกเราที่นี่ทางอากาศ.

๗๐๖. นาคสฺส ทนฺเตสุ ทุเวสุ นิมฺมิตาติ เอราวณสฺส วิย นาคราชสฺส อิมสฺส ทฺวีสุ ทนฺเตสุ ทฺเว โปกฺขรณิโย สุจริตสิปฺปินา สุฏฺฐุ วิรจิตา. ตูริยคณาติ ปญฺจงฺคิกตูริยสมูหา. ปภิชฺชเรติ ทฺวาทสนฺนํ ลยเภทานํ วเสน ปเภทํ คจฺฉนฺติ. ‘‘ปวชฺชเร’’ติ จ ปฐนฺติ, ปกาเรหิ วาทียนฺตีติ อตฺโถ.

๗๐๖. บทว่า Nāgassa dantesu duvesu nimmitā คือ สระโบกขรณี ๒ สระ ที่งาทั้งสองของพญาช้างนี้ ถูกศิลปินคือสุจริตกรรมสร้างสรรค์ไว้อย่างดี ดุจของพญาช้างเอราวัณ. บทว่า Tūriyagaṇā คือ หมู่ดนตรีมีองค์ ๕. บทว่า Pabhijjare คือ จำแนกออกไปตามประเภทของจังหวะ ๑๒ อย่าง. อีกอย่างหนึ่ง อ่านว่า Pavajjare ความว่า บรรเลงไปโดยประการต่างๆ.

เอวํ [Pg.167] เถเรน ปุฏฺฐา เทวตา อิมาหิ คาถาหิ วิสฺสชฺเชสิ –

เทพธิดาถูกพระเถระทูลถามอย่างนี้แล้ว ได้ทูลตอบด้วยคาถาเหล่านี้ว่า –

๗๐๘.

๗๐๘.

‘‘พาราณสิยํ อุปสงฺกมิตฺวา, พุทฺธสฺสหํ วตฺถยุคํ อทาสึ;

ปาทานิ วนฺทิตฺวา ฉมา นิสีทึ, วิตฺตา จหํ อญฺชลิกํ อกาสึ.

ดิฉันเข้าไปเฝ้าพระพุทธเจ้าที่กรุงพาราณสี ได้ถวายผ้าคู่หนึ่ง ถวายบังคมพระบาทแล้ว นั่งลงบนพื้นดิน ดิฉันมีใจยินดี ได้ประคองอัญชลี

๗๐๙.

๗๐๙.

‘‘พุทฺโธ จ เม กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ, อเทสยิ สมุทยทุกฺขนิจฺจตํ;

อสงฺขตํ ทุกฺขนิโรธสสฺสตํ, มคฺคํ อเทสยิ ยโต วิชานิสํ.

พระพุทธเจ้าผู้มีพระฉวีวรรณดั่งทองคำ ได้ทรงแสดงธรรมแก่ดิฉัน คือ สมุทัย ทุกข์ ความไม่เที่ยง, ภาวะที่ไม่ถูกปรุงแต่ง เป็นที่ดับทุกข์อันยั่งยืน (คือนิโรธ) และทรงแสดงมรรค ซึ่งเป็นเหตุให้ดิฉันได้รู้แจ้งแทงตลอด (อริยสัจ ๔)

๗๑๐.

๗๑๐.

‘‘อปฺปายุกี กาลกตา ตโต จุตา, อุปปนฺนา ติทสคณํ ยสสฺสินี;

สกฺกสฺสหํ อญฺญตรา ปชาปติ, ยสุตฺตรา นาม ทิสาสุ วิสฺสุตา’’ติ.

ดิฉันมีอายุสั้น ทำกาละแล้ว จุติจากภพนั้น ไปเกิดในหมู่เทพชั้นดาวดึงส์ เป็นผู้มียศ ดิฉันเป็นปชาบดีองค์หนึ่งของท้าวสักกะ มีนามว่า ยสุตตรา ปรากฏไปทั่วทุกทิศ

๗๐๘-๙. ตตฺถ ฉมาติ ภูมิยํ. ภุมฺมตฺเถ หิ อิทํ ปจฺจตฺตวจนํ. วิตฺตาติ ตุฏฺฐา. ยโตติ ยโต สตฺถุ สามุกฺกํสิกธมฺมเทสนโต. วิชานิสนฺติ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ปฏิวิชฺฌึ.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ฉมา ความว่า บนแผ่นดิน. จริงอยู่ คำนี้เป็นปัจจัตตวจนะในอรรถว่าภูมิ. บทว่า วิตฺตา ความว่า ยินดีแล้ว. บทว่า ยโต ความว่า เพราะเหตุที่ได้ฟังสามุกกังสิกธรรมเทศนาของพระศาสดา. (บทว่า วิชานิสนฺติ ความว่า) ข้าพเจ้าได้แทงตลอดอริยสัจ ๔.

๗๑๐. อปฺปายุกีติ ‘‘อีทิสํ นาม อุฬารํ ปุญฺญํ กตฺวา น ตยา เอตสฺมึ ทุกฺขพหุเล มนุสฺสตฺตภาเว เอวํ ฐาตพฺพ’’นฺติ สญฺชาตาภิสนฺธินา วิย ปริกฺขยํ คเตน กมฺมุนา อปฺปายุกา สมานา. อญฺญตรา ปชาปตีติ โสฬสสหสฺสานํ มเหสีนํ อญฺญตรา. ทิสาสุ วิสฺสุตาติ ทฺวีสุ เทวโลเกสุ สพฺพทิสาสุ ปากฏา ปญฺญาตา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

๗๑๐. บทว่า อปฺปายุกี ความว่า เป็นผู้มีอายุน้อย เพราะกรรมที่ถึงความสิ้นไป ราวกับมีความประสงค์เกิดขึ้นว่า ‘ท่านทำบุญอันโอฬารเช่นนี้แล้ว ไม่ควรตั้งอยู่นานอย่างนี้ในอัตภาพแห่งมนุษย์อันมีความทุกข์มากนี้’. บทว่า อญฺญตรา ปชาปติ ความว่า เป็นพระมเหสีองค์ใดองค์หนึ่งในจำนวนพระมเหสี ๑๖,๐๐๐ องค์. บทว่า ทิสาสุ วิสฺสุตา ความว่า เป็นผู้ปรากฏเลื่องลือไปในทิศทั้งปวงในเทวโลกทั้งสองชั้น. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

นาควิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถานาควิมาน จบ.

๔. อโลมวิมานวณฺณนา

๔. อรรถกถาอโลมวิมาน

อภิกฺกนฺเตน [Pg.168] วณฺเณนาติ อโลมวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา พาราณสิยํ อิสิปตเน มิคทาเย วิหรนฺโต ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย พาราณสึ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. ตตฺเถกา อโลมา นาม ทุคฺคติตฺถี ภควนฺตํ ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺตา อญฺญํ ทาตพฺพํ อปสฺสนฺตี ‘‘อีทิสมฺปิ ภควโต ทินฺนํ มยฺหํ มหปฺผลํ ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา ปริภินฺนวณฺณํ อโลณํ สุกฺขกุมฺมาสํ อุปเนสิ, ภควา ปฏิคฺคเหสิ. สา ตํ ทานํ อารมฺมณํ กตฺวา โสมนสฺสํ ปเวเทสิ, สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน –

เรื่องอโลมวิมาน เริ่มต้นว่า อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน. เรื่องนั้นเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อประทับอยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้กรุงพาราณสี ในเวลาเช้า ทรงนุ่งสบงแล้ว ทรงถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปสู่กรุงพาราณสีเพื่อบิณฑบาต. ในกรุงพาราณสีนั้น มีหญิงเข็ญใจคนหนึ่งชื่อว่าอโลมา เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว มีจิตเลื่อมใส เมื่อไม่เห็นวัตถุทานอย่างอื่น จึงคิดว่า ‘แม้ของเช่นนี้ที่ถวายแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า ก็จักมีผลมากแก่เรา’ จึงได้น้อมถวายขนมกุมมาสแห้ง มีสีแปลกไป ไม่มีรสเค็ม, พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับแล้ว. นางทำทานนั้นให้เป็นอารมณ์แล้ว ได้ประกาศความโสมนัส, ในกาลต่อมา นางทำกาละแล้ว ได้บังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์. ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้ (ถาม) เทพธิดานั้นว่า –

๗๑๑.

๗๑๑.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน…เป… วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“ท่านมีวรรณะงามยิ่ง...ฯลฯ...และวรรณะของท่านส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้

ปุจฺฉิ. สาปิ ตสฺส พฺยากาสิ, ตํ ทสฺเสตุํ –

ได้ทูลถามแล้ว. แม้เทพธิดานั้นก็ได้พยากรณ์แก่ท่าน, เพื่อจะแสดงการพยากรณ์นั้น (จึงมีคำกล่าวว่า) –

๗๑๔.

๗๑๔.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. – วุตฺตํ;

“เทพธิดานั้นมีใจยินดี...ฯลฯ...นี้เป็นผลของกรรมอะไร” ดังนี้. (ท่านกล่าวไว้แล้ว)

๗๑๕.

๗๑๕.

‘‘อหญฺจ พาราณสิยํ, พุทฺธสฺสาทิจฺจพนฺธุโน;

อทาสึ สุกฺขกุมฺมาสํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

“ข้าพเจ้าอยู่ในกรุงพาราณสี ได้ถวายขนมกุมมาสแห้งแด่พระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ ด้วยมือของตน มีใจเลื่อมใส.

๗๑๖.

๗๑๖.

‘‘สุกฺขาย อโลณิกาย จ, ปสฺส ผลํ กุมฺมาสปิณฺฑิยา;

อโลมํ สุขิตํ ทิสฺวา, โก ปุญฺญํ น กริสฺสติ.

“ท่านจงดูผลแห่งก้อนขนมกุมมาสที่แห้งและไม่มีรสเค็มเถิด. เมื่อเห็นนางอโลมาผู้ถึงความสุขแล้ว ใครเล่าจะไม่ทำบุญ.

๗๑๗.

๗๑๗.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“เพราะกรรมนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของข้าพเจ้าส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้.

๗๑๖. ตตฺถ อโลมํ สุขิตํ ทิสฺวาติ อโลมมฺปิ นาม สุกฺขกุมฺมาสมตฺตํ ทตฺวา เอวํ ทิพฺพสุเขน สุขิตํ ทิสฺวา. โก ปุญฺญํ น กริสฺสตีติ โก นาม อตฺตโน หิตสุขํ อิจฺฉนฺโต ปุญฺญํ น กริสฺสตีติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

๗๑๖. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อโลมํ สุขิตํ ทิสฺวา ความว่า เมื่อเห็นแม้นางอโลมาถวายเพียงขนมกุมมาสแห้งแล้วถึงความสุขด้วยทิพยสุขอย่างนี้. บทว่า โก ปุญฺญํ น กริสฺสติ ความว่า ใครเล่าชื่อว่าผู้ปรารถนาประโยชน์สุขของตน จะไม่ทำบุญ. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

อโลมวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอโลมวิมาน จบ.

๕. กญฺชิกทายิกาวิมานวณฺณนา

๕. อรรถกถากัญจิกทายิกาวิมาน

อภิกฺกนฺเตน [Pg.169] วณฺเณนาติ กญฺชิกทายิกาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา อนฺธกวินฺเท วิหรติ. เตน จ สมเยน ภควโต กุจฺฉิยํ วาตโรโค อุปฺปชฺชิ. ภควา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อามนฺเตสิ ‘‘คจฺฉ ตฺวํ อานนฺท, ปิณฺฑาย จริตฺวา มยฺหํ เภสชฺชตฺถํ กญฺชิกํ อาหรา’’ติ. ‘‘เอวํ ภนฺเต’’ติ โข อายสฺมา อานนฺโท ภควโต ปฏิสฺสุณิตฺวา มหาราชทตฺติยํ ปตฺตํ คเหตฺวา อตฺตโน อุปฏฺฐากเวชฺชสฺส นิเวสนทฺวาเร อฏฺฐาสิ. ตํ ทิสฺวา เวชฺชสฺส ภริยา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา เถรํ ปุจฺฉิ ‘‘กีทิเสน โว, ภนฺเต, เภสชฺเชน อตฺโถ’’ติ. สา กิร พุทฺธิสมฺปนฺนา ‘‘เภสชฺเชน ปโยชเน สติ เถโร อิธาคจฺฉติ, น ภิกฺขตฺถ’’นฺติ สลฺลกฺเขสิ. ‘‘กญฺชิเกนา’’ติ จ วุตฺเต ‘‘น ยิทํ เภสชฺชํ มยฺหํ อยฺยสฺส, ตถา เหส ภควโต ปตฺโต, หนฺทาหํ โลกนาถสฺส อนุจฺฉวิกํ กญฺชิกํ สมฺปาเทมี’’ติ โสมนสฺสชาตา สญฺชาตพหุมานา พทรยูเสน ยาคุํ สมฺปาเทตฺวา ปตฺตํ ปูเรตฺวา ตสฺส ปริวารภาเวน อญฺญญฺจ โภชนํ ปฏิยาเทตฺวา เปเสสิ. ตํ ปริภุตฺตมตฺตสฺเสว ภควโต โส อาพาโธ วูปสมิ. สา อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิตฺวา มหตึ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺตี โมทติ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ อจฺฉราสหสฺสปริวาเรน วิจรนฺตึ ทิสฺวา ตาย กตกมฺมํ อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

เรื่องกัญจิกทายิกาวิมาน เริ่มต้นว่า อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน. เรื่องนั้นเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่เมืองอันธกวินทะ. ก็ในสมัยนั้น อาพาธด้วยลมได้เกิดขึ้นในพระอุทรของพระผู้มีพระภาคเจ้า. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกท่านพระอานนท์ว่า “อานนท์ เธอจงไป เที่ยวบิณฑบาตแล้ว จงนำน้ำข้าวต้มมาเพื่อเป็นยาแก่เรา”. ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ดีละ พระเจ้าข้า” แล้วถือบาตรอันท้าวมหาราชถวาย ไปยืนอยู่ที่ประตูเรือนของหมอผู้อุปัฏฐากของตน. ภรรยาของหมอเห็นท่านแล้ว จึงเดินมาต้อนรับ ไหว้แล้ว รับบาตรแล้ว ได้ทูลถามพระเถระว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านต้องการยาชนิดไหน”. ได้ยินว่า นางเป็นผู้มีปัญญา ได้กำหนดหมายว่า “เมื่อมีความต้องการด้วยยา พระเถระจึงมาที่นี่ ไม่ได้มาเพื่อบิณฑบาต”. และเมื่อท่านตอบว่า “ด้วยน้ำข้าวต้ม” (นางคิดว่า) “ยานี้ไม่ใช่ของพระคุณเจ้าของฉัน จริงอยู่ บาตรนี้เป็นของพระผู้มีพระภาคเจ้า เอาล่ะ บัดนี้เราจะจัดแจงน้ำข้าวต้มที่สมควรแก่พระโลกนาถ” จึงเกิดความโสมนัส เกิดความเคารพอย่างมาก จัดแจงยาคูด้วยน้ำพุทรา ทำให้เต็มบาตรแล้ว จัดแจงโภชนะอย่างอื่นเป็นบริวารของยาคูนั้นแล้ว ส่งไปถวาย. อาพาธนั้นของพระผู้มีพระภาคเจ้าสงบระงับไป เพียงแค่ได้เสวยยาคูนั้น. ในสมัยอื่น นางทำกาละแล้ว บังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ เสวยทิพยสมบัติอันยิ่งใหญ่ บันเทิงอยู่. ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวจาริกไปในเทวโลก เห็นนางเที่ยวไปพร้อมด้วยนางอัปสรพันหนึ่งเป็นบริวาร จึงได้ทูลถามถึงกรรมที่นางได้ทำไว้ด้วยคาถาเหล่านี้ว่า –

๗๑๙.

๗๑๙.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน …เป… วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“ท่านมีวรรณะงามยิ่ง...ฯลฯ...และวรรณะของท่านส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้

สาปิ พฺยากาสิ.

แม้เทพธิดานั้นก็ได้พยากรณ์แล้ว.

๗๒๑.

๗๒๑.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“เทพธิดานั้นมีใจยินดี...ฯลฯ...นี้เป็นผลของกรรมอะไร”.

๗๒๓.

๗๒๓.

‘‘อหํ อนฺธกวินฺทมฺหิ, พุทฺธสฺสาทิจฺจพนฺธุโน;

อทาสึ โกลสมฺปากํ, กญฺชิกํ เตลธูปิตํ.

“ข้าพเจ้าอยู่ในเมืองอันธกวินทะ ได้ถวายน้ำข้าวต้มที่ปรุงด้วยพุทรา อบด้วยน้ำมัน แด่พระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์.

๗๒๔.

๗๒๔.

‘‘ปิปฺผลฺยา ลสุเณน จ, มิสฺสํ ลามญฺชเกน จ;

อทาสึ อุชุภูตสฺมึ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

“(น้ำข้าวต้มนั้น) เจือด้วยดีปลีและกระเทียม และด้วยแฝกหอม ข้าพเจ้าได้ถวายแด่พระองค์ผู้มีพระธรรมอันตรง ด้วยจิตอันเลื่อมใสยิ่ง.

๗๒๕.

๗๒๕.

‘‘ยา มเหสิตฺตํ กาเรยฺย, จกฺกวตฺติสฺส ราชิโน;

นารี สพฺพงฺคกลฺยาณี, ภตฺตุ จาโนมทสฺสิกา;

เอกสฺส กญฺชิกทานสฺส, กลํ นาคฺฆติ โสฬสึ.

“สตรีใดพึงเป็นพระมเหสีของพระเจ้าจักรพรรดิ เป็นนารีผู้มีความงามทุกส่วน และเป็นที่รักของพระสวามี (ความเป็นพระมเหสีนั้น) ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งการถวายน้ำข้าวต้มครั้งหนึ่ง.

๗๒๖.

๗๒๖.

‘‘สตํ [Pg.170] นิกฺขา สตํ อสฺสา, สตํ อสฺสตรีรถา;

สตํ กญฺญาสหสฺสานิ, อามุตฺตมณิกุณฺฑลา;

เอกสฺส กญฺชิกทานสฺส, กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสึ.

“ทองคำร้อยแท่ง ม้าร้อยตัว รถเทียมอัสสดรร้อยคัน หญิงสาวหนึ่งแสนนาง ผู้ประดับด้วยตุ้มหูแก้วมณี (ทั้งหมดนี้) ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งการถวายน้ำข้าวต้มครั้งหนึ่ง.

๗๒๗.

๗๒๗.

‘‘สตํ เหมวตา นาคา, อีสาทนฺตา อุรูฬฺหวา;

สุวณฺณกจฺฉา มาตงฺคา, เหมกปฺปนวาสสา,เอกสฺส กญฺชิกทานสฺส, กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสึ.

“ช้าง ๑๐๐ เชือก เกิดในป่าหิมพานต์ มีงาเพียงดังงอนไถ มีกำลังมาก เป็นช้างตระกูลมาตังคะ มีเครื่องรัดตัวเป็นทองคำ ประดับด้วยเครื่องทองและผ้าใหม่ (ทั้งหมดนี้) ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งการถวายน้ำข้าวต้มครั้งหนึ่ง.

๗๒๘.

๗๒๘.

‘‘จตุนฺนมปิ ทีปานํ, อิสฺสรํ โยธ การเย;

เอกสฺส กญฺชิกทานสฺส, กลํ นาคฺฆติ โสฬสิ’’นฺติ.

“ผู้ใดพึงเป็นใหญ่ในทวีปทั้ง ๔ (ความเป็นใหญ่นั้น) ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งการถวายน้ำข้าวต้มครั้งหนึ่ง” ดังนี้.

๗๒๓-๔. ตตฺถ อทาสึ โกลสมฺปาปกํ, กญฺชิกํ เตลธูปิตนฺติ พทรโมทกกสาเว จตุคุโณทกสโมทิเต ปาเกน จตุตฺถภาคาวสิฏฺฐํ ยาคุํ ปจิตฺวา ตํ ติกฏุกอชโมทหิงฺคุชีรกลสุณาทีหิ กฏุกภณฺเฑหิ อภิสงฺขริตฺวา สุธูปิตํ กตฺวา ลามญฺชคนฺธํ คาหาเปตฺวา ปสนฺนจิตฺเตน ภควโต ปตฺเต อากิริตฺวา สตฺถารํ อุทฺทิสิตฺวา อทาสึ, เถรสฺส หตฺเถ ปติฏฺฐเปสินฺติ ทสฺเสติ. เตนาห –

บรรดาคาถานั้น บทว่า `adāsiṃ kolasampāpakaṃ, kañjikaṃ teladhūpitanti` (เราได้ถวายน้ำข้าวที่ปรุงด้วยพุทรา อบด้วยน้ำมัน) แสดงความหมายดังนี้ว่า ข้าพเจ้าหุงยาคูที่ผสมด้วยผงพุทรา เติมน้ำสี่เท่า เคี่ยวจนเหลือหนึ่งในสี่ส่วน ปรุงยาคูนั้นด้วยเครื่องเทศมีตรีกฏุก (พริก ดีปลี ขิง) ยางน่อง มหาหิงคุ์ ยี่หร่า กระเทียม เป็นต้น แล้วอบให้มีกลิ่นหอม ทำให้ได้กลิ่นหญ้าแฝก แล้วจึงเทลงในบาตรของพระผู้มีพระภาคด้วยจิตที่เลื่อมใส อุทิศถวายแด่พระศาสดา ได้วางไว้ในมือของพระเถระ (พระอานนท์) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า –

‘‘ปิปฺผลฺยา ลสุเณน จ, มิสฺสํ ลามญฺชเกน จ;

อทาสึ อุชุภูตสฺมึ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา’’ติ.

ข้าพเจ้าได้ถวาย (น้ำข้าว) ที่ผสมด้วยดีปลีและกระเทียม ทั้งเจือด้วยหญ้าแฝก แด่พระผู้ทรงตรง ด้วยจิตที่เลื่อมใสยิ่ง

เสสํ วุตฺตนยเมว.

เนื้อความที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

เอวํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ตาย เทวตาย อตฺตนา สมุปจิตสุจริตกมฺเม อาวิกเต สปริวาราย ตสฺสา ธมฺมํ เทเสตฺวา มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา จตุปริสมชฺเฌ ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

ด้วยประการฉะนี้ เมื่อเทวดาองค์นั้นได้ประกาศสุจริตกรรมที่ตนได้สั่งสมไว้ดีแล้ว ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุ จึงแสดงธรรมแก่เทวดาองค์นั้นพร้อมทั้งบริวาร แล้วมาสู่มนุษยโลก กราบทูลเรื่องราวนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปปัตติ (เรื่องปรารภ) แล้วทรงแสดงธรรมในท่ามกลางบริษัท ๔ เทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมกับประโยชน์แก่มหาชน ดังนี้แล

กญฺชิกทายิกาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาเรื่องกาญจิกทายิกาวิมาน จบแล้ว

๖. วิหารวิมานวณฺณนา

๖. อรรถกถาเรื่องวิหารวิมาน

อภิกฺกนฺเตน [Pg.171] วณฺเณนาติ วิหารวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน วิสาขา มหาอุปาสิกา อญฺญตรสฺมึ อุสฺสวทิวเส อุยฺยาเน วิจรณตฺถํ สหายิกาหิ ปริชเนน จ อุสฺสาหิตา สุนฺหาตานุลิตฺตา สุโภชนํ ภุญฺชิตฺวา มหาลตาปสาธนํ ปิฬนฺธิตฺวา ปญฺจมตฺเตหิ สหายิกาสเตหิ ปริวาริตา มหนฺเตน อิสฺสริเยน มหตา ปริจฺเฉเทน เคหโต นิกฺขมฺม อุยฺยานํ อุทฺทิสฺส คจฺฉนฺตี จินฺเตสิ ‘‘พาลทาริกาย วิย กึ เม โมฆกีฬิเตน, หนฺทาหํ วิหารํ คนฺตฺวา ภควนฺตํ มโนภาวนีเย จ อยฺเย วนฺทิสฺสามิ, ธมฺมญฺจ โสสฺสามี’’ติ วิหารํ คนฺตฺวา เอกมนฺเต ฐตฺวา มหาลตาปิฬนฺธนํ โอมุญฺจิตฺวา ตํ ทาสิยา หตฺเถ ทตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. ตสฺสา ภควา ธมฺมํ เทเสสิ.

เรื่องวิหารวิมาน เริ่มต้นด้วยคาถาว่า `อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน` เป็นต้น เรื่องเกิดขึ้นได้อย่างไร? คือ พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน ในกรุงสาวัตถี สมัยนั้น ในวันมหรสพวันหนึ่ง นางวิสาขามหาอุบาสิกาถูกเหล่าสหายและบริชนคะยั้นคะยอเพื่อจะไปเที่ยวในอุทยาน นางจึงอาบน้ำชำระกายและลูบไล้ของหอม บริโภคโภชนะอย่างดีแล้ว ประดับเครื่องประดับมหาลดาปสาธน์ แวดล้อมด้วยสหายหญิงประมาณ ๕๐๐ คน ออกจากเรือนด้วยอิสริยยศอันยิ่งใหญ่ ด้วยบริวารเป็นอันมาก มุ่งหน้าไปยังอุทยาน ขณะกำลังเดินไป นางได้ดำริว่า "เราจะมัวเล่นสนุกอย่างไร้สาระเหมือนเด็กหญิงไปทำไม เอาล่ะ เราจะไปยังวิหารเพื่อถวายบังคมพระผู้มีพระภาคและเหล่าพระอริยเจ้าผู้เป็นที่เจริญใจ และจักได้ฟังธรรมด้วย" นางจึงไปยังวิหาร ยืนอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง ถอดเครื่องประดับมหาลดาปสาธน์ออก มอบไว้ในมือของหญิงรับใช้ แล้วเข้าไปถวายบังคมพระผู้มีพระภาค นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงธรรมแก่นาง

สา ธมฺมํ สุตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา มโนภาวนีเย จ ภิกฺขู วนฺทิตฺวา วิหารโต นิกฺขมิตฺวา โถกํ คนฺตฺวา ทาสึ อาห ‘‘หนฺท เช อาภรณํ ปิฬนฺธิสฺสามี’’ติ. สา ตํ ภณฺฑิกํ กตฺวา พนฺธิตฺวา วิหาเร ฐเปตฺวา ตหํ ตหํ วิจริตฺวา คมนกาเล วิสฺสริตฺวา คตตฺตา ‘‘วิสฺสริตํ มยา, ติฏฺฐ อยฺเย อาหริสฺสามี’’ติ นิวตฺติตุกามา อโหสิ. วิสาขา ‘‘สเจ เช วิหาเร ฐเปตฺวา วิสฺสริตํ, ตสฺส วิหารสฺเสว อตฺถาย ตํ ปริจฺจชิสฺสามี’’ติ วิหารํ คนฺตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา อตฺตโน อธิปฺปายํ ปเวเทนฺตี ‘‘วิหารํ, ภนฺเต, กาเรสฺสามิ, อธิวาเสตุ เม ภควา อนุกมฺปํ อุปาทายา’’ติ อาห. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน.

นางครั้นฟังธรรมแล้ว จึงถวายบังคมพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณ ถวายบังคมพระภิกษุทั้งหลายผู้เป็นที่เจริญใจ แล้วออกจากวิหารไปได้เล็กน้อย จึงกล่าวกับหญิงรับใช้ว่า "นี่แน่ะ เธอ จงนำเครื่องประดับมา เราจะสวม" หญิงรับใช้ผู้นั้นห่อเครื่องประดับนั้นเป็นห่อแล้วผูกไว้ วางไว้ในวิหาร แล้วเดินเที่ยวไปในที่นั้นๆ พอถึงเวลาจะกลับก็ลืมไปเสีย เพราะเหตุที่ลืมไปจึงกล่าวว่า "นายหญิงเจ้าขา ดิฉันลืมไว้เจ้าค่ะ โปรดรอก่อน ดิฉันจะไปนำมา" นางจึงประสงค์จะกลับไป นางวิสาขากล่าวว่า "นี่แน่ะ เธอ ถ้าเธอวางลืมไว้ในวิหาร เราจะบริจาคเครื่องประดับนั้นเพื่อประโยชน์แก่วิหารนั่นแหละ" แล้วจึงกลับไปยังวิหาร เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมแล้ว กราบทูลความประสงค์ของตนว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จักสร้างวิหาร ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงรับ โดยอาศัยความอนุเคราะห์แก่ข้าพระองค์เถิด" พระผู้มีพระภาคทรงรับด้วยดุษณีภาพ

สา ตํ ปิฬนฺธนํ สตสหสฺสาธิกนวโกฏิอคฺฆนกํ วิสฺสชฺเชตฺวา อายสฺมตา มหาโมคฺคลฺลาเนน นวกมฺมาธิฏฺฐายเกน สุวิภตฺตภิตฺติถมฺภตุลาโคปานสิกณฺณิกทฺวารพาหวาตปาน โสปานาทิเคหาวยวํ มโนหรํ สุวิกปฺปิตกฏฺฐกมฺมรมณียํ สุปริกมฺมกตสุธากมฺมํ มนุญฺญํ สุวิรจิตมาลากมฺมลตากมฺมาทิจิตฺตกมฺมวิจิตฺตํ สุปรินิฏฺฐิตมณิกุฏฺฏิม สทิสภูมิตลํ เทววิมานสทิสํ เหฏฺฐาภูมิยํ ปญฺจ คพฺภสตานิ, อุปริภูมิยํ ปญฺจ คพฺภสตานีติ คพฺภสหสฺสปฏิมณฺฑิตํ พุทฺธสฺส ภควโต ภิกฺขุสงฺฆสฺส [Pg.172] จ วสนานุจฺฉวิกํ มหนฺตํ ปาสาทํ ตสฺส ปริวารปาสาทสหสฺสญฺจ เตสํ ปริวารภาเวน กุฏิมณฺฑปจงฺกมนาทีนิ จ กาเรนฺตี นวหิ มาเสหิ วิหารํ นิฏฺฐาเปสิ. ปรินิฏฺฐิเต จ วิหาเร นวเหว หิรญฺญโกฏีหิ วิหารมหํ กาเรนฺตี ปญฺจมตฺเตหิ สหายิกาสเตหิ สทฺธึ ปาสาทํ อภิรุหิตฺวา ตสฺส สมฺปตฺตึ ทิสฺวา โสมนสฺสชาตา สหายิกา อาห ‘‘อิมํ เอวรูปํ ปาสาทํ กาเรนฺติยา ยํ มยา ปุญฺญํ ปสุตํ, ตํ อนุโมทถ, ปตฺติทานํ โว ทมฺมี’’ติ. ‘‘อโห สาธุ อโห สาธู’’ติ ปสนฺนจิตฺตา สพฺพาปิ อนุโมทึสุ.

นางได้สละเครื่องประดับนั้นซึ่งมีมูลค่าเก้าโกฏิหนึ่งแสน แล้วมอบให้ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุเป็นผู้ดูแลการก่อสร้าง ได้สร้างปราสาทหลังใหญ่ ซึ่งมีส่วนประกอบของเรือน เช่น ฝา เสา ขื่อ กลอน ช่อฟ้า กรอบประตู หน้าต่าง บันได เป็นต้น ที่แบ่งส่วนไว้อย่างดี เป็นที่จับใจ มีงานไม้ที่ทำไว้อย่างงดงาม มีงานปูนที่ทำไว้อย่างดีเป็นที่น่าพอใจ ประดับวิจิตรด้วยจิตรกรรมต่างๆ เช่น ลายพวงมาลัย ลายเถาวัลย์ เป็นต้น มีพื้นเสมอเหมือนพื้นแก้วมณีที่ขัดดีแล้ว ดุจวิมานของทวยเทพ มีห้อง ๕๐๐ ห้องที่ชั้นล่าง และ ๕๐๐ ห้องที่ชั้นบน ประดับด้วยห้องหนึ่งพันห้อง เหมาะสมเป็นที่ประทับของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคและเป็นที่อยู่ของภิกษุสงฆ์ และยังสร้างปราสาทบริวารอีกหนึ่งพันหลัง และสร้างกุฎี มณฑป ที่จงกรม เป็นต้น เป็นบริวารของปราสาทเหล่านั้น โดยใช้เวลาเก้าเดือนจึงสร้างวิหารเสร็จ เมื่อวิหารสร้างเสร็จแล้ว นางได้ใช้ทรัพย์อีกเก้าโกฏิจัดงานฉลองวิหาร นางพร้อมด้วยสหายหญิงประมาณ ๕๐๐ คน ขึ้นไปบนปราสาท เห็นความสมบูรณ์ของปราสาทนั้นแล้วเกิดโสมนัส จึงกล่าวกับสหายหญิงทั้งหลายว่า "บุญใดที่ดิฉันได้สั่งสมไว้ด้วยการสร้างปราสาทอันมีลักษณะเช่นนี้ ขอพวกท่านจงอนุโมทนาบุญนั้นเถิด ดิฉันขอมอบส่วนบุญให้แก่พวกท่าน" สหายหญิงทั้งหมดต่างมีจิตเลื่อมใส อนุโมทนาว่า "สาธุ สาธุ ดีแล้ว ดีแล้ว"

ตตฺถ อญฺญตรา อุปาสิกา วิเสสโต ตํ ปตฺติทานํ มนสากาสิ. สา น จิรสฺเสว กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ. ตสฺสา ปุญฺญานุภาเวน อเนกกูฏาคารปาการอุยฺยานโปกฺขรณิอาทิปฏิมณฺฑิตํ โสฬสโยชนายามวิตฺถารพฺเพธํ อตฺตโน ปภาย โยชนสตํ ผรนฺตํ อากาสจารึ มหนฺตํ วิมานํ ปาตุรโหสิ. สา คจฺฉนฺตีปิ อจฺฉราสหสฺสปริวารา สห วิมาเนน คจฺฉติ. วิสาขา ปน มหาอุปาสิกา วิปุลปริจฺจาคตาย สทฺธาสมฺปตฺติยา จ นิมฺมานรตีสุ นิพฺพตฺติตฺวา สุนิมฺมิตเทวราชสฺส อคฺคมเหสิภาวํ สมฺปาปุณิ. อถายสฺมา อนุรุทฺโธ เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ วิสาขาย สหายิกํ ตาวตึสภวเน อุปฺปนฺนํ ทิสฺวา –

ในบรรดาสหายหญิงเหล่านั้น อุบาสิกาคนหนึ่งได้ทำไว้ในใจซึ่งส่วนบุญนั้นโดยพิเศษ นางสิ้นชีวิตในเวลาไม่นานนัก ก็ได้ไปบังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ด้วยอานุภาพแห่งบุญของนาง วิมานหลังใหญ่ที่สัญจรไปในอากาศได้ก็ปรากฏขึ้น ประดับด้วยยอดปราสาท กำแพง อุทยาน และสระโบกขรณีเป็นอันมาก มีความยาว ความกว้าง และความสูง ๑๖ โยชน์ แผ่รัศมีของตนไปไกล ๑๐๐ โยชน์ แม้เมื่อนางจะไปที่ใด ก็ไปพร้อมกับวิมาน มีนางอัปสรหนึ่งพันเป็นบริวาร ส่วนนางวิสาขามหาอุบาสิกา ด้วยการบริจาคอันไพบูลย์และความถึงพร้อมด้วยศรัทธา ได้ไปบังเกิดในสวรรค์ชั้นนิมมานรดี และได้เป็นอัครมเหสีของสุสุนิมมิตเทวราช ครั้งนั้น ท่านพระอนุรุทธะผู้มีอายุ เที่ยวจาริกไปในเทวโลก ได้เห็นสหายของนางวิสาขาซึ่งบังเกิดในภพดาวดึงส์นั้นแล้ว จึงได้กล่าวว่า –

๗๒๙.

๗๒๙.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

ดูกรเทพธิดา ท่านมีวรรณะยิ่งนัก ยืนอยู่ ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ดุจดาวประกายพรึก

๗๓๐.

๗๓๐.

‘‘ตสฺสา เต นจฺจมานาย, องฺคมงฺเคหิ สพฺพโส;

ทิพฺพา สทฺทา นิจฺฉรนฺติ, สวนียา มโนรมา.

เมื่อท่านฟ้อนรำอยู่ เสียงทิพย์อันไพเราะน่ารื่นรมย์ใจ ย่อมเปล่งออกมาจากอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวงของท่าน

๗๓๑.

๗๓๑.

‘‘ตสฺสา เต นจฺจมานาย, องฺคมงฺเคหิ สพฺพโส;

ทิพฺพา คนฺธา ปวายนฺติ, สุจิคนฺธา มโนรมา.

เมื่อท่านฟ้อนรำอยู่ กลิ่นทิพย์อันหอมบริสุทธิ์และน่ารื่นรมย์ใจ ย่อมฟุ้งออกจากอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวง

๗๓๒.

๗๓๒.

‘‘วิวตฺตมานา กาเยน, ยา เวณีสุ ปิฬนฺธนา;

เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา.

เมื่อท่านหมุนกาย เครื่องประดับที่เกล้าผมทั้งหลายของท่าน ย่อมมีเสียงดังไพเราะประดุจเสียงดนตรีเครื่องห้า

๗๓๓.

๗๓๓.

‘‘วฏํสกา วาตธุตา, วาเตน สมฺปกมฺปิตา;

เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา.

เครื่องประดับที่ทัดหู ถูกลมพัดให้หวั่นไหว ย่อมมีเสียงดังไพเราะประดุจเสียงดนตรีเครื่องห้า

๗๓๔.

๗๓๔.

‘‘ยาปิ [Pg.173] เต สิรสฺมึ มาลา, สุจิคนฺธา มโนรมา;

วาติ คนฺโธ ทิสา สพฺพา, รุกฺโข มญฺชูสโก ยถา.

แม้พวงมาลาบนศีรษะของท่าน ก็มีกลิ่นหอมบริสุทธิ์และน่ารื่นรมย์ใจ กลิ่นหอมฟุ้งไปทั่วทุกทิศ ประดุจต้นมัญชุสกะ

๗๓๕.

๗๓๕.

‘‘ฆายเส ตํ สุจิคนฺธํ, รูปํ ปสฺสสิ อมานุสํ;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

ท่านได้ดมกลิ่นหอมบริสุทธิ์นั้น เห็นรูปอันเป็นทิพย์ ดูกรเทพธิดา เราถามแล้ว ขอท่านจงบอกเถิด นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร

อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ. สาปิ ตสฺส เอวํ พฺยากาสิ –

(พระเถระ) ได้ทูลถามด้วยคาถาเหล่านี้. ฝ่ายเทพธิดานั้นก็ได้พยากรณ์แก่พระเถระนั้นดังนี้ว่า

๗๓๖.

๗๓๖.

‘‘สาวตฺถิยํ มยฺหํ สขี ภทนฺเต, สงฺฆสฺส กาเรสิ มหาวิหารํ;

ตตฺถปฺปสนฺนา อหมานุโมทึ, ทิสฺวา อคารญฺจ ปิยญฺจ เมตํ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สหายของดิฉันในกรุงสาวัตถี ได้สร้างมหาวิหารถวายแด่พระสงฆ์ ดิฉันเลื่อมใสในมหาวิหารนั้น จึงได้อนุโมทนา เพราะได้เห็นเรือน (วิหาร) นั้นและสิ่งที่รักของดิฉัน

๗๓๗.

๗๓๗.

‘‘ตาเยว เม สุทฺธนุโมทนาย, ลทฺธํ วิมานพฺภุตทสฺสเนยฺยํ;

สมนฺตโต โสฬสโยชนานิ, เวหายสํ คจฺฉติ อิทฺธิยา มม.

ดิฉันได้วิมานอันน่าอัศจรรย์น่าทัศนานี้ ด้วยการอนุโมทนาอันบริสุทธิ์ของดิฉันนั้นเอง วิมานของดิฉันนี้ไปในอากาศได้โดยรอบ 16 โยชน์ ด้วยฤทธิ์ของดิฉัน

๗๓๘.

๗๓๘.

‘‘กูฏาคารา นิเวสา เม, วิภตฺตา ภาคโส มิตา;

ททฺทลฺลมานา อาภนฺติ, สมนฺตา สตโยชนํ.

เรือนยอดอันเป็นที่อยู่ของดิฉัน แบ่งเป็นส่วนๆ อย่างพอเหมาะ รุ่งเรืองส่องสว่างไปโดยรอบ 100 โยชน์

๗๓๙.

๗๓๙.

‘‘โปกฺขรญฺโญ จ เม เอตฺถ, ปุถุโลมนิเสวิตา;

อจฺโฉทกา วิปฺปสนฺนา, โสณฺณวาลุกสนฺถตา.

ในวิมานนี้ของดิฉันมีสระโบกขรณี เป็นที่อาศัยของฝูงปลาใหญ่ มีน้ำใสสะอาด ไม่ขุ่นมัว ปูลาดด้วยทรายทอง

๗๔๐.

๗๔๐.

‘‘นานาปทุมสญฺฉนฺนา, ปุณฺฑรีกสโมตตา;

สุรภี สมฺปวายนฺติ, มนุญฺญา มาลุเตริตา.

สระโบกขรณีเหล่านั้น ปกคลุมด้วยปทุมชาตินานาชนิด ดาษดาไปด้วยดอกบุณฑริก ส่งกลิ่นหอมฟุ้งขจรขจาย น่ารื่นรมย์ใจ ถูกลมพัดโชยมา

๗๔๑.

๗๔๑.

‘‘ชมฺพุโย ปนสา ตาลา, นาฬิเกรวนานิ จ;

อนฺโตนิเวสเน ชาตา, นานารุกฺขา อโรปิมา.

ต้นหว้า ขนุน ตาล และหมู่มะพร้าว ต้นไม้นานาชนิดที่ไม่มีใครปลูก เกิดขึ้นภายในที่อยู่ของดิฉัน

๗๔๒.

๗๔๒.

‘‘นานาตูริยสงฺฆุฏฺฐํ, อจฺฉราคณโฆสิตํ;

โยปิ มํ สุปิเน ปสฺเส, โสปิ วิตฺโต สิยา นโร.

วิมานนี้กึกก้องด้วยเสียงดนตรีนานาชนิด เสียงขับร้องของหมู่เทพอัปสร แม้บุรุษใดได้เห็นดิฉันในความฝัน บุรุษนั้นก็พึงเป็นผู้ยินดี

๗๔๓.

๗๔๓.

‘‘เอตาทิสํ อพฺภุตทสฺสเนยฺยํ, วิมานํ สพฺพโส ปภํ;

มม กมฺเม หิ นิพฺพตฺตํ, อลํ ปุญฺญานิ กาตเว’’ติ.

วิมานอันน่าอัศจรรย์น่าทัศนาเช่นนี้ สว่างไสวไปทั่วทุกแห่ง บังเกิดขึ้นด้วยกรรมของดิฉันเอง (เพราะฉะนั้น) การทำบุญทั้งหลายจึงควรทำอย่างยิ่ง

๗๓๖. ตตฺถ [Pg.174] สาวตฺถิยํ มยฺหํ สขี ภทนฺเต, สงฺฆสฺส กาเรสิ มหาวิหารนฺติ ภนฺเต อนุรุทฺธ, สาวตฺถิยา สมีเป ปาจีนปสฺเส มยฺหํ มม สกฺขี สหายิกา วิสาขา มหาอุปาสิกา อาคตาคตํ จาตุทฺทิสํ ภิกฺขุสงฺฆํ อุทฺทิสฺส นวหิรญฺญโกฏิปริจฺจาเคน ปุพฺพารามํ นาม มหนฺตํ วิหารํ กาเรสิ. ตตฺถปฺปสนฺนา อหมานุโมทินฺติ ตสฺมึ วิหาเร กตปริโยสิเต สงฺฆสฺส นิยฺยาทิยมาเน ตาย กเต ปตฺติทาเน ‘‘อโห ฐาเน วต ปริจฺจาโค กโต’’ติ ปสนฺนา รตนตฺตเย กมฺมผเล จ สญฺชาตปสาทา อหํ อนุโมทึ. วตฺถุวเสน ตสฺสา อนุโมทนาย อุฬารภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทิสฺวา อคารญฺจ ปิยญฺจ เมต’’นฺติ อาห. สหสฺสคพฺภํ อติวิย รมณียํ เทววิมานสทิสํ ตญฺจ อคารํ มหนฺตํ ปาสาทํ ปิยญฺจ เม พุทฺธปฺปมุขํ สงฺฆํ อุทฺทิสฺส ตาทิสํ มหนฺตํ ธนปริจฺจาคํ ทิสฺวา อนุโมทินฺติ โยชนา.

๗๓๖. ในบทเหล่านั้น บทว่า สāvatthiyaṃ mayhaṃ sakhī bhadante, saṅghassa kāresi mahāvihāraṃ ความว่า ข้าแต่ท่านอนุรุทธะผู้เจริญ ที่ใกล้กรุงสาวัตถีทางทิศตะวันออก สหายของดิฉัน คือนางวิสาขามหาอุบาสิกา ได้สละทรัพย์ 9 โกฏิ สร้างมหาวิหารชื่อว่าบุพพาราม อุทิศถวายแด่ภิกษุสงฆ์ผู้มาจากทิศทั้งสี่ทั้งที่มาแล้วและยังไม่มา. บทว่า Tatthappasannā ahamānumodiṃ ความว่า เมื่อวิหารนั้นสร้างเสร็จแล้ว และกำลังถวายแด่พระสงฆ์ เมื่อนางวิสาขานั้นทำการอุทิศส่วนบุญ ดิฉันเลื่อมใสในพระรัตนตรัยและในผลของกรรม มีความเลื่อมใสเกิดขึ้นแล้ว ได้อนุโมทนาว่า 'โอ การบริจาคในฐานะอันควรทำได้ดีแล้วหนอ'. เพื่อจะแสดงความยิ่งใหญ่แห่งการอนุโมทนานั้นโดยอำนาจแห่งวัตถุ จึงกล่าวว่า disvā agārañca piyañca metaṃ. พึงประกอบความว่า ดิฉันได้เห็นปราสาทใหญ่หลังนั้น ซึ่งมีห้องพันหนึ่ง น่ารื่นรมย์อย่างยิ่ง ดุจเทววิมาน และได้เห็นการบริจาคทรัพย์มากมายเช่นนั้น ซึ่งนางวิสาขาอุทิศถวายแด่พระสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข อันเป็นที่รักของดิฉัน จึงได้อนุโมทนา.

๗๓๗. ตาเยว เม สุทฺธนุโมทนายาติ ยถาวุตฺตาย เทยฺยธมฺมปริจฺจาคาภาเวน สุทฺธาย เกวลาย อนุโมทนาเยว. ลทฺธํ วิมานพฺภุตทสฺสเนยฺยนฺติ มยฺหํ ปุพฺเพ อีทิสสฺส อภูตปุพฺพตาย อพฺภุตํ สมนฺตภทฺทกภาเวน อติวิย สุรูปตาย จ ทสฺสเนยฺยํ อิมํ วิมานํ ลทฺธํ อธิคตํ. เอวํ ตสฺส วิมานสฺส อภิรูปตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปมาณมหตฺตํ ปภาวมหตฺตํ อุปโภควตฺถุมหตฺตญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘สมนฺตโต โสฬสโยชนานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อิทฺธิยา มมาติ มม ปุญฺญิทฺธิยา.

๗๓๗. บทว่า Tāyeva me suddhanumodanāya ความว่า ด้วยการอนุโมทนาอันบริสุทธิ์ล้วนๆ ที่ไม่มีการบริจาคเทยยธรรมดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง. บทว่า Laddhaṃ vimānabbhutadassaneyyaṃ ความว่า ดิฉันได้แล้ว คือบรรลุแล้ว ซึ่งวิมานนี้อันน่าอัศจรรย์ เพราะไม่เคยมีมาก่อนสำหรับสมบัติเช่นนี้ในกาลก่อน และน่าทัศนา เพราะมีความงามยิ่งโดยความเป็นสิ่งที่งดงามโดยรอบ. เมื่อแสดงความงามยิ่งของวิมานนั้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงความใหญ่โดยประมาณ ความใหญ่โดยอานุภาพ และความใหญ่โดยวัตถุสำหรับบริโภค จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า samantato soḷasayojanāni. ในบทนั้น บทว่า iddhiyā mama ความว่า ด้วยบุญญฤทธิ์ของดิฉัน.

๗๓๙. โปกฺขรญฺโญติ โปกฺขรณิโย. ปุถุโลมนิเสวิตาติ ทิพฺพมจฺเฉหิ อุปเสวิตา.

๗๓๙. บทว่า Pokkharañño คือ สระโบกขรณีทั้งหลาย. บทว่า Puthulomanisevitā คือ อันฝูงปลาทิพย์เข้าอาศัย.

๗๔๐. นานาปทุมสญฺฉนฺนาติ สตปตฺตสหสฺสปตฺตาทิเภเทหิ นานาวิเธหิ รตฺตปทุเมหิ รตฺตกมเลหิ จ สญฺฉาทิตา. ปุณฺฑรีกสโมตตาติ นานาวิเธหิ เสตกมเลหิ สมนฺตโต อวตตา, นานารุกฺขา อโรปิมา สุรภี สมฺปวายนฺตีติ โยชนา.

๗๔๐. บทว่า Nānāpadumasañchannā คือ ปกคลุมด้วยดอกปทุมแดงและกมลแดงชนิดต่างๆ ที่มีกลีบ 100 กลีบ 1,000 กลีบ เป็นต้น. บทว่า Puṇḍarīkasamotatā คือ ดาษดาไปโดยรอบด้วยดอกกมลขาวชนิดต่างๆ. พึงประกอบความว่า nānārukkhā aropimā surabhī sampavāyanti (ต้นไม้นานาชนิดที่ไม่มีใครปลูก ส่งกลิ่นหอมฟุ้งไป).

๗๔๒. โสปีติ โส สุปินทสฺสาวีปิ. วิตฺโตติ ตุฏฺโฐ.

๗๔๒. บทว่า Sopīti คือ แม้ผู้นั้นซึ่งเห็นในฝัน. บทว่า Vittoti คือ ผู้ยินดี.

๗๔๓. สพฺพโส [Pg.175] ปภนฺติ สมนฺตโต โอภาสมานํ. กมฺเม หีติ กมฺมนิมิตฺตํ. หีติ นิปาตมตฺตํ. เจตนานํ วา อปราปรุปฺปตฺติยา พหุภาวโต ‘‘กมฺเมหี’’ติ วุตฺตํ. อลนฺติ ยุตฺตํ. กาตเวติ กาตุํ.

๗๔๓. บทว่า Sabbaso pabhaṃ คือ ส่องสว่างโดยรอบ. บทว่า Kamme hi คือ เป็นนิมิตแห่งกรรม. หิ ศัพท์ เป็นเพียงนิบาต. อีกอย่างหนึ่ง เพราะความที่เจตนาเกิดขึ้นสืบๆ ต่อกันไปมีมาก จึงกล่าวว่า kammehi. บทว่า Alanti คือ สมควร. บทว่า Kātaveti คือ เพื่ออันกระทำ.

อิทานิ เถโร วิสาขาย นิพฺพตฺตฏฺฐานํ กถาเปตุกาโม อิมํ คาถมาห –

บัดนี้ พระเถระประสงค์จะให้เทพธิดานั้นบอกถึงสถานที่บังเกิดของนางวิสาขา จึงได้กล่าวคาถานี้ว่า

๗๔๔.

๗๔๔.

‘‘ตาเยว เต สุทฺธนุโมทนาย,ลทฺธํ วิมานพฺภุตทสฺสเนยฺยํ;

ยา เจว สา ทานมทาสิ นารี,ตสฺสา คตึ พฺรูหิ กุหึ อุปฺปนฺนา สา’’ติ.

ท่านได้วิมานอันน่าอัศจรรย์น่าทัศนานี้ ด้วยการอนุโมทนาอันบริสุทธิ์ของท่านนั้นเอง ก็สตรีใดได้ให้ทานนั้น ขอท่านจงบอกคติของนางเถิดว่า นางเกิด ณ ที่ไหน

๗๔๔. ตตฺถ ยา เจว สา ทานมทาสิ นารีติ ยสฺส ทานสฺส อนุโมทนาย ตฺวํ อีทิสํ สมฺปตฺตึ ปฏิลภิ, ตํ ทานํ ยา เจว สา นารี อทาสีติ วิสาขํ มหาอุปาสิกํ สนฺธาย วทติ. ตาย เอว เทวตาย ตสฺสา สมฺปตฺตึ กถาเปตุกาโม อาห ‘‘ตสฺสา คตึ พฺรูหิ กุหึ อุปฺปนฺนา สา’’ติ. ตสฺสา คตินฺติ ตาย นิพฺพตฺตเทวคตึ.

๗๔๔. ในบทเหล่านั้น บทว่า yā ceva sā dānamadāsi nārī ความว่า ท่านกล่าวหมายถึงนางวิสาขามหาอุบาสิกาว่า สตรีใดได้ให้ทานนั้น คือทานที่ท่านอนุโมทนาแล้วได้สมบัติเช่นนี้. พระเถระประสงค์จะให้เทพธิดานั้นเองบอกถึงสมบัติของนางวิสาขานั้น จึงกล่าวว่า tassā gatiṃ brūhi kuhiṃ uppannā sā. บทว่า Tassā gatiṃ คือ เทวคติที่นางบังเกิด.

อิทานิ เถเรน ปุจฺฉิตมตฺถํ ทสฺเสนฺตี อาห –

บัดนี้ เทพธิดาเมื่อจะแสดงเนื้อความที่พระเถระทูลถาม จึงได้กล่าวว่า

๗๔๕.

๗๔๕.

‘‘ยา สา อหุ มยฺหํ สขี ภทนฺเต, สงฺฆสฺส กาเรสิ มหาวิหารํ;

วิญฺญาตธมฺมา สา อทาสิ ทานํ, อุปฺปนฺนา นิมฺมานรตีสุ เทเวสุ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สหายของดิฉันใด ได้สร้างมหาวิหารถวายแด่พระสงฆ์ นางเป็นผู้รู้แจ้งธรรมแล้วได้ถวายทาน บังเกิดในหมู่เทพชั้นนิมมานรดี

๗๔๖.

๗๔๖.

‘‘ปชาปตี ตสฺส สุนิมฺมิตสฺส,อจินฺติโย กมฺมวิปาก ตสฺสา;

ยเมตํ ปุจฺฉสิ ‘กุหึ อุปฺปนฺนา สา’ติ,ตํ เต วิยากาสึ อนญฺญถา อห’’นฺติ.

นางเป็นพระชายาของท้าวสุนิมมิตะ วิบากแห่งกรรมของนางเป็นอจินไตย ท่านถามเรื่องใดว่า 'นางเกิด ณ ที่ไหน' ดิฉันได้พยากรณ์เรื่องนั้นแก่ท่านโดยไม่เป็นอย่างอื่นแล้ว

๗๔๕. ตตฺถ วิญฺญาตธมฺมาติ วิญฺญาตสาสนธมฺมา, ปฏิวิทฺธจตุสจฺจธมฺมาติ อตฺโถ.

๗๔๕. ในบทนั้น บทว่า viññātadhammā อธิบายว่า เป็นผู้มีธรรมคือคำสอนอันรู้แจ้งแล้ว คือมีธรรมคือสัจจะ 4 อันแทงตลอดแล้ว.

๗๔๖. สุนิมฺมิตสฺสาติ สุนิมฺมิตสฺส เทวราชสฺส. อจินฺติโย กมฺมวิปาก ตสฺสาติ วิภตฺติโลปํ กตฺวา นิทฺเทโส, ตสฺสา มม สขิยา นิพฺพานรตีสุ [Pg.176] นิพฺพตฺตาย กมฺมวิปาโก ปุญฺญกมฺมสฺส วิปากภูตา ทิพฺพสมฺปตฺติ อจินฺติยา อปฺปเมยฺยาติ อตฺโถ. อนญฺญถาติ อวิปรีตํ ยถาสภาวโต. กถํ ปนายํ ตสฺสา สมฺปตฺตึ อญฺญาสีติ? สุภทฺทา วิย ภทฺทาย, วิสาขาปิ เทวธีตา อิมิสฺสา สนฺติกํ อคมาสิ.

๗๔๖. คำว่า Sunimmitassā หมายถึง ท้าวสุนิมมิตเทวราช. คำว่า Acintiyo kammavipāka tassā เป็นการแสดงโดยลบวิภัตติ มีอธิบายว่า วิบากแห่งกรรมคือทิพยสมบัติอันเป็นผลแห่งบุญกรรมของเพื่อนหญิงของดิฉันนั้น ผู้บังเกิดในชั้นนิมมานรดี เป็นสิ่งที่ใครๆ ไม่ควรคิดและไม่สามารถประมาณได้. คำว่า Anaññāthā คือ ตามความเป็นจริง ไม่ผิดเพี้ยน. ถามว่า ก็เทพธิดานี้รู้ถึงสมบัติของนางวิสาขาได้อย่างไร? ตอบว่า เช่นเดียวกับนางสุภัททา แม้นางวิสาขาเทพธิดาก็ได้มาหาเทพธิดานี้.

อิทานิ เทวธีตา เถรํ อญฺเญสมฺปิ ทานสมาทปเน นิโยเชนฺตี อิมาหิ คาถาหิ ธมฺมํ เทเสสิ –

บัดนี้ เทพธิดาเมื่อจะชักชวนผู้อื่นในการให้ทาน จึงแสดงธรรมด้วยคาถาเหล่านี้ว่า -

๗๔๗.

๗๔๗.

‘‘เตนหญฺเญปิ สมาทเปถ, สงฺฆสฺส ทานานิ ททาถ วิตฺตา;

ธมฺมญฺจ สุณาถ ปสนฺนมานสา, สุทุลฺลโภ ลทฺโธ มนุสฺสลาโภ.

เพราะเหตุนั้น ท่านทั้งหลายจงชักชวนผู้อื่นด้วย จงเป็นผู้ยินดีถวายทานแก่สงฆ์ด้วย และจงเป็นผู้มีจิตเลื่อมใสฟังธรรมด้วย เพราะการได้อัตภาพเป็นมนุษย์นั้นหาได้ยากยิ่ง

๗๔๘.

๗๔๘.

‘‘ยํ มคฺคํ มคฺคาธิปตี อเทสยิ, พฺรหฺมสฺสโร กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ;

สงฺฆสฺส ทานานิ ททาถ วิตฺตา, มหปฺผลา ยตฺถ ภวนฺติ ทกฺขิณา.

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นใหญ่แห่งมรรคา มีพระสุรเสียงดุจเสียงพรหม มีพระฉวีวรรณดุจทองคำ ได้ทรงแสดงทางใดไว้ ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้ยินดีถวายทานแก่สงฆ์ในทางนั้น เพราะทักษิณาทานที่ถวายในสงฆ์ย่อมมีผลมาก

๗๔๙.

๗๔๙.

‘‘เย ปุคฺคลา อฏฺฐ สตํ ปสตฺถา, จตฺตาริ เอตานิ ยุคานิ โหนฺติ;

เต ทกฺขิเณยฺยา สุคตสฺส สาวกา, เอเตสุ ทินฺนานิ มหปฺผลานิ.

บุคคล ๘ จำพวก ๔ คู่ ที่ท่านผู้รู้สรรเสริญแล้ว บุคคลเหล่านั้นเป็นสาวกของพระสุคต เป็นผู้ควรแก่ทักษิณาทาน ทานที่บุคคลถวายในท่านเหล่านั้นย่อมมีผลมาก

๗๕๐.

๗๕๐.

‘‘จตฺตาโร จ ปฏิปนฺนา, จตฺตาโร จ ผเล ฐิตา;

เอส สงฺโฆ อุชุภูโต, ปญฺญาสีลสมาหิโต.

บุคคลผู้ปฏิบัติ ๔ และผู้ตั้งอยู่ในผล ๔ นี้คือสงฆ์ผู้ดำเนินไปตรงแล้ว เป็นผู้ตั้งมั่นในปัญญาและศีล

๗๕๑.

๗๕๑.

‘‘ยชมานานํ มนุสฺสานํ, ปุญฺญเปกฺขาน ปาณินํ;

กโรตํ โอปธิกํ ปุญฺญํ, สงฺเฆ ทินฺนํ มหปฺผลํ.

เมื่อมนุษย์ทั้งหลายผู้มุ่งหวังบุญ บูชาอยู่ กระทำบุญอันเป็นอุปธิ บุญที่ถวายในสงฆ์ย่อมมีผลมาก

๗๕๒.

๗๕๒.

‘‘เอโส หิ สงฺโฆ วิปุโล มหคฺคโต, เอสปฺปเมยฺโย อุทธีว สาคโร;

เอเต หิ เสฏฺฐา นรวีรสาวกา, ปภงฺกรา ธมฺมมุทีรยนฺติ.

สงฆ์นี้เป็นผู้กว้างขวางและยิ่งใหญ่ ประมาณไม่ได้ดุจห้วงมหาสมุทร สงฆ์เหล่านี้เป็นสาวกผู้ประเสริฐของพระพุทธเจ้าผู้กล้าหาญ เป็นผู้ทำแสงสว่าง ประกาศธรรมอยู่

๗๕๓.

๗๕๓.

‘‘เตสํ [Pg.177] สุทินฺนํ สุหุตํ สุยิฏฺฐํ, เย สงฺฆมุทฺทิสฺส ททนฺติ ทานํ;

สา ทกฺขิณา สงฺฆคตา ปติฏฺฐิตา, มหปฺผลา โลกวิทูน วณฺณิตา.

ทานที่บุคคลถวายเจาะจงสงฆ์ ชื่อว่าถวายดีแล้ว บูชาดีแล้ว ยัญนั้นชื่อว่าบูชาดีแล้ว ทักษิณาทานนั้นไปตั้งมั่นอยู่ในสงฆ์ มีผลมาก อันพระพุทธเจ้าผู้รู้แจ้งโลกทรงสรรเสริญแล้ว

๗๕๔.

๗๕๔.

‘‘เอตาทิสํ ยญฺญมนุสฺสรนฺตา, เย เวทชาตา วิจรนฺติ โลเก;

วิเนยฺย มจฺเฉรมลํ สมูลํ, อนินฺทิตา สคฺคมุเปนฺติ ฐาน’’นฺติ.

บุคคลเหล่าใดเมื่อระลึกถึงยัญเช่นนี้ เป็นผู้เกิดความปราโมทย์เที่ยวไปในโลก กำจัดมลทินคือความตระหนี่พร้อมทั้งรากเหง้าได้แล้ว บุคคลเหล่านั้นย่อมไม่ถูกนินทา และย่อมเข้าถึงฐานะคือสวรรค์

๗๔๗. ตตฺถ เตนหญฺเญปีติ เตนหิ อญฺเญปิ. เตนาติ จ เตน การเณน, หีติ นิปาตมตฺตํ. ‘‘สมาทเปถา’’ติ วตฺวา สมาทปนาการํ ทสฺเสตุํ ‘‘สงฺฆสฺส ทานานิ ททาถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อฏฺฐหิ อกฺขเณหิ วชฺชิตํ มนุสฺสภาวํ สนฺธายาห ‘‘สุทุลฺลโภ ลทฺโธ มนุสฺสลาโภ’’ติ. ตตฺถ อฏฺฐ อกฺขณา นาม ตโย อปายา อรูปา อสญฺญสตฺตา ปจฺจนฺตเทโส อินฺทฺริยานํ เวกลฺลํ นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิกตา อปาตุภาโว พุทฺธสฺสาติ.

๗๔๗. ในบทนั้น คำว่า tenahaññepi ตัดบทเป็น tena hi aññepi. คำว่า tena หมายถึง ด้วยเหตุนั้น. คำว่า hi เป็นเพียงนิบาต. หลังจากกล่าวว่า "จงให้สมาทาน" แล้ว เพื่อแสดงอาการแห่งการให้สมาทาน จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "จงถวายทานแก่สงฆ์". ทรงหมายถึงความเป็นมนุษย์ที่เว้นจากอักขณะ (สมัยที่ไม่ใช่ขณะ) 8 ประการ จึงตรัสว่า "การได้อัตภาพเป็นมนุษย์ที่ได้ยากยิ่ง". ในคำนั้น อักขณะ 8 ประการ ได้แก่ อบาย 3, อรูปภูมิ, อสัญญีสัตตภูมิ, ปัจจันตประเทศ, ความบกพร่องแห่งอินทรีย์, ความเป็นผู้มีนิยตมิจฉาทิฐิ และการที่พระพุทธเจ้าไม่เสด็จอุบัติขึ้น.

๗๔๘. ยํ มคฺคนฺติ ยํ เขตฺตวิเสเส กตํ ทานํ, ตํ เอกนฺเตน สุคติสมฺปาปนโต สุคติคามิมคฺคํ อปายมคฺคโต ชคฺฆมคฺคาทิโต จ อติวิย เสฏฺฐภาเวน มคฺคาธิปนฺติ กตฺวา. ทานมฺปิ หิ สทฺธาหิริโย วิย ‘‘เทวโลกคามิมคฺโค’’ติ วุจฺจติ. ยถาห –

๗๔๘. คำว่า yaṃ maggaṃ หมายถึง ทานใดที่ทำในเขตอันวิเศษ ทานนั้นเป็นทางไปสู่สุคติ เพราะทำให้ถึงสุคติโดยส่วนเดียว และเพราะความเป็นทางที่ประเสริฐยิ่งกว่าทางไปสู่อบายและทางเท้าเป็นต้น จึงเรียกว่า มัคคาธิปติ (ทางอันเป็นใหญ่). แม้แต่ทาน ท่านก็เรียกว่า "ทางไปสู่เทวโลก" เหมือนกับศรัทธาและหิริ. ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า -

‘‘สทฺธา หิริยํ กุสลญฺจ ทานํ, ธมฺมา เอเต สปฺปุริสานุยาตา;

เอตญฺหิ มคฺคํ ทิวิยํ วทนฺติ, เอเตน หิ คจฺฉติ เทวโลก’’นฺติ.(อ. นิ. ๘.๓๒;

กถา. ๔๘๐);

"ศรัทธา หิริ และกุศลทาน ธรรมเหล่านี้สัตบุรุษดำเนินตามแล้ว. ท่านเรียกทางนี้ว่าเป็นทางอันเป็นทิพย์ เพราะบุคคลย่อมไปสู่เทวโลกได้ด้วยทางนี้."

‘‘มคฺคาธิปตี’’ติ วา ปาโฐ, ตสฺส อริยมคฺเคน สเทวกสฺส โลกสฺส อธิปติภูโต สตฺถาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. สงฺฆสฺส ทานานิ ททาถาติอาทินา ปุนปิ ทกฺขิเณยฺเยสุ ทานสํวิภาเค นิโยเชนฺตี อาห.

อีกบทหนึ่งว่า Maggādhipatī พึงทราบเนื้อความของบทนั้นว่า พระศาสดาผู้เป็นใหญ่ในโลกพร้อมทั้งเทวโลกด้วยอริยมรรค. ด้วยคำเป็นต้นว่า "จงถวายทานแก่สงฆ์" ทรงตรัสเพื่อชักชวนในการจำแนกทานในทักขิไณยบุคคลทั้งหลายอีกครั้ง.

๗๔๙. อิทานิ [Pg.178] ตํ ทกฺขิเณยฺยํ อริยสงฺฆํ สรูปโต ทสฺเสนฺตี ‘‘เย ปุคฺคลา อฏฺฐ สตํ ปสตฺถา’’ติ คาถมาห. ตตฺถ เยติ อนิยมิตนิทฺเทโส. ปุคฺคลาติ สตฺตา. อฏฺฐาติ เตสํ คณนปริจฺเฉโท. เต หิ จตฺตาโร จ ปฏิปนฺนา จตฺตาโร จ ผเล ฐิตาติ อฏฺฐ โหนฺติ. สตํ ปสตฺถาติ สปฺปุริเสหิ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวเกหิ อญฺเญหิ จ เทวมนุสฺเสหิ ปสฺสตฺถา. กสฺมา? สหชาตสีลาทิคุณโยคโต. เตสญฺหิ จมฺปกพกุลกุสุมาทีนํ วิย สหชาตวณฺณคนฺธาทโย สหชาตสีลสมาธิอาทโย คุณา, เตน เต วณฺณคนฺธาทิสมฺปนฺนานิ วิย ปุปฺผานิ เทวมนุสฺสานํ สตํ ปิยา มนาปา ปาสํสิยา จ โหนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เย ปุคฺคลา อฏฺฐ สตํ ปสตฺถา’’ติ. เต ปน สงฺเขปโต โสตาปตฺติมคฺคฏฺโฐ ผลฏฺโฐติ เอกํ ยุคํ, เอวํ ยาว อรหตฺตมคฺคฏฺโฐ ผลฏฺโฐติ เอกํ ยุคนฺติ จตฺตาริ ยุคานิ โหนฺติ. เตนาห ‘‘จตฺตาริ เอตานิ ยุคานิ โหนฺติ เต ทกฺขิเณยฺยา’’ติ. เตติ ปุพฺเพ อนิยมโต อุทฺทิฏฺฐานํ นิยเมตฺวา ทสฺสนํ. เต หิ สพฺเพปิ กมฺมํ กมฺมผลญฺจ สทฺทหิตฺวา ทาตพฺพเทยฺยธมฺมสงฺขาตํ ทกฺขิณํ อรหนฺตีติ ทกฺขิเณยฺยา คุณวิเสสโยเคน ทานสฺส มหปฺผลภาวสาธนโต. สุคตสฺส สาวกาติ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ธมฺมสวนนฺเต อริยาย ชาติยา ชาตตาย ตํ ธมฺมํ สุณนฺตีติ สาวกา. เอเตสุ ทินฺนานิ มหปฺผลานีติ เอเตสุ สุคตสฺส สาวเกสุ อปฺปกานิปิ ทานานิ ทินฺนานิ ปฏิคฺคาหกโต ทกฺขิณาวิสุทฺธิยา มหปฺผลานิ โหนฺติ. เตนาห ภควา ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สงฺฆา วา คณา วา, ตถาคตสาวกสงฺโฆ เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๔.๓๔; ๕.๓๒; อิติวุ. ๙๐).

๗๔๙. บัดนี้ เพื่อจะแสดงพระอริยสงฆ์ผู้เป็นทักขิไณยบุคคลนั้นโดยรูปธรรม จึงตรัสคาถาว่า "ye puggalā aṭṭha sataṃ pasatthā" เป็นต้น. ในบทนั้น คำว่า ye เป็นคำระบุที่ไม่เจาะจง. คำว่า puggalā หมายถึง สัตว์ทั้งหลาย. คำว่า aṭṭha เป็นการกำหนดนับบุคคลเหล่านั้น. เพราะบุคคลเหล่านั้นมี 8 คือ ผู้ปฏิบัติ 4 และผู้ตั้งอยู่ในผล 4. คำว่า sataṃ pasatthā หมายถึง อันสัตบุรุษทั้งหลาย มีพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพุทธสาวก และเทวดามนุษย์อื่นๆ สรรเสริญแล้ว. เพราะเหตุไร? เพราะประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้นที่เกิดร่วมกัน. จริงอยู่ คุณธรรมมีศีลและสมาธิเป็นต้นของบุคคล 8 จำพวกนั้น เป็นสิ่งที่เกิดร่วมกัน เหมือนกับสีและกลิ่นที่เกิดร่วมกันของดอกจำปา ดอกพิกุล และดอกมะลิเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น บุคคลเหล่านั้นจึงเป็นที่รัก เป็นที่พอใจ และควรแก่การสรรเสริญของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เหมือนดอกไม้ที่สมบูรณ์ด้วยสีและกลิ่น. ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ye puggalā aṭṭha sataṃ pasatthā". บุคคลเหล่านั้น โดยย่อคือ ผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรคและโสดาปัตติผล เป็น 1 คู่, รวมเป็น 4 คู่ จนถึงผู้ตั้งอยู่ในอรหัตมรรคและอรหัตผล. ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า "cattāri etāni yugāni honti te dakkhiṇeyyā". คำว่า te เป็นการระบุเจาะจงบุคคลที่กล่าวไว้โดยไม่เจาะจงในตอนต้น. เพราะบุคคลเหล่านั้นทั้งหมดเชื่อกรรมและผลของกรรมแล้ว ย่อมควรรับทักษิณาที่เรียกว่าไทยธรรมที่ควรให้ จึงชื่อว่า ทักขิไณยบุคคล เพราะเป็นผู้ทำทานให้มีผลมากด้วยการประกอบด้วยคุณวิเศษ. ในบทว่า sugatassa sāvakā หมายถึง เป็นสาวกเพราะฟังธรรมนั้น เนื่องจากเกิดในอริยชาติในเวลาจบการฟังธรรมของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า. คำว่า etesu dinnāni mahapphalānī หมายถึง ทานแม้เพียงเล็กน้อยที่ถวายในพระสาวกของพระสุคตเหล่านี้ ย่อมมีผลมาก เพราะความบริสุทธิ์แห่งทักษิณาโดยฝ่ายปฏิคาหก. ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย สงฆ์หรือคณะมีประมาณเท่าใด พระตถาคตสาวกสงฆ์ ย่อมปรากฏว่าเป็นเลิศกว่าสงฆ์และคณะเหล่านั้น" เป็นต้น.

๗๕๐. จตฺตาโร จ ปฏิปนฺนาติอาทิ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถเมว.

๗๕๐. คำเป็นต้นว่า cattāro ca paṭipannā มีเนื้อความตามที่กล่าวไว้แล้วข้างต้นนั่นเอง.

อิธ ปน อายสฺมา อนุรุทฺโธ อตฺตนา เทวตาย จ วุตฺตมตฺถํ มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

ก็ในเรื่องนี้ ท่านพระอนุรุทธะผู้มีอายุมาสู่มนุสสโลกแล้ว ได้กราบทูลเนื้อความที่ตนและเทวดากล่าวแล้วแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงทำเนื้อความนั้นให้เป็นอัตถุปบัติแล้ว ได้ทรงแสดงธรรมแก่บริษัทที่ประชุมกันแล้ว เทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมกับประโยชน์แก่มหาชน ดังนี้แล

วิหารวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาวิหารวิมาน จบแล้ว

๗. จตุริตฺถิวิมานวณฺณนา

๗. อรรถกถาจตุริตถิวิมาน

อภิกฺกนฺเตน [Pg.179] วณฺเณนาติ จตุริตฺถิวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ สาวตฺถิยํ วิหรนฺเต อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยน เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ คโต. โส ตตฺถ ปฏิปาฏิยา ฐิเตสุ จตูสุ วิมาเนสุ จตสฺโส เทวธีตโร ปจฺเจกํ อจฺฉราสหสฺสปริวารา ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺติโย ทิสฺวา ตาหิ ปุพฺเพ กตกมฺมํ ปุจฺฉนฺโต –

จตุริตถิวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กรุงสาวัตถี ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุ เที่ยวจาริกไปในเทวโลกโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้น ได้ไปสู่ภพดาวดึงส์ ท่านเห็นเทพธิดา ๔ องค์ ผู้มีนางอัปสรหนึ่งพันเป็นบริวารแต่ละองค์ กำลังเสวยทิพยสมบัติอยู่ในวิมาน ๔ หลังซึ่งตั้งอยู่ตามลำดับในภพดาวดึงส์นั้นแล้ว ประสงค์จะถามถึงกรรมที่เทพธิดาเหล่านั้นทำไว้ในกาลก่อน จึงได้ถามว่า –

๗๕๕. ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

๗๕๕. “ด้วยวรรณะอันงามยิ่ง... (เปยยาล)... และวรรณะของท่านย่อมสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้ –

อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปาฏิยา ปุจฺฉิ. ตาปิ ตสฺส ปุจฺฉานนฺตรํ ปฏิปาฏิยา พฺยากรึสุ. ตํ ทสฺเสตุํ –

(ท่านพระมหาโมคคัลลานะ) ได้ถามตามลำดับด้วยคาถาเหล่านี้ แม้เทพธิดาเหล่านั้นก็ตอบตามลำดับในทันทีที่ท่านถาม เพื่อแสดงเนื้อความนั้น (จึงมีคาถาต่อไปนี้) –

๗๕๘. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป…ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

๗๕๘. “เทวดานั้นมีใจยินดี... (เปยยาล)... นี้เป็นผลของกรรมอะไร” ดังนี้ –

อยํ คาถา วุตฺตา.

คาถานี้ท่านกล่าวไว้

ตา กิร กสฺสปสฺส ภควโต กาเล เอสิกานามเก รฏฺเฐ ปณฺณกเต นาม นคเร กุลเคเห นิพฺพตฺตา วยปฺปตฺตา ตสฺมึเยว นคเร ปติกุลํ คตา สมคฺควาสํ วสนฺติ. ตาสุ เอกา อญฺญตรํ ปิณฺฑจาริกํ ภิกฺขุํ ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺตา อินฺทีวรกลาปํ อทาสิ, อปรา อญฺญสฺส นีลุปฺปลหตฺถกํ อทาสิ, อปรา ปทุมหตฺถกํ อทาสิ, อปรา สุมนมกุฬานิ อทาสิ. ตา อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺตึสุ, ตาสํ อจฺฉราสหสฺสํ ปริวาโร อโหสิ. ตา ตตฺถ ยาวตายุกํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา ตโต จุตา ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสน อปราปรํ ตตฺเถว สํสรนฺติโย อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ตตฺเถว อุปฺปนฺนา วุตฺตนเยน อายสฺมตา มหาโมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา. ตาสุ เอกา อตฺตนา กตํ ปุพฺพกมฺมํ เถรสฺส กเถนฺตี –

ได้ยินว่า เทพธิดาเหล่านั้น ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคพระนามว่ากัสสปะ ได้บังเกิดในตระกูล ณ นครชื่อปัณณกตะ ในแคว้นชื่อเอสิกา เมื่อเจริญวัยแล้ว ก็ได้ไปสู่ตระกูลสามีในนครนั้นนั่นเทียว อยู่ร่วมกันโดยสามัคคี ในบรรดาสตรีเหล่านั้น สตรีคนหนึ่งเห็นภิกษุรูปหนึ่งผู้เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต มีจิตเลื่อมใส ได้ถวายช่อดอกอุบลเขียว อีกคนหนึ่งได้ถวายกำดอกอุบลขาบแก่ภิกษุอีกรูปหนึ่ง อีกคนหนึ่งได้ถวายกำดอกปทุม อีกคนหนึ่งได้ถวายดอกมะลิตูม สตรีเหล่านั้นในสมัยต่อมาทำกาละแล้ว ได้บังเกิดในภพดาวดึงส์ นางอัปสรหนึ่งพันได้เป็นบริวารของเทพธิดาเหล่านั้น เทพธิดาเหล่านั้นเสวยทิพยสมบัติตลอดอายุในภพดาวดึงส์นั้นแล้ว จุติจากภพนั้นแล้ว ด้วยวิบากที่เหลือแห่งกรรมนั้นนั่นเทียว ท่องเที่ยวไปในภพดาวดึงส์นั้นนั่นแหละภพแล้วภพเล่า ในพุทธอุบาทนี้ ก็บังเกิดในภพดาวดึงส์นั้นนั่นเทียว ถูกท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุถามแล้วโดยนัยที่กล่าวแล้ว ในบรรดาเทพธิดาเหล่านั้น องค์หนึ่ง เมื่อจะบอกบุพกรรมที่ตนทำแล้วแก่พระเถระ จึงกล่าวว่า –

๗๕๙.

๗๕๙.

‘‘อินฺทีวรานํ [Pg.180] หตฺถกํ อหมทาสึ, ภิกฺขุโน ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส;

เอสิกานํ อุณฺณตสฺมึ, นครวเร ปณฺณกเต รมฺเม.

“ข้าพเจ้าได้ถวายกำดอกอุบลเขียวแก่ภิกษุผู้เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต ณ นครอันประเสริฐชื่อปัณณกตะ อันน่ารื่นรมย์ ซึ่งตั้งอยู่ในที่สูงแห่งชาวเอสิกา

๗๖๐.

๗๖๐.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“เพราะกรรมนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้... (เปยยาล)... และวรรณะของข้าพเจ้าย่อมสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้ –

อาห. อปรา –

ได้กล่าวแล้ว เทพธิดาอีกองค์หนึ่ง (กล่าวว่า) –

๗๖๖.

๗๖๖.

‘‘นีลุปฺปลหตฺถกํ อหมทาสึ, ภิกฺขุโน ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส;

เอสิกานํ อุณฺณตสฺมึ, นครวเร ปณฺณกเต รมฺเม.

“ข้าพเจ้าได้ถวายกำดอกอุบลขาบแก่ภิกษุผู้เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต ณ นครอันประเสริฐชื่อปัณณกตะ อันน่ารื่นรมย์ ซึ่งตั้งอยู่ในที่สูงแห่งชาวเอสิกา

๗๖๗. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

๗๖๗. “เพราะกรรมนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้... (เปยยาล)... และวรรณะของข้าพเจ้าย่อมสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้ –

อาห. อปรา –

ได้กล่าวแล้ว เทพธิดาอีกองค์หนึ่ง (กล่าวว่า) –

๗๗๓.

๗๗๓.

‘‘โอทาตมูลกํ หริตปตฺตํ, อุทกสฺมึ สเร ชาตํ อหมทาสึ;

ภิกฺขุโน ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส, เอสิกานํ อุณฺณตสฺมึ;

นครวเร ปณฺณกเต รมฺเม.

“ข้าพเจ้าได้ถวาย (ดอกบัว) ซึ่งมีรากขาว มีใบเขียว เกิดในน้ำในสระ แก่ภิกษุผู้เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต ณ นครอันประเสริฐชื่อปัณณกตะ อันน่ารื่นรมย์ ซึ่งตั้งอยู่ในที่สูงแห่งชาวเอสิกา

๗๗๔. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

๗๗๔. “เพราะกรรมนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้... (เปยยาล)... และวรรณะของข้าพเจ้าย่อมสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้ –

อาห. อปรา –

ได้กล่าวแล้ว เทพธิดาอีกองค์หนึ่ง (กล่าวว่า) –

๗๘๐.

๗๘๐.

‘‘อหํ สุมนา สุมนสฺส สุมนมกุฬานิ, ทนฺตวณฺณานิ อหมทาสึ;

ภิกฺขุโน ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส, เอสิกานํ อุณฺณตสฺมึ;

นครวเร ปณฺณกเต รมฺเม.

“ข้าพเจ้าผู้มีใจดี ได้ถวายดอกมะลิตูมซึ่งมีสีดุจงาช้าง แก่ภิกษุผู้มีใจดี ผู้เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต ณ นครอันประเสริฐชื่อปัณณกตะ อันน่ารื่นรมย์ ซึ่งตั้งอยู่ในที่สูงแห่งชาวเอสิกา

๗๘๑. ‘‘เตน [Pg.181] เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

๗๘๑. “เพราะกรรมนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้... (เปยยาล)... และวรรณะของข้าพเจ้าย่อมสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้ –

อาห.

ได้กล่าวแล้ว

๗๕๙. ตตฺถ อินฺทีวรานํ หตฺถกนฺติ อุทฺทาลกปุปฺผหตฺถํ วาตฆาตกปุปฺผกลาปํ. เอสิกานนฺติ เอสิการฏฺฐสฺส. อุณฺณตสฺมึ นครวเรติ อุณฺณเต ภูมิปเทเส นิวิฏฺเฐ เมโฆทรํ ลิหนฺเตหิ วิย อจฺจุคฺคเตหิ ปาสาทกูฏาคาราทีหิ อุณฺณเต อุตฺตมนคเร. ปณฺณกเตติ เอวํนามเก นคเร.

๗๕๙. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า อินฺทีวรานํ หตฺถกํ ได้แก่ กำดอกคูน หรือช่อดอกคูน บทว่า เอสิกานํ ได้แก่ แห่งแคว้นเอสิกา บทว่า อุณฺณตสฺมึ นครวเร ได้แก่ ในนครอันประเสริฐซึ่งตั้งอยู่บนพื้นที่สูง สูงเด่นด้วยปราสาทและเรือนยอดเป็นต้นอันสูงตระหง่านประดุจเลียท้องเมฆ บทว่า ปณฺณกเต ได้แก่ ในนครชื่ออย่างนี้

๗๖๖. นีลุปฺปลหตฺถกนฺติ กุวลยกลาปํ.

๗๖๖. บทว่า นีลุปฺปลหตฺถกํ ได้แก่ ช่อดอกอุบลขาบ

๗๗๓. โอทาตมูลกนฺติ เสตมูลํ, ภิสมูลานํ ธวลตาย วุตฺตํ, ปทุมกลาปํ สนฺธาย วทติ. เตนาห ‘‘หริตปตฺต’’นฺติอาทิ. ตตฺถ หริตปตฺตนฺติ นีลปตฺตํ. อวิชหิตมกุฬปตฺตสฺส หิ ปทุมสฺส พาหิรปตฺตานิ หริตวณฺณานิ เอว โหนฺติ. อุทกสฺมึ สเร ชาตนฺติ สเร อุทกมฺหิ ชาตํ, สโรรุหนฺติ อตฺโถ.

๗๗๓. บทว่า โอทาตมูลกํ ได้แก่ มีรากขาว ท่านกล่าวไว้เพราะความที่รากเหง้าเป็นของขาว ท่านกล่าวหมายถึงช่อดอกปทุม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า หริตปตฺตํ ในบทเหล่านั้น บทว่า หริตปตฺตํ ได้แก่ ใบสีเขียว จริงอยู่ ใบชั้นนอกของดอกปทุมซึ่งมีกลีบและเกสรที่ยังไม่คลี่บานย่อมมีสีเขียวนั่นเทียว บทว่า อุทกสฺมึ สเร ชาตํ ได้แก่ เกิดในน้ำในสระ อธิบายว่า สโรหรุหะ (เกิดในสระ)

๗๘๐. สุมนาติ เอวํนามา. สุมนสฺสาติ สุนฺทรจิตฺตสฺส. สุมนมกุฬานีติ ชาติสุมนปุปฺผมกุฬานิ. ทนฺตวณฺณานีติ สชฺชุกํ อุลฺลิขิตหตฺถิทนฺตสทิสวณฺณานิ.

๗๘๐. บทว่า สุมนา ได้แก่ มีชื่ออย่างนี้ (หรือ ผู้มีใจดี) บทว่า สุมนสฺสา ได้แก่ ผู้มีจิตดี บทว่า สุมนมกุฬานิ ได้แก่ ดอกมะลิตูม บทว่า ทนฺตวณฺณานิ ได้แก่ มีสีคล้ายงาช้างที่ขัดใหม่ๆ

เอวํ ตาหิ อตฺตนา กตกมฺเม กถิเต เถโร ตาสํ อนุปุพฺพึ กถํ กเถตฺวา สจฺจานิ ปกาเสสิ. สจฺจปริโยสาเน สา สพฺพาปิ สหปริวารา โสตาปนฺนา อเหสุํ. เถโร ตํ ปวตฺตึ มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา ธมฺมเทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา ชาตาติ.

เมื่อกรรมที่ตนทำแล้วอันเทพธิดาเหล่านั้นกล่าวแล้วอย่างนี้ พระเถระกล่าวอนุปุพพิกถาแก่เทพธิดาเหล่านั้นแล้ว ได้ประกาศสัจจะทั้งหลาย ในกาลจบเทศนาแสดงสัจจะ เทพธิดาแม้ทั้งหมดเหล่านั้นพร้อมทั้งบริวารได้เป็นพระโสดาบัน พระเถระมาสู่มนุสสโลกแล้ว ได้กราบทูลเรื่องราวนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงทำเนื้อความนั้นให้เป็นอัตถุปบัติแล้ว ทรงแสดงธรรมแก่บริษัทที่ประชุมกันแล้ว พระธรรมเทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมกับประโยชน์แก่มหาชน ดังนี้แล

จตุริตฺถิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาจตุริตถิวิมาน จบแล้ว

๘. อมฺพวิมานวณฺณนา

๘. อรรถกถาอัมพวิมาน

ทิพฺพํ [Pg.182] เต อมฺพวนํ รมฺมนฺติ อมฺพวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน สาวตฺถิยํ อญฺญตรา อุปาสิกา อาวาสทานสฺส มหปฺผลตํ มหานิสํสตญฺจ สุตฺวา ฉนฺทชาตา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอวมาห ‘‘อหํ, ภนฺเต, เอกํ อาวาสํ กาเรตุกามา, อิจฺฉามิ ตาทิสํ โอกาสํ, อาจิกฺขตู’’ติ. ภควา ภิกฺขู อาณาเปสิ, ภิกฺขู ตสฺสา โอกาสํ ทสฺเสสุํ. สา ตตฺถ รมณียํ อาวาสํ กาเรตฺวา ตสฺส สมนฺตโต อมฺพรุกฺเข โรเปสิ. โส อาวาโส สมนฺตโต อมฺพปนฺตีหิ ปริกฺขิตฺโต ฉายูทกสมฺปนฺโน มุตฺตาชาลสทิสวาลุกากิณฺณปณฺฑรภูมิภาโค อติวิย มโนหโร อโหสิ. สา ตํ วิหารํ นานาวณฺเณหิ วตฺเถหิ ปุปฺผทามคนฺธทามาทีหิ จ เทววิมานํ วิย อลงฺกริตฺวา เตลปทีปํ อาโรเปตฺวา อมฺพรุกฺเข จ อหเตหิ วตฺเถหิ เวเฐตฺวา สงฺฆสฺส นิยฺยาเทสิ.

อัมบวิมาน (วิมานป่ามะม่วง) เริ่มต้นด้วยคำว่า Dibbaṃ te ambavanaṃ rammaṃ. เรื่องราวเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ เชตวันมหาวิหาร ใกล้กรุงสาวัตถี. สมัยนั้น อุบาสิกาคนหนึ่งในกรุงสาวัตถี ได้ฟังเรื่องอานิสงส์อันยิ่งใหญ่ของการถวายที่พักอาศัย เกิดความเลื่อมใส จึงเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมแล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันปรารถนาจะสร้างที่พักอาศัยสักแห่งหนึ่ง ใคร่ขอให้พระองค์ทรงบอกสถานที่ที่เหมาะสมแก่หม่อมฉันด้วยเถิด". พระผู้มีพระภาคทรงรับสั่งแก่ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายจึงแสดงสถานที่แก่นาง. นางได้สร้างที่พักอันรื่นรมย์ ณ ที่นั้น และปลูกต้นมะม่วงไว้โดยรอบที่พักนั้น. ที่พักนั้นแวดล้อมด้วยแถวต้นมะม่วงโดยรอบ สมบูรณ์ด้วยร่มเงาและน้ำ มีพื้นดินสีขาวดุจโรยด้วยทรายที่เหมือนข่ายมุก น่ารื่นรมย์ใจยิ่งนัก. นางได้ประดับวิหารนั้นด้วยผ้าสีต่างๆ และพวงดอกไม้พวงน้ำหอมเป็นต้น ประดุจเทววิหาร จุดประทีปน้ำมัน และนำผ้าใหม่ที่ยังไม่ผ่านการซักมาพันรอบต้นมะม่วง แล้วน้อมถวายแก่สงฆ์.

สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ, ตสฺสา มหนฺตํ วิมานํ ปาตุรโหสิ อมฺพวนปริกฺขิตฺตํ. สา ตตฺถ อจฺฉราคณปริวาริตา ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน อุปคนฺตฺวา อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

ต่อมานางได้ทำกาลกิริยาแล้วไปบังเกิดในภพดาวดึงส์ วิมานอันใหญ่โตที่แวดล้อมด้วยป่ามะม่วงได้ปรากฏแก่นาง. นางแวดล้อมด้วยหมู่เทพธิดา เสวยทิพยสมบัติอยู่ในวิหารนั้น. พระมหาโมคคัลลานะเถระได้ไปยังที่นั้นแล้วถามนางด้วยคาถาเหล่านี้ว่า -

๗๘๓.

๗๘๓.

‘‘ทิพฺพํ เต อมฺพวนํ รมฺมํ, ปาสาเทตฺถ มหลฺลโก;

นานาตูริยสงฺฆุฏฺโฐ, อจฺฉราคณโฆสิโต.

"ป่ามะม่วงอันเป็นทิพย์ของเธอน่ารื่นรมย์ยิ่งนัก ปราสาทในที่นี้ก็ใหญ่โต กึกก้องด้วยเสียงดนตรีต่างๆ และระงมด้วยเสียงของหมู่เทพธิดา."

๗๘๔.

๗๘๔.

‘‘ปทีโป เจตฺถ ชลติ, นิจฺจํ โสวณฺณโย มหา;

ทุสฺสผเลหิ รุกฺเขหิ, สมนฺตา ปริวาริโต.

"ประทีปทองคำดวงใหญ่ส่องสว่างอยู่ในที่นี้ตลอดเวลา แวดล้อมไปด้วยต้นไม้ที่มีผลเป็นผ้าโดยรอบ."

๗๘๕. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

๗๘๕. "เพราะเหตุใดเธอจึงมีวรรณะเช่นนี้... วรรณะของเธอจึงสว่างไสวไปทุกทิศ."

๗๘๗. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

๗๘๗. "เทพธิดานั้นดีใจแล้ว... นี้เป็นผลของกรรมใด."

๗๘๘.

๗๘๘.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก;

วิหารํ สงฺฆสฺส กาเรสึ, อมฺเพหิ ปริวาริตํ.

"เมื่อก่อนหม่อมฉันเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ ในโลกมนุษย์ชาติก่อน ได้สร้างวิหารแวดล้อมด้วยต้นมะม่วงถวายแก่สงฆ์."

๗๘๙.

๗๘๙.

‘‘ปริโยสิเต [Pg.183] วิหาเร, กาเรนฺเต นิฏฺฐิเต มเห;

อมฺเพหิ ฉาทยิตฺวาน, กตฺวา ทุสฺสมเย ผเล.

"เมื่อวิหารเสร็จเรียบร้อยแล้ว ในขณะที่ทำพิธีฉลอง หม่อมฉันได้ใช้ผ้าคลุมต้นมะม่วงเหล่านั้น ทำให้ต้นมะม่วงมีผลเป็นผ้าในเวลานั้น."

๗๙๐.

๗๙๐.

‘‘ปทีปํ ตตฺถ ชาเลตฺวา, โภชยิตฺวา คณุตฺตมํ;

นิยฺยาเทสึ ตํ สงฺฆสฺส, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

"หม่อมฉันได้จุดประทีปในที่นั้น ถวายภัตตาหารแก่หมู่สงฆ์ผู้ประเสริฐสุด มีจิตเลื่อมใส น้อมถวายวิหารนั้นแก่สงฆ์ด้วยมือของตนเอง."

๗๙๑.

๗๙๑.

‘‘เตน เม อมฺพวนํ รมฺมํ, ปาสาเทตฺถ มหลฺลโก;

นานาตูริยสงฺฆุฏฺโฐ, อจฺฉราคณโฆสิโต.

"ด้วยบุญนั้น ป่ามะม่วงอันเป็นทิพย์ของหม่อมฉันจึงน่ารื่นรมย์ ปราสาทในที่นี้ก็ใหญ่โต กึกก้องด้วยเสียงดนตรีต่างๆ และระงมด้วยเสียงของหมู่เทพธิดา."

๗๙๒.

๗๙๒.

‘‘ปทีโป เจตฺถ ชลติ, นิจฺจํ โสวณฺณโย มหา;

ทุสฺสผเลหิ รุกฺเขหิ, สมนฺตา ปริวาริโต.

"ประทีปทองคำดวงใหญ่ส่องสว่างอยู่ในที่นี้ตลอดเวลา แวดล้อมไปด้วยต้นไม้ที่มีผลเป็นผ้าโดยรอบ."

๗๙๓.

๗๙๓.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

"เพราะบุญนั้น หม่อมฉันจึงมีวรรณะเช่นนี้... วรรณะของหม่อมฉันจึงสว่างไสวไปทุกทิศ."

สา เทวตา พฺยากาสิ.

เทพธิดานั้นได้พยากรณ์ (ตอบ) แล้ว.

๗๘๓. ตตฺถ มหลฺลโกติ มหนฺโต อายามวิตฺถาเรหิ อุพฺเพเธน จ วิปุโล, อุฬารตโมติ อตฺโถ. อจฺฉราคณโฆสิโตติ ตํ ปโมทิตุํ สงฺคีติวเสน เจว ปิยสลฺลาปวเสน จ อจฺฉราสงฺเฆน สมุคฺโฆสิโต.

๗๘๓. ในบทเหล่านั้น คำว่า mahallako หมายถึง ใหญ่โต กว้างขวางทั้งโดยความยาว ความกว้าง และความสูง คือประเสริฐยิ่ง. คำว่า accharāgaṇaghosito หมายถึง กึกก้องด้วยหมู่เทพธิดาด้วยอำนาจแห่งการขับร้องและการเจรจาที่น่ารักเพื่อให้เทพธิดานั้นบันเทิงใจ.

๗๘๔. ปทีโป เจตฺถ ชลตีติ สูริยรสฺมิสมุชฺชลกิรณวิตาโน รตนปฺปทีโป จ เอตฺถ เอตสฺมึ ปาสาเท อภิชลติ. ทุสฺสผเลหีติ ทุสฺสานิ ผลานิ เอเตสนฺติ ทุสฺสผลา. เตหิ สมุคฺคิริยมานทิพฺพวตฺเถหีติ อตฺโถ.

๗๘๔. คำว่า Padīpo cettha jalati หมายถึง ประทีปรัตนะที่มีเพดานรัศมีสว่างไสวดุจแสงอาทิตย์ ย่อมสว่างไสวในปราสาทนี้. คำว่า dussaphalehi หมายถึง ต้นไม้ที่มีผ้าเป็นผล ชื่อว่า ทุสสผละ. อธิบายว่า ด้วยต้นไม้เหล่านั้นที่คายผ้าทิพย์ออกมา.

๗๘๙. กาเรนฺเต นิฏฺฐิเต มเหติ กตปริโยสิตสฺส วิหารสฺส มเห ปูชาย กรียมานาย จ. กตฺวา ทุสฺสมเย ผเลติ ทุสฺเสเยว เตสํ อมฺพานํ ผลํ กตฺวา.

๗๘๙. คำว่า Kārente niṭṭhite mahe หมายถึง ในขณะที่กระทำการบูชาฉลองวิหารที่สร้างเสร็จเรียบร้อยแล้ว. คำว่า katvā dussamaye phale หมายถึง ทำให้ต้นมะม่วงเหล่านั้นมีผลเป็นผ้าทีเดียว.

๗๙๐. คณุตฺตมนฺติ คณานํ อุตฺตมํ ภควโต สาวกสงฺฆํ. นิยฺยาเทสินฺติ สมฺปฏิจฺฉาเปสึ, อทาสินฺติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

๗๙๐. คำว่า Gaṇuttamaṃ หมายถึง พระสาวกสงฆ์ของพระผู้มีพระภาคผู้ประเสริฐสุดกว่าหมู่คณะทั้งหลาย. คำว่า Niyyādesiṃ หมายถึง ให้รับไว้ คือ ถวายแล้ว. ส่วนที่เหลือมีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

อมฺพวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การอธิบายอัมบวิมาน จบสิ้นแล้ว.

๙. ปีตวิมานวณฺณนา

๙. การอธิบายปีตวิมาน.

ปีตวตฺเถ [Pg.184] ปีตธเชติ ปีตวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ ปรินิพฺพุเต รญฺญา อชาตสตฺตุนา อตฺตนา ปฏิลทฺธา ภควโต สรีรธาตุโย คเหตฺวา ถูเป จ มเห จ กเต ราชคหวาสินี อญฺญตรา อุปาสิกา ปาโตว กตสรีรปฏิชคฺคนา ‘‘สตฺถุ ถูปํ ปูเชสฺสามี’’ติ ยถาลทฺธานิ จตฺตาริ โกสาตกีปุปฺผานิ คเหตฺวา สทฺธาเวเคน สมุสฺสาหิตมานสา มคฺคปริสฺสยํ อนุปธาเรตฺวาว ถูปาภิมุขี คจฺฉติ. อถ นํ ตรุณวจฺฉา คาวี อภิธาวนฺตี เวเคน อาปติตฺวา สิงฺเคน ปหริตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปสิ. สา ตาวเทว ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺตนฺตี สกฺกสฺส เทวรญฺโญ อุยฺยานกีฬาย คจฺฉนฺตสฺส ปริวารภูตานํ อฑฺฒติยานํ นาฏกโกฏีนํ มชฺเฌ อตฺตโน สรีรปภาย ตา สพฺพา อภิภวนฺตี สห รเถน ปาตุรโหสิ. ตํ ทิสฺวา สกฺโก เทวราชา วิมฺหิตจิตฺโต อจฺฉริยพฺภุตชาโต ‘‘กีทิเสน นุ โข โอฬาริเกน กมฺมุนา อยํ เอทิสึ สุมหตึ เทวิทฺธิมุปาคตา’’ติ ตํ อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

เรื่องปีตวิมาน มีคำเริ่มต้นว่า ปีตวัตเถ ปีตธเช เรื่องนั้นเกิดขึ้นอย่างไร? เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว พระเจ้าอชาตศัตรูทรงรับพระสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคที่ได้รับส่วนแบ่งมาแล้ว ทรงบรรจุไว้ในพระสถูปและทำการบูชา อุบาสิกาชาวเมืองราชคฤห์คนหนึ่งแต่เช้าตรู่ทำกิจส่วนตัวเสร็จแล้ว ตั้งใจว่า “จะบูชาพระสถูปของพระศาสดา” จึงถือดอกบวบขม 4 ดอกที่หาได้ มีใจเลื่อมใสอย่างแรงกล้า ไม่ทันพิจารณาอันตรายในระหว่างทาง มุ่งหน้าไปยังพระสถูป ขณะนั้น แม่โคลูกอ่อนวิ่งตรงมาชนและขวิดนางจนถึงแก่ความตาย นางไปบังเกิดในภพดาวดึงส์ทันที ปรากฏกายพร้อมด้วยรถในระหว่างท่ามกลางเหล่าเทพนารีบริวารสองโกฏิครึ่งของท้าวสักกะเทวราชผู้กำลังเสด็จไปประพาสอุทยาน รัศมีกายของนางข่มเทพนารีเหล่านั้นทั้งหมด ท้าวสักกะเทวราชทอดพระเนตรเห็นแล้วทรงอัศจรรย์ใจว่า “นางทำกรรมยิ่งใหญ่อะไรหนอ จึงถึงพร้อมด้วยเทวฤทธิ์อันมหาศาลเช่นนี้” จึงตรัสถามนางด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

๗๙๕.

๗๙๕.

‘‘ปีตวตฺเถ ปีตธเช, ปีตาลงฺการภูสิเต;

ปีตจนฺทนลิตฺตงฺเค, ปีตอุปฺปลมาลินี.

“ท่านมีผ้าสีเหลือง มีธงสีเหลือง ประดับด้วยเครื่องอลังการสีเหลือง มีร่างกายลูบไล้ด้วยจันทน์เหลือง ทัดทรงพวงดอกอุบลสีเหลือง”

๗๙๖.

๗๙๖.

‘‘ปีตปาสาทสยเน, ปีตาสเน ปีตภาชเน;

ปีตฉตฺเต ปีตรเถ, ปีตสฺเส ปีตพีชเน.

“มีที่นอนในปราสาทสีเหลือง มีอาสนะสีเหลือง มีภาชนะสีเหลือง มีฉัตรสีเหลือง มีรถสีเหลือง มีม้าสีเหลือง มีพัดวาลวีชนีสีเหลือง”

๗๙๗.

๗๙๗.

‘‘กึ กมฺมมกรี ภทฺเท, ปุพฺเพ มานุสเก ภเว;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ.

“ดูกรแม่เทพธิดาผู้เจริญ เมื่อก่อนในชาติที่เป็นมนุษย์ ท่านได้ทำกรรมอะไรไว้? เมื่อถูกถามแล้วโปรดบอกเถิด ผลนี้เป็นผลของกรรมอะไร?”

สาปิสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

เทพธิดานั้นก็ได้พยากรณ์ตอบท้าวสักกะนั้นด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

๗๙๘.

๗๙๘.

‘‘โกสาตกี นาม ลตตฺถิ ภนฺเต, ติตฺติกา อนภิจฺฉิตา;

ตสฺสา จตฺตาริ ปุปฺผานิ, ถูปํ อภิหรึ อหํ.

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มีเถาวัลย์ชนิดหนึ่งชื่อบวบขม มีรสขม ไม่มีใครปรารถนา หม่อมฉันได้นำดอกของเถาบวบขมนั้น 4 ดอก ไปบูชาที่พระสถูป”

๗๙๙.

๗๙๙.

‘‘สตฺถุ สรีรมุทฺทิสฺส, วิปฺปสนฺเนน เจตสา;

นาสฺส มคฺคํ อเวกฺขิสฺสํ, น ตคฺคมนสา สตี.

“หม่อมฉันมีจิตเลื่อมใส อุทิศต่อพระสรีระของพระศาสดา ไม่ได้มองดูทางที่เดินไป เพราะมีใจจดจ่ออยู่ที่พระสถูปนั้น”

๘๐๐.

๘๐๐.

‘‘ตโต [Pg.185] มํ อวธี คาวี, ถูปํ อปตฺตมานสํ;

ตญฺจาหํ อภิสญฺเจยฺยํ, ภิยฺโย นูน อิโต สิยา.

“ลำดับนั้น แม่โคได้ฆ่าหม่อมฉันผู้ยังมีใจไม่ถึงพระสถูป หากหม่อมฉันได้สั่งสมบุญนั้น (ด้วยการบูชาที่พระสถูป) บุญนั้นคงจะมากกว่านี้เป็นแน่”

๘๐๑.

๘๐๑.

‘‘เตน กมฺเมน เทวินฺท, มฆวา เทวกุญฺชร;

ปหาย มานุสํ เทหํ, ตว สหพฺยมาคตา’’ติ.

ข้าแต่จอมเทพมฆวานผู้ประเสริฐดุจช้าง ด้วยกรรมนั้น (หม่อมฉัน) ละกายมนุษย์แล้ว จึงมาสู่ความเป็นสหายของพระองค์ ดังนี้

๗๙๕-๖. ตตฺถ ปีตจนฺทนลิตฺตงฺเคติ สุวณฺณวณฺเณน จนฺทเนน อนุลิตฺตสรีเร. ปีตปาสาทสยเนติ สพฺพโสวณฺณมเยน ปาสาเทน สุวณฺณปริกฺขิตฺเตหิ สยเนหิ จ สมนฺนาคเต. เอวํ สพฺพตฺถ เหฏฺฐา อุปริ จ ปีตสทฺเทน สุวณฺณเมว คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

๗๙๕-๖. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า ปิตจนฺทนลิตฺตงฺเค ความว่า มีร่างกายอันลูบไล้แล้วด้วยจันทน์มีสีดุจสีทอง. บทว่า ปิตปาสาทสยเน ความว่า ประกอบพร้อมแล้วด้วยปราสาทอันสำเร็จด้วยทองล้วน และด้วยที่นอนอันประดับด้วยทอง. พึงทราบว่า อย่างนี้ ในทุกแห่ง ทั้งเบื้องต่ำและเบื้องบน ด้วยปีตศัพท์ ทรงถือเอาทองคำนั่นเอง

๗๙๘. ลตตฺถีติ ลตา อตฺถิ. ภนฺเตติ สกฺกํ เทวราชานํ คารเวน อาลปติ. อนภิจฺฉิตาติ น อภิกงฺขิตา.

๗๙๘. บทว่า ลตตฺถิ ตัดบทเป็น ลตา อตฺถิ. บทว่า ภนฺเต เป็นการเรียกท้าวสักกเทวราชโดยความเคารพ. บทว่า อนภิชฺฌิตา ความว่า ไม่เป็นที่ปรารถนา

๗๙๙. สรีรนฺติ สรีรภูตํ ธาตุํ. อวยเว จายํ สมุทายโวหาโร ยถา ‘‘ปโฏ ฑฑฺโฒ, สมุทฺโท ทิฏฺโฐ’’ติ จ. อสฺสาติ โครูปสฺส. มคฺคนฺติ อาคมนมคฺคํ. น อเวกฺขิสฺสนฺติ น โอโลกยึ. กสฺมา? น ตคฺคมนสา สตีติ, ตสฺสํ คาวิยํ คตมนา ฐปิตมนา น โหนฺตี, อญฺญทตฺถุ ภควโต ถูปคตมนา เอว สมานาติ อตฺโถ. ‘‘ตทงฺคมนสา สตี’’ติ จ ปาโฐ, ตทงฺเค ตสฺส ภควโต ธาตุยา องฺเค มโน เอติสฺสาติ ตทงฺคมนสา. เอวํภูตา อหํ ตทา ตสฺสา มคฺคํ นาเวกฺขิสฺสนฺติ ทสฺเสติ.

๗๙๙. บทว่า สรีรํ หมายถึง พระธาตุอันเป็นส่วนแห่งพระสรีระ. และนี่เป็นสมุทายโวหาร (การเรียกทั้งหมด) ในส่วนย่อย เหมือนคำว่า 'ผ้าถูกไฟไหม้' และ 'เห็นสมุทร'. บทว่า อสฺสา คือ แห่งโค. บทว่า มคฺคํ คือ หนทางที่มา. บทว่า น อเวกฺขิสฺสํ คือ ไม่ได้แลดู. เพราะเหตุไร? เพราะเป็นผู้มีใจไม่ไปในสิ่งนั้นอยู่ ความว่า ไม่มีใจไป ไม่มีใจตั้งอยู่ในแม่โคนั้น ที่จริงแล้ว มีใจไปในพระสถูปของพระผู้มีพระภาคเท่านั้นอยู่ นี้คือเนื้อความ. ก็มีบทว่า 'ตทงฺคมนสา สตี' ด้วย ชื่อว่า ตทังคมนสา เพราะนางมีใจในองค์นั้น คือในองค์แห่งพระธาตุของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น. (พระคาถา) แสดงว่า 'เมื่อเป็นเช่นนี้ ในกาลนั้น ข้าพเจ้าจึงมิได้แลดูหนทางของแม่โคนั้น'

๘๐๐. ถูปํ อปตฺตมานสนฺติ ถูปํ เจติยํ อสมฺปตฺตอชฺฌาสยํ, มนสิ ภโวติ หิ มานโส, อชฺฌาสโย มโนรโถ. ‘‘ถูปํ อุปคนฺตฺวา ปุปฺเผหิ ปูเชสฺสามี’’ติ อุปฺปนฺนมโนรถสฺส อสมฺปุณฺณตาย เอวํ วุตฺตํ. ถูปํ เจติยํ ปน ปุปฺเผหิ ปูชนจิตฺตํ สิทฺธเมว, เยน สา เทวโลเก อุปฺปนฺน. ตญฺจาหํ อภิสญฺเจยฺยนฺติ ตญฺเจ อหํ อภิสญฺจิเนยฺยํ, ปุปฺผปูชเนน หิ ปุญฺญํ อหํ ถูปํ อภิคนฺตฺวา ยถาธิปฺปายํ ปูชเนน สมฺมเทว จิเนยฺยํ อุปจิเนยฺยนฺติ อตฺโถ. ภิยฺโย นูน อิโต สิยาติ อิโต ยถาลทฺธสมฺปตฺติโตปิ ภิยฺโย อุปริ อุตฺตริตรา สมฺปตฺติ สิยาติ มญฺเญติ อตฺโถ.

๘๐๐. บทว่า ถูปํ อปตฺตมานสํ ความว่า มีอัธยาศัยยังไม่ถึงพระสถูปเจดีย์. เพราะสิ่งที่เกิดในใจชื่อว่า มานัส, อัธยาศัยคือความดำริในใจ. ท่านกล่าวอย่างนี้ เพราะความดำริในใจที่เกิดขึ้นว่า 'เราจักเข้าไปยังพระสถูปแล้วบูชาด้วยดอกไม้ทั้งหลาย' ยังไม่สมบูรณ์. แต่ว่า จิตที่คิดจะบูชาพระสถูปเจดีย์ด้วยดอกไม้ทั้งหลายสำเร็จแล้วทีเดียว ด้วยเหตุนั้น นางจึงบังเกิดในเทวโลก. บทว่า ตญฺจาหํ อภิสญฺเจยฺยํ คือ ถ้าหากว่าเราพึงสั่งสมบุญนั้น ความว่า ถ้าเราพึงสั่งสม พึงเพิ่มพูนบุญด้วยการบูชาดอกไม้ โดยเข้าไปยังพระสถูปแล้วบูชาตามความประสงค์ให้ดีทีเดียว. บทว่า ภิยฺโย นูน อิโต สิยา ความว่า สมบัติที่ประเสริฐยิ่งขึ้นไปกว่าสมบัติที่ได้รับแล้วนี้ พึงมีหนอ ดังนี้ ข้าพเจ้าเข้าใจอย่างนี้

๘๐๑. มฆวา [Pg.186] เทวกุญฺชราติ อาลปนํ. ตตฺถ เทวกุญฺชราติ สพฺพพลปรกฺกมาทิวิเสเสหิ เทเวสุ กุญฺชรสทิโส. สหพฺยนฺติ สหภาวํ.

๘๐๑. บทว่า มฆวา เทวกุญฺชร เป็นอาลปนะ. ในบทเหล่านั้น บทว่า เทวกุญฺชร คือ ผู้เปรียบประดุจช้างในหมู่เทพทั้งหลาย ด้วยคุณวิเศษมีกำลังและความเพียรทั้งปวงเป็นต้น. บทว่า สหพฺยํ คือ ความเป็นสหาย

๘๐๒.

๘๐๒.

‘‘อิทํ สุตฺวา ติทสาธิปติ, มฆวา เทวกุญฺชโร;

ตาวตึเส ปสาเทนฺโต, มาตลึ เอตทพฺรวี’’ติ. –

ท้าวมฆวานผู้เป็นจอมเทพสามสิบ ผู้ประเสริฐดุจช้าง ครั้นได้ทรงสดับคำนี้แล้ว เมื่อจะทรงยังเทพชั้นดาวดึงส์ให้เลื่อมใส จึงได้ตรัสคำนี้กะมาตลีเทพบุตร ดังนี้

อิทํ ธมฺมสงฺคาหกวจนํ. ตโต สกฺโก มาตลิปมุขสฺส เทวคณสฺส อิมาหิ คาถาหิ ธมฺมํ เทเสสิ –

นี้เป็นคำของพระเถระผู้ทำสังคายนาธรรม. ลำดับนั้น ท้าวสักกะได้ทรงแสดงธรรมแก่หมู่เทพมีมาตลีเทพบุตรเป็นประมุข ด้วยคาถาเหล่านี้

๘๐๓.

๘๐๓.

‘‘ปสฺส มาตลิ อจฺเฉรํ, จิตฺตํ กมฺมผลํ อิทํ;

อปฺปกมฺปิ กตํ เทยฺยํ, ปุญฺญํ โหติ มหปฺผลํ.

ดูก่อนมาตลี ท่านจงดูความอัศจรรย์นี้เถิด นี้คือวิบากแห่งกรรมอันวิจิตร ไทยธรรมแม้เล็กน้อยที่บุคคลทำแล้ว ย่อมเป็นบุญมีผลมาก

๘๐๔.

๘๐๔.

‘‘นตฺถิ จิตฺเต ปสนฺนมฺหิ, อปฺปกา นาม ทกฺขิณา;

ตถาคเต วา สมฺพุทฺเธ, อถ วา ตสฺส สาวเก.

เมื่อจิตเลื่อมใสแล้ว ทักษิณาชื่อว่าเล็กน้อยย่อมไม่มี ในพระตถาคตสัมมาสัมพุทธเจ้า หรือในพระสาวกของพระองค์

๘๐๕.

๘๐๕.

‘‘เอหิ มาตลิ อมฺเหปิ, ภิยฺโย ภิยฺโย มเหมเส;

ตถาคตสฺส ธาตุโย, สุโข ปุญฺญานมุจฺจโย.

มาเถิด มาตลี แม้เราทั้งหลายก็จักบูชาพระธาตุของพระตถาคตให้ยิ่งๆ ขึ้นไป เพราะการสั่งสมบุญนำสุขมาให้

๘๐๖.

๘๐๖.

‘‘ติฏฺฐนฺเต นิพฺพุเต จาปิ, สเม จิตฺเต สมํ ผลํ;

เจโตปณิธิเหตุหิ, สตฺตา คจฺฉนฺติ สุคฺคตึ.

เมื่อพระตถาคตยังทรงพระชนม์อยู่ก็ดี ปรินิพพานแล้วก็ดี เมื่อจิตเสมอกัน ผลก็ย่อมเสมอกัน เพราะเหตุคือการตั้งจิตไว้ชอบ สัตว์ทั้งหลายย่อมไปสู่สุคติ

๘๐๗.

๘๐๗.

‘‘พหูนํ วต อตฺถาย, อุปฺปชฺชนฺติ ตถาคตา;

ยตฺถ การํ กริตฺวาน, สคฺคํ คจฺฉนฺติ ทายกา’’ติ.

พระตถาคตทั้งหลายย่อมอุบัติขึ้นเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมากหนอ ทายกทั้งหลายได้กระทำสักการะในพระตถาคตเหล่าใดแล้ว ย่อมไปสู่สวรรค์ ดังนี้

๘๐๒. ตตฺถ ปสาเทนฺโตติ ปสนฺเน กโรนฺโต, รตนตฺตเย สทฺธํ อุปฺปาเทนฺโตติ อตฺโถ.

๘๐๒. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปสาเทนฺโต คือ กระทำอยู่ซึ่งบุคคลผู้เลื่อมใส ความว่า ยังศรัทธาให้เกิดขึ้นในพระรัตนตรัย

๘๐๓. จิตฺตนฺติ วิจิตฺตํ อจินฺเตยฺยํ. กมฺมผลนฺติ เทยฺยธมฺมสฺส อนุฬารตฺเตปิ เขตฺตสมฺปตฺติยา จ จิตฺตสมฺปตฺติยา จ อุฬารสฺส ปุญฺญกมฺมสฺส ผลํ ปสฺสาติ โยชนา. อปฺปกมฺปิ กตํ เทยฺยํ, ปุญฺญํ โหติ มหปฺผลนฺติ เอตฺถ กตนฺติ การวเสน สกฺการวเสน อายตเน วินิยุตฺตํ. เทยฺยนฺติ ทาตพฺพวตฺถุํ. ปุญฺญนฺติ ตถาปวตฺตํ ปุญฺญกมฺมํ.

๘๐๓. บทว่า จิตฺตํ คือ วิจิตร ไม่ควรคิด. บทว่า กมฺมผลํ พึงประกอบความว่า 'แม้เมื่อไทยธรรมไม่โอฬาร แต่เพราะความถึงพร้อมแห่งเขตและความถึงพร้อมแห่งจิต จงดูผลแห่งบุญกรรมอันโอฬาร'. ในบทว่า อปฺปกมฺปิ กตํ เทยฺยํ, ปุญฺญํ โหติ มหปฺผลํ นี้ บทว่า กตํ คือ ที่ประกอบไว้ในที่อันควร โดยเป็นสักการะ โดยเป็นความเคารพ. บทว่า เทยฺยํ คือ วัตถุที่พึงถวาย. บทว่า ปุญฺญํ คือ บุญกรรมที่เกิดขึ้นเป็นไปอย่างนั้น

๘๐๔. อิทานิ [Pg.187] ยตฺถ อปฺปกมฺปิ กตํ ปุญฺญํ มหปฺผลํ โหติ, ตํ ปากฏํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘นตฺถิ จิตฺเต ปสนฺนมฺหี’’ติ คาถมาห. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

๘๐๔. บัดนี้ เมื่อจะทรงกระทำเนื้อความที่ว่า 'ในพระรัตนตรัยใด บุญแม้เล็กน้อยที่ทำแล้วย่อมมีผลมาก' ให้ปรากฏแสดงอยู่ จึงตรัสคาถาว่า นตฺถิ จิตฺเต ปสนฺนมฺหิ. คาถานั้น พึงทราบได้ง่ายทีเดียว

๘๐๕-๖. อมฺเหปีติ มยมฺปิ. มเหมเสติ มหามเส ปูชามเส. เจโตปณิธิเหตุ หีติ อตฺตโน จิตฺตสฺส สมฺมเทว ฐปนนิมิตฺตํ, อตฺตสมฺมาปณิธาเนนาติ อตฺโถ. เตนาห ภควา –

๘๐๕-๖. บทว่า อมฺเหปิ คือ แม้เราทั้งหลาย. บทว่า มเหมเส คือ เราจงบูชา เราจงบูชา. บทว่า เจโตปณิธิเหตุ หิ ความว่า เพราะเป็นเหตุแห่งการตั้งจิตของตนไว้โดยชอบทีเดียว คือด้วยการตั้งตนไว้ชอบ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า

‘‘น ตํ มาตาปิตา กยิรา, อญฺเญ วาปิ จ ญาตกา;

สมฺมา ปณิหิตํ จิตฺตํ, เสยฺยโส นํ ตโต กเร’’ติ. (ธ. ป. ๔๓);

มารดาบิดาหรือหมู่ญาติเหล่าอื่นก็ไม่พึงกระทำประโยชน์นั้นให้ได้ แต่จิตที่บุคคลตั้งไว้ชอบแล้ว ย่อมทำเขาให้ประเสริฐกว่านั้นได้ ดังนี้

เอวญฺจ ปน วตฺวา สกฺโก เทวานมินฺโท อุยฺยานกีฬาย อุสฺสาหํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภตฺวา ตโตว ปฏินิวตฺติตฺวา อตฺตนา อภิณฺหํ ปูชเนยฺยฏฺฐานภูเต จูฬามณิเจติเย สตฺตาหํ ปูชํ อกาสิ. อถ อปเรน สมเยน เทวจาริกํ คตสฺส อายสฺมโต นารทตฺเถรสฺส ตํ ปวตฺตึ คาถาเหว กเถสิ, เถโร ธมฺมสงฺคาหกานํ อาโรเจสิ, เต ตถา นํ สงฺคหํ อาโรเปสุนฺติ.

ครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว ท้าวสักกะจอมเทพทรงระงับความอุตสาหะในการเล่นในอุทยาน เสด็จกลับจากที่นั้นนั่นเอง แล้วได้ทรงกระทำการบูชา ณ จุฬามณีเจดีย์อันเป็นสถานที่ที่พระองค์ทรงบูชาเนืองๆ ตลอด ๗ วัน. ครั้งนั้น ในสมัยอื่นต่อมา ได้ตรัสบอกเรื่องราวนั้นด้วยคาถาทั้งหลายนั่นเองแก่พระนารทเถระผู้มีอายุ ผู้ไปสู่เทวโลกเพื่อจาริก, พระเถระได้กราบทูลแก่พระเถระผู้ทำสังคายนาธรรม, พระเถระเหล่านั้นจึงได้ยกเรื่องนั้นขึ้นสู่การสังคายนาตามนั้น

ปีตวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาปีตวิมาน จบ

๑๐. อุจฺฉุวิมานวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาอุจฉุวิมาน

โอภาสยิตฺวา ปถวึ สเทวกนฺติ อุจฺฉุวิมานํ. ตํ เหฏฺฐา อุจฺฉุวิมาเนน ปาฬิโต จ อฏฺฐุปฺปตฺติโต จ สทิสเมว. เกวลํ ตตฺถ สสฺสุ สุณิสํ ปีฐเกน ปหริตฺวา มาเรสิ, อิธ ปน เลฑฺฑุนาติ อยเมว วิเสโส. วตฺถุโน ปน ภินฺนตฺตา อุภยมฺปิ วิสุํเยว สงฺคหํ อารุฬฺหนฺติ เวทิตพฺพํ.

เรื่องอุจฉุวิมาน (เริ่มด้วยคาถาว่า) โอภาสยิตฺวา ปถวึ สเทวกํ. เรื่องนั้นเหมือนกับอุจฉุวิมาน (ที่กล่าวมา) ข้างต้น ทั้งโดยบาลีและโดยเหตุเกิดเรื่อง. เพียงแต่ว่า ในเรื่องนั้น แม่ผัวตีลูกสะใภ้ด้วยตั่งเล็กให้ถึงตาย แต่ในเรื่องนี้ (ตี) ด้วยก้อนดิน นี้เป็นความแตกต่างกัน. แต่เพราะเรื่องราวต่างกัน พึงทราบว่า ทั้งสองเรื่องจึงถูกยกขึ้นสู่การสังคายนาแยกกันนั่นเอง

๘๐๘.

๘๐๘.

‘‘โอภาสยิตฺวา ปถวึ สเทวกํ, อติโรจสิ จนฺทิมสูริยา วิย;

สิริยา จ วณฺเณน ยเสน เตชสา, พฺรหฺมาว เทเว ติทเส สหินฺทเก.

ท่านยังแผ่นดินพร้อมทั้งเทวโลกให้สว่างไสว รุ่งเรืองยิ่งนัก ดุจพระจันทร์และพระอาทิตย์ ด้วยสิริ วรรณะ ยศ และเดช เปรียบดังท้าวมหาพรหมในหมู่เทพชั้นดาวดึงส์พร้อมทั้งพระอินทร์

๘๐๙.

๘๐๙.

‘‘ปุจฺฉามิ [Pg.188] ตํ อุปฺปลมาลธารินี, อาเวฬินี กญฺจนสนฺนิภตฺตเจ;

อลงฺกเต อุตฺตมวตฺถธารินี, กา ตฺวํ สุเภ เทวเต วนฺทเส มมํ.

เราขอถามท่าน ผู้ทรงไว้ซึ่งพวงมาลัยอุบล ผู้ประดับด้วยมาลัยศีรษะ มีผิวพรรณเปรียบดังทองคำ ผู้ประดับประดาแล้ว ผู้ทรงผ้าอันอุดม ดูก่อนเทพธิดาผู้มีความงาม ท่านเป็นใคร จึงไหว้เราอยู่

๘๑๐.

๘๑๐.

‘‘กึ ตฺวํ ปุเร กมฺมมกาสิ อตฺตนา, มนุสฺสภูตา ปุริมาย ชาติยา;

ทานํ สุจิณฺณํ อถ สีลสญฺญมํ, เกนุปปนฺนา สุคตึ ยสสฺสินี;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

ดูก่อนเทพธิดาผู้มียศ ในชาติก่อนเมื่อท่านเกิดเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำกรรมอะไรไว้ด้วยตนเอง, ท่านได้บำเพ็ญทาน หรือว่าได้สำรวมในศีล, ท่านจึงได้เข้าถึงสุคติ, ดูก่อนเทพธิดา เราถามแล้ว ขอท่านจงบอกเถิด นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร

อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร ปุจฺฉิ. ตโต เทวตา อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

พระมหาโมคคัลลานเถระผู้มีอายุได้ทูลถามแล้ว. ลำดับนั้น เทพธิดาได้พยากรณ์ด้วยคาถาเหล่านี้ว่า –

๘๑๑.

๘๑๑.

‘‘อิทานิ ภนฺเต อิมเมว คามํ, ปิณฺฑาย อมฺหากํ ฆรํ อุปาคมิ;

ตโต เต อุจฺฉุสฺส อทาสึ ขณฺฑิกํ, ปสนฺนจิตฺตา อตุลาย ปีติยา.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในบัดนี้ ท่านได้เข้าไปยังบ้านนี้ทีเดียว สู่เรือนของพวกข้าพเจ้าเพื่อบิณฑบาต, ลำดับนั้น ข้าพเจ้ามีจิตเลื่อมใส มีปีติหาที่สุดมิได้ ได้ถวายท่อนอ้อยแก่ท่าน

๘๑๒.

๘๑๒.

‘‘สสฺสุ จ ปจฺฉา อนุยุญฺชเต มมํ, กหํ นุ อุจฺฉุํ วธุเก อวากิริ;

น ฉฑฺฑิตํ โน ปน ขาทิตํ มยา, สนฺตสฺส ภิกฺขุสฺส สยํ อทาสหํ.

ภายหลัง แม่ผัวได้ไต่ถามข้าพเจ้าว่า ‘แม่สะใภ้ เจ้าเอาอ้อยไปทิ้งไว้ที่ไหนหนอ’, (ข้าพเจ้าตอบว่า) ‘ข้าพเจ้ามิได้ทิ้งไป ทั้งมิได้กินเอง แต่ข้าพเจ้าได้ถวายแก่ภิกษุผู้สงบด้วยตนเอง’

๘๑๓.

๘๑๓.

‘‘‘ตุยฺหํ นฺวิทํ อิสฺสริยํ อโถ มม’, อิติสฺสา สสฺสุ ปริภาสเต มมํ;

เลฑฺฑุํ คเหตฺวา ปหารํ อทาสิ เม, ตโต จุตา กาลกตามฺหิ เทวตา.

แม่ผัวนั้นได้บริภาษข้าพเจ้าว่า ‘ความเป็นใหญ่นี้เป็นของเจ้าหรือ หรือว่าเป็นของข้า’, นางหยิบก้อนดินขึ้นมาทุบตีข้าพเจ้า, ข้าพเจ้าจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ได้เป็นเทพธิดา

๘๑๔.

๘๑๔.

‘‘ตเทว กมฺมํ กุสลํ กตํ มยา, สุขญฺจ กมฺมํ อนุโภมิ อตฺตนา;

เทเวหิ สทฺธึ ปริจารยามหํ, โมทามหํ กามคุเณหิ ปญฺจหิ.

ข้าพเจ้าได้ทำกรรมดีนั้นไว้เอง และข้าพเจ้าก็เสวยสุขจากกรรมนั้นด้วยตนเอง, ข้าพเจ้ามีทวยเทพแวดล้อมเป็นบริวาร บันเทิงอยู่ด้วยกามคุณ ๕

๘๑๕.

๘๑๕.

‘‘ตเทว [Pg.189] กมฺมํ กุสลํ กตํ มยา, สุขญฺจ กมฺมํ อนุโภมิ อตฺตนา;

เทวินฺทคุตฺตา ติทเสหิ รกฺขิตา, สมปฺปิตา กามคุเณหิ ปญฺจหิ.

ข้าพเจ้าได้ทำกรรมดีนั้นไว้เอง และข้าพเจ้าก็เสวยสุขจากกรรมนั้นด้วยตนเอง, ข้าพเจ้าอันท้าวเทวราชคุ้มครอง อันหมู่เทพชาวไตรทศรักษาก็ดีแล้ว เพียบพร้อมด้วยกามคุณ ๕

๘๑๖.

๘๑๖.

‘‘เอตาทิสํ ปุญฺญผลํ อนปฺปกํ, มหาวิปากา มม อุจฺฉุทกฺขิณา;

เทเวหิ สทฺธึ ปริจารยามหํ, โมทามหํ กามคุเณหิ ปญฺจหิ.

ผลบุญเช่นนี้ไม่น้อยเลย ทักษิณาทานคืออ้อยของข้าพเจ้ามีวิบากใหญ่, ข้าพเจ้ามีทวยเทพแวดล้อมเป็นบริวาร บันเทิงอยู่ด้วยกามคุณ ๕

๘๑๗.

๘๑๗.

‘‘เอตาทิสํ ปุญฺญผลํ อนปฺปกํ, มหาชุติกา มม อุจฺฉุทกฺขิณา;

เทวินฺทคุตฺตา ติทเสหิ รกฺขิตา, สหสฺสเนตฺโตริว นนฺทเน วเน.

ผลบุญเช่นนี้ไม่น้อยเลย ทักษิณาทานคืออ้อยของข้าพเจ้ามีอานุภาพมาก, ข้าพเจ้าอันท้าวเทวราชคุ้มครอง อันหมู่เทพชาวไตรทศรักษาก็ดีแล้ว ดุจท้าวสหัสสนัยน์ในสวนนันทวัน

๘๑๘.

๘๑๘.

‘‘ตุวญฺจ ภนฺเต อนุกมฺปกํ วิทุํ, อุเปจฺจ วนฺทึ กุสลญฺจ ปุจฺฉิสํ;

ตโต เต อุจฺฉุสฺส อทาสึ ขณฺฑิกํ, ปสนฺนจิตฺตา อตุลาย ปีติยา’’ติ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ารู้ว่าท่านเป็นผู้อนุเคราะห์ จึงเข้าไปไหว้และได้ทูลถามถึงกุศล, ลำดับนั้น ข้าพเจ้ามีจิตเลื่อมใส มีปีติหาที่สุดมิได้ ได้ถวายท่อนอ้อยแก่ท่าน

เสสํ วุตฺตสทิสเมวาติ.

ข้อความที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว

อุจฺฉุวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอุจฉุวิมาน จบ

๑๑. วนฺทนวิมานวณฺณนา

๑๑. อรรถกถาวันทนวิมาน

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ วนฺทนวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน สมเยน สมฺพหุลา ภิกฺขู อญฺญตรสฺมึ คามกาวาเส วสฺสํ วสิตฺวา วุตฺถวสฺสา ปวาเรตฺวา เสนาสนํ ปฏิสาเมตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สาวตฺถึ อุทฺทิสฺส ภควนฺตํ ทสฺสนตฺถาย คจฺฉนฺตา อญฺญตรสฺส คามสฺส มชฺเฌน อติกฺกมนฺติ. ตตฺถ อญฺญตรา อิตฺถี เต ภิกฺขู ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺตา สญฺชาตคารวพหุมานา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา สิรสฺมึ อญฺชลึ ปคฺคยฺห ยาว ทสฺสนูปจารา ปสาทโสมฺมานิ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา โอโลเกนฺตี อฏฺฐาสิ[Pg.190]. สา อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ. อถ นํ ตตฺถ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺตึ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ –

เรื่องเริ่มต้นว่า อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน ดังนี้ เป็นเรื่องของวันทนวิมาน. เรื่องนั้นมีที่มาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ในกรุงสาวัตถี. สมัยนั้น ภิกษุจำนวนมากจำพรรษาในอาวาสชายบ้านแห่งหนึ่ง ครั้นอยู่จำพรรษาแล้ว ออกพรรษาปวารณาแล้ว เก็บงำเสนาสนะ ถือบาตรและจีวรมุ่งหน้าไปยังกรุงสาวัตถีเพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาค เดินทางผ่านกลางหมู่บ้านแห่งหนึ่ง. ในหมู่บ้านนั้น มีหญิงคนหนึ่งเห็นภิกษุเหล่านั้นแล้ว มีจิตเลื่อมใส เกิดความเคารพและความนับถือเป็นอย่างยิ่ง จึงไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ ประคองอัญชลีไว้เหนือศีรษะ ลืมตาอันผ่องใสด้วยความเลื่อมใสแลดูอยู่จนสุดสายตา. ในเวลาต่อมา นางได้ทำกาละแล้วไปบังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์. ครั้งนั้น พระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุได้ทูลถามเทพธิดานั้นผู้กำลังเสวยทิพยสมบัติอยู่ในภพนั้นด้วยคาถาเหล่านี้ว่า –

๘๑๙. ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

๘๑๙. ท่านมีวรรณะงามยิ่ง...ฯลฯ...และวรรณะของท่านสว่างไปทั่วทุกทิศ

๘๒๒. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

๘๒๒. เทพธิดานั้นดีใจ...ฯลฯ...นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร

๘๒๓.

๘๒๓.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ทิสฺวาน สมเณ สีลวนฺเต;

ปาทานิ วนฺทิตฺวา มนํ ปสาทยึ, วิตฺตา จหํ อญฺชลิกํ อกาสึ.

เมื่อครั้งที่หม่อมฉันเกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ได้เห็นสมณะผู้มีศีล, จึงได้ไหว้ที่เท้าและทำจิตให้เลื่อมใส, หม่อมฉันดีใจได้กระทำอัญชลี

๘๒๔.

๘๒๔.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

เพราะเหตุนั้น วรรณะของหม่อมฉันจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของหม่อมฉันสว่างไปทั่วทุกทิศ

อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ.

(เทพธิดา) ได้พยากรณ์ด้วยคาถาเหล่านี้

๘๒๓. ตตฺถ สมเณติ สมิตปาเป. สีลวนฺเตติ สีลคุณยุตฺเต. มนํ ปสาทยินฺติ ‘‘สาธุรูปา วติเม อยฺยา ธมฺมจาริโน สมจาริโน พฺรหฺมจาริโน’’ติ เตสํ คุเณ อารพฺภ จิตฺตํ ปสาเทสึ. วิตฺตา จหํ อญฺชลิกํ อกาสินฺติ ตุฏฺฐา โสมนสฺสชาตา อหํ วนฺทึ. เปสลานํ ภิกฺขูนํ ปสาทวิกสิตานิ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา ทสฺสนมตฺตมฺปิ อิเมสํ สตฺตานํ พหูปการํ, ปเคว วนฺทนาติ. เตนาห ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ’’ติอาทิ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

๘๒๓. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า สมเณ ความว่า ผู้มีบาปอันสงบแล้ว. บทว่า สีลวนฺเต ความว่า ผู้ประกอบด้วยคุณคือศีล. บทว่า มนํ ปสาทิยึ ความว่า ข้าพเจ้าปรารภคุณของท่านเหล่านั้นว่า ‘โอหนอ พระผู้เป็นเจ้าเหล่านี้มีรูปงาม เป็นผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอ ประพฤติพรหมจรรย์’ ดังนี้แล้ว ได้ทำจิตให้เลื่อมใส. บทว่า วิตฺตา จหํ อญฺชลิกํ อกาสึ ความว่า เราดีใจ เกิดโสมนัสแล้ว ได้ไหว้แล้ว. (คือคิดว่า) ‘เพียงแค่การได้ลืมตาอันเบิกบานด้วยความเลื่อมใสแลดูภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รัก ก็มีอุปการะมากแก่สัตว์เหล่านี้แล้ว การไหว้จะป่วยกล่าวไปไย’ ดังนี้. เพราะเหตุนั้น นางจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า เตน เมตาทิโส วณฺโณ. ข้อความที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

วนฺทนวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาวันทนวิมาน จบ

๑๒. รชฺชุมาลาวิมานวณฺณนา

๑๒. อรรถกถารัชชุมาลาวิมาน

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ รชฺชุมาลาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน คยาคามเก อญฺญตรสฺส พฺราหฺมณสฺส ธีตา ตสฺมึเยว คาเม เอกสฺส พฺราหฺมณกุมารสฺส ทินฺนา ปติกุลํ คตา, ตสฺมึ เคเห อิสฺสริยํ วตฺเตนฺตี ติฏฺฐติ. สา [Pg.191] ตสฺมึ เคเห ทาสิยา ธีตรํ ทิสฺวา น สหติ. ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย โกเธน ตฏตฏายมานา อกฺโกสติ ปริภาสติ, ขฏกญฺจสฺสา เทติ. ยทา ปน สา วยปฺปตฺติยา กิจฺจสมตฺถา ชาตา, ตทา นํ ชณฺณุกปฺปรมุฏฺฐีหิ ปหรเตว ยถา ตํ ปุริมชาตีสุ พทฺธาฆาตา.

เรื่องเริ่มต้นว่า อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน ดังนี้ เป็นเรื่องของรัชชุมาลาวิมาน. เรื่องนั้นมีที่มาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน ในกรุงสาวัตถี. สมัยนั้น ที่หมู่บ้านคยา ธิดาของพราหมณ์คนหนึ่งที่เขาได้ยกให้แก่มาณพพราหมณ์คนหนึ่งในหมู่บ้านนั้นเอง ได้ไปสู่ตระกูลสามีแล้ว เป็นผู้ยังความเป็นใหญ่ให้เป็นไปอยู่ในเรือนนั้น. นางเห็นธิดาของทาสีในเรือนนั้นแล้วทนไม่ได้. จำเดิมแต่เวลาที่เห็น ก็โกรธเกรี้ยว ด่าว่า บริภาษ และทุบตีด้วยกำปั้น. แต่เมื่อธิดาทาสีนั้นเจริญวัยสามารถทำการงานได้แล้ว นางก็ทุบตีด้วยเข่า ศอก และกำปั้น เหมือนผู้ที่เคยผูกเวรกันมาในชาติก่อนๆ

สา กิร ทาสี กสฺสปทสพลสฺส กาเล ตสฺสา สามินี อโหสิ, อิตรา ทาสี. สา ตํ เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ มุฏฺฐิอาทีหิ จ อภิณฺหํ อภิหนติ. สา เตน นิพฺพินฺนา ยถาพลํ ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา ‘‘อนาคเต อหํ สามินี หุตฺวา อิมิสฺสา อุปริ อิสฺสริยํ วตฺเตยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ ฐเปสิ. อถ สา ทาสี ตโต จุตา อปราปรํ สํสรนฺตี อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท วุตฺตนเยน คยาคามเก พฺราหฺมณกุเล นิพฺพตฺติตฺวา ปติกุลํ คตา, อิตราปิ ตสฺสา ทาสี อโหสิ. เอวํ พทฺธาฆาตตาย สา ตํ วิเหเฐติ.

ได้ยินว่า ในสมัยของพระกัสสปทศพล ทาสีนั้นเคยเป็นนายหญิงของนาง (สะใภ้พราหมณ์) ส่วนอีกคนหนึ่งเคยเป็นทาสี. นายหญิงนั้นทุบตีทาสีนั้นเนืองๆ ด้วยก้อนดิน ท่อนไม้เป็นต้น และด้วยกำปั้นเป็นต้น. ทาสีนั้นเบื่อหน่ายเพราะการกระทำนั้น จึงได้ทำบุญมีทานเป็นต้นตามกำลังแล้วตั้งความปรารถนาว่า ‘ในอนาคต ขอให้ข้าพเจ้าได้เป็นนายหญิง แล้วยังความเป็นใหญ่ให้เป็นไปเหนือหญิงผู้นี้’. ครั้งนั้น ทาสีนั้นจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏภพแล้วภพเล่า ในพุทธุปบาทนี้ ได้มาเกิดในตระกูลพราหมณ์ที่หมู่บ้านคยาตามนัยที่กล่าวแล้ว และได้ไปสู่ตระกูลสามี, ส่วนอีกคนหนึ่งก็ได้มาเป็นทาสีของนาง. ด้วยเหตุที่เคยผูกเวรกันมาอย่างนี้ นางจึงเบียดเบียนทาสีนั้น

เอวํ วิเหเฐนฺตี อการเณเนว เกเสสุ คเหตฺวา หตฺเถหิ จ ปาเทหิ จ สุหตํ หนิ. สา นฺหาปิตสาลํ คนฺตฺวา ขุรมุณฺฑํ กาเรตฺวา อคมาสิ. สามินี ‘‘กึ เช ทุฏฺฐทาสิ มุณฺฑนมตฺเตน ตว วิปฺปโมกฺโข’’ติ รชฺชุํ สีเส พนฺธิตฺวา ตตฺถ นํ คเหตฺวา โอณเมตฺวา ฆาเตติ, ตสฺสา ตญฺจ รชฺชุํ อปเนตุํ น เทติ. ตโต ปฏฺฐาย ทาสิยา ‘‘รชฺชุมาลา’’ติ นามํ อโหสิ.

นางสะใภ้พราหมณ์ผู้เบียดเบียนอยู่อย่างนี้ ได้จับนางทาสีที่ผมโดยไม่มีเหตุ แล้วทุบตีอย่างหนักด้วยมือและเท้า. นางทาสีนั้นไปสู่โรงของช่างกัลบก ให้โกนศีรษะด้วยมีดโกนแล้วกลับมา. นางผู้เป็นนายกล่าวว่า "นี่แน่ะ นางทาสีชั่ว การพ้นของเจ้าจะมีได้ด้วยเพียงการโกนศีรษะกระนั้นหรือ" แล้วผูกเชือกที่ศีรษะ จับนางที่เชือกนั้น น้อมตัวลงแล้วทุบตี และไม่ยอมให้นางเอาเชือกนั้นออก. จำเดิมแต่นั้นมา นางทาสีจึงได้ชื่อว่า "รัชชุมาลา".

อเถกทิวสํ สตฺถา ปจฺจูสสมเย มหากรุณาสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย โลกํ โวโลเกนฺโต รชฺชุมาลาย โสตาปตฺติผลูปนิสฺสยํ, ตสฺสา จ พฺราหฺมณิยา สรเณสุ สีเลสุ จ ปติฏฺฐานํ ทิสฺวา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล นิสีทิ ฉพฺพณฺณา พุทฺธรสฺมิโย วิสฺสชฺเชนฺโต. รชฺชุมาลาปิ โข ทิวเส ทิวเส ตาย ตถา วิเหฐิยมานา ‘‘กึ เม อิมินา ทุชฺชีวิเตนา’’ติ นิพฺพินฺนรูปา ชีวิเต มริตุกามา ฆฏํ คเหตฺวา อุทกติตฺถํ คจฺฉนฺตี วิย เคหโต นิกฺขนฺตา อนุกฺกเมน วนํ ปวิสิตฺวา ภควโต นิสินฺนรุกฺขสฺส อวิทูเร อญฺญตรสฺส รุกฺขสฺส สาขาย รชฺชุํ พนฺธิตฺวา ปาสํ กตฺวา อุพฺพนฺธิตุกามา อิโต จิโต จ โอโลเกนฺตี อทฺทส ภควนฺตํ ตตฺถ นิสินฺนํ ปาสาทิกํ ปสาทนียํ อุตฺตมทมถสมถมนุปฺปตฺตํ ฉพฺพณฺณพุทฺธรสฺมิโย วิสฺสชฺเชนฺตํ. ทิสฺวา พุทฺธคารเวน อากฑฺฒิยมานหทยา [Pg.192] ‘‘กึ นุ โข ภควา มาทิสานมฺปิ ธมฺมํ เทเสติ, ยมหํ สุตฺวา อิโต ทุชฺชีวิตโต มุจฺเจยฺย’’นฺติ จินฺเตสิ.

ครั้งนั้น วันหนึ่ง พระศาสดาในเวลาใกล้รุ่ง เสด็จออกจากมหากรุณาสมาบัติ ทรงตรวจดูโลก ทรงเห็นอุปนิสัยแห่งโสดาปัตติผลของนางรัชชุมาลา และการตั้งมั่นในสรณะและศีลของนางพราหมณีนั้น จึงเสด็จเข้าไปสู่ป่า ประทับนั่ง ณ โคนไม้แห่งหนึ่ง ทรงเปล่งพระพุทธรัศมีมี ๖ ฉพรรณ. ส่วนนางรัชชุมาลา ถูกนางพราหมณีนั้นเบียดเบียนอยู่อย่างนั้นทุกๆ วัน เป็นผู้มีสภาพเบื่อหน่ายในชีวิต คิดว่า "ประโยชน์อะไรแก่เราด้วยชีวิตที่เลวนี้" ปรารถนาจะตาย จึงถือหม้อน้ำราวกับว่าจะไปสู่ท่าน้ำ ออกจากเรือนแล้ว เข้าไปสู่ป่าโดยลำดับ ปรารถนาจะผูกคอตาย จึงผูกเชือกทำเป็นบ่วงที่กิ่งของต้นไม้ต้นหนึ่งในที่ไม่ไกลจากต้นไม้ที่พระผู้มีพระภาคประทับนั่ง ขณะที่แลดูไปทางโน้นทางนี้ ได้เห็นพระผู้มีพระภาคประทับนั่งอยู่ ณ ที่นั้น ผู้ทรงน่าเลื่อมใส น่าศรัทธา ผู้บรรลุถึงความสงบระงับกิเลสอย่างยอดเยี่ยม ทรงเปล่งพระพุทธรัศมี ๖ ฉพรรณ. ครั้นเห็นแล้ว มีใจถูกดึงดูดด้วยความเคารพในพระพุทธเจ้า จึงคิดว่า "พระผู้มีพระภาคจะทรงแสดงธรรมแม้แก่คนเช่นเราหรือไม่หนอ ธรรมที่ข้าพเจ้าฟังแล้วจะพึงพ้นจากชีวิตที่เลวนี้ได้".

อถ ภควา ตสฺสา จิตฺตาจารํ โอโลเกตฺวา ‘‘รชฺชุมาเล’’ติ อาห. สา ตํ สุตฺวา อมเตน วิย อภิสิตฺตา ปีติยา นิรนฺตรํ ผุฏฺฐา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ตสฺสา ภควา อนุปุพฺพิกถานุปุพฺพกํ จตุสจฺจกถํ กเถสิ, สา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. สตฺถา ‘‘วฏฺฏติ เอตฺตโก รชฺชุมาลาย อนุคฺคโห, อิทาเนสา เกนจิ อปฺปธํสิยา ชาตา’’ติ อรญฺญโต นิกฺขมิตฺวา คามสฺส อวิทูเร อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล นิสีทิ. รชฺชุมาลาปิ อตฺตานํ วินิปาเตตุํ อภพฺพตาย ขนฺติเมตฺตานุทฺทยสมฺปนฺนตาย จ ‘‘พฺราหฺมณี มํ หนตุ วา วิเหเฐตุ วา ยํ วา ตํ วา กโรตู’’ติ ฆเฏน อุทกํ คเหตฺวา เคหํ อคมาสิ. สามิโก เคหทฺวาเร ฐิโต ตํ ทิสฺวา ‘‘ตฺวํ อชฺช อุทกติตฺถํ คตา จิรายิตฺวา อาคตา, มุขวณฺโณ จ เต อติวิย วิปฺปสนฺโน, ตฺวญฺจ อญฺเญน อากาเรน อุปฏฺฐาสิ, กึ เอต’’นฺติ ปุจฺฉิ. สา ตสฺส ตํ ปวตฺตึ อาจิกฺขิ.

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงเล็งเห็นความประพฤติทางจิตของนาง จึงตรัสว่า "รัชชุมาลา". นางได้ฟังดังนั้น ราวกับถูกประพรมด้วยน้ำอมฤต มีกายและใจอันปีติสัมผัสแล้วไม่มีระหว่างคั่น เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. พระผู้มีพระภาคตรัสอนุปุพพิกถาและจตุสัจจกถาแก่นาง, นางได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล. พระศาสดาทรงดำริว่า "การอนุเคราะห์แก่นางรัชชุมาลาเพียงเท่านี้ย่อมสมควร บัดนี้นางเป็นผู้ที่ใครๆ ข่มเหงไม่ได้แล้ว" จึงเสด็จออกจากป่า ประทับนั่ง ณ โคนไม้แห่งหนึ่งในที่ไม่ไกลจากหมู่บ้าน. แม้นางรัชชุมาลา เพราะความเป็นผู้ไม่สมควรที่จะทำลายตน และเพราะความถึงพร้อมด้วยขันติ เมตตา และความกรุณา จึงคิดว่า "นางพราหมณีจะฆ่าเราก็ตาม จะเบียดเบียนเราก็ตาม หรือจะทำอะไรก็ตาม" แล้วตักน้ำด้วยหม้อกลับไปยังเรือน. นายผู้ยืนอยู่ที่ประตูเรือนเห็นนางแล้วจึงถามว่า "วันนี้เธอไปท่าน้ำกลับมาช้า ทั้งสีหน้าของเธอก็ผ่องใสยิ่งนัก และเธอก็ปรากฏด้วยอาการที่แปลกไป นี่เป็นเพราะเหตุใด". นางได้บอกเรื่องราวนั้นแก่เขา.

พฺราหฺมโณ ตสฺสา วจนํ สุตฺวา ตุสฺสิตฺวา เคหํ คนฺตฺวา รชฺชุมาลาย อุปริ ‘‘ตยา น กิญฺจิ กาตพฺพ’’นฺติ สุณิสาย วตฺวา ตุฏฺฐมานโส สีฆตรํ สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา สาทเรน กตปฏิสนฺถาโร สตฺถารํ นิมนฺเตตฺวา อตฺตโน เคหํ อาเนตฺวา ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน ปริวิสิตฺวา ภควนฺตํ ภุตฺตาวึ โอนีตปตฺตปาณึ อุปสงฺกมิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ, สุณิสาปิสฺส อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. คยาคามวาสิโนปิ พฺราหฺมณคหปติกา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อปฺเปกจฺเจ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ, อปฺเปกจฺเจ สมฺโมทนียํ กตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ.

พราหมณ์ฟังคำของนางแล้วยินดี ไปยังเรือน บอกแก่สะใภ้ว่า "เธออย่าทำอะไรต่อนางรัชชุมาลา" แล้วมีใจยินดี รีบไปยังสำนักของพระศาสดา ถวายบังคมแล้ว ทำปฏิสันถารด้วยความเคารพ นิมนต์พระศาสดา นำมาสู่เรือนของตน อังคาสด้วยของเคี้ยวและของฉันอันประณีต แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคผู้เสวยเสร็จแล้ว ทรงนำพระหัตถ์ออกจากบาตร นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. แม้สะใภ้ของเขาก็เข้าไปเฝ้า ถวายบังคมแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. แม้พราหมณ์และคหบดีชาวคยาคามได้ฟังเรื่องราวนั้น ก็เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค บางพวกกราบไหว้แล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง บางพวกทำความบันเทิงแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง.

สตฺถา รชฺชุมาลาย ตสฺสา จ พฺราหฺมณิยา ปุริมชาตีสุ กตกมฺมํ วิตฺถารโต กเถตฺวา สมฺปตฺตปริสาย อนุรูปํ ธมฺมํ เทเสสิ. ตํ สุตฺวา พฺราหฺมณี จ มหาชโน จ ตตฺถ สนฺนิปติโต สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐหิ. สตฺถา อาสนา อุฏฺฐหิตฺวา สาวตฺถิเมว อคมาสิ. พฺราหฺมโณ รชฺชุมาลํ ธีตุฏฺฐาเน ฐเปสิ. ตสฺส สุณิสา รชฺชุมาลํ ปิยจกฺขูหิ โอโลเกนฺตี ยาวชีวํ มนาเปเนว สิเนเหน ปริหริ. รชฺชุมาลา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ, อจฺฉราสหสฺสญฺจสฺสา ปริวาโร [Pg.193] อโหสิ. สา สฏฺฐิสกฏภารปฺปมาเณหิ ทิพฺพาภรเณหิ ปฏิมณฺฑิตตฺตภาวา อจฺฉราสหสฺสปริวุตฺตา นนฺทนวนาทีสุ มหตึ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวมานา ปมุทิตมนา วิจรติ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ คโต ตํ มหนฺเตน ทิพฺพานุภาเวน มหติยา เทวิทฺธิยา วิชฺโชตมานํ ทิสฺวา ตาย กตกมฺมํ อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ.

พระศาสดาตรัสเล่ากรรมที่นางรัชชุมาลาและนางพราหมณีนั้นทำไว้ในชาติก่อนโดยพิสดาร แล้วทรงแสดงธรรมอันสมควรแก่บริษัทที่มาถึงแล้ว. ครั้นฟังธรรมนั้นแล้ว ทั้งนางพราหมณีและมหาชนที่ประชุมกัน ณ ที่นั้น ได้ตั้งอยู่ในสรณะและศีล. พระศาสดาทรงลุกจากอาสนะเสด็จไปยังกรุงสาวัตถี. พราหมณ์ได้ตั้งนางรัชชุมาลาไว้ในตำแหน่งธิดา. สะใภ้ของพราหมณ์นั้นมองดูนางรัชชุมาลาด้วยสายตาอันเป็นที่รัก ดูแลด้วยความรักที่น่าพอใจตลอดชีวิต. นางรัชชุมาลาในภายหลังทำกาละแล้ว บังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ มีนางอัปสรหนึ่งพันเป็นบริวาร. นางเทพธิดานั้นมีอัตภาพประดับด้วยทิพยาภรณ์ประมาณ ๖๐ เล่มเกวียน แวดล้อมด้วยนางอัปสรหนึ่งพัน เสวยทิพยสมบัติอันยิ่งใหญ่ในสวนนันทวันเป็นต้น มีใจเบิกบานเที่ยวไป. ครั้งนั้น พระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุไปสู่เทวโลกจาริก เห็นนางเทพธิดานั้นผู้รุ่งเรืองด้วยทิพยานุภาพอันยิ่งใหญ่ ด้วยเทวฤทธิ์อันยิ่งใหญ่ จึงได้ถามถึงกรรมที่นางทำไว้ด้วยคาถาเหล่านี้.

๘๒๖.

๘๒๖.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

หตฺเถ ปาเท จ วิคฺคยฺห, นจฺจสิ สุปฺปวาทิเต.

ดูกรเทพธิดา ท่านผู้มีวรรณะอันงามยิ่ง ยืนอยู่, เมื่อดนตรีบรรเลงดีแล้ว ท่านยกมือและเท้าขึ้นฟ้อนรำ.

๘๒๗.

๘๒๗.

‘‘ตสฺสา เต นจฺจมานาย, องฺคมงฺเคหิ สพฺพโส;

ทิพฺพา สทฺทา นิจฺฉรนฺติ, สวนียา มโนรมา.

เมื่อท่านนั้นฟ้อนรำอยู่ เสียงทิพย์อันน่าฟังน่ารื่นรมย์ใจ ย่อมเปล่งออกจากอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวง.

๘๒๘.

๘๒๘.

‘‘ตสฺสา เต นจฺจมานาย, องฺคมงฺเคหิ สพฺพโส;

ทิพฺพา คนฺธา ปวายนฺติ, สุจิคนฺธา มโนรมา.

เมื่อท่านนั้นฟ้อนรำอยู่ กลิ่นทิพย์อันหอมสะอาดย่ารื่นรมย์ใจ ย่อมฟุ้งไปจากอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวง.

๘๒๙.

๘๒๙.

‘‘วิวตฺตมานา กาเยน, ยา เวณีสุ ปิฬนฺธนา;

เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา.

เมื่อท่านหมุนกายอยู่ เครื่องประดับที่เกล้าผมทั้งหลาย, เสียงกึกก้องของเครื่องประดับเหล่านั้นย่อมได้ยิน ประดุจเสียงดนตรีเครื่องห้า.

๘๓๐.

๘๓๐.

‘‘วฏํสกา วาตธุตา, วาเตน สมฺปกมฺปิตา;

เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา.

เครื่องประดับที่ทัดหู ถูกลมพัดให้หวั่นไหว สั่นสะเทือนเพราะลม, เสียงกึกก้องของเครื่องประดับเหล่านั้นย่อมได้ยิน ประดุจเสียงดนตรีเครื่องห้า.

๘๓๑.

๘๓๑.

‘‘ยาปิ เต สิรสฺมึ มาลา, สุจิคนฺธา มโนรมา;

วาติ คนฺโธ ทิสา สพฺพา, รุกฺโข มญฺชูสโก ยถา.

แม้พวงมาลัยใดที่ศีรษะของท่าน มีกลิ่นหอมสะอาดน่ารื่นรมย์ใจ, กลิ่นย่อมฟุ้งไปทั่วทุกทิศ ประดุจต้นมัญชูสกะ.

๘๓๒.

๘๓๒.

‘‘ฆายเส ตํ สุจิคนฺธํ, รูปํ ปสฺสสิ อมานุสํ;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ.

ดูก่อนเทวดา เธอสูดดมกลิ่นหอมอันบริสุทธิ์ เห็นรูปอันไม่ใช่มนุษย์ เราถามแล้ว เธอจงบอกเถิด นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร

๘๒๖. ตตฺถ หตฺเถ ปาเท จ วิคฺคยฺหาติ หตฺเถ จ ปาเท จ วิวิเธหิ อากาเรหิ คเหตฺวา, ปุปฺผมุฏฺฐิปุปฺผญฺชลิอาทิเภทสฺส สาขาภินยสฺส ทสฺสนวเสน วิวิเธหิ อากาเรหิ หตฺเถ, จ, สมปาทาทีนมฺปิ ฐานวิเสสานํ ทสฺสนวเสน วิวิเธหิ อากาเรหิ ปาเท จ อุปาทิยิตฺวาติ อตฺโถ. จ-สทฺเทน สาขาภินยํ สงฺคณฺหาติ. นจฺจสีติ นฏสิ. ยา ตฺวนฺติ ยา วุตฺตนยวเสน นจฺจํ กโรสีติ อตฺโถ. สุปฺปวาทิเตติ สุนฺทเร ปวชฺชเน สติ ตว นจฺจสฺส อนุรูปวเสน วีณาวํสมุทิงฺคตาฬาทิเก วาทิยมาเน, ปญฺจงฺคิเก ตูริเย ปคฺคยฺหมาเนติ อตฺโถ. เสสํ เหฏฺฐาวิมาเน วุตฺตนยเมว.

๘๒๖. ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘hatthe pāde ca viggayha’ ความว่า จับมือและเท้าด้วยอาการต่างๆ คือ แสดงสาขาภินัย (การแสดงท่าทางด้วยกิ่งก้านคือมือ) มีการกำดอกไม้และประนมมือเป็นต้น ด้วยอาการต่างๆ ที่มือ และแสดงฐานะพิเศษมีท่ายืนเสมอเป็นต้น ด้วยอาการต่างๆ ที่เท้า. ด้วย จ-อักษร สงเคราะห์สาขาภินัย. บทว่า ‘naccasi’ คือ เธอฟ้อนรำ. บทว่า ‘yā tvaṃ’ ความว่า เธอผู้ใดกระทำการฟ้อนรำด้วยนัยที่กล่าวแล้ว. บทว่า ‘suppavādite’ คือ เมื่อมีการประโคมอย่างดี คือ เมื่อเครื่องดนตรีมีพิณ ขลุ่ย กลองมุทิงค์ และฉิ่งเป็นต้น อันเป็นไปตามการฟ้อนรำของเธอ ถูกบรรเลงอยู่ ความว่า เมื่อดุริยางค์มีองค์ ๕ ถูกประโคมอยู่. ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วในวิมานก่อน.

เอวํ [Pg.194] เถเรน ปุจฺฉิตา สา เทวตา อตฺตโน ปุริมชาติอาทึ อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

เทพธิดานั้น อันพระเถระถามแล้วอย่างนี้ จึงได้พยากรณ์เรื่องราวมีชาติก่อนเป็นต้นของตน ด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

๘๓๓.

๘๓๓.

‘‘ทาสี อหํ ปุเร อาสึ, คยายํ พฺราหฺมณสฺสหํ;

อปฺปปุญฺญา อลกฺขิกา, รชฺชุมาลาติ มํ วิทุํ.

ในชาติก่อน หม่อมฉันเป็นทาสีของพราหมณ์คนหนึ่งในหมู่บ้านคยา เป็นผู้มีบุญน้อย มีวาสนาน้อย คนทั้งหลายรู้จักหม่อมฉันว่า รัชชุมาลา

๘๓๔.

๘๓๔.

‘‘อกฺโกสานํ วธานญฺจ, ตชฺชนาย จ อุคฺคตา;

กุฏํ คเหตฺวา นิกฺขมฺม, อคญฺฉึ อุทหาริยา.

หม่อมฉันระอาใจเพราะการด่า การทุบตี และการข่มขู่ จึงถือหม้อน้ำออกจากเรือน ไปเพื่อตักน้ำ

๘๓๕.

๘๓๕.

‘‘วิปเถ กุฏํ นิกฺขิปิตฺวา, วนสณฺฑํ อุปาคมึ;

‘อิเธวาหํ มริสฺสามิ, โก อตฺโถ ชีวิเตน เม’.

หม่อมฉันวางหม้อน้ำไว้ในที่ที่ไม่ใช่ทาง แล้วเข้าไปยังป่าทึบ (คิดว่า) ‘เราจะตายเสียในที่นี้แหละ จะมีประโยชน์อะไรด้วยชีวิตของเราเล่า’

๘๓๖.

๘๓๖.

‘‘ทฬฺหํ ปาสํ กริตฺวาน, อาสุมฺภิตฺวาน ปาทเป;

ตโต ทิสา วิโลเกสึ, ‘โก นุ โข วนมสฺสิโต’.

หม่อมฉันทำบ่วงให้มั่นคง คล้องไว้กับต้นไม้ จากนั้นได้มองไปรอบทิศ (คิดว่า) ‘ใครหนออาศัยอยู่ในป่านี้’

๘๓๗.

๘๓๗.

‘‘ตตฺถทฺทสาสึ สมฺพุทฺธํ, สพฺพโลกหิตํ มุนึ;

นิสินฺนํ รุกฺขมูลสฺมึ, ฌายนฺตํ อกุโตภยํ.

ในที่นั้น หม่อมฉันได้เห็นพระสัมพุทธเจ้า ผู้เป็นมุนี เกื้อกูลแก่โลกทั้งปวง ประทับนั่งอยู่ที่โคนต้นไม้ ทรงเข้าฌาน ไม่มีภัยแต่ที่ไหนๆ

๘๓๘.

๘๓๘.

‘‘ตสฺสา เม อหุ สํเวโค, อพฺภุโต โลมหํสโน;

‘โก นุ โข วนมสฺสิโต, มนุสฺโส อุทาหุ เทวตา’.

ความสังเวชอันน่าอัศจรรย์ ชวนให้ขนลุก ได้เกิดขึ้นแก่หม่อมฉันผู้นั้น (คิดว่า) ‘ใครหนออาศัยอยู่ในป่านี้ เป็นมนุษย์หรือว่าเป็นเทวดา’

๘๓๙.

๘๓๙.

‘‘ปาสาทิกํ ปสาทนียํ, วนา นิพฺพนมาคตํ;

ทิสฺวา มโน เม ปสีทิ, นายํ ยาทิสกีทิโส.

เมื่อได้เห็น (พระองค์ผู้) ทรงน่าเลื่อมใส น่าศรัทธา เสด็จออกจากป่า (กิเลส) มาสู่ที่ที่ไม่มีป่า (นิพพาน) จิตของหม่อมฉันก็เลื่อมใส (คิดว่า) ‘ท่านผู้นี้ไม่ใช่คนธรรมดาสามัญ’

๘๔๐.

๘๔๐.

‘‘คุตฺตินฺทฺริโย ฌานรโต, อพหิคฺคตมานโส;

หิโต สพฺพสฺส โลกสฺส, พุทฺโธ อยํ ภวิสฺสติ.

ทรงมีอินทรีย์คุ้มครองแล้ว ยินดีในฌาน มีพระทัยไม่ฟุ้งซ่านไปภายนอก เป็นผู้เกื้อกูลแก่โลกทั้งปวง (คิดว่า) ‘ท่านผู้นี้จักเป็นพระพุทธเจ้า’

๘๔๑.

๘๔๑.

‘‘ภยเภรโว ทุราสโท, สีโหว คุหมสฺสิโต;

ทุลฺลภายํ ทสฺสนาย, ปุปฺผํ โอทุมฺพรํ ยถา.

ทรงน่าเกรงขาม เข้าใกล้ได้ยาก เปรียบดังราชสีห์ที่อาศัยอยู่ในถ้ำ การได้เห็นพระองค์เป็นสิ่งที่ได้ยาก เหมือนดังดอกมะเดื่อ

๘๔๒.

๘๔๒.

‘‘โส มํ มุทูหิ วาจาหิ, อาลปิตฺวา ตถาคโต;

รชฺชุมาเลติ มํโวจ, สรณํ คจฺฉ ตถาคตํ.

พระตถาคตพระองค์นั้น ตรัสเรียกหม่อมฉันด้วยพระวาจาอันอ่อนโยน ตรัสว่า ‘รัชชุมาลา เธอจงถึงตถาคตเป็นสรณะเถิด’

๘๔๓.

๘๔๓.

‘‘ตาหํ [Pg.195] คิรํ สุณิตฺวาน, เนลํ อตฺถวตึ สุจึ;

สณฺหํ มุทุญฺจ วคฺคุญฺจ, สพฺพโสกาปนูทนํ.

หม่อมฉันนั้น ได้ฟังพระดำรัสนั้นแล้ว ซึ่งเป็นพระดำรัสที่ไม่มีโทษ ประกอบด้วยประโยชน์ บริสุทธิ์ ละเอียดอ่อน อ่อนโยน ไพเราะ และบรรเทาความโศกทั้งปวง

๘๔๔.

๘๔๔.

‘‘กลฺลจิตฺตญฺจ มํ ญตฺวา, ปสนฺนํ สุทฺธมานสํ;

หิโต สพฺพสฺส โลกสฺส, อนุสาสิ ตถาคโต.

พระตถาคตผู้เกื้อกูลแก่โลกทั้งปวง ทรงทราบว่าหม่อมฉันมีจิตควรแก่การงาน มีจิตเลื่อมใสและบริสุทธิ์ จึงได้ทรงสั่งสอน

๘๔๕.

๘๔๕.

‘‘อิทํ ทุกฺขนฺติ มํโวจ, อยํ ทุกฺขสฺส สมฺภโว;

ทุกฺขนิโรโธ มคฺโค จ, อญฺชโส อมโตคโธ.

พระองค์ตรัสกับหม่อมฉันว่า ‘นี้คือทุกข์, นี้คือเหตุให้เกิดทุกข์, นี้คือความดับทุกข์, และนี้คือหนทางอันเป็นทางตรง นำไปสู่แดนอมตะ’

๘๔๖.

๘๔๖.

‘‘อนุกมฺปกสฺส กุสลสฺส, โอวาทมฺหิ อหํ ฐิตา;

อชฺฌคา อมตํ สนฺตึ, นิพฺพานํ ปทมจฺจุตํ.

หม่อมฉันตั้งมั่นอยู่ในโอวาทของพระผู้ทรงอนุเคราะห์ ผู้ทรงฉลาด จึงได้บรรลุอมตสันติ คือพระนิพพานอันเป็นบทที่ไม่จุติ

๘๔๗.

๘๔๗.

‘‘สาหํ อวฏฺฐิตาเปมา, ทสฺสเน อวิกมฺปินี;

มูลชาตาย สทฺธาย, ธีตา พุทฺธสฺส โอรสา.

หม่อมฉันนั้นมีความรักตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวในทัสสนะ ด้วยศรัทธาที่หยั่งรากลงแล้ว เป็นธิดาผู้เกิดแต่อกของพระพุทธเจ้า

๘๔๘.

๘๔๘.

‘‘สาหํ รมามิ กีฬามิ, โมทามิ อกุโตภยา;

ทิพฺพมาลํ ธารยามิ, ปิวามิ มธุมทฺทวํ.

หม่อมฉันนั้นย่อมรื่นรมย์ ย่อมเล่น ย่อมบันเทิงใจ ไม่มีภัยแต่ที่ไหนๆ ทรงไว้ซึ่งพวงมาลาทิพย์ และดื่มน้ำหวานอันมีรสเลิศ

๘๔๙.

๘๔๙.

‘‘สฏฺฐิตูริยสหสฺสานิ, ปฏิโพธํ กโรนฺติ เม;

อาฬมฺโพ คคฺคโร ภีโม, สาธุวาที จ สํสโย.

ดนตรีหกหมื่นชิ้นย่อมปลุกหม่อมฉัน (ได้แก่กลองชื่อ) อาฬัมพะ คัคคระ ภีมะ สาธุวาที และสังสยะ

๘๕๐.

๘๕๐.

‘‘โปกฺขโร จ สุผสฺโส จ, วิณาโมกฺขา จ นาริโย;

นนฺทา เจว สุนนฺทา จ, โสณทินฺนา สุจิมฺหิตา.

นางอัปสรชื่อโปกขระ สุผัสสะ และวีณามุขา นางนันทาและสุนันทา นางโสณทินนา และสุจิมหิตา

๘๕๑.

๘๕๑.

‘‘อลมฺพุสา มิสฺสเกสี จ, ปุณฺฑรีกาติทารุณี;

เอณีผสฺสา สุผสฺสา จ, สุภทฺทา มุทุวาทินี.

นางอลัมพุสา และมิสสเกสี นางปุณฑรีกา และอทารุณี นางเณิผัสสา และสุผัสสา นางสุภัททา และมุทุวาทินี

๘๕๒.

๘๕๒.

‘‘เอตา จญฺญา จ เสยฺยาเส, อจฺฉรานํ ปโพธิกา;

ตา มํ กาเลนุปาคนฺตฺวา, อภิภาสนฺติ เทวตา.

นางอัปสรเหล่านี้และนางอื่นๆ ที่ดียิ่งกว่า ผู้เป็นบริวารคอยปลุก เทวดาเหล่านั้นเข้ามาหาหม่อมฉันตามกาลเวลาแล้วกล่าวว่า

๘๕๓.

๘๕๓.

‘‘หนฺท นจฺจาม คายาม, หนฺท ตํ รมยามเส;

นยิทํ อกตปุญฺญานํ, กตปุญฺญานเมวิทํ.

‘มาเถิด พวกเรามาฟ้อนรำขับร้องกัน มาเถิด พวกเรามาทำให้ท่านรื่นรมย์ (เพราะ) ความสุขนี้ไม่มีแก่ผู้ไม่ได้ทำบุญไว้ แต่มีสำหรับผู้ที่ทำบุญไว้เท่านั้น’

๘๕๔.

๘๕๔.

‘‘อโสกํ [Pg.196] นนฺทนํ รมฺมํ, ติทสานํ มหาวนํ;

สุขํ อกตปุญฺญานํ, อิธ นตฺถิ ปรตฺถ จ.

สวนนันทนะอันน่ารื่นรมย์ ปราศจากความโศก เป็นสวนใหญ่ของเหล่าทวยเทพชั้นดาวดึงส์ ความสุขสำหรับผู้ที่ไม่ได้ทำบุญไว้ ย่อมไม่มีทั้งในโลกนี้และโลกหน้า

๘๕๕.

๘๕๕.

‘‘สุขญฺจ กตปุญฺญานํ, อิธ เจว ปรตฺถ จ;

เตสํ สหพฺยกามานํ, กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุํ;

กตปุญฺญา หิ โมทนฺติ, สคฺเค โภคสมงฺคิโน.

ส่วนความสุขมีอยู่แก่ผู้ที่ทำบุญไว้ ทั้งในโลกนี้และโลกหน้า ผู้ที่ปรารถนาความเป็นสหาย (ของทวยเทพ) พึงทำกุศลไว้ให้มาก เพราะผู้ที่ทำบุญไว้แล้วย่อมบันเทิง เพียบพร้อมด้วยโภคะในสวรรค์

๘๕๖.

๘๕๖.

‘‘พหูนํ วต อตฺถาย, อุปฺปชฺชนฺติ ตถาคตา;

ทกฺขิเณยฺยา มนุสฺสานํ, ปุญฺญกฺเขตฺตานมากรา;

ยตฺถ การํ กริตฺวาน, สคฺเค โมทนฺติ ทายกา’’ติ.

พระตถาคตทั้งหลายย่อมอุบัติขึ้นเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมากหนอ เป็นทักขิไณยบุคคลของมนุษย์ทั้งหลาย เป็นบ่อเกิดแห่งบุญเขต ทายกทั้งหลายได้กระทำการบูชาในบุญเขตนั้นแล้ว ย่อมบันเทิงอยู่ในสวรรค์

๘๓๓. ตตฺถ ทาสี อหํ ปุเร อาสินฺติ ปุเร ปุริมชาติยํ อหํ อนฺโตชาตา ทาสี อโหสึ. ตตฺถ กสฺสาติ อาห ‘‘คยายํ พฺราหฺมณสฺสห’’นฺติ, คยานามเก คาเม อญฺญตรสฺส พฺราหฺมณสฺส. หนฺติ นิปาตมตฺตํ. อปฺปปุญฺญาติ มนฺทภาคฺยา อปุญฺญา. อลกฺขิกาติ นิสฺสิริกา กาลกณฺณี. รชฺชุมาลาติ มํ วิทุนฺติ, เกเส คเหตฺวา อากฑฺฒนปริกฑฺฒนทุกฺเขน มุณฺฑเก กเต ปุนปิ ตทตฺถเมว สีเส ทฬฺหํ พนฺธิตฺวา ฐปิตรชฺชุกุณฺฑลกวเสน ‘‘รชฺชุมาลา’’ติ มํ มนุสฺสา ชานึสุ.

๘๓๓. ในคาถานั้น บทว่า ‘dāsī ahaṃ pure āsiṃ’ ความว่า ในชาติก่อน เราเป็นทาสีที่เกิดในเรือน. ถามว่า เป็นทาสีของใคร? ตอบว่า ‘gayāyaṃ brāhmaṇassahaṃ’ คือ ของพราหมณ์คนหนึ่งในหมู่บ้านชื่อคยา. ส่วนบทว่า ‘haṃ’ เป็นเพียงนิบาต. บทว่า ‘appapuññā’ คือ มีโชควาสนาน้อย ไม่มีบุญ. บทว่า ‘alakkhikā’ คือ ไม่มีสิริ เป็นกาลกิณี. บทว่า ‘rajjumālāti maṃ viduṃ’ ความว่า เพราะทุกข์จากการถูกจับผมกระชากลากไปมาจนศีรษะโล้นแล้ว และเพื่อจะใช้ดึงอีก จึงถูกเอาเชือกมาผูกมัดไว้ที่ศีรษะอย่างแน่นหนาเหมือนขดเชือก เพราะเหตุนั้น มนุษย์ทั้งหลายจึงรู้จักเราในชื่อว่า ‘รัชชุมาลา’

๘๓๔. วธานนฺติ ตาฬนานํ. ตชฺชนายาติ ภยสํตชฺชเนน. อุคฺคตาติ อุคฺคตาย โทมนสฺสุปฺปตฺติยา. อุทหาริยาติ อุทกหาริกา, อุทกํ อาหรนฺตี วิย หุตฺวาติ อธิปฺปาโย.

๘๓๔. บทว่า ‘vadhānaṃ’ คือ การทุบตี. บทว่า ‘tajjanāya’ คือ ด้วยการข่มขู่ให้กลัว. บทว่า ‘uggatā’ คือ เพราะความโทมนัสที่เกิดขึ้นอย่างรุนแรง. บทว่า ‘udahāriyā’ คือ ผู้ตักน้ำ อธิบายว่า เป็นประหนึ่งผู้กำลังนำน้ำมา

๘๓๕. วิปเถติ อปเถ, มคฺคโต อปกฺกมิตฺวาติ อตฺโถ. กฺวตฺโถติ โก อตฺโถ. โสเยว วา ปาโฐ.

๘๓๕. บทว่า ‘vipatheti’ คือ ในที่ที่ไม่ใช่ทาง ความว่า หลีกออกจากทาง. บทว่า ‘kvattho’ คือ ‘ko attho’ (จะมีประโยชน์อะไร). หรือจะเป็น ‘so yeva’ ก็เป็นอีกสำนวนหนึ่ง

๘๓๖. ทฬฺหํ ปาสํ กริตฺวานาติ พนฺธนปาสํ ถิรํ อจฺฉิชฺชนกํ กตฺวา. อาสุมฺภิตฺวาน ปาทเปติ วิฏเป ลคฺคนวเสน ปาทเป รุกฺเข ขิปิตฺวา. ตโต ทิสา วิโลเกสึ, โก นุ โข วนมสฺสิโตติ อิมํ วนํ ปวิสนวเสน อสฺสิโต นุ โข โกจิ อตฺถิ, ยโต เม มรณนฺตราโย สิยาติ อธิปฺปาโย.

๘๓๖. บทว่า ทฬฺหํ ปาสํ กริตฺวานาติ ความว่า ทำบ่วงสำหรับผูกให้มั่นคง ไม่ขาดง่าย. บทว่า อาสุมฺภิตฺวาน ปาเทเปติ ความว่า เหวี่ยงไปที่ต้นไม้โดยให้ติดอยู่กับกิ่งไม้. บทว่า ตโต ทิสา วิโลเกสึ, โก นุ โข วนมสฺสิโตติ ความว่า มีใครสักคนไหมหนอที่เข้ามาอาศัยอยู่ในป่านี้ ซึ่งอันตรายต่อความตายของเราพึงมีมาจากผู้นั้น.

๘๓๗. สมฺพุทฺธนฺติอาทิ [Pg.197] ตทา ตสฺสา ตาทิเส นิจฺฉเย อสติปิ สภาววเสน วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ – สยเมว สมฺมเทว จ สพฺพสฺสาปิ พุชฺฌิตพฺพสฺส พุทฺธตฺตา สมฺพุทฺธํ, มหากรุณาโยเคน หีนาทิเภทภินฺนสฺส สพฺพสฺสาปิ โลกสฺส เอกนฺตหิตตฺตา สพฺพโลกหิตํ, อุภยโลกํ มุนนโต มุนึ, นิสชฺชาวเสน กิเลสาภิสงฺขาเรหิ ฐานา จาวนาภาเวน จ นิสินฺนํ, อารมฺมณูปนิชฺฌาเนน ลกฺขณูปนิชฺฌาเนน จ ฌายนฺตํ, โพธิมูเลเยว ภยเหตูนํ สมุจฺฉินฺนตฺตา กุโตจิปิ ภยาภาวโต อกุโตภยนฺติ เวทิตพฺพํ.

๘๓๗. คำว่า สมฺพุทฺธํ เป็นต้นนั้น แม้ในขณะนั้นนางจะยังไม่มีความตกลงใจเช่นนั้น แต่ก็กล่าวไปตามสภาวะ. อธิบายความนั้นว่า - ชื่อว่า สัมพุทธะ เพราะตรัสรู้สิ่งที่ควรรู้ทั้งหมดด้วยพระองค์เองโดยชอบ. ชื่อว่า สัพพโลกหิตะ เพราะทรงเป็นประโยชน์เกื้อกูลโดยส่วนเดียวแก่โลกทั้งปวงอันแตกต่างกันโดยประเภทมีชั้นต่ำเป็นต้น ด้วยการประกอบด้วยมหากรุณา. ชื่อว่า มุนี เพราะทรงรู้โลกทั้งสอง. ชื่อว่า นิสินนะ เพราะประทับนั่ง และเพราะไม่มีการเคลื่อนจากที่ประทับด้วยอำนาจกิเลสและอภิสังขาร. ชื่อว่า ฌายันตะ เพราะทรงเพ่งด้วยอารัมมณูปนิชฌานและลักขณูปนิชฌาน. พึงทราบว่า ชื่อว่า อกุโตภยะ เพราะไม่มีภัยจากที่ไหนๆ เนื่องจากเหตุแห่งภัยทั้งหลายถูกตัดขาดแล้ว ณ โพธิมณฑลนั่นเอง.

๘๓๘. สํเวโค นาม สโหตฺตปฺปํ ญาณํ, โส ตสฺสา ภควโต ทสฺสเนน อุปฺปชฺชิ. เตนาห ‘‘ตสฺสา เม อหุ สํเวโค’’ติ.

๘๓๘. ชื่อว่าสังเวช คือ ญาณที่เกิดพร้อมกับโอตตัปปะ. สังเวชนั้นเกิดขึ้นแก่นางเพราะได้เห็นพระผู้มีพระภาค. เพราะเหตุนั้น นางจึงกล่าวว่า ตสฺสา เม อหุ สํเวโคติ.

๘๓๙. ปาสาทิกนฺติ ปสาทาวหํ, ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณอสีติอนุพฺยญฺชนพฺยามปฺปภาเกตุมาลาลงฺกตาย สมนฺตปาสาทิกาย อตฺตโน สรีรโสภาสมฺปตฺติยา รูปกายทสฺสนพฺยาวฏสฺส ชนสฺส สาธุภาวโต ปสาทสํวฑฺฒนนฺติ อตฺโถ. ปสาทนียนฺติ ทสพล-จตุเวสารชฺชฉอสาธารณญาณ-อฏฺฐารสาเวณิก-พุทฺธธมฺมปภุติอปริมาณคุณสมนฺนาคตาย ธมฺมกายสมฺปตฺติยา สริกฺขกชนสฺส ปสีทิตพฺพยุตฺตํ, ปาสาทิกนฺติ อตฺโถ. วนาติ กิเลสวนโต อปกฺกมิตฺวา. นิพฺพนมาคตนฺติ นิตฺตณฺหภาวํ นิพฺพานเมว อุปคตํ อธิคตํ. ยาทิสกีทิโสติ โย วา โส วา, ปจุรชโนติ อตฺโถ.

๘๓๙. บทว่า ปาสาทิกํ คือ นำมาซึ่งความเลื่อมใส ความหมายคือ ยังความเลื่อมใสให้เจริญแก่ชนผู้ขวนขวายในการเห็นรูปกาย ด้วยความถึงพร้อมแห่งพระสรีรโสภาของพระองค์ อันน่าเลื่อมใสโดยรอบ ซึ่งประดับด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ อนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ พระพยามประภา และพระเกตุมาลา. บทว่า ปาสาทนียํ ความหมายคือ น่าเลื่อมใส เป็นสิ่งที่ชนผู้พิจารณาควรเลื่อมใส ด้วยความถึงพร้อมแห่งพระธรรมกาย อันประกอบด้วยคุณไม่มีประมาณ มีทศพลญาณ เวสารัชชญาณ ๔ อสาธารณญาณ ๖ และพุทธธรรม ๑๘ ประการ เป็นต้น. บทว่า วนา คือ หลีกออกจากป่าคือกิเลส. บทว่า นิพฺพณมาคตํ คือ เข้าถึงแล้ว บรรลุแล้วซึ่งพระนิพพานอันเป็นภาวะที่ปราศจากตัณหา. บทว่า ยาทิสกีทิโส คือ คนใดคนหนึ่ง ความหมายคือ คนจำนวนมาก.

๘๔๐-๔๑. มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ อคฺคมคฺคโคปนาย โคปิตตฺตา คุตฺตินฺทฺริโย. อคฺคผลชฺฌานาภิรติยา ฌานรโต. ตโต เอว พหิภูเตหิ รูปาทิอารมฺมเณหิ อปกฺกมิตฺวา วิสยชฺฌตฺเต นิพฺพาเน จ โอคาฬฺหจิตฺตตาย อพหิคฺคตมานโส. มิจฺฉาคาหโมจนภเยน วิปลฺลาสวนฺเตหิ มิจฺฉาทิฏฺฐิเกหิ ภายิตพฺพโต เตสญฺจ ภยชนนโต ภยเภรโว. ปโยคาสยวิปนฺเนหิ อนุปคมนียโต จ เกนจิปิ อนาสาทนียโต จ ทุราสโท. ทุลฺลภายนฺติ ทุลฺลโภ อยํ. ทสฺสนายาติ ทฏฺฐุมฺปิ. ปุปฺผํ โอทุมฺพรํ ยถาติ ยถา นาม อุทุมฺพเร ภวํ ปุปฺผํ ทุลฺลภทสฺสนํ, กทาจิเทว ภเวยฺย, น วา ภเวยฺย, เอวํ อีทิสสฺส อุตฺตมปุคฺคลสฺสาติ อตฺโถ.

(คาถาที่ ๘๔๐-๘๔๑) ชื่อว่า คุตตินฺทริโย เพราะทรงคุ้มครองอินทรีย์ทั้งหลายมีใจเป็นที่ ๖ ด้วยการคุ้มครองคืออริยมรรคอันเลิศ. ชื่อว่า ฌานรโต เพราะทรงยินดีในฌานคืออริยผลอันเลิศ. เพราะเหตุนั้นนั่นเอง จึงชื่อว่า อพหิคฺคตมานโส เพราะมีพระทัยไม่ซัดส่ายไปภายนอก เนื่องจากทรงหลีกออกจากอารมณ์มีรูปเป็นต้นอันเป็นภายนอก และมีจิตหยั่งลงในวิสัยภายในคือนิพพาน. ชื่อว่า ภยเภรโว เพราะเป็นที่น่าหวาดหวั่นของเหล่ามิจฉาทิฏฐิผู้มีความวิปลาส ด้วยความกลัวว่าจะต้องปล่อยวางความยึดถือผิด และเพราะทรงทำให้พวกเขากลัว. ชื่อว่า ทุราสโท เพราะผู้มีความพยายามและอัธยาศัยวิบัติเข้าเฝ้าไม่ได้ และเพราะใครๆ ก็ไม่อาจล่วงเกินได้. บทว่า ทุลฺลภายํ คือ ท่านผู้นี้หาได้ยาก. บทว่า ทสฺสนาย คือ แม้เพื่อจะเห็น. บทว่า ปุปฺผํ โอทุมฺพรํ ยถา ความว่า ดอกมะเดื่อหาดูได้ยากฉันใด คือ บางครั้งอาจจะมี หรืออาจจะไม่มีเลยฉันใด การได้เห็นอุดมบุรุษเช่นนี้ก็ฉันนั้น.

๘๔๒. โส [Pg.198] ตถาคโต มุทูหิ วาจาหิ สณฺหาย วาจาย ‘‘รชฺชุมาเล’’ติ มํ อาลปิตฺวา อามนฺเตตฺวา สรณํ คจฺฉ ตถาคตนฺติ ‘‘ตถา อาคโต’’ติอาทินา ตถาคตํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ สรณํ คจฺฉาติ มํ อโวจ อภาสีติ โยชนา.

๘๔๒. พึงโยงความว่า พระตถาคตเจ้านั้น ตรัสเรียกข้าพเจ้าว่า "รัชชุมาเล" ด้วยวาจาอันอ่อนหวาน ด้วยวาจาอันละเอียดอ่อน แล้วได้ตรัสบอกแก่ข้าพเจ้าว่า "เธอจงถึงพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นตถาคต (ผู้เสด็จมาแล้วอย่างนั้น เป็นต้น) เป็นสรณะ".

๘๔๓-๔. ตาหนฺติ ตํ อหํ. คิรนฺติ วาจํ. เนลนฺติ นิทฺโทสํ. อตฺถวตินฺติ อตฺถยุตฺตํ สาตฺถํ, เอกนฺตหิตํ วา. วจีโสเจยฺยตาย สุจึ. อกกฺขฬตาย สณฺหํ. เวเนยฺยานํ มุทุภาวกรตฺตา มุทุ. สวนียภาเวน วคฺคุํ. สพฺพโสกาปนูทนนฺติ ญาติพฺยสนาทิวเสน อุปฺปชฺชนกสฺส สพฺพสฺสาปิ โสกสฺส วิโนทนํ คิรํ สุตฺวาน ปสนฺนจิตฺตา อโหสินฺติ สมฺพนฺโธ. สพฺพเมตํ ทานกถํ อาทึ กตฺวา อุสฺสกฺกิตฺวา เนกฺขมฺเม อานิสํสํ วิภาวนวเสน ปวตฺติตํ ภควโต อนุปุพฺพิกถํ สนฺธาย วทติ. เตเนวาห ‘‘กลฺลจิตฺตญฺจ มํ ญตฺวา’’ติอาทิ.

(คาถาที่ ๘๔๓-๘๔๔) บทว่า ตาหํ คือ ตํ อหํ (ข้าพเจ้านั้น). บทว่า คิรํ คือ วาจา. บทว่า เนลํ คือ ไม่มีโทษ. บทว่า อตฺถวตึ คือ ประกอบด้วยประโยชน์ มีสาระ หรือเป็นประโยชน์โดยส่วนเดียว. บทว่า สุจึ เพราะเป็นวจีโสเจยยะ. บทว่า สณฺหํ เพราะไม่หยาบคาย. บทว่า มุทุ เพราะทำให้เวไนยสัตว์มีใจอ่อนโยน. บทว่า วคฺคุํ เพราะไพเราะน่าฟัง. พึงเชื่อมความว่า ได้ฟังพระวาจาอันบรรเทาความโศกทั้งปวง คือความโศกทั้งสิ้นที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจความวิบัติแห่งญาติเป็นต้นแล้ว ได้เป็นผู้มีจิตเลื่อมใส. ทั้งหมดนี้ นางกล่าวหมายถึงอนุปุพพิกถาของพระผู้มีพระภาค ที่ทรงแสดงโดยยกทานกถาเป็นต้นขึ้นแสดงไปตามลำดับ ด้วยการจำแนกอานิสงส์ในเนกขัมมะ. เพราะเหตุนั้น นางจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า กลฺลจิตฺตญฺจ มํ ญตฺวา.

ตตฺถ กลฺลจิตฺตนฺติ กมฺมนิยจิตฺตํ, เหฏฺฐา ปวตฺติตเทสนาย อสฺสทฺธิยาทีนํ จิตฺตโทสานํ วิคตตฺตา อุปริเทสนาย ภาชนภาวูปคมเนน กมฺมกฺขมจิตฺตํ, ภาวนากมฺมสฺส โยคฺคจิตฺตนฺติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘ปสนฺนํ สุทฺธมานส’’นฺติ. ตตฺถ ‘‘ปสนฺน’’นฺติ อิมินา อสฺสทฺธิยาปคมมาห, ‘‘สุทฺธมานส’’นฺติ อิมินา กามจฺฉนฺทาทิอปคมเนน มุทุจิตฺตตํ อุทคฺคจิตฺตตญฺจ ทสฺเสติ. อนุสาสีติ โอวทิ, สามุกฺกํสิกาย ธมฺมเทสนาย สห อุปาเยน ปวตฺตินิวตฺติโย อุปทิสีติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติอาทิ. อนุสาสิตาการทสฺสนญฺเหตํ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า กลฺลจิตฺตํ คือ จิตที่ควรแก่การงาน ความหมายคือ จิตที่ทนต่อการงาน ด้วยการเข้าถึงความเป็นภาชนะรองรับเทศนาชั้นสูงต่อไป เพราะโทษทางจิตมีความไม่เชื่อเป็นต้นหมดไปแล้วด้วยเทศนาที่ทรงแสดงไปก่อนหน้านั้น เป็นจิตที่เหมาะแก่ภาวนากรรม. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ปสนฺนํ สุทฺธมานสํ. ในบทเหล่านั้น ด้วยบทว่า ปสนฺนํ ทรงแสดงถึงการปราศจากความไม่เชื่อ. ด้วยบทว่า สุทฺธมานสํ ทรงแสดงถึงความเป็นจิตอ่อนโยนและจิตปลอดโปร่ง เพราะปราศจากกามฉันทะเป็นต้น. บทว่า อนุสาสิ คือ ทรงสั่งสอน ความหมายคือ ทรงแสดงความประพฤติและความงดเว้นพร้อมทั้งอุบาย ด้วยสามุกกังสิกาธรรมเทศนา. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อิทํ ทุกฺขํ. คำนั้นเป็นการแสดงอาการที่ทรงสั่งสอน.

๘๔๕. ตตฺถ อิทํ ทุกฺขนฺติ มํโวจาติ อิทํ ตณฺหาวชฺชํ เตภูมกํ ธมฺมชาตํ พาธกสภาวตฺตา กุจฺฉิกํ หุตฺวา ตุจฺฉสภาวตฺตา ตถตฺตา จ ทุกฺขํ อริยสจฺจนฺติ มยฺหํ อภาสิ. อยํ ทุกฺขสฺส สมฺภโวติ อยํ อามตณฺหาทิเภทา ตณฺหา ยถาวุตฺตสฺส ทุกฺขสฺส สมฺภโว ปภโว อุปฺปตฺติ เหตุ สมุทโย อริยสจฺจนฺติ. ทุกฺขนิโรโธติ ทุกฺขสฺส สนฺติภาโว อสงฺขตธาตุ นิโรโธ อริยสจฺจนฺติ. อนฺตทฺวยสฺส ปริวชฺชนโต อญฺชโส นิพฺพานคามินิปฏิปทาภาวโต อมโตคโธ มคฺโค อริยสจฺจนฺติ มํ อโวจาติ สมฺพนฺโธ.

๘๔๕. ในบทเหล่านั้น บทว่า อิทํ ทุกฺขนฺติ มํโวจาติ คือ ได้ตรัสแก่ข้าพเจ้าว่า ธรรมชาตินี้ที่เป็นไปในภูมิสาม เว้นจากตัณหา เป็นทุกขอริยสัจ เพราะมีสภาวะเบียดเบียน เป็นสิ่งที่น่ารังเกียจ และมีสภาวะว่างเปล่า เป็นเช่นนั้น. บทว่า อยํ ทุกฺขสฺส สมฺภโวติ คือ ตัณหานี้ที่มีประเภทต่างๆ มีกามตัณหาเป็นต้น เป็นสมุทัยอริยสัจ คือเป็นแดนเกิด เป็นต้นกำเนิด เป็นที่เกิดขึ้น เป็นเหตุแห่งทุกข์ที่กล่าวแล้ว. บทว่า ทุกฺขนิโรโธติ คือ นิโรธอริยสัจ ได้แก่ อสังขตธาตุ อันเป็นภาวะสงบระงับแห่งทุกข์. พึงเชื่อมความว่า ได้ตรัสแก่ข้าพเจ้าว่า มรรคอริยสัจ เป็นทางหยั่งลงสู่อมตะ เพราะเป็นปฏิปทาที่นำไปสู่นิพพานโดยตรง เนื่องจากเว้นส่วนสุดทั้งสอง.

๘๔๖. กุสลสฺสาติ [Pg.199] โอวาททาเน เวเนยฺยทมเน เฉกสฺส, อปฺปมาทปฏิปตฺติยา วา มตฺถกปฺปตฺติยา อนวชฺชสฺส. โอวาทมฺหิ อหํ ฐิตาติ ยถาวุตฺเต โอวาเท อนุสิฏฺฐิยํ สิกฺขาตฺตยปาริปูริยา สจฺจปฏิเวเธน อหํ ปติฏฺฐิตา. เตนาห ‘‘อชฺฌคา อมตํ สนฺตึ, นิพฺพานํ ปทมจฺจุต’’นฺติ, อิทํ โอวาเท ปติฏฺฐานสฺส การณวจนํ. ยา นิจฺจตาย มรณาภาวโต อมตํ, สพฺพทุกฺขวูปสมตาย สนฺตึ, อธิคตานํ อจวนเหตุตาย อจฺจุตํ นิพฺพานํ ปทํ อชฺฌคา อธิคญฺฉิ, สา เอกํเสน สตฺถุ โอวาเท ปติฏฺฐิตา นามาติ.

๘๔๖. คำว่า Kusalassa หมายถึง ผู้ฉลาดในการให้โอวาทและการทรมานเวไนยสัตว์ หรือผู้ไม่มีโทษเพราะบรรลุถึงยอดแห่งการปฏิบัติความไม่ประมาท คำว่า Ovādamhi ahaṃ ṭhitā หมายถึง ดิฉันตั้งอยู่ในอนุสาสนีคือโอวาทที่กล่าวแล้วนั้น ด้วยความบริบูรณ์แห่งสิกขา 3 และการบรรลุอริยสัจ ด้วยเหตุนั้นนางจึงกล่าวว่า “ได้บรรลุอมตธรรมอันสงบ คือพระนิพพานอันเป็นบทที่ไม่เคลื่อน” นี้เป็นคำบอกเหตุแห่งการตั้งอยู่ในโอวาท พระนิพพานชื่อว่า อมตะ เพราะมีความเที่ยงไม่มีความตาย ชื่อว่า สันติ เพราะสงบระงับทุกข์ทั้งปวง ชื่อว่า อัจจุตะ เพราะเป็นเหตุไม่เคลื่อนจากธรรมที่บรรลุแล้ว ผู้ที่บรรลุพระนิพพานนั้น ชื่อว่าตั้งอยู่ในโอวาทของพระศาสดาโดยส่วนเดียว

๘๔๗. อวฏฺฐิตาเปมาติ ทฬฺหภตฺตี รตนตฺตเย นิจฺจลปสาทสิเนหา. กสฺมา? ยสฺมา ทสฺสเน อวิกมฺปินี, ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา, สฺวากฺขาโต ธมฺโม, สุปฺปฏิปนฺโน สงฺโฆ’’ติ เอตสฺมึ สมฺมาทสฺสเน อจลา เกนจิ อจาลนียา. เกน ปเนตํ อวิกมฺปนนฺติ อาห ‘‘มูลชาตาย สทฺธายา’’ติ. อยํ ‘‘อิติปิ โส ภควา อรห’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๑.๗๔; สํ. นิ. ๕.๙๙๗; อ. นิ. ๙.๒๗) สมฺมาสมฺพุทฺเธ, ‘‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺมา’ติอาทินา ตสฺส ธมฺเม, ‘‘สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ’’ติอาทินา ตสฺส สงฺเฆ จ สจฺจาภิสมยสงฺขาเตน มูเลน ชาตมูลา สทฺธา, ตาย อหํ อวิกมฺปินีติ ทสฺเสติ. ตโต เอว ธีตา พุทฺธสฺส โอรสาติ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส อุเร วายามชนิตาภิชาติตาย โอรสปุตฺตี.

๘๔๗. คำว่า Avaṭṭhitāpemā หมายถึง มีความรักและความเลื่อมใสไม่หวั่นไหวในพระรัตนตรัยอย่างแน่นแฟ้น เพราะเหตุไร? เพราะไม่หวั่นไหวในสัมมาทัศนะอันไม่คลอนแคลนว่า “พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระธรรมอันพระองค์ตรัสดีแล้ว พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว” ใครๆ ก็ไม่สามารถทำให้หวั่นไหวได้ อธิบายคำว่าไม่หวั่นไหวด้วยคำว่า Mūlajātāya saddhāyā คือมีศรัทธาที่มีรากเกิดแล้วด้วยการบรรลุอริยสัจในพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นต้นว่า “อิติปิ โส ภควา อรหัง” ในพระธรรมของพระองค์ และในพระสงฆ์ของพระองค์ ด้วยศรัทธานั้นดิฉันจึงไม่หวั่นไหว ด้วยเหตุนั้นเองจึงชื่อว่า Dhītā buddhassa orasā เพราะเป็นบุตรที่เกิดจากอกโดยการเกิดที่เกิดจากความพยายามในพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

๘๔๘. สาหํ รมามีติ สา อหํ ตทา อริยาย ชาติยา อิทานิ เทวูปปตฺติยา อาคตา มคฺครติยา ผลรติยา จ รมามิ, กามคุณรติยา กีฬามิ, อุภเยนาปิ โมทามิ. อตฺตานุวาทภยาทีนํ อปคตตฺตา อกุโตภยา. มธุมทฺทวนฺติ มธุสงฺขาตํ มทฺทวกรํ, นจฺจนคายนกาเลสุ สรีรสฺส สรสฺส จ มุทุภาวาวหํ คนฺธปานํ สนฺธาย วทติ.‘‘มธุมาทว’’นฺติปิ ปฐนฺติ, อาทวํ ยาวทวํ ยาวเทว ทวตฺถํ มธุรํ ปิวามีติ อตฺโถ.

๘๔๘. คำว่า Sāhaṃ ramāmi หมายถึง ดิฉันนั้นผู้มาแล้วด้วยอริยชาติในกาลนั้น และด้วยการอุบัติเป็นเทพในกาลนี้ ย่อมรื่นรมย์ด้วยมรรครติและผลรติ ย่อมเล่นด้วยกามคุณรติ ย่อมบันเทิงด้วยรติทั้งสองประการนั้น เป็นผู้ไม่มีภัยจากที่ไหนๆ เพราะปราศจากภัยมีการติเตียนตนเองเป็นต้น คำว่า Madhumaddavaṃ หมายถึง เครื่องดื่มที่มีกลิ่นหอมอันทำจากน้ำผึ้งซึ่งทำให้ร่างกายและเสียงอ่อนนุ่มในเวลาเต้นรำและขับร้อง บางฉบับอ่านว่า Madhumādavaṃ หมายความว่า ดื่มน้ำผึ้งอันหวานชื่นเพียงเพื่อความสนุกสนาน

๘๔๙. ปุญฺญกฺเขตฺตานมากราติ สเทวกสฺส โลกสฺส ปุญฺญกฺเขตฺตภูตานํ อริยานํ มคฺคผลฏฺฐานํ อริยสงฺฆสฺส อากรา อุปฺปตฺติฏฺฐานํ ตถาคตา. ยถาติ ยสฺมึ ปุญฺญกฺเขตฺเต. เสสํ วุตฺตนยเมว.

๘๔๙. คำว่า Puññakkhettānamākarā หมายถึง พระตถาคตเจ้าทั้งหลายเป็นที่อุบัติขึ้นของพระอริยสงฆ์ผู้ตั้งอยู่ในมรรคและผล ซึ่งเป็นบุญเขตของโลกพร้อมทั้งเทวโลก คำว่า Yathā หมายถึง ในบุญเขตใด ส่วนที่เหลือก็มีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง

อถายสฺมา [Pg.200] มหาโมคฺคลฺลาโน อตฺตนา จ เทวตาย จ ปวตฺติตํ อิมํ กถาสลฺลาปํ มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

ลำดับนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้นำเนื้อความการสนทนานี้ระหว่างตนกับเทพธิดามายังโลกมนุษย์แล้วกราบทูลพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงนำเนื้อความนั้นมาเป็นเหตุที่เกิดขึ้นแล้วทรงแสดงธรรมแก่บริษัทที่มาประชุมกัน พระธรรมเทศนานั้นเป็นประโยชน์แก่มหาชน

รชฺชุมาลาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การอธิบายเรื่องรชชุมาลาวิมาน จบสิ้นแล้ว

อิติ ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย วิมานวตฺถุสฺมึ

ในอรรถกถาขุททกนิกาย ชื่อปรมัตถทีปนี อธิบายเรื่องวิมานวัตถุ

ทฺวาทสวตฺถุปฏิมณฺฑิตสฺส จตุตฺถสฺส มญฺชิฏฺฐกวคฺคสฺส

แห่งมัญชิฏฐกวรรคที่ 4 อันประดับด้วยเรื่อง 12 เรื่อง

อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การอธิบายเนื้อความ จบสิ้นแล้ว

นิฏฺฐิตา จ อิตฺถิวิมานวณฺณนา.

และการอธิบายเรื่องอิตถีวิมานก็จบสิ้นแล้ว

๒. ปุริสวิมานํ

๒. ปุริสวิมาน

๕. มหารถวคฺโค

๕. มหารัถวรรค

๑. มณฺฑูกเทวปุตฺตวิมานวณฺณนา

๑. การอธิบายเรื่องมัณฑูกเทวปุตตวิมาน

มหารถวคฺเค [Pg.201] โก เม วนฺทติ ปาทานีติ มณฺฑูกเทวปุตฺตวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา จมฺปายํ วิหรติ คคฺคราย โปกฺขรณิยา ตีเร. โส ปจฺจูสเวลายํ พุทฺธาจิณฺณํ มหากรุณาสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย เวเนยฺยพนฺธเว สตฺเต โวโลเกนฺโต อทฺทส ‘‘อชฺช มยิ สายนฺหสมเย ธมฺมํ เทเสนฺเต เอโก มณฺฑูโก มม สเร นิมิตฺตํ คณฺหนฺโต ปรูปกฺกเมน มริตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา มหตา เทวปริวาเรน มหาชนสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว อาคมิสฺสติ, ตตฺถ พหูนํ ธมฺมาภิสมโย ภวิสฺสตี’’ติ ทิสฺวา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ จมฺปานครํ ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา, ภิกฺขูนํ สุลภปิณฺฑปาตํ กตฺวา กตภตฺตกิจฺโจ วิหารํ ปวิสิตฺวา ภิกฺขูสุ วตฺตํ ทสฺเสตฺวา, อตฺตโน อตฺตโน ทิวาฏฺฐานํ คเตสุ คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา ผลสมาปตฺติสุเขน ทิวสภาคํ เขเปตฺวา, สายนฺหสมเย จตูสุ ปริสาสุ สนฺนิปติตาสุ สุรภิคนฺธกุฏิโต นิกฺขมิตฺวา ตงฺขณานุรูเปน ปาฏิหาริเยน โปกฺขรณิตีเร ธมฺมสภามณฺฑปํ ปวิสิตฺวา อลงฺกตวรพุทฺธาสเน นิสินฺโน มโนสิลาตเล สีหนาทํ นทนฺโต อฉมฺภีตเกสรสีโห วิย อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ พฺรหฺมสฺสรํ นิจฺฉาเรนฺโต อจินฺเตยฺเยน พุทฺธานุภาเวน อนุปมาย พุทฺธลีลาย ธมฺมํ เทเสตุํ อารภิ.

ในมหารัถวรรค เรื่องมัณฑูกเทวปุตตวิมาน มีคำเริ่มต้นว่า โก เม วันทติ ปาทานิ เรื่องนั้นเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ฝั่งสระโบกขรณีชื่อคัคครา ในเมืองจัมปา ในเวลาใกล้รุ่ง พระองค์ทรงเข้ามหากรุณาสมาบัติอันเป็นพุทธประเพณี ทรงออกจากสมาบัตินั้นแล้ว ทรงตรวจดูสัตว์ผู้เป็นเวไนยชน ได้ทอดพระเนตรเห็นว่า “วันนี้ เมื่อเราแสดงธรรมในเวลาเย็น กบตัวหนึ่งจะถือเอานิมิตในเสียงของเรา แล้วตายด้วยความพยายามของผู้อื่น ไปบังเกิดในเทวโลก จะมาพร้อมด้วยบริวารเทวดาจำนวนมากในขณะที่มหาชนกำลังมองดูอยู่ ในที่ประชุมนั้น การบรรลุธรรมจะบังเกิดแก่คนจำนวนมาก” ครั้นทรงเห็นดังนั้นแล้ว ในเวลาเช้าทรงนุ่งสบงถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปยังเมืองจัมปาเพื่อบิณฑบาตพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ทรงทำให้ภิกษุทั้งหลายได้บิณฑบาตโดยง่าย ทรงทำภัตกิจเสร็จแล้วเสด็จเข้าสู่วิหาร เมื่อภิกษุทั้งหลายแสดงวัตรแล้วแยกย้ายไปยังที่พักกลางวันของตนๆ พระองค์เสด็จเข้าสู่พระคันธกุฎี ทรงยับยั้งอยู่ด้วยความสุขในผลสมาบัติตลอดช่วงกลางวัน ในเวลาเย็น เมื่อบริษัท 4 มาประชุมกันแล้ว เสด็จออกจากพระคันธกุฎีอันมีกลิ่นหอม เสด็จเข้าสู่มณฑลธรรมสภา ณ ริมฝั่งสระโบกขรณีด้วยปาฏิหาริย์อันสมควรแก่ขณะนั้น ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ตกแต่งแล้ว ทรงเปล่งพระสุรเสียงดุจเสียงพรหมอันประกอบด้วยองค์ 8 ดุจพญาราชสีห์ผู้ปราศจากความสะดุ้งแผดสีหนาทอยู่บนพื้นหินมโนศิลา ทรงเริ่มแสดงธรรมด้วยพุทธลีลาอันหาที่เปรียบมิได้ ด้วยพุทธานุภาพอันหาประมาณมิได้

ตสฺมิญฺจ ขเณ เอโก มณฺฑูโก โปกฺขรณิโต อาคนฺตฺวา ‘‘ธมฺโม เอโส วุจฺจตี’’ติ ธมฺมสญฺญาย สเร นิมิตฺตํ คณฺหนฺโต ปริสปริยนฺเต นิปชฺชิ. อเถโก วจฺฉปาโล ตํ ปเทสํ อาคโต สตฺถารํ ธมฺมํ เทเสนฺตํ ปริสญฺจ ปรเมน อุปสเมน ธมฺมํ สุณนฺตํ ทิสฺวา ตคฺคตมานโส ทณฺฑโมลุพฺภ ติฏฺฐนฺโต มณฺฑูกํ อโนโลเกตฺวา ตสฺส สีเส สนฺนิรุมฺภิตฺวา อฏฺฐาสิ. โส ธมฺมสญฺญาย ปสนฺนจิตฺโต ตาวเทว กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติตฺวา สุตฺตปฺปพุทฺโธ [Pg.202] วิย ตตฺถ อจฺฉราสงฺฆปริวุตํ อตฺตานํ ทิสฺวา ‘‘กุโต นุ โข อิธ อหํ นิพฺพตฺโต’’ติ อาวชฺเชนฺโต ปุริมชาตึ ทิสฺวา ‘‘อหมฺปิ นาม อิธ อุปฺปชฺชึ, อีทิสญฺจ สมฺปตฺตึ ปฏิลภึ, กึ นุ โข กมฺมํ อกาสิ’’นฺติ อุปธาเรนฺโต อญฺญํ น อทฺทส อญฺญตฺร ภควโต สเร นิมิตฺตคฺคาหา. โส ตาวเทว สห วิมาเนน อาคนฺตฺวา วิมานโต โอตริตฺวา, มหาชนสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว มหตา ปริวาเรน มหนฺเตน ทิพฺพานุภาเวน อุปสงฺกมิตฺวา, ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมาโน อฏฺฐาสิ. อถ นํ ภควา ชานนฺโตว มหาชนสฺส กมฺมผลํ พุทฺธานุภาวญฺจ ปจฺจกฺขํ กาตุํ –

ในขณะนั้น กบตัวหนึ่งขึ้นมาจากสระโบกขรณี ด้วยความหมายรู้ว่าเป็นธรรมว่า “นี่คือพระธรรมที่ท่านกล่าวอยู่” จึงถือนิมิตในพระสุรเสียง หมอบอยู่ที่ท้ายบริษัท ครั้งนั้น เด็กเลี้ยงโคคนหนึ่งมายังที่นั้น เห็นพระศาสดากำลังทรงแสดงธรรม และเห็นบริษัทกำลังฟังธรรมด้วยความสงบอย่างยิ่ง มีใจน้อมไปในธรรมนั้น ยืนเท้าไม้เท้าอยู่ ไม่ทันมองดูกบ ได้ยืนกดลงบนศีรษะของกบนั้น กบนั้นมีจิตเลื่อมใสด้วยความหมายรู้ว่าเป็นธรรม ทำกาละในขณะนั้นนั่นเอง บังเกิดในวิมานทองสูง ๑๒ โยชน์ ในภพดาวดึงส์ ราวกับตื่นจากหลับ เห็นตนเองอันหมู่เทพธิดาแวดล้อมแล้วในที่นั้น จึงพิจารณาว่า “เราจุติจากที่ไหนหนอ จึงมาบังเกิดในที่นี้” เมื่อพิจารณาอยู่ ได้เห็นชาติก่อน (จึงคิดว่า) “แม้เราก็บังเกิดในที่นี้ และได้สมบัติเช่นนี้ เราได้ทำกรรมอะไรไว้หนอ” เมื่อใคร่ครวญอยู่ ก็มิได้เห็นกรรมอื่น นอกจากความเป็นผู้ถือนิมิตในพระสุรเสียงของพระผู้มีพระภาค เทพบุตรนั้นจึงมาพร้อมกับวิมานในขณะนั้นนั่นเอง ลงจากวิมานแล้ว ขณะที่มหาชนกำลังมองดูอยู่ ก็เข้าไปเฝ้าด้วยบริวารเป็นอันมาก ด้วยทิพยานุภาพอันยิ่งใหญ่ ถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า ประคองอัญชลีนมัสการอยู่ ได้ยืนอยู่แล้ว ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคแม้ทรงทราบอยู่ เพื่อจะทรงกระทำให้ผลแห่งกรรมและพุทธานุภาพประจักษ์แก่มหาชน

๘๕๗.

๘๕๗.

‘‘โก เม วนฺทติ ปาทานิ, อิทฺธิยา ยสสา ชลํ;

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, สพฺพา โอภาสยํ ทิสา’’ติ. –

“ใครหนอไหว้เท้าทั้งสองของเรา ผู้รุ่งเรืองด้วยฤทธิ์และยศ มีวรรณะงามยิ่ง ยังทิศทั้งปวงให้สว่างไสวอยู่”

ปุจฺฉิ. ตตฺถ โกติ เทวนาคยกฺขมนุสฺสาทีสุ โก, กตโมติ อตฺโถ. เมติ มม. ปาทานีติ ปาเท. อิทฺธิยาติ อิมาย อีทิสาย เทวิทฺธิยา. ยสสาติ อิมินา อีทิเสน ปริวาเรน ปริจฺเฉเทน จ. ชลนฺติ วิชฺโชตมาโน. อภิกฺกนฺเตนาติ อติวิย กนฺเตน กมนีเยน สุนฺทเรน. วณฺเณนาติ ฉวิวณฺเณน, สรีรวณฺณนิภายาติ อตฺโถ.

ตรัสถามแล้ว. ในคาถานั้น บทว่า โก อธิบายว่า ในหมู่เทวดา นาค ยักษ์ มนุษย์ เป็นต้น คือใคร เป็นผู้ไหน. บทว่า เม คือ ของเรา. บทว่า ปาทานิ คือ ซึ่งเท้าทั้งสอง. บทว่า อิทฺธิยา คือ ด้วยเทวฤทธิ์เช่นนี้. บทว่า ยสสา คือ ด้วยบริวารและขอบเขตเช่นนี้. บทว่า ชลํ คือ ผู้รุ่งเรืองอยู่. บทว่า อภิกฺกนฺเตน คือ ที่น่าใคร่ น่าปรารถนา งดงามอย่างยิ่ง. บทว่า วณฺเณน อธิบายว่า ด้วยสีผิว ด้วยรัศมีแห่งสีสรีระ.

อถ เทวปุตฺโต อตฺตโน ปุริมชาติอาทึ อาวิ กโรนฺโต อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

ครั้งนั้น เทพบุตรเมื่อจะกระทำให้แจ้งซึ่งชาติก่อนเป็นต้นของตน จึงได้ทูลตอบด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

๘๕๘.

๘๕๘.

‘‘มณฺฑูโกหํ ปุเร อาสึ, อุทเก วาริโคจโร;

ตว ธมฺมํ สุณนฺตสฺส, อวธี วจฺฉปาลโก.

“ในชาติก่อน ข้าพระองค์เป็นกบ มีน้ำเป็นที่หากิน อยู่ในน้ำ เมื่อข้าพระองค์กำลังฟังธรรมของพระองค์อยู่ เด็กเลี้ยงโคได้ฆ่าเสียแล้ว”

๘๕๙.

๘๕๙.

‘‘มุหุตฺตํ จิตฺตปสาทสฺส, อิทฺธึ ปสฺส ยสญฺจ เม;

อานุภาวญฺจ เม ปสฺส, วณฺณํ ปสฺส ชุติญฺจ เม.

“ขอพระองค์ทอดพระเนตรฤทธิ์และยศของข้าพระองค์ ขอทอดพระเนตรอานุภาพของข้าพระองค์ ขอทอดพระเนตรวรรณะและรัศมีของข้าพระองค์ (อันเป็นผล) แห่งความเลื่อมใสแห่งจิตชั่วครู่หนึ่ง”

๘๖๐.

๘๖๐.

‘‘เย จ เต ทีฆมทฺธานํ, ธมฺมํ อสฺโสสุํ โคตม;

ปตฺตา เต อจลฏฺฐานํ, ยตฺถ คนฺตฺวา น โสจเร’’ติ.

“ข้าแต่พระโคดม ก็ชนเหล่าใดได้ฟังธรรมของพระองค์สิ้นกาลนาน ชนเหล่านั้นย่อมถึงฐานะอันไม่หวั่นไหว ที่ซึ่งไปแล้วย่อมไม่เศร้าโศก”

๘๕๘. ตตฺถ ปุเรติ ปุริมชาติยํ. อุทเกติ อิทํ ตทา อตฺตโน อุปฺปตฺติฏฺฐานทสฺสนํ. อุทเก มณฺฑูโกติ เอเตน อุทฺธุมายิกาทิกสฺส ถเล [Pg.203] มณฺฑูกสฺส นิวตฺตนํ กตํ โหติ. คาโว จรนฺติ เอตฺถาติ โคจโร, โคจโร วิยาติ โคจโร, ฆาเสสนฏฺฐานํ. วาริ อุทกํ โคจโร เอตสฺสาติ วาริโคจโร. อุทกจารีปิ หิ โกจิ กจฺฉปาทิ อวาริโคจโรปิ โหตีติ ‘‘วาริโคจโร’’ติ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. ตว ธมฺมํ สุณนฺตสฺสาติ พฺรหฺมสฺสเรน กรวีกรุตมญฺชุนา เทเสนฺตสฺส ตว ธมฺมํ ‘‘ธมฺโม เอโส วุจฺจตี’’ติ สเร นิมิตฺตคฺคาหวเสน สุณนฺตสฺส, อนาทเร เจตํ สามิวจนํ เวทิตพฺพํ. อวธี วจฺฉปาลโกติ วจฺเฉ รกฺขนฺโต โคปาลทารโก มม สมีปํ อาคนฺตฺวา ทณฺฑโมลุพฺภิตฺวา ติฏฺฐนฺโต มม สีเส ทณฺฑํ สนฺนิรุมฺภิตฺวา มํ มาเรสิ.

๘๕๘. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า ปุเร คือ ในชาติก่อน. บทว่า อุทเก นี้เป็นการแสดงถึงสถานที่เกิดของตนในครั้งนั้น. ด้วยบทว่า อุทเก มณฺฑูโก (กบในน้ำ) นี้ เป็นอันทำให้นิวัตตนะ (ปฏิเสธ) กบที่อยู่บนบกซึ่งมีอาการพองเป็นต้น. โคทั้งหลายย่อมเที่ยวไปในที่นี้ เหตุนั้นชื่อว่า โคจร, ราวกับเป็นที่เที่ยวไปของโค เหตุนั้นชื่อว่า โคจร, (คือ) ที่หาอาหาร. น้ำคือที่หากินของสัตว์นี้ เหตุนั้นชื่อว่า วาริโคจร. เพราะว่า สัตว์บางชนิดเช่นเต่าเป็นต้น แม้เที่ยวไปในน้ำ ก็มิได้มีน้ำเป็นที่หากินก็มี เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวจำกัดความว่า วาริโคจโร. บทว่า ตว ธมฺมํ สุณนฺตสฺส คือ เมื่อข้าพระองค์กำลังฟังธรรมของพระองค์ผู้ทรงแสดงอยู่ด้วยพระสุรเสียงดุจเสียงพรหม อันไพเราะดุจเสียงร้องของนกการเวก โดยอาการที่ถือนิมิตในพระสุรเสียงว่า “นี่คือพระธรรมที่ท่านกล่าวอยู่”, และพึงทราบว่า ฉัฏฐีวิภัตตินี้ใช้ในอรรถอนาทร (เมื่อ...อยู่). บทว่า อวธี วจฺฉปาลโก คือ เด็กเลี้ยงโคผู้ดูแลลูกโค มาใกล้ข้าพระองค์ ยืนเท้าไม้เท้าอยู่ กดไม้เท้าลงบนศีรษะของข้าพระองค์ ฆ่าข้าพระองค์เสียแล้ว.

๘๕๙. มุหุตฺตํ จิตฺตปสาทสฺสาติ ตว ธมฺเม มุหุตฺตมตฺตํ อุปฺปนฺนสฺส จิตฺตปสาทสฺส เหตุภูตสฺส อิทฺธินฺติ สมิทฺธึ, ทิพฺพวิภูตินฺติ อตฺโถ. ยสนฺติ ปริวารํ. อานุภาวนฺติ กามวณฺณิตาทิทิพฺพานุภาวํ. วณฺณนฺติ สรีรวณฺณสมฺปตฺตึ. ชุตินฺติ ทฺวาทสโยชนานิ ผรณสมตฺถํ ปภาวิเสสํ.

๘๕๙. บทว่า มุหุตฺตํ จิตฺตปสาทสฺส คือ แห่งความเลื่อมใสแห่งจิตอันเป็นเหตุ ซึ่งเกิดขึ้นในธรรมของพระองค์ชั่วครู่หนึ่ง. บทว่า อิทฺธึ อธิบายว่า ซึ่งความสำเร็จ คือซึ่งทิพยสมบัติ. บทว่า ยสํ คือ ซึ่งบริวาร. บทว่า อานุภาวํ คือ ซึ่งทิพยานุภาพมีกามวัณณิตา (การเนรมิตรูปตามปรารถนา) เป็นต้น. บทว่า วณฺณํ คือ ซึ่งความถึงพร้อมแห่งสีสรีระ. บทว่า ชุตึ คือ ซึ่งรัศมีพิเศษอันสามารถแผ่ไปได้ ๑๒ โยชน์.

๘๖๐. เยติ เย สตฺตา. จ-สทฺโท พฺยติเรเก. เตติ ตว. ทีฆมทฺธานนฺติ พหุเวลํ. อสฺโสสุนฺติ สุณึสุ. โคตมาติ ภควนฺตํ โคตฺเตน อาลปติ. อจลฏฺฐานนฺติ นิพฺพานํ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – โคตม ภควา อหํ วิย อิตฺตรเมว กาลํ อสุณิตฺวา เย ปน กตปุญฺญา จิรํ กาลํ ตว ธมฺมํ อสฺโสสุํ โสตุํ ลภึสุ, เต ทีฆรตฺตํ สํสารพฺยสนาภิภูตา อิเม สตฺตา ยตฺถ คนฺตฺวา น โสเจยฺยุํ, ตํ อโสกํ สสฺสตภาเวน อจลํ สนฺติปทํ ปตฺตา เอว, น เตสํ ตสฺส ปตฺติยา อนฺตราโยติ.

๘๖๐. บทว่า เย คือ สัตว์เหล่าใด. จ-ศัพท์ ใช้ในอรรถตรงกันข้าม (ส่วนว่า). บทว่า เต คือ ของพระองค์. บทว่า ทีฆมทฺธานํ คือ สิ้นกาลนาน. บทว่า อสฺโสสุํ คือ ได้ฟังแล้ว. บทว่า โคตม เป็นการเรียกพระผู้มีพระภาคโดยโคตร. บทว่า อจลฏฺฐานํ คือ พระนิพพาน. นี้เป็นอรรถในคาถานี้ว่า ข้าแต่พระโคดมผู้มีพระภาค ส่วนว่าชนเหล่าใดผู้ได้ทำบุญไว้แล้ว มิได้ฟังเพียงชั่วกาลเล็กน้อยเหมือนข้าพระองค์ แต่ได้ฟังธรรมของพระองค์สิ้นกาลนาน ได้โอกาสเพื่อจะฟัง สัตว์เหล่านี้ผู้ถูกภัยในสงสารครอบงำสิ้นกาลนาน ไปสู่ที่ใดแล้วย่อมไม่เศร้าโศก ย่อมถึงสันติบทนั้นอันไม่มีความโศก ไม่หวั่นไหวโดยความเป็นของยั่งยืนนั่นเทียว อันตรายในการบรรลุสันติบทนั้นของชนเหล่านั้นย่อมไม่มี.

อถสฺส ภควา สมฺปตฺตปริสาย จ อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ โอโลเกตฺวา วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสิ. เทสนาปริโยสาเน โส เทวปุตฺโต โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ, จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. เทวปุตฺโต ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ อญฺชลึ กตฺวา สห ปริวาเรน เทวโลกเมว คโตติ.

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงเล็งเห็นอุปนิสัยสมบัติของเทพบุตรนั้นและของบริษัทที่มาประชุมกัน จึงทรงแสดงธรรมโดยพิสดาร. ในกาลจบเทศนา เทพบุตรนั้นได้ตั้งอยู่แล้วในโสดาปัตติผล, ธรรมาภิสมัยได้มีแก่สัตว์ ๘๔,๐๐๐. เทพบุตรถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว กระทำประทักษิณ ๓ ครั้ง และกระทำอัญชลีแก่พระภิกษุสงฆ์ พร้อมด้วยบริวารได้ไปยังเทวโลกนั่นเทียว.

มณฺฑูกเทวปุตฺตวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาเรื่องวิมานของมัณฑูกเทพบุตร จบ.

๒. เรวตีวิมานวณฺณนา

๒. อรรถกถาเรื่องเรวดีวิมาน

อุฏฺเฐหิ [Pg.204] เรวเต สุปาปธมฺเมติ เรวตีวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา พาราณสิยํ วิหรติ อิสิปตเน มิคทาเย. เตน สมเยน พาราณสิยํ สทฺธาสมฺปนฺนสฺส กุลสฺส ปุตฺโต นนฺทิโย นาม อุปาสโก อโหสิ สทฺธาสมฺปนฺโน ทายโก ทานปติ สงฺฆุปฏฺฐาโก. อถสฺส มาตาปิตโร สมฺมุขเคหโต มาตุลธีตรํ เรวตึ นาม กญฺญํ อาเนตุกามา อเหสุํ. สา ปน อสฺสทฺธา อทานสีลา, นนฺทิโย ตํ น อิจฺฉิ. ตสฺส มาตา เรวตึ อาห ‘‘อมฺม, ตฺวํ อิมํ เคหํ อาคนฺตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิสีทนฏฺฐานํ หริเตน โคมเยน อุปลิมฺปิตฺวา อาสนานิ ปญฺญาเปหิ, อาธารเก ฐเปหิ, ภิกฺขูนํ อาคตกาเล วนฺทิตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา นิสีทาเปตฺวา ธมกรเณน ปานียํ ปริสฺสาเวตฺวา ภุตฺตกาเล ปตฺตานิ โธวาหิ, เอวํ เม ปุตฺตสฺส อาราธิกา ภวิสฺสสี’’ติ. สา ตถา อกาสิ. อถ นํ ‘‘โอวาทกฺขมา ชาตา’’ติ ปุตฺตสฺส อาโรเจตฺวา เตน ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิเต ทิวสํ ฐเปตฺวา อาวาหํ กรึสุ.

เรวตีวิมาน มีคำขึ้นต้นว่า "อุฏฺเฐหิ เรวเต สุปาปธมฺเม" เรื่องราวของวิมานนั้นเป็นมาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้กรุงพาราณสี ในสมัยนั้น ที่กรุงพาราณสี มีอุบาสกชื่อนันทิยะ เป็นบุตรของตระกูลที่สมบูรณ์ด้วยศรัทธา เขาเป็นผู้มีศรัทธา เป็นทายก เป็นทานบดี เป็นผู้อุปัฏฐากสงฆ์ ครั้งนั้น มารดาบิดาของเขาปรารถนาจะนำหญิงสาวชื่อเรวดี ซึ่งเป็นธิดาของลุง จากเรือนที่อยู่ตรงข้ามมาให้เป็นภรรยา แต่นางเรวดีนั้นไม่มีศรัทธา ไม่มีการให้ทานเป็นปกติ นันทิยะจึงไม่ปรารถนานาง มารดาของเขากล่าวกับนางเรวดีว่า "แม่หนูเอ๋ย เธอมาที่เรือนนี้แล้ว จงใช้มูลโคสดทาที่นั่งของภิกษุสงฆ์ แล้วปูลาดอาสนะไว้ จงตั้งที่รองบาตรไว้ เมื่อภิกษุทั้งหลายมาถึง จงไหว้แล้วรับบาตร นิมนต์ให้นั่ง จงกรองน้ำดื่มด้วยธมกรก เมื่อท่านฉันเสร็จแล้ว จงล้างบาตร เมื่อทำเช่นนี้ เธอจักเป็นที่พอใจของบุตรของเรา" นางได้ทำตามนั้น ครั้งนั้น มารดาได้บอกแก่บุตรว่า "นางเป็นผู้ว่าง่ายสอนง่ายแล้ว" เมื่อบุตรนั้นรับว่า "ดีละ" แล้ว มารดาบิดาจึงกำหนดวันและได้จัดพิธีอาวาหวิวาหะขึ้น

อถ นํ นนฺทิโย อาห ‘‘สเจ ภิกฺขุสงฺฆํ มาตาปิตโร จ เม อุปฏฺฐหิสฺสสิ, เอวํ อิมสฺมึ เคเห วสิตุํ ลภิสฺสสิ, อปฺปมตฺตา โหหี’’ติ. สา ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา กิญฺจิ กาลํ สทฺธา วิย หุตฺวา ภตฺตารํ อนวตฺเตนฺตี ทฺเว ปุตฺเต วิชายิ. นนฺทิยสฺส มาตาปิตโร กาลมกํสุ. เคเห สพฺพิสฺสริยํ ตสฺสา เอว อโหสิ. นนฺทิโยปิ มหาทานปติ หุตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ ปฏฺฐเปสิ, กปณทฺธิกาทีนมฺปิ เคหทฺวาเร ปากวตฺตํ ปฏฺฐเปสิ. อิสิปตนมหาวิหาเร จตูหิ คพฺเภหิ ปฏิมณฺฑิตํ จตุสาลํ กาเรตฺวา มญฺจปีฐาทีนิ อตฺถราเปตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา ตถาคตสฺส หตฺเถ ทกฺขิโณทกํ ปาเตตฺวา นิยฺยาเทสิ, สห ทกฺขิโณทกทาเนน ตาวตึสภวเน อายามโต จ วิตฺถารโต จ สมนฺตา ทฺวาทสโยชนิโก โยชนสตุพฺเพโธ สตฺตรตนมโย อจฺฉราคณสหสฺสสงฺฆุฏฺโฐ ทิพฺพปาสาโท อุคฺคญฺฉิ.

ครั้งนั้น นันทิยะได้กล่าวกับนางว่า "ถ้าเธอจักอุปัฏฐากภิกษุสงฆ์และมารดาบิดาของเรา เธอก็จักได้อยู่ในเรือนนี้ จงเป็นผู้ไม่ประมาทเถิด" นางรับคำว่า "ดีละ" แล้วเป็นประหนึ่งผู้มีศรัทธาอยู่ชั่วกาลเล็กน้อย ประพฤติตามสามี ได้คลอดบุตร ๒ คน มารดาบิดาของนันทิยะได้ทำกาละ ความเป็นใหญ่ทั้งปวงในเรือนได้เป็นของนางแต่ผู้เดียว แม้นันทิยะก็ได้เป็นมหาทานบดี ตั้งทานไว้สำหรับภิกษุสงฆ์ และได้ตั้งโรงทานสำหรับคนกำพร้าและคนเดินทางเป็นต้นไว้ที่ประตูเรือน เขาได้ให้สร้างศาลาสี่มุข ประดับด้วยห้องสี่ห้อง ในอิสิปตนมหาวิหาร ให้ปูลาดเตียง ตั่ง เป็นต้น ถวายมหาทานแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข แล้วหลั่งทักษิโณทกให้ตกลงในพระหัตถ์ของพระตถาคต อุทิศถวาย พร้อมกับการถวายทักษิโณทกนั้นเอง ปราสาททิพย์ในภพดาวดึงส์ ซึ่งยาวและกว้างโดยรอบ ๑๒ โยชน์ สูง ๑๐๐ โยชน์ สำเร็จด้วยรัตนะ ๗ ประการ กึกก้องด้วยเสียงของหมู่เทพธิดานับพัน ก็ได้บังเกิดขึ้น

อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ ปาสาทํ ทิสฺวา อตฺตานํ วนฺทิตุํ อาคเต เทวปุตฺเต ปุจฺฉิ ‘‘กสฺสายํ ปาสาโท’’ติ? ‘‘อิมสฺส[Pg.205], ภนฺเต, ปาสาทสฺส สามิโก มนุสฺสโลเก พาราณสิยํ นนฺทิโย นาม กุฏุมฺพิยปุตฺโต สงฺฆสฺส อิสิปตนมหาวิหาเร จตุสาลํ กาเรสิ, ตสฺสายํ นิพฺพตฺโต ปาสาโท’’ติ อาหํสุ. ปาสาเท นิพฺพตฺตเทวจฺฉราโยปิ เถรํ วนฺทิตฺวา ‘‘ภนฺเต, มยํ พาราณสิยํ นนฺทิยสฺส นาม อุปาสกสฺส ปริจาริกา ภวิตุํ อิธ นิพฺพตฺตา, ตสฺส เอวํ วเทถ ‘‘ตุยฺหํ ปริจาริกา ภวิตุํ นิพฺพตฺตา, เทวตาโย ตยิ จิรายนฺเต อุกฺกณฺฐิตา, เทวโลกสมฺปตฺติ นาม มตฺติกาภาชนํ ภินฺทิตฺวา สุวณฺณภาชนสฺส คหณํ วิย อติมนาป’นฺติ วตฺวา อิธาคมนตฺถาย ตสฺส วเทถา’’ติ อาหํสุ. เถโร ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา สหสา เทวโลกโต อาคนฺตฺวา จตุปริสมชฺเฌ ภควนฺตํ ปุจฺฉิ ‘‘นิพฺพตฺตติ นุ โข, ภนฺเต, กตปุญฺญานํ มนุสฺสโลเก ฐิตานํเยว ทิพฺพสมฺปตฺตี’’ติ? ‘‘นนุ เต, โมคฺคลฺลาน, นนฺทิยสฺส เทวโลเก นิพฺพตฺตา ทิพฺพสมฺปตฺติ สามํ ทิฏฺฐา, กสฺมา มํ ปุจฺฉสี’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต, นิพฺพตฺตตี’’ติ. อถสฺส สตฺถา ‘‘ยถา จิรํ วิปฺปวสิตฺวา อาคตํ ปุริสํ มิตฺตพนฺธวา อภินนฺทนฺติ สมฺปฏิจฺฉนฺติ, เอวํ กตปุญฺญํ ปุคฺคลํ อิโต ปรโลกํ คตํ สกานิ ปุญฺญานิ สมฺปตฺติหตฺเถหิ สมฺปฏิจฺฉนฺติ ปฏิคฺคณฺหนฺตี’’ติ ทสฺเสนฺโต –

ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวจาริกไปในเทวโลก ได้เห็นปราสาทนั้น จึงถามเทวบุตรทั้งหลายที่มาเพื่อไหว้ตนว่า "ปราสาทนี้เป็นของใคร?" เทวบุตรเหล่านั้นทูลว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เจ้าของปราสาทนี้คือบุตรของคฤหบดีชื่อนันทิยะในมนุษยโลก กรุงพาราณสี เขาได้สร้างศาลาสี่มุขในอิสิปตนมหาวิหารถวายสงฆ์ ปราสาทนี้บังเกิดขึ้นเพื่อเขานั้น" แม้เทพธิดาที่บังเกิดในปราสาทก็ไหว้พระเถระแล้วทูลว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พวกดิฉันบังเกิดที่นี่เพื่อเป็นหญิงรับใช้ของอุบาสกชื่อนันทิยะในกรุงพาราณสี ขอท่านจงบอกเขาอย่างนี้ว่า 'เหล่าเทพธิดาที่บังเกิดเพื่อเป็นหญิงรับใช้ของท่าน กำลังกระวนกระวายใจเมื่อท่านยังชักช้าอยู่ สมบัติในเทวโลกนี้น่าพอใจอย่างยิ่ง ดุจการทุบภาชนะดินแล้วถือเอาภาชนะทองคำ' ขอท่านจงบอกเขาเพื่อประโยชน์แก่การมาที่นี่เถิด" พระเถระรับคำว่า "ดีละ" แล้วกลับจากเทวโลกโดยพลัน ทูลถามพระผู้มีพระภาคท่ามกลางบริษัท ๔ ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทิพยสมบัติย่อมบังเกิดแก่ผู้ทำบุญไว้แล้วทั้งที่ยังอยู่ในมนุษยโลกเทียวหรือหนอ?" (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) "ดูก่อนโมคคัลลานะ ก็ทิพยสมบัติของนันทิยะที่บังเกิดในเทวโลก เธอเห็นมาด้วยตนเองแล้วมิใช่หรือ เหตุไฉนจึงมาถามเราเล่า?" (พระเถระทูลว่า) "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บังเกิดอย่างนั้น พระเจ้าข้า" ครั้งนั้น พระศาสดา เมื่อจะทรงแสดงความข้อนี้ว่า "บุรุษผู้จากไปนาน กลับมาแล้ว มิตรสหายและญาติย่อมชื่นชมต้อนรับฉันใด บุคคลผู้ทำบุญไว้แล้ว จากโลกนี้ไปสู่ปรโลก บุญของตนเองย่อมต้อนรับด้วยมือคือสมบัติฉันนั้น" (จึงตรัสพระคาถาว่า)

๘๖๑.

๘๖๑.

‘‘จิรปฺปวาสึ ปุริสํ, ทูรโต โสตฺถิมาคตํ;

ญาติมิตฺตา สุหชฺชา จ, อภินนฺทนฺติ อาคตํ.

"บุรุษผู้จากไปนาน กลับมาจากที่ไกลโดยสวัสดี ญาติมิตรและสหาย ย่อมชื่นชมยินดีการมาของเขา"

๘๖๒.

๘๖๒.

‘‘ตเถว กตปุญฺญมฺปิ, อสฺมา โลกา ปรํ คตํ;

ปุญฺญานิ ปฏิคฺคณฺหนฺติ, ปิยํ ญาตีว อาคต’’นฺติ. – คาถา อภาสิ;

"ฉันนั้นเหมือนกัน บุคคลผู้ทำบุญไว้แล้ว จากโลกนี้ไปสู่ปรโลก บุญทั้งหลายย่อมต้อนรับ เหมือนญาติที่รักต้อนรับผู้กลับมา" (พระศาสดา) ได้ตรัสพระคาถาเหล่านี้

นนฺทิโย ตํ สุตฺวา ภิยฺโยโสมตฺตาย ทานานิ เทติ, ปุญฺญานิ กโรติ, โส วณิชฺชาย คจฺฉนฺโต เรวตึ อาห ‘‘ภทฺเท, มยา ปฏฺฐปิตํ สงฺฆสฺส ทานํ อนาถานํ ปากวตฺตญฺจ ตฺวํ อปฺปมตฺตา ปวตฺเตยฺยาสี’’ติ. สา ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิ. โส ปวาสคโตปิ ยตฺถ ยตฺถ วาสํ กปฺเปติ, ตตฺถ ตตฺถ ภิกฺขูนํ อนาถานญฺจ ยถาวิภวํ ทานํ เทติเยว. ตสฺส อนุกมฺปาย ขีณาสวา ทูรโตปิ อาคนฺตฺวา ทานํ สมฺปฏิจฺฉนฺติ. เรวตี ปน ตสฺมึ คเต กติปาหเมว ทานํ ปวตฺเตตฺวา อนาถานํ ภตฺตํ อุปจฺฉินฺทิ, ภิกฺขูนมฺปิ ภตฺตํ กณาชกํ พิลงฺคทุติยํ อทาสิ[Pg.206]. ภิกฺขูนํ ภุตฺตฏฺฐาเน อตฺตนา ภุตฺตาวเสสานิ สิตฺถานิ มจฺฉมํสขณฺฑมิสฺสกานิ จลกฏฺฐิกานิ จ ปกิริตฺวา มนุสฺสานํ ทสฺเสติ ‘‘ปสฺสถ สมณานํ กมฺมํ, สทฺธาเทยฺยํ นาม เอวํ ฉฑฺเฑนฺตี’’ติ.

นันทิยะได้ฟังธรรมเทศนานั้นแล้ว มีความโสมนัสยิ่งขึ้น ได้ให้ทานทั้งหลาย ทำบุญทั้งหลาย เขาเมื่อจะไปค้าขาย ได้กล่าวกับนางเรวดีว่า "น้องหญิง เธอจงเป็นผู้ไม่ประมาท จัดแจงทานสำหรับสงฆ์และโรงทานสำหรับคนอนาถาที่เราตั้งไว้แล้วให้ดำเนินต่อไปเถิด" นางรับคำว่า "ดีละ" แม้เขาไปอยู่ต่างถิ่น พักอยู่ที่ใดๆ ก็ตาม ก็ได้ให้ทานแก่ภิกษุและคนอนาถาทั้งหลายตามกำลังทรัพย์ในที่นั้นๆ นั่นเทียว พระขีณาสพทั้งหลายอนุเคราะห์เขา แม้อยู่ไกลก็มาเพื่อรับทาน ส่วนนางเรวดี เมื่อเขาไปแล้ว ได้จัดแจงทานเพียง ๒-๓ วันเท่านั้น แล้วก็งดภัตตาหารสำหรับคนอนาถา แม้แก่ภิกษุทั้งหลาย ก็ได้ถวายภัตตาหารที่ทำด้วยปลายข้าว มีน้ำผักดองเป็นกับข้าวอย่างที่สอง นางได้โปรยเศษอาหารที่ตนกินเหลือ คือ เมล็ดข้าว ก้างปลาและชิ้นเนื้อ และกระดูกที่เคี้ยวแล้ว ในที่ที่ภิกษุฉัน แล้วชี้ให้คนทั้งหลายดู พลางกล่าวว่า "ท่านทั้งหลายจงดูการกระทำของสมณะเหล่านี้เถิด พวกเขาทิ้งศรัทธาไทยธรรมอย่างนี้"

อถ นนฺทิโย โวหารกสิทฺธิ ยถาลาโภ อาคนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา เรวตึ เคหโต นีหริตฺวา เคหํ ปาวิสิ. ทุติยทิวเส พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ ปวตฺเตตฺวา นิจฺจภตฺตํ อนาถภตฺตญฺจ สมฺมเทว ปวตฺเตสิ, อตฺตโน สหาเยหิ อุปนีตํ เรวตึ ฆาสจฺฉาทนปรมตาย ฐเปสิ. โส อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน อตฺตโน วิมาเนเยว นิพฺพตฺติ. เรวตี ปน สพฺพํ ทานํ ปจฺฉินฺทิตฺวา ‘‘อิเมสํ วเสน มยฺหํ ลาภสกฺกาโร ปริหายี’’ติ ภิกฺขุสงฺฆํ อกฺโกสนฺตี ปริภาสนฺตี วิจรติ. อถ เวสฺสวโณ ทฺเว ยกฺเข อาณาเปสิ ‘‘คจฺฉถ, ภเณ, พาราณสินคเร อุคฺโฆสถ ‘‘อิโต สตฺตเม ทิวเส เรวตี ชีวนฺตีเยว นิรเย ปกฺขิปียตี’ติ’’. ตํ สุตฺวา มหาชโน สํเวคชาโต ภีตตสิโต อโหสิ.

ครั้งนั้น นายนันทิยะมีกิจการค้าขายสำเร็จแล้ว ได้ลาภตามที่ได้ กลับมาแล้ว ฟังเรื่องราวนั้นแล้ว จึงขับไล่นางเรวดีออกจากเรือนแล้วเข้าไปสู่เรือน ในวันที่สอง ได้ถวายมหาทานแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขแล้ว ได้จัดแจงภัตรประจำและภัตรสำหรับคนอนาถาให้เป็นไปโดยชอบทีเดียว ได้ให้นางเรวดีซึ่งสหายทั้งหลายของตนนำมา อยู่โดยให้เพียงอาหารและเครื่องนุ่งห่มเท่านั้น ในเวลาต่อมา เขาทำกาละแล้ว ได้บังเกิดในวิมานของตนนั่นเองในภพดาวดึงส์ ส่วนนางเรวดีได้ตัดทานทั้งปวงแล้ว (คิด) ว่า 'ลาภสักการะของเราเสื่อมไปเพราะอาศัยภิกษุเหล่านี้' จึงเที่ยว ด่าบริภาษภิกษุสงฆ์ ครั้งนั้น ท้าวเวสสุวรรณได้สั่งยักษ์สองตนว่า 'แน่ะ ท่านทั้งหลาย จงไป จงป่าวประกาศในเมืองพาราณสีว่า 'ในวันที่เจ็ดนับแต่วันนี้ไป นางเรวดีทั้งที่ยังมีชีวิตอยู่นั่นเทียว จักถูกโยนลงในนรก' ' มหาชนฟังคำนั้นแล้ว เกิดความสังเวช หวาดกลัวสะดุ้ง

อถ เรวตี ปน ปาสาทํ อภิรุหิตฺวา ทฺวารํ ถเกตฺวา นิสีทิ. สตฺตเม ทิวเส ตสฺสา ปาปกมฺมสญฺโจทิเตน เวสฺสวเณน รญฺญา อาณตฺตา ชลิตกปิลเกสมสฺสุกา จิปิฏวิรูปนาสิกา ปริณตทาฐา โลหิตกฺขา สชลธรสมานวณฺณา อติวิย ภยานกรูปา ทฺเว ยกฺขา อุปคนฺตฺวา ‘‘อุฏฺเฐหิ, เรวเต, สุปาปธมฺเม’’ติอาทีนิ วทนฺตา นานาพาหาสุ คเหตฺวา ‘‘มหาชโน ปสฺสตู’’ติ สกลนคเร วีถิโต วีถึ ปริพฺภมาเปตฺวา อากาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ตาวตึสภวนํ เนตฺวา นนฺทิยสฺส วิมานํ สมฺปตฺติญฺจสฺสา ทสฺเสตฺวา ตํ วิลปนฺตึเยว อุสฺสทนิรยสมีปํ ปาเปสุํ. ตํ ยมปุริสา อุสฺสทนิรเย ขิปึสุ. เตนาห –

ครั้งนั้น ส่วนนางเรวดีขึ้นสู่ปราสาทแล้ว ปิดประตู นั่งอยู่ ในวันที่เจ็ด ยักษ์สองตนผู้อันบาปกรรมของนางนั้นตักเตือนแล้ว อันท้าวเวสสุวรรณผู้เป็นราชาทรงบัญชาแล้ว มีผมและหนวดเคราสีน้ำตาลแดงลุกเป็นไฟ มีจมูกแบนและน่าเกลียด มีเขี้ยวงอ มีตาสีเลือด มีสีสันดุจเมฆฝน มีรูปร่างน่าสะพรึงกลัวอย่างยิ่ง เข้าไปแล้ว กล่าวคำเป็นต้นว่า 'จงลุกขึ้นเถิด เรวดี ผู้มีธรรมอันเลวทรามยิ่ง' แล้วจับที่แขนคนละข้าง (ด้วยคิดว่า) 'ขอให้มหาชนจงดู' แล้วนำเที่ยววนเวียนไปจากถนนสู่ถนนในนครทั้งสิ้นแล้ว เหาะขึ้นสู่อากาศ นำไปสู่ภพดาวดึงส์ แสดงวิมานและสมบัติของนันทิยะแก่นางแล้ว ได้นำนางผู้กำลังคร่ำครวญอยู่นั่นเทียวให้ถึงสำนักของอุสสทนรก ยมบุรุษทั้งหลายได้โยนนางลงในอุสสทนรกแล้ว เพราะเหตุนั้น (พระผู้มีพระภาค) จึงตรัสว่า –

๘๖๓.

๘๖๓.

‘‘อุฏฺเฐหิ เรวเต สุปาปธมฺเม, อปารุตทฺวาเร อทานสีเล;

เนสฺสาม ตํ ยตฺถ ถุนนฺติ ทุคฺคตา, สมปฺปิตา เนรยิกา ทุเขนา’’ติ.

“จงลุกขึ้นเถิด เรวดี ผู้มีธรรมอันเลวทรามยิ่ง ผู้มีประตู (นรก) เปิดอยู่ ผู้ไม่มีศีลในการให้ เราทั้งหลายจักนำเธอไปสู่ที่ซึ่งสัตว์นรกผู้ไปสู่ทุคติ อันทุกข์ครอบงำแล้ว ย่อมคร่ำครวญอยู่”

ตตฺถ [Pg.207] อุฏฺเฐหีติ อุฏฺฐห, น ทาเนส ปาสาโท ตํ นิรยภยโต รกฺขิตุํ สกฺโกติ, ตสฺมา สีฆํ อุฏฺฐหิตฺวา อาคจฺฉาหีติ อตฺโถ. เรวเตติ ตํ นาเมน อาลปติ. สุปาปธมฺเมติอาทินา อุฏฺฐานสฺส การณํ วทติ. ยสฺมา ตฺวํ อริยานํ อกฺโกสนปริภาสนาทินา สุฏฺฏุ ลามกปาปธมฺมา, ยสฺมา จ อปารุตํ ทฺวารํ นิรยสฺส ตว ปเวสนตฺถํ, ตสฺมา อุฏฺเฐหีติ. อทานสีเลติ กสฺสจิ กิญฺจิ น ทานสีเล กทริเย มจฺฉรินี, อิทมฺปิ อุฏฺฐานสฺเสว การณวจนํ. ยสฺมา ทานสีลานํ อมจฺฉรีนํ ตว สามิกสทิสานํ สุคติยํ นิวาโส, ตาทิสานํ ปน อทานสีลานํ มจฺฉรีนํ นิรเย นิวาโส, ตสฺมา อุฏฺเฐหิ, มุหุตฺตมตฺตมฺปิ ตว อิธ ฐาตุํ น ทสฺสามีติ อธิปฺปาโย. ยตฺถ ถุนนฺติ ทุคฺคตาติ ทุกฺขคตตฺตา ทุคฺคตา. เนรยิกาติ นิรยทุกฺเขน สมปฺปิตา สมงฺคีภูตา ยสฺมึ นิรเย ถุนนฺติ, ยาว ปาปกมฺมํ น พฺยนฺติ โหติ, ตาว นิกฺขมิตุํ อลภนฺตา นิตฺถุนนฺติ, ตตฺถ ตํ เนสฺสาม นยิสฺสาม ขิปิสฺสามาติ โยชนา.

ในบทเหล่านั้น บทว่า uṭṭhehi ความว่า จงลุกขึ้น ปราสาทนี้ไม่อาจเพื่อจะรักษาเธอจากภัยในนรกได้ เพราะฉะนั้น ความว่า เธอจงรีบลุกขึ้นมาเถิด บทว่า revate เป็นการเรียกนางด้วยชื่อ ด้วยบทเป็นต้นว่า supāpadhamme เป็นการกล่าวถึงเหตุแห่งการให้ลุกขึ้น เพราะเหตุว่า เธอเป็นผู้มีธรรมอันเลวทรามชั่วช้าอย่างยิ่ง ด้วยการด่าบริภาษพระอริยเจ้าเป็นต้น และเพราะเหตุว่า ประตูแห่งนรกเปิดอยู่เพื่อการเข้าไปของเธอ เพราะฉะนั้น (จึงกล่าวว่า) จงลุกขึ้นเถิด บทว่า adānasīle คือ ผู้ไม่มีปกติให้สิ่งใดๆ แก่ใครๆ เป็นคนตระหนี่ มีความริษยา แม้บทนี้ก็เป็นคำกล่าวถึงเหตุแห่งการให้ลุกขึ้นนั่นเอง เพราะเหตุว่า ที่อยู่ของผู้มีปกติให้ทาน ไม่มีความตระหนี่ เช่นกับสามีของเธอ ย่อมมีในสุคติ ส่วนที่อยู่ของผู้ไม่มีปกติให้ทาน มีความตระหนี่ เช่นกับเธอนั้น ย่อมมีในนรก เพราะฉะนั้น จงลุกขึ้นเถิด อธิบายว่า เราทั้งหลายจักไม่ให้เธออยู่ในที่นี้แม้เพียงครู่เดียว ในบทว่า yattha thunanti duggatā นั้น ชื่อว่า ทุคคตา เพราะเป็นผู้ไปสู่ที่อันเป็นทุกข์ บทว่า nerayikā คือ สัตว์นรกผู้ถูกทุกข์ในนรกครอบงำแล้ว ประกอบพร้อมแล้ว ย่อมคร่ำครวญอยู่ในนรกใด ตราบเท่าที่บาปกรรมยังไม่สิ้นไป ตราบนั้น ก็ยังไม่อาจจะออกไปได้ ย่อมคร่ำครวญอยู่ การประกอบความว่า เราทั้งหลายจักนำ จักพา จักโยนเธอไปในนรกนั้น

๘๖๔.

๘๖๔.

‘‘อิจฺเจว วตฺวาน ยมสฺส ทูตา, เต ทฺเว ยกฺขา โลหิตกฺขา พฺรหนฺตา;

ปจฺเจกพาหาสุ คเหตฺวา เรวตํ, ปกฺกามยุํ เทวคณสฺส สนฺติเก’’ติ. –

“ทูตของยมราช คือ ยักษ์สองตนนั้น ผู้มีตาสีเลือด มีร่างกายใหญ่โต ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ได้จับนางเรวดีไว้ที่แขนคนละข้าง แล้วนำไปในสำนักของหมู่เทพ”

อิทํ สงฺคีติการวจนํ.

คำนี้เป็นคำของพระสังคีติกาจารย์

ตตฺถ อิจฺเจว วตฺวานาติ อิติ เอว ‘‘อุฏฺเฐหี’’ติอาทินา วตฺวา, วจนสมนนฺตรเมวาติ อตฺโถ. ยมสฺส ทูตาติ อปฺปฏิเสธนิยตสฺส ยมสฺส รญฺโญ ทูตสทิสา. เวสฺสวเณน หิ เต เปสิตา. ตถา หิ เต ตาวตึสภวนํ นยึสุ. เกจิ ‘‘น ยมสฺส ทูตา’’ติ น-การํ ‘‘ยมสฺสา’’ติ ปเทน สมฺพนฺธิตฺวา ‘‘เวสฺสวณสฺส ทูตา’’ติ อตฺถํ วทนฺติ, ตํ น ยุชฺชติ. น หิ น ยมทูตตาย เวสฺสวณสฺส ทูตาติ สิชฺฌติ. ยชนฺติ ตตฺถ พลึ อุปหรนฺตีติ ยกฺขา. โลหิตกฺขาติ รตฺตนยนา. ยกฺขานญฺหิ เนตฺตานิ อติโลหิตานิ โหนฺติ. พฺรหนฺตาติ มหนฺตา. ปจฺเจกพาหาสูติ เอโก เอกพาหายํ, อิตโร อิตรพาหายนฺติ ปจฺเจกํ พาหาสุ. เรวตนฺติ เรวตึ. เรวตาติปิ ตสฺสา นามเมว. ตถา หิ ‘‘เรวเต’’ติ [Pg.208] วุตฺตํ. ปกฺกามยุนฺติ ปกฺกาเมสุํ, อุปเนสุนฺติ อตฺโถ. เทวคณสฺสาติ ตาวตึสภวเน เทวสงฺฆสฺส.

ในบทเหล่านั้น บทว่า icceva vatvāna ความว่า ครั้นกล่าวอย่างนี้ คือ (กล่าวคำ) เป็นต้นว่า 'จงลุกขึ้นเถิด' แล้ว ในลำดับแห่งคำกล่าวนั่นเอง บทว่า yamassa dūtā คือ ผู้เป็นดุจทูตของพญายมผู้ซึ่งใครๆ ห้ามไม่ได้ จริงอยู่ ยักษ์เหล่านั้นถูกท้าวเวสสุวรรณส่งมา เพราะเหตุนั้น ยักษ์เหล่านั้นจึงได้นำไปสู่ภพดาวดึงส์ อาจารย์บางพวกเชื่อม น-อักษร กับบทว่า yamassā เป็น na yamassa dūtā แล้วกล่าวความว่า 'เป็นทูตของท้าวเวสสุวรรณ' คำนั้นไม่ถูกต้อง จริงอยู่ ความว่า 'เป็นทูตของท้าวเวสสุวรรณโดยมิใช่ความเป็นทูตของยมราช' ย่อมไม่สำเร็จ ชื่อว่า ยักษ์ เพราะ (มนุษย์ทั้งหลาย) บวงสรวง นำเครื่องพลีกรรมเข้าไปถวายในที่นั้น บทว่า lohitakkhā คือ มีนัยน์ตาสีแดง จริงอยู่ นัยน์ตาของยักษ์ทั้งหลายย่อมแดงอย่างยิ่ง บทว่า brahantā คือ มีร่างกายใหญ่โต บทว่า paccekabāhāsu คือ ตนหนึ่งที่แขนข้างหนึ่ง อีกตนหนึ่งที่แขนอีกข้างหนึ่ง อย่างนี้คือ ที่แขนคนละข้าง บทว่า revataṃ คือ ซึ่งนางเรวดี แม้บทว่า revatā ก็เป็นชื่อของนางนั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า 'revate' บทว่า pakkāmayuṃ ความว่า นำไปแล้ว, พาไปแล้ว บทว่า devagaṇassa คือ แห่งหมู่เทพในภพดาวดึงส์

เอวํ เตหิ ยกฺเขหิ ตาวตึสภวนํ เนตฺวา นนฺทิยวิมานสฺส อวิทูเร ฐปิตา เรวตี ตํ สูริยมณฺฑลสทิสํ อติวิย ปภสฺสรํ ทิสฺวา –

นางเรวดีอันยักษ์เหล่านั้นนำไปสู่ภพดาวดึงส์อย่างนี้แล้ว ถูกให้ยืนอยู่ในที่ไม่ไกลจากวิมานของนันทิยะ เห็นวิมานนั้นซึ่งเปรียบดังดวงอาทิตย์ มีรัศมีรุ่งเรืองยิ่งนักแล้ว –

๘๖๕.

๘๖๕.

‘‘อาทิจฺจวณฺณํ รุจิรํ ปภสฺสรํ, พฺยมฺหํ สุภํ กญฺจนชาลฉนฺนํ;

กสฺเสตมากิณฺณชนํ วิมานํ, สุริยสฺส รํสีริว โชตมานํ.

“วิมานนี้มีสีสันดุจพระอาทิตย์ งดงาม รุ่งเรือง เป็นที่น่าอัศจรรย์ ดีงาม ปกคลุมด้วยข่ายทองคำ เกลื่อนกล่นด้วยผู้คน ส่องสว่างราวกับรัศมีของพระอาทิตย์ เป็นของใคร

๘๖๖.

๘๖๖.

‘‘นารีคณา จนฺทนสารลิตฺตา, อุภโต วิมานํ อุปโสภยนฺติ;

ตํ ทิสฺสติ สุริยสมานวณฺณํ, โก โมทติ สคฺคปตฺโต วิมาเน’’ติ. –

“หมู่ของนางอัปสรผู้ลูบไล้ด้วยแก่นจันทน์ ประดับประดาวิมานอยู่ทั้งสองข้าง วิมานนั้นปรากฏมีสีสันเสมอด้วยพระอาทิตย์ ใครหนอผู้เข้าถึงสวรรค์แล้ว ย่อมบันเทิงอยู่ในวิมาน”

เต ยกฺเข ปุจฺฉิ. เตปิ ตสฺสา –

(นางเรวดี) ได้ถามยักษ์เหล่านั้น แม้ยักษ์เหล่านั้นก็ (ได้ตอบ) แก่นางว่า –

๘๖๗.

๘๖๗.

‘‘พาราณสิยํ นนฺทิโย นามาสิ, อุปาสโก อมจฺฉรี ทานปติ วทญฺญู;

ตสฺเสตมากิณฺณชนํ วิมานํ, สูริยสฺส รํสีริว โชตมานํ.

“ในเมืองพาราณสี ได้มีอุบาสกชื่อว่านันทิยะ เป็นผู้ไม่ตระหนี่ เป็นทานบดี รู้ถ้อยคำ วิมานนี้ซึ่งเกลื่อนกล่นด้วยผู้คน ส่องสว่างราวกับรัศมีของพระอาทิตย์ เป็นของผู้นั้น

๘๖๘.

๘๖๘.

‘‘นารีคณา จนฺทนสารลิตฺตา, อุภโต วิมานํ อุปโสภยนฺติ;

ตํ ทิสฺสติ สูริยสมานวณฺณํ, โส โมทติ สคฺคปตฺโต วิมาเน’’ติ. –

“หมู่ของนางอัปสรผู้ลูบไล้ด้วยแก่นจันทน์ ประดับประดาวิมานอยู่ทั้งสองข้าง วิมานนั้นปรากฏมีสีสันเสมอด้วยพระอาทิตย์ เขานั้นผู้เข้าถึงสวรรค์แล้ว ย่อมบันเทิงอยู่ในวิมาน”

อาจิกฺขึสุ.

(ยักษ์เหล่านั้น) ได้บอกแล้ว

๘๖๘. ตตฺถ จนฺทนสารลิตฺตาติ สารภูเตน จนฺทนคนฺเธน อนุลิตฺตสรีรา. อุภโต วิมานนฺติ วิมานํ อุภโต อนฺโต เจว พหิ จ สงฺคีตาทีหิ อุเปจฺจ โสภยนฺติ.

๘๖๘. ในคาถานั้น บทว่า จนฺทนสารลิตฺตา ความว่า มีร่างกายอันลูบไล้แล้วด้วยกลิ่นแก่นจันทน์. บทว่า อุภโต วิมานํ ความว่า พวกเขาเข้าไปประดับวิมานให้งดงามจากทั้งสองข้าง คือทั้งภายในและภายนอก ด้วยการขับร้องเป็นต้น

อถ [Pg.209] เรวตี –

ลำดับนั้น นางเรวดีได้กล่าวว่า –

๘๖๙.

๘๖๙.

‘‘นนฺทิยสฺสาหํ ภริยา, อคารินี สพฺพกุลสฺส อิสฺสรา;

ภตฺตุ วิมาเน รมิสฺสามิ ทานหํ, น ปตฺถเย นิรยํ ทสฺสนายา’’ติ. –

“ข้าพเจ้าเป็นภรรยาของนันทิยะ เป็นแม่เรือน เป็นใหญ่กว่าตระกูลทั้งปวง บัดนี้ ข้าพเจ้าจะรื่นรมย์อยู่ในวิมานของสามี ข้าพเจ้าไม่ปรารถนาแม้เพื่อจะเห็นนรก”

อาห. ตตฺถ อคารินีติ เคหสามินี. ‘‘ภริยา สคามินี’’ติปิ ปฐนฺติ, ภริยา สหคามินีติ อตฺโถ. สพฺพกุลสฺส อิสฺสรา ภตฺตูติ มม ภตฺตุ นนฺทิยสฺส สพฺพกุฏุมฺพิกสฺส อิสฺสรา สามินี อโหสึ, ตสฺมา อิทานิปิ วิมาเน อิสฺสรา ภวิสฺสามีติ อาห. วิมาเน รมิสฺสามิ ทานหนฺติ เอวํ ปโลเภตุเมว หิ ตํ เต ตตฺถ เนสุํ. น ปตฺถเย นิรยํ ทสฺสนายาติ ยํ ปน นิรยํ มํ ตุมฺเห เนตุกามา, ตํ นิรยํ ทสฺสนายปิ น ปตฺถเย, กุโต ปวิสิตุนฺติ วทติ.

นางกล่าวแล้ว. ในคาถานั้น บทว่า อคารินี คือ เจ้าของเรือน. บางท่านก็อ่านว่า ภริยา สคามินี อธิบายว่า ภรรยาผู้ไปด้วยกัน. บทว่า สพฺพกุลสฺส อิสฺสรา ภตฺตุ ความว่า ข้าพเจ้าได้เป็นใหญ่ เป็นเจ้าของทรัพย์สมบัติทั้งปวงของนันทิยะสามีของข้าพเจ้า เพราะฉะนั้น แม้บัดนี้ ข้าพเจ้าก็จักเป็นใหญ่ในวิมาน. บทว่า วิมาเน รมิสฺสามิ ทานหํ ความว่า ที่จริง ยักษ์ทั้งสองนั้นนำนางไปที่นั่น ก็เพื่อจะล่อลวงอย่างนี้เท่านั้น. บทว่า น ปตฺถเย นิรยํ ทสฺสนาย ความว่า นางกล่าวว่า “ก็ท่านทั้งหลายประสงค์จะนำข้าพเจ้าไปสู่นรกใด ข้าพเจ้าไม่ปรารถนาแม้เพื่อจะเห็นนรกนั้น จะปรารถนาเพื่อเข้าไปได้อย่างไร”

เอวํ วทนฺติเมว ‘‘ตฺวํ ตํ ปตฺเถหิ วา มา วา, กึ ตว ปตฺถนายา’’ติ นิรยสมีปํ เนตฺวา –

เมื่อนางกำลังกล่าวอยู่อย่างนี้ ยักษ์ทั้งสองจึงกล่าวว่า “เธอจะปรารถนานรกนั้นหรือไม่ปรารถนาก็ตาม จะมีประโยชน์อะไรด้วยความปรารถนาของเธอ” แล้วนำนางไปใกล้ๆ นรก –

๘๗๐.

๘๗๐.

‘‘เอโส เต นิรโย สุปาปธมฺเม, ปุญฺญํ ตยา อกตํ ชีวโลเก;

น หิ มจฺฉรี โรสโก ปาปธมฺโม, สคฺคูปคานํ ลภติ สหพฺยต’’นฺติ. –

“ดูก่อนนางผู้มีธรรมอันเลวทรามยิ่ง นี่คือนรกของเธอ เธอไม่ได้ทำบุญไว้ในโลกนี้เลย เพราะว่าคนตระหนี่ มักโกรธ มีธรรมอันเลวทราม ย่อมไม่ได้ความเป็นสหายของผู้ไปสู่สวรรค์”

คาถมาหํสุ. ตสฺสตฺโถ – เอโส ตว นิรโย, ตยา ทีฆรตฺตํ มหาทุกฺขํ อนุภวิตพฺพฏฺฐานภูโต. กสฺมา? ปุญฺญํ ตยา อกตํ ชีวโลเก, ยสฺมา มนุสฺสโลเก อปฺปมตฺตกมฺปิ ตยา ปุญฺญํ นาม น กตํ, เอวํ อกตปุญฺโญ ปน ตาทิโส สตฺโต มจฺฉรี อตฺตโน สมฺปตฺตินิคูหนลกฺขเณน มจฺฉเรน สมนฺนาคโต, ปเรสํ โรสุปฺปาทเนน โรสโก, โลภาทีหิ ปาปธมฺเมหิ สมงฺคีภาวโต ปาปธมฺโม สคฺคูปคานํ เทวานํ สหพฺยตํ สหภาวํ น ลภตีติ โยชนา.

ยักษ์ทั้งสองได้กล่าวคาถานี้. อธิบายคาถานั้นว่า – นี่คือนรกของเธอ เป็นสถานที่ที่เธอจะต้องเสวยทุกข์ใหญ่หลวงตลอดกาลนาน. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะเธอไม่ได้ทำบุญไว้ในโลกนี้เลย เพราะในโลกมนุษย์ เธอไม่ได้ทำบุญอะไรไว้แม้เพียงเล็กน้อยเลย. ก็สัตว์เช่นนั้นผู้ไม่ได้ทำบุญไว้ เป็นคนตระหนี่ คือประกอบด้วยความตระหนี่อันมีลักษณะปกปิดสมบัติของตน เป็นคนมักโกรธ คือก่อความโกรธให้แก่ผู้อื่น เป็นผู้มีธรรมอันเลวทราม เพราะพรั่งพร้อมด้วยบาปธรรมมีโลภะเป็นต้น ย่อมไม่ได้ความเป็นสหาย คือความเป็นเพื่อน กับทวยเทพผู้ไปสู่สวรรค์ ดังนี้เป็นโยชนา.

เอวํ ปน วตฺวา เต ทฺเว ยกฺขา ตตฺเถวนฺตรธายึสุ. ตํสทิเส ปน ทฺเว นิรยปาเล สํสวเก นาม คูถนิรเย ปกฺขิปิตุํ อากฑฺฒนฺเต ปสฺสิตฺวา –

ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ยักษ์สองตนนั้นก็ได้อันตรธานไปในที่นั้นเอง. ลำดับนั้น นางเรวดีเห็นนายนิรยบาลสองตนที่เหมือนกับยักษ์นั้น กำลังฉุดกระชากตนเพื่อจะโยนลงในคูถนรกชื่อสังสวกะ จึงได้กล่าวว่า –

๘๗๑.

๘๗๑.

‘‘กึ [Pg.210] นุ คูถญฺจ มุตฺตญฺจ, อสุจิ ปฏิทิสฺสติ;

ทุคฺคนฺธํ กิมิทํ มีฬฺหํ, กิเมตํ อุปวายตี’’ติ. –

“อะไรหนอ ปรากฏเป็นอุจจาระและปัสสาวะ เป็นของไม่สะอาด ของโสโครกมีกลิ่นเหม็นนี้คืออะไร กลิ่นอะไรนี่โชยมา”

ตํ นิรยํ ปุจฺฉิ.

นางได้ถามถึงนรกนั้น.

๘๗๒.

๘๗๒.

‘‘เอส สํสวโก นาม, คมฺภีโร สตโปริโส;

ยตฺถ วสฺสสหสฺสานิ, ตุวํ ปจฺจสิ เรวเต’’ติ. –

“ดูก่อนนางเรวดี นี่คือนรกชื่อสังสวกะ ลึกร้อยชั่วบุรุษ ซึ่งเธอจะถูกต้มอยู่ในนรกนี้ตลอดพันๆ ปี”

ตสฺมึ กถิเต ตตฺถ อตฺตโน นิพฺพตฺติเหตุภูตํ กมฺมํ ปุจฺฉนฺตี –

เมื่อนายนิรยบาลกล่าวเช่นนั้นแล้ว นางเรวดีจึงถามถึงกรรมอันเป็นเหตุแห่งการเกิดของตนในนรกนั้นว่า –

๘๗๓.

๘๗๓.

‘‘กึ นุ กาเยน วาจาย, มนสา ทุกฺกฏํ กตํ;

เกน สํสวโก ลทฺโธ, คมฺภีโร สตโปริโส’’ติ. – อาห;

“ข้าพเจ้าได้ทำกรรมชั่วอะไรไว้ด้วยกาย วาจา หรือใจหนอ เพราะกรรมอะไรจึงได้มาสู่นรกสังสวกะที่ลึกร้อยชั่วบุรุษนี้” นางได้กล่าวแล้ว.

๘๗๔.

๘๗๔.

‘‘สมเณ พฺราหฺมเณ จาปิ, อญฺเญ วาปิ วนิพฺพเก;

มุสาวาเทน วญฺเจสิ, ตํ ปาปํ ปกตํ ตยา’’ติ. –

“เธอได้ลวงสมณะ พราหมณ์ หรือยาจกอื่นๆ ด้วยมุสาวาท นั่นเป็นบาปที่เธอได้ทำไว้”

ตสฺสา ตํ กมฺมํ กเถตฺวา ปุน เต –

นายนิรยบาลเหล่านั้น ครั้นบอกกรรมนั้นของนางแล้ว จึงกล่าวอีกว่า –

๘๗๕.

๘๗๕.

‘‘เตน สํสวโก ลทฺโธ, คมฺภีโร สตโปริโส;

ตตฺเถ วสฺสสหสฺสานิ, ตุวํ ปจฺจสิ เรวเต’’ติ. –

“เพราะกรรมนั้น เธอจึงได้มาสู่นรกสังสวกะที่ลึกร้อยชั่วบุรุษ ดูก่อนนางเรวดี เธอจะถูกต้มอยู่ในนรกนั้นตลอดพันๆ ปี”

อาหํสุ. ตตฺถ สํสวโก นามาติ นิจฺจกาลํ คูถมุตฺตาทิอสุจิสฺส สํสวนโต ปคฺฆรณโต สํสวโก นาม.

นายนิรยบาลกล่าวแล้ว. ในคาถานั้น บทว่า สํสวโก นาม ความว่า ชื่อว่าสังสวกะ เพราะเป็นที่ไหลออก เป็นที่เยิ้มออกแห่งของไม่สะอาดมีอุจจาระและปัสสาวะเป็นต้นตลอดกาลทุกเมื่อ.

น เกวลํ ตุยฺหํ อิธ สํสวกลาโภ เอว, อถ โข เอตฺถ อเนกานิ วสฺสสหสฺสานิ ปจฺจิตฺวา อุตฺติณฺณาย หตฺถจฺเฉทาทิลาโภปีติ ทสฺเสตุํ –

เพื่อจะแสดงว่า “มิใช่เพียงแต่เธอจะได้นรกสังสวกะในที่นี้เท่านั้น แต่ทว่า ครั้นถูกต้มในนรกนี้หลายพันปีแล้วขึ้นมาได้ ก็ยังจะต้องถูกตัดมือเป็นต้นอีกด้วย” นายนิรยบาลจึงกล่าวว่า –

๘๗๖.

๘๗๖.

‘‘หตฺเถปิ ฉินฺทนฺติ อโถปิ ปาเท, กณฺเณปิ ฉินฺทนฺติ อโถปิ นาสํ;

อโถปิ กาโกฬคณา สเมจฺจ, สงฺคมฺม ขาทนฺติ วิผนฺทมาน’’นฺติ. –

“พวกนายนิรยบาลจะตัดมือและเท้า จะตัดหูและจมูกของเธอ อนึ่ง ฝูงกาจะพากันมารุมจิกกินเธอผู้กำลังดิ้นรนอยู่”

ตตฺถ ลทฺธพฺพการณํ อาหํสุ. ตตฺถ กาโกฬคณาติ กากสงฺฆา. เต กิรสฺสา ติคาวุตปฺปมาเณ สรีเร อเนกสตานิ อเนกสหสฺสานิ ปติตฺวา ตาลกฺขนฺธปริมาเณหิ สุนิสิตคฺเคหิ อโยมเยหิ มุขตุณฺเฑหิ วิชฺฌิตฺวา วิชฺฌิตฺวา ขาทนฺติ, มํสํ คหิตคหิตฏฺฐาเน กมฺมพเลน [Pg.211] ปูรเตว. เตนาห ‘‘กาโกฬคณา สเมจฺจ, สงฺคมฺม ขาทนฺติ วิผนฺทมาน’’นฺติ.

ในคาถานั้น นายนิรยบาลได้กล่าวถึงเหตุแห่งทุกข์ที่นางจะได้รับ. บทว่า กาโกลคณา คือ ฝูงกา. ได้ยินว่า กาเหล่านั้นหลายร้อยหลายพันตัวจะบินมาจับบนร่างกายของนางซึ่งมีขนาดประมาณ ๓ คาวุต แล้วใช้จะงอยปากที่ทำด้วยเหล็ก มีขนาดเท่าลำตาล มีปลายแหลมคมยิ่งนัก จิกแล้วจิกอีกกินอยู่ เนื้อในที่ที่ถูกจิกกินไปแล้ว ก็จะเต็มขึ้นมาอีกด้วยกำลังของกรรม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “กาโกลคณา สเมจฺจ สงฺคมฺม ขาทนฺติ วิปฺผนฺทมานํ” (ฝูงกาจะพากันมารุมจิกกินเธอผู้กำลังดิ้นรนอยู่).

ปุน สา มนุสฺสโลกํ ปจฺจานยนาย ยาจนาทิวเสน ตํ ตํ วิปฺปลปิ. เตน วุตฺตํ –

อีกครั้งหนึ่ง นางได้พร่ำเพ้อวาจาต่างๆ ด้วยการอ้อนวอนเป็นต้น เพื่อให้นายนิรยบาลนำตนกลับไปยังโลกมนุษย์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า –

๘๗๗.

๘๗๗.

‘‘สาธุ โข มํ ปฏิเนถ, กาหามิ กุสลํ พหุํ;

ทาเนน สมจริยาย, สํยเมน ทเมน จ;

ยํ กตฺวา สุขิตา โหนฺติ, น จ ปจฺฉานุตปฺปเร’’ติ.

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านได้โปรดนำข้าพเจ้ากลับไปเถิด ข้าพเจ้าจักทำกุศลให้มาก ด้วยทาน ด้วยการประพฤติสม่ำเสมอ ด้วยความสำรวม และด้วยการฝึกตน ซึ่งเป็นกรรมที่ทำแล้วย่อมมีความสุข ไม่ต้องเดือดร้อนในภายหลัง”

ปุน นิรยปาลา –

อีกครั้งหนึ่ง นายนิรยบาลได้กล่าวว่า –

๘๗๘.

๘๗๘.

‘‘ปุเร ตุวํ ปมชฺชิตฺวา, อิทานิ ปริเทวสิ;

สยํ กตานํ กมฺมานํ, วิปากํ อนุโภสฺสสี’’ติ. –

“ในกาลก่อน เธอได้ประมาทแล้ว บัดนี้จึงมาร่ำไห้ เธอจักต้องเสวยวิบากแห่งกรรมที่ตนทำไว้เอง”

อาหํสุ. ปุน สา อาห –

นายนิรยบาลกล่าวแล้ว. อีกครั้งหนึ่ง นางเรวดีได้กล่าวว่า –

๘๗๙.

๘๗๙.

‘‘โก เทวโลกโต มนุสฺสโลกํ, คนฺตฺวาน ปุฏฺโฐ เม เอวํ วเทยฺย;

นิกฺขิตฺตทณฺเฑสุ ททาถ ทานํ, อจฺฉาทนํ เสยฺยมถนฺนปานํ;

น หิ มจฺฉรี โรสโก ปาปธมฺโม, สคฺคูปคานํ ลภติ สหพฺยตํ.

“ใครหนอ จะพึงไปจากเทวโลกสู่โลกมนุษย์ แล้วเป็นทูตของเรากล่าวอย่างนี้ว่า ท่านทั้งหลายจงให้ทาน คือเครื่องนุ่งห่ม ที่นอน และข้าวปลาอาหาร แก่ท่านผู้มีอาชญาอันวางแล้วเถิด เพราะว่าคนตระหนี่ มักโกรธ มีธรรมอันเลวทราม ย่อมไม่ได้ความเป็นสหายของผู้ไปสู่สวรรค์”

๘๘๐.

๘๘๐.

‘‘สาหํ นูน อิโต คนฺตฺวา, โยนึ ลทฺธาน มานุสึ;

วทญฺญู สีลสมฺปนฺนา, กาหามิ กุสลํ พหุํ;

ทาเนน สมจริยาย, สํยเมน ทเมน จ.

“แน่นอนว่า ข้าพเจ้านั้น เมื่อได้ไปจากนรกนี้แล้ว ได้กำเนิดเป็นมนุษย์ จักเป็นผู้รู้คำขอ ถึงพร้อมด้วยศีล จักทำกุศลให้มาก ด้วยทาน ด้วยการประพฤติสม่ำเสมอ ด้วยความสำรวม และด้วยการฝึกตน”

๘๘๑.

๘๘๑.

‘‘อารามานิ จ โรปิสฺสํ, ทุคฺเค สงฺกมานิ จ;

ปปญฺจ อุทปานญฺจ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

“ข้าพเจ้าจักปลูกสวนอาราม สร้างสะพานในที่ที่เดินทางลำบาก สร้างศาลาน้ำดื่มและบ่อน้ำ ด้วยจิตอันเลื่อมใส”

๘๘๒.

๘๘๒.

‘‘จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี;

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ.

“ข้าพเจ้าจักรักษาอุโบสถ อันประกอบด้วยองค์ ๘ เป็นอย่างดี ในวันที่ ๑๔ วันที่ ๑๕ และวันที่ ๘ แห่งปักษ์ และในปาฏิหาริยปักษ์”

๘๘๓.

๘๘๓.

‘‘อุโปสถํ อุปวสิสฺสํ, สทา สีเลสุ สํวุตา;

น จ ทาเน ปมชฺชิสฺสํ, สามํ ทิฏฺฐมิทํ มยา’’ติ.

“ข้าพเจ้าจักเข้าจำอุโบสถ จักสำรวมในศีลทั้งหลายอยู่เสมอ และจักไม่ประมาทในการให้ทาน นี้เป็นผลกรรมที่ข้าพเจ้าได้เห็นแล้วด้วยตนเอง”

๘๘๔.

๘๘๔.

‘‘อิจฺเจวํ [Pg.212] วิปฺปลปนฺตึ, ผนฺทมานํ ตโต ตโต;

ขิปึสุ นิรเย โฆเร, อุทฺธํปาทํ อวํสิร’’นฺติ. –

พวกนายนิรยบาลได้ซัดนางเรวดีผู้กำลังคร่ำครวญ ดิ้นรนไปมา ณ ที่นั้นๆ อยู่อย่างนี้ ให้ตกลงไปในนรกอันน่ากลัว โดยเอาเท้าขึ้นเบื้องบน เอาศีรษะลงเบื้องล่าง

อิทํ สงฺคีติการวจนํ. ปุน สา –

คำนี้เป็นคำของพระสังคีติกาจารย์. อนึ่ง นางเรวดีนั้น –

๘๘๕.

๘๘๕.

‘‘อหํ ปุเร มจฺฉรินี อโหสึ, ปริภาสิกา สมณพฺราหฺมณานํ;

วิตเถน จ สามิกํ วญฺจยิตฺวา, ปจฺจามหํ นิรเย โฆรรูเป’’ติ. –

ในกาลก่อน เราเป็นคนตระหนี่ เป็นผู้ด่าสมณพราหมณ์ และได้ลวงสามีด้วยเรื่องไม่จริง เราจึงไหม้อยู่ในนรกอันน่าสะพรึงกลัว

โอสานคาถมาห. ตตฺถ ‘‘อหํ ปุเร มจฺฉรินี’’ติ คาถา นิรเย นิพฺพตฺตาย วุตฺตา, อิตรา อนิพฺพตฺตาย เอวาติ เวทิตพฺพา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมวาติ.

นางได้กล่าวคาถาสุดท้าย. ในบรรดาคาถาเหล่านั้น คาถาว่า ‘อหํ ปุเร มจฺฉรินี’ เป็นคาถาที่นางกล่าวเมื่อบังเกิดในนรกแล้ว ส่วนคาถาที่เหลือ พึงทราบว่า นางกล่าวเมื่อยังไม่บังเกิดในนรกนั่นเทียว. เนื้อความที่เหลือ พึงทราบได้ง่ายทีเดียว.

ภิกฺขู เรวติยา ยกฺเขหิ คเหตฺวา นีตภาวํ ภควโต อาโรเจสุํ. ตํ สุตฺวา ภควา อาทิโต ปฏฺฐาย อิมํ วตฺถุํ กเถตฺวา อุปริ วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสุ. กามญฺเจตํ เรวตีปฏิพทฺธาย กถาย เยภุยฺยภาวโต ‘‘เรวตีวิมาน’’นฺติ โวหรียติ, ยสฺมา ปน เรวตี วิมานเทวตา น โหติ, นนฺทิยสฺส ปน เทวปุตฺตสฺส วิมานาทิสมฺปตฺติปฏิสํยุตฺตญฺเจตํ, ตสฺมา ปุริสวิมาเนสฺเวว สงฺคหํ อาโรปิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าถึงเรื่องที่นางเรวดีถูกพวกยักษ์จับตัวไป. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสดับคำนั้นแล้ว จึงทรงเล่าเรื่องนี้ตั้งแต่ต้น แล้วทรงแสดงธรรมโดยพิสดารในเบื้องหน้า ในกาลจบเทศนา ชนเป็นอันมากได้บรรลุโสดาปัตติผลเป็นต้น. ถึงแม้เรื่องนี้จะถูกเรียกว่า ‘เรวตีวิมาน’ เพราะความเป็นเรื่องที่เนื่องด้วยนางเรวดีโดยมาก แต่เพราะเหตุที่นางเรวดีมิได้เป็นเทวดาเจ้าของวิมาน และเรื่องนี้ก็ประกอบด้วยวิมานสมบัติเป็นต้นของนันทิยเทพบุตร เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า เรื่องนี้ท่านจึงยกขึ้นสู่การสงเคราะห์ในปุริสวิมานทั้งหลายนั่นเทียว.

เรวตีวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาเรวตีวิมาน จบ.

๓. ฉตฺตมาณวกวิมานวณฺณนา

๓. อรรถกถาฉัตตมาณวกวิมาน

โย วทตํ ปวโร มนุเชสูติ ฉตฺตมาณวกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน เสตพฺยายํ อญฺญตรสฺส พฺราหฺมณสฺส กิจฺฉาลทฺโธ ปุตฺโต ฉตฺโต นาม พฺราหฺมณมาณโว อโหสิ. โส วยปฺปตฺโต ปิตรา เปสิโต อุกฺกฏฺฐํ คนฺตฺวา พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส สนฺติเก เมธาวิตาย อนลสตาย จ น จิเรเนว มนฺเต วิชฺชาฏฺฐานานิ จ อุคฺคเหตฺวา พฺราหฺมณสิปฺเป นิปฺผตฺตึ ปตฺโต. โส อาจริยํ อภิวาเทตฺวา ‘‘มยา ตุมฺหากํ สนฺติเก สิปฺปํ [Pg.213] สิกฺขิตํ, กึ โว ครุทกฺขิณํ เทมี’’ติ อาห. อาจริโย ‘‘ครุทกฺขิณา นาม อนฺเตวาสิกสฺส วิภวานุรูปา, กหาปณสหสฺสมาเนหี’’ติ อาห. ฉตฺตมาณโว อาจริยํ อภิวาเทตฺวา เสตพฺยํ คนฺตฺวา มาตาปิตโร วนฺทิตฺวา เตหิ อภินนฺทิยมาโน กตปฏิสนฺถาโร ตมตฺถํ ปิตุ อาโรเจตฺวา ‘‘เทถ เม ทาตพฺพยุตฺตกํ, อชฺเชว ทตฺวา อาคมิสฺสามี’’ติ อาห. ตํ มาตาปิตโร ‘‘ตาต, อชฺช วิกาโล, สฺเว คมิสฺสสี’’ติ วตฺวา กหาปเณ นีหริตฺวา ภณฺฑิกํ พนฺธาเปตฺวา ฐเปสุํ. โจรา ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา ฉตฺตมาณวกสฺส คมนมคฺเค อญฺญตรสฺมึ วนคหเน นิลีนา อจฺฉึสุ ‘‘มาณวํ มาเรตฺวา กหาปเณ คณฺหิสฺสามา’’ติ.

เรื่องฉัตตมาณวกวิมาน มีคำขึ้นต้นว่า โย วทตํ ปวโร มนุเชสุ. เรื่องนั้นมีที่มาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระเชตวัน กรุงสาวัตถี. ในสมัยนั้น ที่เมืองเสตัพยา มีพราหมณมาณพชื่อฉัตตะ เป็นบุตรที่พราหมณ์คนหนึ่งได้มาด้วยความยากลำบาก. เขาเมื่อเจริญวัยแล้ว ได้ถูกบิดาส่งไปเมืองอุกกัฏฐา ไปศึกษาเล่าเรียนมนต์และศิลปวิทยาทั้งหลายในสำนักของโปกขรสาติพราหมณ์ ไม่นานนักก็สำเร็จศิลปะของพราหมณ์ เพราะเป็นผู้มีปัญญาและไม่เกียจคร้าน. เขาไหว้อาจารย์แล้วกล่าวว่า ‘ข้าพเจ้าเรียนศิลปะในสำนักของท่านแล้ว จะขอถวายคุรุทักษิณาอะไรแก่ท่าน’. อาจารย์กล่าวว่า ‘อันคุรุทักษิณานั้น ย่อมสมควรแก่ทรัพย์สมบัติของศิษย์ เธอจงนำกหาปณะหนึ่งพันมาเถิด’. ฉัตตมาณพไหว้อาจารย์แล้ว ไปยังเมืองเสตัพยา ไหว้มารดาบิดา ได้รับการต้อนรับปฏิสันถารด้วยความยินดียิ่งจากท่านทั้งสอง แล้วแจ้งเรื่องนั้นแก่บิดาว่า ‘ขอท่านจงให้ทรัพย์ที่ควรให้แก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะให้ในวันนี้แล้วกลับมา’. มารดาบิดากล่าวกับเขาว่า ‘ลูกเอ๋ย วันนี้เย็นแล้ว พรุ่งนี้ค่อยไปเถิด’ แล้วนำกหาปณะออกมา ให้ห่อไว้แล้วเก็บไว้. พวกโจรทราบเรื่องนั้นแล้ว จึงไปซุ่มอยู่ในป่าทึบแห่งหนึ่งในเส้นทางของฉัตตมาณพ ด้วยคิดว่า ‘เราจะฆ่ามาณพแล้วชิงเอากหาปณะ’.

ภควา ปจฺจูสสมเย มหากรุณาสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย โลกํ โวโลเกนฺโต ฉตฺตมาณวกสฺส สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐานํ, โจเรหิ มาริตสฺส เทวโลเก นิพฺพตฺตึ, ตโต สห วิมาเนน อาคตสฺส ตตฺถ สนฺนิปติตปริสาย จ ธมฺมาภิสมยํ ทิสฺวา ปฐมตรเมว คนฺตฺวา มาณวกสฺส คมนมคฺเค อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล นิสีทิ. มาณโว อาจริยธนํ คเหตฺวา เสตพฺยโต อุกฺกฏฺฐาภิมุโข คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค ภควนฺตํ นิสินฺนํ ทิสฺวา อุปสงฺกมิตฺวา อฏฺฐาสิ. ‘‘กุหึ คมิสฺสสี’’ติ ภควตา วุตฺโต ‘‘อุกฺกฏฺฐํ, โภ โคตม, คมิสฺสามิ มยฺหํ อาจริยสฺส โปกฺขรสาติสฺส ครุทกฺขิณํ ทาตุ’’นฺติ อาห. อถ ภควา ‘‘ชานาสิ ปน ตฺวํ, มาณว, ตีณิ สรณานิ, ปญฺจ สีลานี’’ติ วตฺวา เตน ‘‘นาหํ ชานามิ, กิมตฺถิยานิ ปเนตานิ กีทิสานิ จา’’ติ วุตฺเต ‘‘อิทมีทิส’’นฺติ สรณคมนสฺส สีลสมาทานสฺส จ ผลานิสํสํ วิภาเวตฺวา ‘‘อุคฺคณฺหาหิ ตาว, มาณวก, สรณคมนวิธิ’’นฺติ วตฺวา ‘‘สาธุ อุคฺคณฺหิสฺสามิ, กเถถ ภนฺเต ภควา’’ติ เตน ยาจิโต ตสฺส รุจิยา อนุรูปํ คาถาพนฺธวเสน สรณคมนวิธึ ทสฺเสนฺโต –

ในเวลาใกล้รุ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากมหากรุณาสมาบัติ ทรงตรวจดูโลก ได้ทอดพระเนตรเห็นการตั้งมั่นในสรณะและศีลของฉัตตมาณพ, การบังเกิดในเทวโลกของเขาผู้ถูกโจรฆ่า, และการตรัสรู้ธรรมของเขาผู้มาพร้อมกับวิมานจากเทวโลกนั้นและของบริษัทที่ประชุมกัน ณ ที่นั้น จึงเสด็จไปก่อน ประทับนั่ง ณ โคนไม้แห่งหนึ่งในเส้นทางของมาณพ. มาณพถือทรัพย์สำหรับอาจารย์ เดินทางจากเมืองเสตัพยามุ่งหน้าสู่เมืองอุกกัฏฐา เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งอยู่ระหว่างทาง จึงเข้าไปเฝ้าแล้วยืนอยู่. เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า ‘เธอจะไปไหน’ เขาจึงกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพเจ้าจะไปเมืองอุกกัฏฐา เพื่อถวายคุรุทักษิณาแก่โปกขรสาติพราหมณ์ผู้เป็นอาจารย์ของข้าพเจ้า’. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘ดูก่อนมาณพ เธอย่อมรู้จักสรณะ ๓ และศีล ๕ หรือ’ เมื่อเขาตอบว่า ‘ข้าพเจ้าไม่รู้จัก สิ่งเหล่านี้มีประโยชน์อะไร และมีลักษณะเป็นอย่างไร’ พระองค์จึงทรงแสดงอานิสงส์ของการถึงสรณะและการสมาทานศีลให้แจ่มแจ้งว่า ‘สิ่งนี้มีลักษณะอย่างนี้’ แล้วตรัสว่า ‘ดูก่อนมาณพ เธอจงเรียนวิธีถึงสรณะก่อนเถิด’ เมื่อเขาผู้ทูลอ้อนวอนว่า ‘ดีละ ข้าพเจ้าจะเรียน ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เจริญโปรดตรัสสอนเถิด’ พระองค์จึงทรงแสดงวิธีถึงสรณะโดยความเป็นคาถาประพันธ์ให้สมควรตามความพอใจของเขาว่า –

๘๘๖.

๘๘๖.

‘‘โย วทตํ ปวโร มนุเชสุ, สกฺยมุนี ภควา กตกิจฺโจ;

ปารคโต พลวีริยสมงฺคี, ตํ สุคตํ สรณตฺถมุเปหิ.

พระศากยมุนีผู้มีโชคพระองค์ใด เป็นผู้ประเสริฐกว่าผู้กล่าวถ้อยคำในหมู่มนุษย์ มีกิจอันทำเสร็จแล้ว ถึงฝั่งแล้ว เพียบพร้อมด้วยกำลังและความเพียร เธอจงเข้าถึงพระสุคตพระองค์นั้นเพื่อเป็นที่พึ่งเถิด

๘๘๗.

๘๘๗.

‘‘ราควิราคมเนชมโสกํ[Pg.214], ธมฺมมสงฺขตมปฺปฏิกูลํ;

มธุรมิมํ ปคุณํ สุวิภตฺตํ, ธมฺมมิมํ สรณตฺถมุเปหิ.

เธอจงเข้าถึงพระธรรมนี้ ซึ่งเป็นธรรมปราศจากราคะ ไม่หวั่นไหว ไม่มีโศก เป็นธรรมที่ปัจจัยไม่ปรุงแต่ง ไม่น่ารังเกียจ เป็นธรรมอันไพเราะนี้ สำเร็จรูปดีแล้ว จำแนกไว้ดีแล้ว เพื่อเป็นที่พึ่งเถิด

๘๘๘.

๘๘๘.

‘‘ยตฺถ จ ทินฺน มหปฺผลมาหุ, จตูสุ สุจีสุ ปุริสยุเคสุ;

อฏฺฐ จ ปุคฺคล ธมฺมทสา เต, สงฺฆมิมํ สรณตฺถมุเปหี’’ติ. –

ท่านกล่าวว่า ทานที่ถวายในหมู่ใดมีผลมาก คือในบุรุษผู้บริสุทธิ์ ๔ คู่ บุคคลเหล่านั้น ๘ จำพวก เป็นผู้เห็นธรรม เธอจงเข้าถึงพระสงฆ์หมู่นี้เพื่อเป็นที่พึ่งเถิด

ติสฺโส คาถาโย อภาสิ.

พระองค์ได้ตรัส ๓ คาถา.

๘๘๖. ตตฺถ โยติ อนิยมิตวจนํ, ตสฺส ‘‘ต’’นฺติ อิมินา นิยมนํ เวทิตพฺพํ. วทตนฺติ วทนฺตานํ. ปวโรติ เสฏฺโฐ, กถิกานํ อุตฺตโม วาทีวโรติ อตฺโถ. มนุเชสูติ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทโส ยถา ‘‘สตฺถา เทวมนุสฺสาน’’นฺติ. ภควา ปน เทวมนุสฺสานมฺปิ พฺรหฺมานมฺปิ สพฺเพสมฺปิ สตฺตานํ ปวโรเยว, ภควโต จ จริมภเว มนุสฺเสสุ อุปฺปนฺนตาย วุตฺตํ ‘‘มนุเชสู’’ติ. เตเนวาห ‘‘สกฺยมุนี’’ติ. สกฺยกุลปฺปสุตตาย สกฺโย, กายโมเนยฺยาทีหิ สมนฺนาคตโต อนวเสสสฺส จ เญยฺยสฺส มุนนโต มุนิ จาติ สกฺยมุนิ. ภาคฺยวนฺตตาทีหิ จตูหิ การเณหิ ภควา. จตูหิ มคฺเคหิ กาตพฺพสฺส ปริญฺญาทิปเภทสฺส โสฬสวิธสฺส กิจฺจสฺส กตตฺตา นิปฺผาทิตตฺตา กตกิจฺโจ. ปารํ สกฺกายสฺส ปรตีรํ นิพฺพานํ คโต สยมฺภุญาเณน อธิคโตติ ปารคโต. อสทิเสน กายพเลน, อนญฺญสาธารเณน ญาณพเลน, จตุพฺพิธสมฺมปฺปธานวีริเยน จ สมนฺนาคตตฺตา พลวีริยสมงฺคี. โสภนคมนตฺตา, สุนฺทรํ ฐานํ คตตฺตา, สมฺมา คตตฺตา, สมฺมา จ คทิตตฺตา สุคโต. ตํ สุคตํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ สรณตฺถํ สรณาย ปรายณาย อปายทุกฺขวฏฺฏทุกฺขปริตฺตาณาย อุเปหิ อุปคจฺฉ, อชฺช ปฏฺฐาย อหิตนิวตฺตเนน หิตสํวฑฺฒเนน ‘‘อยํ เม ภควา สรณํ ตาณํ เลณํ ปรายณํ คติ ปฏิสรณ’’นฺติ ภช เสว, เอวํ ชานาหิ วา พุชฺฌสฺสูติ อตฺโถ.

๘๘๖. ในคาถานั้น บทว่า โย เป็นศัพท์ที่ไม่แน่นอน พึงทราบการทำให้ศัพท์นั้นแน่นอนด้วยศัพท์ว่า ตํ นี้ บทว่า วทตํ คือ แห่งผู้กล่าวทั้งหลาย บทว่า ปวโร มีความว่า เป็นผู้ประเสริฐสุด เป็นผู้สูงสุดกว่านักพูดทั้งหลาย เป็นผู้ประเสริฐกว่าเจ้าลัทธิทั้งหลาย บทว่า มนุเชสุ เป็นการแสดงอย่างยอดเยี่ยม เหมือนอย่างคำว่า สตฺถา เทวมนุสฺสานํ ก็แต่ว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นผู้ประเสริฐกว่าแม้เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย แม้พรหมทั้งหลาย และแม้สัตว์ทั้งปวง แต่ที่ตรัสว่า มนุเชสุ ก็เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอุบัติในหมู่มนุษย์ในภพสุดท้าย ด้วยเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า สกฺยมุนี ชื่อว่า สักยะ เพราะทรงเกิดในศากยสกุล ชื่อว่า มุนี เพราะทรงประกอบด้วยโมเนยยธรรมมีกายโมเนยยเป็นต้น และเพราะทรงรู้เญยยธรรมทั้งปวงที่ไม่มีส่วนเหลือ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ศากยมุนี ชื่อว่า ภควา เพราะเหตุ ๔ ประการ มีความเป็นผู้มีโชคเป็นต้น ชื่อว่า กตกิจฺโจ (ผู้มีกิจอันทำเสร็จแล้ว) เพราะทรงทำกิจ ๑๖ อย่าง มีปริญญาเป็นต้น อันพึงกระทำด้วยมรรค ๔ ให้สำเร็จแล้ว ชื่อว่า ปารคโต (ผู้ถึงฝั่ง) เพราะเสด็จไปถึงฝั่ง คือ พระนิพพาน อันเป็นฝั่งตรงข้ามแห่งสักกายะ ทรงบรรลุแล้วด้วยพระสยัมภูญาณ ชื่อว่า พลวีริยสมงฺคี (ผู้เพียบพร้อมด้วยกำลังและความเพียร) เพราะทรงประกอบด้วยพระวรกายกำลังที่ไม่มีใครเสมอเหมือน ด้วยพระญาณพลที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น และด้วยสัมมัปปธานวิริยะ ๔ อย่าง ชื่อว่า สุคโต เพราะมีพระดำเนินอันงดงาม เพราะเสด็จไปสู่สถานอันงดงาม เพราะเสด็จไปดีแล้ว และเพราะตรัสดีแล้ว ความว่า ท่านจงเข้าถึงพระสุคตสัมมาสัมพุทธเจ้านั้น เพื่อเป็นที่พึ่ง เพื่อเป็นที่อาศัย เพื่อเป็นที่ป้องกันจากทุกข์ในอบายและทุกข์ในวัฏฏะ จงนับถือ จงเสพ ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ด้วยการละเว้นสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ด้วยการเพิ่มพูนสิ่งที่เป็นประโยชน์ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้านี้เป็นสรณะ เป็นที่ต้านทาน เป็นที่หลีกเร้น เป็นที่พึ่งพิง เป็นคติ เป็นที่พึ่งอาศัยของเรา’ หรือว่า ท่านจงรู้อย่างนี้ จงเข้าใจเถิด

๘๘๗. ราควิราคนฺติ อริยมคฺคมาห. เตน หิ อริยา อนาทิกาลภาวิตมฺปิ ราคํ วิรชฺเชนฺติ. อเนชมโสกนฺติ อริยผลํ. ตญฺหิ เอชาสงฺขาตาย ตณฺหาย อวสิฏฺฐานญฺจ โสกนิมิตฺตานํ กิเลสานํ สพฺพโส ปฏิปฺปสฺสมฺภนโต [Pg.215] ‘‘อเนชํ อโสก’’นฺติ จ วุจฺจติ. ธมฺมนฺติ สภาวธมฺมํ. สภาวโต คเหตพฺพธมฺโม เหส ยทิทํ มคฺคผลนิพฺพานานิ, น ปริยตฺติธมฺโม วิย ปญฺญตฺติธมฺมวเสน. ธมฺมนฺติ วา ปรมตฺถธมฺมํ, นิพฺพานนฺติ อตฺโถ. สเมจฺจ สมฺภุยฺย ปจฺจเยหิ กตํ สงฺขตํ, น สงฺขตนฺติ อสงฺขตํ. ตเทว นิพฺพานํ. นตฺถิ เอตฺถ กิญฺจิปิ ปฏิกูลนฺติ อปฺปฏิกูลํ. สวนเวลายํ อุปปริกฺขณเวลายํ ปฏิปชฺชนเวลายนฺติ สพฺพทาปิ อิฏฺฐเมวาติ มธุรํ. สพฺพญฺญุตญฺญาณสนฺนิสฺสยาย ปฏิภานสมฺปทาย ปวตฺติตตฺตา สุปฺปวตฺติภาวโต นิปุณภาวโต จ ปคุณํ. วิภชิตพฺพสฺส อตฺถสฺส ขนฺธาทิวเสน กุสลาทิวเสน อุทฺเทสาทิวเสน จ สุฏฺฐุ วิภชนโต สุวิภตฺตํ. ตีหิปิ ปเทหิ ปริยตฺติธมฺมเมว วทติ. เตเนว หิสฺส อาปาถกาเล วิย วิมทฺทนกาเลปิ กเถนฺตสฺส วิย สุณนฺตสฺสาปิ สมฺมุขีภาวโต อุภโตปจฺจกฺขตาย ทสฺสนตฺถํ ‘‘อิม’’นฺติ วุตฺตํ. ธมฺมนฺติ ยถาวปฏิปชฺชนฺเต อปายทุกฺขปาตโต ธารณตฺเถน ธมฺมํ, อิทํ จตุพฺพิธสฺสาปิ ธมฺมสฺส สาธารณวจนํ. ปริยตฺติธมฺโมปิ หิ สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐานมตฺตายปิ ยถาวปฏิปตฺติยา อปายทุกฺขปาตโต ธาเรติ เอว. อิมสฺส จ อตฺถสฺส อิทเมว วิมานํ สาธกนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สาธารณภาเวน ยถาวุตฺตธมฺมสฺส ปจฺจกฺขํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ปุน ‘‘อิม’’นฺติ อาห.

๘๘๗. บทว่า ราควิราคํ พระองค์ตรัสถึงอริยมรรค จริงอยู่ ด้วยอริยมรรคนั้น พระอริยเจ้าทั้งหลายย่อมคลายกำหนัดในราคะที่ได้อบรมมาแล้วตลอดกาลอันหาเบื้องต้นมิได้ บทว่า อเนชมโสกํ พระองค์ตรัสถึงอริยผล จริงอยู่ อริยผลนั้น ชื่อว่า อเนชํ (ไม่หวั่นไหว) เพราะระงับตัณหาที่เรียกว่า เอชา และชื่อว่า อโสกํ (ไม่มีความโศก) เพราะระงับกิเลสทั้งหลายอันเป็นเหตุแห่งความโศกที่เหลือโดยสิ้นเชิง บทว่า ธมฺมํ คือ สภาวธรรม จริงอยู่ ธรรมนี้คือมรรค ผล และนิพพาน เป็นธรรมที่พึงยึดถือโดยสภาวะ ไม่ใช่โดยความเป็นบัญญัติธรรมเหมือนปริยัติธรรม หรืออีกอย่างหนึ่ง บทว่า ธมฺมํ คือ ปรมัตถธรรม ความว่า คือพระนิพพาน ธรรมที่ปัจจัยทั้งหลายประชุมกันสร้างขึ้น ชื่อว่า สังขตะ แต่ธรรมนี้ไม่ใช่สังขตะ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อสังขตะ ได้แก่พระนิพพานนั้นเอง ในพระนิพพานนี้ ไม่มีสิ่งใดๆ ที่เป็นปฏิปักษ์เลย ฉะนั้นจึงชื่อว่า อปฺปฏิปฏิกูลํ เป็นสิ่งที่น่าปรารถนาโดยแท้ในทุกกาล คือ ในเวลาฟัง ในเวลาพิจารณา และในเวลาปฏิบัติ ฉะนั้นจึงชื่อว่า มธุรํ ชื่อว่า ปคุณํ (คล่องแคล่ว) เพราะเกิดจากปฏิภาณสัมปทาอันอาศัยพระสัพพัญญุตญาณ เพราะความเป็นธรรมที่ประกาศไว้ดีแล้ว และเพราะความละเอียดสุขุม ชื่อว่า สุวิภตฺตํ (จำแนกไว้ดีแล้ว) เพราะจำแนกอรรถที่พึงจำแนกไว้ดีแล้วโดยความเป็นขันธ์เป็นต้น โดยความเป็นกุศลเป็นต้น และโดยความเป็นอุเทศเป็นต้น ด้วยบททั้งสาม พระองค์ตรัสถึงปริยัติธรรมเท่านั้น ด้วยเหตุนั้นแล พระองค์จึงตรัสว่า อิมํ เพื่อแสดงความที่ธรรมนี้เป็นของประจักษ์ทั้งสองฝ่าย คือ แก่ผู้กล่าวและผู้ฟัง เหมือนในกาลที่ปรากฏชัด และแม้ในกาลที่พิจารณา บทว่า ธมฺมํ ชื่อว่า ธรรม เพราะอรรถว่าย่อมทรงไว้ซึ่งผู้ปฏิบัติตามความเป็นจริงมิให้ตกไปในทุกข์ในอบาย คำนี้เป็นคำที่ใช้ร่วมกันได้กับธรรมทั้ง ๔ อย่าง จริงอยู่ แม้ปริยัติธรรมก็ย่อมทรงไว้ซึ่งบุคคลมิให้ตกไปในทุกข์ในอบายได้ ด้วยเพียงการตั้งมั่นอยู่ในสรณะและศีลทั้งหลาย และด้วยการปฏิบัติตามความเป็นจริง พึงเห็นว่า วิมานนี้เองเป็นเครื่องยืนยันเนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงกระทำให้ประจักษ์ซึ่งธรรมที่ตรัสไว้แล้วโดยความเป็นสาธารณะ จึงตรัสว่า อิมํ อีกครั้ง

๘๘๘. ยตฺถาติ ยสฺมึ อริยสงฺเฆ. ทินฺนนฺติ ปริจฺจตฺตํ อนฺนาทิเทยฺยธมฺมํ. ทินฺน มหปฺผลนฺติ คาถาสุขตฺถํ อนุนาสิกโลโป กโต. อจฺจนฺตเมว กิเลสาสุจิโต วิสุชฺฌเนน สุจีสุ ‘‘โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน’’ติอาทินา (อ. นิ. ๘.๖๐) วุตฺเตสุ จตูสุ ปุริสยุเคสุ. อฏฺฐาติ มคฺคฏฺฐผลฏฺเฐสุ ยุคเฬ อกตฺวา วิสุํ วิสุํ คหเณน อฏฺฐ ปุคฺคลา. คาถาสุขตฺถเมว เจตฺถ ‘‘ปุคฺคล ธมฺมทสา’’ติ รสฺสํ กตฺวา นิทฺเทโส. ธมฺมทสาติ จตุสจฺจธมฺมสฺส นิพฺพานธมฺมสฺส จ ปจฺจกฺขโต ทสฺสนกา. ทิฏฺฐิสีลสามญฺเญน สํหตภาเวน สงฺฆํ.

๘๘๘. บทว่า ยตฺถ คือ ในพระอริยสงฆ์หมู่ใด บทว่า ทินฺนํ คือ ไทยธรรมมีข้าวเป็นต้นที่สละแล้ว ที่ตรัสว่า ทินฺน มหปฺผลํ นั้น ทรงทำการลบอนุนาสิก (นฤคหิต) เพื่อความสละสลวยแห่งคาถา ในหมู่บุคคลผู้บริสุทธิ์เพราะชำระตนจากความสกปรกคือกิเลสโดยสิ้นเชิง คือ ในบุรุษยุคคล ๔ คู่ ที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า ‘โสตาปันโน โสตาปัตติผลสัจฉิกิริยาย ปฏิปันโน’ (พระโสดาบัน คือ ผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล) บทว่า อฏฺฐ คือ บุคคล ๘ จำพวก โดยการนับบุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรคและผู้ตั้งอยู่ในผลแยกกัน ไม่นับเป็นคู่ๆ และในที่นี้ ที่ทรงแสดงโดยทำเสียงสั้นว่า ปุคฺคล ธมฺมทสา ก็เพื่อความสละสลวยแห่งคาถาเท่านั้น บทว่า ธมฺมทสา คือ ผู้เห็นจตุสัจจธรรมและนิพพานธรรมโดยประจักษ์ (บทว่า) สงฺฆํ คือ สงฆ์ เพราะความเป็นหมู่ที่รวมกันโดยความเสมอกันแห่งทิฏฐิและศีล

เอวํ ภควตา ตีหิ คาถาหิ สรณคุณสนฺทสฺสเนน สทฺธึ สรณคมนวิธิมฺหิ วุตฺเต มาณโว ตํตํสรณคุณานุสฺสรณมุเขน สรณคมนวิธิโน อตฺตโน หทเย ฐปิตภาวํ วิภาเวนฺโต ตสฺสา ตสฺสา คาถาย [Pg.216] อนนฺตรํ ‘‘โย วทตํ ปวโร’’ติอาทินา ตํ ตํ คาถํ ปจฺจนุภาสิ. เอวํ ปจฺจนุภาสิตฺวา ฐิตสฺส ปญฺจ สิกฺขาปทานิ สรูปโต ผลานิสํสโต จ วิภาเวตฺวา เตสํ สมาทานวิธึ กเถสิ. โส ตมฺปิ สุฏฺฐุ อุปธาเรตฺวา ปสนฺนมานโส ‘‘หนฺทาหํ ภควา คมิสฺสามี’’ติ วตฺวา รตนตฺตยคุณํ อนุสฺสรนฺโต ตํเยว มคฺคํ ปฏิปชฺชิ. ภควาปิ ‘‘อลํ อิมสฺส เอตฺตกํ กุสลํ เทวโลกูปปตฺติยา’’ติ เชตวนเมว อคมาสิ.

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสวิธีถึงสรณะพร้อมกับการแสดงคุณแห่งสรณะด้วยคาถา ๓ คาถาอย่างนี้แล้ว ฉัตตมาณพเมื่อแสดงภาวะที่ตนได้ตั้งมั่นวิธีถึงสรณะไว้ในใจของตน โดยอาศัยการระลึกถึงคุณแห่งสรณะนั้นๆ เป็นเบื้องหน้า จึงได้กล่าวคาถานั้นๆ ซ้ำตามลำดับคาถาแต่ละคาถา มีคาถาว่า โย วทตํ ปวโร เป็นต้น เมื่อฉัตตมาณพกล่าวย้ำอย่างนี้แล้วยืนอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงสิกขาบท ๕ โดยสรูปและโดยผลานิสงส์ แล้วตรัสวิธีสมาทานสิกขาบทเหล่านั้นแก่เขา แม้เขาก็จำทรงข้อนั้นไว้เป็นอย่างดี มีใจเลื่อมใส กราบทูลว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า บัดนี้ ข้าพระองค์จะขอทูลลาไป” แล้วก็เดินทางไปตามทางนั้นพลางระลึกถึงคุณแห่งพระรัตนตรัยอยู่ แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงดำริว่า “กุศลเพียงเท่านี้ของมาณพนี้เพียงพอเพื่อการอุบัติในเทวโลก” แล้วเสด็จไปยังพระเชตวันมหาวิหาร

มาณวสฺส ปน ปสนฺนจิตฺตสฺส รตนตฺตยคุณํ สลฺลกฺขณวเสน ‘‘สรณํ อุเปมี’’ติ ปวตฺตจิตฺตุปฺปาทตาย สรเณสุ จ, ภควตา วุตฺตนเยน ปญฺจนฺนํ สีลานํ อธิฏฺฐาเนน สีเลสุ จ ปติฏฺฐิตสฺส เตเนว นเยน รตนตฺตยคุเณ อนุสฺสรนฺตสฺเสว คจฺฉนฺตสฺส โจรา มคฺเค ปริยุฏฺฐึสุ. โส เต อคเณตฺวา รตนตฺตยคุเณ อนุสฺสรนฺโตเยว คจฺฉติ. ตญฺเจโก โจโร คุมฺพนฺตรํ อุปนิสฺสาย ฐิโต วิสปีเตน สเรน สหสาว วิชฺฌิตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปตฺวา กหาปณภณฺฑิกํ คเหตฺวา อตฺตโน สหาเยหิ สทฺธึ ปกฺกามิ. มาณโว ปน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน ตึสโยชนิเก กนกวิมาเน สุตฺตปฺปพุทฺโธ วิย อจฺฉราสหสฺสปริวุโต สฏฺฐิสกฏภาราลงฺการปฏิมณฺฑิตตฺตภาโว นิพฺพตฺติ, ตสฺส วิมานสฺส อาภา สาติเรกานิ วีสติโยชนานิ ผริตฺวา ติฏฺฐติ.

ส่วนมาณพผู้มีจิตเลื่อมใส ตั้งมั่นแล้วในสรณะทั้งหลาย ด้วยความเป็นผู้มีจิตเกิดขึ้นว่า “เราถึงซึ่งสรณะ” โดยการกำหนดรู้คุณของพระรัตนตรัยโดยลักษณะอันดี และในศีลทั้งหลายด้วยการสมาทานศีล ๕ ตามนัยที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ เมื่อกำลังเดินทางไปพร้อมกับระลึกถึงคุณพระรัตนตรัยโดยนัยนั้นนั่นเทียว พวกโจรได้ล้อมไว้ในระหว่างทาง เขาไม่ใส่ใจโจรเหล่านั้น เดินทางไปพลางระลึกถึงคุณพระรัตนตรัยอยู่นั่นเทียว โจรคนหนึ่งในพวกนั้นอาศัยพุ่มไม้ยืนอยู่ ยิงด้วยลูกศรอาบยาพิษโดยฉับพลัน ทำให้ถึงความสิ้นชีวิตแล้ว เอาห่อกหาปณะไปพร้อมกับพวกของตน ส่วนมาณพทำกาละแล้ว ได้บังเกิดในวิมานทองสูง ๓๐ โยชน์ ในภพดาวดึงส์ ราวกับคนหลับแล้วตื่นขึ้น มีนางอัปสรหนึ่งพันเป็นบริวาร มีอัตภาพประดับด้วยเครื่องอลังการน้ำหนัก ๖๐ เล่มเกวียน รัศมีแห่งวิมานของเขานั้นแผ่ไปตลอด ๒๐ โยชน์เศษ ตั้งอยู่

อถ มาณวํ กาลกตํ ทิสฺวา เสตพฺยคามวาสิโน มนุสฺสา เสตพฺยํ คนฺตฺวา ตสฺส มาตาปิตูนํ อุกฺกฏฺฐคามวาสิโน จ อุกฺกฏฺฐํ คนฺตฺวา พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส กเถสุํ. ตํ สุตฺวา ตสฺส มาตาปิตโร ญาติมิตฺตา พฺราหฺมโณ จ โปกฺขรสาติ สปริวารา อสฺสุมุขา โรทมานา ตํ ปเทสํ อคมํสุ, เยภุยฺเยน เสตพฺยวาสิโน จ อุกฺกฏฺฐวาสิโน จ อิจฺฉานงฺคลวาสิโน จ สนฺนิปตึสุ, มหาสมาคโม อโหสิ. อถ มาณวสฺส มาตาปิตโร มคฺคสฺส อวิทูเร จิตกํ สชฺเชตฺวา สรีรกิจฺจํ กาตุํ อารภึสุ.

ครั้งนั้น เมื่อเห็นมาณพทำกาละแล้ว มนุษย์ชาวบ้านเสตัพยะได้ไปยังบ้านเสตัพยะแล้วบอกแก่มารดาบิดาของเขา และชาวบ้านอุกกัฏฐาได้ไปยังบ้านอุกกัฏฐาแล้วบอกแก่พราหมณ์ชื่อโปกขรสาติ ได้ฟังดังนั้น มารดาบิดา ญาติมิตรของเขา และพราหมณ์โปกขรสาติพร้อมด้วยบริวาร มีหน้านองด้วยน้ำตา ร้องไห้อยู่ ได้ไปยังสถานที่นั้น โดยส่วนมาก ทั้งชาวบ้านเสตัพยะ ชาวบ้านอุกกัฏฐา และชาวบ้านอิจฉานังคละได้ประชุมกัน ได้มีการประชุมใหญ่เกิดขึ้น ครั้งนั้น มารดาบิดาของมาณพได้จัดเตรียมเชิงตะกอนในที่ไม่ไกลจากหนทาง แล้วเริ่มที่จะทำสรีรกิจ

อถ ภควา จินฺเตสิ ‘‘มยิ คเต ฉตฺตมาณโว มํ วนฺทิตุํ อาคมิสฺสติ, อาคตญฺจ ตํ กตกมฺมํ กถาเปนฺโต กมฺมผลํ ปจฺจกฺขํ กาเรตฺวา ธมฺมํ เทเสสฺสามิ, เอวํ มหาชนสฺส ธมฺมาภิสมโย ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ตํ ปเทสํ อุปคนฺตฺวา อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล [Pg.217] นิสีทิ ฉพฺพณฺณพุทฺธรํสิโย วิสฺสชฺเชนฺโต. อถ ฉตฺตมาณวเทวปุตฺโตปิ อตฺตโน สมฺปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา, ตสฺสา การณํ อุปธาเรนฺโต สรณคมนญฺจ สีลสมาทานญฺจ ทิสฺวา, วิมฺหยชาโต ภควติ สญฺชาตปสาทพหุมาโน ‘‘อิทาเนวาหํ คนฺตฺวา ภควนฺตญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ วนฺทิสฺสามิ, รตนตฺตยคุเณ จ มหาชนสฺส ปากเฏ กริสฺสามี’’ติ กตญฺญุตํ นิสฺสาย สกลํ ตํ อรญฺญปเทสํ เอกาโลกํ กโรนฺโต, สห วิมาเนน อาคนฺตฺวา วิมานโต โอรุยฺห มหตา ปริวาเรน สทฺธึ ทิสฺสมานรูโป อุปสงฺกมิตฺวา ภควโต ปาเทสุ สิรสา นิปตนฺโต อภิวาเทตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ตํ ทิสฺวา มหาชโน ‘‘โก นุ โข อยํ เทโว วา พฺรหฺมา วา’’ติ อจฺฉริยพฺภุตชาโต อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ ปริวาเรสิ. ภควา เตน กตปุญฺญกมฺมํ ปากฏํ กาตุํ –

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า “เมื่อเราไปแล้ว ฉัตตมาณพจักมาเพื่อถวายบังคมเรา และเมื่อเขามาแล้ว เราจักให้เขากล่าวถึงกรรมที่ได้ทำไว้ กระทำให้ผลแห่งกรรมประจักษ์ แล้วจักแสดงธรรม ด้วยอาการอย่างนี้ การตรัสรู้ธรรมจักมีแก่มหาชน” ทรงดำริแล้ว จึงเสด็จไปยังสถานที่นั้นพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ประทับนั่ง ณ โคนต้นไม้แห่งหนึ่ง ทรงเปล่งพระพุทธรัศมีมี ๖ ฉัพพรรณรังสี ครั้งนั้น แม้ฉัตตมาณพเทพบุตรพิจารณาสมบัติของตนแล้ว ใคร่ครวญถึงเหตุแห่งสมบัตินั้น เห็นการถึงสรณะและการสมาทานศีล จึงเกิดความอัศจรรย์ใจ เกิดความเลื่อมใสและความเคารพอย่างยิ่งในพระผู้มีพระภาค (คิดว่า) “บัดนี้เอง เราจักไปถวายบังคมพระผู้มีพระภาคและภิกษุสงฆ์ และจักกระทำคุณแห่งพระรัตนตรัยให้ปรากฏแก่มหาชน” อาศัยความกตัญญู กระทำประเทศป่าทั้งหมดนั้นให้มีแสงสว่างเป็นอันเดียวกัน มาพร้อมกับวิมาน ลงจากวิมาน พร้อมด้วยบริวารหมู่ใหญ่ มีรูปปรากฏ เข้าไปเฝ้า หมอบลงด้วยศีรษะ ณ พระบาทของพระผู้มีพระภาค ถวายอภิวาทแล้ว ประคองอัญชลี ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง มหาชนเห็นเทพบุตรนั้นแล้ว เกิดความอัศจรรย์ใจอย่างไม่เคยมี (คิดว่า) “ผู้นี้เป็นใครหนอ เป็นเทวดาหรือเป็นพรหม” จึงเข้าไปเฝ้าแล้วห้อมล้อมพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาค เพื่อจะทรงกระทำบุญกรรมที่เทพบุตรนั้นได้ทำไว้ให้ปรากฏ –

๘๘๙.

๘๘๙.

‘‘น ตถา ตปติ นเภ สูริโย, จนฺโท จ น ภาสติ น ผุสฺโส;

ยถา อตุลมิทํ มหปฺปภาสํ, โก นุ ตฺวํ ติทิวา มหึ อุปาคา.

“พระอาทิตย์ในท้องฟ้าก็ไม่ร้อนแรง พระจันทร์ก็ไม่ส่องสว่าง ดาวนักษัตรผุสสะก็ไม่ส่องสว่าง เหมือนวิมานอันหาที่เปรียบมิได้ มีรัศมีมากนี้ ท่านเป็นใครหนอ จึงมาจากสวรรค์สู่พื้นปฐพี

๘๙๐.

๘๙๐.

‘‘ฉินฺทติ รํสี ปภงฺกรสฺส, สาธิกวีสติโยชนานิ อาภา;

รตฺติมปิ ยถา ทิวํ กโรติ, ปริสุทฺธํ วิมลํ สุภํ วิมานํ.

“(วิมานนี้) ตัดรัศมีของพระอาทิตย์ผู้ทำแสงสว่าง มีรัศมีแผ่ไปยี่สิบโยชน์เศษ กระทำแม้ราตรีให้เป็นเหมือนกลางวัน เป็นวิมานอันบริสุทธิ์ ปราศจากมลทิน งดงาม

๘๙๑.

๘๙๑.

‘‘พหุปทุมวิจิตฺรปุณฺฑรีกํ, โวกิณฺณํ กุสุเมหิ เนกจิตฺตํ;

อรชวิรชเหมชาลฉนฺนํ, อากาเส ตปติ ยถาปิ สูริโย.

“(วิมานนี้) วิจิตรด้วยดอกปทุมและปุณฑริกจำนวนมาก เกลื่อนกล่นด้วยดอกไม้นานาชนิด ปกคลุมด้วยตาข่ายทองอันปราศจากธุลีและมลทิน รุ่งเรืองอยู่ในอากาศประดุจพระอาทิตย์

๘๙๒.

๘๙๒.

‘‘รตฺตมฺพรปีตวาสสาหิ, อครุปิยงฺคุจนฺทนุสฺสทาหิ;

กญฺจนตนุสนฺนิภตฺตจาหิ, ปริปูรํ คคนํว ตารกาหิ.

“(วิมานนี้) เต็มเปี่ยม (ด้วยนางอัปสร) ผู้นุ่งห่มผ้าแดงและผ้าเหลือง ผู้ลูบไล้ด้วยกฤษณา กลิ่นประยงค์ และจันทน์ ผู้มีผิวพรรณเปรียบดังทองคำ ดุจท้องฟ้าที่เต็มไปด้วยดวงดาว

๘๙๓.

๘๙๓.

‘‘นรนาริโย [Pg.218] พหุเกตฺถเนกวณฺณา, กุสุมวิภูสิตาภรเณตฺถ สุมนา;

อนิลปมุญฺจิตา ปวนฺติ สุรภึ, ตปนิยวิตตา สุวณฺณฉนฺนา.

“นรและนารีจำนวนมากในที่นี้มีผิวพรรณต่างๆ ในที่นี้ ประดับด้วยเครื่องประดับคือดอกไม้ มีใจดี กลิ่นหอมที่ลมพัดพาไปย่อมหอมฟุ้ง (วิมานนี้) กว้างขวางด้วยทองคำ ปกคลุมด้วยทองคำ

๘๙๔.

๘๙๔.

‘‘กิสฺส สํยมสฺส อยํ วิปาโก, เกนาสิ กมฺมผเลนิธูปปนฺโน;

ยถา จ เต อธิคตมิทํ วิมานํ, ตทนุปทํ อวจาสิ อิคฺฆ ปุฏฺโฐ’’ติ. –

“นี้เป็นวิบากแห่งความสำรวมอะไร ท่านบังเกิดในที่นี้ด้วยผลแห่งกรรมอะไร และท่านได้บรรลุวิมานนี้แล้วอย่างไร เชิญเถิด ท่านผู้ที่เราถามแล้ว โปรดบอกตามลำดับนั้นเถิด” ดังนี้ –

ตํ เทวปุตฺตํ ปฏิปุจฺฉิ.

(พระผู้มีพระภาค) ได้ตรัสถามเทพบุตรนั้น

๘๘๖. ตตฺถ ตปตีติ ทิปฺปติ. นเภติ อากาเส. ผุสฺโสติ ผุสฺสตารกา. อตุลนฺติ อนุปมํ, อปฺปมาณํ วา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา อิทํ ตว วิมานํ อนุปมํ อปฺปมาณํ ปภสฺสรภาเวน ตโต เอว มหปฺปภาสํ อากาเส ทิปฺปติ, น ตถา ตารกรูปานิ ทิปฺปนฺติ, น จนฺโท, ตานิ ตาว ติฏฺฐนฺตุ, นาปิ สูริโย ทิปฺปติ, เอวํภูโต โก นุ ตฺวํ เทวโลกโต อิมํ ภูมิปเทสํ อุปคโต, ตํ ปากฏํ กตฺวา อิมสฺส มหาชนสฺส กเถหีติ.

๘๘๖. ในคาถานั้น บทว่า ตปติ คือ ย่อมรุ่งเรือง บทว่า นเภ คือ ในอากาศ บทว่า ผุสฺโส คือ ดาวนักษัตรผุสสะ บทว่า อตุลํ คือ หาที่เปรียบมิได้ หรือ หาประมาณมิได้ ความหมายที่กล่าวไว้คือ วิมานของท่านนี้ หาที่เปรียบมิได้ หาประมาณมิได้ ด้วยความเป็นของรุ่งเรือง เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว จึงมีรัศมีมาก รุ่งเรืองอยู่ในอากาศฉันใด หมู่ดาวนักษัตรก็ไม่รุ่งเรืองเช่นนั้น พระจันทร์ก็ไม่ (รุ่งเรือง) สิ่งเหล่านั้นจงยกไว้ก่อน แม้พระอาทิตย์ก็ไม่รุ่งเรือง ท่านผู้เป็นเช่นนี้คือใครหนอ มาจากเทวโลกสู่ภูมิประเทศนี้ โปรดกระทำเรื่องนั้นให้ปรากฏแล้วบอกแก่มหาชนนี้เถิด

๘๙๐. ฉินฺทตีติ วิจฺฉินฺทติ, ปวตฺติตุํ อเทนฺโต ปฏิหนตีติ อตฺโถ. รํสีติ รสฺมิโย. ปภงฺกรสฺสาติ สูริยสฺส. ตสฺส จ วิมานสฺส ปภา สมนฺตโต ปญฺจวีสติ โยชนานิ ผริตฺวา ติฏฺฐติ. เตนาห ‘‘สาธิกวีสติโยชนานิ อาภา’’ติ. รตฺติมปิ ยถา ทิวํ กโรตีติ อตฺตโน ปภาย อนฺธการํ วิธมนฺตํ รตฺติภาคมฺปิ ทิวสภาคํ วิย กโรติ. ปริสมนฺตโต อนฺโต เจว พหิ จ สุทฺธตาย ปริสุทฺธํ. สพฺพโส มลาภาเวน วิมลํ. สุนฺทรตาย สุภํ.

๘๙๐. บทว่า ฉินฺทติ คือ ย่อมตัดขาด ความหมายคือ ไม่ให้โอกาสเกิดขึ้น ย่อมกำจัดเสีย บทว่า รํสี คือ รัศมีทั้งหลาย บทว่า ปภงฺกรสฺส คือ ของพระอาทิตย์ และรัศมีแห่งวิมานนั้นแผ่ไป ๒๕ โยชน์โดยรอบ ตั้งอยู่ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “มีรัศมียี่สิบโยชน์เศษ” บทว่า รตฺติมปิ ยถา ทิวํ กโรติ คือ กำจัดความมืดด้วยรัศมีของตน กระทำแม้ส่วนแห่งราตรีให้เป็นประดุจส่วนแห่งกลางวัน (ชื่อว่า) บริสุทธิ์ เพราะความสะอาดทั้งภายในและภายนอกโดยรอบ (ชื่อว่า) ปราศจากมลทิน เพราะไม่มีมลทินโดยประการทั้งปวง (ชื่อว่า) งดงาม เพราะความสวยงาม

๘๙๑. พหุปทุมวิจิตฺรปุณฺฑรีกนฺติ พหุวิธรตฺตกมลญฺเจว วิจิตฺตวณฺณเสตกมลญฺจ. เสตกมลํ ปทุมํ, รตฺตกมลํ ปุณฺฑรีกนฺติ วทนฺติ. โวกิณฺณํ กุสุเมหีติ อญฺเญหิ จ นานาวิเธหิ ปุปฺเผหิ สโมกิณฺณํ. เนกจิตฺตนฺติ [Pg.219] มาลากมฺมลตากมฺมาทินานาวิธวิจิตฺตํ. อรชวิรชเหมชาลฉนฺนนฺติ สยํ อปคตรชํ วิรเชน นิทฺโทเสน กญฺจนชาเลน ฉาทิตํ.

๘๙๑. คำว่า Bahupadumavicitrapuṇḍarīkaṃ หมายถึง บัวแดงหลายชนิดและบัวขาวที่มีสีสันวิจิตร บัวขาวเรียกว่าปทุม บัวแดงเรียกว่าปุณฑริก คำว่า Vokiṇṇaṃ kusumehi หมายถึง ระคนไปด้วยดอกไม้ชนิดต่าง ๆ นอกเหนือจากที่กล่าวมาแล้ว คำว่า Nekacittaṃ หมายถึง วิจิตรด้วยลวดลายต่าง ๆ มีมาลากรรมและลตากรรมเป็นต้น คำว่า Arajavirajahemajālachannā หมายถึง ปราศจากธุลีด้วยตนเอง และถูกปกคลุมด้วยข่ายทองอันไม่มีมลทินไม่มีโทษ

๘๙๒. รตฺตมฺพรปีตวาสสาหีติ รตฺตวตฺถาหิ เจว ปีตวตฺถาหิ จ. เอกา หิ รตฺตํ ทิพฺพวตฺถํ นิวาเสตฺวา ปีตํ อุตฺตริยํ กโรติ, อปรา ปีตํ นิวาเสตฺวา รตฺตํ อุตฺตริยํ กโรติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘รตฺตมฺพรปีตวาสสาหี’’ติ. อครุปิยงฺคุจนฺทนุสฺสทาหีติ อครุคนฺเธน ปิยงฺคุมาลาหิ จนฺทนคนฺเธหิ จ อุสฺสทาหิ, อุสฺสนฺนทิพฺพาครุคนฺธาทิกาหีติ อตฺโถ. กญฺจนตนุสนฺนิภตฺตจาหีติ กนกสทิสสุขุมจฺฉวีหิ. ปริปูรนฺติ ตหํ ตหํ วิจรนฺตีหิ สงฺคีติปสุตาหิ จ ปริปุณฺณํ.

๘๙๒. คำว่า Rattambarapītavāsasāhī หมายถึง ด้วยผ้านุ่งสีแดงและผ้านุ่งสีเหลือง ความจริงคือ เทพธิดาองค์หนึ่งนุ่งผ้าทิพย์สีแดงแล้วห่มผ้าห่มสีเหลือง อีกองค์หนึ่งนุ่งผ้าสีเหลืองแล้วห่มผ้าทิพย์สีแดง ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'rattambarapītavāsasāhi' คำว่า Agarupiyaṅgucandanussadāhi หมายถึง ผู้กึกก้องไปด้วยกลิ่นกฤษณา ด้วยพวงดอกพิกุล และด้วยกลิ่นจันทน์ อธิบายว่า ผู้มีกลิ่นทิพย์มีกลิ่นกฤษณาเป็นต้นอันฟุ้งไป คำว่า Kañcanatanusannibhattacāhi หมายถึง ผู้มีผิวพรรณละเอียดอ่อนดุจทองคำ คำว่า Paripūraṃ หมายถึง เต็มไปด้วยเหล่าเทพธิดาผู้เที่ยวไปในที่นั้น ๆ และผู้ขวนขวายในการขับร้อง

๘๙๓. พหุเกตฺถาติ พหุกา เอตฺถ. อเนกวณฺณาติ นานารูปา. กุสมวิภูสิตาภรณาติ วิเสสโต สุรภิวายนตฺถํ ทิพฺพกุสุเมหิ อลงฺกตทิพฺพาภรณา. เอตฺถาติ เอตสฺมึ วิมาเน. สุมนาติ สุนฺทรมนา ปมุทิตจิตฺตา. อนิลปมุญฺจิตา ปวนฺติ สุรภินฺติ อนิเลน ปมุญฺจิตคนฺธานํ ปุปฺผานํ วายุนา วิมุตฺตปตฺตปุฏํ วิย วิพนฺธตาย วิกสิตตาย จ สุคนฺธํ ปวายนฺติ. ‘‘อนิลปธูปิตา’’ติปิ ปฐนฺติ, วาเตน มนฺทํ อาวุยฺหมานา เหมมยปุปฺผาติ อตฺโถ. กนกจีรกาทีหิ เวณิอาทีสุ โอตตตาย ตปนิยวิตตา. เยภุยฺเยน กญฺจนาภรเณหิ อจฺฉาทิตสรีรตาย สุวณฺณฉนฺนา. นรนาริโยติ เทวปุตฺตา เทวธีตโร จ พหุกา เอตฺถ ตว วิมาเนติ ทสฺเสติ.

๘๙๓. คำว่า Bahuketthā หมายถึง ในวิมานนี้มีมาก คำว่า Anekavaṇṇā หมายถึง มีรูปต่าง ๆ กัน คำว่า Kusumavibhūsitābharaṇā หมายถึง มีเครื่องประดับทิพย์ที่ตกแต่งด้วยดอกไม้ทิพย์เพื่อให้มีกลิ่นหอมฟุ้งเป็นพิเศษ คำว่า Etthā หมายถึง ในวิมานนี้ คำว่า Sumanā หมายถึง มีใจดี มีจิตเบิกบาน คำว่า Anilapamuñcitā pavanti surabhiṃ หมายถึง ส่งกลิ่นหอมฟุ้งไปเพราะกลิ่นของดอกไม้ที่ถูกลมพัดให้หลุดออกมา หรือเพราะความที่กลีบดอกและฝักบัวบานออกด้วยแรงลม อีกอย่างหนึ่ง มีบทว่า Anilapadhūpitā อธิบายว่า ดอกไม้ทองคำที่ถูกลมพัดไหวไปมาเบา ๆ คำว่า Tapaniyavitatā หมายถึง ถูกปกคลุมด้วยแผ่นทองเป็นต้นที่มวยผมเป็นต้น คำว่า Suvaṇṇachannā หมายถึง ผู้มีร่างกายถูกปกคลุมด้วยเครื่องประดับทองเป็นส่วนมาก คำว่า Naranāriyo แสดงว่า ในวิมานของท่านนี้มีทั้งเทวบุตรและเทวธิดาเป็นจำนวนมาก

๘๙๔. อิงฺฆาติ โจทนตฺเถ นิปาโต ปุฏฺโฐติ ปุจฺฉิโต อิมสฺส มหาชนสฺส กมฺมผลปจฺจกฺขภาวายาติ อธิปฺปาโย.

๘๙๔. คำว่า Iṅgha เป็นนิบาตในอรรถเชิญชวน คำว่า Puṭṭho หมายถึง อันเราถามแล้ว อธิบายว่า ท่านจงบอกแก่พหูชนนี้ เพื่อความปรากฏชัดแห่งผลของกรรม

ตโต เทวปุตฺโต อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

ลำดับนั้น เทวบุตรได้พยากรณ์ด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

๘๙๕.

๘๙๕.

‘‘สยมิธ ปเถ สเมจฺจ มาณเวน, สตฺถานุสาสิ อนุกมฺปมาโน;

ตว รตนวรสฺส ธมฺมํ สุตฺวา, กริสฺสามีติ จ พฺรวิตฺถ ฉตฺโต.

พระศาสดาผู้ทรงพระมหากรุณา เสด็จมาพบกับมานพด้วยพระองค์เองบนทางนี้ แล้วได้ทรงสั่งสอน ฉัตตมานพได้ฟังธรรมของพระองค์ผู้เป็นรัตนอันประเสริฐแล้ว ได้กราบทูลว่า 'ข้าพเจ้าจะทำตาม'

๘๙๖.

๘๙๖.

‘‘ชินวรปวรํ [Pg.220] อุเปหิ สรณํ, ธมฺมญฺจาปิ ตเถว ภิกฺขุสงฺฆํ;

โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเต, ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสึ.

'ท่านจงถึงพระชินเจ้าผู้ประเสริฐสุดเป็นสรณะ และจงถึงพระธรรมกับทั้งพระภิกษุสงฆ์เช่นเดียวกัน' ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทีแรกข้าพเจ้าได้กราบทูลว่า 'ไม่' แต่ภายหลังข้าพเจ้าได้ทำตามพระดำรัสของพระองค์เช่นนั้น

๘๙๗.

๘๙๗.

‘‘มา จ ปาณวธํ วิวิธํ จรสฺสุ อสุจึ,น หิ ปาเณสุ อสญฺญตํ อวณฺณยึสุ สปฺปญฺญา;

โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเต, ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสึ.

'และท่านอย่าได้กระทำปาณาติบาตอันไม่สะอาดหลายประการ เพราะผู้รู้ทั้งหลายไม่สรรเสริญความไม่สำรวมในสัตว์ทั้งหลาย' ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทีแรกข้าพเจ้าได้กราบทูลว่า 'ไม่' แต่ภายหลังข้าพเจ้าได้ทำตามพระดำรัสของพระองค์เช่นนั้น

๘๙๘.

๘๙๘.

‘‘มา จ ปรชนสฺส รกฺขิตมฺปิ, อาทาตพฺพมมญฺญิโถ อทินฺนํ;

โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเต, ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสึ.

'และท่านอย่าได้สำคัญว่าควรหยิบฉวยเอาของที่เขาไม่ได้ให้ แม้จะเป็นของที่ผู้อื่นรักษาไว้' ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทีแรกข้าพเจ้าได้กราบทูลว่า 'ไม่' แต่ภายหลังข้าพเจ้าได้ทำตามพระดำรัสของพระองค์เช่นนั้น

๘๙๙.

๘๙๙.

‘‘มา จ ปรชนสฺส รกฺขิตาโย, ปรภริยา อคมา อนริยเมตํ;

โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเต, ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสึ.

'และท่านอย่าได้เข้าหาภรรยาของผู้อื่นที่เขาดูแลรักษาไว้ เพราะการกระทำนั้นไม่ประเสริฐ' ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทีแรกข้าพเจ้าได้กราบทูลว่า 'ไม่' แต่ภายหลังข้าพเจ้าได้ทำตามพระดำรัสของพระองค์เช่นนั้น

๙๐๐.

๙๐๐.

‘‘มา จ วิตถํ อญฺญถา อภาณิ, น หิ มุสาวาทํ อวณฺณยึสุ สปฺปญฺญา;

โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเต, ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสึ.

'และท่านอย่าได้กล่าวคำเท็จหรือคำที่ผิดไปจากความจริง เพราะผู้รู้ทั้งหลายไม่สรรเสริญมุสาวาท' ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทีแรกข้าพเจ้าได้กราบทูลว่า 'ไม่' แต่ภายหลังข้าพเจ้าได้ทำตามพระดำรัสของพระองค์เช่นนั้น

๙๐๑.

๙๐๑.

‘‘เยน จ ปุริสสฺส อเปติ สญฺญา, ตํ มชฺชํ ปริวชฺชยสฺสุ สพฺพํ;

โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเต, ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสึ.

'และท่านจงเว้นเมรัยอันเป็นเหตุให้บุรุษเสื่อมจากสติเสียทั้งหมด' ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทีแรกข้าพเจ้าได้กราบทูลว่า 'ไม่' แต่ภายหลังข้าพเจ้าได้ทำตามพระดำรัสของพระองค์เช่นนั้น

๙๐๒.

๙๐๒.

‘‘สฺวาหํ อิธ ปญฺจ สิกฺขา กริตฺวา, ปฏิปชฺชิตฺวา ตถาคตสฺส ธมฺเม;

ทฺเวปถมคมาสึ โจรมชฺเฌ, เต มํ ตตฺถ วธึสุ โภคเหตุ.

ข้าพเจ้านั้นสมาทานสิกขาบทห้าประการในที่นี้ ปฏิบัติตามธรรมของพระตถาคตเจ้า เดินทางไปถึงทางสองแพร่งในระหว่างพวกโจร พวกโจรเหล่านั้นได้ฆ่าข้าพเจ้าในที่นั้นเพื่อหวังทรัพย์

๙๐๓.

๙๐๓.

‘‘เอตฺตกมิทํ [Pg.221] อนุสฺสรามิ กุสลํ, ตโต ปรํ น เม วิชฺชติ อญฺญํ;

เตน สุจริเตน กมฺมุนาหํ, อุปฺปนฺโน ติทิเวสุ กามกามี.

ข้าพเจ้าระลึกถึงกุศลได้เพียงเท่านี้ นอกจากนี้ข้าพเจ้าก็ไม่มีกุศลอื่นอีก ด้วยกรรมที่ทำดีแล้วนั้น ข้าพเจ้าจึงมาบังเกิดในสวรรค์ชั้นไตรทศ เป็นผู้เสวยกามตามปรารถนา

๙๐๔.

๙๐๔.

‘‘ปสฺส ขณมุหุตฺตสญฺญมสฺส, อนุธมฺมปฺปฏิปตฺติยา วิปากํ;

ชลมิว ยสสา สเมกฺขมานา, พหุกามํ ปิหยนฺติ หีนกมฺมา.

ขอท่านจงดูวิบากแห่งความสำรวมเพียงชั่วขณะหนึ่ง แห่งการปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมเถิด พหูชนผู้มีกรรมต่ำทราม เมื่อเห็นข้าพเจ้าผู้รุ่งเรืองด้วยยศ ต่างก็ปรารถนากามเป็นอันมาก

๙๐๕.

๙๐๕.

‘‘ปสฺส กติปยาย เทสนาย, สุคติญฺจมฺหิ คโต สุขญฺจ ปตฺโต;

เย จ เต สตตํ สุณนฺติ ธมฺมํ, มญฺเญ เต อมตํ ผุสนฺติ เขมํ.

ขอท่านจงดูเถิด ข้าพเจ้ามาสู่สุคติและถึงความสุขได้ด้วยการเทศนาเพียงเล็กน้อย ส่วนผู้ที่ฟังธรรมของพระองค์อยู่เป็นนิตย์ ข้าพเจ้าเข้าใจว่า ผู้นั้นย่อมบรรลุอมตธรรมอันเกษม

๙๐๖.

๙๐๖.

‘‘อปฺปมฺปิ กตํ มหาวิปากํ, วิปุลํ โหติ ตถาคตสฺส ธมฺเม;

ปสฺส กตปุญฺญตาย ฉตฺโต, โอภาเสติ ปถวึ ยถาปิ สูริโย.

บุญแม้เพียงเล็กน้อยที่ทำในธรรมของพระตถาคตเจ้า ย่อมมีวิบากมากและไพศาล ขอท่านจงดูฉัตตมานพผู้มีบุญอันทำแล้ว กำลังส่องสว่างไปทั่วแผ่นดินดุจพระอาทิตย์เถิด

๙๐๗.

๙๐๗.

‘‘กิมิทํ กุสลํ กิมาจเรม, อิจฺเจเก หิ สเมจฺจ มนฺตยนฺติ;

เต มยํ ปุนเรว ลทฺธ มานุสตฺตํ, ปฏิปนฺนา วิหเรมุ สีลวนฺโต.

คนบางพวกมาประชุมปรึกษากันว่า 'กุศลนี้คืออะไร เราควรประพฤติอย่างไร' พวกเราเหล่านั้น เมื่อได้ความเป็นมนุษย์อีกครั้ง จะเป็นผู้มีศีลประพฤติธรรมอยู่

๙๐๘.

๙๐๘.

‘‘พหุกาโร อนุกมฺปโก จ สตฺถา, อิติ เม สติ อคมา ทิวา ทิวสฺส;

สฺวาหํ อุปคโตมฺหิ สจฺจนามํ, อนุกมฺปสฺสุ ปุนปิ สุเณมฺห ธมฺมํ.

พระศาสดาเป็นผู้มีอุปการะมากและทรงพระเมหากรุณา สติของข้าพเจ้าจึงเกิดขึ้นในเวลากลางวัน ข้าพเจ้านั้นได้เข้าเฝ้าพระองค์ผู้มีพระนามว่าสัจจะ ขอพระองค์ทรงพระเมตตาอีกครั้งเถิด ขอพวกข้าพเจ้าได้ฟังธรรมด้วยเถิด

๙๐๙.

๙๐๙.

‘‘เย จิธ ปชหนฺติ กามราคํ, ภวราคานุสยญฺจ ปหาย โมหํ;

น จ เต ปุน มุเปนฺติ คพฺภเสยฺยํ, ปรินิพฺพานคตา หิ สีติภูตา’’ติ.

เหล่าชนใดในโลกนี้ละกามราคะได้แล้ว ละภวราคานุสัยและโมหะได้แล้ว ชนเหล่านั้นย่อมไม่ต้องเข้าสู่ครรภ์อีก เพราะท่านเหล่านั้นเป็นผู้เย็นสนิท ปรินิพพานแล้ว

๘๙๕. ตตฺถ [Pg.222] สยมิธ ปเถ สเมจฺจ มาณเวนาติ อิธ อิมสฺมึ ปเถ มหามคฺเค สยเมว อุปคเตน มาณเวน พฺราหฺมณกุมาเรน สเมจฺจ สมาคนฺตฺวา. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺเถหิ สตฺตานํ ยถารหมนุสาสนโต สตฺถา ภควา, ตฺวํ ยํ มาณวํ ยถาธมฺมํ อนุสาสิ อนุกมฺปมาโน อนุคฺคณฺหนฺโต, ตว รตนวรสฺส อคฺครตนสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส, ตํ ธมฺมํ สุตฺวา อิติ เอวํ กริสฺสามิ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชิสฺสามีติ, โส ฉตฺโต ฉตฺตนามโก มาณโว พฺรวิตฺถ กเถสีติ ปทโยชนา.

๘๙๕. ในบทเหล่านั้น บทว่า Sayamidha pathe samecca māṇavena ความว่า มาพบกับมานพผู้เป็นบุตรพราหมณ์ซึ่งมาด้วยตนเองบนทางนี้ คือบนทางหลวง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชื่อว่าพระศาสดา เพราะทรงสั่งสอนสัตว์ทั้งหลายตามสมควรด้วยประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในภายหน้า และประโยชน์อย่างยิ่ง พระองค์ทรงเอ็นดูเกื้อกูลสั่งสอนมานพใดตามธรรม ข้าพเจ้าชื่อว่าฉัตตมานพนั้น ได้ฟังธรรมของพระองค์ผู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นรัตนอันเลิศแล้ว ได้กราบทูลว่า 'ข้าพเจ้าจะทำตาม' คือจะปฏิบัติตามที่ทรงสั่งสอนไว้ นี้เป็นการประกอบบท

๘๙๖. เอวํ ยถาปุจฺฉิตํ กมฺมํ การณโต ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตํ สรูปโต วิภาคโต จ ทสฺเสนฺโต สตฺถารา สมาทปิตภาวํ อตฺตนา จ ตตฺถ ปจฺฉา ปติฏฺฐิตภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ชินวรปวร’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเตติ ภนฺเต ภควา ‘‘สรณคมนํ ชานาสี’’ติ ตยา วุตฺโต ‘‘โน’’ติ น ‘‘ชานามี’’ติ ปฐมํ อโวจํ อหํ. ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสินฺติ ปจฺฉา ตยา วุตฺตํ กถํ ปริวตฺเตนฺโต ตว วจนํ ตเถว อกาสึ ปฏิปชฺชึ, ตีณิปิ สรณานิ อุปคจฺฉินฺติ อตฺโถ.

๘๙๖. ครั้นทรงแสดงกรรมตามที่ทรงถูกถามโดยความเป็นเหตุอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงกรรมนั้นโดยสรูปและโดยจำแนก และเพื่อจะทรงแสดงภาวะที่พระศาสดาทรงให้สมาทาน และภาวะที่ตนเองตั้งอยู่แล้วในไตรสรณคมน์นั้นในภายหลัง จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ‘ชินวรปวรํ’ ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเต’ ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อข้าพระองค์อันพระองค์ตรัสถามว่า ‘ท่านรู้สรณคมน์หรือไม่’ ได้กราบทูลในเบื้องต้นว่า ‘โน’ คือ ‘ไม่รู้’ บทว่า ‘ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสึ’ ความว่า ในภายหลัง ข้าพระองค์ปฏิบัติตามพระดำรัสที่พระองค์ตรัสแล้ว ได้กระทำ ได้ปฏิบัติแล้วตามพระดำรัสของพระองค์อย่างนั้นทีเดียว อธิบายว่า ได้ถึงสรณะทั้ง 3 ประการ

๘๙๗. วิวิธนฺติ อุจฺจาวจํ, อปฺปสาวชฺชํ มหาสาวชฺชญฺจาติ อตฺโถ. มา จรสฺสูติ มา อกาสิ. อสุจินฺติ กิเลสาสุจิมิสฺสตาย น สุจึ. ปาเณสุ อสญฺญตนฺติ ปาณฆาตโต อวิรตํ. น หิ อวณฺณยึสูติ น หิ วณฺณยนฺติ. ปจฺจูปฺปนฺนกาลตฺเถ หิ อิทํ อตีตกาลวจนํ. อถ วา ‘‘อวณฺณยึสู’’ติ เอกเทเสน สกลสฺส กาลสฺส อุปลกฺขณํ, ตสฺมา ยถา น วณฺณยึสุ อตีตมทฺธานํ, เอวํ เอตรหิปิ น วณฺณยนฺติ, อนาคเตปิ น วณฺณยิสฺสนฺตีติ วุตฺตํ โหติ.

๘๙๗. บทว่า ‘วิวิธํ’ อธิบายว่า สูงและต่ำ คือมีโทษน้อยและมีโทษมาก บทว่า ‘มา จรสฺสุ’ คือ อย่าทำ บทว่า ‘อสฺจึ’ คือ ไม่สะอาดเพราะระคนด้วยความไม่สะอาดคือกิเลส บทว่า ‘ปาเณสุ อสญฺญตํ’ คือ การไม่เว้นจากการฆ่าสัตว์ บทว่า ‘น หิ อวณฺณยึสุ’ คือ ย่อมไม่สรรเสริญ คำว่า ‘อวณฺณยึสุ’ นี้เป็นกิริยาอดีตกาลในความหมายปัจจุบันกาล หรืออีกนัยหนึ่ง บทว่า ‘อวณฺณยึสุ’ เป็นเครื่องหมายแสดงกาลทั้งหมดด้วยส่วนเดียว ฉะนั้น ท่านกล่าวไว้ว่า บัณฑิตทั้งหลายไม่สรรเสริญแล้วในอดีตกาลฉันใด แม้ในบัดนี้ก็ย่อมไม่สรรเสริญ และแม้ในอนาคตกาลก็จักไม่สรรเสริญฉันนั้น

๘๙๘-๙๐๐. ปรชนสฺส รกฺขิตนฺติ ปรปริคฺคหิตวตฺถุ. เตนาห ‘‘อทินฺน’’นฺติ. มา อคมาติ มา อชฺฌาจริ. วิตถนฺติ อตถํ, มุสาติ อตฺโถ. อญฺญถาติ อญฺญถาว, วิตถสญฺญี เอวํ วิตถนฺติ ชานนฺโต เอวํ มา ภณีติ อตฺโถ.

๘๙๘-๙๐๐. บทว่า ‘ปรชนสฺส รกฺขิตํ’ คือ วัตถุที่ผู้อื่นครอบครอง ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘อทินฺนํ’ บทว่า ‘มา อคมา’ คือ อย่าล่วงละเมิด บทว่า ‘วิตถํ’ อธิบายว่า คำไม่เป็นจริง คือคำเท็จ บทว่า ‘อญฺญถา’ อธิบายว่า มีความสำคัญในคำไม่จริงว่าเป็นอย่างอื่น คือรู้อยู่ว่าไม่จริง ก็อย่ากล่าวอย่างนั้น

๙๐๑. เยนาติ [Pg.223] เยน มชฺเชน, ปีเตนาติ อธิปฺปาโย. อเปตีติ วิคจฺฉติ. สญฺญาติ ธมฺมสญฺญา, โลกสญฺญา เอว วา. สพฺพนฺติ อนวเสสํ, พีชโต ปฏฺฐายาติ อตฺโถ.

๙๐๑. บทว่า ‘เยน’ คือ ด้วยน้ำเมาใด อธิบายว่า ที่ตนดื่มแล้ว บทว่า ‘อเปติ’ คือ ย่อมปราศไป บทว่า ‘สญฺญา’ คือ ธรรมสัญญา หรือโลกสัญญา บทว่า ‘สพฺพํ’ อธิบายว่า ไม่มีเหลือ คือจำเดิมแต่พืชของมัน

๙๐๒. สฺวาหนฺติ โส ตทา ฉตฺตมาณวภูโต อหํ. อิธ อิมสฺมึ มคฺคปเทเส, อิมสฺมึ วา ตว สาสเน. เตนาห ‘‘ตถาคตสฺส ธมฺเม’’ติ. ปญฺจ สิกฺขาติ ปญฺจ สีลานิ. กริตฺวาติ อาทิยิตฺวา, อธิฏฺฐายาติ อตฺโถ. ทฺเวปถนฺติ ทฺวินฺนํ คามสีมานํ เวมชฺฌภูตํ ปถํ, สีมนฺตริกปถนฺติ อตฺโถ. เตติ เต โจรา. ตตฺถาติ สีมนฺตริกมคฺเค. โภคเหตูติ อามิสกิญฺจิกฺขนิมิตฺตํ.

๙๐๒. บทว่า ‘สฺวาหํ’ คือ ข้าพระองค์นั้น ผู้เป็นฉัตตมาณพในครั้งนั้น บทว่า ‘อิธ’ คือ ในประเทศทางนี้ หรือในศาสนาของพระองค์นี้ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ตถาคตสฺส ธมฺเม’ บทว่า ‘ปญฺจ สิกฺขา’ คือ สิกขาบท ๕ บทว่า ‘กริตฺวา’ อธิบายว่า สมาทานแล้ว อธิษฐานแล้ว บทว่า ‘เทฺวปถํ’ อธิบายว่า หนทางซึ่งเป็นที่กึ่งกลางแห่งเขตบ้านทั้งสอง คือหนทางในระหว่างเขตแดน บทว่า ‘เต’ คือ โจรเหล่านั้น บทว่า ‘ตตฺถ’ คือ ในหนทางระหว่างเขตแดน บทว่า ‘โภคเหตุ’ คือ เพราะเหตุแห่งอามิสเล็กน้อย

๙๐๓. ตโตติ ยถาวุตฺตกุสลโต ปรํ อุปริ อญฺญํ กุสลํ น วิชฺชติ น อุปลพฺภติ, ยมหํ อนุสฺสเรยฺยนฺติ อตฺโถ. กามกามีติ ยถิจฺฉิตกามคุณสมงฺคี.

๙๐๓. บทว่า ‘ตโต’ อธิบายว่า กุศลอื่นที่ยิ่งขึ้นไปกว่ากุศลที่กล่าวแล้วนั้น ซึ่งข้าพเจ้าจะพึงระลึกได้ ย่อมไม่มี ย่อมไม่ปรากฏ บทว่า ‘กามกามี’ คือ ผู้เพียบพร้อมด้วยกามคุณตามที่ปรารถนา

๙๐๔. ขณมุหุตฺตสญฺญมสฺสาติ ขณมุหุตฺตมตฺตํ ปวตฺตสีลสฺส. อนุธมฺมปฺปฏิปตฺติยาติ ยถาธิคตสฺส ผลสฺส อนุรูปธมฺมํ ปฏิปชฺชมานสฺส ภควา ปสฺส, ตุยฺหํ โอวาทธมฺมสฺส วา อนุรูปาย ธมฺมปฏิปตฺติยา วุตฺตนิยาเมเนว สรณคมนสฺส สีลสมาทานสฺส จาติ อตฺโถ. ชลมิว ยสสาติ อิทฺธิยา ปริวารสมฺปตฺติยา จ ชลนฺตํ วิย. สเมกฺขมานาติ ปสฺสนฺตา. พหุกาติ พหโว. ปิหยนฺตีติ ‘‘กถํ นุ โข มยํ เอทิสา ภเวยฺยามา’’ติ ปตฺเถนฺติ. หีนกมฺมาติ มม สมฺปตฺติโต นิหีนโภคา.

๙๐๔. บทว่า ‘ขณมุหุตฺตสญฺญมสฺส’ คือ แห่งศีลที่เกิดขึ้นชั่วขณะหนึ่งครู่หนึ่ง บทว่า ‘อนุธมฺมปฺปฏิปตฺติยา’ อธิบายว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ขอพระองค์จงทอดพระเนตรวิบากของผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ผลที่ตนบรรลุแล้ว หรือแห่งการปฏิบัติธรรมสมควรแก่โอวาทธรรมของพระองค์โดยนัยที่ตรัสไว้แล้วนั่นเทียว คือแห่งการถึงสรณะและการสมาทานศีล บทว่า ‘ชลํ อิว ยสสา’ คือ ดุจลุกโพลงด้วยฤทธิ์และด้วยความสมบูรณ์แห่งบริวาร บทว่า ‘สเมกฺขมานา’ คือ แลดูอยู่ บทว่า ‘พหุกา’ คือ เทพเป็นอันมาก บทว่า ‘ปิหยนฺติ’ คือ ย่อมปรารถนาว่า ‘ทำอย่างไรหนอ แม้พวกเราพึงเป็นเช่นนี้บ้าง’ บทว่า ‘หีนกมฺมา’ คือ ผู้มีโภคะด้อยกว่าสมบัติของข้าพเจ้า

๙๐๕. กติปยายาติ อปฺปิกาย. เยติ เย ภิกฺขู เจว อุปาสกาทโย จ. จ-สทฺโท พฺยติเรเก. เตติ ตว. สตตนฺติ ทิวเส ทิวเส.

๙๐๕. บทว่า ‘กติปยาย’ คือ เล็กน้อย บทว่า ‘เย’ คือ ภิกษุและอุบาสกเป็นต้นเหล่าใดแล จ-ศัพท์ มีความหมายว่า ส่วนว่า บทว่า ‘เต’ คือ ของพระองค์ บทว่า ‘สตตํ’ คือ ทุกๆ วัน

๙๐๖. วิปุลนฺติ อุฬารผลํ วิปุลานุภาวํ. ตถาคตสฺส ธมฺเมติ ตถาคตสฺส สาสเน โอวาเท ฐตฺวา กตนฺติ โยชนา. เอวํ อนุทฺเทสิกวเสน วุตฺตเมวตฺถํ อตฺตุทฺเทสิกวเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘ปสฺสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปสฺสาติ ภควนฺตํ วทติ, อตฺตานเมว วา อญฺญํ วิย จ กตฺวา วทติ.

๙๐๖. บทว่า ‘วิปุลํ’ คือ มีผลโอฬาร มีอานุภาพไพบูลย์ บทว่า ‘ตถาคตสฺส ธมฺเม’ โยชนาว่า กรรมที่บุคคลตั้งอยู่ในศาสนา ในโอวาทของพระตถาคตแล้วกระทำ เทพบุตรเมื่อจะแสดงเนื้อความที่กล่าวไว้แล้วโดยมิได้เจาะจงนั้นโดยเจาะจงตนเอง จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘ปสฺส’ ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘ปสฺส’ เป็นการกล่าวถึงพระผู้มีพระภาค หรืออีกนัยหนึ่ง เป็นการกล่าวโดยทำตนเองให้เป็นเสมือนผู้อื่น

๙๐๗. กิมิทํ [Pg.224] กุสลํ กิมาจเรมาติ กุสลํ นาเมตํ กึสภาวํ กีทิสํ, กถํ วา ตํ อาจเรยฺยาม. อิจฺเจเก หิ สเมจฺจ มนฺตยนฺตีติ เอวเมเก สเมจฺจ สมาคนฺตฺวา ปถวึ ปริวตฺเตนฺตา วิย สิเนรุํ อุกฺขิปนฺตา วิย จ สุทุกฺกรํ กตฺวา มนฺตยนฺติ วิจาเรนฺติ, มยํ ปน อกิจฺเฉเนว ปุนปิ กุสลํ อาจเรยฺยามาติ อธิปฺปาโย. เตเนวาห ‘‘มย’’นฺติอาทิ.

๙๐๗. บทว่า ‘กิมิทํ กุสลํ กิมาจเรม’ คือ กุศลนี้มีสภาวะอย่างไร เป็นเช่นไร หรือว่า พวกเราจะพึงประพฤติกุศลนั้นอย่างไร บทว่า ‘อิจฺเจเก หิ สเมจฺจ มนฺตยนฺติ’ คือ ชนบางพวกประชุมกันแล้ว ปรึกษาพิจารณากันโดยกระทำสิ่งที่ทำได้ยากยิ่ง ประดุจพลิกแผ่นดิน หรือประดุจยกภูเขาสิเนรุ อธิบายว่า แต่พวกข้าพเจ้าจะพึงประพฤติกุศลได้อีกโดยไม่ลำบากเลย ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘มยํ’

๙๐๘. พหุกาโรติ พหูปกาโร, มหาอุปกาโร วา. อนุกมฺปโกติ การุณิโก. ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. อิตีติ เอวํ, ภควโต อตฺตนิ ปฏิปนฺนาการํ สนฺธาย วทติ. เม สตีติ มยิ สติ วิชฺชมาเน, โจเรหิ อวธิเต เอวาติ อตฺโถ. ทิวา ทิวสฺสาติ ทิวสสฺสปิ ทิวา, กาลสฺเสวาติ อตฺโถ. สฺวาหนฺติ โส ฉตฺตมาณวภูโต อหํ. สจฺจนามนฺติ ‘‘ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติอาทินาเมหิ อวิตถนามํ ภูตตฺถนามํ. อนุกมฺปสฺสูติ อนุคฺคณฺหาหิ. ปุนปีติ ภิยฺโยปิ สุเณมุ, ตว ธมฺมํ สุเณยฺยามเยวาติ อตฺโถ.

๙๐๘. บทว่า ‘พหุกาโร’ คือ มีอุปการะมาก หรือมีอุปการะยิ่งใหญ่ บทว่า ‘อนุกมฺปโก’ คือ ผู้มีกรุณา ม-อักษร เป็นเครื่องเชื่อมบท บทว่า ‘อิติ’ คือ อย่างนี้ เทพบุตรกล่าวหมายถึงอาการที่พระผู้มีพระภาคทรงปฏิบัติต่อตน บทว่า ‘เม สติ’ อธิบายว่า เมื่อข้าพเจ้ายังอยู่ โจรทั้งหลายก็ได้ฆ่าแล้วนั่นเทียว บทว่า ‘ทิวา ทิวสฺส’ อธิบายว่า ในเวลากลางวันของวัน คือในเวลากลางวันนั่นเอง บทว่า ‘สฺวาหํ’ คือ ข้าพระองค์นั้นผู้เป็นฉัตตมาณพ บทว่า ‘สจฺจนามํ’ คือ ผู้มีพระนามไม่ผิดพลาด มีพระนามตามความเป็นจริง ด้วยพระนามเป็นต้นว่า ‘ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’ บทว่า ‘อนุกมฺปสฺสุ’ คือ ขอทรงอนุเคราะห์ บทว่า ‘ปุนปิ’ อธิบายว่า พวกข้าพเจ้าจะพึงฟังให้ยิ่งขึ้นไป คือจะพึงฟังธรรมของพระองค์แน่นอน

เอวํ เทวปุตฺโต สพฺพเมตํ กตญฺญุตาภาเว ฐตฺวา สตฺถุ ปยิรุปาสเน จ ธมฺมสฺสวเน จ อติตฺติเมว ทีเปนฺโต วทติ. ภควา เทวปุตฺตสฺส จ ตตฺถ สนฺนิปติตปริสาย จ อชฺฌาสยํ โอโลเกตฺวา อนุปุพฺพิกถํ กเถสิ. อถ เนสํ อลฺลจิตฺตตํ ญตฺวา สามุกฺกํสิกํ ธมฺมเทสนํ ปกาเสสิ. เทสนาปริโยสาเน เทวปุตฺโต เจว มาตาปิตโร จสฺส โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหึสุ, มหโต จ ชนกายสฺส ธมฺมาภิสมโย อโหสิ.

เทพบุตรตั้งอยู่ในความเป็นผู้กตัญญูแล้ว จึงกล่าวคำทั้งหมดนี้ แสดงถึงความไม่อิ่มในการเข้าเฝ้าพระศาสดาและการฟังธรรมอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรอัธยาศัยของเทพบุตรและของบริษัทที่ประชุมกันในที่นั้นแล้ว จึงตรัสอนุปุพพิกถา ครั้นทรงทราบความที่จิตของพวกเขาอ่อนโยนแล้ว จึงทรงประกาศพระธรรมเทศนาที่ทรงยกขึ้นแสดงเอง ในเวลาจบเทศนา ทั้งเทพบุตรและมารดาบิดาของเทพบุตรนั้นได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล และธรรมาภิสมัยได้มีแก่หมู่ชนเป็นอันมาก

๙๐๙. ปฐมผเล ปติฏฺฐิโต เทวปุตฺโต อุปริมคฺเคสุ อตฺตโน ครุจิตฺตีการํ, ตทธิคมสฺส จ มหานิสํสตํ วิภาเวนฺโต ‘‘เย จิธ ปชหนฺติ กามราค’’นฺติ ปริโยสานคาถมาห. ตสฺสตฺโถ – เย อิธ อิมสฺมึ สาสเน ฐิตา ปชหนฺติ อนวเสสโต สมุจฺฉินฺทนฺติ กามราคํ, น จ เต ปุน อุเปนฺติ คพฺภเสยฺยํ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ สมุจฺฉินฺนตฺตา. เย จ ปน ปหาย โมหํ สพฺพโส สมุคฺฆาเตตฺวา ภวราคานุสยญฺจ ปชหนฺติ, เต ปุน อุเปนฺติ คพฺภเสยฺยนฺติ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. กสฺมา? ปรินิพฺพานคตา หิ สีติภูตา, เต หิ อุตฺตมปุริสา อนุปาทิเสสาย [Pg.225] นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพานํ คตา เอวํ อิเธว สพฺพเวทยิตานํ สพฺพปริฬาหานํ พฺยนฺติภาเวน สีติภูตา.

๙๐๙. เทพบุตรผู้ตั้งอยู่แล้วในปฐมผล เมื่อจะประกาศความเคารพอย่างยิ่งของตนในมรรคเบื้องสูง และความเป็นผู้มีอานิสงส์มากแห่งการบรรลุมรรคนั้น จึงกล่าวคาถาสุดท้ายว่า "เย จิธ ปชหนฺติ กามราคํ" เป็นต้น เนื้อความแห่งคาถานั้นมีดังนี้: ชนเหล่าใดตั้งอยู่ในพระศาสนานี้แล้ว ย่อมละ คือ ย่อมตัดขาดกามราฆะได้โดยไม่มีส่วนเหลือ ชนเหล่านั้นย่อมไม่เข้าถึงการนอนในครรภ์อีก เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำอันเป็นส่วนเบื้องต้นถูกตัดขาดแล้ว ส่วนชนเหล่าใดละโมหะได้แล้ว ถอนขึ้นได้โดยสิ้นเชิง และละภวราคานุสัยได้ด้วย ชนเหล่านั้นจะเข้าถึงการนอนในครรภ์อีกดังนี้ ย่อมไม่มีที่จะกล่าวได้เลย เพราะเหตุไร? เพราะว่าท่านเหล่านั้นเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งปรินิพพาน เป็นผู้เยือกเย็นแล้ว ก็บุรุษสูงสุดเหล่านั้นเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ เป็นผู้เยือกเย็นแล้วในอัตภาพนี้เอง เพราะความสิ้นไปแห่งเวทนาทั้งปวงและความเร่าร้อนทั้งปวง

อิติ เทวปุตฺโต อตฺตโน อริยโสตสมาปนฺนภาวํ ปเวเทนฺโต อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา เทสนาย กูฏํ คเหตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส อปจิตึ ทสฺเสตฺวา มาตาปิตโร อาปุจฺฉิตฺวา เทวโลกเมว คโต, สตฺถาปิ อุฏฺฐายาสนา คโต สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน. มาณวสฺส ปน มาตาปิตโร พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ สพฺโพ จ มหาชโน ภควนฺตํ อนุคนฺตฺวา นิวตฺติ. ภควา เชตวนํ คนฺตฺวา สนฺนิปติตาย ปริสาย อิมํ วิมานํ วิตฺถารโต กเถสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

ด้วยประการฉะนี้ เทพบุตรเมื่อประกาศความเป็นผู้ถึงกระแสแห่งพระอริยเจ้าของตน จึงยึดเอายอดแห่งเทศนาด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว กระทำประทักษิณ แสดงความเคารพต่อภิกษุสงฆ์ อำลามารดาบิดาแล้ว ได้ไปยังเทวโลกนั่นเทียว แม้พระศาสดาก็เสด็จลุกจากอาสนะ เสด็จไปพร้อมกับภิกษุสงฆ์ ส่วนมารดาบิดาของมาณพ โปกขรสาติพราหมณ์ และมหาชนทั้งปวง ได้ติดตามส่งเสด็จพระผู้มีพระภาคแล้วจึงกลับ พระผู้มีพระภาคเสด็จไปยังพระเชตวันแล้ว ได้ตรัสวิมานวัตถุนี้โดยพิสดารแก่บริษัทที่ประชุมกันแล้ว พระธรรมเทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมด้วยประโยชน์แก่มหาชน ดังนี้แล

ฉตฺตมาณวกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาฉัตตมาณวกวิมาน จบแล้ว

๔. กกฺกฏกรสทายกวิมานวณฺณนา

๔. อรรถกถากักกฏกรสทายกวิมาน

อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานนฺติ กกฺกฏกรสทายกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน อญฺญตโร ภิกฺขุ อารทฺธวิปสฺสโก กณฺณสูเลน ปีฬิโต อกลฺลสรีรตาย วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตุํ นาสกฺขิ, เวชฺเชหิ วุตฺตวิธินา เภสชฺเช กเตปิ โรโค น วูปสมิ. โส ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. อถสฺส ภควา ‘‘กกฺกฏกรสโภชนํ สปฺปาย’’นฺติ ญตฺวา อาห ‘‘คจฺฉ ตฺวํ ภิกฺขุ มคธเขตฺเต ปิณฺฑาย จราหี’’ติ.

กักกฏกรสทายกวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า "อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ" เป็นต้น เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน ใกล้กรุงราชคฤห์ สมัยนั้น ภิกษุรูปหนึ่งผู้ปรารภวิปัสสนา ถูกโรคปวดหูเบียดเบียน เพราะมีร่างกายไม่แข็งแรง จึงไม่สามารถบำเพ็ญวิปัสสนาได้ แม้หมอทั้งหลายจะปรุงยาตามวิธีที่บอกแล้ว โรคก็ไม่สงบลง ภิกษุนั้นจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า "โภชนะที่มีน้ำปูเป็นสัปปายะ" แก่ภิกษุนั้น จึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุ เธอจงไปเที่ยวบิณฑบาตในนาของชาวมคธเถิด"

โส ภิกฺขุ ‘‘ทีฆทสฺสินา อทฺธา กิญฺจิ ทิฏฺฐํ ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘สาธุ ภนฺเต’’ติ ภควโต ปฏิสฺสุณิตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย มคธเขตฺตํ คนฺตฺวา อญฺญตรสฺส เขตฺตปาลสฺส กุฏิยา ทฺวาเร ปิณฺฑาย อฏฺฐาสิ. โส จ เขตฺตปาโล กกฺกฏกรสํ สมฺปาเทตฺวา ภตฺตญฺจ ปจิตฺวา ‘‘โถกํ วิสฺสมิตฺวา ภุญฺชิสฺสามี’’ติ นิสินฺโน เถรํ ทิสฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา กุฏิกายํ นิสีทาเปตฺวา กกฺกฏกรสภตฺตํ อทาสิ. เถรสฺส ตํ ภตฺตํ โถกํ ภุตฺตสฺสเยว กณฺณสูลํ ปฏิปฺปสฺสมฺภิ, ฆฏสเตน นฺหาโต วิย อโหสิ[Pg.226]. โส สปฺปายาหารวเสน จิตฺตผาสุกํ ลภิตฺวา วิปสฺสนาวเสน จิตฺตํ อภินินฺนาเมนฺโต อปริโยสิเตเยว โภชเน อนวเสสโต อาสเว เขเปตฺวา อรหตฺเต ปติฏฺฐาย เขตฺตปาลํ อาห ‘‘อุปาสก, ตว ปิณฺฑปาตโภชเนน มยฺหํ โรโค วูปสนฺโต, กายจิตฺตํ กลฺลํ ชาตํ, ตฺวมฺปิ อิมสฺส ปุญฺญสฺส ผเลน วิคตกายจิตฺตทุกฺโข ภวิสฺสสี’’ติ วตฺวา อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ.

ภิกษุนั้นคิดว่า "พระผู้มีพระภาคผู้ทรงเห็นการณ์ไกล คงจะทรงเห็นประโยชน์อะไรบางอย่างเป็นแน่" แล้วทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า "ดีละ พระเจ้าข้า" จากนั้นถวายบังคมพระผู้มีพระภาค ถือบาตรและจีวรไปสู่ทุ่งนาของชาวมคธ ยืนเพื่อบิณฑบาตที่ประตูเรือนของคนเฝ้านาคนหนึ่ง ฝ่ายคนเฝ้านานั้นได้เตรียมน้ำปูและหุงข้าวแล้ว นั่งลงด้วยคิดว่า "พักสักหน่อยแล้วจะกิน" เมื่อเห็นพระเถระจึงรับบาตรแล้วนิมนต์ให้นั่งในกระท่อม ได้ถวายภัตตาหารพร้อมด้วยน้ำปู เมื่อพระเถระฉันภัตตาหารนั้นไปเพียงเล็กน้อย โรคปวดหูก็สงบลง ท่านรู้สึกประหนึ่งว่าได้อาบน้ำด้วยหม้อน้ำร้อยใบ ภิกษุนั้นได้ความผาสุกทางใจด้วยอำนาจแห่งอาหารที่เป็นสัปปายะแล้ว เมื่อน้อมจิตไปโดยอำนาจแห่งวิปัสสนา ขณะที่ยังฉันไม่เสร็จนั่นเอง ก็ได้ทำอาสวะให้สิ้นไปโดยไม่มีส่วนเหลือ ตั้งอยู่ในพระอรหัตแล้ว ได้กล่าวกับคนเฝ้านาว่า "อุบาสก เพราะได้ฉันบิณฑบาตของท่าน โรคของอาตมาจึงสงบแล้ว กายและจิตก็แข็งแรงดีแล้ว แม้ท่านก็จักเป็นผู้ปราศจากทุกข์กายทุกข์ใจด้วยผลแห่งบุญนี้" ดังนี้แล้ว ได้กระทำอนุโมทนาแล้วหลีกไป

เขตฺตปาโล อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน ทฺวาทสโยชนิเก มณิถมฺเภ กนกวิมาเน สตฺตสตกูฏาคารปฏิมณฺฑิเต เวฬุริยมยคพฺเภ นิพฺพตฺติ, ทฺวาเร จสฺส ยถูปจิตกมฺมสํสูจโก มุตฺตาสิกฺกาคโต สุวณฺณกกฺกฏโก โอลมฺพมาโน อฏฺฐาสิ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ปุพฺเพ วุตฺตนเยน ตตฺถ คโต ตํ ทิสฺวา อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

คนเฝ้านาในสมัยต่อมาได้ทำกาละแล้ว บังเกิดในวิมานทองในภพดาวดึงส์ ซึ่งมีเสาแก้วมณีสูงสิบสองโยชน์ ประดับด้วยยอดปราสาทเจ็ดร้อยยอด มีห้องที่สร้างด้วยแก้วไพฑูรย์ และที่ประตูวิมานของเทพบุตรนั้น มีรูปปูทองห้อยอยู่ในตาข่ายมุก ซึ่งเป็นเครื่องแสดงถึงกรรมที่ตนได้สั่งสมไว้ ตั้งอยู่ ลำดับนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้ไปยังที่นั้นตามนัยที่กล่าวไว้ในหนหลัง เมื่อเห็นเทพบุตรนั้นแล้ว จึงได้ทูลถามด้วยคาถาเหล่านี้ว่า –

๙๑๐.

๙๑๐.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต ทฺวาทส โยชนานิ;

กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา.

วิมานนี้สูง มีเสาแก้วมณี กว้างสิบสองโยชน์โดยรอบ มียอดปราสาทเจ็ดร้อยยอดอันโอฬาร มีเสาแก้วไพฑูรย์ ปูลาดด้วยพื้นที่งดงาม

๙๑๑.

๙๑๑.

‘‘ตตฺถจฺฉสิ ปิวสิ ขาทสิ จ, ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ;

ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจ, นาริโย จ นจฺจนฺติ สุวณฺณฉนฺนา.

ท่านอยู่ในวิมานนั้น ดื่มและบริโภค พิณทิพย์ทั้งหลายก็บรรเลงเสียงไพเราะ ในวิมานนี้มีรสทิพย์และกามคุณ ๕ เหล่านางอัปสรผู้ประดับด้วยทองคำก็ฟ้อนรำอยู่

๙๑๒.

๙๑๒.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

วรรณะของท่านเช่นนี้มีได้เพราะเหตุไร? ผลสำเร็จในที่นี้ของท่านมีได้เพราะเหตุไร? และโภคทรัพย์ทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจของท่านย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุไร?

๙๑๓.

๙๑๓.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทว มหานุภาว, มนุสฺสภูโต กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาโว, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้เป็นเทพเจ้าผู้มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้? เพราะเหตุไรท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ?

โสปิสฺส พฺยากาสิ, ตํ ทสฺเสตุํ –

แม้เทพบุตรนั้นก็ได้พยากรณ์แก่ท่าน เพื่อจะแสดงเรื่องนั้น (จึงมีคาถาว่า) –

๙๑๔.

๙๑๔.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิโต;

ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. – วุตฺตํ;

(มีคำกล่าวไว้ว่า) "เทพบุตรนั้นมีใจยินดี ถูกท่านพระโมคคัลลานะถามแล้ว เมื่อถูกถามปัญหา จึงได้พยากรณ์ว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด"

๙๑๕.

๙๑๕.

‘‘สติสมุปฺปาทกโร[Pg.227], ทฺวาเร กกฺกฏโก ฐิโต;

นิฏฺฐิโต ชาตรูปสฺส, โสภติ ทสปาทโก.

รูปปูที่ประตูซึ่งเป็นเครื่องเตือนสติ ตั้งอยู่แล้ว สำเร็จด้วยทองคำ มีสิบขา ย่อมงดงาม

๙๑๖.

๙๑๖.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

เพราะกรรมนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้ เพราะกรรมนั้น ผลสำเร็จในที่นี้จึงมีแก่ข้าพเจ้า และโภคทรัพย์ทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจของข้าพเจ้าย่อมเกิดขึ้น

๙๑๗.

๙๑๗.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูโต ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาโว, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

ข้าแต่ภิกษุผู้มีอานุภาพมาก ข้าพเจ้าจะขอบอกแก่ท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ข้าพเจ้าได้ทำบุญใดไว้ เพราะบุญนั้น ข้าพเจ้าจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของข้าพเจ้าจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

๙๑๐. ตตฺถ อุจฺจนฺติ อจฺจุคฺคตํ. มณิถูณนฺติ ปทุมราคาทิมณิมยถมฺภํ. สมนฺตโตติ จตูสุปิ ปสฺเสสุ. รุจกตฺถตาติ ตสฺสํ ตสฺสํ ภูมิยํ สุวณฺณผลเกหิ อตฺถตา.

๙๑๐. ในคาถานั้น บทว่า "อุจฺจํ" หมายถึง สูงตระหง่าน บทว่า "มณิถูณํ" หมายถึง มีเสาที่ทำด้วยแก้วมณีมีปัทมราชเป็นต้น บทว่า "สมนฺตโต" หมายถึง ในทิศทั้งสี่ บทว่า "รุจกตฺถตา" หมายถึง ปูลาดด้วยแผ่นทองคำในพื้นนั้นๆ

๙๑๑. ปิวสิ ขาทสิ จาติ กาเลน กาลํ อุปยุชฺชมานํ คนฺธปานํ สุธาโภชนญฺจ สนฺธาย วทติ. ปวทนฺตีติ ปวชฺชนฺติ. ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจาติ ทิพฺพา รสา อนปฺปกา ปญฺจ กามคุณา เอตฺถ เอตสฺมึ ตว วิมาเน สํวิชฺชนฺตีติ อตฺโถ. สุวณฺณฉนฺนาติ เหมาภรณวิภูสิตา.

๙๑๑. บทว่า ปิวสิ ขาทสิ จ (ท่านดื่ม ท่านเคี้ยวกิน) นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงเครื่องดื่มมีกลิ่นหอมและโภชนะทิพย์ที่เสวยเป็นครั้งคราว บทว่า ปวทนฺติ ความว่า ย่อมบรรเลง บทว่า ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจ ความว่า กามคุณ ๕ อันเป็นทิพย์ มีรสเลิศ มากมาย มีอยู่ในวิมานนี้ของท่าน บทว่า สุวณฺณฉนฺนา ความว่า ประดับแล้วด้วยเครื่องอาภรณ์ทอง

๙๑๕. สติสมุปฺปาทกโรติ สตุปฺปาทกโร, เยน ปุญฺญกมฺเมน อยํ ทิพฺพสมฺปตฺติ มยา ลทฺธา, ตตฺถ สตุปฺปาทสฺส การโก, ‘‘กกฺกฏกรสทาเนน อยํ ตยา สมฺปตฺติ ลทฺธา’’ติ เอวํ สตุปฺปาทํ กโรนฺโตติ อตฺโถ. นิฏฺฐิโต ชาตรูปสฺสาติ ชาตรูเปน สิทฺโธ ชาตรูปมโย. เอกเมกสฺมึ ปสฺเส ปญฺจ ปญฺจ กตฺวา ทส ปาทา เอตสฺสาติ ทสปาทโก ทฺวาเร กกฺกฏโก ฐิโต โสภติ. โส เอว มม ปุญฺญกมฺมํ ตาทิสานํ มเหสีนํ วิภาเวติ, น เอตฺถ มยา วตฺตพฺพํ อตฺถีติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ’’ติอาทิ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

๙๑๕. บทว่า สติสมุปฺปาทกโร ความว่า เป็นผู้กระทำให้สติเกิดขึ้น คือ กระทำให้สติเกิดขึ้นในบุญกรรมนั้นว่า ‘ทิพยสมบัตินี้เราได้แล้วเพราะบุญกรรมใด’ ดังนี้ว่า ‘สมบัตินี้ท่านได้แล้วเพราะการถวายปูพร้อมด้วยรส’ บทว่า นิฏฺฐิโต ชาตรูปสฺส ความว่า สำเร็จแล้วด้วยทอง คือเป็นของที่สำเร็จด้วยทอง ปูนั้นมีเท้าข้างละ ๕ รวมเป็น ๑๐ เท้า เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ทสปาทกะ, รูปปูตั้งอยู่ที่ประตู ย่อมงดงาม รูปปูนั้นนั่นแหละ ย่อมประกาศบุญกรรมของข้าพเจ้าแก่ท่านผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่เช่นท่าน, สิ่งที่ข้าพเจ้าจะพึงกล่าวในเรื่องนี้ไม่มี นี้เป็นความหมาย เพราะเหตุนั้น เทพบุตรจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า เตน เมตาทิโส วณฺโณ (เพราะเหตุนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้) บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

กกฺกฏกรสทายกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถากักกฏกรสทายกวิมาน จบ

๕. ทฺวารปาลกวิมานวณฺณนา

๕. อรรถกถาทวารปาลกวิมาน

อุจฺจมิทํ [Pg.228] มณิถูณนฺติ ทฺวารปาลกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน จ สมเยน ราชคเห อญฺญตโร อุปาสโก จตฺตาริ นิจฺจภตฺตานิ สงฺฆสฺส เทติ. ตสฺส ปน เคหํ ปริยนฺเต ฐิตํ โจรภเยน เยภุยฺเยน ปิหิตทฺวารเมว โหติ. ภิกฺขู คนฺตฺวา กทาจิ ทฺวารสฺส ปิหิตตฺตา ภตฺตํ อลทฺธาว ปฏิคจฺฉนฺติ. อุปาสโก ภริยํ อาห ‘‘กึ, ภทฺเท, อยฺยานํ สกฺกจฺจํ ภิกฺขา ทียตี’’ติ? สา อาห ‘‘เอเกสุ ทิวเสสุ อยฺยา นาคมึสู’’ติ. ‘‘กึ การณ’’นฺติ? ‘‘ทฺวารสฺส ปิหิตตฺตา มญฺเญ’’ติ. ตํ สุตฺวา อุปาสโก สํเวคปฺปตฺโต หุตฺวา เอกํ ปุริสํ ทฺวารปาลํ กตฺวา ฐเปสิ ‘‘ตฺวํ อชฺชโต ปฏฺฐาย ทฺวารํ รกฺขนฺโต นิสีท, ยทา จ อยฺยา อาคมิสฺสนฺติ, ตทา เต ปเวเสตฺวา ปวิฏฺฐานํ เนสํ ปตฺตปฏิคฺคหณอาสนปญฺญาปนาทิ สพฺพํ ยุตฺตปยุตฺตํ ชานาหี’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ ตถา กโรนฺโต ภิกฺขูนํ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา อุปฺปนฺนสทฺโธ กมฺมผลํ สทฺทหิตฺวา สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐหิ, สกฺกจฺจํ ภิกฺขู อุปฏฺฐหิ.

เรื่องทวารปาลกวิมาน เริ่มต้นด้วยคาถาว่า อุจฺจมิทํ มณิถูณํ เรื่องนั้นเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน ในกรุงราชคฤห์ ก็ในสมัยนั้น อุบาสกคนหนึ่งในกรุงราชคฤห์ได้ถวายนิตยภัต ๔ ที่แก่พระสงฆ์ ก็เรือนของอุบาสกนั้นตั้งอยู่ที่ชายเขต โดยมากจึงปิดประตูไว้เสมอเพราะกลัวโจร บางคราว ภิกษุทั้งหลายไปแล้วไม่ได้ฉันภัตตาหาร ก็กลับไปเพราะประตูถูกปิดไว้ อุบาสกถามภรรยาว่า “นี่แน่ะน้องหญิง เธอได้ถวายภิกษาแก่พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายโดยเคารพหรือไม่?” นางตอบว่า “บางวันพระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายไม่ได้มา” (อุบาสกถามว่า) “อะไรเป็นเหตุ?” (นางตอบว่า) “ดิฉันเข้าใจว่าเพราะประตูถูกปิดไว้” อุบาสกได้ฟังดังนั้นก็เกิดความสังเวช จึงตั้งบุรุษคนหนึ่งไว้ให้เป็นนายประตู สั่งว่า “จำเดิมแต่วันนี้ ท่านจงนั่งเฝ้าประตู และเมื่อใดที่พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายมาถึง เมื่อนั้นท่านจงเชิญท่านเหล่านั้นเข้าไป แล้วจงจัดการทุกอย่างที่สมควรแก่ท่านผู้เข้าไปแล้ว มีการรับบาตร การปูอาสนะ เป็นต้น” นายประตูนั้นรับคำว่า “ดีละขอรับ” แล้วกระทำตามนั้น เมื่อได้ฟังธรรมในสำนักของภิกษุทั้งหลาย ก็เกิดศรัทธา เชื่อมั่นในผลของกรรม แล้วตั้งมั่นอยู่ในสรณะและศีลทั้งหลาย ได้อุปัฏฐากภิกษุทั้งหลายโดยเคารพ

อปรภาเค นิจฺจภตฺตทายโก อุปาสโก กาลํ กตฺวา ยาเมสุ นิพฺพตฺติ. ทฺวารปาโล ปน สกฺกจฺจํ ภิกฺขูนํ อุปฏฺฐหิตฺวา ปรสฺส ปริจฺจาเค เวยฺยาวจฺจกรเณน อนุโมทเนน จ ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิ. ตสฺส ทฺวาทสโยชนิกํ กนกวิมานนฺติอาทิ สพฺพํ กกฺกฏกวิมาเน วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนคาถา เอวมาคตา –

ในกาลต่อมา อุบาสกผู้ถวายนิตยภัตนั้นทำกาละแล้ว ได้บังเกิดในสวรรค์ชั้นยามา ส่วนนายประตูนั้น ได้อุปัฏฐากภิกษุทั้งหลายโดยเคารพแล้ว ด้วยการทำไวยาวัจจะและการอนุโมทนาในการบริจาคของผู้อื่น ได้บังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ เรื่องทั้งหมดของเทพบุตรนั้น มีคำเริ่มต้นว่า ทฺวาทสโยชนิกํ กนกวิมานํ เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในกักกฏกวิมานนั่นเทียว คาถาถามและคาถาตอบมีมาดังนี้ –

๙๑๘.

๙๑๘.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต ทฺวาทส โยชนานิ;

กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา.

“วิมานนี้สูงเด่น มีเสาแก้วมณี โดยรอบ ๑๒ โยชน์ มียอดเรือน ๗๐๐ หลังอันโอฬาร มีเสาแก้วไพฑูรย์ ปูลาดด้วยแก้วผลึก งดงาม

๙๑๙.

๙๑๙.

‘‘ตตฺถจฺฉสิ ปิวสิ ขาทสิ จ, ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ;

ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจ, นาริโย จ นจฺจนฺติ สุวณฺณฉนฺนา.

“ท่านอยู่ในวิมานนั้น ดื่มและเคี้ยวกิน ทั้งพิณทิพย์ก็บรรเลงเสียงไพเราะ กามคุณ ๕ อันเป็นทิพย์ มีรสเลิศ ก็มีอยู่ในวิมานนี้ และเหล่านางอัปสรผู้ประดับกายด้วยทองคำก็ฟ้อนรำอยู่

๙๒๐. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

๙๒๐. “เพราะบุญอะไร วรรณะของท่านจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ”

๙๒๒. ‘‘โส [Pg.229] เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

๙๒๒. “เทพบุตรนั้นดีใจ...ฯลฯ...นี้เป็นผลของกรรมอะไร”

๙๒๓.

๙๒๓.

‘‘ทิพฺพํ มมํ วสฺสสหสฺสมายุ, วาจาภิคีตํ มนสา ปวตฺติตํ;

เอตฺตาวตา ฐสฺสติ ปุญฺญกมฺโม, ทิพฺเพหิ กาเมหิ สมงฺคิภูโต.

“อายุทิพย์ของข้าพเจ้าหนึ่งพันปี (บุญกรรมนี้) เกิดจากการกล่าววาจาและเป็นไปในใจ ด้วยบุญกรรมเพียงเท่านี้ ผู้ทำบุญแล้วจะดำรงอยู่เพียบพร้อมด้วยกามคุณอันเป็นทิพย์

๙๒๔.

๙๒๔.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“เพราะเหตุนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของข้าพเจ้าก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ”

๙๒๓. ตตฺถ ทิพฺพํ มมํ วสฺสสหสฺสมายูติ ยสฺมึ เทวนิกาเย สยํ อุปฺปนฺโน, เตสํ ตาวตึสเทวานํ อายุปฺปมาณเมว วทติ. เตสญฺหิ มนุสฺสานํ คณนาย วสฺสสตํ เอโก รตฺติทิโว, ตาย รตฺติยา ตึสรตฺติโก มาโส, เตน มาเสน ทฺวาทสมาสิโก สํวจฺฉโร, เตน สํวจฺฉเรน สหสฺสสํวจฺฉรานิ อายุ, ตํ มนุสฺสานํ คณนาย ติสฺโส วสฺสโกฏิโย สฏฺฐิ จ วสฺสสตสหสฺสานิ โหนฺติ. วาจาภิคีตนฺติ วาจาย อภิคีตํ, ‘‘อาคจฺฉนฺตุ อยฺยา, อิทํ อาสนํ ปญฺญตฺตํ, อิธ นิสีทถา’’ติอาทินา, ‘‘กึ อยฺยานํ สรีรสฺส อาโรคฺยํ, กึ วสนฏฺฐานํ ผาสุก’’นฺติอาทินา ปฏิสนฺถารวเสน จ วาจาย กถิตมตฺตํ. มนสา ปวตฺติตนฺติ ‘‘อิเม อยฺยา เปสลา พฺรหฺมจาริโน ธมฺมจาริโน’’ติอาทินา จิตฺเตน ปวตฺติตํ ปสาทมตฺตํ, น ปน มม สนฺตกํ กิญฺจิ ปริจฺจตฺตํ อตฺถีติ ทสฺเสติ. เอตฺตาวตาติ เอตฺตเกน เอวํ กถนมตฺเตน ปสาทมตฺเตนปิ. ฐสฺสติ ปุญฺญกมฺโมติ กตปุญฺโญ นาม หุตฺวา เทวโลเก ฐสฺสติ จิรํ ปวตฺติสฺสติ, ติฏฺฐนฺโต จ ทิพฺเพหิ กาเมหิ สมงฺคีภูโต ตสฺมึ เทวนิกาเย เทวานํ วลญฺชนิยาเมเนว ทิพฺเพหิ ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมงฺคีภูโต สมนฺนาคโต หุตฺวา อินฺทฺริยานิ ปริจาเรนฺโต วิหรตีติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

๙๒๓. ในคาถาเหล่านั้น ด้วยบทว่า ทิพฺพํ มมํ วสฺสสหสฺสมายุ เทพบุตรกล่าวถึงประมาณอายุของเทวดาชั้นดาวดึงส์ ซึ่งเป็นหมู่เทพที่ตนบังเกิดนั่นเอง จริงอยู่ หนึ่งร้อยปีโดยการนับของมนุษย์ เป็นหนึ่งวันหนึ่งคืนของเทวดาชั้นดาวดึงส์เหล่านั้น, สามสิบราตรีโดยราตรีนั้นเป็นหนึ่งเดือน, สิบสองเดือนโดยเดือนนั้นเป็นหนึ่งปี, หนึ่งพันปีโดยปีนั้นเป็นอายุ (ของเทวดาชั้นดาวดึงส์), อายุนั้นเมื่อนับโดยปีของมนุษย์ ย่อมเป็นสามโกฏิปีและหกสิบล้านปี (คือ 36 ล้านปี) บทว่า วาจาภิคีตํ คือ การกล่าวด้วยวาจา เป็นต้นว่า “ขอพระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายจงมาเถิด อาสนะนี้ปูลาดไว้แล้ว ขอนิมนต์นั่ง ณ ที่นี้” และด้วยอำนาจการปฏิสันถารเป็นต้นว่า “พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายมีพระวรกายแข็งแรงดีหรือ ที่อยู่ผาสุกดีหรือ” เป็นเพียงการกล่าวด้วยวาจาเท่านั้น บทว่า มนสา ปวตฺติตํ คือ เป็นเพียงความเลื่อมใสอันเป็นไปทางใจเป็นต้นว่า “พระผู้เป็นเจ้าเหล่านี้มีศีลเป็นที่รัก เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์ เป็นผู้ประพฤติธรรม” เทพบุตรแสดงว่า แต่ทรัพย์สินอะไรๆ ของข้าพเจ้าที่บริจาคแล้วนั้นไม่มีเลย บทว่า เอตฺตาวตา ความว่า ด้วยประมาณเท่านี้ คือ เพียงแค่การกล่าวอย่างนี้และเพียงแค่ความเลื่อมใส บทว่า ฐสฺสติ ปุญฺญกมฺโม ความว่า เป็นผู้ชื่อว่าทำบุญแล้ว จักตั้งอยู่ในเทวโลก จักเป็นไปสิ้นกาลนาน และเมื่อดำรงอยู่ ก็เป็นผู้เพียบพร้อมด้วยกามคุณอันเป็นทิพย์ในหมู่เทพนั้น บริโภคกามคุณ ๕ อันเป็นทิพย์โดยธรรมเนียมของเทวดาทั้งหลาย เป็นผู้เพียบพร้อมสมบูรณ์ บำเรออินทรีย์ทั้งหลายอยู่ บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

ทฺวารปาลกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาทวารปาลกวิมาน จบ

๖. ปฐมกรณียวิมานวณฺณนา

๖. อรรถกถาปฐมกรณีวิมาน

อุจฺจมิทํ [Pg.230] มณิถูณนฺติ กรณียวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน สาวตฺถิวาสี เอโก อุปาสโก นฺหาโนปกรณานิ คเหตฺวา อจิรวตึ คนฺตฺวา นฺหตฺวา อาคจฺฉนฺโต ภควนฺตํ สาวตฺถึ ปิณฺฑาย ปวิสนฺตํ ทิสฺวา อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอวมาห ‘‘ภนฺเต เกน นิมนฺติตา’’ติ. ภควา ตุณฺหี อโหสิ. โส เกนจิ อนิมนฺติตภาวํ ญตฺวา อาห ‘‘อธิวาเสตุ เม, ภนฺเต, ภควา ภตฺตํ อนุกมฺปํ อุปาทายา’’ติ. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน. โส ภควนฺตํ อตฺตโน เคหํ เนตฺวา พุทฺธารหํ อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ตตฺถ ภควนฺตํ นิสีทาเปตฺวา ปณีเตน อนฺนปาเนน สนฺตปฺเปสิ. ภควา กตภตฺตกิจฺโจ ตสฺส อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ. เสสํ อนนฺตรวิมานสทิสํ. เตน วุตฺตํ –

เรื่องกรณีวิมาน เริ่มต้นว่า "Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ" เป็นต้น เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน ใกล้กรุงสาวัตถี ในสมัยนั้น อุบาสกชาวกรุงสาวัตถีคนหนึ่ง ถือเครื่องอาบน้ำไปสู่แม่น้ำอจิรวดี อาบน้ำแล้วกำลังกลับมา ได้เห็นพระผู้มีพระภาคกำลังเสด็จเข้าไปสู่กรุงสาวัตถีเพื่อบิณฑบาต จึงเข้าไปเฝ้า ถวายบังคมแล้วได้กราบทูลอย่างนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ใครนิมนต์พระองค์ไว้" พระผู้มีพระภาคทรงนิ่งเสีย อุบาสกนั้นทราบว่าไม่มีใครนิมนต์ไว้ จึงกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงอาศัยความอนุเคราะห์ รับภัตตาหารของข้าพระองค์เถิด" พระผู้มีพระภาคทรงรับด้วยดุษณีภาพ อุบาสกนั้นนิมนต์พระผู้มีพระภาคไปยังเรือนของตน ปูลาดอาสนะอันสมควรแก่พระพุทธเจ้าแล้ว ให้พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนอาสนะนั้น แล้วอังคาสด้วยข้าวน้ำอันประณีต พระผู้มีพระภาคทรงทำภัตกิจเสร็จแล้ว ทรงทำอนุโมทนาแก่เขาแล้วเสด็จกลับไป เรื่องที่เหลือเหมือนกับวิมานที่กล่าวก่อนหน้านี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า –

๙๒๖. ‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ…เป… นาริโย จ นจฺจนฺติ สุวณฺณฉนฺนา.

๙๒๖. วิมานนี้สูง มีเสาแก้วมณี...ฯลฯ...และเหล่านางอัปสรผู้ประดับด้วยทองคำก็ฟ้อนรำอยู่

๙๒๘. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

๙๒๘. วรรณะของท่านเช่นนี้เพราะเหตุไร...ฯลฯ...และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

๙๓๐. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

๙๓๐. เทพบุตรนั้นดีใจ...ฯลฯ...นี้เป็นผลของกรรมอะไร

๙๓๑.

๙๓๑.

‘‘กรณียานิ ปุญฺญานิ, ปณฺฑิเตน วิชานตา;

สมฺมคฺคเตสุ พุทฺเธสุ, ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ.

บัณฑิตผู้รู้ พึงกระทำบุญทั้งหลายในพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ดำเนินไปโดยชอบ ซึ่งทานที่ถวายแล้วในพระพุทธเจ้าเหล่านั้นมีผลมาก

๙๓๑.

๙๓๑.

‘‘อตฺถาย วต เม พุทฺโธ, อรญฺญา คามมาคโต;

กตฺถ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, ตาวตึสูปโค อหํ.

พระพุทธเจ้าเสด็จจากป่ามาสู่บ้าน เพื่อประโยชน์แก่เราหนอ เราทำจิตให้เลื่อมใสในพระองค์แล้ว จึงได้เข้าถึงภพดาวดึงส์

๙๓๓. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

๙๓๓. เพราะเหตุนั้น วรรณะของเราจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของเราก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

๙๓๑. ตตฺถ ปณฺฑิเตนาติ สปฺปญฺเญน. วิชานตาติ อตฺตโน หิตาหิตํ ชานนฺเตน. สมฺมคฺคเตสูติ สมฺมาปฏิปนฺเนสุ, พุทฺเธสูติ สมฺมาสมฺพุทฺเธสุ.

๙๓๑. ในคาถานั้น บทว่า ปณฺฑิเตน ได้แก่ ผู้มีปัญญา บทว่า วิชานตา ได้แก่ ผู้รู้ประโยชน์และสิ่งมิใช่ประโยชน์ของตน บทว่า สมฺมคฺคเตสุ ได้แก่ ในผู้ปฏิบัติโดยชอบ บทว่า พุทฺเธสุ ได้แก่ ในพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลาย

๙๓๒. อตฺถายาติ [Pg.231] หิตาย, วุฑฺฒิยา วา. อรญฺญาติ วิหารโต, เชตวนํ สนฺธาย วทติ. ตาวตึสูปโคติ ตาวตึสเทวกายํ, ตาวตึสภวนํ วา อุปฺปชฺชนวเสน อุปคโต. เสสํ วุตฺตนยเมว.

๙๓๒. บทว่า อตฺถาย ได้แก่ เพื่อประโยชน์ หรือเพื่อความเจริญ บทว่า อรญฺญา หมายถึง จากวิหาร ท่านกล่าวหมายถึงพระเชตวัน บทว่า ตาวตึสูปโค ได้แก่ เข้าถึงหมู่เทพชั้นดาวดึงส์ หรือภพดาวดึงส์ ด้วยอำนาจแห่งการบังเกิด ที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

กรณียวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถากรณีวิมาน จบ

๗. ทุติยกรณียวิมานวณฺณนา

๗. อรรถกถาทุติยกรณีวิมาน

สตฺตมวิมานํ ฉฏฺฐวิมานสทิสํ. เกวลํ ตตฺถ อุปาสเกน ภควโต อาหาโร ทินฺโน, อิธ อญฺญตรสฺส เถรสฺส. เอสํ วุตฺตนยเมว. เตน วุตฺตํ –

วิมานที่ ๗ เหมือนกับวิมานที่ ๖ เพียงแต่ว่าในวิมานนั้น อุบาสกถวายอาหารแด่พระผู้มีพระภาค ส่วนในวิมานนี้ (ถวาย) แด่พระเถระรูปใดรูปหนึ่ง ที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า –

๙๓๕.

๙๓๕.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต ทฺวาทส โยชนานิ;

กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา.

วิมานนี้สูง มีเสาแก้วมณี โดยรอบ ๑๒ โยชน์ มียอดปราสาท ๗๐๐ หลังอันโอฬาร มีเสาแก้วไพฑูรย์ ปูลาดด้วยแก้วผลึก งดงาม

๙๓๖.

๙๓๖.

‘‘ตตฺถจฺฉสิ ปิวสิ ขาทสิ จ, ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ;

ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจ, นาริโย จ นจฺจนฺติ สุวณฺณฉนฺนา.

ท่านอยู่ในวิมานนั้น ดื่มและเคี้ยวกิน ทั้งพิณทิพย์ก็บรรเลงเสียงไพเราะ ในวิมานนี้มีกามคุณ ๕ อันเป็นทิพย์ และเหล่านางอัปสรผู้ประดับด้วยทองคำก็ฟ้อนรำอยู่

๙๓๗. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตีติ.

๙๓๗. วรรณะของท่านเช่นนี้เพราะเหตุไร...ฯลฯ...และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

๙๓๘.

๙๓๘.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

เทพบุตรนั้นดีใจ...ฯลฯ...นี้เป็นผลของกรรมอะไร

๙๔๐.

๙๔๐.

‘‘กรณียานิ ปุญฺญานิ, ปณฺฑิเตน วิชานตา;

สมฺมคฺคเตสุ ภิกฺขูสุ, ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ.

บัณฑิตผู้รู้ พึงกระทำบุญทั้งหลายในภิกษุทั้งหลายผู้ดำเนินไปโดยชอบ ซึ่งทานที่ถวายแล้วในภิกษุเหล่านั้นมีผลมาก

๙๔๑.

๙๔๑.

‘‘อตฺถาย [Pg.232] วต เม ภิกฺขุ, อรญฺญา คามมาคโต;

ตตฺถ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, ตาวตึสูปโค อหํ.

ภิกษุออกจากป่ามาสู่บ้าน เพื่อประโยชน์แก่เราหนอ เราทำจิตให้เลื่อมใสในท่านแล้ว จึงได้เข้าถึงภพดาวดึงส์

๙๔๒. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

๙๔๒. เพราะเหตุนั้น วรรณะของเราจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของเราก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

ทุติยกรณียวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาทุติยกรณีวิมาน จบ

๘. ปฐมสูจิวิมานวณฺณนา

๘. อรรถกถาปฐมสูจิวิมาน

อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานนฺติ สูจิวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส จีวรกมฺมํ กาตพฺพํ โหติ, อตฺโถ จ โหติ สูจิยา. โส ราชคเห ปิณฺฑาย จรนฺโต กมฺมารสฺส เคหทฺวาเร อฏฺฐาสิ. ตํ ทิสฺวา กมฺมาโร อาห ‘‘เกน, ภนฺเต, อตฺโถ’’ติ? ‘‘จีวรกมฺมํ กาตพฺพํ อตฺถิ, สูจิยา อตฺโถ’’ติ. กมฺมาโร ปสนฺนมานโส กตปริโยสิตา ทฺเว สูจิโย ทตฺวา ‘‘ปุนปิ, ภนฺเต, สูจิยา อตฺเถ สติ มม อาจิกฺเขยฺยาถา’’ติ วตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิ. เถโร ตสฺส อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ. โส อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิ. อถ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ เทวปุตฺตํ อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

เรื่องสูจิวิมาน เริ่มต้นว่า "Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ" เป็นต้น เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน ใกล้กรุงราชคฤห์ ในสมัยนั้น ท่านพระสารีบุตรมีงานเย็บจีวรที่ต้องทำ และมีความต้องการเข็ม ท่านเที่ยวบิณฑบาตไปในกรุงราชคฤห์ ได้หยุดยืนอยู่ที่ประตูเรือนของช่างทอง ช่างทองเห็นท่านแล้วจึงเรียนถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านต้องการอะไร" (ท่านตอบว่า) "มีงานเย็บจีวรที่ต้องทำ ต้องการเข็ม" ช่างทองมีใจเลื่อมใส ถวายเข็ม ๒ เล่มที่ทำเสร็จแล้ว กล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าต้องการเข็มอีก โปรดบอกแก่ข้าพเจ้า" แล้วไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ พระเถระทำอนุโมทนาแก่เขาแล้วหลีกไป ในเวลาต่อมา เขาทำกาละแล้วบังเกิดในภพดาวดึงส์ ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวจาริกไปในเทวโลก ได้ทูลถามเทพบุตรนั้นด้วยคาถาเหล่านี้ว่า –

๙๔๔.

๙๔๔.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

วิมานนี้สูง มีเสาแก้วมณี...ฯลฯ...และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

๙๔๘. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

๙๔๘. เทพบุตรนั้นดีใจ...ฯลฯ...นี้เป็นผลของกรรมอะไร

๙๔๙.

๙๔๙.

‘‘ยํ ททาติ น ตํ โหติ, ยญฺเจว ทชฺชา ตญฺเจว เสยฺโย;

สูจิ ทินฺนา สูจิเมว เสยฺโย.

สิ่งใดที่ให้ไป ผลย่อมไม่เป็นเช่นนั้น สิ่งใดที่พึงให้ สิ่งนั้นแหละประเสริฐ เข็มที่ข้าพเจ้าถวายแล้ว เข็มนั่นแหละประเสริฐ

๙๕๐.

๙๕๐.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

เพราะเหตุนั้น วรรณะของเราจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของเราก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

๙๔๙. ตตฺถ [Pg.233] ยํ ททาตีติ ยาทิสํ เทยฺยธมฺมํ ททาติ. น ตํ โหตีติ ตสฺส ตาทิสเมว ผลํ น โหติ. อถ โข เขตฺตสมฺปตฺติยา จ จิตฺตสมฺปตฺติยา จ ตโต วิปุลตรํ อุฬารตรเมว ผลํ โหติ. ตสฺมา ยญฺเจว ทชฺชา ตญฺเจว เสยฺโยติ ยํกิญฺจิเทว วิชฺชมานํ ทชฺชา ทเทยฺย, ตญฺเจว ตเทว เสยฺโย, ยสฺส กสฺสจิ อนวชฺชสฺส เทยฺยธมฺมสฺส ทานเมว เสยฺโย, กสฺมา? มยา หิ สูจิ ทินฺนา สูจิเมว เสยฺโย, สูจิทานเมว มยฺหํ เสยฺยํ ชาตํ, ยโต อยมีทิสี สมฺปตฺติ ลทฺธาติ อธิปฺปาโย.

๙๔๙. ในคาถานั้น บทว่า ยํ ททาติ คือ ให้ไทยธรรมเช่นใด บทว่า น ตํ โหติ คือ ผลของไทยธรรมนั้นย่อมไม่เป็นเช่นนั้น แต่โดยที่แท้ ผลย่อมไพบูลย์กว่า โอฬารกว่าไทยธรรมนั้น เพราะความถึงพร้อมแห่งเขต และเพราะความถึงพร้อมแห่งจิต เพราะเหตุนั้น บทว่า ยญฺเจว ทชฺชา ตญฺเจว เสยฺโย คือ พึงให้สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่มีอยู่ การให้สิ่งนั้นนั่นแหละประเสริฐ การให้ไทยธรรมใดๆ ที่ไม่มีโทษนั่นแหละประเสริฐ เพราะเหตุไร? เพราะว่า เข็มอันเราถวายแล้ว เข็มนั่นแหละประเสริฐ การถวายเข็มนั่นแหละได้เป็นสิ่งประเสริฐแก่เรา เพราะเหตุที่สมบัตินี้เช่นนี้ อันเราได้แล้ว นี่คือความหมาย

สูจิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาสูจิวิมาน จบ

๙. ทุติยสูจิวิมานวณฺณนา

๙. อรรถกถาทุติยสูจิวิมาน

อุจฺจมิทํ มณิถูณนฺติ ทุติยสูจิวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน ราชคหวาสี เอโก ตุนฺนการโก วิหารเปกฺขโก หุตฺวา เวฬุวนํ คโต. ตตฺถ อญฺญตรํ ภิกฺขุํ เวฬุวเน กตสูจิยา จีวรํ สิพฺพนฺตํ ทิสฺวา สูจิฆเรน สทฺธึ สูจิโย อทาสิ. เสสํ สพฺพํ วุตฺตนยเมว.

ทุติยสูจิวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ. เรื่องนั้นมีกำเนิดเป็นมาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน ใกล้กรุงราชคฤห์. สมัยนั้น ช่างเย็บผ้าคนหนึ่งชาวกรุงราชคฤห์ ประสงค์จะชมพระวิหาร จึงไปยังพระเวฬุวัน. ณ ที่นั้น เขาได้เห็นภิกษุรูปหนึ่งในพระเวฬุวันกำลังเย็บจีวรด้วยเข็มที่ตนทำ จึงได้ถวายเข็มพร้อมทั้งกล่องเข็ม. เนื้อความที่เหลือทั้งหมดเหมือนกับนัยที่กล่าวไว้แล้ว.

๙๕๒.

๙๕๒.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – ปุจฺฉิ;

(พระเถระ) ได้ทูลถามว่า “วิมานนี้สูง มีเสาแก้วมณี...ฯลฯ...และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้.

๙๕๖.

๙๕๖.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“เทพบุตรนั้นดีใจ...ฯลฯ...นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร”.

๙๕๗.

๙๕๗.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, ปุริมชาติยา มนุสฺสโลเก.

“เมื่อข้าพเจ้าเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ ในชาติก่อน ณ โลกมนุษย์.

๙๕๘.

๙๕๘.

‘‘อทฺทสํ วิรชํ ภิกฺขุํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ;

ตสฺส อทาสหํ สูจึ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ.

“ข้าพเจ้าได้เห็นภิกษุผู้ปราศจากธุลี มีใจผ่องใสไม่ขุ่นมัว ข้าพเจ้ามีใจเลื่อมใส ได้ถวายเข็มแด่ท่านด้วยมือของตนเอง.

๙๕๙.

๙๕๙.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“เพราะกรรมนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของข้าพเจ้าก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้.

ตํ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

เนื้อความทั้งหมดนั้นเหมือนกับนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น.

ทุติยสูจิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาทุติยสูจิวิมาน จบ.

๑๐. ปฐมนาควิมานวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาปฐมนาควิมาน

สุสุกฺกขนฺธํ [Pg.234] อภิรุยฺห นาคนฺติ นาควิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ อุปคโต. ตตฺถ อทฺทส อญฺญตรํ เทวปุตฺตํ สพฺพเสตํ มหนฺตํ ทิพฺพนาคํ อภิรุยฺห มหนฺเตน ปริวาเรน มหตา ทิพฺพานุภาเวน อากาเสน คจฺฉนฺตํ, สพฺพา ทิสา จนฺโท วิย สูริโย วิย จ โอภาสยมานํ. ทิสฺวา เยน โส เทวปุตฺโต เตนุปสงฺกมิ. อถ โส เทวปุตฺโต ตโต โอรุยฺห อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ อภิวาเทตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. อถ เถโร –

นาควิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า Susukkakhandhaṃ abhiruyha nāgaṃ. เรื่องนั้นมีกำเนิดเป็นมาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน ใกล้กรุงสาวัตถี. สมัยนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะจาริกไปในเทวโลกตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น ได้ไปยังภพดาวดึงส์. ณ ที่นั้น ท่านได้เห็นเทพบุตรองค์หนึ่ง ขี่ช้างทิพย์ตัวใหญ่สีขาวล้วน ไปในอากาศพร้อมด้วยบริวารหมู่ใหญ่ ด้วยอานุภาพทิพย์อันยิ่งใหญ่ ยังทิศทั้งปวงให้สว่างไสว ดุจพระจันทร์และดุจพระอาทิตย์. ครั้นเห็นแล้ว ท่านจึงเข้าไปหาเทพบุตรนั้น. ลำดับนั้น เทพบุตรนั้นลงจากช้างแล้ว ถวายอภิวาทท่านพระมหาโมคคัลลานะ ประคองอัญชลียืนอยู่. ลำดับนั้น พระเถระได้กล่าวว่า –

๙๖๑.

๙๖๑.

‘‘สุสุกฺกขนฺธํ อภิรุยฺห นาคํ, อกาจินํ ทนฺตึ พลึ มหาชวํ;

อภิรุยฺห คชวรํ สุกปฺปิตํ, อิธาคมา เวหายสํ อนฺตลิกฺเข.

“ท่านขี่ช้างที่มีสันหลังขาวผ่อง ไม่มีตำหนิ มีงา มีกำลัง มีความเร็วสูง ท่านขี่พญาช้างที่ตกแต่งอย่างดี มาที่นี่ทางอากาศในท้องฟ้า.

๙๖๒.

๙๖๒.

‘‘นาคสฺส ทนฺเตสุ ทุเวสุ นิมฺมิตา, อจฺโฉทกา ปทุมินิโย สุผุลฺลา;

ปทุเมสุ จ ตูริยคณา ปวชฺชเร, อิมา จ นจฺจนฺติ มโนหราโย.

“ที่งาทั้งสองของช้าง มีสระโบกขรณีน้ำใส ดอกบัวบานสะพรั่งเนรมิตไว้ และในดอกบัวเหล่านั้น หมู่ดนตรีก็บรรเลงอยู่ เหล่านางอัปสรผู้น่ารื่นรมย์เหล่านี้ก็ฟ้อนรำอยู่.

๙๖๓.

๙๖๓.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว, มนุสฺสภูโต กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาโว, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“ท่านเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยฤทธิ์แห่งเทพ มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุใดท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้.

ตสฺส สมฺปตฺติกิตฺตนมุเขน กตกมฺมํ ปุจฺฉิ.

(พระเถระ) ได้ถามถึงกรรมที่เทพบุตรนั้นได้ทำไว้ โดยเริ่มต้นด้วยการพรรณนาสมบัติของเขา.

๙๖๑. ตตฺถ สุสุกฺกขนฺธนฺติ สุฏฺฐุ เสตขนฺธํ. กิญฺจาปิ ตสฺส นาคสฺส จตฺตาโร ปาทา, วตฺถิโกสํ, มุขปฺปเทโส, อุโภ กณฺณา, วาลธีติ เอตฺตกํ มุญฺจิตฺวา สพฺโพ กาโย เสโตว, ขนฺธปฺปเทสสฺส ปน สาติสยํ ธวลตรตาย วุตฺตํ ‘‘สุสุกฺกขนฺธ’’นฺติ. นาคนฺติ ทิพฺพํ หตฺถินาคํ. อกาจินนฺติ นิทฺโทสํ[Pg.235], สพลลวงฺกติลกาทิฉวิโทสวิรหิตนฺติ อตฺโถ. ‘‘อาชานีย’’นฺติปิ ปาฬิ, อาชานียลกฺขณูเปตนฺติ อตฺโถ. ทนฺตินฺติ วิปุลรุจิรทนฺตวนฺตํ. พลินฺติ พลวนฺตํ มหาพลํ. มหาชวนฺติ อติชวํ สีฆคามึ. ปุน อภิรุยฺหาติ เอตฺถ อนุนาสิกโลโป ทฏฺฐพฺโพ, อภิรุยฺหํ อาโรหนียนฺติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

๙๖๑. ในคาถานั้น บทว่า susukkakhandhaṃ ได้แก่ มีสันหลังขาวผ่อง. แม้ว่ากายทั้งหมดของช้างนั้น ยกเว้นเท้าทั้งสี่ ท้องน้อย บริเวณหน้า หูทั้งสอง และหาง จะเป็นสีขาวก็ตาม แต่เพราะบริเวณสันหลังมีความขาวเป็นพิเศษ จึงเรียกว่า “susukkakhandhaṃ”. บทว่า nāgaṃ ได้แก่ ช้างทิพย์. บทว่า akācinaṃ ความว่า ไม่มีโทษ คือปราศจากโทษทางผิวพรรณ มีลายด่าง ลายพร้อย และไฝ เป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง มีบาลีว่า “ājānīyaṃ” ความว่า ประกอบด้วยลักษณะของช้างอาชาไนย. บทว่า dantiṃ ได้แก่ มีงาใหญ่และงดงาม. บทว่า baliṃ ได้แก่ มีกำลังมาก. บทว่า mahājavaṃ ได้แก่ มีความเร็วสูง ไปได้เร็ว. อนึ่ง ในบทว่า abhiruyha นี้ พึงเห็นว่ามีการลบนะิคหิตเสีย ความหมายที่ต้องการกล่าวคือ abhiruyhaṃ (ควรขี่) หรือ ārohanīyaṃ (ควรขึ้น). เนื้อความที่เหลือเหมือนกับนัยที่กล่าวไว้แล้ว.

เอวํ ปน เถเรน ปุฏฺโฐ เทวปุตฺโต อตฺตนา กตกมฺมํ กเถนฺโต –

ส่วนเทพบุตรนั้น เมื่อพระเถระถามอย่างนี้แล้ว ขณะจะกล่าวถึงกรรมที่ตนได้ทำไว้ จึงได้กล่าวว่า –

๙๖๕.

๙๖๕.

‘‘อฏฺเฐว มุตฺตปุปฺผานิ, กสฺสปสฺส มเหสิโน;

ถูปสฺมึ อภิโรเปสึ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ.

“ข้าพเจ้ามีใจเลื่อมใส ได้นำดอกไม้ที่หลุดจากขั้วเพียง ๘ ดอก บูชาที่พระสถูปของพระกัสสปผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ด้วยมือของตนเอง.

๙๖๖.

๙๖๖.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ;

“เพราะกรรมนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของข้าพเจ้าก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้. (เทพบุตร) ได้ตอบด้วยคาถาเหล่านี้.

ตสฺสตฺโถ – อหํ ปุพฺเพ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส โยชนิเก กนกถูเป วณฺฏโต มุจฺจิตฺวา คจฺฉมูเล ปติตานิ อฏฺฐ มุตฺตปุปฺผานิ ลภิตฺวา ตานิ คเหตฺวา ปูชนวเสน ปสนฺนจิตฺโต หุตฺวา อภิโรเปสึ ปูเชสึ.

อธิบายความแห่งคาถานั้นว่า – ในกาลก่อน ข้าพเจ้าได้พบดอกไม้ที่หลุดจากขั้ว ๘ ดอก ซึ่งร่วงหล่นอยู่ที่โคนต้นไม้ ณ พระสถูปทองสูง ๑ โยชน์ของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า แล้วเก็บดอกไม้เหล่านั้นมา มีจิตเลื่อมใสทำการบูชาด้วยการน้อมถวายขึ้นไป.

อตีเต กิร กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺเธ ปรินิพฺพุเต โยชนิเก กนกถูเป จ การิเต สปริวาโร กิกี กาสิราชา จ นาครา จ เนคมา จ ชานปทา จ ทิวเส ทิวเส ปุปฺผปูชํ กโรนฺติ. เตสุ ตถา กโรนฺเตสุ ปุปฺผานิ มหคฺฆานิ ทุลฺลภานิ จ อเหสุํ. อเถโก อุปาสโก มาลาการวีถิยํ วิจริตฺวา เอกเมเกน กหาปเณน เอกเมกมฺปิ ปุปฺผํ อลภนฺโต อฏฺฐ กหาปณานิ คเหตฺวา ปุปฺผารามํ คนฺตฺวา มาลาการํ อาห ‘‘อิเมหิ อฏฺฐหิ กหาปเณหิ อฏฺฐ ปุปฺผานิ เทหี’’ติ. ‘‘นตฺถยฺโย ปุปฺผานิ, สมฺมเทว อุปธาเรตฺวา โอจินิตฺวา ทินฺนานี’’ติ. ‘‘อหํ โอโลเกตฺวา คณฺหามี’’ติ. ‘‘ยทิ เอวํ, อารามํ ปวิสิตฺวา คเวสาหี’’ติ. โส ปวิสิตฺวา คเวสนฺโต ปติตานิ อฏฺฐ ปุปฺผานิ ลภิตฺวา มาลาการํ อาห ‘‘คณฺห, ตาต, กหาปณานี’’ติ. ‘‘ตว ปุญฺเญน ลทฺธานิ, นาหํ กหาปณานิ คณฺหามี’’ติ อาห. อิตโร ‘‘นาหํ มุธา ปุปฺผานิ คเหตฺวา ภควโต ปูชํ กริสฺสามี’’ติ กหาปณานิ ตสฺส ปุรโต ฐเปตฺวา ปุปฺผานิ คเหตฺวา เจติยงฺคณํ [Pg.236] คนฺตฺวา ปสนฺนจิตฺโต ปูชํ อกาสิ. โส อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิตฺวา ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา ปุนปิ เทวโลเก, ปุนปิ เทวโลเกติ เอวํ อปราปรํ เทเวสุเยว สํสรนฺโต ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสน อิมสฺมิมฺปิ พุทฺธุปฺปาเท ตาวตึเสสุเยว อุปฺปชฺชิ. ตํ สนฺธาย เหฏฺฐา วุตฺตํ ‘‘ตตฺถ อทฺทส อญฺญตรํ เทวปุตฺต’’นฺติอาทิ.

ได้ยินว่า ในอดีตกาล เมื่อพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จปรินิพพานแล้ว และเมื่อพระสถูปทองสูง ๑ โยชน์สร้างเสร็จแล้ว พระเจ้ากิกิกาสิกราชพร้อมด้วยบริพาร ทั้งชาวเมือง ชาวนิคม และชาวชนบท ต่างก็ทำการบูชาด้วยดอกไม้ทุก ๆ วัน. เมื่อพวกเขาทำเช่นนั้น ดอกไม้จึงมีราคาแพงและหาได้ยาก. ครั้งนั้น อุบาสกคนหนึ่งเที่ยวไปในย่านคนขายดอกไม้ แม้จะใช้เงินหนึ่งกหาปณะก็หาซื้อดอกไม้ไม่ได้แม้เพียงดอกเดียว จึงถือกหาปณะไปแปดกหาปณะ ไปยังสวนดอกไม้แล้วกล่าวกับคนสวนว่า “จงให้ดอกไม้แปดดอกแก่ข้าพเจ้าด้วยกหาปณะแปดอันนี้เถิด”. (คนสวนตอบว่า) “ท่านขอรับ ดอกไม้ไม่มีแล้ว ข้าพเจ้าตรวจดู เก็บ และให้ไปหมดแล้ว”. (อุบาสกกล่าวว่า) “ข้าพเจ้าจะขอดูและเก็บเอง”. (คนสวนกล่าวว่า) “ถ้าเช่นนั้น ท่านจงเข้าไปในสวนแล้วค้นหาเถิด”. อุบาสกนั้นเข้าไปค้นหา ก็ได้พบดอกไม้ที่ร่วงหล่นอยู่แปดดอก แล้วกล่าวกับคนสวนว่า “พ่อคุณ จงรับกหาปณะเถิด”. (คนสวน) กล่าวว่า “ท่านได้ดอกไม้เพราะบุญของท่าน ข้าพเจ้าไม่ขอรับกหาปณะ”. ชายอีกคนหนึ่ง (อุบาสก) กล่าวว่า “ข้าพเจ้าจะไม่รับดอกไม้ไปเปล่า ๆ แล้วทำสักการะแด่พระผู้มีพระภาค” แล้ววางกหาปณะไว้เบื้องหน้าคนสวนนั้น ถือดอกไม้ไปยังลานพระเจดีย์ มีจิตเลื่อมใสได้ทำการบูชา. ในเวลาต่อมา เขาได้ทำกาละแล้วไปเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ดำรงอยู่ ณ ที่นั้นจนสิ้นอายุขัย แล้วก็เวียนว่ายตายเกิดอยู่ในเทวโลกครั้งแล้วครั้งเล่าสืบ ๆ มา. ด้วยเศษผลวิบากของกรรมนั้นเอง แม้ในพุทธุปบาทกาลนี้ เขาก็ได้มาเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์. หมายถึงเรื่องนั้น จึงมีคำกล่าวไว้ในเบื้องต้นว่า “ณ ที่นั้น ท่านได้เห็นเทพบุตรองค์หนึ่ง” เป็นต้น.

ตํ ปเนตํ ปวตฺตึ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

พระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุมาสู่มนุษยโลกแล้ว ได้กราบทูลเรื่องราวนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปบัติแล้ว ได้ทรงแสดงธรรมโดยพิสดารแก่บริษัทผู้มาประชุมกัน พระธรรมเทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมด้วยประโยชน์แก่มหาชน ดังนี้แล

นาควิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถานาควิมาน จบแล้ว

๑๑. ทุติยนาควิมานวณฺณนา

๑๑. อรรถกถาทุติยนาควิมาน

มหนฺตํ นาคํ อภิรุยฺหาติ ทุติยนาควิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน ราชคเห อญฺญตโร อุปาสโก สทฺโธ ปสนฺโน ปญฺจสุ สีเลสุ ปติฏฺฐิโต อุโปสถทิวเสสุ อุโปสถสีลํ สมาทิยิตฺวา ปุเรภตฺตํ อตฺตโน วิภวานุรูปํ ภิกฺขูนํ ทานานิ ทตฺวา สยํ ภุญฺชิตฺวา สุทฺธวตฺถนิวตฺโถ สุทฺธุตฺตราสงฺโค ปจฺฉาภตฺตํ เยภุยฺเยน อฏฺฐ ปานานิ คาหาเปตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิยฺยาเทตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ธมฺมํ สุณาติ. เอวํ โส สกฺกจฺจํ ทานมยํ สีลมยญฺจ พหุํ สุจริตํ อุปจินิตฺวา อิโต จุโต ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิ. ตสฺส ปุญฺญานุภาเวน สพฺพเสโต มหนฺโต ทิพฺโพ หตฺถินาโค ปาตุรโหสิ. โส ตํ อภิรุยฺห มหนฺเตน ปริวาเรน มหนฺเตน ทิพฺพานุภาเวน กาเลน กาลํ อุยฺยานกีฬํ คจฺฉติ.

เรื่องทุติยนาควิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า มหนฺตํ นาคํ อภิรุยฺห เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน ในกรุงราชคฤห์ ในสมัยนั้น อุบาสกคนหนึ่งในกรุงราชคฤห์ เป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใส ตั้งมั่นอยู่ในศีล ๕ ในวันอุโบสถ สมาทานอุโบสถศีลแล้ว ในเวลาเช้า ถวายทานแก่ภิกษุทั้งหลายตามสมควรแก่สมบัติของตนแล้ว บริโภคเองแล้ว นุ่งห่มผ้าสะอาด ในเวลาเย็น โดยส่วนมากให้คนถือเอาปานะ ๘ อย่าง ไปสู่วิหาร ถวายแก่ภิกษุสงฆ์แล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วฟังธรรม ด้วยประการฉะนี้ อุบาสกนั้นสั่งสมสุจริตกรรมอันเป็นทานมัยและศีลมัยเป็นอันมากโดยเคารพแล้ว จุติจากอัตภาพนี้แล้ว บังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ด้วยอานุภาพแห่งบุญของเทพบุตรนั้น ช้างพลายทิพย์ตัวใหญ่สีขาวล้วนได้ปรากฏขึ้น เทพบุตรนั้นขึ้นขี่ช้างนั้นแล้ว ไปสู่การเล่นในอุทยานเป็นครั้งคราว ด้วยบริวารเป็นอันมาก ด้วยทิพยานุภาพอันยิ่งใหญ่

อเถกทิวสํ กตญฺญุตาย โจทิยมาโน อฑฺฒรตฺติสมเย ตํ ทิพฺพนาคํ อภิรุยฺห มหตา ปริวาเรน ‘‘ภควนฺตํ วนฺทิสฺสามี’’ติ เทวโลกโต อาคนฺตฺวา เกวลกปฺปํ เวฬุวนํ โอภาเสตฺวา หตฺถิกฺขนฺธโต โอรุยฺห ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ[Pg.237]. ตํ ภควโต สมีเป ฐิโต อายสฺมา วงฺคีโส ภควโต อนุญฺญาย อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

ครั้งนั้น วันหนึ่ง เทพบุตรนั้นถูกความกตัญญูตักเตือน ในเวลากึ่งคืน จึงขึ้นขี่ช้างทิพย์นั้น พร้อมด้วยบริวารเป็นอันมาก (คิดว่า) 'เราจักถวายบังคมพระผู้มีพระภาค' ดังนี้แล้ว มาจากเทวโลก ทำพระเวฬุวันทั้งสิ้นให้สว่างไสวแล้ว ลงจากคอช้าง เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมแล้ว ประคองอัญชลี ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระวังคีสะผู้มีอายุ ซึ่งยืนอยู่ใกล้พระผู้มีพระภาค ได้รับพุทธานุญาตแล้ว ได้ทูลถามด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

๙๖๘.

๙๖๘.

‘‘มหนฺตํ นาคํ อภิรุยฺห, สพฺพเสตํ คชุตฺตมํ;

วนา วนํ อนุปริยาสิ, นารีคณปุรกฺขโต;

โอภาเสนฺโต ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

ท่านขึ้นขี่ช้างใหญ่ ซึ่งเป็นพญาช้างเผือกล้วน มีหมู่เทพอัปสรแวดล้อม เที่ยวไปจากป่าสู่ป่า ยังทิศทั้งปวงให้สว่างไสว ดุจดาวประกายพรึก

๙๖๙.

๙๖๙.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

วรรณะของท่านเช่นนี้มีเพราะเหตุไร ...ฯลฯ... และวรรณะของท่านย่อมสว่างไปทั่วทุกทิศ ดังนี้

ตตฺถา ปุจฺฉิโต โสปิ ตสฺส คาถาหิ เอว พฺยากาสิ.

แม้เทพบุตรนั้น เมื่อถูกถามอย่างนั้นแล้ว จึงได้พยากรณ์แก่พระเถระนั้นด้วยคาถาทั้งหลาย

๙๗๑.

๙๗๑.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน, วงฺคีเสเนว ปุจฺฉิโต;

ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

เทพบุตรนั้นมีใจยินดี เมื่อถูกพระวังคีสะถามแล้ว ได้พยากรณ์ปัญหาที่ถูกถามว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด

๙๗๒.

๙๗๒.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, อุปาสโก จกฺขุมโต อโหสึ;

ปาณาติปาตา วิรโต อโหสึ, โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยิสฺสํ.

เมื่อเราเกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ได้เป็นอุบาสกของพระผู้มีพระภาคผู้มีจักษุ เราได้เป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต ได้เว้นขาดจากอทินนาทานในโลก

๙๗๓.

๙๗๓.

‘‘อมชฺชโป โน จ มุสา อภาณึ, สเกน ทาเรน จ ตุฏฺโฐ อโหสึ;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺโต, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ.

เราไม่ดื่มน้ำเมา และไม่กล่าวคำเท็จ และได้เป็นผู้ยินดีด้วยภรรยาของตน เรามีจิตเลื่อมใส ได้ถวายข้าวและน้ำเป็นทานอันไพบูลย์โดยเคารพ

๙๗๔.

๙๗๔.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

เพราะกรรมนั้น วรรณะของเราจึงเป็นเช่นนี้ ...ฯลฯ... และวรรณะของเราย่อมสว่างไปทั่วทุกทิศ ดังนี้

ตตฺถ อปุพฺพํ นตฺถิ, เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

ในคาถาเหล่านั้น ไม่มีบทที่ไม่เคยมีมาก่อน บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว

ทุติยนาควิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาทุติยนาควิมาน จบแล้ว

๑๒. ตติยนาควิมานวณฺณนา

๑๒. อรรถกถาตติยนาควิมาน

โก [Pg.238] นุ ทิพฺเพน ยาเนนาติ ตติยนาควิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. เตน สมเยน ตโย ขีณาสวตฺเถรา คามกาวาเส วสฺสํ อุปคจฺฉึสุ. เต วุตฺถวสฺสา ปวาเรตฺวา ‘‘ภควนฺตํ วนฺทิสฺสามา’’ติ ราชคหํ อุทฺทิสฺส คจฺฉนฺตา อนฺตรามคฺเค สายํ อญฺญตรสฺมึ คามเก มิจฺฉาทิฏฺฐิกพฺราหฺมณสฺส อุจฺฉุเขตฺตสมีปํ คนฺตฺวา อุจฺฉุปาลํ ปุจฺฉึสุ ‘‘อาวุโส, สกฺกา อชฺช ราชคหํ ปาปุณิตุ’’นฺติ. ‘‘น สกฺกา, ภนฺเต, อิโต อฑฺฒโยชเน ราชคหํ, อิเธว วสิตฺวา สฺเว คจฺฉถา’’ติ อาห. ‘‘อตฺเถตฺถ โกจิ วสนโยคฺโค อาวาโส’’ติ? ‘‘นตฺถิ, ภนฺเต, อหํ ปน โว วสนฏฺฐานํ ชานิสฺสามี’’ติ. เถรา อธิวาเสสุํ.

เรื่องตติยนาควิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า โก นุ ทิพฺเพน ยาเนน เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ในกรุงราชคฤห์ ในสมัยนั้น พระขีณาสพเถระ ๓ รูป ได้จำพรรษาในอาวาสชายบ้าน พระเถระเหล่านั้นอยู่จำพรรษาแล้ว ปวารณาแล้ว (คิดว่า) 'เราทั้งหลายจักถวายบังคมพระผู้มีพระภาค' ดังนี้ จึงมุ่งหน้าไปยังกรุงราชคฤห์ ในระหว่างทาง เวลาเย็น ณ หมู่บ้านแห่งหนึ่ง ได้ไปยังใกล้ไร่อ้อยของพราหมณ์มิจฉาทิฏฐิคนหนึ่ง แล้วถามคนเฝ้าไร่อ้อยว่า 'อาวุโส วันนี้สามารถจะถึงกรุงราชคฤห์ได้หรือไม่?' (เขา) กล่าวว่า 'ไม่สามารถขอรับ ท่านผู้เจริญ กรุงราชคฤห์อยู่ห่างจากที่นี่ไปกึ่งโยชน์ ขอท่านทั้งหลายจงพักอยู่ที่นี่แหละ แล้วพรุ่งนี้ค่อยไปเถิด' (พระเถระถามว่า) 'ในที่นี้มีอาวาสที่พอจะพักได้บ้างหรือไม่?' (เขาตอบว่า) 'ไม่มีขอรับ ท่านผู้เจริญ แต่กระผมจักจัดหาที่พักให้ท่านทั้งหลาย' พระเถระทั้งหลายได้รับนิมนต์โดยดุษณียภาพ

โส อุจฺฉูสุเยว ยถาฐิเตสุ สาขามณฺฑปากาเรน ทณฺฑกานิ พนฺธิตฺวา อุจฺฉุปณฺเณหิ ฉาเทตฺวา เหฏฺฐา ปลาลํ อตฺถริตฺวา เอกสฺส เถรสฺส อทาสิ, ทุติยสฺส เถรสฺส ตีหิ อุจฺฉูหิ ทณฺฑกสงฺเขเปน พนฺธิตฺวา ติเณน ฉาเทตฺวา เหฏฺฐา จ ติณสนฺถรํ กตฺวา อทาสิ, อิตรสฺส อตฺตโน กุฏิยํ ทฺเว ตโย ทณฺฑเก สาขาโย จ นีหริตฺวา จีวเรน ปฏิจฺฉาเทนฺโต จีวรกุฏึ กตฺวา อทาสิ. เต ตตฺถ วสึสุ. อถ วิภาตาย รตฺติยา กาลสฺเสว ภตฺตํ ปจิตฺวา ทนฺตกฏฺฐญฺจ มุโขทกญฺจ ทตฺวา สห อุจฺฉุรเสน ภตฺตํ อทาสิ. เตสํ ภุญฺชิตฺวา อนุโมทนํ กตฺวา คจฺฉนฺตานํ เอเกกํ อุจฺฉุํ อทาสิ ‘‘มยฺหํ ภาโค ภวิสฺสตี’’ติ. โส โถกํ มคฺคํ เถเร อนุคนฺตฺวา นิวตฺตนฺโต อตฺตโน เวยฺยาวจฺจญฺจ ทานญฺจ อารพฺภ อุฬารํ ปีติโสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺโต นิวตฺติ.

ชายเฝ้าไร่อ้อยนั้นได้ผูกไม้ค้ำที่ต้นอ้อยซึ่งตั้งอยู่ตามเดิมให้เป็นรูปมณฑปมีกิ่งไม้ มุงด้วยใบอ้อย ปูฟางไว้ข้างล่าง แล้วถวายแก่พระเถระรูปหนึ่ง สำหรับพระเถระรูปที่สอง เขาผูกอ้อยสามลำเป็นรูปไม้สามขา มุงด้วยหญ้า และทำที่นอนหญ้าไว้ข้างล่างแล้วถวาย สำหรับพระเถระอีกรูปหนึ่ง เขานำไม้สองสามท่อนและกิ่งไม้ออกจากกระท่อมของตน ทำเป็นกุฏิจีวรโดยคลุมด้วยจีวรแล้วถวาย พระเถระเหล่านั้นได้พักอยู่ในที่นั้น ครั้นเมื่อราตรีสว่างแล้ว เขาหุงภัตตาหารแต่เช้าตรู่ ถวายไม้ชำระฟันและน้ำล้างหน้าแล้ว ได้ถวายภัตตาหารพร้อมกับน้ำอ้อย เมื่อพระเถระเหล่านั้นฉันเสร็จแล้ว ทำอนุโมทนาแล้ว กำลังจะไป เขาได้ถวายอ้อยรูปละลำ (ด้วยคิดว่า) 'ส่วนบุญจงมีแก่เราเถิด' เขาเดินตามส่งพระเถระไปได้ระยะทางเล็กน้อย ขณะกลับ ปรารภเวยยาวัจจะและทานของตน ได้กลับมาพร้อมกับเสวยปีติโสมนัสอันโอฬาร

เขตฺตสามิโก ปน คจฺฉนฺตานํ ภิกฺขูนํ ปฏิปเถน อาคจฺฉนฺโต ภิกฺขู ปุจฺฉิ ‘‘กุโต โว อุจฺฉุ ลทฺธา’’ติ? ‘‘อุจฺฉุปาลเกน ทินฺนา’’ติ. ตํ สุตฺวา พฺราหฺมโณ กุปิโต อนตฺตมโน ตฏตฏายมาโน โกธาภิภูโต ตสฺส ปิฏฺฐิโต อุปธาวิตฺวา มุคฺคเรน ตํ ปหรนฺโต เอกปฺปหาเรเนว ชีวิตา โวโรเปสิ. โส อตฺตนา กตปุญฺญกมฺมเมว อนุสฺสรนฺโต กาลํ กตฺวา สุธมฺมาเทวสภายํ นิพฺพตฺติ. ตสฺส ปุญฺญานุภาเวน สพฺพเสโต มหนฺโต ทิพฺพวรวารโณ นิพฺพตฺติ.

ส่วนพราหมณ์เจ้าของไร่ เดินสวนทางมากับภิกษุทั้งหลายผู้กำลังไป ได้ถามภิกษุทั้งหลายว่า 'ท่านทั้งหลายได้อ้อยมาจากไหน?' (ภิกษุตอบว่า) 'คนเฝ้าไร่อ้อยถวาย' พราหมณ์ได้ฟังดังนั้นก็โกรธ ไม่พอใจ ทำเสียงดังตั้ดๆ ถูกความโกรธครอบงำ วิ่งตามหลังชายผู้นั้นไป พลางใช้ค้อนทุบตีเขา ได้ปลงเขาจากชีวิตด้วยการตีเพียงครั้งเดียว ชายผู้นั้นระลึกถึงแต่บุญกรรมที่ตนได้ทำไว้ ทำกาละแล้ว ได้บังเกิดในสุธรรมาเทวสภา ด้วยอานุภาพแห่งบุญของเทพบุตรนั้น ช้างทิพย์ตัวประเสริฐใหญ่โตสีขาวล้วนได้บังเกิดขึ้น

อุจฺฉุปาลกสฺส [Pg.239] มรณํ สุตฺวา ตสฺส มาตาปิตโร เจว ญาติมิตฺตา จ อสฺสุมุขา โรทมานา ตํ ฐานํ อคมํสุ, สพฺเพ จ คามวาสิโน สนฺนิปตึสุ. ตตฺรสฺส มาตาปิตโร สรีรกิจฺจํ กาตุํ อารภึสุ. ตสฺมึ ขเณ โส เทวปุตฺโต ตํ ทิพฺพหตฺถึ อภิรุหิตฺวา สพฺพตาฬาวจรปริวุโต ปญฺจงฺคิเกน ตูริเยน ปวชฺชมาเนน มหนฺเตน ปริวาเรน มหติยา เทวิทฺธิยา เทวโลกโต อาคนฺตฺวา ตาย ปริสาย ทิสฺสมานรูโป อากาเส อฏฺฐาสิ. อถ นํ ตตฺถ ปณฺฑิตชาติโก ปุริโส อิมาหิ คาถาหิ เตน กตปุญฺญกมฺมํ ปุจฺฉิ –

ครั้นได้ฟังข่าวการตายของคนเฝ้าไร่อ้อย มารดาบิดาและญาติมิตรของเขา มีใบหน้าชุ่มด้วยน้ำตา ร้องไห้ พากันไปยังที่นั้น และชาวบ้านทั้งปวงก็ประชุมกัน ณ ที่นั้น มารดาบิดาของเขาได้เริ่มจัดแจงทำกิจด้วยสรีระ ในขณะนั้น เทพบุตรนั้นขึ้นสู่ช้างทิพย์นั้น อันนักดนตรีผู้ฉลาดในการบรรเลงเครื่องดนตรีทุกชนิดแวดล้อมแล้ว พร้อมด้วยดนตรีมีองค์ ๕ ที่กำลังบรรเลงอยู่ ด้วยบริวารเป็นอันมาก ด้วยเทวฤทธิ์อันยิ่งใหญ่ มาจากเทวโลกแล้ว มีรูปปรากฏแก่บริษัทนั้น ได้ยืนอยู่ในอากาศ ครั้งนั้น บุรุษผู้มีชาติเป็นบัณฑิตคนหนึ่งในที่นั้น ได้ทูลถามถึงบุญกรรมที่เทพบุตรนั้นได้ทำไว้แล้ว ด้วยคาถาทั้งหลายเหล่านี้ว่า

๙๗๖.

๙๗๖.

‘‘โก นุ ทิพฺเพน ยาเนน, สพฺพเสเตน หตฺถินา;

ตูริยตาฬิตนิคฺโฆโส, อนฺตลิกฺเข มหียติ.

ท่านผู้มีเสียงดนตรีที่เขาประโคมกึกก้อง ได้รับการบูชาอยู่ในอากาศ ด้วยยานทิพย์คือช้างเผือกล้วนนี้ เป็นใครหนอ

๙๗๗.

๙๗๗.

‘‘เทวตา นุสิ คนฺธพฺโพ, อทุ สกฺโก ปุรินฺทโท;

อชานนฺตา ตํ ปุจฺฉาม, กถํ ชาเนมุ ตํ มย’’นฺติ.

ท่านเป็นเทวดา หรือว่าเป็นคนธรรพ์ หรือว่าเป็นท้าวสักกะผู้ประทานในกาลก่อน พวกข้าพเจ้าไม่รู้จักท่านจึงขอถาม พวกข้าพเจ้าจะพึงรู้จักท่านได้อย่างไร

โสปิสฺส อิมาหิ คาถาหิ เอตมตฺถํ พฺยากาสิ –

แม้เทพบุตรนั้นก็ได้ตอบเนื้อความนั้นแก่เขาด้วยคาถาทั้งหลายเหล่านี้ว่า

๙๗๘.

๙๗๘.

‘‘นามฺหิ เทโว น คนฺธพฺโพ, นาปิ สกฺโก ปุรินฺทโท;

สุธมฺมา นาม เย เทวา, เตสํ อญฺญตโร อห’’นฺติ.

เรามิใช่เทวดา มิใช่คนธรรพ์ และมิใช่ท้าวสักกะผู้ประทานในกาลก่อน เทวดาเหล่าใดชื่อว่าสุธรรมา เราเป็นองค์หนึ่งในบรรดาเทวดาเหล่านั้น

๙๗๙.

๙๗๙.

‘‘ปุจฺฉาม เทวํ สุธมฺมํ, ปุถุํ กตฺวาน อญฺชลึ;

กึ กตฺวา มานุเส กมฺมํ, สุธมฺมํ อุปปชฺชตี’’ติ – ปุนปิ ปุจฺฉิ;

(บุรุษนั้น) ได้ถามอีกว่า "ข้าพเจ้าทั้งหลายขอกราบไหว้แล้วถามท่านสุธรรมเทวดาว่า บุคคลทำกรรมอะไรในโลกมนุษย์ จึงเข้าถึงสุธรรมเทวโลก"

๙๘๐.

๙๘๐.

‘‘อุจฺฉาคารํ ติณาคารํ, วตฺถาคารญฺจ โย ทเท;

ติณฺณํ อญฺญตรํ ทตฺวา, สุธมฺมํ อุปปชฺชตี’’ติ. – ปุนปิ พฺยากาสิ;

(เทพบุตร) ได้ตอบอีกว่า "ผู้ใดถวายโรงอ้อย โรงหญ้า หรือโรงเก็บผ้า อย่างใดอย่างหนึ่งในสามอย่างนี้ ผู้นั้นย่อมเข้าถึงสุธรรมเทวโลก"

๙๗๖. ตตฺถ ตูริยตาฬิตนิคฺโฆโสติ ตาฬิตปญฺจงฺคิตทิพฺพตูริยนิคฺโฆโส อตฺตานํ อุทฺทิสฺส ปวชฺชมานทิพฺพตูริยสทฺโท. อนฺตลิกฺเข มหียตีติ อากาเส ฐตฺวา อากาสฏฺเฐเนว มหตา ปริวาเรน ปูชียติ.

๙๗๖. ในคาถานั้น บทว่า ตูริยตาฬิตนิคฺโฆโส ได้แก่ เสียงดนตรีทิพย์มีองค์ ๕ ที่เขาประโคมแล้ว คือเสียงดนตรีทิพย์ที่บรรเลงอยู่มุ่งหมายถึงตน บทว่า อนฺตลิกฺเข มหิยติ ความว่า ยืนอยู่ในอากาศ อันบริวารเป็นอันมากบูชาอยู่โดยความเป็นผู้ยืนอยู่ในอากาศนั่นเทียว

๙๗๗. เทวตา [Pg.240] นุสีติ เทวตา นุ อสิ, กึ นุ ตฺวํ เทโวสีติ อตฺโถ. คนฺธพฺโพติ คนฺธพฺพกายิกเทโว อสีติ อตฺโถ. อทุ สกฺโก ปุรินฺทโทติ อุทาหุ ปุเร ททาตีติ ‘‘ปุรินฺทโท’’ติ วิสฺสุโต สกฺโก นุสิ, อถ สกฺโก เทวราชา อสีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ สติปิ สกฺกคนฺธพฺพานํ เทวภาเว เตสํ วิสุํ คหิตตฺตา โคพลิพทฺธญาเยน ตทญฺญเทววาจโก เทวสทฺโท ทฏฺฐพฺโพ.

๙๗๗. บทว่า เทวตา นุสิ แยกเป็น เทวตา นุ อสิ ความว่า ท่านเป็นเทวดาหรือหนอ บทว่า คนฺธพฺโพ ความว่า ท่านเป็นเทวดาจำพวกคนธรรพ์หรือ บทว่า อทุ สกฺโก ปุรินฺทโท ความว่า หรือว่า ท่านคือท้าวสักกะผู้มีชื่อเสียงว่า "ปุรินททะ" เพราะทรงให้ในกาลก่อน หรือว่า ท่านเป็นท้าวสักกะเทวราช และในที่นี้ แม้เมื่อความเป็นเทวดาของท้าวสักกะและคนธรรพ์มีอยู่ แต่เพราะถือเอาท่านเหล่านั้นไว้ต่างหาก โดยโคพลิพัทธนัย พึงเห็นเทวศัพท์ว่าเป็นคำกล่าวถึงเทวดาอื่นจากท่านเหล่านั้น

๙๗๘. อถ เทวปุตฺโต ‘‘วิสฺสชฺชนํ นาม ปุจฺฉาสภาเคน โหตี’’ติ เตหิ ปุจฺฉิตํ เทวคนฺธพฺพสกฺกภาวํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อตฺตานํ อาจิกฺขนฺโต ‘‘นมฺหิ เทโว น คนฺธพฺโพ’’ติอาทิมาห. ตตฺถ นมฺหิ เทโวติ ตยา อาสงฺกิโต โย โกจิ เทโว น โหมิ น คนฺธพฺโพ น สกฺโก, อปิจ โข สุธมฺมา นาม เย เทวา, เตสํ อญฺญตโร อหํ, สุธมฺมา เทวตา นาม ตาวตึสเทวนิกายสฺเสว อญฺญตรเทวนิกาโย. โส กิร อุจฺฉุปาโล เตสํ เทวานํ สมฺปตฺตึ สุตฺวา ปเคว ตตฺถ จิตฺตํ ปณิธาย ฐิโตติ เกจิ วทนฺติ.

๙๗๘. ครั้งนั้น เทพบุตรดำริว่า "ชื่อว่าการตอบ ย่อมมีส่วนเสมอกับคำถาม" จึงปฏิเสธความเป็นเทวดา คนธรรพ์ และท้าวสักกะที่ท่านเหล่านั้นถามแล้ว เมื่อจะบอกตน จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า "เรามิใช่เทวดา มิใช่คนธรรพ์" ในบทเหล่านั้น บทว่า นมฺหิ เทโว ความว่า เรามิใช่เทวดาองค์ใดองค์หนึ่งที่ท่านสงสัย มิใช่คนธรรพ์ มิใช่ท้าวสักกะ แต่โดยแท้จริง เทวดาเหล่าใดชื่อว่าสุธรรมา เราเป็นองค์หนึ่งในบรรดาเทวดาเหล่านั้น ชื่อว่าสุธรรมเทวดา เป็นเทวนิกายหนึ่งในบรรดาเทวนิกายชั้นดาวดึงส์นั่นเอง ได้ยินว่า คนเฝ้าไร่อ้อยนั้นได้ฟังสมบัติของเทวดาเหล่านั้นแล้ว ได้ตั้งจิตไว้ในสมบัตินั้นตั้งแต่แรกทีเดียว ดังนี้ อาจารย์บางพวกกล่าวไว้

๙๗๙. ปุถุนฺติ มหนฺตํ, ปริปุณฺณํ กตฺวาติ อตฺโถ. สกฺกจฺจกิริยาทีปนตฺถญฺเหตํ วุตฺตํ.

๙๗๙. บทว่า ปุถุํ ความว่า กระทำให้ยิ่งใหญ่ ให้บริบูรณ์ คำนี้ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงถึงการกระทำโดยเคารพ

๙๘๐. สุธมฺมาเทวยานํ ปุฏฺโฐ เทวปุตฺโต กกณฺฏกนิมิตฺตํ วทนฺโต วิย ทิฏฺฐมตฺตเมว คเหตฺวา อตฺตนา กตปุญฺญํ อาจิกฺขนฺโต ‘‘อุจฺฉาคาร’’นฺติ คาถมาห. ตตฺถ ติณฺณํ อญฺญตรํ ทตฺวาติ ยทิปิ มยา ตีณิ อคารานิ ทินฺนานิ, ตีสุ ปน อญฺญตเรนาติ อยมตฺโถปิ สิชฺฌตีติ นยคฺคาเหน เทวปุตฺโต เอวมาห. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

๙๘๐. เทพบุตรถูกถามถึงสุธรรมเทวดา ราวกับผู้กล่าวถึงนิมิตของกิ้งก่า คือถือเอาเพียงสิ่งที่เห็น เมื่อจะบอกบุญที่ตนทำไว้ จึงได้กล่าวคาถาว่า "อุจฺฉาคารํ" ในบทเหล่านั้น บทว่า ติณฺณํ อญฺญตรํ ทตฺวา ความว่า แม้ว่าโรง ๓ หลังเราได้ให้แล้ว แต่ว่าอานิสงส์นี้ก็ย่อมสำเร็จได้ด้วยโรงหลังใดหลังหนึ่งใน ๓ หลัง เทพบุตรกล่าวอย่างนี้โดยถือเอาตามนัยนี้ ส่วนที่เหลือเป็นเรื่องที่เข้าใจง่ายอยู่แล้ว

เอวํ โส เตน ปุจฺฉิ ตมตฺถํ วิสฺสชฺเชตฺวา รตนตฺตยคุณํ ปกาเสนฺโต มาตาปิตูหิ สทฺธึ สมฺโมทนํ กตฺวา เทวโลกเมว คโต. มนุสฺสา เทวปุตฺตสฺส วจนํ สุตฺวา ภควติ ภิกฺขุสงฺเฆ จ สญฺชาตปสาทพหุมานา พหุํ ทานูปกรณํ สชฺเชตฺวา สกฏานํ ปูเรตฺวา เวฬุวนํ คนฺตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา สตฺถุ ตํ ปวตฺตึ อาโรจยึสุ. สตฺถา ตํ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนํ ตเถว วตฺวา ตเมว อตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา [Pg.241] วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสตฺวา เต สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐาเปสิ. เต จ ปติฏฺฐิตสทฺธา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา อตฺตโน คามํ อุปคนฺตฺวา อุจฺฉุปาลสฺส มตฏฺฐาเน วิหารํ การยึสูติ.

เทพบุตรนั้น ครั้นตอบเนื้อความที่บุรุษนั้นถามแล้วอย่างนี้ ประกาศคุณแห่งพระรัตนตรัย กระทำการปราศรัยกับมารดาบิดาแล้ว ก็ได้ไปสู่เทวโลกนั่นเทียว มนุษย์ทั้งหลายได้ฟังคำของเทพบุตรแล้ว เกิดความเลื่อมใสและความเคารพอย่างยิ่งในพระผู้มีพระภาคและในภิกษุสงฆ์ จึงจัดแจงเครื่องอุปกรณ์แห่งทานเป็นอันมาก บรรทุกให้เต็มเกวียน ไปสู่พระเวฬุวัน ถวายมหาทานแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข แล้วได้กราบทูลเรื่องราวนั้นแด่พระศาสดา พระศาสดาตรัสการถามและตอบนั้นอย่างนั้นเหมือนกัน ทรงทำเรื่องนั้นนั่นแหละให้เป็นอัตถุปปัตติ แล้วทรงแสดงธรรมโดยพิสดาร ทรงให้พวกเขาตั้งอยู่ในสรณะและศีลทั้งหลาย และชนเหล่านั้นผู้มีศรัทธาตั้งมั่นแล้ว ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว ไปสู่หมู่บ้านของตน ได้ให้สร้างวิหารในที่ที่คนเฝ้าไร่อ้อยตายแล้ว ดังนี้แล

ตติยนาควิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถานาควิมานที่ ๓ จบ

๑๓. จูฬรถวิมานวณฺณนา

๑๓. อรรถกถาจูฬรถวิมาน

ทฬฺหธมฺมา นิสารสฺสาติ จูฬรถวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ ปรินิพฺพุเต ธาตุวิภาคํ กตฺวา ตตฺถ ตตฺถ สตฺถุ ถูเปสุ ปติฏฺฐาปิยมาเนสุ มหากสฺสปตฺเถรปฺปมุเขสุ ธมฺมํ สงฺคายิตุํ อุจฺจินิตฺวา คหิเตสุ สาวเกสุ ยาว วสฺสูปคมนา เวเนยฺยาเปกฺขาย อตฺตโน อตฺตโน ปริสาย สทฺธึ ตตฺถ ตตฺถ วสนฺเตสุ อายสฺมา มหากจฺจายโน ปจฺจนฺตเทเส อญฺญตรสฺมึ อรญฺญายตเน วิหรติ. เตน สมเยน อสฺสกรฏฺเฐ โปตลินคเร อสฺสกราชา รชฺชํ กาเรติ, ตสฺส เชฏฺฐาย เทวิยา ปุตฺโต สุชาโต นาม กุมาโร โสฬสวสฺสุทฺเทสิโก กนิฏฺฐาย เทวิยา นิพนฺธเนน ปิตรา รฏฺฐโต ปพฺพาชิโต อรญฺญํ ปวิสิตฺวา วนจรเก นิสฺสาย อรญฺเญ วสติ. โส กิร กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน ปพฺพชิตฺวา สีลมตฺเต ปติฏฺฐิโต ปุถุชฺชนกาลกิริยํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา อปราปรํ สุคติยํเยว ปริพฺภมนฺโต อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ภควโต อภิสมฺโพธิโต ตึสวสฺเส อสฺสกรฏฺเฐ อสฺสกรญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺติ, ‘‘สุชาโต’’ติสฺส นามํ อโหสิ. โส มหนฺเตน ปริวาเรน วฑฺฒติ.

จูฬรถวิมาน ว่าด้วยคาถา "ทฬฺหธมฺมา นิสารสฺส" เป็นต้น เรื่องนั้นเกิดขึ้นอย่างไร? เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จดับขันธปรินิพพานแล้ว เมื่อพระสาวกทั้งหลายมีพระมหากัสสปเถระเป็นประมุข ผู้ได้รับคัดเลือกเพื่อกระทำการสังคายนาพระธรรม ได้กระทำการแจกพระบรมสารีริกธาตุ และพระสถูปของพระศาสดาได้รับการประดิษฐานในที่นั้นๆ แล้ว และท่านเหล่านั้นยังอยู่จำพรรษาในที่นั้นๆ พร้อมด้วยบริษัทของตนๆ ด้วยความมุ่งหวังต่อเวไนยสัตว์ ตราบเท่าที่ยังไม่ถึงเวลาเข้าพรรษา ท่านพระมหากัจจายนะผู้มีอายุ อยู่ในป่าแห่งหนึ่งในปัจจันตประเทศ สมัยนั้น ในแคว้นอัสสกะ ณ กรุงโปตลิ พระเจ้าอัสสกะทรงครองราชสมบัติอยู่ พระราชโอรสของพระองค์ผู้ประสูติแต่พระอัครมเหสีพระองค์ใหญ่ พระนามว่าสุชาตกุมาร มีพระชนมายุราว ๑๖ พรรษา ถูกพระบิดาเนรเทศออกจากแว่นแคว้นเพราะการรบเร้าของพระเทวีองค์เล็ก จึงเสด็จเข้าไปสู่ป่า อาศัยพวกพรานป่าประทับอยู่ในป่า ได้ยินว่า พระกุมารนั้นเคยบวชในพระศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะ ตั้งมั่นอยู่เพียงในศีล แล้วทำกาละอย่างปุถุชน บังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ดำรงอยู่ ณ ที่นั้นตลอดอายุขัยแล้ว ท่องเที่ยวไปๆ มาๆ ในสุคติภูมิเท่านั้น ในพุทธุปบาทกาลนี้ ในปีที่ ๓๐ นับแต่การตรัสรู้ของพระผู้มีพระภาคเจ้า ได้บังเกิดในพระครรภ์ของพระอัครมเหสีของพระเจ้าอัสสกะ ในแคว้นอัสสกะ พระองค์ได้พระนามว่า "สุชาตะ" พระองค์เจริญวัยด้วยบริวารเป็นอันมาก

ตสฺส ปน มาตริ กาลกตาย ราชา อญฺญํ ราชธีตรํ อคฺคมเหสิฏฺฐาเน ฐเปสิ. สาปิ อปเรน สมเยน ปุตฺตํ วิชายิ. ตสฺสา ราชา ปุตฺตํ ทิสฺวา ปสนฺโน ‘‘ภทฺเท, ตยา อิจฺฉิตํ วรํ คณฺหาหี’’ติ วรํ อทาสิ. สา คหิตกํ กตฺวา ฐเปตฺวา ยทา สุชาตกุมาโร โสฬสวสฺสุทฺเทสิโก ชาโต, ตทา ราชานํ อาห ‘‘เทว, ตุมฺเหหิ มม ปุตฺตํ ทิสฺวา ตุฏฺฐจิตฺเตหิ วโร ทินฺโน, ตํ อิทานิ เทถา’’ติ. ‘‘คณฺห, เทวี’’ติ[Pg.242]. ‘‘มยฺหํ ปุตฺตสฺส รชฺชํ เทถา’’ติ. ‘‘นสฺส, วสลิ, มม เชฏฺฐปุตฺเต เทวกุมารสทิเส สุชาตกุมาเร ฐิเต กสฺมา เอวํ วทสี’’ติ ปฏิกฺขิปิ. เทวี ปุนปฺปุนํ นิพนฺธนํ กโรนฺตี มนํ อลภิตฺวา เอกทิวสํ อาห ‘‘เทว, ยทิ สจฺเจ ติฏฺฐสิ, เทหิ เอวา’’ติ. ราชา ‘‘อนุปธาเรตฺวา มยา อิมิสฺสา วโร ทินฺโน, อยญฺจ เอวํ วทตี’’ติ วิปฺปฏิสารี หุตฺวา สุชาตกุมารํ ปกฺโกสิตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา อสฺสูนิ ปวตฺเตสิ. กุมาโร ปิตรํ โสจมานํ ทิสฺวา โทมนสฺสปฺปตฺโต อสฺสูนิ ปวตฺเตตฺวา ‘‘อนุชานาหิ, เทว, อหํ อญฺญตฺถ คมิสฺสามี’’ติ อาห. ตํ สุตฺวา รญฺญา ‘‘อญฺญํ เต นครํ มาเปสฺสามิ, ตตฺถ วเสยฺยาสี’’ติ วุตฺเต กุมาโร น อิจฺฉิ. ‘‘มม สหายานํ ราชูนํ สนฺติเก เปเสสฺสามี’’ติ จ วุตฺเต ตมฺปิ นานุชานิ. เกวลํ ‘‘เทว, อรญฺญํ คมิสฺสามี’’ติ อาห. ราชา ปุตฺตํ อาลิงฺคิตฺวา สีเส จุมฺพิตฺวา ‘‘มมจฺจเยน อิธาคนฺตฺวา รชฺเช ปติฏฺฐหา’’ติ วตฺวา วิสฺสชฺเชสิ.

ก็เมื่อพระมารดาของพระกุมารนั้นสิ้นพระชนม์แล้ว พระราชาทรงสถาปนาราชธิดาองค์อื่นไว้ในตำแหน่งอัครมเหสี แม้พระนางนั้นก็ประสูติพระโอรสในเวลาต่อมา พระราชาทอดพระเนตรเห็นพระโอรสของพระนางแล้วทรงพอพระทัย จึงประทานพรว่า "น้องหญิง เธอจงรับพรที่ปรารถนาเถิด" พระนางทรงรับพรนั้นไว้แล้วเก็บไว้ก่อน เมื่อสุชาตกุมารมีพระชนมายุราว ๑๖ พรรษา จึงทูลพระราชาว่า "ข้าแต่เทวะ พระองค์ทอดพระเนตรเห็นโอรสของหม่อมฉันแล้วมีพระทัยยินดี ได้ประทานพรไว้ บัดนี้ขอได้โปรดประทานพรนั้นเถิด" พระราชาตรัสว่า "จงรับไปเถิด พระเทวี" พระนางทูลว่า "ขอได้โปรดประทานราชสมบัติแก่โอรสของหม่อมฉันเถิด" พระราชาทรงปฏิเสธว่า "นางคนถ่อย จงฉิบหายไปเถิด เมื่อสุชาตกุมาร โอรสองค์โตของเราผู้เปรียบดังเทพกุมารยังอยู่ เหตุใดเธอจึงพูดเช่นนี้" พระเทวีเมื่อทรงรบเร้าอยู่บ่อยๆ ไม่ได้ดังพระทัย วันหนึ่งจึงทูลว่า "ข้าแต่เทวะ หากพระองค์ทรงตั้งมั่นอยู่ในสัจจะ ก็ขอได้โปรดประทานเถิด" พระราชาทรงเดือดร้อนพระทัยว่า "เราไม่ได้ไตร่ตรองให้ดี ได้ให้พรแก่นางนี้ไปแล้ว และนางนี้ก็พูดเช่นนี้" จึงรับสั่งให้เรียกสุชาตกุมารมา แล้วตรัสบอกเรื่องนั้น ทรงกันแสง พระกุมารเห็นพระบิดาทรงโศกเศร้า ก็เสียพระทัย ทรงกันแสงแล้วทูลว่า "ขอพระองค์โปรดอนุญาตเถิด ข้าแต่เทวะ หม่อมฉันจะไปที่อื่น" พระราชาทรงสดับดังนั้นแล้วตรัสว่า "เราจะสร้างเมืองอื่นให้เธอ เธอจงอยู่ที่นั่นเถิด" แต่พระกุมารไม่ทรงปรารถนา และเมื่อตรัสอีกว่า "เราจะส่งเธอไปอยู่สำนักของพระราชาสหายของเรา" ก็ไม่ทรงอนุญาตแม้อย่างนั้น ทูลเพียงว่า "ข้าแต่เทวะ หม่อมฉันจะไปป่า" พระราชาทรงสวมกอดพระโอรส จุมพิตที่พระเศียรแล้วตรัสว่า "เมื่อเราล่วงลับไปแล้ว เจ้าจงกลับมาที่นี่แล้วตั้งอยู่ในราชสมบัติเถิด" แล้วทรงส่งไป

โส อรญฺญํ ปวิสิตฺวา วนจรเก นิสฺสาย วสนฺโต เอกทิวสํ มิควํ คโต. ตสฺส สมณกาเล สหายวโร เอโก เทวปุตฺโต หิเตสิตาย มิครูเปน ตํ ปโลเภนฺโต ธาวิตฺวา อายสฺมโต มหากจฺจายนสฺส วสนฏฺฐานสมีปํ ปตฺวา อนฺตรธายิ. โส ‘‘อิมํ มิคํ อิทานิ คณฺหิสฺสามี’’ติ อุปธาวนฺโต เถรสฺส วสนฏฺฐานํ ปตฺวา ตํ อปสฺสนฺโต พหิ ปณฺณสาลาย เถรํ นิสินฺนํ ทิสฺวา ตสฺส สมีเป จาปโกฏึ โอลุพฺภ อฏฺฐาสิ. เถโร ตํ โอโลเกตฺวา อาทิโต ปฏฺฐาย สพฺพํ ตสฺส ปวตฺตึ ญตฺวา อนุคฺคณฺหนฺโต อชานนฺโต วิย สงฺคหํ กโรนฺโต –

พระกุมารนั้นเสด็จเข้าไปสู่ป่า อาศัยพวกพรานป่าประทับอยู่ วันหนึ่งเสด็จไปป่าล่าเนื้อ เทพบุตรองค์หนึ่งผู้เคยเป็นสหายรักของพระองค์ในสมัยที่ทรงเป็นสมณะ ด้วยความปรารถนาดี จึงแปลงกายเป็นเนื้อล่อพระองค์ไป วิ่งไปจนถึงใกล้ที่อยู่ของท่านพระมหากัจจายนะผู้มีอายุ แล้วหายตัวไป พระกุมารนั้นทรงวิ่งไล่ตามไปด้วยดำริว่า "บัดนี้เราจะจับเนื้อตัวนี้ให้ได้" เมื่อไปถึงที่อยู่ของพระเถระแล้วไม่เห็นเนื้อนั้น จึงเห็นพระเถระนั่งอยู่ข้างนอกบรรณศาลา แล้วยืนค้ำปลายคันธนูไว้ใกล้ๆ ท่าน พระเถระมองดูพระกุมารนั้นแล้ว ทรงทราบเรื่องราวทั้งหมดของพระองค์ตั้งแต่ต้น ด้วยประสงค์จะอนุเคราะห์ จึงทำเป็นเหมือนไม่รู้ แล้วทำการสงเคราะห์

๙๘๑.

๙๘๑.

‘‘ทฬฺหธมฺมา นิสารสฺส, ธนุํ โอลุพฺภ ติฏฺฐสิ;

ขตฺติโย นุสิ ราชญฺโญ, อทุ ลุทฺโท วเนจโร’’ติ. –

ท่านค้ำธนูอันทำด้วยไม้แก่นที่แข็งแรงยืนอยู่ ท่านเป็นกษัตริย์ เป็นราชบุตร หรือว่าเป็นพรานป่าผู้เหี้ยมโหด

ปุจฺฉิ. ตตฺถ ทฬฺหธมฺมาติ ทฬฺหธนุ. ทฬฺหธนุ นาม ทฺวิสหสฺสถามํ วุจฺจติ. ทฺวิสหสฺสถามนฺติ จ ยสฺส อาโรปิตสฺส ชิยาย พทฺโธ โลหสีสาทีนํ ภาโร ทณฺเฑ คเหตฺวา ยาว กณฺฑปฺปมาณา อุกฺขิตฺตสฺส ปถวิโต มุจฺจติ. นิสารสฺสาติ นิรติสยสารสฺส วิสิฏฺฐสารสฺส รุกฺขสฺส [Pg.243] ธนุํ, สารตรรุกฺขมยํ ธนุนฺติ อตฺโถ. โอลุพฺภาติ สนฺนิรุมฺภิตฺวา. ราชญฺโญติ ราชกุมาโร. วเนจโรติ วนจโร.

ได้ตรัสถามแล้ว ในคาถานั้น บทว่า ทฬฺหธมฺมา คือ ธนูที่แข็งแรง ชื่อว่าธนูที่แข็งแรง หมายถึงธนูที่มีกำลังสองพัน (ธนูที่คนสองพันคนจึงจะโก่งได้) และธนูที่มีกำลังสองพันคือ ธนูที่เมื่อขึ้นสายแล้ว ผูกน้ำหนักของตะกั่วทองแดงเป็นต้นไว้ที่สาย แล้วจับคันธนูยกขึ้น น้ำหนักนั้นจะลอยพ้นจากพื้นดินประมาณเท่าลูกธนู บทว่า นิสารสฺส คือ ธนูที่ทำจากไม้มีแก่นอันยอดเยี่ยม มีแก่นวิเศษ อธิบายว่า ธนูที่ทำจากไม้มีแก่น บทว่า โอลุพฺภ คือ ค้ำไว้ บทว่า ราชญฺโญ คือ ราชกุมาร บทว่า วเนจโร คือ ผู้เที่ยวไปในป่า

อถ โส อตฺตานํ อาวิกโรนฺโต –

ครั้งนั้น พระกุมารนั้น เมื่อจะแสดงตนให้ปรากฏ

๙๘๒.

๙๘๒.

‘‘อสฺสกาธิปติสฺสาหํ, ภนฺเต ปุตฺโต วเนจโร;

นามํ เม ภิกฺขุ เต พฺรูมิ, สุชาโต อิติ มํ วิทู.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเป็นโอรสของพระเจ้าอัสสกาธิบดี เป็นผู้เที่ยวไปในป่า ข้าแต่ภิกษุ ข้าพเจ้าขอบอกนามแก่ท่าน ชนทั้งหลายรู้จักข้าพเจ้าว่า สุชาตะ

๙๘๓.

๙๘๓.

‘‘มิเค คเวสมาโนหํ, โอคาหนฺโต พฺรหาวนํ;

มิคํ ตญฺเจว นาทฺทกฺขึ, ตญฺจ ทิสฺวา ฐิโต อห’’นฺติ. –

ข้าพเจ้าแสวงหาเนื้อ เที่ยวไปในป่าใหญ่ ไม่เห็นเนื้อตัวนั้นเลย แต่ได้เห็นท่านแล้วจึงหยุดยืนอยู่

อาห. ตตฺถ อสฺสกาธิปติสฺสาติ อสฺสกรฏฺฐาธิปติโน อสฺสกราชสฺส. ภิกฺขูติ เถรํ อาลปติ. มิเค คเวสมาโนติ มิคสูกราทิเก คเวสนฺโต, มิควํ จรนฺโตติ อตฺโถ.

ได้ทูลแล้ว ในคาถานั้น บทว่า อสฺสกาธิปติสฺส คือ ของพระเจ้าอัสสกะผู้เป็นใหญ่ในแคว้นอัสสกะ บทว่า ภิกฺขุ เป็นคำเรียกพระเถระ บทว่า มิเค คเวสมาโน คือ แสวงหาเนื้อและสุกรเป็นต้น อธิบายว่า เที่ยวไปในป่าล่าเนื้อ

ตํ สุตฺวา เถโร เตน สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กโรนฺโต –

พระเถระได้ฟังดังนั้นแล้ว เมื่อจะทำปฏิสันถารกับพระกุมารนั้น

๙๘๔.

๙๘๔.

‘‘สฺวาคตํ เต มหาปุญฺญ, อโถ เต อทุราคตํ;

เอตฺโต อุทกมาทาย, ปาเท ปกฺขาลยสฺสุ เต.

ดูก่อนผู้มีบุญมาก การมาของท่านเป็นการมาดีแล้ว และท่านก็มาไม่ไกลเลย ท่านจงเอาน้ำจากที่นี้ไปล้างเท้าของท่านเสียเถิด

๙๘๕.

๙๘๕.

‘‘อิทมฺปิ ปานียํ สีตํ, อาภตํ คิริคพฺภรา;

ราชปุตฺต ตโต ปิตฺวา, สนฺถตสฺมึ อุปาวิสา’’ติ. – อาห;

ดูก่อนราชบุตร แม้น้ำดื่มนี้ก็เย็น เรานำมาจากซอกเขา ท่านดื่มน้ำนั้นแล้ว เชิญนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้นี้เถิด

๙๘๔. ตตฺถ อทุราคตนฺติ ทุราคมนวชฺชิตํ, มหาปุญฺญ, เต อิธาคมนํ สฺวาคตํ, น เต อปฺปกมฺปิ ทุราคมนํ อตฺถิ ตุยฺหญฺจ มยฺหญฺจ ปีติโสมนสฺสชนนโตติ อธิปฺปาโย. ‘‘อธุนาคต’’นฺติปิ ปาโฐ, อิทานิ อาคมนนฺติ อตฺโถ.

๙๘๔. ในคาถานั้น บทว่า อทุราคตํ ได้แก่ การมาที่ปราศจากการมาไม่ดี (อธิบายว่า) ข้าแต่ราชบุตรผู้มีบุญมาก การมาของท่านมาดีแล้ว การมาไม่ดีของท่านแม้เพียงเล็กน้อยก็ไม่มี อธิบายว่า เพราะการมาของท่านก่อให้เกิดปีติโสมนัสแก่ทั้งท่านและแก่เรา. อีกอย่างหนึ่ง มีปาฐะว่า อธุนาคตํ ก็มี อธิบายว่า การมาในบัดนี้.

๙๘๕. สนฺถตสฺมึ อุปาวิสาติ อนนฺตรหิตาย ภูมิยา อนิสีทิตฺวา อมุกสฺมึ ติณสนฺถารเก นิสีทาติ.

๙๘๕. บทว่า สนฺถตสฺมึ อุปาวิส ความว่า ท่านอย่าได้นั่งบนพื้นดินที่ไม่ได้ปูลาด แต่จงนั่งบนเครื่องปูลาดที่ทำด้วยหญ้าโน้นเถิด.

ตโต ราชกุมาโร เถรสฺส ปฏิสนฺถารํ สมฺปฏิจฺฉนฺโต อาห –

ลำดับนั้น ราชกุมารเมื่อจะทรงรับปฏิสันถารของพระเถระ จึงได้ตรัสว่า –

๙๘๖.

๙๘๖.

‘‘กลฺยาณี วต เต วาจา, สวนียา มหามุนิ;

เนลา อตฺถวตี วคฺคุ, มนฺตฺวา อตฺถญฺจ ภาสสิ.

ข้าแต่พระมหาฤษี วาจาของท่านช่างไพเราะดีจริง น่าฟัง ไม่มีโทษ ประกอบด้วยประโยชน์และอ่อนหวาน ท่านทราบชัดแล้วจึงกล่าวถ้อยคำอันเป็นประโยชน์

๙๘๗.

๙๘๗.

‘‘กา [Pg.244] เต รติ วเน วิหรโต, อิสินิสภ วเทหิ ปุฏฺโฐ;

ตว วจนปถํ นิสามยิตฺวา, อตฺถธมฺมปทํ สมาจเรมเส’’ติ.

ข้าแต่ท่านผู้ประเสริฐกว่าฤาษี เมื่อท่านอยู่ในป่า ท่านมีความยินดีอะไร ข้าพเจ้าถามแล้ว ขอท่านจงบอกเถิด พวกข้าพเจ้าได้ฟังแนวทางแห่งถ้อยคำของท่านแล้ว จักได้ประพฤติบทแห่งประโยชน์และธรรม

๙๘๖. ตตฺถ กลฺยาณีติ สุนฺทรา โสภนา. สวนียาติ โสตุํ ยุตฺตา. เนลาติ นิทฺโทสา. อตฺถวตีติ อตฺถยุตฺตา ทิฏฺฐธมฺมิกาทินา หิเตน อุเปตา. วคฺคูติ มธุรา. มนฺตฺวาติ ชานิตฺวา ปญฺญาย ปริจฺฉินฺทิตฺวา. อตฺถนฺติ อตฺถโต อนเปตํ เอกนฺตหิตาวหํ.

๙๘๖. ในคาถานั้น บทว่า กลฺยาณี ได้แก่ งาม, ดี. บทว่า สวนียา ได้แก่ ควรฟัง. บทว่า เนลา ได้แก่ ไม่มีโทษ. บทว่า อตฺถวตี ได้แก่ ประกอบด้วยประโยชน์ คือประกอบด้วยสิ่งเกื้อกูลมีประโยชน์ในปัจจุบันเป็นต้น. บทว่า วคฺคู ได้แก่ ไพเราะ. บทว่า มนฺตฺวา ได้แก่ รู้แล้ว คือกำหนดรู้ด้วยปัญญา. บทว่า อตฺถํ ได้แก่ ไม่ปราศจากประโยชน์ นำมาซึ่งประโยชน์โดยส่วนเดียว.

๙๘๗. อิสินิสภาติ อิสีสุ นิสภ อาชานียสทิส. วจนปถนฺติ วจนํ. วจนเมว หิ อตฺถาธิคมสฺส อุปายภาวโต ‘‘วจนปถ’’นฺติ วุตฺตํ. อตฺถธมฺมปทํ สมาจเรมเสติ อิธ เจว สมฺปราเย จ อตฺถาวหํ สีลาทิธมฺมโกฏฺฐาสํ ปฏิปชฺชามเส.

๙๘๗. บทว่า อิสินิสภา คือ ผู้ประเสริฐในหมู่ฤาษี เปรียบดังโคอาชาไนย. บทว่า วจนปถํ ได้แก่ ถ้อยคำ. จริงอยู่ เพราะถ้อยคำนั่นเองเป็นอุบายแห่งการบรรลุประโยชน์ ท่านจึงกล่าวว่า "วจนปถ". บทว่า อตฺถธมฺมปทํ สมาจเรมเส ความว่า พวกเราจักปฏิบัติส่วนแห่งธรรมมีศีลเป็นต้น ซึ่งนำมาซึ่งประโยชน์ทั้งในโลกนี้และในโลกหน้า.

อิทานิ เถโร อตฺตโน สมฺมาปฏิปตฺตึ ตสฺส อนุจฺฉวิกํ วทนฺโต –

บัดนี้ พระเถระเมื่อจะกล่าวสัมมาปฏิบัติของตนอันสมควรแก่ราชกุมารนั้น จึงกล่าวว่า –

๙๘๘.

๙๘๘.

‘‘อหึสา สพฺพปาณีนํ, กุมารมฺหาก รุจฺจติ;

เถยฺยา จ อติจารา จ, มชฺชปานา จ อารติ.

ดูก่อนราชกุมาร ความไม่เบียดเบียนสัตว์ทั้งปวงเป็นที่พอใจของเรา และความงดเว้นจากการลักทรัพย์ การประพฤติล่วง และการดื่มน้ำเมา (ก็เป็นที่พอใจของเรา)

๙๘๙.

๙๘๙.

‘‘อารติ สมจริยา จ, พาหุสจฺจํ กตญฺญุตา;

ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปาสํสา, ธมฺมา เอเต ปสํสิยา’’ติ. – อาห;

ความงดเว้นและความประพฤติสม่ำเสมอ ความเป็นพหูสูต ความกตัญญู ธรรมเหล่านี้เป็นสิ่งที่น่าสรรเสริญในปัจจุบัน ธรรมเหล่านี้เป็นสิ่งที่บัณฑิตพึงสรรเสริญ

๙๘๙. ตตฺถ อารติ สมจริยา จาติ ยถาวุตฺตา จ ปาปธมฺมโต อารติ, ปฏิวิรติ กายสมตาทิสมจริยา จ. พาหุสจฺจนฺติ ปริยตฺติพาหุสจฺจํ. กตญฺญุตาติ ปเรหิ อตฺตโน กตสฺส อุปการสฺส ชานนา. ปาสํสาติ อตฺถกาเมหิ กุลปุตฺเตหิ ปการโต อาสํสิตพฺพา. ธมฺมา เอเตติ เอเต ยถาวุตฺตา อหึสาทิธมฺมา. ปสํสิยาติ วิญฺญูหิ ปสํสิตพฺพา.

๙๘๙. ในคาถานั้น บทว่า อารติ สมาจริยา จ ความว่า ความงดเว้น คือความเว้นขาดจากบาปธรรมตามที่กล่าวแล้ว และความประพฤติสม่ำเสมอมีกายสม่ำเสมอเป็นต้น. บทว่า พาหุสจฺจํ ได้แก่ ความเป็นพหูสูตในพระปริยัติ. บทว่า กตญฺญุตา ได้แก่ การรู้อุปการะที่ผู้อื่นทำแก่ตน. บทว่า ปาสํสา ได้แก่ อันกุลบุตรผู้ใคร่ประโยชน์พึงสรรเสริญโดยประการต่างๆ. บทว่า ธมฺมา เอเต ได้แก่ ธรรมเหล่านี้คืออหิงสาเป็นต้นตามที่กล่าวแล้ว. บทว่า ปสํสิยา ได้แก่ อันวิญญูชนพึงสรรเสริญ.

เอวํ เถโร ตสฺส อนุจฺฉวิกํ สมฺมาปฏิปตฺตึ วตฺวา อนาคตํสญาเณน อายุสงฺขาเร โอโลเกนฺโต ‘‘ปญฺจมาสมตฺตเมวา’’ติ ทิสฺวา ตํ สํเวเชตฺวา ทฬฺหํ ตตฺถ สมฺมาปฏิปตฺติยํ ปติฏฺฐาเปตุํ อิมํ คาถมาห –

พระเถระครั้นกล่าวสัมมาปฏิบัติอันสมควรแก่ราชกุมารนั้นอย่างนี้แล้ว เมื่อตรวจดูอายุสังขารด้วยอนาคตังสญาณ ได้เห็นว่า "จักมีชีวิตอยู่เพียงห้าเดือนเท่านั้น" จึงทำให้ราชกุมารนั้นสลดใจแล้ว ได้กล่าวคาถานี้เพื่อจะให้ท่านตั้งมั่นอยู่ในสัมมาปฏิบัตินั้นอย่างมั่นคง –

๙๙๐.

๙๙๐.

‘‘สนฺติเก [Pg.245] มรณํ ตุยฺหํ, โอรํ มาเสหิ ปญฺจหิ;

ราชปุตฺต วิชานาหิ, อตฺตานํ ปริโมจยา’’ติ.

ความตายอยู่ใกล้ท่าน ภายในห้าเดือนข้างหน้านี้ ข้าแต่ราชบุตร ขอท่านจงทราบเถิด จงเปลื้องตนให้พ้นเถิด

ตตฺถ อตฺตานํ ปริโมจยาติ อตฺตานํ อปายทุกฺขโต โมเจหิ.

ในคาถานั้น บทว่า อตฺตานํ ปริโมจย ความว่า จงเปลื้องตนให้พ้นจากทุกข์ในอบาย.

ตโต กุมาโร อตฺตโน มุตฺติยา อุปายํ ปุจฺฉนฺโต อาห –

ลำดับนั้น ราชกุมารเมื่อจะทูลถามถึงอุบายเพื่อความหลุดพ้นของตน จึงได้ตรัสว่า –

๙๙๑.

๙๙๑.

‘‘กตมํ สฺวาหํ ชนปทํ คนฺตฺวา, กึ กมฺมํ กิญฺจ โปริสํ;

กาย วา ปน วิชฺชาย, ภเวยฺยํ อชรามโร’’ติ.

ข้าพเจ้าจะพึงไปสู่ชนบทไหน หรือจะพึงทำกรรมอะไร และความเพียรอย่างบุรุษอะไร หรือด้วยวิชชาอะไร จึงจะพ้นจากความแก่และความตายได้

ตตฺถ กตมํ สฺวาหนฺติ กตมํ สุ อหํ, กตมํ นูติ อตฺโถ. กึ กมฺมํ กิญฺจ โปริสนฺติ กตฺวาติ วจนเสโส. โปริสนฺติ ปุริสกิจฺจํ.

ในคาถานั้น บทว่า กตมํ สฺวาหํ ตัดบทเป็น กตมํ สุ อหํ ความว่า อย่างไรหนอ. ในบทว่า กึ กมฺมํ กิญฺจ โปริสํ พึงเห็นบทที่เหลือคือ กตฺวา. บทว่า โปริสํ ได้แก่ กิจของบุรุษ.

ตโต เถโร ตสฺส ธมฺมํ เทเสตุํ อิมา คาถาโย อโวจ –

ลำดับนั้น พระเถระเพื่อจะแสดงธรรมแก่ราชกุมารนั้น จึงได้กล่าวคาถาเหล่านี้ว่า –

๙๙๒.

๙๙๒.

‘‘น วิชฺชเต โส ปเทโส, กมฺมํ วิชฺชา จ โปริสํ;

ยตฺถ คนฺตฺวา ภเว มจฺโจ, ราชปุตฺตาชรามโร.

ข้าแต่ราชบุตร ประเทศนั้นไม่มี กรรม วิชชา และความเพียรอย่างบุรุษ (ที่จะทำให้ไม่แก่ไม่ตาย) ก็ไม่มี ที่ซึ่งสัตว์โลกไปแล้วจะพึงเป็นผู้ไม่แก่ไม่ตายได้

๙๙๓.

๙๙๓.

‘‘มหทฺธนา มหาโภคา, รฏฺฐวนฺโตปิ ขตฺติยา;

ปหูตธนธญฺญาเส, เตปิ โน อชรามรา.

แม้เหล่ากษัตริย์ผู้มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก เป็นเจ้าของแว่นแคว้น มีทรัพย์และข้าวเปลือกมากมาย แม้ท่านเหล่านั้นก็ไม่พ้นจากความแก่และความตาย

๙๙๔.

๙๙๔.

‘‘ยทิ เต สุตา อนฺธกเวณฺฑุปุตฺตา, สูรา วีรา วิกฺกนฺตปฺปหาริโน;

เตปิ อายุกฺขยํ ปตฺตา, วิทฺธสฺตา สสฺสตีสมา.

หากท่านเคยได้ยินถึงพวกอันธกเวณฑุบุตร ผู้กล้าหาญ มีความเพียร มีชัยชนะและประหาร (ข้าศึก) ได้ แม้พวกเขาผู้เปรียบดังสิ่งที่ยั่งยืน ก็ถึงความสิ้นอายุ ถูกทำลายไปแล้ว

๙๙๕.

๙๙๕.

‘‘ขตฺติยา พฺราหฺมณา เวสฺสา, สุทฺทา จณฺฑาลปุกฺกุสา;

เอเต จญฺเญ จ ชาติยา, เตปิ โน อชรามรา.

กษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร คนจัณฑาลและคนปุกกุสะ ชนเหล่านี้และชนเหล่าอื่นตามชาติกำเนิด แม้พวกเขาก็ไม่พ้นจากความแก่และความตาย

๙๙๖.

๙๙๖.

‘‘เย มนฺตํ ปริวตฺเตนฺติ, ฉฬงฺคํ พฺรหฺมจินฺติตํ;

เอเต จญฺเญ จ วิชฺชาย, เตปิ โน อชรามรา.

ผู้ใดสวดมนต์อันประกอบด้วยองค์หก ที่พระพรหมคิดค้นขึ้น ชนเหล่านี้และชนเหล่าอื่น (ผู้เชี่ยวชาญ) ด้วยวิชชา แม้พวกเขาก็ไม่พ้นจากความแก่และความตาย

๙๙๗.

๙๙๗.

‘‘อิสโย จาปิ เย สนฺตา, สญฺญตตฺตา ตปสฺสิโน;

สรีรํ เตปิ กาเลน, วิชหนฺติ ตปสฺสิโน.

แม้ฤาษีเหล่าใดผู้สงบระงับ มีตนสำรวมแล้ว เป็นผู้มีตบะ แม้ฤาษีผู้มีตบะเหล่านั้น ก็ละทิ้งร่างกายไปตามกาลเวลา

๙๙๘.

๙๙๘.

‘‘ภาวิตตฺตาปิ อรหนฺโต, กตกิจฺจา อนาสวา;

นิกฺขิปนฺติ อิมํ เทหํ, ปุญฺญปาปปริกฺขยา’’ติ.

แม้พระอรหันต์ทั้งหลายผู้มีตนอบรมแล้ว มีกิจที่ทำเสร็จแล้ว ไม่มีอาสวะ ก็ยังทรงทอดทิ้งร่างกายนี้ไว้ เพราะความสิ้นไปแห่งบุญและบาป

๙๙๒. ตตฺถ [Pg.246] ยตฺถ คนฺตฺวาติ ยํ ปเทสํ คนฺตฺวา กมฺมํ วิชฺชํ โปริสญฺจ กายปโยเคน อิตรปโยเคน จ อุปคนฺตฺวา ปาปุณิตฺวา ภเวยฺย อชรามโรติ อตฺโถ.

๙๙๒. ในคาถานั้น บทว่า ยตฺถ คนฺตฺวา ความว่า ไปสู่ประเทศใดแล้ว เข้าถึง คือบรรลุแล้วซึ่งกรรม วิชชา และความเพียรอย่างบุรุษ ด้วยความพยายามทางกายและด้วยความพยายามอย่างอื่นแล้ว จะพึงเป็นผู้ไม่แก่ไม่ตายได้.

๙๙๓. เหฏฺฐิมโกฏิยา โกฏิสตาทิปริมาณํ สํหริตฺวา ฐปิตํ มหนฺตํ ธนํ เอเตสนฺติ มหทฺธนา. กุมฺภตฺตยาทิกหาปณปริพฺพโย มหนฺโต โภโค เอเตสนฺติ มหาโภคา. รฏฺฐวนฺโตติ รฏฺฐสามิกา, อเนกโยชนปริมาณํ รฏฺฐํ ปสาสนฺตาติ อธิปฺปาโย. ขตฺติยาติ ขตฺติยชาติกา. ปหูตธนธญฺญาเสติ มหาธนธญฺญสนฺนิจยา, อตฺตโน ปริสาย จ สตฺตฏฺฐสํวจฺฉรปโหนกธนธญฺญสนฺนิจยา. เตปิ โน อชรามราติ ชรามรณธมฺมา เอว, มหทฺธนตาทีนิปิ เตสํ อุปริ นิปตนฺตํ ชรามรณํ นิวตฺเตตุํ น สกฺโกนฺตีติ อตฺโถ.

๙๙๓. ชนทั้งหลายผู้มีทรัพย์มากที่รวบรวมเก็บไว้ มีประมาณตั้งแต่ร้อยโกฏิขึ้นไปเป็นอย่างต่ำ ชื่อว่า มหทฺธนา. ชนทั้งหลายผู้มีโภคะมาก คือมีค่าใช้จ่ายเป็นกหาปณะมีวันละสามกุมภะเป็นต้น ชื่อว่า มหาโภคา. บทว่า รฏฺฐวนฺโต ได้แก่ ผู้เป็นเจ้าของแว่นแคว้น อธิบายว่า ปกครองแว่นแคว้นมีประมาณหลายโยชน์. บทว่า ขตฺติยา ได้แก่ ผู้มีชาติเป็นกษัตริย์. บทว่า ปหูตธนธญฺญาสิ ได้แก่ ผู้มีทรัพย์และข้าวเปลือกที่สั่งสมไว้มาก คือมีทรัพย์และข้าวเปลือกที่สั่งสมไว้พอสำหรับตนและบริษัทตลอดเจ็ดแปดปี. บทว่า เตปิ โน อชรามรา ความว่า (แม้ท่านเหล่านั้น) ก็มีชราและมรณะเป็นธรรมดา แม้ความเป็นผู้มีทรัพย์มากเป็นต้น ก็ไม่สามารถจะป้องกันชราและมรณะที่ตกลงมาเบื้องบนของตนได้.

๙๙๔. อนฺธกเวณฺฑุปุตฺตาติ อนฺธกเวณฺฑุสฺส ปุตฺตาติ ปญฺญาตา. สูราติ สตฺติมนฺโต. วีราติ วีริยวนฺโต. วิกฺกนฺตปฺปหาริโนติ สูรวีรภาเวเนว ปฏิสตฺตุพลํ วิกฺกมฺม ปสยฺห ปหรณสีลา. วิทฺธสฺตาติ วินฏฺฐา. สสฺสตีสมาติ กุลปรมฺปราย สสฺสตีหิ จนฺทสูริยาทีหิ สมานา, เตปิ อจิรกาลปวตฺตกุลนฺวยาติ อตฺโถ.

๙๙๔. บทว่า อนฺธกเวณฺฑุปุตฺตา ได้แก่ ผู้ที่ปรากฏว่าเป็นบุตรของอันธกเวณฑุ. บทว่า สูรา ได้แก่ ผู้มีกำลัง. บทว่า วีรา ได้แก่ ผู้มีความเพียร. บทว่า วิกฺกนฺตปฺปหาริโน ได้แก่ ผู้มีปกติประหาร (ข้าศึก) โดยก้าวล่วงและข่มขี่กองกำลังของข้าศึกด้วยความเป็นผู้กล้าหาญและมีความเพียรนั่นเอง. บทว่า วิทฺธสฺตา ได้แก่ ถูกทำลายแล้ว. บทว่า สสฺสตีสมา ได้แก่ เปรียบดังสิ่งที่ยั่งยืนมีพระจันทร์และพระอาทิตย์เป็นต้นโดยวงศ์ตระกูล ความว่า แม้พวกเขาก็มีวงศ์ตระกูลที่ดำรงอยู่ไม่นาน.

๙๙๕. ชาติยาติ อตฺตโน ชาติยา, วิสิฏฺฐตรา ปน ชาติปิ เนสํ ชรามรณํ นิวตฺเตตุํ น สกฺโกตีติ อตฺโถ.

๙๙๕. บทว่า ชาติยา ได้แก่ โดยชาติกำเนิดของตน ความว่า แม้ชาติที่ประเสริฐกว่า ก็ไม่สามารถจะป้องกันชราและมรณะของสัตว์เหล่านั้นได้.

๙๙๖. มนฺตนฺติ เวทํ. ฉฬงฺคนฺติ กปฺปพฺยากรณนิรุตฺติสิกฺขาฉนฺโทวิจิติโชติสตฺถสงฺขาเตหิ ฉหิ องฺเคหิ ฉฬงฺคํ. พฺรหฺมจินฺติตนฺติ พฺรหฺเมหิ อฏฺฐกาทีหิ จินฺติตํ ปญฺญาจกฺขุนา ทิฏฺฐํ.

๙๙๖. บทว่า มนฺตาติ คือ พระเวท. บทว่า ฉฬงฺคนฺติ คือ มีองค์ ๖ ด้วยองค์ ๖ อย่าง คือ คัมภีร์กัปปะ, พยากรณ์, นิรุตติ, สิกขา, ฉันทวิจิติ และโชติสัตถะ. บทว่า พฺรหฺมจินฺติตนฺติ คือ อันพรหมทั้งหลายมีอัฏฐกะเป็นต้นคิดแล้ว เห็นแล้วด้วยปัญญาจักษุ.

๙๙๗. สนฺตาติ อุปสนฺตกายวจีกมฺมนฺตา. สญฺญตตฺตาติ สญฺญตจิตฺตา. ตปสฺสิโนติ ตปนิสฺสิตา.

๙๙๗. บทว่า สนฺตาติ คือ ผู้มีกายกรรมและวจีกรรมอันสงบแล้ว. บทว่า สญฺญตตฺตาติ คือ ผู้มีจิตอันสำรวมแล้ว. บทว่า ตปสฺสิโนติ คือ ผู้หมั่นประกอบในตบะ.

อิทานิ กุมาโร อตฺตนา กตฺตพฺพํ วทนฺโต –

บัดนี้ พระราชกุมารเมื่อจะตรัสถึงกิจที่พระองค์พึงกระทำ (จึงตรัสว่า)

๙๙๙.

๙๙๙.

‘‘สุภาสิตา อตฺถวตี, คาถาโย เต มหามุนิ;

นิชฺฌตฺโตมฺหิ สุภฏฺเฐน, ตฺวญฺจ เม สรณํ ภวา’’ติ. –

ข้าแต่มหามุนี คาถาทั้งหลายของท่านเป็นสุภาษิต มีเนื้อความ ข้าพระองค์ถูกทำให้เพ่งพินิจแล้วด้วยเนื้อความอันดี และขอท่านจงเป็นที่พึ่งแก่ข้าพระองค์

อาห[Pg.247]. ตตฺถ นิชฺฌตฺโตมฺหีติ นิชฺฌาปิโต ธมฺโมชสญฺญาย สญฺญตฺติคโต อมฺหิ. สุภฏฺเฐนาติ สุฏฺฐุ ภาสิเตน.

ตรัสแล้ว. ในบทเหล่านั้น บทว่า นิชฺฌตฺโตมฺหิ ความว่า ข้าพระองค์เป็นผู้ถูกทำให้เพ่งพินิจแล้ว คือ ถึงแล้วซึ่งความรู้ ด้วยสัญญาคือรสแห่งธรรม. บทว่า สุภฏฺเฐนาติ ความว่า ด้วยคำที่กล่าวดีแล้ว.

ตโต เถโร ตํ อนุสาสนฺโต อิมํ คาถํ อภาสิ –

ลำดับนั้น พระเถระเมื่อจะทรงสั่งสอนพระราชกุมารนั้น จึงได้ตรัสคาถานี้ว่า

๑๐๐๐.

๑๐๐๐.

‘‘มา มํ ตฺวํ สรณํ คจฺฉ, ตเมว สรณํ วช;

สกฺยปุตฺตํ มหาวีรํ, ยมหํ สรณํ คโต’’ติ.

เธออย่าถึงเราเป็นที่พึ่งเลย จงถึงท่านผู้นั้นแหละเป็นที่พึ่ง คือพระศากยบุตรผู้มีความเพียรใหญ่ ซึ่งเราได้ถึงแล้วเป็นที่พึ่ง

ตโต ราชกุมาโร อาห –

ลำดับนั้น พระราชกุมารได้ตรัสว่า

๑๐๐๑.

๑๐๐๑.

‘‘กตรสฺมึ โส ชนปเท, สตฺถา ตุมฺหาก มาริส;

อหมฺปิ ทฏฺฐุํ คจฺฉิสฺสํ, ชินํ อปฺปฏิปุคฺคล’’นฺติ.

ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระศาสดาของท่านอยู่ในชนบทไหน แม้ข้าพระองค์ก็จะไปเพื่อเฝ้าพระชินเจ้าผู้หาบุคคลเปรียบมิได้

ปุน เถโร อาห –

อีกครั้งหนึ่ง พระเถระได้กล่าวว่า

๑๐๐๒.

๑๐๐๒.

‘‘ปุรตฺถิมสฺมึ ชนปเท, โอกฺกากกุลสมฺภโว;

ตตฺถาสิ ปุริสาชญฺโญ, โส จ โข ปรินิพฺพุโต’’ติ.

ในชนบทด้านทิศบูรพา ทรงเป็นผู้เกิดในวงศ์พระเจ้าโอกกากราช มีบุรุษอาชาไนยอยู่ในที่นั้น และท่านผู้นั้นก็ปรินิพพานแล้ว

ตตฺถ เถเรน นิสินฺนปเทสโต มชฺฌิมเทสสฺส ปาจีนทิสาภาคตฺตา วุตฺตํ ‘‘ปุรตฺถิมสฺมึ ชนปเท’’ติ.

ในบทเหล่านั้น ที่พระเถระกล่าวว่า ‘ในชนบทด้านทิศบูรพา’ เพราะมัชฌิมประเทศตั้งอยู่ทางทิศตะวันออก จากสถานที่ที่ท่านนั่งอยู่.

เอวํ โส ราชปุตฺโต เถรสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ปสนฺนมานโส สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐหิ. เตน วุตฺตํ –

ด้วยประการฉะนี้ พระราชบุตรนั้นได้สดับพระธรรมเทศนาของพระเถระแล้ว มีพระทัยเลื่อมใส ตั้งมั่นอยู่ในสรณะและศีลทั้งหลายแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า

๑๐๐๓.

๑๐๐๓.

‘‘สเจ หิ พุทฺโธ ติฏฺเฐยฺย, สตฺถา ตุมฺหาก มาริส;

โยชนานิ สหสฺสานิ, คจฺเฉยฺยํ ปยิรุปาสิตุํ.

ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ถ้าหากพระพุทธเจ้า พระศาสดาของท่าน ยังทรงพระชนม์อยู่ ข้าพระองค์พึงไปเฝ้า แม้หนทางจะไกลเป็นพันๆ โยชน์

๑๐๐๔.

๑๐๐๔.

‘‘ยโต จ โข ปรินิพฺพุโต, สตฺถา ตุมฺหาก มาริส;

นิพฺพุตมฺปิ มหาวีรํ, คจฺฉามิ สรณํ อหํ.

ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ แต่เพราะเหตุที่พระศาสดาของท่านปรินิพพานแล้ว ข้าพระองค์ขอถึงพระมหาวีระแม้ผู้ปรินิพพานแล้วเป็นที่พึ่ง

๑๐๐๕.

๑๐๐๕.

‘‘อุเปมิ สรณํ พุทฺธํ, ธมฺมญฺจาปิ อนุตฺตรํ;

สงฺฆญฺจ นรเทวสฺส, คจฺฉามิ สรณํ อหํ.

ข้าพระองค์ขอถึงพระพุทธเจ้าเป็นที่พึ่ง ทั้งพระธรรมอันยอดเยี่ยม และขอถึงพระสงฆ์ของพระนรเทวะเป็นที่พึ่ง

๑๐๐๖.

๑๐๐๖.

‘‘ปาณาติปาตา วิรมามิ ขิปฺปํ, โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยามิ;

อมชฺชโป โน จ มุสา ภณามิ, สเกน ทาเรน จ โหมิ ตุฏฺโฐ’’ติ.

ข้าพระองค์งดเว้นจากการฆ่าสัตว์โดยพลัน เว้นขาดจากการถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ในโลก ไม่เป็นผู้ดื่มน้ำเมา และไม่กล่าวคำเท็จ และเป็นผู้ยินดีด้วยภรรยาของตน

เอวํ [Pg.248] ปน ตํ สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐิตํ เถโร เอวมาห ‘‘ราชกุมาร, ตุยฺหํ อิธ อรญฺญวาเสน อตฺโถ นตฺถิ, น จิรํ ตว ชีวิตํ, ปญฺจมาสพฺภนฺตเร เอว กาลํ กริสฺสสิ, ตสฺมา ตว ปิตุ สนฺติกเมว คนฺตฺวา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา สคฺคปรายโณ ภเวยฺยาสี’’ติ วตฺวา อตฺตโน สนฺติเก ธาตุโย ทตฺวา วิสฺสชฺเชสิ. โส คจฺฉนฺโต ‘‘อหํ, ภนฺเต, ตุมฺหากํ วจเนน อิโต คมิสฺสามิ, ตุมฺเหหิปิ มยฺหํ อนุกมฺปาย ตตฺถ อาคนฺตพฺพ’’นฺติ วตฺวา เถรสฺส อธิวาสนํ วิทิตฺวา วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปิตุ นครํ คนฺตฺวา อุยฺยานํ ปวิสิตฺวา อตฺตโน อาคตภาวํ รญฺโญ นิเวเทสิ.

ครั้งนั้น พระเถระได้กล่าวอย่างนี้กะพระราชกุมารนั้นผู้ตั้งมั่นแล้วในสรณะและศีลทั้งหลายว่า “ราชกุมาร ประโยชน์ด้วยการอยู่ในป่าในที่นี้ของท่านไม่มี ชีวิตของท่านไม่ยืนยาว ท่านจักทำกาลกิริยาภายใน ๕ เดือนเท่านั้น เพราะฉะนั้น ท่านจงไปสู่สำนักของพระบิดาของท่านเท่านั้น กระทำบุญทั้งหลายมีทานเป็นต้นแล้ว พึงเป็นผู้มีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า” ครั้นกล่าวแล้ว จึงได้ประทานพระธาตุในสำนักของตนแล้วส่งไป. พระราชกุมารนั้นเมื่อจะไป ได้กราบทูลว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพระองค์จักไปจากที่นี้ตามคำของท่าน แต่ท่านทั้งหลายก็พึงมายังที่นั้นเพื่ออนุเคราะห์แก่ข้าพระองค์” ครั้นกราบทูลแล้ว ทราบการรับนิมนต์ของพระเถระแล้ว จึงถวายบังคม กระทำประทักษิณแล้ว ไปยังเมืองของพระบิดา เข้าไปสู่พระอุทยานแล้ว ได้ให้คนกราบทูลแด่พระราชาถึงการมาของตน.

ตํ สุตฺวา ราชา สปริวาโร อุยฺยานํ คนฺตฺวา กุมารํ อาลิงฺคิตฺวา อนฺเตปุรํ เนตฺวา อภิสิญฺจิตุกาโม อโหสิ. กุมาโร ‘‘เทว, มยฺหํ อปฺปกํ อายุ, อิโต จตุนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน มรณํ ภวิสฺสติ, กึ เม รชฺเชน, ตุมฺเห นิสฺสาย ปุญฺญเมว กริสฺสามี’’ติ วตฺวา เถรสฺส คุณํ รตนตฺตยสฺส จ อานุภาวํ ปเวเทสิ. ตํ สุตฺวา ราชา สํเวคปฺปตฺโต รตนตฺตเย จ เถเร จ ปสนฺนมานโส มหนฺตํ วิหารํ กาเรตฺวา มหากจฺจายนตฺเถรสฺส สนฺติเก ทูตํ ปาเหสิ. เถโรปิ ราชานํ มหาชนญฺจ อนุคฺคณฺหนฺโต อาคจฺฉิ. ราชา จ สปริวาโร ทูรโตว ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา เถรํ วิหารํ ปเวเสตฺวา จตูหิ ปจฺจเยหิ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหนฺโต สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐหิ. กุมาโร จ สีลานิ สมาทิยิตฺวา เถรํ ภิกฺขู เจว สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหนฺโต ทานานิ ททนฺโต ธมฺมํ สุณนฺโต จตุนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. ตสฺส ปุญฺญานุภาเวน สตฺตรตนปฏิมณฺฑิโต สตฺตโยชนปฺปมาโณ รโถ อุปฺปชฺชิ, อเนกานิ จสฺส อจฺฉราสหสฺสานิ ปริวาโร อโหสิ.

พระราชาทรงสดับคำนั้นแล้ว พร้อมด้วยบริพารเสด็จไปยังพระอุทยาน ทรงสวมกอดพระราชกุมารแล้ว ทรงนำเข้าไปสู่พระราชวังชั้นใน ทรงมีพระประสงค์จะอภิเษก. พระราชกุมารกราบทูลว่า “ข้าแต่สมมติเทพ พระชนมายุของข้าพระองค์น้อยนัก ความตายจักมีในเวลาล่วงไป ๔ เดือนจากนี้ไป ประโยชน์อะไรด้วยราชสมบัติแก่ข้าพระองค์ ข้าพระองค์อาศัยพระองค์ จักกระทำแต่บุญเท่านั้น” ดังนี้แล้ว ได้ประกาศคุณของพระเถระและอานุภาพของพระรัตนตรัย. พระราชาทรงสดับคำนั้นแล้ว ทรงเกิดความสังเวช มีพระทัยเลื่อมใสในพระรัตนตรัยและในพระเถระแล้ว โปรดให้สร้างมหาวิหารแล้วส่งทูตไปสู่สำนักของพระมหากัจจายนเถระ. แม้พระเถระก็มาแล้ว ด้วยประสงค์จะอนุเคราะห์พระราชาและมหาชน. แม้พระราชาก็พร้อมด้วยบริพารเสด็จออกไปต้อนรับแต่ไกลแล้ว ทรงนำพระเถระเข้าไปสู่วิหาร ทรงอุปัฏฐากโดยเคารพด้วยปัจจัย ๔ แล้วตั้งมั่นอยู่ในสรณะและศีลทั้งหลาย. แม้พระราชกุมารก็ทรงสมาทานศีลแล้ว อุปัฏฐากพระเถระและภิกษุทั้งหลายโดยเคารพ ถวายทานทั้งหลาย สดับธรรมอยู่ เมื่อล่วงไป ๔ เดือน ก็ทำกาลกิริยาแล้วบังเกิดในภพดาวดึงส์. ด้วยอานุภาพแห่งบุญของเทพบุตรนั้น รถประมาณ ๗ โยชน์ ประดับด้วยรัตนะ ๗ ประการได้เกิดขึ้นแล้ว และนางอัปสรหลายพันเป็นบริวารของเทพบุตรนั้นได้มีแล้ว.

ราชา กุมารสฺส สรีรสกฺการํ กตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ มหาทานํ ปวตฺเตตฺวา เจติยสฺส ปูชํ อกาสิ, ตตฺถ มหาชโน สนฺนิปติ, เถโรปิ สปริวาโร ตํ ปเทสํ อุปคญฺฉิ. อถ เทวปุตฺโต อตฺตนา กตกุสลกมฺมํ โอโลเกตฺวา กตญฺญุตาย ‘‘คนฺตฺวา เถรํ วนฺทิสฺสามิ, สาสนคุเณ จ ปากเฏ กริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ทิพฺพรถํ อารุยฺห มหตา ปริวาเรน ทิสฺสมานรูโป อาคนฺตฺวา รถา โอรุยฺห เถรสฺส ปาเท วนฺทิตฺวา [Pg.249] ปิตรา สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กตฺวา เถรํ ปยิรุปาสมาโน อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. ตํ เถโร อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

พระราชาทรงกระทำสักการะพระสรีระของพระราชกุมารแล้ว ทรงให้มหาทานแก่หมู่ภิกษุแล้ว ทรงกระทำการบูชาพระเจดีย์ มหาชนได้ประชุมกันในที่นั้น แม้พระเถระก็พร้อมด้วยบริพารได้เข้าไปยังประเทศนั้น. ลำดับนั้น เทพบุตรพิจารณากุศลกรรมที่ตนได้ทำไว้แล้ว ด้วยความเป็นผู้กตัญญู จึงคิดว่า “เราจักไปถวายบังคมพระเถระ และจักกระทำคุณของพระศาสนาให้ปรากฏ” ดังนี้แล้ว ขึ้นสู่ทิพยรถ มาด้วยบริวารเป็นอันมากในรูปที่มองเห็นได้ ลงจากรถแล้วถวายบังคมพระบาทของพระเถระ กระทำปฏิสันถารกับพระบิดาแล้ว เข้าไปเฝ้าพระเถระ ประคองอัญชลียืนอยู่. พระเถระได้ตรัสถามเทพบุตรนั้นด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

๑๐๐๗.

๑๐๐๗.

‘‘สหสฺสรํสีว ยถามหปฺปโภ, ทิสํ ยถา ภาติ นเภ อนุกฺกมํ;

ตถาปกาโร ตวายํ มหารโถ, สมนฺตโต โยชนสตฺตมายโต.

มหารถของท่านนี้ มีปริมณฑลโดยรอบ ๗ โยชน์ มีลักษณะเช่นเดียวกับดวงอาทิตย์ซึ่งมีรัศมีพันหนึ่ง มีอานุภาพมาก ส่องสว่างไปทั่วทิศานุทิศ โคจรไปในท้องฟ้า ฉันใดก็ฉันนั้น

๑๐๐๘.

๑๐๐๘.

‘‘สุวณฺณปฏฺเฏหิ สมนฺตโมตฺถโฏ, อุรสฺส มุตฺตาหิ มณีหิ จิตฺติโต;

เลขา สุวณฺณสฺส จ รูปิยสฺส จ, โสเภนฺติ เวฬุริยมยา สุนิมฺมิตา.

รถนี้หุ้มไว้โดยรอบด้วยแผ่นทองคำ อกของรถวิจิตรด้วยแก้วมุกดาและแก้วมณี ลวดลายที่ทำด้วยทองและเงิน อันสำเร็จด้วยแก้วไพฑูรย์ สร้างไว้อย่างดี ย่อมงดงาม

๑๐๐๙.

๑๐๐๙.

‘‘สีสญฺจิทํ เวฬุริยสฺส นิมฺมิตํ, ยุคญฺจิทํ โลหิตกาย จิตฺติตํ;

ยุตฺตา สุวณฺณสฺส จ รูปิยสฺส จ, โสภนฺติ อสฺสา จ อิเม มโนชวา.

หัวรถนี้สำเร็จด้วยแก้วไพฑูรย์ แอกนี้วิจิตรด้วยแก้วประพาฬ ม้าสินธพที่เทียมแล้วเหล่านี้ ซึ่งประดับด้วยเครื่องประดับทองและเงิน มีความเร็วเพียงดังใจ ย่อมงดงาม

๑๐๑๐.

๑๐๑๐.

‘‘โส ติฏฺฐสิ เหมรเถ อธิฏฺฐิโต, เทวานมินฺโทว สหสฺสวาหโน;

ปุจฺฉามิ ตาหํ ยสวนฺต โกวิทํ, กถํ ตยา ลทฺโธ อยํ อุฬาโร’’ติ.

ท่านยืนเด่นอยู่บนรถทอง ประดุจท้าวสักกเทวราชผู้มีม้าพันหนึ่งเป็นพาหนะ ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้มียศ ผู้ฉลาดว่า ท่านได้ยศอันยิ่งใหญ่นี้มาอย่างไร

๑๐๐๗. ตตฺถ สหสฺสรํสีติ สูริโย. โส หิ อเนกสหสฺสรํสิมนฺตตาย ‘‘สหสฺสรํสี’’ติ วุจฺจติ. ยถามหปฺปโภติ อตฺตโน มหตฺตสฺส อนุรูปปฺปโภ. ยถา หิ มหตฺเตน สูริยมณฺฑเลน สทิสํ โชติมณฺฑลํ นตฺถิ, เอวํ ปภายปิ. ตถา หิ ตํ เอกสฺมึ ขเณ ตีสุ มหาทีเปสุ อาโลกํ ผรนฺตํ ติฏฺฐติ. ทิสํ ยถา ภาติ นเภ อนุกฺกมนฺติ นเภ อากาเส ยเถว ทิสํ อนุกฺกมนฺโต คจฺฉนฺโต ยถา เยน ปกาเรน ภาติ ทิพฺพติ โชตติ. ตถาปกาโรติ ตาทิสากาโร. ตวายนฺติ ตว อยํ.

๑๐๐๗. ในบทเหล่านั้น บทว่า สหสฺสรํสี ได้แก่ พระอาทิตย์ จริงอยู่ พระอาทิตย์นั้น ท่านเรียกว่า 'สหัสสรังสี' เพราะมีรัศมีหลายพัน บทว่า ยถามหปฺปโภ ความว่า มีรัศมีสมควรแก่ความเป็นผู้ใหญ่ของตน จริงอยู่ เปรียบเหมือนว่า ดวงดาวที่เสมอด้วยดวงอาทิตย์โดยความใหญ่ไม่มีฉันใด โดยรัศมีก็ฉันนั้น จริงอยู่ ดวงอาทิตย์นั้นย่อมแผ่แสงสว่างไปในมหาทวีปทั้ง ๓ ในขณะหนึ่ง บทว่า ทิสํ ยถา ภาติ นเภ อนุกฺกมํ ความว่า โคจรไปตามลำดับทิศในท้องฟ้า คือในอากาศ ส่องแสง คือรุ่งเรือง คือสว่างอยู่โดยประการใด บทว่า ตถาปกาโร ความว่า มีอาการเช่นนั้น บทว่า ตวายํ คือ ตว อยํ (นี้ของท่าน)

๑๐๐๘. สุวณฺณปฏฺเฏหีติ [Pg.250] สุวณฺณมเยหิ ปฏฺเฏหิ. สมนฺตโมตฺถโฏ สมนฺตโต ฉาทิโต. อุรสฺสาติ อุโร อสฺส, รถสฺส อุโรติ จ อีสามูลํ วทติ. เลขาติ เวฬุริยมยา มาลากมฺมลตากมฺมาทิเลขา. ตาสํ สุวณฺณปฏฺเฏสุ จ รชตปฏฺเฏสุ จ ทิสฺสมานตฺตา วุตฺตํ ‘‘สุวณฺณสฺส จ รูปิยสฺส จา’’ติ. โสเภนฺตีติ รถํ โสภยนฺติ.

๑๐๐๘. บทว่า สุวณฺณปฏฺเฏหิ ได้แก่ ด้วยแผ่นทอง บทว่า สมนฺตโมตฺถโฏ คือ ปกคลุมแล้วโดยรอบ บทว่า อุรสฺสา คือ อกของรถนี้, คำว่า อกของรถ ท่านกล่าวหมายถึงโคนงอน บทว่า เลขา ได้แก่ ลวดลายมีลายพวงดอกไม้และลายเถาวัลย์เป็นต้นที่ทำด้วยแก้วไพฑูรย์ เพราะลวดลายเหล่านั้นปรากฏอยู่บนแผ่นทองและแผ่นเงิน จึงตรัสว่า 'สุวณฺณสฺส จ รูปิยสฺส จา' บทว่า โสเภนฺติ คือ ย่อมยังรถให้งดงาม

๑๐๐๙. สีสนฺติ รถกุพฺพรสีสํ. เวฬุริยสฺส นิมฺมิตนฺติ เวฬุริเยน นิมฺมิตํ, เวฬุริยมณิมยนฺติ อตฺโถ. โลหิตกายาติ โลหิตกมณินา, เยน เกนจิ รตฺตมณินา วา. ยุตฺตาติ โยชิตา, อถ วา โยตฺตา สุวณฺณสฺส จ รูปิยสฺส จาติ สุวณฺณมยา จ รูปิยมยา จ โยตฺตา, สงฺขลิกาติ อตฺโถ.

๑๐๐๙. บทว่า สีสํ ได้แก่ หัวประทุนรถ บทว่า เวฬุริยสฺส นิมฺมิตํ คือ อันเขาสร้างด้วยแก้วไพฑูรย์ อธิบายว่า สำเร็จด้วยแก้วมณีไพฑูรย์ บทว่า โลหิตกา ได้แก่ ด้วยแก้วโลหิตกะ หรือด้วยแก้วมณีสีแดงชนิดใดชนิดหนึ่ง บทว่า ยุตฺตา คือ เทียมแล้ว อีกอย่างหนึ่ง บทว่า โยตฺตา สุวณฺณสฺส จ รูปิยสฺส จา คือ เชือกหนังที่ทำด้วยทองและที่ทำด้วยเงิน อธิบายว่า โซ่

๑๐๑๐. อธิฏฺฐิโตติ อตฺตโน เทวิทฺธิยา สกลมิทํ ฐานํ อภิภวิตฺวา ฐิโต. สหสฺสวาหโนติ สหสฺสยุตฺตวาหโน, สหสฺสอาชานียยุตฺตรโถ เทวานมินฺโท ยถาติ อธิปฺปาโย. ยสวนฺตาติ อาลปนํ, ยสสฺสีติ อตฺโถ. โกวิทนฺติ กุสลญาณวนฺตํ, รถาโรหเน วา เฉกํ. อยํ อุฬาโรติ อยํ อุฬาโร มหนฺโต ยโสติ อธิปฺปาโย.

๑๐๑๐. บทว่า อธิฏฺฐิโต คือ ยืนอยู่โดยครอบงำสถานที่ทั้งหมดนี้ด้วยเทวฤทธิ์ของตน บทว่า สหสฺสวาหโน อธิบายว่า มีพาหนะที่เทียมด้วยม้าพันหนึ่ง คือ มีรถเทียมด้วยม้าอาชาไนยพันหนึ่ง เหมือนท้าวสักกเทวราช บทว่า ยสวนาฺต เป็นคำเรียก อรรถว่า ผู้มียศ บทว่า โกวิทํ คือ ผู้มีญาณอันฉลาด หรือผู้ฉลาดในการขึ้นสู่รถ บทว่า อยํ อุฬาโร อธิบายว่า ยศอันยิ่งใหญ่นี้

เอวํ เถเรน ปุฏฺโฐ เทวปุตฺโต อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

เทพบุตร ครั้นพระเถระถามแล้วอย่างนี้ จึงได้พยากรณ์ด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

๑๐๑๑.

๑๐๑๑.

‘‘สุชาโต นามหํ ภนฺเต, ราชปุตฺโต ปุเร อหุํ;

ตฺวญฺจ มํ อนุกมฺปาย, สญฺญมสฺมึ นิเวสยิ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในกาลก่อน ข้าพเจ้าชื่อสุชาตะ เป็นราชบุตร และท่านอาศัยความอนุเคราะห์ ได้ให้ข้าพเจ้าตั้งอยู่ในความสำรวม

๑๐๑๒.

๑๐๑๒.

‘‘ขีณายุกญฺจ มํ ญตฺวา, สรีรํ ปาทาสิ สตฺถุโน;

อิมํ สุชาต ปูเชหิ, ตํ เต อตฺถาย เหหิติ.

ท่านทราบว่าข้าพเจ้าสิ้นอายุแล้ว จึงได้มอบพระสรีระของพระศาสดา (ให้ พร้อมกับกล่าวว่า) ดูก่อนสุชาตะ ท่านจงบูชาพระสรีระนี้ การบูชานั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ท่าน

๑๐๑๓.

๑๐๑๓.

‘‘ตาหํ คนฺเธหิ มาเลหิ, ปูชยิตฺวา สมุยฺยุโต;

ปหาย มานุสํ เทหํ, อุปปนฺโนมฺหิ นนฺทนํ.

ข้าพเจ้านั้นเป็นผู้ประกอบด้วยดี บูชา (พระสรีระนั้น) ด้วยของหอมและระเบียบดอกไม้แล้ว ละกายมนุษย์ ได้เข้าถึงสวนนันทวัน

๑๐๑๔.

๑๐๑๔.

‘‘นนฺทเน จ วเน รมฺเม, นานาทิชคณายุเต;

รมามิ นจฺจคีเตหิ, อจฺฉราหิ ปุรกฺขโต’’ติ.

และในสวนนันทวันอันน่ารื่นรมย์ ซึ่งเกลื่อนกล่นด้วยหมู่นกนานาชนิด ข้าพเจ้าย่อมรื่นรมย์อยู่ด้วยการฟ้อนรำและขับร้อง มีนางอัปสรแวดล้อม

๑๐๑๒-๓. ตตฺถ [Pg.251] สรีรนฺตี สรีรธาตุํ. เหหิตีติ ภวิสฺสติ. สมุยฺยุโตติ สมฺมา อุยฺยุตฺโต, ยุตฺตปฺปยุตฺโตติ อตฺโถ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า สรีรํ ได้แก่ พระสรีรธาตุ บทว่า เหหิติ คือ จักมี บทว่า สมุยฺยุโต คือ ประกอบดีแล้ว อรรถว่า เป็นผู้ประกอบแล้วด้วยความเพียร

เอวํ เทวปุตฺโต เถเรน ปุจฺฉิตมตฺถํ กเถตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปิตรํ อาปุจฺฉิตฺวา รถํ อารุยฺห เทวโลกเมว คโต. เถโรปิ ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย วิตฺถาเรน ธมฺมกถํ กเถสิ. สา ธมฺมกถา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสิ. อถ เถโร ตํ สพฺพํ อตฺตนา จ เตน จ กถิตนิยาเมเนว สงฺคีติกาเล ธมฺมสงฺคาหกานํ อาโรเจสิ, เต จ ตํ ตถา สงฺคหํ อาโรเปสุนฺติ.

เทพบุตร ครั้นกล่าวเนื้อความที่พระเถระถามแล้วอย่างนี้ ไหว้พระเถระ กระทำประทักษิณ ทูลลาพระบิดาแล้ว ขึ้นสู่รถกลับไปยังเทวโลกนั่นเทียว แม้พระเถระก็ได้ทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปปัตติแล้ว ได้แสดงธรรมกถาโดยพิสดารแก่บริษัทที่ประชุมกัน ธรรมกถานั้นได้เป็นไปพร้อมกับประโยชน์แก่มหาชน ครั้งนั้น พระเถระได้กราบทูลเรื่องทั้งหมดนั้นตามลำดับที่ตนและเทพบุตรนั้นกล่าวแล้วนั่นเองแก่พระเถระผู้ทำสังคายนาธรรมในคราวทำสังคายนา และพระเถระเหล่านั้นก็ได้ยกเรื่องนั้นขึ้นสู่สังคายนาตามนั้น

จูฬรถวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาจูฬรถวิมาน จบแล้ว

๑๔. มหารถวิมานวณฺณนา

๑๔. อรรถกถามหารถวิมาน

สหสฺสยุตฺตํ หยวาหนํ สุภนฺติ มหารถวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน จ สมเยน อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยน เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวเน โคปาลสฺส นาม เทวปุตฺตสฺส อตฺตโน วิมานโต นิกฺขมิตฺวา สหสฺสยุตฺตํ มหนฺตํ ทิพฺพรถํ อภิรุยฺห มหนฺเตน ปริวาเรน มหติยา เทวิทฺธิยา อุยฺยานกีฬนตฺถํ คจฺฉนฺตสฺส อวิทูเร ปาตุรโหสิ. ตํ ทิสฺวา เทวปุตฺโต สญฺชาตคารวพหุมาโน สหสา รถโต โอรุยฺห อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อญฺชลึ สิรสิ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ.

มหารถวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า สหสฺสยุตฺตํ หยวาหนํ สุภํ เป็นต้น เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน ใกล้กรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวจาริกไปในเทวโลกตามนัยที่กล่าวแล้วในหนหลัง ได้ปรากฏในที่ไม่ไกลแห่งเทพบุตรนามว่าโคปาละ ในภพดาวดึงส์ ผู้ซึ่งออกจากวิมานของตน ขึ้นสู่ทิพยรถอันใหญ่โตที่เทียมด้วยม้าพันหนึ่ง แวดล้อมด้วยบริวารหมู่ใหญ่ กำลังไปเพื่อเล่นในอุทยานด้วยเทวฤทธิ์อันยิ่งใหญ่ เทพบุตรเห็นท่านแล้ว เกิดความเคารพและความนับถืออย่างยิ่ง จึงลงจากรถโดยพลัน เข้าไปหา ไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ ประคองอัญชลีไว้เหนือศีรษะแล้ว ได้ยืนอยู่

ตสฺสิทํ ปุพฺพกมฺมํ – โส กิร วิปสฺสึ ภควนฺตํ สุวณฺณมาลาย ปูเชตฺวา ‘‘อิมสฺส ปุญฺญสฺส อานุภาเวน มยฺหํ ภเว ภเว โสวณฺณมยา อุรจฺฉทมาลา นิพฺพตฺตตู’’ติ กตปณิธานาย อเนกกปฺเปสุ สุคตีสุเยว สํสรนฺติยา กสฺสปสฺส ภควโต กาเล กิกิสฺส กาสิรญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺตาย ยถาปณิธานํ สุวณฺณมาลาลาเภน ‘‘อุรจฺฉทมาลา’’ติ ลทฺธนามาย เทวกญฺญาสทิสาย ราชธีตาย อาจริโย โคปาโล นาม พฺราหฺมโณ หุตฺวา สสาวกสงฺฆสฺส กสฺสปสฺส ภควโต อสทิสทานาทีนิ มหาทานานิ ปวตฺเตตฺวา อินฺทฺริยานํ อปริปกฺกภาเวน อตฺตานํ ราชธีตรญฺจ อุทฺทิสฺส สตฺถารา เทสิตํ [Pg.252] ธมฺมํ สุตฺวาปิ วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺโกนฺโต ปุถุชฺชนกาลกิริยเมว กตฺวา ยถูปจิตปุญฺญานุภาเวน ตาวตึเสสุ โยชนสติเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ, อเนกโกฏิอจฺฉราปริวาโร อโหสิ, สตฺตรตนมโย จสฺส สหสฺสยุตฺโต สุวิภตฺตภิตฺติวิจิตฺโต สินิทฺธมธุรนิคฺโฆโส อตฺตโน ปภาสมุทเยน อวหสนฺโต วิย ทิวงฺกรมณฺฑลํ ทิพฺโพ อาชญฺญรโถ นิพฺพตฺติ.

บุพกรรมของเทพบุตรนั้นดังนี้ ได้ยินว่า เทพบุตรนั้นได้บูชาพระผู้มีพระภาควิปัสสีด้วยพวงมาลัยทองคำแล้ว ได้ทำความปรารถนาไว้ว่า 'ด้วยอานุภาพแห่งบุญนี้ ขอให้พวงมาลัยประดับอกที่ทำด้วยทองคำจงบังเกิดแก่ข้าพเจ้าในภพน้อยภพใหญ่' นางผู้ท่องเที่ยวไปในสุคติภูมิทั้งหลายสิ้นกัปเป็นอันมาก ได้มาบังเกิดในพระครรภ์ของพระอัครมเหสีของพระเจ้ากิกิ กาสิกราช ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคกัสสปะ ได้นามว่า 'อุรัจฉทมาลา' เพราะได้พวงมาลัยทองคำตามที่ปรารถนาไว้ เป็นราชธิดาผู้เสมอด้วยเทพกัญญา โคปาลพราหมณ์ได้เป็นอาจารย์ของราชธิดานั้น ได้บำเพ็ญมหาทานมีการถวายอสทิสทานเป็นต้นแด่พระผู้มีพระภาคกัสสปะพร้อมด้วยพระสาวกสงฆ์ แต่เพราะอินทรีย์ยังไม่แก่กล้า แม้ได้ฟังธรรมที่พระศาสดาทรงแสดงอุทิศตนและราชธิดา ก็ไม่สามารถทำคุณวิเศษให้บังเกิดได้ กระทำกาละอย่างปุถุชนแล้ว ด้วยอานุภาพแห่งบุญที่ตนสั่งสมไว้ ได้บังเกิดในวิมานทองสูงร้อยโยชน์ในหมู่เทพชั้นดาวดึงส์ ได้มีนางอัปสรหลายโกฏิเป็นบริวาร และทิพยรถอาชาไนยอันสำเร็จด้วยรัตนะ ๗ ประการ เทียมด้วยม้าพันหนึ่ง มีฝาอันจำแนกไว้ดีแล้ว วิจิตร มีเสียงไพเราะอ่อนหวาน ประดุจเยาะเย้ยดวงอาทิตย์ด้วยกลุ่มรัศมีของตน ได้บังเกิดขึ้นแก่เทพบุตรนั้น

โส ตตฺถ ยาวตายุกํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา อปราปรํ เทเวสุเยว สํสรนฺโต อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสน ยถาวุตฺตสมฺปตฺติวิภโว โคปาโล เอว นาม เทวปุตฺโต หุตฺวา ตาวตึเสสุเยว นิพฺพตฺติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เตน จ สมเยน อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน…เป… อญฺชลึ สิรสิ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสี’’ติ.

เทพบุตรนั้นเสวยทิพยสมบัติในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์นั้นตลอดอายุขัยแล้ว ท่องเที่ยวไปในเทวโลกทั้งหลายเท่านั้นสืบๆ ไป ในพุทธุปบาทกาลนี้ ด้วยเศษแห่งวิบากของกรรมนั้นนั่นเทียว ได้เป็นเทพบุตรนามว่าโคปาละ ผู้มีสมบัติและเครื่องอุปโภคบริโภคดังที่กล่าวแล้ว บังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์เท่านั้น. ท่านหมายถึงเหตุนั้นจึงกล่าวไว้ว่า “ก็โดยสมัยนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะ...ฯลฯ...ประคองอัญชลีไว้เหนือศีรษะ ได้ยืนอยู่แล้ว” ดังนี้.

เอวํ ปน อุปสงฺกมิตฺวา ฐิตํ ตํ เทวปุตฺตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

ก็ท่านพระมหาโมคคัลลานะ ได้ทูลถามเทพบุตรนั้น ผู้เข้าไปเฝ้าแล้วยืนอยู่อย่างนั้น ด้วยคาถาทั้งหลายเหล่านี้ว่า

๑๐๑๕.

๑๐๑๕.

‘‘สหสฺสยุตฺตํ หยวาหนํ สุภํ, อารุยฺหิมํ สนฺทนํ เนกจิตฺตํ;

อุยฺยานภูมึ อภิโต อนุกฺกมํ, ปุรินฺทโท ภูตปตีว วาสโว.

ท่านขึ้นสู่รถคันงามนี้ ซึ่งเทียมด้วยม้าพันหนึ่ง มีม้าเป็นพาหนะ วิจิตรตระการตา เที่ยวไปยังภูมิภาคแห่งอุทยานโดยรอบ ย่อมรุ่งเรืองดุจท้าววาสวะผู้เป็นจอมภูต ผู้เคยประทานทานในกาลก่อน

๑๐๑๖.

๑๐๑๖.

‘‘โสวณฺณมยา เต รถกุพฺพรา อุโภ, ผเลหิ อํเสหิ อตีว สงฺคตา;

สุชาตคุมฺพา นรวีรนิฏฺฐิตา, วิโรจติ ปนฺนรเสว จนฺโท.

ประทุนรถทั้งสองของท่านสำเร็จด้วยทอง ประกอบสนิทดีแล้วด้วยแผ่นไม้และส่วนประกอบ มีพุ่มเสาที่งดงาม สำเร็จแล้วดุจบุรุษผู้แกล้วกล้าสร้าง ย่อมรุ่งเรืองดุจพระจันทร์ในวันเพ็ญ ๑๕ ค่ำ

๑๐๑๗.

๑๐๑๗.

‘‘สุวณฺณชาลาวตโต รโถ อยํ, พหูหิ นานารตเนหิ จิตฺติโต;

สุนนฺทิโฆโส จ สุภสฺสโร จ, วิโรจตี จามรหตฺถพาหุภิ.

รถคันนี้ปกคลุมด้วยข่ายทอง วิจิตรด้วยรัตนะต่างๆ มากมาย มีเสียงอันน่าเพลิดเพลินและมีเสียงไพเราะ ย่อมรุ่งเรืองด้วยแขน (ของเหล่าเทพธิดา) ผู้ถือแส้จามรี

๑๐๑๘.

๑๐๑๘.

‘‘อิมา [Pg.253] จ นาภฺโย มนสาภินิมฺมิตา, รถสฺส ปาทนฺตรมชฺฌภูสิตา;

อิมา จ นาภฺโย สตราชิจิตฺติตา, สเตรตา วิชฺชุริวปฺปภาสเร.

ดุมล้อเหล่านี้ดุจเนรมิตขึ้นด้วยใจ ประดับประดาในท่ามกลางระหว่างซี่ล้อรถ และดุมล้อเหล่านี้วิจิตรด้วยลายเส้นนับร้อย ย่อมส่องสว่างดุจสายฟ้าแลบนับร้อย

๑๐๑๙.

๑๐๑๙.

‘‘อเนกจิตฺตาวตโต รโถ อยํ, ปุถู จ เนมี จ สหสฺสรํสิโก;

เตสํ สโร สุยฺยติ วคฺคุรูโป, ปญฺจงฺคิกํ ตูริยมิวปฺปวาทิตํ.

รถคันนี้ปกคลุมด้วยลวดลายวิจิตรต่างๆ มีกงล้ออันกว้างใหญ่และมีรัศมีนับพัน เสียงของกงล้อเหล่านั้นได้ยินไพเราะ ดุจดนตรีเครื่องห้าที่บรรเลงอยู่

๑๐๒๐.

๑๐๒๐.

‘‘สิรสฺมึ จิตฺตํ มณิจนฺทกปฺปิตํ, สทา วิสุทฺธํ รุจิรํ ปภสฺสรํ;

สุวณฺณราชีหิ อตีว สงฺคตํ, เวฬุริยราชีว อตีว โสภติ.

ที่ส่วนยอด (ของรถ) มีเครื่องประดับอันวิจิตร ประดับด้วยแก้วมณีดุจดวงจันทร์ บริสุทธิ์หมดจดเสมอ งดงาม ส่องสว่าง ประกอบกันสนิทดีด้วยลายเส้นทอง งดงามยิ่งนักดุจลายเส้นแก้วไพฑูรย์

๑๐๒๑.

๑๐๒๑.

‘‘อิเม จ วาฬี มณิจนฺทกปฺปิตา, อาโรหกมฺพู สุชวา พฺรหูปมา;

พฺรหา มหนฺตา พลิโน มหาชวา, มโน ตวญฺญาย ตเถว สึสเร.

ม้าสินธพเหล่านี้ประดับด้วยแก้วมณีดุจดวงจันทร์ มีรูปร่างสูงใหญ่สมส่วน มีฝีเท้าเร็ว เปรียบด้วยพรหม ตัวใหญ่ มีอานุภาพมาก มีกำลัง มีฝีเท้าเร็วมาก รู้ใจของท่านแล้วย่อมวิ่งไปตามนั้นเทียว

๑๐๒๒.

๑๐๒๒.

‘‘อิเม จ สพฺเพ สหิตา จตุกฺกมา, มโน ตวญฺญาย ตเถว สึสเร;

สมํ วหนฺตี มุทุกา อนุทฺธตา, อาโมทมานา ตุรคานมุตฺตมา.

ม้าทั้งหมดเหล่านี้วิ่งไปพร้อมเพรียงกัน มีฝีเท้าย่างสี่ รู้ใจของท่านแล้วย่อมวิ่งไปตามนั้นเทียว เป็นม้าที่ประเสริฐสุด ย่อมนำไปโดยสม่ำเสมอ อ่อนโยน ไม่คะนอง และร่าเริงบันเทิงใจ

๑๐๒๓.

๑๐๒๓.

‘‘ธุนนฺติ วคฺคนฺติ ปตนฺติ จมฺพเร, อพฺภุทฺธุนนฺตา สุกเต ปิฬนฺธเน;

เตสํ สโร สุยฺยติ วคฺคุรูโป, ปญฺจงฺคิกํ ตูริยมิวปฺปวาทิตํ.

ม้าเหล่านั้นย่อมสั่นแผงคอและหาง ย่อมวิ่งเป็นหมู่ ย่อมทะยานไปในอากาศ สั่นสะเทือนเครื่องประดับที่ทำไว้อย่างดี เสียงของเครื่องประดับเหล่านั้นได้ยินไพเราะ ดุจดนตรีเครื่องห้าที่บรรเลงอยู่

๑๐๒๔.

๑๐๒๔.

‘‘รถสฺส โฆโส อปิฬนฺธนาน จ, ขุรสฺส นาโท อภิหึสนาย จ;

โฆโส สุวคฺคู สมิตสฺส สุยฺยติ, คนฺธพฺพตูริยานิ วิจิตฺรสํวเน.

เสียงของรถ เสียงของเครื่องประดับ เสียงกีบม้า และเสียงร้องของม้า เสียงอันไพเราะของหมู่เทพที่ประชุมกัน ย่อมได้ยินดุจเสียงดนตรีของเหล่าคนธรรพ์ในป่าอันวิจิตร

๑๐๒๕.

๑๐๒๕.

‘‘รเถ [Pg.254] ฐิตาตา มิคมนฺทโลจนา, อาฬารปมฺหา หสิตา ปิยํวทา;

เวฬุริยชาลาวตตา ตนุจฺฉวา, สเทว คนฺธพฺพสูรคฺคปูชิตา.

นางอัปสรเหล่านั้นที่ยืนอยู่บนรถ มีดวงตากลมดุจลูกเนื้อทราย มีขนตางอนงาม มีใบหน้ายิ้มแย้ม กล่าววาจาอันเป็นที่รัก มีร่างกายปกคลุมด้วยข่ายแก้วไพฑูรย์ มีผิวพรรณละเอียดอ่อน อันเหล่าคนธรรพ์และเทวดาผู้ประเสริฐบูชาแล้วเสมอ

๑๐๒๖.

๑๐๒๖.

‘‘ตา รตฺตรตฺตมฺพรปีตวาสสา, วิสาลเนตฺตา อภิรตฺตโลจนา;

กุเล สุชาตา สุตนู สุจิมฺหิตา, รเถ ฐิตา ปญฺชลิกา อุปฏฺฐิตา.

นางอัปสรเหล่านั้นนุ่งห่มผ้าสีแดงและสีเหลืองอันน่ากำหนัดยินดี มีดวงตากว้าง มีดวงตาแดงก่ำ เกิดดีแล้วในตระกูล มีรูปร่างงาม มีรอยยิ้มอันบริสุทธิ์ ยืนประคองอัญชลีบำรุงอยู่บนรถ

๑๐๒๗.

๑๐๒๗.

‘‘ตา กมฺพุเกยูรธรา สุวาสสา, สุมชฺฌิมา อูรุถนูปปนฺนา;

วฏฺฏงฺคุลิโย สุมุขา สุทสฺสนา, รเถ ฐิตา ปญฺชลิกา อุปฏฺฐิตา.

นางอัปสรเหล่านั้นทรงกำไลแขนและทองกร นุ่งห่มผ้าอย่างดี มีเอวบาง มีสะโพกและถันอันสมบูรณ์ มีนิ้วกลมงาม มีใบหน้างดงาม น่าทัศนา ยืนประคองอัญชลีบำรุงอยู่บนรถ

๑๐๒๘.

๑๐๒๘.

‘‘อญฺญา สุเวณี สุสุ มิสฺสเกสิโย, สมํ วิภตฺตาหิ ปภสฺสราหิ จ;

อนุพฺพตา ตา ตว มานเส รตา, รเถ ฐิตา ปญฺชลิกา อุปฏฺฐิตา.

นางอัปสรบางพวกมีมวยผมงาม บางพวกมีมวยผมประดับด้วยดอกไม้หลากสี ซึ่งแบ่งไว้อย่างสม่ำเสมอและส่องสว่าง นางอัปสรเหล่านั้นเป็นผู้ประพฤติตาม ยินดีในใจของท่าน ยืนประคองอัญชลีบำรุงอยู่บนรถ

๑๐๒๙.

๑๐๒๙.

‘‘อาเวฬินิโย ปทุมุปฺปลจฺฉทา, อลงฺกตา จนฺทนสารวาสิตา;

อนุพฺพตา ตา ตว มานเส รตา, รเถ ฐิตา ปญฺชลิกา อุปฏฺฐิตา.

นางอัปสรเหล่านั้นประดับด้วยพวงมาลัย มีผิวพรรณดุจกลีบปทุมและอุบล ประดับประดาแล้ว อบอวลด้วยกลิ่นแก่นจันทน์ เป็นผู้ประพฤติตาม ยินดีในใจของท่าน ยืนประคองอัญชลีบำรุงอยู่บนรถ

๑๐๓๐.

๑๐๓๐.

‘‘ตา มาลินิโย ปทุมุปฺปลจฺฉทา, อลงฺกตา จนฺทนสารวาสิตา;

อนุพฺพตา ตา ตว มานเส รตา, รเถ ฐิตา ปญฺชลิกา อุปฏฺฐิตา.

นางอัปสรเหล่านั้นประดับด้วยพวงมาลัย มีผิวพรรณดุจกลีบปทุมและอุบล ประดับประดาแล้ว อบอวลด้วยกลิ่นแก่นจันทน์ เป็นผู้ประพฤติตาม ยินดีในใจของท่าน ยืนประคองอัญชลีบำรุงอยู่บนรถ

๑๐๓๑.

๑๐๓๑.

‘‘กณฺเฐสุ เต ยานิ ปิฬนฺธนานิ, หตฺเถสุ ปาเทสุ ตเถว สีเส;

โอภาสยนฺตี ทส สพฺพโส ทิสา, อพฺภุทฺทยํ สารทิโกว ภาณุมา.

เครื่องประดับเหล่าใดที่คอ ที่มือ ที่เท้า และที่ศีรษะของท่าน เครื่องประดับเหล่านั้นย่อมส่องสว่างไปทั่วทั้งสิบทิศ ดุจพระอาทิตย์ในฤดูสารทที่กำลังขึ้น

๑๐๓๒.

๑๐๓๒.

‘‘วาตสฺส [Pg.255] เวเคน จ สมฺปกมฺปิตา, ภุเชสุ มาลา อปิฬนฺธนานิ จ;

มุญฺจนฺติ โฆสํ รุจิรํ สุจึ สุภํ, สพฺเพหิ วิญฺญูหิ สุตพฺพรูปํ.

พวงมาลัยและเครื่องประดับที่แขน อันสั่นไหวด้วยแรงลม ย่อมเปล่งเสียงอันไพเราะ บริสุทธิ์ งดงาม ซึ่งเป็นเสียงที่วิญญูชนทั้งหลายพึงสดับ

๑๐๓๓.

๑๐๓๓.

‘‘อุยฺยานภูมฺยา จ ทุวทฺธโต ฐิตา, รถา จ นาคา ตูริยานิ จ สโร;

ตเมว เทวินฺท ปโมทยนฺติ, วีณา ยถา โปกฺขรปตฺตพาหุภิ.

ข้าแต่จอมเทพ รถ ช้าง ดนตรี และเสียง ที่ตั้งอยู่ ณ สองข้างของภูมิภาคอุทยาน ย่อมยังท่านให้บันเทิง เหมือนพิณที่บรรเลงด้วยองค์ประกอบอันงดงาม

๑๐๓๔.

๑๐๓๔.

‘‘อิมาสุ วีณาสุ พหูสุ วคฺคูสุ, มนุญฺญรูปาสุ หทเยริตํ ปีตึ;

ปวชฺชมานาสุ อตีว อจฺฉรา, ภมนฺติ กญฺญา ปทุเมสุ สิกฺขิตา.

เมื่อพิณจำนวนมากเหล่านี้ ซึ่งมีเสียงไพเราะ น่าพอใจ ถูกบรรเลง ยังปีติให้เกิดในหทัย เหล่านางอัปสรผู้ฝึกฝนมาดี ย่อมเริงระบำอย่างยิ่งในดอกบัวทิพย์

๑๐๓๕.

๑๐๓๕.

‘‘ยทา จ คีตานิ จ วาทิตานิ จ, นจฺจานิ จิมานิ สเมนฺติ เอกโต;

อเถตฺถ นจฺจนฺติ อเถตฺถ อจฺฉรา, โอภาสยนฺตี อุภโต วริตฺถิโย.

ในกาลใด การขับร้อง การประโคม และการฟ้อนรำเหล่านี้ ย่อมประสานกันเป็นหนึ่งเดียว ในกาลนั้น ณ ที่นี้ นางอัปสรย่อมฟ้อนรำ และสตรีผู้ประเสริฐย่อมส่องสว่างไปทั้งสองข้าง

๑๐๓๖.

๑๐๓๖.

‘‘โส โมทสิ ตูริยคณปฺปโพธโน, มหียมาโน วชิราวุโธริว;

อิมาสุ วีณาสุ พหูสุ วคฺคูสุ, มนุญฺญรูปาสุ หทเยริตํ ปีตึ.

ท่านนั้น อันหมู่ดนตรีทิพย์ปลุกเร้าให้เกิดปีติ อันเขาบูชาอยู่ ย่อมบันเทิงดุจท้าววชิราวุธ (เมื่อพิณจำนวนมากเหล่านี้ ซึ่งมีเสียงไพเราะ น่าพอใจ ถูกบรรเลง) ยังปีติให้เกิดในหทัย

๑๐๓๗.

๑๐๓๗.

‘‘กึ ตฺวํ ปุเร กมฺมมกาสิ อตฺตนา, มนุสฺสภูโต ปุริมาย ชาติยา;

อุโปสถํ กํ วา ตุวํ อุปาวสิ, กํ ธมฺมจริยํ วตมาภิโรจยิ.

เมื่อท่านเกิดเป็นมนุษย์ในชาติก่อน ท่านได้ทำกรรมอะไรไว้ด้วยตนเอง หรือท่านได้รักษาอุโบสถใด ท่านได้พอใจในธรรมจริยาและวัตรใด

๑๐๓๘.

๑๐๓๘.

‘‘นยีทมปฺปสฺส กตสฺส กมฺมุโน, ปุพฺเพ สุจิณฺณสฺส อุโปสถสฺส วา;

อิทฺธานุภาโว วิปุโล อยํ ตว, ยํ เทวสงฺฆํ อภิโรจเส ภุสํ.

อิทธานุภาพอันไพศาลนี้ของท่าน มิใช่ผลของกรรมที่ทำไว้น้อย หรือของอุโบสถที่ประพฤติดีแล้วในกาลก่อน (เป็นแน่) ด้วยเหตุที่ท่านรุ่งเรืองยิ่งกว่าหมู่เทพ

๑๐๓๙.

๑๐๓๙.

‘‘ทานสฺส [Pg.256] เต อิทํ ผลํ, อโถ สีลสฺส วา ปน;

อโถ อญฺชลิกมฺมสฺส, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต’’ติ.

ผลนี้เป็นผลแห่งทานของท่าน หรือว่าเป็นผลแห่งศีล หรือว่าเป็นผลแห่งการทำอัญชลีกรรม เมื่อข้าพเจ้าถามแล้ว ขอท่านจงบอกเรื่องนั้นแก่ข้าพเจ้าเถิด

๑๐๑๕. ตตฺถ สหสฺสยุตฺตนฺติ สหสฺเสน ยุตฺตํ, สหสฺสํ วา ยุตฺตํ โยชิตํ เอตสฺมินฺติ สหสฺสยุตฺตํ. กสฺส ปเนตํ สหสฺสนฺติ? ‘‘หยวาหน’’นฺติ อนนฺตรํ วุจฺจมานตฺตา หยานนฺติ อยมตฺโถ วิญฺญายเตว. หยา วาหนํ เอตสฺสาติ หยวาหนํ. เกจิ ปน ‘‘สหสฺสยุตฺตหยวาหน’’นฺติ อนุนาสิกโลปํ เอกเมว สมาสปทํ กตฺวา วณฺเณนฺติ, เอตสฺมึ ปกฺเข หยวาหนํ วิย วาหนนฺติ อตฺโถ ยุชฺชติ. หยวาหนสหสฺสยุตฺตํ ยุตฺตหยวาหนสหสฺสนฺติ หิ อตฺโถ. อปเร ปน ‘‘สหสฺสยุตฺตนฺติ สหสฺสทิพฺพาชญฺญยุตฺต’’นฺติ วทนฺติ. สนฺทนนฺติ รถํ. เนกจิตฺตนฺติ อเนกจิตฺตํ นานาวิธวิจิตฺตวนฺตํ. อุยฺยานภูมึ อภิโตติ อุยฺยานภูมิยา สมีเป. ‘‘อภิโต’’ติ หิ ปทํ อเปกฺขิตฺวา สามิอตฺเถ เอตํ อุปโยควจนํ. เกจิ ปน ‘‘อุยฺยานภูมฺยา’’ติปิ ปฐนฺติ, เต สทฺทนยมฺปิ อนุปธาเรนฺตา ปฐนฺติ. อนุกฺกมนฺติ คจฺฉนฺโต ปุรินฺทโท ภูตปตีว วาสโว วิโรจสีติ สมฺพนฺโธ.

๑๐๑๕. ในบทเหล่านั้น บทว่า สหสฺสยุตฺตํ ได้แก่ เทียมด้วยม้าพันหนึ่ง หรือว่า ม้าพันหนึ่งเทียมแล้วในรถนี้ เหตุนั้น จึงชื่อว่า สหสฺสยุตฺตํ (เทียมด้วยม้าพันหนึ่ง) ก็ม้าพันหนึ่งนี้เป็นของใคร? เพราะมีคำว่า "หยวาหนํ" กล่าวไว้ในลำดับถัดไป เนื้อความนี้ว่า เป็นของม้าย่อมเป็นอันทราบได้ ม้าเป็นพาหนะของรถนี้ เหตุนั้น จึงชื่อว่า หยวาหนํ (มีม้าเป็นพาหนะ) แต่บางอาจารย์พรรณนาโดยทำการลบตัวสะกด (อนุนาสิก) ทำให้เป็นสมาสบทเดียวกันว่า "สหสฺสยุตฺตหยวาหนํ" ในปักษ์นี้ ความหมายว่า พาหนะดุจพาหนะม้าย่อมเหมาะสม เพราะมีเนื้อความว่า สหสฺสยุตฺตหยวาหนํ คือ พาหนะที่เทียมด้วยม้าพันหนึ่ง ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า "สหสฺสยุตฺตํ" คือ เทียมด้วยม้าอาชาไนยทิพย์พันหนึ่ง บทว่า สนฺทนํ ได้แก่ รถ บทว่า เนกจิตฺตํ ได้แก่ อันวิจิตรต่างๆ นานาชนิด บทว่า อุยฺยานภูมิํ อภิโต ได้แก่ ในที่ใกล้แห่งอุทยานภูมิ เพราะว่า บทว่า "อภิโต" นี้ เป็นอุปโยควิภัตติในอรรถว่าสามี โดยอาศัยบทนั้น แต่บางอาจารย์ก็อ่านว่า "อุยฺยานภูมฺยา" อาจารย์เหล่านั้นอ่านโดยไม่พิจารณาหลักไวยากรณ์ มีความสัมพันธ์ว่า อนุกฺกมนฺติ คจฺฉนฺโต ปุรินฺทโท ภูตปตีว วาสโว วิโรจสิ (เมื่อเสด็จไปโดยลำดับ ดูก่อนปุรินททะ ผู้เป็นใหญ่กว่าภูตทั้งหลาย ดุจท้าววาสวะ ย่อมรุ่งเรือง)

๑๐๑๖. โสวณฺณมยาติ สุวณฺณมยา. เตติ ตว. รถกุพฺพรา อุโภติ รถสฺส อุโภสุ ปสฺเสสุ เวทิกา. โย หิ รถสฺส โสภนตฺถญฺเจว อุปริ ฐิตานํ คุตฺตตฺถญฺจ อุโภสุ ปสฺเสสุ เวทิกากาเรน ปริกฺเขโป กรียติ, ตสฺส ปุริมภาเค อุโภสุ ปสฺเสสุ ยาว รถีสา, ตาว หตฺเถหิ คหณโยคฺโค รถสฺส อวยววิเสโส, อิธ โส เอว กุพฺพโรติ อธิปฺเปโต. เตเนวาห ‘‘อุโภ’’ติ. อญฺญตฺถ ปน รถีสา กุพฺพโรติ วุจฺจติ. ผเลหีติ รถูปตฺถมฺภสฺส ทกฺขิณวามเภเทหิ ทฺวีหิ ผเลหิ, ปริยนฺตาเวตฺถ ผลาติ วุตฺตา. อํเสหีติ กุพฺพรผเล ปติฏฺฐิเตหิ เหฏฺฐิมอํเสหิ. อตีว สงฺคตาติ อติวิย สุฏฺฐุ สงฺคตา สุผสฺสิตา นิพฺพิวรา. อิทญฺจ สิปฺปิวิรจิเต กิตฺติมรเถ ลพฺภมานวิเสสํ ตตฺถ อาโรเปตฺวา วุตฺตํ. โส ปน อโปริสตาย อกิตฺติโม สยํชาโต เกนจิ อฆฏิโตเยว. สุชาตคุมฺพาติ สุสณฺฐิตถมฺภกสมุทายา. เย หิ เวทิกาย นิรนฺตรํ ฐิตา สุสณฺฐิตฆฏกาทิอวยววิเสสวนฺโต ถมฺภกสมุทายา, เตสํ [Pg.257] วเสเนวํ วุตฺตํ ‘‘สุชาตคุมฺพา’’ติ. นรวีรนิฏฺฐิตาติ สิปฺปาจริเยหิ นิฏฺฐาปิตสทิสา. สิปฺปาจริยา หิ อตฺตโน สรีรเขทํ อจินฺเตตฺวา วีริยพเลน สิปฺปสฺส สุฏฺฐุ วิจารณโต นเรสุ วีริยวนฺโตติ อิธ ‘‘นรวีรา’’ติ วุตฺตา. นรวีราติ วา เทวปุตฺตสฺส อาลปนํ. นิฏฺฐิตาติ ปริโยสิตา ปริปุณฺณโสภาติสยา. ‘‘นรวีรนิมฺมิตา’’ติ วา ปาโฐ, นเรสุ ธิติสมฺปนฺเนหิ นิมฺมิตสทิสาติ อตฺโถ. เอวํวิธกุพฺพรตาย อยํ ตว รโถ วิโรจติ. กึ วิย? ปนฺนรเสว จนฺโท, สุกฺกปกฺเข ปนฺนรสิยํ ปริปุณฺณกาเล จนฺทิมา วิย.

๑๐๑๖. บทว่า โสวณฺณมยา ได้แก่ อันแล้วด้วยทอง บทว่า เต ได้แก่ ของท่าน บทว่า รถกุพฺพรา อุโภ ได้แก่ ราวรถทั้งสองข้าง ส่วนประกอบที่ทำเป็นรูปราวล้อมไว้ทั้งสองข้างของรถ เพื่อความสวยงามและเพื่อป้องกันผู้ที่ยืนอยู่ข้างบน ส่วนหน้าของส่วนประกอบนั้นทั้งสองข้างจนถึงประทุนรถ มีส่วนพิเศษของรถที่ควรแก่การจับด้วยมือ ในที่นี้ ส่วนนั้นเองประสงค์เอาว่า กุพฺพร (ราวรถ) เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "อุโภ" (ทั้งสอง) แต่ในที่อื่น ประทุนรถเรียกว่า กุพฺพร บทว่า ผเลหิ ได้แก่ ด้วยแผ่นกระดานสองแผ่น คือข้างขวาและข้างซ้ายของที่ค้ำจุนรถ ในที่นี้ ส่วนปลายเรียกว่า ผลา บทว่า อํเสหิ ได้แก่ ด้วยบ่าส่วนล่างที่ตั้งอยู่บนแผ่นกระดานของราวรถ บทว่า อตีว สงฺคตา ได้แก่ เข้ากันได้สนิทดีอย่างยิ่ง สัมผัสดี ไม่มีช่องว่าง คำนี้กล่าวโดยยกเอาคุณลักษณะพิเศษที่พบได้ในรถที่ช่างฝีมือสร้างขึ้นมากล่าวในรถนั้น แต่รถนั้นเป็นของที่ไม่ได้เกิดจากฝีมือมนุษย์ เป็นของที่เกิดขึ้นเอง ไม่มีใครประกอบขึ้น บทว่า สุชาตคุมฺพา ได้แก่ มีหมู่เสาที่มีสัณฐานดี หมู่เสาที่มีส่วนประกอบพิเศษต่างๆ เช่น หม้อน้ำที่มีสัณฐานดี ตั้งอยู่ติดต่อกันที่ราวรถ เพราะอาศัยหมู่เสาเหล่านั้น จึงกล่าวอย่างนี้ว่า "สุชาตคุมฺพา" บทว่า นรวีรนิฏฺฐิตา ได้แก่ ประดุจอาจารย์ช่างฝีมือทำให้สำเร็จ เพราะว่าอาจารย์ช่างฝีมือไม่คำนึงถึงความเหน็ดเหนื่อยของตน พิจารณางานศิลปะอย่างดีด้วยกำลังความเพียร จึงได้ชื่อว่า "นรวีรา" (ผู้มีความเพียรในหมู่มนุษย์) ในที่นี้ หรือบทว่า นรวีร เป็นคำร้องเรียกเทพบุตร บทว่า นิฏฺฐิตา ได้แก่ สำเร็จแล้ว มีความงามบริบูรณ์ยิ่ง หรือมีอีกปาฐะว่า "นรวีรนิมฺมิตา" มีความหมายว่า ประดุจอันผู้มีความเพียรในหมู่มนุษย์เนรมิตขึ้น รถของท่านนี้ย่อมรุ่งเรืองเพราะมีราวรถเช่นนี้ เหมือนอะไร? เหมือนพระจันทร์ในวันเพ็ญ คือเหมือนดวงจันทร์ในเวลาเต็มดวงในวัน 15 ค่ำข้างขึ้น

๑๐๑๗. สุวณฺณชาลาวตโตติ สุวณฺณชาลเกหิ อวตโต ฉาทิโต. ‘‘สุวณฺณชาลาวิตโต’’ติปิ ปาโฐ, ควจฺฉิโตติ อตฺโถ. พหูหีติ อเนเกหิ. นานารตเนหีติ ปทุมราคผุสฺสราคาทินานาวิธรตเนหิ. สุนนฺทิโฆโสติ สุฏฺฐุ นนฺทิตพฺพโฆโส, สวนียมธุรนินฺนาโทติ อตฺโถ. สุนนฺทิโฆโสติ วา สุฏฺฐุ กตนนฺทิโฆโส, นจฺจนาทีนํ ทสฺสนาทีสุ ปวตฺติตสาธุการสทฺทาทิวเสน กตปโมทนินฺนาโทติ อตฺโถ, ‘‘กาเลน กาลํ อาสีวาทนวเสน สุฏฺฐุ ปยุตฺตนนฺทิโฆโส’’ติ จ วทนฺติ. สุภสฺสโรติ สุฏฺฐุ อติวิย โอภาสนสภาโว, ตตฺถ วา ปวตฺตมานานํ เทวตานํ โสภเนน คีตวาทิตสฺสเรน สุภสฺสโร. จามรหตฺถพาหุภีติ จามรหตฺถยุตฺตพาหูหิ อิโต จิโต จ พีชยมาน จามรกลาเปหิ เทวตานํ ภุเชหิ, ตถาภูตาหิ เทวตาหิ วา วิโรจติ.

๑๐๑๗. บทว่า สุวณฺณชาลาวตโต ได้แก่ ปกคลุมแล้วด้วยข่ายทอง มีอีกปาฐะว่า "สุวณฺณชาลาวิตโต" มีความหมายว่า มีตาข่ายทองขึงไว้ บทว่า พหูหิ ได้แก่ มากมาย บทว่า นานารตเนหิ ได้แก่ ด้วยรัตนะนานาชนิดมีปัทมราคและบุษราคัมเป็นต้น บทว่า สุนนฺทิโฆโส ได้แก่ มีเสียงอันน่าเพลิดเพลินยิ่งนัก มีความหมายว่า มีเสียงกังวานไพเราะน่าฟัง หรือบทว่า สุนนฺทิโฆโส ได้แก่ มีเสียงบันลือที่ทำขึ้นอย่างดี มีความหมายว่า มีเสียงแสดงความยินดีที่เกิดขึ้นด้วยเสียงสาธุการเป็นต้นในการชมการฟ้อนรำเป็นต้น และบางอาจารย์กล่าวว่า "มีเสียงบันลือที่เปล่งขึ้นอย่างดีเป็นครั้งคราวด้วยอำนาจการให้พร" บทว่า สุภสฺสโร ได้แก่ มีสภาพส่องสว่างอย่างยิ่ง หรือว่า มีเสียงไพเราะด้วยเสียงขับร้องและประโคมอันงดงามของเหล่าเทวดาที่อยู่ในที่นั้น บทว่า จามรหตฺถพาหุภิ ได้แก่ ย่อมรุ่งเรืองด้วยแขนของเหล่าเทวดาที่ถือพู่ขนจามรีโบกสะบัดไปมา หรือด้วยเหล่าเทวดาผู้เป็นเช่นนั้น

๑๐๑๘. นาภฺโยติ รถจกฺกานํ นาภิโย. มนสาภินิมฺมิตาติ ‘‘อิเม อีทิสา โหนฺตู’’ติ จิตฺเตน นิมฺมิตสทิสา. รถสฺส ปาทนฺตรมชฺฌภูสิตาติ รถสฺส ปาทานํ รถจกฺกานํ อนฺเตน เนมินา นานารตนสมุชฺชเลน อรานํ เวมชฺเฌน จ มณฺฑิตา. สตราชิจิตฺติตาติ อเนกวณฺณาหิ อเนกสตาหิ ราชีหิ เลขาหิ จิตฺติตา วิจิตฺตภาวํ คตา. สเตรตา วิชฺชุริวาติ สเตรตสงฺขาตวิชฺชุลตา วิย ปภาสเร วิชฺโชตนฺติ.

๑๐๑๘. บทว่า นาภฺโย ได้แก่ ดุมแห่งล้อรถทั้งหลาย บทว่า มนสาภินิมฺมิตา ได้แก่ ประดุจอันใจเนรมิตขึ้นว่า "ขอสิ่งเหล่านี้จงเป็นเช่นนี้" บทว่า รถสฺส ปาทนฺตรมชฺฌภูสิตา ได้แก่ ประดับแล้วด้วยส่วนปลายคือ กงล้อรถอันรุ่งเรืองด้วยรัตนะนานาชนิด และด้วยส่วนกลางแห่งกำทั้งหลาย บทว่า สตราชิจิตฺติตา ได้แก่ อันวิจิตรแล้วด้วยลายเส้นร้อยชนิดหลากสีสัน ถึงความเป็นของวิจิตร บทว่า สเตรตา วิชฺชุริวา ได้แก่ ย่อมส่องสว่างรุ่งเรืองดุจสายฟ้าที่ชื่อว่า สเตรตา

๑๐๑๙. อเนกจิตฺตาวตโตติ [Pg.258] อเนเกหิ มาลากมฺมาทิจิตฺเตหิ อวตโต สโมกิณฺโณ. ‘‘อเนกจิตฺตาวิตโต’’ติปิ ปฐนฺติ, โสเยว อตฺโถ, คาถาสุขตฺถํ ปน ทีฆกรณํ. ปุถู จ เนมี จาติ ปุถุลเนมิ จ, เอโก จ-กาโร นิปาตมตฺตํ. สหสฺสรํสิโกติ อเนกสหสฺสรํสิโก. ‘‘สหสฺสรํสิโย’’ติปิ ปาฬิ. อปเร ปน ‘‘นตา รํสิโย’’ติ จ ปฐนฺติ, ตตฺถ นตาติ อชิยธนุทณฺฑโก วิย โอณตา เนมิปฺปเทสา. สหสฺสรํสิโยติ สูริยมณฺฑลํ วิย วิปฺผุรนฺตกิรณชาลา. เตสนฺติ โอลมฺพมานกิงฺกิณิกชาลานํ เนมิปฺปเทสานํ.

๑๐๑๙. บทว่า อเนกจิตฺตาวตโต ได้แก่ เกลื่อนกล่นแล้วด้วยลวดลายวิจิตรต่างๆ มีลายดอกไม้เป็นต้น บางอาจารย์อ่านว่า "อเนกจิตฺตาวิตโต" ก็มี ความหมายก็อย่างเดียวกัน แต่ทำเสียงให้ยาวเพื่อความสละสลวยของคาถา บทว่า ปุถู จ เนมี จ ได้แก่ และมีกงล้อที่กว้างใหญ่ จ-อักษรตัวหนึ่งเป็นเพียงนิบาต บทว่า สหสฺสรํสิโก ได้แก่ มีรัศมีหลายพัน มีบาลีว่า "สหสฺสรํสิโย" ก็มี ส่วนอาจารย์พวกอื่นอ่านว่า "นตา รํสิโย" ก็มี ในบทนั้น บทว่า นตา ได้แก่ ส่วนของกงล้อที่โค้งงอเหมือนคันธนูที่ไม่ได้ขึ้นสาย บทว่า สหสฺสรํสิโย ได้แก่ มีข่ายแห่งรัศมีแผ่ซ่านไปดุจดวงอาทิตย์ บทว่า เตสํ ได้แก่ แห่งส่วนของกงล้อที่มีข่ายกระดิ่งห้อยอยู่

๑๐๒๐. สิรสฺมินฺติ สีเส, รถสฺส สีเสติ อตฺโถ. สิโร วา อสฺมึ รเถ. จิตฺตนฺติ วิจิตฺตํ. มณิจนฺทกปฺปิตนฺติ มณิมยมณฺฑลานุวิทฺธํ จนฺทมณฺฑลสทิเสน มณินา อนุวิทฺธํ. รุจิรํ ปภสฺสรนฺติ อิมินา ตสฺส จนฺทมณฺฑลสทิสตํเยว วิภาเวติ, สทา วิสุทฺธนฺติ อิมินา ปนสฺส จนฺทมณฺฑลโตปิ วิเสสํ ทสฺเสติ. สุวณฺณราชีหีติ อนฺตรนฺตรา วฏฺฏากาเรน สณฺฐิตาหิ สุวณฺณเลขาหิ. สงฺคตนฺติ สหิตํ. เวฬุริยราชีวาติ อนฺตรนฺตรา สุวณฺณราชีหิ ขจิตมณิมณฺฑลตฺตา เวฬุริยราชีหิ วิย โสภติ. ‘‘เวฬุริยราชีหี’’ติ จ ปฐนฺติ.

๑๐๒๐. บทว่า สิรสฺมึ ความว่า บนยอด อธิบายว่า บนยอดแห่งรถ หรือว่า ยอดในรถนี้ บทว่า จิตฺตํ ความว่า วิจิตร บทว่า มณิจนฺทกปฺปิตํ ความว่า ประดับด้วยวงแก้วมณี คือประดับด้วยแก้วมณีที่คล้ายกับดวงจันทร์ ด้วยบทว่า รุจิรํ ปภสฺสรํ นี้ ย่อมแสดงความคล้ายกับดวงจันทร์ของยอดรถนั้นนั่นเอง แต่ด้วยบทว่า สทา วิสุทฺธํ นี้ ย่อมแสดงความพิเศษของยอดรถนั้นยิ่งกว่าดวงจันทร์เสียอีก บทว่า สุวณฺณราชิหิ ความว่า ด้วยลายทองที่ตั้งอยู่เป็นวงกลมในระหว่างๆ บทว่า สงฺคตํ ความว่า ประกอบด้วย บทว่า เวฬุริยราชิวา ความว่า เพราะประดับด้วยวงแก้วมณีและลายทองในระหว่างๆ จึงงดงามราวกับลายแก้วไพฑูรย์ และบางท่านก็อ่านว่า “เวฬุริยราชิหิ”

๑๐๒๑. วาฬีติ วาฬวนฺโต สมฺปนฺนวาฬธิโน, อสฺเส สนฺธาย วทติ. ‘‘วาชี’’ติ วา ปาโฐ. มณิจนฺทกปฺปิตาติ จามโรลมฺพนฏฺฐาเนสุ มณิมยจนฺทกานุวิทฺธา. อาโรหกมฺพูติ อุจฺจา เจว ตทนุรูปปริณาหา จ, อาโรหปริณาหสมฺปนฺนาติ อตฺโถ. สุชวาติ สุนฺทรชวา ชววนฺโต มหาชวา, โสภนคติกาติ อตฺโถ. พฺรหูปมาติ พฺรหา วิย ปมินิตพฺพา, อตฺตโน ปมาณโต อธิกา วิย ปญฺญายนฺตาติ อตฺโถ. พฺรหาติ วุฑฺฒา ปวฑฺฒสพฺพงฺคปจฺจงฺคา. มหนฺตาติ มหานุภาวา มหิทฺธิกา. พลิโนติ สรีรพเลน จ อุสฺสาหพเลน จ พลวนฺโต. มหาชวาติ สีฆเวคา. มโน ตวญฺญายาติ ตว จิตฺตํ ญตฺวา. ตเถวาติ จิตฺตานุรูปเมว. สึสเรติ สํสปฺปเร, ปวตฺตเรติ อตฺโถ.

๑๐๒๑. บทว่า วาฬิ ความว่า มีแผงคอ มีหางที่สมบูรณ์ ท่านกล่าวหมายถึงม้า หรืออีกบทหนึ่งว่า “วาชี” ก็มี บทว่า มณิจนฺทกปฺปิตา ความว่า ประดับด้วยจี้รูปดวงจันทร์ทำด้วยแก้วมณีในที่ที่ห้อยพู่จามรี บทว่า อาโรหกมฺพู ความว่า สูงและมีขนาดสมส่วนกัน อธิบายว่า สมบูรณ์ด้วยความสูงและขนาด บทว่า สุชวา ความว่า มีฝีเท้าดี มีความเร็ว มีความเร็วมาก อธิบายว่า มีท่วงทีการไปที่งดงาม บทว่า พฺรหูปมา ความว่า พึงเปรียบได้กับพรหม อธิบายว่า ปรากฏประหนึ่งว่าใหญ่กว่าขนาดของตน บทว่า พฺรหา ความว่า เจริญแล้ว มีอวัยวะน้อยใหญ่เจริญเต็มที่ บทว่า มหนฺตา ความว่า มีอานุภาพมาก มีฤทธิ์มาก บทว่า พลิโน ความว่า มีกำลัง คือมีกำลังกายและกำลังความเพียร บทว่า มหาชวา ความว่า มีความเร็วสูง บทว่า มโน ตวญฺญาย ความว่า รู้จิตของท่าน บทว่า ตเถว ความว่า เป็นไปตามจิตนั่นเอง บทว่า สึสเร ความว่า ย่อมเลื่อนไป อธิบายว่า ย่อมเป็นไป

๑๐๒๒. อิเมติ ยถาวุตฺตอสฺเส สนฺธายาห. สพฺเพติ สหสฺสมตฺตาปิ. สหิตาติ สมานชวตาย สมานคมนตาย จ คติยํ สหิตา, อญฺญมญฺญํ อนูนาธิกคมนาติ อตฺโถ. จตูหิ ปาเทหิ กมนฺติ [Pg.259] คจฺฉนฺตีติ จตุกฺกมา. สมํ วหนฺตีติ ‘‘สหิตา’’ติ ปเทน วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กโรติ. มุทุกาติ มุทุสภาวา, ภทฺรา อาชานียาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อนุทฺธตา’’ติ, อุทฺธตรหิตา โขภํ อกโรนฺตาติ อตฺโถ. อาโมทมานาติ ปโมทมานา, อขฬุงฺกตาย อญฺญมญฺญํ รถิกาทีนญฺจ ตุฏฺฐึ ปเวทยนฺตาติ อตฺโถ.

๑๐๒๒. บทว่า อิเม ท่านกล่าวหมายถึงม้าที่กล่าวมาแล้ว บทว่า สพฺเพ ความว่า แม้ทั้งหมดจำนวนหนึ่งพัน บทว่า สหิตา ความว่า ไปพร้อมกันในการไปด้วยความเร็วที่เสมอกันและท่วงทีการไปที่เสมอกัน อธิบายว่า ไปโดยไม่ยิ่งหย่อนกว่ากันและกัน บทว่า จตุกฺกมา คือ ย่อมก้าวไป ย่อมไปด้วยเท้าทั้งสี่ ฉะนั้นจึงชื่อว่า จตุกฺกมา บทว่า สมํ วหนฺติ (ย่อมนำไปเสมอกัน) ทำให้เนื้อความที่กล่าวไว้แล้วด้วยบทว่า “สหิตา” ชัดเจนยิ่งขึ้น บทว่า มุทุกา ความว่า มีสภาวะอ่อนโยน อธิบายว่า เป็นม้าอาชาไนยพันธุ์ดี เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อนุทฺธตา” อธิบายว่า ปราศจากความคะนอง ไม่ทำความวุ่นวาย บทว่า อาโมทมานา ความว่า ร่าเริงยินดี อธิบายว่า เพราะความไม่พยศ จึงประกาศความพอใจแก่กันและกันและแก่สารถีเป็นต้น

๑๐๒๓. ธุนนฺตีติ จามรภารํ เกสรภารํ วาลธิญฺจ วิธุนนฺติ. วคฺคนฺตีติ กทาจิ ปเท ปทํ นิกฺขิปนฺตา วคฺคเนน คมเนน คจฺฉนฺติ. ปตนฺตีติ กทาจิ ปวตฺตนฺติ, ลงฺฆนฺตีติ อตฺโถ. ‘‘ปฺลวนฺตี’’ติ จ เกจิ ปฐนฺติ, โสเยวตฺโถ. อพฺภุทฺธุนนฺตาติ กมฺมสิปฺปินา สุกเต สุฏฺฐุ นิมฺมิเต ขุทฺทกฆณฺฏาทิอสฺสาลงฺกาเร อภิอุทฺธุนนฺตา อธิกํ อุทฺธุนนฺตา. เตสนฺติ เตสํ ปิฬนฺธนานํ.

๑๐๒๓. บทว่า ธุนนฺติ ความว่า ย่อมสลัดพู่จามรี แผงคอ และหาง บทว่า วคฺคนฺติ ความว่า บางครั้งย่อมก้าวเท้าต่อเท้าไปด้วยการเดินอย่างสง่างาม บทว่า ปตนฺติ ความว่า บางครั้งย่อมเป็นไป อธิบายว่า ย่อมกระโดด และบางท่านก็อ่านว่า “ปลวนฺติ” ความหมายก็อย่างเดียวกัน บทว่า อพฺภุทฺธุนนฺตา ความว่า สั่นเครื่องประดับม้ามีกระดิ่งเล็กเป็นต้นที่ช่างทำดีแล้ว สร้างดีแล้วอย่างยิ่ง คือสั่นอย่างยิ่ง บทว่า เตสํ ความว่า แห่งเครื่องประดับเหล่านั้น

๑๐๒๔. รถสฺส โฆโสติ ยถาวุตฺโต รถนิคฺโฆโส. อปิฬนฺธนาน จาติ อ-กาโร นิปาตมตฺตํ. ปิฬนฺธนานํ อาภรณานํ. อปิฬนฺธนนฺติ จ อาภรณปริยาโยติ วา วทนฺติ, รถสฺสานํ อาภรณานญฺจโฆโสติ อตฺโถ. ขุรสฺสนาโทติ ตุรงฺคานํ ขุรนิปาตสทฺโท. กิญฺจาปิ อสฺสา อากาเสน คจฺฉนฺติ, มธุรสฺส ปน ขุรนิปาตสทฺทสฺส อุปลทฺธิเหตุภูเตน กมฺมุนา เตสํ ขุรนิกฺเขเป ขุรนิกฺเขเป ปฏิฆาโต ลพฺภตีติ วทนฺติ. อภิหึสนาย จาติ อสฺสานํ อธิกหึสเนน จ, อนฺตรนฺตรา อสฺเสหิ ปวตฺติตเหสเนน จาติ อตฺโถ. ‘‘อภิเหสนาย จา’’ติ เกจิ ปฐนฺติ. สมิตสฺสาติ สมุทิตสฺส ทิพฺพชนสฺส โฆโส จ สุวคฺคุ สุมธุรํ สุยฺยติ. กึ วิยาติ อาห ‘‘คนฺธพฺพตูริยานิ วิจิตฺรสํวเน’’ติ, จิตฺรลตาวเน คนฺธพฺพเทวปุตฺตานํ ปญฺจงฺคิกตูริยานิ วิย. ตูริยสนฺนิสฺสิโต หิ สทฺโท ‘‘ตูริยานี’’ติ วุตฺโต นิสฺสยโวหาเรน. ‘‘คนฺธพฺพตูริยาน จ วิจิตฺรสํวเน’’ติ จ ปาโฐ, ‘‘ตูริยานญฺจ’’อิติ อนุนาสิกํ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. อปเร ‘‘คนฺธพฺพตูริยานิ วิจิตฺรปวเน’’ติ ปฐนฺติ.

๑๐๒๔. บทว่า รถสฺส โฆโส คือ เสียงกึกก้องของรถดังที่กล่าวมาแล้ว บทว่า อปิฬนฺธนาน จ อ-อักษรเป็นเพียงนิบาต (หมายถึง) แห่งเครื่องประดับทั้งหลาย หรือบางท่านกล่าวว่า บทว่า อปิฬนฺธนํ เป็นคำไวพจน์ของอาภรณ์ อธิบายว่า เสียงของรถและเครื่องประดับ บทว่า ขุรสฺสนาโท คือ เสียงกระทบกีบของม้า แม้ว่าม้าจะไปในอากาศ แต่ท่านกล่าวว่า เพราะกรรมอันเป็นเหตุให้ได้ยินเสียงกระทบกีบอันไพเราะ การกระทบจึงเกิดขึ้นทุกครั้งที่ม้ายกกีบและวางกีบ บทว่า อภิหึสนาย จ คือ ด้วยเสียงร้องอย่างยิ่งของม้า อธิบายว่า ด้วยเสียงร้องที่ม้าเปล่งออกมาในระหว่างๆ บางท่านก็อ่านว่า “อภิเหสนาย จ” เสียงของหมู่ทิพย์ที่ประชุมกัน ย่อมได้ยินอย่างไพเราะจับใจ เป็นเช่นไร? ท่านกล่าวว่า “คนฺธพฺพตูริยานิ วิจิตฺรสํวเน” เหมือนดนตรี ๕ ชนิดของเทวบุตรชาวคนธรรพ์ในป่าเถาวัลย์อันวิจิตร จริงอยู่ เสียงที่อาศัยดนตรี ท่านเรียกว่า “ตูริยานิ” โดยโวหารที่อ้างถึงที่อาศัย อีกบทหนึ่งว่า “คนฺธพฺพตูริยาน จ วิจิตฺรสํวเน” ก็มี พึงนำอนุนาสิกมาเชื่อมเป็น “ตูริยานญฺจ” บางท่านอ่านว่า “คนฺธพฺพตูริยานิ วิจิตฺรปวเน”

๑๐๒๕. รเถ ฐิตาตาติ รเถ ฐิตา เอตา. มิคมนฺทโลจนาติ มิคจฺฉาปิกานํ วิย มุทุสินิทฺธทิฏฺฐินิปาตา. อาฬารปมฺหาติ พหลสงฺคตปขุมา, โคปขุมาติ อตฺโถ. หสิตาติ ปหสิตา, ปหํสิตมุขาติ อตฺโถ[Pg.260]. ปิยํวทาติ ปิยวาทินิโย. เวฬุริยชาลาวตตาติ เวฬุริยมณิมเยน ชาเลน ฉาทิตสรีรา. ตนุจฺฉวาติ สุขุมจฺฉวิโย. สเทวาติ สทา เอว สพฺพกาลเมว. คนฺธพฺพสูรคฺคปูชิตาติ คนฺธพฺพเทวตาหิ เจว อปราหิ จ อคฺคเทวตาหิ ลทฺธปูชา.

๑๐๒๕. บทว่า รเถ ฐิตาตา ความว่า เหล่านางนี้ยืนอยู่ในรถ บทว่า มิคมณฺฑโลจนา ความว่า มีสายตาที่อ่อนโยนและนุ่มนวลเหมือนลูกเนื้อทราย บทว่า อาฬารปมฺหา ความว่า มีขนตางอนหนา อธิบายว่า มีขนตางอนเหมือนขนตาวัว บทว่า หสิตา ความว่า ยิ้มแย้ม อธิบายว่า มีใบหน้ายิ้มแย้ม บทว่า ปิยํวทา ความว่า พูดจาไพเราะ บทว่า เวฬุริยชาลาวตตา ความว่า มีร่างกายปกคลุมด้วยตาข่ายที่ทำด้วยแก้วไพฑูรย์ บทว่า ตนุจฺฉวา ความว่า มีผิวพรรณละเอียดอ่อน บทว่า สเทว ความว่า เสมอไปนั่นเอง คือ ตลอดกาลทุกเมื่อนั่นเอง บทว่า คนฺธพฺพสูรคฺคปูชิตา ความว่า ได้รับการบูชาจากเทวดาชาวคนธรรพ์และจากเทวดาชั้นผู้ใหญ่อื่นๆ

๑๐๒๖. ตา รตฺตรตฺตมฺพรปีตวาสสาติ รชนียรูปา จ รตฺตปีตวตฺถา จ. อภิรตฺตโลจนาติ วิเสสโต รตฺตราชีหิ อุปโสภิตนยนา. กุเล สุชาตาติ สินฺธวกุเล สุชาตา วิสิฏฺฐเทวนิกาเย สมฺภวา. สุตนูติ สุนฺทรสรีรา. สุจิมฺหิตาติ สุทฺธสิตกรณา.

๑๐๒๖. บทว่า ตา รตฺตรตฺตมฺพรปีตวาสสา ความว่า นางเหล่านั้นมีรูปงามน่ารักและนุ่งห่มผ้าสีแดงและสีเหลือง บทว่า อภิรตฺตโลจนา ความว่า มีดวงตางดงามเป็นพิเศษด้วยริ้วสีแดง บทว่า กุเล สุชาตา ความว่า เกิดดีในตระกูล คือเกิดดีในตระกูลสินธพ เกิดในหมู่เทวดาที่วิเศษ บทว่า สุตนู ความว่า มีร่างกายงดงาม บทว่า สุจิมฺหิตา ความว่า มีรอยยิ้มที่บริสุทธิ์

๑๐๒๗. ตา กมฺพุเกยูรธราติ สุวณฺณมยเกยูรธรา. สุมชฺฌิมาติ วิลคฺคมชฺฌา. อูรุถนูปปนฺนาติ สมฺปนฺนอูรุถนา, กทลิกฺขนฺธสทิสอูรุ เจว สมุคฺคสทิสถนา จ. วฏฺฏงฺคุลิโยติ อนุปุพฺพโต วฏฺฏงฺคุลิโย. สุมุขาติ สุนฺทรมุขา, ปมุทิตมุขา วา. สุทสฺสนาติ ทสฺสนียา.

๑๐๒๗. บทว่า ตา กมฺพุเกยูรธรา ความว่า นางเหล่านั้นสวมทองกรที่ทำด้วยทองคำ บทว่า สุมชฺฌิมา ความว่า มีเอวคอดกิ่ว บทว่า อูรุถนูปปนฺนา ความว่า สมบูรณ์ด้วยต้นขาและถัน คือมีต้นขาเหมือนลำกล้วยและมีถันเหมือนผอบ บทว่า วฏฺฏงฺคุลิโย ความว่า มีนิ้วกลมเรียวไปตามลำดับ บทว่า สุมุขา ความว่า มีใบหน้างดงาม หรือมีใบหน้าเบิกบาน บทว่า สุทสฺสนา ความว่า น่าดูน่าชม

๑๐๒๘. อญฺญาติ เอกจฺจา. สุเวณีติ สุนฺทรเกสเวณิโย. สุสูติ ทหรา. มิสฺสเกสิโยติ รตฺตมาลาทีหิ มิสฺสิตเกสวฏฺฏิโย. กถํ? สมํ วิภตฺตาหิ ปภสฺสราหิ จาติ, สมํ อญฺญมญฺญสทิสํ นานาวิภตฺติวเสน วิภตฺตาหิ สุวณฺณจีราทิขจิตาหิ อินฺทนีลมณิอาทโย วิย ปภสฺสราหิ เกสวฏฺฏีหิ มิสฺสิตเกสิโยติ โยชนา. อนุพฺพตาติ อนุกูลกิริยา. ตาติ อจฺฉราโย.

๑๐๒๘. บทว่า Aññā ความว่า บางพวก. บทว่า Suveṇī ความว่า มีมวยผมอันงดงาม. บทว่า Susū ความว่า ยังเยาว์วัย. บทว่า Missakesiyo ความว่า มีช้องผมอันระคนด้วยระเบียบดอกไม้สีแดงเป็นต้น. ถามว่า อย่างไร? แก้ว่า พึงประกอบความว่า มีผมอันระคนแล้วด้วยช้องผมที่รุ่งเรืองประดุจแก้วอินทนิลเป็นต้น อันประดับด้วยแผ่นทองเป็นต้น อันแบ่งไว้โดยประการต่างๆ เสมอกัน คือคล้ายกันและกัน. บทว่า Anubbatā ความว่า มีการกระทำตามสมควร. บทว่า Tā ได้แก่ นางอัปสรเหล่านั้น.

๑๐๒๙. จนฺทนสารโวสิตาติ สารภูเตน ทิพฺพจนฺทเนน อุลฺลิตฺตา วิจฺฉุริตา.

๑๐๒๙. บทว่า Candanasāravositā ความว่า อันลูบไล้ทาบทาแล้วด้วยแก่นจันทน์อันเป็นทิพย์.

๑๐๓๑. กณฺเฐสูติอาทินา คีวูปคหตฺถูปคปาทูปคสีสูปคาทิอาภรณานิ ทสฺเสติ. โอภาสยนฺตีติ กณฺเฐสุ ยานิ ปิฬนฺธนานิ, เตหิ โอภาสยนฺตีติ โยชนา. เอวํ เสเสสุปิ. อพฺภุทฺทยนฺติ อภิอุคฺคจฺฉนฺโต, ‘‘อพฺภุทฺทส’’นฺติปิ ปาโฐ, โสเยวตฺโถ. สารทิโกติ สรทกาลิโก. ภาณุมาติ สูริโย. โส หิ อพฺภาทิโทสวิรเหน ทสปิ ทิสา สุฏฺฐุ โอภาเสติ.

๑๐๓๑. ด้วยบทว่า Kaṇṭhesu เป็นต้น ทรงแสดงเครื่องประดับที่ประดับคอ ประดับมือ ประดับเท้า และประดับศีรษะเป็นต้น. บทว่า Obhāsayantī พึงประกอบความว่า ย่อมยังทิศให้สว่างด้วยเครื่องประดับทั้งหลายใดที่มีอยู่ที่คอ. แม้ในบทที่เหลือ ก็มีนัยนี้. บทว่า Abbhuddayan ความว่า กำลังขึ้นไป. มีปาฐะว่า abbhuddasan ก็มี, ความก็อย่างเดียวกัน. บทว่า Sāradiko ความว่า เกิดในสารทกาล. บทว่า Bhāṇumā ได้แก่ พระอาทิตย์. จริงอยู่ พระอาทิตย์นั้นปราศจากโทษคือเมฆเป็นต้น ย่อมยังทิศทั้ง ๑๐ ให้สว่างดี.

๑๐๓๒. วาตสฺส เวเคน จาติ มนุญฺญคนฺธูปหารํ สทฺทูปหารญฺจ กโรนฺเตน อุปหรนฺเตน วิย วายนฺเตน วาตสฺส เวเคน รถตุรงฺคเวเคน จ. มุญฺจนฺตีติ [Pg.261] วิสฺสชฺเชนฺติ. รุจิรนฺติ ปญฺจงฺคิกตูริยานิ วิย อุปรูปริ รุจิทายกํ. สุจินฺติ สุทฺธํ อสํสฏฺฐํ. สุภนฺติ มนุญฺญํ. สพฺเพหิ วิญฺญูหิ สุตพฺพรูปนฺติ สพฺเพหิปิ วิญฺญุชาติเกหิ คนฺธพฺพสมยญฺญูหิ โสตพฺพํ สวนียํ อุตฺตมสภาวํ โฆสํ มุญฺจนฺตีติ โยชนา.

๑๐๓๒. บทว่า Vātassa vegena ca ความว่า ด้วยความเร็วของลมที่พัดประหนึ่งว่ากำลังทำและนำมาถวายซึ่งของหอมและเสียงอันน่ารื่นรมย์ และด้วยความเร็วของรถและม้า. บทว่า Muñcanti ความว่า ย่อมเปล่งออก. บทว่า Ruciran ความว่า ให้เกิดความยินดีซ้ำแล้วซ้ำเล่า ดุจดนตรีมีองค์ ๕. บทว่า Sucin ความว่า บริสุทธิ์ ไม่ระคนกัน. บทว่า Subhan ความว่า น่ารื่นรมย์. บทว่า Sabbehi viññūhi sutabbarūpan พึงประกอบความว่า ย่อมเปล่งเสียงอันมีสภาพสูงสุด อันบัณฑิตทั้งปวงผู้รู้ศิลปะการดนตรีพึงฟัง ควรฟัง.

๑๐๓๓. อุยฺยานภูมฺยาติ อุยฺยานภูมิยํ. ทุวทฺธโตติ ทฺวีหิ อทฺธปสฺเสหิ. ‘‘ทุภโต จ ฐิตา’’ติปิ ปฐนฺติ, โสเยวตฺโถ. รถาติ รเถ. นาคาติ นาเค. อุปโยคตฺเถ หิ เอตํ ปจฺจตฺตวจนํ. สโรติ รถนาคตูริยานิ ปฏิจฺจ นิพฺพตฺโต สโร. เทวินฺทาติ เทวปุตฺตํ อาลปติ. วีณา ยถา โปกฺขรปตฺตพาหุภีติ ยถา วีณา สมฺมเทว โยชิเตหิ โทณิปตฺตพาหุทณฺเฑหิ ตํตํมุจฺฉนานุรูปํ อวฏฺฐิเตหิ วาทิยมานา สุณนฺตํ ชนํ ปโมเทติ, เอวํ ตํ รถาทโย อตฺตโน สเรน ปโมทยนฺติ. สุสิกฺขิตภาเวน โปกฺขรภาวํ สุนฺทรภาวํ ปตฺเตหิ วีณาวาทกสฺส หตฺเถหิ ปวาทิตา วีณา ยถา มหาชนํ ปโมเทติ, เอวํ ตํ รถาทโย อตฺตโน สเรน ปโมทยนฺตีติ.

๑๐๓๓. บทว่า Uyyānabhūmyā ความว่า ในพื้นอุทยาน. บทว่า Duvaddhato ความว่า โดยกึ่งแห่งข้างทั้งสอง. บางทีก็อ่านว่า Dubhato ca ṭhitā, ความก็อย่างเดียวกัน. บทว่า Rathā คือ rathe (ในรถ). บทว่า Nāgā คือ nāge (บนช้าง). จริงอยู่ ปัจจัตตวจนะนี้ลงในอรรถว่าอุปโยคะ (ในที่นี้คือ ใน, บน). บทว่า Saro ได้แก่ เสียงที่เกิดขึ้นอาศัยรถ ช้าง และดนตรี. บทว่า Devinda เป็นคำร้องเรียกเทวบุตร. บทว่า Vīṇā yathā pokkharapattabāhubhī ความว่า พิณอันเขาดีดอยู่ด้วยกะโหลกพิณ คันพิณ และลูกบิดที่ประกอบไว้ดีแล้ว ตั้งไว้เหมาะแก่สำเนียงเพลงนั้นๆ ย่อมยังผู้ฟังให้บันเทิง ฉันใด, รถเป็นต้นก็ย่อมยังท่านให้บันเทิงด้วยเสียงของตน ฉันนั้น. อีกอย่างหนึ่ง พิณอันมือของคนดีดพิณซึ่งถึงความเป็นของงามเพราะได้ฝึกมาดีแล้วดีดอยู่ ย่อมยังมหาชนให้บันเทิง ฉันใด, รถเป็นต้นก็ย่อมยังท่านให้บันเทิงด้วยเสียงของตน ฉันนั้น.

๑๐๓๔. อิมาสุ วีณาสูติ คาถาย อยํ สงฺเขปตฺโถ – อิมาสุ อุชุโกฏิวงฺกพฺรหตีนนฺทินีติสรอาทิเภทาสุ พหูสุ วีณาสุ สินิทฺธมธุรสฺสรตาย วคฺคูสุ ตโต เอว มนุญฺญรูปาสุ หทเยริตํ หทยงฺคมํ หทยหารินึ ปีตึ ปีตินิมิตฺตํ ปวชฺชมานาสุ ปวาทิยมานาสุ อจฺฉรา เทวกญฺญา ปีติเวคุกฺขิตฺตตาย อตฺตโน สุสิกฺขิตตาย จ ทิพฺพปทุเมสุ ภมนฺติ นจฺจํ ทสฺเสนฺติโย สญฺจรนฺติ.

๑๐๓๔. คาถาว่า Imāsu vīṇāsu นี้ มีความย่อดังนี้ – เมื่อพิณจำนวนมากเหล่านี้ ซึ่งมีหลายชนิด คือ อุชุโกฏิ วังกะ พรหตี นันทินี ติสระ เป็นต้น อันมีเสียงไพเราะเพราะมีเสียงอ่อนหวานและกลมกล่อม และมีรูปอันน่ารื่นรมย์ด้วยเหตุนั้นเอง กำลังบรรเลงอยู่ คือดีดอยู่ ซึ่งความปิติอันซาบซ่านไปในหทัย เข้าถึงหทัย และนำไปซึ่งหทัย อันเป็นนิมิตแห่งความปิติ, นางอัปสรคือนางเทวกัญญา อันความเร็วแห่งปิติยกขึ้นแล้ว และเพราะความเป็นผู้ฝึกฝนมาดีของตน ย่อมท่องเที่ยวไปในดอกบัวทิพย์ทั้งหลาย พลางแสดงการฟ้อนรำ.

๑๐๓๕. อิมานีติ อิทํ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ ‘‘อิมานิ คีตานิ, อิมานิ วาทิตานิ, อิมานิ นจฺจานิ จา’’ติ. สเมนฺติ เอกโตติ เอกชฺฌํ สมรสานิ โหนฺติ. อถ วา สเมนฺติ เอกโตติ เอกโต เอกชฺฌํ สมานิ สมรสานิ กโรนฺติ, ตนฺติสฺสรํ คีตสฺสเรน, คีตสฺสรญฺจ ตนฺติสฺสเรน สํสนฺทนฺติโย นจฺจเนน ยถาธิคเต หสฺสาทิรเส อปริหาเปนฺติโย สเมนฺติ สมาเนนฺตีติ อตฺโถ. อตฺเถตฺถ นจฺจนฺติ อเถตฺถ อจฺฉรา โอภาสยนฺตีติ เอวํ คีตาทีนิ สมรเส กโรนฺติโย อถ อญฺญา เอกจฺจา อจฺฉรา เอตฺถ เอตสฺมึ ตว รเถ นจฺจนฺติ, อถ อญฺญา วริตฺถิโย อุตฺตมิตฺถิโย นจฺจํ ปสฺสนฺติโย อตฺตโน สรีโรภาเสน เจว วตฺถาภรณโอภาเสน จ เอตฺถ [Pg.262] เอตสฺมึ ปเทเส อุภโต ทฺวีสุ ปสฺเสสุ ทสปิ ทิสา เกวลํ โอภาสยนฺติ วิชฺโชตยนฺตีติ อตฺโถ.

๑๐๓๕. บทว่า Imāni นี้ พึงประกอบเข้ากับแต่ละบทว่า ‘imāni gītāni, imāni vāditāni, imāni naccāni cā’ (การขับร้องเหล่านี้, การประโคมเหล่านี้, และการฟ้อนรำเหล่านี้). บทว่า Samenti ekato ความว่า ย่อมมีความไพเราะกลมกลืนเป็นอันเดียวกัน. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า samenti ekato ความว่า ย่อมกระทำให้สม่ำเสมอ มีรสเสมอกันโดยพร้อมเพรียงกัน คือ นางอัปสรเหล่านั้นเชื่อมเสียงเครื่องดนตรีกับเสียงขับร้อง และเสียงขับร้องกับเสียงเครื่องดนตรี ไม่ทำให้รสคือความร่าเริงเป็นต้นที่ได้แล้วเสื่อมไปด้วยการฟ้อนรำ, ท่านกล่าวว่า samenti คือทำให้กลมกลืนกัน. บทว่า Atthettha naccanti athettha accharā obhāsayantī ความว่า นางอัปสรบางพวกกระทำการขับร้องเป็นต้นให้มีรสเสมอกันอย่างนี้แล้ว ย่อมฟ้อนรำอยู่ในรถของท่านนี้, ส่วนนางอัปสรอื่นผู้เป็นสตรีประเสริฐ มองดูการฟ้อนรำอยู่ ย่อมยังทิศทั้ง ๑๐ ในที่นี้ ในประเทศนี้ ในข้างทั้งสองให้สว่างไสวโดยส่วนเดียว ด้วยรัศมีแห่งร่างกายของตนและด้วยรัศมีแห่งผ้าและเครื่องประดับ, นี้คือความหมาย.

๑๐๓๖. โสติ โส ตฺวํ เอวํภูโต. ตูริยคณปฺปโพธโนติ ทิพฺพตูริยสมูเหน กตปีติปโพธโน. มหียมาโนติ ปูชียมาโน. วชิราวุโธริวาติ อินฺโท วิย.

๑๐๓๖. บทว่า So ความว่า ท่านผู้เป็นเช่นนั้น. บทว่า Tūriyagaṇappabodhanano ความว่า ผู้มีความปีติอันหมู่ทิพยดุริยางค์กระทำให้ตื่นแล้ว. บทว่า Mahīyamāno ความว่า ผู้อันเขาทั้งหลายบูชาอยู่. บทว่า Vajirāvudhoriva ความว่า ดุจท้าววชิราวุธ (พระอินทร์).

๑๐๓๗. อุโปสถํ กํ วา ตุวํ อุปาวสีติ อญฺเญหิปิ อุโปสโถ อุปวสียติ, ตฺวํ กํ วา กีทิสํ นาม อุโปสถํ อุปวสีติ ปุจฺฉติ. ธมฺมจริยนฺติ ทานาทิปุญฺญปฏิปตฺตึ. วตนฺติ วตสมาทานํ. อภิโรจยีติ อภิโรเจสิ, รุจฺจิตฺวา ปูเรสีติ อตฺโถ. ‘‘อภิราธยี’’ติปิ ปาโฐ, สาเธสิ นิปฺผาเทสีติ อตฺโถ.

๑๐๓๗. บทว่า Uposathaṃ kaṃ vā tuvaṃ upāvasī ความว่า แม้คนอื่นๆ ก็จำอุโบสถกัน, แต่ท่านจำอุโบสถชนิดไหนเล่าหนอ? ดังนี้. บทว่า Dhammacariyan ได้แก่ การประพฤติบุญมีทานเป็นต้น. บทว่า Vatan ได้แก่ การสมาทานวัตร. บทว่า Abhirocayi คือ abhirocesi (ท่านยินดียิ่งแล้ว), ความว่า ยินดีแล้วจึงบำเพ็ญให้เต็ม. มีปาฐะว่า Abhirādhayī ก็มี, ความว่า ทำให้สำเร็จแล้ว ทำให้เสร็จสิ้นแล้ว.

๑๐๓๘. อิทนฺติ นิปาตมตฺตํ, อิทํ วา ผลนฺติ อธิปฺปาโย. อภิโรจเสติ อภิภวิตฺวา วิชฺโชตสิ.

๑๐๓๘. บทว่า Idan เป็นเพียงนิบาต, หรือมีความหมายว่า ผลนี้. บทว่า Abhirocasi ความว่า ท่านย่อมรุ่งเรืองครอบงำ (ผู้อื่น).

เอวํ มหาเถเรน ปุฏฺโฐ เทวปุตฺโต ตมตฺถํ อาจิกฺขิ. เตน วุตฺตํ –

เทวบุตรถูกพระมหาเถระถามอย่างนี้แล้ว ได้บอกเนื้อความนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า –

๑๐๔๐.

๑๐๔๐.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิโต;

ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ.

เทวบุตรนั้นมีใจยินดี ถูกพระโมคคัลลานะถามแล้ว เมื่อถูกถามปัญหา ได้พยากรณ์ว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร.

๑๐๔๑.

๑๐๔๑.

‘‘ชิตินฺทฺริยํ พุทฺธมโนมนิกฺกมํ, นรุตฺตมํ กสฺสปมคฺคปุคฺคลํ;

อวาปุรนฺตํ อมตสฺส ทฺวารํ, เทวาติเทวํ สตปุญฺญลกฺขณํ.

ข้าพเจ้าได้เห็นพระพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ผู้ทรงชนะอินทรีย์ มีพระทัยไม่มัวหมอง เป็นบุรุษสูงสุด เป็นบุคคลผู้เลิศ ผู้ทรงเปิดประตูแห่งอมตะ เป็นเทวดายิ่งกว่าเทวดา มีพระลักษณะแห่งบุญร้อยประการ.

๑๐๔๒.

๑๐๔๒.

‘‘ตมทฺทสํ กุญฺชรโมฆติณฺณํ, สุวณฺณสิงฺคีนทพิมฺพสาทิสํ;

ทิสฺวาน ตํ ขิปฺปมหุํ สุจีมโน, ตเมว ทิสฺวาน สุภาสิตทฺธชํ.

ข้าพเจ้าได้เห็นพระองค์ผู้ดุจพญาช้างผู้ข้ามโอฆะได้แล้ว เสมือนรูปทองชมพูนุท, ครั้นเห็นพระองค์ผู้เป็นดุจธงชัยแห่งสุภาษิตแล้ว ข้าพเจ้าก็มีใจผ่องใสโดยฉับพลัน.

๑๐๔๓.

๑๐๔๓.

‘‘ตมนฺนปานํ อถวาปิ จีวรํ, สุจึ ปณีตํ รสสา อุเปตํ;

ปุปฺผาภิกิณฺณมฺหิ สเก นิเวสเน, ปติฏฺฐเปสึ ส อสงฺคมานโส.

ข้าพเจ้าได้ตั้งไว้ซึ่งข้าวและน้ำ หรือจีวร อันสะอาด ประณีต ประกอบด้วยรส ในนิเวศน์ของตนที่เกลื่อนกล่นด้วยดอกไม้ (ถวายแด่พระองค์) ผู้มีพระทัยไม่ข้องเกี่ยว.

๑๐๔๔.

๑๐๔๔.

‘‘ตมนฺนปาเนน [Pg.263] จ จีวเรน จ, ขชฺเชน โภชฺเชน จ สายเนน จ;

สนฺตปฺปยิตฺวา ทฺวิปทานมุตฺตมํ, โส สคฺคโส เทวปุเร รมามหํ.

ข้าพเจ้าได้ยังพระองค์ผู้สูงสุดกว่าสัตว์สองเท้าให้ทรงยินดีแล้ว ด้วยข้าวและน้ำนั้น ด้วยจีวร ด้วยของขบเคี้ยว ของฉัน และของลิ้มรส, ข้าพเจ้านั้นไปสู่สวรรค์ ย่อมรื่นรมย์อยู่ในเทวปุระ.

๑๐๔๕.

๑๐๔๕.

‘‘เอเตนุปาเยน อิมํ นิรคฺคฬํ, ยญฺญํ ยชิตฺวา ติวิธํ วิสุทฺธํ;

ปหายหํ มานุสกํ สมุสฺสยํ, อินฺทูปโม เทวปุเร รมามหํ.

เราบูชายัญอันไม่มีลิ่มสลักนี้ อันบริสุทธิ์ ๓ อย่าง ด้วยอุบายนี้แล้ว ละอัตภาพของมนุษย์ เปรียบดังพระจันทร์ ย่อมรื่นรมย์อยู่ในเมืองเทพ

๑๐๔๖.

๑๐๔๖.

‘‘อายุญฺจ วณฺณญฺจ สุขํ พลญฺจ, ปณีตรูปํ อติกงฺขตา มุนิ;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ พหุํ สุสงฺขตํ, ปติฏฺฐเปตพฺพมสงฺคมานเส.

ข้าแต่พระมุนี ผู้ปรารถนายิ่งซึ่งอายุ วรรณะ สุขะ พละ และรูปอันประณีต พึงถวายข้าวและน้ำอันมากมายที่ปรุงดีแล้ว ในพระตถาคตผู้มีพระทัยไม่ข้อง

๑๐๔๗.

๑๐๔๗.

‘‘นยิมสฺมึ โลเก ปรสฺมึ วา ปน, พุทฺเธน เสฏฺโฐ ว สโม ว วิชฺชติ;

อาหุเนยฺยานํ ปรมาหุตึ คโต, ปุญฺญตฺถิกานํ วิปุลปฺผเลสิน’’นฺติ.

ก็ในโลกนี้หรือในโลกอื่น บุคคลผู้ประเสริฐกว่าหรือเสมอกว่าพระพุทธเจ้าไม่มี พระองค์ทรงเป็นยอดอาหุไนยบุคคล ของเหล่าผู้ต้องการบุญ แสวงหาผลอันไพบูลย์

๑๐๔๑. ตตฺถ ชิตินฺทฺริยนฺติ มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ โพธิมูเลเยว อคฺคมคฺเคน ชิตตฺตา นิพฺพิเสวนภาวสฺส กตตฺตา ชิตินฺทฺริยํ. อภิญฺเญยฺยาทีนํ อภิญฺเญยฺยาทิภาวโต อนวเสสโต อภิสมฺพุทฺธตฺตา พุทฺธํ. ปุริปุณฺณวีริยตาย อโนมนิกฺกมํ จตุรงฺคสมนฺนาคตสฺส วีริยสฺส จตุพฺพิธสมฺมปฺปธานสฺส จ ปาริปูริยาติ อตฺโถ. นรุตฺตมนฺติ นรานํ อุตฺตมํ ทฺวิปทุตฺตมํ. กสฺสปนฺติ ภควนฺตํ โคตฺเตน วทติ. อวาปุรนฺตํ อมตสฺส ทฺวารนฺติ โกณาคมนสฺส ภควโต สาสนนฺตรธานโต ปภุติ ปิหิตํ นิพฺพานมหานครสฺส ทฺวารํ อริยมคฺคํ วิวรนฺตํ. เทวาติเทวนฺติ สพฺเพสมฺปิ เทวานํ อติเทวํ. สตปุญฺญลกฺขณนฺติ อเนกสตปุญฺญวเสน นิพฺพตฺตมหาปุริสลกฺขณํ.

๑๐๔๑. ในบทเหล่านั้น บทว่า jitindriyaṃ ได้แก่ ชื่อว่าผู้มีอินทรีย์อันชนะแล้ว เพราะทรงชนะอินทรีย์ทั้งหลายมีใจเป็นที่ ๖ ด้วยอัคคมรรคที่โคนต้นโพธิ์นั่นเอง เพราะทรงกระทำให้สิ้นเสี้ยนหนาม ชื่อว่า พุทธะ เพราะตรัสรู้พร้อมโดยไม่เหลือเศษ ซึ่งธรรมมีอภิญเญยยธรรมเป็นต้น โดยความเป็นอภิญเญยยธรรมเป็นต้น ชื่อว่า ผู้มีความเพียรไม่ทราม เพราะมีความเพียรเต็มเปี่ยม อธิบายว่า เพราะความบริบูรณ์แห่งวิริยะที่ประกอบด้วยองค์ ๔ และสัมมัปปธาน ๔ บทว่า naruttamaṃ ได้แก่ ผู้สูงสุดแห่งนรชน ผู้สูงสุดแห่งสัตว์สองเท้า ด้วยบทว่า kassapaṃ เป็นการกล่าวถึงพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยโคตร บทว่า avāpurantaṃ amatassa dvāraṃ ได้แก่ ผู้ทรงเปิดอริยมรรคอันเป็นประตู่แห่งพระมหานครคือนิพพาน ซึ่งถูกปิดแล้วจำเดิมแต่กาลอันตรธานแห่งพระศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าโกนาคมนะ บทว่า devātidevaṃ ได้แก่ ผู้เป็นเทพยิ่งกว่าเทพทั้งปวง บทว่า satapuññalakkhaṇaṃ ได้แก่ ผู้มีมหาปุริสลักษณะอันเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งบุญนับร้อยมิถ้วน

๑๐๔๒. กุญฺชรนฺติ กิเลสปฏิสตฺตุนิมฺมทฺทเนน กุญฺชรสทิสํ, มหานาคนฺติ อตฺโถ. จตุนฺนํ โอฆานํ สํสารมโหฆสฺส ตริตตฺตา โอฆติณฺณํ. สุวณฺณสิงฺคีนทพิมฺพสาทิสนฺติ [Pg.264] สิงฺคีสุวณฺณชมฺพุนทสุวณฺณรูปสทิสํ, กญฺจนสนฺนิภตฺตจนฺติ อตฺโถ. ทิสฺวาน ตํ ขิปฺปมหุํ สุจีมโนติ ตํ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธํ ทิสฺวา ขิปฺปํ ตาวเทว ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา’’ติ ปสาทวเสน กิเลสมลาปคมเนน สุจิมโน วิสุทฺธมโน อโหสึ, ตญฺจ โข ตเมว ทิสฺวาน ตํ ทิสฺวา เอว. สุภาสิตทฺธชนฺติ ธมฺมทฺธชํ.

๑๐๔๒. บทว่า kuñjaraṃ ได้แก่ ผู้เปรียบดังช้างพลาย เพราะทรงย่ำยีข้าศึกคือกิเลส อธิบายว่า ผู้เป็นพญานาค ชื่อว่า ผู้ข้ามโอฆะแล้ว เพราะทรงข้ามโอฆะ ๔ และมหาสังสารโอฆะได้แล้ว บทว่า suvaṇṇasiṅgīnadabimbasādisaṃ ได้แก่ ผู้เปรียบดังรูปทองสิงคีและทองชมพูนท อธิบายว่า ผู้มีพระฉวีวรรณดังทองคำ บทว่า disvāna taṃ khippamahuṃ sucīmano ความว่า ได้เห็นพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นแล้ว ในทันใดนั้นเอง ก็ได้มีใจสะอาด มีใจบริสุทธิ์ เพราะความเลื่อมใสว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า” และเพราะปราศจากมลทินคือกิเลส และการนั้นได้เกิดขึ้นเพราะเห็นพระองค์นั่นเอง คือเพราะได้เห็นพระองค์เท่านั้น บทว่า subhāsitaddhajaṃ ได้แก่ ผู้มีธรรมเป็นธงชัย

๑๐๔๓. ตมนฺนปานนฺติ ตมฺหิ ภควติ อนฺนญฺจ ปานญฺจ. อถวาปิ จีวรนฺติ อถ จีวรมฺปิ. รสสา อุเปตนฺติ รเสน อุเปตํ สาทุรสํ, อุฬารนฺติ อตฺโถ. ปุปฺผาภิกิณฺณมฺหีติ คนฺถิเตหิ จ อคนฺถิเกหิ จ ปุปฺเผหิ โอลมฺพนวเสน สนฺถรณวเสน จ อภิกิณฺเณ. ปติฏฺฐเปสินฺติ ปฏิปาเทสึ อทาสึ. อสงฺคมานโสติ กตฺถจิ อลคฺคจิตฺโต โส อหนฺติ โยชนา.

๑๐๔๓. บทว่า tamannapānaṃ ได้แก่ ข้าวและน้ำในพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น บทว่า athavāpi cīvaraṃ ได้แก่ อีกอย่างหนึ่ง แม้จีวร บทว่า rasasā upetaṃ ได้แก่ ประกอบด้วยรส มีรสอร่อย อธิบายว่า มีรสเลิศ บทว่า pupphābhikiṇṇamhi ได้แก่ ในที่เกลื่อนกล่นด้วยดอกไม้ทั้งที่ร้อยและมิได้ร้อย โดยเป็นของห้อยย้อยและโดยเป็นของปูลาด บทว่า patiṭṭhapesiṃ ได้แก่ ได้จัดถวาย ได้ถวายแล้ว บทว่า asaṅgamānaso ความว่า เราผู้นั้นมีจิตไม่ติดข้องในวัตถุใดๆ ดังนี้เป็นโยชนา

๑๐๔๔. สคฺคโสติ อปราปรูปปตฺติวเสน สคฺเค สคฺเค, ตตฺถาปิ จ เทวปุเร สุทสฺสนมหานคเร. รมามีติ กีฬามิ โมทามิ.

๑๐๔๔. บทว่า saggaso ได้แก่ ในสวรรค์ชั้นนั้นๆ ด้วยอำนาจแห่งการอุบัติบ่อยๆ และแม้ในสวรรค์นั้น ก็คือในเทวบุรี คือสุทัสสนมหานคร บทว่า ramāmi ได้แก่ ย่อมเล่น ย่อมบันเทิง

๑๐๔๕. เอเตนุปาเยนาติ โคปาลพฺราหฺมณกาเล สสาวกสงฺฆสฺส กสฺสปภควโต ยถา อสทิสทานํ อทาสึ, เอเตน อุปาเยน. อิมํ นิรคฺคฬํ ยญฺญํ ยชิตฺวา ติวิธํ วิสุทฺธนฺติ อนาวฏทฺวารตาย มุตฺตจาคตาย จ นิรคฺคฬํ, ตีสุปิ กาเลสุ ตีหิ ทฺวาเรหิ กรณการาปนานุสฺสรณวิธีหิ สมฺปนฺนตาย ติวิธํ, ตตฺถ สํกิเลสาภาเวน วิสุทฺธํ อปริมิตธนปริจฺจาคภาเวน มหาจาคตาย ยญฺญํ ยชิตฺวา, มหาทานํ ทตฺวาติ อตฺโถ. ตํ ปน ทานํ จิรกตมฺปิ เขตฺตวตฺถุจิตฺตานํ อุฬารตาย อนฺตรนฺตรา อนุสฺสรเณน อตฺตโน ปากฏํ อาสนฺนํ ปจฺจกฺขํ วิย อุปฏฺฐิตํ คเหตฺวา อาห ‘‘อิม’’นฺติ.

๑๐๔๕. บทว่า etenupāyena ความว่า เราได้ถวายอสทิสทานแด่พระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะพร้อมด้วยพระสาวกสงฆ์ในกาลที่เป็นโคปาลพราหมณ์ฉันใด ก็ด้วยอุบายนี้ บทว่า imaṃ niraggaḷaṃ yaññaṃ yajitvā tividhaṃ visuddhaṃ ความว่า ชื่อว่าไม่มีลิ่มสลัก เพราะมีประตูไม่ปิด และเพราะมีการบริจาคอย่างเปิดเผย ชื่อว่ามี ๓ อย่าง เพราะถึงพร้อมด้วยวิธีคือ การทำเอง การให้ผู้อื่นทำ และการระลึกถึงเนืองๆ ด้วยทวาร ๓ ในกาลทั้ง ๓ ชื่อว่าบริสุทธิ์ในข้อนั้น เพราะไม่มีกิเลสเครื่องเศร้าหมอง และเพราะมีการบริจาคทรัพย์ประมาณมิได้ อธิบายว่า บูชายัญคือมหาทานแล้ว ได้ถวายมหาทานแล้ว ก็ทานนั้น แม้ทำไว้นานแล้ว แต่เพราะความยิ่งใหญ่แห่งเขต วัตถุ และจิต ท่านจึงถือเอาทานนั้นซึ่งปรากฏแก่ตน ประจักษ์ดุจอยู่ใกล้ ด้วยการระลึกถึงเนืองๆ แล้วกล่าวว่า imaṃ

๑๐๔๖. เอวํ เทวปุตฺโต อตฺตนา กตกมฺมํ เถรสฺส กเถตฺวา อิทานิ ตาทิสาย สมฺปตฺติยา ปเรปิ ปติฏฺฐาเปตุกามตํ ตถาคเต จ อุตฺตมํ อตฺตโน ปสาทพหุมานํ ปเวเทนฺโต ‘‘อายุญฺจ วณฺณญฺจา’’ติอาทินา คาถาทฺวยมาห. ตตฺถ อภิกงฺขตาติ อิจฺฉนฺเตน. มุนีติ เถรํ อาลปติ.

๑๐๔๖. เทพบุตรครั้นกราบทูลกรรมที่ตนทำแล้วแก่พระเถระอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะประกาศความปรารถนาจะให้ผู้อื่นตั้งอยู่ในสมบัติเช่นนั้นด้วย และประกาศความเลื่อมใสและความเคารพอย่างยิ่งของตนในพระตถาคตด้วย จึงกล่าวคาถา ๒ บท มีคำว่า āyuñca vaṇṇañca เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า abhikaṅkhatā ได้แก่ ผู้ปรารถนา ด้วยบทว่า muni เป็นการเรียกพระเถระ

๑๐๔๗. นยิมสฺมึ โลเกติ เทวปุตฺโต อตฺตโน ปจฺจกฺขภูตํ โลกํ วทติ. ปรสฺมินฺติ ตโต อญฺญสฺมึ. เอเตน สพฺเพปิ สเทวเก โลเก [Pg.265] ทสฺเสติ. สโม จ วิชฺชตีติ เสฏฺโฐ ตาว ติฏฺฐตุ, สโม เอว น วิชฺชตีติ อตฺโถ. อาหุเนยฺยานํ ปรมาหุตึ คโตติ อิมสฺมึ โลเก ยตฺตกา อาหุเนยฺยา นาม, เตสุ สพฺเพสุ ปรมาหุตึ ปรมํ อาหุเนยฺยภาวํ คโต. ‘‘ทกฺขิเณยฺยานํ ปรมคฺคตํ คโต’’ติ วา ปาโฐ, ตตฺถ ปรมคฺคตนฺติ ปรมํ อคฺคภาวํ, อคฺคทกฺขิเณยฺยภาวนฺติ อตฺโถ. เกสนฺติ อาห ‘‘ปุญฺญตฺถิกานํ วิปุลปฺผเลสิน’’นฺติ, ปุญฺเญน อตฺถิกานํ วิปุลํ มหนฺตํ ปุญฺญผลํ อิจฺฉนฺตานํ, ตถาคโต เอว โลกสฺส ปุญฺญกฺเขตฺตนฺติ ทสฺเสติ. เกจิ ปน ‘‘อาหุเนยฺยานํ ปรมคฺคตํ คโต’’ติ ปฐนฺติ, โสเยวตฺโถ.

๑๐๔๗. ด้วยบทว่า nayimasmiṃ loke เทพบุตรกล่าวถึงโลกที่ตนประจักษ์ ด้วยบทว่า parasmiṃ ได้แก่ ในโลกอื่นจากโลกนั้น ด้วยบทนี้ ท่านแสดงถึงโลกทั้งปวงพร้อมทั้งเทวโลก บทว่า samo ca vijjati อธิบายว่า ผู้ประเสริฐกว่าจงยกไว้ก่อน แม้ผู้เสมอก็ไม่มี บทว่า āhuneyyānaṃ paramāhutiṃ gato ความว่า ในโลกนี้ มีบุคคลผู้ควรแก่ของคำนับประมาณเท่าใด พระองค์ทรงถึงความเป็นผู้ควรแก่ของคำนับอย่างยิ่ง คือความเป็นอาหุไนยบุคคลอย่างยิ่งในบรรดาบุคคลเหล่านั้นทั้งหมด อีกอย่างหนึ่ง มีบทว่า dakkhiṇeyyānaṃ paramaggataṃ gato ในบทนั้น บทว่า paramaggataṃ ได้แก่ ความเป็นผู้เลิศอย่างยิ่ง อธิบายว่า ความเป็นทักขิไณยบุคคลผู้เลิศ ถามว่า ของใคร? ตอบว่า puññatthikānaṃ vipulapphalesinaṃ คือ ของผู้ต้องการบุญ ผู้ปรารถนาผลบุญอันไพบูลย์ คือยิ่งใหญ่ ท่านแสดงว่า พระตถาคตเท่านั้นเป็นบุญเขตของโลก ส่วนบางท่านอ่านว่า āhuneyyānaṃ paramaggataṃ gato ก็มีความหมายอย่างเดียวกันนั้น

เอวํ กเถนฺตเมว ตํ เถโร กลฺลจิตฺตํ มุทุจิตฺตํ วินีวรณจิตฺตํ อุทคฺคจิตฺตํ ปสนฺนจิตฺตญฺจ ญตฺวา สจฺจานิ ปกาเสสิ. โส สจฺจปริโยสาเน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. อถ เถโร มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต ตมตฺถํ อตฺตนา จ เทวปุตฺเตน จ กถิตนิยาเมเนว อาโรเจสิ. สตฺถา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริยาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

พระเถระทราบว่าเทพบุตรนั้นผู้กำลังกราบทูลอยู่อย่างนั้น มีจิตควรแก่การงาน มีจิตอ่อนโยน มีจิตปราศจากนิวรณ์ มีจิตเบิกบาน และมีจิตเลื่อมใสแล้ว จึงประกาศสัจจะทั้งหลาย เทพบุตรนั้น ในเวลาจบการแสดงสัจจะ ได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล ครั้งนั้น พระเถระกลับมายังมนุษยโลกแล้ว ได้กราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าตามนัยที่ตนและเทพบุตรได้สนทนากันนั่นเอง พระศาสดาทรงทำเนื้อความนั้นให้เป็นอัตถุปปัตติ (เรื่องปรารภ) แล้ว ทรงแสดงธรรมแก่บริษัทที่ประชุมกัน เทศนานั้นได้เป็นประโยชน์แก่มหาชน ดังนี้แล

มหารถวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถามหารถวิมาน จบ

อิติ ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทกฏฺฐกถาย วิมานวตฺถุสฺมึ

ในปรมัตถทีปนี อรรถกถาขุททกนิกาย วิมานวัตถุ

จุทฺทสวตฺถุปฏิมณฺฑิตสฺส ปญฺจมสฺส มหารถวคฺคสฺส

แห่งมหารถวรรคที่ ๕ อันประดับด้วยเรื่อง ๑๔ เรื่อง

อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาจบแล้ว

๖. ปายาสิวคฺโค

๖. ปายาสิวรรค

๑. ปฐมอคาริยวิมานวณฺณนา

๑. พรรณนาอคาริยวิมานเรื่องที่ ๑

ยถา วนํ จิตฺตลตํ ปภาสตีติ อคาริยวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน ราชคเห เอกํ กุลํ อุภโตปสนฺนํ โหติ สีลาจารสมฺปนฺนํ โอปานภูตํ ภิกฺขูนํ ภิกฺขุนีนํ. เต ทฺเว ชยมฺปติกา รตนตฺตยํ อุทฺทิสฺส ยาวชีวํ ปุญฺญานิ กตฺวา ตโต จุตา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺตึสุ, เตสํ ทฺวาทสโยชนิกํ กนกวิมานํ นิพฺพตฺติ. เต ตตฺถ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺติ. อถายสฺมา [Pg.266] มหาโมคฺคลฺลาโนติอาทิ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

อคาริยวิมาน มีคำเริ่มต้นว่า ยถา วนํ จิตฺตลตํ ปภาสติ เรื่องนั้นมีความเป็นมาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน ใกล้กรุงราชคฤห์ สมัยนั้น ในกรุงราชคฤห์ มีตระกูลหนึ่ง ทั้งสองสามีภรรยาเลื่อมใส สมบูรณ์ด้วยศีลและอาจาระ เป็นดุจบ่อน้ำสำหรับภิกษุและภิกษุณีทั้งหลาย สองสามีภรรยานั้นอุทิศพระรัตนตรัย ทำบุญตลอดชีวิต จุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ก็ไปบังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ วิมานทองสูง ๑๒ โยชน์ได้บังเกิดแก่เทพบุตรเทพธิดาทั้งสองนั้น เทพบุตรเทพธิดาทั้งสองนั้นเสวยทิพยสมบัติอยู่ในวิมานนั้น คำเป็นต้นว่า อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเรื่องก่อน

๑๐๔๘.

๑๐๔๘.

‘‘ยถา วนํ จิตฺตลตํ ปภาสติ, อุยฺยานเสฏฺฐํ ติทสานมุตฺตมํ;

ตถูปมํ ตุยฺหมิทํ วิมานํ, โอภาสยํ ติฏฺฐติ อนฺตลิกฺเข.

ป่าจิตรลดา สวนอันประเสริฐสูงสุดของทวยเทพชั้นดาวดึงส์ สว่างไสวอยู่ฉันใด วิมานของท่านนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น ส่องสว่างตั้งอยู่ในอากาศ

๑๐๔๙.

๑๐๔๙.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว, มนุสฺสภูโต กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาโว, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

ท่านเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยฤทธิ์ของเทพ มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะบุญอะไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

เถโร ปุจฺฉิ.

พระเถระได้ทูลถามแล้ว

๑๐๕๐.

๑๐๕๐.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิโต;

ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

เทพบุตรนั้นมีใจยินดี ถูกพระโมคคัลลานะถามแล้ว เมื่อถูกถามปัญหา ก็ได้ตอบว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด

๑๐๕๑.

๑๐๕๑.

‘‘อหญฺจ ภริยา จ มนุสฺสโลเก, โอปานภูตา ฆรมาวสิมฺห;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺตา, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทมฺห.

ข้าพเจ้าและภรรยา เมื่ออยู่ในมนุษยโลก ได้ครองเรือนเป็นดุจบ่อน้ำ มีจิตเลื่อมใส ได้ถวายทานคือข้าวและน้ำอย่างไพบูลย์โดยเคารพ

๑๐๕๒.

๑๐๕๒.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

เพราะบุญนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของข้าพเจ้าก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

อตฺตโน สมฺปตฺตึ พฺยากาสิ. คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ.

(เทพบุตร) ได้พยากรณ์สมบัติของตน แม้ในคาถาทั้งหลาย ก็ไม่มีเนื้อความแปลกใหม่

ปฐมอคาริยวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

พรรณนาอคาริยวิมานเรื่องที่ ๑ จบ

๒. ทุติยอคาริยวิมานวณฺณนา

๒. พรรณนาอคาริยวิมานเรื่องที่ ๒

ยถา [Pg.267] วนํ จิตฺตลตนฺติ ทุติยอคาริยวิมานํ. เอตฺถาปิ อฏฺฐุปฺปตฺติ อนนฺตรสทิสาว.

อคาริยวิมานเรื่องที่ ๒ มีคำเริ่มต้นว่า ยถา วนํ จิตฺตลตํ แม้ในเรื่องนี้ ความเป็นมาของเรื่องก็เหมือนกับเรื่องก่อนนั่นเทียว

๑๐๕๔.

๑๐๕๔.

‘‘ยถา วนํ จิตฺตลตํ ปภาสติ, อุยฺยานเสฏฺฐํ ติทสานมุตฺตมํ;

ตถูปมํ ตุยฺหมิทํ วิมานํ, โอภาสยํ ติฏฺฐติ อนฺตลิกฺเข.

ป่าจิตรลดา สวนอันประเสริฐสูงสุดของทวยเทพชั้นดาวดึงส์ สว่างไสวอยู่ฉันใด วิมานของท่านนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น ส่องสว่างตั้งอยู่ในอากาศ

๑๐๕๕.

๑๐๕๕.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว,มนุสฺสภูโต กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาโว,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – ปุจฺฉิ;

ท่านเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยฤทธิ์ของเทพ มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะบุญอะไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ดังนี้ ได้ทูลถามแล้ว

๑๐๕๖.

๑๐๕๖.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

เทพบุตรนั้นมีใจยินดี...ฯลฯ...นี้เป็นผลแห่งกรรมใด

๑๐๕๗.

๑๐๕๗.

‘‘อหญฺจ ภริยา จ มนุสฺสโลเก, โอปานภูตา ฆรมาวสิมฺห;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺตา, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทมฺห.

ข้าพเจ้าและภรรยา เมื่ออยู่ในมนุษยโลก ได้ครองเรือนเป็นดุจบ่อน้ำ มีจิตเลื่อมใส ได้ถวายทานคือข้าวและน้ำอย่างไพบูลย์โดยเคารพ

๑๐๕๘.

๑๐๕๘.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

เพราะบุญนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของข้าพเจ้าก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

อตฺตโน สมฺปตฺตึ พฺยากาสิ. คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ.

(เทพบุตร) ได้พยากรณ์สมบัติของตน แม้ในคาถาทั้งหลาย ก็ไม่มีเนื้อความแปลกใหม่

ทุติยอคาริยวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

พรรณนาอคาริยวิมานเรื่องที่ ๒ จบ

๓. ผลทายกวิมานวณฺณนา

๓. พรรณนาผลทายกวิมาน

อุจฺจมิทํ มณิถูณนฺติ ผลทายกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน รญฺโญ พิมฺพิสารสฺส อกาเล อมฺพผลานิ ปริภุญฺชิตุํ อิจฺฉา อุปฺปชฺชิ. โส อารามปาลํ อาห – ‘‘มยฺหํ โข, ภเณ, อมฺพผเลสุ อิจฺฉา อุปฺปนฺนา, ตสฺมา อมฺพานิ เม อาเนตฺวา [Pg.268] เทหี’’ติ. ‘‘เทว, นตฺถิ อมฺเพสุ อมฺพผลํ, อปิจาหํ ตถา กโรมิ, สเจ เทโว กิญฺจิ กาลํ อาคเมติ, ยถา อมฺพา น จิรสฺเสว ผลํ คณฺหนฺตี’’ติ. ‘‘สาธุ, ภเณ, ตถา กโรหี’’ติ. อารามปาโล อารามํ คนฺตฺวา อมฺพรุกฺขมูเลสุ ปํสุํ อปเนตฺวา ตาทิสํ ปํสุํ อากิริ, ตาทิสญฺจ อุทกํ อาสิญฺจิ, ยถา น จิรสฺเสว อมฺพรุกฺขา สจฺฉินฺนปตฺตา อเหสุํ. อถ นํ ปํสุํ อปเนตฺวา ผารุสกกสฏมิสฺสกํ ปากติกํ ปํสุํ อากิริตฺวา สาธุกํ อุทกํ อทาสิ. ตทา อมฺพรุกฺขา น จิเรเนว โกรกิตา ปลฺลวิตา กุฏมลกชาตา หุตฺวา ปุปฺผึสุ, อถ สลาฏุกชาตา หุตฺวา ผลานิ คณฺหึสุ. ตตฺเถกสฺมึ อมฺพรุกฺเข ปฐมตรํ จตฺตาริ ผลานิ มโนสิลาจุณฺณปิญฺชรวณฺณานิ สมฺปนฺนคนฺธรสานิ ปริณตานิ อเหสุํ.

ผลทายกวิมาน มีคำเริ่มต้นว่า อุจฺจมิทํ มณิถูณํ เรื่องนั้นมีความเป็นมาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน ใกล้กรุงราชคฤห์ สมัยนั้น พระเจ้าพิมพิสารทรงเกิดความปรารถนาจะเสวยผลมะม่วงนอกฤดูกาล พระองค์จึงรับสั่งกับคนเฝ้าสวนว่า 'นี่แน่ะ เราเกิดความอยากในผลมะม่วง เพราะฉะนั้น ท่านจงนำมะม่วงมาให้เรา' (คนเฝ้าสวนทูลว่า) 'ขอเดชะ ที่ต้นมะม่วงไม่มีผลมะม่วง แต่ข้าพระองค์จะทำโดยวิธีที่มะม่วงจะออกผลในไม่ช้า หากสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจะทรงรอสักหน่อย' (พระราชาตรัสว่า) 'ดีล่ะ ท่านจงทำเช่นนั้นเถิด' คนเฝ้าสวนไปที่สวนแล้ว พรวนดินที่โคนต้นมะม่วงออก กลบด้วยดินชนิดหนึ่ง และรดด้วยน้ำชนิดหนึ่ง โดยวิธีที่ในไม่ช้าต้นมะม่วงทั้งหลายก็สลัดใบ ครั้งนั้น เขานำดินนั้นออก กลบด้วยดินปกติที่ผสมกับขยะหยาบ แล้วรดน้ำอย่างดี เมื่อนั้น ในไม่ช้า ต้นมะม่วงทั้งหลายก็เกิดตุ่มดอก แตกใบอ่อน เกิดดอกตูม แล้วก็ออกดอก จากนั้นก็เกิดผลดิบ แล้วก็ติดผล ในบรรดาต้นมะม่วงเหล่านั้น ที่ต้นหนึ่ง มีผล ๔ ผลสุกก่อนเพื่อน มีสีเหลืองดั่งผงมโนศิลา สมบูรณ์ด้วยกลิ่นและรส

โส ตานิ คเหตฺวา ‘‘รญฺโญ ทสฺสามี’’ติ คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ ปิณฺฑาย จรมานํ ทิสฺวา จินฺเตสิ ‘‘อิมานิ อมฺพานิ อคฺคผลภูตานิ อิมสฺส อยฺยสฺส ทสฺสามิ, กามํ มํ ราชา หนตุ วา ปพฺพาเชตุ วา, รญฺโญ หิ ทินฺเน ทิฏฺฐธมฺเม ปูชามตฺตํ อปฺปมตฺตกํ ผลํ, อยฺยสฺส ทินฺเน ปน ทิฏฺฐธมฺมิกมฺปิ สมฺปรายิกมฺปิ อปริมาณํ ผลํ ภวิสฺสตี’’ติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา ตานิ ผลานิ เถรสฺส ทตฺวา ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา รญฺโญ ตมตฺถํ อาโรเจสิ. ตํ สุตฺวา ราชา ราชปุริเส อาณาเปสิ ‘‘วีมํสถ ตาว, ภเณ, ยถายํ อาหา’’ติ. เถโร ปน ตานิ ผลานิ ภควโต อุปนาเมสิ. ภควา เตสุ เอกํ สาริปุตฺตตฺเถรสฺส, เอกํ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส, เอกํ มหากสฺสปตฺเถรสฺส ทตฺวา เอกํ อตฺตนา ปริภุญฺชิ. ปุริสา ตํ ปวตฺตึ รญฺโญ อาโรเจสุํ.

เขาเก็บผลมะม่วงเหล่านั้นแล้ว ขณะเดินทางไปโดยคิดว่า 'เราจะถวายแด่พระราชา' ได้เห็นท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุ กำลังเที่ยวบิณฑบาตในระหว่างทาง จึงคิดว่า 'มะม่วงเหล่านี้เป็นผลไม้ชั้นเลิศ เราจะถวายแด่พระคุณเจ้ารูปนี้ แม้พระราชาจะทรงประหารเราหรือเนรเทศเราก็ตามที จริงอยู่ เมื่อถวายแด่พระราชา ผลเพียงเล็กน้อยคือสักว่าการบูชาในปัจจุบันภพเท่านั้นจักมี แต่เมื่อถวายแด่พระคุณเจ้า ผลอันประมาณมิได้ทั้งในปัจจุบันภพและในสัมปรายภพก็จักมี' ครั้นคิดดังนี้แล้ว จึงถวายผลไม้เหล่านั้นแด่พระเถระ แล้วเข้าไปเฝ้าพระราชา กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระราชา พระราชาทรงสดับคำนั้นแล้ว จึงมีพระบรมราชโองการสั่งราชบุรุษทั้งหลายว่า 'นี่แน่ะ พวกท่านจงไปสอบสวนดูก่อน ตามที่เขาพูดนี้' ส่วนพระเถระได้น้อมนำผลไม้เหล่านั้นเข้าไปถวายแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงประทานผลหนึ่งแก่พระสารีบุตรเถระ ผลหนึ่งแก่พระมหาโมคคัลลานเถระ ผลหนึ่งแก่พระมหากัสสปเถระ และทรงเสวยเองผลหนึ่ง พวกราชบุรุษได้กราบทูลความเป็นไปนั้นแด่พระราชา

ราชา ตํ สุตฺวา ‘‘ธีโร วตายํ ปุริโส, โย อตฺตโน ชีวิตมฺปิ ปริจฺจชิตฺวา ปุญฺญปสุโต อโหสิ, อตฺตโน ปริสฺสมญฺจ ฐานคตเมว อกาสี’’ติ ตุฏฺฐจิตฺโต ตสฺส เอกํ คามวรํ วตฺถาลงฺการาทีนิ จ ทตฺวา ‘‘ยํ ตยา ภเณ อมฺพผลทาเนน ปุญฺญํ ปสุตํ, ตโต เม ปตฺตึ เทหี’’ติ อาห. โส ‘‘เทมิ, เทว, ยถาสุขํ ปตฺตึ คณฺหาหี’’ติ อโวจ. อารามปาโล อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิ[Pg.269], ตสฺส โสฬสโยชนิกํ กนกวิมานํ นิพฺพตฺติ สตฺตสตกูฏาคารปฏิมณฺฑิตํ. ตํ ทิสฺวา อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ปุจฺฉิ –

พระราชาทรงสดับคำนั้นแล้ว มีพระทัยยินดีว่า “บุรุษนี้เป็นบัณฑิตหนอ ผู้สละแม้ชีวิตของตนแล้วขวนขวายในบุญ และได้กระทำความพากเพียรของตนให้ถึงที่แล้ว” จึงพระราชทานบ้านส่วยชั้นดี 1 หลัง และเครื่องนุ่งห่มเครื่องประดับเป็นต้นแก่เขา แล้วตรัสว่า “ดูก่อนท่านผู้เจริญ บุญใดที่ท่านขวนขวายแล้วด้วยการถวายผลมะม่วง ขอท่านจงให้ส่วนบุญแก่เราจากบุญนั้น” เขาจึงกราบทูลว่า “ข้าแต่สมมติเทพ ข้าพระองค์ถวาย ขอพระองค์ทรงรับส่วนบุญตามพระประสงค์เถิด” ในกาลต่อมา คนเฝ้าสวนนั้นทำกาละแล้ว บังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ วิมานทองสูง 16 โยชน์ ประดับด้วยยอดปราสาท 700 ยอด ได้บังเกิดขึ้นแก่เขา ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุเห็นวิมานนั้นแล้วจึงได้ทูลถามว่า

๑๐๖๐.

๑๐๖๐.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต โสฬส โยชนานิ;

กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา.

“วิมานนี้สูง มีเสาแก้วมณี สูง 16 โยชน์โดยรอบ มียอดปราสาท 700 ยอดอันโอฬาร มีเสาแก้วไพฑูรย์ ปูลาดด้วยทองคำอันงดงาม

๑๐๖๑.

๑๐๖๑.

‘‘ตตฺถจฺฉสิ ปิวสิ ขาทสิ จ, ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ;

อฏฺฐฏฺฐกา สิกฺขิตา สาธุรูปา, ทิพฺพา จ กญฺญา ติทสจรา อุฬารา;

นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ.

“ท่านนั่ง ดื่ม และเคี้ยวกินอยู่ในวิมานนั้น และพิณทิพย์ก็บรรเลงเสียงไพเราะ นางกัญญาทิพย์กลุ่มละ 8 องค์ 8 องค์ ผู้ได้รับการฝึกฝนมาดี มีรูปร่างงดงาม ผู้เที่ยวไปในหมู่เทพชั้นดาวดึงส์ ผู้โอฬาร ย่อมฟ้อนรำ ขับร้อง และทำให้ท่านบันเทิงใจ

๑๐๖๒.

๑๐๖๒.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“ท่านเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งฤทธิ์แห่งเทพ มีอานุภาพมาก...ฯลฯ...และรัศมีกายของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ”

๑๐๖๓.

๑๐๖๓.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“เทพบุตรนั้นมีใจยินดี...ฯลฯ...(ได้ตอบว่า) นี้เป็นผลแห่งกรรมใด”

๑๐๖๔.

๑๐๖๔.

‘‘ผลทายี ผลํ วิปุลํ ลภติ, ททมุชุคเตสุ ปสนฺนมานโส;

โส หิ ปโมทติ สคฺคคโต ติทิเว, อนุโภติ จ ปุญฺญผลํ วิปุลํ.

“ผู้ให้ผลไม้ย่อมได้ผลอันไพบูลย์ เมื่อมีใจเลื่อมใสถวายในท่านผู้ปฏิบัติตรง ผู้นั้นแลไปสู่สวรรค์แล้ว ย่อมบันเทิงในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ และย่อมเสวยผลบุญอันไพบูลย์

๑๐๖๕.

๑๐๖๕.

‘‘ตเววาหํ มหามุนิ, อทาสึ จตุโร ผเล.

“ข้าแต่มหามุนี ข้าพระองค์ได้ถวายผลไม้ 4 ผลแก่ท่านนั่นเอง

๑๐๖๖.

๑๐๖๖.

‘‘ตสฺมา หิ ผลํ อลเมว ทาตุํ, นิจฺจํ มนุสฺเสน สุขตฺถิเกน;

ทิพฺพานิ วา ปตฺถยตา สุขานิ, มนุสฺสโสภคฺคตมิจฺฉตา วา.

“เพราะเหตุนั้นแล การให้ผลไม้ย่อมสมควรทีเดียวเป็นนิตย์ สำหรับมนุษย์ผู้ปรารถนาความสุข หรือผู้ปรารถนาสุขทิพย์ หรือผู้ปรารถนาความเป็นผู้มีรูปงามในหมู่มนุษย์

๑๐๖๗.

๑๐๖๗.

‘‘เตน [Pg.270] เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – โสปิสฺส พฺยากาสิ;

“เพราะเหตุนั้น รัศมีกายของข้าพระองค์จึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และรัศมีกายของข้าพระองค์ก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” เทพบุตรนั้นได้ตอบแก่ท่านพระเถระดังนี้

๑๐๖๑. ตตฺถ อฏฺฐฏฺฐกาติ เอเกกสฺมึ กูฏาคาเร อฏฺฐฏฺฐกา จตุสฏฺฐิปริมาณา. สาธุรูปาติ รูปสมฺปตฺติยา จ สีลาจารสมฺปตฺติยา จ สิกฺขาสมฺปตฺติยา จ สุนฺทรสภาวา. ทิพฺพา จ กญฺญาติ เทวจฺฉราโย. ติทสจราติ ติทเสสุ สุขาจารา สุขวิหารินิโย. อุฬาราติ อุฬารวิภวา.

๑๐๖๑. ในคาถานั้น บทว่า อฏฺฐฏฺฐกา ได้แก่ ในยอดปราสาทแต่ละแห่ง มี (นางอัปสร) กลุ่มละ 8 องค์ 8 องค์ มีจำนวน 64 องค์. บทว่า สาธุรูปา ได้แก่ มีสภาพงดงามด้วยความถึงพร้อมด้วยรูป ด้วยความถึงพร้อมด้วยศีลและอาจาระ และด้วยความถึงพร้อมด้วยการศึกษา. บทว่า ทิพฺพา จ กญฺญา ได้แก่ นางอัปสร. บทว่า ติทสจรา ได้แก่ ผู้มีปกติเที่ยวไปอย่างมีความสุข อยู่เป็นสุขในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์. บทว่า อุฬารา ได้แก่ ผู้มีสมบัติโอฬาร.

๑๐๖๔. ผลทายีติ อตฺตนา อมฺพผลสฺส ทินฺนตฺตา อตฺตานํ สนฺธาย วทติ. ผลนฺติ ปุญฺญผลํ. วิปุลนฺติ มหนฺตํ ลภติ มนุสฺสโลเก ปติฏฺฐิโตติ อธิปฺปาโย. ททนฺติ ททนฺโต ทานเหตุ. อุชุคเตสูติ อุชุปฏิปนฺเนสุ. สคฺคคโตติ อุปฺปชฺชนวเสน สคฺคํ คโต, ตตฺถาปิ ติทิเว ตาวตึสภวเน อนุโภติ จ ปุญฺญผลํ วิปุลํ ยถาหํ, เอวํ อญฺโญปีติ อตฺโถ.

๑๐๖๔. บทว่า ผลทายี (เทพบุตร) หมายถึงตนเองกล่าว เพราะตนเป็นผู้ถวายผลมะม่วง. บทว่า ผลํ ได้แก่ ผลแห่งบุญ. บทว่า วิปุลํ อธิบายว่า ย่อมได้ผลอันยิ่งใหญ่เมื่อตั้งอยู่ในมนุษยโลก. บทว่า ททํ ได้แก่ เพราะการให้ เป็นเหตุแห่งการให้. บทว่า อุชุคเตสุ ได้แก่ ในท่านผู้ปฏิบัติตรง. บทว่า สคฺคคโต ได้แก่ ไปสู่สวรรค์ด้วยอำนาจแห่งการบังเกิด แม้ในสวรรค์นั้น ก็ย่อมเสวยผลบุญอันไพบูลย์ในภพดาวดึงส์ เหมือนดังข้าพเจ้า แม้ผู้อื่นก็เช่นกัน นี้คือเนื้อความ.

๑๐๖๖. ตสฺมาติ ยสฺมา จตุนฺนํ ผลานํ ทานมตฺเตน อีทิสี สมฺปตฺติ อธิคตา, ตสฺมา. อลเมว ยุตฺตเมว. นิจฺจนฺติ สพฺพกาลํ. ทิพฺพานีติ เทวโลกปริยาปนฺนานิ. มนุสฺสโสภคฺคตนฺติ มนุสฺเสสุ สุภคภาวํ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

๑๐๖๖. บทว่า ตสฺมา ได้แก่ เพราะเหตุที่สมบัติเช่นนี้อันบุคคลได้บรรลุแล้วเพียงด้วยการถวายผลไม้ 4 ผล เพราะเหตุนั้น. (บทว่า อลเมว) ได้แก่ สมควรทีเดียว. บทว่า นิจฺจํ ได้แก่ ตลอดกาลทุกเมื่อ. บทว่า ทิพฺพานิ ได้แก่ อันนับเนื่องในเทวโลก. บทว่า มนุสฺสโสภคฺคตํ ได้แก่ ความเป็นผู้มีรูปงามในหมู่มนุษย์. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง.

ผลทายกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาผลทายกวิมาน จบ.

๔. ปฐมอุปสฺสยทายกวิมานวณฺณนา

๔. อรรถกถาปฐมอุปัสสยทายกวิมาน

จนฺโท ยถา วิคตวลาหเก นเภติ อุปสฺสยทายกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน อญฺญตโร ภิกฺขุ คามกาวาเส วสฺสํ วสิตฺวา วุตฺถวสฺโส ปวาเรตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตุํ ราชคหํ คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค สายํ อญฺญตรํ คามํ ปวิสิตฺวา วสนฏฺฐานํ ปริเยสนฺโต อญฺญตรํ อุปาสกํ ทิสฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘อุปาสก, อิมสฺมึ คาเม อตฺถิ กิญฺจิ ปพฺพชิตานํ วสนโยคฺคฏฺฐาน’’นฺติ. อุปาสโก ปสนฺนจิตฺโต เคหํ คนฺตฺวา ภริยาย สทฺธึ มนฺเตตฺวา เถรสฺส [Pg.271] วสนโยคฺคํ ฐานํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ตตฺถ อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ปาโททกํ ปาทปีฐํ อุปฏฺฐเปตฺวา เถรํ ปเวเสตฺวา ตสฺมึ ปาเท โธวนฺเต ปทีปํ อุชฺชาเลตฺวา มญฺเจ ปจฺจตฺถรณานิ ปญฺญาเปตฺวา อทาสิ. สฺวาตนาย จ นิมนฺเตตฺวา เถรสฺส ทุติยทิวเส โภเชตฺวา ปานกตฺถาย คุฬปิณฺฑญฺจ ทตฺวา เถรํ คจฺฉนฺตํ อนุคนฺตฺวา นิวตฺติ. โส อปเรน สมเยน สห ภริยาย กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ทฺวีหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ –

วิมานวัตถุที่ขึ้นต้นว่า จันโท ยถา วิคตวลาหเก นเภ คือ อุปัสสยทายกวิมาน. เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่วัดเวฬุวัน ใกล้กรุงราชคฤห์. ในสมัยนั้น ภิกษุรูปหนึ่งจำพรรษาอยู่ในอาวาสชายบ้าน ออกพรรษาปวารณาแล้ว เดินทางไปกรุงราชคฤห์เพื่อถวายบังคมพระผู้มีพระภาค ในระหว่างทาง เวลาเย็น ได้เข้าไปสู่บ้านแห่งหนึ่ง แสวงหาที่พัก เห็นอุบาสกคนหนึ่งจึงถามว่า “อุบาสก ในบ้านนี้มีที่ใดที่สมควรเป็นที่พักของบรรพชิตบ้างหรือไม่?” อุบาสกมีจิตเลื่อมใส ไปที่เรือน ปรึกษากับภรรยาแล้ว กำหนดสถานที่อันสมควรเป็นที่พักแก่พระเถระ ปูลาดอาสนะในที่นั้น จัดตั้งน้ำล้างเท้าและตั่งรองเท้าไว้ นิมนต์พระเถระเข้าไป เมื่อท่านล้างเท้าอยู่ ก็จุดประทีป ปูลาดเครื่องปูลาดบนเตียงแล้วถวาย และนิมนต์เพื่อฉันในวันรุ่งขึ้น ถวายภัตตาหารแก่พระเถระในวันที่สอง ถวายก้อนน้ำอ้อยเพื่อประโยชน์เป็นน้ำปานะ เดินตามไปส่งพระเถระที่กำลังเดินทางไปแล้วจึงกลับ. ในกาลต่อมา เขาพร้อมกับภรรยาทำกาละแล้ว บังเกิดในวิมานทองสูง 12 โยชน์ ในภพดาวดึงส์. ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุได้ทูลถามเทพบุตรนั้นด้วย 2 คาถาว่า

๑๐๖๙.

๑๐๖๙.

‘‘จนฺโท ยถา วิคตวลาหเก นเภ, โอภาสยํ คจฺฉติ อนฺตลิกฺเข;

ตถูปมํ ตุยฺหมิทํ วิมานํ, โอภาสยํ ติฏฺฐติ อนฺตลิกฺเข.

“พระจันทร์ในท้องฟ้าที่ปราศจากเมฆ ย่อมโคจรไปในอากาศ ส่องสว่างอยู่ ฉันใด วิมานของท่านนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น ตั้งอยู่ในอากาศ ส่องสว่างอยู่

๑๐๗๐.

๑๐๗๐.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว, มนุสฺสภูโต กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาโว, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“ท่านเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งฤทธิ์แห่งเทพ มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุใด ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และรัศมีกายของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ”

โส เทวปุตฺโต อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

เทพบุตรนั้นได้ตอบด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

๑๐๗๑.

๑๐๗๑.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“เทพบุตรนั้นมีใจยินดี...ฯลฯ...(ได้ตอบว่า) นี้เป็นผลแห่งกรรมใด”

๑๐๗๒.

๑๐๗๒.

‘‘อหญฺจ ภริยา จ มนุสฺสโลเก, อุปสฺสยํ อรหโต อทมฺห;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺตา, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทมฺห.

“ข้าพเจ้าและภรรยาในมนุษยโลก ได้ถวายที่พักแก่พระอรหันต์ มีจิตเลื่อมใส ได้ถวายทานคือข้าวและน้ำอันไพบูลย์โดยเคารพ

๑๐๗๓.

๑๐๗๓.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.ตตฺถ คาถาสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว;

“เพราะเหตุนั้น รัศมีกายของข้าพระองค์จึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และรัศมีกายของข้าพระองค์ก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ในคาถาเหล่านั้น คำใดที่พึงกล่าว คำนั้นมีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเอง.

ปฐมอุปสฺสยทายกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาปฐมอุปัสสยทายกวิมาน จบ.

๕. ทุติยอุปสฺสยทายกวิมานวณฺณนา

๕. อรรถกถาทุติยอุปัสสยทายกวิมาน

สูริโย [Pg.272] ยถา วิคตวลาหเก นเภติ ทุติยอุปสฺสยทายกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน สมฺพหุลา ภิกฺขู คามกาวาเส วสฺสํ วสิตฺวา ภควนฺตํ ทสฺสนาย ราชคหํ อุทฺทิสฺส คจฺฉนฺตา สายํ อญฺญตรํ คามํ สมฺปาปุณึสุ. เสสํ อนนฺตรวิมานสทิสเมว.

ทุติยอุปัสสยทายกวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า "สุริโย ยถา วิคตวลาหเก นเภ" เป็นต้น เรื่องนั้นมีเหตุเกิดอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน ใกล้กรุงราชคฤห์. สมัยนั้น ภิกษุจำนวนมากจำพรรษาในอาวาสชายบ้านแล้ว เดินทางมุ่งหน้าสู่กรุงราชคฤห์เพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาค ในเวลาเย็นได้ถึงหมู่บ้านแห่งหนึ่ง. เรื่องที่เหลือเหมือนกับวิมานที่แล้วนั่นเทียว.

๑๐๗๕.

๑๐๗๕.

‘‘สูริโย ยถา วิคตวลาหเก นเภ…เป….(ยถา ปุริมวิมานํ, ตถา วิตฺถาเรตพฺพํ;

)

“ดุจพระอาทิตย์ในท้องฟ้าที่ปราศจากเมฆ...ฯลฯ... (พึงขยายความให้พิสดารเหมือนวิมานก่อน)”

๑๐๗๙.

๑๐๗๙.

‘‘วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.ตตฺถ คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ;

“และรัศมีกายของเราก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ในคาถาทั้งหลายนั้น ไม่มีเนื้อความแปลกใหม่.

ทุติยอุปสฺสยทายกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาทุติยอุปัสสยทายกวิมาน จบ.

๖. ภิกฺขาทายกวิมานวณฺณนา

๖. อรรถกถาภิกขาทายกวิมาน

อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานนฺติ ภิกฺขาทายกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน อญฺญตโร ภิกฺขุ อทฺธานมคฺคปฏิปนฺโน อญฺญตรํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺโฐ เอกสฺส ฆรทฺธาเร อฏฺฐาสิ. ตตฺถ อญฺญตโร ปุริโส โธตหตฺถปาโท ‘‘ภุญฺชิสฺสามี’’ติ นิสินฺโน โภชนํ อุปเนตฺวา ปาติยา ปกฺขิตฺเต ตํ ภิกฺขุํ ทิสฺวา ปาติยา ภตฺตํ ตสฺส ภิกฺขุโน ปตฺเต อากิรนฺโต เตน ‘‘เอกเทสเมว เทหี’’ติ วุตฺโตปิ สพฺพเมว อากิริ. โส ภิกฺขุ อนุโมทนํ วตฺวา ปกฺกามิ. โส ปุริโส ‘‘ฉาตชฺฌตฺตสฺส ภิกฺขุโน มยา อภุญฺชิตฺวา ภตฺตํ ทินฺน’’นฺติ อนุสฺสรนฺโต อุฬารํ ปีติโสมนสฺสํ ปฏิลภิ. โส อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร เทวจาริกํ จรนฺโต มหติยา เทวิทฺธิยา วิโรจมานํ ทิสฺวา อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ –

ภิกขาทายกวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า "อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ" เป็นต้น เรื่องนั้นมีเหตุเกิดอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน ใกล้กรุงราชคฤห์. สมัยนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเดินทางไกล เข้าไปบิณฑบาตยังหมู่บ้านแห่งหนึ่ง ได้ยืนอยู่ที่ประตูเรือนหลังหนึ่ง. ในเรือนนั้น บุรุษคนหนึ่งล้างมือล้างเท้าแล้ว นั่งลงด้วยคิดว่า "จักบริโภค" เมื่อเขาจัดโภชนะใส่ลงในภาชนะแล้ว ได้เห็นภิกษุนั้น จึงนำภัตจากภาชนะของตนใส่ลงในบาตรของภิกษุนั้น แม้ภิกษุนั้นจะกล่าวว่า "จงถวายแต่เพียงส่วนหนึ่งเถิด" เขาก็ใส่ลงไปทั้งหมด. ภิกษุนั้นกล่าวอนุโมทนาแล้วก็หลีกไป. บุรุษนั้นระลึกเนืองๆ ว่า "เราได้ถวายภัตโดยที่ตนยังไม่ได้บริโภคแก่ภิกษุผู้หิวโหย" ก็ได้เกิดปีติโสมนัสอย่างยิ่ง. ในกาลต่อมา เขาทำกาละแล้ว บังเกิดในวิมานทองประมาณ ๑๒ โยชน์ ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์. ท่านพระมหาโมคคัลลานเถระผู้มีอายุ เมื่อเที่ยวจาริกไปในเทวโลก ได้เห็นเทพบุตรนั้นรุ่งเรืองอยู่ด้วยทิพยสมบัติอันยิ่งใหญ่ จึงได้ตรัสถามด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

๑๐๘๑.

๑๐๘๑.

‘‘อุจฺจมิทํ [Pg.273] มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต ทฺวาทส โยชนานิ;

กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา.

“วิมานนี้สูง มีเสาแก้วมณี โดยรอบ ๑๒ โยชน์ มียอดเรือน ๗๐๐ หลังอันโอฬาร มีเสาแก้วไพฑูรย์ ปูลาดด้วยแก้วผลึก งดงาม”

๑๐๘๒.

๑๐๘๒.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“ท่านเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยฤทธิ์แห่งเทพ มีอานุภาพมาก...ฯลฯ... และรัศมีกายของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ”

โสปิ ตสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

แม้เทพบุตรนั้นก็ได้ทูลตอบแก่พระเถระด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

๑๐๘๓.

๑๐๘๓.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“เทพบุตรนั้นมีใจยินดี...ฯลฯ... นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร”

๑๐๘๔.

๑๐๘๔.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, ทิสฺวาน ภิกฺขุํ ตสิตํ กิลนฺตํ;

เอกาหํ ภิกฺขํ ปฏิปาทยิสฺสํ, สมงฺคิ ภตฺเตน ตทา อกาสึ.

“เมื่อข้าพระองค์เกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ได้เห็นภิกษุผู้หิวกระหายและลำบาก จึงได้ถวายภิกษาหารสำหรับมื้อหนึ่ง ได้ทำภิกษาให้เพียบพร้อมด้วยภัตในครั้งนั้น”

๑๐๘๕.

๑๐๘๕.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“เพราะกรรมนั้น รัศมีกายของข้าพระองค์จึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ... และรัศมีกายของข้าพระองค์ก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ”

๑๐๘๔. ตตฺถ เอกาหํ ภิกฺขนฺติ เอกํ อหํ ภิกฺขามตฺตํ, เอกํ ภตฺตวฑฺฒิตกนฺติ อตฺโถ. ปฏิปาทยิสฺสนฺติ ปฏิปาเทสึ อทาสึ. สมงฺคิ ภตฺเตนาติ ภตฺเตน สมงฺคีภูตํ, ลทฺธภิกฺขนฺติ อตฺโถ. เอวํ มหาเถโร เตน เทวปุตฺเตน อตฺตโน สุจริตกมฺเม ปกาสิเต สปริวารสฺส ตสฺส ธมฺมํ เทเสตฺวา มนุสฺสโลกมาคโต, ตํ ปวตฺตึ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส กเถสิ. สตฺถา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตมหาชนสฺส ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

๑๐๘๔. ในคาถานั้น บทว่า "เอกาหํ ภิกฺขํ" มีความหมายว่า เราได้ถวายภิกษาเพียงมื้อเดียว คือภัตที่ตักไว้สำหรับคนเดียว. บทว่า "ปฏิปาทยิสฺสํ" คือ ได้จัดถวายแล้ว ได้ให้แล้ว. บทว่า "สมงฺคิ ภตฺเตน" มีความหมายว่า ทำให้เพียบพร้อมด้วยภัต คือภิกษาที่ได้รับแล้ว. เมื่อเทพบุตรนั้นประกาศสุจริตกรรมของตนแล้ว พระมหาเถระจึงแสดงธรรมแก่เทพบุตรนั้นพร้อมบริวาร แล้วกลับมายังมนุษยโลก กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า. พระศาสดาทรงปรารภเรื่องนั้นเป็นเหตุ ทรงแสดงธรรมแก่มหาชนที่ประชุมกัน. พระธรรมเทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมด้วยประโยชน์แก่มหาชน.

ภิกฺขาทายกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาภิกขาทายกวิมาน จบ.

๗. ยวปาลกวิมานวณฺณนา

๗. อรรถกถายวปาลกวิมาน

อุจฺจมิทํ [Pg.274] มณิถูณํ วิมานนฺติ ยวปาลกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน ราชคเห อญฺญตโร ทุคฺคตทารโก ยวเขตฺตํ รกฺขติ. โส เอกทิวสํ ปาตราสตฺถาย กุมฺมาสํ ลภิตฺวา ‘‘เขตฺตํ คนฺตฺวา ภุญฺชิสฺสามี’’ติ ตํ กุมฺมาสํ คเหตฺวา ยวเขตฺตํ คนฺตฺวา รุกฺขมูเล นิสีทิ. ตสฺมึ ขเณ อญฺญตโร ขีณาสวตฺเถโร มคฺคปฺปฏิปนฺโน อุปกฏฺเฐ กาเล ตํ ฐานํ ปตฺวา ยวปาลเกน นิสินฺนํ รุกฺขมูลํ อุปสงฺกมิ. ยวปาลโก เวลํ โอโลเกตฺวา ‘‘กจฺจิ, ภนฺเต, อาหาโร ลทฺโธ’’ติ อาห. เถโร ตุณฺหี อโหสิ. โส อลทฺธภาวํ ญตฺวา ‘‘ภนฺเต, อุปกฏฺฐา เวลา, ปิณฺฑาย จริตฺวา ภุญฺชิตุํ น สกฺกา, มยฺหํ อนุกมฺปาย อิมํ กุมฺมาสํ ปริภุญฺชถา’’ติ วตฺวา เถรสฺส ตํ กุมฺมาสํ อทาสิ. เถโร ตํ อนุกมฺปนฺโต ตสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว ตํ ปริภุญฺชิตฺวา อนุโมทนํ วตฺวา ปกฺกามิ. โสปิ ทารโก ‘‘สุทินฺนํ วต มยา อีทิสสฺส กุมฺมาสทานํ ททนฺเตนา’’ติ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน วุตฺตนเยเนว วิมาเน นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ –

ยวปาลกวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า "อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ" เป็นต้น เรื่องนั้นมีเหตุเกิดอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน ใกล้กรุงราชคฤห์. สมัยนั้น ในกรุงราชคฤห์ มีเด็กชายยากจนคนหนึ่งเฝ้านาข้าวบาร์เลย์. วันหนึ่ง เขาได้ขนมกุมมาสเพื่อเป็นอาหารเช้า จึงถือขนมกุมมาสนั้นไปที่นาด้วยคิดว่า "จักกิน" แล้วนั่งลงที่โคนต้นไม้. ขณะนั้น พระขีณาสพเถระรูปหนึ่งผู้เดินทาง เมื่อเวลา (ภัต) ใกล้เข้ามา ได้มาถึงที่นั้นแล้ว เข้าไปยังโคนไม้ที่คนเฝ้านาข้าวนั่งอยู่. คนเฝ้านาข้าวดูเวลาแล้วกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านได้อาหารแล้วหรือ?". พระเถระนิ่งเสีย. เขาทราบว่าท่านยังไม่ได้อาหาร จึงกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เวลาใกล้เข้ามาแล้ว ไม่อาจเที่ยวบิณฑบาตเพื่อฉันได้ ขอท่านจงฉันขนมกุมมาสนี้เพื่ออนุเคราะห์แก่ข้าพเจ้าเถิด" แล้วได้ถวายขนมกุมมาสนั้นแก่พระเถระ. พระเถระอนุเคราะห์เขา ฉันขนมนั้นต่อหน้าเขาเอง กล่าวอนุโมทนาแล้วก็หลีกไป. แม้เด็กนั้นก็ทำจิตให้เลื่อมใสว่า "เราได้ถวายดีแล้วหนอ เมื่อถวายทานคือขนมกุมมาสแก่พระคุณเจ้าเช่นนี้" ในกาลต่อมา เขาทำกาละแล้ว บังเกิดในวิมานโดยนัยที่กล่าวแล้วในภพดาวดึงส์. ท่านพระมหาโมคคัลลานเถระผู้มีอายุได้ตรัสถามเทพบุตรนั้นด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

๑๐๘๗.

๑๐๘๗.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“วิมานนี้สูง มีเสาแก้วมณี...ฯลฯ... และรัศมีกายของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ”

โสปิ ตสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

แม้เทพบุตรนั้นก็ได้ทูลตอบแก่พระเถระด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

๑๐๘๙. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

๑๐๘๙. “เทพบุตรนั้นมีใจยินดี...ฯลฯ... นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร”

๑๐๙๐.

๑๐๙๐.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, อโหสึ ยวปาลโก;

อทฺทสํ วิรชํ ภิกฺขุํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ.

“เมื่อข้าพระองค์เกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ได้เป็นคนเฝ้านาข้าวบาร์เลย์ ได้เห็นภิกษุผู้ปราศจากธุลี มีใจผ่องใส ไม่ขุ่นมัว”

๑๐๙๑.

๑๐๙๑.

‘‘ตสฺส อทาสหํ ภาคํ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ;

กุมฺมาสปิณฺฑํ ทตฺวาน, โมทามิ นนฺทเน วเน.

“ข้าพระองค์เลื่อมใสแล้ว ได้ถวายส่วน (แห่งขนม) แก่ท่านด้วยมือของตนเอง ครั้นถวายก้อนขนมกุมมาสแล้ว ย่อมบันเทิงอยู่ในสวนนันทวัน”

๑๐๙๒.

๑๐๙๒.

‘‘เตน [Pg.275] เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“เพราะกรรมนั้น รัศมีกายของข้าพระองค์จึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ... และรัศมีกายของข้าพระองค์ก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ”

ตตฺถ คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ.

ในเรื่องนั้น แม้ในคาถาทั้งหลายก็ไม่มีเนื้อความแปลกใหม่.

ยวปาลกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถายวปาลกวิมาน จบ.

๘. ปฐมกุณฺฑลีวิมานวณฺณนา

๘. อรรถกถาปฐมกุณฑลีวิมาน

อลงฺกโต มลฺยธโร สุวตฺโถติ กุณฺฑลีวิมานํ. ตสฺส กา อุปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน ทฺเว อคฺคสาวกา สปริวารา กาสีสุ จาริกํ จรนฺตา สูริยตฺถงฺคมนเวลายํ อญฺญตรํ วิหารํ ปาปุณึสุ. ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ตสฺส วิหารสฺส โคจรคาเม อญฺญตโร อุปาสโก เถเร อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา ปาทโธวนํ ปาทพฺภญฺชนเตลํ มญฺจปีฐํ ปจฺจตฺถรณํ ปทีปิยญฺจ อุปเนตฺวา สฺวาตนาย จ นิมนฺเตตฺวา ทุติยทิวเส มหาทานํ ปวตฺเตสิ, เถรา ตสฺส อนุโมทนํ วตฺวา ปกฺกมึสุ. โส อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ –

เรื่องกุณฑลีวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า "อลงฺกโต มลฺยธโร สุวตฺโถ" เป็นต้น เรื่องนั้นมีที่มาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน ใกล้กรุงสาวัตถี สมัยนั้น พระอัครสาวก 2 องค์พร้อมด้วยบริวาร เที่ยวจาริกไปในแคว้นกาสี ถึงวัดแห่งหนึ่งในเวลาที่ดวงอาทิตย์ตกดิน อุบาสกคนหนึ่งในหมู่บ้านโคจรคามของวัดนั้น ได้ฟังข่าวนั้นแล้ว จึงเข้าไปหาพระเถระทั้งหลาย ไหว้แล้ว ได้นำน้ำล้างเท้า น้ำมันทาเท้า เตียง ตั่ง เครื่องปูลาด และประทีปเข้าไปถวาย และได้นิมนต์เพื่อฉันในวันรุ่งขึ้น ในวันที่สอง ได้จัดมหาทานถวาย พระเถระทั้งหลายกล่าวอนุโมทนาแก่เขาแล้วก็หลีกไป สมัยต่อมา เขาทำกาละแล้ว ได้บังเกิดในวิมานทองสูง 12 โยชน์ ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ท่านพระมหาโมคคัลลานเถระได้ตรัสถามเทพบุตรนั้นด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

๑๐๙๔.

๑๐๙๔.

‘‘อลงฺกโต มลฺยธโร สุวตฺโถ, สุกุณฺฑลี กปฺปิตเกสมสฺสุ;

อามุตฺตหตฺถาภรโณ ยสสฺสี, ทิพฺเพ วิมานมฺหิ ยถาปิ จนฺทิมา.

ท่านผู้ประดับประดา ทรงพวงมาลัย นุ่งห่มผ้าอย่างดี มีกุณฑลสวยงาม มีผมและหนวดเคราที่ตัดแต่งแล้ว สวมเครื่องประดับที่มือ มียศ รุ่งเรืองอยู่ในวิมานทิพย์ ดุจพระจันทร์

๑๐๙๕.

๑๐๙๕.

‘‘ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ, อฏฺฐฏฺฐกา สิกฺขิตา สาธุรูปา;

ทิพฺพา จ กญฺญา ติทสจรา อุฬารา, นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ.

ทั้งพิณทิพย์ก็บรรเลงเสียงไพเราะ นางอัปสร 64 นาง ผู้ได้รับการฝึกฝนมาอย่างดี มีรูปร่างงดงาม และเหล่านางฟ้าผู้เป็นบริจาริกาของทวยเทพชั้นดาวดึงส์ผู้ประเสริฐ ก็ฟ้อนรำ ขับร้อง และบันเทิงใจอยู่

๑๐๙๖.

๑๐๙๖.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

ท่านเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งฤทธิ์แห่งเทพ มีอานุภาพมาก... (ละ)... และรัศมีของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

โสปิ [Pg.276] ตสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

แม้เทพบุตรนั้นก็ได้ทูลตอบท่านพระเถระด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

๑๐๙๗. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

๑๐๙๗. เทพบุตรนั้นมีใจยินดี... (ละ)... นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร

๑๐๙๘.

๑๐๙๘.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, ทิสฺวาน สมเณ สีลวนฺเต;

สมฺปนฺนวิชฺชาจรเณ ยสสฺสี, พหุสฺสุเต ตณฺหกฺขยูปปนฺเน;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺโต, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ.

เมื่อครั้งที่ข้าพเจ้าเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ ได้เห็นสมณะผู้มีศีล ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ มียศ เป็นพหูสูต ผู้เข้าถึงความสิ้นตัณหาแล้ว ข้าพเจ้ามีจิตเลื่อมใส ได้ถวายทานคือข้าวและน้ำอย่างไพบูลย์โดยความเคารพ

๑๐๙๙.

๑๐๙๙.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

เพราะกรรมนั้น รัศมีของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้... (ละ)... และรัศมีของข้าพเจ้าก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

๑๐๙๔. ตตฺถ สุกุณฺฑลีติ สุนฺทเรหิ กุณฺฑเลหิ อลงฺกตกณฺโณ. ‘‘สกุณฺฑลี’’ติปิ ปาโฐ, สทิสํ กุณฺฑลํ สกุณฺฑลํ, ตํ อสฺส อตฺถีติ สกุณฺฑลี, ยุตฺตกุณฺฑลี อญฺญมญฺญญฺจ ตุยฺหญฺจ อนุจฺฉวิกกุณฺฑลีติ อตฺโถ. กปฺปิตเกสมสฺสูติ สมฺมากปฺปิตเกสมสฺสุ. อามุตฺตหตฺถาภรโณติ ปฏิมุกฺกองฺคุลิยาทิหตฺถาภรโณ.

๑๐๙๔. ในคาถานั้น บทว่า สุกุณฺฑลี ได้แก่ ผู้มีหูอันประดับแล้วด้วยกุณฑลที่สวยงาม. มีอีก पाठ หนึ่งว่า สกุณฺฑลี, กุณฑลที่คู่กันชื่อว่า สกุณฑละ, กุณฑลนั้นมีอยู่แก่เทพบุตรนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สกุณฑลี, อธิบายว่า มีกุณฑลที่สมควรกันและกันและสมควรแก่ท่าน. บทว่า กปฺปิตเกสมสฺสุ ได้แก่ มีผมและหนวดเคราที่ตัดแต่งไว้ดีแล้ว. บทว่า อามุตฺตหตฺถาภรโณ ได้แก่ ผู้สวมเครื่องประดับมือมีแหวนเป็นต้น.

๑๐๙๘. ตณฺหกฺขยูปปนฺเนติ ตณฺหกฺขยํ อรหตฺตํ, นิพฺพานเมว วา อุปคเต, อธิคตวนฺเตติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

๑๐๙๘. บทว่า ตณฺหกฺขยูปปนฺเน อธิบายว่า ผู้เข้าถึงอรหัตตผลอันเป็นที่สิ้นไปแห่งตัณหา หรือเข้าถึงพระนิพพานทีเดียว คือผู้ได้บรรลุแล้ว. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง.

ปฐมกุณฺฑลีวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถากุณฑลีวิมานที่ ๑ จบ.

๙. ทุติยกุณฺฑลีวิมานวณฺณนา

๙. อรรถกถาทุติยกุณฑลีวิมาน

อลงฺกโต มลฺยธโร สุวตฺโถติ ทุติยกุณฺฑลีวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน ทฺเว อคฺคสาวกา กาสีสุ ชนปทจาริกํ จรนฺตาติอาทิ สพฺพํ อนนฺตรสทิสเมว.

เรื่องทุติยกุณฑลีวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า "อลงฺกโต มลฺยธโร สุวตฺโถ" เป็นต้น เรื่องนั้นมีที่มาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน ใกล้กรุงสาวัตถี. เรื่องทั้งหมดมีเนื้อหาเหมือนกับเรื่องก่อนหน้านี้ทุกประการ คือ สมัยนั้น พระอัครสาวก 2 องค์เที่ยวจาริกไปในชนบทในแคว้นกาสี เป็นต้น.

๑๑๐๑.

๑๑๐๑.

‘‘อลงฺกโต มลฺยธโร สุวตฺโถ, สุกุณฺฑลี กปฺปิตเกสมสฺสุ;

อามุตฺตหตฺถาภรโณ ยสสฺสี, ทิพฺเพ วิมานมฺหิ ยถาปิ จนฺทิมา.

ท่านผู้ประดับประดา ทรงพวงมาลัย นุ่งห่มผ้าอย่างดี มีกุณฑลสวยงาม มีผมและหนวดเคราที่ตัดแต่งแล้ว สวมเครื่องประดับที่มือ มียศ รุ่งเรืองอยู่ในวิมานทิพย์ ดุจพระจันทร์

๑๑๐๒.

๑๑๐๒.

‘‘ทิพฺพา [Pg.277] จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ;

อฏฺฐฏฺฐกา สิกฺขิตา สาธุรูปา;

ทิพฺพา จ กญฺญา ติทสจรา อุฬารา, นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ.

ทั้งพิณทิพย์ก็บรรเลงเสียงไพเราะ นางอัปสร 64 นาง ผู้ได้รับการฝึกฝนมาอย่างดี มีรูปร่างงดงาม และเหล่านางฟ้าผู้เป็นบริจาริกาของทวยเทพชั้นดาวดึงส์ผู้ประเสริฐ ก็ฟ้อนรำ ขับร้อง และบันเทิงใจอยู่

๑๑๐๓.

๑๑๐๓.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – ปุจฺฉิ;

ท่านเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งฤทธิ์แห่งเทพ มีอานุภาพมาก... (ละ)... และรัศมีของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ" ดังนี้ ได้ทูลถามแล้ว

๑๑๐๔.

๑๑๐๔.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

เทพบุตรนั้นมีใจยินดี... (ละ)... นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร

๑๑๐๕.

๑๑๐๕.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, ทิสฺวาน สมเณ สาธุรูเป;

สมฺปนฺนวิชฺชาจรเณ ยสสฺสี, พหุสฺสุเต สีลวนฺเต ปสนฺเน;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺโต, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ.

เมื่อครั้งที่ข้าพเจ้าเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ ได้เห็นสมณะผู้มีรูปงาม ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ มียศ เป็นพหูสูต มีศีล มีจิตผ่องใส ข้าพเจ้ามีจิตเลื่อมใส ได้ถวายทานคือข้าวและน้ำอย่างไพบูลย์โดยความเคารพ

๑๑๐๖.

๑๑๐๖.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

เพราะกรรมนั้น รัศมีของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้... (ละ)... และรัศมีของข้าพเจ้าก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ.

แม้ในคาถาทั้งหลาย ก็ไม่มีเนื้อความใหม่.

ทุติยกุณฺฑลีวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาทุติยกุณฑลีวิมาน จบ.

๑๐. (อุตฺตร) ปายาสิวิมานวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาอุตตรวิมาน (ปายาสิวิมาน)

ยา เทวราชสฺส สภา สุธมฺมาติ อุตฺตรวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ ปรินิพฺพุเต ธาตุวิภาเค จ กเต ตตฺถ ตตฺถ ถูเปสุ ปติฏฺฐาปิยมาเนสุ ธมฺมวินยํ สงฺคายิตุํ อุจฺจินิตฺวา คหิเตสุ มหากสฺสปปฺปมุเขสุ มหาเถเรสุ ยาว วสฺสูปคมนา อญฺเญสุ จ เถเรสุ อตฺตโน อตฺตโน ปริสาย สทฺธึ ตตฺถ ตตฺถ วสนฺเตสุ อายสฺมา กุมารกสฺสโป ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ เสตพฺยนครํ คนฺตฺวา สึสปาวเน วสิ. อถ ปายาสิ ราชญฺโญ เถรสฺส ตตฺถ วสนภาวํ สุตฺวา มหตา ชนกาเยน [Pg.278] ปริวุโต ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา นิสินฺโน อตฺตโน ทิฏฺฐิคตํ ปเวเทสิ. อถ นํ เถโร จนฺทิมสูริยูทาหรณาทีหิ ปรโลกสฺส อตฺถิภาวํ ปกาเสนฺโต อเนกวิหิตเหตูปมาลงฺกตํ ทิฏฺฐิคณฺฐิวินิเวฐนํ นานานยวิจิตฺตํ ปายาสิสุตฺตํ (ที. นิ. ๒.๔๐๖ อาทโย) เทเสตฺวา ตํ ทิฏฺฐิสมฺปทายํ ปติฏฺฐาเปสิ.

เรื่องอุตตรวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า "ยา เทวราชสฺส สภา สุธมฺมา" เป็นต้น เรื่องนั้นมีที่มาอย่างไร? เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จปรินิพพานแล้ว และเมื่อการแจกพระบรมสารีริกธาตุสำเร็จแล้ว เมื่อพระสถูปกำลังได้รับการสถาปนาในที่นั้นๆ และเมื่อพระมหาเถระทั้งหลายมีพระมหากัสสปะเป็นประมุข ผู้ได้รับเลือกและคัดสรรเพื่อทำการสังคายนาพระธรรมวินัย พร้อมด้วยพระเถระอื่นๆ กำลังจำพรรษาอยู่ในที่นั้นๆ พร้อมด้วยบริษัทของตนๆ จนกว่าจะถึงกาลเข้าพรรษา ท่านพระกุมารกัสสปะพร้อมด้วยภิกษุ 500 รูป ได้เดินทางไปยังเมืองเสตัพยะ และพักอยู่ที่ป่าสีสปา. ครั้งนั้น ปายาสิราชัญญะได้ฟังข่าวว่าพระเถระพักอยู่ที่นั่น จึงแวดล้อมด้วยมหาชน เข้าไปหาท่านพระเถระ ทำปฏิสันถารแล้วนั่งลง ได้ประกาศทิฏฐิของตน. ลำดับนั้น พระเถระได้แสดงปายาสิสูตร ซึ่งประดับด้วยเหตุและอุปมามากมายหลากหลายนัย สามารถคลายปมแห่งทิฏฐิอันวิจิตร ประกาศความมีอยู่ของปรโลกด้วยอุทาหรณ์มีพระจันทร์และพระอาทิตย์เป็นต้น แล้วได้ตั้งราชัญญะผู้นั้นไว้ในสัมมาทิฏฐิ.

โส วิสุทฺธทิฏฺฐิโก หุตฺวา สมณพฺราหฺมณกปณทฺธิกาทีนํ ทานํ เทนฺโต อนุฬารชฺฌาสยตาย ลูขํ อทาสิ ฆาสจฺฉาทนมตฺตํ กณาชกํ พิลงฺคทุติยํ สาณานิ จ วตฺถานิ. เอวํ ปน อสกฺกจฺจทานํ ทตฺวา กายสฺส เภทา หีนกายํ อุปปชฺชิ จาตุมหาราชิกานํ สหพฺยตํ. ตสฺส ปน กิจฺจากิจฺเจสุ ยุตฺตปฺปยุตฺโต อุตฺตโร นาม มาณโว อโหสิ ทาเน พฺยาวโฏ. โส สกฺกจฺจทานํ ทตฺวา ตาวตึสกายํ อุปปนฺโน, ตสฺส ทฺวาทสโยชนิกํ วิมานํ นิพฺพตฺติ. โส กตญฺญุตํ วิภาเวนฺโต สห วิมาเนน กุมารกสฺสปตฺเถรํ อุปสงฺกมิตฺวา วิมานโต โอรุยฺห ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. ตํ เถโร –

พระเจ้าปายาสินั้นทรงมีความเห็นอันหมดจดแล้ว เมื่อถวายทานแก่สมณพราหมณ์ คนกำพร้า คนเดินทาง เป็นต้น เพราะไม่มีอัธยาศัยกว้างขวาง จึงได้ถวายทานที่เศร้าหมอง คือ ข้าวปลายเกวียนมีน้ำผักดองเป็นกับข้าวที่สอง และผ้าเนื้อหยาบ เพียงเพื่อเป็นอาหารและเครื่องนุ่งห่มเท่านั้น ครั้นถวายทานโดยไม่เคารพอย่างนี้แล้ว เบื้องหน้าแต่กายแตก ได้บังเกิดในหมู่เทพชั้นจาตุมหาราชิกาซึ่งเป็นภพชั้นต่ำ แต่มาณพชื่ออุตตระ ผู้ขวนขวายในกิจการน้อยใหญ่ของพระองค์ เป็นผู้หมั่นในการให้ทาน เขาครั้นให้ทานโดยเคารพแล้ว จึงบังเกิดในหมู่เทพชั้นดาวดึงส์ วิมานขนาด ๑๒ โยชน์ได้บังเกิดขึ้นแก่เขา เทพบุตรนั้นประสงค์จะแสดงความกตัญญู จึงพร้อมกับวิมานเข้าไปหาพระกุมารกัสสปเถระ ลงจากวิมานแล้วไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ ประคองอัญชลีได้ยืนอยู่แล้ว พระเถระได้ตรัสถามเทพบุตรนั้นว่า –

๑๑๐๘.

๑๑๐๘.

‘‘ยา เทวราชสฺส สภา สุธมฺมา, ยตฺถจฺฉติ เทวสงฺโฆ สมคฺโค;

ตถูปมํ ตุยฺหมิทํ วิมานํ, โอภาสยํ ติฏฺฐติ อนฺตลิกฺเข.

“สุธรรมาสภาของท้าวเทวราช ที่หมู่เทพประชุมพร้อมเพรียงกัน ณ ที่ใด วิมานของท่านนี้ก็เปรียบปานดังนั้น ส่องสว่างตั้งอยู่ในอากาศ

๑๑๐๙.

๑๑๐๙.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ;

“ท่านเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยฤทธิ์แห่งเทพ มีอานุภาพมาก...ฯลฯ...และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้ ได้ตรัสถามด้วยคาถาทั้งหลาย

๑๑๑๐.

๑๑๑๐.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“เทพบุตรนั้นมีใจยินดี...ฯลฯ...นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร”

๑๑๑๑.

๑๑๑๑.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, รญฺโญ ปายาสิสฺส อโหสึ มาณโว;

ลทฺธา ธนํ สํวิภาคํ อกาสึ, ปิยา จ เม สีลวนฺโต อเหสุํ;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺโต, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ.

“เมื่อข้าพระองค์เกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ได้เป็นมาณพของพระเจ้าปายาสิ ได้ทรัพย์แล้วได้ทำการแบ่งปัน และท่านผู้มีศีลทั้งหลายก็เป็นที่รักของข้าพระองค์ ข้าพระองค์มีจิตเลื่อมใส ได้ถวายทานคือข้าวและน้ำอย่างไพบูลย์โดยเคารพ

๑๑๑๒.

๑๑๑๒.

‘‘เตน [Pg.279] เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“เพราะกรรมนั้น วรรณะของข้าพระองค์จึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของข้าพระองค์ก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้ –

โส เทวปุตฺโต ตสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ.

เทพบุตรนั้นได้พยากรณ์แก่พระเถระด้วยคาถาเหล่านี้

๑๑๐๘. ตตฺถ เทวราชสฺสาติ สกฺกสฺส. สภา สุธมฺมาติ เอวํนามกํ สนฺถาคารํ. ยตฺถาติ ยสฺสํ สภายํ. อจฺฉตีติ นิสีทติ. เทวสงฺโฆติ ตาวตึสเทวกาโย. สมคฺโคติ สหิโต สนฺนิปติโต.

๑๑๐๘. ในคาถานั้น บทว่า เทวราชสฺส หมายถึง ท้าวสักกะ. บทว่า สภา สุธมฺมา หมายถึง ศาลาที่ประชุมชื่ออย่างนั้น. บทว่า ยตฺถ หมายถึง ในสภาใด. บทว่า อจฺฉติ หมายถึง ย่อมอยู่. บทว่า เทวสงฺโฆ หมายถึง หมู่เทพชั้นดาวดึงส์. บทว่า สมคฺโค หมายถึง พร้อมเพรียงกัน ประชุมกัน.

๑๑๑๑. ปายาสิสฺส อโหสึ มาณโวติ ปายาสิราชญฺญสฺส กิจฺจากิจฺจกโร ทหรตาย มาณโว, นาเมน ปน อุตฺตโร นาม อโหสึ. สํวิภาคํ อกาสินฺติ อหเมว อภุญฺชิตฺวา ยถาลทฺธํ ธนํ ทานมุเข ปริจฺจชนวเสน สํวิภชนํ อกาสึ. อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปริจฺจชนฺโตติ วจนเสโส. อถ วา ทานํ วิปุลํ อทาสึ. กถํ? สกฺกจฺจํ. กีทิสํ? อนฺนญฺจ ปานญฺจาติ โยเชตพฺพํ.

๑๑๑๑. บทว่า ปายาสิสฺส อโหสึ มาณโว ความว่า ข้าพระองค์เป็นมาณพผู้ทำกิจน้อยใหญ่ของพระเจ้าปายาสิ เพราะยังเป็นหนุ่ม แต่โดยชื่อคือ อุตตระ. บทว่า สํวิภาคํ อกาสึ ความว่า ข้าพระองค์เองไม่ได้บริโภค ได้ทำการแบ่งปันทรัพย์ตามที่ได้มาด้วยอำนาจการสละในทางทาน. พึงเพิ่มบทที่เหลือว่า อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปริจฺจชนฺโต (สละข้าวและน้ำ). อีกนัยหนึ่ง ข้าพระองค์ได้ให้ทานอันไพบูลย์. ให้อย่างไร? โดยเคารพ. ให้อะไร? พึงประกอบความว่า อนฺนญฺจ ปานญฺจ (ข้าวและน้ำ).

(อุตฺตร) ปายาสิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาปายาสิวิมาน (ของอุตตรเทพบุตร) จบ.

อิติ ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย วิมานวตฺถุสฺมึ

ในวิมานวัตถุแห่งขุททกนิกายอรรถกถา ชื่อปรมัตถทีปนี

ทสวตฺถุปฏิมณฺฑิตสฺส ฉฏฺฐสฺส ปายาสิวคฺคสฺส

แห่งปายาสิวรรคที่ ๖ อันประดับด้วย ๑๐ เรื่อง

อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาพรรณนา จบ.

๗. สุนิกฺขิตฺตวิมานวคฺโค

๗. สุนิกขิตตวรรค

๑. จิตฺตลตาวิมานวณฺณนา

๑. อรรถกถาจิตตลตาวิมาน

ยถา วนํ จิตฺตลตํ ปภาสตีติ จิตฺตลตาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน สาวตฺถิยํ อญฺญตโร อุปาสโก ทลิทฺโท อปฺปโภโค ปเรสํ กมฺมํ กตฺวา ชีวติ. โส สทฺโธ ปสนฺโน ชิณฺเณ วุฑฺเฒ มาตาปิตโร โปเสนฺโต ‘‘อิตฺถิโย นาม ปติกุเล ฐิตา อิสฺสริยํ กโรนฺติ, สสฺสุสสุรานํ มนาปจารินิโย ทุลฺลภา’’ติ มาตาปิตูนํ จิตฺตทุกฺขํ ปริหรนฺโต ทารปริคฺคหํ อกตฺวา สยเมว เน อุปฏฺฐหติ, สีลานิ รกฺขติ, อุโปสถํ อุปวสติ[Pg.280], ยถาวิภวํ ทานานิ เทติ. โส อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ ทฺวาทสโยชนิเก วิมาเน นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยน คนฺตฺวา กตกมฺมํ อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ –

เรื่องจิตตลตาวิมาน เริ่มต้นว่า “ยถา วนํ จิตฺตลตํ ปภาสติ”. เรื่องนั้นมีที่มาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวันในกรุงสาวัตถี. สมัยนั้น ในกรุงสาวัตถี มีอุบาสกคนหนึ่ง เป็นคนยากจน มีโภคะน้อย เลี้ยงชีพด้วยการทำงานให้ผู้อื่น. เขาเป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใส เลี้ยงดูมารดาบิดาผู้แก่ชรา ด้วยดำริว่า “หญิงที่อยู่ในตระกูลสามีแล้วเป็นใหญ่ และเป็นที่พอใจของพ่อผัวแม่ผัวนั้นหาได้ยาก” จึงไม่รับภรรยาเพื่อจะบำบัดความทุกข์ใจของมารดาบิดา เขาบำรุงท่านทั้งสองด้วยตนเอง รักษาศีล รักษาอุโบสถ ให้ทานตามกำลัง. ในเวลาต่อมา เขาทำกาละแล้วได้บังเกิดในวิมานขนาด ๑๒ โยชน์ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์. ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้ไปยังที่นั้นโดยนัยที่กล่าวแล้วข้างต้น แล้วได้ถามถึงกรรมที่ทำไว้ด้วยคาถาเหล่านี้ว่า –

๑๑๑๔.

๑๑๑๔.

‘‘ยถา วนํ จิตฺตลตํ ปภาสติ, อุยฺยานเสฏฺฐํ ติทสานมุตฺตมํ;

ตถูปมํ ตุยฺหมิทํ วิมานํ, โอภาสยํ ติฏฺฐติ อนฺตลิกฺเข.

“สวนจิตรลดาอันประเสริฐ ซึ่งเป็นอุทยานสูงสุดของทวยเทพ ย่อมส่องสว่างฉันใด วิมานของท่านนี้ก็เปรียบปานดังนั้น ส่องสว่างตั้งอยู่ในอากาศ

๑๑๑๕.

๑๑๑๕.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“ท่านเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยฤทธิ์แห่งเทพ มีอานุภาพมาก...ฯลฯ...และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้

๑๑๑๖.

๑๑๑๖.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“เทพบุตรนั้นมีใจยินดี...ฯลฯ...นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร”

๑๑๑๗.

๑๑๑๗.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, ทลิทฺโท อตาโณ กปโณ กมฺมกโร อโหสึ;

ชิณฺเณ จ มาตาปิตโร อภารึ, ปิยา จ เม สีลวนฺโต อเหสุํ;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺโต, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ.

“เมื่อข้าพระองค์เกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ เป็นคนยากจน ไม่มีที่พึ่ง เป็นคนกำพร้า เป็นกรรมกร ได้เลี้ยงดูมารดาบิดาผู้แก่ชรา และท่านผู้มีศีลทั้งหลายก็เป็นที่รักของข้าพระองค์ ข้าพระองค์มีจิตเลื่อมใส ได้ถวายทานคือข้าวและน้ำอย่างไพบูลย์โดยเคารพ

๑๑๑๘.

๑๑๑๘.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“เพราะกรรมนั้น วรรณะของข้าพระองค์จึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของข้าพระองค์ก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้ –

โสปิ ตสฺส พฺยากาสิ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

แม้เทพบุตรนั้นก็ได้พยากรณ์แก่พระเถระแล้ว. ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง.

จิตฺตลตาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาจิตตลตาวิมาน จบ.

๒. นนฺทนวิมานวณฺณนา

๒. อรรถกถานันทนวิมาน

ยถา [Pg.281] วนํ นนฺทนํ ปภาสตีติ นนฺทนวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน สาวตฺถิยํ อญฺญตโร อุปาสโกติอาทิ สพฺพํ อนนฺตรวิมานสทิสํ. อยํ ปน ทารปริคฺคหํ กตฺวา มาตาปิตโร โปเสสีติ อยเมว วิเสโส.

เรื่องนันทนวิมาน เริ่มต้นว่า “ยถา วนํ นนฺทนํ ปภาสติ”. เรื่องนั้นมีที่มาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวันในกรุงสาวัตถี. สมัยนั้น ในกรุงสาวัตถี มีอุบาสกคนหนึ่ง เป็นต้น ทั้งหมดเหมือนกับวิมานเรื่องก่อน. แต่มีข้อแตกต่างเพียงเท่านี้ว่า อุบาสกผู้นี้ได้รับภรรยาแล้วเลี้ยงดูมารดาบิดา.

๑๑๒๐.

๑๑๒๐.

ยถา วนํ นนฺทนํ ปภาสติ, อุยฺยานเสฏฺฐํ ติทสานมุตฺตมํ;

ตถูปมํ ตุยฺหมิทํ วิมานํ, โอภาสยํ ติฏฺฐติ อนฺตลิกฺเข.

“สวนนันทวันอันประเสริฐ ซึ่งเป็นอุทยานสูงสุดของทวยเทพ ย่อมส่องสว่างฉันใด วิมานของท่านนี้ก็เปรียบปานดังนั้น ส่องสว่างตั้งอยู่ในอากาศ

๑๑๒๑.

๑๑๒๑.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตีติ.

“ท่านเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยฤทธิ์แห่งเทพ มีอานุภาพมาก...ฯลฯ...และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้

๑๑๒๒.

๑๑๒๒.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“เทพบุตรนั้นมีใจยินดี...ฯลฯ...นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร”

๑๑๒๓.

๑๑๒๓.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, ทลิทฺโท อตาโณ กปโณ กมฺมกโร อโหสึ;

ชิณฺเณ จ มาตาปิตโร อภารึ, ปิยา จ เม สีลวนฺโต อเหสุํ;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺโต, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ.

“เมื่อข้าพระองค์เกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ เป็นคนยากจน ไม่มีที่พึ่ง เป็นคนกำพร้า เป็นกรรมกร ได้เลี้ยงดูมารดาบิดาผู้แก่ชรา และท่านผู้มีศีลทั้งหลายก็เป็นที่รักของข้าพระองค์ ข้าพระองค์มีจิตเลื่อมใส ได้ถวายทานคือข้าวและน้ำอย่างไพบูลย์โดยเคารพ

๑๑๒๔.

๑๑๒๔.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“เพราะกรรมนั้น วรรณะของข้าพระองค์จึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของข้าพระองค์ก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้ –

คาถาหิ พฺยากาสิ. ตตฺถ คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ.

(เทพบุตรนั้น) ได้พยากรณ์ด้วยคาถาทั้งหลาย. แม้ในคาถาทั้งหลายเหล่านั้น ไม่มีอะไรใหม่.

นนฺทนวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถานันทนวิมาน จบแล้ว.

๓. มณิถูณวิมานวณฺณนา

๓. อรรถกถามณิถูณวิมาน

อุจฺจมิทํ [Pg.282] มณิถูณํ วิมานนฺติ มณิถูณวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน สมฺพหุลา เถรา ภิกฺขู อรญฺญายตเน วิหรนฺติ. เตสํ คามํ ปิณฺฑาย คมนมคฺเค เอโก อุปาสโก วิสมํ สมํ กโรติ, กณฺฏเก นีหรติ, คจฺฉคุมฺเพ อปเนติ, อุทกกาเล มาติกาสุ เสตุํ พนฺธติ, วิวนฏฺฐาเนสุ ฉายารุกฺเข โรเปติ, ชลาสเยสุ มตฺติกํ อุทฺธริตฺวา เต ปุถุลคมฺภีเร กโรติ, ติตฺเถ สมฺปาเทติ, ยถาวิภวํ ทานํ เทติ, สีลํ รกฺขติ. โส อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร อุปสงฺกมิตฺวา อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ –

เรื่องมณิถูณวิมาน เริ่มต้นว่า Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ. เรื่องนั้นมีที่มาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน กรุงสาวัตถี. สมัยนั้น ภิกษุเถระจำนวนมากจำพรรษาอยู่ในป่า. ในเส้นทางที่พระเถระเหล่านั้นเดินไปสู่หมู่บ้านเพื่อบิณฑบาต มีอุบาสกคนหนึ่งทำที่ที่ไม่เรียบให้เรียบ ถอนหนาม กำจัดพุ่มไม้ ในฤดูน้ำก็ผูกสะพานข้ามร่องน้ำ ปลูกต้นไม้ให้ร่มเงาในที่โล่งแจ้ง ขุดดินในสระน้ำทำให้สระเหล่านั้นกว้างและลึก จัดทำท่าลงน้ำ ให้ทานตามกำลังทรัพย์ รักษาศีล. ในเวลาต่อมา อุบาสกนั้นทำกาละแล้ว บังเกิดในวิมานทองสูงสิบสองโยชน์ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์. ท่านพระมหาโมคคัลลานเถระเข้าไปหาเทพบุตรนั้นแล้ว ได้ทูลถามด้วยคาถาทั้งหลายเหล่านี้ว่า –

๑๑๒๖.

๑๑๒๖.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต ทฺวาทส โยชนานิ;

กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา.

“วิมานนี้มีเสาแก้วมณี สูงตระหง่าน กว้างสิบสองโยชน์โดยรอบ มียอดปราสาทเจ็ดร้อยหลังอันโอฬาร มีเสาแก้วไพฑูรย์ ปูลาดด้วยแผ่นเงิน งดงาม

๑๑๒๗.

๑๑๒๗.

‘‘ตตฺถจฺฉสิ ปิวสิ ขาทสิ จ, ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ;

ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจ, นาริโย จ นจฺจนฺติ สุวณฺณจฺฉนฺนา.

“ในวิมานนั้น ท่านนั่ง ดื่ม และบริโภค ทั้งพิณทิพย์ก็บรรเลงเสียงไพเราะ ในที่นี้มีกามคุณ ๕ และรสทิพย์ ทั้งเหล่านางอัปสรผู้ประดับด้วยทองคำก็ฟ้อนรำอยู่

๑๑๒๘.

๑๑๒๘.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“วรรณะของท่านเช่นนี้มีได้ด้วยผลบุญอะไร...ฯลฯ...และวรรณะของท่านส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้.

โสปิ ตสฺส คาถาหิ พฺยากาสิ –

แม้เทพบุตรนั้นก็ได้ทูลตอบท่านด้วยคาถาทั้งหลายว่า –

๑๑๓๐.

๑๑๓๐.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“เทพบุตรนั้นดีใจ...ฯลฯ...นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร”

๑๑๓๑.

๑๑๓๑.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, วิวเน ปเถ สงฺกมนํ อกาสึ;

อารามรุกฺขานิ จ โรปยิสฺสํ, ปิยา จ เม สีลวนฺโต อเหสุํ;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺโต, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ.

“เมื่อข้าพเจ้าเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ ได้ทำสะพานในทางเปลี่ยวในป่า ได้ปลูกต้นไม้ในสวน และท่านผู้มีศีลทั้งหลายเป็นที่รักของข้าพเจ้า ข้าพเจ้ามีจิตเลื่อมใสได้ถวายทานคือข้าวและน้ำอย่างไพบูลย์โดยเคารพ

๑๑๓๒.

๑๑๓๒.

‘‘เตน [Pg.283] เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“เพราะกรรมนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของข้าพเจ้าส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้.

๑๑๓๑. ตตฺถ วิวเนติ อรญฺเญ. อารามรุกฺขานิ จา อารามภูเต รุกฺเข, อารามํ กตฺวา ตตฺถ รุกฺเข โรเปสินฺติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพํ วุตฺตนยเมว.

๑๑๓๑. ในคาถานั้น บทว่า vivane ได้แก่ ในป่า. บทว่า Ārāmarukkhāni ca ได้แก่ ต้นไม้ที่เป็นเหมือนสวน อธิบายว่า ทำเป็นสวนแล้วปลูกต้นไม้ในที่นั้น. ที่เหลือทั้งหมดมีนัยดังที่กล่าวแล้ว.

มณิถูณวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถามณิถูณวิมาน จบแล้ว.

๔. สุวณฺณวิมานวณฺณนา

๔. อรรถกถาสุวัณณวิมาน

โสวณฺณมเย ปพฺพตสฺมินฺติ สุวณฺณวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา อนฺธกวินฺเท วิหรติ. เตน สมเยน อญฺญตโร อุปาสโก สทฺโธ ปสนฺโน วิภวสมฺปนฺโน ตสฺส คามสฺส อวิทูเร อญฺญตรสฺมึ มุณฺฑกปพฺพเต สพฺพาการสมฺปนฺนํ ภควโต วสนานุจฺฉวิกํ คนฺธกุฏึ กาเรตฺวา ตตฺถ ภควนฺตํ วสาเปนฺโต สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหิ, สยญฺจ นิจฺจสีเล ปติฏฺฐิโต สุวิสุทฺธสีลสํวโร หุตฺวา กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. ตสฺส กมฺมานุภาวสํสูจกํ นานารตนรํสิชาลสมุชฺชลํ วิจิตฺตเวทิกาปริกฺขิตฺตํ วิวิธวิปุลาลงฺกาโรปโสภิตํ สุวิภตฺตภิตฺติตฺถมฺภโสปานํ อารามรมณียกํ กญฺจนปพฺพตมุทฺธนิ วิมานํ อุปฺปชฺชิ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโต ทิสฺวา อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ –

เรื่องสุวัณณวิมาน เริ่มต้นว่า Sovaṇṇamaye pabbatasminti. เรื่องนั้นมีที่มาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่เมืองอันธกวินทะ. สมัยนั้น อุบาสกคนหนึ่งมีศรัทธา เลื่อมใส สมบูรณ์ด้วยทรัพย์ ได้ให้สร้างพระคันธกุฎีอันสมบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง สมควรเป็นที่ประทับของพระผู้มีพระภาค ณ ภูเขามุณฑกะลูกหนึ่ง ไม่ไกลจากหมู่บ้านนั้น แล้วนิมนต์พระผู้มีพระภาคให้ประทับในพระคันธกุฎีนั้น ได้อุปัฏฐากโดยเคารพ. แม้ตนเองก็ตั้งมั่นอยู่ในศีลเป็นนิตย์ มีความสำรวมในศีลอันบริสุทธิ์ยิ่ง ทำกาละแล้ว บังเกิดในภพดาวดึงส์. วิมานอันเป็นเครื่องบ่งชี้ถึงอานุภาพแห่งกรรม รุ่งเรืองด้วยข่ายรัศมีแห่งรัตนะนานาชนิด ประดับด้วยเครื่องอลังการอันวิจิตรไพบูลย์ต่างๆ มีฝา เสา และบันไดที่แบ่งส่วนไว้ดี มีสวนอันน่ารื่นรมย์ ได้เกิดขึ้นบนยอดภูเขาทองเพื่อเทพบุตรนั้น. ท่านพระมหาโมคคัลลานะจาริกไปในเทวโลก ได้เห็นเทพบุตรนั้นแล้ว จึงทูลถามด้วยคาถาทั้งหลายเหล่านี้ว่า –

๑๑๓๔.

๑๑๓๔.

‘‘โสวณฺณมเย ปพฺพตสฺมึ, วิมานํ สพฺพโตปภํ;

เหมชาลปฏิจฺฉนฺนํ, กิงฺกิณิชาลกปฺปิตํ.

“บนภูเขาทอง มีวิมานส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ปกคลุมด้วยข่ายทองคำ ประดับด้วยตาข่ายกระดิ่ง

๑๑๓๕.

๑๑๓๕.

‘‘อฏฺฐํสา สุกตา ถมฺภา, สพฺเพ เวฬุริยามยา;

เอกเมกาย อํสิยา, รตนา สตฺต นิมฺมิตา.

“เสาทั้งหลายทำดีแล้ว มีแปดเหลี่ยม ทั้งหมดทำด้วยแก้วไพฑูรย์ ในแต่ละเหลี่ยมนั้น ประดับด้วยรัตนะ ๗ ประการที่เนรมิตขึ้น

๑๑๓๖.

๑๑๓๖.

‘‘เวฬูริยสุวณฺณสฺส, ผลิกา รูปิยสฺส จ;

มสารคลฺลมุตฺตาหิ, โลหิตงฺคมณีหิ จ.

“(รัตนะ ๗ ประการคือ) แก้วไพฑูรย์และทองคำ แก้วผลึกและเงิน แก้วมสารคัลละและมุกดา และแก้วทับทิม

๑๑๓๗.

๑๑๓๗.

‘‘จิตฺรา มโนรมา ภูมิ, น ตตฺถุทฺธํสตี รโช;

โคปานสีคณา ปีตา, กูฏํ ทาเรนฺติ นิมฺมิตา.

“พื้นวิมานวิจิตรงดงาม ไม่มีฝุ่นฟุ้งขึ้นในที่นั้น หมู่จันทันสีเหลืองอร่ามที่เนรมิตขึ้น รองรับยอดปราสาทอยู่

๑๑๓๘.

๑๑๓๘.

‘‘โสปานานิ [Pg.284] จ จตฺตาริ, นิมฺมิตา จตุโร ทิสา;

นานารตนคพฺเภหิ, อาทิจฺโจว วิโรจติ.

“บันไดสี่สาย เนรมิตไว้ในสี่ทิศ มีภายในที่ประดับด้วยรัตนะนานาชนิด รุ่งเรืองดุจพระอาทิตย์

๑๑๓๙.

๑๑๓๙.

‘‘เวทิยา จตสฺโส ตตฺถ, วิภตฺตา ภาคโส มิตา;

ททฺทลฺลมานา อาภนฺติ, สมนฺตา จตุโร ทิสา.

“ในวิมานนั้นมีเวทิกา (ระเบียง) สี่ด้าน แบ่งเป็นส่วนๆ อย่างพอเหมาะ ส่องแสงรุ่งโรจน์ไปทั่วทั้งสี่ทิศ

๑๑๔๐.

๑๑๔๐.

‘‘ตสฺมึ วิมาเน ปวเร, เทวปุตฺโต มหปฺปโภ;

อติโรจสิ วณฺเณน, อุทยนฺโตว ภาณุมา.

“ดูกรเทพบุตรผู้มีอานุภาพมาก ในวิมานอันประเสริฐนั้น ท่านรุ่งเรืองยิ่งนักด้วยวรรณะ ดุจพระอาทิตย์เมื่ออุทัย

๑๑๔๑.

๑๑๔๑.

‘‘ทานสฺส เต อิทํ ผลํ, อโถ สีลสฺส วา ปน;

อโถ อญฺชลิกมฺมสฺส, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต’’ติ.

“นี้เป็นผลทานของท่าน หรือว่าเป็นผลแห่งศีล หรือว่าเป็นผลแห่งอัญชลีกรรม ข้าพเจ้าถามแล้ว ขอท่านจงบอกเรื่องนั้นแก่ข้าพเจ้า” ดังนี้.

โสปิสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

แม้เทพบุตรนั้นก็ได้ทูลตอบท่านด้วยคาถาทั้งหลายเหล่านี้ว่า –

๑๑๔๒. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

๑๑๔๒. “เทพบุตรนั้นดีใจ...ฯลฯ...นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร”

๑๑๔๓.

๑๑๔๓.

‘‘อหํ อนฺธกวินฺทสฺมึ, พุทฺธสฺสาทิจฺจพนฺธุโน;

วิหารํ สตฺถุ กาเรสึ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ.

“ข้าพเจ้าอยู่ที่เมืองอันธกวินทะ ได้ให้สร้างวิหารถวายแด่พระศาสดา ผู้เป็นพระพุทธเจ้าเผ่าพันธุ์พระอาทิตย์ ด้วยมือของตนเอง ด้วยจิตที่เลื่อมใส

๑๑๔๔.

๑๑๔๔.

‘‘ตตฺถ คนฺธญฺจ มาลญฺจ, ปจฺจยญฺจ วิเลปนํ;

วิหารํ สตฺถุ อทาสึ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา;

เตน มยฺหํ อิทํ ลทฺธํ, วสํ วตฺเตมิ นนฺทเน.

“ในวิหารนั้น ข้าพเจ้าได้ถวายของหอม ระเบียบดอกไม้ ปัจจัย และเครื่องลูบไล้แด่พระศาสดา ด้วยจิตที่เลื่อมใสยิ่ง เพราะกรรมนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สมบัตินี้ และเป็นอยู่ในสวนนันทวัน

๑๑๔๕.

๑๑๔๕.

‘‘นนฺทเน จ วเน รมฺเม, นานาทิชคณายุเต;

รมามิ นจฺจคีเตหิ, อจฺฉราหิ ปุรกฺขโต’’ติ.

“และในสวนนันทวันอันน่ารื่นรมย์ ซึ่งเป็นที่อาศัยของหมู่สกุณาต่างๆ ข้าพเจ้าแวดล้อมด้วยเหล่านางอัปสร ย่อมเพลิดเพลินอยู่ด้วยการฟ้อนรำและขับร้อง” ดังนี้.

๑๑๓๔. ตตฺถ สพฺพโตปภนฺติ สพฺพภาเคหิ ปภาสนฺตํ ปภามุญฺจนกํ. กิงฺกิณิชาลกปฺปิตนฺติ กปฺปิตกิงฺกิณิกชาลํ.

๑๑๓๔. ในคาถานั้น บทว่า sabbatopabhaṃ ได้แก่ ส่องสว่างในทุกส่วน คือเปล่งแสงสว่าง. บทว่า Kiṅkiṇijālakappitaṃ ได้แก่ ประดับด้วยตาข่ายกระดิ่ง.

๑๑๓๕. สพฺเพ เวฬุริยามยาติ สพฺเพ ถมฺภา เวฬุริยมณิมยา. ตตฺถ ปน เอกเมกาย อํสิยาติ อฏฺฐํเสสุ ถมฺเภสุ เอกเมกสฺมึ อํสภาเค. รตนา สตฺต นิมฺมิตาติ สตฺตรตนกมฺมนิมฺมิตา, เอเกโก อํโส สตฺตรตนมโยติ อตฺโถ.

๑๑๓๕. บทว่า Sabbe veḷuriyāmayā ได้แก่ เสาทั้งหมดทำด้วยแก้วไพฑูรย์. ในบทเหล่านั้น บทว่า ekamekāya aṃsiyā ได้แก่ ในแต่ละส่วนของเหลี่ยมในบรรดาเสาแปดเหลี่ยม. บทว่า Ratanā satta nimmitā ได้แก่ กรรมเนรมิตด้วยรัตนะ ๗ ประการ อธิบายว่า แต่ละเหลี่ยมประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการ.

๑๑๓๖. ‘‘เวฬูริยสุวณฺณสฺสา’’ติอาทินา นานารตนานิ ทสฺเสติ. ตตฺถ เวฬูริยสุวณฺณสฺสาติ เวฬุริเยน จ สุวณฺเณน จ นิมฺมิตา, จิตฺราติ [Pg.285] วา โยชนา. กรณตฺเถ หิ อิทํ สามิวจนํ. ผลิกา รูปิยสฺส จาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. มสารคลฺลมุตฺตาหีติ กพรมณีหิ. โลหิตงฺคมณีหิ จาติ รตฺตมณีหิ.

๑๑๓๖. ทรงแสดงรัตนะต่างๆ ด้วยบทเป็นต้นว่า "เวฬูริยสุวณฺณสฺส" ในบทเหล่านั้น บทว่า "เวฬูริยสุวณฺณสฺส" พึงประกอบความว่า อันเขาสร้างแล้วด้วยแก้วไพฑูรย์และทอง หรือว่า วิจิตร จริงอยู่ สัตถีวิภัตติบทนี้ลงในอรรถกรณะ แม้ในบทว่า "ผลิการูปิยสฺส จ" ก็มีนัยนี้เหมือนกัน บทว่า "มสารคัลลมุตฺตาหิ" คือ ด้วยแก้วประพาฬ บทว่า "โลหิตงฺกมณีหิ จ" คือ ด้วยแก้วมณีสีแดง

๑๑๓๗. น ตตฺถุทฺธํสตี รโชติ มณิมยภูมิกตฺตา น ตสฺมึ วิมาเน รโช อุคฺคจฺฉติ. โคปานสีคณาติ โคปานสีสมูหา. ปีตาติ ปีตวณฺณา, สุวณฺณมยา เจว ผุสฺสราคาทิมณิมยา จาติ อตฺโถ. กูฏํ ธาเรนฺตีติ สตฺตรตนมยํ กณฺณิกํ ธาเรนฺติ.

๑๑๓๗. บทว่า "น ตตฺถุทฺธํสตี รโช" ความว่า เพราะพื้นสำเร็จด้วยแก้วมณี ธุลีจึงไม่ฟุ้งขึ้นในวิมานนั้น บทว่า "โคปานสีคณา" คือ หมู่แห่งจันทัน บทว่า "ปีตา" คือ มีสีเหลือง อธิบายว่า สำเร็จด้วยทองและสำเร็จด้วยแก้วมณีมีบุษราคัมเป็นต้น บทว่า "กูฏํ ธาเรนฺติ" คือ ย่อมทรงไว้ซึ่งช่อฟ้าอันสำเร็จด้วยรัตนะ ๗ ประการ

๑๑๓๘-๙. นานารตนคพฺเภหีติ นานารตนมเยหิ โอวรเกหิ. เวทิยาติ เวทิกา. จตสฺโสติ จตูสุ ทิสาสุ จตสฺโส. เตนาห ‘‘สมนฺตา จตุโร ทิสา’’ติ.

บทว่า "นานารตนคพฺเภหิ" คือ ด้วยห้องน้อยอันสำเร็จด้วยรัตนะต่างๆ บทว่า "เวทิยา" คือ ราวบันได บทว่า "จตสฺโส" คือ สี่ราวในทิศทั้งสี่ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สมนฺตา จตุโร ทิสา"

๑๑๔๐. มหปฺปโภติ มหาชุติโก. อุทยนฺโตติ อุคฺคจฺฉนฺโต. ภาณุมาติ อาทิจฺโจ.

๑๑๔๐. บทว่า "มหปฺปโภ" คือ มีรุ่งเรืองมาก บทว่า "อทยนฺโต" คือ กำลังขึ้น บทว่า "ภานุมา" คือ พระอาทิตย์

๑๑๔๓. เสหิ ปาณิภีติ กายสารํ ปุญฺญํ ปสวนฺโต อตฺตโน ปาณีหิ ตํ ตํ กิจฺจํ กโรนฺโต วิหารํ สตฺถุ กาเรสินฺติ โยชนา. อถ วา เสหิ ปาณิภีติ ตตฺถ อนฺธกวินฺทสฺมึ คนฺธญฺจ มาลญฺจ ปจฺจยญฺจ วิเลปนญฺจ ปูชาวเสน. ยถา กถํ? วิหารญฺจ วิปฺปสนฺเนน เจตสา สตฺถุโน อทาสึ ปูเชสึ นิยฺยาเทสึ จาติ เอวเมตฺถ โยชนา เวทิตพฺพา.

๑๑๔๓. บทว่า "เสหิ ปาณิภิ" พึงประกอบความว่า เราผู้ยังบุญอันมีกายเป็นสาระให้เกิด กระทำกิจนั้นๆ ด้วยมือของตน ได้ให้สร้างวิหารถวายพระศาสดา อีกอย่างหนึ่ง บทว่า "เสหิ ปาณิภิ" คือ ในเมืองอันธกวินทะนั้น เราได้ถวาย ได้บูชา ได้มอบถวายวิหารที่สร้างไว้ พร้อมทั้งของหอม ระเบียบดอกไม้ ปัจจัย และเครื่องลูบไล้ ด้วยอำนาจแห่งการบูชา แด่พระศาสดา ด้วยจิตอันเลื่อมใส พึงทราบการประกอบความในบทนี้อย่างนี้

๑๑๔๔. เตนาติ เตน ยถาวุตฺเตน ปุญฺญกมฺเมน การณภูเตน. มยฺหนฺติ มยา. อิทนฺติ อิทํ ปุญฺญผลํ, อิทํ วา ทิพฺพํ อาธิปเตยฺยํ. เตนาห ‘‘วสํ วตฺเตมี’’ติ.

๑๑๔๔. บทว่า "เตน" คือ ด้วยบุญกรรมอันเป็นเหตุดังที่กล่าวแล้วนั้น บทว่า "มยฺหํ" คือ อันเรา (ได้แล้ว) บทว่า "อิทํ" คือ ผลแห่งบุญนี้ หรือความเป็นใหญ่ทิพย์นี้ (อันเราได้แล้ว) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "วสํ วตฺเตมิ"

๑๑๔๕. นนฺทเนติ นนฺทิยา ทิพฺพสมิทฺธิยา อุปฺปชฺชนฏฺฐาเน อิมสฺมึ เทวโลเก, ตตฺถาปิ วิเสสโต นนฺทเน วเน รมฺเม, เอวํ รมณีเย อิมสฺมึ นนฺทเน วเน รมามีติ โยชนา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

๑๑๔๕. บทว่า "นนฺทเน" พึงประกอบความว่า ในเทวโลกนี้ อันเป็นที่เกิดแห่งความสำเร็จทิพย์อันน่าเพลิดเพลิน และแม้ในเทวโลกนั้น โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ในสวนนันทวันอันน่ารื่นรมย์ เราย่อมรื่นรมย์ในสวนนันทวันอันน่าเพลิดเพลินเช่นนี้ บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

เอวํ เทวตาย อตฺตโน ปุญฺญกมฺเม อาวิกเต เถโร สปริวารสฺส ตสฺส เทวปุตฺตสฺส ธมฺมํ เทเสตฺวา ภควโต ตมตฺถํ นิเวเทสิ. ภควา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

เมื่อเทวดาแสดงบุญกรรมของตนอย่างนี้แล้ว พระเถระได้แสดงธรรมแก่เทพบุตรพร้อมทั้งบริวารนั้น แล้วกราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปปัตติแล้ว ได้ทรงแสดงธรรมแก่บริษัทผู้ประชุมกันแล้ว พระธรรมเทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมด้วยประโยชน์แก่มหาชน ดังนี้แล

สุวณฺณวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาสุวรรณวิมาน จบ

๕. อมฺพวิมานวณฺณนา

๕. อรรถกถาอัมพวิมาน

อุจฺจมิทํ [Pg.286] มณิถูณนฺติ อมฺพวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน ราชคเห อญฺญตโร ทุคฺคตปุริโส ปเรสํ ภตฺตเวตนภโต หุตฺวา อมฺพวนํ รกฺขติ. โส เอกทิวสํ อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ คิมฺหสมเย สูริยาตปสนฺตตฺเต อุณฺหวาลิกานิปฺปีฬิเต วิปฺผนฺทมานมรีจิชาลวิตฺถเต ภูมิปฺปเทเส ตสฺส อมฺพารามสฺส อวิทูเรน มคฺเคน เสทาคเตน คตฺเตน คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา สญฺชาตคารวพหุมาโน อุปสงฺกมิตฺวา เอวมาห ‘‘มหา อยํ, ภนฺเต, ฆมฺมปริฬาโห, อติวิย ปริสฺสนฺตรูโป วิย ทิสฺสติ, สาธุ, ภนฺเต, อยฺโย อิมํ อมฺพารามํ ปวิสิตฺวา มุหุตฺตํ วิสฺสมิตฺวา อทฺธานปริสฺสมํ ปฏิวิโนเทตฺวา คจฺฉถ อนุกมฺปํ อุปาทายา’’ติ. เถโร วิเสสโต ตสฺส จิตฺตปฺปสาทํ ปริพฺรูเหตุกาโม ตํ อารามํ ปวิสิตฺวา อญฺญตรสฺส อมฺพรุกฺขสฺส มูเล นิสีทิ.

เรื่องอัมพวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า "อุจฺจมิทํ มณิถูณํ" เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน ใกล้กรุงราชคฤห์ ในสมัยนั้น ในกรุงราชคฤห์ มีบุรุษผู้ยากจนคนหนึ่ง เป็นผู้รับจ้างด้วยอาหารและค่าจ้างของผู้อื่น เฝ้าสวนมะม่วงอยู่ วันหนึ่ง เขาเห็นพระสารีบุตรผู้มีอายุ กำลังเดินไปตามทางที่ไม่ไกลจากสวนมะม่วงนั้น ในฤดูร้อน ในภูมิประเทศที่ร้อนระอุด้วยแดด ถูกเบียดเบียนด้วยเม็ดทรายร้อน ปกคลุมด้วยข่ายแห่งพยับแดดที่สั่นระริก ด้วยร่างกายที่ชุ่มด้วยเหงื่อ เมื่อเห็นแล้วจึงเกิดความเคารพและความนับถืออย่างยิ่ง เข้าไปหาแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ความร้อนอบอ้าวในฤดูร้อนนี้รุนแรงนัก ท่านดูเหมือนจะเหน็ดเหนื่อยอย่างยิ่ง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้เป็นเจ้าจงอาศัยความอนุเคราะห์ เข้าไปในสวนมะม่วงนี้ พักสักครู่หนึ่ง บรรเทาความเหน็ดเหนื่อยจากการเดินทางแล้วจึงค่อยไปเถิด" พระเถระมีความประสงค์จะเพิ่มพูนความเลื่อมใสในจิตของบุรุษนั้นเป็นพิเศษ จึงเข้าไปยังสวนนั้นแล้วนั่งลงที่โคนต้นมะม่วงต้นหนึ่ง

ปุน โส ปุริโส อาห ‘‘สเจ, ภนฺเต, นฺหายิตุกามตฺถ, อหํ อิโต กูปโต อุทกํ อุทฺธริตฺวา ตุมฺเห นฺหาเปสฺสามิ, ปานียญฺจ ทสฺสามี’’ติ. เถโรปิ อธิวาเสสิ ตุณฺหีภาเวน. โส กูปโต อุทกํ อุทฺธริตฺวา ปริสฺสาเวตฺวา เถรํ นฺหาเปสิ, นฺหาเปตฺวา จ หตฺถปาเท โธวิตฺวา นิสินฺนสฺส ปานียํ อุปเนสิ. เถโร ปานียํ ปิวิตฺวา ปฏิปฺปสฺสทฺธทรโถ ตสฺส ปุริสสฺส อุทกทาเน เจว นฺหาปเน จ อนุโมทนํ วตฺวา ปกฺกามิ. อถ โส ปุริโส ‘‘ฆมฺมาภิตตฺตสฺส วต เถรสฺส ฆมฺมปริฬาหํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภสึ, พหุํ วต มยา ปุญฺญํ ปสุต’’นฺติ อุฬารปีติโสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทสิ. โส อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน อุปสงฺกมิตฺวา อิมาหิ คาถาหิ กตปุญฺญํ ปุจฺฉิ.

อีกครั้งหนึ่ง บุรุษนั้นกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าท่านประสงค์จะสรงน้ำ ข้าพเจ้าจะตักน้ำจากบ่อนี้มาให้ท่านสรง และจะถวายน้ำดื่มด้วย" แม้พระเถระก็รับด้วยดุษณีภาพ บุรุษนั้นตักน้ำจากบ่อ กรองแล้ว ให้พระเถระสรง ครั้นให้สรงแล้ว ล้างมือและเท้าแล้ว ได้ถวายน้ำดื่มแก่พระเถระผู้นั่งอยู่ พระเถระดื่มน้ำแล้ว มีความกระวนกระวายสงบแล้ว กล่าวอนุโมทนาแก่บุรุษนั้นในการถวายน้ำดื่มและในการถวายน้ำสรงแล้วหลีกไป ครั้งนั้น บุรุษนั้นได้เสวยปีติโสมนัสอันยิ่งใหญ่ว่า "โอ เราได้บรรเทาความร้อนรุ่มของพระเถระผู้ถูกความร้อนแผดเผาแล้วหนอ โอ บุญมากอันเราได้สร้างสมแล้วหนอ" ในเวลาต่อมา เขาทำกาละแล้ว ได้บังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ พระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุเข้าไปหาเทพบุตรนั้นแล้ว ได้ถามถึงบุญที่ได้ทำไว้ด้วยคาถาเหล่านี้

๑๑๔๖.

๑๑๔๖.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต ทฺวาทส โยชนานิ;

กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา.

วิมานนี้สูง มีเสาแก้วมณี โดยรอบ ๑๒ โยชน์ มียอดปราสาท ๗๐๐ หลังอันโอฬาร มีเสาแก้วไพฑูรย์ ปูลาดด้วยทองคำ งดงาม

๑๑๔๗.

๑๑๔๗.

‘‘ตตฺถจฺฉสิ [Pg.287] ปิวสิ ขาทสิ จ, ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ;

ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจ, นาริโย จ นจฺจนฺติ สุวณฺณฉนฺนา.

ท่านอยู่ในวิมานนั้น ดื่มและบริโภค ทั้งพิณทิพย์ก็บรรเลงเสียงไพเราะ ในวิมานนี้มีกามคุณ ๕ อันเป็นทิพย์ และเหล่านางอัปสรผู้ประดับด้วยทองคำก็ฟ้อนรำอยู่

๑๑๔๘.

๑๑๔๘.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

วรรณะของท่านเช่นนี้มีเพราะเหตุไร...ฯลฯ...และวรรณะของท่านย่อมสว่างไปทั่วทุกทิศ ดังนี้

๑๑๕๐.

๑๑๕๐.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป…ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

เทพบุตรนั้นมีใจยินดี...ฯลฯ...นี้เป็นผลแห่งกรรมใด

๑๑๕๑.

๑๑๕๑.

‘‘คิมฺหานํ ปจฺฉิเม มาเส, ปตปนฺเต ทิวงฺกเร;

ปเรสํ ภตโก โปโส, อมฺพารามมสิญฺจติ.

ในเดือนท้ายแห่งฤดูร้อน เมื่อพระอาทิตย์แผดเผาอยู่ บุรุษผู้เป็นลูกจ้างของผู้อื่น ได้รดน้ำสวนมะม่วง

๑๑๕๒.

๑๑๕๒.

‘‘อถ เตนาคมา ภิกฺขุ, สาริปุตฺโตติ วิสฺสุโต;

กิลนฺตรูโป กาเยน, อกิลนฺโตว เจตสา.

ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งนามปรากฏว่าสารีบุตร ได้มาทางนั้น มีร่างกายเหน็ดเหนื่อย แต่มีจิตใจไม่เหน็ดเหนื่อย

๑๑๕๓.

๑๑๕๓.

‘‘ตญฺจ ทิสฺวาน อายนฺตํ, อโวจํ อมฺพสิญฺจโก;

สาธุ ตํ ภนฺเต นฺหาเปยฺยํ, ยํ มมสฺส สุขาวหํ.

ข้าพเจ้าผู้รดน้ำมะม่วง เห็นท่านกำลังมา จึงได้กล่าวว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าพึงให้ท่านสรงน้ำ ซึ่งจะเป็นการนำความสุขมาให้แก่ข้าพเจ้า

๑๑๕๔.

๑๑๕๔.

‘‘ตสฺส เม อนุกมฺปาย, นิกฺขิปิ ปตฺตจีวรํ;

นิสีทิ รุกฺขมูลสฺมึ, ฉายาย เอกจีวโร.

ท่านได้อนุเคราะห์แก่ข้าพเจ้านั้น วางบาตรและจีวรลงแล้ว นั่งครองจีวรผืนเดียวที่โคนต้นไม้ในร่มเงา

๑๑๕๕.

๑๑๕๕.

‘‘ตญฺจ อจฺเฉน วารินา, ปสนฺนมานโส นโร;

นฺหาปยี รุกฺขมูลสฺมึ, ฉายาย เอกจีวรํ.

บุรุษนั้นมีใจเลื่อมใส ได้ให้ท่านผู้ครองจีวรผืนเดียวสรงน้ำอันใสสะอาด ที่โคนต้นไม้ในร่มเงา

๑๑๕๖.

๑๑๕๖.

‘‘อมฺโพ จ สิตฺโต สมโณ จ นฺหาปิโต,มยา จ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปกํ;

อิติ โส ปีติยา กายํ, สพฺพํ ผรติ อตฺตโน.

มะม่วงก็ได้รับการรดน้ำ สมณะก็ได้รับการสรงน้ำ และบุญอันไม่น้อยอันเราได้สร้างสมไว้แล้ว ด้วยเหตุนั้น ปีติจึงแผ่ซ่านไปทั่วกายของตน

๑๑๕๗.

๑๑๕๗.

‘‘ตเทว เอตฺตกํ กมฺมํ, อกาสึ ตาย ชาติยา;

ปหาย มานุสํ เทหํ, อุปปนฺโนมฺหิ นนฺทนํ.

ข้าพเจ้าได้ทำกรรมเพียงเท่านั้นในชาตินั้น ครั้นละกายมนุษย์แล้ว จึงได้มาบังเกิดในสวนนันทวัน

๑๑๕๘.

๑๑๕๘.

‘‘นนฺทเน [Pg.288] จ วเน รมฺเม, นานาทิชคณายุเต;

รมามิ นจฺจคีเตหิ, อจฺฉราหิ ปุรกฺขโต’’ติ. –

ข้าพเจ้ารื่นรมย์อยู่ด้วยการฟ้อนรำและขับร้อง มีเหล่านางอัปสรแวดล้อม ในสวนนันทวันอันน่ารื่นรมย์ ซึ่งเป็นที่อยู่ของหมู่สกุณาชาติต่างๆ

โสปิ ตสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ.

เทพบุตรนั้นก็ได้ตอบท่านพระเถระด้วยคาถาเหล่านี้

๑๑๕๑. ตตฺถ คิมฺหานํ ปจฺฉิเม มาเสติ อาสาฬฺหิมาเส. ปตปนฺเตติ อติวิย ทิปฺปนฺเต, สพฺพโส อุณฺหํ วิสฺสชฺเชนฺเตติ อตฺโถ. ทิวงฺกเรติ ทิวากเร, อยเมว วา ปาโฐ. อสิญฺจตีติ สิญฺจติ, -กาโร นิปาตมตฺตํ, สิญฺจติ อมฺพรุกฺขมูเลสุ ธุวํ ชลเสกํ กโรตีติ อตฺโถ. ‘‘อสิญฺจถา’’ติ จ ปาโฐ, สิญฺจิตฺถาติ อตฺโถ. ‘‘อสิญฺจห’’นฺติ จ ปฐนฺติ, ปเรสํ ภตโก โปโส หุตฺวา ตทา อมฺพารามํ อสิญฺจึ อหนฺติ อตฺโถ.

๑๑๕๑. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า gimhānaṃ pacchime māse ได้แก่ ในเดือนอาสาฬหะ บทว่า patapante ความว่า เมื่อแผดเผาอย่างยิ่ง คือ เมื่อแผ่ความร้อนไปโดยสิ้นเชิง บทว่า divaṅkare ได้แก่ เมื่อดวงอาทิตย์ หรืออีกอย่างหนึ่ง บทว่า divākare นี้แหละเป็นปาฐะ บทว่า asiñcati คือ siñcati อ-อักษรเป็นเพียงนิบาต ความว่า ย่อมรด คือ ย่อมทำการรดน้ำที่โคนต้นมะม่วงเป็นนิตย์ มีปาฐะว่า asiñcathā ก็มี ความว่า ท่านรดแล้ว ท่านสวดว่า asiñcahaṃ ก็มี ความว่า ในกาลนั้น ข้าพเจ้าเป็นลูกจ้างของผู้อื่น ได้รดสวนมะม่วง

๑๑๕๒. เตนาติ เยน ทิสาภาเคน โส อมฺพาราโม, เตน อคมา อคญฺฉิ. อกิลนฺโตว เจตสาติ เจโตทุกฺขสฺส มคฺเคเนว ปหีนตฺตา เจตสา อกิลนฺโตปิ สมาโน กิลนฺตุรูโป กาเยน เตน มคฺเคน อคมาติ โยชนา.

๑๑๕๒. บทว่า tena ความว่า สวนมะม่วงนั้นอยู่ในทิศทางใด ท่านได้ไปแล้ว ได้ถึงแล้วสู่ทิศทางนั้น บทว่า akilantova cetasā พึงประกอบความว่า เพราะความทุกข์ทางใจอันท่านละได้แล้วด้วยมรรคโดยแท้ แม้จะเป็นผู้ไม่ลำบากทางใจ แต่มีสภาวะลำบากทางกาย ได้ไปแล้วโดยทางนั้น

๑๑๕๓-๔. อโวจํ อหํ ตทา อมฺพสิญฺจโก หุตฺวาติ โยชนา. เอกจีวโรติ นฺหายิตุกาโมติ อธิปฺปาโย.

พึงประกอบความว่า ในกาลนั้น ข้าพเจ้าเป็นคนรดน้ำมะม่วง ได้กราบทูลแล้ว บทว่า ekacīvaro อธิบายว่า เป็นผู้ประสงค์จะสรงน้ำ

๑๑๕๖. อิตีติ เอวํ ‘‘อมฺโพ จ สิตฺโต, สมโณ จ นฺหาปิโต, มยา จ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปกํ, เอเกเนว ปโยเคน ติวิโธปิ อตฺโถ สาธิโต’’ติ อิมินากาเรน ปวตฺตาย ปีติยา โส ปุริโส อตฺตโน สพฺพํ กายํ ผรติ, นิรนฺตรํ ผุฏํ กโรตีติ โยชนา. อตีตตฺเถ เจตํ วตฺตมานวจนํ, ผรีติ อตฺโถ.

๑๑๕๖. บทว่า iti พึงประกอบความว่า บุรุษนั้นย่อมแผ่ปีติอันเป็นไปโดยอาการอย่างนี้ว่า 'ต้นมะม่วงเราก็ได้รดแล้ว สมณะเราก็ได้ให้สรงน้ำแล้ว และบุญมิใช่น้อยเราก็ได้สั่งสมแล้ว ประโยชน์ทั้งสามอย่างเราก็ได้ทำให้สำเร็จแล้วด้วยประโยคเดียวเท่านั้น' ไปทั่วกายของตนทั้งหมด คือ ทำให้แผ่ซ่านไปโดยไม่ขาดสาย บทว่า pharati นี้เป็นปัจจุบันกาลพจน์ในอรรถอดีตกาล ความว่า แผ่ไปแล้ว

๑๑๕๗. ตเทว เอตฺตกํ กมฺมนฺติ ตํ เอตฺตกํ เอวํ ปานียทานมตฺตกํ กมฺมํ อกาสึ, ตาย ตสฺสํ ชาติยํ อญฺญํ นานุสฺสรามีติ อธิปฺปาโย. เตสํ วุตฺตนยเมว.

๑๑๕๗. บทว่า tadeva ettakaṃ kammaṃ อธิบายว่า ข้าพเจ้าได้ทำกรรมเพียงเท่านั้น คือสักว่าการถวายน้ำ ในชาตินั้น ข้าพเจ้าระลึกถึงกรรมอื่นไม่ได้ บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

อมฺพวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอัมพวิมาน จบ

๖. โคปาลวิมานวณฺณนา

๖. อรรถกถาโคปาลวิมาน

ทิสฺวาน [Pg.289] เทวํ ปฏิปุจฺฉิ ภิกฺขูติ โคปาลวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน ราชคหวาสี อญฺญตโร โคปาลโก ปาตราสตฺถาย ปิโลติกาย ปุฏพทฺธํ กุมฺมาสํ คเหตฺวา นครโต นิกฺขมิตฺวา คาวีนํ จรณฏฺฐานภูตํ โคจรภูมึ สมฺปาปุณิ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ‘‘อยํ อิทาเนว กาลํ กริสฺสติ, มยฺหญฺจ กุมฺมาสํ ทตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ จ ญตฺวา ตสฺส สมีปํ อคมาสิ. โส เวลํ โอโลเกตฺวา เถรสฺส กุมฺมาสํ ทาตุกาโม อโหสิ. เตน จ สมเยน คาวิโย มาสกฺเขตฺตํ ปวิสนฺติ. อถ โส โคปาโล จินฺเตสิ ‘‘กึ นุ โข เถรสฺส กุมฺมาสํ ทเทยฺยํ, อุทาหุ คาวิโย มาสกฺเขตฺตโต นีหเรยฺย’’นฺติ. อถสฺส เอตทโหสิ ‘‘มาสสามิกา มํ ยํ อิจฺฉนฺติ, ตํ กโรนฺตุ, เถเร ปน คเต กุมฺมาสทานนฺตราโย เม สิยา, หนฺทาหํ ปฐมํ อยฺยสฺส กุมฺมาสํ ทสฺสามี’’ติ ตํ เถรสฺส อุปเนสิ. ปฏิคฺคเหสิ เถโร อนุกมฺปํ อุปาทาย.

โคปาลวิมาน มีคำเริ่มต้นว่า Disvāna devaṃ paṭipucchi bhikkhu เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน ในกรุงราชคฤห์ ในสมัยนั้น คนเลี้ยงโคชาวกรุงราชคฤห์คนหนึ่ง ถึงเวลาอาหารเช้า ได้ถือขนมกุมมาสที่ห่อด้วยผ้าเก่า ออกจากเมือง ไปถึงที่หากินของโค อันเป็นที่เที่ยวไปของฝูงโค ท่านพระมหาโมคคัลลานะทราบว่า 'คนเลี้ยงโคผู้นี้จักทำกาละในบัดนี้ทีเดียว และครั้นถวายขนมกุมมาสแก่เราแล้ว จักบังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์' จึงได้เข้าไปใกล้เขา เขาแลดูเวลาแล้ว มีความประสงค์จะถวายขนมกุมมาสแด่พระเถระ และในสมัยนั้น ฝูงโคกำลังเข้าไปในนาถั่ว ลำดับนั้น คนเลี้ยงโคนั้นคิดว่า 'เราจะพึงถวายขนมกุมมาสแด่พระเถระ หรือหนอ หรือว่าเราจะพึงต้อนฝูงโคออกจากนาถั่ว' ลำดับนั้น เขาได้มีความคิดดังนี้ว่า 'เจ้าของนาถั่วปรารถนาจะทำสิ่งใดแก่เรา ก็จงทำสิ่งนั้นเถิด แต่เมื่อพระเถระไปแล้ว อันตรายแห่งการถวายขนมกุมมาสจะพึงมีแก่เรา เอาเถิด เราจะถวายขนมกุมมาสแด่พระผู้เป็นเจ้าก่อน' ดังนี้แล้ว จึงน้อมขนมกุมมาสนั้นเข้าไปถวายพระเถระ พระเถระอาศัยความอนุเคราะห์จึงรับไว้

อถ นํ คาวิโย นิวตฺเตตุํ ปริสฺสยํ อโนโลเกตฺวา เวเคน อุปธาวนฺตํ ปาเทน ผุฏฺโฐ อาสีวิโส ฑํสิ. เถโรปิ ตํ อนุกมฺปมาโน ตํ กุมฺมาสํ ปริภุญฺชิตุํ อารภิ. โคปาลโกปิ คาวิโย นิวตฺเตตฺวา อาคโต เถรํ กุมฺมาสํ ปริภุญฺชนฺตํ ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺโต อุฬารํ ปีติโสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺโต นิสีทิ. ตาวเทวสฺส สกลสรีรํ วิสํ อชฺโฌตฺถริ. มุหุตฺตเมว เวเค มุทฺธปตฺเต กาลมกาสิ, กาลกโต จ ตาวตึเสสุ ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ทิสฺวา อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ –

ลำดับนั้น ขณะที่เขากำลังวิ่งเข้าไปโดยเร็ว เพื่อจะต้อนฝูงโคกลับ โดยไม่มองดูภยันตราย อสรพิษที่ถูกเท้าของเขาเหยียบเข้าได้กัดเขา แม้พระเถระ เมื่ออนุเคราะห์เขาอยู่ ก็ได้เริ่มฉันขนมกุมมาสนั้น ฝ่ายคนเลี้ยงโค ครั้นต้อนฝูงโคกลับมาแล้ว ได้เห็นพระเถระกำลังฉันขนมกุมมาสอยู่ ก็มีจิตเลื่อมใส เสวยปีติโสมนัสอันโอฬาร นั่งอยู่ ในขณะนั้นเอง พิษได้แผ่ซ่านไปทั่วสรีระทั้งหมดของเขา เพียงครู่เดียว เมื่อพิษแล่นขึ้นถึงศีรษะ เขาก็ทำกาละ และเมื่อทำกาละแล้ว ก็ได้บังเกิดในวิมานทองสูงสิบสองโยชน์ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ท่านพระมหาโมคคัลลานะเห็นเทพบุตรนั้นแล้ว จึงได้ตรัสถามด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

๑๑๕๙.

๑๑๕๙.

‘‘ทิสฺวาน เทวํ ปฏิปุจฺฉิ ภิกฺขุ, อุจฺเจ วิมานมฺหิ จิรฏฺฐิติเก;

อามุตฺตหตฺถาภรณํ ยสสฺสึ, ทิพฺเพ วิมานมฺหิ ยถาปิ จนฺทิมา.

ภิกษุเห็นเทพบุตรผู้มียศ สวมเครื่องประดับมือ สถิตอยู่ในวิมานทิพย์อันสูง ตั้งอยู่ได้นาน ดุจพระจันทร์ จึงได้ทูลถามว่า

๑๑๖๐.

๑๑๖๐.

‘‘อลงฺกโต [Pg.290] มลฺยธโร สุวตฺโถ, สุกุณฺฑลี กปฺปิตเกสมสฺสุ;

อามุตฺตหตฺถาภรโณ ยสสฺสี, ทิพฺเพ วิมานมฺหิ ยถาปิ จนฺทิมา.

ท่านประดับประดาแล้ว ทรงพวงมาลัย นุ่งห่มผ้าอย่างดี มีกุณฑลอันงดงาม มีผมและหนวดเคราที่ตัดแต่งแล้ว สวมเครื่องประดับมือ มียศ ในวิมานทิพย์ ดุจพระจันทร์

๑๑๖๑.

๑๑๖๑.

‘‘ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ;

อฏฺฐฏฺฐกา สิกฺขิตา สาธุรูปา;

ทิพฺพา จ กญฺญา ติทสจรา อุฬารา, นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ.

และพิณทิพย์ทั้งหลายก็บรรเลงเสียงไพเราะ นางอัปสรหกสิบสี่นาง ผู้ได้รับการฝึกฝนมาดี มีรูปร่างงดงาม และเหล่านางเทวกัญญาผู้ยิ่งใหญ่ ผู้เที่ยวไปในหมู่เทพชั้นดาวดึงส์ ย่อมฟ้อนรำ ขับร้อง และทำให้รื่นเริงบันเทิงใจ

๑๑๖๒.

๑๑๖๒.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

ท่านเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งฤทธิ์แห่งเทพ มีอานุภาพมาก...ฯลฯ...และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

โสปิ ตสฺส พฺยากาสิ –

เทพบุตรนั้นก็ได้ตอบท่านพระเถระว่า

๑๑๖๓. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป…ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

๑๑๖๓. เทพบุตรนั้นมีใจยินดี...ฯลฯ... (ถูกพระเถระถามว่า) นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร (จึงได้ทูลตอบดังนี้)

๑๑๖๔.

๑๑๖๔.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, สงฺคมฺม รกฺขิสฺสํ ปเรสํ เธนุโย;

ตโต จ อาคา สมโณ มมนฺติเก, คาโว จ มาเส อคมํสุ ขาทิตุํ.

เมื่อข้าพเจ้าเกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ได้รวมกลุ่มกันเลี้ยงแม่โคของผู้อื่น ครั้งนั้น มีสมณะรูปหนึ่งมาสู่สำนักของข้าพเจ้า และฝูงโคก็ได้เข้าไปกินถั่วในนา

๑๑๖๕.

๑๑๖๕.

‘‘ทฺวยชฺช กิจฺจํ อุภยญฺจ การิยํ, อิจฺเจวหํ ภนฺเต ตทา วิจินฺตยึ;

ตโต จ สญฺญํ ปฏิลทฺธ โยนิโส, ‘ททามิ ภนฺเต’ติ ขิปึ อนนฺตกํ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในกาลนั้น ข้าพเจ้าได้คิดอย่างนี้ว่า 'วันนี้มีกิจสองอย่าง ทั้งสองอย่างเป็นสิ่งที่ต้องทำ' ต่อจากนั้น ข้าพเจ้าได้สติโดยแยบคาย จึงได้แก้ห่อขนมกุมมาส (พลางคิดว่า) 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอถวาย'

๑๑๖๖.

๑๑๖๖.

‘‘โส มาสเขตฺตํ ตุริโต อวาสรึ, ปุรา อยํ ภญฺชติ ยสฺสิทํ ธนํ;

ตโต จ กณฺโห อุรโค มหาวิโส, อฑํสิ ปาเท ตุริตสฺส เม สโต.

ข้าพเจ้านั้นรีบวิ่งไปยังนาถั่ว ก่อนที่โคจะทำลายทรัพย์สินของเจ้าของนา ครั้งนั้น งูเห่ามีพิษร้ายได้กัดที่เท้าของข้าพเจ้าผู้กำลังรีบวิ่งไปอยู่นั้น

๑๑๖๗.

๑๑๖๗.

‘‘สฺวาหํ อฏฺโฏมฺหิ ทุกฺเขน ปีฬิโต, ภิกฺขุ จ ตํ สามํ มุญฺจิตฺวานนฺตกํ;

อหาสิ กุมฺมาสํ มมานุกมฺปยา, ตโต จุโต กาลกโตมฺหิ เทวตา.

ข้าพเจ้านั้นถูกทุกข์เบียดเบียนแล้ว ส่วนภิกษุรูปนั้นได้แก้ห่อขนมกุมมาสนั้นด้วยตนเอง ได้ฉันขนมกุมมาสเพื่ออนุเคราะห์แก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจุติจากอัตภาพนั้น ทำกาละแล้ว ได้เป็นเทพบุตร

๑๑๖๘.

๑๑๖๘.

‘‘ตเทว [Pg.291] กมฺมํ กุสลํ กตํ มยา, สุขญฺจ กมฺมํ อนุโภมิ อตฺตนา;

ตยา หิ ภนฺเต อนุกมฺปิโต ภุสํ, กตญฺญุตาย อภิวาทยามิ ตํ.

กรรมดีนั้นเองที่ข้าพเจ้าได้ทำไว้ และข้าพเจ้าก็เสวยสุขจากกรรมนั้นด้วยตนเอง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะว่าท่านได้อนุเคราะห์ข้าพเจ้าอย่างยิ่ง ข้าพเจ้าขอนอบน้อมท่านด้วยความกตัญญู

๑๑๖๙.

๑๑๖๙.

‘‘สเทวเก โลเก สมารเก จ, อญฺโญ มุนิ นตฺถิ ตยานุกมฺปโก;

ตยา หิ ภนฺเต อนุกมฺปิโต ภุสํ, กตญฺญุตาย อภิวาทยามิ ตํ.

ในโลกพร้อมทั้งเทวโลกและมารโลก ไม่มีมุนีอื่นใดที่จะอนุเคราะห์เสมอเหมือนท่าน ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะว่าท่านได้อนุเคราะห์ข้าพเจ้าอย่างยิ่ง ข้าพเจ้าขอนอบน้อมท่านด้วยความกตัญญู

๑๑๗๐.

๑๑๗๐.

‘‘อิมสฺมึ โลเก ปรสฺมึ วา ปน, อญฺโญ มุนี นตฺถิ ตยานุกมฺปโก;

ตยา หิ ภนฺเต อนุกมฺปิโต ภุสํ, กตญฺญุตาย อภิวาทยามิ ต’’นฺติ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ในโลกนี้หรือในโลกอื่น ไม่มีมุนีอื่นผู้จะอนุเคราะห์เสมอเหมือนท่าน เพราะว่าข้าพเจ้าได้รับการอนุเคราะห์อย่างยิ่งจากท่าน ด้วยความกตัญญู ข้าพเจ้าจึงขอนอบน้อมท่าน

อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน อตฺตนา จ เทวตาย จ กถิตนิยาเมเนว ตํ ภควโต อาโรเจสิ. สตฺถา ตมตฺถํ ปจฺจนุภาสิตฺวา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสตุํ ‘‘ทิสฺวาน เทวํ ปฏิปุจฺฉิ ภิกฺขู’’ติอาทิมาห.

ลำดับนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคตามทำนองที่ตนและเทวดาได้สนทนากันนั่นเอง พระศาสดาทรงตรัสย้ำเนื้อความนั้นแล้ว ทรงทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปปัตติ (เรื่องปรารภ) แล้ว ได้ตรัสพระคาถามีอาทิว่า "ทิสฺวาน เทวํ ปฏิปุจฺฉิ ภิกฺขู" เพื่อจะทรงแสดงธรรมแก่บริษัทที่ประชุมกันอยู่

๑๑๕๙. ตตฺถ เทวนฺติ โคปาลเทวปุตฺตํ. ภิกฺขูติ อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ สนฺธาย สตฺถา วทติ. โส หิ สพฺพโส ภินฺนกิเลสตาย ภิกฺขุ. วิมานสฺส พหุกาลาวฏฺฐายิตาย กปฺปฏฺฐิติกตาย เอว วา ‘‘จิรฏฺฐิติเก’’ติ วุตฺตํ, ‘‘จิรฏฺฐิติก’’นฺติปิ เกจิ ปฐนฺติ. ตญฺหิ ‘‘เทว’’นฺติ อิมินา สมฺพนฺธิตพฺพํ. โสปิ หิ สฏฺฐิสตสหสฺสาธิกา ติสฺโส วสฺสโกฏิโย ตตฺถ อวฏฺฐานโต ‘‘จิรฏฺฐิติเก’’ติ วตฺตพฺพตํ ลภติ. ยถาปิ จนฺทิมาติ ยถา จนฺทิมา เทวปุตฺโต กนฺตสีตลมโนหรกิรณชาลสมุชฺชเล อตฺตโน ทิพฺเพ วิมานมฺหิ วิโรจติ, เอวํ วิโรจมานนฺติ วจนเสสา.

๑๑๕๙. ในคาถานั้น บทว่า เทวํ หมายถึง โคปาลเทวบุตร พระศาสดาตรัสบทว่า ภิกฺขู โดยทรงหมายถึงท่านพระมหาโมคคัลลานะ จริงอยู่ ท่านพระมหาโมคคัลลานะนั้นชื่อว่าภิกษุ เพราะเป็นผู้มีกิเลสอันทำลายแล้วโดยสิ้นเชิง บทว่า จิรฏฺฐิติเก ท่านกล่าวไว้เพราะวิมานนั้นตั้งอยู่ได้นาน ตั้งอยู่ตลอดกัปป์ หรือบางอาจารย์ก็อ่านว่า จิรฏฺฐิติกํ บทนั้นพึงสัมพันธ์กับบทว่า เทวํ นี้ จริงอยู่ แม้เทวบุตรนั้นก็ย่อมได้ชื่อว่า จิรฏฺฐิติเก เพราะตั้งอยู่ในวิมานนั้นตลอดสามโกฏิปีเศษอีกหกสิบล้านปี บทว่า ยถาปิ จนฺทิมา ความว่า จันทิมเทวบุตรย่อมรุ่งเรืองในวิมานทิพย์ของตนอันรุ่งโรจน์ด้วยข่ายรัศมีที่น่าใคร่ เย็นใจ และน่ารื่นรมย์ ฉันใด พึงเห็นบทที่เหลือว่า เอวํ วิโรจมานํ (รุ่งเรืองอยู่ ฉันนั้น)

๑๑๖๐. อลงฺกโตติอาทิ ตสฺส เทวปุตฺตสฺส เถเรน ปุจฺฉิตาการทสฺสนํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถเมว.

๑๑๖๐. บทว่า อลงฺกโต เป็นต้น เป็นการแสดงอาการที่พระเถระถามเทวบุตรนั้น บทนั้นมีเนื้อความตามที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเอง

๑๑๖๔. สงฺคมฺมาติ [Pg.292] สงฺคเมตฺวา, สงฺคมฺมาติ วา สงฺคเหตฺวา. เหตฺวตฺโถปิ หิ อิธ อนฺโตนีโต, พหู เอกโต หุตฺวาติ อตฺโถ. อาคาติ อาคญฺฉิ. มาเสติ มาสสสฺสานิ.

๑๑๖๔. บทว่า สงฺคมฺม ความว่า ทำให้ประชุมกัน หรืออีกนัยหนึ่ง บทว่า สงฺคมฺม ความว่า รวบรวมไว้ จริงอยู่ แม้อรรถว่าเป็นเหตุก็รวมอยู่ในบทนี้ ความว่า โคจำนวนมากรวมเป็นฝูงเดียวกัน บทว่า อาคา ความว่า ได้มาแล้ว บทว่า มาเส ความว่า ข้าวถั่วแระ

๑๑๖๕. ทฺวยชฺชาติ ทฺวยํ อชฺช เอตรหิ กิจฺจํ กาตพฺพํ. อุภยญฺจ การิยนฺติ วุตฺตสฺเสวตฺถสฺส ปริยายวจนํ. สญฺญนฺติ ธมฺมสญฺญํ. เตนาห ‘‘โยนิโส’’ติ ปฏิลทฺธาติ ปฏิลภิตฺวา. ขิปินฺติ ปนิคฺคาหาปนวเสน หตฺเถ ขิปึ. อนนฺตกนฺติ นนฺตกํ กุมฺมาสํ ปกฺขิปิตฺวา พนฺธิตฺวา ฐปิตํ ปิโลติกํ. อ-กาโร เจตฺถ นิปาตมตฺตํ.

๑๑๖๕. บทว่า ทฺวยชฺชา ความว่า กิจที่พึงทำ ๒ อย่างมีอยู่ในวันนี้ บัดนี้ บทว่า อุภยญฺจ การิยํ เป็นคำไวพจน์ของเนื้อความที่กล่าวแล้วนั่นเอง บทว่า สญฺญํ ความว่า ธรรมสัญญา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า โยนิโส บทว่า ปฏิลทฺธา ความว่า ได้รับแล้ว บทว่า ขิปึ ความว่า ข้าพเจ้าได้โยนใส่ในมือด้วยอำนาจแห่งการให้รับเอา บทว่า อนนฺตกํ คือ ผ้าที่ใส่ขนมกุมมาสแล้วผูกเก็บไว้ ในบทนี้ อ-อักษร เป็นเพียงนิบาต

๑๑๖๖. โสติ โส อหํ. ตุริโตติ ตุริโต สมฺภมนฺโต. อวาสรินฺติ อุปคจฺฉิ, ปาวิสึ วา. ปุรา อยํ ภญฺชติ ยสฺสิทํ ธนนฺติ ยสฺส เขตฺตสามิกสฺส อิทํ มาสสสฺสํ ธนํ, ตํ อยํ โคคโณ ภญฺชติ ปุรา ตสฺส ภญฺชนโต, อามทฺทนโต ปุเรตรเมวาติ อตฺโถ. ตโตติ ตตฺถ. ตุริตสฺส เม สโตติ สมฺภมนฺตสฺส เม สมานสฺส, สหสา คมเนน มคฺเค กณฺหสปฺปํ อโนโลเกตฺวา คตสฺสาติ อธิปฺปาโย.

๑๑๖๖. บทว่า โส คือ ข้าพเจ้านั้น บทว่า ตุริโต คือ รีบร้อน กระสับกระส่าย บทว่า อวาสรึ คือ เข้าไปแล้ว หรือเข้าไปแล้ว บทว่า ปุรา อยํ ภญฺชติ ยสฺสิทํ ธนํ ความว่า ทรัพย์คือข้าวถั่วแระนี้เป็นของเจ้าของนาคนใด ฝูงโคนี้จะทำลายทรัพย์นั้นก่อน ก่อนที่ฝูงโคนั้นจะทำลาย จะเหยียบย่ำเสียก่อนทีเดียวนั่นแล บทว่า ตโต คือ ในที่นั้น บทว่า ตุริตสฺส เม สโต ความว่า เมื่อข้าพเจ้ารีบร้อนไปอยู่ อธิบายว่า เมื่อข้าพเจ้าไปโดยรีบร้อน ไม่ได้มองดูงูเห่าที่หนทาง

๑๑๖๗. อฏฺโฏมฺหิ ทุกฺเขน ปีฬิโตติ เตน อาสีวิสฑํสเนน อฏฺโฏ อฏฺฏิโต อุปทฺทุโต มรณทุกฺเขน พาธิโต ภวามิ. อหาสีติ อชฺโฌหริ, ปริภุญฺชีติ อตฺโถ. ตโต จุโต กาลกโตมฺหิ เทวตาติ ตโต มนุสฺสตฺตภาวโต จุโต มรณกาลปฺปตฺติยา, ตตฺถ วา อายุสงฺขารสฺส เขปนสงฺขาตสฺส กาลสฺส กตตฺตา กาลกโต, ตทนนฺตรเมว จ อมฺหิ เทวตา เทวตฺตภาวปฺปตฺติยา เทวตา โหมีติ อตฺโถ.

๑๑๖๗. บทว่า อฏฺโฏมฺหิ ทุกฺเขน ปีฬิโต ความว่า ข้าพเจ้าถูกเบียดเบียน ถูกประทุษร้าย ถูกบีบคั้นด้วยทุกข์คือความตาย เพราะถูกอสรพิษนั้นกัด บทว่า อหาสิ ความว่า กลืนกินแล้ว บริโภคแล้ว บทว่า ตโต จุโต กาลกโตมฺหิ เทวตา ความว่า จุติจากอัตภาพแห่งมนุษย์นั้นแล้ว เพราะถึงกาลมรณะ หรืออีกนัยหนึ่ง ทำกาละ (ตาย) ในอัตภาพแห่งมนุษย์นั้น เพราะทำกาลคือความสิ้นไปแห่งอายุสังขาร, และในลำดับนั้นเอง ข้าพเจ้าก็ได้เป็นเทวดา ความว่า ข้าพเจ้าเป็นเทวดาเพราะถึงความเป็นเทวดา

๑๑๖๙. ตยาติ ตยา สทิโส อญฺโญ มุนิ โมเนยฺยคุณยุตฺโต อิสิ นตฺถิ. ตยาติ วา นิสฺสกฺเก อิทํ กรณวจนํ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

๑๑๖๙. บทว่า ตยา ความว่า ไม่มีมุนีหรือฤาษีอื่นผู้ประกอบด้วยโมเนยยคุณเสมอเหมือนท่าน หรืออีกนัยหนึ่ง บทว่า ตยา นี้เป็นกรณีวิภัตติในอรรถอปาทาน บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง

โคปาลวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาโคปาลวิมาน จบ

๗. กณฺฑกวิมานวณฺณนา

๗. อรรถกถากัณฑกวิมาน

ปุณฺณมาเส [Pg.293] ยถา จนฺโทติ กณฺฑกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน จ สมเยน อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ คโต. ตสฺมึ ขเณ กณฺฑโก เทวปุตฺโต สกภวนโต นิกฺขมิตฺวา ทิพฺพยานํ อภิรุหิตฺวา มหนฺเตน ปริวาเรน มหติยา เทวิทฺธิยา อุยฺยานํ คจฺฉนฺโต อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ ทิสฺวา สญฺชาตคารวพหุมาโน สหสา ยานโต โอรุยฺห เถรํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา สิรสฺมึ อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. อถ นํ เถโร –

เรื่องกัณฑกวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า ปุณฺณมาเส ยถา จนฺโท เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน ในกรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวจาริกไปในเทวโลกตามนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้น ได้ไปยังภพดาวดึงส์ ในขณะนั้น กัณฑกเทวบุตรออกจากภพของตน ขึ้นสู่ยานทิพย์ แวดล้อมด้วยบริวารเป็นอันมาก ไปยังอุทยานด้วยเทวฤทธิ์อันยิ่งใหญ่ พอเห็นท่านพระมหาโมคคัลลานะ ก็เกิดความเคารพและความนับถืออย่างยิ่ง จึงรีบลงจากยาน เข้าไปหาพระเถระ ถวายบังคมด้วยเบญจางคประดิษฐ์ ประคองอัญชลีไว้เหนือศีรษะแล้วได้ยืนอยู่ ลำดับนั้น พระเถระได้ถามเทวบุตรนั้นว่า –

๑๑๗๑.

๑๑๗๑.

‘‘ปุณฺณมาเส ยถา จนฺโท, นกฺขตฺตปริวาริโต;

สมนฺตา อนุปริยาติ, ตารกาธิปตี สสี.

พระจันทร์ผู้เป็นเจ้าแห่งดวงดาว อันหมู่ดาวนักษัตรแวดล้อม โคจรไปโดยรอบในวันเพ็ญ ฉันใด

๑๑๗๒.

๑๑๗๒.

‘‘ตถูปมํ อิทํ พฺยมฺหํ, ทิพฺพํ เทวปุรมฺหิ จ;

อติโรจติ วณฺเณน, อุทยนฺโตว รํสิมา.

วิมานทิพย์นี้ในเทวบุรีก็มีอุปมาฉันนั้น ย่อมรุ่งเรืองยิ่งด้วยวรรณะ ดุจพระอาทิตย์ผู้มีรัศมีกำลังอุทัยขึ้น ฉะนั้น

๑๑๗๓.

๑๑๗๓.

‘‘เวฬูริยสุวณฺณสฺส, ผลิกา รูปิยสฺส จ;

มสารคลฺลมุตฺตาหิ, โลหิตงฺคมณีหิ จ.

(วิมานนี้) ประกอบด้วยแก้วไพฑูรย์ ทองคำ แก้วผลึก เงิน มุกดา มรกต และแก้วประพาฬ

๑๑๗๔.

๑๑๗๔.

‘‘จิตฺรา มโนรมา ภูมิ, เวฬูริยสฺส สนฺถตา;

กูฏาคารา สุภา รมฺมา, ปาสาโท เต สุมาปิโต.

พื้นวิมานอันวิจิตรน่ารื่นรมย์ ปูลาดด้วยแก้วไพฑูรย์ ปราสาทของท่านมีเรือนยอดอันงดงามน่าเพลิดเพลิน สร้างไว้ดีแล้ว

๑๑๗๕.

๑๑๗๕.

‘‘รมฺมา จ เต โปกฺขรณี, ปุถุโลมนิเสวิตา;

อจฺโฉทกา วิปฺปสนฺนา, โสณฺณวาลุกสนฺถตา.

สระโบกขรณีของท่านก็น่ารื่นรมย์ มีฝูงปลาใหญ่แหวกว่าย มีน้ำใสสะอาด ปูลาดด้วยทรายทอง

๑๑๗๖.

๑๑๗๖.

‘‘นานาปทุมสญฺฉนฺนา, ปุณฺฑรีกสโมตตา;

สุรภึ สมฺปวายนฺติ, มนุญฺญา มาตุเตริตา.

ปกคลุมด้วยบัวนานาชนิด มีบัวขาวบานสะพรั่ง กลิ่นหอมฟุ้งขจรไป น่ารื่นรมย์ใจเมื่อต้องลม

๑๑๗๗.

๑๑๗๗.

‘‘ตสฺสา เต อุภโต ปสฺเส, วนคุมฺพา สุมาปิตา;

อุเปตา ปุปฺผรุกฺเขหิ, ผลรุกฺเขหิ จูภยํ.

ณ สองข้างสระโบกขรณีนั้น มีหมู่ไม้พุ่มสร้างไว้ดีแล้ว ประกอบด้วยหมู่ไม้ดอกและหมู่ไม้ผลทั้งสองอย่าง

๑๑๗๘.

๑๑๗๘.

‘‘โสวณฺณปาเท ปลฺลงฺเก, มุทุเก โคนกตฺถเต;

นิสินฺนํ เทวราชํว, อุปติฏฺฐนฺติ อจฺฉรา.

นางอัปสรทั้งหลายย่อมบำเรอท่านผู้ประทับนั่งบนบัลลังก์มีเท้าทำด้วยทองคำ อันอ่อนนุ่มปูลาดด้วยผ้าโกนก ประดุจท้าวเทวราช

๑๑๗๙.

๑๑๗๙.

‘‘สพฺพาภรณสญฺฉนฺนา[Pg.294], นานามาลาวิภูสิตา;

รเมนฺติ ตํ มหิทฺธิกํ, วสวตฺตีว โมทสิ.

นางอัปสรเหล่านั้นประดับด้วยอาภรณ์ทุกอย่าง ตกแต่งด้วยมาลัยนานาชนิด ย่อมทำให้ท่านผู้มีฤทธิ์มากเพลิดเพลิน ท่านย่อมบันเทิงใจดุจท้าววสวัตตี

๑๑๘๐.

๑๑๘๐.

‘‘เภริสงฺขมุทิงฺคาหิ, วีณาหิ ปณเวหิ จ;

รมสิ รติสมฺปนฺโน, นจฺจคีเต สุวาทิเต.

ท่านเพียบพร้อมด้วยความยินดี ย่อมรื่นรมย์ด้วยกลอง สังข์ บัณเฑาะว์ พิณ และปณวะ ด้วยการฟ้อนรำขับร้องที่ประโคมดีแล้ว

๑๑๘๑.

๑๑๘๑.

‘‘ทิพฺพา เต วิวิธา รูปา, ทิพฺพา สทฺทา อโถ รสา;

คนฺธา จ เต อธิปฺเปตา, โผฏฺฐพฺพา จ มโนรมา.

รูปทิพย์ เสียงทิพย์ อีกทั้งรสทิพย์นานาชนิดของท่านก็มีอยู่ กลิ่นและโผฏฐัพพะอันน่ารื่นรมย์ใจที่ท่านปรารถนาก็มีอยู่

๑๑๘๒.

๑๑๘๒.

‘‘ตสฺมึ วิมาเน ปวเร, เทวปุตฺต มหปฺปโภ;

อติโรจสิ วณฺเณน, อุทยนฺโตว ภาณุมา.

ข้าแต่เทวบุตรผู้มีอานุภาพมาก ท่านย่อมรุ่งเรืองยิ่งด้วยวรรณะในวิมานอันประเสริฐนั้น ดุจพระอาทิตย์กำลังอุทัยขึ้น ฉะนั้น

๑๑๘๓.

๑๑๘๓.

‘‘ทานสฺส เต อิทํ ผลํ, อโถ สีลสฺส วา ปน;

อโถ อญฺชลิกมฺมสฺส, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต’’ติ. –

นี้เป็นผลแห่งทานของท่าน หรือว่าเป็นผลแห่งศีล หรือว่าเป็นผลแห่งอัญชลีกรรม ท่านผู้ถูกเราถามแล้ว โปรดบอกเรื่องนั้นแก่เราเถิด

อธิคตสมฺปตฺติกิตฺตนมุเขน กตกมฺมํ ปุจฺฉิ.

พระเถระได้ทูลถามถึงกรรมที่ทำไว้ โดยนัยคือการประกาศสมบัติที่ได้บรรลุแล้ว

๑๑๘๔.

๑๑๘๔.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิโต;

ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

เทพบุตรนั้นมีใจยินดี เมื่อพระโมคคัลลานะทูลถามแล้ว ถูกทูลถามปัญหาแล้ว จึงได้ตอบว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร

๑๑๘๕.

๑๑๘๕.

‘‘อหํ กปิลวตฺถุสฺมึ, สากิยานํ ปุรุตฺตเม;

สุทฺโธทนสฺส ปุตฺตสฺส, กณฺฑโก สหโช อหํ.

ข้าพเจ้าเป็นสหายเกิดร่วมกันของพระโอรสพระเจ้าสุทโธทนะ ชื่อว่ากัณฐกะ ในกรุงกบิลพัสดุ์ อันเป็นเมืองอันอุดมของเหล่าศากยะ

๑๑๘๖.

๑๑๘๖.

‘‘ยทา โส อฑฺฒรตฺตายํ, โพธาย มภินิกฺขมิ;

โส มํ มุทูหิ ปาณีหิ, ชาลิตมฺพนเขหิ จ.

ในกาลใด พระองค์เสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์เพื่อพระโพธิญาณในเวลาเที่ยงคืน ในกาลนั้น พระองค์ทรงลูบข้าพเจ้าด้วยพระหัตถ์อันอ่อนนุ่ม และด้วยพระนขาอันมีสีแดงดังตาข่าย

๑๑๘๗.

๑๑๘๗.

‘‘สตฺถึ อาโกฏยิตฺวาน, วห สมฺมาติ จพฺรวิ;

‘อหํ โลกํ ตารยิสฺสํ, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ’.

พระองค์ทรงตบที่โคนขาทั้งสองแล้วตรัสว่า ‘สหายเอ๋ย จงนำไปเถิด เราจักให้โลกข้ามพ้น ครั้นบรรลุพระสัมโพธิญาณอันสูงสุดแล้ว’

๑๑๘๘.

๑๑๘๘.

‘‘ตํ เม คิรํ สุณนฺตสฺส, หาโส เม วิปุโล อหุ;

อุทคฺคจิตฺโต สุมโน, อภิสีสึ ตทา อหํ.

เมื่อข้าพเจ้าได้ฟังพระดำรัสนั้น ความยินดีอย่างยิ่งก็บังเกิดแก่ข้าพเจ้า ในกาลนั้น ข้าพเจ้ามีจิตสูงส่ง มีใจดี ได้ยอมรับสนอง

๑๑๘๙.

๑๑๘๙.

‘‘อภิรูฬฺหญฺจ มํ ญตฺวา, สกฺยปุตฺตํ มหายสํ;

อุทคฺคจิตฺโต มุทิโต, วหิสฺสํ ปุริสุตฺตมํ.

ครั้นทราบว่าพระศากยบุตรผู้มียศใหญ่ประทับบนหลังข้าพเจ้าแล้ว ข้าพเจ้ามีจิตสูงส่ง บันเทิงใจ ได้นำบุรุษผู้สูงสุดไป

๑๑๙๐.

๑๑๙๐.

‘‘ปเรสํ [Pg.295] วิชิตํ คนฺตฺวา, อุคฺคตสฺมึ ทิวากเร;

มมํ ฉนฺนญฺจ โอหาย, อนเปกฺโข โส อปกฺกมิ.

ครั้นเสด็จไปสู่วิสัยของชนเหล่าอื่น เมื่อดวงอาทิตย์ขึ้นแล้ว พระองค์ทรงละข้าพเจ้าและนายฉันนะ ไม่มีพระทัยอาลัย เสด็จหลีกไป

๑๑๙๑.

๑๑๙๑.

‘‘ตสฺส ตมฺพนเข ปาเท, ชิวฺหาย ปริเลหิสํ;

คจฺฉนฺตญฺจ มหาวีรํ, รุทมาโน อุทิกฺขิสํ.

ข้าพเจ้าได้เลียพระบาทของพระองค์ซึ่งมีพระนขาสีทองแดงด้วยลิ้น และได้ร้องไห้มองตามพระมหาวีระผู้เสด็จไปอยู่

๑๑๙๒.

๑๑๙๒.

‘‘อทสฺสเนนหํ ตสฺส, สกฺยปุตฺตสฺส สิรีมโต;

อลตฺถํ ครุกาพาธํ, ขิปฺปํ เม มรณํ อหุ.

เพราะการไม่ได้เห็นพระศากยบุตรผู้ทรงสิรินั้น ข้าพเจ้าจึงได้ป่วยหนัก และความตายก็ได้มาถึงโดยพลัน

๑๑๙๓.

๑๑๙๓.

‘‘ตสฺเสว อานุภาเวน, วิมานํ อาวสามิทํ;

สพฺพกามคุโณเปตํ, เทโว เทวปุรมฺหิว.

ด้วยอานุภาพของพระองค์นั้นนั่นเทียว ข้าพเจ้าจึงได้อยู่ในวิมานนี้ อันประกอบด้วยกามคุณทั้งปวง ดุจเทพในเทวปุระ

๑๑๙๔.

๑๑๙๔.

‘‘ยญฺจ เม อหุวา หาโส, สทฺทํ สุตฺวาน โพธิยา;

เตเนว กุสลมูเลน, ผุสิสฺสํ อาสวกฺขยํ.

และความยินดีใดที่บังเกิดแก่ข้าพเจ้า เพราะได้ฟังพระดำรัสเรื่องพระโพธิญาณ ด้วยกุศลมูลนั้นนั่นเทียว ข้าพเจ้าจักได้บรรลุความสิ้นไปแห่งอาสวะ

๑๑๙๕.

๑๑๙๕.

‘‘สเจ หิ ภนฺเต คจฺเฉยฺยาสิ, สตฺถุ พุทฺธสฺส สนฺติเก;

มมาปิ นํ วจเนน, สิรสา วชฺชาสิ วนฺทนํ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าหากท่านจะพึงไปสู่สำนักของพระศาสดาผู้เป็นพระพุทธเจ้าไซร้ ขอท่านได้โปรดถวายบังคมด้วยเศียรเกล้าด้วยคำของข้าพเจ้าด้วยเถิด

๑๑๙๖.

๑๑๙๖.

‘‘อหมฺปิ ทฏฺฐุํ คจฺฉิสฺสํ, ชินํ อปฺปฏิปุคฺคลํ;

ทุลฺลภํ ทสฺสนํ โหติ, โลกนาถาน ตาทิน’’นฺติ. –

แม้ข้าพเจ้าก็จักไปเพื่อเฝ้าพระชินะผู้ไม่มีบุคคลเปรียบ เพราะการได้เห็นพระโลกนาถผู้คงที่ทั้งหลายเช่นนั้น เป็นสิ่งที่หาได้ยาก

โสปิ อตฺตนา กตกมฺมํ กเถสิ. อยญฺหิ อนนฺตเร อตฺตภาเว อมฺหากํ โพธิสตฺเตน สหชาโต กณฺฑโก อสฺสราชา อโหสิ. โส อภินิกฺขมนสมเย อภิรุฬฺโห เตเนว รตฺตาวเสเสน ตีณิ รชฺชานิ มหาปุริสํ อติกฺกมาเปตฺวา อโนมานทีตีรํ สมฺปาเปสิ. อถ โส มหาสตฺเตน สูริเย อุคฺคเต ฆฏิการมหาพฺรหฺมุนา อุปนีตานิ ปตฺตจีวรานิ คเหตฺวา ปพฺพชิตฺวา ฉนฺเนน สทฺธึ กปิลวตฺถุํ อุทฺทิสฺส วิสฺสชฺชิโต. สิเนหภาริเกน หทเยน มหาปุริสสฺส ปาเท อตฺตโน ชิวฺหาย เลหิตฺวา ปสาทโสมฺมานิ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา ยาว ทสฺสนปถา โอโลเกนฺโต ทสฺสนูปจารํ ปน อติกฺกนฺเต โลกนาเถ ‘‘เอวํวิธํ นาม โลกคฺคนายกํ มหาปุริสํ อหํ วหึ, สผลํ วต เม สรีรํ อโหสี’’ติ ปสนฺนมานโส หุตฺวา ปุน จิรกาลํ สงฺคตสฺส เปมสฺส วเสน วิโยคทุกฺขํ อสหนฺโต ภาวินิยา ทิพฺพสมฺปตฺติยา วเสน [Pg.296] ธมฺมตาย โจทิยมาโน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ปุณฺณมาเส ยถา จนฺโท…เป… อหํ กปิลวตฺถุสฺมิ’’นฺติอาทิ.

แม้เทพบุตรนั้นก็ได้กราบทูลกรรมที่ตนทำไว้แล้ว ด้วยว่า เทพบุตรนี้ ในอัตภาพก่อนหน้านี้ ได้เป็นพญาม้าชื่อกัณฐกะ เกิดร่วมกันกับพระโพธิสัตว์ของเรา พญาม้านั้น ในคราวเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ ได้เป็นม้าที่พระองค์ทรงประทับแล้ว ได้นำพระมหาบุรุษให้ข้ามพ้นสามราชอาณาจักรด้วยราตรีที่เหลือในคืนนั้นนั่นเอง แล้วส่งเสด็จถึงฝั่งแม่น้ำอโนมา ครั้งนั้น เมื่อพระอาทิตย์ขึ้นแล้ว พระมหาสัตว์ทรงรับบาตรและจีวรที่ฆฏิการมหาพรหมนำมาถวายแล้วทรงผนวช เมื่อพระองค์ทรงส่งนายฉันนะกลับโดยมุ่งตรงไปยังกรุงกบิลพัสดุ์ พญาม้านั้นได้เลียพระบาทของพระมหาบุรุษด้วยลิ้นของตน ด้วยหัวใจอันหนักอึ้งด้วยความรัก ลืมตาอันผ่องใสสวยงามมองตามไปจนสุดสายตา แต่เมื่อพระโลกนาถเสด็จล่วงพ้นคลองจักษุไปแล้ว ก็มีใจเลื่อมใสว่า 'โอหนอ เราได้นำพระมหาบุรุษผู้เป็นพระนายกผู้เลิศในโลกเช่นนี้ไปแล้ว สรีระของเรามีผลแล้วหนอ' อีกทั้งไม่อาจทนต่อความทุกข์จากการพลัดพรากได้ ด้วยอำนาจแห่งความรักที่ได้สั่งสมมาเป็นเวลานาน และถูกธรรมดาตักเตือนด้วยอำนาจแห่งทิพยสมบัติที่จะพึงมีในอนาคต จึงได้ทำกาละแล้วบังเกิดในภพดาวดึงส์ ท่านหมายถึงเรื่องนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ปุณฺณมาเส ยถา จนฺโท...ฯเปฯ...อหํ กปิลวตฺถุสฺมึ'

๑๑๗๑. ตตฺถ ปุณฺณมาเสติ ปุณฺณมาสิยํ สุกฺกปกฺเข ปนฺนรสิยํ. ตารกาธิปตีติ ตารกานํ อธิปติ. สสีติ สสลญฺฉนวา. ‘‘ตารกาธิป ทิสฺสตี’’ติ เกจิ ปฐนฺติ, เตสํ ตารกาธิปาติ อวิภตฺติกนิทฺเทโส, ตารกานํ อธิโป หุตฺวา ทิสฺสติ อนุปริยาติ จาติ โยชนา กาตพฺพา.

๑๑๗๑. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า ปุณฺณมาเส ได้แก่ ในวันเพ็ญ คือในวัน ๑๕ ค่ำ แห่งสุกกปักษ์ บทว่า ตารกาธิปติ ได้แก่ ผู้เป็นใหญ่แห่งหมู่ดาว บทว่า สสี ได้แก่ ผู้มีรูปกระต่ายเป็นเครื่องหมาย อาจารย์บางพวกอ่านว่า 'ตารกาธิป ทิสฺสตี' ในมติของอาจารย์เหล่านั้น บทว่า ตารกาธิป เป็นอวิภัตติกนิเทศ พึงประกอบความว่า เป็นผู้เป็นใหญ่แห่งหมู่ดาว ย่อมปรากฏ และย่อมโคจรไปโดยรอบ

๑๑๗๒. ทิพฺพํ เทวปุรมฺหิ จาติ เทวปุรสฺมิมฺปิ ทิพฺพํ. ยถา มนุสฺสานํ ฐานโต เทวปุรํ อุตฺตมํ, เอวํ เทวปุรโต จาปิ อิทํ ตว วิมานํ อุตฺตมนฺติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘อติโรจติ วณฺเณน, อุทยนฺโตว รํสิมา’’ติ, อุคฺคจฺฉนฺโต สูริโย วิยาติ อตฺโถ.

๑๑๗๒. บทว่า ทิพฺพํ เทวปุรมฺหิ จ ได้แก่ แม้ในเทวปุระก็เป็นทิพย์ ท่านแสดงความว่า เทวปุระเป็นสิ่งที่อุดมกว่าที่อยู่ของมนุษย์ฉันใด วิมานของท่านนี้ก็อุดมกว่าแม้เทวปุระฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อติโรจติ วณฺเณน, อทยนฺโตว รํสิมา' อธิบายว่า ดุจพระอาทิตย์ผู้กำลังขึ้น

๑๑๗๓. เวฬูริยสุวณฺณสฺสาติ เวฬุริเยน สุวณฺเณน จ อิทํ พฺยมฺหํ นิมฺมิตนฺติ วจนเสเสน โยชนา. ผลิกาติ ผลิกมณินา.

๑๑๗๓. บทว่า เวฬูริยสุวณฺณสฺส พึงประกอบความโดยมีบทที่เหลือว่า วิมานนี้อันเทวดาเนรมิตแล้วด้วยแก้วไพฑูรย์และทองคำ บทว่า ผลิกา ได้แก่ ด้วยแก้วผลึก

๑๑๗๕. โปกฺขรณีติ โปกฺขรณิโย.

๑๑๗๕. บทว่า โปกฺขรณี ได้แก่ สระโบกขรณีทั้งหลาย

๑๑๗๗-๘. ตสฺสาติ ตสฺสา โปกฺขรณิยา. วนคุมฺพาติ อุยฺยาเน สุปุปฺผคจฺเฉ สนฺธาย วทติ. เทวราชํวาติ สกฺกํ วิย. อุปติฏฺฐนฺตีติ อุปฏฺฐานํ กโรนฺติ.

บทว่า ตสฺสา ได้แก่ แห่งสระโบกขรณีนั้น บทว่า วนคุมฺพา ท่านกล่าวหมายถึงกอไม้มีดอกงามในอุทยาน บทว่า เทวราชํว ได้แก่ ดุจท้าวสักกะ บทว่า อุปติฏฺฐนฺติ ได้แก่ ย่อมบำรุง

๑๑๗๙. สพฺพาภรณสญฺฉนฺนาติ สพฺเพหิ อิตฺถาลงฺกาเรหิ ปฏิจฺฉาทิตา, สพฺพโส วิภูสิตสรีราติ อตฺโถ. วสวตฺตีวาติ วสวตฺติเทวราชา วิย.

๑๑๗๙. บทว่า สพฺพาภรณสญฺฉนฺนา อธิบายว่า ผู้มีกายอันปกปิดแล้วด้วยเครื่องประดับของสตรีทั้งปวง คือมีสรีระอันประดับแล้วโดยประการทั้งปวง บทว่า วสวตฺตีว ได้แก่ ดุจท้าววสวัตตีเทวราช

๑๑๘๐. เภริสงฺขมุทิงฺคาหีติ ลิงฺควิปลฺลาเสน วุตฺตํ, เภรีหิ จ สงฺเขหิ จ มุทิงฺเคหิ จาติ โยชนา. รติสมฺปนฺโนติ ทิพฺพาย รติยา สมงฺคีภูโต. นจฺจคีเต สุวาทิเตติ นจฺเจ จ คีเต จ สุนฺทเร วาทิเต จ, นจฺจเน จ คายเน จ สุนฺทเร วาทิเต จ เหตุภูเต. นิมิตฺตตฺเถ หิ เอตํ ภุมฺมํ, ปวตฺติเตติ วา วจนเสโส.

๑๑๘๐. บทว่า เภริสงฺขมุทิงฺคาหิ ท่านกล่าวโดยการสับเปลี่ยนลิงค์ พึงประกอบความว่า ด้วยกลองทั้งหลายบ้าง ด้วยสังข์ทั้งหลายบ้าง และด้วยบัณเฑาะว์ทั้งหลายบ้าง บทว่า รติสมฺปนฺโน ได้แก่ ผู้เพียบพร้อมด้วยความยินดีอันเป็นทิพย์ บทว่า นจฺจคีเต สุวาทิเต ได้แก่ เพราะการฟ้อนรำบ้าง การขับร้องบ้าง และการประโคมอันไพเราะบ้าง หรือเพราะการฟ้อนรำ การขับร้อง และการประโคมอันไพเราะเป็นเหตุ จริงอยู่ ภุมมวิภัตตินี้ลงในอรรถว่าเป็นนิมิต หรือพึงเห็นบทที่เหลือว่า ปวตฺติเต

๑๑๘๑. ทิพฺพา เต วิวิธา รูปาติ เทวโลกปริยาปนฺนา นานปฺปการา จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา ตุยฺหํ อธิปฺเปตา ยถาธิปฺเปตา มโนรมา [Pg.297] วิชฺชนฺตีติ กิริยาปทํ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. ทิพฺพา สทฺทาติอาทีสุปิ เอเสว นโย.

๑๑๘๑. บทว่า ทิพฺพา เต วิวิธา รูปา พึงนำกิริยาบทมาประกอบความว่า รูปทั้งหลายอันเป็นทิพย์ คือนับเนื่องในเทวโลก มีประการต่างๆ อันพึงรู้ได้ด้วยจักษุวิญญาณ อันน่ารื่นรมย์ใจ ที่ท่านปรารถนาแล้วตามที่ปรารถนา ย่อมมีอยู่ แม้ในบททั้งหลายมีอาทิว่า ทิพฺพา สทฺทา ก็มีนัยนี้เช่นกัน

๑๑๘๕. กณฺฑโก สหโช อหนฺติ เอตฺถ อหนฺติ นิปาตมตฺตํ. ‘‘อหู’’ติ เกจิ ปฏฺฐนฺติ, กณฺฑโก นาม อสฺสราชา มหาสตฺเตน สห เอกสฺมึเยว ทิวเส ชาตตฺตา สหโช อโหสินฺติ อตฺโถ.

๑๑๘๕. ในบทว่า กณฺฑโก สหโช อหํ นี้ บทว่า อหํ เป็นเพียงนิบาต อาจารย์บางพวกอ่านว่า 'อหู' อธิบายว่า พญาม้าชื่อกัณฐกะ ได้เป็นสหายเกิดร่วมกัน เพราะเกิดในวันเดียวกันกับพระมหาสัตว์

๑๑๘๖. อฑฺฒรตฺตายนฺติ อฑฺฒรตฺติยํ, มชฺฌิมยามสมเยติ อตฺโถ. โพธาย มภินิกฺขมีติ ม-กาโร ปทสนฺธิกโร, อภิสมฺโพธิอตฺถํ มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมีติ อตฺโถ. มุทูหิ ปาณีหีติ มุทุหตฺถตํ มหาปุริสลกฺขณํ วทติ. ชาลิตมฺพนเขหีติ ชาลวนฺเตหิ อภิโลหิตนเขหิ. เตน ชาลหตฺถตํ มหาปุริสลกฺขณํ ตมฺพนขตํ อนุพฺยญฺชนญฺจ ทสฺเสติ.

๑๑๘๖. บทว่า อฑฺฒรตฺตายํ ความว่า ในเวลากลางคืน คือในสมัยมัชฌิมยาม ในบทว่า โพธาย มภินิกฺขมิ นี้ ม-อักษร เป็นตัวเชื่อมบท ความว่า เสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์เพื่อประโยชน์แก่การตรัสรู้พร้อมยิ่ง บทว่า มุทูหิ ปาณีหิ กล่าวถึงมหาปุริสลักษณะคือความเป็นผู้มีฝ่ามืออันอ่อนนุ่ม บทว่า ชาลิตมฺพนเขหิ คือ มีพระนขา (เล็บ) สีแดงเข้มดุจตาข่าย ด้วยบทนั้น ย่อมแสดงถึงมหาปุริสลักษณะคือความเป็นผู้มีฝ่าพระหัตถ์ดุจตาข่าย และอนุพยัญชนะคือความเป็นผู้มีพระนขาสีทองแดง

๑๑๘๗. สตฺถิ นาม ชงฺฆา, อิธ ปน สตฺถิโน อาสนฺนฏฺฐานภูโต อูรุปฺปเทโส ‘‘สตฺถี’’ติ วุตฺโต. อาโกฏยิตฺวานาติ อปฺโปเฐตฺวา. ‘‘วห สมฺมา’’ติ จพฺรวีติ ‘‘สมฺม กณฺฑก, อชฺเชกรตฺตึ มํ วห, มยฺหํ โอปวุยฺหํ โหหี’’ติ จ กเถสิ. วหเน ปน ปโยชนํ ตทา มหาสตฺเตน ทสฺสิตํ วทนฺโต ‘‘อหํ โลกํ ตารยิสฺสํ, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตม’’นฺติ อาห. เตน ‘‘อหํ อุตฺตมํ อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ ปตฺโต อธิคโต หุตฺวา สเทวกํ โลกํ สํสารมโหฆโต ตารยิสฺสามิ, ตสฺมา นยิทํ คมนํ ยํกิญฺจีติ จินฺเตยฺยาสี’’ติ คมเน ปโยชนสฺส อนุตฺตรภาวํ ทสฺเสติ.

๑๑๘๗. คำว่า สตฺถิ โดยชื่อคือแข้ง แต่ในที่นี้ ประเทศคือต้นขาซึ่งเป็นที่ใกล้แห่งแข้ง ท่านเรียกว่า สตฺถิ บทว่า อาโกฏยิตฺวาน คือ ตบแล้ว บทว่า วห สมฺมาติ จพฺรวิ คือ ตรัสว่า "ดูก่อนกัณฐกะผู้สหาย วันนี้เธอจงนำเราไปตลอดคืนหนึ่งเถิด จงเป็นผู้นำพาเราไปเถิด" ส่วนประโยชน์ในการนำไป พระมหาสัตว์เมื่อจะทรงแสดงในครั้งนั้น จึงตรัสว่า "เราถึงแล้วซึ่งสัมโพธิญาณอันสูงสุด จักให้โลกข้ามพ้น" ด้วยบทนั้น ย่อมแสดงถึงความเป็นอนุตระแห่งประโยชน์ในการเสด็จไปว่า "เราเป็นผู้ถึงแล้ว บรรลุแล้วซึ่งสัมมาสัมโพธิญาณอันสูงสุด ไม่มีสิ่งใดยิ่งกว่า จักให้โลกพร้อมทั้งเทวโลกข้ามพ้นจากสังสารวัฏอันเป็นห้วงน้ำใหญ่ เพราะฉะนั้น เธออย่าคิดว่าการไปนี้เป็นการไปอย่างไร้จุดหมาย"

๑๑๘๘-๙. หาโสติ ตุฏฺฐิ. วิปุโลติ มหาอุฬาโร. อภิสีสินฺติ อาสิสึ อิจฺฉึ สมฺปฏิจฺฉึ. อภิรูฬฺหญฺจ มํ ญตฺวา, สกฺยปุตฺตํ มหายสนฺติ ปตฺถฏวิปุลยสํ สกฺยราชปุตฺตํ มหาสตฺตํ มํ อภิรุยฺห นิสินฺนํ ชานิตฺวา. วหิสฺสนฺติ เนสึ.

๑๑๘๘-๙. บทว่า หาโส คือ ความยินดี บทว่า วิปุโล คือ ใหญ่หลวง กว้างขวาง บทว่า อภิสีสึ คือ ได้หวังแล้ว ปรารถนาแล้ว รับพร้อมแล้ว บทว่า อภิรูฬฺหญฺจ มํ ญตฺวา, สกฺยปุตฺตํ มหายสํ คือ รู้แล้วว่าพระมหาสัตว์ผู้เป็นศากยราชบุตร ผู้มีพระยศแผ่ไพศาล ประทับนั่งขึ้นสู่เราแล้ว บทว่า วหิสฺสํ คือ ได้นำไปแล้ว

๑๑๙๐-๙๑. ปเรสนฺติ ปรราชูนํ. วิชิตนฺติ เทสํ ปรรชฺชํ. โอหายาติ วิสฺสชฺชิตฺวา. อปกฺกมีติ อปกฺกมิตุํ อารภิ. ‘‘ปริพฺพชี’’ติ จ ปฐนฺติ. ปริเลหิสนฺติ ปริโต เลหึ. อุทิกฺขิสนฺติ โอโลเกสึ.

๑๑๙๐-๙๑. บทว่า ปเรสํ คือ แห่งแว่นแคว้นของพระราชาองค์อื่น บทว่า วิชิตํ คือ ประเทศ คือแว่นแคว้นอื่น บทว่า โอหาย คือ ละทิ้งแล้ว บทว่า อปฺปกฺกมิ คือ เริ่มที่จะหลีกไป บางท่านก็อ่านว่า ปริพฺพชิ บทว่า ปริเลหิสฺสํ คือ ได้เลียโดยรอบ บทว่า อุทิกฺขิสฺสํ คือ ได้แลดูแล้ว

๑๑๙๒-๓. ครุกาพาธนฺติ [Pg.298] ครุกํ พาฬฺหํ อาพาธํ, มรณนฺติกํ ทุกฺขนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ขิปฺปํ เม มรณํ อหู’’ติ. โส หิ อเนกาสุ ชาตีสุ มหาสตฺเตน ทฬฺหภตฺติโก หุตฺวา อาคโต, ตสฺมา วิโยคทุกฺขํ สหิตุํ นาสกฺขิ, ‘‘สมฺมาสมฺโพธึ อธิคนฺตุํ นิกฺขนฺโต’’ติ ปน สุตฺวา นิรามิสํ อุฬารํ ปีติโสมนสฺสญฺจ อุปฺปชฺชิ, เตน มรณานนฺตรํ ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ, อุฬารา จสฺส ทิพฺพสมฺปตฺติโย ปาตุรเหสุํ. เตน วุตฺตํ ‘‘ตสฺเสว อานุภาเวนา’’ติ, ฐานคตสฺส ปสาทมยปุญฺญสฺส พเลน. เทโว เทวปุรมฺหิวาติ ตาวตึสภวเน สกฺโก เทวราชา วิย.

๑๑๙๒-๓. บทว่า ครุกาพาธํ คือ อาพาธอันหนัก มีกำลัง ความว่า ทุกข์มีความตายเป็นที่สุด เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ความตายได้มีแก่เราโดยฉับพลัน" ด้วยว่า ม้านั้นเป็นผู้มีความภักดีมั่นคงต่อพระมหาสัตว์มาแล้วในหลายชาติ เพราะฉะนั้น จึงไม่อาจทนต่อทุกข์คือความพลัดพรากได้ แต่ครั้นได้ฟังว่า "พระองค์เสด็จออกเพื่อจะบรรลุสัมมาสัมโพธิญาณ" ปีติโสมนัสอันยิ่งใหญ่ปราศจากอามิสก็เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น หลังจากตายแล้ว จึงบังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ และทิพยสมบัติอันโอฬารก็ปรากฏแก่เทพบุตรนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ตสฺเสว อานุภาเวน คือ ด้วยกำลังแห่งบุญอันสำเร็จด้วยความเลื่อมใสซึ่งถึงฐานะ บทว่า เทโว เทวปุรมฺหิ คือ เป็นประดุจท้าวสักกเทวราชในดาวดึงส์ภพ

๑๑๙๔. ยญฺจ เม อหุวา หาโส, สทฺทํ สุตฺวาน โพธิยาติ ‘‘ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตม’’นฺติ ปฐมตรํ โพธิสทฺทํ สุตฺวา ตทา มยฺหํ หาโส อหุ, ยํ หาสสฺส ภวนํ สุสฺสนํ, เตเนว กุสลมูเลน เตเนว กุสลพีเชน ผุสิสฺสนฺติ ผุสิสฺสามิ ปาปุณิสฺสามิ.

๑๑๙๔. บทว่า ยญฺจ เม อหุวา หาโส, สทฺทํ สุตฺวาน โพธิยา คือ เมื่อได้ฟังเสียงเกี่ยวกับโพธิญาณเป็นครั้งแรกว่า "ถึงแล้วซึ่งสัมโพธิญาณอันสูงสุด" ในครั้งนั้น ความร่าเริงได้มีแก่เรา ความเกิดแห่งความร่าเริง ความยินดีใดมีอยู่, บทว่า ผุสิสฺสํ คือ เราจักได้สัมผัส จักได้บรรลุ ด้วยกุศลมูลนั้น ด้วยพืชคือกุศลนั้นนั่นเทียว

๑๑๙๕. เอวํ เทวปุตฺโต ยถาธิคตาย อนาคตาย ภวสมฺปตฺติยา การณภูตํ อตฺตโน กุสลกมฺมํ กเถนฺโต อิทานิ อตฺตนา ภควโต สนฺติกํ คนฺตุกาโมปิ ปุเรตรํ เถเรน สตฺถุ วนฺทนํ เปเสนฺโต ‘‘สเจ’’ติ คาถมาห. ตตฺถ สเจ คจฺเฉยฺยาสีติ ยทิ คมิสฺสสิ. ‘‘สเจ คจฺฉสี’’ติ เกจิ ปฐนฺติ, โส เอวตฺโถ. มมาปิ นํ วจเนนาติ น เกวลํ ตว สภาเวเนว, อถ โข มมาปิ วจเนน ภควนฺตํ. วชฺชาสีติ วเทยฺยาสิ, มมาปิ สิรสา วนฺทนนฺติ โยชนา.

๑๑๙๕. เทพบุตร เมื่อกล่าวถึงกุศลกรรมของตนอันเป็นเหตุแห่งภวสมบัติที่จะพึงได้ในอนาคตอย่างนี้แล้ว บัดนี้ แม้ตนเองปรารถนาจะไปสู่สำนักของพระผู้มีพระภาค แต่ก็ส่งการถวายบังคมพระศาสดาโดยพระเถระไปก่อน จึงกล่าวคาถาว่า สเจ เป็นต้น ในบทนั้น บทว่า สเจ คจฺเฉยฺยาสิ คือ หากว่าท่านจะไป บางท่านอ่านว่า สเจ คจฺฉสิ ก็มีความหมายอย่างเดียวกันนั้น บทว่า มมาปิ นํ วจะเนน คือ ท่านอย่าได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคโดยลำพังแต่โดยสภาวะของท่านเท่านั้น แต่ที่จริงแล้ว จงกราบทูลด้วยคำของข้าพเจ้าด้วย บทว่า วชฺชาสิ คือ พึงกราบทูล, การประกอบความว่า พึงกราบทูลการถวายบังคมด้วยเศียรเกล้าแม้ของข้าพเจ้า

๑๑๙๖. ยทิปิ ทานิ วนฺทนญฺจ เปเสมิ, เปเสตฺวา เอว ปน น ติฏฺฐามีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อหมฺปิ ทฏฺฐุํ คจฺฉิสฺสํ, ชินํ อปฺปฏิปุคฺคล’’นฺติ. คมเน ปน ทฬฺหตรํ การณํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทุลฺลภํ ทสฺสนํ โหติ, โลกนาถาน ตาทิน’’นฺติ อาห.

๑๑๙๖. ถึงแม้บัดนี้ข้าพเจ้าจะส่งการถวายบังคมไป แต่ข้าพเจ้าก็มิได้หยุดอยู่เพียงแค่การส่งไปเท่านั้น ดังที่แสดงไว้ว่า "แม้ข้าพเจ้าก็จักไปเพื่อเฝ้าพระชินเจ้าผู้ไม่มีบุคคลเปรียบ" เพื่อจะแสดงเหตุที่มั่นคงยิ่งขึ้นในการไป จึงกล่าวว่า "เพราะว่าการได้เห็นพระโลกนาถผู้คงที่เช่นนั้น เป็นสิ่งที่หาได้ยาก"

๑๑๙๗.

๑๑๙๗.

‘‘โส กตญฺญู กตเวที, สตฺถารํ อุปสงฺกมิ;

สุตฺวา คิรํ จกฺขุมโต, ธมฺมจกฺขุํ วิโสธยิ.

เทพบุตรนั้นเป็นผู้กตัญญูกตเวที เข้าไปเฝ้าพระศาสดา ได้ฟังพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคผู้มีจักษุแล้ว ได้ยังธรรมจักษุให้หมดจดแล้ว

๑๑๙๘.

๑๑๙๘.

‘‘วิโสเธตฺวา ทิฏฺฐิคตํ, วิจิกิจฺฉํ วตานิ จ;

วนฺทิตฺวา สตฺถุโน ปาเท, ตตฺเถวนฺตรธายถา’’ติ. –

ครั้นชำระทิฏฐิคตะ วิจิกิจฉา และวัตรปฏิบัติ (ที่ผิด) ให้หมดจดแล้ว ถวายบังคมพระบาทของพระศาสดาแล้ว ได้อันตรธานไปในที่นั้นเอง

อิมา ทฺเว คาถา สงฺคีติกาเรหิ ฐปิตา.

พระคาถาสองบทนี้ พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายได้ตั้งไว้

๑๑๙๗. ตตฺถ [Pg.299] สุตฺวา คิรํ จกฺขุมโตติ ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส วจนํ สุตฺวา. ธมฺมจกฺขุนฺติ โสตาปตฺติมคฺคํ. วิโสธยีติ อธิคจฺฉิ. อธิคโมเยว หิ ตสฺส วิโสธนํ.

๑๑๙๗. ในบทนั้น บทว่า สุตฺวา คิรํ จกฺขุมโต คือ ได้ฟังพระดำรัสของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้มีจักษุด้วยจักษุ ๕ บทว่า ธมฺมจกฺขุํ คือ โสดาปัตติมรรค บทว่า วิโสธยิ คือ ได้บรรลุแล้ว ด้วยว่า การบรรลุนั้นนั่นแหละ ชื่อว่าเป็นการชำระให้หมดจด

๑๑๙๘. วิโสเธตฺวา ทิฏฺฐิคตนฺติ ทิฏฺฐิคตํ สมุคฺฆาเตตฺวา. วิจิกิจฺฉํ วตานิ จาติ โสฬสวตฺถุกํ อฏฺฐวตฺถุกญฺจ วิจิกิจฺฉญฺจ ‘‘สีลพฺพเตหิ สุทฺธี’’ติ ปวตฺตนกสีลพฺพตปรามาเส จ วิโสธยีติ โยชนา. ตตฺถ หิ สห ปริยาเยหิ ตถา ปวตฺตา ปรามาสา ‘‘วตานี’’ติ วุตฺตํ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

๑๑๙๘. บทว่า วิโสเธตฺวา ทิฏฺฐิคตํ คือ ถอนขึ้นสิ้นเชิงซึ่งทิฏฐิคตะ การประกอบความว่า บทว่า วิจิกิจฺฉํ วตานิ จ คือ ได้ชำระวิจิกิจฉาอันมีวัตถุ ๑๖ และมีวัตถุ ๘ และสีลัพพตปรามาสอันเป็นไปว่า "ความบริสุทธิ์ย่อมมีด้วยศีลและพรต" จริงอยู่ ในบทนั้น ปรามาสทั้งหลายที่เกิดขึ้นอย่างนั้นพร้อมด้วยเหตุ ท่านเรียกว่า วตานิ บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

กณฺฑกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถากัณฐกวิมาน จบ

๘. อเนกวณฺณวิมานวณฺณนา

๘. อรรถกถาอเนกวัณณวิมาน

อเนกวณฺณํ ทรโสกนาสนนฺติ อเนกวณฺณวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยน เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ อคมาสิ. อถ นํ อเนกวณฺโณ เทวปุตฺโต ทิสฺวา สญฺชาตคารวพหุมาโน อุปสงฺกมิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. เถโร –

เรื่องวิมานว่า อเนกวณฺณํ ทรโสกนาสนํ คือ อเนกวัณณวิมาน เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน ใกล้กรุงสาวัตถี สมัยนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวจาริกไปในเทวโลกตามนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้น ได้ไปถึงดาวดึงส์ภพ ครั้งนั้น อเนกวัณณเทพบุตรเห็นท่านแล้ว เกิดความเคารพและความนับถืออย่างยิ่ง เข้าไปหา ประคองอัญชลีแล้วได้ยืนอยู่ พระเถระ...

๑๑๙๙.

๑๑๙๙.

‘‘อเนกวณฺณํ ทรโสกนาสนํ, วิมานมารุยฺห อเนกจิตฺตํ;

ปริวาริโต อจฺฉราสงฺคเณน, สุนิมฺมิโต ภูตปตีว โมทสิ.

ท่านขึ้นสู่วิมานอันมีวรรณะต่างๆ วิจิตรตระการตา บรรเทาความเดือดร้อนและความโศกเศร้า แวดล้อมด้วยหมู่เทพธิดา บันเทิงอยู่ประดุจท้าวภูตบดีผู้เนรมิตตนไว้อย่างดี

๑๒๐๐.

๑๒๐๐.

‘‘สมสฺสโม นตฺถิ กุโต ปนุตฺตโร, ยเสน ปุญฺเญน จ อิทฺธิยา จ;

สพฺเพ จ เทวา ติทสคณา สเมจฺจ, ตํ ตํ นมสฺสนฺติ สสึว เทวา;

อิมา จ เต อจฺฉราโย สมนฺตโต, นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ.

“ผู้ที่เสมอกับท่านไม่มี ที่ไหนเล่าจะมีผู้ยิ่งกว่า ทั้งโดยยศ โดยบุญ และโดยฤทธิ์ เทพทั้งหมดคือหมู่เทพชั้นดาวดึงส์ประชุมกันแล้ว ย่อมนอบน้อมท่านนั้น เหมือนเทวดานอบน้อมพระจันทร์ นางอัปสรเหล่านี้ของท่าน ก็ฟ้อนรำ ขับร้อง และบันเทิงใจอยู่โดยรอบ”

๑๒๐๑.

๑๒๐๑.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ [Pg.300] มหานุภาโว,มนุสฺสภูโต กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาโว,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“ท่านเป็นผู้ถึงความเป็นผู้มีฤทธิ์แห่งเทพ มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองอย่างนี้ และวรรณะของท่านย่อมสว่างไปทั่วทุกทิศ”

อธิคตสมฺปตฺติกิตฺตนมุเขน กตกมฺมํ ปุจฺฉิ. ตํ ทสฺเสตุํ –

พระเถระได้ถามถึงกรรมที่ทำไว้ โดยนัยแห่งการประกาศสมบัติที่เทพบุตรได้บรรลุแล้ว เพื่อจะแสดงเนื้อความนั้น

๑๒๐๒. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป…ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

๑๒๐๒. “เทพบุตรนั้นมีใจยินดี... (ละ)... ได้กล่าวคาถาตอบว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด”

วุตฺตํ. โสปิ –

พระเถระได้กล่าวแล้ว แม้เทพบุตรนั้น

๑๒๐๓.

๑๒๐๓.

‘‘อหํ ภทนฺเต อหุวาสิ ปุพฺเพ, สุเมธนามสฺส ชินสฺส สาวโก;

ปุถุชฺชโน อนนุโพโธหมสฺมิ, โส สตฺต วสฺสานิ ปริพฺพชิสฺสหํ.

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในกาลก่อน ข้าพเจ้าได้เป็นสาวกของพระชินเจ้าพระนามว่าสุเมธะ ข้าพเจ้าเป็นปุถุชน มิได้ตรัสรู้ ข้าพเจ้านั้นได้บวชอยู่ ๗ ปี”

๑๒๐๔.

๑๒๐๔.

‘‘โสหํ สุเมธสฺส ชินสฺส สตฺถุโน, ปรินิพฺพุตสฺโสฆติณฺณสฺส ตาทิโน;

รตนุจฺจยํ เหมชาเลน ฉนฺนํ, วนฺทิตฺวา ถูปสฺมึ มนํ ปสาทยึ.

“ข้าพเจ้านั้น ได้ไหว้พระรัตนเจดีย์อันปกคลุมด้วยข่ายทอง ของพระศาสดาผู้เป็นพระชินเจ้าพระนามว่าสุเมธะ ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้ข้ามโอฆะได้แล้ว ผู้คงที่ แล้วได้ทำใจให้เลื่อมใสในพระสถูปนั้น”

๑๒๐๕.

๑๒๐๕.

‘‘น มาสิ ทานํ น จ มตฺถิ ทาตุํ, ปเร จ โข ตตฺถ สมาทเปสึ;

ปูเชถ นํ ปูชนียสฺส ธาตุํ, เอวํ กิร สคฺคมิโต คมิสฺสถ.

“ทานของข้าพเจ้าไม่มี และสิ่งของที่จะพึงให้ก็ไม่มี แต่ข้าพเจ้าได้ชักชวนชนเหล่าอื่นในกาลนั้นว่า ‘ท่านทั้งหลายจงบูชาพระธาตุของพระองค์ผู้ควรบูชานั้นเถิด ได้ยินว่า ด้วยอาการอย่างนี้ ท่านทั้งหลายจักไปสู่สวรรค์จากโลกนี้ได้’”

๑๒๐๖.

๑๒๐๖.

‘‘ตเทว กมฺมํ กุสลํ กตํ มยา,สุขญฺจ ทิพฺพํ อนุโภมิ อตฺตนา;

โมทามหํ ติทสคณสฺส มชฺเฌ,น ตสฺส ปุญฺญสฺส ขยมฺปิ อชฺฌค’’นฺติ. – กเถสิ;

“กุศลกรรมนั้นแล อันข้าพเจ้าได้ทำไว้แล้ว ข้าพเจ้าจึงได้เสวยสุขที่เป็นทิพย์ด้วยตนเอง ข้าพเจ้าย่อมบันเทิงอยู่ในท่ามกลางหมู่เทพชั้นดาวดึงส์ ข้าพเจ้ายังไม่ถึงความสิ้นไปแห่งบุญนั้นเลย” ดังนี้ ได้กล่าวแล้ว

อิโต กิร ตึสกปฺปสหสฺเส สุเมโธ นาม สมฺมาสมฺพุทฺโธ โลเก อุปฺปชฺชิตฺวา สเทวกํ โลกํ เอโกภาสํ กตฺวา กตพุทฺธกิจฺโจ ปรินิพฺพุโต, มนุสฺเสหิ จ ภควโต ธาตุํ คเหตฺวา รตนเจติเย กเต อญฺญตโร ปุริโส สตฺถุ สาสเน ปพฺพชิตฺวา สตฺต วสฺสานิ พฺรหฺมจริยํ [Pg.301] จริตฺวา อนวฏฺฐิตจิตฺตตาย กุกฺกุจฺจโก หุตฺวา อุปฺปพฺพชิ. อุปฺปพฺพชิโต จ สํเวคพหุลตาย ธมฺมจฺฉนฺทวนฺตตาย จ เจติยงฺคเณ สมฺมชฺชนปริภณฺฑาทีนิ กโรนฺโต นิจฺจสีลอุโปสถสีลานิ รกฺขนฺโต ธมฺมํ สุณนฺโต อญฺเญ จ ปุญฺญกิริยาย สมาทเปนฺโต วิจริ. โส อายุปริโยสาเน กาลกโต ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ. โส ปุญฺญกมฺมสฺส อุฬารภาเวน มเหสกฺโข มหานุภาโว สกฺกาทีหิ เทวตาหิ สกฺกตปูชิโต หุตฺวา ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา ตโต จุโต อปราปรํ เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺโต อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสน ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ, ‘‘อเนกวณฺโณ’’ติ นํ เทวตา สญฺชานึสุ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อถ นํ อเนกวณฺโณ เทวปุตฺโต…เป… น ตสฺส ปุญฺญสฺส ขยมฺปิ อชฺฌคนฺติ กเถสี’’ติ.

ได้ยินว่า ในสามหมื่นกัปนับจากกัปนี้ไป พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสุเมธะได้อุบัติขึ้นในโลก ทรงทำโลกพร้อมทั้งเทวโลกให้สว่างเป็นอันเดียวกัน ทรงทำพุทธกิจเสร็จแล้วได้เสด็จดับขันธปรินิพพาน เมื่อมนุษย์ทั้งหลายได้อัญเชิญพระธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าไปสร้างพระรัตนเจดีย์ บุรุษผู้หนึ่งได้บวชในพระศาสนาของพระศาสดา ประพฤติพรหมจรรย์อยู่ ๗ ปี แต่เพราะมีจิตไม่ตั้งมั่น เกิดความรำคาญใจ จึงได้สึกไป ครั้นสึกแล้ว เพราะเป็นผู้มีความสังเวชมากและมีความพอใจในธรรม จึงได้ทำการกวาดลานพระเจดีย์และบริขัณฑ์เป็นต้น รักษาศีล ๕ และอุโบสถศีลเป็นนิตย์ ฟังธรรม และชักชวนผู้อื่นในการทำบุญ เที่ยวไป เขาเมื่อสิ้นอายุ ได้ทำกาละแล้ว บังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ เขาเป็นผู้มีศักดิ์ใหญ่ มีอานุภาพมาก ด้วยความโอฬารแห่งบุญกรรม เป็นผู้อันเทวดาทั้งหลายมีท้าวสักกะเป็นต้นสักการะบูชาแล้ว ดำรงอยู่ ณ ที่นั้นตลอดอายุแล้ว จุติจากที่นั้น ท่องเที่ยวไปในหมู่เทวดาและมนุษย์สืบๆ ไป ในพุทธุปบาทนี้ ด้วยเศษวิบากแห่งกรรมนั้นเอง ได้บังเกิดในภพดาวดึงส์ เทวดาทั้งหลายรู้จักเขาในนามว่า 'อเนกวัณณะ' หมายถึงเทพบุตรนั้น จึงมีคำกล่าวว่า 'ครั้งนั้น อเนกวัณณเทพบุตร... (ละ)... ได้กล่าวว่า ข้าพเจ้ายังไม่ถึงความสิ้นไปแห่งบุญนั้นเลย' ดังนี้

๑๑๙๙. ตตฺถ อเนกวณฺณนฺติ นีลปีตาทิวเสน วิวิธวณฺณตาย อนนฺตรวิมานาทีนํ วิวิธสณฺฐานตาย จ นานาวิธวณฺณํ. ทรโสกนาสนนฺติ สีตลภาเวน ทรถปริฬาหานํ วิโนทนโต มนุญฺญตาย ทสฺสนียตาย จ โสกสฺส อโนกาสโต ทรโสกนาสนํ. อเนกจิตฺตนฺติ นานาวิธจิตฺตรูปํ. สุนิมฺมิโต ภูตปตีวาติ ตาวตึสกายิโกปิ อุฬารทิพฺพโภคตาย สุนิมฺมิตเทวราชา วิย โมทสิ ตุสฺสสิ อภิรมสิ.

๑๑๙๙. ในบทเหล่านั้น บทว่า อเนกวณฺณํ (มีวรรณะต่างๆ) ได้แก่ มีวรรณะนานาชนิด เพราะมีความงามหลากหลายด้วยอำนาจแห่งสีเขียว สีเหลืองเป็นต้น และเพราะมีสัณฐานหลากหลายแห่งวิมานที่ไม่มีระหว่างเป็นต้น บทว่า ทรสโสกนาสนํ (ทำลายความกระวนกระวายและความโศก) ได้แก่ ชื่อว่าทำลายความกระวนกระวายและความโศก เพราะบรรเทาความกระวนกระวายและความเร่าร้อนด้วยความเป็นของเย็น และเพราะไม่มีโอกาสแก่ความโศก ด้วยความเป็นสิ่งที่น่ารื่นรมย์และน่าดู บทว่า อเนกจิตฺตํ (วิจิตรต่างๆ) ได้แก่ มีรูปอันวิจิตรต่างๆ บทว่า สุนิมฺมิโต ภูตปตีว (ราวกับท้าวภูตบดีผู้นิรมิตดีแล้ว) ความว่า แม้ท่านจะเป็นเทพผู้อยู่ในชั้นดาวดึงส์ แต่เพราะมีความเป็นผู้มีทิพยโภคะอันโอฬาร ท่านจึงบันเทิง ยินดี รื่นรมย์ ราวกับเป็นท้าวสุนิมมิตเทวราช

๑๒๐๐. สมสฺสโมติ สโม เอว หุตฺวา สโม, นิพฺพริยาเยน สทิโส เต ตุยฺหํ นตฺถิ, กุโต ปน เกน การเณน อุตฺตริ อธิโก โก นาม สิยา. เกน ปน สมตา อุตฺตริตรตา จาติ อาห ‘‘ยเสน ปุญฺเญน จ อิทฺธิยา จา’’ติ. ตตฺถ ยเสนาติ ปริวาเรน. อิทฺธิยาติ อานุภาเวน. ยเสนาติ วา อิสฺสริเยน, อิทฺธิยาติ เทวิทฺธิยา. ยเสนาติ วา วิภวสมฺปตฺติยา, อิทฺธิยาติ ยถิจฺฉิ ตสฺส กามคุณสฺส อิชฺฌเนน. ยเสนาติ วา กิตฺติโฆเสน, อิทฺธิยาติ สมิทฺธิยา. ปุญฺเญนาติ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตาวสิฏฺฐปุญฺญผเลน, ปุญฺญกมฺเมเนว วา.

๑๒๐๐. บทว่า สมสฺสโม ความว่า เป็นผู้เสมอแล้วนั่นเทียว ชื่อว่าเสมอ ผู้ที่เสมอเหมือนกับท่านโดยไม่มีข้อแตกต่าง ย่อมไม่มี ที่ไหนเล่า หรือเพราะเหตุไรเล่า จะมีผู้ใดชื่อว่ายิ่งกว่าหรือประเสริฐกว่า ถามว่า ความเสมอและความยิ่งกว่ามีได้ด้วยเหตุอะไร ตอบว่า (ด้วยเหตุนั้น) จึงกล่าวว่า 'ด้วยยศ ด้วยบุญ และด้วยฤทธิ์' ในบทเหล่านั้น บทว่า ยเสน ได้แก่ ด้วยบริวาร บทว่า อิทฺธิยา ได้แก่ ด้วยอานุภาพ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ยเสน ได้แก่ ด้วยความเป็นใหญ่ บทว่า อิทฺธิยา ได้แก่ ด้วยฤทธิ์แห่งเทพ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ยเสน ได้แก่ ด้วยความถึงพร้อมแห่งสมบัติ บทว่า อิทฺธิยา ได้แก่ ด้วยความสำเร็จแห่งกามคุณตามที่ปรารถนา อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ยเสน ได้แก่ ด้วยกิตติศัพท์ บทว่า อิทฺธิยา ได้แก่ ด้วยความเจริญรุ่งเรือง บทว่า ปุญฺเญน ได้แก่ ด้วยผลบุญที่เหลืออันกล่าวไว้ในที่นั้นๆ หรือด้วยบุญกรรมนั่นเอง

‘‘สพฺเพ จ เทวา’’ติ สามญฺญโต คหิตมตฺถํ ‘‘ติทสคณา’’ติ อิมินา วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. เอกจฺจสฺส ปจฺเจกํ นิปจฺจการํ กโรนฺตาปิ ปมุทิตา น กโรนฺติ[Pg.302], น เอวเมตสฺส. เอตสฺส ปน ปมุทิตาปิ กโรนฺติเยวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘สเมจฺจา’’ติ วุตฺตํ. ตํ ตนฺติ ตํ ตฺวํ. สสึว เทวาติ ยถา นาม สุกฺกปกฺขปาฏิปทิยํ ทิสฺสมานํ สสึ จนฺทํ มนุสฺสา เทวา จ อาทรชาตา นมสฺสนฺติ, เอวํ ตํ สพฺเพปิ ติทสคณา นมสฺสนฺตีติ อตฺโถ.

เนื้อความที่ถือเอาโดยสามัญด้วยบทว่า สพฺเพ จ เทวา (เทพทั้งปวง) ท่านกล่าวจำแนกให้วิเศษด้วยบทว่า ติทสคณา (หมู่เทพชั้นดาวดึงส์) นี้ บางพวกแม้กระทำความนอบน้อมแก่บุคคลบางคน ก็หาได้ทำด้วยความยินดีไม่ แต่สำหรับเทพบุตรนี้หาเป็นเช่นนั้นไม่ เพื่อแสดงว่า สำหรับเทพบุตรนี้ เทพทั้งหลายย่อมกระทำด้วยความยินดีนั่นเทียว จึงกล่าวคำว่า สเมจฺจ (ประชุมกัน) บทว่า ตํ ตํ คือ ตํ ตฺวํ (ท่านนั้น) บทว่า สสึว เทวา ความว่า เหมือนอย่างว่า มนุษย์และเทวดาทั้งหลายเกิดความเอื้อเฟื้อแล้วย่อมนอบน้อมพระจันทร์ที่ปรากฏในวันปาฏิบทแห่งข้างขึ้น ฉันใด หมู่เทพชั้นดาวดึงส์ทั้งปวงก็ย่อมนอบน้อมท่าน ฉันนั้น

๑๒๐๓. ภทนฺเตติ เถรํ คารวพหุมาเนน สมุทาจรติ. อหุวาสินฺติ อโหสึ. ปุพฺเพติ ปุริมชาติยํ. สุเมธนามสฺส ชินสฺส สาวโกติ สุเมโธติ เอวํ ปากฏนามสฺส สมฺมาสมฺพุทฺทสฺส สาสเน ปพฺพชิตภาเวน สาวโก. ปุถูชฺชโนติ อนริโย. ตตฺถาปิ สจฺจานํ อนุโพธมตฺตสฺสาปิ อภาเวน อนนุโพโธ. โส สตฺต วสฺสานิ ปริพฺพชิสฺสหนฺติ โส อหํ สตฺต สํวจฺฉรานิ ปพฺพชฺชาคุณมตฺเตน วิจรึ, อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ นาธิคจฺฉินฺติ อธิปฺปาโย.

๑๒๐๓. บทว่า ภทนฺเต เป็นการเรียกพระเถระด้วยความเคารพและความนับถืออย่างมาก บทว่า อหุวาสึ คือ อโหสึ (ได้เป็นแล้ว) บทว่า ปุพฺเพ คือ ในชาติก่อน บทว่า สุเมธนามสฺส ชินสฺส สาวโก ความว่า เป็นสาวกโดยภาวะที่ได้บวชในพระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้มีพระนามปรากฏว่าสุเมธะ บทว่า ปุถุชฺชโน คือ มิใช่อริยบุคคล แม้ในความเป็นบรรพชิตนั้น ก็ชื่อว่า อนนุโพโธ (ผู้มิได้ตรัสรู้) เพราะไม่มีแม้เพียงการตรัสรู้สัจจะทั้งหลาย บทว่า โส สตฺต วสฺสานิ ปริพฺพชิสฺสหํ มีอธิบายว่า ข้าพเจ้านั้นได้เที่ยวไปตลอด ๗ ปี ด้วยคุณคือความเป็นบรรพชิตเท่านั้น ไม่ได้บรรลุอุตริมนุสสธรรม

๑๒๐๔. รตนุจฺจยนฺติ มณิกนกาทิรตเนหิ อุจฺจิตํ อุสฺสิตรตนเจติยํ. เหมชาเลน ฉนฺนนฺติ สมนฺตโต อุปริ จ กญฺจนชาเลน ปฏิจฺฉาทิตํ. วนฺทิตฺวาติ ปญฺจปติฏฺฐิเตน ตตฺถ ตตฺถ ปณามํ กตฺวา. ถูปสฺมึ มนํ ปสาทยินฺติ ‘‘สพฺพญฺญุคุณาธิฏฺฐานาย วต ธาตุยา อยํ ถูโป’’ติ ถูปสฺมึ จิตฺตํ ปสาเทสึ.

๑๒๐๔. บทว่า รตนจฺจยํ ได้แก่ พระรัตนเจดีย์ที่สูงเด่น อันก่อขึ้นด้วยรัตนะมีแก้วมณีและทองเป็นต้น บทว่า เหมชาเลน ฉนฺนํ ได้แก่ อันปกคลุมด้วยข่ายทองโดยรอบและเบื้องบน บทว่า วนฺทิตฺวา ได้แก่ กระทำการนอบน้อมในที่นั้นๆ ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ บทว่า ถูปสฺมึ มนํ ปสาทยึ ความว่า ข้าพเจ้าได้ทำจิตให้เลื่อมใสในพระสถูปว่า 'โอหนอ พระสถูปนี้เป็นที่ตั้งแห่งพระธาตุอันเป็นที่สถิตแห่งพระสัพพัญญุตคุณ'

๑๒๐๕. น มาสิ ทานนฺติ เม มยา กตํ ทานํ นาสิ นาโหสิ. กสฺมา ปน? น จ เมตฺถิ ทาตุนฺติ เม มม ปริคฺคหภูตํ ทานํ ทาตุํ น อตฺถิ, น กิญฺจิ เทยฺยวตฺถุ วิชฺชติ, ปเร จ โข สตฺเต ตตฺถ ทาเน สมาทเปสึ. ‘‘ปเรสญฺจ ตตฺถ สมาทเปสิ’’นฺติ จ ปฐนฺติ, ตตฺถ ปเรสนฺติ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. ปูเชถ นนฺติอาทิ สมาทปนาการทสฺสนํ, ตํ ธาตุนฺติ โยชนา. เอวํ กิราติ กิร-สทฺโท อนุสฺสวตฺโถ.

๑๒๐๕. บทว่า น มาสิ ทานํ ความว่า ทานอันข้าพเจ้ากระทำแล้วได้ไม่มี. ถามว่า ก็เพราะเหตุไรเล่า? ตอบว่า บทว่า น จ เมตฺถิ ทาตุํ ความว่า ก็ไทยธรรมที่เป็นของบริจาคของเราเพื่อจะให้ไม่มี, วัตถุที่จะพึงให้แม้หน่อยหนึ่งก็ไม่มี, แต่ว่า เราได้ชักชวนสัตว์เหล่าอื่นในทานนั้น. อีกอย่างหนึ่ง บัณฑิตย่อมอ่านว่า ‘ปเรสญฺจ ตตฺถ สมาทเปสึ’ ดังนี้. ในบทนั้น พึงเห็นบทว่า ปเรสํ ว่าเป็นสามีวิภัตติในอรรถว่าอุปโยคะ. บทว่า ปูเชถ นํ เป็นต้น เป็นการแสดงอาการแห่งการชักชวน. พึงประกอบความว่า เพื่อจะให้ทานนั้น. บทว่า เอวํ กิราติ ดังนี้. กิรศัพท์เป็นไปในอรรถว่าได้ยินมา.

๑๒๐๖. น ตสฺส ปุญฺญสฺส ขยมฺปิ อชฺฌคนฺติ ตสฺส ตทา สุเมธํ ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส กตสฺส ปุญฺญกมฺมสฺส ปริกฺขยํ นาธิคจฺฉึ, ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสสํ ปจฺจนุโภมีติ ทสฺเสติ. ยํ ปเนตฺถ น วุตฺตํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

๑๒๐๖. บทว่า น ตสฺส ปุญฺญสฺส ขยมฺปิ อชฺฌคํ ความว่า เราไม่ได้ถึงแล้วซึ่งความสิ้นไปแห่งบุญกรรมนั้น ที่ทำอุทิศพระผู้มีพระภาคสุเมธะในกาลนั้น, แสดงว่า เราย่อมเสวยวิบากที่เหลือของกรรมนั้นนั่นเทียว. เรื่องใดที่ไม่ได้กล่าวไว้ในวิมานนี้ พึงทราบว่าเรื่องนั้นเป็นเรื่องที่รู้ได้ง่าย เพราะมีนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว.

อเนกวณฺณวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอธิบายอเนกวัณณวิมาน จบแล้ว.

๙. มฏฺฐกุณฺฑลีวิมานวณฺณนา

๙. อรรถกถาอธิบายมัฏฐกุณฑลีวิมาน

อลงฺกโต [Pg.303] มฏฺฐกุณฺฑลีติ มฏฺฐกุณฺฑลีวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน สาวตฺถิวาสี เอโก พฺราหฺมโณ อทฺโธ มหทฺธโน มหาโภโค อสฺสทฺโธ อปฺปสนฺโน มิจฺฉาทิฏฺฐิโก กสฺสจิ กิญฺจิ น เทติ, อทานโต เอว ‘‘อทินฺนปุพฺพโก’’ติ ปญฺญายิตฺถ. โส มิจฺฉาทิฏฺฐิภาเวน จ ลุทฺธภาเวน จ ตถาคตํ วา ตถาคตสาวกํ วา ทฏฺฐุมฺปิ น อิจฺฉติ. มฏฺฐกุณฺฑลํ นาม อตฺตโน ปุตฺตญฺจ สิกฺขาเปสิ ‘‘ตาต, ตยา สมโณ โคตโม ตสฺส สาวกา จ น อุปสงฺกมิตพฺพา น ทฏฺฐพฺพา’’ติ. โสปิ ตถา อกาสิ. อถสฺส ปุตฺโต คิลาโน อโหสิ, พฺราหฺมโณ ธนกฺขยภเยน เภสชฺชํ น กาเรสิ, โรเค ปน วฑฺฒิเตว เวชฺเช ปกฺโกสิตฺวา ทสฺเสสิ. เวชฺชา ตสฺส สรีรํ โอโลเกตฺวา ‘‘อเตกิจฺโฉ’’ติ ตํ ญตฺวา อปกฺกมึสุ. พฺราหฺมโณ ‘‘ปุตฺเต อพฺภนฺตเร มเต นีหรณํ ทุกฺข’’นฺติ ปุตฺตํ พหิทฺวารโกฏฺฐเก นิปชฺชาเปสิ.

มัฏฐกุณฑลีวิมาน (เริ่มต้นด้วยคาถาว่า) อลงฺกโต มฏฺฐกุณฺฑลี. วิมานนั้นเกิดขึ้นได้อย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน ในกรุงสาวัตถี. ในสมัยนั้น พราหมณ์ผู้หนึ่งชาวกรุงสาวัตถี เป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก แต่ไม่มีศรัทธา ไม่เลื่อมใส เป็นมิจฉาทิฏฐิ ไม่ให้อะไรแก่ใครๆ เลย, เพราะความไม่ให้นั่นเอง จึงปรากฏชื่อว่า ‘อดินนปุพพกะ’ (ผู้ไม่เคยให้). พราหมณ์นั้นเพราะความเป็นมิจฉาทิฏฐิและความเป็นคนตระหนี่ จึงไม่ปรารถนาแม้แต่จะเห็นพระตถาคตหรือพระสาวกของพระตถาคต. และได้สอนบุตรของตนชื่อมัฏฐกุณฑลีว่า ‘พ่อคุณ เจ้าไม่ควรเข้าไปหา ไม่ควรดูสมณโคดมและสาวกของท่าน’. แม้บุตรนั้นก็ได้ทำเช่นนั้น. ต่อมา บุตรของพราหมณ์นั้นได้ป่วยลง พราหมณ์กลัวจะสิ้นเปลืองทรัพย์จึงไม่ให้ทำการรักษา แต่เมื่อโรคร้ายแรงขึ้นจึงเรียกหมอมารักษา. พวกหมอตรวจดูร่างกายของเขาแล้ว รู้ว่า ‘เป็นโรคที่รักษาไม่หาย’ จึงพากันหลีกไป. พราหมณ์คิดว่า ‘ถ้าบุตรตายในเรือน การนำศพออกไปเป็นเรื่องลำบาก’ จึงให้บุตรนอนอยู่ที่ซุ้มประตูด้านนอก.

ภควา รตฺติยา ปจฺจูสสมเย มหากรุณาสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย โลกํ โวโลเกนฺโต อทฺทส มฏฺฐกุณฺฑลีมาณวํ ขีณายุกํ ตทเหว จวนธมฺมํ, นิรยสํวตฺตนิกญฺจสฺส กมฺมํ กโตกาสํ. ‘‘สเจ ปนาหํ ตตฺถ คมิสฺสามิ, โส มยิ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา ปิตรํ อาฬาหเน โรทมานํ อุปคนฺตฺวา สํเวเชสฺสติ, เอวํ โส จ ตสฺส ปิตา จ มม สนฺติกํ อาคมิสฺสติ, มหาชนกาโย สนฺนิปติสฺสติ ตตฺถ มยา ธมฺเม เทสิเต มหาธมฺมาภิสมโย ภวิสฺสตี’’ติ เอวํ ปน ญตฺวา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ สาวตฺถึ ปิณฺฑาย ปวิฏฺโฐ มฏฺฐกุณฺฑลีมาณวสฺส ปิตุ เคหสมีเป ฐตฺวา ฉพฺพณฺณพุทฺธรํสิโย วิสฺสชฺเชสิ. ตา ทิสฺวา มาณโว ‘‘กิเมต’’นฺติ อิโต จิโต จ วิโลเกนฺโต อทฺทส ภควนฺตํ ทนฺตํ คุตฺตํ สนฺตินฺทฺริยํ ทฺวตฺตึสาย มหาปุริสลกฺขเณหิ อสีติยา อนุพฺยญฺชเนหิ พฺยามปฺปภาย เกตุมาลาย จ วิชฺโชตมานํ อนุปมาย พุทฺธสิริยา อจินฺเตยฺเยน พุทฺธานุภาเวน วิโรจมานํ. ทิสฺวา ตสฺส เอตทโหสิ ‘‘พุทฺโธ นุ โข ภควา อิธานุปฺปตฺโต, ยสฺสายํ รูปสมฺปทา อตฺตโน เตชสา สูริยมฺปิ อภิภวติ, กนฺตภาเวน จนฺทิมํ, อุปสนฺตภาเวน [Pg.304] สพฺเพปิ สมณพฺราหฺมเณ, อุปสเมน นาม เอตฺเถว ภวิตพฺพํ, อยเมว จ มญฺเญ อิมสฺมึ โลเก อคฺคปุคฺคโล, มเมว จ อนุกมฺปาย อิธานุปฺปตฺโต’’ติ พุทฺธารมฺมณาย ปีติยา นิรนฺตรํ ผุฏสรีโร อนปฺปกํ ปีติโสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺโต ปสนฺนจิตฺโต อญฺชลึ ปคฺคยฺห นิปชฺชิ. ตํ ทิสฺวา ภควา ‘‘อลํ อิมสฺส เอตฺตเกน สคฺคูปปตฺติยา’’ติ ปกฺกามิ.

พระผู้มีพระภาค ในปัจจุสมัยแห่งราตรี เสด็จออกจากมหากรุณาสมาบัติ ทรงตรวจดูโลก ได้ทอดพระเนตรเห็นมัฏฐกุณฑลีมาณพผู้สิ้นอายุ มีธรรมดาจะต้องตายในวันนั้นนั่นเอง และกรรมที่จะนำไปสู่นรกของเขาก็ได้โอกาสแล้ว. ทรงทราบดังนี้ว่า ‘ถ้าเราจักไปที่นั่น เขาจะยังจิตให้เลื่อมใสในเราแล้วบังเกิดในเทวโลก เข้าไปหาบิดาผู้กำลังร้องไห้อยู่ที่ป่าช้าแล้วทำให้สลดใจ, ด้วยเหตุนั้น ทั้งเขาและบิดาของเขาจักมาสู่สำนักของเรา, มหาชนจักประชุมกัน, เมื่อเราแสดงธรรมในที่นั้น จักมีการตรัสรู้ธรรมครั้งใหญ่’ ครั้นในเวลาเช้า ทรงนุ่งสบงทรงบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปบิณฑบาตในกรุงสาวัตถีพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ประทับยืนใกล้บ้านของบิดามัฏฐกุณฑลีมาณพแล้ว ทรงเปล่งพระพุทธรัศมีมี ๖ ฉพรรณรังสี. มาณพเห็นรัศมีเหล่านั้นแล้ว มองไปทางโน้นทางนี้พลางคิดว่า ‘นี่อะไรกัน’ ได้เห็นพระผู้มีพระภาคผู้ทรงฝึกแล้ว คุ้มครองแล้ว มีอินทรีย์สงบแล้ว กำลังรุ่งโรจน์ด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ อนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ พระพยามประภาและพระเกตุมาลา งดงามด้วยพุทธสิริที่หาที่เปรียบมิได้ รุ่งเรืองด้วยพุทธานุภาพที่คาดคิดไม่ได้. ครั้นเห็นแล้ว เขาได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคผู้เป็นพระพุทธเจ้าเสด็จมาถึงที่นี่หนอ, ความสมบูรณ์แห่งรูปของพระองค์นี้ ย่อมครอบงำแม้ดวงอาทิตย์ด้วยเดชของตน, ครอบงำดวงจันทร์ด้วยความน่ารัก, ครอบงำสมณพราหมณ์ทั้งปวงด้วยความสงบ, ความสงบโดยแท้พึงมีในพระองค์นี้เท่านั้น, และเราย่อมสำคัญว่า พระองค์นี้แหละเป็นบุคคลผู้เลิศที่สุดในโลกนี้, และเสด็จมาถึงที่นี่ก็เพื่ออนุเคราะห์เรานั่นเอง’ เขาผู้มีร่างกายอันปีติซึ่งมีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์แผ่ซ่านไปไม่ขาดสาย เสวยปีติโสมนัสอันมิใช่น้อย มีจิตเลื่อมใสแล้ว ประคองอัญชลีนอนลง. พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเห็นเขาแล้ว ทรงดำริว่า ‘เพียงเท่านี้ก็เพียงพอเพื่อการเข้าถึงสวรรค์ของเขาแล้ว’ จึงเสด็จหลีกไป.

โสปิ ตํ ปีติโสมนสฺสํ อวิชหนฺโตว กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ ทฺวาทสโยชนิเก วิมาเน นิพฺพตฺติ. ปิตา ปนสฺส สรีรสกฺการํ กริตฺวา ทุติยทิวเส ปจฺจูสเวลายํ อาฬาหนํ คนฺตฺวา ‘‘หา หา มฏฺฐกุณฺฑลิ, หา หา มฏฺฐกุณฺฑลี’’ติ ปริเทวมาโน อาฬาหนํ อนุปริกฺกมนฺโต โรทติ. เทวปุตฺโต อตฺตโน วิภวสมฺปตฺตึ โอโลเกตฺวา ‘‘กุโต นุ โข อหํ อิธาคโต กิญฺจ กมฺมํ กตฺวา’’ติ อุปธาเรนฺโต อตฺตโน ปุริมตฺตภาวํ ญตฺวา ตตฺถ จ มรณกาเล ภควติ ปวตฺติตํ จิตฺตปฺปสาทํ มโนหรํ อญฺชลิกรณมตฺตํ ทิสฺวา ‘‘อโห มหานุภาวา พุทฺธา ภควนฺโต’’ติ สาติสยํ ตถาคเต สญฺชาตปฺปสาทพหุมาโน ‘‘อทินฺนปุพฺพกพฺราหฺมโณ นุ โข กึ กโรตี’’ติ อุปธาเรนฺโต อาฬาหเน โรทมานํ ทิสฺวา ‘‘อยํ มยฺหํ ปุพฺเพ เภสชฺชมตฺตมฺปิ อกตฺวา อิทานิ นิรตฺถกํ อาฬาหเน โรทติ, หนฺท นํ สํเวเชตฺวา กุสเล ปติฏฺฐาเปสฺสามี’’ติ เทวโลกโต อาคนฺตฺวา มฏฺฐกุณฺฑลีรูเปน โรทมาโน ‘‘หา หา จนฺท, หา หา สูริยา’’ติ พาหา ปคฺคยฺห กนฺทนฺโต ปิตุ สมีเป อฏฺฐาสิ. อถ นํ พฺราหฺมโณ ‘‘อยํ มฏฺฐกุณฺฑลี อาคโต’’ติ จินฺเตตฺวา คาถาย อชฺฌภาสิ –

แม้เขาก็ไม่ละปีติโสมนัสนั้น ทำกาละแล้ว บังเกิดในวิมานสูงสิบสองโยชน์ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์. ส่วนบิดาของเขา ครั้นทำสักการะสรีระแล้ว ในวันที่สอง เวลาเช้ามืด ไปยังป่าช้า คร่ำครวญว่า ‘โอ้ มัฏฐกุณฑลี โอ้ มัฏฐกุณฑลี’ เดินเวียนรอบป่าช้าร้องไห้อยู่. เทพบุตรนั้นตรวจดูสมบัติของตนแล้ว พิจารณาว่า ‘เรามาจากไหนหนอแล มาถึงที่นี่ และได้ทำกรรมอะไรไว้’ รู้ถึงอัตภาพในอดีตของตน และเห็นความเลื่อมใสในใจอันน่ารื่นรมย์ที่เกิดขึ้นในพระผู้มีพระภาคในเวลาจะตาย และการทำอัญชลีเท่านั้นในอัตภาพนั้น จึงมีความเลื่อมใสและความเคารพอย่างยิ่งเกิดขึ้นในพระตถาคตว่า ‘โอ พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายมีอานุภาพมากหนอ’ แล้วพิจารณาว่า ‘อดินนปุพพกพราหมณ์กำลังทำอะไรอยู่หนอ’ ได้เห็นพราหมณ์กำลังร้องไห้อยู่ที่ป่าช้า จึงคิดว่า ‘ผู้นี้ เมื่อก่อนไม่ยอมทำแม้เพียงการรักษาแก่เรา บัดนี้มาร้องไห้โดยเปล่าประโยชน์ที่ป่าช้า, เอาเถิด เราจะทำให้เขาสลดใจแล้วตั้งไว้ในกุศล’ ดังนี้แล้ว จึงมาจากเทวโลกในรูปของมัฏฐกุณฑลี ร้องไห้ว่า ‘โอ้ ดวงจันทร์ โอ้ ดวงอาทิตย์’ ประคองแขนร่ำไห้ ยืนอยู่ใกล้บิดา. ลำดับนั้น พราหมณ์คิดว่า ‘มัฏฐกุณฑลีนี้มาแล้ว’ จึงได้กล่าวด้วยคาถาว่า –

๑๒๐๗.

๑๒๐๗.

‘‘อลงฺกโต มฏฺฐกุณฺฑลี, มาลธารี หริจนฺทนุสฺสโท;

พาหา ปคฺคยฺห กนฺทสิ, วนมชฺเฌ กึ ทุกฺขิโต ตุว’’นฺติ.

ท่านผู้ประดับประดาแล้ว มีตุ้มหูเกลี้ยงเกลา ทรงไว้ซึ่งระเบียบดอกไม้ ลูบไล้ด้วยแก่นจันทน์เหลือง ประคองแขนทั้งสองร้องไห้อยู่ในท่ามกลางป่า ท่านเป็นผู้มีความทุกข์ด้วยเหตุอะไร

ตตฺถ อลงฺกโตติ วิภูสิโต. มฏฺฐกุณฺฑลีติ สรีรปฺปเทสสฺส อฆํสนตฺถํ มาลาลตาทโย อทสฺเสตฺวา มฏฺฐากาเรเนว กตกุณฺฑโล. อถ วา มฏฺฐกุณฺฑลีติ วิสุทฺธกุณฺฑโล, ตาเปตฺวา ชาติหิงฺคุลิกาย มชฺชิตฺวา โธวิตฺวา สูกรโลเมน มชฺชิตกุณฺฑโลติ อตฺโถ[Pg.305]. มาลธารีติ มาลํ ธาเรนฺโต, ปิฬนฺธิตมาโลติ อตฺโถ. หริจนฺทนุสฺสโทติ รตฺตจนฺทเนน สพฺพโส อนุลิตฺตคตฺโต. กินฺติ ปุจฺฉาวจนํ. ทุกฺขิโตติ ทุกฺขปฺปตฺโต. กึทุกฺขิโตติ วา เอกเมว ปทํ, เกน ทุกฺเขน ทุกฺขิโตติ อตฺโถ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า alaṅkato คือ ประดับแล้ว บทว่า maṭṭhakuṇḍalī คือ ตุ้มหูที่ทำเป็นเพียงรูปเกลี้ยงๆ ไม่แสดงลายเถาวัลย์ดอกไม้เป็นต้น เพื่อมิให้เสียดสีส่วนแห่งสรีระ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า maṭṭhakuṇḍalī คือ ตุ้มหูที่บริสุทธิ์ อธิบายว่า ตุ้มหูที่เขาเผาไฟแล้วขัดด้วยชาดหรคุณ ล้างแล้วขัดด้วยขนสุกร บทว่า māladhārī คือ ผู้ทรงไว้ซึ่งระเบียบดอกไม้ อธิบายว่า ผู้ประดับแล้วด้วยระเบียบดอกไม้ บทว่า haricandanussado คือ ผู้มีร่างกายอันลูบไล้แล้วทั่วด้วยแก่นจันทน์แดง บทว่า Kiṃ เป็นคำถาม บทว่า dukkhito คือ ผู้ถึงแล้วซึ่งทุกข์ หรือบทว่า Kiṃdukkhito เป็นบทเดียวกัน อธิบายว่า เป็นผู้มีความทุกข์ด้วยทุกข์อะไร

อถ นํ เทวปุตฺโต อาห –

ครั้งนั้น เทพบุตรได้กล่าวกะพราหมณ์นั้นว่า –

๑๒๐๘.

๑๒๐๘.

‘‘โสวณฺณมโย ปภสฺสโร, อุปฺปนฺโน รถปญฺชโร มม;

ตสฺส จกฺกยุคํ น วินฺทามิ, เตน ทุกฺเขน ชหามิ ชีวิต’’นฺติ.

โครงรถอันสำเร็จด้วยทอง มีรัศมีรุ่งเรือง เกิดขึ้นแล้วแก่ข้าพเจ้า แต่ข้าพเจ้าหาคู่แห่งล้อของรถนั้นไม่ได้ ด้วยทุกข์นั้น ข้าพเจ้าจะละชีวิต

อถ นํ พฺราหฺมโณ อาห –

ครั้งนั้น พราหมณ์ได้กล่าวกะมาณพนั้นว่า –

๑๒๐๙.

๑๒๐๙.

‘‘โสวณฺณมยํ มณิมยํ, โลหิตกมยํ อถ รูปิยมยํ;

อาจิกฺข เม ภทฺทมาณว, จกฺกยุคํ ปฏิปาทยามิ เต’’ติ.

ดูก่อนมาณพผู้เจริญ ท่านจงบอกแก่เรา (ว่าต้องการล้อ) อันสำเร็จด้วยทอง สำเร็จด้วยแก้วมณี สำเร็จด้วยแก้วทับทิม หรือสำเร็จด้วยเงิน เราจะจัดหาคู่แห่งล้อให้แก่ท่าน

ตํ สุตฺวา มาณโว ‘‘อยํ ปุตฺตสฺส เภสชฺชํ อกตฺวา ปุตฺตปติรูปกํ มํ ทิสฺวา โรทนฺโต ‘สุวณฺณาทิมยํ รถจกฺกํ กโรมี’ติ วทติ, โหตุ นิคฺคณฺหิสฺสามิ น’’นฺติ จินฺเตตฺวา ‘‘กีว มหนฺตํ เม จกฺกยุคํ กริสฺสสี’’ติ วตฺวา ‘‘ยาว มหนฺตํ อากงฺขสี’’ติ วุตฺเต ‘‘จนฺทิมสูริเยหิ เม อตฺโถ, เต เม เทหี’’ติ ยาจนฺโต –

มาณพได้ฟังดังนั้นแล้วจึงคิดว่า ‘พราหมณ์ผู้นี้ ไม่ทำยาให้แก่บุตร (ของตน) แต่เห็นเราผู้เป็นเพียงรูปเปรียบของบุตรแล้วร้องไห้ กลับพูดว่า ‘เราจะทำล้อรถที่สำเร็จด้วยทองเป็นต้นให้’ เอาเถิด เราจะข่มเขา’ ดังนี้แล้ว จึงกล่าวว่า ‘ท่านจะทำคู่แห่งล้อให้แก่เราใหญ่ประมาณเท่าไร’ เมื่อพราหมณ์กล่าวว่า ‘ท่านปรารถนาใหญ่ประมาณเท่าใด’ จึงทูลขอว่า ‘เรามีความต้องการด้วยพระจันทร์และพระอาทิตย์ ท่านจงให้สิ่งเหล่านั้นแก่เรา’

๑๒๑๐.

๑๒๑๐.

‘‘โส มาณโว ตสฺส ปาวทิ, จนฺทสูริยา อุภเยตฺถ ทิสฺสเร;

โสวณฺณมโย รโถ มม, เตน จกฺกยุเคน โสภตี’’ติ.

มาณพนั้นได้กล่าวกะพราหมณ์นั้นว่า พระจันทร์และพระอาทิตย์ทั้งสองดวงย่อมปรากฏในที่นี้ รถของข้าพเจ้าอันสำเร็จด้วยทอง ย่อมงดงามด้วยคู่แห่งล้อนั้น

อถ นํ พฺราหฺมโณ อาห –

ครั้งนั้น พราหมณ์ได้กล่าวกะมาณพนั้นว่า –

๑๒๑๑.

๑๒๑๑.

‘‘พาโล โข ตฺวํ อสิ มาณว, โย ตฺวํ ปตฺถยเส อปตฺถิยํ;

มญฺญามิ ตุวํ มริสฺสสิ, น หิ ตฺวํ ลจฺฉสิ จนฺทสูริเย’’ติ.

ดูก่อนมาณพ ท่านเป็นคนพาลหนอ ที่ท่านปรารถนาสิ่งที่ไม่ควรปรารถนา เราเข้าใจว่า ท่านจักต้องตาย เพราะท่านจักไม่ได้พระจันทร์และพระอาทิตย์เลย

อถ [Pg.306] นํ มาณโว ‘‘กึ ปน ปญฺญายมานสฺสตฺถาย โรทนฺโต พาโล โหติ, อุทาหุ อปญฺญายมานสฺสา’’ติ วตฺวา –

ครั้งนั้น มาณพกล่าวกะพราหมณ์นั้นว่า ‘ก็อะไรเล่า คนที่ร้องไห้เพื่อประโยชน์แก่สิ่งที่ปรากฏอยู่ จะเป็นคนพาล หรือว่า (คนที่ร้องไห้เพื่อประโยชน์แก่สิ่งที่) ไม่ปรากฏอยู่ (จะเป็นคนพาล)’ ดังนี้แล้ว (จึงกล่าวคาถาว่า) –

๑๒๑๒.

๑๒๑๒.

‘‘คมนาคมนมฺปิ ทิสฺสติ, วณฺณธาตุ อุภยตฺถ วีถิยา;

เปโต กาลกโต น ทิสฺสติ, โก นิธ กนฺทตํ พาลฺยตโร’’ติ.

การไปและการมา (ของพระจันทร์และพระอาทิตย์) ก็ย่อมปรากฏ รัศมีในวิถี (โคจร) ของทั้งสองนั้นก็ปรากฏ ส่วนคนตายที่ละไปแล้ว ย่อมไม่ปรากฏ ในบรรดาคนที่ร้องไห้ (ทั้งสอง) ในโลกนี้ ใครเล่าจะเป็นคนพาลกว่ากัน

ตํ สุตฺวา พฺราหฺมโณ ‘‘ยุตฺตํ เอส วทตี’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา –

พราหมณ์ได้ฟังดังนั้นแล้ว กำหนดได้ว่า ‘มาณพนี้กล่าวถ้อยคำสมควรแล้ว’ (จึงกล่าวว่า) –

๑๒๑๓.

๑๒๑๓.

‘‘สจฺจํ โข วเทสิ มาณว, อหเมว กนฺทตํ พาลฺยตโร;

จนฺทํ วิย ทารโก รุทํ, เปตํ กาลกตาภิปตฺถยิ’’นฺติ. –

ดูก่อนมาณพ ท่านกล่าวคำจริงหนอ ในบรรดาคนที่ร้องไห้ เรานี่แหละเป็นคนพาลกว่า เหมือนเด็กร้องไห้ (อยากได้) พระจันทร์ เราปรารถนาคนตายที่ละไปแล้ว

วตฺวา ตสฺส กถาย นิสฺโสโก หุตฺวา มาณวสฺส ถุตึ กโรนฺโต อิมา คาถา อภาสิ –

(พราหมณ์) ครั้นกล่าวแล้ว เป็นผู้ไม่มีความโศกเพราะคำของมาณพนั้น กระทำการสรรเสริญคุณของมาณพ ได้กล่าวคาถาเหล่านี้ว่า –

๑๒๑๔.

๑๒๑๔.

‘‘อาทิตฺตํ วต มํ สนฺตํ, ฆตสิตฺตํว ปาวกํ;

วารินา วิย โอสิญฺจํ, สพฺพํ นิพฺพาปเย ทรํ.

เราผู้กำลังลุกโพลงอยู่หนอ ดุจไฟอันบุคคลราดแล้วด้วยเนยใส ท่านได้ดับความเร่าร้อนทั้งปวงแล้ว เหมือนบุคคลรด (ไฟนั้น) ด้วยน้ำ

๑๒๑๕.

๑๒๑๕.

‘‘อพฺพหี วต เม สลฺลํ, โสกํ หทยนิสฺสิตํ;

โย เม โสกปเรตสฺส, ปุตฺตโสกํ อปานุทิ.

ท่านผู้ใดได้บรรเทาความโศกถึงบุตรของเราผู้ถูกความโศกครอบงำแล้ว ท่านผู้นั้นได้ถอนลูกศรคือความโศกของเราซึ่งอาศัยอยู่ในหทัยแล้วหนอ

๑๒๑๖.

๑๒๑๖.

‘‘สฺวาหํ อพฺพูฬฺหสลฺโลสฺมิ, สีติภูโตสฺมิ นิพฺพุโต;

น โสจามิ น โรทามิ, ตว สุตฺวาน มาณวา’’ติ.

ดูก่อนมาณพ เรานั้นเป็นผู้มีลูกศรอันถอนขึ้นแล้ว เป็นผู้เยือกเย็นแล้ว ดับแล้ว เราไม่เศร้าโศก ไม่ร้องไห้ เพราะได้ฟัง (คำ) ของท่าน

๑๒๐๘-๑๐. ตตฺถ รถปญฺชโรติ รถูปตฺถํ. น วินฺทามีติ น ลภามิ. ภทฺทมาณวาติ อาลปนํ. ปฏิปาทยามีติ สมฺปาเทตฺวา ททามิ, มา จกฺกยุคาภาเวน ชีวิตํ ชหีติ อธิปฺปาโย. อุภเยตฺถ ทิสฺสเรติ อุโภปิ เอตฺถ จนฺทสูริยา อากาเส ทิสฺสนฺติ. ย-กาโร ปทสนฺธิกโร, อุภเย เอตฺถาติ วา ปทวิภาโค.

ในบทเหล่านั้น บทว่า rathapañjaro คือ ส่วนประกอบของรถ บทว่า na vindāmi คือ ไม่ได้ บทว่า Bhaddamāṇava เป็นคำเรียก บทว่า paṭipādayāmi คือ จัดหาให้ อธิบายว่า ท่านอย่าละชีวิตเพราะไม่มีคู่แห่งล้อเลย บทว่า ubhayettha dissare คือ พระจันทร์และพระอาทิตย์ทั้งสองดวงย่อมปรากฏในอากาศ ณ ที่นี้ ย-อักษรเป็นตัวเชื่อมบท หรือแยกบทเป็น ubhaye ettha

๑๒๑๒. คมนาคมนนฺติ ทิวเส ทิวเส โอคมนุคฺคมนวเสน จนฺทสูริยานํ คมนํ อาคมนญฺจ ทิสฺสติ. ‘‘คมโนคมน’’นฺติปิ ปาฬิ, อุคฺคมนํ โอคมนญฺจาติ [Pg.307] อตฺโถ. วณฺณธาตูติ สีติภาววิสิฏฺฐา กนฺตภาวภาสุรา, อุณฺหภาววิสิฏฺฐา ติกฺขภาวภาสุรา จ วณฺณนิภา. อุภยตฺถาติ จนฺเท สูริเย จาติ ทฺวีสุปิ วณฺณธาตุ ทิสฺสตีติ โยเชตพฺพํ. วีถิยาติ ปวตฺตนวีถิยํ อากาเส, นาควีถิยาทิวีถิยํ วา. ‘‘อุภเยตฺถา’’ติปิ ปาโฐ, อุภเย เอตฺถาติ ปทวิสนฺธิ. พาลฺยตโรติ พาลตโร อติสเยน พาโล.

๑๒๑๒. บทว่า gamanāgamanaṃ คือ การไปและการมาของพระจันทร์และพระอาทิตย์ด้วยอำนาจการขึ้นและการตกในแต่ละวัน ย่อมปรากฏ บาลีเป็น ‘‘Gamanogamana’’ ก็มี อธิบายว่า การขึ้นและการตก บทว่า vaṇṇadhātu คือ รัศมีอันรุ่งเรืองด้วยภาวะที่น่าใคร่ อันวิเศษด้วยภาวะที่เย็น และรัศมีอันรุ่งเรืองด้วยภาวะที่ร้อนแรง อันวิเศษด้วยภาวะที่ร้อน บทว่า ubhayattha คือ ในทั้งสอง คือ ในพระจันทร์และในพระอาทิตย์ พึงประกอบความว่า รัศมีย่อมปรากฏ บทว่า vīthiyā คือ ในวิถีที่เป็นไป คือ ในอากาศ หรือในวิถีคือนาควิถีเป็นต้น มีบาลีเป็น ‘‘Ubhayetthā’’ ก็มี เป็นการเชื่อมบทว่า ubhaye ettha บทว่า bālyataro คือ เป็นคนพาลกว่า คือ เป็นคนพาลอย่างยิ่ง

๑๒๑๓. อิมํ ปน กถํ สุตฺวา ‘‘อลพฺภนียวตฺถุํ วตาหํ ปตฺเถตฺวา เกวลํ โสกคฺคินา ฑยฺหามิ, กึ เม นิรตฺถเกน อนยพฺยสเนนา’’ติ ปฏิสงฺขาเน อฏฺฐาสิ. อถ เทวปุตฺโต มฏฺฐกุณฺฑลีรูปํ ปฏิสํหริตฺวา อตฺตโน ทิพฺพรูเปเนว อฏฺฐาสิ. พฺราหฺมโณ ปน ตํ อโนโลเกตฺวา มาณวโวหาเรเนว โวหรนฺโต ‘‘สจฺจํ โข วเทสิ มาณวา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ จนฺทํ วิย ทารโก รุทนฺติ จนฺทํ อภิปตฺถยํ รุทนฺโต ทารโก วิยาติ อตฺโถ. กาลกตาภิปตฺถยินฺติ กาลกตํ อภิปตฺถยึ. ‘‘อภิปตฺถย’’นฺติปิ ปาโฐ.

๑๒๑๓. ส่วนพราหมณ์ได้ฟังคำนี้แล้ว ได้ตั้งอยู่ในความพิจารณาว่า ‘โอหนอ เราปรารถนาวัตถุที่ได้ไม่ได้ ย่อมถูกไฟคือความโศกเผาไหม้อยู่เปล่าๆ ประโยชน์อะไรแก่เราด้วยความพินาศอันไร้ประโยชน์นี้’ ครั้งนั้น เทพบุตรเก็บรูปมัฏฐกุณฑลีแล้ว ได้ยืนอยู่ด้วยรูปทิพย์ของตน ส่วนพราหมณ์ไม่ได้มองดูเทพบุตรนั้น ยังคงพูดด้วยสำนวนของมาณพ กล่าวคำเป็นต้นว่า ‘ดูก่อนมาณพ ท่านกล่าวคำจริงหนอ’ ในบทเหล่านั้น บทว่า candaṃ viya dārako rudaṃ อธิบายว่า เหมือนเด็กร้องไห้ปรารถนาพระจันทร์ บทว่า kālakatābhipatthayiṃ คือ เราปรารถนาคนตาย มีบาลีเป็น ‘‘Abhipatthaya’’ ก็มี

๑๒๑๔-๕. อาทิตฺตนฺติ โสกคฺคินา อาทิตฺตํ. นิพฺพาปเย ทรนฺติ นิพฺพาปยิ ทรถํ โสกปริฬาหํ. อพฺพหีติ อุทฺธริ.

บทว่า ādittaṃ คือ ลุกโพลงแล้วด้วยไฟคือความโศก บทว่า nibbāpaye daraṃ คือ ดับแล้วซึ่งความเร่าร้อน คือความแผดเผาแห่งความโศก บทว่า abbahī คือ ถอนขึ้นแล้ว

อถ พฺราหฺมโณ โสกํ วิโนเทตฺวา อตฺตโน อุปเทสทายกํ ทิพฺพรูเปน ฐิตํ ทิสฺวา ‘‘โก นาม ตฺว’’นฺติ ปุจฺฉนฺโต –

ครั้งนั้น พราหมณ์บรรเทาความโศกแล้ว เห็นผู้ให้โอวาทแก่ตนยืนอยู่ด้วยรูปทิพย์ จึงถามว่า ‘ท่านชื่ออะไร’ ดังนี้ –

๑๒๑๗.

๑๒๑๗.

‘‘เทวตา นุสิ คนฺธพฺโพ, อทุ สกฺโก ปุรินฺทโท;

โก วา ตฺวํ กสฺส วา ปุตฺโต, กถํ ชาเนมุ ตํ มย’’นฺติ. –

ท่านเป็นเทวดาหรือ เป็นคนธรรพ์ หรือว่าเป็นท้าวสักกะผู้ประทานนคร ท่านเป็นใคร หรือเป็นบุตรของใคร พวกเราจะรู้จักท่านได้อย่างไร

อาห. โสปิ ตสฺส –

(พราหมณ์) ได้กล่าวแล้ว แม้เทพบุตรนั้น (ได้กล่าวตอบ) แก่พราหมณ์นั้นว่า –

๑๒๑๘.

๑๒๑๘.

‘‘ยญฺจ กนฺทสิ ยญฺจ โรทสิ, ปุตฺตํ อาฬาหเน สยํ ทหิตฺวา;

สฺวาหํ กุสลํ กริตฺวา กมฺมํ, ติทสานํ สหพฺยตํ คโต’’ติ. –

ท่านคร่ำครวญและร้องไห้ถึงบุตรคนใด ซึ่งท่านเผาเองที่ป่าช้า เราผู้นั้นได้ทำกรรมดีไว้ จึงไปสู่ความเป็นสหายแห่งเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์

อตฺตานํ [Pg.308] กเถสิ. ตตฺถ ยญฺจ กนฺทสิ ยญฺจ โรทสีติ ยํ ตว ปุตฺตํ มฏฺฐกุณฺฑลึ อุทฺทิสฺส โรทสิ, อสฺสูนิ มุญฺจสิ.

(เทพบุตร) ได้บอกตนเอง ในบทเหล่านั้น บทว่า yañca kandasi yañca rodasi คือ ท่านร้องไห้ หลั่งน้ำตา ปรารภมัฏฐกุณฑลีบุตรของท่านคนใด

อถ นํ พฺราหฺมโณ อาห –

ครั้งนั้น พราหมณ์ได้กล่าวกะเทพบุตรนั้นว่า –

๑๒๑๙.

๑๒๑๙.

‘‘อปฺปํ วา พหุํ วา นาทฺทสาม, ทานํ ททนฺตสฺส สเก อคาเร;

อุโปสถกมฺมํ วา ตาทิสํ, เกน กมฺเมน คโตสิ เทวโลก’’นฺติ.

“พวกเราไม่เคยเห็นท่านให้ทาน ไม่ว่าน้อยหรือมากในเรือนของตน หรือทำอุโบสถกรรมเช่นนั้นเลย ท่านไปสู่เทวโลกด้วยกรรมอะไร”

ตตฺถ ‘‘อุโปสถกมฺมํ วา ตาทิสํ นาทฺทสามา’’ติ โยชนา.

ในคาถานั้น พึงโยคความว่า “หรือไม่เคยเห็นอุโบสถกรรมเช่นนั้น”

อถ นํ มาณโว อาห –

ลำดับนั้น มาณพนั้นได้กล่าวกะพราหมณ์นั้นว่า –

๑๒๒๐.

๑๒๒๐.

‘‘อาพาธิโกหํ ทุกฺขิโต คิลาโน, อาตุรรูโปมฺหิ สเก นิเวสเน;

พุทฺธํ วิคตรชํ วิติณฺณกงฺขํ, อทฺทกฺขึ สุคตํ อโนมปญฺญํ.

“ข้าพเจ้าป่วย ได้รับทุกขเวทนา ไม่สบาย มีอาการทรุดหนักอยู่ในเรือนของตน ได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้ปราศจากธุลี สิ้นความสงสัยแล้ว เสด็จไปดีแล้ว มีพระปัญญาไม่ทราม

๑๒๒๑.

๑๒๒๑.

‘‘สฺวาหํ มุทิตมโน ปสนฺนจิตฺโต, อญฺชลึ อกรึ ตถาคตสฺส;

ตาหํ กุสลํ กริตฺวาน กมฺมํ, ติทสานํ สหพฺยตํ คโต’’ติ.

“ข้าพเจ้านั้นมีใจยินดี มีจิตเลื่อมใส ได้กระทำอัญชลีแด่พระตถาคต ข้าพเจ้ากระทำกรรมอันเป็นกุศลนั้นแล้ว จึงไปสู่ความเป็นสหายแห่งทวยเทพชั้นดาวดึงส์”

๑๒๒๐-๒๑. ตตฺถ อาพาธิโกติ อาพาธสมงฺคี. ทุกฺขิโตติ เตเนว อาพาธิกภาเวน ชาตทุกฺโข. คิลาโนติ คิลายมาโนติ อตฺโถ. อาตุรรูโปติ ทุกฺขเวทนาภิตุนฺนกาโย. วิคตรชนฺติ วิคตราคาทิรชํ. วิติณฺณกงฺขนฺติ สพฺพโส สํสยานํ สมุจฺฉินฺนตฺตา ติณฺณวิจิกิจฺฉํ. อโนมปญฺญนฺติ ปริปุณฺณปญฺญํ, สพฺพญฺญุนฺติ อตฺโถ. อกรินฺติ อกาสึ. ตาหนฺติ ตํ อหํ.

ในคาถาเหล่านั้น บทว่า อาพาธิโก ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยอาพาธ. บทว่า ทุกฺขิโต ได้แก่ ผู้มีทุกข์เกิดแล้วเพราะความเป็นผู้มีอาพาธนั้นนั่นแล. บทว่า คิลาโน ความว่า กำลังป่วย. บทว่า อาตุรรูโป ได้แก่ ผู้มีกายอันทุกขเวทนาเสียดแทง. บทว่า วิคตรชํ ได้แก่ ผู้มีธุลีคือราคะเป็นต้นไปปราศแล้ว. บทว่า วิติณฺณกงฺขํ ได้แก่ ผู้มีความสงสัยอันข้ามได้แล้ว เพราะความสงสัยทั้งปวงถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิง. บทว่า อโนมปญฺญํ ความว่า ผู้มีปัญญาบริบูรณ์ คือผู้รู้แจ้งทุกสิ่ง. บทว่า อกรึ ได้แก่ อกาสึ (เราได้ทำแล้ว). บทว่า ตาหํ คือ ตํ อหํ.

เอวํ ตสฺมึ กเถนฺเตเยว พฺราหฺมณสฺส สกลสรีรํ ปีติยา ปริปูริ. โส ตํ ปีตึ ปเวเทนฺโต –

เมื่อมาณพนั้นกล่าวอยู่อย่างนั้นนั่นแล สรีระทั้งสิ้นของพราหมณ์ก็เต็มเปี่ยมไปด้วยปีติ พราหมณ์นั้นประกาศปีตินั้นอยู่ จึงกล่าวว่า –

๑๒๒๒.

๑๒๒๒.

‘‘อจฺฉริยํ [Pg.309] วต อพฺภุตํ วต,อญฺชลิกมฺมสฺส อยมีทิโส วิปาโก;

อหมฺปิ มุทิตมโน ปสนฺนจิตฺโต,อชฺเชว พุทฺธํ สรณํ วชามี’’ติ. – อาห;

“น่าอัศจรรย์หนอ ไม่เคยมีมาหนอ วิบากแห่งอัญชลีกรรมเป็นเช่นนี้ แม้เราก็มีใจยินดี มีจิตเลื่อมใส จักถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะในวันนี้ทีเดียว” ดังนี้.

ตตฺถ อนภิณฺหปฺปวตฺติตาย อจฺฉรํ ปหริตุํ โยคฺคนฺติ อจฺฉริยํ, อภูตปุพฺพตาย อพฺภุตํ. อุภเยนปิ วิมฺหยาวหตํเยว ทสฺเสตฺวา ‘‘อหมฺปิ มุทิตมโน ปสนฺนจิตฺโต, อชฺเชว พุทฺธํ สรณํ วชามี’’ติ อาห.

ในบทเหล่านั้น ชื่อว่า อัจฉริยะ เพราะเป็นสิ่งที่ควรดีดนิ้วมือ เนื่องจากไม่ได้เกิดขึ้นบ่อยๆ. ชื่อว่า อัพภูตะ เพราะไม่เคยมีมาก่อน. ท่านแสดงถึงความเป็นสิ่งที่น่าอัศจรรย์ใจโดยทั้งสองบทแล้ว จึงกล่าวว่า “แม้เราก็มีใจยินดี มีจิตเลื่อมใส จักถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะในวันนี้ทีเดียว”

อถ นํ เทวปุตฺโต สรณคมเน สีลสมาทาเน จ นิโยเชนฺโต –

ลำดับนั้น เทพบุตรชักชวนพราหมณ์นั้นในการถึงสรณะและในการสมาทานศีล จึงกล่าวว่า –

๑๒๒๓.

๑๒๒๓.

‘‘อชฺเชว พุทฺธํ สรณํ วชาหิ, ธมฺมญฺจ สงฺฆญฺจ ปสนฺนจิตฺโต;

ตเถว สิกฺขาย ปทานิ ปญฺจ, อขณฺฑผุลฺลานิ สมาทิยสฺสุ.

“ท่านจงมีจิตเลื่อมใสถึงพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์เป็นสรณะในวันนี้ทีเดียว และจงสมาทานสิกขาบท ๕ ประการ อันไม่ขาด ไม่ทะลุ ฉันนั้นเถิด

๑๒๒๔.

๑๒๒๔.

‘‘ปาณาติปาตา วิรมสฺสุ ขิปฺปํ, โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยสฺสุ;

อมชฺชโป มา จ มุสา ภณาหิ, สเกน ทาเรน จ โหหิ ตุฏฺโฐ’’ติ. –

“ท่านจงรีบงดเว้นจากปาณาติบาต จงเว้นจากอทินนาทานในโลก อย่าเป็นผู้ดื่มน้ำเมา และอย่ากล่าวคำมุสา และจงเป็นผู้ยินดีด้วยภรรยาของตนเถิด” –

คาถาทฺวยมาห.

(เทพบุตร) ได้กล่าวคาถา ๒ บท.

๑๒๒๓. ตตฺถ ตเถวาติ ยถา ปสนฺนจิตฺโต ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา’’ติ พุทฺธํ สรณํ วเชสิ, ตเถว ‘‘สฺวากฺขาโต ธมฺโม, สุปฺปฏิปนฺโน สงฺโฆ’’ติ ปสนฺนจิตฺโต ธมฺมญฺจ สงฺฆญฺจ สรณํ วชาหิ. ยถา วา ปสนฺนจิตฺโต รตนตฺตยํ สรณํ วเชสิ, ตเถว ‘‘อยํ เอกํสโต ทิฏฺเฐว ธมฺเม อภิสมฺปรายญฺจ หิตสุขาวโห’’ติ ปสนฺนจิตฺโต สิกฺขาย อธิสีลสิกฺขาย ปทานิ โกฏฺฐาสภูตานิ อธิจิตฺตอธิปญฺญาสิกฺขาย วา อุปายภูตานิ ปญฺจสีลานิ อวิโกปนโต จ อสํกิลิสฺสนโต จ อขณฺฑผุลฺลานิ สมาทิยสฺสุ, สมาทาย วตฺตสฺสูติ อตฺโถ.

๑๒๒๓. ในบทเหล่านั้น บทว่า ตเถว ความว่า ท่านมีจิตเลื่อมใสถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะว่า “พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า” ฉันใด ท่านจงมีจิตเลื่อมใสถึงพระธรรมและพระสงฆ์เป็นสรณะว่า “พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว, พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว” ฉันนั้นเถิด. หรืออีกนัยหนึ่ง ท่านมีจิตเลื่อมใสถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะฉันใด ท่านจงมีจิตเลื่อมใสสมาทานศีล ๕ อันเป็นส่วนแห่งอธิสีลสิกขา หรือเป็นอุบายแห่งอธิจิตตสิกขาและอธิปัญญาสิกขา ซึ่งนำมาซึ่งประโยชน์และความสุขในปัจจุบันและสัมปรายภพโดยส่วนเดียว อันไม่ขาดไม่ทะลุเพราะไม่ถูกทำลายและเพราะไม่เศร้าหมอง ฉันนั้นเถิด. ความว่า ท่านจงสมาทานแล้วประพฤติปฏิบัติ.

เอวํ เทวปุตฺเตน สรณคมเน สีลสมาทาเน จ นิโยชิโต พฺราหฺมโณ ตสฺส วจนํ สิรสา สมฺปฏิจฺฉนฺโต –

พราหมณ์ผู้อันเทพบุตรชักชวนในการถึงสรณะและในการสมาทานศีลอย่างนี้แล้ว เมื่อจะน้อมรับคำของเทพบุตรนั้นด้วยเศียรเกล้า จึงกล่าวว่า –

๑๒๒๕.

๑๒๒๕.

‘‘อตฺถกาโมสิ [Pg.310] เม ยกฺข, หิตกาโมสิ เทวเต;

กโรมิ ตุยฺหํ วจนํ, ตฺวํสิ อาจริโย มมา’’ติ. –

“ดูก่อนยักษ์ ท่านเป็นผู้ใคร่ประโยชน์แก่ข้าพเจ้า ดูก่อนเทวดา ท่านเป็นผู้ใคร่เกื้อกูล ข้าพเจ้าจะทำตามคำของท่าน ท่านเป็นอาจารย์ของข้าพเจ้า” –

คาถํ วตฺวา ตตฺถ ปติฏฺฐหนฺโต –

(พราหมณ์) ครั้นกล่าวคาถานี้แล้ว เมื่อจะตั้งมั่นอยู่ในคำสอนนั้น จึงกล่าวว่า –

๑๒๒๖.

๑๒๒๖.

‘‘อุเปมิ สรณํ พุทฺธํ, ธมฺมญฺจาปิ อนุตฺตรํ;

สงฺฆญฺจ นรเทวสฺส, คจฺฉามิ สรณํ อหํ.

“ข้าพเจ้าเข้าถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ และเข้าถึงพระธรรมอันยอดเยี่ยม ข้าพเจ้าขอถึงพระสงฆ์ของพระพุทธเจ้าผู้เป็นเทวดาแห่งนรชนเป็นสรณะ

๑๒๒๗.

๑๒๒๗.

‘‘ปาณาติปาตา วิรมามิ ขิปฺปํ, โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยามิ;

อมชฺชโป โน จ มุสา ภณามิ, สเกน ทาเรน จ โหมิ ตุฏฺโฐ’’ติ. –

“ข้าพเจ้าจะรีบงดเว้นจากปาณาติบาต จะเว้นจากอทินนาทานในโลก ข้าพเจ้าจะไม่เป็นผู้ดื่มน้ำเมา และจะไม่กล่าวคำมุสา และจะเป็นผู้ยินดีด้วยภรรยาของตน” –

คาถาทฺวยมาห. ตมฺปิ สุวิญฺเญยฺยเมว.

(พราหมณ์) ได้กล่าวคาถา ๒ บท. แม้คำนั้นก็เป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่ายทีเดียว.

ตโต เทวปุตฺโต ‘‘กตํ มยา พฺราหฺมณสฺส กตฺตพฺพยุตฺตกํ, อิทานิ สยเมว ภควนฺตํ อุปสงฺกมิสฺสตี’’ติ ตตฺเถว อนฺตรธายิ. พฺราหฺมโณปิ โข ภควติ สญฺชาตปสาทพหุมาโน เทวตาย จ โจทิยมาโน ‘‘สมณํ โคตมํ อุปสงฺกมิสฺสามี’’ติ วิหาราภิมุโข คจฺฉติ. ตํ ทิสฺวา มหาชโน ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ เอตฺตกํ กาลํ ตถาคตํ อนุปสงฺกมิตฺวา อชฺช ปุตฺตโสเกน อุปสงฺกมติ, กีทิสี นุ โข ธมฺมเทสนา ภวิสฺสตี’’ติ ตํ อนุพนฺธิ.

ลำดับนั้น เทพบุตรคิดว่า “กิจที่ควรทำแก่พราหมณ์เราได้ทำแล้ว บัดนี้เขาจักเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคด้วยตนเอง” ดังนี้แล้ว จึงอันตรธานไปในที่นั้นเอง. ฝ่ายพราหมณ์ก็มีใจเลื่อมใสและความเคารพอย่างยิ่งเกิดขึ้นในพระผู้มีพระภาค และถูกเทวดากระตุ้นเตือน จึงคิดว่า “เราจักเข้าไปหาสมณโคดม” แล้วเดินมุ่งหน้าไปยังวิหาร. มหาชนเห็นพราหมณ์นั้นแล้วคิดว่า “พราหมณ์ผู้นี้ไม่เคยเข้าไปเฝ้าพระตถาคตมานานถึงเพียงนี้ วันนี้กลับเข้าไปเฝ้าเพราะความโศกถึงบุตร พระธรรมเทศนาจักเป็นเช่นไรหนอ” ดังนี้แล้ว จึงติดตามพราหมณ์นั้นไป.

พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา เอวมาห ‘‘สกฺกา นุ โข โภ โคตม กิญฺจิ ทานํ อทตฺวา สีลํ วา อรกฺขิตฺวา เกวลํ ตุมฺเหสุ ปสาทมตฺเตน สคฺเค นิพฺพตฺติตุ’’นฺติ. ‘‘นนุ, พฺราหฺมณ, อชฺช ปจฺจูสเวลายํ มฏฺฐกุณฺฑลินา เทวปุตฺเตน อตฺตโน เทวโลกูปปตฺติการณํ ตุยฺหํ กถิก’’นฺติ ภควา อโวจ. ตสฺมึ ขเณ มฏฺฐกุณฺฑลีเทวปุตฺโต สห วิมาเนน อาคนฺตฺวา ทิสฺสมานรูโป วิมานโต โอรุยฺห ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. อถ ภควา ตสฺสํ ปริสติ เตน เทวปุตฺเตน กตสุจริตํ กเถตฺวา ปริสาย จิตฺตกลฺลตํ ญตฺวา สามุกฺกํสิกํ ธมฺมเทสนํ อกาสิ. เทสนาปริโยสาเน เทวปุตฺโต จ พฺราหฺมโณ จ สนฺนิปติตปริสา จาติ จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ.

พราหมณ์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้กระทำปฏิสันถารแล้วทูลถามอย่างนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม เป็นไปได้หรือไม่หนอ ที่บุคคลไม่ให้ทานอะไรเลย หรือไม่รักษาศีล จะบังเกิดในสวรรค์ได้เพียงเพราะความเลื่อมใสในท่านทั้งหลายเท่านั้น” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ เมื่อเช้ามืดวันนี้ มัฏฐกุณฑลีเทพบุตรได้บอกเหตุแห่งการบังเกิดในเทวโลกของตนแก่ท่านแล้วมิใช่หรือ” ในขณะนั้น มัฏฐกุณฑลีเทพบุตรได้มาพร้อมกับวิมาน ปรากฏกายให้เห็น ลงจากวิมาน ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว ประคองอัญชลียืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงสุจริตกรรมที่เทพบุตรนั้นได้กระทำแล้วในบริษัทนั้น ทรงทราบความที่จิตของบริษัทควรแก่การบรรลุธรรมแล้ว จึงทรงแสดงสามุกกังสิกธรรมเทศนา. ในเวลาจบเทศนา ธรรมาภิสมัยได้มีแก่สัตว์แปดหมื่นสี่พัน คือ ทั้งเทพบุตร พราหมณ์ และบริษัทที่ประชุมกัน.

มฏฺฐกุณฺฑลีวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถามัฏฐกุณฑลีวิมานวัตถุ จบ.

๑๐. เสรีสกวิมานวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาเสรีสกวิมานวัตถุ

สุโณถ [Pg.311] ยกฺขสฺส จ วาณิชาน จาติ เสรีสกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ ปรินิพฺพุเต อายสฺมา กุมารกสฺสโป ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ เสตพฺยนครํ สมฺปตฺโต. ตตฺถ ปายาสิราชญฺญํ อตฺตโน สนฺติกํ อุปคตํ วิปรีตคฺคาหโต วิเวเจตฺวา สมฺมาทสฺสเน ปติฏฺฐาเปสิ. โส ตโต ปฏฺฐาย ปุญฺญปสุโต หุตฺวา สมณพฺราหฺมณานํ ทานํ เทนฺโต ตตฺถ อกตปริจยตาย อสกฺกจฺจํ ทานํ ทตฺวา อปรภาเค กาลํ กตฺวา จาตุมหาราชิกภวเน สุญฺเญ เสรีสเก วิมาเน นิพฺพตฺติ.

เสรีสกวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า "Suṇotha yakkhassa ca vāṇijāna ca" เป็นต้น เรื่องของวิมานนั้นมีกำเนิดเป็นมาอย่างไร? คือ เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว ท่านพระกุมารกัสสปะพร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูป ได้เดินทางถึงเมืองเสตัพยะ ณ ที่นั้น ท่านได้ให้พระเจ้าปายาสิผู้เสด็จมาสู่สำนักของตน ออกจากความเห็นผิดแล้วตั้งไว้ในสัมมาทิฏฐิ พระเจ้าปายาสินั้นจำเดิมแต่นั้นมา เป็นผู้ขวนขวายในบุญ เมื่อถวายทานแก่สมณพราหมณ์ทั้งหลาย เพราะความที่ไม่ได้สั่งสมในการให้ทานนั้น จึงได้ถวายทานโดยไม่เคารพ ในกาลต่อมาได้ทำกาละแล้ว บังเกิดในเสรีสกวิมานที่ว่างเปล่าในภพจาตุมหาราช

อตีเต กิร กสฺสปสฺส ภควโต กาเล เอโก ขีณาสวตฺเถโร อญฺญตรสฺมึ คาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา พหิคาเม เทวสิกํ เอกสฺมึ ปเทเส ภตฺตกิจฺจํ อกาสิ. ตํ ทิสฺวา เอโก โคปาลโก ‘‘อยฺโย สูริยาตเปน กิลมตี’’ติ ปสนฺนจิตฺโต จตูหิ สิรีสถมฺเภหิ สาขามณฺฑปํ กตฺวา อทาสิ, มณฺฑปสฺส สมีเป สิรีสรุกฺขํ โรเปสีติ จ วทนฺติ. โส กาลํ กตฺวา เตเนว ปุญฺญกมฺเมน จาตุมหาราชิเกสุ นิพฺพตฺติ, ตสฺส ปุริมกมฺมสฺส สูจกํ วิมานทฺวาเร สิรีสวนํ นิพฺพตฺติ วณฺณคนฺธสมฺปนฺเนหิ ปุปฺเผหิ สพฺพกาลํ อุปโสภมานํ, เตน ตํ วิมานํ ‘‘เสรีสก’’นฺติ ปญฺญายิตฺถ. โส จ เทวปุตฺโต เอกํ พุทฺธนฺตรํ เทเวสุ เจว มนุสฺเสสุ จ สํสรนฺโต อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ยสตฺเถรสฺส จตูสุ วิมลาทีสุ คิหิสหาเยสุ ควมฺปติ นาม หุตฺวา ภควโต ธมฺมเทสนาย อรหตฺเต ปติฏฺฐิโต ปุพฺพาจิณฺณวเสน ตํ สุญฺญวิมานํ ทิสฺวา อภิณฺหํ ทิวาวิหารํ คจฺฉติ.

ได้ยินว่า ในอดีตกาล สมัยของพระผู้มีพระภาคกัสสปะ พระขีณาสพเถระรูปหนึ่งเที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านแห่งหนึ่งแล้ว ได้ทำภัตกิจในที่แห่งหนึ่งนอกหมู่บ้านเป็นประจำทุกวัน คนเลี้ยงโคคนหนึ่งเห็นท่านแล้วมีจิตเลื่อมใสว่า "พระคุณเจ้าลำบากเพราะแดด" จึงได้สร้างมณฑปมีกิ่งไม้เป็นเครื่องมุงด้วยเสาไม้สิรีสะ ๔ ต้นถวาย และกล่าวกันว่า ได้ปลูกต้นสิรีสะไว้ใกล้ๆ มณฑปด้วย เขาทำกาละแล้วได้บังเกิดในสวรรค์ชั้นจาตุมหาราชด้วยบุญกรรมนั้นนั่นเอง ป่าไม้สิรีสะอันเป็นเครื่องชี้บอกถึงบุรพกรรมของเทพบุตรนั้น ได้บังเกิดขึ้นที่ประตูวิมาน งดงามอยู่ตลอดกาลด้วยดอกไม้ที่สมบูรณ์ด้วยสีและกลิ่น เพราะเหตุนั้น วิมานนั้นจึงปรากฏชื่อว่า "เสรีสกะ" ส่วนเทพบุตรนั้นท่องเที่ยวไปในเทวโลกและมนุษยโลกตลอดหนึ่งพุทธันดร ในพุทธุปบาทนี้ ได้มาเกิดเป็นควัมปติ ในบรรดาสหายคฤหัสถ์ ๔ คน มีวิมลเป็นต้น ของพระยสเถระ ได้ตั้งอยู่ในพระอรหัตด้วยธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคแล้ว ด้วยอำนาจที่เคยประพฤติมาในกาลก่อน ท่านเห็นวิมานที่ว่างเปล่านั้นแล้ว จึงไปพักในเวลากลางวันเนืองๆ

โส อปรภาเค ปายาสิเทวปุตฺตํ ตตฺถ ทิสฺวา ‘‘โกสิ ตฺวํ, อาวุโส’’ติ ปุจฺฉิตฺวา เตน ‘‘อหํ, ภนฺเต, ปายาสิราชญฺโญ อิธูปปนฺโน’’ติ วุตฺเต ‘‘นนุ ตฺวํ มิจฺฉาทิฏฺฐิโก วิปรีตทสฺสโน กถมิธูปปนฺโน’’ติ อาห. อถ นํ ปายาสิเทวปุตฺโต ‘‘อยฺเยนมฺหิ กุมารกสฺสปตฺเถเรน มิจฺฉาทสฺสนโต วิเวจิโต, ปุญฺญกิริยานํ อสกฺกจฺจการิตาย ปน สุญฺเญ วิมาเน นิพฺพตฺโต. สาธุ, ภนฺเต, มนุสฺสโลกํ คตกาเล มม ปริชนสฺส อาโรเจถ [Pg.312] ‘ปายาสิราชญฺโญ อสกฺกจฺจํ ทานํ ทตฺวา สุญฺญํ เสรีสกวิมานํ อุปปนฺโน, ตุมฺเห ปน สกฺกจฺจํ ปุญฺญานิ กตฺวา ตตฺรูปปตฺติยา จิตฺตํ ปณิทหถา’’ติ. เถโร ตสฺสานุกมฺปาย ตถา อกาสิ. เตปิ เถรสฺส วจนํ สุตฺวา ตถา จิตฺตํ ปณิธาย ปุญฺญานิ กตฺวา เสรีสเก วิมาเน นิพฺพตฺตึสุ. เสรีสกเทวปุตฺตํ ปน เวสฺสวณมหาราชา มรุภูมิยํ ฉายูทกรหิเต มคฺเค มคฺคปฏิปนฺนานํ มนุสฺสานํ อมนุสฺสปริปนฺถ โมจนตฺถํ มคฺครกฺขกํ ฐเปสิ.

ในกาลต่อมา พระเถระเห็นปายาสิเทพบุตรในที่นั้นแล้ว จึงถามว่า "อาวุโส ท่านคือใคร" เมื่อเทพบุตรนั้นกราบทูลว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าคือพระเจ้าปายาสิ มาบังเกิดในที่นี้" ท่านจึงกล่าวว่า "ท่านเป็นมิจฉาทิฏฐิ มีความเห็นวิปริตมิใช่หรือ เหตุไฉนจึงมาบังเกิดในที่นี้ได้" ครั้งนั้น ปายาสิเทพบุตรได้กราบทูลท่านว่า "ข้าพเจ้าได้รับการแนะนำจากพระกุมารกัสสปเถระให้ออกจากมิจฉาทิฏฐิแล้ว แต่เพราะความเป็นผู้ทำการบุญโดยไม่เคารพ จึงบังเกิดในวิมานที่ว่างเปล่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านได้โปรด เมื่อไปสู่มนุษยโลกแล้ว ขอจงบอกแก่บริวารของข้าพเจ้าว่า 'พระเจ้าปายาสิถวายทานโดยไม่เคารพ จึงบังเกิดในเสรีสกวิมานที่ว่างเปล่า ส่วนพวกท่านจงทำบุญโดยเคารพแล้วตั้งจิตปรารถนาเพื่อจะบังเกิดในวิมานนั้นเถิด'" พระเถระได้กระทำเช่นนั้นด้วยความอนุเคราะห์แก่เทพบุตรนั้น แม้ชนเหล่านั้นได้ฟังคำของพระเถระแล้ว ตั้งจิตไว้เช่นนั้นแล้วทำบุญทั้งหลาย ก็ได้บังเกิดในเสรีสกวิมาน ส่วนเสรีสกเทพบุตรนั้น ท้าวเวสวัณมหาราชได้ทรงแต่งตั้งให้เป็นผู้คุ้มครองหนทาง ในหนทางที่ปราศจากร่มเงาและน้ำในถิ่นกันดาร เพื่อปลดเปลื้องมนุษย์ผู้เดินทางจากภยันตรายอันเกิดจากอมนุษย์

อถ อปเรน สมเยน องฺคมคธวาสิโน วาณิชา สกฏสหสฺสํ ภณฺฑสฺส ปูเรตฺวา สินฺธุโสวีรเทสํ คจฺฉนฺตา มรุกนฺตาเร ทิวา อุณฺหภเยน มคฺคํ อปฺปฏิปชฺชิตฺวา รตฺตึ นกฺขตฺตสญฺญาย มคฺคํ ปฏิปชฺชึสุ. เต มคฺคมูฬฺหา หุตฺวา อญฺญํ ทิสํ อคมํสุ. เตสํ อนฺตเร เอโก อุปาสโก อโหสิ สทฺโธ ปสนฺโน สีลสมฺปนฺโน อรหตฺตปฺปตฺติยา อุปนิสฺสยสมฺปนฺโน มาตาปิตูนํ อุปฏฺฐานตฺถํ วณิชฺชาย คโต. ตํ อนุคฺคณฺหนฺโต เสรีสกเทวปุตฺโต สห วิมาเนน อตฺตานํ ทสฺเสสิ. ทสฺเสตฺวา จ ปน ‘‘กสฺมา ตุมฺเห อิมํ ฉายูทกรหิตํ วาลุกากนฺตารํ ปฏิปนฺนา’’ติ ปุจฺฉิ. เต จสฺส ตตฺถ อตฺตโน อาคตปฺปการํ กเถสุํ, ตทตฺถทีปนา เทวปุตฺตสฺส วาณิชานญฺจ วจนปฏิวจนคาถา โหนฺติ. อาทิโต ปน ทฺเว คาถา ตาสํ สมฺพนฺธทสฺสนตฺถํ ธมฺมสงฺคาหเกหิ ฐปิตา –

ครั้งนั้น ในสมัยอื่นต่อมา พ่อค้าชาวแคว้นอังคะและมคธบรรทุกสินค้าเต็มเกวียน ๑,๐๐๐ เล่มแล้ว เดินทางไปยังแคว้นสินธุและโสวีระ ในถิ่นกันดารนั้น พวกเขาไม่เดินทางในเวลากลางวันเพราะกลัวความร้อน ได้เดินทางในเวลากลางคืนโดยอาศัยดาวเป็นเครื่องหมาย พ่อค้าเหล่านั้นหลงทางจึงได้ไปยังทิศอื่น ในระหว่างพ่อค้าเหล่านั้น มีอุบาสกคนหนึ่งเป็นผู้มีศรัทธา เลื่อมใส สมบูรณ์ด้วยศีล สมบูรณ์ด้วยอุปนิสัยแห่งการบรรลุพระอรหัต ไปค้าขายเพื่อบำรุงมารดาบิดา เสรีสกเทพบุตรเมื่อจะอนุเคราะห์อุบาสกนั้น ได้แสดงตนพร้อมกับวิมาน ครั้นแสดงตนแล้วได้ถามว่า "ทำไมพวกท่านจึงเดินทางมาในถิ่นกันดารทรายที่ปราศจากร่มเงาและน้ำนี้" พ่อค้าเหล่านั้นก็ได้บอกเรื่องราวที่ตนมาในที่นั้นแก่เทพบุตรนั้น คาถาที่เป็นคำถามคำตอบของเทพบุตรและพวกพ่อค้าซึ่งแสดงเนื้อความนั้นจึงมีขึ้น แต่ในเบื้องต้น พระธรรมสังคาหกาจารย์ได้ตั้งคาถาไว้ ๒ คาถา เพื่อแสดงความเกี่ยวข้องของคาถาเหล่านั้น

๑๒๒๘.

๑๒๒๘.

‘‘สุโณถ ยกฺขสฺส จ วาณิชาน จ, สมาคโม ยตฺถ ตทา อโหสิ;

ยถา กถํ อิตริตเรน จาปิ, สุภาสิตํ ตญฺจ สุณาถ สพฺเพ.

ท่านทั้งหลายจงฟังเรื่องราวการพบกันของยักษ์และเหล่าพ่อค้า ซึ่งได้มีขึ้นในที่นั้นในกาลนั้น และท่านทั้งหลายทั้งปวงจงฟังสุภาษิตที่แต่ละฝ่ายได้กล่าวแล้ว ว่าเป็นไปอย่างไร

๑๒๒๙.

๑๒๒๙.

‘‘โย โส อหุ ราชา ปายาสิ นาม, ภุมฺมานํ สหพฺยคโต ยสสฺสี;

โส โมทมาโนว สเก วิมาเน, อมานุโส มานุเส อชฺฌภาสี’’ติ.

พระราชาพระองค์นั้น ผู้ทรงพระนามว่าปายาสิ ผู้มียศ เสด็จไปสู่ความเป็นสหายแห่งเหล่าภุมมเทวดา พระองค์นั้นทรงบันเทิงอยู่ในวิมานของตน ผู้เป็นอมนุษย์ ได้ตรัสกับเหล่ามนุษย์ ดังนี้

๑๒๒๘-๙. ตตฺถ สุโณถาติ สวนาณตฺติกวจนํ. ยํ มยํ อิทานิ ภณาม, ตํ สุโณถาติ. ยกฺขสฺสาติ เทวสฺส. เทโว หิ มนุสฺสานํ เอกจฺจานํ [Pg.313] เทวานญฺจ ปูชนียภาวโต ‘‘ยกฺโข’’ติ วุจฺจติ. อปิจ สกฺโกปิ จตฺตาโร มหาราชาโนปิ เวสฺสวณปาริสชฺชาปิ ปุริโสปิ ‘‘ยกฺโข’’ติ วุจฺจติ. ตถา หิ ‘‘อติพาฬฺหํ โข อยํ ยกฺโข ปมตฺโต วิหรติ, ยํนูนาหํ อิมํ ยกฺขํ สํเวเชยฺย’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๙๓) สกฺโก ‘‘ยกฺโข’’ติ วุตฺโต. ‘‘จตฺตาโร ยกฺขา ขคฺคหตฺถา’’ติอาทีสุ มหาราชาโน. ‘‘สนฺติ หิ, ภนฺเต, อุฬารา ยกฺขา ภควโต อปฺปสนฺนา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๒๗๖) เวสฺสวณปาริสชฺชา. ‘‘เอตฺตาวตา ยกฺขสฺส สุทฺธี’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๔๘๒) ปุริโส. อิธ ปน เวสฺสวณปาริสชฺโช อธิปฺเปโต. วาณิชาน จาติ คาถาพนฺธสุขตฺถํ อนุนาสิกโลปํ กตฺวา วุตฺตํ. สมาคโมติ สโมธานํ. ยตฺถาติ ยสฺมึ วณฺณุปเถ. ตทาติ ตสฺมึ มคฺคมูฬฺหา หุตฺวา คมนกาเล. อิตริตเรน จาปีติ อิตรีตรญฺจาปิ, อิทํ ยถาติ อิมินา โยเชตพฺพํ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – เสรีสกเทวปุตฺตสฺส วาณิชานญฺจ ตทา ยตฺถ สมาคโม อโหสิ, ตํ สุโณถ, ยถา วาปิ เตหิ อญฺญมญฺญํ สุภาสิตํ สุลปิตํ กถํ ปวตฺติตํ, ตญฺจ สพฺเพ โอหิตจิตฺตา สุณาถาติ. ภุมฺมานนฺติ ภุมฺมเทวานํ.

(คาถาที่ ๑๒๒๘-๙) บทว่า ตตฺถ สุโณถาติ เป็นคำสั่งให้ฟัง ความว่า เราทั้งหลายจักกล่าวคำใดในบัดนี้ ท่านทั้งหลายจงฟังคำนั้น. บทว่า ยกฺขสฺส ได้แก่ ของเทวดา. จริงอยู่ เทวดา ท่านเรียกว่า "ยักษ์" เพราะเป็นผู้ที่มนุษย์และเทวดาบางพวกควรบูชา. อีกอย่างหนึ่ง แม้ท้าวสักกะ แม้ท้าวมหาราชทั้ง ๔ แม้บริวารของท้าวเวสวัณ แม้บุรุษ ท่านก็เรียกว่า "ยักษ์". จริงดังนั้น ในประโยคเป็นต้นว่า "ยกฺโข อติพาฬฺหํ โข อยํ ยกฺโข ปมตฺโต วิหรติ, ยํนูนาหํ อิมํ ยกฺขํ สํเวเชยฺยํ" (ยักษ์ตนนี้อยู่ประมาทเหลือเกินหนอ ถ้ากระไร เราพึงยังยักษ์ตนนี้ให้สลดใจ) ท้าวสักกะ ท่านเรียกว่า "ยักษ์". ในประโยคเป็นต้นว่า "จตฺตาโร ยกฺขา ขคฺคหตฺถา" (ยักษ์ ๔ ตนมีดาบในมือ) หมายถึงท้าวมหาราช. ในประโยคเป็นต้นว่า "สนฺติ หิ, ภนฺเต, อุฬารา ยกฺขา ภควโต อปฺปสนฺนา" (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มีอยู่จริง ยักษ์ผู้ยิ่งใหญ่ที่ไม่เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาค) หมายถึงบริวารของท้าวเวสวัณ. ในประโยคเป็นต้นว่า "เอตฺตาวตา ยกฺขสฺส สุทฺธิ" (ความบริสุทธิ์ของยักษ์มีเพียงเท่านี้) หมายถึงบุรุษ. แต่ในที่นี้ ประสงค์ถึงบริวารของท้าวเวสวัณ. บทว่า วาณิชาน จาติ ท่านกล่าวโดยโลปะพยัญชนะนาสิกเพื่อความสะดวกในการแต่งคาถา. บทว่า สมาคโม ได้แก่ การประชุมพร้อมกัน. บทว่า ยตฺถาติ ได้แก่ ในทางทรายใด. บทว่า ตทาติ ได้แก่ ในกาลที่ไปโดยเป็นผู้หลงทางในทางนั้น. บทว่า อิตรีตเรน จาปีติ ได้แก่ อิตรีตรญฺจาปิ (แก่กันและกัน) พึงประกอบบทนี้กับบทว่า ยถา. นี้เป็นเนื้อความในที่นี้ คือ การประชุมพร้อมกันของเสรีสกเทวบุตรและพวกพ่อค้าได้มีแล้วในกาลนั้น ณ ที่ใด ท่านทั้งหลายจงฟังการประชุมนั้น หรือว่า ถ้อยคำอันเป็นสุภาษิต สุลปิตะ ที่ท่านเหล่านั้นกล่าวแก่กันและกันเป็นไปแล้วโดยประการใด ท่านทั้งหลายทั้งปวงจงเป็นผู้มีจิตตั้งมั่นแล้วฟังถ้อยคำนั้นด้วย. บทว่า ภุมฺมานํ ได้แก่ ของภุมมเทวดาทั้งหลาย.

อิทานิ ยกฺขสฺส ปุจฺฉาคาถาโย โหนฺติ –

บัดนี้ เป็นคาถาถามของยักษ์ คือ

๑๒๓๐.

๑๒๓๐.

‘‘วงฺเก อรญฺเญ อมนุสฺสฏฺฐาเน, กนฺตาเร อปฺโปทเก อปฺปภกฺเข;

สุทุคฺคเม วณฺณุปถสฺส มชฺเฌ, วงฺกํภยา นฏฺฐมนา มนุสฺสา.

“ดูก่อนท่านผู้เป็นมนุษย์ ท่านทั้งหลายผู้มีใจฟั่นเฟือน หวาดกลัวทางคดเคี้ยว (เข้ามา) ในป่าอันคดเคี้ยว ในสถานที่ไม่ใช่ของมนุษย์ ในทางกันดาร มีน้ำน้อย มีอาหารน้อย ในท่ามกลางทางทรายที่ไปได้ยากยิ่ง

๑๒๓๑.

๑๒๓๑.

‘‘นยิธ ผลา มูลมยา จ สนฺติ, อุปาทานํ นตฺถิ กุโตธ ภกฺโข;

อญฺญตฺร ปํสูหิ จ วาลุกาหิ จ, ตตฺตาหิ อุณฺหาหิ จ ทารุณาหิ จ.

“ในที่นี้ไม่มีผลไม้และของสำเร็จด้วยรากไม้ เชื้อเพลิงก็ไม่มี อาหารจะมีมาจากไหน เว้นเสียแต่ฝุ่นและทรายที่ร้อนระอุและร้ายกาจ”

๑๒๓๒.

๑๒๓๒.

‘‘อุชฺชงฺคลํ ตตฺตมิวํ กปาลํ, อนายสํ ปรโลเกน ตุลฺยํ;

ลุทฺทานมาวาสมิทํ ปุราณํ, ภูมิปฺปเทโส อภิสตฺตรูโป.

“ภูมิประเทศนี้เป็นที่ดอนแห้งแล้ง ดุจกระเบื้องร้อน ไม่มีความสบาย เทียบเท่ากับปรโลก เป็นที่อยู่ของพวกดุร้ายมาแต่โบราณ ราวกับถูกสาปแช่ง”

๑๒๓๓.

๑๒๓๓.

‘‘อถ [Pg.314] ตุมฺเห เกน วณฺเณน, กิมาสมานา อิมํ ปเทสญฺหิ;

อนุปวิฏฺฐา สหสา สเมจฺจ, โลภา ภยา อถ วา สมฺปมูฬฺหา’’ติ.

“แล้วท่านทั้งหลายเข้ามาสู่ประเทศนี้พร้อมกันโดยพลการ ด้วยเหตุอะไร หวังอะไรอยู่ เพราะความโลภ เพราะความกลัว หรือว่าเพราะหลงทาง”

๑๒๓๐. ตตฺถ วงฺเกติ สํสยฏฺฐาเน. ยตฺถ ปวิฏฺฐานํ ‘‘ชีวิสฺสาม นุ โข, มริสฺสาม นุ โข’’ติ ชีวิเต สํสโย โหติ, ตาทิเส อรญฺเญ. อมนุสฺสฏฺฐาเนติ อมนุสฺสานํ ปิสาจาทีนํ สญฺจรณฏฺฐาเน, มนุสฺสานํ วา อโคจรฏฺฐาเน. กนฺตาเรติ นิรุทเก อิริเณ, กํ ตาเรนฺติ นยนฺติ เอตฺถาติ หิ กนฺตาโร, อุทกํ คเหตฺวา ตริตพฺพฏฺฐานํ. เตนาห ‘‘อปฺโปทเก’’ติ. อปฺป-สทฺโท เหตฺถ อภาวตฺโถ ‘‘อปฺปิจฺโฉ อปฺปนิคฺโฆโส’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๘.๒๓; จูฬว. ๔๕๖) วิย. วณฺณุปถสฺส มชฺเฌติ วาลุกากนฺตารมชฺเฌติ อตฺโถ. วงฺกํภยาติ วงฺเกหิ ภีตา. วงฺเกหิ ภยํ เอเตสนฺติ ‘‘วงฺกภยา’’ติ วตฺตพฺเพ คาถาสุขตฺถํ สานุนาสิกํ กตฺวา ‘‘วงฺกํภยา’’ติ วุตฺตํ. อิทญฺจ วาลุกากนฺตารปเวสนโต ปุพฺเพ เตสํ อุปฺปนฺนภยํ สนฺธาย วุตฺตํ. นฏฺฐมนาติ มคฺคสติวิปฺปวาเสน นฏฺฐมานสา, มคฺคมูฬฺหาติ อตฺโถ. มนุสฺสาติ เตสํ อาลปนํ.

๑๒๓๐. ในคาถานั้น บทว่า วงฺเก ได้แก่ ในสถานที่เป็นที่สงสัย. ในป่าเช่นใด ที่เมื่อเข้าไปแล้ว ย่อมเกิดความสงสัยในชีวิตว่า "เราจักมีชีวิตอยู่หนอ หรือจักตายหนอ". บทว่า อมนุสฺสฏฺฐาเน ได้แก่ ในสถานที่เป็นที่เที่ยวไปของอมนุษย์มีปิศาจเป็นต้น หรือในสถานที่ไม่ใช่ที่โคจรของมนุษย์. บทว่า กนฺตาเร ได้แก่ ในที่แห้งแล้งไม่มีน้ำ. จริงอยู่ ที่ชื่อว่ากันดาร เพราะเป็นที่ที่คนต้องนำน้ำไป (กํ ตาเรนฺติ นยนฺติ เอตฺถาติ) เป็นสถานที่ที่ต้องถือน้ำไปจึงจะข้ามพ้นได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อปฺโปทเก. ในที่นี้ อัปปศัพท์ มีความหมายว่าไม่มี เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า "อปฺปิจฺโฉ อปฺปนิคฺโฆโส" (ผู้มีความปรารถนาน้อย มีเสียงน้อย). บทว่า วณฺณุปถสฺส มชฺเฌ มีความว่า ท่ามกลางทางกันดารทราย. บทว่า วงฺกํภยาติ ได้แก่ ผู้กลัวเพราะทางคดเคี้ยว. เมื่อจะกล่าวว่า "วงฺกภยา" (ความกลัวจากทางคดเคี้ยวมีแก่ชนเหล่านั้น) แต่ท่านกล่าวเป็น "วงฺกํภยา" โดยใส่พยัญชนะนาสิกเพื่อความสะดวกในการแต่งคาถา. และคำนี้ ท่านกล่าวหมายถึงความกลัวที่เกิดขึ้นแก่ชนเหล่านั้นก่อนที่จะเข้ามาสู่ทางกันดารทราย. บทว่า นฏฺฐมนาติ ได้แก่ ผู้มีใจฟั่นเฟือนเพราะพลัดจากทางและความระลึกได้ ความว่า ผู้หลงทาง. บทว่า มนุสฺสา เป็นคำร้องเรียกชนเหล่านั้น.

๑๒๓๑. อิธาติ อิมสฺมึ มรุกนฺตาเร. ผลาติ อมฺพชมฺพุตาลนาฬิเกราทิผลานิ น สนฺตีติ โยชนา. มูลมยา จาติ มูลานิเยว มูลมยา, วลฺลิกนฺทาทีนิ สนฺธาย วทติ. อุปาทานํ นตฺถีติ กิญฺจาปิ กิญฺจิ ภกฺขํ นตฺถิ, อุปาทานํ วา อินฺธนํ, อคฺคิสฺส อินฺธนมตฺตมฺปิ นตฺถิ, กุโต เกน การเณน อิธ มรุกนฺตาเร ภกฺโข สิยาติ อตฺโถ. ยํ ปน อตฺถิ ตตฺถ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อญฺญตฺร ปํสูหี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

๑๒๓๑. บทว่า อิธ ได้แก่ ในทางกันดารที่เป็นทะเลทรายนี้. บทว่า ผลา พึงโยชนาว่า ผลไม้มีมะม่วง ชมพู่ ตาล มะพร้าวเป็นต้น ไม่มี. บทว่า มูลมยา จาติ ได้แก่ ของที่สำเร็จด้วยรากไม้ คือ รากไม้นั่นเอง ท่านกล่าวหมายถึงหัวมันที่เกิดจากเถาวัลย์เป็นต้น. บทว่า อุปาทานํ นตฺถีติ มีความว่า แม้ของเคี้ยวของฉันอะไรๆ ก็ไม่มี หรือเชื้อเพลิง แม้เพียงสักว่าเป็นเชื้อเพลิงของไฟก็ไม่มี, อาหารในทางกันดารที่เป็นทะเลทรายนี้จะมีได้ด้วยเหตุอะไร. แต่สิ่งใดมีอยู่ในที่นั้น เพื่อจะแสดงสิ่งนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "อญฺญตฺร ปํสูหิ" (เว้นแต่ฝุ่น).

๑๒๓๒. อุชฺชงฺคลนฺติ ชงฺคลํ วุจฺจติ ลูขธูสโร อนุทโก ภูมิปฺปเทโส, ตํ ปน ฐานํ ชงฺคลโตปิ อุกฺกํเสน ชงฺคลนฺติ อาห ‘‘อุชฺชงฺคล’’นฺติ. เตนาห ‘‘ตตฺตมิวํ กปาล’’นฺติ, ตตฺตํ อโยกปาลสทิสนฺติ อตฺโถ. คาถาสุขตฺถญฺเจตฺถ สานุนาสิกํ กตฺวา วุตฺตํ, ตตฺตมิวอิจฺเจว ทฏฺฐพฺพํ. อนายสนฺติ นตฺถิ เอตฺถ อาโย สุขนฺติ อนายํ, ตโต เอว ชีวิตํ สียติ [Pg.315] วินาเสตีติ อนายสํ. อถ วา น อายสนฺติ อนายสํ. ปรโลเกนาติ นรเกน ตุลฺยํ. นรกญฺหิ สตฺตานํ เอกนฺตานตฺถตาย ปรภูโต ปฏิสตฺตุภูโต โลโกติ วิเสสโต ‘‘ปรโลโก’’ติ วุจฺจติ, สมนฺตโต อโยมยตฺตา อายสญฺจ, อิทํ ปน ตทภาวโต อนายสํ, มหโต ทุกฺขสฺส อุปฺปตฺติฏฺฐานตาย ปรโลกสทิสนฺติ ทสฺเสติ, ‘‘อนสฺสย’’นฺติ จ เกจิ ปฐนฺติ, สุขสฺส อปฺปติฏฺฐานภูตนฺติ อตฺโถ. ลุทฺทานมาวาสมิทํ ปุราณนฺติ อิทํ ฐานํ จิรกาลโต ปฏฺฐาย ลุทฺทานํ ทารุณานํ ปิสาจาทีนํ อาวาสภูตํ. อภิสตฺตรูโปติ ‘‘เอวํ ลูโข โฆรากาโร โหตู’’ติ โปราเณหิ อิสีหิ สปิตสทิโส, ทินฺนสโป วิยาติ อตฺโถ.

๑๒๓๒. บทว่า อุชฺชงฺคลํ คือ ภูมิประเทศที่แห้งแล้ง สีหม่น ไม่มีน้ำ ท่านเรียกว่า ชังคละ. แต่สถานที่นั้นเป็นที่แห้งแล้งอย่างยิ่งกว่าชังคละอีก ท่านจึงกล่าวว่า "อุชฺชงฺคลํ". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ตตฺตมิวํ กปาลํ" ความว่า ดุจกระเบื้องเหล็กที่ร้อน. และในที่นี้ ท่านกล่าวโดยใส่พยัญชนะนาสิกเพื่อความสะดวกในการแต่งคาถา พึงเห็นว่าเป็น ตตฺตมิว นั่นเอง. บทว่า อนายสํ คือ ความสุข (อาโย) ไม่มีในที่นี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อนายํ. เพราะเหตุนั้นนั่นเอง ย่อมทำลาย (สียติ วินาเสติ) ชีวิต เหตุนั้นจึงชื่อว่า อนายสํ. อีกอย่างหนึ่ง ไม่ใช่ของที่ทำด้วยเหล็ก (อายสํ) เหตุนั้นจึงชื่อว่า อนายสํ. บทว่า ปรโลเกน ได้แก่ เทียบเท่ากับนรก. จริงอยู่ นรก ท่านเรียกโดยพิเศษว่า "ปรโลก" เพราะเป็นโลกที่เป็นข้าศึก เป็นศัตรู เพื่อความไร้ประโยชน์โดยส่วนเดียวของสัตว์ทั้งหลาย และเป็นของที่สำเร็จด้วยเหล็กโดยรอบ. แต่สถานที่นี้ ชื่อว่า อนายสํ เพราะไม่มีเหล็กนั้น (เหมือนนรก) ท่านแสดงว่า เหมือนกับปรโลก เพราะเป็นสถานที่เกิดแห่งทุกข์ใหญ่. บางท่านก็อ่านว่า "อนสฺสยํ" ความว่า เป็นที่ไม่เป็นที่ตั้งแห่งความสุข. บทว่า ลุทฺทานมาวาสมิทํ ปุราณํ คือ สถานที่นี้เป็นที่อยู่ของพวกดุร้าย มีปิศาจเป็นต้นมาตั้งแต่กาลนาน. บทว่า อภิสตฺตรูโป มีความว่า "ขอจงเป็นที่แห้งแล้ง มีสภาวะน่ากลัวเช่นนี้เถิด" ดังนี้ เป็นเหมือนถูกพวกฤาษีในปางก่อนสาปไว้ ราวกับเป็นคำสาปที่ให้ไว้แล้ว.

๑๒๓๓. เกน วณฺเณนาติ เกน การเณน. กิมาสมานาติ กึ ปจฺจาสีสนฺตา. หีติ นิปาตมตฺตํ. ‘‘ปเทสมฺปี’’ติ จ ปฐนฺติ, อิมมฺปิ นาม ปเทสนฺติ อตฺโถ. สหสา สเมจฺจาติ สหสา อาทีนวานิสํเส อวิจาเรตฺวา สมวาเยน อนุปวิฏฺฐา สปฺปวิฏฺฐา. โลภา ภยา อถ วา เกนจิ อนตฺถกาเมน ปโลภิตา โลภโต เกนจิ อมนุสฺสาทินา ปริปาติตา ภยา วา. อถ วา สมฺปมูฬฺหาติ มคฺควิปฺปนฏฺฐา อิมํ ปเทสํ อนุปวิฏฺฐาติ โยชนา.

๑๒๓๓. บทว่า เกน วณฺเณนาติ ความว่า เพราะเหตุไร. บทว่า กิมาสมานาติ ความว่า ปรารถนาอะไรอยู่. บทว่า หีติ เป็นเพียงนิบาต. บางอาจารย์ก็อ่านว่า ปเทสมฺปีติ ความว่า สู่ประเทศแม้นี้. บทว่า สหสา สเมจฺจาติ ความว่า พวกท่านเข้ามาแล้ว เข้ามาพร้อมแล้วโดยพร้อมเพรียงกัน ไม่ทันพิจารณาโทษและอานิสงส์โดยผลีผลาม หรือว่า ถูกใครบางคนผู้ไม่หวังประโยชน์ล่อลวงแล้วด้วยความโลภ หรือว่า ถูกอมนุษย์บางตนติดตามมาแล้วด้วยความกลัว หรือว่า บทว่า สมฺปมูฬฺหาติ ความว่า พวกท่านหลงทางแล้วจึงเข้ามาสู่ประเทศนี้ ดังนี้เป็นโยชนา.

อิทานิ วาณิชา อาหํสุ –

บัดนี้ พวกพ่อค้าได้กราบทูลว่า –

๑๒๓๔.

๑๒๓๔.

‘‘มคเธสุ องฺเคสุ จ สตฺถวาหา, อาโรปยิตฺวา ปณิยํ ปุถุตฺตํ;

เต ยามเส สินฺธุโสวีรภูมึ, ธนตฺถิกา อุทฺทยํ ปตฺถยานา.

พวกข้าพเจ้าเป็นนายกองเกวียนในแคว้นมคธและแคว้นอังคะ บรรทุกสินค้ามากมาย พวกข้าพเจ้าผู้ต้องการทรัพย์ ปรารถนากำไร จึงพากันเดินทางไปยังแคว้นสินธุและโสวีระ

๑๒๓๕.

๑๒๓๕.

‘‘ทิวา ปิปาสํนธิวาสยนฺตา, โยคฺคานุกมฺปญฺจ สเมกฺขมานา;

เอเตน เวเคน อายาม สพฺเพ, รตฺตึ มคฺคํ ปฏิปนฺนา วิกาเล.

พวกข้าพเจ้าไม่อาจทนความกระหายน้ำในเวลากลางวันได้ และเมื่อเล็งเห็นความอนุเคราะห์ต่อสัตว์เทียมแอก พวกข้าพเจ้าทั้งหมดจึงเดินทางมาด้วยความเร็วนี้ โดยเดินทางในเวลากลางคืนซึ่งเป็นเวลาวิกาล

๑๒๓๖.

๑๒๓๖.

‘‘เต [Pg.316] ทุปฺปยาตา อปรทฺธมคฺคา, อนฺธากุลา วิปฺปนฏฺฐา อรญฺเญ;

สุทุคฺคเม วณฺณุปถสฺส มชฺเฌ, ทิสํ น ชานาม ปมูฬฺหจิตฺตา.

พวกข้าพเจ้าเหล่านั้นเดินทางผิด พลัดจากหนทาง สับสนวุ่นวายเหมือนคนตาบอด หลงอยู่ในป่า ท่ามกลางทางทุรกันดารที่เป็นทะเลทราย พวกข้าพเจ้ามีจิตหลงใหล ไม่รู้จักทิศทาง

๑๒๓๗.

๑๒๓๗.

‘‘อิทญฺจ ทิสฺวาน อทิฏฺฐปุพฺพํ, วิมานเสฏฺฐญฺจ ตวญฺจ ยกฺข;

ตตุตฺตรึ ชีวิตมาสมานา, ทิสฺวา ปตีตา สุมนา อุทคฺคา’’ติ.

ครั้นได้เห็นวิมานอันประเสริฐนี้ซึ่งไม่เคยเห็นมาก่อน และได้เห็นท่านผู้เป็นยักษ์ พวกข้าพเจ้าจึงหวังชีวิตยิ่งขึ้นไปกว่านั้นอีก เมื่อได้เห็นแล้วก็เกิดความยินดี มีใจโสมนัสและร่าเริง

๑๒๓๔. ตตฺถ มคเธสุ องฺเคสุ จ สตฺถวาหาติ มคธรฏฺเฐ จ องฺครฏฺเฐ จ ชาตา สํวฑฺฒา ตํนิวาสิโน สตฺเถ สตฺถสฺส จ วาหนกา สตฺถกา เจว สตฺถสามิกา จ. ปณิยนฺติ ภณฺฑํ. เตติ เต มยํ. ยามเสติ คจฺฉาม. สินฺธุโสวีรภูมินฺติ สินฺธุเทสํ โสวีรเทสญฺจ. อุทฺทยนฺติ อานิสํสํ อติเรกลาภํ.

๑๒๓๔. ในคาถานั้น บทว่า มคเธสุ องฺเคสุ จ สตฺถวาหา ความว่า เป็นนายกองเกวียน เกิด เจริญ และอาศัยอยู่ในแคว้นมคธและแคว้นอังคะ เป็นผู้นำไปซึ่งกองเกวียนและเป็นเจ้าของกองเกวียน. บทว่า ปณิยํ ได้แก่ สินค้า. บทว่า เต ได้แก่ พวกข้าพเจ้าเหล่านั้น. บทว่า ยามเส ได้แก่ ย่อมไป. บทว่า สินฺธุโสวีรภูมิํ ความว่า สู่แคว้นสินธุและแคว้นโสวีระ. บทว่า อุทฺทยํ ได้แก่ อานิสงส์ คือผลกำไรที่เพิ่มขึ้น.

๑๒๓๕. อนธิวาสยนฺตาติ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺตา. โยคฺคานุกมฺปนฺติ โคณาทีนํ สตฺตานํ อนุคฺคหํ. เอเตน เวเคนาติ อิมินา ชเวน, เยน ตว ทสฺสนโต ปุพฺเพ อายาม อาคตมฺห. รตฺตึ มคฺคํ ปฏิปนฺนาติ รตฺติยํ มคฺคํ ปฏิปนฺนา. วิกาเลติ อกาเล อเวลายํ.

๑๒๓๕. บทว่า อนธิวาสยนฺตา ความว่า ไม่อาจเพื่อจะอดทนได้. บทว่า โยคฺคานุกมฺปํ ได้แก่ ความอนุเคราะห์ต่อสัตว์มีโคเป็นต้น. บทว่า เอเตน เวเคน ความว่า ด้วยความเร็วนี้ ซึ่งพวกเราได้เดินทางมาก่อนที่จะได้เห็นท่าน. บทว่า รตฺตึ มคฺคํ ปฏิปนฺนา ความว่า เดินทางในเวลากลางคืน. บทว่า วิกาเล ได้แก่ ในเวลาที่ไม่ใช่กาล.

๑๒๓๖. ทุปฺปยาตาติ ทุฏฺฐุ ปยาตา อปเถ คตา, ตโต เอว อปรทฺธมคฺคา. อนฺธากุลาติ อนฺธา วิย อากุลา, มคฺคชานนสมตฺถสฺส ปญฺญาจกฺขุโน อภาเวน อนฺธา, ตโต เอว อากุลา, วิปฺปนฏฺฐา จ มคฺคสมฺมูฬฺหตาย. ทิสนฺติ คนฺตพฺพทิสํ, ยสฺสํ ทิสายํ สินฺธุโสวีรเทโส, ตํ ทิสํ. ปมูฬฺหจิตฺตาติ ทิสาสํสยสุมูฬฺหจิตฺตา.

๑๒๓๖. บทว่า ทุปฺปยาตา ความว่า เดินทางไปไม่ดี คือไปในทางที่ไม่ใช่ทาง ฉะนั้นจึงชื่อว่าพลัดจากหนทาง. บทว่า อนฺธากุลา ความว่า สับสนวุ่นวายเหมือนคนตาบอด คือเป็นผู้มืดบอดเพราะไม่มีปัญญาจักษุซึ่งสามารถจะรู้ทางได้ ฉะนั้นจึงสับสนวุ่นวายและมีจิตฟั่นเฟือนเพราะความหลงทาง. บทว่า ทิสํ ได้แก่ ทิศที่ควรไป คือทิศที่แคว้นสินธุและโสวีระตั้งอยู่. บทว่า ปมูฬฺหจิตฺตา ความว่า มีจิตหลงใหลสงสัยในทิศทาง.

๑๒๓๗. ตวญฺจาติ ตุวญฺจ. ยกฺขาติ อาลปนํ. ตตุตฺตรึ ชีวิตมาสมานาติ โย ‘‘อิโต ปรํ อมฺหากํ ชีวิตํ นตฺถี’’ติ ชีวิตสํสโย อุปฺปนฺโน, อิทานิ ตโต อุตฺตริมฺปิ ชีวิตํ อาสีสนฺตา. ทิสฺวาติ ทสฺสนเหตุ. ปตีตาติ ปหฏฺฐา. สุมนาติ โสมนสฺสปฺปตฺตา. อุทคฺคาติ อุทคฺคาย ปีติยา อุทคฺคจิตฺตา.

๑๒๓๗. บทว่า ตวญฺจาติ ได้แก่ และท่าน. บทว่า ยกฺขาติ เป็นอาลปนะ. บทว่า ตตุตฺตรึ ชีวิตมาสมานา ความว่า ความสงสัยในชีวิตได้เกิดขึ้นว่า 'ต่อจากนี้ไป ชีวิตของพวกเราไม่มีแล้ว' บัดนี้ พวกเราจึงหวังชีวิตยิ่งขึ้นไปกว่านั้นอีก. บทว่า ทิสฺวา ได้แก่ เพราะเหตุที่ได้เห็น. บทว่า ปตีตา ได้แก่ ยินดีแล้ว. บทว่า สุมนา ได้แก่ ถึงความโสมนัส. บทว่า อุทคฺคา ได้แก่ มีจิตเบิกบานด้วยปีติอันสูงส่ง.

เอวํ [Pg.317] วาณิเชหิ อตฺตโน ปวตฺติยา ปกาสิตาย ปุน เทวปุตฺโต ทฺวีหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

เมื่อพวกพ่อค้าประกาศเรื่องราวของตนอย่างนี้แล้ว เทพบุตรได้ตรัสถามอีกด้วยคาถา ๒ คาถาว่า –

๑๒๓๘.

๑๒๓๘.

‘‘ปารํ สมุทฺทสฺส อิมญฺจ วณฺณุํ, เวตฺตาจรํ สงฺกุปถญฺจ มคฺคํ;

นทิโย ปน ปพฺพตานญฺจ ทุคฺคา, ปุถุทฺทิสา คจฺฉถ โภคเหตุ.

ท่านทั้งหลายเดินทางไปสู่ฝั่งสมุทร สู่ทางทุรกันดารที่เป็นทะเลทรายนี้ สู่ทางที่ต้องยึดเถาหวายไป และทางที่ต้องเดินตามหลักไม้ ทั้งยังข้ามแม่น้ำและภูเขาที่ทุรกันดาร ไปยังทิศต่างๆ มากมาย เพราะเหตุแห่งโภคทรัพย์

๑๒๓๙.

๑๒๓๙.

‘‘ปกฺขนฺทิยาน วิชิตํ ปเรสํ, เวรชฺชเก มานุเส เปกฺขมานา;

ยํ โว สุตํ วา อถ วาปิ ทิฏฺฐํ, อจฺเฉรกํ ตํ โว สุโณม ตาตา’’ติ.

ท่านทั้งหลายแล่นเข้าไปสู่อาณาจักรของผู้อื่น พลางมองดูมนุษย์ในต่างแดน สิ่งใดที่น่าอัศจรรย์อันพวกท่านได้ฟังมาหรือได้เห็นมา เราจะขอฟังสิ่งนั้นจากท่าน ดูก่อนพ่อค้าทั้งหลาย

ตสฺสตฺโถ – ปารํ สมุทฺทสฺสาติ สมุทฺทสฺส ปรตีรํ, อิมญฺจ อีทิสํ, วณฺณุํ วณฺณุปถํ เวตฺตลตา พนฺธิตฺวา อาจริตพฺพโต เวตฺตาจรํ มคฺคํ, สงฺกุเก ขาณุเก โกฏฺเฏตฺวา คนฺตพฺพโต สงฺกุปถํ มคฺคํ, นทิโย ปน จนฺทภาคาทิกา, ปพฺพตานญฺจ วิสมปฺปเทสาติ เอวํ ทุคฺคา ปุถุทฺทิสา โภคนิมิตฺตํ คจฺฉถ, เอวํ คจฺฉนฺตา จ ปกฺขนฺทิยาน ปกฺขนฺทิตฺวา อนุปวิสิตฺวา, ปเรสํ ราชูนํ วิชิตํ ตตฺถ เวรชฺชเก วิเทสวาสิเก มนุสฺเส เปกฺขมานา คจฺฉถ, เอวํภูเตหิ โว ตุมฺเหหิ ยํ สุตํ วา อถ วา ทิฏฺฐํ วา อจฺเฉรกํ อจฺฉริยํ, ตํ โว สนฺติเก ตาตา วาณิชา สุโณมาติ อตฺตโน วิมานสฺส อจฺฉริยภาวํ เตหิ กถาเปตุกาโม ปุจฺฉติ.

อรรถกถาแห่งคาถานั้นมีดังนี้ – บทว่า ปารํ สมุทฺทสฺส ความว่า สู่ฝั่งตรงข้ามแห่งสมุทร และสู่ทางทุรกันดารที่เป็นทะเลทรายเช่นนี้. ทางชื่อว่า เวตฺตาจร เพราะต้องยึดเถาหวายไป. ทางชื่อว่า สงฺกุปถ เพราะต้องเดินตามหลักไม้ที่ตอกไว้. ส่วนแม่น้ำทั้งหลายได้แก่แม่น้ำจันทรภาคาเป็นต้น. และภูมิประเทศที่ไม่สม่ำเสมอแห่งภูเขาทั้งหลาย. ความว่า ท่านทั้งหลายย่อมเดินทางไปสู่ทิศต่างๆ มากมายที่ทุรกันดารเช่นนี้ เพราะเหตุแห่งโภคทรัพย์. และเมื่อเดินทางไปอย่างนั้น บทว่า ปกฺขนฺทิยาน ได้แก่ แล่นเข้าไป คือเข้าไปแล้ว. สู่อาณาจักรของพระราชาเหล่าอื่น. ในที่นั้น พลางมองดูมนุษย์ชาวต่างแดน. สิ่งใดที่น่าอัศจรรย์อันพวกท่านผู้เป็นเช่นนี้ได้ฟังมาหรือได้เห็นมา. ดูก่อนพ่อค้าทั้งหลาย เราจะขอฟังสิ่งน่าอัศจรรย์นั้นจากท่าน. (เทพบุตร) มีความประสงค์จะให้พ่อค้าเหล่านั้นกล่าวถึงความน่าอัศจรรย์แห่งวิมานของตน จึงตรัสถามดังนี้.

เอวํ เทวปุตฺเตน ปุฏฺฐา วาณิชา อาหํสุ –

พวกพ่อค้าถูกเทพบุตรตรัสถามอย่างนี้แล้ว จึงได้กราบทูลว่า –

๑๒๔๐.

๑๒๔๐.

‘‘อิโตปิ อจฺเฉรตรํ กุมาร, น โน สุตํ วา อถ วาปิ ทิฏฺฐํ;

อตีตมานุสกเมว สพฺพํ, ทิสฺวา น ตปฺปาม อโนมวณฺณํ.

ข้าแต่กุมาร สิ่งที่น่าอัศจรรย์ยิ่งกว่านี้ พวกข้าพเจ้าไม่เคยได้ฟังหรือได้เห็นเลย ทุกสิ่งทุกอย่างล้วนล่วงเลยวิสัยของมนุษย์ เมื่อได้เห็นแล้ว พวกข้าพเจ้าก็ยังไม่อิ่มในสิ่งที่มีวรรณะอันประเสริฐนี้

๑๒๔๑.

๑๒๔๑.

‘‘เวหายสํ โปกฺขรญฺโญ สวนฺติ, ปหูตมลฺยา พหุปุณฺฑรีกา;

ทุมา จิเม นิจฺจผลูปปนฺนา, อตีว คนฺธา สุรภึ ปวายนฺติ.

สระโบกขรณีลอยอยู่ในอากาศ มีดอกไม้และดอกบัวขาวมากมาย ต้นไม้เหล่านี้ก็มีผลดกอยู่เป็นนิตย์ ส่งกลิ่นหอมฟุ้งขจรขจายไปอย่างยิ่ง

๑๒๔๒.

๑๒๔๒.

‘‘เวฬูริยถมฺภา [Pg.318] สตมุสฺสิตาเส, สิลาปวาฬสฺส จ อายตํสา;

มสารคลฺลา สหโลหิตงฺคา, ถมฺภา อิเม โชติรสามยาเส.

เสาแก้วไพฑูรย์สูงตระหง่านร้อยต้น มีส่วนประกอบยาวทำด้วยแก้วประพาฬและศิลา เสาเหล่านี้สำเร็จด้วยแก้วมรกต แก้วประพาฬ และแก้วทับทิม ล้วนสำเร็จด้วยแก้วอันรุ่งเรือง

๑๒๔๓.

๑๒๔๓.

‘‘สหสฺสถมฺภํ อตุลานุภาวํ, เตสูปริ สาธุมิทํ วิมานํ;

รตนนฺตรํ กญฺจนเวทิมิสฺสํ, ตปนียปฏฺเฏหิ จ สาธุฉนฺนํ.

วิมานนี้มีเสาพันต้น มีอานุภาพหาที่เปรียบมิได้ ตั้งอยู่อย่างงดงามบนเสาเหล่านั้น ระหว่างเสาประดับด้วยรัตนะ มีเวทีทองคำประกอบ ทั้งยังมุงไว้ดีแล้วด้วยแผ่นทองคำ

๑๒๔๔.

๑๒๔๔.

‘‘ชมฺโพนทุตฺตตฺตมิทํ สุมฏฺโฐ, ปาสาทโสปานผลูปปนฺโน;

ทฬฺโห จ วคฺคุ จ สุสงฺคโต จ, อตีว นิชฺฌานขโม มนุญฺโญ.

วิมานนี้เกลี้ยงเกลา ทำด้วยทองชมพูนุทอันดีเยี่ยม ประกอบด้วยพื้นและบันไดปราสาท ทั้งยังมั่นคง งดงาม กลมกลืนกันดี น่าเพ่งพิศและน่ารื่นรมย์ใจอย่างยิ่ง

๑๒๔๕.

๑๒๔๕.

‘‘รตนนฺตรสฺมึ พหุอนฺนปานํ, ปริวาริโต อจฺฉราสงฺคเณน;

มุรชอาลมฺพรตูริยฆุฏฺโฐ, อภิวนฺทิโตสิ ถุติวนฺทนาย.

ในท่ามกลางรัตนะมีข้าวและน้ำมากมาย ท่านแวดล้อมด้วยหมู่เทพธิดา มีเสียงดนตรีคือมุรธาและอาลัมพระดังกึกก้อง ท่านได้รับการสรรเสริญด้วยคำสดุดีและการนอบน้อม

๑๒๔๖.

๑๒๔๖.

‘‘โส โมทสิ นาริคณปฺปโพธโน, วิมานปาสาทวเร มโนรเม;

อจินฺติโย สพฺพคุณูปปนฺโน, ราชา ยถา เวสฺสวโณ นฬินฺยา.

ท่านนั้นย่อมบันเทิงใจ ปลุกเร้าหมู่สตรี ในปราสาทวิมานอันประเสริฐและน่ารื่นรมย์ ท่านเป็นผู้ที่คาดคิดไม่ถึง ประกอบด้วยคุณทุกอย่าง ดุจท้าวเวสสุวรรณราชในสวนนฬินี

๑๒๔๗.

๑๒๔๗.

‘‘เทโว นุ อาสิ อุทวาสิ ยกฺโข,อุทาหุ เทวินฺโท มนุสฺสภูโต;

ปุจฺฉนฺติ ตํ วาณิชา สตฺถวาหา,อาจิกฺข โก นาม ตุวํสิ ยกฺโข’’ติ.

ท่านเป็นเทวดาหรือว่าเป็นยักษ์ หรือว่าเป็นท้าวเทวราชผู้เป็นมนุษย์ พวกพ่อค้าที่เป็นนายกองเกวียนขอถามท่าน ดูก่อนยักษ์ ขอท่านจงบอกเถิดว่า ท่านคือใคร

๑๒๔๐-๒. ตตฺถ [Pg.319] กุมาราติ ปฐมวเย ฐิตตฺตา เทวปุตฺตํ อาลปติ. สพฺพนฺติ เทวปุตฺตํ ตสฺส วิมานปฏิพทฺธญฺจ สนฺธาย วทติ. โปกฺขรญฺโญติ โปกฺขรณิโย. สตมุสฺสิตาเสติ สตรตนุพฺเพธา. สิลาปวาฬสฺสาติ สิลาย ปวาฬสฺส จ, สิลามยา ปวาฬมยาติ อตฺโถ. อายตํสาติ ทีฆํสา. อถ วา อายตา หุตฺวา อฏฺฐโสฬสทฺวตฺตึสาทิอํสวนฺโต.

ในคาถาเหล่านั้น บทว่า กุมาร เป็นการเรียกเทพบุตร เพราะตั้งอยู่ในปฐมวัย บทว่า สพฺพํ ท่านกล่าวหมายเอาเทพบุตรและสมบัติอันเนื่องด้วยวิมานของเทพบุตรนั้น บทว่า โปกฺขรญฺโญ คือ สระโบกขรณีทั้งหลาย บทว่า สตมุสฺสิตาเส คือ สูงร้อยศอก บทว่า สิลาปวาฬสฺส คือ ด้วยแก้วผลึกและด้วยปะการัง อธิบายว่า แล้วด้วยแก้วผลึก แล้วด้วยปะการัง บทว่า อายตํสา คือ มีเหลี่ยมยาว อีกอย่างหนึ่ง คือ เป็นของยาว มีส่วนคือแปดเหลี่ยม สิบหกเหลี่ยม สามสิบสองเหลี่ยมเป็นต้น

๑๒๔๒. เตสูปรีติ เตสํ ถมฺภานํ อุปริ. สาธุมิทนฺติ สุนฺทรํ อิทํ ตว วิมานํ. รตนนฺตรนฺติ รตนนฺตรวนฺตํ, ภิตฺติถมฺภโสปานาทีสุ นานาวิเธหิ อญฺเญหิ รตเนหิ ยุตฺตํ. กญฺจนเวทิมิสฺสนฺติ สุวณฺณมยาย เวทิกาย สหิตํ ปริกฺขิตฺตํ. ตปนียปฏฺเฏหิ จ สาธุฉนฺนนฺติ ตปนียมเยหิ อเนกรตนมเยหิ จ ฉทเนหิ ตตฺถ ตตฺถ สุฏฺฐุ ฉาทิตํ.

๑๒๔๒. บทว่า เตสูปริ คือ เบื้องบนแห่งเสาเหล่านั้น บทว่า สาธุมิทํ คือ วิมานนี้ของท่านงดงาม บทว่า รตนนฺตรํ คือ ประกอบด้วยรัตนะต่างๆ คือ ประกอบด้วยรัตนะอื่นๆ ชนิดต่างๆ ในฝา เสา และบันไดเป็นต้น บทว่า กญฺจนเวทิมิสฺสํ คือ พร้อมแล้วด้วยเวทิกาอันแล้วด้วยทอง แวดล้อมแล้ว บทว่า ตปนียปฏฺเฐหิ จ สาธุฉนฺนํ คือ มุงไว้ดีแล้วในที่นั้นๆ ด้วยเครื่องมุงอันแล้วด้วยทองและแล้วด้วยรัตนะหลายชนิด

๑๒๔๔. ชมฺโพนทุตฺตตฺตมิทนฺติ อิทํ ตว วิมานํ เยภุยฺเยน อุตฺตตฺตชมฺพุนทภาสุรํ. สุมฏฺโฐ ปาสาทโสปานผลูปปนฺโนติ ตสฺส จ โส โส ปเทโส สุมฏฺโฐ สุฏฺฐุ มชฺชิโต, เตหิ เตหิ อนนฺตรปาสาเทหิ โสปานวิเสเสหิ รมณีเยหิ ผลเกหิ จ ยุตฺโต. ทฬฺโหติ ถิโร. วคฺคูติ อภิรูโป สมุคฺคโต. สุสงฺคโตติ สุฏฺฐุ สงฺคตาวยโว อญฺญมญฺญานุรูปปาสาทาวยโว. อตีว นิชฺฌานขโมติ ปภสฺสรภาเวปิ อติวิย โอโลกนกฺขโม. มนุญฺโญติ มโนรโม.

๑๒๔๔. บทว่า ชมฺโพนทุตฺตตฺตมิทํ คือ วิมานนี้ของท่าน โดยมากมีรัศมีรุ่งเรืองดุจทองชมพูนุทที่หลอมแล้ว บทว่า สุมฏฺโฐ ปาสาทโสปานผลูปปนฺโน คือ และประเทศนั้นๆ แห่งวิมานนั้นเกลี้ยงเกลาดี ขัดดีแล้ว ประกอบด้วยปราสาทในระหว่างๆ เหล่านั้น ด้วยบันไดพิเศษ และด้วยแผ่นกระดานอันน่ารื่นรมย์ บทว่า ทโฬ คือ มั่นคง บทว่า วคฺคู คือ งดงามยิ่ง สูงเด่น บทว่า สุสงฺคโต คือ มีส่วนประกอบเข้ากันดี มีส่วนประกอบของปราสาทสมควรแก่กันและกัน บทว่า อติว นิชฺฌานขโม คือ แม้จะมีความรุ่งเรือง ก็ควรแก่การเพ่งดูยิ่งนัก บทว่า มนุญฺโญ คือ น่ารื่นรมย์ใจ

๑๒๔๕. รตนนฺตรสฺมินฺติ รตนมเย, รตนภูเต วา สารภูเต วิมานสฺส อพฺภนฺตเร. พหุอนฺนปานนฺติ เปสลํ ปหูตํ อนฺนญฺจ ปานญฺจ วิชฺชติ, อุปลพฺภตีติ อธิปฺปาโย. มุรชอาลมฺพรตูริยฆุฏฺโฐติ มุทิงฺคานํ อาลมฺพรานํ อวสิฏฺฐตูริยานญฺจ สทฺเทหิ นิจฺจโฆสิโต. อภิวนฺทิโตสีติ นมสฺสิโต, โถมิโต วา อสิ. เตนาห ‘‘ถูติวนฺทนายา’’ติ.

๑๒๔๕. บทว่า รตนนฺตรสฺมึ คือ ภายในวิมานอันแล้วด้วยรัตนะ หรือที่เป็นรัตนะ เป็นสาระ บทว่า พหุอนฺนปานํ มีความประสงค์ว่า ข้าวและน้ำอันน่ารักใคร่มากมายมีอยู่, หาได้ บทว่า มุรชอาลมฺพรตูริยฆุฏฺโฐ คือ กึกก้องอยู่เป็นนิตย์ด้วยเสียงของกลองมุทิงค์ กลองอาลัมพระ และดุริยางค์ที่เหลือ บทว่า อภิวนฺทิโตสิ คือ ท่านเป็นผู้อันเขานอบน้อมแล้ว หรือสรรเสริญแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ถูติวนฺทนายา ดังนี้

๑๒๔๖. อจินฺติโยติ อจินฺเตยฺยานุภาโว. นฬินฺยาติ เอวํนามเก กีฬนฏฺฐาเน ยถา เวสฺสวโณ มหาราชา, เอวํ ตฺวํ โมทสีติ โยชนา.

๑๒๔๖. บทว่า อจินฺติโย คือ มีอานุภาพอันคิดไม่ได้ บทว่า นฬินฺยา มีการประกอบความว่า ท้าวเวสสวัณมหาราชย่อมทรงบันเทิงในสถานที่เล่นชื่อนฬินีฉันใด ท่านก็ย่อมบันเทิงฉันนั้น

๑๒๔๗. อาสีติ [Pg.320] อสิ ภวสิ. เทวินฺโทติ สกฺโก เทวราชา. มนุสฺสภูโตติ มนุสฺเสสุ ภูโต มนุสฺสชาติโก. ยกฺโขติ เทวาทิภาวํ ปุจฺฉิตฺวาปิ ยกฺขภาวํ อาสงฺกนฺตา วทนฺติ.

๑๒๔๗. บทว่า อาสิ คือ ท่านเป็น บทว่า เทวินฺโท คือ ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพ บทว่า มนุสฺสภูโต คือ เกิดในหมู่มนุษย์ มีชาติเป็นมนุษย์ บทว่า ยกฺโข นี้ แม้จะถามถึงความเป็นเทพเป็นต้นแล้ว ก็ยังกล่าวเพราะสงสัยในความเป็นยักษ์ (เทพ)

อิทานิ โส เทวปุตฺโต อตฺตานํ ชานาเปนฺโต –

บัดนี้ เทพบุตรนั้น เมื่อจะประกาศตนให้ทราบ จึงได้กล่าวว่า –

๑๒๔๘.

๑๒๔๘.

‘‘เสรีสโก นาม อหมฺหิ ยกฺโข, กนฺตาริโย วณฺณุปถมฺหิ คุตฺโต;

อิมํ ปเทสํ อภิปาลยามิ, วจนกโร เวสฺสวณสฺส รญฺโญ’’ติ. –

เราเป็นยักษ์ชื่อเสรีสกะ เป็นผู้รักษาในทางกันดาร คุ้มครองในเส้นทางของพ่อค้า เราอภิบาลประเทศนี้ เป็นผู้ทำตามรับสั่งของท้าวเวสสวัณมหาราช

อาห. ตตฺถ อหมฺหี ยกฺโขติ อหํ ยกฺโข อมฺหิ. กนฺตาริโยติ อารกฺขณตฺถํ กนฺตาเร นิยุตฺโต. คุตฺโตติ โคปโก. เตนาห ‘‘อภิปาลยามี’’ติ.

ได้กล่าวแล้ว ในคาถานั้น บทว่า อหํหิ ยกฺโข คือ เราเป็นยักษ์ บทว่า กนฺตาริโย คือ ได้รับแต่งตั้งในทางกันดารเพื่อรักษา บทว่า คุตฺโต คือ ผู้รักษา เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า อภิปาลยามิ

อิทานิ วาณิชา ตสฺส กมฺมาทีนิ ปุจฺฉนฺตา อาหํสุ –

บัดนี้ พวกพ่อค้า เมื่อจะถามถึงกรรมเป็นต้นของเทพบุตรนั้น จึงได้กล่าวว่า –

๑๒๔๙.

๑๒๔๙.

‘‘อธิจฺจลทฺธํ ปริณามชํ เต, สยํกตํ อุทาหุ เทเวหิ ทินฺนํ;

ปุจฺฉนฺติ ตํ วาณิชา สตฺถวาหา, กถํ ตยา ลทฺธมิทํ มนุญฺญ’’นฺติ.

สมบัติอันน่ารื่นรมย์นี้ ท่านได้มาโดยบังเอิญ หรือเกิดจากผลของกาล หรือท่านทำเอง หรือว่าเทวดาให้ พวกพ่อค้าเกวียนขอถามท่านว่า ท่านได้สมบัติอันน่ารื่นรมย์นี้มาอย่างไร

ตตฺถ อธิจฺจลทฺธนฺติ อธิจฺจสมุปฺปตฺติกํ, ยทิจฺฉกํ ลทฺธนฺติ อตฺโถ. ปริณามชํ เตติ นิยติสงฺคติภาวปริณตํ, กาลปริณตํ วา. สยํกตนฺติ ตยา สยเมว กตํ, เทวิทฺธิยา ตยา สยเมว นิพฺพตฺติตนฺติ อตฺโถ. อุทาหุ เทเวหิ ทินฺนนฺติ ตยา อาราธิเตหิ เทเวหิ ปสาทวเสน นิสฺสฏฺฐํ.

ในคาถานั้น บทว่า อธิจฺจลทฺธํ อธิบายว่า เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นโดยไม่มีเหตุ ได้มาตามความปรารถนา บทว่า ปริณามชํ เต คือ เกิดจากการน้อมไปตามภาวะคือความเที่ยงและชาติ หรือเกิดจากการน้อมไปตามกาล บทว่า สยํกตํ อธิบายว่า ท่านทำเอง ท่านบันดาลให้เกิดขึ้นเองด้วยฤทธิ์ของเทพ บทว่า อุทาหุ เทเวหิ ทินฺนํ คือ อันเทวดาที่ท่านทำให้ยินดีแล้วสละให้ด้วยกำลังแห่งความเลื่อมใส

อิทานิ เทวปุตฺโต จตุโรปิ ปกาเร ปฏิกฺขิปิตฺวา ปุญฺญเมว อปทิสนฺโต –

บัดนี้ เทพบุตรปฏิเสธเหตุทั้งสี่ประการแล้ว เมื่อจะชี้แจงถึงบุญเท่านั้น จึงได้กล่าวคาถาว่า –

๑๒๕๐.

๑๒๕๐.

‘‘นาธิจฺจลทฺธํ น ปริณามชํ เม, น สยํกตํ น หิ เทเวหิ ทินฺนํ;

สเกหิ กมฺเมหิ อปาปเกหิ, ปุญฺเญหิ เม ลทฺธมิทํ มนุญฺญ’’นฺติ. –

สมบัติอันน่ารื่นรมย์นี้ เราไม่ได้มาโดยบังเอิญ ไม่ได้เกิดจากผลของกาล เราไม่ได้ทำเอง และเทวดาก็ไม่ได้ให้ แต่เราได้มาด้วยกรรมทั้งหลายของตนอันไม่มีบาป คือด้วยบุญทั้งหลาย

คาถมาห.

ได้กล่าวคาถา

ตํ [Pg.321] สุตฺวา วาณิชา ปุน ‘‘นาธิจฺจลทฺธ’’นฺติ คาถายํ ปุญฺญาธิกเมว เต จตุโร ปกาเร อาโรเปตฺวา ปุญฺญสฺส จ สรูปํ ปุจฺฉึสุ –

พวกพ่อค้าได้ฟังดังนั้นแล้ว จึงยกเหตุ 4 ประการนั้นขึ้นไว้ในคาถาว่า นาธิจฺจลทฺธํ อีก โดยถือเอาความเป็นใหญ่แห่งบุญเท่านั้น แล้วได้ถามถึงสภาวะของบุญนั้นว่า –

๑๒๕๑.

๑๒๕๑.

‘‘กึ เต วตํ กึ ปน พฺรหฺมจริยํ, กิสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก;

ปุจฺฉนฺติ ตํ วาณิชา สตฺถวาหา, กถํ ตยา ลทฺธมิทํ วิมาน’’นฺติ.

อะไรคือวัตรของท่าน อะไรคือพรหมจรรย์ของท่าน นี้เป็นวิบากแห่งกรรมดีอะไรที่ท่านประพฤติแล้ว พวกพ่อค้าเกวียนขอถามท่านว่า ท่านได้วิมานนี้มาอย่างไร

ตตฺถ วตนฺติ วตสมาทานํ. พฺรหฺมจริยนฺติ เสฏฺฐจริยํ.

ในคาถานั้น บทว่า วตํ คือ การสมาทานวัตร บทว่า พฺรหฺมจริยํ คือ การประพฤติอันประเสริฐ

ปุน เทวปุตฺโต เต ปฏิกฺขิปิตฺวา อตฺตานํ ยถูปจิตํ ปุญฺญญฺจ ทสฺเสนฺโต –

อีกครั้งหนึ่ง เทพบุตรปฏิเสธเหตุเหล่านั้นแล้ว เมื่อจะแสดงตนและบุญที่ตนได้สั่งสมไว้ จึงได้กล่าวว่า –

๑๒๕๒.

๑๒๕๒.

‘‘มมํ ปายาสีติ อหุ สมญฺญา, รชฺชํ ยทา การยึ โกสลานํ;

นตฺถิกทิฏฺฐิ กทริโย ปาปธมฺโม, อุจฺเฉทวาที จ ตทา อโหสึ.

เรามีชื่อว่าปายาสิ ในครั้งที่เราปกครองแคว้นโกศล ในครั้งนั้น เราเป็นนัตถิกทิฏฐิ เป็นคนตระหนี่ มีธรรมอันลามก และเป็นอุจเฉทวาที

๑๒๕๓.

๑๒๕๓.

‘‘สมโณ จ โข อาสิ กุมารกสฺสโป, พหุสฺสุโต จิตฺตกถี อุฬาโร;

โส เม ตทา ธมฺมกถํ อภาสิ, ทิฏฺฐิวิสูกานิ วิโนทยี เม.

ก็มีสมณะรูปหนึ่งชื่อว่ากุมารกัสสปะ เป็นพหูสูต มีวาทะอันวิจิตร เป็นผู้ประเสริฐ ท่านได้แสดงธรรมกถาแก่เราในครั้งนั้น ได้บรรเทาทิฏฐิอันเป็นข้าศึกของเรา

๑๒๕๔.

๑๒๕๔.

‘‘ตาหํ ตสฺส ธมฺมกถํ สุณิตฺวา, อุปาสกตฺตํ ปฏิเวทยิสฺสํ;

ปาณาติปาตา วิรโต อโหสึ, โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยิสฺสํ;

อมชฺชโป โน จ มุสา อภาณึ, สเกน ทาเรน จ อโหสึ ตุฏฺโฐ.

เรานั้นได้ฟังธรรมกถาของท่านแล้ว ได้ปฏิญาณตนเป็นอุบาสก เราได้เป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต ได้เว้นขาดจากอทินนาทานในโลก ไม่ดื่มน้ำเมา และไม่กล่าวคำมุสา และได้เป็นผู้ยินดีด้วยภรรยาของตน

๑๒๕๕.

๑๒๕๕.

‘‘ตํ [Pg.322] เม วตํ ตํ ปน พฺรหฺมจริยํ, ตสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก;

เตเหว กมฺเมหิ อปาปเกหิ, ปุญฺเญหิ เม ลทฺธมิทํ วิมาน’’นฺติ. –

นั่นคือวัตรของเรา นั่นคือพรหมจรรย์ของเรา นี้เป็นวิบากแห่งกรรมดีนั้นที่ประพฤติแล้ว เราได้วิมานนี้มาด้วยกรรมทั้งหลายอันไม่มีบาป คือด้วยบุญเหล่านั้นนั่นเอง

อาห. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

ได้กล่าวแล้ว เนื้อความนั้นเป็นเรื่องที่เข้าใจได้ง่ายอยู่แล้ว

อถ วาณิชา เทวปุตฺตํ วิมานญฺจสฺส ปจฺจกฺขโต ทิสฺวา กมฺมผลํ สทฺทหิตฺวา อตฺตโน กมฺมผเล สทฺธํ ปเวเทนฺตา –

ครั้งนั้น พวกพ่อค้าได้เห็นเทพบุตรและวิมานของท่านโดยประจักษ์แล้ว ได้เชื่อซึ่งผลแห่งกรรม เมื่อจะประกาศศรัทธาของตนในผลแห่งกรรม จึงได้กล่าวว่า –

๑๒๕๖.

๑๒๕๖.

‘‘สจฺจํ กิราหํสุ นรา สปญฺญา, อนญฺญถา วจนํ ปณฺฑิตานํ;

ยหึ ยหึ คจฺฉติ ปุญฺญกมฺโม, ตหึ ตหึ โมทติ กามกามี.

ได้ยินว่า นรชนผู้มีปัญญาได้กล่าวคำจริงไว้แล้ว คำของบัณฑิตทั้งหลายย่อมไม่เป็นอื่น ผู้มีบุญกรรมปรารถนาในกาม ไปในที่ใดๆ ย่อมบันเทิงในที่นั้นๆ

๑๒๕๗.

๑๒๕๗.

‘‘ยหึ ยหึ โสกปริทฺทโว จ, วโธ จ พนฺโธ จ ปริกฺกิเลโส;

ตหึ ตหึ คจฺฉติ ปาปกมฺโม, น มุจฺจติ ทุคฺคติยา กทาจี’’ติ. –

ความโศกและความคร่ำครวญก็ดี การฆ่าและการจองจำและความเดือดร้อนก็ดี มีอยู่ในที่ใดๆ คนมีบาปกรรมย่อมไปสู่ที่นั้นๆ, ย่อมไม่พ้นจากทุคติได้ในกาลไหนๆ

คาถาทฺวยํ อโวจุํ. ตตฺถ โสกปริทฺทโวติ โสโก จ ปริเทโว จ. ปริกฺกิเลโสติ วุตฺตา อนตฺถุปฺปตฺติ.

(พวกพ่อค้า) ได้กล่าวคาถา 2 บท. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า โสกปริทฺทโว ได้แก่ ความโศกและความคร่ำครวญ. บทว่า ปริกฺกิเลโส ได้แก่ ความเกิดขึ้นแห่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ที่กล่าวแล้ว.

เอวํ เตสุ กเถนฺเตสุเยว วิมานทฺวาเร สิรีสรุกฺขโต ปริปาเกน มุตฺตพนฺธนา ปริปกฺกา สิปาฏิกา ปติ, เตน เทวปุตฺโต สปริชโน โทมนสฺสปฺปตฺโต อโหสิ. ตํ ทิสฺวา วาณิชา –

เมื่อพวกพ่อค้าเหล่านั้นกำลังกล่าวอยู่อย่างนั้นนั่นเทียว ฝักต้นซึกที่สุกงอมหลุดจากขั้วเพราะความแก่จัด ได้ตกลงจากต้นซึกที่ประตูวิมาน, เพราะเหตุนั้น เทพบุตรพร้อมด้วยบริวารจึงเกิดความโทมนัส. พวกพ่อค้าเห็นดังนั้นแล้ว (จึงกล่าวว่า) –

๑๒๕๘.

๑๒๕๘.

‘‘สมฺมูฬฺหรูโปว ชโน อโหสิ, อสฺมึ มุหุตฺเต กลลีกโตว;

ชนสฺสิมสฺส ตุยฺหญฺจ กุมาร, อปฺปจฺจโย เกน นุ โข อโหสี’’ติ. –

หมู่ชนเป็นประดุจผู้หลงใหลไปหมดสิ้น ในขณะนี้ก็เป็นประดุจถูกทำให้ขุ่นมัว, ดูก่อนกุมาร ความไม่สบายใจได้เกิดขึ้นแก่หมู่ชนนี้และแก่ท่าน เพราะเหตุไรหนอ

คาถมาหํสุ. ตตฺถ สมฺมูฬฺหรูโปวาติ โสกวเสน สพฺพโส มูฬฺหสภาโว วิย. ชโนติ เทวชโน. อสฺมึ มุหุตฺเตติ อิมสฺมึ มุหุตฺตมตฺเต[Pg.323]. กลลีกโตติ กลลํ วิย กโต, กลลนิสฺสิตอุทกีภูโต วิย อาวิโลติ อธิปฺปาโย. ชนสฺสิมสฺส ตุยฺหญฺจาติ อิมสฺส ตว ปริชนสฺส ตุยฺหญฺจ. อปฺปจฺจโยติ โทมนสฺสํ.

(พวกพ่อค้า) ได้กล่าวคาถา. ในคาถานั้น บทว่า สมฺมูฬฺหรูโปว ความว่า เป็นประดุจผู้มีสภาพหลงใหลโดยประการทั้งปวงด้วยอำนาจแห่งความโศก. บทว่า ชโน ได้แก่ หมู่เทพบริวาร. บทว่า อสฺมึ มุหุตฺเต ได้แก่ ในขณะเพียงเท่านี้. บทว่า กลลีกโต อธิบายว่า ถูกทำให้เป็นประดุจเปือกตม คือเป็นประดุจน้ำที่อาศัยเปือกตมแล้วขุ่นมัว. บทว่า ชนสฺสิมสฺส ตุยฺหญฺจ ได้แก่ แก่บริวารของท่านนี้และแก่ท่าน. บทว่า อปฺปจฺจโย ได้แก่ ความโทมนัส.

ตํ สุตฺวา เทวปุตฺโต –

เทพบุตรได้ฟังคำนั้นแล้ว (จึงกล่าวว่า) –

๑๒๕๙.

๑๒๕๙.

‘‘อิเม จ สิรีสวนา ตาตา, ทิพฺพา คนฺธา สุรภี สมฺปวนฺติ;

เต สมฺปวายนฺติ อิมํ วิมานํ, ทิวา จ รตฺโต จ ตมํ นิหนฺตฺวา.

ดูก่อนพ่อทั้งหลาย กลิ่นทิพย์อันหอมหวนเหล่านี้จากป่าไม้ซึกย่อมฟุ้งไป, กลิ่นทิพย์เหล่านั้นกำจัดความมืดแล้ว ย่อมฟุ้งไปทั่ววิมานนี้ทั้งกลางวันและกลางคืน.

๑๒๖๐.

๑๒๖๐.

‘‘อิเมสญฺจ โข วสฺสสตจฺจเยน, สิปาฏิกา ผลติ เอกเมกา;

มานุสฺสกํ วสฺสสตํ อตีตํ, ยทคฺเค กายมฺหิ อิธูปปนฺโน.

ก็โดยล่วงไปร้อยปี ฝักของต้นซึกเหล่านี้ย่อมหล่นลงฝักหนึ่งๆ, ร้อยปีของมนุษย์ได้ล่วงไปแล้ว จำเดิมแต่กาลที่เรามาอุบัติในกายนี้ในที่นี้.

๑๒๖๑.

๑๒๖๑.

‘‘ทิสฺวานหํ วสฺสสตานิ ปญฺจ,อสฺมึ วิมาเน ฐตฺวาน ตาตา;

อายุกฺขยา ปุญฺญกฺขยา จวิสฺสํ,เตเนว โสเกน ปมุจฺฉิโตสฺมี’’ติ. – อาห;

(เทพบุตร) กล่าวว่า "ดูก่อนพ่อทั้งหลาย เราเห็นแล้วว่า เราดำรงอยู่ในวิมานนี้ครบห้าร้อยปีแล้ว จักต้องจุติเพราะสิ้นอายุและสิ้นบุญ, เพราะความโศกนั้นนั่นเทียว เราจึงสลบไป"

๑๒๕๖. ตตฺถ สิรีสวนาติ สิรีสวิปินโต. ตาตาติ วาณิเช อาลปติ. อิเม ตุมฺหากํ มยฺหญฺจ ปจฺจกฺขภูตา ทิพฺพา คนฺธา สุรภี อติวิย สุคนฺธาเยว สมนฺตโต ปวนฺติ ปวายนฺติ. เต ทิพฺพา คนฺธา เอวํ วายนฺตา อิมํ วิมานํ สมฺปวายนฺติ สมฺมเทว คนฺธํ คาหาเปนฺติ, น เกวลํ สมฺปวายนเมว, อถ โข อตฺตโน ปภาย ตมมฺปิ นิหนฺติ. เตนาห ‘‘ทิวา จ รตฺโต จ ตมํ นิหนฺตฺวา’’ติ.

๑๒๕๖. ในคาถานั้น บทว่า สิรีสวนา ได้แก่ จากป่าไม้ซึก. บทว่า ตาตา เป็นคำเรียกพวกพ่อค้า. กลิ่นทิพย์อันหอมหวนเหล่านี้ที่ปรากฏแก่ตาของพวกท่านและของเรา เป็นกลิ่นที่หอมยิ่งนักนั่นเทียว ย่อมฟุ้งไปโดยรอบ. กลิ่นทิพย์เหล่านั้นเมื่อฟุ้งไปอย่างนี้ ย่อมฟุ้งไปทั่ววิมานนี้ ทำให้สูดดมกลิ่นได้เป็นอย่างดี, มิใช่เพียงแต่ฟุ้งไปทั่วเท่านั้น แต่ทว่าย่อมกำจัดแม้ซึ่งความมืดด้วยรัศมีของตน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ทิวา จ รตฺโต จ ตมํ นิหนฺตฺวา" (กำจัดความมืดทั้งกลางวันและกลางคืน).

๑๒๖๐-๖๑. อิเมสนฺติ สิรีสานํ. สิปาฏิกาติ ผลกุฏฺฐิลิกา. ผลตีติ ปจฺจิตฺวา วณฺฏโต มุจฺจติ, ปุฏเภทํ วา ปตฺวา สิสฺสติ. มานุสฺสกํ วสฺสสตํ อตีตนฺติ ยสฺมา วสฺสสตสฺส อจฺจเยน อิมสฺส สิรีสสฺส สิปาฏิกา ผลติ, อยญฺจ ผลิตา, ตสฺมา มยฺหํ มานุสฺสกํ วสฺสสตํ อตีตํ. ยทคฺเค ยโต ปฏฺฐาย, กายมฺหิ อิธ อิมสฺมึ เทวนิกาเย อุปปนฺโน [Pg.324] นิพฺพตฺโต. มยฺหญฺจ เทวคณนาย ปญฺจ วสฺสสตานิ อายุ, ตสฺมา ขียติ เม อายูติ โสกวเสน สมฺปมูฬฺโหติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘ทิสฺวานหํ วสฺสสตานิ ปญฺจ…เป… เตเนว โสเกน ปมุจฺฉิโตสฺมี’’ติ.

บทว่า อิเมสํ ได้แก่ แห่งต้นซึกทั้งหลาย. บทว่า สิปาฏิกา ได้แก่ ฝักผล. บทว่า ผลติ ความว่า สุกแล้วย่อมหลุดจากขั้ว หรือถึงการแตกแห่งฝักแล้วยังคงเหลืออยู่. บทว่า มานุสฺสกํ วสฺสสตํ อตีตํ ความว่า เพราะเหตุว่าโดยล่วงไปร้อยปี ฝักของต้นซึกนี้ย่อมหล่น และฝักนี้ก็หล่นแล้ว เพราะเหตุนั้น ร้อยปีของมนุษย์สำหรับเราได้ล่วงไปแล้ว. บทว่า ยทคฺเค คือ จำเดิมแต่กาลใด เราบังเกิดแล้วในกายนี้ ในหมู่เทพนี้. และเรามีอายุห้าร้อยปีโดยการนับของเทพ เพราะเหตุนั้น (เทพบุตร) แสดงว่า "อายุของเราย่อมสิ้นไป" จึงหลงใหลอย่างยิ่งด้วยอำนาจแห่งความโศก. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ทิสฺวานหํ วสฺสสตานิ ปญฺจ...ฯลฯ...เตเนว โสเกน ปมุจฺฉิโตสฺมิ" (เราเห็นแล้วว่า...ห้าร้อยปี...ฯลฯ...เพราะความโศกนั้นนั่นเทียว เราจึงสลบไป).

อถ นํ วาณิชา สมสฺสาเสนฺโต –

ครั้งนั้น พวกพ่อค้าเมื่อจะปลอบโยนเทพบุตรนั้น (จึงกล่าวว่า) –

๑๒๖๒.

๑๒๖๒.

‘‘กถํ นุ โสเจยฺย ตถาวิโธ โส, ลทฺธา วิมานํ อตุลํ จิราย;

เย จาปิ โข อิตฺตรมุปปนฺนา, เต นูน โสเจยฺยุํ ปริตฺตปุญฺญา’’ติ. –

ท่านผู้เช่นนั้น ได้วิมานที่หาที่เปรียบมิได้เป็นเวลานาน จะพึงโศกเศร้าได้อย่างไรหนอ, ก็ส่วนชนเหล่าใดแลที่บังเกิดมาชั่วคราว เป็นผู้มีบุญน้อย ชนเหล่านั้นแน่นอนพึงโศกเศร้า

อาหํสุ. ตตฺถ ยาทิเสหิ อปฺปายุเกหิ มรณํ ปฏิจฺจ โสจิตพฺพํ สิยา, ตาทิโส ปน เอวํ ทิพฺพานุภาวสมฺปนฺโน นวุติวสฺสสตสหสฺสายุโก กถํ นุ โสเจยฺย, น โสจิตพฺพเมวาติ อธิปฺปาโย.

(พวกพ่อค้า) ได้กล่าวแล้ว. ในคาถานั้น อธิบายว่า บุคคลผู้มีอายุน้อยเช่นใด พึงโศกเศร้าเพราะอาศัยความตาย, แต่ท่านผู้สมบูรณ์ด้วยอานุภาพทิพย์อย่างนี้ มีอายุเก้าล้านปี จะพึงโศกเศร้าได้อย่างไรหนอ, ไม่ควรโศกเศร้าเลยนั่นเทียว.

เทวปุตฺโต ตตฺตเกเนว สมสฺสาเสตฺวา เตสํ วจนํ สมฺปฏิจฺฉนฺโต เตสญฺจ อุปเทสํ เทนฺโต –

เทพบุตรได้ความเบาใจด้วยคำเพียงเท่านั้น เมื่อจะรับคำของพ่อค้าเหล่านั้น และเมื่อจะให้คำแนะนำแก่พวกเขา (จึงกล่าวว่า) –

๑๒๖๓.

๑๒๖๓.

‘‘อนุจฺฉวึ โอวทิยญฺจ เมตํ, ยํ มํ ตุมฺเห เปยฺยวาจํ วเทถ;

ตุมฺเห จ โข ตาตา มยานุคุตฺตา, เยหิจฺฉกํ เตน ปเลถ โสตฺถิ’’นฺติ. –

คำที่พวกท่านกล่าวคำอันเป็นที่รักแก่เรานี้ เป็นคำที่สมควรและเป็นคำสอนแก่เรา, ดูก่อนพ่อทั้งหลาย ก็พวกท่านอันเราคุ้มครองแล้ว เพราะเหตุนั้น จงไปตามที่ปรารถนาโดยสวัสดิภาพเถิด

คาถมาห. ตตฺถ อนุจฺฉวินฺติ อนุจฺฉวิกํ, ตุมฺหากเมว ตํ ยุตฺตรูปํ. โอวทิยญฺจ เมตนฺติ เม มยฺหํ ตุมฺเหหิ โอวทิยํ โอวาทวเสน วตฺตพฺพเมตํ. ยํ ยสฺมา, มํ มยฺหํ, ตุมฺเห ‘‘กถํ นุ โสเจยฺย’’นฺติอาทินา เปยฺยวาจํ ปิยวจนํ วเทถ. ยํ วา เปยฺยวาจาย วทนํ กถนํ, ตํ ตุมฺหากเมว อนุจฺฉวิกนฺติ โยชนา. อถ วา ยํ ยสฺมา ตุมฺเห เปยฺยวาจํ วเทถ, ตสฺมา อนุจฺฉวิกํ โอวทิยญฺจ โอวทิตพฺพํ โอวาทานุรูปํ กาตพฺพญฺจ เม มยา กตํ, กึ ปน ตนฺติ อาห ‘‘ตุมฺเห จ โข ตาตา’’ติอาทิ. ตตฺถ มยานุคุตฺตาติ อิมสฺมึ อมนุสฺสปริคฺคเห มรุกนฺตาเร ยาว กนฺตาราติกฺกมา มยา อนุคุตฺตา รกฺขิตา, เยนิจฺฉกํ ยถารุจิเตน, โสตฺถึ เขเมน, ปเลถ คจฺฉถาติ อตฺโถ.

(เทพบุตร) ได้กล่าวคาถา. ในคาถานั้น บทว่า อนุจฺฉวึ ได้แก่ สมควร, คำนั้นสมควรแก่พวกท่านนั่นเทียว. บทว่า โอวทิยญฺจ เมตํ ได้แก่ นี้เป็นคำที่พวกท่านพึงกล่าวแก่เราโดยความเป็นโอวาท. เพราะเหตุที่พวกท่านกล่าวคำอันเป็นที่รักแก่เราด้วยคำเป็นต้นว่า "กถํ นุ โสเจยฺย". หรือว่า การกล่าวคำอันเป็นที่รักใด การกล่าวนั้นสมควรแก่พวกท่านนั่นเทียว นี้เป็นการประกอบความ. อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่พวกท่านกล่าวคำอันเป็นที่รัก เพราะเหตุนั้น กิจที่สมควรและพึงกระทำตามโอวาท อันเราได้กระทำแล้ว, กิจนั้นคืออะไรเล่า? ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ตุมฺเห จ โข ตาตา". ในบทนั้น บทว่า มยานุคุตฺตา ความว่า ในกันดารอันเป็นที่อยู่ของอมนุษย์นี้ จนกว่าจะล่วงพ้นกันดาร พวกท่านอันเราคุ้มครองรักษาแล้ว, ความหมายคือ จงไปตามที่ปรารถนาโดยสวัสดิภาพ.

อถ วาณิชา กตญฺญุภาวํ ปกาเสนฺตา –

ครั้งนั้น พวกพ่อค้าเมื่อจะประกาศความเป็นผู้กตัญญู (จึงกล่าวว่า) –

๑๒๖๔.

๑๒๖๔.

‘‘คนฺตฺวา [Pg.325] มยํ สินฺธุโสวีรภูมึ, ธนตฺถิกา อุทฺทยํ ปตฺถยานา;

ยถาปโยคา ปริปุณฺณจาคา, กาหาม เสรีสมหํ อุฬารนฺติ. –

พวกข้าพเจ้าเป็นผู้ต้องการทรัพย์ ปรารถนาผลกำไร เมื่อไปถึงแคว้นสินธุและโสวีระแล้ว จักเป็นผู้มีความเพียรตามที่ปฏิญาณไว้ มีการบริจาคอย่างสมบูรณ์ และจักกระทำการบูชาต้นซึกอันยิ่งใหญ่

คาถมาหํสุ. ตตฺถ ยถาปโยคาติ อิทานิ กตปฏิญฺญานุรูปปโยคา. ปริปุณฺณจาคาติ สมตฺตจาคา, อุฬารสฺส มหสฺส ปริยตฺตปริจฺจาคา. มหนฺติ อุสฺสวปูชํ.

(พวกพ่อค้า) ได้กล่าวคาถา. ในคาถานั้น บทว่า ยถาปโยคา ได้แก่ เป็นผู้มีความเพียรสมควรแก่ปฏิญญาที่ทำไว้บัดนี้. บทว่า ปริปุณฺณจาคา ได้แก่ เป็นผู้มีการบริจาคอย่างสมบูรณ์ คือเป็นผู้มีการบริจาคที่สามารถเพื่อการบูชาอันยิ่งใหญ่. บทว่า มหํ ได้แก่ ซึ่งการบูชาในงานมหรสพ.

ปุน เทวปุตฺโต มหกรณํ ปฏิกฺขิปนฺโต กตฺตพฺเพสุ จ เต นิโยเชนฺโต –

อีกครั้งหนึ่ง เทพบุตรเมื่อจะห้ามการทำมหกรรมบูชา และเมื่อจะชักชวนพ่อค้าเหล่านั้นในกิจที่ควรทำ (จึงกล่าวว่า) –

๑๒๖๕.

๑๒๖๕.

‘‘มา เจว เสรีสมหํ อกตฺถ, สพฺพญฺจ โว ภวิสฺสติ ยํ วเทถ;

ปาปานิ กมฺมานิ วิวชฺชยาถ, ธมฺมานุโยคญฺจ อธิฏฺฐหาถา’’ติ. –

ท่านทั้งหลายอย่าได้ทำการบูชาต้นซึกเลย และสิ่งใดที่ท่านพูด สิ่งนั้นทั้งหมดจักมีแก่ท่าน, ท่านทั้งหลายจงเว้นจากบาปกรรม และจงตั้งมั่นในการประกอบธรรมเถิด

คาถมาห. ตตฺถ ยํ วเทถาติ ยํ ตุมฺเห เขเมน สินฺธุโสวีรเทสปตฺตึ ตตฺถ จ วิปุลํ อุทฺทยํ ลาภํ ปจฺจาสีสนฺตา ‘‘คนฺตฺวา มย’’นฺติอาทีนิ วทถ. สพฺพํ ตํ โว ตุมฺหากํ ตเถว ภวิสฺสติ, ตตฺถ นิกฺกงฺขา โหถ, ตุมฺเห ปน อิโต ปฏฺฐาย ปาปานิ กมฺมานิ ปาณาติปาตาทีนิ วิวชฺชยาถ ปริวชฺเชถ. ธมฺมานุโยคนฺติ ทานาทิกุสลธมฺมสฺส อนุยุญฺชนํ. อธิฏฺฐหาถาติ อนุสิกฺขถ อิทํ เสรีสกมหนฺติ ทสฺเสติ.

(เทวดา) ได้กล่าวคาถา. ในคาถานั้น บทว่า `yaṃ vadetha` ความว่า คำใดที่พวกท่านปรารถนาการถึงแคว้นสินธุและโสวีระโดยสวัสดี และลาภคือทรัพย์อันเป็นกำไรอันไพบูลย์ในที่นั้นแล้วกล่าวคำเป็นต้นว่า "พวกเราจักไป" คำทั้งหมดนั้นจักเป็นแก่พวกท่านอย่างนั้นทีเดียว พวกท่านจงเป็นผู้หมดความสงสัยในเรื่องนั้นเถิด แต่พวกท่านจำเดิมแต่นี้ไป พึงเว้น พึงงดเว้นบาปกรรมทั้งหลาย มีปาณาติบาตเป็นต้น. บทว่า `Dhammānuyogaṃ` ได้แก่ การประกอบเนืองๆ ซึ่งกุศลธรรมมีทานเป็นต้น. บทว่า `adhiṭṭhahātha` ได้แก่ พึงศึกษาตาม. (การสมาทานศึกษาตามอย่างนี้) นี้แสดงว่าเป็นการบูชาเทวดาชื่อเสรีสกะ.

ยํ ปน อุปาสกํ อนุคฺคณฺหนฺโต เตสํ รกฺขาวรณํ กาตุกาโม อโหสิ, ตสฺส คุณํ กิตฺเตตฺวา ตํ เตสํ อุทฺทิสนฺโต อิมา คาถาโย อาห –

ก็เทวดาเมื่อจะอนุเคราะห์อุบาสกใด ประสงค์จะทำการคุ้มครองป้องกันแก่พวกพ่อค้านั้น จึงประกาศคุณของอุบาสกนั้น เมื่อจะชี้แจงอุบาสกนั้นแก่พวกเขา ได้กล่าวคาถาเหล่านี้ว่า –

๑๒๖๖.

๑๒๖๖.

‘‘อุปาสโก อตฺถิ อิมมฺหิ สงฺเฆ, พหุสฺสุโต สีลวตูปปนฺโน;

สทฺโธ จ จาคี จ สุเปสโล จ, วิจกฺขโณ สนฺตุสิโต มุตีมา.

ในหมู่คณะนี้มีอุบาสกผู้หนึ่ง เป็นพหูสูต ถึงพร้อมด้วยศีล มีศรัทธา มีจาคะ มีกิริยางดงาม เป็นผู้ฉลาด สันโดษ และมีปัญญา

๑๒๖๗.

๑๒๖๗.

‘‘สญฺชานมาโน [Pg.326] น มุสา ภเณยฺย, ปรูปฆาตาย น เจตเยยฺย;

เวภูติกํ เปสุณํ โน กเรยฺย, สณฺหญฺจ วาจํ สขิลํ ภเณยฺย.

เขารู้อยู่ ไม่พึงกล่าวคำเท็จ ไม่พึงคิดเพื่อเบียดเบียนผู้อื่น ไม่พึงกล่าวคำส่อเสียดที่ทำให้แตกแยก พึงกล่าวแต่วาจาที่ละเอียดอ่อนและไพเราะ

๑๒๖๘.

๑๒๖๘.

‘‘สคารโว สปฺปติสฺโส วินีโต, อปาปโก อธิสีเล วิสุทฺโธ;

โส มาตรํ ปิตรญฺจาปิ ชนฺตุ, ธมฺเมน โปเสติ อริยวุตฺติ.

เขามีความเคารพ มีความยำเกรง ได้รับการแนะนำดีแล้ว ไม่มีบาป บริสุทธิ์ในอธิศีล สัตว์ผู้นั้นมีอาชีวะอันประเสริฐ ย่อมเลี้ยงมารดาและบิดาโดยธรรม

๑๒๖๙.

๑๒๖๙.

‘‘มญฺเญ โส มาตาปิตูนํ การณา, โภคานิ ปริเยสติ น อตฺตเหตุ;

มาตาปิตูนญฺจ โย อจฺจเยน, เนกฺขมฺมโปโณ จริสฺสติ พฺรหฺมจริยํ.

เราเข้าใจว่า เขาแสวงหาโภคทรัพย์เพราะเหตุแห่งมารดาและบิดา มิใช่เพราะเหตุแห่งตน และเมื่อมารดาและบิดาล่วงลับไปแล้ว เขาผู้มีใจน้อมไปในเนกขัมมะ จักประพฤติพรหมจรรย์

๑๒๗๐.

๑๒๗๐.

‘‘อุชู อวงฺโก อสโฐ อมาโย, น เลสกปฺเปน จ โวหเรยฺย;

โส ตาทิโส สุกตกมฺมการี, ธมฺเม ฐิโต กินฺติ ลเภถ ทุกฺขํ.

เขาเป็นคนตรง ไม่คดโกง ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา ไม่พึงเจรจาด้วยเลศนัย เขาผู้เช่นนั้น ผู้ทำกรรมดีไว้ ตั้งอยู่ในธรรม จะพึงประสบทุกข์ได้อย่างไร

๑๒๗๑.

๑๒๗๑.

‘‘ตํการณา ปาตุกโตมฺหิ อตฺตนา, ตสฺมา ธมฺมํ ปสฺสถ วาณิชาเส;

อญฺญตฺร เตนิห ภสฺมี ภเวถ, อนฺธากุลา วิปฺปนฏฺฐา อรญฺเญ;

ตํ ขิปฺปมาเนน ลหุํ ปเรน, สุโข หเว สปฺปุริเสน สงฺคโม’’ติ.

เพราะเหตุนั้น เราจึงได้ปรากฏกายด้วยตนเอง เพราะฉะนั้น พวกท่านเหล่าพ่อค้าจงเห็นธรรมเถิด หากเว้นจากอุบาสกนั้นเสียแล้ว พวกท่านก็จะกลายเป็นเถ้าธุลีในที่นี้ เป็นเหมือนคนตาบอด หลงทางอยู่ในป่า เขาเป็นผู้ที่คนอื่นดูหมิ่นได้ง่าย แต่การสมาคมกับสัตบุรุษเป็นสุขโดยแท้

๑๒๖๖. ตตฺถ สงฺเฆติ สตฺตสมูเห. วิจกฺขโณติ ตตฺถ ตตฺถ กตฺตพฺพตาย กุสโล. สนฺตุสิโตติ สนฺตุฏฺโฐ. มุตีมาติ กมฺมสฺสกตญาณาทินา อิธโลกปรโลกหิตานํ มุนนโต มุติมา.

๑๒๖๖. ในบทเหล่านั้น บทว่า `saṅghe` ได้แก่ ในหมู่สัตว์. บทว่า `vicakkhaṇo` ได้แก่ ฉลาดในกิจที่ควรทำในที่นั้นๆ. บทว่า `santusito` ได้แก่ เป็นผู้สันโดษ. บทว่า `mutimā` ได้แก่ มีปัญญา เพราะรู้ประโยชน์ในโลกนี้และโลกหน้าด้วยกัมมัสสกตาญาณเป็นต้น.

๑๒๖๗. สญฺชานมาโน น มุสา ภเณยฺยาติ สมฺปชานมุสา น ภาเสยฺย. เวภูติกนฺติ สหิตานํ วินาภาวกรณโต ‘‘เวภูติก’’นฺติ ลทฺธนามํ ปิสุณํ, โน กเรยฺย น วเทยฺย.

๑๒๖๗. บทว่า `Sañjānamāno na musā bhaṇeyya` ความว่า ไม่พึงกล่าวสัมปชานมุสา. บทว่า `Vebhūtikaṃ` ได้แก่ คำส่อเสียดที่ได้ชื่อว่า "เวภูติกะ" เพราะทำความแตกแยกแก่คนที่สามัคคีกัน, (ดังนั้น) ไม่พึงทำ ไม่พึงกล่าว.

๑๒๖๘. สปฺปติสฺโสติ [Pg.327] ปติสฺสโย ครุฏฺฐานิเยสุ นิวาตวุตฺติกตฺตา โสรจฺจํ, สห ปติสฺเสนาติ สปฺปติสฺโส. อธิสีเลติ อุปาสเกน รกฺขิตพฺพอธิสีลสิกฺขาย. อริยวุตฺตีติ ปริสุทฺธวุตฺติ.

๑๒๖๘. บทว่า `sappatisso` ความว่า มีความเคารพยำเกรงในธรรมที่ควรเคารพ เพราะมีความประพฤตินอบน้อม คือความเป็นผู้ยินดีในกรรมดี, เป็นไปพร้อมกับความเคารพยำเกรง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สัปปติสสะ. บทว่า `adhisīle` ได้แก่ ในอธิสีลสิกขาที่อุบาสกพึงรักษา. บทว่า `ariyavutti` ได้แก่ มีอาชีวะบริสุทธิ์.

๑๒๖๙. เนกฺขมฺมโปโณติ นิพฺพานนินฺโน. จริสฺสติ พฺรหฺมจริยนฺติ ปพฺพชฺชํ สาสนพฺรหฺมจริยํ จริสฺสติ.

๑๒๖๙. บทว่า `nekkhammapoṇo` ได้แก่ มีใจน้อมไปในพระนิพพาน. บทว่า `carissati brahmacariyaṃ` ได้แก่ จักประพฤติพรหมจรรย์คือการบวชในพระศาสนา.

๑๒๗๐. เลสกปฺเปนาติ กปฺปิยเลเสน. น จ โวหเรยฺยาติ มายาสาเฐยฺยวเสน วจนํ น นิจฺฉาเรยฺย. ธมฺเม ฐิโต กินฺติ ลเภถ ทุกฺขนฺติ เอวํ วุตฺตนเยน ธมฺเม ฐิโต ธมฺมจารี สมจารี กินฺติ เกน ปกาเรน ทุกฺขํ ลเภถ ปาปุเณยฺย.

๑๒๗๐. บทว่า `lesakappena` ได้แก่ ด้วยเลศที่สมควร. บทว่า `na ca vohareyya` ได้แก่ ไม่พึงกล่าววาจาด้วยอำนาจมายาและสาไถย. บทว่า `dhamme ṭhito kinti labhetha dukkhaṃ` ความว่า ผู้ตั้งอยู่ในธรรม ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอโดยนัยที่กล่าวแล้วอย่างนี้ จะพึงได้ประสบทุกข์ด้วยประการอะไรเล่า.

๑๒๗๑. ตํการณาติ ตนฺนิมิตฺตํ ตสฺส อุปาสกสฺส เหตุ. ปาตุกโตมฺหิ อตฺตนาติ สยเมว ตุมฺหากํ อหํ ปาตุรโหสึ. ‘‘อตฺตาน’’นฺติปิ ปาโฐ, มม อตฺตานํ ตุมฺหากํ ปาตฺวากาสินฺติ อตฺโถ. ตสฺมาติ ยสฺมา อหํ ธมฺมํ อปจายมาโน ตํ รกฺขนฺโต ตุมฺเหปิ รกฺขามิ, ตสฺมา ธมฺมํ ปสฺสถ ธมฺมเมว จริตพฺพํ กตฺวา โอโลเกถ. อญฺญตฺร เตนิห ภสฺมี ภเวถาติ เตน อุปาสเกน วินา เจ อาคตา, อิมสฺมึ มรุกนฺตาเร อนาถา อปฺปฏิสรณา ภสฺมภาวํ คจฺเฉยฺยาถ. ขิปฺปมาเนนาติ เอวํ ขิปฺปนฺเตน วมฺภนฺเตน ปีฬนฺเตน. ลหุนฺติ สุกรํ. ปเรนาติ อธิกํ, อญฺเญน วา. ตสฺมา สุโข หเว สปฺปุริเสน สงฺคโมติ. โส หิ ขนฺติโสรจฺเจ นิวิฏฺโฐ เกนจิ กิญฺจิ วุตฺโตปิ น ปฏิปฺผรตีติ อธิปฺปาโย.

๑๒๗๑. บทว่า `taṃkāraṇā` ได้แก่ เพราะเหตุนั้น คือเพราะเหตุแห่งอุบาสกนั้น. บทว่า `pātukatomhi attanā` ได้แก่ เราได้ปรากฏแก่พวกท่านด้วยตนเอง. มีบทว่า `attānaṃ` ก็มี ความว่า เราได้ทำตนของเราให้ปรากฏแก่พวกท่าน. บทว่า `tasmā` ความว่า เพราะเหตุที่เราบูชาธรรม คุ้มครองธรรมนั้นอยู่ จึงคุ้มครองแม้พวกท่านด้วย เพราะเหตุนั้น พวกท่านจงเห็นธรรม จงพิจารณาโดยกระทำให้เป็นสิ่งที่พึงประพฤติแต่ธรรมเท่านั้น. บทว่า `aññatra teniha bhasmī bhavetha` ความว่า หากพวกท่านมาโดยเว้นจากอุบาสกนั้น ก็จะพึงถึงความเป็นเถ้าธุลีในกันดารนี้ เป็นผู้ไม่มีที่พึ่ง ไม่มีที่อาศัย. บทว่า `khippamānena` ได้แก่ ด้วยการดูหมิ่น เหยียดหยาม เบียดเบียนอย่างนี้. บทว่า `lahuṃ` ได้แก่ ง่าย. บทว่า `parena` ได้แก่ ยิ่ง, หรือโดยผู้อื่น. เพราะเหตุนั้น (จึงตรัสว่า) `sukho have sappurisena saṅgamo`. ความมุ่งหมายคือ เพราะว่าอุบาสกนั้นตั้งมั่นอยู่ในขันติและโสรัจจะ แม้ถูกใครๆ กล่าวอะไร ก็ไม่โต้ตอบ.

เอวํ สามญฺญโต กิตฺติตํ สรูปโต ญาตุกามา วาณิชา –

พวกพ่อค้าใคร่จะรู้อุบาสกที่เทวดากล่าวสรรเสริญไว้โดยสามัญอย่างนี้ ให้ชัดเจนโดยสรูป จึง –

๑๒๗๒.

๑๒๗๒.

‘‘กึ นาม โส กิญฺจ กโรติ กมฺมํ,กึ นามเธยฺยํ กึ ปน ตสฺส โคตฺตํ;

มยมฺปิ นํ ทฏฺฐุกามมฺห ยกฺข, ยสฺสานุกมฺปาย อิธาคโตสิ;

ลาภา หิ ตสฺส ยสฺส ตุวํ ปิเหสี’’ติ. –

เขาชื่ออะไร ทำการงานอะไร มีชื่อตัวว่าอะไร และมีโคตรว่าอะไร พวกข้าพเจ้าก็ปรารถนาจะเห็นเขา ข้าแต่ยักษ์ ท่านมาที่นี้เพราะอนุเคราะห์ผู้ใด การได้พบท่านเป็นลาภของผู้นั้นโดยแท้ ผู้ที่ท่านรักใคร่เอ็นดู

คาถมาหํสุ. ตตฺถ กึ นาม โสติ นามโต โส ชนฺตุ สตฺโต โก นาม. กิญฺจ กโรติ กมฺมนฺติ กสิวณิชฺชาทีสุ กีทิสํ กมฺมํ กโรติ. กึ [Pg.328] นามเธยฺยนฺติ มาตาปิตูหิ กตํ ปน ‘‘ติสฺโส ผุสฺโส’’ติอาทีสุ ตสฺส กึ นามเธยฺยํ, ‘‘ภคฺคโว ภารทฺวาโช’’ติอาทีสุ กึ วา ตสฺส โคตฺตํ. ยสฺส ตุวํ ปิเหสีติ ยํ ตุวํ ปิยายสิ.

(พวกพ่อค้า) ได้กล่าวคาถา. ในบทเหล่านั้น บทว่า `kiṃ nāma so` ความว่า สัตว์ผู้นั้นชื่ออะไรโดยชื่อ. บทว่า `kiñca karoti kammaṃ` ความว่า ทำกรรมอะไรในบรรดากรรมมีกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้น. บทว่า `kiṃ nāmadheyyaṃ` ความว่า ชื่อที่มารดาบิดาตั้งให้ในบรรดาชื่อติสสะ ผุสสะ เป็นต้นนั้น ชื่ออะไร. ในบรรดาโคตรภัคควะ ภารทวาชะ เป็นต้นนั้น โคตรของเขาคือโคตรอะไร. บทว่า `yassa tuvaṃ pihesi` ความว่า ท่านรักใคร่เอ็นดูผู้ใด.

อิทานิ เทวปุตฺโต ตํ นามโคตฺตาทิวเสน ทสฺเสนฺโต –

บัดนี้ เทพบุตรเมื่อจะแสดงถึงอุบาสกนั้นโดยนัยแห่งชื่อและโคตรเป็นต้น (จึงกล่าวว่า) –

๑๒๗๓.

๑๒๗๓.

‘‘โย กปฺปโก สมฺภวนามเธยฺโย,อุปาสโก โกจฺฉผลูปชีวี;

ชานาถ นํ ตุมฺหากํ เปสิโย โส,มา โข นํ หีฬิตฺถ สุเปสโล โส’’ติ. –

เขาเป็นช่างกัลบก มีชื่อว่าสัมภวะ เป็นอุบาสกเลี้ยงชีพด้วยกรรไกรและผลไม้ พวกท่านจงรู้จักเขาเถิด เขาเป็นคนรับใช้ของพวกท่าน พวกท่านอย่าได้ดูหมิ่นเขาเลย เขาเป็นคนมีกิริยางดงาม

อาห. ตตฺถ กปฺปโกติ นฺหาปิโต. สมฺภวนามเธยฺโยติ สมฺภโวติ เอวํนาโม. โกจฺฉผลูปชีวีติ โกจฺฉญฺจ ผลญฺจ อุปนิสฺสาย ชีวนโก. ตตฺถ โกจฺฉํ นาม อาฬกาทิสณฺฐาปนตฺถํ เกสาทีนํ อุลฺลิขนสาธนํ. เปสิโย เปสนการโก เวยฺยาวจฺจกโร.

(เทพบุตร) ได้กล่าวแล้ว. ในบทเหล่านั้น บทว่า `kappako` ได้แก่ ช่างกัลบก. บทว่า `sambhavanāmadheyyo` ได้แก่ มีชื่อว่าสัมภวะ. บทว่า `kocchaphalūpajīvī` ได้แก่ ผู้เลี้ยงชีพด้วยอาศัยกรรไกรและผลไม้. ในบทเหล่านั้น ชื่อว่า `kocchaṃ` ได้แก่ เครื่องมือสำหรับตัดผมเป็นต้นเพื่อจัดแต่งผมยาวเป็นต้นให้ดี. บทว่า `pesiyo` ได้แก่ ผู้ทำการตามที่สั่ง คือผู้ทำธุระน้อยใหญ่.

อิทานิ วาณิชา ตํ สญฺชานิตฺวา อาหํสุ –

บัดนี้ พวกพ่อค้ารู้จักอุบาสกนั้นแล้ว จึงกล่าวว่า –

๑๒๗๔.

๑๒๗๔.

‘‘ชานามเส ยํ ตฺวํ ปวเทสิ ยกฺข, น โข นํ ชานาม ส เอทิโสติ;

มยมฺปิ นํ ปูชยิสฺสาม ยกฺข, สุตฺวาน ตุยฺหํ วจนํ อุฬาร’’นฺติ.

ข้าแต่ยักษ์ พวกข้าพเจ้ารู้จักคนที่ท่านกล่าวถึงแล้ว แต่ไม่เคยรู้เลยว่าเขาเป็นคนเช่นนี้ ข้าแต่ยักษ์ พวกข้าพเจ้าได้ฟังคำอันประเสริฐของท่านแล้ว จักบูชาเขาบ้าง

ตตฺถ ชานามเสติ ยํ ตฺวํ วเทสิ, ตํ มยํ สรูปโต ชานาม. เอทิโสติ คุณโต ปน ยถา ตยา กิตฺติตํ, เอวํ เอทิโสติ ตํ น โข ชานาม, ยถา ตํ อวิทฺทสุโนติ อธิปฺปาโย.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ชานามเส ความว่า อุบาสกใดที่ท่านกล่าวถึง พวกข้าพเจ้ารู้จักอุบาสกนั้นโดยรูปร่าง. ส่วนบทว่า เอทิโส ความว่า แต่โดยคุณ พวกข้าพเจ้าย่อมไม่ทราบอุบาสกนั้นว่า เป็นผู้มีลักษณะอย่างนี้ ตามที่ท่านประกาศแล้ว เหมือนคนเขลาไม่รู้เรื่องนั้น นี้เป็นความหมาย.

อิทานิ เทวปุตฺโต เต อตฺตโน วิมานํ อาโรเปตฺวา อนุสาสนตฺถํ –

บัดนี้ เทพบุตรให้พ่อค้าเหล่านั้นขึ้นสู่วิมานของตนแล้ว เพื่อจะสั่งสอน จึงได้กล่าวคาถาว่า

๑๒๗๕.

๑๒๗๕.

‘‘เย เกจิ อิมสฺมึ สตฺเถ มนุสฺสา, ทหรา มหนฺตา อถวาปิ มชฺฌิมา;

สพฺเพว เต อาลมฺพนฺตุ วิมานํ, ปสฺสนฺตุ ปุญฺญานํ ผลํ กทริยา’’ติ. –

“บรรดามนุษย์ในหมู่เกวียนนี้ จะเป็นเด็ก ผู้ใหญ่ หรือวัยกลางคนก็ตาม ขอให้ทั้งหมดนั้นจงขึ้นสู่วิมานเถิด ขอให้คนตระหนี่ทั้งหลายจงดูผลแห่งบุญ”

คาถมาห[Pg.329]. ตตฺถ มหนฺตาติ วุฑฺฒา. อาลมฺพนฺตูติ อาโรหนฺตุ. กทริยาติ มจฺฉริโน อทานสีลา.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า มหนฺตา ได้แก่ คนแก่. บทว่า อาถมฺภนฺตุ ได้แก่ จงขึ้นไป. บทว่า กทริยา ได้แก่ คนตระหนี่ ผู้ไม่มีปกติให้ทาน.

อิทานิ ปริโยสาเน ฉ คาถา ธมฺมสงฺคาหเกหิ วุตฺตา –

บัดนี้ ในตอนท้าย พระธรรมสังคาหกาจารย์ได้กล่าวคาถาไว้ 6 คาถาว่า

๑๒๗๖.

๑๒๗๖.

‘‘เต ตตฺถ สพฺเพว อหํ ปุเรติ, ตํ กปฺปกํ ตตฺถ ปุรกฺขตฺวา;

สพฺเพว เต อาลมฺพึสุ วิมานํ, มสกฺกสารํ วิย วาสวสฺส.

“พ่อค้าเหล่านั้นทั้งหมดในที่นั้น ต่างกล่าวว่า ‘เราก่อน เราก่อน’ ได้ทำช่างกัลบกนั้นให้เป็นหัวหน้าในที่นั้น พ่อค้าเหล่านั้นทั้งหมดได้ขึ้นสู่วิมาน ดุจวิมานมสักกสาระของท้าววาสวะ”

๑๒๗๗.

๑๒๗๗.

‘‘เต ตตฺถ สพฺเพว อหํ ปุเรติ, อุปาสกตฺตํ ปฏิเวทยึสุ;

ปาณาติปาตา วิรตา อเหสุํ, โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยึสุ;

อมชฺชปา โน จ มุสา ภณึสุ, สเกน ทาเรน จ อเหสุํ ตุฏฺฐา.

“พ่อค้าเหล่านั้นทั้งหมดในที่นั้น ต่างกล่าวว่า ‘เราก่อน เราก่อน’ ได้ปฏิญาณตนเป็นอุบาสก พวกเขาได้งดเว้นจากปาณาติบาต ได้เว้นจากอทินนาทานในโลก ไม่ดื่มสุราและไม่พูดเท็จ และได้เป็นผู้ยินดีด้วยภรรยาของตน”

๑๒๗๘.

๑๒๗๘.

‘‘เต ตตฺถ สพฺเพว อหํ ปุเรติ, อุปาสกตฺตํ ปฏิเวทยิตฺวา;

ปกฺกามิ สตฺโถ อนุโมทมาโน, ยกฺขิทฺธิยา อนุมโต ปุนปฺปุนํ.

“พ่อค้าเหล่านั้นทั้งหมดในที่นั้น ต่างกล่าวว่า ‘เราก่อน เราก่อน’ ครั้นปฏิญาณตนเป็นอุบาสกแล้ว หมู่เกวียนซึ่งได้รับความอนุโมทนาจากยักษ์ด้วยฤทธิ์ของยักษ์ครั้งแล้วครั้งเล่า ก็ได้เดินทางต่อไปด้วยความยินดี”

๑๒๗๙.

๑๒๗๙.

‘‘คนฺตฺวาน เต สินฺธุโสวีรภูมึ, ธนตฺถิกา อุทฺทยํ ปตฺถยานา;

ยถาปโยคา ปริปุณฺณลาภา, ปจฺจาคมุํ ปาฏลิปุตฺตมกฺขตํ.

“พ่อค้าเหล่านั้นผู้ต้องการทรัพย์ ปรารถนาผลกำไร ได้เดินทางไปยังแคว้นสินธุโสวีระ ได้ผลกำไรบริบูรณ์ตามความเพียร แล้วเดินทางกลับสู่กรุงปาฏลีบุตรโดยสวัสดิภาพ”

๑๒๘๐.

๑๒๘๐.

‘‘คนฺตฺวาน เต สงฺฆรํ โสตฺถิวนฺโต, ปุตฺเตหิ ทาเรหิ สมงฺคิภูตา;

อานนฺที วิตฺตา สุมนา ปตีตา, อกํสุ เสรีสมหํ อุฬารํ;

เสรีสกํ เต ปริเวณํ มาปยึสุ.

“พ่อค้าเหล่านั้นกลับถึงบ้านของตนโดยสวัสดิภาพ พร้อมหน้าพร้อมตาด้วยบุตรและภรรยา มีความร่าเริง ยินดี ดีใจ และเบิกบาน ได้จัดมหกรรมอันยิ่งใหญ่เพื่อเสรีสกเทพบุตร และได้สร้างปริเวณชื่อเสรีสกะ”

๑๒๘๑.

๑๒๘๑.

‘‘เอตาทิสา [Pg.330] สปฺปุริสาน เสวนา, มหตฺถิกา ธมฺมคุณาน เสวนา;

เอกสฺส อตฺถาย อุปาสกสฺส, สพฺเพว สตฺตา สุขิตา อเหสุ’’นฺติ.

“การคบหาสัตบุรุษเป็นเช่นนี้ การเสพคุณแห่งธรรมมีประโยชน์มาก เพื่อประโยชน์ของอุบาสกคนหนึ่ง สัตว์ทั้งปวงก็ได้มีความสุข”

๑๒๗๖. ตตฺถ อหํ ปุเรติ อหํ ปุริมํ อหํ ปุริมนฺติ อหมหํกราติ อตฺโถ. ‘‘เต ตตฺถ สพฺเพวา’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘สพฺเพว เต’’ติ วจนํ ‘‘สพฺเพว เต ยถา วิมานสฺส อารุหเน อุสฺสุกฺกชาตา อเหสุํ, ตถา สพฺเพว ตํ อารุหึสุ, น กสฺสจิ อารุหเน อนฺตราโย อโหสี’’ติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. มสกฺกสารํ วิย วาสวสฺสาติ ‘‘มสกฺกสาร’’นฺติ จ ตาวตึสภวนํ วุจฺจติ, สพฺพํ วา เทวภวนํ, อิธ ปน สกฺกภวนํ เวทิตพฺพํ. เตนาห ‘‘มสกฺกสารํ วิย วาสวสฺสา’’ติ.

๑๒๗๖. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อหํ ปุเร ความว่า เราก่อน เราก่อน ดังนี้ คือการทำความถือตัวว่าเราก่อน. การที่ท่านกล่าวว่า “เต ตตฺถ สพฺเพว” แล้วกล่าวซ้ำอีกว่า “สพฺเพว เต” นั้น ท่านกล่าวเพื่อแสดงว่า “พ่อค้าเหล่านั้นทั้งหมดมีความกระตือรือร้นในการขึ้นสู่วิมานฉันใด ก็ได้ขึ้นสู่วิมานนั้นทั้งหมดฉันนั้น อันตรายในการขึ้นของใครๆ มิได้มี” บทว่า มสกฺกสารํ วิย วาสวสฺส ความว่า ภพดาวดึงส์เรียกว่า “มสักกสาระ” ก็ได้ หรือจะหมายถึงเทวภพทั้งหมดก็ได้ แต่ในที่นี้พึงทราบว่าหมายถึงภพของท้าวสักกะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “มสกฺกสารํ วิย วาสวสฺส”

๑๒๗๗-๘. อถ เต วาณิชา วิมานํ ปสฺสิตฺวา ปสนฺนจิตฺตา ตสฺส เทวปุตฺตสฺส โอวาเท ฐตฺวา สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐาย ตสฺส อานุภาเวน โสตฺถินา อิจฺฉิตํ เทสํ อคมํสุ. เตน วุตฺตํ ‘‘เต ตตฺถ สพฺเพวา’’ติอาทิ. ตตฺถ อนุมโต ปกฺกามิ สตฺโถ ยกฺขิทฺธิยา ปุนปฺปุนํ อนุโมทมาโนติ โยชนา. เกน ปน อนุมโตติ? ยกฺเขนาติ ปากโฏยมตฺโถ.

ลำดับนั้น พ่อค้าเหล่านั้นเห็นวิมานแล้ว มีจิตเลื่อมใส ตั้งอยู่ในโอวาทของเทพบุตรนั้น ตั้งมั่นในสรณะและศีลทั้งหลายแล้ว ได้ไปยังประเทศที่ต้องการโดยสวัสดิภาพด้วยอานุภาพของเทพบุตรนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “เต ตตฺถ สพฺเพว” การประกอบความในคาถานั้นว่า “หมู่เกวียนซึ่งยักษ์อนุโมทนาแล้วด้วยฤทธิ์ของยักษ์ ได้เดินทางต่อไปด้วยความยินดีครั้งแล้วครั้งเล่า” ถามว่า ใครเล่าอนุโมทนา? ตอบว่า ยักษ์อนุโมทนา ความข้อนี้ชัดเจนแล้ว.

๑๒๗๙. ยถาปโยคาติ ยถาอชฺฌาสยํ กตปโยคา. ปริปุณฺณลาภาติ สมิทฺธลาภา. อกฺขตนฺติ อนุปทฺทุตํ ปาฏลิปุตฺตํ. อกฺขตนฺติ วา อนาพาธํ อนุปฺปีฬํ, อนนฺตราเยนาติ อตฺโถ.

๑๒๗๙. บทว่า ยถาปโยคา ได้แก่ ผู้มีความเพียรที่ทำแล้วตามอัธยาศัย. บทว่า ปริปุณฺณลาภา ได้แก่ ผู้มีลาภบริบูรณ์. บทว่า อกฺขตํ ได้แก่ สู่กรุงปาฏลีบุตรโดยไม่มีอุปัทวะ. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า อกฺขตํ ได้แก่ ไม่มีโรค ไม่ถูกเบียดเบียน ความว่า ไม่มีอันตราย.

๑๒๘๐. สงฺฆรนฺติ สกํ เคหํ. โสตฺถิวนฺโตติ โสตฺถิภาเวน ยุตฺตา เขมิโน. อานนฺทีติอาทีหิ จตูหิ ปเทหิ โสมนสฺสิตภาวเมว วทติ. เสรีสกํ เต ปริเวณํ มาปยึสูติ กตญฺญุตาย ฐตฺวา ปฏิสฺสวโมจนตฺถญฺจ เทวปุตฺตสฺส นาเมน เสรีสกํ นาม ปริจฺเฉทวเสน เวณิยโต เปกฺขิตพฺพโต ปริเวณํ ปาสาทกูฏาคารรตฺติฏฺฐานาทิสมฺปนฺนํ ปาการปริกฺขิตฺตํ ทฺวารโกฏฺฐกยุตฺตํ อาวาสํ อกํสุ.

๑๒๘๐. บทว่า สงฺฆรํ ได้แก่ บ้านของตน. บทว่า โสตฺถิวนฺโต ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความสวัสดี คือผู้เกษม. ด้วยบท 4 บท มีอาทิว่า อานนฺที ท่านกล่าวถึงความเป็นผู้มีโสมนัสเท่านั้น. บทว่า เสรีสกํ เต ปริเวณํ มาปยึสุ ความว่า พ่อค้าเหล่านั้นตั้งอยู่ในความกตัญญู และเพื่อจะเปลื้องตนจากปฏิญญา ได้สร้างอาวาสชื่อเสรีสกะตามชื่อของเทพบุตร ซึ่งเป็นปริเวณที่ควรมองดูโดยการแบ่งเป็นส่วนๆ สมบูรณ์ด้วยปราสาท กุฎาคาร ที่พักกลางคืน เป็นต้น มีกำแพงล้อมรอบ ประกอบด้วยซุ้มประตู.

๑๒๘๑. เอตาทิสาติ [Pg.331] เอทิสี, เอวํ อนตฺถปฏิพาหินี อตฺถสาธิกา จ. มหตฺถิกาติ มหาปโยชนา มหานิสํสา. ธมฺมคุณานนฺติ อวิปรีตคุณานํ. เอกสฺส สตฺตสฺส หิตตฺถํ สพฺเพว สตฺตา สพฺเพ เอว เต สตฺถปริยาปนฺนา สตฺตา, สุขิตา สุขปฺปตฺตา เขมปฺปตฺตา อเหสุํ.

๑๒๘๑. บทว่า เอตาทิสา ได้แก่ เอทิสี คือเป็นเช่นนี้ คือป้องกันสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และเป็นเครื่องให้สำเร็จประโยชน์. บทว่า มหตฺถิกา ได้แก่ มีประโยชน์มาก มีอานิสงส์มาก. บทว่า ธมฺมคุณานํ ได้แก่ แห่งคุณอันไม่วิปริต. เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์คนหนึ่ง สัตว์ทั้งปวง คือ สัตว์เหล่านั้นทั้งหมดที่นับเนื่องในหมู่เกวียน ได้เป็นผู้มีความสุข ถึงแล้วซึ่งความสุข ถึงแล้วซึ่งความเกษม.

สมฺภโว ปน อุปาสโก ปายาสิสฺส เทวปุตฺตสฺส เตสญฺจ วาณิชานํ วจนปฏิวจนวเสน ปวตฺตํ คาถาพนฺธํ สุตนิยาเมเนว อุคฺคเหตฺวา เถรานํ อาโรเจสิ. ปายาสิเทวปุตฺโต อายสฺมโต สมฺภวตฺเถรสฺส กเถสีติ อปเร. ตํ ยสตฺเถรปฺปมุขา มหาเถรา ทุติยสงฺคีติยํ สงฺคหํ อาโรเปสุํ. สมฺภโว ปน อุปาสโก มาตาปิตูนํ อจฺจเยน ปพฺพชิตฺวา อรหตฺเต ปติฏฺฐาสิ.

ส่วนสัมภวอุบาสกได้เรียนคาถาประพันธ์อันเป็นไปโดยความเป็นคำพูดโต้ตอบกันของปายาสิเทพบุตรและพ่อค้าเหล่านั้นตามที่ได้ฟังมา แล้วได้บอกแก่พระเถระทั้งหลาย. อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า ปายาสิเทพบุตรได้กล่าวแก่ท่านพระสัมภวเถระ. พระมหาเถระทั้งหลายมีพระยสเถระเป็นประมุข ได้ยกเรื่องนั้นขึ้นสู่การสังคายนาในทุติยสังคีติ. ส่วนสัมภวอุบาสก เมื่อมารดาบิดาล่วงลับไปแล้ว ได้บวชและดำรงอยู่ในพระอรหัต.

เสรีสกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาเสรีสกวิมาน จบ.

๑๑. สุนิกฺขิตฺตวิมานวณฺณนา

๑๑. อรรถกถาสุนิกขิตตวิมาน

อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานนฺติ สุนิกฺขิตฺตวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ อุปคโต. ตสฺมิญฺจ ขเณ อญฺญตโร เทวปุตฺโต อตฺตโน วิมานทฺวาเร ฐิโต อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ ทิสฺวา สญฺชาตคารวพหุมาโน อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ.

สุนิกขิตตวิมาน มีคำเริ่มต้นว่า “อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ” เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน ในกรุงสาวัตถี. สมัยนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวจาริกไปในเทวโลกตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในหนหลัง ได้ไปยังภพดาวดึงส์. ในขณะนั้น เทพบุตรองค์หนึ่งยืนอยู่ที่ประตูวิมานของตน เห็นท่านพระมหาโมคคัลลานะแล้ว เกิดความเคารพและความนับถืออย่างยิ่ง จึงเข้าไปหา ไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ ประคองอัญชลีแล้วได้ยืนอยู่.

โส กิร อตีเต กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺเธ ปรินิพฺพุเต ตสฺส สรีรธาตุโย ปกฺขิปิตฺวา โยชนิเก กนกถูเป จ กเต จตสฺโส ปริสา กาเลน กาลํ อุปสงฺกมิตฺวา คนฺธปุปฺผธูปาทีหิ เจติเย ปูชํ กโรนฺติ, ตตฺถ อญฺญตโร อุปาสโก อญฺเญสุ ปุปฺผปูชํ กตฺวา คเตสุ เตหิ ปูชิตฏฺฐาเน ทุนฺนิกฺขิตฺตานิ ปุปฺผานิ ทิสฺวา ตตฺเถว ตานิ สมฺมเทว ฐเปนฺโต สนฺนิเวสวเสน ทสฺสนียํ ปาสาทิกํ วิภตฺติวิเสสยุตฺตํ ปุปฺผปูชํ อกาสิ. กตฺวา จ ปน เอตํ อารมฺมณํ คณฺหนฺโต สตฺถุ คุเณ อนุสฺสริตฺวา ปสนฺนจิตฺโต ตํ ปุญฺญํ หทเย ฐเปสิ.

ได้ยินมาว่า ในอดีตกาล เมื่อพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จดับขันธปรินิพพานแล้ว เมื่อบริษัท ๔ บรรจุพระสรีรธาตุของพระองค์ สร้างพระเจดีย์ทองสูง ๑ โยชน์สำเร็จแล้ว ก็พากันเข้าไปบูชาพระเจดีย์ด้วยของหอม ดอกไม้ และธูปเป็นต้นในกาลอันควร. ในกาลนั้น อุบาสกผู้หนึ่ง เมื่อชนเหล่าอื่นกระทำการบูชาด้วยดอกไม้แล้วหลีกไป ได้เห็นดอกไม้ที่พวกเขาวางไว้ไม่เรียบร้อยในที่บูชานั้น จึงจัดดอกไม้เหล่านั้นให้ดี ณ ที่นั้นนั่นเอง ได้กระทำการบูชาด้วยดอกไม้อันงดงาม น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยการจัดวางอันวิเศษโดยการจัดเรียง. อนึ่ง ครั้นทำแล้ว ก็ยึดหน่วงอารมณ์นั้น ระลึกถึงพระคุณของพระศาสดา มีจิตเลื่อมใส ได้ตั้งบุญนั้นไว้ในหทัย.

โส [Pg.332] อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตสฺเสว กมฺมสฺส อานุภาเวน ตาวตึสภวเน ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ, มหานุภาโว มหา จสฺส ปริวาโร อโหสิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ตสฺมิญฺจ ขเณ อญฺญตโร เทวปุตฺโต…เป… อฏฺฐาสี’’ติ. อถ นํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ยถาลทฺธสมฺปตฺติกิตฺตนมุเขน กตสุจริตกมฺมํ อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

ในกาลต่อมา อุบาสกนั้นทำกาละแล้ว ด้วยอานุภาพแห่งกรรมนั้นนั่นแล จึงบังเกิดในวิมานทองสูง ๑๒ โยชน์ ในภพดาวดึงส์ ได้เป็นผู้มีอานุภาพมากและมีบริวารมาก. หมายถึงเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า “ในขณะนั้น เทพบุตรองค์หนึ่ง...ฯลฯ...ได้ยืนอยู่”. ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้ทูลถามถึงกรรมสุจริตที่เทพบุตรนั้นได้กระทำไว้ ด้วยคาถาเหล่านี้ โดยมีการพรรณนาสมบัติที่ได้แล้วเป็นเบื้องต้นว่า –

๑๒๘๒.

๑๒๘๒.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต ทฺวาทสโยชนานิ;

กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา.

“วิมานนี้สูง มีเสาแก้วมณี โดยรอบ ๑๒ โยชน์ มียอดปราสาท ๗๐๐ หลังอันโอฬาร มีเสาแก้วไพฑูรย์ ปูลาดด้วยแก้วผลึก งดงาม

๑๒๘๓.

๑๒๘๓.

‘‘ตตฺถจฺฉสิ ปิวสิ ขาทสิ จ, ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ;

ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจ, นาริโย จ นจฺจนฺติ สุวณฺณฉนฺนา.

“ท่านอยู่ในวิมานนั้น ดื่ม กิน และเคี้ยว ทั้งทิพยดนตรีก็บรรเลงไพเราะ ในวิมานนี้มีกามคุณ ๕ อันเป็นทิพย์ และเหล่านางอัปสรผู้ประดับด้วยทองคำก็ฟ้อนรำอยู่

๑๒๘๔.

๑๒๘๔.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“วรรณะของท่านเช่นนี้มีได้เพราะเหตุไร ผลสำเร็จย่อมมีแก่ท่านในวิมานนี้เพราะเหตุไร และโภคทรัพย์ทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจของท่านย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุไร

๑๒๘๕.

๑๒๘๕.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทว มหานุภาว, มนุสฺสภูโต กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาโว, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้เป็นเทพเจ้าผู้มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ”

โสปิ ตสฺส อตฺตโน กตกมฺมํ อิมาหิ คาถาหิ กเถสิ. ตํ ทสฺเสนฺตา สงฺคีติการา อาหํสุ –

แม้เทพบุตรนั้นก็ได้กล่าวถึงกรรมที่ตนได้กระทำไว้แก่ท่านพระมหาโมคคัลลานะด้วยคาถาเหล่านี้. เมื่อจะทรงแสดงความนั้น พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า –

๑๒๘๖.

๑๒๘๖.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิโต;

ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“เทพบุตรนั้นมีใจยินดี ถูกท่านพระโมคคัลลานะถามแล้ว เมื่อถูกถามปัญหา จึงได้พยากรณ์ว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด”

๑๒๘๗.

๑๒๘๗.

‘‘ทุนฺนิกฺขิตฺตํ มาลํ สุนิกฺขิปิตฺวา, ปติฏฺฐเปตฺวา สุคตสฺส ถูเป;

มหิทฺธิโก จมฺหิ มหานุภาโว, ทิพฺเพหิ กาเมหิ สมงฺคิภูโต.

“ข้าพเจ้าได้จัดดอกไม้ที่เขาวางไว้ไม่ดี ให้ดีแล้ว ได้ตั้งไว้ดีแล้วที่พระสถูปของพระสุคต (เพราะเหตุนั้น) ข้าพเจ้าจึงเป็นผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก เพียบพร้อมด้วยกามคุณอันเป็นทิพย์

๑๒๘๘.

๑๒๘๘.

‘‘เตน [Pg.333] เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“เพราะกรรมนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้ เพราะกรรมนั้น ผลสำเร็จจึงมีแก่ข้าพเจ้าในวิมานนี้ และโภคทรัพย์ทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจของข้าพเจ้าย่อมเกิดขึ้น

๑๒๘๙.

๑๒๘๙.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูโต ยมหํ อกาสึ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาโว, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“ข้าแต่ภิกษุผู้มีอานุภาพมาก ข้าพเจ้าขอบอกแก่ท่าน กรรมใดที่ข้าพเจ้าได้ทำไว้เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ เพราะกรรมนั้น ข้าพเจ้าจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของข้าพเจ้าจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ”

๑๒๘๗. ตตฺถ ทุนฺนิกฺขิตฺตํ มาลนฺติ เจติเย ปูชากรณฏฺฐาเน นิรนฺตรฏฺฐปนาทินา รจนาวิเสเสน อฏฺฐเปตฺวา ยถานิกฺขิตฺตตาย น สุฏฺฐุ นิกฺขิตฺตํ, วาเตน วา ปหริตฺวา ทุนฺนิกฺขิตฺตํ ปุปฺผํ. สุนิกฺขิปิตฺวาติ สุฏฺฐุ นิกฺขิปิตฺวา รจนาวิเสเสน ทสฺสนียํ ปาสาทิกํ กตฺวา นิกฺขิปิย. ปติฏฺฐเปตฺวาติ วิภตฺติวิเสสาทิวเสน ปุปฺผํ ปติฏฺฐาเปตฺวา. ตํ วา ปุปฺผํ นิกฺขิปนฺโต สตฺถุ เจติยํ อุทฺทิสฺส มม สนฺตาเน กุสลธมฺมํ ปติฏฺฐาเปตฺวาติ เอวํ เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

๑๒๘๗. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า ทุนฺนิกฺขิตฺตํ มาลํ (ดอกไม้ที่วางไว้ไม่ดี) คือ ดอกไม้ที่วางไว้ไม่ดีตามสภาพที่วางไว้ โดยไม่ได้จัดวางด้วยการจัดอันวิเศษมีการวางชิดติดกันเป็นต้นในสถานที่บูชา ณ พระเจดีย์ หรือดอกไม้ที่ถูกลมพัดจนวางไว้ไม่ดี. บทว่า สุนิกฺขิปิตฺวา (วางไว้ดีแล้ว) คือ วางไว้เป็นอย่างดี กระทำให้งดงามน่าเลื่อมใสด้วยการจัดอันวิเศษแล้วจึงวางไว้. บทว่า ปติฏฺฐเปตฺวา (ตั้งไว้ดีแล้ว) คือ ตั้งดอกไม้ไว้โดยการจำแนกอันวิเศษเป็นต้น. หรืออีกนัยหนึ่ง เมื่อจะวางดอกไม้นั้น พึงเห็นเนื้อความในที่นี้อย่างนี้ว่า อุทิศพระเจดีย์ของพระศาสดาแล้วยังกุศลธรรมให้ตั้งมั่นในสันดานของเรา. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

เอวํ เทวปุตฺเตน อตฺตโน สุจริตกมฺเม ปกาสิเต เถโร ตสฺส ธมฺมํ เทเสตฺวา อาคนฺตฺวา ภควโต ตมตฺถํ นิเวเทสิ. ภควา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตมหาชนสฺส ธมฺมํ เทเสสิ. เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

เมื่อเทพบุตรประกาศกรรมสุจริตของตนอย่างนี้แล้ว พระเถระได้แสดงธรรมแก่เทพบุตรนั้นแล้วกลับมาทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคทรงปรารภเรื่องนั้นเป็นเหตุแล้วได้ทรงแสดงธรรมแก่หมู่มหาชนที่ประชุมกัน. พระธรรมเทศนาได้เป็นไปพร้อมด้วยประโยชน์แก่มหาชน ดังนี้แล.

สุนิกฺขิตฺตวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาสุนิกขิตตวิมาน จบ.

อิติ ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย วิมานวตฺถุสฺมึ

ในวิมานวัตถุแห่งอรรถกถาขุททกนิกาย ชื่อปรมัตถทีปนี ดังนี้

เอกาทสวตฺถุปฏิมณฺฑิตสฺส สตฺตมสฺส

แห่งวรรคที่ ๗ อันประดับด้วยเรื่อง ๑๑ เรื่อง

สุนิกฺขิตฺตวคฺคสฺส อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาแห่งสุนิกขิตตวรรค จบ.

นิฏฺฐิตา จ ปุริสวิมานวณฺณนา.

และอรรถกถาปุริสวิมาน จบ.

นิคมนกถา

นิคมนกถา

เอตฺตาวตา [Pg.334] จ –

ด้วยเหตุมีประมาณเท่านี้ –

เทวตานํ วิมานาทิ-สมฺปตฺตึ ตสฺส การณํ;

ปกาสยนฺตี สตฺตานํ, สพฺพโลกหิตาวหา.

พระธรรมเทศนาใดที่นำมาซึ่งประโยชน์เกื้อกูลแก่โลกทั้งปวง ประกาศสมบัติมีวิมานเป็นต้นของเหล่าเทวดาและเหตุแห่งสมบัตินั้นแก่สัตว์ทั้งหลาย

อปฺปกานมฺปิ การานํ, ยา วิภาเวติ เทสนา;

อุฬารผลตํ จิตฺต-เขตฺตสมฺปตฺติโยคโต.

พระธรรมเทศนาใดย่อมแสดงให้ปรากฏซึ่งความเป็นผู้มีผลไพบูลย์แห่งการกระทำแม้เพียงเล็กน้อย เพราะประกอบด้วยความถึงพร้อมแห่งจิตและเขต (คือบุคคลผู้รับ)

ยํ กถาวตฺถุกุสลา, สุปริญฺญาตวตฺถุกา;

วิมานวตฺถุอิจฺเจว, สงฺคายึสุ มเหสโย.

พระมหรรษีทั้งหลายผู้ฉลาดในเรื่องราว ผู้กำหนดรู้เหตุ (แห่งบุญและบาป) ได้เป็นอย่างดี ได้สังคายนาพระธรรมเทศนานั้นไว้ในขุททกนิกายในชื่อว่า “วิมานวัตถุ” นั่นเทียว

ตสฺส อตฺถํ ปกาเสตุํ, โปราณฏฺฐกถานยํ;

สนฺนิสฺสาย สมารทฺธา, อตฺถสํวณฺณนา มยา.

อรรถกถาพรรณนาเนื้อความอันใดที่ข้าพเจ้าอาศัยนัยแห่งโปราณาจารย์ปรารภขึ้นดีแล้ว เพื่อประกาศเนื้อความแห่งพระธรรมเทศนานั้น

ยา ตตฺถ ปรมตฺถานํ, ตตฺถ ตตฺถ ยถารหํ;

ปกาสนา ปรมตฺถ-ทีปนี นาม นามโต.

อรรถกถาใดที่ประกาศปรมัตถธรรมทั้งหลายในวิมานวัตถุนั้นๆ ตามสมควร เพราะเหตุที่ประกาศเนื้อความอันยอดเยี่ยมนั้น จึงมีชื่อว่า “ปรมัตถทีปนี”

สมฺปตฺตา ปรินิฏฺฐานํ, อนากุลวินิจฺฉยา;

สา สตฺตรสมตฺตาย, ปาฬิยา ภาณวารโต.

อรรถกถาพรรณนาเนื้อความนั้น ซึ่งมีการวินิจฉัยที่ไม่สับสน ได้ถึงความสำเร็จบริบูรณ์แล้ว ด้วยบาลีมีประมาณ ๑๗ ภาณวาร

อิติ ตํ สงฺขโรนฺเตน, ยํ ตํ อธิคตํ มยา;

ปุญฺญํ ตสฺสานุภาเวน, โลกนาถสฺส สาสนํ.

ด้วยประการฉะนี้ บุญใดที่ข้าพเจ้าผู้รจนาคัมภีร์นั้นได้บรรลุแล้ว ด้วยอานุภาพแห่งบุญนั้น (ขอให้สัตว์ทั้งหลาย) เข้าถึงพระศาสนาของพระโลกนาถ

โอคาเหตฺวา วิสุทฺธาย, สีลาทิปฏิปตฺติยา;

สพฺเพปิ เทหิโน โหนฺตุ, วิมุตฺติรสภาคิโน.

โดยหยั่งลงด้วยศีลาทิปฏิบัติอันบริสุทธิ์ ขอหมู่สัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้มีส่วนแห่งวิมุตติรสเถิด

จิรํ ติฏฺฐตุ โลกสฺมึ, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสนํ;

ตสฺมึ สคารวา นิจฺจํ, โหนฺตุ สพฺเพปิ ปาณิโน.

ขอพระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจงตั้งมั่นอยู่ในโลกสิ้นกาลนาน ขอสรรพสัตว์ทั้งหลายจงมีความเคารพในพระศาสนานั้นเป็นนิตย์เถิด

สมฺมา [Pg.335] วสฺสตุ กาเลน, เทโวปิ ชคตีปติ;

สทฺธมฺมนิรโต โลกํ, ธมฺเมเนว ปสาสตูติ.

แม้ท้าวเทวราชขอจงยังฝนให้ตกต้องตามฤดูกาล พระเจ้าแผ่นดินผู้เป็นใหญ่ในปฐพี ขอจงทรงยินดีในสัทธรรม ปกครองโลกโดยธรรมเท่านั้นเทอญ.

อิติ พทรติตฺถวิหารวาสินา อาจริยธมฺมปาเลน

อันพระอาจารย์ธรรมปาละ ผู้มีปกติอยู่ ณ พทริตถวิหาร

กตาย

อันท่านได้รจนาไว้

ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย

ในปรมัตถทีปนี อันเป็นอรรถกถาแห่งขุททกนิกาย

วิมานวตฺถุอตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาพรรณนาเนื้อความแห่งวิมานวัตถุ จบแล้ว

วิมานวตฺถุ-อฏฺฐกถา สมตฺตา.

อรรถกถาแห่งวิมานวัตถุ จบบริบูรณ์แล้ว